Editorial Note
Adi Parva is the foundation of the Mahabharata, establishing the origins, structure, and intent of the epic.
It is not just a beginning - it explains how and why the conflict arises.
The narrative unfolds across multiple layers: cosmic context, royal lineage, and human relationships, gradually building toward the central tension between the descendants of the Kuru dynasty.
Structure and Composition
Total Adhyayas: ~236 (Critical Edition alignment)
Narrative Coverage:
- Framing of the epic and transmission of the narrative
- Genealogy of the Kuru lineage
- Birth of Bhishma and establishment of dynastic order
- Stories of Vyasa and continuation of lineage
- Birth of Pandavas and Kauravas
- Early rivalry and tension between the two groups
- Marriage of Draupadi
📌 Textual Note: This edition follows the BORI Critical Edition, a scholarly reconstruction based on extensive manuscript comparison, digitally preserved and maintained through the work of Tokunaga and John Smith.
Major Characters and Roles
- Bhishma - Foundation of the Kuru dynasty and embodiment of vows
- Vyasa - Creator and preserver of lineage and narrative
- Pandavas - Representatives of dharma under challenge
- Kauravas - Power driven by ambition and rivalry
- Draupadi - Central figure linking alliances and future conflict
Thematic Flow
Cosmic and Narrative Framing Establishment of the epic’s scope and transmission
Formation of Lineage Creation and continuation of the Kuru dynasty
Birth of Rival Forces Emergence of Pandavas and Kauravas
Early Conflict and Competition Rivalry begins within structured society
Alliance and Escalation Marriage of Draupadi intensifies future conflict
Philosophical Significance
Adi Parva introduces the complexity of dharma:
- Dharma and Lineage - actions are shaped by inheritance and history
- Vows and Consequences - individual decisions affect generations
- Conflict within Order - disorder arises even inside structured systems
- Multiplicity of Perspectives - no single viewpoint defines truth
This Parva shows that the Mahabharata is not a simple moral story - it is a complex exploration of human choices and their consequences.
Simple Summary (For Easy Understanding)
Adi Parva is the beginning of the Mahabharata.
It explains:
- how the Kuru family was formed
- how the Pandavas and Kauravas were born
- and how their rivalry started
At first, everything exists within a royal system.
But slowly:
- competition grows
- differences increase
- and tension begins to build
The marriage of Draupadi connects multiple forces and sets the stage for future events.
This Parva shows that:
- large conflicts do not start suddenly
- they develop slowly from relationships, choices, and ambitions
It prepares the reader for the larger story of struggle, duty, and consequence.
Source Note: This presentation follows the Mahabharata Critical Edition prepared at the Bhandarkar Oriental Research Institute (BORI), based on systematic manuscript comparison. The digital text lineage originates from Prof. Tokunaga and has been maintained and updated by Prof. John Smith.
Reading Mode - Change for details
Original Texts
Adhyaya: 1/225 (211)
MHB 1-1-0
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥ १-१-०॥
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |
devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayamudīrayet || 1-1-0||
MHB 1-1-1
लोमहर्षणपुत्र उग्रश्रवाः सूतः पौराणिको नैमिषारण्ये शौनकस्य कुलपतेर्द्वादशवार्षिके सत्रे ॥ १-१-१॥
lomaharṣaṇaputra ugraśravāḥ sūtaḥ paurāṇiko naimiṣāraṇye śaunakasya kulapaterdvādaśavārṣike satre || 1-1-1||
MHB 1-1-2
समासीनानभ्यगच्छद्ब्रह्मर्षीन्संशितव्रतान् ।
विनयावनतो भूत्वा कदाचित्सूतनन्दनः ॥ १-१-२॥
samāsīnānabhyagacchadbrahmarṣīnsaṃśitavratān |
vinayāvanato bhūtvā kadācitsūtanandanaḥ || 1-1-2||
MHB 1-1-3
तमाश्रममनुप्राप्तं नैमिषारण्यवासिनः ।
चित्राः श्रोतुं कथास्तत्र परिवव्रुस्तपस्विनः ॥ १-१-३॥
tamāśramamanuprāptaṃ naimiṣāraṇyavāsinaḥ |
citrāḥ śrotuṃ kathāstatra parivavrustapasvinaḥ || 1-1-3||
MHB 1-1-4
अभिवाद्य मुनींस्तांस्तु सर्वानेव कृताञ्जलिः ।
अपृच्छत्स तपोवृद्धिं सद्भिश्चैवाभिनन्दितः ॥ १-१-४॥
abhivādya munīṃstāṃstu sarvāneva kṛtāñjaliḥ |
apṛcchatsa tapovṛddhiṃ sadbhiścaivābhinanditaḥ || 1-1-4||
MHB 1-1-5
अथ तेषूपविष्टेषु सर्वेष्वेव तपस्विषु ।
निर्दिष्टमासनं भेजे विनयाल्लोमहर्षणिः ॥ १-१-५॥
atha teṣūpaviṣṭeṣu sarveṣveva tapasviṣu |
nirdiṣṭamāsanaṃ bheje vinayāllomaharṣaṇiḥ || 1-1-5||
MHB 1-1-6
सुखासीनं ततस्तं तु विश्रान्तमुपलक्ष्य च ।
अथापृच्छदृषिस्तत्र कश्चित्प्रस्तावयन्कथाः ॥ १-१-६॥
sukhāsīnaṃ tatastaṃ tu viśrāntamupalakṣya ca |
athāpṛcchadṛṣistatra kaścitprastāvayankathāḥ || 1-1-6||
MHB 1-1-7
कुत आगम्यते सौते क्व चायं विहृतस्त्वया ।
कालः कमलपत्राक्ष शंसैतत्पृच्छतो मम ॥ १-१-७॥
kuta āgamyate saute kva cāyaṃ vihṛtastvayā |
kālaḥ kamalapatrākṣa śaṃsaitatpṛcchato mama || 1-1-7||
MHB 1-1-8
सूत उवाच ।
जनमेजयस्य राजर्षेः सर्पसत्रे महात्मनः ।
समीपे पार्थिवेन्द्रस्य सम्यक्पारिक्षितस्य च ॥ १-१-८॥
sūta uvāca |
janamejayasya rājarṣeḥ sarpasatre mahātmanaḥ |
samīpe pārthivendrasya samyakpārikṣitasya ca || 1-1-8||
MHB 1-1-9
कृष्णद्वैपायनप्रोक्ताः सुपुण्या विविधाः कथाः ।
कथिताश्चापि विधिवद्या वैशंपायनेन वै ॥ १-१-९॥
kṛṣṇadvaipāyanaproktāḥ supuṇyā vividhāḥ kathāḥ |
kathitāścāpi vidhivadyā vaiśaṃpāyanena vai || 1-1-9||
MHB 1-1-10
श्रुत्वाहं ता विचित्रार्था महाभारतसंश्रिताः ।
बहूनि संपरिक्रम्य तीर्थान्यायतनानि च ॥ १-१-१०॥
śrutvāhaṃ tā vicitrārthā mahābhāratasaṃśritāḥ |
bahūni saṃparikramya tīrthānyāyatanāni ca || 1-1-10||
MHB 1-1-11
समन्तपञ्चकं नाम पुण्यं द्विजनिषेवितम् ।
गतवानस्मि तं देशं युद्धं यत्राभवत्पुरा ।
पाण्डवानां कुरूणां च सर्वेषां च महीक्षिताम् ॥ १-१-११॥
samantapañcakaṃ nāma puṇyaṃ dvijaniṣevitam |
gatavānasmi taṃ deśaṃ yuddhaṃ yatrābhavatpurā |
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca sarveṣāṃ ca mahīkṣitām || 1-1-11||
MHB 1-1-12
दिदृक्षुरागतस्तस्मात्समीपं भवतामिह ।
आयुष्मन्तः सर्व एव ब्रह्मभूता हि मे मताः ॥ १-१-१२॥
didṛkṣurāgatastasmātsamīpaṃ bhavatāmiha |
āyuṣmantaḥ sarva eva brahmabhūtā hi me matāḥ || 1-1-12||
MHB 1-1-13
अस्मिन्यज्ञे महाभागाः सूर्यपावकवर्चसः ।
कृताभिषेकाः शुचयः कृतजप्या हुताग्नयः ।
भवन्त आसते स्वस्था ब्रवीमि किमहं द्विजाः ॥ १-१-१३॥
asminyajñe mahābhāgāḥ sūryapāvakavarcasaḥ |
kṛtābhiṣekāḥ śucayaḥ kṛtajapyā hutāgnayaḥ |
bhavanta āsate svasthā bravīmi kimahaṃ dvijāḥ || 1-1-13||
MHB 1-1-14
पुराणसंश्रिताः पुण्याः कथा वा धर्मसंश्रिताः ।
इतिवृत्तं नरेन्द्राणामृषीणां च महात्मनाम् ॥ १-१-१४॥
purāṇasaṃśritāḥ puṇyāḥ kathā vā dharmasaṃśritāḥ |
itivṛttaṃ narendrāṇāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām || 1-1-14||
MHB 1-1-15
ऋषय ऊचुः ।
द्वैपायनेन यत्प्रोक्तं पुराणं परमर्षिणा ।
सुरैर्ब्रह्मर्षिभिश्चैव श्रुत्वा यदभिपूजितम् ॥ १-१-१५॥
ṛṣaya ūcuḥ |
dvaipāyanena yatproktaṃ purāṇaṃ paramarṣiṇā |
surairbrahmarṣibhiścaiva śrutvā yadabhipūjitam || 1-1-15||
MHB 1-1-16
तस्याख्यानवरिष्ठस्य विचित्रपदपर्वणः ।
सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थैर्भूषितस्य च ॥ १-१-१६॥
tasyākhyānavariṣṭhasya vicitrapadaparvaṇaḥ |
sūkṣmārthanyāyayuktasya vedārthairbhūṣitasya ca || 1-1-16||
MHB 1-1-17
भारतस्येतिहासस्य पुण्यां ग्रन्थार्थसंयुताम् ।
संस्कारोपगतां ब्राह्मीं नानाशास्त्रोपबृंहिताम् ॥ १-१-१७॥
bhāratasyetihāsasya puṇyāṃ granthārthasaṃyutām |
saṃskāropagatāṃ brāhmīṃ nānāśāstropabṛṃhitām || 1-1-17||
MHB 1-1-18
जनमेजयस्य यां राज्ञो वैशंपायन उक्तवान् ।
यथावत्स ऋषिस्तुष्ट्या सत्रे द्वैपायनाज्ञया ॥ १-१-१८॥
janamejayasya yāṃ rājño vaiśaṃpāyana uktavān |
yathāvatsa ṛṣistuṣṭyā satre dvaipāyanājñayā || 1-1-18||
MHB 1-1-19
वेदैश्चतुर्भिः समितां व्यासस्याद्भुतकर्मणः ।
संहितां श्रोतुमिच्छामो धर्म्यां पापभयापहाम् ॥ १-१-१९॥
vedaiścaturbhiḥ samitāṃ vyāsasyādbhutakarmaṇaḥ |
saṃhitāṃ śrotumicchāmo dharmyāṃ pāpabhayāpahām || 1-1-19||
MHB 1-1-20
सूत उवाच ।
आद्यं पुरुषमीशानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम् ।
ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म व्यक्ताव्यक्तं सनातनम् ॥ १-१-२०॥
sūta uvāca |
ādyaṃ puruṣamīśānaṃ puruhūtaṃ puruṣṭutam |
ṛtamekākṣaraṃ brahma vyaktāvyaktaṃ sanātanam || 1-1-20||
MHB 1-1-21
असच्च सच्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम् ।
परावराणां स्रष्टारं पुराणं परमव्ययम् ॥ १-१-२१॥
asacca saccaiva ca yadviśvaṃ sadasataḥ param |
parāvarāṇāṃ sraṣṭāraṃ purāṇaṃ paramavyayam || 1-1-21||
MHB 1-1-22
मङ्गल्यं मङ्गलं विष्णुं वरेण्यमनघं शुचिम् ।
नमस्कृत्य हृषीकेशं चराचरगुरुं हरिम् ॥ १-१-२२॥
maṅgalyaṃ maṅgalaṃ viṣṇuṃ vareṇyamanaghaṃ śucim |
namaskṛtya hṛṣīkeśaṃ carācaraguruṃ harim || 1-1-22||
MHB 1-1-23
महर्षेः पूजितस्येह सर्वलोके महात्मनः ।
प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्यामिततेजसः ॥ १-१-२३॥
maharṣeḥ pūjitasyeha sarvaloke mahātmanaḥ |
pravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ || 1-1-23||
MHB 1-1-24
आचख्युः कवयः केचित्संप्रत्याचक्षते परे ।
आख्यास्यन्ति तथैवान्ये इतिहासमिमं भुवि ॥ १-१-२४॥
ācakhyuḥ kavayaḥ kecitsaṃpratyācakṣate pare |
ākhyāsyanti tathaivānye itihāsamimaṃ bhuvi || 1-1-24||
MHB 1-1-25
इदं तु त्रिषु लोकेषु महज्ज्ञानं प्रतिष्ठितम् ।
विस्तरैश्च समासैश्च धार्यते यद्द्विजातिभिः ॥ १-१-२५॥
idaṃ tu triṣu lokeṣu mahajjñānaṃ pratiṣṭhitam |
vistaraiśca samāsaiśca dhāryate yaddvijātibhiḥ || 1-1-25||
MHB 1-1-26
अलंकृतं शुभैः शब्दैः समयैर्दिव्यमानुषैः ।
छन्दोवृत्तैश्च विविधैरन्वितं विदुषां प्रियम् ॥ १-१-२६॥
alaṃkṛtaṃ śubhaiḥ śabdaiḥ samayairdivyamānuṣaiḥ |
chandovṛttaiśca vividhairanvitaṃ viduṣāṃ priyam || 1-1-26||
MHB 1-1-27
निष्प्रभेऽस्मिन्निरालोके सर्वतस्तमसावृते ।
बृहदण्डमभूदेकं प्रजानां बीजमक्षयम् ॥ १-१-२७॥
niṣprabhe'sminnirāloke sarvatastamasāvṛte |
bṛhadaṇḍamabhūdekaṃ prajānāṃ bījamakṣayam || 1-1-27||
MHB 1-1-28
युगस्यादौ निमित्तं तन्महद्दिव्यं प्रचक्षते ।
यस्मिंस्तच्छ्रूयते सत्यं ज्योतिर्ब्रह्म सनातनम् ॥ १-१-२८॥
yugasyādau nimittaṃ tanmahaddivyaṃ pracakṣate |
yasmiṃstacchrūyate satyaṃ jyotirbrahma sanātanam || 1-1-28||
MHB 1-1-29
अद्भुतं चाप्यचिन्त्यं च सर्वत्र समतां गतम् ।
अव्यक्तं कारणं सूक्ष्मं यत्तत्सदसदात्मकम् ॥ १-१-२९॥
adbhutaṃ cāpyacintyaṃ ca sarvatra samatāṃ gatam |
avyaktaṃ kāraṇaṃ sūkṣmaṃ yattatsadasadātmakam || 1-1-29||
MHB 1-1-30
यस्मात्पितामहो जज्ञे प्रभुरेकः प्रजापतिः ।
ब्रह्मा सुरगुरुः स्थाणुर्मनुः कः परमेष्ठ्यथ ॥ १-१-३०॥
yasmātpitāmaho jajñe prabhurekaḥ prajāpatiḥ |
brahmā suraguruḥ sthāṇurmanuḥ kaḥ parameṣṭhyatha || 1-1-30||
MHB 1-1-31
प्राचेतसस्तथा दक्षो दक्षपुत्राश्च सप्त ये ।
ततः प्रजानां पतयः प्राभवन्नेकविंशतिः ॥ १-१-३१॥
prācetasastathā dakṣo dakṣaputrāśca sapta ye |
tataḥ prajānāṃ patayaḥ prābhavannekaviṃśatiḥ || 1-1-31||
MHB 1-1-32
पुरुषश्चाप्रमेयात्मा यं सर्वमृषयो विदुः ।
विश्वेदेवास्तथादित्या वसवोऽथाश्विनावपि ॥ १-१-३२॥
puruṣaścāprameyātmā yaṃ sarvamṛṣayo viduḥ |
viśvedevāstathādityā vasavo'thāśvināvapi || 1-1-32||
MHB 1-1-33
यक्षाः साध्याः पिशाचाश्च गुह्यकाः पितरस्तथा ।
ततः प्रसूता विद्वांसः शिष्टा ब्रह्मर्षयोऽमलाः ॥ १-१-३३॥
yakṣāḥ sādhyāḥ piśācāśca guhyakāḥ pitarastathā |
tataḥ prasūtā vidvāṃsaḥ śiṣṭā brahmarṣayo'malāḥ || 1-1-33||
MHB 1-1-34
राजर्षयश्च बहवः सर्वैः समुदिता गुणैः ।
आपो द्यौः पृथिवी वायुरन्तरिक्षं दिशस्तथा ॥ १-१-३४॥
rājarṣayaśca bahavaḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ |
āpo dyauḥ pṛthivī vāyurantarikṣaṃ diśastathā || 1-1-34||
MHB 1-1-35
संवत्सरर्तवो मासाः पक्षाहोरात्रयः क्रमात् ।
यच्चान्यदपि तत्सर्वं संभूतं लोकसाक्षिकम् ॥ १-१-३५॥
saṃvatsarartavo māsāḥ pakṣāhorātrayaḥ kramāt |
yaccānyadapi tatsarvaṃ saṃbhūtaṃ lokasākṣikam || 1-1-35||
MHB 1-1-36
यदिदं दृश्यते किंचिद्भूतं स्थावरजङ्गमम् ।
पुनः संक्षिप्यते सर्वं जगत्प्राप्ते युगक्षये ॥ १-१-३६॥
yadidaṃ dṛśyate kiṃcidbhūtaṃ sthāvarajaṅgamam |
punaḥ saṃkṣipyate sarvaṃ jagatprāpte yugakṣaye || 1-1-36||
MHB 1-1-37
यथर्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ॥ १-१-३७॥
yathartāvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye |
dṛśyante tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu || 1-1-37||
MHB 1-1-38
एवमेतदनाद्यन्तं भूतसंहारकारकम् ।
अनादिनिधनं लोके चक्रं संपरिवर्तते ॥ १-१-३८॥
evametadanādyantaṃ bhūtasaṃhārakārakam |
anādinidhanaṃ loke cakraṃ saṃparivartate || 1-1-38||
MHB 1-1-39
त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च ।
त्रयस्त्रिंशच्च देवानां सृष्टिः संक्षेपलक्षणा ॥ १-१-३९॥
trayastriṃśatsahasrāṇi trayastriṃśacchatāni ca |
trayastriṃśacca devānāṃ sṛṣṭiḥ saṃkṣepalakṣaṇā || 1-1-39||
MHB 1-1-40
दिवस्पुत्रो बृहद्भानुश्चक्षुरात्मा विभावसुः ।
सविता च ऋचीकोऽर्को भानुराशावहो रविः ॥ १-१-४०॥
divasputro bṛhadbhānuścakṣurātmā vibhāvasuḥ |
savitā ca ṛcīko'rko bhānurāśāvaho raviḥ || 1-1-40||
MHB 1-1-41
पुत्रा विवस्वतः सर्वे मह्यस्तेषां तथावरः ।
देवभ्राट्तनयस्तस्य तस्मात्सुभ्राडिति स्मृतः ॥ १-१-४१॥
putrā vivasvataḥ sarve mahyasteṣāṃ tathāvaraḥ |
devabhrāṭtanayastasya tasmātsubhrāḍiti smṛtaḥ || 1-1-41||
MHB 1-1-42
सुभ्राजस्तु त्रयः पुत्राः प्रजावन्तो बहुश्रुताः ।
दशज्योतिः शतज्योतिः सहस्रज्योतिरात्मवान् ॥ १-१-४२॥
subhrājastu trayaḥ putrāḥ prajāvanto bahuśrutāḥ |
daśajyotiḥ śatajyotiḥ sahasrajyotirātmavān || 1-1-42||
MHB 1-1-43
दश पुत्रसहस्राणि दशज्योतेर्महात्मनः ।
ततो दशगुणाश्चान्ये शतज्योतेरिहात्मजाः ॥ १-१-४३॥
daśa putrasahasrāṇi daśajyotermahātmanaḥ |
tato daśaguṇāścānye śatajyoterihātmajāḥ || 1-1-43||
MHB 1-1-44
भूयस्ततो दशगुणाः सहस्रज्योतिषः सुताः ।
तेभ्योऽयं कुरुवंशश्च यदूनां भरतस्य च ॥ १-१-४४॥
bhūyastato daśaguṇāḥ sahasrajyotiṣaḥ sutāḥ |
tebhyo'yaṃ kuruvaṃśaśca yadūnāṃ bharatasya ca || 1-1-44||
MHB 1-1-45
ययातीक्ष्वाकुवंशश्च राजर्षीणां च सर्वशः ।
संभूता बहवो वंशा भूतसर्गाः सविस्तराः ॥ १-१-४५॥
yayātīkṣvākuvaṃśaśca rājarṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ |
saṃbhūtā bahavo vaṃśā bhūtasargāḥ savistarāḥ || 1-1-45||
MHB 1-1-46
भूतस्थानानि सर्वाणि रहस्यं त्रिविधं च यत् ।
वेदयोगं सविज्ञानं धर्मोऽर्थः काम एव च ॥ १-१-४६॥
bhūtasthānāni sarvāṇi rahasyaṃ trividhaṃ ca yat |
vedayogaṃ savijñānaṃ dharmo'rthaḥ kāma eva ca || 1-1-46||
MHB 1-1-47
धर्मकामार्थशास्त्राणि शास्त्राणि विविधानि च ।
लोकयात्राविधानं च संभूतं दृष्टवानृषिः ॥ १-१-४७॥
dharmakāmārthaśāstrāṇi śāstrāṇi vividhāni ca |
lokayātrāvidhānaṃ ca saṃbhūtaṃ dṛṣṭavānṛṣiḥ || 1-1-47||
MHB 1-1-48
इतिहासाः सवैयाख्या विविधाः श्रुतयोऽपि च ।
इह सर्वमनुक्रान्तमुक्तं ग्रन्थस्य लक्षणम् ॥ १-१-४८॥
itihāsāḥ savaiyākhyā vividhāḥ śrutayo'pi ca |
iha sarvamanukrāntamuktaṃ granthasya lakṣaṇam || 1-1-48||
MHB 1-1-49
विस्तीर्यैतन्महज्ज्ञानमृषिः संक्षेपमब्रवीत् ।
इष्टं हि विदुषां लोके समासव्यासधारणम् ॥ १-१-४९॥
vistīryaitanmahajjñānamṛṣiḥ saṃkṣepamabravīt |
iṣṭaṃ hi viduṣāṃ loke samāsavyāsadhāraṇam || 1-1-49||
MHB 1-1-50
मन्वादि भारतं केचिदास्तीकादि तथापरे ।
तथोपरिचराद्यन्ये विप्राः सम्यगधीयते ॥ १-१-५०॥
manvādi bhārataṃ kecidāstīkādi tathāpare |
tathoparicarādyanye viprāḥ samyagadhīyate || 1-1-50||
MHB 1-1-51
विविधं संहिताज्ञानं दीपयन्ति मनीषिणः ।
व्याख्यातुं कुशलाः केचिद्ग्रन्थं धारयितुं परे ॥ १-१-५१॥
vividhaṃ saṃhitājñānaṃ dīpayanti manīṣiṇaḥ |
vyākhyātuṃ kuśalāḥ kecidgranthaṃ dhārayituṃ pare || 1-1-51||
MHB 1-1-52
तपसा ब्रह्मचर्येण व्यस्य वेदं सनातनम् ।
इतिहासमिमं चक्रे पुण्यं सत्यवतीसुतः ॥ १-१-५२॥
tapasā brahmacaryeṇa vyasya vedaṃ sanātanam |
itihāsamimaṃ cakre puṇyaṃ satyavatīsutaḥ || 1-1-52||
MHB 1-1-53
पराशरात्मजो विद्वान्ब्रह्मर्षिः संशितव्रतः ।
मातुर्नियोगाद्धर्मात्मा गाङ्गेयस्य च धीमतः ॥ १-१-५३॥
parāśarātmajo vidvānbrahmarṣiḥ saṃśitavrataḥ |
māturniyogāddharmātmā gāṅgeyasya ca dhīmataḥ || 1-1-53||
MHB 1-1-54
क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य कृष्णद्वैपायनः पुरा ।
त्रीनग्नीनिव कौरव्याञ्जनयामास वीर्यवान् ॥ १-१-५४॥
kṣetre vicitravīryasya kṛṣṇadvaipāyanaḥ purā |
trīnagnīniva kauravyāñjanayāmāsa vīryavān || 1-1-54||
MHB 1-1-55
उत्पाद्य धृतराष्ट्रं च पाण्डुं विदुरमेव च ।
जगाम तपसे धीमान्पुनरेवाश्रमं प्रति ॥ १-१-५५॥
utpādya dhṛtarāṣṭraṃ ca pāṇḍuṃ vidurameva ca |
jagāma tapase dhīmānpunarevāśramaṃ prati || 1-1-55||
MHB 1-1-56
तेषु जातेषु वृद्धेषु गतेषु परमां गतिम् ।
अब्रवीद्भारतं लोके मानुषेऽस्मिन्महानृषिः ॥ १-१-५६॥
teṣu jāteṣu vṛddheṣu gateṣu paramāṃ gatim |
abravīdbhārataṃ loke mānuṣe'sminmahānṛṣiḥ || 1-1-56||
MHB 1-1-57
जनमेजयेन पृष्टः सन्ब्राह्मणैश्च सहस्रशः ।
शशास शिष्यमासीनं वैशंपायनमन्तिके ॥ १-१-५७॥
janamejayena pṛṣṭaḥ sanbrāhmaṇaiśca sahasraśaḥ |
śaśāsa śiṣyamāsīnaṃ vaiśaṃpāyanamantike || 1-1-57||
MHB 1-1-58
स सदस्यैः सहासीनः श्रावयामास भारतम् ।
कर्मान्तरेषु यज्ञस्य चोद्यमानः पुनः पुनः ॥ १-१-५८॥
sa sadasyaiḥ sahāsīnaḥ śrāvayāmāsa bhāratam |
karmāntareṣu yajñasya codyamānaḥ punaḥ punaḥ || 1-1-58||
MHB 1-1-59
विस्तरं कुरुवंशस्य गान्धार्या धर्मशीलताम् ।
क्षत्तुः प्रज्ञां धृतिं कुन्त्याः सम्यग्द्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ १-१-५९॥
vistaraṃ kuruvaṃśasya gāndhāryā dharmaśīlatām |
kṣattuḥ prajñāṃ dhṛtiṃ kuntyāḥ samyagdvaipāyano'bravīt || 1-1-59||
MHB 1-1-60
वासुदेवस्य माहात्म्यं पाण्डवानां च सत्यताम् ।
दुर्वृत्तं धार्तराष्ट्राणामुक्तवान्भगवानृषिः ॥ १-१-६०॥
vāsudevasya māhātmyaṃ pāṇḍavānāṃ ca satyatām |
durvṛttaṃ dhārtarāṣṭrāṇāmuktavānbhagavānṛṣiḥ || 1-1-60||
MHB 1-1-61
चतुर्विंशतिसाहस्रीं चक्रे भारतसंहिताम् ।
उपाख्यानैर्विना तावद्भारतं प्रोच्यते बुधैः ॥ १-१-६१॥
caturviṃśatisāhasrīṃ cakre bhāratasaṃhitām |
upākhyānairvinā tāvadbhārataṃ procyate budhaiḥ || 1-1-61||
MHB 1-1-62
ततोऽध्यर्धशतं भूयः संक्षेपं कृतवानृषिः ।
अनुक्रमणिमध्यायं वृत्तान्तानां सपर्वणाम् ॥ १-१-६२॥
tato'dhyardhaśataṃ bhūyaḥ saṃkṣepaṃ kṛtavānṛṣiḥ |
anukramaṇimadhyāyaṃ vṛttāntānāṃ saparvaṇām || 1-1-62||
MHB 1-1-63
इदं द्वैपायनः पूर्वं पुत्रमध्यापयच्छुकम् ।
ततोऽन्येभ्योऽनुरूपेभ्यः शिष्येभ्यः प्रददौ प्रभुः ॥ १-१-६३॥
idaṃ dvaipāyanaḥ pūrvaṃ putramadhyāpayacchukam |
tato'nyebhyo'nurūpebhyaḥ śiṣyebhyaḥ pradadau prabhuḥ || 1-1-63||
MHB 1-1-64
नारदोऽश्रावयद्देवानसितो देवलः पितॄन् ।
गन्धर्वयक्षरक्षांसि श्रावयामास वै शुकः ॥ १-१-६४॥
nārado'śrāvayaddevānasito devalaḥ pitṝn |
gandharvayakṣarakṣāṃsi śrāvayāmāsa vai śukaḥ || 1-1-64||
MHB 1-1-65
दुर्योधनो मन्युमयो महाद्रुमः स्कन्धः कर्णः शकुनिस्तस्य शाखाः ।
दुःशासनः पुष्पफले समृद्धे मूलं राजा धृतराष्ट्रोऽमनीषी ॥ १-१-६५॥
duryodhano manyumayo mahādrumaḥ skandhaḥ karṇaḥ śakunistasya śākhāḥ |
duḥśāsanaḥ puṣpaphale samṛddhe mūlaṃ rājā dhṛtarāṣṭro'manīṣī || 1-1-65||
MHB 1-1-66
युधिष्ठिरो धर्ममयो महाद्रुमः स्कन्धोऽर्जुनो भीमसेनोऽस्य शाखाः ।
माद्रीसुतौ पुष्पफले समृद्धे मूलं कृष्णो ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च ॥ १-१-६६॥
yudhiṣṭhiro dharmamayo mahādrumaḥ skandho'rjuno bhīmaseno'sya śākhāḥ |
mādrīsutau puṣpaphale samṛddhe mūlaṃ kṛṣṇo brahma ca brāhmaṇāśca || 1-1-66||
MHB 1-1-67
पाण्डुर्जित्वा बहून्देशान्युधा विक्रमणेन च ।
अरण्ये मृगयाशीलो न्यवसत्सजनस्तदा ॥ १-१-६७॥
pāṇḍurjitvā bahūndeśānyudhā vikramaṇena ca |
araṇye mṛgayāśīlo nyavasatsajanastadā || 1-1-67||
MHB 1-1-68
मृगव्यवायनिधने कृच्छ्रां प्राप स आपदम् ।
जन्मप्रभृति पार्थानां तत्राचारविधिक्रमः ॥ १-१-६८॥
mṛgavyavāyanidhane kṛcchrāṃ prāpa sa āpadam |
janmaprabhṛti pārthānāṃ tatrācāravidhikramaḥ || 1-1-68||
MHB 1-1-69
मात्रोरभ्युपपत्तिश्च धर्मोपनिषदं प्रति ।
धर्मस्य वायोः शक्रस्य देवयोश्च तथाश्विनोः ॥ १-१-६९॥
mātrorabhyupapattiśca dharmopaniṣadaṃ prati |
dharmasya vāyoḥ śakrasya devayośca tathāśvinoḥ || 1-1-69||
MHB 1-1-70
तापसैः सह संवृद्धा मातृभ्यां परिरक्षिताः ।
मेध्यारण्येषु पुण्येषु महतामाश्रमेषु च ॥ १-१-७०॥
tāpasaiḥ saha saṃvṛddhā mātṛbhyāṃ parirakṣitāḥ |
medhyāraṇyeṣu puṇyeṣu mahatāmāśrameṣu ca || 1-1-70||
MHB 1-1-71
ऋषिभिश्च तदानीता धार्तराष्ट्रान्प्रति स्वयम् ।
शिशवश्चाभिरूपाश्च जटिला ब्रह्मचारिणः ॥ १-१-७१॥
ṛṣibhiśca tadānītā dhārtarāṣṭrānprati svayam |
śiśavaścābhirūpāśca jaṭilā brahmacāriṇaḥ || 1-1-71||
MHB 1-1-72
पुत्राश्च भ्रातरश्चेमे शिष्याश्च सुहृदश्च वः ।
पाण्डवा एत इत्युक्त्वा मुनयोऽन्तर्हितास्ततः ॥ १-१-७२॥
putrāśca bhrātaraśceme śiṣyāśca suhṛdaśca vaḥ |
pāṇḍavā eta ityuktvā munayo'ntarhitāstataḥ || 1-1-72||
MHB 1-1-73
तांस्तैर्निवेदितान्दृष्ट्वा पाण्डवान्कौरवास्तदा ।
शिष्टाश्च वर्णाः पौरा ये ते हर्षाच्चुक्रुशुर्भृशम् ॥ १-१-७३॥
tāṃstairniveditāndṛṣṭvā pāṇḍavānkauravāstadā |
śiṣṭāśca varṇāḥ paurā ye te harṣāccukruśurbhṛśam || 1-1-73||
MHB 1-1-74
आहुः केचिन्न तस्यैते तस्यैत इति चापरे ।
यदा चिरमृतः पाण्डुः कथं तस्येति चापरे ॥ १-१-७४॥
āhuḥ kecinna tasyaite tasyaita iti cāpare |
yadā ciramṛtaḥ pāṇḍuḥ kathaṃ tasyeti cāpare || 1-1-74||
MHB 1-1-75
स्वागतं सर्वथा दिष्ट्या पाण्डोः पश्याम संततिम् ।
उच्यतां स्वागतमिति वाचोऽश्रूयन्त सर्वशः ॥ १-१-७५॥
svāgataṃ sarvathā diṣṭyā pāṇḍoḥ paśyāma saṃtatim |
ucyatāṃ svāgatamiti vāco'śrūyanta sarvaśaḥ || 1-1-75||
MHB 1-1-76
तस्मिन्नुपरते शब्दे दिशः सर्वा विनादयन् ।
अन्तर्हितानां भूतानां निस्वनस्तुमुलोऽभवत् ॥ १-१-७६॥
tasminnuparate śabde diśaḥ sarvā vinādayan |
antarhitānāṃ bhūtānāṃ nisvanastumulo'bhavat || 1-1-76||
MHB 1-1-77
पुष्पवृष्टिः शुभा गन्धाः शङ्खदुन्दुभिनिस्वनाः ।
आसन्प्रवेशे पार्थानां तदद्भुतमिवाभवत् ॥ १-१-७७॥
puṣpavṛṣṭiḥ śubhā gandhāḥ śaṅkhadundubhinisvanāḥ |
āsanpraveśe pārthānāṃ tadadbhutamivābhavat || 1-1-77||
MHB 1-1-78
तत्प्रीत्या चैव सर्वेषां पौराणां हर्षसंभवः ।
शब्द आसीन्महांस्तत्र दिवस्पृक्कीर्तिवर्धनः ॥ १-१-७८॥
tatprītyā caiva sarveṣāṃ paurāṇāṃ harṣasaṃbhavaḥ |
śabda āsīnmahāṃstatra divaspṛkkīrtivardhanaḥ || 1-1-78||
MHB 1-1-79
तेऽप्यधीत्याखिलान्वेदाञ्शास्त्राणि विविधानि च ।
न्यवसन्पाण्डवास्तत्र पूजिता अकुतोभयाः ॥ १-१-७९॥
te'pyadhītyākhilānvedāñśāstrāṇi vividhāni ca |
nyavasanpāṇḍavāstatra pūjitā akutobhayāḥ || 1-1-79||
MHB 1-1-80
युधिष्ठिरस्य शौचेन प्रीताः प्रकृतयोऽभवन् ।
धृत्या च भीमसेनस्य विक्रमेणार्जुनस्य च ॥ १-१-८०॥
yudhiṣṭhirasya śaucena prītāḥ prakṛtayo'bhavan |
dhṛtyā ca bhīmasenasya vikrameṇārjunasya ca || 1-1-80||
MHB 1-1-81
गुरुशुश्रूषया कुन्त्या यमयोर्विनयेन च ।
तुतोष लोकः सकलस्तेषां शौर्यगुणेन च ॥ १-१-८१॥
guruśuśrūṣayā kuntyā yamayorvinayena ca |
tutoṣa lokaḥ sakalasteṣāṃ śauryaguṇena ca || 1-1-81||
MHB 1-1-82
समवाये ततो राज्ञां कन्यां भर्तृस्वयंवराम् ।
प्राप्तवानर्जुनः कृष्णां कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ १-१-८२॥
samavāye tato rājñāṃ kanyāṃ bhartṛsvayaṃvarām |
prāptavānarjunaḥ kṛṣṇāṃ kṛtvā karma suduṣkaram || 1-1-82||
MHB 1-1-83
ततः प्रभृति लोकेऽस्मिन्पूज्यः सर्वधनुष्मताम् ।
आदित्य इव दुष्प्रेक्ष्यः समरेष्वपि चाभवत् ॥ १-१-८३॥
tataḥ prabhṛti loke'sminpūjyaḥ sarvadhanuṣmatām |
āditya iva duṣprekṣyaḥ samareṣvapi cābhavat || 1-1-83||
MHB 1-1-84
स सर्वान्पार्थिवाञ्जित्वा सर्वांश्च महतो गणान् ।
आजहारार्जुनो राज्ञे राजसूयं महाक्रतुम् ॥ १-१-८४॥
sa sarvānpārthivāñjitvā sarvāṃśca mahato gaṇān |
ājahārārjuno rājñe rājasūyaṃ mahākratum || 1-1-84||
MHB 1-1-85
अन्नवान्दक्षिणावांश्च सर्वैः समुदितो गुणैः ।
युधिष्ठिरेण संप्राप्तो राजसूयो महाक्रतुः ॥ १-१-८५॥
annavāndakṣiṇāvāṃśca sarvaiḥ samudito guṇaiḥ |
yudhiṣṭhireṇa saṃprāpto rājasūyo mahākratuḥ || 1-1-85||
MHB 1-1-86
सुनयाद्वासुदेवस्य भीमार्जुनबलेन च ।
घातयित्वा जरासंधं चैद्यं च बलगर्वितम् ॥ १-१-८६॥
sunayādvāsudevasya bhīmārjunabalena ca |
ghātayitvā jarāsaṃdhaṃ caidyaṃ ca balagarvitam || 1-1-86||
MHB 1-1-87
दुर्योधनमुपागच्छन्नर्हणानि ततस्ततः ।
मणिकाञ्चनरत्नानि गोहस्त्यश्वधनानि च ॥ १-१-८७॥
duryodhanamupāgacchannarhaṇāni tatastataḥ |
maṇikāñcanaratnāni gohastyaśvadhanāni ca || 1-1-87||
MHB 1-1-88
समृद्धां तां तथा दृष्ट्वा पाण्डवानां तदा श्रियम् ।
ईर्ष्यासमुत्थः सुमहांस्तस्य मन्युरजायत ॥ १-१-८८॥
samṛddhāṃ tāṃ tathā dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ tadā śriyam |
īrṣyāsamutthaḥ sumahāṃstasya manyurajāyata || 1-1-88||
MHB 1-1-89
विमानप्रतिमां चापि मयेन सुकृतां सभाम् ।
पाण्डवानामुपहृतां स दृष्ट्वा पर्यतप्यत ॥ १-१-८९॥
vimānapratimāṃ cāpi mayena sukṛtāṃ sabhām |
pāṇḍavānāmupahṛtāṃ sa dṛṣṭvā paryatapyata || 1-1-89||
MHB 1-1-90
यत्रावहसितश्चासीत्प्रस्कन्दन्निव संभ्रमात् ।
प्रत्यक्षं वासुदेवस्य भीमेनानभिजातवत् ॥ १-१-९०॥
yatrāvahasitaścāsītpraskandanniva saṃbhramāt |
pratyakṣaṃ vāsudevasya bhīmenānabhijātavat || 1-1-90||
MHB 1-1-91
स भोगान्विविधान्भुञ्जन्रत्नानि विविधानि च ।
कथितो धृतराष्ट्रस्य विवर्णो हरिणः कृशः ॥ १-१-९१॥
sa bhogānvividhānbhuñjanratnāni vividhāni ca |
kathito dhṛtarāṣṭrasya vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ || 1-1-91||
MHB 1-1-92
अन्वजानात्ततो द्यूतं धृतराष्ट्रः सुतप्रियः ।
तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य कोपः समभवन्महान् ॥ १-१-९२॥
anvajānāttato dyūtaṃ dhṛtarāṣṭraḥ sutapriyaḥ |
tacchrutvā vāsudevasya kopaḥ samabhavanmahān || 1-1-92||
MHB 1-1-93
नातिप्रीतमनाश्चासीद्विवादांश्चान्वमोदत ।
द्यूतादीननयान्घोरान्प्रवृद्धांश्चाप्युपैक्षत ॥ १-१-९३॥
nātiprītamanāścāsīdvivādāṃścānvamodata |
dyūtādīnanayānghorānpravṛddhāṃścāpyupaikṣata || 1-1-93||
MHB 1-1-94
निरस्य विदुरं द्रोणं भीष्मं शारद्वतं कृपम् ।
विग्रहे तुमुले तस्मिन्नहन्क्षत्रं परस्परम् ॥ १-१-९४॥
nirasya viduraṃ droṇaṃ bhīṣmaṃ śāradvataṃ kṛpam |
vigrahe tumule tasminnahankṣatraṃ parasparam || 1-1-94||
MHB 1-1-95
जयत्सु पाण्डुपुत्रेषु श्रुत्वा सुमहदप्रियम् ।
दुर्योधनमतं ज्ञात्वा कर्णस्य शकुनेस्तथा ।
धृतराष्ट्रश्चिरं ध्यात्वा संजयं वाक्यमब्रवीत् ॥ १-१-९५॥
jayatsu pāṇḍuputreṣu śrutvā sumahadapriyam |
duryodhanamataṃ jñātvā karṇasya śakunestathā |
dhṛtarāṣṭraściraṃ dhyātvā saṃjayaṃ vākyamabravīt || 1-1-95||
MHB 1-1-96
शृणु संजय मे सर्वं न मेऽसूयितुमर्हसि ।
श्रुतवानसि मेधावी बुद्धिमान्प्राज्ञसंमतः ॥ १-१-९६॥
śṛṇu saṃjaya me sarvaṃ na me'sūyitumarhasi |
śrutavānasi medhāvī buddhimānprājñasaṃmataḥ || 1-1-96||
MHB 1-1-97
न विग्रहे मम मतिर्न च प्रीये कुरुक्षये ।
न मे विशेषः पुत्रेषु स्वेषु पाण्डुसुतेषु च ॥ १-१-९७॥
na vigrahe mama matirna ca prīye kurukṣaye |
na me viśeṣaḥ putreṣu sveṣu pāṇḍusuteṣu ca || 1-1-97||
MHB 1-1-98
वृद्धं मामभ्यसूयन्ति पुत्रा मन्युपरायणाः ।
अहं त्वचक्षुः कार्पण्यात्पुत्रप्रीत्या सहामि तत् ।
मुह्यन्तं चानुमुह्यामि दुर्योधनमचेतनम् ॥ १-१-९८॥
vṛddhaṃ māmabhyasūyanti putrā manyuparāyaṇāḥ |
ahaṃ tvacakṣuḥ kārpaṇyātputraprītyā sahāmi tat |
muhyantaṃ cānumuhyāmi duryodhanamacetanam || 1-1-98||
MHB 1-1-99
राजसूये श्रियं दृष्ट्वा पाण्डवस्य महौजसः ।
तच्चावहसनं प्राप्य सभारोहणदर्शने ॥ १-१-९९॥
rājasūye śriyaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavasya mahaujasaḥ |
taccāvahasanaṃ prāpya sabhārohaṇadarśane || 1-1-99||
MHB 1-1-100
अमर्षितः स्वयं जेतुमशक्तः पाण्डवान्रणे ।
निरुत्साहश्च संप्राप्तुं श्रियमक्षत्रियो यथा ।
गान्धारराजसहितश्छद्मद्यूतममन्त्रयत् ॥ १-१-१००॥
amarṣitaḥ svayaṃ jetumaśaktaḥ pāṇḍavānraṇe |
nirutsāhaśca saṃprāptuṃ śriyamakṣatriyo yathā |
gāndhārarājasahitaśchadmadyūtamamantrayat || 1-1-100||
MHB 1-1-101
तत्र यद्यद्यथा ज्ञातं मया संजय तच्छृणु ।
श्रुत्वा हि मम वाक्यानि बुद्ध्या युक्तानि तत्त्वतः ।
ततो ज्ञास्यसि मां सौते प्रज्ञाचक्षुषमित्युत ॥ १-१-१०१॥
tatra yadyadyathā jñātaṃ mayā saṃjaya tacchṛṇu |
śrutvā hi mama vākyāni buddhyā yuktāni tattvataḥ |
tato jñāsyasi māṃ saute prajñācakṣuṣamityuta || 1-1-101||
MHB 1-1-102
यदाश्रौषं धनुरायम्य चित्रं विद्धं लक्ष्यं पातितं वै पृथिव्याम् ।
कृष्णां हृतां पश्यतां सर्वराज्ञां तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१०२॥
yadāśrauṣaṃ dhanurāyamya citraṃ viddhaṃ lakṣyaṃ pātitaṃ vai pṛthivyām |
kṛṣṇāṃ hṛtāṃ paśyatāṃ sarvarājñāṃ tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-102||
MHB 1-1-103
यदाश्रौषं द्वारकायां सुभद्रां प्रसह्योढां माधवीमर्जुनेन ।
इन्द्रप्रस्थं वृष्णिवीरौ च यातौ तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१०३॥
yadāśrauṣaṃ dvārakāyāṃ subhadrāṃ prasahyoḍhāṃ mādhavīmarjunena |
indraprasthaṃ vṛṣṇivīrau ca yātau tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-103||
MHB 1-1-104
यदाश्रौषं देवराजं प्रवृष्टं शरैर्दिव्यैर्वारितं चार्जुनेन ।
अग्निं तथा तर्पितं खाण्डवे च तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१०४॥
yadāśrauṣaṃ devarājaṃ pravṛṣṭaṃ śarairdivyairvāritaṃ cārjunena |
agniṃ tathā tarpitaṃ khāṇḍave ca tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-104||
MHB 1-1-105
यदाश्रौषं हृतराज्यं युधिष्ठिरं पराजितं सौबलेनाक्षवत्याम् ।
अन्वागतं भ्रातृभिरप्रमेयैस्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१०५॥
yadāśrauṣaṃ hṛtarājyaṃ yudhiṣṭhiraṃ parājitaṃ saubalenākṣavatyām |
anvāgataṃ bhrātṛbhiraprameyaistadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-105||
MHB 1-1-106
यदाश्रौषं द्रौपदीमश्रुकण्ठीं सभां नीतां दुःखितामेकवस्त्राम् ।
रजस्वलां नाथवतीमनाथवत्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१०६॥
yadāśrauṣaṃ draupadīmaśrukaṇṭhīṃ sabhāṃ nītāṃ duḥkhitāmekavastrām |
rajasvalāṃ nāthavatīmanāthavattadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-106||
MHB 1-1-107
यदाश्रौषं विविधास्तात चेष्टा धर्मात्मनां प्रस्थितानां वनाय ।
ज्येष्ठप्रीत्या क्लिश्यतां पाण्डवानां तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१०७॥
yadāśrauṣaṃ vividhāstāta ceṣṭā dharmātmanāṃ prasthitānāṃ vanāya |
jyeṣṭhaprītyā kliśyatāṃ pāṇḍavānāṃ tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-107||
MHB 1-1-108
यदाश्रौषं स्नातकानां सहस्रैरन्वागतं धर्मराजं वनस्थम् ।
भिक्षाभुजां ब्राह्मणानां महात्मनां तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१०८॥
yadāśrauṣaṃ snātakānāṃ sahasrairanvāgataṃ dharmarājaṃ vanastham |
bhikṣābhujāṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanāṃ tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-108||
MHB 1-1-109
यदाश्रौषमर्जुनो देवदेवं किरातरूपं त्र्यम्बकं तोष्य युद्धे ।
अवाप तत्पाशुपतं महास्त्रं तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१०९॥
yadāśrauṣamarjuno devadevaṃ kirātarūpaṃ tryambakaṃ toṣya yuddhe |
avāpa tatpāśupataṃ mahāstraṃ tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-109||
MHB 1-1-110
यदाश्रौषं त्रिदिवस्थं धनंजयं शक्रात्साक्षाद्दिव्यमस्त्रं यथावत् ।
अधीयानं शंसितं सत्यसंधं तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-११०॥
yadāśrauṣaṃ tridivasthaṃ dhanaṃjayaṃ śakrātsākṣāddivyamastraṃ yathāvat |
adhīyānaṃ śaṃsitaṃ satyasaṃdhaṃ tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-110||
MHB 1-1-111
यदाश्रौषं वैश्रवणेन सार्धं समागतं भीममन्यांश्च पार्थान् ।
तस्मिन्देशे मानुषाणामगम्ये तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१११॥
yadāśrauṣaṃ vaiśravaṇena sārdhaṃ samāgataṃ bhīmamanyāṃśca pārthān |
tasmindeśe mānuṣāṇāmagamye tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-111||
MHB 1-1-112
यदाश्रौषं घोषयात्रागतानां बन्धं गन्धर्वैर्मोक्षणं चार्जुनेन ।
स्वेषां सुतानां कर्णबुद्धौ रतानां तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-११२॥
yadāśrauṣaṃ ghoṣayātrāgatānāṃ bandhaṃ gandharvairmokṣaṇaṃ cārjunena |
sveṣāṃ sutānāṃ karṇabuddhau ratānāṃ tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-112||
MHB 1-1-113
यदाश्रौषं यक्षरूपेण धर्मं समागतं धर्मराजेन सूत ।
प्रश्नानुक्तान्विब्रुवन्तं च सम्यक्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-११३॥
yadāśrauṣaṃ yakṣarūpeṇa dharmaṃ samāgataṃ dharmarājena sūta |
praśnānuktānvibruvantaṃ ca samyaktadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-113||
MHB 1-1-114
यदाश्रौषं मामकानां वरिष्ठान्धनंजयेनैकरथेन भग्नान् ।
विराटराष्ट्रे वसता महात्मना तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-११४॥
yadāśrauṣaṃ māmakānāṃ variṣṭhāndhanaṃjayenaikarathena bhagnān |
virāṭarāṣṭre vasatā mahātmanā tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-114||
MHB 1-1-115
यदाश्रौषं सत्कृतां मत्स्यराज्ञा सुतां दत्तामुत्तरामर्जुनाय ।
तां चार्जुनः प्रत्यगृह्णात्सुतार्थे तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-११५॥
yadāśrauṣaṃ satkṛtāṃ matsyarājñā sutāṃ dattāmuttarāmarjunāya |
tāṃ cārjunaḥ pratyagṛhṇātsutārthe tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-115||
MHB 1-1-116
यदाश्रौषं निर्जितस्याधनस्य प्रव्राजितस्य स्वजनात्प्रच्युतस्य ।
अक्षौहिणीः सप्त युधिष्ठिरस्य तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-११६॥
yadāśrauṣaṃ nirjitasyādhanasya pravrājitasya svajanātpracyutasya |
akṣauhiṇīḥ sapta yudhiṣṭhirasya tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-116||
MHB 1-1-117
यदाश्रौषं नरनारायणौ तौ कृष्णार्जुनौ वदतो नारदस्य ।
अहं द्रष्टा ब्रह्मलोके सदेति तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-११७॥
yadāśrauṣaṃ naranārāyaṇau tau kṛṣṇārjunau vadato nāradasya |
ahaṃ draṣṭā brahmaloke sadeti tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-117||
MHB 1-1-118
यदाश्रौषं माधवं वासुदेवं सर्वात्मना पाण्डवार्थे निविष्टम् ।
यस्येमां गां विक्रममेकमाहुस्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-११८॥
yadāśrauṣaṃ mādhavaṃ vāsudevaṃ sarvātmanā pāṇḍavārthe niviṣṭam |
yasyemāṃ gāṃ vikramamekamāhustadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-118||
MHB 1-1-119
यदाश्रौषं कर्णदुर्योधनाभ्यां बुद्धिं कृतां निग्रहे केशवस्य ।
तं चात्मानं बहुधा दर्शयानं तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-११९॥
yadāśrauṣaṃ karṇaduryodhanābhyāṃ buddhiṃ kṛtāṃ nigrahe keśavasya |
taṃ cātmānaṃ bahudhā darśayānaṃ tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-119||
MHB 1-1-120
यदाश्रौषं वासुदेवे प्रयाते रथस्यैकामग्रतस्तिष्ठमानाम् ।
आर्तां पृथां सान्त्वितां केशवेन तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१२०॥
yadāśrauṣaṃ vāsudeve prayāte rathasyaikāmagratastiṣṭhamānām |
ārtāṃ pṛthāṃ sāntvitāṃ keśavena tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-120||
MHB 1-1-121
यदाश्रौषं मन्त्रिणं वासुदेवं तथा भीष्मं शांतनवं च तेषाम् ।
भारद्वाजं चाशिषोऽनुब्रुवाणं तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१२१॥
yadāśrauṣaṃ mantriṇaṃ vāsudevaṃ tathā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ ca teṣām |
bhāradvājaṃ cāśiṣo'nubruvāṇaṃ tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-121||
MHB 1-1-122
यदाश्रौषं कर्ण उवाच भीष्मं नाहं योत्स्ये युध्यमाने त्वयीति ।
हित्वा सेनामपचक्राम चैव तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१२२॥
yadāśrauṣaṃ karṇa uvāca bhīṣmaṃ nāhaṃ yotsye yudhyamāne tvayīti |
hitvā senāmapacakrāma caiva tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-122||
MHB 1-1-123
यदाश्रौषं वासुदेवार्जुनौ तौ तथा धनुर्गाण्डिवमप्रमेयम् ।
त्रीण्युग्रवीर्याणि समागतानि तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१२३॥
yadāśrauṣaṃ vāsudevārjunau tau tathā dhanurgāṇḍivamaprameyam |
trīṇyugravīryāṇi samāgatāni tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-123||
MHB 1-1-124
यदाश्रौषं कश्मलेनाभिपन्ने रथोपस्थे सीदमानेऽर्जुने वै ।
कृष्णं लोकान्दर्शयानं शरीरे तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१२४॥
yadāśrauṣaṃ kaśmalenābhipanne rathopasthe sīdamāne'rjune vai |
kṛṣṇaṃ lokāndarśayānaṃ śarīre tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-124||
MHB 1-1-125
यदाश्रौषं भीष्मममित्रकर्शनं निघ्नन्तमाजावयुतं रथानाम् ।
नैषां कश्चिद्वध्यते दृश्यरूपस्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१२५॥
yadāśrauṣaṃ bhīṣmamamitrakarśanaṃ nighnantamājāvayutaṃ rathānām |
naiṣāṃ kaścidvadhyate dṛśyarūpastadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-125||
MHB 1-1-126
यदाश्रौषं भीष्ममत्यन्तशूरं हतं पार्थेनाहवेष्वप्रधृष्यम् ।
शिखण्डिनं पुरतः स्थापयित्वा तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१२६॥
yadāśrauṣaṃ bhīṣmamatyantaśūraṃ hataṃ pārthenāhaveṣvapradhṛṣyam |
śikhaṇḍinaṃ purataḥ sthāpayitvā tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-126||
MHB 1-1-127
यदाश्रौषं शरतल्पे शयानं वृद्धं वीरं सादितं चित्रपुङ्खैः ।
भीष्मं कृत्वा सोमकानल्पशेषांस्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१२७॥
yadāśrauṣaṃ śaratalpe śayānaṃ vṛddhaṃ vīraṃ sāditaṃ citrapuṅkhaiḥ |
bhīṣmaṃ kṛtvā somakānalpaśeṣāṃstadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-127||
MHB 1-1-128
यदाश्रौषं शांतनवे शयाने पानीयार्थे चोदितेनार्जुनेन ।
भूमिं भित्त्वा तर्पितं तत्र भीष्मं तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१२८॥
yadāśrauṣaṃ śāṃtanave śayāne pānīyārthe coditenārjunena |
bhūmiṃ bhittvā tarpitaṃ tatra bhīṣmaṃ tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-128||
MHB 1-1-129
यदाश्रौषं शुक्रसूर्यौ च युक्तौ कौन्तेयानामनुलोमौ जयाय ।
नित्यं चास्माञ्श्वापदा व्याभषन्तस्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१२९॥
yadāśrauṣaṃ śukrasūryau ca yuktau kaunteyānāmanulomau jayāya |
nityaṃ cāsmāñśvāpadā vyābhaṣantastadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-129||
MHB 1-1-130
यदा द्रोणो विविधानस्त्रमार्गान्विदर्शयन्समरे चित्रयोधी ।
न पाण्डवाञ्श्रेष्ठतमान्निहन्ति तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१३०॥
yadā droṇo vividhānastramārgānvidarśayansamare citrayodhī |
na pāṇḍavāñśreṣṭhatamānnihanti tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-130||
MHB 1-1-131
यदाश्रौषं चास्मदीयान्महारथान्व्यवस्थितानर्जुनस्यान्तकाय ।
संशप्तकान्निहतानर्जुनेन तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१३१॥
yadāśrauṣaṃ cāsmadīyānmahārathānvyavasthitānarjunasyāntakāya |
saṃśaptakānnihatānarjunena tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-131||
MHB 1-1-132
यदाश्रौषं व्यूहमभेद्यमन्यैर्भारद्वाजेनात्तशस्त्रेण गुप्तम् ।
भित्त्वा सौभद्रं वीरमेकं प्रविष्टं तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१३२॥
yadāśrauṣaṃ vyūhamabhedyamanyairbhāradvājenāttaśastreṇa guptam |
bhittvā saubhadraṃ vīramekaṃ praviṣṭaṃ tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-132||
MHB 1-1-133
यदाभिमन्युं परिवार्य बालं सर्वे हत्वा हृष्टरूपा बभूवुः ।
महारथाः पार्थमशक्नुवन्तस्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१३३॥
yadābhimanyuṃ parivārya bālaṃ sarve hatvā hṛṣṭarūpā babhūvuḥ |
mahārathāḥ pārthamaśaknuvantastadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-133||
MHB 1-1-134
यदाश्रौषमभिमन्युं निहत्य हर्षान्मूढान्क्रोशतो धार्तराष्ट्रान् ।
क्रोधं मुक्तं सैन्धवे चार्जुनेन तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१३४॥
yadāśrauṣamabhimanyuṃ nihatya harṣānmūḍhānkrośato dhārtarāṣṭrān |
krodhaṃ muktaṃ saindhave cārjunena tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-134||
MHB 1-1-135
यदाश्रौषं सैन्धवार्थे प्रतिज्ञां प्रतिज्ञातां तद्वधायार्जुनेन ।
सत्यां निस्तीर्णां शत्रुमध्ये च तेन तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१३५॥
yadāśrauṣaṃ saindhavārthe pratijñāṃ pratijñātāṃ tadvadhāyārjunena |
satyāṃ nistīrṇāṃ śatrumadhye ca tena tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-135||
MHB 1-1-136
यदाश्रौषं श्रान्तहये धनंजये मुक्त्वा हयान्पाययित्वोपवृत्तान् ।
पुनर्युक्त्वा वासुदेवं प्रयातं तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१३६॥
yadāśrauṣaṃ śrāntahaye dhanaṃjaye muktvā hayānpāyayitvopavṛttān |
punaryuktvā vāsudevaṃ prayātaṃ tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-136||
MHB 1-1-137
यदाश्रौषं वाहनेष्वाश्वसत्सु रथोपस्थे तिष्ठता गाण्डिवेन ।
सर्वान्योधान्वारितानर्जुनेन तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१३७॥
yadāśrauṣaṃ vāhaneṣvāśvasatsu rathopasthe tiṣṭhatā gāṇḍivena |
sarvānyodhānvāritānarjunena tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-137||
MHB 1-1-138
यदाश्रौषं नागबलैर्दुरुत्सहं द्रोणानीकं युयुधानं प्रमथ्य ।
यातं वार्ष्णेयं यत्र तौ कृष्णपार्थौ तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१३८॥
yadāśrauṣaṃ nāgabalairdurutsahaṃ droṇānīkaṃ yuyudhānaṃ pramathya |
yātaṃ vārṣṇeyaṃ yatra tau kṛṣṇapārthau tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-138||
MHB 1-1-139
यदाश्रौषं कर्णमासाद्य मुक्तं वधाद्भीमं कुत्सयित्वा वचोभिः ।
धनुष्कोट्या तुद्य कर्णेन वीरं तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१३९॥
yadāśrauṣaṃ karṇamāsādya muktaṃ vadhādbhīmaṃ kutsayitvā vacobhiḥ |
dhanuṣkoṭyā tudya karṇena vīraṃ tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-139||
MHB 1-1-140
यदा द्रोणः कृतवर्मा कृपश्च कर्णो द्रौणिर्मद्रराजश्च शूरः ।
अमर्षयन्सैन्धवं वध्यमानं तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१४०॥
yadā droṇaḥ kṛtavarmā kṛpaśca karṇo drauṇirmadrarājaśca śūraḥ |
amarṣayansaindhavaṃ vadhyamānaṃ tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-140||
MHB 1-1-141
यदाश्रौषं देवराजेन दत्तां दिव्यां शक्तिं व्यंसितां माधवेन ।
घटोत्कचे राक्षसे घोररूपे तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१४१॥
yadāśrauṣaṃ devarājena dattāṃ divyāṃ śaktiṃ vyaṃsitāṃ mādhavena |
ghaṭotkace rākṣase ghorarūpe tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-141||
MHB 1-1-142
यदाश्रौषं कर्णघटोत्कचाभ्यां युद्धे मुक्तां सूतपुत्रेण शक्तिम् ।
यया वध्यः समरे सव्यसाची तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१४२॥
yadāśrauṣaṃ karṇaghaṭotkacābhyāṃ yuddhe muktāṃ sūtaputreṇa śaktim |
yayā vadhyaḥ samare savyasācī tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-142||
MHB 1-1-143
यदाश्रौषं द्रोणमाचार्यमेकं धृष्टद्युम्नेनाभ्यतिक्रम्य धर्मम् ।
रथोपस्थे प्रायगतं विशस्तं तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१४३॥
yadāśrauṣaṃ droṇamācāryamekaṃ dhṛṣṭadyumnenābhyatikramya dharmam |
rathopasthe prāyagataṃ viśastaṃ tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-143||
MHB 1-1-144
यदाश्रौषं द्रौणिना द्वैरथस्थं माद्रीपुत्रं नकुलं लोकमध्ये ।
समं युद्धे पाण्डवं युध्यमानं तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१४४॥
yadāśrauṣaṃ drauṇinā dvairathasthaṃ mādrīputraṃ nakulaṃ lokamadhye |
samaṃ yuddhe pāṇḍavaṃ yudhyamānaṃ tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-144||
MHB 1-1-145
यदा द्रोणे निहते द्रोणपुत्रो नारायणं दिव्यमस्त्रं विकुर्वन् ।
नैषामन्तं गतवान्पाण्डवानां तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१४५॥
yadā droṇe nihate droṇaputro nārāyaṇaṃ divyamastraṃ vikurvan |
naiṣāmantaṃ gatavānpāṇḍavānāṃ tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-145||
MHB 1-1-146
यदाश्रौषं कर्णमत्यन्तशूरं हतं पार्थेनाहवेष्वप्रधृष्यम् ।
तस्मिन्भ्रातॄणां विग्रहे देवगुह्ये तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१४६॥
yadāśrauṣaṃ karṇamatyantaśūraṃ hataṃ pārthenāhaveṣvapradhṛṣyam |
tasminbhrātṝṇāṃ vigrahe devaguhye tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-146||
MHB 1-1-147
यदाश्रौषं द्रोणपुत्रं कृपं च दुःशासनं कृतवर्माणमुग्रम् ।
युधिष्ठिरं शून्यमधर्षयन्तं तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१४७॥
yadāśrauṣaṃ droṇaputraṃ kṛpaṃ ca duḥśāsanaṃ kṛtavarmāṇamugram |
yudhiṣṭhiraṃ śūnyamadharṣayantaṃ tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-147||
MHB 1-1-148
यदाश्रौषं निहतं मद्रराजं रणे शूरं धर्मराजेन सूत ।
सदा संग्रामे स्पर्धते यः स कृष्णं तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१४८॥
yadāśrauṣaṃ nihataṃ madrarājaṃ raṇe śūraṃ dharmarājena sūta |
sadā saṃgrāme spardhate yaḥ sa kṛṣṇaṃ tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-148||
MHB 1-1-149
यदाश्रौषं कलहद्यूतमूलं मायाबलं सौबलं पाण्डवेन ।
हतं संग्रामे सहदेवेन पापं तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१४९॥
yadāśrauṣaṃ kalahadyūtamūlaṃ māyābalaṃ saubalaṃ pāṇḍavena |
hataṃ saṃgrāme sahadevena pāpaṃ tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-149||
MHB 1-1-150
यदाश्रौषं श्रान्तमेकं शयानं ह्रदं गत्वा स्तम्भयित्वा तदम्भः ।
दुर्योधनं विरथं भग्नदर्पं तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१५०॥
yadāśrauṣaṃ śrāntamekaṃ śayānaṃ hradaṃ gatvā stambhayitvā tadambhaḥ |
duryodhanaṃ virathaṃ bhagnadarpaṃ tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-150||
MHB 1-1-151
यदाश्रौषं पाण्डवांस्तिष्ठमानान्गङ्गाह्रदे वासुदेवेन सार्धम् ।
अमर्षणं धर्षयतः सुतं मे तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१५१॥
yadāśrauṣaṃ pāṇḍavāṃstiṣṭhamānāngaṅgāhrade vāsudevena sārdham |
amarṣaṇaṃ dharṣayataḥ sutaṃ me tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-151||
MHB 1-1-152
यदाश्रौषं विविधांस्तात मार्गान्गदायुद्धे मण्डलं संचरन्तम् ।
मिथ्या हतं वासुदेवस्य बुद्ध्या तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१५२॥
yadāśrauṣaṃ vividhāṃstāta mārgāngadāyuddhe maṇḍalaṃ saṃcarantam |
mithyā hataṃ vāsudevasya buddhyā tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-152||
MHB 1-1-153
यदाश्रौषं द्रोणपुत्रादिभिस्तैर्हतान्पाञ्चालान्द्रौपदेयांश्च सुप्तान् ।
कृतं बीभत्समयशस्यं च कर्म तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१५३॥
yadāśrauṣaṃ droṇaputrādibhistairhatānpāñcālāndraupadeyāṃśca suptān |
kṛtaṃ bībhatsamayaśasyaṃ ca karma tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-153||
MHB 1-1-154
यदाश्रौषं भीमसेनानुयातेन अश्वत्थाम्ना परमास्त्रं प्रयुक्तम् ।
क्रुद्धेनैषीकमवधीद्येन गर्भं तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१५४॥
yadāśrauṣaṃ bhīmasenānuyātena aśvatthāmnā paramāstraṃ prayuktam |
kruddhenaiṣīkamavadhīdyena garbhaṃ tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-154||
MHB 1-1-155
यदाश्रौषं ब्रह्मशिरोऽर्जुनेन मुक्तं स्वस्तीत्यस्त्रमस्त्रेण शान्तम् ।
अश्वत्थाम्ना मणिरत्नं च दत्तं तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १-१-१५५॥
yadāśrauṣaṃ brahmaśiro'rjunena muktaṃ svastītyastramastreṇa śāntam |
aśvatthāmnā maṇiratnaṃ ca dattaṃ tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 1-1-155||
MHB 1-1-156
यदाश्रौषं द्रोणपुत्रेण गर्भे वैराट्या वै पात्यमाने महास्त्रे ।
द्वैपायनः केशवो द्रोणपुत्रं परस्परेणाभिशापैः शशाप ॥ १-१-१५६॥
yadāśrauṣaṃ droṇaputreṇa garbhe vairāṭyā vai pātyamāne mahāstre |
dvaipāyanaḥ keśavo droṇaputraṃ paraspareṇābhiśāpaiḥ śaśāpa || 1-1-156||
MHB 1-1-157
शोच्या गान्धारी पुत्रपौत्रैर्विहीना तथा वध्वः पितृभिर्भ्रातृभिश्च ।
कृतं कार्यं दुष्करं पाण्डवेयैः प्राप्तं राज्यमसपत्नं पुनस्तैः ॥ १-१-१५७॥
śocyā gāndhārī putrapautrairvihīnā tathā vadhvaḥ pitṛbhirbhrātṛbhiśca |
kṛtaṃ kāryaṃ duṣkaraṃ pāṇḍaveyaiḥ prāptaṃ rājyamasapatnaṃ punastaiḥ || 1-1-157||
MHB 1-1-158
कष्टं युद्धे दश शेषाः श्रुता मे त्रयोऽस्माकं पाण्डवानां च सप्त ।
द्व्यूना विंशतिराहताक्षौहिणीनां तस्मिन्संग्रामे विग्रहे क्षत्रियाणाम् ॥ १-१-१५८॥
kaṣṭaṃ yuddhe daśa śeṣāḥ śrutā me trayo'smākaṃ pāṇḍavānāṃ ca sapta |
dvyūnā viṃśatirāhatākṣauhiṇīnāṃ tasminsaṃgrāme vigrahe kṣatriyāṇām || 1-1-158||
MHB 1-1-159
तमसा त्वभ्यवस्तीर्णो मोह आविशतीव माम् ।
संज्ञां नोपलभे सूत मनो विह्वलतीव मे ॥ १-१-१५९॥
tamasā tvabhyavastīrṇo moha āviśatīva mām |
saṃjñāṃ nopalabhe sūta mano vihvalatīva me || 1-1-159||
MHB 1-1-160
इत्युक्त्वा धृतराष्ट्रोऽथ विलप्य बहुदुःखितः ।
मूर्च्छितः पुनराश्वस्तः संजयं वाक्यमब्रवीत् ॥ १-१-१६०॥
ityuktvā dhṛtarāṣṭro'tha vilapya bahuduḥkhitaḥ |
mūrcchitaḥ punarāśvastaḥ saṃjayaṃ vākyamabravīt || 1-1-160||
MHB 1-1-161
संजयैवंगते प्राणांस्त्यक्तुमिच्छामि माचिरम् ।
स्तोकं ह्यपि न पश्यामि फलं जीवितधारणे ॥ १-१-१६१॥
saṃjayaivaṃgate prāṇāṃstyaktumicchāmi māciram |
stokaṃ hyapi na paśyāmi phalaṃ jīvitadhāraṇe || 1-1-161||
MHB 1-1-162
तं तथावादिनं दीनं विलपन्तं महीपतिम् ।
गावल्गणिरिदं धीमान्महार्थं वाक्यमब्रवीत् ॥ १-१-१६२॥
taṃ tathāvādinaṃ dīnaṃ vilapantaṃ mahīpatim |
gāvalgaṇiridaṃ dhīmānmahārthaṃ vākyamabravīt || 1-1-162||
MHB 1-1-163
श्रुतवानसि वै राज्ञो महोत्साहान्महाबलान् ।
द्वैपायनस्य वदतो नारदस्य च धीमतः ॥ १-१-१६३॥
śrutavānasi vai rājño mahotsāhānmahābalān |
dvaipāyanasya vadato nāradasya ca dhīmataḥ || 1-1-163||
MHB 1-1-164
महत्सु राजवंशेषु गुणैः समुदितेषु च ।
जातान्दिव्यास्त्रविदुषः शक्रप्रतिमतेजसः ॥ १-१-१६४॥
mahatsu rājavaṃśeṣu guṇaiḥ samuditeṣu ca |
jātāndivyāstraviduṣaḥ śakrapratimatejasaḥ || 1-1-164||
MHB 1-1-165
धर्मेण पृथिवीं जित्वा यज्ञैरिष्ट्वाप्तदक्षिणैः ।
अस्मिँल्लोके यशः प्राप्य ततः कालवशं गताः ॥ १-१-१६५॥
dharmeṇa pṛthivīṃ jitvā yajñairiṣṭvāptadakṣiṇaiḥ |
asmi~lloke yaśaḥ prāpya tataḥ kālavaśaṃ gatāḥ || 1-1-165||
MHB 1-1-166
वैन्यं महारथं वीरं सृञ्जयं जयतां वरम् ।
सुहोत्रं रन्तिदेवं च कक्षीवन्तं तथौशिजम् ॥ १-१-१६६॥
vainyaṃ mahārathaṃ vīraṃ sṛñjayaṃ jayatāṃ varam |
suhotraṃ rantidevaṃ ca kakṣīvantaṃ tathauśijam || 1-1-166||
MHB 1-1-167
बाह्लीकं दमनं शैब्यं शर्यातिमजितं जितम् ।
विश्वामित्रममित्रघ्नमम्बरीषं महाबलम् ॥ १-१-१६७॥
bāhlīkaṃ damanaṃ śaibyaṃ śaryātimajitaṃ jitam |
viśvāmitramamitraghnamambarīṣaṃ mahābalam || 1-1-167||
MHB 1-1-168
मरुत्तं मनुमिक्ष्वाकुं गयं भरतमेव च ।
रामं दाशरथिं चैव शशबिन्दुं भगीरथम् ॥ १-१-१६८॥
maruttaṃ manumikṣvākuṃ gayaṃ bharatameva ca |
rāmaṃ dāśarathiṃ caiva śaśabinduṃ bhagīratham || 1-1-168||
MHB 1-1-169
ययातिं शुभकर्माणं देवैर्यो याजितः स्वयम् ।
चैत्ययूपाङ्किता भूमिर्यस्येयं सवनाकरा ॥ १-१-१६९॥
yayātiṃ śubhakarmāṇaṃ devairyo yājitaḥ svayam |
caityayūpāṅkitā bhūmiryasyeyaṃ savanākarā || 1-1-169||
MHB 1-1-170
इति राज्ञां चतुर्विंशन्नारदेन सुरर्षिणा ।
पुत्रशोकाभितप्ताय पुरा शैब्याय कीर्तिताः ॥ १-१-१७०॥
iti rājñāṃ caturviṃśannāradena surarṣiṇā |
putraśokābhitaptāya purā śaibyāya kīrtitāḥ || 1-1-170||
MHB 1-1-171
तेभ्यश्चान्ये गताः पूर्वं राजानो बलवत्तराः ।
महारथा महात्मानः सर्वैः समुदिता गुणैः ॥ १-१-१७१॥
tebhyaścānye gatāḥ pūrvaṃ rājāno balavattarāḥ |
mahārathā mahātmānaḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ || 1-1-171||
MHB 1-1-172
पूरुः कुरुर्यदुः शूरो विष्वगश्वो महाधृतिः ।
अनेना युवनाश्वश्च ककुत्स्थो विक्रमी रघुः ॥ १-१-१७२॥
pūruḥ kururyaduḥ śūro viṣvagaśvo mahādhṛtiḥ |
anenā yuvanāśvaśca kakutstho vikramī raghuḥ || 1-1-172||
MHB 1-1-173
विजिती वीतिहोत्रश्च भवः श्वेतो बृहद्गुरुः ।
उशीनरः शतरथः कङ्को दुलिदुहो द्रुमः ॥ १-१-१७३॥
vijitī vītihotraśca bhavaḥ śveto bṛhadguruḥ |
uśīnaraḥ śatarathaḥ kaṅko duliduho drumaḥ || 1-1-173||
MHB 1-1-174
दम्भोद्भवः परो वेनः सगरः संकृतिर्निमिः ।
अजेयः परशुः पुण्ड्रः शंभुर्देवावृधोऽनघः ॥ १-१-१७४॥
dambhodbhavaḥ paro venaḥ sagaraḥ saṃkṛtirnimiḥ |
ajeyaḥ paraśuḥ puṇḍraḥ śaṃbhurdevāvṛdho'naghaḥ || 1-1-174||
MHB 1-1-175
देवाह्वयः सुप्रतिमः सुप्रतीको बृहद्रथः ।
महोत्साहो विनीतात्मा सुक्रतुर्नैषधो नलः ॥ १-१-१७५॥
devāhvayaḥ supratimaḥ supratīko bṛhadrathaḥ |
mahotsāho vinītātmā sukraturnaiṣadho nalaḥ || 1-1-175||
MHB 1-1-176
सत्यव्रतः शान्तभयः सुमित्रः सुबलः प्रभुः ।
जानुजङ्घोऽनरण्योऽर्कः प्रियभृत्यः शुभव्रतः ॥ १-१-१७६॥
satyavrataḥ śāntabhayaḥ sumitraḥ subalaḥ prabhuḥ |
jānujaṅgho'naraṇyo'rkaḥ priyabhṛtyaḥ śubhavrataḥ || 1-1-176||
MHB 1-1-177
बलबन्धुर्निरामर्दः केतुशृङ्गो बृहद्बलः ।
धृष्टकेतुर्बृहत्केतुर्दीप्तकेतुर्निरामयः ॥ १-१-१७७॥
balabandhurnirāmardaḥ ketuśṛṅgo bṛhadbalaḥ |
dhṛṣṭaketurbṛhatketurdīptaketurnirāmayaḥ || 1-1-177||
MHB 1-1-178
अविक्षित्प्रबलो धूर्तः कृतबन्धुर्दृढेषुधिः ।
महापुराणः संभाव्यः प्रत्यङ्गः परहा श्रुतिः ॥ १-१-१७८॥
avikṣitprabalo dhūrtaḥ kṛtabandhurdṛḍheṣudhiḥ |
mahāpurāṇaḥ saṃbhāvyaḥ pratyaṅgaḥ parahā śrutiḥ || 1-1-178||
MHB 1-1-179
एते चान्ये च बहवः शतशोऽथ सहस्रशः ।
श्रूयन्तेऽयुतशश्चान्ये संख्याताश्चापि पद्मशः ॥ १-१-१७९॥
ete cānye ca bahavaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ |
śrūyante'yutaśaścānye saṃkhyātāścāpi padmaśaḥ || 1-1-179||
MHB 1-1-180
हित्वा सुविपुलान्भोगान्बुद्धिमन्तो महाबलाः ।
राजानो निधनं प्राप्तास्तव पुत्रैर्महत्तमाः ॥ १-१-१८०॥
hitvā suvipulānbhogānbuddhimanto mahābalāḥ |
rājāno nidhanaṃ prāptāstava putrairmahattamāḥ || 1-1-180||
MHB 1-1-181
येषां दिव्यानि कर्माणि विक्रमस्त्याग एव च ।
माहात्म्यमपि चास्तिक्यं सत्यता शौचमार्जवम् ॥ १-१-१८१॥
yeṣāṃ divyāni karmāṇi vikramastyāga eva ca |
māhātmyamapi cāstikyaṃ satyatā śaucamārjavam || 1-1-181||
MHB 1-1-182
विद्वद्भिः कथ्यते लोके पुराणैः कविसत्तमैः ।
सर्वर्द्धिगुणसंपन्नास्ते चापि निधनं गताः ॥ १-१-१८२॥
vidvadbhiḥ kathyate loke purāṇaiḥ kavisattamaiḥ |
sarvarddhiguṇasaṃpannāste cāpi nidhanaṃ gatāḥ || 1-1-182||
MHB 1-1-183
तव पुत्रा दुरात्मानः प्रतप्ताश्चैव मन्युना ।
लुब्धा दुर्वृत्तभूयिष्ठा न ताञ्शोचितुमर्हसि ॥ १-१-१८३॥
tava putrā durātmānaḥ prataptāścaiva manyunā |
lubdhā durvṛttabhūyiṣṭhā na tāñśocitumarhasi || 1-1-183||
MHB 1-1-184
श्रुतवानसि मेधावी बुद्धिमान्प्राज्ञसंमतः ।
येषां शास्त्रानुगा बुद्धिर्न ते मुह्यन्ति भारत ॥ १-१-१८४॥
śrutavānasi medhāvī buddhimānprājñasaṃmataḥ |
yeṣāṃ śāstrānugā buddhirna te muhyanti bhārata || 1-1-184||
MHB 1-1-185
निग्रहानुग्रहौ चापि विदितौ ते नराधिप ।
नात्यन्तमेवानुवृत्तिः श्रूयते पुत्ररक्षणे ॥ १-१-१८५॥
nigrahānugrahau cāpi viditau te narādhipa |
nātyantamevānuvṛttiḥ śrūyate putrarakṣaṇe || 1-1-185||
MHB 1-1-186
भवितव्यं तथा तच्च नातः शोचितुमर्हसि ।
दैवं प्रज्ञाविशेषेण को निवर्तितुमर्हति ॥ १-१-१८६॥
bhavitavyaṃ tathā tacca nātaḥ śocitumarhasi |
daivaṃ prajñāviśeṣeṇa ko nivartitumarhati || 1-1-186||
MHB 1-1-187
विधातृविहितं मार्गं न कश्चिदतिवर्तते ।
कालमूलमिदं सर्वं भावाभावौ सुखासुखे ॥ १-१-१८७॥
vidhātṛvihitaṃ mārgaṃ na kaścidativartate |
kālamūlamidaṃ sarvaṃ bhāvābhāvau sukhāsukhe || 1-1-187||
MHB 1-1-188
कालः पचति भूतानि कालः संहरति प्रजाः ।
निर्दहन्तं प्रजाः कालं कालः शमयते पुनः ॥ १-१-१८८॥
kālaḥ pacati bhūtāni kālaḥ saṃharati prajāḥ |
nirdahantaṃ prajāḥ kālaṃ kālaḥ śamayate punaḥ || 1-1-188||
MHB 1-1-189
कालो विकुरुते भावान्सर्वाँल्लोके शुभाशुभान् ।
कालः संक्षिपते सर्वाः प्रजा विसृजते पुनः ।
कालः सर्वेषु भूतेषु चरत्यविधृतः समः ॥ १-१-१८९॥
kālo vikurute bhāvānsarvā~lloke śubhāśubhān |
kālaḥ saṃkṣipate sarvāḥ prajā visṛjate punaḥ |
kālaḥ sarveṣu bhūteṣu caratyavidhṛtaḥ samaḥ || 1-1-189||
MHB 1-1-190
अतीतानागता भावा ये च वर्तन्ति सांप्रतम् ।
तान्कालनिर्मितान्बुद्ध्वा न संज्ञां हातुमर्हसि ॥ १-१-१९०॥
atītānāgatā bhāvā ye ca vartanti sāṃpratam |
tānkālanirmitānbuddhvā na saṃjñāṃ hātumarhasi || 1-1-190||
MHB 1-1-191
सूत उवाच ।
अत्रोपनिषदं पुण्यां कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ।
भारताध्ययनात्पुण्यादपि पादमधीयतः ।
श्रद्दधानस्य पूयन्ते सर्वपापान्यशेषतः ॥ १-१-१९१॥
sūta uvāca |
atropaniṣadaṃ puṇyāṃ kṛṣṇadvaipāyano'bravīt |
bhāratādhyayanātpuṇyādapi pādamadhīyataḥ |
śraddadhānasya pūyante sarvapāpānyaśeṣataḥ || 1-1-191||
MHB 1-1-192
देवर्षयो ह्यत्र पुण्या ब्रह्मराजर्षयस्तथा ।
कीर्त्यन्ते शुभकर्माणस्तथा यक्षमहोरगाः ॥ १-१-१९२॥
devarṣayo hyatra puṇyā brahmarājarṣayastathā |
kīrtyante śubhakarmāṇastathā yakṣamahoragāḥ || 1-1-192||
MHB 1-1-193
भगवान्वासुदेवश्च कीर्त्यतेऽत्र सनातनः ।
स हि सत्यमृतं चैव पवित्रं पुण्यमेव च ॥ १-१-१९३॥
bhagavānvāsudevaśca kīrtyate'tra sanātanaḥ |
sa hi satyamṛtaṃ caiva pavitraṃ puṇyameva ca || 1-1-193||
MHB 1-1-194
शाश्वतं ब्रह्म परमं ध्रुवं ज्योतिः सनातनम् ।
यस्य दिव्यानि कर्माणि कथयन्ति मनीषिणः ॥ १-१-१९४॥
śāśvataṃ brahma paramaṃ dhruvaṃ jyotiḥ sanātanam |
yasya divyāni karmāṇi kathayanti manīṣiṇaḥ || 1-1-194||
MHB 1-1-195
असत्सत्सदसच्चैव यस्माद्देवात्प्रवर्तते ।
संततिश्च प्रवृत्तिश्च जन्म मृत्युः पुनर्भवः ॥ १-१-१९५॥
asatsatsadasaccaiva yasmāddevātpravartate |
saṃtatiśca pravṛttiśca janma mṛtyuḥ punarbhavaḥ || 1-1-195||
MHB 1-1-196
अध्यात्मं श्रूयते यच्च पञ्चभूतगुणात्मकम् ।
अव्यक्तादि परं यच्च स एव परिगीयते ॥ १-१-१९६॥
adhyātmaṃ śrūyate yacca pañcabhūtaguṇātmakam |
avyaktādi paraṃ yacca sa eva parigīyate || 1-1-196||
MHB 1-1-197
यत्तद्यतिवरा युक्ता ध्यानयोगबलान्विताः ।
प्रतिबिम्बमिवादर्शे पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ॥ १-१-१९७॥
yattadyativarā yuktā dhyānayogabalānvitāḥ |
pratibimbamivādarśe paśyantyātmanyavasthitam || 1-1-197||
MHB 1-1-198
श्रद्दधानः सदोद्युक्तः सत्यधर्मपरायणः ।
आसेवन्निममध्यायं नरः पापात्प्रमुच्यते ॥ १-१-१९८॥
śraddadhānaḥ sadodyuktaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ |
āsevannimamadhyāyaṃ naraḥ pāpātpramucyate || 1-1-198||
MHB 1-1-199
अनुक्रमणिमध्यायं भारतस्येममादितः ।
आस्तिकः सततं शृण्वन्न कृच्छ्रेष्ववसीदति ॥ १-१-१९९॥
anukramaṇimadhyāyaṃ bhāratasyemamāditaḥ |
āstikaḥ satataṃ śṛṇvanna kṛcchreṣvavasīdati || 1-1-199||
MHB 1-1-200
उभे संध्ये जपन्किंचित्सद्यो मुच्येत किल्बिषात् ।
अनुक्रमण्या यावत्स्यादह्ना रात्र्या च संचितम् ॥ १-१-२००॥
ubhe saṃdhye japankiṃcitsadyo mucyeta kilbiṣāt |
anukramaṇyā yāvatsyādahnā rātryā ca saṃcitam || 1-1-200||
MHB 1-1-201
भारतस्य वपुर्ह्येतत्सत्यं चामृतमेव च ।
नवनीतं यथा दध्नो द्विपदां ब्राह्मणो यथा ॥ १-१-२०१॥
bhāratasya vapurhyetatsatyaṃ cāmṛtameva ca |
navanītaṃ yathā dadhno dvipadāṃ brāhmaṇo yathā || 1-1-201||
MHB 1-1-202
ह्रदानामुदधिः श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम् ।
यथैतानि वरिष्ठानि तथा भारतमुच्यते ॥ १-१-२०२॥
hradānāmudadhiḥ śreṣṭho gaurvariṣṭhā catuṣpadām |
yathaitāni variṣṭhāni tathā bhāratamucyate || 1-1-202||
MHB 1-1-203
यश्चैनं श्रावयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणान्पादमन्ततः ।
अक्षय्यमन्नपानं तत्पितॄंस्तस्योपतिष्ठति ॥ १-१-२०३॥
yaścainaṃ śrāvayecchrāddhe brāhmaṇānpādamantataḥ |
akṣayyamannapānaṃ tatpitṝṃstasyopatiṣṭhati || 1-1-203||
MHB 1-1-204
इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ।
बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति ॥ १-१-२०४॥
itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet |
bibhetyalpaśrutādvedo māmayaṃ pratariṣyati || 1-1-204||
MHB 1-1-205
कार्ष्णं वेदमिमं विद्वाञ्श्रावयित्वार्थमश्नुते ।
भ्रूणहत्याकृतं चापि पापं जह्यान्न संशयः ॥ १-१-२०५॥
kārṣṇaṃ vedamimaṃ vidvāñśrāvayitvārthamaśnute |
bhrūṇahatyākṛtaṃ cāpi pāpaṃ jahyānna saṃśayaḥ || 1-1-205||
MHB 1-1-206
य इमं शुचिरध्यायं पठेत्पर्वणि पर्वणि ।
अधीतं भारतं तेन कृत्स्नं स्यादिति मे मतिः ॥ १-१-२०६॥
ya imaṃ śuciradhyāyaṃ paṭhetparvaṇi parvaṇi |
adhītaṃ bhārataṃ tena kṛtsnaṃ syāditi me matiḥ || 1-1-206||
MHB 1-1-207
यश्चेमं शृणुयान्नित्यमार्षं श्रद्धासमन्वितः ।
स दीर्घमायुः कीर्तिं च स्वर्गतिं चाप्नुयान्नरः ॥ १-१-२०७॥
yaścemaṃ śṛṇuyānnityamārṣaṃ śraddhāsamanvitaḥ |
sa dīrghamāyuḥ kīrtiṃ ca svargatiṃ cāpnuyānnaraḥ || 1-1-207||
MHB 1-1-208
चत्वार एकतो वेदा भारतं चैकमेकतः ।
समागतैः सुरर्षिभिस्तुलामारोपितं पुरा ।
महत्त्वे च गुरुत्वे च ध्रियमाणं ततोऽधिकम् ॥ १-१-२०८॥
catvāra ekato vedā bhārataṃ caikamekataḥ |
samāgataiḥ surarṣibhistulāmāropitaṃ purā |
mahattve ca gurutve ca dhriyamāṇaṃ tato'dhikam || 1-1-208||
MHB 1-1-209
महत्त्वाद्भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते ।
निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १-१-२०९॥
mahattvādbhāravattvācca mahābhāratamucyate |
niruktamasya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate || 1-1-209||
MHB 1-1-210
तपो न कल्कोऽध्ययनं न कल्कः स्वाभाविको वेदविधिर्न कल्कः ।
प्रसह्य वित्ताहरणं न कल्कस्तान्येव भावोपहतानि कल्कः ॥ १-१-२१०॥
tapo na kalko'dhyayanaṃ na kalkaḥ svābhāviko vedavidhirna kalkaḥ |
prasahya vittāharaṇaṃ na kalkastānyeva bhāvopahatāni kalkaḥ || 1-1-210||
Adhyaya: 2/225 (243)
MHB 1-2-1
ऋषय ऊचुः ।
समन्तपञ्चकमिति यदुक्तं सूतनन्दन ।
एतत्सर्वं यथान्यायं श्रोतुमिच्छामहे वयम् ॥ १-२-१॥
ṛṣaya ūcuḥ |
samantapañcakamiti yaduktaṃ sūtanandana |
etatsarvaṃ yathānyāyaṃ śrotumicchāmahe vayam || 1-2-1||
MHB 1-2-2
सूत उवाच ।
शुश्रूषा यदि वो विप्रा ब्रुवतश्च कथाः शुभाः ।
समन्तपञ्चकाख्यं च श्रोतुमर्हथ सत्तमाः ॥ १-२-२॥
sūta uvāca |
śuśrūṣā yadi vo viprā bruvataśca kathāḥ śubhāḥ |
samantapañcakākhyaṃ ca śrotumarhatha sattamāḥ || 1-2-2||
MHB 1-2-3
त्रेताद्वापरयोः संधौ रामः शस्त्रभृतां वरः ।
असकृत्पार्थिवं क्षत्रं जघानामर्षचोदितः ॥ १-२-३॥
tretādvāparayoḥ saṃdhau rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ |
asakṛtpārthivaṃ kṣatraṃ jaghānāmarṣacoditaḥ || 1-2-3||
MHB 1-2-4
स सर्वं क्षत्रमुत्साद्य स्ववीर्येणानलद्युतिः ।
समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिरह्रदान् ॥ १-२-४॥
sa sarvaṃ kṣatramutsādya svavīryeṇānaladyutiḥ |
samantapañcake pañca cakāra rudhirahradān || 1-2-4||
MHB 1-2-5
स तेषु रुधिराम्भस्सु ह्रदेषु क्रोधमूर्च्छितः ।
पितॄन्संतर्पयामास रुधिरेणेति नः श्रुतम् ॥ १-२-५॥
sa teṣu rudhirāmbhassu hradeṣu krodhamūrcchitaḥ |
pitṝnsaṃtarpayāmāsa rudhireṇeti naḥ śrutam || 1-2-5||
MHB 1-2-6
अथर्चीकादयोऽभ्येत्य पितरो ब्राह्मणर्षभम् ।
तं क्षमस्वेति सिषिधुस्ततः स विरराम ह ॥ १-२-६॥
atharcīkādayo'bhyetya pitaro brāhmaṇarṣabham |
taṃ kṣamasveti siṣidhustataḥ sa virarāma ha || 1-2-6||
MHB 1-2-7
तेषां समीपे यो देशो ह्रदानां रुधिराम्भसाम् ।
समन्तपञ्चकमिति पुण्यं तत्परिकीर्तितम् ॥ १-२-७॥
teṣāṃ samīpe yo deśo hradānāṃ rudhirāmbhasām |
samantapañcakamiti puṇyaṃ tatparikīrtitam || 1-2-7||
MHB 1-2-8
येन लिङ्गेन यो देशो युक्तः समुपलक्ष्यते ।
तेनैव नाम्ना तं देशं वाच्यमाहुर्मनीषिणः ॥ १-२-८॥
yena liṅgena yo deśo yuktaḥ samupalakṣyate |
tenaiva nāmnā taṃ deśaṃ vācyamāhurmanīṣiṇaḥ || 1-2-8||
MHB 1-2-9
अन्तरे चैव संप्राप्ते कलिद्वापरयोरभूत् ।
समन्तपञ्चके युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः ॥ १-२-९॥
antare caiva saṃprāpte kalidvāparayorabhūt |
samantapañcake yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ || 1-2-9||
MHB 1-2-10
तस्मिन्परमधर्मिष्ठे देशे भूदोषवर्जिते ।
अष्टादश समाजग्मुरक्षौहिण्यो युयुत्सया ॥ १-२-१०॥
tasminparamadharmiṣṭhe deśe bhūdoṣavarjite |
aṣṭādaśa samājagmurakṣauhiṇyo yuyutsayā || 1-2-10||
MHB 1-2-11
एवं नामाभिनिर्वृत्तं तस्य देशस्य वै द्विजाः ।
पुण्यश्च रमणीयश्च स देशो वः प्रकीर्तितः ॥ १-२-११॥
evaṃ nāmābhinirvṛttaṃ tasya deśasya vai dvijāḥ |
puṇyaśca ramaṇīyaśca sa deśo vaḥ prakīrtitaḥ || 1-2-11||
MHB 1-2-12
तदेतत्कथितं सर्वं मया वो मुनिसत्तमाः ।
यथा देशः स विख्यातस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ १-२-१२॥
tadetatkathitaṃ sarvaṃ mayā vo munisattamāḥ |
yathā deśaḥ sa vikhyātastriṣu lokeṣu viśrutaḥ || 1-2-12||
MHB 1-2-13
ऋषय ऊचुः ।
अक्षौहिण्य इति प्रोक्तं यत्त्वया सूतनन्दन ।
एतदिच्छामहे श्रोतुं सर्वमेव यथातथम् ॥ १-२-१३॥
ṛṣaya ūcuḥ |
akṣauhiṇya iti proktaṃ yattvayā sūtanandana |
etadicchāmahe śrotuṃ sarvameva yathātatham || 1-2-13||
MHB 1-2-14
अक्षौहिण्याः परीमाणं रथाश्वनरदन्तिनाम् ।
यथावच्चैव नो ब्रूहि सर्वं हि विदितं तव ॥ १-२-१४॥
akṣauhiṇyāḥ parīmāṇaṃ rathāśvanaradantinām |
yathāvaccaiva no brūhi sarvaṃ hi viditaṃ tava || 1-2-14||
MHB 1-2-15
सूत उवाच ।
एको रथो गजश्चैको नराः पञ्च पदातयः ।
त्रयश्च तुरगास्तज्ज्ञैः पत्तिरित्यभिधीयते ॥ १-२-१५॥
sūta uvāca |
eko ratho gajaścaiko narāḥ pañca padātayaḥ |
trayaśca turagāstajjñaiḥ pattirityabhidhīyate || 1-2-15||
MHB 1-2-16
पत्तिं तु त्रिगुणामेतामाहुः सेनामुखं बुधाः ।
त्रीणि सेनामुखान्येको गुल्म इत्यभिधीयते ॥ १-२-१६॥
pattiṃ tu triguṇāmetāmāhuḥ senāmukhaṃ budhāḥ |
trīṇi senāmukhānyeko gulma ityabhidhīyate || 1-2-16||
MHB 1-2-17
त्रयो गुल्मा गणो नाम वाहिनी तु गणास्त्रयः ।
स्मृतास्तिस्रस्तु वाहिन्यः पृतनेति विचक्षणैः ॥ १-२-१७॥
trayo gulmā gaṇo nāma vāhinī tu gaṇāstrayaḥ |
smṛtāstisrastu vāhinyaḥ pṛtaneti vicakṣaṇaiḥ || 1-2-17||
MHB 1-2-18
चमूस्तु पृतनास्तिस्रस्तिस्रश्चम्वस्त्वनीकिनी ।
अनीकिनीं दशगुणां प्राहुरक्षौहिणीं बुधाः ॥ १-२-१८॥
camūstu pṛtanāstisrastisraścamvastvanīkinī |
anīkinīṃ daśaguṇāṃ prāhurakṣauhiṇīṃ budhāḥ || 1-2-18||
MHB 1-2-19
अक्षौहिण्याः प्रसंख्यानं रथानां द्विजसत्तमाः ।
संख्यागणिततत्त्वज्ञैः सहस्राण्येकविंशतिः ॥ १-२-१९॥
akṣauhiṇyāḥ prasaṃkhyānaṃ rathānāṃ dvijasattamāḥ |
saṃkhyāgaṇitatattvajñaiḥ sahasrāṇyekaviṃśatiḥ || 1-2-19||
MHB 1-2-20
शतान्युपरि चैवाष्टौ तथा भूयश्च सप्ततिः ।
गजानां तु परीमाणमेतदेवात्र निर्दिशेत् ॥ १-२-२०॥
śatānyupari caivāṣṭau tathā bhūyaśca saptatiḥ |
gajānāṃ tu parīmāṇametadevātra nirdiśet || 1-2-20||
MHB 1-2-21
ज्ञेयं शतसहस्रं तु सहस्राणि तथा नव ।
नराणामपि पञ्चाशच्छतानि त्रीणि चानघाः ॥ १-२-२१॥
jñeyaṃ śatasahasraṃ tu sahasrāṇi tathā nava |
narāṇāmapi pañcāśacchatāni trīṇi cānaghāḥ || 1-2-21||
MHB 1-2-22
पञ्चषष्टिसहस्राणि तथाश्वानां शतानि च ।
दशोत्तराणि षट्प्राहुर्यथावदिह संख्यया ॥ १-२-२२॥
pañcaṣaṣṭisahasrāṇi tathāśvānāṃ śatāni ca |
daśottarāṇi ṣaṭprāhuryathāvadiha saṃkhyayā || 1-2-22||
MHB 1-2-23
एतामक्षौहिणीं प्राहुः संख्यातत्त्वविदो जनाः ।
यां वः कथितवानस्मि विस्तरेण द्विजोत्तमाः ॥ १-२-२३॥
etāmakṣauhiṇīṃ prāhuḥ saṃkhyātattvavido janāḥ |
yāṃ vaḥ kathitavānasmi vistareṇa dvijottamāḥ || 1-2-23||
MHB 1-2-24
एतया संख्यया ह्यासन्कुरुपाण्डवसेनयोः ।
अक्षौहिण्यो द्विजश्रेष्ठाः पिण्डेनाष्टादशैव ताः ॥ १-२-२४॥
etayā saṃkhyayā hyāsankurupāṇḍavasenayoḥ |
akṣauhiṇyo dvijaśreṣṭhāḥ piṇḍenāṣṭādaśaiva tāḥ || 1-2-24||
MHB 1-2-25
समेतास्तत्र वै देशे तत्रैव निधनं गताः ।
कौरवान्कारणं कृत्वा कालेनाद्भुतकर्मणा ॥ १-२-२५॥
sametāstatra vai deśe tatraiva nidhanaṃ gatāḥ |
kauravānkāraṇaṃ kṛtvā kālenādbhutakarmaṇā || 1-2-25||
MHB 1-2-26
अहानि युयुधे भीष्मो दशैव परमास्त्रवित् ।
अहानि पञ्च द्रोणस्तु ररक्ष कुरुवाहिनीम् ॥ १-२-२६॥
ahāni yuyudhe bhīṣmo daśaiva paramāstravit |
ahāni pañca droṇastu rarakṣa kuruvāhinīm || 1-2-26||
MHB 1-2-27
अहनी युयुधे द्वे तु कर्णः परबलार्दनः ।
शल्योऽर्धदिवसं त्वासीद्गदायुद्धमतः परम् ॥ १-२-२७॥
ahanī yuyudhe dve tu karṇaḥ parabalārdanaḥ |
śalyo'rdhadivasaṃ tvāsīdgadāyuddhamataḥ param || 1-2-27||
MHB 1-2-28
तस्यैव तु दिनस्यान्ते हार्दिक्यद्रौणिगौतमाः ।
प्रसुप्तं निशि विश्वस्तं जघ्नुर्यौधिष्ठिरं बलम् ॥ १-२-२८॥
tasyaiva tu dinasyānte hārdikyadrauṇigautamāḥ |
prasuptaṃ niśi viśvastaṃ jaghnuryaudhiṣṭhiraṃ balam || 1-2-28||
MHB 1-2-29
यत्तु शौनकसत्रे ते भारताख्यानविस्तरम् ।
आख्यास्ये तत्र पौलोममाख्यानं चादितः परम् ॥ १-२-२९॥
yattu śaunakasatre te bhāratākhyānavistaram |
ākhyāsye tatra paulomamākhyānaṃ cāditaḥ param || 1-2-29||
MHB 1-2-30
विचित्रार्थपदाख्यानमनेकसमयान्वितम् ।
अभिपन्नं नरैः प्राज्ञैर्वैराग्यमिव मोक्षिभिः ॥ १-२-३०॥
vicitrārthapadākhyānamanekasamayānvitam |
abhipannaṃ naraiḥ prājñairvairāgyamiva mokṣibhiḥ || 1-2-30||
MHB 1-2-31
आत्मेव वेदितव्येषु प्रियेष्विव च जीवितम् ।
इतिहासः प्रधानार्थः श्रेष्ठः सर्वागमेष्वयम् ॥ १-२-३१॥
ātmeva veditavyeṣu priyeṣviva ca jīvitam |
itihāsaḥ pradhānārthaḥ śreṣṭhaḥ sarvāgameṣvayam || 1-2-31||
MHB 1-2-32
इतिहासोत्तमे ह्यस्मिन्नर्पिता बुद्धिरुत्तमा ।
स्वरव्यञ्जनयोः कृत्स्ना लोकवेदाश्रयेव वाक् ॥ १-२-३२॥
itihāsottame hyasminnarpitā buddhiruttamā |
svaravyañjanayoḥ kṛtsnā lokavedāśrayeva vāk || 1-2-32||
MHB 1-2-33
अस्य प्रज्ञाभिपन्नस्य विचित्रपदपर्वणः ।
भारतस्येतिहासस्य श्रूयतां पर्वसंग्रहः ॥ १-२-३३॥
asya prajñābhipannasya vicitrapadaparvaṇaḥ |
bhāratasyetihāsasya śrūyatāṃ parvasaṃgrahaḥ || 1-2-33||
MHB 1-2-34
पर्वानुक्रमणी पूर्वं द्वितीयं पर्वसंग्रहः ।
पौष्यं पौलोममास्तीकमादिवंशावतारणम् ॥ १-२-३४॥
parvānukramaṇī pūrvaṃ dvitīyaṃ parvasaṃgrahaḥ |
pauṣyaṃ paulomamāstīkamādivaṃśāvatāraṇam || 1-2-34||
MHB 1-2-35
ततः संभवपर्वोक्तमद्भुतं देवनिर्मितम् ।
दाहो जतुगृहस्यात्र हैडिम्बं पर्व चोच्यते ॥ १-२-३५॥
tataḥ saṃbhavaparvoktamadbhutaṃ devanirmitam |
dāho jatugṛhasyātra haiḍimbaṃ parva cocyate || 1-2-35||
MHB 1-2-36
ततो बकवधः पर्व पर्व चैत्ररथं ततः ।
ततः स्वयंवरं देव्याः पाञ्चाल्याः पर्व चोच्यते ॥ १-२-३६॥
tato bakavadhaḥ parva parva caitrarathaṃ tataḥ |
tataḥ svayaṃvaraṃ devyāḥ pāñcālyāḥ parva cocyate || 1-2-36||
MHB 1-2-37
क्षत्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम् ।
विदुरागमनं पर्व राज्यलम्भस्तथैव च ॥ १-२-३७॥
kṣatradharmeṇa nirjitya tato vaivāhikaṃ smṛtam |
vidurāgamanaṃ parva rājyalambhastathaiva ca || 1-2-37||
MHB 1-2-38
अर्जुनस्य वने वासः सुभद्राहरणं ततः ।
सुभद्राहरणादूर्ध्वं ज्ञेयं हरणहारिकम् ॥ १-२-३८॥
arjunasya vane vāsaḥ subhadrāharaṇaṃ tataḥ |
subhadrāharaṇādūrdhvaṃ jñeyaṃ haraṇahārikam || 1-2-38||
MHB 1-2-39
ततः खाण्डवदाहाख्यं तत्रैव मयदर्शनम् ।
सभापर्व ततः प्रोक्तं मन्त्रपर्व ततः परम् ॥ १-२-३९॥
tataḥ khāṇḍavadāhākhyaṃ tatraiva mayadarśanam |
sabhāparva tataḥ proktaṃ mantraparva tataḥ param || 1-2-39||
MHB 1-2-40
जरासंधवधः पर्व पर्व दिग्विजयस्तथा ।
पर्व दिग्विजयादूर्ध्वं राजसूयिकमुच्यते ॥ १-२-४०॥
jarāsaṃdhavadhaḥ parva parva digvijayastathā |
parva digvijayādūrdhvaṃ rājasūyikamucyate || 1-2-40||
MHB 1-2-41
ततश्चार्घाभिहरणं शिशुपालवधस्ततः ।
द्यूतपर्व ततः प्रोक्तमनुद्यूतमतः परम् ॥ १-२-४१॥
tataścārghābhiharaṇaṃ śiśupālavadhastataḥ |
dyūtaparva tataḥ proktamanudyūtamataḥ param || 1-2-41||
MHB 1-2-42
तत आरण्यकं पर्व किर्मीरवध एव च ।
ईश्वरार्जुनयोर्युद्धं पर्व कैरातसंज्ञितम् ॥ १-२-४२॥
tata āraṇyakaṃ parva kirmīravadha eva ca |
īśvarārjunayoryuddhaṃ parva kairātasaṃjñitam || 1-2-42||
MHB 1-2-43
इन्द्रलोकाभिगमनं पर्व ज्ञेयमतः परम् ।
तीर्थयात्रा ततः पर्व कुरुराजस्य धीमतः ॥ १-२-४३॥
indralokābhigamanaṃ parva jñeyamataḥ param |
tīrthayātrā tataḥ parva kururājasya dhīmataḥ || 1-2-43||
MHB 1-2-44
जटासुरवधः पर्व यक्षयुद्धमतः परम् ।
तथैवाजगरं पर्व विज्ञेयं तदनन्तरम् ॥ १-२-४४॥
jaṭāsuravadhaḥ parva yakṣayuddhamataḥ param |
tathaivājagaraṃ parva vijñeyaṃ tadanantaram || 1-2-44||
MHB 1-2-45
मार्कण्डेयसमस्या च पर्वोक्तं तदनन्तरम् ।
संवादश्च ततः पर्व द्रौपदीसत्यभामयोः ॥ १-२-४५॥
mārkaṇḍeyasamasyā ca parvoktaṃ tadanantaram |
saṃvādaśca tataḥ parva draupadīsatyabhāmayoḥ || 1-2-45||
MHB 1-2-46
घोषयात्रा ततः पर्व मृगस्वप्नभयं ततः ।
व्रीहिद्रौणिकमाख्यानं ततोऽनन्तरमुच्यते ॥ १-२-४६॥
ghoṣayātrā tataḥ parva mṛgasvapnabhayaṃ tataḥ |
vrīhidrauṇikamākhyānaṃ tato'nantaramucyate || 1-2-46||
MHB 1-2-47
द्रौपदीहरणं पर्व सैन्धवेन वनात्ततः ।
कुण्डलाहरणं पर्व ततः परमिहोच्यते ॥ १-२-४७॥
draupadīharaṇaṃ parva saindhavena vanāttataḥ |
kuṇḍalāharaṇaṃ parva tataḥ paramihocyate || 1-2-47||
MHB 1-2-48
आरणेयं ततः पर्व वैराटं तदनन्तरम् ।
कीचकानां वधः पर्व पर्व गोग्रहणं ततः ॥ १-२-४८॥
āraṇeyaṃ tataḥ parva vairāṭaṃ tadanantaram |
kīcakānāṃ vadhaḥ parva parva gograhaṇaṃ tataḥ || 1-2-48||
MHB 1-2-49
अभिमन्युना च वैराट्याः पर्व वैवाहिकं स्मृतम् ।
उद्योगपर्व विज्ञेयमत ऊर्ध्वं महाद्भुतम् ॥ १-२-४९॥
abhimanyunā ca vairāṭyāḥ parva vaivāhikaṃ smṛtam |
udyogaparva vijñeyamata ūrdhvaṃ mahādbhutam || 1-2-49||
MHB 1-2-50
ततः संजययानाख्यं पर्व ज्ञेयमतः परम् ।
प्रजागरं ततः पर्व धृतराष्ट्रस्य चिन्तया ॥ १-२-५०॥
tataḥ saṃjayayānākhyaṃ parva jñeyamataḥ param |
prajāgaraṃ tataḥ parva dhṛtarāṣṭrasya cintayā || 1-2-50||
MHB 1-2-51
पर्व सानत्सुजातं च गुह्यमध्यात्मदर्शनम् ।
यानसंधिस्ततः पर्व भगवद्यानमेव च ॥ १-२-५१॥
parva sānatsujātaṃ ca guhyamadhyātmadarśanam |
yānasaṃdhistataḥ parva bhagavadyānameva ca || 1-2-51||
MHB 1-2-52
ज्ञेयं विवादपर्वात्र कर्णस्यापि महात्मनः ।
निर्याणं पर्व च ततः कुरुपाण्डवसेनयोः ॥ १-२-५२॥
jñeyaṃ vivādaparvātra karṇasyāpi mahātmanaḥ |
niryāṇaṃ parva ca tataḥ kurupāṇḍavasenayoḥ || 1-2-52||
MHB 1-2-53
रथातिरथसंख्या च पर्वोक्तं तदनन्तरम् ।
उलूकदूतागमनं पर्वामर्षविवर्धनम् ॥ १-२-५३॥
rathātirathasaṃkhyā ca parvoktaṃ tadanantaram |
ulūkadūtāgamanaṃ parvāmarṣavivardhanam || 1-2-53||
MHB 1-2-54
अम्बोपाख्यानमपि च पर्व ज्ञेयमतः परम् ।
भीष्माभिषेचनं पर्व ज्ञेयमद्भुतकारणम् ॥ १-२-५४॥
ambopākhyānamapi ca parva jñeyamataḥ param |
bhīṣmābhiṣecanaṃ parva jñeyamadbhutakāraṇam || 1-2-54||
MHB 1-2-55
जम्बूखण्डविनिर्माणं पर्वोक्तं तदनन्तरम् ।
भूमिपर्व ततो ज्ञेयं द्वीपविस्तरकीर्तनम् ॥ १-२-५५॥
jambūkhaṇḍavinirmāṇaṃ parvoktaṃ tadanantaram |
bhūmiparva tato jñeyaṃ dvīpavistarakīrtanam || 1-2-55||
MHB 1-2-56
पर्वोक्तं भगवद्गीता पर्व भीष्मवधस्ततः ।
द्रोणाभिषेकः पर्वोक्तं संशप्तकवधस्ततः ॥ १-२-५६॥
parvoktaṃ bhagavadgītā parva bhīṣmavadhastataḥ |
droṇābhiṣekaḥ parvoktaṃ saṃśaptakavadhastataḥ || 1-2-56||
MHB 1-2-57
अभिमन्युवधः पर्व प्रतिज्ञापर्व चोच्यते ।
जयद्रथवधः पर्व घटोत्कचवधस्ततः ॥ १-२-५७॥
abhimanyuvadhaḥ parva pratijñāparva cocyate |
jayadrathavadhaḥ parva ghaṭotkacavadhastataḥ || 1-2-57||
MHB 1-2-58
ततो द्रोणवधः पर्व विज्ञेयं लोमहर्षणम् ।
मोक्षो नारायणास्त्रस्य पर्वानन्तरमुच्यते ॥ १-२-५८॥
tato droṇavadhaḥ parva vijñeyaṃ lomaharṣaṇam |
mokṣo nārāyaṇāstrasya parvānantaramucyate || 1-2-58||
MHB 1-2-59
कर्णपर्व ततो ज्ञेयं शल्यपर्व ततः परम् ।
ह्रदप्रवेशनं पर्व गदायुद्धमतः परम् ॥ १-२-५९॥
karṇaparva tato jñeyaṃ śalyaparva tataḥ param |
hradapraveśanaṃ parva gadāyuddhamataḥ param || 1-2-59||
MHB 1-2-60
सारस्वतं ततः पर्व तीर्थवंशगुणान्वितम् ।
अत ऊर्ध्वं तु बीभत्सं पर्व सौप्तिकमुच्यते ॥ १-२-६०॥
sārasvataṃ tataḥ parva tīrthavaṃśaguṇānvitam |
ata ūrdhvaṃ tu bībhatsaṃ parva sauptikamucyate || 1-2-60||
MHB 1-2-61
ऐषीकं पर्व निर्दिष्टमत ऊर्ध्वं सुदारुणम् ।
जलप्रदानिकं पर्व स्त्रीपर्व च ततः परम् ॥ १-२-६१॥
aiṣīkaṃ parva nirdiṣṭamata ūrdhvaṃ sudāruṇam |
jalapradānikaṃ parva strīparva ca tataḥ param || 1-2-61||
MHB 1-2-62
श्राद्धपर्व ततो ज्ञेयं कुरूणामौर्ध्वदेहिकम् ।
आभिषेचनिकं पर्व धर्मराजस्य धीमतः ॥ १-२-६२॥
śrāddhaparva tato jñeyaṃ kurūṇāmaurdhvadehikam |
ābhiṣecanikaṃ parva dharmarājasya dhīmataḥ || 1-2-62||
MHB 1-2-63
चार्वाकनिग्रहः पर्व रक्षसो ब्रह्मरूपिणः ।
प्रविभागो गृहाणां च पर्वोक्तं तदनन्तरम् ॥ १-२-६३॥
cārvākanigrahaḥ parva rakṣaso brahmarūpiṇaḥ |
pravibhāgo gṛhāṇāṃ ca parvoktaṃ tadanantaram || 1-2-63||
MHB 1-2-64
शान्तिपर्व ततो यत्र राजधर्मानुकीर्तनम् ।
आपद्धर्मश्च पर्वोक्तं मोक्षधर्मस्ततः परम् ॥ १-२-६४॥
śāntiparva tato yatra rājadharmānukīrtanam |
āpaddharmaśca parvoktaṃ mokṣadharmastataḥ param || 1-2-64||
MHB 1-2-65
ततः पर्व परिज्ञेयमानुशासनिकं परम् ।
स्वर्गारोहणिकं पर्व ततो भीष्मस्य धीमतः ॥ १-२-६५॥
tataḥ parva parijñeyamānuśāsanikaṃ param |
svargārohaṇikaṃ parva tato bhīṣmasya dhīmataḥ || 1-2-65||
MHB 1-2-66
ततोऽश्वमेधिकं पर्व सर्वपापप्रणाशनम् ।
अनुगीता ततः पर्व ज्ञेयमध्यात्मवाचकम् ॥ १-२-६६॥
tato'śvamedhikaṃ parva sarvapāpapraṇāśanam |
anugītā tataḥ parva jñeyamadhyātmavācakam || 1-2-66||
MHB 1-2-67
पर्व चाश्रमवासाख्यं पुत्रदर्शनमेव च ।
नारदागमनं पर्व ततः परमिहोच्यते ॥ १-२-६७॥
parva cāśramavāsākhyaṃ putradarśanameva ca |
nāradāgamanaṃ parva tataḥ paramihocyate || 1-2-67||
MHB 1-2-68
मौसलं पर्व च ततो घोरं समनुवर्ण्यते ।
महाप्रस्थानिकं पर्व स्वर्गारोहणिकं ततः ॥ १-२-६८॥
mausalaṃ parva ca tato ghoraṃ samanuvarṇyate |
mahāprasthānikaṃ parva svargārohaṇikaṃ tataḥ || 1-2-68||
MHB 1-2-69
हरिवंशस्ततः पर्व पुराणं खिलसंज्ञितम् ।
भविष्यत्पर्व चाप्युक्तं खिलेष्वेवाद्भुतं महत् ॥ १-२-६९॥
harivaṃśastataḥ parva purāṇaṃ khilasaṃjñitam |
bhaviṣyatparva cāpyuktaṃ khileṣvevādbhutaṃ mahat || 1-2-69||
MHB 1-2-70
एतत्पर्वशतं पूर्णं व्यासेनोक्तं महात्मना ।
यथावत्सूतपुत्रेण लोमहर्षणिना पुनः ॥ १-२-७०॥
etatparvaśataṃ pūrṇaṃ vyāsenoktaṃ mahātmanā |
yathāvatsūtaputreṇa lomaharṣaṇinā punaḥ || 1-2-70||
MHB 1-2-71
कथितं नैमिषारण्ये पर्वाण्यष्टादशैव तु ।
समासो भारतस्यायं तत्रोक्तः पर्वसंग्रहः ॥ १-२-७१॥
kathitaṃ naimiṣāraṇye parvāṇyaṣṭādaśaiva tu |
samāso bhāratasyāyaṃ tatroktaḥ parvasaṃgrahaḥ || 1-2-71||
MHB 1-2-72
पौष्ये पर्वणि माहात्म्यमुत्तङ्कस्योपवर्णितम् ।
पौलोमे भृगुवंशस्य विस्तारः परिकीर्तितः ॥ १-२-७२॥
pauṣye parvaṇi māhātmyamuttaṅkasyopavarṇitam |
paulome bhṛguvaṃśasya vistāraḥ parikīrtitaḥ || 1-2-72||
MHB 1-2-73
आस्तीके सर्वनागानां गरुडस्य च संभवः ।
क्षीरोदमथनं चैव जन्मोच्छैःश्रवसस्तथा ॥ १-२-७३॥
āstīke sarvanāgānāṃ garuḍasya ca saṃbhavaḥ |
kṣīrodamathanaṃ caiva janmocchaiḥśravasastathā || 1-2-73||
MHB 1-2-74
यजतः सर्पसत्रेण राज्ञः पारिक्षितस्य च ।
कथेयमभिनिर्वृत्ता भारतानां महात्मनाम् ॥ १-२-७४॥
yajataḥ sarpasatreṇa rājñaḥ pārikṣitasya ca |
katheyamabhinirvṛttā bhāratānāṃ mahātmanām || 1-2-74||
MHB 1-2-75
विविधाः संभवा राज्ञामुक्ताः संभवपर्वणि ।
अन्येषां चैव विप्राणामृषेर्द्वैपायनस्य च ॥ १-२-७५॥
vividhāḥ saṃbhavā rājñāmuktāḥ saṃbhavaparvaṇi |
anyeṣāṃ caiva viprāṇāmṛṣerdvaipāyanasya ca || 1-2-75||
MHB 1-2-76
अंशावतरणं चात्र देवानां परिकीर्तितम् ।
दैत्यानां दानवानां च यक्षाणां च महौजसाम् ॥ १-२-७६॥
aṃśāvataraṇaṃ cātra devānāṃ parikīrtitam |
daityānāṃ dānavānāṃ ca yakṣāṇāṃ ca mahaujasām || 1-2-76||
MHB 1-2-77
नागानामथ सर्पाणां गन्धर्वाणां पतत्रिणाम् ।
अन्येषां चैव भूतानां विविधानां समुद्भवः ॥ १-२-७७॥
nāgānāmatha sarpāṇāṃ gandharvāṇāṃ patatriṇām |
anyeṣāṃ caiva bhūtānāṃ vividhānāṃ samudbhavaḥ || 1-2-77||
MHB 1-2-78
वसूनां पुनरुत्पत्तिर्भागीरथ्यां महात्मनाम् ।
शंतनोर्वेश्मनि पुनस्तेषां चारोहणं दिवि ॥ १-२-७८॥
vasūnāṃ punarutpattirbhāgīrathyāṃ mahātmanām |
śaṃtanorveśmani punasteṣāṃ cārohaṇaṃ divi || 1-2-78||
MHB 1-2-79
तेजोंशानां च संघाताद्भीष्मस्याप्यत्र संभवः ।
राज्यान्निवर्तनं चैव ब्रह्मचर्यव्रते स्थितिः ॥ १-२-७९॥
tejoṃśānāṃ ca saṃghātādbhīṣmasyāpyatra saṃbhavaḥ |
rājyānnivartanaṃ caiva brahmacaryavrate sthitiḥ || 1-2-79||
MHB 1-2-80
प्रतिज्ञापालनं चैव रक्षा चित्राङ्गदस्य च ।
हते चित्राङ्गदे चैव रक्षा भ्रातुर्यवीयसः ॥ १-२-८०॥
pratijñāpālanaṃ caiva rakṣā citrāṅgadasya ca |
hate citrāṅgade caiva rakṣā bhrāturyavīyasaḥ || 1-2-80||
MHB 1-2-81
विचित्रवीर्यस्य तथा राज्ये संप्रतिपादनम् ।
धर्मस्य नृषु संभूतिरणीमाण्डव्यशापजा ॥ १-२-८१॥
vicitravīryasya tathā rājye saṃpratipādanam |
dharmasya nṛṣu saṃbhūtiraṇīmāṇḍavyaśāpajā || 1-2-81||
MHB 1-2-82
कृष्णद्वैपायनाच्चैव प्रसूतिर्वरदानजा ।
धृतराष्ट्रस्य पाण्डोश्च पाण्डवानां च संभवः ॥ १-२-८२॥
kṛṣṇadvaipāyanāccaiva prasūtirvaradānajā |
dhṛtarāṣṭrasya pāṇḍośca pāṇḍavānāṃ ca saṃbhavaḥ || 1-2-82||
MHB 1-2-83
वारणावतयात्रा च मन्त्रो दुर्योधनस्य च ।
विदुरस्य च वाक्येन सुरुङ्गोपक्रमक्रिया ॥ १-२-८३॥
vāraṇāvatayātrā ca mantro duryodhanasya ca |
vidurasya ca vākyena suruṅgopakramakriyā || 1-2-83||
MHB 1-2-84
पाण्डवानां वने घोरे हिडिम्बायाश्च दर्शनम् ।
घटोत्कचस्य चोत्पत्तिरत्रैव परिकीर्तिता ॥ १-२-८४॥
pāṇḍavānāṃ vane ghore hiḍimbāyāśca darśanam |
ghaṭotkacasya cotpattiratraiva parikīrtitā || 1-2-84||
MHB 1-2-85
अज्ञातचर्या पाण्डूनां वासो ब्राह्मणवेश्मनि ।
बकस्य निधनं चैव नागराणां च विस्मयः ॥ १-२-८५॥
ajñātacaryā pāṇḍūnāṃ vāso brāhmaṇaveśmani |
bakasya nidhanaṃ caiva nāgarāṇāṃ ca vismayaḥ || 1-2-85||
MHB 1-2-86
अङ्गारपर्णं निर्जित्य गङ्गाकूलेऽर्जुनस्तदा ।
भ्रातृभिः सहितः सर्वैः पाञ्चालानभितो ययौ ॥ १-२-८६॥
aṅgāraparṇaṃ nirjitya gaṅgākūle'rjunastadā |
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ pāñcālānabhito yayau || 1-2-86||
MHB 1-2-87
तापत्यमथ वासिष्ठमौर्वं चाख्यानमुत्तमम् ।
पञ्चेन्द्राणामुपाख्यानमत्रैवाद्भुतमुच्यते ॥ १-२-८७॥
tāpatyamatha vāsiṣṭhamaurvaṃ cākhyānamuttamam |
pañcendrāṇāmupākhyānamatraivādbhutamucyate || 1-2-87||
MHB 1-2-88
पञ्चानामेकपत्नीत्वे विमर्शो द्रुपदस्य च ।
द्रौपद्या देवविहितो विवाहश्चाप्यमानुषः ॥ १-२-८८॥
pañcānāmekapatnītve vimarśo drupadasya ca |
draupadyā devavihito vivāhaścāpyamānuṣaḥ || 1-2-88||
MHB 1-2-89
विदुरस्य च संप्राप्तिर्दर्शनं केशवस्य च ।
खाण्डवप्रस्थवासश्च तथा राज्यार्धशासनम् ॥ १-२-८९॥
vidurasya ca saṃprāptirdarśanaṃ keśavasya ca |
khāṇḍavaprasthavāsaśca tathā rājyārdhaśāsanam || 1-2-89||
MHB 1-2-90
नारदस्याज्ञया चैव द्रौपद्याः समयक्रिया ।
सुन्दोपसुन्दयोस्तत्र उपाख्यानं प्रकीर्तितम् ॥ १-२-९०॥
nāradasyājñayā caiva draupadyāḥ samayakriyā |
sundopasundayostatra upākhyānaṃ prakīrtitam || 1-2-90||
MHB 1-2-91
पार्थस्य वनवासश्च उलूप्या पथि संगमः ।
पुण्यतीर्थानुसंयानं बभ्रुवाहनजन्म च ॥ १-२-९१॥
pārthasya vanavāsaśca ulūpyā pathi saṃgamaḥ |
puṇyatīrthānusaṃyānaṃ babhruvāhanajanma ca || 1-2-91||
MHB 1-2-92
द्वारकायां सुभद्रा च कामयानेन कामिनी ।
वासुदेवस्यानुमते प्राप्ता चैव किरीटिना ॥ १-२-९२॥
dvārakāyāṃ subhadrā ca kāmayānena kāminī |
vāsudevasyānumate prāptā caiva kirīṭinā || 1-2-92||
MHB 1-2-93
हरणं गृह्य संप्राप्ते कृष्णे देवकिनन्दने ।
संप्राप्तिश्चक्रधनुषोः खाण्डवस्य च दाहनम् ॥ १-२-९३॥
haraṇaṃ gṛhya saṃprāpte kṛṣṇe devakinandane |
saṃprāptiścakradhanuṣoḥ khāṇḍavasya ca dāhanam || 1-2-93||
MHB 1-2-94
अभिमन्योः सुभद्रायां जन्म चोत्तमतेजसः ।
मयस्य मोक्षो ज्वलनाद्भुजंगस्य च मोक्षणम् ।
महर्षेर्मन्दपालस्य शार्ङ्ग्यं तनयसंभवः ॥ १-२-९४॥
abhimanyoḥ subhadrāyāṃ janma cottamatejasaḥ |
mayasya mokṣo jvalanādbhujaṃgasya ca mokṣaṇam |
maharṣermandapālasya śārṅgyaṃ tanayasaṃbhavaḥ || 1-2-94||
MHB 1-2-95
इत्येतदादिपर्वोक्तं प्रथमं बहुविस्तरम् ।
अध्यायानां शते द्वे तु संख्याते परमर्षिणा ।
अष्टादशैव चाध्याया व्यासेनोत्तमतेजसा ॥ १-२-९५॥
ityetadādiparvoktaṃ prathamaṃ bahuvistaram |
adhyāyānāṃ śate dve tu saṃkhyāte paramarṣiṇā |
aṣṭādaśaiva cādhyāyā vyāsenottamatejasā || 1-2-95||
MHB 1-2-96
सप्त श्लोकसहस्राणि तथा नव शतानि च ।
श्लोकाश्च चतुराशीतिर्दृष्टो ग्रन्थो महात्मना ॥ १-२-९६॥
sapta ślokasahasrāṇi tathā nava śatāni ca |
ślokāśca caturāśītirdṛṣṭo grantho mahātmanā || 1-2-96||
MHB 1-2-97
द्वितीयं तु सभापर्व बहुवृत्तान्तमुच्यते ।
सभाक्रिया पाण्डवानां किंकराणां च दर्शनम् ॥ १-२-९७॥
dvitīyaṃ tu sabhāparva bahuvṛttāntamucyate |
sabhākriyā pāṇḍavānāṃ kiṃkarāṇāṃ ca darśanam || 1-2-97||
MHB 1-2-98
लोकपालसभाख्यानं नारदाद्देवदर्शनात् ।
राजसूयस्य चारम्भो जरासंधवधस्तथा ॥ १-२-९८॥
lokapālasabhākhyānaṃ nāradāddevadarśanāt |
rājasūyasya cārambho jarāsaṃdhavadhastathā || 1-2-98||
MHB 1-2-99
गिरिव्रजे निरुद्धानां राज्ञां कृष्णेन मोक्षणम् ।
राजसूयेऽर्घसंवादे शिशुपालवधस्तथा ॥ १-२-९९॥
girivraje niruddhānāṃ rājñāṃ kṛṣṇena mokṣaṇam |
rājasūye'rghasaṃvāde śiśupālavadhastathā || 1-2-99||
MHB 1-2-100
यज्ञे विभूतिं तां दृष्ट्वा दुःखामर्षान्वितस्य च ।
दुर्योधनस्यावहासो भीमेन च सभातले ॥ १-२-१००॥
yajñe vibhūtiṃ tāṃ dṛṣṭvā duḥkhāmarṣānvitasya ca |
duryodhanasyāvahāso bhīmena ca sabhātale || 1-2-100||
MHB 1-2-101
यत्रास्य मन्युरुद्भूतो येन द्यूतमकारयत् ।
यत्र धर्मसुतं द्यूते शकुनिः कितवोऽजयत् ॥ १-२-१०१॥
yatrāsya manyurudbhūto yena dyūtamakārayat |
yatra dharmasutaṃ dyūte śakuniḥ kitavo'jayat || 1-2-101||
MHB 1-2-102
यत्र द्यूतार्णवे मग्नान्द्रौपदी नौरिवार्णवात् ।
तारयामास तांस्तीर्णाञ्ज्ञात्वा दुर्योधनो नृपः ।
पुनरेव ततो द्यूते समाह्वयत पाण्डवान् ॥ १-२-१०२॥
yatra dyūtārṇave magnāndraupadī naurivārṇavāt |
tārayāmāsa tāṃstīrṇāñjñātvā duryodhano nṛpaḥ |
punareva tato dyūte samāhvayata pāṇḍavān || 1-2-102||
MHB 1-2-103
एतत्सर्वं सभापर्व समाख्यातं महात्मना ।
अध्यायाः सप्ततिर्ज्ञेयास्तथा द्वौ चात्र संख्यया ॥ १-२-१०३॥
etatsarvaṃ sabhāparva samākhyātaṃ mahātmanā |
adhyāyāḥ saptatirjñeyāstathā dvau cātra saṃkhyayā || 1-2-103||
MHB 1-2-104
श्लोकानां द्वे सहस्रे तु पञ्च श्लोकशतानि च ।
श्लोकाश्चैकादश ज्ञेयाः पर्वण्यस्मिन्प्रकीर्तिताः ॥ १-२-१०४॥
ślokānāṃ dve sahasre tu pañca ślokaśatāni ca |
ślokāścaikādaśa jñeyāḥ parvaṇyasminprakīrtitāḥ || 1-2-104||
MHB 1-2-105
अतः परं तृतीयं तु ज्ञेयमारण्यकं महत् ।
पौरानुगमनं चैव धर्मपुत्रस्य धीमतः ॥ १-२-१०५॥
ataḥ paraṃ tṛtīyaṃ tu jñeyamāraṇyakaṃ mahat |
paurānugamanaṃ caiva dharmaputrasya dhīmataḥ || 1-2-105||
MHB 1-2-106
वृष्णीनामागमो यत्र पाञ्चालानां च सर्वशः ।
यत्र सौभवधाख्यानं किर्मीरवध एव च ।
अस्त्रहेतोर्विवासश्च पार्थस्यामिततेजसः ॥ १-२-१०६॥
vṛṣṇīnāmāgamo yatra pāñcālānāṃ ca sarvaśaḥ |
yatra saubhavadhākhyānaṃ kirmīravadha eva ca |
astrahetorvivāsaśca pārthasyāmitatejasaḥ || 1-2-106||
MHB 1-2-107
महादेवेन युद्धं च किरातवपुषा सह ।
दर्शनं लोकपालानां स्वर्गारोहणमेव च ॥ १-२-१०७॥
mahādevena yuddhaṃ ca kirātavapuṣā saha |
darśanaṃ lokapālānāṃ svargārohaṇameva ca || 1-2-107||
MHB 1-2-108
दर्शनं बृहदश्वस्य महर्षेर्भावितात्मनः ।
युधिष्ठिरस्य चार्तस्य व्यसने परिदेवनम् ॥ १-२-१०८॥
darśanaṃ bṛhadaśvasya maharṣerbhāvitātmanaḥ |
yudhiṣṭhirasya cārtasya vyasane paridevanam || 1-2-108||
MHB 1-2-109
नलोपाख्यानमत्रैव धर्मिष्ठं करुणोदयम् ।
दमयन्त्याः स्थितिर्यत्र नलस्य व्यसनागमे ॥ १-२-१०९॥
nalopākhyānamatraiva dharmiṣṭhaṃ karuṇodayam |
damayantyāḥ sthitiryatra nalasya vyasanāgame || 1-2-109||
MHB 1-2-110
वनवासगतानां च पाण्डवानां महात्मनाम् ।
स्वर्गे प्रवृत्तिराख्याता लोमशेनार्जुनस्य वै ॥ १-२-११०॥
vanavāsagatānāṃ ca pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
svarge pravṛttirākhyātā lomaśenārjunasya vai || 1-2-110||
MHB 1-2-111
तीर्थयात्रा तथैवात्र पाण्डवानां महात्मनाम् ।
जटासुरस्य तत्रैव वधः समुपवर्ण्यते ॥ १-२-१११॥
tīrthayātrā tathaivātra pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
jaṭāsurasya tatraiva vadhaḥ samupavarṇyate || 1-2-111||
MHB 1-2-112
नियुक्तो भीमसेनश्च द्रौपद्या गन्धमादने ।
यत्र मन्दारपुष्पार्थं नलिनीं तामधर्षयत् ॥ १-२-११२॥
niyukto bhīmasenaśca draupadyā gandhamādane |
yatra mandārapuṣpārthaṃ nalinīṃ tāmadharṣayat || 1-2-112||
MHB 1-2-113
यत्रास्य सुमहद्युद्धमभवत्सह राक्षसैः ।
यक्षैश्चापि महावीर्यैर्मणिमत्प्रमुखैस्तथा ॥ १-२-११३॥
yatrāsya sumahadyuddhamabhavatsaha rākṣasaiḥ |
yakṣaiścāpi mahāvīryairmaṇimatpramukhaistathā || 1-2-113||
MHB 1-2-114
आगस्त्यमपि चाख्यानं यत्र वातापिभक्षणम् ।
लोपामुद्राभिगमनमपत्यार्थमृषेरपि ॥ १-२-११४॥
āgastyamapi cākhyānaṃ yatra vātāpibhakṣaṇam |
lopāmudrābhigamanamapatyārthamṛṣerapi || 1-2-114||
MHB 1-2-115
ततः श्येनकपोतीयमुपाख्यानमनन्तरम् ।
इन्द्रोऽग्निर्यत्र धर्मश्च अजिज्ञासञ्शिबिं नृपम् ॥ १-२-११५॥
tataḥ śyenakapotīyamupākhyānamanantaram |
indro'gniryatra dharmaśca ajijñāsañśibiṃ nṛpam || 1-2-115||
MHB 1-2-116
ऋश्यशृङ्गस्य चरितं कौमारब्रह्मचारिणः ।
जामदग्न्यस्य रामस्य चरितं भूरितेजसः ॥ १-२-११६॥
ṛśyaśṛṅgasya caritaṃ kaumārabrahmacāriṇaḥ |
jāmadagnyasya rāmasya caritaṃ bhūritejasaḥ || 1-2-116||
MHB 1-2-117
कार्तवीर्यवधो यत्र हैहयानां च वर्ण्यते ।
सौकन्यमपि चाख्यानं च्यवनो यत्र भार्गवः ॥ १-२-११७॥
kārtavīryavadho yatra haihayānāṃ ca varṇyate |
saukanyamapi cākhyānaṃ cyavano yatra bhārgavaḥ || 1-2-117||
MHB 1-2-118
शर्यातियज्ञे नासत्यौ कृतवान्सोमपीथिनौ ।
ताभ्यां च यत्र स मुनिर्यौवनं प्रतिपादितः ॥ १-२-११८॥
śaryātiyajñe nāsatyau kṛtavānsomapīthinau |
tābhyāṃ ca yatra sa muniryauvanaṃ pratipāditaḥ || 1-2-118||
MHB 1-2-119
जन्तूपाख्यानमत्रैव यत्र पुत्रेण सोमकः ।
पुत्रार्थमयजद्राजा लेभे पुत्रशतं च सः ॥ १-२-११९॥
jantūpākhyānamatraiva yatra putreṇa somakaḥ |
putrārthamayajadrājā lebhe putraśataṃ ca saḥ || 1-2-119||
MHB 1-2-120
अष्टावक्रीयमत्रैव विवादे यत्र बन्दिनम् ।
विजित्य सागरं प्राप्तं पितरं लब्धवानृषिः ॥ १-२-१२०॥
aṣṭāvakrīyamatraiva vivāde yatra bandinam |
vijitya sāgaraṃ prāptaṃ pitaraṃ labdhavānṛṣiḥ || 1-2-120||
MHB 1-2-121
अवाप्य दिव्यान्यस्त्राणि गुर्वर्थे सव्यसाचिना ।
निवातकवचैर्युद्धं हिरण्यपुरवासिभिः ॥ १-२-१२१॥
avāpya divyānyastrāṇi gurvarthe savyasācinā |
nivātakavacairyuddhaṃ hiraṇyapuravāsibhiḥ || 1-2-121||
MHB 1-2-122
समागमश्च पार्थस्य भ्रातृभिर्गन्धमादने ।
घोषयात्रा च गन्धर्वैर्यत्र युद्धं किरीटिनः ॥ १-२-१२२॥
samāgamaśca pārthasya bhrātṛbhirgandhamādane |
ghoṣayātrā ca gandharvairyatra yuddhaṃ kirīṭinaḥ || 1-2-122||
MHB 1-2-123
पुनरागमनं चैव तेषां द्वैतवनं सरः ।
जयद्रथेनापहारो द्रौपद्याश्चाश्रमान्तरात् ॥ १-२-१२३॥
punarāgamanaṃ caiva teṣāṃ dvaitavanaṃ saraḥ |
jayadrathenāpahāro draupadyāścāśramāntarāt || 1-2-123||
MHB 1-2-124
यत्रैनमन्वयाद्भीमो वायुवेगसमो जवे ।
मार्कण्डेयसमस्यायामुपाख्यानानि भागशः ॥ १-२-१२४॥
yatrainamanvayādbhīmo vāyuvegasamo jave |
mārkaṇḍeyasamasyāyāmupākhyānāni bhāgaśaḥ || 1-2-124||
MHB 1-2-125
संदर्शनं च कृष्णस्य संवादश्चैव सत्यया ।
व्रीहिद्रौणिकमाख्यानमैन्द्रद्युम्नं तथैव च ॥ १-२-१२५॥
saṃdarśanaṃ ca kṛṣṇasya saṃvādaścaiva satyayā |
vrīhidrauṇikamākhyānamaindradyumnaṃ tathaiva ca || 1-2-125||
MHB 1-2-126
सावित्र्यौद्दालकीयं च वैन्योपाख्यानमेव च ।
रामायणमुपाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम् ॥ १-२-१२६॥
sāvitryauddālakīyaṃ ca vainyopākhyānameva ca |
rāmāyaṇamupākhyānamatraiva bahuvistaram || 1-2-126||
MHB 1-2-127
कर्णस्य परिमोषोऽत्र कुण्डलाभ्यां पुरंदरात् ।
आरणेयमुपाख्यानं यत्र धर्मोऽन्वशात्सुतम् ।
जग्मुर्लब्धवरा यत्र पाण्डवाः पश्चिमां दिशम् ॥ १-२-१२७॥
karṇasya parimoṣo'tra kuṇḍalābhyāṃ puraṃdarāt |
āraṇeyamupākhyānaṃ yatra dharmo'nvaśātsutam |
jagmurlabdhavarā yatra pāṇḍavāḥ paścimāṃ diśam || 1-2-127||
MHB 1-2-128
एतदारण्यकं पर्व तृतीयं परिकीर्तितम् ।
अत्राध्यायशते द्वे तु संख्याते परमर्षिणा ।
एकोनसप्ततिश्चैव तथाध्यायाः प्रकीर्तिताः ॥ १-२-१२८॥
etadāraṇyakaṃ parva tṛtīyaṃ parikīrtitam |
atrādhyāyaśate dve tu saṃkhyāte paramarṣiṇā |
ekonasaptatiścaiva tathādhyāyāḥ prakīrtitāḥ || 1-2-128||
MHB 1-2-129
एकादश सहस्राणि श्लोकानां षट्शतानि च ।
चतुःषष्टिस्तथा श्लोकाः पर्वैतत्परिकीर्तितम् ॥ १-२-१२९॥
ekādaśa sahasrāṇi ślokānāṃ ṣaṭśatāni ca |
catuḥṣaṣṭistathā ślokāḥ parvaitatparikīrtitam || 1-2-129||
MHB 1-2-130
अतः परं निबोधेदं वैराटं पर्वविस्तरम् ।
विराटनगरं गत्वा श्मशाने विपुलां शमीम् ।
दृष्ट्वा संनिदधुस्तत्र पाण्डवा आयुधान्युत ॥ १-२-१३०॥
ataḥ paraṃ nibodhedaṃ vairāṭaṃ parvavistaram |
virāṭanagaraṃ gatvā śmaśāne vipulāṃ śamīm |
dṛṣṭvā saṃnidadhustatra pāṇḍavā āyudhānyuta || 1-2-130||
MHB 1-2-131
यत्र प्रविश्य नगरं छद्मभिर्न्यवसन्त ते ।
दुरात्मनो वधो यत्र कीचकस्य वृकोदरात् ॥ १-२-१३१॥
yatra praviśya nagaraṃ chadmabhirnyavasanta te |
durātmano vadho yatra kīcakasya vṛkodarāt || 1-2-131||
MHB 1-2-132
गोग्रहे यत्र पार्थेन निर्जिताः कुरवो युधि ।
गोधनं च विराटस्य मोक्षितं यत्र पाण्डवैः ॥ १-२-१३२॥
gograhe yatra pārthena nirjitāḥ kuravo yudhi |
godhanaṃ ca virāṭasya mokṣitaṃ yatra pāṇḍavaiḥ || 1-2-132||
MHB 1-2-133
विराटेनोत्तरा दत्ता स्नुषा यत्र किरीटिनः ।
अभिमन्युं समुद्दिश्य सौभद्रमरिघातिनम् ॥ १-२-१३३॥
virāṭenottarā dattā snuṣā yatra kirīṭinaḥ |
abhimanyuṃ samuddiśya saubhadramarighātinam || 1-2-133||
MHB 1-2-134
चतुर्थमेतद्विपुलं वैराटं पर्व वर्णितम् ।
अत्रापि परिसंख्यातमध्यायानां महात्मना ॥ १-२-१३४॥
caturthametadvipulaṃ vairāṭaṃ parva varṇitam |
atrāpi parisaṃkhyātamadhyāyānāṃ mahātmanā || 1-2-134||
MHB 1-2-135
सप्तषष्टिरथो पूर्णा श्लोकाग्रमपि मे शृणु ।
श्लोकानां द्वे सहस्रे तु श्लोकाः पञ्चाशदेव तु ।
पर्वण्यस्मिन्समाख्याताः संख्यया परमर्षिणा ॥ १-२-१३५॥
saptaṣaṣṭiratho pūrṇā ślokāgramapi me śṛṇu |
ślokānāṃ dve sahasre tu ślokāḥ pañcāśadeva tu |
parvaṇyasminsamākhyātāḥ saṃkhyayā paramarṣiṇā || 1-2-135||
MHB 1-2-136
उद्योगपर्व विज्ञेयं पञ्चमं शृण्वतः परम् ।
उपप्लव्ये निविष्टेषु पाण्डवेषु जिगीषया ।
दुर्योधनोऽर्जुनश्चैव वासुदेवमुपस्थितौ ॥ १-२-१३६॥
udyogaparva vijñeyaṃ pañcamaṃ śṛṇvataḥ param |
upaplavye niviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu jigīṣayā |
duryodhano'rjunaścaiva vāsudevamupasthitau || 1-2-136||
MHB 1-2-137
साहाय्यमस्मिन्समरे भवान्नौ कर्तुमर्हति ।
इत्युक्ते वचने कृष्णो यत्रोवाच महामतिः ॥ १-२-१३७॥
sāhāyyamasminsamare bhavānnau kartumarhati |
ityukte vacane kṛṣṇo yatrovāca mahāmatiḥ || 1-2-137||
MHB 1-2-138
अयुध्यमानमात्मानं मन्त्रिणं पुरुषर्षभौ ।
अक्षौहिणीं वा सैन्यस्य कस्य वा किं ददाम्यहम् ॥ १-२-१३८॥
ayudhyamānamātmānaṃ mantriṇaṃ puruṣarṣabhau |
akṣauhiṇīṃ vā sainyasya kasya vā kiṃ dadāmyaham || 1-2-138||
MHB 1-2-139
वव्रे दुर्योधनः सैन्यं मन्दात्मा यत्र दुर्मतिः ।
अयुध्यमानं सचिवं वव्रे कृष्णं धनंजयः ॥ १-२-१३९॥
vavre duryodhanaḥ sainyaṃ mandātmā yatra durmatiḥ |
ayudhyamānaṃ sacivaṃ vavre kṛṣṇaṃ dhanaṃjayaḥ || 1-2-139||
MHB 1-2-140
संजयं प्रेषयामास शमार्थं पाण्डवान्प्रति ।
यत्र दूतं महाराजो धृतराष्ट्रः प्रतापवान् ॥ १-२-१४०॥
saṃjayaṃ preṣayāmāsa śamārthaṃ pāṇḍavānprati |
yatra dūtaṃ mahārājo dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān || 1-2-140||
MHB 1-2-141
श्रुत्वा च पाण्डवान्यत्र वासुदेवपुरोगमान् ।
प्रजागरः संप्रजज्ञे धृतराष्ट्रस्य चिन्तया ॥ १-२-१४१॥
śrutvā ca pāṇḍavānyatra vāsudevapurogamān |
prajāgaraḥ saṃprajajñe dhṛtarāṣṭrasya cintayā || 1-2-141||
MHB 1-2-142
विदुरो यत्र वाक्यानि विचित्राणि हितानि च ।
श्रावयामास राजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम् ॥ १-२-१४२॥
viduro yatra vākyāni vicitrāṇi hitāni ca |
śrāvayāmāsa rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam || 1-2-142||
MHB 1-2-143
तथा सनत्सुजातेन यत्राध्यात्ममनुत्तमम् ।
मनस्तापान्वितो राजा श्रावितः शोकलालसः ॥ १-२-१४३॥
tathā sanatsujātena yatrādhyātmamanuttamam |
manastāpānvito rājā śrāvitaḥ śokalālasaḥ || 1-2-143||
MHB 1-2-144
प्रभाते राजसमितौ संजयो यत्र चाभिभोः ।
ऐकात्म्यं वासुदेवस्य प्रोक्तवानर्जुनस्य च ॥ १-२-१४४॥
prabhāte rājasamitau saṃjayo yatra cābhibhoḥ |
aikātmyaṃ vāsudevasya proktavānarjunasya ca || 1-2-144||
MHB 1-2-145
यत्र कृष्णो दयापन्नः संधिमिच्छन्महायशाः ।
स्वयमागाच्छमं कर्तुं नगरं नागसाह्वयम् ॥ १-२-१४५॥
yatra kṛṣṇo dayāpannaḥ saṃdhimicchanmahāyaśāḥ |
svayamāgācchamaṃ kartuṃ nagaraṃ nāgasāhvayam || 1-2-145||
MHB 1-2-146
प्रत्याख्यानं च कृष्णस्य राज्ञा दुर्योधनेन वै ।
शमार्थं याचमानस्य पक्षयोरुभयोर्हितम् ॥ १-२-१४६॥
pratyākhyānaṃ ca kṛṣṇasya rājñā duryodhanena vai |
śamārthaṃ yācamānasya pakṣayorubhayorhitam || 1-2-146||
MHB 1-2-147
कर्णदुर्योधनादीनां दुष्टं विज्ञाय मन्त्रितम् ।
योगेश्वरत्वं कृष्णेन यत्र राजसु दर्शितम् ॥ १-२-१४७॥
karṇaduryodhanādīnāṃ duṣṭaṃ vijñāya mantritam |
yogeśvaratvaṃ kṛṣṇena yatra rājasu darśitam || 1-2-147||
MHB 1-2-148
रथमारोप्य कृष्णेन यत्र कर्णोऽनुमन्त्रितः ।
उपायपूर्वं शौण्डीर्यात्प्रत्याख्यातश्च तेन सः ॥ १-२-१४८॥
rathamāropya kṛṣṇena yatra karṇo'numantritaḥ |
upāyapūrvaṃ śauṇḍīryātpratyākhyātaśca tena saḥ || 1-2-148||
MHB 1-2-149
ततश्चाप्यभिनिर्यात्रा रथाश्वनरदन्तिनाम् ।
नगराद्धास्तिनपुराद्बलसंख्यानमेव च ॥ १-२-१४९॥
tataścāpyabhiniryātrā rathāśvanaradantinām |
nagarāddhāstinapurādbalasaṃkhyānameva ca || 1-2-149||
MHB 1-2-150
यत्र राज्ञा उलूकस्य प्रेषणं पाण्डवान्प्रति ।
श्वोभाविनि महायुद्धे दूत्येन क्रूरवादिना ।
रथातिरथसंख्यानमम्बोपाख्यानमेव च ॥ १-२-१५०॥
yatra rājñā ulūkasya preṣaṇaṃ pāṇḍavānprati |
śvobhāvini mahāyuddhe dūtyena krūravādinā |
rathātirathasaṃkhyānamambopākhyānameva ca || 1-2-150||
MHB 1-2-151
एतत्सुबहुवृत्तान्तं पञ्चमं पर्व भारते ।
उद्योगपर्व निर्दिष्टं संधिविग्रहसंश्रितम् ॥ १-२-१५१॥
etatsubahuvṛttāntaṃ pañcamaṃ parva bhārate |
udyogaparva nirdiṣṭaṃ saṃdhivigrahasaṃśritam || 1-2-151||
MHB 1-2-152
अध्यायाः संख्यया त्वत्र षडशीतिशतं स्मृतम् ।
श्लोकानां षट्सहस्राणि तावन्त्येव शतानि च ॥ १-२-१५२॥
adhyāyāḥ saṃkhyayā tvatra ṣaḍaśītiśataṃ smṛtam |
ślokānāṃ ṣaṭsahasrāṇi tāvantyeva śatāni ca || 1-2-152||
MHB 1-2-153
श्लोकाश्च नवतिः प्रोक्तास्तथैवाष्टौ महात्मना ।
व्यासेनोदारमतिना पर्वण्यस्मिंस्तपोधनाः ॥ १-२-१५३॥
ślokāśca navatiḥ proktāstathaivāṣṭau mahātmanā |
vyāsenodāramatinā parvaṇyasmiṃstapodhanāḥ || 1-2-153||
MHB 1-2-154
अत ऊर्ध्वं विचित्रार्थं भीष्मपर्व प्रचक्षते ।
जम्बूखण्डविनिर्माणं यत्रोक्तं संजयेन ह ॥ १-२-१५४॥
ata ūrdhvaṃ vicitrārthaṃ bhīṣmaparva pracakṣate |
jambūkhaṇḍavinirmāṇaṃ yatroktaṃ saṃjayena ha || 1-2-154||
MHB 1-2-155
यत्र युद्धमभूद्घोरं दशाहान्यतिदारुणम् ।
यत्र यौधिष्ठिरं सैन्यं विषादमगमत्परम् ॥ १-२-१५५॥
yatra yuddhamabhūdghoraṃ daśāhānyatidāruṇam |
yatra yaudhiṣṭhiraṃ sainyaṃ viṣādamagamatparam || 1-2-155||
MHB 1-2-156
कश्मलं यत्र पार्थस्य वासुदेवो महामतिः ।
मोहजं नाशयामास हेतुभिर्मोक्षदर्शनैः ॥ १-२-१५६॥
kaśmalaṃ yatra pārthasya vāsudevo mahāmatiḥ |
mohajaṃ nāśayāmāsa hetubhirmokṣadarśanaiḥ || 1-2-156||
MHB 1-2-157
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य यत्र पार्थो महाधनुः ।
विनिघ्नन्निशितैर्बाणै रथाद्भीष्ममपातयत् ॥ १-२-१५७॥
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya yatra pārtho mahādhanuḥ |
vinighnanniśitairbāṇai rathādbhīṣmamapātayat || 1-2-157||
MHB 1-2-158
षष्ठमेतन्महापर्व भारते परिकीर्तितम् ।
अध्यायानां शतं प्रोक्तं सप्तदश तथापरे ॥ १-२-१५८॥
ṣaṣṭhametanmahāparva bhārate parikīrtitam |
adhyāyānāṃ śataṃ proktaṃ saptadaśa tathāpare || 1-2-158||
MHB 1-2-159
पञ्च श्लोकसहस्राणि संख्ययाष्टौ शतानि च ।
श्लोकाश्च चतुराशीतिः पर्वण्यस्मिन्प्रकीर्तिताः ।
व्यासेन वेदविदुषा संख्याता भीष्मपर्वणि ॥ १-२-१५९॥
pañca ślokasahasrāṇi saṃkhyayāṣṭau śatāni ca |
ślokāśca caturāśītiḥ parvaṇyasminprakīrtitāḥ |
vyāsena vedaviduṣā saṃkhyātā bhīṣmaparvaṇi || 1-2-159||
MHB 1-2-160
द्रोणपर्व ततश्चित्रं बहुवृत्तान्तमुच्यते ।
यत्र संशप्तकाः पार्थमपनिन्यू रणाजिरात् ॥ १-२-१६०॥
droṇaparva tataścitraṃ bahuvṛttāntamucyate |
yatra saṃśaptakāḥ pārthamapaninyū raṇājirāt || 1-2-160||
MHB 1-2-161
भगदत्तो महाराजो यत्र शक्रसमो युधि ।
सुप्रतीकेन नागेन सह शस्तः किरीटिना ॥ १-२-१६१॥
bhagadatto mahārājo yatra śakrasamo yudhi |
supratīkena nāgena saha śastaḥ kirīṭinā || 1-2-161||
MHB 1-2-162
यत्राभिमन्युं बहवो जघ्नुर्लोकमहारथाः ।
जयद्रथमुखा बालं शूरमप्राप्तयौवनम् ॥ १-२-१६२॥
yatrābhimanyuṃ bahavo jaghnurlokamahārathāḥ |
jayadrathamukhā bālaṃ śūramaprāptayauvanam || 1-2-162||
MHB 1-2-163
हतेऽभिमन्यौ क्रुद्धेन यत्र पार्थेन संयुगे ।
अक्षौहिणीः सप्त हत्वा हतो राजा जयद्रथः ।
संशप्तकावशेषं च कृतं निःशेषमाहवे ॥ १-२-१६३॥
hate'bhimanyau kruddhena yatra pārthena saṃyuge |
akṣauhiṇīḥ sapta hatvā hato rājā jayadrathaḥ |
saṃśaptakāvaśeṣaṃ ca kṛtaṃ niḥśeṣamāhave || 1-2-163||
MHB 1-2-164
अलम्बुसः श्रुतायुश्च जलसंधश्च वीर्यवान् ।
सौमदत्तिर्विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ।
घटोत्कचादयश्चान्ये निहता द्रोणपर्वणि ॥ १-२-१६४॥
alambusaḥ śrutāyuśca jalasaṃdhaśca vīryavān |
saumadattirvirāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ |
ghaṭotkacādayaścānye nihatā droṇaparvaṇi || 1-2-164||
MHB 1-2-165
अश्वत्थामापि चात्रैव द्रोणे युधि निपातिते ।
अस्त्रं प्रादुश्चकारोग्रं नारायणममर्षितः ॥ १-२-१६५॥
aśvatthāmāpi cātraiva droṇe yudhi nipātite |
astraṃ prāduścakārograṃ nārāyaṇamamarṣitaḥ || 1-2-165||
MHB 1-2-166
सप्तमं भारते पर्व महदेतदुदाहृतम् ।
अत्र ते पृथिवीपालाः प्रायशो निधनं गताः ।
द्रोणपर्वणि ये शूरा निर्दिष्टाः पुरुषर्षभाः ॥ १-२-१६६॥
saptamaṃ bhārate parva mahadetadudāhṛtam |
atra te pṛthivīpālāḥ prāyaśo nidhanaṃ gatāḥ |
droṇaparvaṇi ye śūrā nirdiṣṭāḥ puruṣarṣabhāḥ || 1-2-166||
MHB 1-2-167
अध्यायानां शतं प्रोक्तमध्यायाः सप्ततिस्तथा ।
अष्टौ श्लोकसहस्राणि तथा नव शतानि च ॥ १-२-१६७॥
adhyāyānāṃ śataṃ proktamadhyāyāḥ saptatistathā |
aṣṭau ślokasahasrāṇi tathā nava śatāni ca || 1-2-167||
MHB 1-2-168
श्लोका नव तथैवात्र संख्यातास्तत्त्वदर्शिना ।
पाराशर्येण मुनिना संचिन्त्य द्रोणपर्वणि ॥ १-२-१६८॥
ślokā nava tathaivātra saṃkhyātāstattvadarśinā |
pārāśaryeṇa muninā saṃcintya droṇaparvaṇi || 1-2-168||
MHB 1-2-169
अतः परं कर्णपर्व प्रोच्यते परमाद्भुतम् ।
सारथ्ये विनियोगश्च मद्रराजस्य धीमतः ।
आख्यातं यत्र पौराणं त्रिपुरस्य निपातनम् ॥ १-२-१६९॥
ataḥ paraṃ karṇaparva procyate paramādbhutam |
sārathye viniyogaśca madrarājasya dhīmataḥ |
ākhyātaṃ yatra paurāṇaṃ tripurasya nipātanam || 1-2-169||
MHB 1-2-170
प्रयाणे परुषश्चात्र संवादः कर्णशल्ययोः ।
हंसकाकीयमाख्यानमत्रैवाक्षेपसंहितम् ॥ १-२-१७०॥
prayāṇe paruṣaścātra saṃvādaḥ karṇaśalyayoḥ |
haṃsakākīyamākhyānamatraivākṣepasaṃhitam || 1-2-170||
MHB 1-2-171
अन्योन्यं प्रति च क्रोधो युधिष्ठिरकिरीटिनोः ।
द्वैरथे यत्र पार्थेन हतः कर्णो महारथः ॥ १-२-१७१॥
anyonyaṃ prati ca krodho yudhiṣṭhirakirīṭinoḥ |
dvairathe yatra pārthena hataḥ karṇo mahārathaḥ || 1-2-171||
MHB 1-2-172
अष्टमं पर्व निर्दिष्टमेतद्भारतचिन्तकैः ।
एकोनसप्ततिः प्रोक्ता अध्यायाः कर्णपर्वणि ।
चत्वार्येव सहस्राणि नव श्लोकशतानि च ॥ १-२-१७२॥
aṣṭamaṃ parva nirdiṣṭametadbhāratacintakaiḥ |
ekonasaptatiḥ proktā adhyāyāḥ karṇaparvaṇi |
catvāryeva sahasrāṇi nava ślokaśatāni ca || 1-2-172||
MHB 1-2-173
अतः परं विचित्रार्थं शल्यपर्व प्रकीर्तितम् ।
हतप्रवीरे सैन्ये तु नेता मद्रेश्वरोऽभवत् ॥ १-२-१७३॥
ataḥ paraṃ vicitrārthaṃ śalyaparva prakīrtitam |
hatapravīre sainye tu netā madreśvaro'bhavat || 1-2-173||
MHB 1-2-174
वृत्तानि रथयुद्धानि कीर्त्यन्ते यत्र भागशः ।
विनाशः कुरुमुख्यानां शल्यपर्वणि कीर्त्यते ॥ १-२-१७४॥
vṛttāni rathayuddhāni kīrtyante yatra bhāgaśaḥ |
vināśaḥ kurumukhyānāṃ śalyaparvaṇi kīrtyate || 1-2-174||
MHB 1-2-175
शल्यस्य निधनं चात्र धर्मराजान्महारथात् ।
गदायुद्धं तु तुमुलमत्रैव परिकीर्तितम् ।
सरस्वत्याश्च तीर्थानां पुण्यता परिकीर्तिता ॥ १-२-१७५॥
śalyasya nidhanaṃ cātra dharmarājānmahārathāt |
gadāyuddhaṃ tu tumulamatraiva parikīrtitam |
sarasvatyāśca tīrthānāṃ puṇyatā parikīrtitā || 1-2-175||
MHB 1-2-176
नवमं पर्व निर्दिष्टमेतदद्भुतमर्थवत् ।
एकोनषष्टिरध्यायास्तत्र संख्याविशारदैः ॥ १-२-१७६॥
navamaṃ parva nirdiṣṭametadadbhutamarthavat |
ekonaṣaṣṭiradhyāyāstatra saṃkhyāviśāradaiḥ || 1-2-176||
MHB 1-2-177
संख्याता बहुवृत्तान्ताः श्लोकाग्रं चात्र शस्यते ।
त्रीणि श्लोकसहस्राणि द्वे शते विंशतिस्तथा ।
मुनिना संप्रणीतानि कौरवाणां यशोभृताम् ॥ १-२-१७७॥
saṃkhyātā bahuvṛttāntāḥ ślokāgraṃ cātra śasyate |
trīṇi ślokasahasrāṇi dve śate viṃśatistathā |
muninā saṃpraṇītāni kauravāṇāṃ yaśobhṛtām || 1-2-177||
MHB 1-2-178
अतः परं प्रवक्ष्यामि सौप्तिकं पर्व दारुणम् ।
भग्नोरुं यत्र राजानं दुर्योधनममर्षणम् ॥ १-२-१७८॥
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sauptikaṃ parva dāruṇam |
bhagnoruṃ yatra rājānaṃ duryodhanamamarṣaṇam || 1-2-178||
MHB 1-2-179
व्यपयातेषु पार्थेषु त्रयस्तेऽभ्याययू रथाः ।
कृतवर्मा कृपो द्रौणिः सायाह्ने रुधिरोक्षिताः ॥ १-२-१७९॥
vyapayāteṣu pārtheṣu trayaste'bhyāyayū rathāḥ |
kṛtavarmā kṛpo drauṇiḥ sāyāhne rudhirokṣitāḥ || 1-2-179||
MHB 1-2-180
प्रतिजज्ञे दृढक्रोधो द्रौणिर्यत्र महारथः ।
अहत्वा सर्वपाञ्चालान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान् ।
पाण्डवांश्च सहामात्यान्न विमोक्ष्यामि दंशनम् ॥ १-२-१८०॥
pratijajñe dṛḍhakrodho drauṇiryatra mahārathaḥ |
ahatvā sarvapāñcālāndhṛṣṭadyumnapurogamān |
pāṇḍavāṃśca sahāmātyānna vimokṣyāmi daṃśanam || 1-2-180||
MHB 1-2-181
प्रसुप्तान्निशि विश्वस्तान्यत्र ते पुरुषर्षभाः ।
पाञ्चालान्सपरीवाराञ्जघ्नुर्द्रौणिपुरोगमाः ॥ १-२-१८१॥
prasuptānniśi viśvastānyatra te puruṣarṣabhāḥ |
pāñcālānsaparīvārāñjaghnurdrauṇipurogamāḥ || 1-2-181||
MHB 1-2-182
यत्रामुच्यन्त पार्थास्ते पञ्च कृष्णबलाश्रयात् ।
सात्यकिश्च महेष्वासः शेषाश्च निधनं गताः ॥ १-२-१८२॥
yatrāmucyanta pārthāste pañca kṛṣṇabalāśrayāt |
sātyakiśca maheṣvāsaḥ śeṣāśca nidhanaṃ gatāḥ || 1-2-182||
MHB 1-2-183
द्रौपदी पुत्रशोकार्ता पितृभ्रातृवधार्दिता ।
कृतानशनसंकल्पा यत्र भर्तॄनुपाविशत् ॥ १-२-१८३॥
draupadī putraśokārtā pitṛbhrātṛvadhārditā |
kṛtānaśanasaṃkalpā yatra bhartṝnupāviśat || 1-2-183||
MHB 1-2-184
द्रौपदीवचनाद्यत्र भीमो भीमपराक्रमः ।
अन्वधावत संक्रुद्धो भारद्वाजं गुरोः सुतम् ॥ १-२-१८४॥
draupadīvacanādyatra bhīmo bhīmaparākramaḥ |
anvadhāvata saṃkruddho bhāradvājaṃ guroḥ sutam || 1-2-184||
MHB 1-2-185
भीमसेनभयाद्यत्र दैवेनाभिप्रचोदितः ।
अपाण्डवायेति रुषा द्रौणिरस्त्रमवासृजत् ॥ १-२-१८५॥
bhīmasenabhayādyatra daivenābhipracoditaḥ |
apāṇḍavāyeti ruṣā drauṇirastramavāsṛjat || 1-2-185||
MHB 1-2-186
मैवमित्यब्रवीत्कृष्णः शमयंस्तस्य तद्वचः ।
यत्रास्त्रमस्त्रेण च तच्छमयामास फाल्गुनः ॥ १-२-१८६॥
maivamityabravītkṛṣṇaḥ śamayaṃstasya tadvacaḥ |
yatrāstramastreṇa ca tacchamayāmāsa phālgunaḥ || 1-2-186||
MHB 1-2-187
द्रौणिद्वैपायनादीनां शापाश्चान्योन्यकारिताः ।
तोयकर्मणि सर्वेषां राज्ञामुदकदानिके ॥ १-२-१८७॥
drauṇidvaipāyanādīnāṃ śāpāścānyonyakāritāḥ |
toyakarmaṇi sarveṣāṃ rājñāmudakadānike || 1-2-187||
MHB 1-2-188
गूढोत्पन्नस्य चाख्यानं कर्णस्य पृथयात्मनः ।
सुतस्यैतदिह प्रोक्तं दशमं पर्व सौप्तिकम् ॥ १-२-१८८॥
gūḍhotpannasya cākhyānaṃ karṇasya pṛthayātmanaḥ |
sutasyaitadiha proktaṃ daśamaṃ parva sauptikam || 1-2-188||
MHB 1-2-189
अष्टादशास्मिन्नध्यायाः पर्वण्युक्ता महात्मना ।
श्लोकाग्रमत्र कथितं शतान्यष्टौ तथैव च ॥ १-२-१८९॥
aṣṭādaśāsminnadhyāyāḥ parvaṇyuktā mahātmanā |
ślokāgramatra kathitaṃ śatānyaṣṭau tathaiva ca || 1-2-189||
MHB 1-2-190
श्लोकाश्च सप्ततिः प्रोक्ता यथावदभिसंख्यया ।
सौप्तिकैषीकसंबन्धे पर्वण्यमितबुद्धिना ॥ १-२-१९०॥
ślokāśca saptatiḥ proktā yathāvadabhisaṃkhyayā |
sauptikaiṣīkasaṃbandhe parvaṇyamitabuddhinā || 1-2-190||
MHB 1-2-191
अत ऊर्ध्वमिदं प्राहुः स्त्रीपर्व करुणोदयम् ।
विलापो वीरपत्नीनां यत्रातिकरुणः स्मृतः ।
क्रोधावेशः प्रसादश्च गान्धारीधृतराष्ट्रयोः ॥ १-२-१९१॥
ata ūrdhvamidaṃ prāhuḥ strīparva karuṇodayam |
vilāpo vīrapatnīnāṃ yatrātikaruṇaḥ smṛtaḥ |
krodhāveśaḥ prasādaśca gāndhārīdhṛtarāṣṭrayoḥ || 1-2-191||
MHB 1-2-192
यत्र तान्क्षत्रियाञ्शूरान्दिष्टान्ताननिवर्तिनः ।
पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄंश्चैव ददृशुर्निहतान्रणे ॥ १-२-१९२॥
yatra tānkṣatriyāñśūrāndiṣṭāntānanivartinaḥ |
putrānbhrātṝnpitṝṃścaiva dadṛśurnihatānraṇe || 1-2-192||
MHB 1-2-193
यत्र राजा महाप्राज्ञः सर्वधर्मभृतां वरः ।
राज्ञां तानि शरीराणि दाहयामास शास्त्रतः ॥ १-२-१९३॥
yatra rājā mahāprājñaḥ sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ |
rājñāṃ tāni śarīrāṇi dāhayāmāsa śāstrataḥ || 1-2-193||
MHB 1-2-194
एतदेकादशं प्रोक्तं पर्वातिकरुणं महत् ।
सप्तविंशतिरध्यायाः पर्वण्यस्मिन्नुदाहृताः ॥ १-२-१९४॥
etadekādaśaṃ proktaṃ parvātikaruṇaṃ mahat |
saptaviṃśatiradhyāyāḥ parvaṇyasminnudāhṛtāḥ || 1-2-194||
MHB 1-2-195
श्लोकाः सप्तशतं चात्र पञ्चसप्ततिरुच्यते ।
संख्यया भारताख्यानं कर्त्रा ह्यत्र महात्मना ।
प्रणीतं सज्जनमनोवैक्लव्याश्रुप्रवर्तकम् ॥ १-२-१९५॥
ślokāḥ saptaśataṃ cātra pañcasaptatirucyate |
saṃkhyayā bhāratākhyānaṃ kartrā hyatra mahātmanā |
praṇītaṃ sajjanamanovaiklavyāśrupravartakam || 1-2-195||
MHB 1-2-196
अतः परं शान्तिपर्व द्वादशं बुद्धिवर्धनम् ।
यत्र निर्वेदमापन्नो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
घातयित्वा पितॄन्भ्रातॄन्पुत्रान्संबन्धिबान्धवान् ॥ १-२-१९६॥
ataḥ paraṃ śāntiparva dvādaśaṃ buddhivardhanam |
yatra nirvedamāpanno dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
ghātayitvā pitṝnbhrātṝnputrānsaṃbandhibāndhavān || 1-2-196||
MHB 1-2-197
शान्तिपर्वणि धर्माश्च व्याख्याताः शरतल्पिकाः ।
राजभिर्वेदितव्या ये सम्यङ्नयबुभुत्सुभिः ॥ १-२-१९७॥
śāntiparvaṇi dharmāśca vyākhyātāḥ śaratalpikāḥ |
rājabhirveditavyā ye samyaṅnayabubhutsubhiḥ || 1-2-197||
MHB 1-2-198
आपद्धर्माश्च तत्रैव कालहेतुप्रदर्शकाः ।
यान्बुद्ध्वा पुरुषः सम्यक्सर्वज्ञत्वमवाप्नुयात् ।
मोक्षधर्माश्च कथिता विचित्रा बहुविस्तराः ॥ १-२-१९८॥
āpaddharmāśca tatraiva kālahetupradarśakāḥ |
yānbuddhvā puruṣaḥ samyaksarvajñatvamavāpnuyāt |
mokṣadharmāśca kathitā vicitrā bahuvistarāḥ || 1-2-198||
MHB 1-2-199
द्वादशं पर्व निर्दिष्टमेतत्प्राज्ञजनप्रियम् ।
पर्वण्यत्र परिज्ञेयमध्यायानां शतत्रयम् ।
त्रिंशच्चैव तथाध्याया नव चैव तपोधनाः ॥ १-२-१९९॥
dvādaśaṃ parva nirdiṣṭametatprājñajanapriyam |
parvaṇyatra parijñeyamadhyāyānāṃ śatatrayam |
triṃśaccaiva tathādhyāyā nava caiva tapodhanāḥ || 1-2-199||
MHB 1-2-200
श्लोकानां तु सहस्राणि कीर्तितानि चतुर्दश ।
पञ्च चैव शतान्याहुः पञ्चविंशतिसंख्यया ॥ १-२-२००॥
ślokānāṃ tu sahasrāṇi kīrtitāni caturdaśa |
pañca caiva śatānyāhuḥ pañcaviṃśatisaṃkhyayā || 1-2-200||
MHB 1-2-201
अत ऊर्ध्वं तु विज्ञेयमानुशासनमुत्तमम् ।
यत्र प्रकृतिमापन्नः श्रुत्वा धर्मविनिश्चयम् ।
भीष्माद्भागीरथीपुत्रात्कुरुराजो युधिष्ठिरः ॥ १-२-२०१॥
ata ūrdhvaṃ tu vijñeyamānuśāsanamuttamam |
yatra prakṛtimāpannaḥ śrutvā dharmaviniścayam |
bhīṣmādbhāgīrathīputrātkururājo yudhiṣṭhiraḥ || 1-2-201||
MHB 1-2-202
व्यवहारोऽत्र कार्त्स्न्येन धर्मार्थीयो निदर्शितः ।
विविधानां च दानानां फलयोगाः पृथग्विधाः ॥ १-२-२०२॥
vyavahāro'tra kārtsnyena dharmārthīyo nidarśitaḥ |
vividhānāṃ ca dānānāṃ phalayogāḥ pṛthagvidhāḥ || 1-2-202||
MHB 1-2-203
तथा पात्रविशेषाश्च दानानां च परो विधिः ।
आचारविधियोगश्च सत्यस्य च परा गतिः ॥ १-२-२०३॥
tathā pātraviśeṣāśca dānānāṃ ca paro vidhiḥ |
ācāravidhiyogaśca satyasya ca parā gatiḥ || 1-2-203||
MHB 1-2-204
एतत्सुबहुवृत्तान्तमुत्तमं चानुशासनम् ।
भीष्मस्यात्रैव संप्राप्तिः स्वर्गस्य परिकीर्तिता ॥ १-२-२०४॥
etatsubahuvṛttāntamuttamaṃ cānuśāsanam |
bhīṣmasyātraiva saṃprāptiḥ svargasya parikīrtitā || 1-2-204||
MHB 1-2-205
एतत्त्रयोदशं पर्व धर्मनिश्चयकारकम् ।
अध्यायानां शतं चात्र षट्चत्वारिंशदेव च ।
श्लोकानां तु सहस्राणि षट्सप्तैव शतानि च ॥ १-२-२०५॥
etattrayodaśaṃ parva dharmaniścayakārakam |
adhyāyānāṃ śataṃ cātra ṣaṭcatvāriṃśadeva ca |
ślokānāṃ tu sahasrāṇi ṣaṭsaptaiva śatāni ca || 1-2-205||
MHB 1-2-206
ततोऽश्वमेधिकं नाम पर्व प्रोक्तं चतुर्दशम् ।
तत्संवर्तमरुत्तीयं यत्राख्यानमनुत्तमम् ॥ १-२-२०६॥
tato'śvamedhikaṃ nāma parva proktaṃ caturdaśam |
tatsaṃvartamaruttīyaṃ yatrākhyānamanuttamam || 1-2-206||
MHB 1-2-207
सुवर्णकोशसंप्राप्तिर्जन्म चोक्तं परिक्षितः ।
दग्धस्यास्त्राग्निना पूर्वं कृष्णात्संजीवनं पुनः ॥ १-२-२०७॥
suvarṇakośasaṃprāptirjanma coktaṃ parikṣitaḥ |
dagdhasyāstrāgninā pūrvaṃ kṛṣṇātsaṃjīvanaṃ punaḥ || 1-2-207||
MHB 1-2-208
चर्यायां हयमुत्सृष्टं पाण्डवस्यानुगच्छतः ।
तत्र तत्र च युद्धानि राजपुत्रैरमर्षणैः ॥ १-२-२०८॥
caryāyāṃ hayamutsṛṣṭaṃ pāṇḍavasyānugacchataḥ |
tatra tatra ca yuddhāni rājaputrairamarṣaṇaiḥ || 1-2-208||
MHB 1-2-209
चित्राङ्गदायाः पुत्रेण पुत्रिकाया धनंजयः ।
संग्रामे बभ्रुवाहेन संशयं चात्र दर्शितः ।
अश्वमेधे महायज्ञे नकुलाख्यानमेव च ॥ १-२-२०९॥
citrāṅgadāyāḥ putreṇa putrikāyā dhanaṃjayaḥ |
saṃgrāme babhruvāhena saṃśayaṃ cātra darśitaḥ |
aśvamedhe mahāyajñe nakulākhyānameva ca || 1-2-209||
MHB 1-2-210
इत्याश्वमेधिकं पर्व प्रोक्तमेतन्महाद्भुतम् ।
अत्राध्यायशतं त्रिंशत्त्रयोऽध्यायाश्च शब्दिताः ॥ १-२-२१०॥
ityāśvamedhikaṃ parva proktametanmahādbhutam |
atrādhyāyaśataṃ triṃśattrayo'dhyāyāśca śabditāḥ || 1-2-210||
MHB 1-2-211
त्रीणि श्लोकसहस्राणि तावन्त्येव शतानि च ।
विंशतिश्च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना ॥ १-२-२११॥
trīṇi ślokasahasrāṇi tāvantyeva śatāni ca |
viṃśatiśca tathā ślokāḥ saṃkhyātāstattvadarśinā || 1-2-211||
MHB 1-2-212
तत आश्रमवासाक्यं पर्व पञ्चदशं स्मृतम् ।
यत्र राज्यं परित्यज्य गान्धारीसहितो नृपः ।
धृतराष्ट्राश्रमपदं विदुरश्च जगाम ह ॥ १-२-२१२॥
tata āśramavāsākyaṃ parva pañcadaśaṃ smṛtam |
yatra rājyaṃ parityajya gāndhārīsahito nṛpaḥ |
dhṛtarāṣṭrāśramapadaṃ viduraśca jagāma ha || 1-2-212||
MHB 1-2-213
यं दृष्ट्वा प्रस्थितं साध्वी पृथाप्यनुययौ तदा ।
पुत्रराज्यं परित्यज्य गुरुशुश्रूषणे रता ॥ १-२-२१३॥
yaṃ dṛṣṭvā prasthitaṃ sādhvī pṛthāpyanuyayau tadā |
putrarājyaṃ parityajya guruśuśrūṣaṇe ratā || 1-2-213||
MHB 1-2-214
यत्र राजा हतान्पुत्रान्पौत्रानन्यांश्च पार्थिवान् ।
लोकान्तरगतान्वीरानपश्यत्पुनरागतान् ॥ १-२-२१४॥
yatra rājā hatānputrānpautrānanyāṃśca pārthivān |
lokāntaragatānvīrānapaśyatpunarāgatān || 1-2-214||
MHB 1-2-215
ऋषेः प्रसादात्कृष्णस्य दृष्ट्वाश्चर्यमनुत्तमम् ।
त्यक्त्वा शोकं सदारश्च सिद्धिं परमिकां गतः ॥ १-२-२१५॥
ṛṣeḥ prasādātkṛṣṇasya dṛṣṭvāścaryamanuttamam |
tyaktvā śokaṃ sadāraśca siddhiṃ paramikāṃ gataḥ || 1-2-215||
MHB 1-2-216
यत्र धर्मं समाश्रित्य विदुरः सुगतिं गतः ।
संजयश्च महामात्रो विद्वान्गावल्गणिर्वशी ॥ १-२-२१६॥
yatra dharmaṃ samāśritya viduraḥ sugatiṃ gataḥ |
saṃjayaśca mahāmātro vidvāngāvalgaṇirvaśī || 1-2-216||
MHB 1-2-217
ददर्श नारदं यत्र धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
नारदाच्चैव शुश्राव वृष्णीनां कदनं महत् ॥ १-२-२१७॥
dadarśa nāradaṃ yatra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
nāradāccaiva śuśrāva vṛṣṇīnāṃ kadanaṃ mahat || 1-2-217||
MHB 1-2-218
एतदाश्रमवासाख्यं पूर्वोक्तं सुमहाद्भुतम् ।
द्विचत्वारिंशदध्यायाः पर्वैतदभिसंख्यया ॥ १-२-२१८॥
etadāśramavāsākhyaṃ pūrvoktaṃ sumahādbhutam |
dvicatvāriṃśadadhyāyāḥ parvaitadabhisaṃkhyayā || 1-2-218||
MHB 1-2-219
सहस्रमेकं श्लोकानां पञ्च श्लोकशतानि च ।
षडेव च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना ॥ १-२-२१९॥
sahasramekaṃ ślokānāṃ pañca ślokaśatāni ca |
ṣaḍeva ca tathā ślokāḥ saṃkhyātāstattvadarśinā || 1-2-219||
MHB 1-2-220
अतः परं निबोधेदं मौसलं पर्व दारुणम् ।
यत्र ते पुरुषव्याघ्राः शस्त्रस्पर्शसहा युधि ।
ब्रह्मदण्डविनिष्पिष्टाः समीपे लवणाम्भसः ॥ १-२-२२०॥
ataḥ paraṃ nibodhedaṃ mausalaṃ parva dāruṇam |
yatra te puruṣavyāghrāḥ śastrasparśasahā yudhi |
brahmadaṇḍaviniṣpiṣṭāḥ samīpe lavaṇāmbhasaḥ || 1-2-220||
MHB 1-2-221
आपाने पानगलिता दैवेनाभिप्रचोदिताः ।
एरकारूपिभिर्वज्रैर्निजघ्नुरितरेतरम् ॥ १-२-२२१॥
āpāne pānagalitā daivenābhipracoditāḥ |
erakārūpibhirvajrairnijaghnuritaretaram || 1-2-221||
MHB 1-2-222
यत्र सर्वक्षयं कृत्वा तावुभौ रामकेशवौ ।
नातिचक्रमतुः कालं प्राप्तं सर्वहरं समम् ॥ १-२-२२२॥
yatra sarvakṣayaṃ kṛtvā tāvubhau rāmakeśavau |
nāticakramatuḥ kālaṃ prāptaṃ sarvaharaṃ samam || 1-2-222||
MHB 1-2-223
यत्रार्जुनो द्वारवतीमेत्य वृष्णिविनाकृताम् ।
दृष्ट्वा विषादमगमत्परां चार्तिं नरर्षभः ॥ १-२-२२३॥
yatrārjuno dvāravatīmetya vṛṣṇivinākṛtām |
dṛṣṭvā viṣādamagamatparāṃ cārtiṃ nararṣabhaḥ || 1-2-223||
MHB 1-2-224
स सत्कृत्य यदुश्रेष्ठं मातुलं शौरिमात्मनः ।
ददर्श यदुवीराणामापाने वैशसं महत् ॥ १-२-२२४॥
sa satkṛtya yaduśreṣṭhaṃ mātulaṃ śaurimātmanaḥ |
dadarśa yaduvīrāṇāmāpāne vaiśasaṃ mahat || 1-2-224||
MHB 1-2-225
शरीरं वासुदेवस्य रामस्य च महात्मनः ।
संस्कारं लम्भयामास वृष्णीनां च प्रधानतः ॥ १-२-२२५॥
śarīraṃ vāsudevasya rāmasya ca mahātmanaḥ |
saṃskāraṃ lambhayāmāsa vṛṣṇīnāṃ ca pradhānataḥ || 1-2-225||
MHB 1-2-226
स वृद्धबालमादाय द्वारवत्यास्ततो जनम् ।
ददर्शापदि कष्टायां गाण्डीवस्य पराभवम् ॥ १-२-२२६॥
sa vṛddhabālamādāya dvāravatyāstato janam |
dadarśāpadi kaṣṭāyāṃ gāṇḍīvasya parābhavam || 1-2-226||
MHB 1-2-227
सर्वेषां चैव दिव्यानामस्त्राणामप्रसन्नताम् ।
नाशं वृष्णिकलत्राणां प्रभावानामनित्यताम् ॥ १-२-२२७॥
sarveṣāṃ caiva divyānāmastrāṇāmaprasannatām |
nāśaṃ vṛṣṇikalatrāṇāṃ prabhāvānāmanityatām || 1-2-227||
MHB 1-2-228
दृष्ट्वा निर्वेदमापन्नो व्यासवाक्यप्रचोदितः ।
धर्मराजं समासाद्य संन्यासं समरोचयेत् ॥ १-२-२२८॥
dṛṣṭvā nirvedamāpanno vyāsavākyapracoditaḥ |
dharmarājaṃ samāsādya saṃnyāsaṃ samarocayet || 1-2-228||
MHB 1-2-229
इत्येतन्मौसलं पर्व षोडशं परिकीर्तितम् ।
अध्यायाष्टौ समाख्याताः श्लोकानां च शतत्रयम् ॥ १-२-२२९॥
ityetanmausalaṃ parva ṣoḍaśaṃ parikīrtitam |
adhyāyāṣṭau samākhyātāḥ ślokānāṃ ca śatatrayam || 1-2-229||
MHB 1-2-230
महाप्रस्थानिकं तस्मादूर्ध्वं सप्तदशं स्मृतम् ।
यत्र राज्यं परित्यज्य पाण्डवाः पुरुषर्षभाः ।
द्रौपद्या सहिता देव्या सिद्धिं परमिकां गताः ॥ १-२-२३०॥
mahāprasthānikaṃ tasmādūrdhvaṃ saptadaśaṃ smṛtam |
yatra rājyaṃ parityajya pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ |
draupadyā sahitā devyā siddhiṃ paramikāṃ gatāḥ || 1-2-230||
MHB 1-2-231
अत्राध्यायास्त्रयः प्रोक्ताः श्लोकानां च शतं तथा ।
विंशतिश्च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना ॥ १-२-२३१॥
atrādhyāyāstrayaḥ proktāḥ ślokānāṃ ca śataṃ tathā |
viṃśatiśca tathā ślokāḥ saṃkhyātāstattvadarśinā || 1-2-231||
MHB 1-2-232
स्वर्गपर्व ततो ज्ञेयं दिव्यं यत्तदमानुषम् ।
अध्यायाः पञ्च संख्याताः पर्वैतदभिसंख्यया ।
श्लोकानां द्वे शते चैव प्रसंख्याते तपोधनाः ॥ १-२-२३२॥
svargaparva tato jñeyaṃ divyaṃ yattadamānuṣam |
adhyāyāḥ pañca saṃkhyātāḥ parvaitadabhisaṃkhyayā |
ślokānāṃ dve śate caiva prasaṃkhyāte tapodhanāḥ || 1-2-232||
MHB 1-2-233
अष्टादशैवमेतानि पर्वाण्युक्तान्यशेषतः ।
खिलेषु हरिवंशश्च भविष्यच्च प्रकीर्तितम् ॥ १-२-२३३॥
aṣṭādaśaivametāni parvāṇyuktānyaśeṣataḥ |
khileṣu harivaṃśaśca bhaviṣyacca prakīrtitam || 1-2-233||
MHB 1-2-234
एतदखिलमाख्यातं भारतं पर्वसंग्रहात् ।
अष्टादश समाजग्मुरक्षौहिण्यो युयुत्सया ।
तन्महद्दारुणं युद्धमहान्यष्टादशाभवत् ॥ १-२-२३४॥
etadakhilamākhyātaṃ bhārataṃ parvasaṃgrahāt |
aṣṭādaśa samājagmurakṣauhiṇyo yuyutsayā |
tanmahaddāruṇaṃ yuddhamahānyaṣṭādaśābhavat || 1-2-234||
MHB 1-2-235
यो विद्याच्चतुरो वेदान्साङ्गोपनिषदान्द्विजः ।
न चाख्यानमिदं विद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः ॥ १-२-२३५॥
yo vidyāccaturo vedānsāṅgopaniṣadāndvijaḥ |
na cākhyānamidaṃ vidyānnaiva sa syādvicakṣaṇaḥ || 1-2-235||
MHB 1-2-236
श्रुत्वा त्विदमुपाख्यानं श्राव्यमन्यन्न रोचते ।
पुंस्कोकिलरुतं श्रुत्वा रूक्षा ध्वाङ्क्षस्य वागिव ॥ १-२-२३६॥
śrutvā tvidamupākhyānaṃ śrāvyamanyanna rocate |
puṃskokilarutaṃ śrutvā rūkṣā dhvāṅkṣasya vāgiva || 1-2-236||
MHB 1-2-237
इतिहासोत्तमादस्माज्जायन्ते कविबुद्धयः ।
पञ्चभ्य इव भूतेभ्यो लोकसंविधयस्त्रयः ॥ १-२-२३७॥
itihāsottamādasmājjāyante kavibuddhayaḥ |
pañcabhya iva bhūtebhyo lokasaṃvidhayastrayaḥ || 1-2-237||
MHB 1-2-238
अस्याख्यानस्य विषये पुराणं वर्तते द्विजाः ।
अन्तरिक्षस्य विषये प्रजा इव चतुर्विधाः ॥ १-२-२३८॥
asyākhyānasya viṣaye purāṇaṃ vartate dvijāḥ |
antarikṣasya viṣaye prajā iva caturvidhāḥ || 1-2-238||
MHB 1-2-239
क्रियागुणानां सर्वेषामिदमाख्यानमाश्रयः ।
इन्द्रियाणां समस्तानां चित्रा इव मनःक्रियाः ॥ १-२-२३९॥
kriyāguṇānāṃ sarveṣāmidamākhyānamāśrayaḥ |
indriyāṇāṃ samastānāṃ citrā iva manaḥkriyāḥ || 1-2-239||
MHB 1-2-240
अनाश्रित्यैतदाख्यानं कथा भुवि न विद्यते ।
आहारमनपाश्रित्य शरीरस्येव धारणम् ॥ १-२-२४०॥
anāśrityaitadākhyānaṃ kathā bhuvi na vidyate |
āhāramanapāśritya śarīrasyeva dhāraṇam || 1-2-240||
MHB 1-2-241
इदं सर्वैः कविवरैराख्यानमुपजीव्यते ।
उदयप्रेप्सुभिर्भृत्यैरभिजात इवेश्वरः ॥ १-२-२४१॥
idaṃ sarvaiḥ kavivarairākhyānamupajīvyate |
udayaprepsubhirbhṛtyairabhijāta iveśvaraḥ || 1-2-241||
MHB 1-2-242
द्वैपायनौष्ठपुटनिःसृतमप्रमेयं पुण्यं पवित्रमथ पापहरं शिवं च ।
यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं किं तस्य पुष्करजलैरभिषेचनेन ॥ १-२-२४२॥
dvaipāyanauṣṭhapuṭaniḥsṛtamaprameyaṃ puṇyaṃ pavitramatha pāpaharaṃ śivaṃ ca |
yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ kiṃ tasya puṣkarajalairabhiṣecanena || 1-2-242||
MHB 1-2-243
आख्यानं तदिदमनुत्तमं महार्थं विन्यस्तं महदिह पर्वसंग्रहेण ।
श्रुत्वादौ भवति नृणां सुखावगाहं विस्तीर्णं लवणजलं यथा प्लवेन ॥ १-२-२४३॥
ākhyānaṃ tadidamanuttamaṃ mahārthaṃ vinyastaṃ mahadiha parvasaṃgraheṇa |
śrutvādau bhavati nṛṇāṃ sukhāvagāhaṃ vistīrṇaṃ lavaṇajalaṃ yathā plavena || 1-2-243||
Adhyaya: 3/225 (195)
MHB 1-3-1
सूत उवाच ।
जनमेजयः पारिक्षितः सह भ्रातृभिः कुरुक्षेत्रे दीर्घसत्रमुपास्ते ।
तस्य भ्रातरस्त्रयः श्रुतसेन उग्रसेनो भीमसेन इति ॥ १-३-१॥
sūta uvāca |
janamejayaḥ pārikṣitaḥ saha bhrātṛbhiḥ kurukṣetre dīrghasatramupāste |
tasya bhrātarastrayaḥ śrutasena ugraseno bhīmasena iti || 1-3-1||
MHB 1-3-2
तेषु तत्सत्रमुपासीनेषु तत्र श्वाभ्यागच्छत्सारमेयः ।
स जनमेजयस्य भ्रातृभिरभिहतो रोरूयमाणो मातुः समीपमुपागच्छत् ॥ १-३-२॥
teṣu tatsatramupāsīneṣu tatra śvābhyāgacchatsārameyaḥ |
sa janamejayasya bhrātṛbhirabhihato rorūyamāṇo mātuḥ samīpamupāgacchat || 1-3-2||
MHB 1-3-3
तं माता रोरूयमाणमुवाच ।
किं रोदिषि ।
केनास्यभिहत इति ॥ १-३-३॥
taṃ mātā rorūyamāṇamuvāca |
kiṃ rodiṣi |
kenāsyabhihata iti || 1-3-3||
MHB 1-3-4
स एवमुक्तो मातरं प्रत्युवाच ।
जनमेजयस्य भ्रातृभिरभिहतोऽस्मीति ॥ १-३-४॥
sa evamukto mātaraṃ pratyuvāca |
janamejayasya bhrātṛbhirabhihato'smīti || 1-3-4||
MHB 1-3-5
तं माता प्रत्युवाच ।
व्यक्तं त्वया तत्रापराद्धं येनास्यभिहत इति ॥ १-३-५॥
taṃ mātā pratyuvāca |
vyaktaṃ tvayā tatrāparāddhaṃ yenāsyabhihata iti || 1-3-5||
MHB 1-3-6
स तां पुनरुवाच ।
नापराध्यामि किंचित् ।
नावेक्षे हवींषि नावलिह इति ॥ १-३-६॥
sa tāṃ punaruvāca |
nāparādhyāmi kiṃcit |
nāvekṣe havīṃṣi nāvaliha iti || 1-3-6||
MHB 1-3-7
तच्छ्रुत्वा तस्य माता सरमा पुत्रशोकार्ता तत्सत्रमुपागच्छद्यत्र स जनमेजयः सह भ्रातृभिर्दीर्घसत्रमुपास्ते ॥ १-३-७॥
tacchrutvā tasya mātā saramā putraśokārtā tatsatramupāgacchadyatra sa janamejayaḥ saha bhrātṛbhirdīrghasatramupāste || 1-3-7||
MHB 1-3-8
स तया क्रुद्धया तत्रोक्तः ।
अयं मे पुत्रो न किंचिदपराध्यति ।
किमर्थमभिहत इति ।
यस्माच्चायमभिहतोऽनपकारी तस्माददृष्टं त्वां भयमागमिष्यतीति ॥ १-३-८॥
sa tayā kruddhayā tatroktaḥ |
ayaṃ me putro na kiṃcidaparādhyati |
kimarthamabhihata iti |
yasmāccāyamabhihato'napakārī tasmādadṛṣṭaṃ tvāṃ bhayamāgamiṣyatīti || 1-3-8||
MHB 1-3-9
स जनमेजय एवमुक्तो देवशुन्या सरमया दृढं संभ्रान्तो विषण्णश्चासीत् ॥ १-३-९॥
sa janamejaya evamukto devaśunyā saramayā dṛḍhaṃ saṃbhrānto viṣaṇṇaścāsīt || 1-3-9||
MHB 1-3-10
स तस्मिन्सत्रे समाप्ते हास्तिनपुरं प्रत्येत्य पुरोहितमनुरूपमन्विच्छमानः परं यत्नमकरोद्यो मे पापकृत्यां शमयेदिति ॥ १-३-१०॥
sa tasminsatre samāpte hāstinapuraṃ pratyetya purohitamanurūpamanvicchamānaḥ paraṃ yatnamakarodyo me pāpakṛtyāṃ śamayediti || 1-3-10||
MHB 1-3-11
स कदाचिन्मृगयां यातः पारिक्षितो जनमेजयः कस्मिंश्चित्स्वविषयोद्देशे आश्रममपश्यत् ॥ १-३-११॥
sa kadācinmṛgayāṃ yātaḥ pārikṣito janamejayaḥ kasmiṃścitsvaviṣayoddeśe āśramamapaśyat || 1-3-11||
MHB 1-3-12
तत्र कश्चिदृषिरासां चक्रे श्रुतश्रवा नाम ।
तस्याभिमतः पुत्र आस्ते सोमश्रवा नाम ॥ १-३-१२॥
tatra kaścidṛṣirāsāṃ cakre śrutaśravā nāma |
tasyābhimataḥ putra āste somaśravā nāma || 1-3-12||
MHB 1-3-13
तस्य तं पुत्रमभिगम्य जनमेजयः पारिक्षितः पौरोहित्याय वव्रे ॥ १-३-१३॥
tasya taṃ putramabhigamya janamejayaḥ pārikṣitaḥ paurohityāya vavre || 1-3-13||
MHB 1-3-14
स नमस्कृत्य तमृषिमुवाच ।
भगवन्नयं तव पुत्रो मम पुरोहितोऽस्त्विति ॥ १-३-१४॥
sa namaskṛtya tamṛṣimuvāca |
bhagavannayaṃ tava putro mama purohito'stviti || 1-3-14||
MHB 1-3-15
स एवमुक्तः प्रत्युवाच ।
भो जनमेजय पुत्रोऽयं मम सर्प्यां जातः ।
महातपस्वी स्वाध्यायसंपन्नो मत्तपोवीर्यसंभृतो मच्छुक्रं पीतवत्यास्तस्याः कुक्षौ संवृद्धः ।
समर्थोऽयं भवतः सर्वाः पापकृत्याः शमयितुमन्तरेण महादेवकृत्याम् ।
अस्य त्वेकमुपांशुव्रतम् ।
यदेनं कश्चिद्ब्राह्मणः कंचिदर्थमभियाचेत्तं तस्मै दद्यादयम् ।
यद्येतदुत्सहसे ततो नयस्वैनमिति ॥ १-३-१५॥
sa evamuktaḥ pratyuvāca |
bho janamejaya putro'yaṃ mama sarpyāṃ jātaḥ |
mahātapasvī svādhyāyasaṃpanno mattapovīryasaṃbhṛto macchukraṃ pītavatyāstasyāḥ kukṣau saṃvṛddhaḥ |
samartho'yaṃ bhavataḥ sarvāḥ pāpakṛtyāḥ śamayitumantareṇa mahādevakṛtyām |
asya tvekamupāṃśuvratam |
yadenaṃ kaścidbrāhmaṇaḥ kaṃcidarthamabhiyācettaṃ tasmai dadyādayam |
yadyetadutsahase tato nayasvainamiti || 1-3-15||
MHB 1-3-16
तेनैवमुत्को जनमेजयस्तं प्रत्युवाच ।
भगवंस्तथा भविष्यतीति ॥ १-३-१६॥
tenaivamutko janamejayastaṃ pratyuvāca |
bhagavaṃstathā bhaviṣyatīti || 1-3-16||
MHB 1-3-17
स तं पुरोहितमुपादायोपावृत्तो भ्रातॄनुवाच ।
मयायं वृत उपाध्यायः ।
यदयं ब्रूयात्तत्कार्यमविचारयद्भिरिति ॥ १-३-१७॥
sa taṃ purohitamupādāyopāvṛtto bhrātṝnuvāca |
mayāyaṃ vṛta upādhyāyaḥ |
yadayaṃ brūyāttatkāryamavicārayadbhiriti || 1-3-17||
MHB 1-3-18
तेनैवमुक्ता भ्रातरस्तस्य तथा चक्रुः ।
स तथा भ्रातॄन्संदिश्य तक्षशिलां प्रत्यभिप्रतस्थे ।
तं च देशं वशे स्थापयामास ॥ १-३-१८॥
tenaivamuktā bhrātarastasya tathā cakruḥ |
sa tathā bhrātṝnsaṃdiśya takṣaśilāṃ pratyabhipratasthe |
taṃ ca deśaṃ vaśe sthāpayāmāsa || 1-3-18||
MHB 1-3-19
एतस्मिन्नन्तरे कश्चिदृषिर्धौम्यो नामायोदः ।
तस्य शिष्यास्त्रयो बभूवुरुपमन्युरारुणिर्वेदश्चेति ॥ १-३-१९॥
etasminnantare kaścidṛṣirdhaumyo nāmāyodaḥ |
tasya śiṣyāstrayo babhūvurupamanyurāruṇirvedaśceti || 1-3-19||
MHB 1-3-20
स एकं शिष्यमारुणिं पाञ्चाल्यं प्रेषयामास ।
गच्छ केदारखण्डं बधानेति ॥ १-३-२०॥
sa ekaṃ śiṣyamāruṇiṃ pāñcālyaṃ preṣayāmāsa |
gaccha kedārakhaṇḍaṃ badhāneti || 1-3-20||
MHB 1-3-21
स उपाध्यायेन संदिष्ट आरुणिः पाञ्चाल्यस्तत्र गत्वा तत्केदारखण्डं बद्धुं नाशक्नोत् ॥ १-३-२१॥
sa upādhyāyena saṃdiṣṭa āruṇiḥ pāñcālyastatra gatvā tatkedārakhaṇḍaṃ baddhuṃ nāśaknot || 1-3-21||
MHB 1-3-22
स क्लिश्यमानोऽपश्यदुपायम् ।
भवत्वेवं करिष्यामीति ॥ १-३-२२॥
sa kliśyamāno'paśyadupāyam |
bhavatvevaṃ kariṣyāmīti || 1-3-22||
MHB 1-3-23
स तत्र संविवेश केदारखण्डे ।
शयाने तस्मिंस्तदुदकं तस्थौ ॥ १-३-२३॥
sa tatra saṃviveśa kedārakhaṇḍe |
śayāne tasmiṃstadudakaṃ tasthau || 1-3-23||
MHB 1-3-24
ततः कदाचिदुपाध्याय आयोदो धौम्यः शिष्यानपृच्छत् ।
क्व आरुणिः पाञ्चाल्यो गत इति ॥ १-३-२४॥
tataḥ kadācidupādhyāya āyodo dhaumyaḥ śiṣyānapṛcchat |
kva āruṇiḥ pāñcālyo gata iti || 1-3-24||
MHB 1-3-25
ते प्रत्यूचुः ।
भगवतैव प्रेषितो गच्छ केदारखण्डं बधानेति ॥ १-३-२५॥
te pratyūcuḥ |
bhagavataiva preṣito gaccha kedārakhaṇḍaṃ badhāneti || 1-3-25||
MHB 1-3-26
स एवमुक्तस्ताञ्शिष्यान्प्रत्युवाच ।
तस्मात्सर्वे तत्र गच्छामो यत्र स इति ॥ १-३-२६॥
sa evamuktastāñśiṣyānpratyuvāca |
tasmātsarve tatra gacchāmo yatra sa iti || 1-3-26||
MHB 1-3-27
स तत्र गत्वा तस्याह्वानाय शब्दं चकार ।
भो आरुणे पाञ्चाल्य क्वासि ।
वत्सैहीति ॥ १-३-२७॥
sa tatra gatvā tasyāhvānāya śabdaṃ cakāra |
bho āruṇe pāñcālya kvāsi |
vatsaihīti || 1-3-27||
MHB 1-3-28
स तच्छ्रुत्वा आरुणिरुपाध्यायवाक्यं तस्मात्केदारखण्डात्सहसोत्थाय तमुपाध्यायमुपतस्थे ।
प्रोवाच चैनम् ।
अयमस्म्यत्र केदारखण्डे निःसरमाणमुदकमवारणीयं संरोद्धुं संविष्टो भगवच्छब्दं श्रुत्वैव सहसा विदार्य केदारखण्डं भवन्तमुपस्थितः ।
तदभिवादये भगवन्तम् ।
आज्ञापयतु भवान् ।
किं करवाणीति ॥ १-३-२८॥
sa tacchrutvā āruṇirupādhyāyavākyaṃ tasmātkedārakhaṇḍātsahasotthāya tamupādhyāyamupatasthe |
provāca cainam |
ayamasmyatra kedārakhaṇḍe niḥsaramāṇamudakamavāraṇīyaṃ saṃroddhuṃ saṃviṣṭo bhagavacchabdaṃ śrutvaiva sahasā vidārya kedārakhaṇḍaṃ bhavantamupasthitaḥ |
tadabhivādaye bhagavantam |
ājñāpayatu bhavān |
kiṃ karavāṇīti || 1-3-28||
MHB 1-3-29
तमुपाध्यायोऽब्रवीत् ।
यस्माद्भवान्केदारखण्डमवदार्योत्थितस्तस्माद्भवानुद्दालक एव नाम्ना भविष्यतीति ॥ १-३-२९॥
tamupādhyāyo'bravīt |
yasmādbhavānkedārakhaṇḍamavadāryotthitastasmādbhavānuddālaka eva nāmnā bhaviṣyatīti || 1-3-29||
MHB 1-3-30
स उपाध्यायेनानुगृहीतः ।
यस्मात्त्वया मद्वचोऽनुष्ठितं तस्माच्छ्रेयोऽवाप्स्यसीति ।
सर्वे च ते वेदाः प्रतिभास्यन्ति सर्वाणि च धर्मशास्त्राणीति ॥ १-३-३०॥
sa upādhyāyenānugṛhītaḥ |
yasmāttvayā madvaco'nuṣṭhitaṃ tasmācchreyo'vāpsyasīti |
sarve ca te vedāḥ pratibhāsyanti sarvāṇi ca dharmaśāstrāṇīti || 1-3-30||
MHB 1-3-31
स एवमुक्त उपाध्यायेनेष्टं देशं जगाम ॥ १-३-३१॥
sa evamukta upādhyāyeneṣṭaṃ deśaṃ jagāma || 1-3-31||
MHB 1-3-32
अथापरः शिष्यस्तस्यैवायोदस्य धौम्यस्योपमन्युर्नाम ॥ १-३-३२॥
athāparaḥ śiṣyastasyaivāyodasya dhaumyasyopamanyurnāma || 1-3-32||
MHB 1-3-33
तमुपाध्यायः प्रेषयामास ।
वत्सोपमन्यो गा रक्षस्वेति ॥ १-३-३३॥
tamupādhyāyaḥ preṣayāmāsa |
vatsopamanyo gā rakṣasveti || 1-3-33||
MHB 1-3-34
स उपाध्यायवचनादरक्षद्गाः ।
स चाहनि गा रक्षित्वा दिवसक्षयेऽभ्यागम्योपाध्यायस्याग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे ॥ १-३-३४॥
sa upādhyāyavacanādarakṣadgāḥ |
sa cāhani gā rakṣitvā divasakṣaye'bhyāgamyopādhyāyasyāgrataḥ sthitvā namaścakre || 1-3-34||
MHB 1-3-35
तमुपाध्यायः पीवानमपश्यत् ।
उवाच चैनम् ।
वत्सोपमन्यो केन वृत्तिं कल्पयसि ।
पीवानसि दृढमिति ॥ १-३-३५॥
tamupādhyāyaḥ pīvānamapaśyat |
uvāca cainam |
vatsopamanyo kena vṛttiṃ kalpayasi |
pīvānasi dṛḍhamiti || 1-3-35||
MHB 1-3-36
स उपाध्यायं प्रत्युवाच ।
भैक्षेण वृत्तिं कल्पयामीति ॥ १-३-३६॥
sa upādhyāyaṃ pratyuvāca |
bhaikṣeṇa vṛttiṃ kalpayāmīti || 1-3-36||
MHB 1-3-37
तमुपाध्यायः प्रत्युवाच ।
ममानिवेद्य भैक्षं नोपयोक्तव्यमिति ॥ १-३-३७॥
tamupādhyāyaḥ pratyuvāca |
mamānivedya bhaikṣaṃ nopayoktavyamiti || 1-3-37||
MHB 1-3-38
स तथेत्युक्त्वा पुनररक्षद्गाः ।
रक्षित्वा चागम्य तथैवोपाध्यायस्याग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे ॥ १-३-३८॥
sa tathetyuktvā punararakṣadgāḥ |
rakṣitvā cāgamya tathaivopādhyāyasyāgrataḥ sthitvā namaścakre || 1-3-38||
MHB 1-3-39
तमुपाध्यायस्तथापि पीवानमेव दृष्ट्वोवाच ।
वत्सोपमन्यो सर्वमशेषतस्ते भैक्षं गृह्णामि ।
केनेदानीं वृत्तिं कल्पयसीति ॥ १-३-३९॥
tamupādhyāyastathāpi pīvānameva dṛṣṭvovāca |
vatsopamanyo sarvamaśeṣataste bhaikṣaṃ gṛhṇāmi |
kenedānīṃ vṛttiṃ kalpayasīti || 1-3-39||
MHB 1-3-40
स एवमुक्त उपाध्यायेन प्रत्युवाच ।
भगवते निवेद्य पूर्वमपरं चरामि ।
तेन वृत्तिं कल्पयामीति ॥ १-३-४०॥
sa evamukta upādhyāyena pratyuvāca |
bhagavate nivedya pūrvamaparaṃ carāmi |
tena vṛttiṃ kalpayāmīti || 1-3-40||
MHB 1-3-41
तमुपाध्यायः प्रत्युवाच ।
नैषा न्याय्या गुरुवृत्तिः ।
अन्येषामपि वृत्त्युपरोधं करोष्येवं वर्तमानः ।
लुब्धोऽसीति ॥ १-३-४१॥
tamupādhyāyaḥ pratyuvāca |
naiṣā nyāyyā guruvṛttiḥ |
anyeṣāmapi vṛttyuparodhaṃ karoṣyevaṃ vartamānaḥ |
lubdho'sīti || 1-3-41||
MHB 1-3-42
स तथेत्युक्त्वा गा अरक्षत् ।
रक्षित्वा च पुनरुपाध्यायगृहमागम्योपाध्यायस्याग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे ॥ १-३-४२॥
sa tathetyuktvā gā arakṣat |
rakṣitvā ca punarupādhyāyagṛhamāgamyopādhyāyasyāgrataḥ sthitvā namaścakre || 1-3-42||
MHB 1-3-43
तमुपाध्यायस्तथापि पीवानमेव दृष्ट्वा पुनरुवाच ।
अहं ते सर्वं भैक्षं गृह्णामि न चान्यच्चरसि ।
पीवानसि ।
केन वृत्तिं कल्पयसीति ॥ १-३-४३॥
tamupādhyāyastathāpi pīvānameva dṛṣṭvā punaruvāca |
ahaṃ te sarvaṃ bhaikṣaṃ gṛhṇāmi na cānyaccarasi |
pīvānasi |
kena vṛttiṃ kalpayasīti || 1-3-43||
MHB 1-3-44
स उपाध्यायं प्रत्युवाच ।
भो एतासां गवां पयसा वृत्तिं कल्पयामीति ॥ १-३-४४॥
sa upādhyāyaṃ pratyuvāca |
bho etāsāṃ gavāṃ payasā vṛttiṃ kalpayāmīti || 1-3-44||
MHB 1-3-45
तमुपाध्यायः प्रत्युवाच ।
नैतन्न्याय्यं पय उपयोक्तुं भवतो मयाननुज्ञातमिति ॥ १-३-४५॥
tamupādhyāyaḥ pratyuvāca |
naitannyāyyaṃ paya upayoktuṃ bhavato mayānanujñātamiti || 1-3-45||
MHB 1-3-46
स तथेति प्रतिज्ञाय गा रक्षित्वा पुनरुपाध्यायगृहानेत्य गुरोरग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे ॥ १-३-४६॥
sa tatheti pratijñāya gā rakṣitvā punarupādhyāyagṛhānetya guroragrataḥ sthitvā namaścakre || 1-3-46||
MHB 1-3-47
तमुपाध्यायः पीवानमेवापश्यत् ।
उवाच चैनम् ।
भैक्षं नाश्नासि न चान्यच्चरसि ।
पयो न पिबसि ।
पीवानसि ।
केन वृत्तिं कल्पयसीति ॥ १-३-४७॥
tamupādhyāyaḥ pīvānamevāpaśyat |
uvāca cainam |
bhaikṣaṃ nāśnāsi na cānyaccarasi |
payo na pibasi |
pīvānasi |
kena vṛttiṃ kalpayasīti || 1-3-47||
MHB 1-3-48
स एवमुक्त उपाध्यायं प्रत्युवाच ।
भोः फेनं पिबामि यमिमे वत्सा मातॄणां स्तनं पिबन्त उद्गिरन्तीति ॥ १-३-४८॥
sa evamukta upādhyāyaṃ pratyuvāca |
bhoḥ phenaṃ pibāmi yamime vatsā mātṝṇāṃ stanaṃ pibanta udgirantīti || 1-3-48||
MHB 1-3-49
तमुपाध्यायः प्रत्युवाच ।
एते त्वदनुकम्पया गुणवन्तो वत्साः प्रभूततरं फेनमुद्गिरन्ति ।
तदेवमपि वत्सानां वृत्त्युपरोधं करोष्येवं वर्तमानः ।
फेनमपि भवान्न पातुमर्हतीति ॥ १-३-४९॥
tamupādhyāyaḥ pratyuvāca |
ete tvadanukampayā guṇavanto vatsāḥ prabhūtataraṃ phenamudgiranti |
tadevamapi vatsānāṃ vṛttyuparodhaṃ karoṣyevaṃ vartamānaḥ |
phenamapi bhavānna pātumarhatīti || 1-3-49||
MHB 1-3-50
स तथेति प्रतिज्ञाय निराहारस्ता गा अरक्षत् ।
तथा प्रतिषिद्धो भैक्षं नाश्नाति न चान्यच्चरति ।
पयो न पिबति ।
फेनं नोपयुङ्क्ते ॥ १-३-५०॥
sa tatheti pratijñāya nirāhārastā gā arakṣat |
tathā pratiṣiddho bhaikṣaṃ nāśnāti na cānyaccarati |
payo na pibati |
phenaṃ nopayuṅkte || 1-3-50||
MHB 1-3-51
स कदाचिदरण्ये क्षुधार्तोऽर्कपत्राण्यभक्षयत् ॥ १-३-५१॥
sa kadācidaraṇye kṣudhārto'rkapatrāṇyabhakṣayat || 1-3-51||
MHB 1-3-52
स तैरर्कपत्रैर्भक्षितैः क्षारकटूष्णविपाकिभिश्चक्षुष्युपहतोऽन्धोऽभवत् ।
सोऽन्धोऽपि चङ्क्रम्यमाणः कूपेऽपतत् ॥ १-३-५२॥
sa tairarkapatrairbhakṣitaiḥ kṣārakaṭūṣṇavipākibhiścakṣuṣyupahato'ndho'bhavat |
so'ndho'pi caṅkramyamāṇaḥ kūpe'patat || 1-3-52||
MHB 1-3-53
अथ तस्मिन्ननागच्छत्युपाध्यायः शिष्यानवोचत् ।
मयोपमन्युः सर्वतः प्रतिषिद्धः ।
स नियतं कुपितः ।
ततो नागच्छति चिरगतश्चेति ॥ १-३-५३॥
atha tasminnanāgacchatyupādhyāyaḥ śiṣyānavocat |
mayopamanyuḥ sarvataḥ pratiṣiddhaḥ |
sa niyataṃ kupitaḥ |
tato nāgacchati ciragataśceti || 1-3-53||
MHB 1-3-54
स एवमुक्त्वा गत्वारण्यमुपमन्योराह्वानं चक्रे ।
भो उपमन्यो क्वासि ।
वत्सैहीति ॥ १-३-५४॥
sa evamuktvā gatvāraṇyamupamanyorāhvānaṃ cakre |
bho upamanyo kvāsi |
vatsaihīti || 1-3-54||
MHB 1-3-55
स तदाह्वानमुपाध्यायाच्छ्रुत्वा प्रत्युवाचोच्चैः ।
अयमस्मि भो उपाध्याय कूपे पतित इति ॥ १-३-५५॥
sa tadāhvānamupādhyāyācchrutvā pratyuvācoccaiḥ |
ayamasmi bho upādhyāya kūpe patita iti || 1-3-55||
MHB 1-3-56
तमुपाध्यायः प्रत्युवाच ।
कथमसि कूपे पतित इति ॥ १-३-५६॥
tamupādhyāyaḥ pratyuvāca |
kathamasi kūpe patita iti || 1-3-56||
MHB 1-3-57
स तं प्रत्युवाच ।
अर्कपत्राणि भक्षयित्वान्धीभूतोऽस्मि ।
अतः कूपे पतित इति ॥ १-३-५७॥
sa taṃ pratyuvāca |
arkapatrāṇi bhakṣayitvāndhībhūto'smi |
ataḥ kūpe patita iti || 1-3-57||
MHB 1-3-58
तमुपाध्यायः प्रत्युवाच ।
अश्विनौ स्तुहि ।
तौ त्वां चक्षुष्मन्तं करिष्यतो देवभिषजाविति ॥ १-३-५८॥
tamupādhyāyaḥ pratyuvāca |
aśvinau stuhi |
tau tvāṃ cakṣuṣmantaṃ kariṣyato devabhiṣajāviti || 1-3-58||
MHB 1-3-59
स एवमुक्त उपाध्यायेन स्तोतुं प्रचक्रमे देवावश्विनौ वाग्भिरृग्भिः ॥ १-३-५९॥
sa evamukta upādhyāyena stotuṃ pracakrame devāvaśvinau vāgbhirṛgbhiḥ || 1-3-59||
MHB 1-3-60
प्र पूर्वगौ पूर्वजौ चित्रभानू गिरा वा शंसामि तपनावनन्तौ ।
दिव्यौ सुपर्णौ विरजौ विमानावधिक्षियन्तौ भुवनानि विश्वा ॥ १-३-६०॥
pra pūrvagau pūrvajau citrabhānū girā vā śaṃsāmi tapanāvanantau |
divyau suparṇau virajau vimānāvadhikṣiyantau bhuvanāni viśvā || 1-3-60||
MHB 1-3-61
हिरण्मयौ शकुनी सांपरायौ नासत्यदस्रौ सुनसौ वैजयन्तौ ।
शुक्रं वयन्तौ तरसा सुवेमावभि व्ययन्तावसितं विवस्वत् ॥ १-३-६१॥
hiraṇmayau śakunī sāṃparāyau nāsatyadasrau sunasau vaijayantau |
śukraṃ vayantau tarasā suvemāvabhi vyayantāvasitaṃ vivasvat || 1-3-61||
MHB 1-3-62
ग्रस्तां सुपर्णस्य बलेन वर्तिकाममुञ्चतामश्विनौ सौभगाय ।
तावत्सुवृत्तावनमन्त मायया सत्तमा गा अरुणा उदावहन् ॥ १-३-६२॥
grastāṃ suparṇasya balena vartikāmamuñcatāmaśvinau saubhagāya |
tāvatsuvṛttāvanamanta māyayā sattamā gā aruṇā udāvahan || 1-3-62||
MHB 1-3-63
षष्टिश्च गावस्त्रिशताश्च धेनव एकं वत्सं सुवते तं दुहन्ति ।
नानागोष्ठा विहिता एकदोहनास्तावश्विनौ दुहतो घर्ममुक्थ्यम् ॥ १-३-६३॥
ṣaṣṭiśca gāvastriśatāśca dhenava ekaṃ vatsaṃ suvate taṃ duhanti |
nānāgoṣṭhā vihitā ekadohanāstāvaśvinau duhato gharmamukthyam || 1-3-63||
MHB 1-3-64
एकां नाभिं सप्तशता अराः श्रिताः प्रधिष्वन्या विंशतिरर्पिता अराः ।
अनेमि चक्रं परिवर्ततेऽजरं मायाश्विनौ समनक्ति चर्षणी ॥ १-३-६४॥
ekāṃ nābhiṃ saptaśatā arāḥ śritāḥ pradhiṣvanyā viṃśatirarpitā arāḥ |
anemi cakraṃ parivartate'jaraṃ māyāśvinau samanakti carṣaṇī || 1-3-64||
MHB 1-3-65
एकं चक्रं वर्तते द्वादशारं प्रधिषण्णाभिमेकाक्षममृतस्य धारणम् ।
यस्मिन्देवा अधि विश्वे विषक्तास्तावश्विनौ मुञ्चतो मा विषीदतम् ॥ १-३-६५॥
ekaṃ cakraṃ vartate dvādaśāraṃ pradhiṣaṇṇābhimekākṣamamṛtasya dhāraṇam |
yasmindevā adhi viśve viṣaktāstāvaśvinau muñcato mā viṣīdatam || 1-3-65||
MHB 1-3-66
अश्विनाविन्द्रममृतं वृत्तभूयौ तिरोधत्तामश्विनौ दासपत्नी ।
भित्त्वा गिरिमश्विनौ गामुदाचरन्तौ तद्वृष्टमह्ना प्रथिता वलस्य ॥ १-३-६६॥
aśvināvindramamṛtaṃ vṛttabhūyau tirodhattāmaśvinau dāsapatnī |
bhittvā girimaśvinau gāmudācarantau tadvṛṣṭamahnā prathitā valasya || 1-3-66||
MHB 1-3-67
युवां दिशो जनयथो दशाग्रे समानं मूर्ध्नि रथया वियन्ति ।
तासां यातमृषयोऽनुप्रयान्ति देवा मनुष्याः क्षितिमाचरन्ति ॥ १-३-६७॥
yuvāṃ diśo janayatho daśāgre samānaṃ mūrdhni rathayā viyanti |
tāsāṃ yātamṛṣayo'nuprayānti devā manuṣyāḥ kṣitimācaranti || 1-3-67||
MHB 1-3-68
युवां वर्णान्विकुरुथो विश्वरूपांस्तेऽधिक्षियन्ति भुवनानि विश्वा ।
ते भानवोऽप्यनुसृताश्चरन्ति देवा मनुष्याः क्षितिमाचरन्ति ॥ १-३-६८॥
yuvāṃ varṇānvikurutho viśvarūpāṃste'dhikṣiyanti bhuvanāni viśvā |
te bhānavo'pyanusṛtāścaranti devā manuṣyāḥ kṣitimācaranti || 1-3-68||
MHB 1-3-69
तौ नासत्यावश्विनावामहे वां स्रजं च यां बिभृथः पुष्करस्य ।
तौ नासत्यावमृतावृतावृधावृते देवास्तत्प्रपदेन सूते ॥ १-३-६९॥
tau nāsatyāvaśvināvāmahe vāṃ srajaṃ ca yāṃ bibhṛthaḥ puṣkarasya |
tau nāsatyāvamṛtāvṛtāvṛdhāvṛte devāstatprapadena sūte || 1-3-69||
MHB 1-3-70
मुखेन गर्भं लभतां युवानौ गतासुरेतत्प्रपदेन सूते ।
सद्यो जातो मातरमत्ति गर्भस्तावश्विनौ मुञ्चथो जीवसे गाः ॥ १-३-७०॥
mukhena garbhaṃ labhatāṃ yuvānau gatāsuretatprapadena sūte |
sadyo jāto mātaramatti garbhastāvaśvinau muñcatho jīvase gāḥ || 1-3-70||
MHB 1-3-71
एवं तेनाभिष्टुतावश्विनावाजग्मतुः ।
आहतुश्चैनम् ।
प्रीतौ स्वः ।
एष तेऽपूपः ।
अशानैनमिति ॥ १-३-७१॥
evaṃ tenābhiṣṭutāvaśvināvājagmatuḥ |
āhatuścainam |
prītau svaḥ |
eṣa te'pūpaḥ |
aśānainamiti || 1-3-71||
MHB 1-3-72
स एवमुक्तः प्रत्युवाच ।
नानृतमूचतुर्भवन्तौ ।
न त्वहमेतमपूपमुपयोक्तुमुत्सहे अनिवेद्य गुरव इति ॥ १-३-७२॥
sa evamuktaḥ pratyuvāca |
nānṛtamūcaturbhavantau |
na tvahametamapūpamupayoktumutsahe anivedya gurava iti || 1-3-72||
MHB 1-3-73
ततस्तमश्विनावूचतुः ।
आवाभ्यां पुरस्ताद्भवत उपाध्यायेनैवमेवाभिष्टुताभ्यामपूपः प्रीताभ्यां दत्तः ।
उपयुक्तश्च स तेनानिवेद्य गुरवे ।
त्वमपि तथैव कुरुष्व यथा कृतमुपाध्यायेनेति ॥ १-३-७३॥
tatastamaśvināvūcatuḥ |
āvābhyāṃ purastādbhavata upādhyāyenaivamevābhiṣṭutābhyāmapūpaḥ prītābhyāṃ dattaḥ |
upayuktaśca sa tenānivedya gurave |
tvamapi tathaiva kuruṣva yathā kṛtamupādhyāyeneti || 1-3-73||
MHB 1-3-74
स एवमुक्तः पुनरेव प्रत्युवाचैतौ ।
प्रत्यनुनये भवन्तावश्विनौ ।
नोत्सहेऽहमनिवेद्योपाध्यायायोपयोक्तुमिति ॥ १-३-७४॥
sa evamuktaḥ punareva pratyuvācaitau |
pratyanunaye bhavantāvaśvinau |
notsahe'hamanivedyopādhyāyāyopayoktumiti || 1-3-74||
MHB 1-3-75
तमश्विनावाहतुः ।
प्रीतौ स्वस्तवानया गुरुवृत्त्या ।
उपाध्यायस्य ते कार्ष्णायसा दन्ताः ।
भवतो हिरण्मया भविष्यन्ति ।
चक्षुष्मांश्च भविष्यसि ।
श्रेयश्चावाप्स्यसीति ॥ १-३-७५॥
tamaśvināvāhatuḥ |
prītau svastavānayā guruvṛttyā |
upādhyāyasya te kārṣṇāyasā dantāḥ |
bhavato hiraṇmayā bhaviṣyanti |
cakṣuṣmāṃśca bhaviṣyasi |
śreyaścāvāpsyasīti || 1-3-75||
MHB 1-3-76
स एवमुक्तोऽश्विभ्यां लब्धचक्षुरुपाध्यायसकाशमागम्योपाध्यायमभिवाद्याचचक्षे ।
स चास्य प्रीतिमानभूत् ॥ १-३-७६॥
sa evamukto'śvibhyāṃ labdhacakṣurupādhyāyasakāśamāgamyopādhyāyamabhivādyācacakṣe |
sa cāsya prītimānabhūt || 1-3-76||
MHB 1-3-77
आह चैनम् ।
यथाश्विनावाहतुस्तथा त्वं श्रेयोऽवाप्स्यसीति ।
सर्वे च ते वेदाः प्रतिभास्यन्तीति ॥ १-३-७७॥
āha cainam |
yathāśvināvāhatustathā tvaṃ śreyo'vāpsyasīti |
sarve ca te vedāḥ pratibhāsyantīti || 1-3-77||
MHB 1-3-78
एषा तस्यापि परीक्षोपमन्योः ॥ १-३-७८॥
eṣā tasyāpi parīkṣopamanyoḥ || 1-3-78||
MHB 1-3-79
अथापरः शिष्यस्तस्यैवायोदस्य धौम्यस्य वेदो नाम ॥ १-३-७९॥
athāparaḥ śiṣyastasyaivāyodasya dhaumyasya vedo nāma || 1-3-79||
MHB 1-3-80
तमुपाध्यायः संदिदेश ।
वत्स वेद इहास्यताम् ।
भवता मद्गृहे कंचित्कालं शुश्रूषमाणेन भवितव्यम् ।
श्रेयस्ते भविष्यतीति ॥ १-३-८०॥
tamupādhyāyaḥ saṃdideśa |
vatsa veda ihāsyatām |
bhavatā madgṛhe kaṃcitkālaṃ śuśrūṣamāṇena bhavitavyam |
śreyaste bhaviṣyatīti || 1-3-80||
MHB 1-3-81
स तथेत्युक्त्वा गुरुकुले दीर्घकालं गुरुशुश्रूषणपरोऽवसत् ।
गौरिव नित्यं गुरुषु धूर्षु नियुज्यमानः शीतोष्णक्षुत्तृष्णादुःखसहः सर्वत्राप्रतिकूलः ॥ १-३-८१॥
sa tathetyuktvā gurukule dīrghakālaṃ guruśuśrūṣaṇaparo'vasat |
gauriva nityaṃ guruṣu dhūrṣu niyujyamānaḥ śītoṣṇakṣuttṛṣṇāduḥkhasahaḥ sarvatrāpratikūlaḥ || 1-3-81||
MHB 1-3-82
तस्य महता कालेन गुरुः परितोषं जगाम ।
तत्परितोषाच्च श्रेयः सर्वज्ञतां चावाप ।
एषा तस्यापि परीक्षा वेदस्य ॥ १-३-८२॥
tasya mahatā kālena guruḥ paritoṣaṃ jagāma |
tatparitoṣācca śreyaḥ sarvajñatāṃ cāvāpa |
eṣā tasyāpi parīkṣā vedasya || 1-3-82||
MHB 1-3-83
स उपाध्यायेनानुज्ञातः समावृत्तस्तस्माद्गुरुकुलवासाद्गृहाश्रमं प्रत्यपद्यत ।
तस्यापि स्वगृहे वसतस्त्रयः शिष्या बभूवुः ॥ १-३-८३॥
sa upādhyāyenānujñātaḥ samāvṛttastasmādgurukulavāsādgṛhāśramaṃ pratyapadyata |
tasyāpi svagṛhe vasatastrayaḥ śiṣyā babhūvuḥ || 1-3-83||
MHB 1-3-84
स शिष्यान्न किंचिदुवाच ।
कर्म वा क्रियतां गुरुशुश्रूषा वेति ।
दुःखाभिज्ञो हि गुरुकुलवासस्य शिष्यान्परिक्लेशेन योजयितुं नेयेष ॥ १-३-८४॥
sa śiṣyānna kiṃciduvāca |
karma vā kriyatāṃ guruśuśrūṣā veti |
duḥkhābhijño hi gurukulavāsasya śiṣyānparikleśena yojayituṃ neyeṣa || 1-3-84||
MHB 1-3-85
अथ कस्यचित्कालस्य वेदं ब्राह्मणं जनमेजयः पौष्यश्च क्षत्रियावुपेत्योपाध्यायं वरयां चक्रतुः ॥ १-३-८५॥
atha kasyacitkālasya vedaṃ brāhmaṇaṃ janamejayaḥ pauṣyaśca kṣatriyāvupetyopādhyāyaṃ varayāṃ cakratuḥ || 1-3-85||
MHB 1-3-86
स कदाचिद्याज्यकार्येणाभिप्रस्थित उत्तङ्कं नाम शिष्यं नियोजयामास ।
भो उत्तङ्क यत्किंचिदस्मद्गृहे परिहीयते तदिच्छाम्यहमपरिहीणं भवता क्रियमाणमिति ॥ १-३-८६॥
sa kadācidyājyakāryeṇābhiprasthita uttaṅkaṃ nāma śiṣyaṃ niyojayāmāsa |
bho uttaṅka yatkiṃcidasmadgṛhe parihīyate tadicchāmyahamaparihīṇaṃ bhavatā kriyamāṇamiti || 1-3-86||
MHB 1-3-87
स एवं प्रतिसमादिश्योत्तङ्कं वेदः प्रवासं जगाम ॥ १-३-८७॥
sa evaṃ pratisamādiśyottaṅkaṃ vedaḥ pravāsaṃ jagāma || 1-3-87||
MHB 1-3-88
अथोत्तङ्को गुरुशुश्रूषुर्गुरुनियोगमनुतिष्ठमानस्तत्र गुरुकुले वसति स्म ॥ १-३-८८॥
athottaṅko guruśuśrūṣurguruniyogamanutiṣṭhamānastatra gurukule vasati sma || 1-3-88||
MHB 1-3-89
स वसंस्तत्रोपाध्यायस्त्रीभिः सहिताभिराहूयोक्तः ।
उपाध्यायिनी ते ऋतुमती ।
उपाध्यायश्च प्रोषितः ।
अस्या यथायमृतुर्वन्ध्यो न भवति तथा क्रियताम् ।
एतद्विषीदतीति ॥ १-३-८९॥
sa vasaṃstatropādhyāyastrībhiḥ sahitābhirāhūyoktaḥ |
upādhyāyinī te ṛtumatī |
upādhyāyaśca proṣitaḥ |
asyā yathāyamṛturvandhyo na bhavati tathā kriyatām |
etadviṣīdatīti || 1-3-89||
MHB 1-3-90
स एवमुक्तस्ताः स्त्रियः प्रत्युवाच ।
न मया स्त्रीणां वचनादिदमकार्यं कार्यम् ।
न ह्यहमुपाध्यायेन संदिष्टः ।
अकार्यमपि त्वया कार्यमिति ॥ १-३-९०॥
sa evamuktastāḥ striyaḥ pratyuvāca |
na mayā strīṇāṃ vacanādidamakāryaṃ kāryam |
na hyahamupādhyāyena saṃdiṣṭaḥ |
akāryamapi tvayā kāryamiti || 1-3-90||
MHB 1-3-91
तस्य पुनरुपाध्यायः कालान्तरेण गृहानुपजगाम तस्मात्प्रवासात् ।
स तद्वृत्तं तस्याशेषमुपलभ्य प्रीतिमानभूत् ॥ १-३-९१॥
tasya punarupādhyāyaḥ kālāntareṇa gṛhānupajagāma tasmātpravāsāt |
sa tadvṛttaṃ tasyāśeṣamupalabhya prītimānabhūt || 1-3-91||
MHB 1-3-92
उवाच चैनम् ।
वत्सोत्तङ्क किं ते प्रियं करवाणीति ।
धर्मतो हि शुश्रूषितोऽस्मि भवता ।
तेन प्रीतिः परस्परेण नौ संवृद्धा ।
तदनुजाने भवन्तम् ।
सर्वामेव सिद्धिं प्राप्स्यसि ।
गम्यतामिति ॥ १-३-९२॥
uvāca cainam |
vatsottaṅka kiṃ te priyaṃ karavāṇīti |
dharmato hi śuśrūṣito'smi bhavatā |
tena prītiḥ paraspareṇa nau saṃvṛddhā |
tadanujāne bhavantam |
sarvāmeva siddhiṃ prāpsyasi |
gamyatāmiti || 1-3-92||
MHB 1-3-93
स एवमुक्तः प्रत्युवाच ।
किं ते प्रियं करवाणीति ।
एवं ह्याहुः ॥ १-३-९३॥
sa evamuktaḥ pratyuvāca |
kiṃ te priyaṃ karavāṇīti |
evaṃ hyāhuḥ || 1-3-93||
MHB 1-3-94
यश्चाधर्मेण विब्रूयाद्यश्चाधर्मेण पृच्छति ।
तयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं चाधिगच्छति ॥ १-३-९४॥
yaścādharmeṇa vibrūyādyaścādharmeṇa pṛcchati |
tayoranyataraḥ praiti vidveṣaṃ cādhigacchati || 1-3-94||
MHB 1-3-95
सोऽहमनुज्ञातो भवता इच्छामीष्टं ते गुर्वर्थमुपहर्तुमिति ॥ १-३-९५॥
so'hamanujñāto bhavatā icchāmīṣṭaṃ te gurvarthamupahartumiti || 1-3-95||
MHB 1-3-96
तेनैवमुक्त उपाध्यायः प्रत्युवाच ।
वत्सोत्तङ्क उष्यतां तावदिति ॥ १-३-९६॥
tenaivamukta upādhyāyaḥ pratyuvāca |
vatsottaṅka uṣyatāṃ tāvaditi || 1-3-96||
MHB 1-3-97
स कदाचित्तमुपाध्यायमाहोत्तङ्कः ।
आज्ञापयतु भवान् ।
किं ते प्रियमुपहरामि गुर्वर्थमिति ॥ १-३-९७॥
sa kadācittamupādhyāyamāhottaṅkaḥ |
ājñāpayatu bhavān |
kiṃ te priyamupaharāmi gurvarthamiti || 1-3-97||
MHB 1-3-98
तमुपाध्यायः प्रत्युवाच ।
वत्सोत्तङ्क बहुशो मां चोदयसि गुर्वर्थमुपहरेयमिति ।
तद्गच्छ ।
एनां प्रविश्योपाध्यायिनीं पृच्छ किमुपहरामीति ।
एषा यद्ब्रवीति तदुपहरस्वेति ॥ १-३-९८॥
tamupādhyāyaḥ pratyuvāca |
vatsottaṅka bahuśo māṃ codayasi gurvarthamupahareyamiti |
tadgaccha |
enāṃ praviśyopādhyāyinīṃ pṛccha kimupaharāmīti |
eṣā yadbravīti tadupaharasveti || 1-3-98||
MHB 1-3-99
स एवमुक्त उपाध्यायेनोपाध्यायिनीमपृच्छत् ।
भवत्युपाध्यायेनास्म्यनुज्ञातो गृहं गन्तुम् ।
तदिच्छामीष्टं ते गुर्वर्थमुपहृत्यानृणो गन्तुम् ।
तदाज्ञापयतु भवती ।
किमुपहरामि गुर्वर्थमिति ॥ १-३-९९॥
sa evamukta upādhyāyenopādhyāyinīmapṛcchat |
bhavatyupādhyāyenāsmyanujñāto gṛhaṃ gantum |
tadicchāmīṣṭaṃ te gurvarthamupahṛtyānṛṇo gantum |
tadājñāpayatu bhavatī |
kimupaharāmi gurvarthamiti || 1-3-99||
MHB 1-3-100
सैवमुक्तोपाध्यायिन्युत्तङ्कं प्रत्युवाच ।
गच्छ पौष्यं राजानम् ।
भिक्षस्व तस्य क्षत्रियया पिनद्धे कुण्डले ।
ते आनयस्व ।
इतश्चतुर्थेऽहनि पुण्यकं भविता ।
ताभ्यामाबद्धाभ्यां ब्राह्मणान्परिवेष्टुमिच्छामि ।
शोभमाना यथा ताभ्यां कुण्डलाभ्यां तस्मिन्नहनि संपादयस्व ।
श्रेयो हि ते स्यात्क्षणं कुर्वत इति ॥ १-३-१००॥
saivamuktopādhyāyinyuttaṅkaṃ pratyuvāca |
gaccha pauṣyaṃ rājānam |
bhikṣasva tasya kṣatriyayā pinaddhe kuṇḍale |
te ānayasva |
itaścaturthe'hani puṇyakaṃ bhavitā |
tābhyāmābaddhābhyāṃ brāhmaṇānpariveṣṭumicchāmi |
śobhamānā yathā tābhyāṃ kuṇḍalābhyāṃ tasminnahani saṃpādayasva |
śreyo hi te syātkṣaṇaṃ kurvata iti || 1-3-100||
MHB 1-3-101
स एवमुक्त उपाध्यायिन्या प्रातिष्ठतोत्तङ्कः ।
स पथि गच्छन्नपश्यदृषभमतिप्रमाणं तमधिरूढं च पुरुषमतिप्रमाणमेव ॥ १-३-१०१॥
sa evamukta upādhyāyinyā prātiṣṭhatottaṅkaḥ |
sa pathi gacchannapaśyadṛṣabhamatipramāṇaṃ tamadhirūḍhaṃ ca puruṣamatipramāṇameva || 1-3-101||
MHB 1-3-102
स पुरुष उत्तङ्कमभ्यभाषत ।
उत्तङ्कैतत्पुरीषमस्य ऋषभस्य भक्षयस्वेति ॥ १-३-१०२॥
sa puruṣa uttaṅkamabhyabhāṣata |
uttaṅkaitatpurīṣamasya ṛṣabhasya bhakṣayasveti || 1-3-102||
MHB 1-3-103
स एवमुक्तो नैच्छत् ॥ १-३-१०३॥
sa evamukto naicchat || 1-3-103||
MHB 1-3-104
तमाह पुरुषो भूयः ।
भक्षयस्वोत्तङ्क ।
मा विचारय ।
उपाध्यायेनापि ते भक्षितं पूर्वमिति ॥ १-३-१०४॥
tamāha puruṣo bhūyaḥ |
bhakṣayasvottaṅka |
mā vicāraya |
upādhyāyenāpi te bhakṣitaṃ pūrvamiti || 1-3-104||
MHB 1-3-105
स एवमुक्तो बाढमित्युक्त्वा तदा तदृषभस्य पुरीषं मूत्रं च भक्षयित्वोत्तङ्कः प्रतस्थे यत्र स क्षत्रियः पौष्यः ॥ १-३-१०५॥
sa evamukto bāḍhamityuktvā tadā tadṛṣabhasya purīṣaṃ mūtraṃ ca bhakṣayitvottaṅkaḥ pratasthe yatra sa kṣatriyaḥ pauṣyaḥ || 1-3-105||
MHB 1-3-106
तमुपेत्यापश्यदुत्तङ्क आसीनम् ।
स तमुपेत्याशीर्भिरभिनन्द्योवाच ।
अर्थी भवन्तमुपगतोऽस्मीति ॥ १-३-१०६॥
tamupetyāpaśyaduttaṅka āsīnam |
sa tamupetyāśīrbhirabhinandyovāca |
arthī bhavantamupagato'smīti || 1-3-106||
MHB 1-3-107
स एनमभिवाद्योवाच ।
भगवन्पौष्यः खल्वहम् ।
किं करवाणीति ॥ १-३-१०७॥
sa enamabhivādyovāca |
bhagavanpauṣyaḥ khalvaham |
kiṃ karavāṇīti || 1-3-107||
MHB 1-3-108
तमुवाचोत्तङ्कः ।
गुर्वर्थे कुण्डलाभ्यामर्थ्यागतोऽस्मीति ये ते क्षत्रियया पिनद्धे कुण्डले ते भवान्दातुमर्हतीति ॥ १-३-१०८॥
tamuvācottaṅkaḥ |
gurvarthe kuṇḍalābhyāmarthyāgato'smīti ye te kṣatriyayā pinaddhe kuṇḍale te bhavāndātumarhatīti || 1-3-108||
MHB 1-3-109
तं पौष्यः प्रत्युवाच ।
प्रविश्यान्तःपुरं क्षत्रिया याच्यतामिति ॥ १-३-१०९॥
taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca |
praviśyāntaḥpuraṃ kṣatriyā yācyatāmiti || 1-3-109||
MHB 1-3-110
स तेनैवमुक्तः प्रविश्यान्तःपुरं क्षत्रियां नापश्यत् ॥ १-३-११०॥
sa tenaivamuktaḥ praviśyāntaḥpuraṃ kṣatriyāṃ nāpaśyat || 1-3-110||
MHB 1-3-111
स पौष्यं पुनरुवाच ।
न युक्तं भवता वयमनृतेनोपचरितुम् ।
न हि ते क्षत्रियान्तःपुरे संनिहिता ।
नैनां पश्यामीति ॥ १-३-१११॥
sa pauṣyaṃ punaruvāca |
na yuktaṃ bhavatā vayamanṛtenopacaritum |
na hi te kṣatriyāntaḥpure saṃnihitā |
naināṃ paśyāmīti || 1-3-111||
MHB 1-3-112
स एवमुक्तः पौष्यस्तं प्रत्युवाच ।
संप्रति भवानुच्छिष्टः ।
स्मर तावत् ।
न हि सा क्षत्रिया उच्छिष्टेनाशुचिना वा शक्या द्रष्टुम् ।
पतिव्रतात्वादेषा नाशुचेर्दर्शनमुपैतीति ॥ १-३-११२॥
sa evamuktaḥ pauṣyastaṃ pratyuvāca |
saṃprati bhavānucchiṣṭaḥ |
smara tāvat |
na hi sā kṣatriyā ucchiṣṭenāśucinā vā śakyā draṣṭum |
pativratātvādeṣā nāśucerdarśanamupaitīti || 1-3-112||
MHB 1-3-113
अथैवमुक्त उत्तङ्कः स्मृत्वोवाच ।
अस्ति खलु मयोच्छिष्टेनोपस्पृष्टं शीघ्रं गच्छता चेति ॥ १-३-११३॥
athaivamukta uttaṅkaḥ smṛtvovāca |
asti khalu mayocchiṣṭenopaspṛṣṭaṃ śīghraṃ gacchatā ceti || 1-3-113||
MHB 1-3-114
तं पौष्यः प्रत्युवाच ।
एतत्तदेवं हि ।
न गच्छतोपस्पृष्टं भवति न स्थितेनेति ॥ १-३-११४॥
taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca |
etattadevaṃ hi |
na gacchatopaspṛṣṭaṃ bhavati na sthiteneti || 1-3-114||
MHB 1-3-115
अथोत्तङ्कस्तथेत्युक्त्वा प्राङ्मुख उपविश्य सुप्रक्षालितपाणिपादवदनोऽशब्दाभिर्हृदयंगमाभिरद्भिरुपस्पृश्य त्रिः पीत्वा द्विः परिमृज्य खान्यद्भिरुपस्पृश्यान्तःपुरं प्रविश्य तां क्षत्रियामपश्यत् ॥ १-३-११५॥
athottaṅkastathetyuktvā prāṅmukha upaviśya suprakṣālitapāṇipādavadano'śabdābhirhṛdayaṃgamābhiradbhirupaspṛśya triḥ pītvā dviḥ parimṛjya khānyadbhirupaspṛśyāntaḥpuraṃ praviśya tāṃ kṣatriyāmapaśyat || 1-3-115||
MHB 1-3-116
सा च दृष्ट्वैवोत्तङ्कमभ्युत्थायाभिवाद्योवाच ।
स्वागतं ते भगवन् ।
आज्ञापय किं करवाणीति ॥ १-३-११६॥
sā ca dṛṣṭvaivottaṅkamabhyutthāyābhivādyovāca |
svāgataṃ te bhagavan |
ājñāpaya kiṃ karavāṇīti || 1-3-116||
MHB 1-3-117
स तामुवाच ।
एते कुण्डले गुर्वर्थं मे भिक्षिते दातुमर्हसीति ॥ १-३-११७॥
sa tāmuvāca |
ete kuṇḍale gurvarthaṃ me bhikṣite dātumarhasīti || 1-3-117||
MHB 1-3-118
सा प्रीता तेन तस्य सद्भावेन पात्रमयमनतिक्रमणीयश्चेति मत्वा ते कुण्डले अवमुच्यास्मै प्रायच्छत् ॥ १-३-११८॥
sā prītā tena tasya sadbhāvena pātramayamanatikramaṇīyaśceti matvā te kuṇḍale avamucyāsmai prāyacchat || 1-3-118||
MHB 1-3-119
आह चैनम् ।
एते कुण्डले तक्षको नागराजः प्रार्थयति ।
अप्रमत्तो नेतुमर्हसीति ॥ १-३-११९॥
āha cainam |
ete kuṇḍale takṣako nāgarājaḥ prārthayati |
apramatto netumarhasīti || 1-3-119||
MHB 1-3-120
स एवमुक्तस्तां क्षत्रियां प्रत्युवाच ।
भवति सुनिर्वृता भव ।
न मां शक्तस्तक्षको नागराजो धर्षयितुमिति ॥ १-३-१२०॥
sa evamuktastāṃ kṣatriyāṃ pratyuvāca |
bhavati sunirvṛtā bhava |
na māṃ śaktastakṣako nāgarājo dharṣayitumiti || 1-3-120||
MHB 1-3-121
स एवमुक्त्वा तां क्षत्रियामामन्त्र्य पौष्यसकाशमागच्छत् ॥ १-३-१२१॥
sa evamuktvā tāṃ kṣatriyāmāmantrya pauṣyasakāśamāgacchat || 1-3-121||
MHB 1-3-122
स तं दृष्ट्वोवाच ।
भोः पौष्य प्रीतोऽस्मीति ॥ १-३-१२२॥
sa taṃ dṛṣṭvovāca |
bhoḥ pauṣya prīto'smīti || 1-3-122||
MHB 1-3-123
तं पौष्यः प्रत्युवाच ।
भगवंश्चिरस्य पात्रमासाद्यते ।
भवांश्च गुणवानतिथिः ।
तत्करिष्ये श्राद्धम् ।
क्षणः क्रियतामिति ॥ १-३-१२३॥
taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca |
bhagavaṃścirasya pātramāsādyate |
bhavāṃśca guṇavānatithiḥ |
tatkariṣye śrāddham |
kṣaṇaḥ kriyatāmiti || 1-3-123||
MHB 1-3-124
तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच ।
कृतक्षण एवास्मि ।
शीघ्रमिच्छामि यथोपपन्नमन्नमुपहृतं भवतेति ॥ १-३-१२४॥
tamuttaṅkaḥ pratyuvāca |
kṛtakṣaṇa evāsmi |
śīghramicchāmi yathopapannamannamupahṛtaṃ bhavateti || 1-3-124||
MHB 1-3-125
स तथेत्युक्त्वा यथोपपन्नेनान्नेनैनं भोजयामास ॥ १-३-१२५॥
sa tathetyuktvā yathopapannenānnenainaṃ bhojayāmāsa || 1-3-125||
MHB 1-3-126
अथोत्तङ्कः शीतमन्नं सकेशं दृष्ट्वा अशुच्येतदिति मत्वा पौष्यमुवाच ।
यस्मान्मे अशुच्यन्नं ददासि तस्मदन्धो भविष्यसीति ॥ १-३-१२६॥
athottaṅkaḥ śītamannaṃ sakeśaṃ dṛṣṭvā aśucyetaditi matvā pauṣyamuvāca |
yasmānme aśucyannaṃ dadāsi tasmadandho bhaviṣyasīti || 1-3-126||
MHB 1-3-127
तं पौष्यः प्रत्युवाच ।
यस्मात्त्वमप्यदुष्टमन्नं दूषयसि तस्मादनपत्यो भविष्यसीति ॥ १-३-१२७॥
taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca |
yasmāttvamapyaduṣṭamannaṃ dūṣayasi tasmādanapatyo bhaviṣyasīti || 1-3-127||
MHB 1-3-128
सोऽथ पौष्यस्तस्याशुचिभावमन्नस्यागमयामास ॥ १-३-१२८॥
so'tha pauṣyastasyāśucibhāvamannasyāgamayāmāsa || 1-3-128||
MHB 1-3-129
अथ तदन्नं मुक्तकेश्या स्त्रियोपहृतं सकेशमशुचि मत्वोत्तङ्कं प्रसादयामास ।
भगवन्नज्ञानादेतदन्नं सकेशमुपहृतं शीतं च ।
तत्क्षामये भवन्तम् ।
न भवेयमन्ध इति ॥ १-३-१२९॥
atha tadannaṃ muktakeśyā striyopahṛtaṃ sakeśamaśuci matvottaṅkaṃ prasādayāmāsa |
bhagavannajñānādetadannaṃ sakeśamupahṛtaṃ śītaṃ ca |
tatkṣāmaye bhavantam |
na bhaveyamandha iti || 1-3-129||
MHB 1-3-130
तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच ।
न मृषा ब्रवीमि ।
भूत्वा त्वमन्धो नचिरादनन्धो भविष्यसीति ।
ममापि शापो न भवेद्भवता दत्त इति ॥ १-३-१३०॥
tamuttaṅkaḥ pratyuvāca |
na mṛṣā bravīmi |
bhūtvā tvamandho nacirādanandho bhaviṣyasīti |
mamāpi śāpo na bhavedbhavatā datta iti || 1-3-130||
MHB 1-3-131
तं पौष्यः प्रत्युवाच ।
नाहं शक्तः शापं प्रत्यादातुम् ।
न हि मे मन्युरद्याप्युपशमं गच्छति ।
किं चैतद्भवता न ज्ञायते यथा ॥ १-३-१३१॥
taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca |
nāhaṃ śaktaḥ śāpaṃ pratyādātum |
na hi me manyuradyāpyupaśamaṃ gacchati |
kiṃ caitadbhavatā na jñāyate yathā || 1-3-131||
MHB 1-3-132
नावनीतं हृदयं ब्राह्मणस्य वाचि क्षुरो निहितस्तीक्ष्णधारः ।
विपरीतमेतदुभयं क्षत्रियस्य वाङ्नावनीती हृदयं तीक्ष्णधारम् ॥ १-३-१३२॥
nāvanītaṃ hṛdayaṃ brāhmaṇasya vāci kṣuro nihitastīkṣṇadhāraḥ |
viparītametadubhayaṃ kṣatriyasya vāṅnāvanītī hṛdayaṃ tīkṣṇadhāram || 1-3-132||
MHB 1-3-133
इति ।
तदेवं गते न शक्तोऽहं तीक्ष्णहृदयत्वात्तं शापमन्यथा कर्तुम् ।
गम्यतामिति ॥ १-३-१३३॥
iti |
tadevaṃ gate na śakto'haṃ tīkṣṇahṛdayatvāttaṃ śāpamanyathā kartum |
gamyatāmiti || 1-3-133||
MHB 1-3-134
तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच ।
भवताहमन्नस्याशुचिभावमागमय्य प्रत्यनुनीतः ।
प्राक्च तेऽभिहितम् ।
यस्माददुष्टमन्नं दूषयसि तस्मादनपत्यो भविष्यसीति ।
दुष्टे चान्ने नैष मम शापो भविष्यतीति ॥ १-३-१३४॥
tamuttaṅkaḥ pratyuvāca |
bhavatāhamannasyāśucibhāvamāgamayya pratyanunītaḥ |
prākca te'bhihitam |
yasmādaduṣṭamannaṃ dūṣayasi tasmādanapatyo bhaviṣyasīti |
duṣṭe cānne naiṣa mama śāpo bhaviṣyatīti || 1-3-134||
MHB 1-3-135
साधयामस्तावदित्युक्त्वा प्रातिष्ठतोत्तङ्कस्ते कुण्डले गृहीत्वा ॥ १-३-१३५॥
sādhayāmastāvadityuktvā prātiṣṭhatottaṅkaste kuṇḍale gṛhītvā || 1-3-135||
MHB 1-3-136
सोऽपश्यत्पथि नग्नं श्रमणमागच्छन्तं मुहुर्मुहुर्दृश्यमानमदृश्यमानं च ।
अथोत्तङ्कस्ते कुण्डले भूमौ निक्षिप्योदकार्थं प्रचक्रमे ॥ १-३-१३६॥
so'paśyatpathi nagnaṃ śramaṇamāgacchantaṃ muhurmuhurdṛśyamānamadṛśyamānaṃ ca |
athottaṅkaste kuṇḍale bhūmau nikṣipyodakārthaṃ pracakrame || 1-3-136||
MHB 1-3-137
एतस्मिन्नन्तरे स श्रमणस्त्वरमाण उपसृत्य ते कुण्डले गृहीत्वा प्राद्रवत् ।
तमुत्तङ्कोऽभिसृत्य जग्राह ।
स तद्रूपं विहाय तक्षकरूपं कृत्वा सहसा धरण्यां विवृतं महाबिलं विवेश ॥ १-३-१३७॥
etasminnantare sa śramaṇastvaramāṇa upasṛtya te kuṇḍale gṛhītvā prādravat |
tamuttaṅko'bhisṛtya jagrāha |
sa tadrūpaṃ vihāya takṣakarūpaṃ kṛtvā sahasā dharaṇyāṃ vivṛtaṃ mahābilaṃ viveśa || 1-3-137||
MHB 1-3-138
प्रविश्य च नागलोकं स्वभवनमगच्छत् ।
तमुत्तङ्कोऽन्वाविवेश तेनैव बिलेन ।
प्रविश्य च नागानस्तुवदेभिः श्लोकैः ॥ १-३-१३८॥
praviśya ca nāgalokaṃ svabhavanamagacchat |
tamuttaṅko'nvāviveśa tenaiva bilena |
praviśya ca nāgānastuvadebhiḥ ślokaiḥ || 1-3-138||
MHB 1-3-139
य ऐरावतराजानः सर्पाः समितिशोभनाः ।
वर्षन्त इव जीमूताः सविद्युत्पवनेरिताः ॥ १-३-१३९॥
ya airāvatarājānaḥ sarpāḥ samitiśobhanāḥ |
varṣanta iva jīmūtāḥ savidyutpavaneritāḥ || 1-3-139||
MHB 1-3-140
सुरूपाश्च विरूपाश्च तथा कल्माषकुण्डलाः ।
आदित्यवन्नाकपृष्ठे रेजुरैरावतोद्भवाः ॥ १-३-१४०॥
surūpāśca virūpāśca tathā kalmāṣakuṇḍalāḥ |
ādityavannākapṛṣṭhe rejurairāvatodbhavāḥ || 1-3-140||
MHB 1-3-141
बहूनि नागवर्त्मानि गङ्गायास्तीर उत्तरे ।
इच्छेत्कोऽर्कांशुसेनायां चर्तुमैरावतं विना ॥ १-३-१४१॥
bahūni nāgavartmāni gaṅgāyāstīra uttare |
icchetko'rkāṃśusenāyāṃ cartumairāvataṃ vinā || 1-3-141||
MHB 1-3-142
शतान्यशीतिरष्टौ च सहस्राणि च विंशतिः ।
सर्पाणां प्रग्रहा यान्ति धृतराष्ट्रो यदेजति ॥ १-३-१४२॥
śatānyaśītiraṣṭau ca sahasrāṇi ca viṃśatiḥ |
sarpāṇāṃ pragrahā yānti dhṛtarāṣṭro yadejati || 1-3-142||
MHB 1-3-143
ये चैनमुपसर्पन्ति ये च दूरं परं गताः ।
अहमैरावतज्येष्ठभ्रातृभ्योऽकरवं नमः ॥ १-३-१४३॥
ye cainamupasarpanti ye ca dūraṃ paraṃ gatāḥ |
ahamairāvatajyeṣṭhabhrātṛbhyo'karavaṃ namaḥ || 1-3-143||
MHB 1-3-144
यस्य वासः कुरुक्षेत्रे खाण्डवे चाभवत्सदा ।
तं काद्रवेयमस्तौषं कुण्डलार्थाय तक्षकम् ॥ १-३-१४४॥
yasya vāsaḥ kurukṣetre khāṇḍave cābhavatsadā |
taṃ kādraveyamastauṣaṃ kuṇḍalārthāya takṣakam || 1-3-144||
MHB 1-3-145
तक्षकश्चाश्वसेनश्च नित्यं सहचरावुभौ ।
कुरुक्षेत्रे निवसतां नदीमिक्षुमतीमनु ॥ १-३-१४५॥
takṣakaścāśvasenaśca nityaṃ sahacarāvubhau |
kurukṣetre nivasatāṃ nadīmikṣumatīmanu || 1-3-145||
MHB 1-3-146
जघन्यजस्तक्षकस्य श्रुतसेनेति यः श्रुतः ।
अवसद्यो महद्द्युम्नि प्रार्थयन्नागमुख्यताम् ।
करवाणि सदा चाहं नमस्तस्मै महात्मने ॥ १-३-१४६॥
jaghanyajastakṣakasya śrutaseneti yaḥ śrutaḥ |
avasadyo mahaddyumni prārthayannāgamukhyatām |
karavāṇi sadā cāhaṃ namastasmai mahātmane || 1-3-146||
MHB 1-3-147
एवं स्तुवन्नपि नागान्यदा ते कुण्डले नालभदथापश्यत्स्त्रियौ तन्त्रे अधिरोप्य पटं वयन्त्यौ ॥ १-३-१४७॥
evaṃ stuvannapi nāgānyadā te kuṇḍale nālabhadathāpaśyatstriyau tantre adhiropya paṭaṃ vayantyau || 1-3-147||
MHB 1-3-148
तस्मिंश्च तन्त्रे कृष्णाः सिताश्च तन्तवः ।
चक्रं चापश्यत्षड्भिः कुमारैः परिवर्त्यमानम् ।
पुरुषं चापश्यद्दर्शनीयम् ॥ १-३-१४८॥
tasmiṃśca tantre kṛṣṇāḥ sitāśca tantavaḥ |
cakraṃ cāpaśyatṣaḍbhiḥ kumāraiḥ parivartyamānam |
puruṣaṃ cāpaśyaddarśanīyam || 1-3-148||
MHB 1-3-149
स तान्सर्वांस्तुष्टाव एभिर्मन्त्रवादश्लोकैः ॥ १-३-१४९॥
sa tānsarvāṃstuṣṭāva ebhirmantravādaślokaiḥ || 1-3-149||
MHB 1-3-150
त्रीण्यर्पितान्यत्र शतानि मध्ये षष्टिश्च नित्यं चरति ध्रुवेऽस्मिन् ।
चक्रे चतुर्विंशतिपर्वयोगे षड्यत्कुमाराः परिवर्तयन्ति ॥ १-३-१५०॥
trīṇyarpitānyatra śatāni madhye ṣaṣṭiśca nityaṃ carati dhruve'smin |
cakre caturviṃśatiparvayoge ṣaḍyatkumārāḥ parivartayanti || 1-3-150||
MHB 1-3-151
तन्त्रं चेदं विश्वरूपं युवत्यौ वयतस्तन्तून्सततं वर्तयन्त्यौ ।
कृष्णान्सितांश्चैव विवर्तयन्त्यौ भूतान्यजस्रं भुवनानि चैव ॥ १-३-१५१॥
tantraṃ cedaṃ viśvarūpaṃ yuvatyau vayatastantūnsatataṃ vartayantyau |
kṛṣṇānsitāṃścaiva vivartayantyau bhūtānyajasraṃ bhuvanāni caiva || 1-3-151||
MHB 1-3-152
वज्रस्य भर्ता भुवनस्य गोप्ता वृत्रस्य हन्ता नमुचेर्निहन्ता ।
कृष्णे वसानो वसने महात्मा सत्यानृते यो विविनक्ति लोके ॥ १-३-१५२॥
vajrasya bhartā bhuvanasya goptā vṛtrasya hantā namucernihantā |
kṛṣṇe vasāno vasane mahātmā satyānṛte yo vivinakti loke || 1-3-152||
MHB 1-3-153
यो वाजिनं गर्भमपां पुराणं वैश्वानरं वाहनमभ्युपेतः ।
नमः सदास्मै जगदीश्वराय लोकत्रयेशाय पुरंदराय ॥ १-३-१५३॥
yo vājinaṃ garbhamapāṃ purāṇaṃ vaiśvānaraṃ vāhanamabhyupetaḥ |
namaḥ sadāsmai jagadīśvarāya lokatrayeśāya puraṃdarāya || 1-3-153||
MHB 1-3-154
ततः स एनं पुरुषः प्राह ।
प्रीतोऽस्मि तेऽहमनेन स्तोत्रेण ।
किं ते प्रियं करवाणीति ॥ १-३-१५४॥
tataḥ sa enaṃ puruṣaḥ prāha |
prīto'smi te'hamanena stotreṇa |
kiṃ te priyaṃ karavāṇīti || 1-3-154||
MHB 1-3-155
स तमुवाच ।
नागा मे वशमीयुरिति ॥ १-३-१५५॥
sa tamuvāca |
nāgā me vaśamīyuriti || 1-3-155||
MHB 1-3-156
स एनं पुरुषः पुनरुवाच ।
एतमश्वमपाने धमस्वेति ॥ १-३-१५६॥
sa enaṃ puruṣaḥ punaruvāca |
etamaśvamapāne dhamasveti || 1-3-156||
MHB 1-3-157
स तमश्वमपानेऽधमत् ।
अथाश्वाद्धम्यमानात्सर्वस्रोतोभ्यः सधूमा अर्चिषोऽग्नेर्निष्पेतुः ॥ १-३-१५७॥
sa tamaśvamapāne'dhamat |
athāśvāddhamyamānātsarvasrotobhyaḥ sadhūmā arciṣo'gnerniṣpetuḥ || 1-3-157||
MHB 1-3-158
ताभिर्नागलोको धूपितः ॥ १-३-१५८॥
tābhirnāgaloko dhūpitaḥ || 1-3-158||
MHB 1-3-159
अथ ससंभ्रमस्तक्षकोऽग्नितेजोभयविषण्णस्ते कुण्डले गृहीत्वा सहसा स्वभवनान्निष्क्रम्योत्तङ्कमुवाच ।
एते कुण्डले प्रतिगृह्णातु भवानिति ॥ १-३-१५९॥
atha sasaṃbhramastakṣako'gnitejobhayaviṣaṇṇaste kuṇḍale gṛhītvā sahasā svabhavanānniṣkramyottaṅkamuvāca |
ete kuṇḍale pratigṛhṇātu bhavāniti || 1-3-159||
MHB 1-3-160
स ते प्रतिजग्राहोत्तङ्कः ।
कुण्डले प्रतिगृह्याचिन्तयत् ।
अद्य तत्पुण्यकमुपाध्यायिन्याः ।
दूरं चाहमभ्यागतः ।
कथं नु खलु संभावयेयमिति ॥ १-३-१६०॥
sa te pratijagrāhottaṅkaḥ |
kuṇḍale pratigṛhyācintayat |
adya tatpuṇyakamupādhyāyinyāḥ |
dūraṃ cāhamabhyāgataḥ |
kathaṃ nu khalu saṃbhāvayeyamiti || 1-3-160||
MHB 1-3-161
तत एनं चिन्तयानमेव स पुरुष उवाच ।
उत्तङ्क एनमश्वमधिरोह ।
एष त्वां क्षणादेवोपाध्यायकुलं प्रापयिष्यतीति ॥ १-३-१६१॥
tata enaṃ cintayānameva sa puruṣa uvāca |
uttaṅka enamaśvamadhiroha |
eṣa tvāṃ kṣaṇādevopādhyāyakulaṃ prāpayiṣyatīti || 1-3-161||
MHB 1-3-162
स तथेत्युक्त्वा तमश्वमधिरुह्य प्रत्याजगामोपाध्यायकुलम् ।
उपाध्यायिनी च स्नाता केशानावपयन्त्युपविष्टोत्तङ्को नागच्छतीति शापायास्य मनो दधे ॥ १-३-१६२॥
sa tathetyuktvā tamaśvamadhiruhya pratyājagāmopādhyāyakulam |
upādhyāyinī ca snātā keśānāvapayantyupaviṣṭottaṅko nāgacchatīti śāpāyāsya mano dadhe || 1-3-162||
MHB 1-3-163
अथोत्तङ्कः प्रविश्य उपाध्यायिनीमभ्यवादयत् ।
ते चास्यै कुण्डले प्रायच्छत् ॥ १-३-१६३॥
athottaṅkaḥ praviśya upādhyāyinīmabhyavādayat |
te cāsyai kuṇḍale prāyacchat || 1-3-163||
MHB 1-3-164
सा चैनं प्रत्युवाच ।
उत्तङ्क देशे कालेऽभ्यागतः ।
स्वागतं ते वत्स ।
मनागसि मया न शप्तः ।
श्रेयस्तवोपस्थितम् ।
सिद्धिमाप्नुहीति ॥ १-३-१६४॥
sā cainaṃ pratyuvāca |
uttaṅka deśe kāle'bhyāgataḥ |
svāgataṃ te vatsa |
manāgasi mayā na śaptaḥ |
śreyastavopasthitam |
siddhimāpnuhīti || 1-3-164||
MHB 1-3-165
अथोत्तङ्क उपाध्यायमभ्यवादयत् ।
तमुपाध्यायः प्रत्युवाच ।
वत्सोत्तङ्क स्वागतं ते ।
किं चिरं कृतमिति ॥ १-३-१६५॥
athottaṅka upādhyāyamabhyavādayat |
tamupādhyāyaḥ pratyuvāca |
vatsottaṅka svāgataṃ te |
kiṃ ciraṃ kṛtamiti || 1-3-165||
MHB 1-3-166
तमुत्तङ्क उपाध्यायं प्रत्युवाच ।
भोस्तक्षकेण नागराजेन विघ्नः कृतोऽस्मिन्कर्मणि ।
तेनास्मि नागलोकं नीतः ॥ १-३-१६६॥
tamuttaṅka upādhyāyaṃ pratyuvāca |
bhostakṣakeṇa nāgarājena vighnaḥ kṛto'sminkarmaṇi |
tenāsmi nāgalokaṃ nītaḥ || 1-3-166||
MHB 1-3-167
तत्र च मया दृष्टे स्त्रियौ तन्त्रेऽधिरोप्य पटं वयन्त्यौ ।
तस्मिंश्च तन्त्रे कृष्णाः सिताश्च तन्तवः ।
किं तत् ॥ १-३-१६७॥
tatra ca mayā dṛṣṭe striyau tantre'dhiropya paṭaṃ vayantyau |
tasmiṃśca tantre kṛṣṇāḥ sitāśca tantavaḥ |
kiṃ tat || 1-3-167||
MHB 1-3-168
तत्र च मया चक्रं दृष्टं द्वादशारम् ।
षट्चैनं कुमाराः परिवर्तयन्ति ।
तदपि किम् ॥ १-३-१६८॥
tatra ca mayā cakraṃ dṛṣṭaṃ dvādaśāram |
ṣaṭcainaṃ kumārāḥ parivartayanti |
tadapi kim || 1-3-168||
MHB 1-3-169
पुरुषश्चापि मया दृष्टः ।
स पुनः कः ॥ १-३-१६९॥
puruṣaścāpi mayā dṛṣṭaḥ |
sa punaḥ kaḥ || 1-3-169||
MHB 1-3-170
अश्वश्चातिप्रमाणयुक्तः ।
स चापि कः ॥ १-३-१७०॥
aśvaścātipramāṇayuktaḥ |
sa cāpi kaḥ || 1-3-170||
MHB 1-3-171
पथि गच्छता मया ऋषभो दृष्टः ।
तं च पुरुषोऽधिरूढः ।
तेनास्मि सोपचारमुक्तः ।
उत्तङ्कास्य ऋषभस्य पुरीषं भक्षय ।
उपाध्यायेनापि ते भक्षितमिति ।
ततस्तद्वचनान्मया तदृषभस्य पुरीषमुपयुक्तम् ।
तदिच्छामि भवतोपदिष्टं किं तदिति ॥ १-३-१७१॥
pathi gacchatā mayā ṛṣabho dṛṣṭaḥ |
taṃ ca puruṣo'dhirūḍhaḥ |
tenāsmi sopacāramuktaḥ |
uttaṅkāsya ṛṣabhasya purīṣaṃ bhakṣaya |
upādhyāyenāpi te bhakṣitamiti |
tatastadvacanānmayā tadṛṣabhasya purīṣamupayuktam |
tadicchāmi bhavatopadiṣṭaṃ kiṃ taditi || 1-3-171||
MHB 1-3-172
तेनैवमुक्त उपाध्यायः प्रत्युवाच ।
ये ते स्त्रियौ धाता विधाता च ।
ये च ते कृष्णाः सिताश्च तन्तवस्ते रात्र्यहनी ॥ १-३-१७२॥
tenaivamukta upādhyāyaḥ pratyuvāca |
ye te striyau dhātā vidhātā ca |
ye ca te kṛṣṇāḥ sitāśca tantavaste rātryahanī || 1-3-172||
MHB 1-3-173
यदपि तच्चक्रं द्वादशारं षट्कुमाराः परिवर्तयन्ति ते ऋतवः षट्संवत्सरश्चक्रम् ।
यः पुरुषः स पर्जन्यः ।
योऽश्वः सोऽग्निः ॥ १-३-१७३॥
yadapi taccakraṃ dvādaśāraṃ ṣaṭkumārāḥ parivartayanti te ṛtavaḥ ṣaṭsaṃvatsaraścakram |
yaḥ puruṣaḥ sa parjanyaḥ |
yo'śvaḥ so'gniḥ || 1-3-173||
MHB 1-3-174
य ऋषभस्त्वया पथि गच्छता दृष्टः स ऐरावतो नागराजः ।
यश्चैनमधिरूढः स इन्द्रः ।
यदपि ते पुरीषं भक्षितं तस्य ऋषभस्य तदमृतम् ॥ १-३-१७४॥
ya ṛṣabhastvayā pathi gacchatā dṛṣṭaḥ sa airāvato nāgarājaḥ |
yaścainamadhirūḍhaḥ sa indraḥ |
yadapi te purīṣaṃ bhakṣitaṃ tasya ṛṣabhasya tadamṛtam || 1-3-174||
MHB 1-3-175
तेन खल्वसि न व्यापन्नस्तस्मिन्नागभवने ।
स चापि मम सखा इन्द्रः ॥ १-३-१७५॥
tena khalvasi na vyāpannastasminnāgabhavane |
sa cāpi mama sakhā indraḥ || 1-3-175||
MHB 1-3-176
तदनुग्रहात्कुण्डले गृहीत्वा पुनरभ्यागतोऽसि ।
तत्सौम्य गम्यताम् ।
अनुजाने भवन्तम् ।
श्रेयोऽवाप्स्यसीति ॥ १-३-१७६॥
tadanugrahātkuṇḍale gṛhītvā punarabhyāgato'si |
tatsaumya gamyatām |
anujāne bhavantam |
śreyo'vāpsyasīti || 1-3-176||
MHB 1-3-177
स उपाध्यायेनानुज्ञात उत्तङ्कः क्रुद्धस्तक्षकस्य प्रतिचिकीर्षमाणो हास्तिनपुरं प्रतस्थे ॥ १-३-१७७॥
sa upādhyāyenānujñāta uttaṅkaḥ kruddhastakṣakasya praticikīrṣamāṇo hāstinapuraṃ pratasthe || 1-3-177||
MHB 1-3-178
स हास्तिनपुरं प्राप्य नचिराद्द्विजसत्तमः ।
समागच्छत राजानमुत्तङ्को जनमेजयम् ॥ १-३-१७८॥
sa hāstinapuraṃ prāpya nacirāddvijasattamaḥ |
samāgacchata rājānamuttaṅko janamejayam || 1-3-178||
MHB 1-3-179
पुरा तक्षशिलातस्तं निवृत्तमपराजितम् ।
सम्यग्विजयिनं दृष्ट्वा समन्तान्मन्त्रिभिर्वृतम् ॥ १-३-१७९॥
purā takṣaśilātastaṃ nivṛttamaparājitam |
samyagvijayinaṃ dṛṣṭvā samantānmantribhirvṛtam || 1-3-179||
MHB 1-3-180
तस्मै जयाशिषः पूर्वं यथान्यायं प्रयुज्य सः ।
उवाचैनं वचः काले शब्दसंपन्नया गिरा ॥ १-३-१८०॥
tasmai jayāśiṣaḥ pūrvaṃ yathānyāyaṃ prayujya saḥ |
uvācainaṃ vacaḥ kāle śabdasaṃpannayā girā || 1-3-180||
MHB 1-3-181
अन्यस्मिन्करणीये त्वं कार्ये पार्थिवसत्तम ।
बाल्यादिवान्यदेव त्वं कुरुषे नृपसत्तम ॥ १-३-१८१॥
anyasminkaraṇīye tvaṃ kārye pārthivasattama |
bālyādivānyadeva tvaṃ kuruṣe nṛpasattama || 1-3-181||
MHB 1-3-182
एवमुक्तस्तु विप्रेण स राजा प्रत्युवाच ह ।
जनमेजयः प्रसन्नात्मा सम्यक्संपूज्य तं मुनिम् ॥ १-३-१८२॥
evamuktastu vipreṇa sa rājā pratyuvāca ha |
janamejayaḥ prasannātmā samyaksaṃpūjya taṃ munim || 1-3-182||
MHB 1-3-183
आसां प्रजानां परिपालनेन स्वं क्षत्रधर्मं परिपालयामि ।
प्रब्रूहि वा किं क्रियतां द्विजेन्द्र शुश्रूषुरस्म्यद्य वचस्त्वदीयम् ॥ १-३-१८३॥
āsāṃ prajānāṃ paripālanena svaṃ kṣatradharmaṃ paripālayāmi |
prabrūhi vā kiṃ kriyatāṃ dvijendra śuśrūṣurasmyadya vacastvadīyam || 1-3-183||
MHB 1-3-184
स एवमुक्तस्तु नृपोत्तमेन द्विजोत्तमः पुण्यकृतां वरिष्ठः ।
उवाच राजानमदीनसत्त्वं स्वमेव कार्यं नृपतेश्च यत्तत् ॥ १-३-१८४॥
sa evamuktastu nṛpottamena dvijottamaḥ puṇyakṛtāṃ variṣṭhaḥ |
uvāca rājānamadīnasattvaṃ svameva kāryaṃ nṛpateśca yattat || 1-3-184||
MHB 1-3-185
तक्षकेण नरेन्द्रेन्द्र येन ते हिंसितः पिता ।
तस्मै प्रतिकुरुष्व त्वं पन्नगाय दुरात्मने ॥ १-३-१८५॥
takṣakeṇa narendrendra yena te hiṃsitaḥ pitā |
tasmai pratikuruṣva tvaṃ pannagāya durātmane || 1-3-185||
MHB 1-3-186
कार्यकालं च मन्येऽहं विधिदृष्टस्य कर्मणः ।
तद्गच्छापचितिं राजन्पितुस्तस्य महात्मनः ॥ १-३-१८६॥
kāryakālaṃ ca manye'haṃ vidhidṛṣṭasya karmaṇaḥ |
tadgacchāpacitiṃ rājanpitustasya mahātmanaḥ || 1-3-186||
MHB 1-3-187
तेन ह्यनपराधी स दष्टो दुष्टान्तरात्मना ।
पञ्चत्वमगमद्राजा वज्राहत इव द्रुमः ॥ १-३-१८७॥
tena hyanaparādhī sa daṣṭo duṣṭāntarātmanā |
pañcatvamagamadrājā vajrāhata iva drumaḥ || 1-3-187||
MHB 1-3-188
बलदर्पसमुत्सिक्तस्तक्षकः पन्नगाधमः ।
अकार्यं कृतवान्पापो योऽदशत्पितरं तव ॥ १-३-१८८॥
baladarpasamutsiktastakṣakaḥ pannagādhamaḥ |
akāryaṃ kṛtavānpāpo yo'daśatpitaraṃ tava || 1-3-188||
MHB 1-3-189
राजर्षिवंशगोप्तारममरप्रतिमं नृपम् ।
जघान काश्यपं चैव न्यवर्तयत पापकृत् ॥ १-३-१८९॥
rājarṣivaṃśagoptāramamarapratimaṃ nṛpam |
jaghāna kāśyapaṃ caiva nyavartayata pāpakṛt || 1-3-189||
MHB 1-3-190
दग्धुमर्हसि तं पापं ज्वलिते हव्यवाहने ।
सर्पसत्रे महाराज त्वयि तद्धि विधीयते ॥ १-३-१९०॥
dagdhumarhasi taṃ pāpaṃ jvalite havyavāhane |
sarpasatre mahārāja tvayi taddhi vidhīyate || 1-3-190||
MHB 1-3-191
एवं पितुश्चापचितिं गतवांस्त्वं भविष्यसि ।
मम प्रियं च सुमहत्कृतं राजन्भविष्यति ॥ १-३-१९१॥
evaṃ pituścāpacitiṃ gatavāṃstvaṃ bhaviṣyasi |
mama priyaṃ ca sumahatkṛtaṃ rājanbhaviṣyati || 1-3-191||
MHB 1-3-192
कर्मणः पृथिवीपाल मम येन दुरात्मना ।
विघ्नः कृतो महाराज गुर्वर्थं चरतोऽनघ ॥ १-३-१९२॥
karmaṇaḥ pṛthivīpāla mama yena durātmanā |
vighnaḥ kṛto mahārāja gurvarthaṃ carato'nagha || 1-3-192||
MHB 1-3-193
एतच्छ्रुत्वा तु नृपतिस्तक्षकस्य चुकोप ह ।
उत्तङ्कवाक्यहविषा दीप्तोऽग्निर्हविषा यथा ॥ १-३-१९३॥
etacchrutvā tu nṛpatistakṣakasya cukopa ha |
uttaṅkavākyahaviṣā dīpto'gnirhaviṣā yathā || 1-3-193||
MHB 1-3-194
अपृच्छच्च तदा राजा मन्त्रिणः स्वान्सुदुःखितः ।
उत्तङ्कस्यैव सांनिध्ये पितुः स्वर्गगतिं प्रति ॥ १-३-१९४॥
apṛcchacca tadā rājā mantriṇaḥ svānsuduḥkhitaḥ |
uttaṅkasyaiva sāṃnidhye pituḥ svargagatiṃ prati || 1-3-194||
MHB 1-3-195
तदैव हि स राजेन्द्रो दुःखशोकाप्लुतोऽभवत् ।
यदैव पितरं वृत्तमुत्तङ्कादशृणोत्तदा ॥ १-३-१९५॥
tadaiva hi sa rājendro duḥkhaśokāpluto'bhavat |
yadaiva pitaraṃ vṛttamuttaṅkādaśṛṇottadā || 1-3-195||
Adhyaya: 4/225 (11)
MHB 1-4-1
लोमहर्षणपुत्र उग्रश्रवाः सूतः पौराणिको नैमिषारण्ये शौनकस्य कुलपतेर्द्वादशवार्षिके सत्रे ऋषीनभ्यागतानुपतस्थे ॥ १-४-१॥
lomaharṣaṇaputra ugraśravāḥ sūtaḥ paurāṇiko naimiṣāraṇye śaunakasya kulapaterdvādaśavārṣike satre ṛṣīnabhyāgatānupatasthe || 1-4-1||
MHB 1-4-2
पौराणिकः पुराणे कृतश्रमः स तान्कृताञ्जलिरुवाच ।
किं भवन्तः श्रोतुमिच्छन्ति ।
किमहं ब्रुवाणीति ॥ १-४-२॥
paurāṇikaḥ purāṇe kṛtaśramaḥ sa tānkṛtāñjaliruvāca |
kiṃ bhavantaḥ śrotumicchanti |
kimahaṃ bruvāṇīti || 1-4-2||
MHB 1-4-3
तमृषय ऊचुः ।
परमं लोमहर्षणे प्रक्ष्यामस्त्वां वक्ष्यसि च नः शुश्रूषतां कथायोगम् ।
तद्भगवांस्तु तावच्छौनकोऽग्निशरणमध्यास्ते ॥ १-४-३॥
tamṛṣaya ūcuḥ |
paramaṃ lomaharṣaṇe prakṣyāmastvāṃ vakṣyasi ca naḥ śuśrūṣatāṃ kathāyogam |
tadbhagavāṃstu tāvacchaunako'gniśaraṇamadhyāste || 1-4-3||
MHB 1-4-4
योऽसौ दिव्याः कथा वेद देवतासुरसंकथाः ।
मनुष्योरगगन्धर्वकथा वेद च सर्वशः ॥ १-४-४॥
yo'sau divyāḥ kathā veda devatāsurasaṃkathāḥ |
manuṣyoragagandharvakathā veda ca sarvaśaḥ || 1-4-4||
MHB 1-4-5
स चाप्यस्मिन्मखे सौते विद्वान्कुलपतिर्द्विजः ।
दक्षो धृतव्रतो धीमाञ्शास्त्रे चारण्यके गुरुः ॥ १-४-५॥
sa cāpyasminmakhe saute vidvānkulapatirdvijaḥ |
dakṣo dhṛtavrato dhīmāñśāstre cāraṇyake guruḥ || 1-4-5||
MHB 1-4-6
सत्यवादी शमपरस्तपस्वी नियतव्रतः ।
सर्वेषामेव नो मान्यः स तावत्प्रतिपाल्यताम् ॥ १-४-६॥
satyavādī śamaparastapasvī niyatavrataḥ |
sarveṣāmeva no mānyaḥ sa tāvatpratipālyatām || 1-4-6||
MHB 1-4-7
तस्मिन्नध्यासति गुरावासनं परमार्चितम् ।
ततो वक्ष्यसि यत्त्वां स प्रक्ष्यति द्विजसत्तमः ॥ १-४-७॥
tasminnadhyāsati gurāvāsanaṃ paramārcitam |
tato vakṣyasi yattvāṃ sa prakṣyati dvijasattamaḥ || 1-4-7||
MHB 1-4-8
सूत उवाच ।
एवमस्तु गुरौ तस्मिन्नुपविष्टे महात्मनि ।
तेन पृष्टः कथाः पुण्या वक्ष्यामि विविधाश्रयाः ॥ १-४-८॥
sūta uvāca |
evamastu gurau tasminnupaviṣṭe mahātmani |
tena pṛṣṭaḥ kathāḥ puṇyā vakṣyāmi vividhāśrayāḥ || 1-4-8||
MHB 1-4-9
सोऽथ विप्रर्षभः कार्यं कृत्वा सर्वं यथाक्रमम् ।
देवान्वाग्भिः पितॄनद्भिस्तर्पयित्वाजगाम ह ॥ १-४-९॥
so'tha viprarṣabhaḥ kāryaṃ kṛtvā sarvaṃ yathākramam |
devānvāgbhiḥ pitṝnadbhistarpayitvājagāma ha || 1-4-9||
MHB 1-4-10
यत्र ब्रह्मर्षयः सिद्धास्त आसीना यतव्रताः ।
यज्ञायतनमाश्रित्य सूतपुत्रपुरःसराः ॥ १-४-१०॥
yatra brahmarṣayaḥ siddhāsta āsīnā yatavratāḥ |
yajñāyatanamāśritya sūtaputrapuraḥsarāḥ || 1-4-10||
MHB 1-4-11
ऋत्विक्ष्वथ सदस्येषु स वै गृहपतिस्ततः ।
उपविष्टेषूपविष्टः शौनकोऽथाब्रवीदिदम् ॥ १-४-११॥
ṛtvikṣvatha sadasyeṣu sa vai gṛhapatistataḥ |
upaviṣṭeṣūpaviṣṭaḥ śaunako'thābravīdidam || 1-4-11||
Adhyaya: 5/225 (26)
MHB 1-5-1
शौनक उवाच ।
पुराणमखिलं तात पिता तेऽधीतवान्पुरा ।
कच्चित्त्वमपि तत्सर्वमधीषे लोमहर्षणे ॥ १-५-१॥
śaunaka uvāca |
purāṇamakhilaṃ tāta pitā te'dhītavānpurā |
kaccittvamapi tatsarvamadhīṣe lomaharṣaṇe || 1-5-1||
MHB 1-5-2
पुराणे हि कथा दिव्या आदिवंशाश्च धीमताम् ।
कथ्यन्ते ताः पुरास्माभिः श्रुताः पूर्वं पितुस्तव ॥ १-५-२॥
purāṇe hi kathā divyā ādivaṃśāśca dhīmatām |
kathyante tāḥ purāsmābhiḥ śrutāḥ pūrvaṃ pitustava || 1-5-2||
MHB 1-5-3
तत्र वंशमहं पूर्वं श्रोतुमिच्छामि भार्गवम् ।
कथयस्व कथामेतां कल्याः स्म श्रवणे तव ॥ १-५-३॥
tatra vaṃśamahaṃ pūrvaṃ śrotumicchāmi bhārgavam |
kathayasva kathāmetāṃ kalyāḥ sma śravaṇe tava || 1-5-3||
MHB 1-5-4
सूत उवाच ।
यदधीतं पुरा सम्यग्द्विजश्रेष्ठ महात्मभिः ।
वैशंपायनविप्राद्यैस्तैश्चापि कथितं पुरा ॥ १-५-४॥
sūta uvāca |
yadadhītaṃ purā samyagdvijaśreṣṭha mahātmabhiḥ |
vaiśaṃpāyanaviprādyaistaiścāpi kathitaṃ purā || 1-5-4||
MHB 1-5-5
यदधीतं च पित्रा मे सम्यक्चैव ततो मया ।
तत्तावच्छृणु यो देवैः सेन्द्रैः साग्निमरुद्गणैः ।
पूजितः प्रवरो वंशो भृगूणां भृगुनन्दन ॥ १-५-५॥
yadadhītaṃ ca pitrā me samyakcaiva tato mayā |
tattāvacchṛṇu yo devaiḥ sendraiḥ sāgnimarudgaṇaiḥ |
pūjitaḥ pravaro vaṃśo bhṛgūṇāṃ bhṛgunandana || 1-5-5||
MHB 1-5-6
इमं वंशमहं ब्रह्मन्भार्गवं ते महामुने ।
निगदामि कथायुक्तं पुराणाश्रयसंयुतम् ॥ १-५-६॥
imaṃ vaṃśamahaṃ brahmanbhārgavaṃ te mahāmune |
nigadāmi kathāyuktaṃ purāṇāśrayasaṃyutam || 1-5-6||
MHB 1-5-7
भृगोः सुदयितः पुत्रश्च्यवनो नाम भार्गवः ।
च्यवनस्यापि दायादः प्रमतिर्नाम धार्मिकः ।
प्रमतेरप्यभूत्पुत्रो घृताच्यां रुरुरित्युत ॥ १-५-७॥
bhṛgoḥ sudayitaḥ putraścyavano nāma bhārgavaḥ |
cyavanasyāpi dāyādaḥ pramatirnāma dhārmikaḥ |
pramaterapyabhūtputro ghṛtācyāṃ rururityuta || 1-5-7||
MHB 1-5-8
रुरोरपि सुतो जज्ञे शुनको वेदपारगः ।
प्रमद्वरायां धर्मात्मा तव पूर्वपितामहात् ॥ १-५-८॥
rurorapi suto jajñe śunako vedapāragaḥ |
pramadvarāyāṃ dharmātmā tava pūrvapitāmahāt || 1-5-8||
MHB 1-5-9
तपस्वी च यशस्वी च श्रुतवान्ब्रह्मवित्तमः ।
धर्मिष्ठः सत्यवादी च नियतो नियतेन्द्रियः ॥ १-५-९॥
tapasvī ca yaśasvī ca śrutavānbrahmavittamaḥ |
dharmiṣṭhaḥ satyavādī ca niyato niyatendriyaḥ || 1-5-9||
MHB 1-5-10
शौनक उवाच ।
सूतपुत्र यथा तस्य भार्गवस्य महात्मनः ।
च्यवनत्वं परिख्यातं तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ १-५-१०॥
śaunaka uvāca |
sūtaputra yathā tasya bhārgavasya mahātmanaḥ |
cyavanatvaṃ parikhyātaṃ tanmamācakṣva pṛcchataḥ || 1-5-10||
MHB 1-5-11
सूत उवाच ।
भृगोः सुदयिता भार्या पुलोमेत्यभिविश्रुता ।
तस्यां गर्भः समभवद्भृगोर्वीर्यसमुद्भवः ॥ १-५-११॥
sūta uvāca |
bhṛgoḥ sudayitā bhāryā pulometyabhiviśrutā |
tasyāṃ garbhaḥ samabhavadbhṛgorvīryasamudbhavaḥ || 1-5-11||
MHB 1-5-12
तस्मिन्गर्भे संभृतेऽथ पुलोमायां भृगूद्वह ।
समये समशीलिन्यां धर्मपत्न्यां यशस्विनः ॥ १-५-१२॥
tasmingarbhe saṃbhṛte'tha pulomāyāṃ bhṛgūdvaha |
samaye samaśīlinyāṃ dharmapatnyāṃ yaśasvinaḥ || 1-5-12||
MHB 1-5-13
अभिषेकाय निष्क्रान्ते भृगौ धर्मभृतां वरे ।
आश्रमं तस्य रक्षोऽथ पुलोमाभ्याजगाम ह ॥ १-५-१३॥
abhiṣekāya niṣkrānte bhṛgau dharmabhṛtāṃ vare |
āśramaṃ tasya rakṣo'tha pulomābhyājagāma ha || 1-5-13||
MHB 1-5-14
तं प्रविश्याश्रमं दृष्ट्वा भृगोर्भार्यामनिन्दिताम् ।
हृच्छयेन समाविष्टो विचेताः समपद्यत ॥ १-५-१४॥
taṃ praviśyāśramaṃ dṛṣṭvā bhṛgorbhāryāmaninditām |
hṛcchayena samāviṣṭo vicetāḥ samapadyata || 1-5-14||
MHB 1-5-15
अभ्यागतं तु तद्रक्षः पुलोमा चारुदर्शना ।
न्यमन्त्रयत वन्येन फलमूलादिना तदा ॥ १-५-१५॥
abhyāgataṃ tu tadrakṣaḥ pulomā cārudarśanā |
nyamantrayata vanyena phalamūlādinā tadā || 1-5-15||
MHB 1-5-16
तां तु रक्षस्ततो ब्रह्मन्हृच्छयेनाभिपीडितम् ।
दृष्ट्वा हृष्टमभूत्तत्र जिहीर्षुस्तामनिन्दिताम् ॥ १-५-१६॥
tāṃ tu rakṣastato brahmanhṛcchayenābhipīḍitam |
dṛṣṭvā hṛṣṭamabhūttatra jihīrṣustāmaninditām || 1-5-16||
MHB 1-5-17
अथाग्निशरणेऽपश्यज्ज्वलितं जातवेदसम् ।
तमपृच्छत्ततो रक्षः पावकं ज्वलितं तदा ॥ १-५-१७॥
athāgniśaraṇe'paśyajjvalitaṃ jātavedasam |
tamapṛcchattato rakṣaḥ pāvakaṃ jvalitaṃ tadā || 1-5-17||
MHB 1-5-18
शंस मे कस्य भार्येयमग्ने पृष्ट ऋतेन वै ।
सत्यस्त्वमसि सत्यं मे वद पावक पृच्छते ॥ १-५-१८॥
śaṃsa me kasya bhāryeyamagne pṛṣṭa ṛtena vai |
satyastvamasi satyaṃ me vada pāvaka pṛcchate || 1-5-18||
MHB 1-5-19
मया हीयं पूर्ववृता भार्यार्थे वरवर्णिनी ।
पश्चात्त्विमां पिता प्रादाद्भृगवेऽनृतकारिणे ॥ १-५-१९॥
mayā hīyaṃ pūrvavṛtā bhāryārthe varavarṇinī |
paścāttvimāṃ pitā prādādbhṛgave'nṛtakāriṇe || 1-5-19||
MHB 1-5-20
सेयं यदि वरारोहा भृगोर्भार्या रहोगता ।
तथा सत्यं समाख्याहि जिहीर्षाम्याश्रमादिमाम् ॥ १-५-२०॥
seyaṃ yadi varārohā bhṛgorbhāryā rahogatā |
tathā satyaṃ samākhyāhi jihīrṣāmyāśramādimām || 1-5-20||
MHB 1-5-21
मन्युर्हि हृदयं मेऽद्य प्रदहन्निव तिष्ठति ।
मत्पूर्वभार्यां यदिमां भृगुः प्राप सुमध्यमाम् ॥ १-५-२१॥
manyurhi hṛdayaṃ me'dya pradahanniva tiṣṭhati |
matpūrvabhāryāṃ yadimāṃ bhṛguḥ prāpa sumadhyamām || 1-5-21||
MHB 1-5-22
तद्रक्ष एवमामन्त्र्य ज्वलितं जातवेदसम् ।
शङ्कमानो भृगोर्भार्यां पुनः पुनरपृच्छत ॥ १-५-२२॥
tadrakṣa evamāmantrya jvalitaṃ jātavedasam |
śaṅkamāno bhṛgorbhāryāṃ punaḥ punarapṛcchata || 1-5-22||
MHB 1-5-23
त्वमग्ने सर्वभूतानामन्तश्चरसि नित्यदा ।
साक्षिवत्पुण्यपापेषु सत्यं ब्रूहि कवे वचः ॥ १-५-२३॥
tvamagne sarvabhūtānāmantaścarasi nityadā |
sākṣivatpuṇyapāpeṣu satyaṃ brūhi kave vacaḥ || 1-5-23||
MHB 1-5-24
मत्पूर्वभार्यापहृता भृगुणानृतकारिणा ।
सेयं यदि तथा मे त्वं सत्यमाख्यातुमर्हसि ॥ १-५-२४॥
matpūrvabhāryāpahṛtā bhṛguṇānṛtakāriṇā |
seyaṃ yadi tathā me tvaṃ satyamākhyātumarhasi || 1-5-24||
MHB 1-5-25
श्रुत्वा त्वत्तो भृगोर्भार्यां हरिष्याम्यहमाश्रमात् ।
जातवेदः पश्यतस्ते वद सत्यां गिरं मम ॥ १-५-२५॥
śrutvā tvatto bhṛgorbhāryāṃ hariṣyāmyahamāśramāt |
jātavedaḥ paśyataste vada satyāṃ giraṃ mama || 1-5-25||
MHB 1-5-26
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सप्तार्चिर्दुःखितो भृशम् ।
भीतोऽनृताच्च शापाच्च भृगोरित्यब्रवीच्छनैः ॥ १-५-२६॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā saptārcirduḥkhito bhṛśam |
bhīto'nṛtācca śāpācca bhṛgorityabravīcchanaiḥ || 1-5-26||
Adhyaya: 6/225 (13)
MHB 1-6-1
सूत उवाच ।
अग्नेरथ वचः श्रुत्वा तद्रक्षः प्रजहार ताम् ।
ब्रह्मन्वराहरूपेण मनोमारुतरंहसा ॥ १-६-१॥
sūta uvāca |
agneratha vacaḥ śrutvā tadrakṣaḥ prajahāra tām |
brahmanvarāharūpeṇa manomārutaraṃhasā || 1-6-1||
MHB 1-6-2
ततः स गर्भो निवसन्कुक्षौ भृगुकुलोद्वह ।
रोषान्मातुश्च्युतः कुक्षेश्च्यवनस्तेन सोऽभवत् ॥ १-६-२॥
tataḥ sa garbho nivasankukṣau bhṛgukulodvaha |
roṣānmātuścyutaḥ kukṣeścyavanastena so'bhavat || 1-6-2||
MHB 1-6-3
तं दृष्ट्वा मातुरुदराच्च्युतमादित्यवर्चसम् ।
तद्रक्षो भस्मसाद्भूतं पपात परिमुच्य ताम् ॥ १-६-३॥
taṃ dṛṣṭvā māturudarāccyutamādityavarcasam |
tadrakṣo bhasmasādbhūtaṃ papāta parimucya tām || 1-6-3||
MHB 1-6-4
सा तमादाय सुश्रोणी ससार भृगुनन्दनम् ।
च्यवनं भार्गवं ब्रह्मन्पुलोमा दुःखमूर्च्छिता ॥ १-६-४॥
sā tamādāya suśroṇī sasāra bhṛgunandanam |
cyavanaṃ bhārgavaṃ brahmanpulomā duḥkhamūrcchitā || 1-6-4||
MHB 1-6-5
तां ददर्श स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ।
रुदतीं बाष्पपूर्णाक्षीं भृगोर्भार्यामनिन्दिताम् ।
सान्त्वयामास भगवान्वधूं ब्रह्मा पितामहः ॥ १-६-५॥
tāṃ dadarśa svayaṃ brahmā sarvalokapitāmahaḥ |
rudatīṃ bāṣpapūrṇākṣīṃ bhṛgorbhāryāmaninditām |
sāntvayāmāsa bhagavānvadhūṃ brahmā pitāmahaḥ || 1-6-5||
MHB 1-6-6
अश्रुबिन्दूद्भवा तस्याः प्रावर्तत महानदी ।
अनुवर्तती सृतिं तस्या भृगोः पत्न्या यशस्विनः ॥ १-६-६॥
aśrubindūdbhavā tasyāḥ prāvartata mahānadī |
anuvartatī sṛtiṃ tasyā bhṛgoḥ patnyā yaśasvinaḥ || 1-6-6||
MHB 1-6-7
तस्या मार्गं सृतवतीं दृष्ट्वा तु सरितं तदा ।
नाम तस्यास्तदा नद्याश्चक्रे लोकपितामहः ।
वधूसरेति भगवांश्च्यवनस्याश्रमं प्रति ॥ १-६-७॥
tasyā mārgaṃ sṛtavatīṃ dṛṣṭvā tu saritaṃ tadā |
nāma tasyāstadā nadyāścakre lokapitāmahaḥ |
vadhūsareti bhagavāṃścyavanasyāśramaṃ prati || 1-6-7||
MHB 1-6-8
स एवं च्यवनो जज्ञे भृगोः पुत्रः प्रतापवान् ।
तं ददर्श पिता तत्र च्यवनं तां च भामिनीम् ॥ १-६-८॥
sa evaṃ cyavano jajñe bhṛgoḥ putraḥ pratāpavān |
taṃ dadarśa pitā tatra cyavanaṃ tāṃ ca bhāminīm || 1-6-8||
MHB 1-6-9
स पुलोमां ततो भार्यां पप्रच्छ कुपितो भृगुः ।
केनासि रक्षसे तस्मै कथितेह जिहीर्षवे ।
न हि त्वां वेद तद्रक्षो मद्भार्यां चारुहासिनीम् ॥ १-६-९॥
sa pulomāṃ tato bhāryāṃ papraccha kupito bhṛguḥ |
kenāsi rakṣase tasmai kathiteha jihīrṣave |
na hi tvāṃ veda tadrakṣo madbhāryāṃ cāruhāsinīm || 1-6-9||
MHB 1-6-10
तत्त्वमाख्याहि तं ह्यद्य शप्तुमिच्छाम्यहं रुषा ।
बिभेति को न शापान्मे कस्य चायं व्यतिक्रमः ॥ १-६-१०॥
tattvamākhyāhi taṃ hyadya śaptumicchāmyahaṃ ruṣā |
bibheti ko na śāpānme kasya cāyaṃ vyatikramaḥ || 1-6-10||
MHB 1-6-11
पुलोमोवाच ।
अग्निना भगवंस्तस्मै रक्षसेऽहं निवेदिता ।
ततो मामनयद्रक्षः क्रोशन्तीं कुररीमिव ॥ १-६-११॥
pulomovāca |
agninā bhagavaṃstasmai rakṣase'haṃ niveditā |
tato māmanayadrakṣaḥ krośantīṃ kurarīmiva || 1-6-11||
MHB 1-6-12
साहं तव सुतस्यास्य तेजसा परिमोक्षिता ।
भस्मीभूतं च तद्रक्षो मामुत्सृज्य पपात वै ॥ १-६-१२॥
sāhaṃ tava sutasyāsya tejasā parimokṣitā |
bhasmībhūtaṃ ca tadrakṣo māmutsṛjya papāta vai || 1-6-12||
MHB 1-6-13
सूत उवाच ।
इति श्रुत्वा पुलोमाया भृगुः परममन्युमान् ।
शशापाग्निमभिक्रुद्धः सर्वभक्षो भविष्यसि ॥ १-६-१३॥
sūta uvāca |
iti śrutvā pulomāyā bhṛguḥ paramamanyumān |
śaśāpāgnimabhikruddhaḥ sarvabhakṣo bhaviṣyasi || 1-6-13||
Adhyaya: 7/225 (26)
MHB 1-7-1
सूत उवाच ।
शप्तस्तु भृगुणा वह्निः क्रुद्धो वाक्यमथाब्रवीत् ।
किमिदं साहसं ब्रह्मन्कृतवानसि सांप्रतम् ॥ १-७-१॥
sūta uvāca |
śaptastu bhṛguṇā vahniḥ kruddho vākyamathābravīt |
kimidaṃ sāhasaṃ brahmankṛtavānasi sāṃpratam || 1-7-1||
MHB 1-7-2
धर्मे प्रयतमानस्य सत्यं च वदतः समम् ।
पृष्टो यदब्रुवं सत्यं व्यभिचारोऽत्र को मम ॥ १-७-२॥
dharme prayatamānasya satyaṃ ca vadataḥ samam |
pṛṣṭo yadabruvaṃ satyaṃ vyabhicāro'tra ko mama || 1-7-2||
MHB 1-7-3
पृष्टो हि साक्षी यः साक्ष्यं जानमानोऽन्यथा वदेत् ।
स पूर्वानात्मनः सप्त कुले हन्यात्तथा परान् ॥ १-७-३॥
pṛṣṭo hi sākṣī yaḥ sākṣyaṃ jānamāno'nyathā vadet |
sa pūrvānātmanaḥ sapta kule hanyāttathā parān || 1-7-3||
MHB 1-7-4
यश्च कार्यार्थतत्त्वज्ञो जानमानो न भाषते ।
सोऽपि तेनैव पापेन लिप्यते नात्र संशयः ॥ १-७-४॥
yaśca kāryārthatattvajño jānamāno na bhāṣate |
so'pi tenaiva pāpena lipyate nātra saṃśayaḥ || 1-7-4||
MHB 1-7-5
शक्तोऽहमपि शप्तुं त्वां मान्यास्तु ब्राह्मणा मम ।
जानतोऽपि च ते व्यक्तं कथयिष्ये निबोध तत् ॥ १-७-५॥
śakto'hamapi śaptuṃ tvāṃ mānyāstu brāhmaṇā mama |
jānato'pi ca te vyaktaṃ kathayiṣye nibodha tat || 1-7-5||
MHB 1-7-6
योगेन बहुधात्मानं कृत्वा तिष्ठामि मूर्तिषु ।
अग्निहोत्रेषु सत्रेषु क्रियास्वथ मखेषु च ॥ १-७-६॥
yogena bahudhātmānaṃ kṛtvā tiṣṭhāmi mūrtiṣu |
agnihotreṣu satreṣu kriyāsvatha makheṣu ca || 1-7-6||
MHB 1-7-7
वेदोक्तेन विधानेन मयि यद्धूयते हविः ।
देवताः पितरश्चैव तेन तृप्ता भवन्ति वै ॥ १-७-७॥
vedoktena vidhānena mayi yaddhūyate haviḥ |
devatāḥ pitaraścaiva tena tṛptā bhavanti vai || 1-7-7||
MHB 1-7-8
आपो देवगणाः सर्वे आपः पितृगणास्तथा ।
दर्शश्च पौर्णमासश्च देवानां पितृभिः सह ॥ १-७-८॥
āpo devagaṇāḥ sarve āpaḥ pitṛgaṇāstathā |
darśaśca paurṇamāsaśca devānāṃ pitṛbhiḥ saha || 1-7-8||
MHB 1-7-9
देवताः पितरस्तस्मात्पितरश्चापि देवताः ।
एकीभूताश्च पूज्यन्ते पृथक्त्वेन च पर्वसु ॥ १-७-९॥
devatāḥ pitarastasmātpitaraścāpi devatāḥ |
ekībhūtāśca pūjyante pṛthaktvena ca parvasu || 1-7-9||
MHB 1-7-10
देवताः पितरश्चैव जुह्वते मयि यत्सदा ।
त्रिदशानां पितॄणां च मुखमेवमहं स्मृतः ॥ १-७-१०॥
devatāḥ pitaraścaiva juhvate mayi yatsadā |
tridaśānāṃ pitṝṇāṃ ca mukhamevamahaṃ smṛtaḥ || 1-7-10||
MHB 1-7-11
अमावास्यां च पितरः पौर्णमास्यां च देवताः ।
मन्मुखेनैव हूयन्ते भुञ्जते च हुतं हविः ।
सर्वभक्षः कथं तेषां भविष्यामि मुखं त्वहम् ॥ १-७-११॥
amāvāsyāṃ ca pitaraḥ paurṇamāsyāṃ ca devatāḥ |
manmukhenaiva hūyante bhuñjate ca hutaṃ haviḥ |
sarvabhakṣaḥ kathaṃ teṣāṃ bhaviṣyāmi mukhaṃ tvaham || 1-7-11||
MHB 1-7-12
चिन्तयित्वा ततो वह्निश्चक्रे संहारमात्मनः ।
द्विजानामग्निहोत्रेषु यज्ञसत्रक्रियासु च ॥ १-७-१२॥
cintayitvā tato vahniścakre saṃhāramātmanaḥ |
dvijānāmagnihotreṣu yajñasatrakriyāsu ca || 1-7-12||
MHB 1-7-13
निरोंकारवषट्काराः स्वधास्वाहाविवर्जिताः ।
विनाग्निना प्रजाः सर्वास्तत आसन्सुदुःखिताः ॥ १-७-१३॥
niroṃkāravaṣaṭkārāḥ svadhāsvāhāvivarjitāḥ |
vināgninā prajāḥ sarvāstata āsansuduḥkhitāḥ || 1-7-13||
MHB 1-7-14
अथर्षयः समुद्विग्ना देवान्गत्वाब्रुवन्वचः ।
अग्निनाशात्क्रियाभ्रंशाद्भ्रान्ता लोकास्त्रयोऽनघाः ।
विधध्वमत्र यत्कार्यं न स्यात्कालात्ययो यथा ॥ १-७-१४॥
atharṣayaḥ samudvignā devāngatvābruvanvacaḥ |
agnināśātkriyābhraṃśādbhrāntā lokāstrayo'naghāḥ |
vidhadhvamatra yatkāryaṃ na syātkālātyayo yathā || 1-7-14||
MHB 1-7-15
अथर्षयश्च देवाश्च ब्रह्माणमुपगम्य तु ।
अग्नेरावेदयञ्शापं क्रियासंहारमेव च ॥ १-७-१५॥
atharṣayaśca devāśca brahmāṇamupagamya tu |
agnerāvedayañśāpaṃ kriyāsaṃhārameva ca || 1-7-15||
MHB 1-7-16
भृगुणा वै महाभाग शप्तोऽग्निः कारणान्तरे ।
कथं देवमुखो भूत्वा यज्ञभागाग्रभुक्तथा ।
हुतभुक्सर्वलोकेषु सर्वभक्षत्वमेष्यति ॥ १-७-१६॥
bhṛguṇā vai mahābhāga śapto'gniḥ kāraṇāntare |
kathaṃ devamukho bhūtvā yajñabhāgāgrabhuktathā |
hutabhuksarvalokeṣu sarvabhakṣatvameṣyati || 1-7-16||
MHB 1-7-17
श्रुत्वा तु तद्वचस्तेषामग्निमाहूय लोककृत् ।
उवाच वचनं श्लक्ष्णं भूतभावनमव्ययम् ॥ १-७-१७॥
śrutvā tu tadvacasteṣāmagnimāhūya lokakṛt |
uvāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ bhūtabhāvanamavyayam || 1-7-17||
MHB 1-7-18
लोकानामिह सर्वेषां त्वं कर्ता चान्त एव च ।
त्वं धारयसि लोकांस्त्रीन्क्रियाणां च प्रवर्तकः ।
स तथा कुरु लोकेश नोच्छिद्येरन्क्रिया यथा ॥ १-७-१८॥
lokānāmiha sarveṣāṃ tvaṃ kartā cānta eva ca |
tvaṃ dhārayasi lokāṃstrīnkriyāṇāṃ ca pravartakaḥ |
sa tathā kuru lokeśa nocchidyerankriyā yathā || 1-7-18||
MHB 1-7-19
कस्मादेवं विमूढस्त्वमीश्वरः सन्हुताशनः ।
त्वं पवित्रं यदा लोके सर्वभूतगतश्च ह ॥ १-७-१९॥
kasmādevaṃ vimūḍhastvamīśvaraḥ sanhutāśanaḥ |
tvaṃ pavitraṃ yadā loke sarvabhūtagataśca ha || 1-7-19||
MHB 1-7-20
न त्वं सर्वशरीरेण सर्वभक्षत्वमेष्यसि ।
उपादानेऽर्चिषो यास्ते सर्वं धक्ष्यन्ति ताः शिखिन् ॥ १-७-२०॥
na tvaṃ sarvaśarīreṇa sarvabhakṣatvameṣyasi |
upādāne'rciṣo yāste sarvaṃ dhakṣyanti tāḥ śikhin || 1-7-20||
MHB 1-7-21
यथा सूर्यांशुभिः स्पृष्टं सर्वं शुचि विभाव्यते ।
तथा त्वदर्चिर्निर्दग्धं सर्वं शुचि भविष्यति ॥ १-७-२१॥
yathā sūryāṃśubhiḥ spṛṣṭaṃ sarvaṃ śuci vibhāvyate |
tathā tvadarcirnirdagdhaṃ sarvaṃ śuci bhaviṣyati || 1-7-21||
MHB 1-7-22
तदग्ने त्वं महत्तेजः स्वप्रभावाद्विनिर्गतम् ।
स्वतेजसैव तं शापं कुरु सत्यमृषेर्विभो ।
देवानां चात्मनो भागं गृहाण त्वं मुखे हुतम् ॥ १-७-२२॥
tadagne tvaṃ mahattejaḥ svaprabhāvādvinirgatam |
svatejasaiva taṃ śāpaṃ kuru satyamṛṣervibho |
devānāṃ cātmano bhāgaṃ gṛhāṇa tvaṃ mukhe hutam || 1-7-22||
MHB 1-7-23
एवमस्त्विति तं वह्निः प्रत्युवाच पितामहम् ।
जगाम शासनं कर्तुं देवस्य परमेष्ठिनः ॥ १-७-२३॥
evamastviti taṃ vahniḥ pratyuvāca pitāmaham |
jagāma śāsanaṃ kartuṃ devasya parameṣṭhinaḥ || 1-7-23||
MHB 1-7-24
देवर्षयश्च मुदितास्ततो जग्मुर्यथागतम् ।
ऋषयश्च यथापूर्वं क्रियाः सर्वाः प्रचक्रिरे ॥ १-७-२४॥
devarṣayaśca muditāstato jagmuryathāgatam |
ṛṣayaśca yathāpūrvaṃ kriyāḥ sarvāḥ pracakrire || 1-7-24||
MHB 1-7-25
दिवि देवा मुमुदिरे भूतसंघाश्च लौकिकाः ।
अग्निश्च परमां प्रीतिमवाप हतकल्मषः ॥ १-७-२५॥
divi devā mumudire bhūtasaṃghāśca laukikāḥ |
agniśca paramāṃ prītimavāpa hatakalmaṣaḥ || 1-7-25||
MHB 1-7-26
एवमेष पुरावृत्त इतिहासोऽग्निशापजः ।
पुलोमस्य विनाशश्च च्यवनस्य च संभवः ॥ १-७-२६॥
evameṣa purāvṛtta itihāso'gniśāpajaḥ |
pulomasya vināśaśca cyavanasya ca saṃbhavaḥ || 1-7-26||
Adhyaya: 8/225 (22)
MHB 1-8-1
सूत उवाच ।
स चापि च्यवनो ब्रह्मन्भार्गवोऽजनयत्सुतम् ।
सुकन्यायां महात्मानं प्रमतिं दीप्ततेजसम् ॥ १-८-१॥
sūta uvāca |
sa cāpi cyavano brahmanbhārgavo'janayatsutam |
sukanyāyāṃ mahātmānaṃ pramatiṃ dīptatejasam || 1-8-1||
MHB 1-8-2
प्रमतिस्तु रुरुं नाम घृताच्यां समजीजनत् ।
रुरुः प्रमद्वरायां तु शुनकं समजीजनत् ॥ १-८-२॥
pramatistu ruruṃ nāma ghṛtācyāṃ samajījanat |
ruruḥ pramadvarāyāṃ tu śunakaṃ samajījanat || 1-8-2||
MHB 1-8-3
तस्य ब्रह्मन्रुरोः सर्वं चरितं भूरितेजसः ।
विस्तरेण प्रवक्ष्यामि तच्छृणु त्वमशेषतः ॥ १-८-३॥
tasya brahmanruroḥ sarvaṃ caritaṃ bhūritejasaḥ |
vistareṇa pravakṣyāmi tacchṛṇu tvamaśeṣataḥ || 1-8-3||
MHB 1-8-4
ऋषिरासीन्महान्पूर्वं तपोविद्यासमन्वितः ।
स्थूलकेश इति ख्यातः सर्वभूतहिते रतः ॥ १-८-४॥
ṛṣirāsīnmahānpūrvaṃ tapovidyāsamanvitaḥ |
sthūlakeśa iti khyātaḥ sarvabhūtahite rataḥ || 1-8-4||
MHB 1-8-5
एतस्मिन्नेव काले तु मेनकायां प्रजज्ञिवान् ।
गन्धर्वराजो विप्रर्षे विश्वावसुरिति श्रुतः ॥ १-८-५॥
etasminneva kāle tu menakāyāṃ prajajñivān |
gandharvarājo viprarṣe viśvāvasuriti śrutaḥ || 1-8-5||
MHB 1-8-6
अथाप्सरा मेनका सा तं गर्भं भृगुनन्दन ।
उत्ससर्ज यथाकालं स्थूलकेशाश्रमं प्रति ॥ १-८-६॥
athāpsarā menakā sā taṃ garbhaṃ bhṛgunandana |
utsasarja yathākālaṃ sthūlakeśāśramaṃ prati || 1-8-6||
MHB 1-8-7
उत्सृज्य चैव तं गर्भं नद्यास्तीरे जगाम ह ।
कन्याममरगर्भाभां ज्वलन्तीमिव च श्रिया ॥ १-८-७॥
utsṛjya caiva taṃ garbhaṃ nadyāstīre jagāma ha |
kanyāmamaragarbhābhāṃ jvalantīmiva ca śriyā || 1-8-7||
MHB 1-8-8
तां ददर्श समुत्सृष्टां नदीतीरे महानृषिः ।
स्थूलकेशः स तेजस्वी विजने बन्धुवर्जिताम् ॥ १-८-८॥
tāṃ dadarśa samutsṛṣṭāṃ nadītīre mahānṛṣiḥ |
sthūlakeśaḥ sa tejasvī vijane bandhuvarjitām || 1-8-8||
MHB 1-8-9
स तां दृष्ट्वा तदा कन्यां स्थूलकेशो द्विजोत्तमः ।
जग्राहाथ मुनिश्रेष्ठः कृपाविष्टः पुपोष च ।
ववृधे सा वरारोहा तस्याश्रमपदे शुभा ॥ १-८-९॥
sa tāṃ dṛṣṭvā tadā kanyāṃ sthūlakeśo dvijottamaḥ |
jagrāhātha muniśreṣṭhaḥ kṛpāviṣṭaḥ pupoṣa ca |
vavṛdhe sā varārohā tasyāśramapade śubhā || 1-8-9||
MHB 1-8-10
प्रमदाभ्यो वरा सा तु सर्वरूपगुणान्विता ।
ततः प्रमद्वरेत्यस्या नाम चक्रे महानृषिः ॥ १-८-१०॥
pramadābhyo varā sā tu sarvarūpaguṇānvitā |
tataḥ pramadvaretyasyā nāma cakre mahānṛṣiḥ || 1-8-10||
MHB 1-8-11
तामाश्रमपदे तस्य रुरुर्दृष्ट्वा प्रमद्वराम् ।
बभूव किल धर्मात्मा मदनानुगतात्मवान् ॥ १-८-११॥
tāmāśramapade tasya rururdṛṣṭvā pramadvarām |
babhūva kila dharmātmā madanānugatātmavān || 1-8-11||
MHB 1-8-12
पितरं सखिभिः सोऽथ वाचयामास भार्गवः ।
प्रमतिश्चाभ्ययाच्छ्रुत्वा स्थूलकेशं यशस्विनम् ॥ १-८-१२॥
pitaraṃ sakhibhiḥ so'tha vācayāmāsa bhārgavaḥ |
pramatiścābhyayācchrutvā sthūlakeśaṃ yaśasvinam || 1-8-12||
MHB 1-8-13
ततः प्रादात्पिता कन्यां रुरवे तां प्रमद्वराम् ।
विवाहं स्थापयित्वाग्रे नक्षत्रे भगदैवते ॥ १-८-१३॥
tataḥ prādātpitā kanyāṃ rurave tāṃ pramadvarām |
vivāhaṃ sthāpayitvāgre nakṣatre bhagadaivate || 1-8-13||
MHB 1-8-14
ततः कतिपयाहस्य विवाहे समुपस्थिते ।
सखीभिः क्रीडती सार्धं सा कन्या वरवर्णिनी ॥ १-८-१४॥
tataḥ katipayāhasya vivāhe samupasthite |
sakhībhiḥ krīḍatī sārdhaṃ sā kanyā varavarṇinī || 1-8-14||
MHB 1-8-15
नापश्यत प्रसुप्तं वै भुजगं तिर्यगायतम् ।
पदा चैनं समाक्रामन्मुमूर्षुः कालचोदिता ॥ १-८-१५॥
nāpaśyata prasuptaṃ vai bhujagaṃ tiryagāyatam |
padā cainaṃ samākrāmanmumūrṣuḥ kālacoditā || 1-8-15||
MHB 1-8-16
स तस्याः संप्रमत्तायाश्चोदितः कालधर्मणा ।
विषोपलिप्तान्दशनान्भृशमङ्गे न्यपातयत् ॥ १-८-१६॥
sa tasyāḥ saṃpramattāyāścoditaḥ kāladharmaṇā |
viṣopaliptāndaśanānbhṛśamaṅge nyapātayat || 1-8-16||
MHB 1-8-17
सा दष्टा सहसा भूमौ पतिता गतचेतना ।
व्यसुरप्रेक्षणीयापि प्रेक्षणीयतमाकृतिः ॥ १-८-१७॥
sā daṣṭā sahasā bhūmau patitā gatacetanā |
vyasuraprekṣaṇīyāpi prekṣaṇīyatamākṛtiḥ || 1-8-17||
MHB 1-8-18
प्रसुप्तेवाभवच्चापि भुवि सर्पविषार्दिता ।
भूयो मनोहरतरा बभूव तनुमध्यमा ॥ १-८-१८॥
prasuptevābhavaccāpi bhuvi sarpaviṣārditā |
bhūyo manoharatarā babhūva tanumadhyamā || 1-8-18||
MHB 1-8-19
ददर्श तां पिता चैव ते चैवान्ये तपस्विनः ।
विचेष्टमानां पतितां भूतले पद्मवर्चसम् ॥ १-८-१९॥
dadarśa tāṃ pitā caiva te caivānye tapasvinaḥ |
viceṣṭamānāṃ patitāṃ bhūtale padmavarcasam || 1-8-19||
MHB 1-8-20
ततः सर्वे द्विजवराः समाजग्मुः कृपान्विताः ।
स्वस्त्यात्रेयो महाजानुः कुशिकः शङ्खमेखलः ॥ १-८-२०॥
tataḥ sarve dvijavarāḥ samājagmuḥ kṛpānvitāḥ |
svastyātreyo mahājānuḥ kuśikaḥ śaṅkhamekhalaḥ || 1-8-20||
MHB 1-8-21
भारद्वाजः कौणकुत्स आर्ष्टिषेणोऽथ गौतमः ।
प्रमतिः सह पुत्रेण तथान्ये वनवासिनः ॥ १-८-२१॥
bhāradvājaḥ kauṇakutsa ārṣṭiṣeṇo'tha gautamaḥ |
pramatiḥ saha putreṇa tathānye vanavāsinaḥ || 1-8-21||
MHB 1-8-22
तां ते कन्यां व्यसुं दृष्ट्वा भुजगस्य विषार्दिताम् ।
रुरुदुः कृपयाविष्टा रुरुस्त्वार्तो बहिर्ययौ ॥ १-८-२२॥
tāṃ te kanyāṃ vyasuṃ dṛṣṭvā bhujagasya viṣārditām |
ruruduḥ kṛpayāviṣṭā rurustvārto bahiryayau || 1-8-22||
Adhyaya: 9/225 (22)
MHB 1-9-1
सूत उवाच ।
तेषु तत्रोपविष्टेषु ब्राह्मणेषु समन्ततः ।
रुरुश्चुक्रोश गहनं वनं गत्वा सुदुःखितः ॥ १-९-१॥
sūta uvāca |
teṣu tatropaviṣṭeṣu brāhmaṇeṣu samantataḥ |
ruruścukrośa gahanaṃ vanaṃ gatvā suduḥkhitaḥ || 1-9-1||
MHB 1-9-2
शोकेनाभिहतः सोऽथ विलपन्करुणं बहु ।
अब्रवीद्वचनं शोचन्प्रियां चिन्त्य प्रमद्वराम् ॥ १-९-२॥
śokenābhihataḥ so'tha vilapankaruṇaṃ bahu |
abravīdvacanaṃ śocanpriyāṃ cintya pramadvarām || 1-9-2||
MHB 1-9-3
शेते सा भुवि तन्वङ्गी मम शोकविवर्धिनी ।
बान्धवानां च सर्वेषां किं नु दुःखमतः परम् ॥ १-९-३॥
śete sā bhuvi tanvaṅgī mama śokavivardhinī |
bāndhavānāṃ ca sarveṣāṃ kiṃ nu duḥkhamataḥ param || 1-9-3||
MHB 1-9-4
यदि दत्तं तपस्तप्तं गुरवो वा मया यदि ।
सम्यगाराधितास्तेन संजीवतु मम प्रिया ॥ १-९-४॥
yadi dattaṃ tapastaptaṃ guravo vā mayā yadi |
samyagārādhitāstena saṃjīvatu mama priyā || 1-9-4||
MHB 1-9-5
यथा जन्मप्रभृति वै यतात्माहं धृतव्रतः ।
प्रमद्वरा तथाद्यैव समुत्तिष्ठतु भामिनी ॥ १-९-५॥
yathā janmaprabhṛti vai yatātmāhaṃ dhṛtavrataḥ |
pramadvarā tathādyaiva samuttiṣṭhatu bhāminī || 1-9-5||
MHB 1-9-6
देवदूत उवाच ।
अभिधत्से ह यद्वाचा रुरो दुःखेन तन्मृषा ।
न तु मर्त्यस्य धर्मात्मन्नायुरस्ति गतायुषः ॥ १-९-६॥
devadūta uvāca |
abhidhatse ha yadvācā ruro duḥkhena tanmṛṣā |
na tu martyasya dharmātmannāyurasti gatāyuṣaḥ || 1-9-6||
MHB 1-9-7
गतायुरेषा कृपणा गन्धर्वाप्सरसोः सुता ।
तस्माच्छोके मनस्तात मा कृथास्त्वं कथंचन ॥ १-९-७॥
gatāyureṣā kṛpaṇā gandharvāpsarasoḥ sutā |
tasmācchoke manastāta mā kṛthāstvaṃ kathaṃcana || 1-9-7||
MHB 1-9-8
उपायश्चात्र विहितः पूर्वं देवैर्महात्मभिः ।
तं यदीच्छसि कर्तुं त्वं प्राप्स्यसीमां प्रमद्वराम् ॥ १-९-८॥
upāyaścātra vihitaḥ pūrvaṃ devairmahātmabhiḥ |
taṃ yadīcchasi kartuṃ tvaṃ prāpsyasīmāṃ pramadvarām || 1-9-8||
MHB 1-9-9
रुरुरुवाच ।
क उपायः कृतो देवैर्ब्रूहि तत्त्वेन खेचर ।
करिष्ये तं तथा श्रुत्वा त्रातुमर्हति मां भवान् ॥ १-९-९॥
rururuvāca |
ka upāyaḥ kṛto devairbrūhi tattvena khecara |
kariṣye taṃ tathā śrutvā trātumarhati māṃ bhavān || 1-9-9||
MHB 1-9-10
देवदूत उवाच ।
आयुषोऽर्धं प्रयच्छस्व कन्यायै भृगुनन्दन ।
एवमुत्थास्यति रुरो तव भार्या प्रमद्वरा ॥ १-९-१०॥
devadūta uvāca |
āyuṣo'rdhaṃ prayacchasva kanyāyai bhṛgunandana |
evamutthāsyati ruro tava bhāryā pramadvarā || 1-9-10||
MHB 1-9-11
रुरुरुवाच ।
आयुषोऽर्धं प्रयच्छामि कन्यायै खेचरोत्तम ।
शृङ्गाररूपाभरणा उत्तिष्ठतु मम प्रिया ॥ १-९-११॥
rururuvāca |
āyuṣo'rdhaṃ prayacchāmi kanyāyai khecarottama |
śṛṅgārarūpābharaṇā uttiṣṭhatu mama priyā || 1-9-11||
MHB 1-9-12
सूत उवाच ।
ततो गन्धर्वराजश्च देवदूतश्च सत्तमौ ।
धर्मराजमुपेत्येदं वचनं प्रत्यभाषताम् ॥ १-९-१२॥
sūta uvāca |
tato gandharvarājaśca devadūtaśca sattamau |
dharmarājamupetyedaṃ vacanaṃ pratyabhāṣatām || 1-9-12||
MHB 1-9-13
धर्मराजायुषोऽर्धेन रुरोर्भार्या प्रमद्वरा ।
समुत्तिष्ठतु कल्याणी मृतैव यदि मन्यसे ॥ १-९-१३॥
dharmarājāyuṣo'rdhena rurorbhāryā pramadvarā |
samuttiṣṭhatu kalyāṇī mṛtaiva yadi manyase || 1-9-13||
MHB 1-9-14
धर्मराज उवाच ।
प्रमद्वरा रुरोर्भार्या देवदूत यदीच्छसि ।
उत्तिष्ठत्वायुषोऽर्धेन रुरोरेव समन्विता ॥ १-९-१४॥
dharmarāja uvāca |
pramadvarā rurorbhāryā devadūta yadīcchasi |
uttiṣṭhatvāyuṣo'rdhena ruroreva samanvitā || 1-9-14||
MHB 1-9-15
सूत उवाच ।
एवमुक्ते ततः कन्या सोदतिष्ठत्प्रमद्वरा ।
रुरोस्तस्यायुषोऽर्धेन सुप्तेव वरवर्णिनी ॥ १-९-१५॥
sūta uvāca |
evamukte tataḥ kanyā sodatiṣṭhatpramadvarā |
rurostasyāyuṣo'rdhena supteva varavarṇinī || 1-9-15||
MHB 1-9-16
एतद्दृष्टं भविष्ये हि रुरोरुत्तमतेजसः ।
आयुषोऽतिप्रवृद्धस्य भार्यार्थेऽर्धं ह्रसत्विति ॥ १-९-१६॥
etaddṛṣṭaṃ bhaviṣye hi ruroruttamatejasaḥ |
āyuṣo'tipravṛddhasya bhāryārthe'rdhaṃ hrasatviti || 1-9-16||
MHB 1-9-17
तत इष्टेऽहनि तयोः पितरौ चक्रतुर्मुदा ।
विवाहं तौ च रेमाते परस्परहितैषिणौ ॥ १-९-१७॥
tata iṣṭe'hani tayoḥ pitarau cakraturmudā |
vivāhaṃ tau ca remāte parasparahitaiṣiṇau || 1-9-17||
MHB 1-9-18
स लब्ध्वा दुर्लभां भार्यां पद्मकिञ्जल्कसप्रभाम् ।
व्रतं चक्रे विनाशाय जिह्मगानां धृतव्रतः ॥ १-९-१८॥
sa labdhvā durlabhāṃ bhāryāṃ padmakiñjalkasaprabhām |
vrataṃ cakre vināśāya jihmagānāṃ dhṛtavrataḥ || 1-9-18||
MHB 1-9-19
स दृष्ट्वा जिह्मगान्सर्वांस्तीव्रकोपसमन्वितः ।
अभिहन्ति यथासन्नं गृह्य प्रहरणं सदा ॥ १-९-१९॥
sa dṛṣṭvā jihmagānsarvāṃstīvrakopasamanvitaḥ |
abhihanti yathāsannaṃ gṛhya praharaṇaṃ sadā || 1-9-19||
MHB 1-9-20
स कदाचिद्वनं विप्रो रुरुरभ्यागमन्महत् ।
शयानं तत्र चापश्यड्डुण्डुभं वयसान्वितम् ॥ १-९-२०॥
sa kadācidvanaṃ vipro rururabhyāgamanmahat |
śayānaṃ tatra cāpaśyaḍḍuṇḍubhaṃ vayasānvitam || 1-9-20||
MHB 1-9-21
तत उद्यम्य दण्डं स कालदण्डोपमं तदा ।
अभ्यघ्नद्रुषितो विप्रस्तमुवाचाथ डुण्डुभः ॥ १-९-२१॥
tata udyamya daṇḍaṃ sa kāladaṇḍopamaṃ tadā |
abhyaghnadruṣito viprastamuvācātha ḍuṇḍubhaḥ || 1-9-21||
MHB 1-9-22
नापराध्यामि ते किंचिदहमद्य तपोधन ।
संरम्भात्तत्किमर्थं मामभिहंसि रुषान्वितः ॥ १-९-२२॥
nāparādhyāmi te kiṃcidahamadya tapodhana |
saṃrambhāttatkimarthaṃ māmabhihaṃsi ruṣānvitaḥ || 1-9-22||
Adhyaya: 10/225 (8)
MHB 1-10-1
रुरुरुवाच ।
मम प्राणसमा भार्या दष्टासीद्भुजगेन ह ।
तत्र मे समयो घोर आत्मनोरग वै कृतः ॥ १-१०-१॥
rururuvāca |
mama prāṇasamā bhāryā daṣṭāsīdbhujagena ha |
tatra me samayo ghora ātmanoraga vai kṛtaḥ || 1-10-1||
MHB 1-10-2
हन्यां सदैव भुजगं यं यं पश्येयमित्युत ।
ततोऽहं त्वां जिघांसामि जीवितेन विमोक्ष्यसे ॥ १-१०-२॥
hanyāṃ sadaiva bhujagaṃ yaṃ yaṃ paśyeyamityuta |
tato'haṃ tvāṃ jighāṃsāmi jīvitena vimokṣyase || 1-10-2||
MHB 1-10-3
डुण्डुभ उवाच ।
अन्ये ते भुजगा विप्र ये दशन्तीह मानवान् ।
डुण्डुभानहिगन्धेन न त्वं हिंसितुमर्हसि ॥ १-१०-३॥
ḍuṇḍubha uvāca |
anye te bhujagā vipra ye daśantīha mānavān |
ḍuṇḍubhānahigandhena na tvaṃ hiṃsitumarhasi || 1-10-3||
MHB 1-10-4
एकानर्थान्पृथगर्थानेकदुःखान्पृथक्सुखान् ।
डुण्डुभान्धर्मविद्भूत्वा न त्वं हिंसितुमर्हसि ॥ १-१०-४॥
ekānarthānpṛthagarthānekaduḥkhānpṛthaksukhān |
ḍuṇḍubhāndharmavidbhūtvā na tvaṃ hiṃsitumarhasi || 1-10-4||
MHB 1-10-5
सूत उवाच ।
इति श्रुत्वा वचस्तस्य भुजगस्य रुरुस्तदा ।
नावधीद्भयसंविग्न ऋषिं मत्वाथ डुण्डुभम् ॥ १-१०-५॥
sūta uvāca |
iti śrutvā vacastasya bhujagasya rurustadā |
nāvadhīdbhayasaṃvigna ṛṣiṃ matvātha ḍuṇḍubham || 1-10-5||
MHB 1-10-6
उवाच चैनं भगवान्रुरुः संशमयन्निव ।
कामया भुजग ब्रूहि कोऽसीमां विक्रियां गतः ॥ १-१०-६॥
uvāca cainaṃ bhagavānruruḥ saṃśamayanniva |
kāmayā bhujaga brūhi ko'sīmāṃ vikriyāṃ gataḥ || 1-10-6||
MHB 1-10-7
डुण्डुभ उवाच ।
अहं पुरा रुरो नाम्ना ऋषिरासं सहस्रपात् ।
सोऽहं शापेन विप्रस्य भुजगत्वमुपागतः ॥ १-१०-७॥
ḍuṇḍubha uvāca |
ahaṃ purā ruro nāmnā ṛṣirāsaṃ sahasrapāt |
so'haṃ śāpena viprasya bhujagatvamupāgataḥ || 1-10-7||
MHB 1-10-8
रुरुरुवाच ।
किमर्थं शप्तवान्क्रुद्धो द्विजस्त्वां भुजगोत्तम ।
कियन्तं चैव कालं ते वपुरेतद्भविष्यति ॥ १-१०-८॥
rururuvāca |
kimarthaṃ śaptavānkruddho dvijastvāṃ bhujagottama |
kiyantaṃ caiva kālaṃ te vapuretadbhaviṣyati || 1-10-8||
Adhyaya: 11/225 (17)
MHB 1-11-1
डुण्डुभ उवाच ।
सखा बभूव मे पूर्वं खगमो नाम वै द्विजः ।
भृशं संशितवाक्तात तपोबलसमन्वितः ॥ १-११-१॥
ḍuṇḍubha uvāca |
sakhā babhūva me pūrvaṃ khagamo nāma vai dvijaḥ |
bhṛśaṃ saṃśitavāktāta tapobalasamanvitaḥ || 1-11-1||
MHB 1-11-2
स मया क्रीडता बाल्ये कृत्वा तार्णमथोरगम् ।
अग्निहोत्रे प्रसक्तः सन्भीषितः प्रमुमोह वै ॥ १-११-२॥
sa mayā krīḍatā bālye kṛtvā tārṇamathoragam |
agnihotre prasaktaḥ sanbhīṣitaḥ pramumoha vai || 1-11-2||
MHB 1-11-3
लब्ध्वा च स पुनः संज्ञां मामुवाच तपोधनः ।
निर्दहन्निव कोपेन सत्यवाक्संशितव्रतः ॥ १-११-३॥
labdhvā ca sa punaḥ saṃjñāṃ māmuvāca tapodhanaḥ |
nirdahanniva kopena satyavāksaṃśitavrataḥ || 1-11-3||
MHB 1-11-4
यथावीर्यस्त्वया सर्पः कृतोऽयं मद्बिभीषया ।
तथावीर्यो भुजंगस्त्वं मम कोपाद्भविष्यसि ॥ १-११-४॥
yathāvīryastvayā sarpaḥ kṛto'yaṃ madbibhīṣayā |
tathāvīryo bhujaṃgastvaṃ mama kopādbhaviṣyasi || 1-11-4||
MHB 1-11-5
तस्याहं तपसो वीर्यं जानमानस्तपोधन ।
भृशमुद्विग्नहृदयस्तमवोचं वनौकसम् ॥ १-११-५॥
tasyāhaṃ tapaso vīryaṃ jānamānastapodhana |
bhṛśamudvignahṛdayastamavocaṃ vanaukasam || 1-11-5||
MHB 1-11-6
प्रयतः संभ्रमाच्चैव प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः ।
सखेति हसतेदं ते नर्मार्थं वै कृतं मया ॥ १-११-६॥
prayataḥ saṃbhramāccaiva prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ |
sakheti hasatedaṃ te narmārthaṃ vai kṛtaṃ mayā || 1-11-6||
MHB 1-11-7
क्षन्तुमर्हसि मे ब्रह्मञ्शापोऽयं विनिवर्त्यताम् ।
सोऽथ मामब्रवीद्दृष्ट्वा भृशमुद्विग्नचेतसम् ॥ १-११-७॥
kṣantumarhasi me brahmañśāpo'yaṃ vinivartyatām |
so'tha māmabravīddṛṣṭvā bhṛśamudvignacetasam || 1-11-7||
MHB 1-11-8
मुहुरुष्णं विनिःश्वस्य सुसंभ्रान्तस्तपोधनः ।
नानृतं वै मया प्रोक्तं भवितेदं कथंचन ॥ १-११-८॥
muhuruṣṇaṃ viniḥśvasya susaṃbhrāntastapodhanaḥ |
nānṛtaṃ vai mayā proktaṃ bhavitedaṃ kathaṃcana || 1-11-8||
MHB 1-11-9
यत्तु वक्ष्यामि ते वाक्यं शृणु तन्मे धृतव्रत ।
श्रुत्वा च हृदि ते वाक्यमिदमस्तु तपोधन ॥ १-११-९॥
yattu vakṣyāmi te vākyaṃ śṛṇu tanme dhṛtavrata |
śrutvā ca hṛdi te vākyamidamastu tapodhana || 1-11-9||
MHB 1-11-10
उत्पत्स्यति रुरुर्नाम प्रमतेरात्मजः शुचिः ।
तं दृष्ट्वा शापमोक्षस्ते भविता नचिरादिव ॥ १-११-१०॥
utpatsyati rururnāma pramaterātmajaḥ śuciḥ |
taṃ dṛṣṭvā śāpamokṣaste bhavitā nacirādiva || 1-11-10||
MHB 1-11-11
स त्वं रुरुरिति ख्यातः प्रमतेरात्मजः शुचिः ।
स्वरूपं प्रतिलभ्याहमद्य वक्ष्यामि ते हितम् ॥ १-११-११॥
sa tvaṃ rururiti khyātaḥ pramaterātmajaḥ śuciḥ |
svarūpaṃ pratilabhyāhamadya vakṣyāmi te hitam || 1-11-11||
MHB 1-11-12
अहिंसा परमो धर्मः सर्वप्राणभृतां स्मृतः ।
तस्मात्प्राणभृतः सर्वान्न हिंस्याद्ब्राह्मणः क्वचित् ॥ १-११-१२॥
ahiṃsā paramo dharmaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ smṛtaḥ |
tasmātprāṇabhṛtaḥ sarvānna hiṃsyādbrāhmaṇaḥ kvacit || 1-11-12||
MHB 1-11-13
ब्राह्मणः सौम्य एवेह जायतेति परा श्रुतिः ।
वेदवेदाङ्गवित्तात सर्वभूताभयप्रदः ॥ १-११-१३॥
brāhmaṇaḥ saumya eveha jāyateti parā śrutiḥ |
vedavedāṅgavittāta sarvabhūtābhayapradaḥ || 1-11-13||
MHB 1-11-14
अहिंसा सत्यवचनं क्षमा चेति विनिश्चितम् ।
ब्राह्मणस्य परो धर्मो वेदानां धरणादपि ॥ १-११-१४॥
ahiṃsā satyavacanaṃ kṣamā ceti viniścitam |
brāhmaṇasya paro dharmo vedānāṃ dharaṇādapi || 1-11-14||
MHB 1-11-15
क्षत्रियस्य तु यो धर्मः स नेहेष्यति वै तव ।
दण्डधारणमुग्रत्वं प्रजानां परिपालनम् ॥ १-११-१५॥
kṣatriyasya tu yo dharmaḥ sa neheṣyati vai tava |
daṇḍadhāraṇamugratvaṃ prajānāṃ paripālanam || 1-11-15||
MHB 1-11-16
तदिदं क्षत्रियस्यासीत्कर्म वै शृणु मे रुरो ।
जनमेजयस्य धर्मात्मन्सर्पाणां हिंसनं पुरा ॥ १-११-१६॥
tadidaṃ kṣatriyasyāsītkarma vai śṛṇu me ruro |
janamejayasya dharmātmansarpāṇāṃ hiṃsanaṃ purā || 1-11-16||
MHB 1-11-17
परित्राणं च भीतानां सर्पाणां ब्राह्मणादपि ।
तपोवीर्यबलोपेताद्वेदवेदाङ्गपारगात् ।
आस्तीकाद्द्विजमुख्याद्वै सर्पसत्रे द्विजोत्तम ॥ १-११-१७॥
paritrāṇaṃ ca bhītānāṃ sarpāṇāṃ brāhmaṇādapi |
tapovīryabalopetādvedavedāṅgapāragāt |
āstīkāddvijamukhyādvai sarpasatre dvijottama || 1-11-17||
Adhyaya: 12/225 (5)
MHB 1-12-1
रुरुरुवाच ।
कथं हिंसितवान्सर्पान्क्षत्रियो जनमेजयः ।
सर्पा वा हिंसितास्तात किमर्थं द्विजसत्तम ॥ १-१२-१॥
rururuvāca |
kathaṃ hiṃsitavānsarpānkṣatriyo janamejayaḥ |
sarpā vā hiṃsitāstāta kimarthaṃ dvijasattama || 1-12-1||
MHB 1-12-2
किमर्थं मोक्षिताश्चैव पन्नगास्तेन शंस मे ।
आस्तीकेन तदाचक्ष्व श्रोतुमिच्छाम्यशेषतः ॥ १-१२-२॥
kimarthaṃ mokṣitāścaiva pannagāstena śaṃsa me |
āstīkena tadācakṣva śrotumicchāmyaśeṣataḥ || 1-12-2||
MHB 1-12-3
ऋषिरुवाच ।
श्रोष्यसि त्वं रुरो सर्वमास्तीकचरितं महत् ।
ब्राह्मणानां कथयतामित्युक्त्वान्तरधीयत ॥ १-१२-३॥
ṛṣiruvāca |
śroṣyasi tvaṃ ruro sarvamāstīkacaritaṃ mahat |
brāhmaṇānāṃ kathayatāmityuktvāntaradhīyata || 1-12-3||
MHB 1-12-4
सूत उवाच ।
रुरुश्चापि वनं सर्वं पर्यधावत्समन्ततः ।
तमृषिं द्रष्टुमन्विच्छन्संश्रान्तो न्यपतद्भुवि ॥ १-१२-४॥
sūta uvāca |
ruruścāpi vanaṃ sarvaṃ paryadhāvatsamantataḥ |
tamṛṣiṃ draṣṭumanvicchansaṃśrānto nyapatadbhuvi || 1-12-4||
MHB 1-12-5
लब्धसंज्ञो रुरुश्चायात्तच्चाचख्यौ पितुस्तदा ।
पिता चास्य तदाख्यानं पृष्टः सर्वं न्यवेदयत् ॥ १-१२-५॥
labdhasaṃjño ruruścāyāttaccācakhyau pitustadā |
pitā cāsya tadākhyānaṃ pṛṣṭaḥ sarvaṃ nyavedayat || 1-12-5||
Adhyaya: 13/225 (45)
MHB 1-13-1
शौनक उवाच ।
किमर्थं राजशार्दूलः स राजा जनमेजयः ।
सर्पसत्रेण सर्पाणां गतोऽन्तं तद्वदस्व मे ॥ १-१३-१॥
śaunaka uvāca |
kimarthaṃ rājaśārdūlaḥ sa rājā janamejayaḥ |
sarpasatreṇa sarpāṇāṃ gato'ntaṃ tadvadasva me || 1-13-1||
MHB 1-13-2
आस्तीकश्च द्विजश्रेष्ठः किमर्थं जपतां वरः ।
मोक्षयामास भुजगान्दीप्तात्तस्माद्धुताशनात् ॥ १-१३-२॥
āstīkaśca dvijaśreṣṭhaḥ kimarthaṃ japatāṃ varaḥ |
mokṣayāmāsa bhujagāndīptāttasmāddhutāśanāt || 1-13-2||
MHB 1-13-3
कस्य पुत्रः स राजासीत्सर्पसत्रं य आहरत् ।
स च द्विजातिप्रवरः कस्य पुत्रो वदस्व मे ॥ १-१३-३॥
kasya putraḥ sa rājāsītsarpasatraṃ ya āharat |
sa ca dvijātipravaraḥ kasya putro vadasva me || 1-13-3||
MHB 1-13-4
सूत उवाच ।
महदाख्यानमास्तीकं यत्रैतत्प्रोच्यते द्विज ।
सर्वमेतदशेषेण शृणु मे वदतां वर ॥ १-१३-४॥
sūta uvāca |
mahadākhyānamāstīkaṃ yatraitatprocyate dvija |
sarvametadaśeṣeṇa śṛṇu me vadatāṃ vara || 1-13-4||
MHB 1-13-5
शौनक उवाच ।
श्रोतुमिच्छाम्यशेषेण कथामेतां मनोरमाम् ।
आस्तीकस्य पुराणस्य ब्राह्मणस्य यशस्विनः ॥ १-१३-५॥
śaunaka uvāca |
śrotumicchāmyaśeṣeṇa kathāmetāṃ manoramām |
āstīkasya purāṇasya brāhmaṇasya yaśasvinaḥ || 1-13-5||
MHB 1-13-6
सूत उवाच ।
इतिहासमिमं वृद्धाः पुराणं परिचक्षते ।
कृष्णद्वैपायनप्रोक्तं नैमिषारण्यवासिनः ॥ १-१३-६॥
sūta uvāca |
itihāsamimaṃ vṛddhāḥ purāṇaṃ paricakṣate |
kṛṣṇadvaipāyanaproktaṃ naimiṣāraṇyavāsinaḥ || 1-13-6||
MHB 1-13-7
पूर्वं प्रचोदितः सूतः पिता मे लोमहर्षणः ।
शिष्यो व्यासस्य मेधावी ब्राह्मणैरिदमुक्तवान् ॥ १-१३-७॥
pūrvaṃ pracoditaḥ sūtaḥ pitā me lomaharṣaṇaḥ |
śiṣyo vyāsasya medhāvī brāhmaṇairidamuktavān || 1-13-7||
MHB 1-13-8
तस्मादहमुपश्रुत्य प्रवक्ष्यामि यथातथम् ।
इदमास्तीकमाख्यानं तुभ्यं शौनक पृच्छते ॥ १-१३-८॥
tasmādahamupaśrutya pravakṣyāmi yathātatham |
idamāstīkamākhyānaṃ tubhyaṃ śaunaka pṛcchate || 1-13-8||
MHB 1-13-9
आस्तीकस्य पिता ह्यासीत्प्रजापतिसमः प्रभुः ।
ब्रह्मचारी यताहारस्तपस्युग्रे रतः सदा ॥ १-१३-९॥
āstīkasya pitā hyāsītprajāpatisamaḥ prabhuḥ |
brahmacārī yatāhārastapasyugre rataḥ sadā || 1-13-9||
MHB 1-13-10
जरत्कारुरिति ख्यात ऊर्ध्वरेता महानृषिः ।
यायावराणां धर्मज्ञः प्रवरः संशितव्रतः ॥ १-१३-१०॥
jaratkāruriti khyāta ūrdhvaretā mahānṛṣiḥ |
yāyāvarāṇāṃ dharmajñaḥ pravaraḥ saṃśitavrataḥ || 1-13-10||
MHB 1-13-11
अटमानः कदाचित्स स्वान्ददर्श पितामहान् ।
लम्बमानान्महागर्ते पादैरूर्ध्वैरधोमुखान् ॥ १-१३-११॥
aṭamānaḥ kadācitsa svāndadarśa pitāmahān |
lambamānānmahāgarte pādairūrdhvairadhomukhān || 1-13-11||
MHB 1-13-12
तानब्रवीत्स दृष्ट्वैव जरत्कारुः पितामहान् ।
के भवन्तोऽवलम्बन्ते गर्तेऽस्मिन्वा अधोमुखाः ॥ १-१३-१२॥
tānabravītsa dṛṣṭvaiva jaratkāruḥ pitāmahān |
ke bhavanto'valambante garte'sminvā adhomukhāḥ || 1-13-12||
MHB 1-13-13
वीरणस्तम्बके लग्नाः सर्वतः परिभक्षिते ।
मूषकेन निगूढेन गर्तेऽस्मिन्नित्यवासिना ॥ १-१३-१३॥
vīraṇastambake lagnāḥ sarvataḥ paribhakṣite |
mūṣakena nigūḍhena garte'sminnityavāsinā || 1-13-13||
MHB 1-13-14
पितर ऊचुः ।
यायावरा नाम वयमृषयः संशितव्रताः ।
संतानप्रक्षयाद्ब्रह्मन्नधो गच्छाम मेदिनीम् ॥ १-१३-१४॥
pitara ūcuḥ |
yāyāvarā nāma vayamṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ |
saṃtānaprakṣayādbrahmannadho gacchāma medinīm || 1-13-14||
MHB 1-13-15
अस्माकं संततिस्त्वेको जरत्कारुरिति श्रुतः ।
मन्दभाग्योऽल्पभाग्यानां तप एव समास्थितः ॥ १-१३-१५॥
asmākaṃ saṃtatistveko jaratkāruriti śrutaḥ |
mandabhāgyo'lpabhāgyānāṃ tapa eva samāsthitaḥ || 1-13-15||
MHB 1-13-16
न स पुत्राञ्जनयितुं दारान्मूढश्चिकीर्षति ।
तेन लम्बामहे गर्ते संतानप्रक्षयादिह ॥ १-१३-१६॥
na sa putrāñjanayituṃ dārānmūḍhaścikīrṣati |
tena lambāmahe garte saṃtānaprakṣayādiha || 1-13-16||
MHB 1-13-17
अनाथास्तेन नाथेन यथा दुष्कृतिनस्तथा ।
कस्त्वं बन्धुरिवास्माकमनुशोचसि सत्तम ॥ १-१३-१७॥
anāthāstena nāthena yathā duṣkṛtinastathā |
kastvaṃ bandhurivāsmākamanuśocasi sattama || 1-13-17||
MHB 1-13-18
ज्ञातुमिच्छामहे ब्रह्मन्को भवानिह धिष्ठितः ।
किमर्थं चैव नः शोच्याननुकम्पितुमर्हसि ॥ १-१३-१८॥
jñātumicchāmahe brahmanko bhavāniha dhiṣṭhitaḥ |
kimarthaṃ caiva naḥ śocyānanukampitumarhasi || 1-13-18||
MHB 1-13-19
जरत्कारुरुवाच ।
मम पूर्वे भवन्तो वै पितरः सपितामहाः ।
ब्रूत किं करवाण्यद्य जरत्कारुरहं स्वयम् ॥ १-१३-१९॥
jaratkāruruvāca |
mama pūrve bhavanto vai pitaraḥ sapitāmahāḥ |
brūta kiṃ karavāṇyadya jaratkārurahaṃ svayam || 1-13-19||
MHB 1-13-20
पितर ऊचुः ।
यतस्व यत्नवांस्तात संतानाय कुलस्य नः ।
आत्मनोऽर्थेऽस्मदर्थे च धर्म इत्येव चाभिभो ॥ १-१३-२०॥
pitara ūcuḥ |
yatasva yatnavāṃstāta saṃtānāya kulasya naḥ |
ātmano'rthe'smadarthe ca dharma ityeva cābhibho || 1-13-20||
MHB 1-13-21
न हि धर्मफलैस्तात न तपोभिः सुसंचितैः ।
तां गतिं प्राप्नुवन्तीह पुत्रिणो यां व्रजन्ति ह ॥ १-१३-२१॥
na hi dharmaphalaistāta na tapobhiḥ susaṃcitaiḥ |
tāṃ gatiṃ prāpnuvantīha putriṇo yāṃ vrajanti ha || 1-13-21||
MHB 1-13-22
तद्दारग्रहणे यत्नं संतत्यां च मनः कुरु ।
पुत्रकास्मन्नियोगात्त्वमेतन्नः परमं हितम् ॥ १-१३-२२॥
taddāragrahaṇe yatnaṃ saṃtatyāṃ ca manaḥ kuru |
putrakāsmanniyogāttvametannaḥ paramaṃ hitam || 1-13-22||
MHB 1-13-23
जरत्कारुरुवाच ।
न दारान्वै करिष्यामि सदा मे भावितं मनः ।
भवतां तु हितार्थाय करिष्ये दारसंग्रहम् ॥ १-१३-२३॥
jaratkāruruvāca |
na dārānvai kariṣyāmi sadā me bhāvitaṃ manaḥ |
bhavatāṃ tu hitārthāya kariṣye dārasaṃgraham || 1-13-23||
MHB 1-13-24
समयेन च कर्ताहमनेन विधिपूर्वकम् ।
तथा यद्युपलप्स्यामि करिष्ये नान्यथा त्वहम् ॥ १-१३-२४॥
samayena ca kartāhamanena vidhipūrvakam |
tathā yadyupalapsyāmi kariṣye nānyathā tvaham || 1-13-24||
MHB 1-13-25
सनाम्नी या भवित्री मे दित्सिता चैव बन्धुभिः ।
भैक्षवत्तामहं कन्यामुपयंस्ये विधानतः ॥ १-१३-२५॥
sanāmnī yā bhavitrī me ditsitā caiva bandhubhiḥ |
bhaikṣavattāmahaṃ kanyāmupayaṃsye vidhānataḥ || 1-13-25||
MHB 1-13-26
दरिद्राय हि मे भार्यां को दास्यति विशेषतः ।
प्रतिग्रहीष्ये भिक्षां तु यदि कश्चित्प्रदास्यति ॥ १-१३-२६॥
daridrāya hi me bhāryāṃ ko dāsyati viśeṣataḥ |
pratigrahīṣye bhikṣāṃ tu yadi kaścitpradāsyati || 1-13-26||
MHB 1-13-27
एवं दारक्रियाहेतोः प्रयतिष्ये पितामहाः ।
अनेन विधिना शश्वन्न करिष्येऽहमन्यथा ॥ १-१३-२७॥
evaṃ dārakriyāhetoḥ prayatiṣye pitāmahāḥ |
anena vidhinā śaśvanna kariṣye'hamanyathā || 1-13-27||
MHB 1-13-28
तत्र चोत्पत्स्यते जन्तुर्भवतां तारणाय वै ।
शाश्वतं स्थानमासाद्य मोदन्तां पितरो मम ॥ १-१३-२८॥
tatra cotpatsyate janturbhavatāṃ tāraṇāya vai |
śāśvataṃ sthānamāsādya modantāṃ pitaro mama || 1-13-28||
MHB 1-13-29
सूत उवाच ।
ततो निवेशाय तदा स विप्रः संशितव्रतः ।
महीं चचार दारार्थी न च दारानविन्दत ॥ १-१३-२९॥
sūta uvāca |
tato niveśāya tadā sa vipraḥ saṃśitavrataḥ |
mahīṃ cacāra dārārthī na ca dārānavindata || 1-13-29||
MHB 1-13-30
स कदाचिद्वनं गत्वा विप्रः पितृवचः स्मरन् ।
चुक्रोश कन्याभिक्षार्थी तिस्रो वाचः शनैरिव ॥ १-१३-३०॥
sa kadācidvanaṃ gatvā vipraḥ pitṛvacaḥ smaran |
cukrośa kanyābhikṣārthī tisro vācaḥ śanairiva || 1-13-30||
MHB 1-13-31
तं वासुकिः प्रत्यगृह्णादुद्यम्य भगिनीं तदा ।
न स तां प्रतिजग्राह न सनाम्नीति चिन्तयन् ॥ १-१३-३१॥
taṃ vāsukiḥ pratyagṛhṇādudyamya bhaginīṃ tadā |
na sa tāṃ pratijagrāha na sanāmnīti cintayan || 1-13-31||
MHB 1-13-32
सनाम्नीमुद्यतां भार्यां गृह्णीयामिति तस्य हि ।
मनो निविष्टमभवज्जरत्कारोर्महात्मनः ॥ १-१३-३२॥
sanāmnīmudyatāṃ bhāryāṃ gṛhṇīyāmiti tasya hi |
mano niviṣṭamabhavajjaratkārormahātmanaḥ || 1-13-32||
MHB 1-13-33
तमुवाच महाप्राज्ञो जरत्कारुर्महातपाः ।
किंनाम्नी भगिनीयं ते ब्रूहि सत्यं भुजंगम ॥ १-१३-३३॥
tamuvāca mahāprājño jaratkārurmahātapāḥ |
kiṃnāmnī bhaginīyaṃ te brūhi satyaṃ bhujaṃgama || 1-13-33||
MHB 1-13-34
वासुकिरुवाच ।
जरत्कारो जरत्कारुः स्वसेयमनुजा मम ।
त्वदर्थं रक्षिता पूर्वं प्रतीच्छेमां द्विजोत्तम ॥ १-१३-३४॥
vāsukiruvāca |
jaratkāro jaratkāruḥ svaseyamanujā mama |
tvadarthaṃ rakṣitā pūrvaṃ pratīcchemāṃ dvijottama || 1-13-34||
MHB 1-13-35
सूत उवाच ।
मात्रा हि भुजगाः शप्ताः पूर्वं ब्रह्मविदां वर ।
जनमेजयस्य वो यज्ञे धक्ष्यत्यनिलसारथिः ॥ १-१३-३५॥
sūta uvāca |
mātrā hi bhujagāḥ śaptāḥ pūrvaṃ brahmavidāṃ vara |
janamejayasya vo yajñe dhakṣyatyanilasārathiḥ || 1-13-35||
MHB 1-13-36
तस्य शापस्य शान्त्यर्थं प्रददौ पन्नगोत्तमः ।
स्वसारमृषये तस्मै सुव्रताय तपस्विने ॥ १-१३-३६॥
tasya śāpasya śāntyarthaṃ pradadau pannagottamaḥ |
svasāramṛṣaye tasmai suvratāya tapasvine || 1-13-36||
MHB 1-13-37
स च तां प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा ।
आस्तीको नाम पुत्रश्च तस्यां जज्ञे महात्मनः ॥ १-१३-३७॥
sa ca tāṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā |
āstīko nāma putraśca tasyāṃ jajñe mahātmanaḥ || 1-13-37||
MHB 1-13-38
तपस्वी च महात्मा च वेदवेदाङ्गपारगः ।
समः सर्वस्य लोकस्य पितृमातृभयापहः ॥ १-१३-३८॥
tapasvī ca mahātmā ca vedavedāṅgapāragaḥ |
samaḥ sarvasya lokasya pitṛmātṛbhayāpahaḥ || 1-13-38||
MHB 1-13-39
अथ कालस्य महतः पाण्डवेयो नराधिपः ।
आजहार महायज्ञं सर्पसत्रमिति श्रुतिः ॥ १-१३-३९॥
atha kālasya mahataḥ pāṇḍaveyo narādhipaḥ |
ājahāra mahāyajñaṃ sarpasatramiti śrutiḥ || 1-13-39||
MHB 1-13-40
तस्मिन्प्रवृत्ते सत्रे तु सर्पाणामन्तकाय वै ।
मोचयामास तं शापमास्तीकः सुमहायशाः ॥ १-१३-४०॥
tasminpravṛtte satre tu sarpāṇāmantakāya vai |
mocayāmāsa taṃ śāpamāstīkaḥ sumahāyaśāḥ || 1-13-40||
MHB 1-13-41
नागांश्च मातुलांश्चैव तथा चान्यान्स बान्धवान् ।
पितॄंश्च तारयामास संतत्या तपसा तथा ।
व्रतैश्च विविधैर्ब्रह्मन्स्वाध्यायैश्चानृणोऽभवत् ॥ १-१३-४१॥
nāgāṃśca mātulāṃścaiva tathā cānyānsa bāndhavān |
pitṝṃśca tārayāmāsa saṃtatyā tapasā tathā |
vrataiśca vividhairbrahmansvādhyāyaiścānṛṇo'bhavat || 1-13-41||
MHB 1-13-42
देवांश्च तर्पयामास यज्ञैर्विविधदक्षिणैः ।
ऋषींश्च ब्रह्मचर्येण संतत्या च पितामहान् ॥ १-१३-४२॥
devāṃśca tarpayāmāsa yajñairvividhadakṣiṇaiḥ |
ṛṣīṃśca brahmacaryeṇa saṃtatyā ca pitāmahān || 1-13-42||
MHB 1-13-43
अपहृत्य गुरुं भारं पितॄणां संशितव्रतः ।
जरत्कारुर्गतः स्वर्गं सहितः स्वैः पितामहैः ॥ १-१३-४३॥
apahṛtya guruṃ bhāraṃ pitṝṇāṃ saṃśitavrataḥ |
jaratkārurgataḥ svargaṃ sahitaḥ svaiḥ pitāmahaiḥ || 1-13-43||
MHB 1-13-44
आस्तीकं च सुतं प्राप्य धर्मं चानुत्तमं मुनिः ।
जरत्कारुः सुमहता कालेन स्वर्गमीयिवान् ॥ १-१३-४४॥
āstīkaṃ ca sutaṃ prāpya dharmaṃ cānuttamaṃ muniḥ |
jaratkāruḥ sumahatā kālena svargamīyivān || 1-13-44||
MHB 1-13-45
एतदाख्यानमास्तीकं यथावत्कीर्तितं मया ।
प्रब्रूहि भृगुशार्दूल किं भूयः कथ्यतामिति ॥ १-१३-४५॥
etadākhyānamāstīkaṃ yathāvatkīrtitaṃ mayā |
prabrūhi bhṛguśārdūla kiṃ bhūyaḥ kathyatāmiti || 1-13-45||
Adhyaya: 14/225 (23)
MHB 1-14-1
शौनक उवाच ।
सौते कथय तामेतां विस्तरेण कथां पुनः ।
आस्तीकस्य कवेः साधोः शुश्रूषा परमा हि नः ॥ १-१४-१॥
śaunaka uvāca |
saute kathaya tāmetāṃ vistareṇa kathāṃ punaḥ |
āstīkasya kaveḥ sādhoḥ śuśrūṣā paramā hi naḥ || 1-14-1||
MHB 1-14-2
मधुरं कथ्यते सौम्य श्लक्ष्णाक्षरपदं त्वया ।
प्रीयामहे भृशं तात पितेवेदं प्रभाषसे ॥ १-१४-२॥
madhuraṃ kathyate saumya ślakṣṇākṣarapadaṃ tvayā |
prīyāmahe bhṛśaṃ tāta pitevedaṃ prabhāṣase || 1-14-2||
MHB 1-14-3
अस्मच्छुश्रूषणे नित्यं पिता हि निरतस्तव ।
आचष्टैतद्यथाख्यानं पिता ते त्वं तथा वद ॥ १-१४-३॥
asmacchuśrūṣaṇe nityaṃ pitā hi niratastava |
ācaṣṭaitadyathākhyānaṃ pitā te tvaṃ tathā vada || 1-14-3||
MHB 1-14-4
सूत उवाच ।
आयुष्यमिदमाख्यानमास्तीकं कथयामि ते ।
यथा श्रुतं कथयतः सकाशाद्वै पितुर्मया ॥ १-१४-४॥
sūta uvāca |
āyuṣyamidamākhyānamāstīkaṃ kathayāmi te |
yathā śrutaṃ kathayataḥ sakāśādvai piturmayā || 1-14-4||
MHB 1-14-5
पुरा देवयुगे ब्रह्मन्प्रजापतिसुते शुभे ।
आस्तां भगिन्यौ रूपेण समुपेतेऽद्भुतेऽनघे ॥ १-१४-५॥
purā devayuge brahmanprajāpatisute śubhe |
āstāṃ bhaginyau rūpeṇa samupete'dbhute'naghe || 1-14-5||
MHB 1-14-6
ते भार्ये कश्यपस्यास्तां कद्रूश्च विनता च ह ।
प्रादात्ताभ्यां वरं प्रीतः प्रजापतिसमः पतिः ।
कश्यपो धर्मपत्नीभ्यां मुदा परमया युतः ॥ १-१४-६॥
te bhārye kaśyapasyāstāṃ kadrūśca vinatā ca ha |
prādāttābhyāṃ varaṃ prītaḥ prajāpatisamaḥ patiḥ |
kaśyapo dharmapatnībhyāṃ mudā paramayā yutaḥ || 1-14-6||
MHB 1-14-7
वरातिसर्गं श्रुत्वैव कश्यपादुत्तमं च ते ।
हर्षादप्रतिमां प्रीतिं प्रापतुः स्म वरस्त्रियौ ॥ १-१४-७॥
varātisargaṃ śrutvaiva kaśyapāduttamaṃ ca te |
harṣādapratimāṃ prītiṃ prāpatuḥ sma varastriyau || 1-14-7||
MHB 1-14-8
वव्रे कद्रूः सुतान्नागान्सहस्रं तुल्यतेजसः ।
द्वौ पुत्रौ विनता वव्रे कद्रूपुत्राधिकौ बले ।
ओजसा तेजसा चैव विक्रमेणाधिकौ सुतौ ॥ १-१४-८॥
vavre kadrūḥ sutānnāgānsahasraṃ tulyatejasaḥ |
dvau putrau vinatā vavre kadrūputrādhikau bale |
ojasā tejasā caiva vikrameṇādhikau sutau || 1-14-8||
MHB 1-14-9
तस्यै भर्ता वरं प्रादादध्यर्धं पुत्रमीप्सितम् ।
एवमस्त्विति तं चाह कश्यपं विनता तदा ॥ १-१४-९॥
tasyai bhartā varaṃ prādādadhyardhaṃ putramīpsitam |
evamastviti taṃ cāha kaśyapaṃ vinatā tadā || 1-14-9||
MHB 1-14-10
कृतकृत्या तु विनता लब्ध्वा वीर्याधिकौ सुतौ ।
कद्रूश्च लब्ध्वा पुत्राणां सहस्रं तुल्यतेजसाम् ॥ १-१४-१०॥
kṛtakṛtyā tu vinatā labdhvā vīryādhikau sutau |
kadrūśca labdhvā putrāṇāṃ sahasraṃ tulyatejasām || 1-14-10||
MHB 1-14-11
धार्यौ प्रयत्नतो गर्भावित्युक्त्वा स महातपाः ।
ते भार्ये वरसंहृष्टे कश्यपो वनमाविशत् ॥ १-१४-११॥
dhāryau prayatnato garbhāvityuktvā sa mahātapāḥ |
te bhārye varasaṃhṛṣṭe kaśyapo vanamāviśat || 1-14-11||
MHB 1-14-12
कालेन महता कद्रूरण्डानां दशतीर्दश ।
जनयामास विप्रेन्द्र द्वे अण्डे विनता तदा ॥ १-१४-१२॥
kālena mahatā kadrūraṇḍānāṃ daśatīrdaśa |
janayāmāsa viprendra dve aṇḍe vinatā tadā || 1-14-12||
MHB 1-14-13
तयोरण्डानि निदधुः प्रहृष्टाः परिचारिकाः ।
सोपस्वेदेषु भाण्डेषु पञ्च वर्षशतानि च ॥ १-१४-१३॥
tayoraṇḍāni nidadhuḥ prahṛṣṭāḥ paricārikāḥ |
sopasvedeṣu bhāṇḍeṣu pañca varṣaśatāni ca || 1-14-13||
MHB 1-14-14
ततः पञ्चशते काले कद्रूपुत्रा विनिःसृताः ।
अण्डाभ्यां विनतायास्तु मिथुनं न व्यदृश्यत ॥ १-१४-१४॥
tataḥ pañcaśate kāle kadrūputrā viniḥsṛtāḥ |
aṇḍābhyāṃ vinatāyāstu mithunaṃ na vyadṛśyata || 1-14-14||
MHB 1-14-15
ततः पुत्रार्थिणी देवी व्रीडिता सा तपस्विनी ।
अण्डं बिभेद विनता तत्र पुत्रमदृक्षत ॥ १-१४-१५॥
tataḥ putrārthiṇī devī vrīḍitā sā tapasvinī |
aṇḍaṃ bibheda vinatā tatra putramadṛkṣata || 1-14-15||
MHB 1-14-16
पूर्वार्धकायसंपन्नमितरेणाप्रकाशता ।
स पुत्रो रोषसंपन्नः शशापैनामिति श्रुतिः ॥ १-१४-१६॥
pūrvārdhakāyasaṃpannamitareṇāprakāśatā |
sa putro roṣasaṃpannaḥ śaśāpaināmiti śrutiḥ || 1-14-16||
MHB 1-14-17
योऽहमेवं कृतो मातस्त्वया लोभपरीतया ।
शरीरेणासमग्रोऽद्य तस्माद्दासी भविष्यसि ॥ १-१४-१७॥
yo'hamevaṃ kṛto mātastvayā lobhaparītayā |
śarīreṇāsamagro'dya tasmāddāsī bhaviṣyasi || 1-14-17||
MHB 1-14-18
पञ्च वर्षशतान्यस्या यया विस्पर्धसे सह ।
एष च त्वां सुतो मातर्दास्यत्वान्मोक्षयिष्यति ॥ १-१४-१८॥
pañca varṣaśatānyasyā yayā vispardhase saha |
eṣa ca tvāṃ suto mātardāsyatvānmokṣayiṣyati || 1-14-18||
MHB 1-14-19
यद्येनमपि मातस्त्वं मामिवाण्डविभेदनात् ।
न करिष्यस्यदेहं वा व्यङ्गं वापि तपस्विनम् ॥ १-१४-१९॥
yadyenamapi mātastvaṃ māmivāṇḍavibhedanāt |
na kariṣyasyadehaṃ vā vyaṅgaṃ vāpi tapasvinam || 1-14-19||
MHB 1-14-20
प्रतिपालयितव्यस्ते जन्मकालोऽस्य धीरया ।
विशिष्टबलमीप्सन्त्या पञ्चवर्षशतात्परः ॥ १-१४-२०॥
pratipālayitavyaste janmakālo'sya dhīrayā |
viśiṣṭabalamīpsantyā pañcavarṣaśatātparaḥ || 1-14-20||
MHB 1-14-21
एवं शप्त्वा ततः पुत्रो विनतामन्तरिक्षगः ।
अरुणो दृश्यते ब्रह्मन्प्रभातसमये सदा ॥ १-१४-२१॥
evaṃ śaptvā tataḥ putro vinatāmantarikṣagaḥ |
aruṇo dṛśyate brahmanprabhātasamaye sadā || 1-14-21||
MHB 1-14-22
गरुडोऽपि यथाकालं जज्ञे पन्नगसूदनः ।
स जातमात्रो विनतां परित्यज्य खमाविशत् ॥ १-१४-२२॥
garuḍo'pi yathākālaṃ jajñe pannagasūdanaḥ |
sa jātamātro vinatāṃ parityajya khamāviśat || 1-14-22||
MHB 1-14-23
आदास्यन्नात्मनो भोज्यमन्नं विहितमस्य यत् ।
विधात्रा भृगुशार्दूल क्षुधितस्य बुभुक्षतः ॥ १-१४-२३॥
ādāsyannātmano bhojyamannaṃ vihitamasya yat |
vidhātrā bhṛguśārdūla kṣudhitasya bubhukṣataḥ || 1-14-23||
Adhyaya: 15/225 (13)
MHB 1-15-1
सूत उवाच ।
एतस्मिन्नेव काले तु भगिन्यौ ते तपोधन ।
अपश्यतां समायान्तमुच्चैःश्रवसमन्तिकात् ॥ १-१५-१॥
sūta uvāca |
etasminneva kāle tu bhaginyau te tapodhana |
apaśyatāṃ samāyāntamuccaiḥśravasamantikāt || 1-15-1||
MHB 1-15-2
यं तं देवगणाः सर्वे हृष्टरूपा अपूजयन् ।
मथ्यमानेऽमृते जातमश्वरत्नमनुत्तमम् ॥ १-१५-२॥
yaṃ taṃ devagaṇāḥ sarve hṛṣṭarūpā apūjayan |
mathyamāne'mṛte jātamaśvaratnamanuttamam || 1-15-2||
MHB 1-15-3
महौघबलमश्वानामुत्तमं जवतां वरम् ।
श्रीमन्तमजरं दिव्यं सर्वलक्षणलक्षितम् ॥ १-१५-३॥
mahaughabalamaśvānāmuttamaṃ javatāṃ varam |
śrīmantamajaraṃ divyaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam || 1-15-3||
MHB 1-15-4
शौनक उवाच ।
कथं तदमृतं देवैर्मथितं क्व च शंस मे ।
यत्र जज्ञे महावीर्यः सोऽश्वराजो महाद्युतिः ॥ १-१५-४॥
śaunaka uvāca |
kathaṃ tadamṛtaṃ devairmathitaṃ kva ca śaṃsa me |
yatra jajñe mahāvīryaḥ so'śvarājo mahādyutiḥ || 1-15-4||
MHB 1-15-5
सूत उवाच ।
ज्वलन्तमचलं मेरुं तेजोराशिमनुत्तमम् ।
आक्षिपन्तं प्रभां भानोः स्वशृङ्गैः काञ्चनोज्ज्वलैः ॥ १-१५-५॥
sūta uvāca |
jvalantamacalaṃ meruṃ tejorāśimanuttamam |
ākṣipantaṃ prabhāṃ bhānoḥ svaśṛṅgaiḥ kāñcanojjvalaiḥ || 1-15-5||
MHB 1-15-6
काञ्चनाभरणं चित्रं देवगन्धर्वसेवितम् ।
अप्रमेयमनाधृष्यमधर्मबहुलैर्जनैः ॥ १-१५-६॥
kāñcanābharaṇaṃ citraṃ devagandharvasevitam |
aprameyamanādhṛṣyamadharmabahulairjanaiḥ || 1-15-6||
MHB 1-15-7
व्यालैराचरितं घोरैर्दिव्यौषधिविदीपितम् ।
नाकमावृत्य तिष्ठन्तमुच्छ्रयेण महागिरिम् ॥ १-१५-७॥
vyālairācaritaṃ ghorairdivyauṣadhividīpitam |
nākamāvṛtya tiṣṭhantamucchrayeṇa mahāgirim || 1-15-7||
MHB 1-15-8
अगम्यं मनसाप्यन्यैर्नदीवृक्षसमन्वितम् ।
नानापतगसंघैश्च नादितं सुमनोहरैः ॥ १-१५-८॥
agamyaṃ manasāpyanyairnadīvṛkṣasamanvitam |
nānāpatagasaṃghaiśca nāditaṃ sumanoharaiḥ || 1-15-8||
MHB 1-15-9
तस्य पृष्ठमुपारुह्य बहुरत्नाचितं शुभम् ।
अनन्तकल्पमुद्विद्धं सुराः सर्वे महौजसः ॥ १-१५-९॥
tasya pṛṣṭhamupāruhya bahuratnācitaṃ śubham |
anantakalpamudviddhaṃ surāḥ sarve mahaujasaḥ || 1-15-9||
MHB 1-15-10
ते मन्त्रयितुमारब्धास्तत्रासीना दिवौकसः ।
अमृतार्थे समागम्य तपोनियमसंस्थिताः ॥ १-१५-१०॥
te mantrayitumārabdhāstatrāsīnā divaukasaḥ |
amṛtārthe samāgamya taponiyamasaṃsthitāḥ || 1-15-10||
MHB 1-15-11
तत्र नारायणो देवो ब्रह्माणमिदमब्रवीत् ।
चिन्तयत्सु सुरेष्वेवं मन्त्रयत्सु च सर्वशः ॥ १-१५-११॥
tatra nārāyaṇo devo brahmāṇamidamabravīt |
cintayatsu sureṣvevaṃ mantrayatsu ca sarvaśaḥ || 1-15-11||
MHB 1-15-12
देवैरसुरसंघैश्च मथ्यतां कलशोदधिः ।
भविष्यत्यमृतं तत्र मथ्यमाने महोदधौ ॥ १-१५-१२॥
devairasurasaṃghaiśca mathyatāṃ kalaśodadhiḥ |
bhaviṣyatyamṛtaṃ tatra mathyamāne mahodadhau || 1-15-12||
MHB 1-15-13
सर्वौषधीः समावाप्य सर्वरत्नानि चैव हि ।
मन्थध्वमुदधिं देवा वेत्स्यध्वममृतं ततः ॥ १-१५-१३॥
sarvauṣadhīḥ samāvāpya sarvaratnāni caiva hi |
manthadhvamudadhiṃ devā vetsyadhvamamṛtaṃ tataḥ || 1-15-13||
Adhyaya: 16/225 (40)
MHB 1-16-1
सूत उवाच ।
ततोऽभ्रशिखराकारैर्गिरिशृङ्गैरलंकृतम् ।
मन्दरं पर्वतवरं लताजालसमावृतम् ॥ १-१६-१॥
sūta uvāca |
tato'bhraśikharākārairgiriśṛṅgairalaṃkṛtam |
mandaraṃ parvatavaraṃ latājālasamāvṛtam || 1-16-1||
MHB 1-16-2
नानाविहगसंघुष्टं नानादंष्ट्रिसमाकुलम् ।
किंनरैरप्सरोभिश्च देवैरपि च सेवितम् ॥ १-१६-२॥
nānāvihagasaṃghuṣṭaṃ nānādaṃṣṭrisamākulam |
kiṃnarairapsarobhiśca devairapi ca sevitam || 1-16-2||
MHB 1-16-3
एकादश सहस्राणि योजनानां समुच्छ्रितम् ।
अधो भूमेः सहस्रेषु तावत्स्वेव प्रतिष्ठितम् ॥ १-१६-३॥
ekādaśa sahasrāṇi yojanānāṃ samucchritam |
adho bhūmeḥ sahasreṣu tāvatsveva pratiṣṭhitam || 1-16-3||
MHB 1-16-4
तमुद्धर्तुं न शक्ता वै सर्वे देवगणास्तदा ।
विष्णुमासीनमभ्येत्य ब्रह्माणं चेदमब्रुवन् ॥ १-१६-४॥
tamuddhartuṃ na śaktā vai sarve devagaṇāstadā |
viṣṇumāsīnamabhyetya brahmāṇaṃ cedamabruvan || 1-16-4||
MHB 1-16-5
भवन्तावत्र कुरुतां बुद्धिं नैःश्रेयसीं पराम् ।
मन्दरोद्धरणे यत्नः क्रियतां च हिताय नः ॥ १-१६-५॥
bhavantāvatra kurutāṃ buddhiṃ naiḥśreyasīṃ parām |
mandaroddharaṇe yatnaḥ kriyatāṃ ca hitāya naḥ || 1-16-5||
MHB 1-16-6
तथेति चाब्रवीद्विष्णुर्ब्रह्मणा सह भार्गव ।
ततोऽनन्तः समुत्थाय ब्रह्मणा परिचोदितः ।
नारायणेन चाप्युक्तस्तस्मिन्कर्मणि वीर्यवान् ॥ १-१६-६॥
tatheti cābravīdviṣṇurbrahmaṇā saha bhārgava |
tato'nantaḥ samutthāya brahmaṇā paricoditaḥ |
nārāyaṇena cāpyuktastasminkarmaṇi vīryavān || 1-16-6||
MHB 1-16-7
अथ पर्वतराजानं तमनन्तो महाबलः ।
उज्जहार बलाद्ब्रह्मन्सवनं सवनौकसम् ॥ १-१६-७॥
atha parvatarājānaṃ tamananto mahābalaḥ |
ujjahāra balādbrahmansavanaṃ savanaukasam || 1-16-7||
MHB 1-16-8
ततस्तेन सुराः सार्धं समुद्रमुपतस्थिरे ।
तमूचुरमृतार्थाय निर्मथिष्यामहे जलम् ॥ १-१६-८॥
tatastena surāḥ sārdhaṃ samudramupatasthire |
tamūcuramṛtārthāya nirmathiṣyāmahe jalam || 1-16-8||
MHB 1-16-9
अपांपतिरथोवाच ममाप्यंशो भवेत्ततः ।
सोढास्मि विपुलं मर्दं मन्दरभ्रमणादिति ॥ १-१६-९॥
apāṃpatirathovāca mamāpyaṃśo bhavettataḥ |
soḍhāsmi vipulaṃ mardaṃ mandarabhramaṇāditi || 1-16-9||
MHB 1-16-10
ऊचुश्च कूर्मराजानमकूपारं सुरासुराः ।
गिरेरधिष्ठानमस्य भवान्भवितुमर्हति ॥ १-१६-१०॥
ūcuśca kūrmarājānamakūpāraṃ surāsurāḥ |
gireradhiṣṭhānamasya bhavānbhavitumarhati || 1-16-10||
MHB 1-16-11
कूर्मेण तु तथेत्युक्त्वा पृष्ठमस्य समर्पितम् ।
तस्य शैलस्य चाग्रं वै यन्त्रेणेन्द्रोऽभ्यपीडयत् ॥ १-१६-११॥
kūrmeṇa tu tathetyuktvā pṛṣṭhamasya samarpitam |
tasya śailasya cāgraṃ vai yantreṇendro'bhyapīḍayat || 1-16-11||
MHB 1-16-12
मन्थानं मन्दरं कृत्वा तथा नेत्रं च वासुकिम् ।
देवा मथितुमारब्धाः समुद्रं निधिमम्भसाम् ।
अमृतार्थिनस्ततो ब्रह्मन्सहिता दैत्यदानवाः ॥ १-१६-१२॥
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā tathā netraṃ ca vāsukim |
devā mathitumārabdhāḥ samudraṃ nidhimambhasām |
amṛtārthinastato brahmansahitā daityadānavāḥ || 1-16-12||
MHB 1-16-13
एकमन्तमुपाश्लिष्टा नागराज्ञो महासुराः ।
विबुधाः सहिताः सर्वे यतः पुच्छं ततः स्थिताः ॥ १-१६-१३॥
ekamantamupāśliṣṭā nāgarājño mahāsurāḥ |
vibudhāḥ sahitāḥ sarve yataḥ pucchaṃ tataḥ sthitāḥ || 1-16-13||
MHB 1-16-14
अनन्तो भगवान्देवो यतो नारायणस्ततः ।
शिर उद्यम्य नागस्य पुनः पुनरवाक्षिपत् ॥ १-१६-१४॥
ananto bhagavāndevo yato nārāyaṇastataḥ |
śira udyamya nāgasya punaḥ punaravākṣipat || 1-16-14||
MHB 1-16-15
वासुकेरथ नागस्य सहसाक्षिप्यतः सुरैः ।
सधूमाः सार्चिषो वाता निष्पेतुरसकृन्मुखात् ॥ १-१६-१५॥
vāsukeratha nāgasya sahasākṣipyataḥ suraiḥ |
sadhūmāḥ sārciṣo vātā niṣpeturasakṛnmukhāt || 1-16-15||
MHB 1-16-16
ते धूमसंघाः संभूता मेघसंघाः सविद्युतः ।
अभ्यवर्षन्सुरगणाञ्श्रमसंतापकर्शितान् ॥ १-१६-१६॥
te dhūmasaṃghāḥ saṃbhūtā meghasaṃghāḥ savidyutaḥ |
abhyavarṣansuragaṇāñśramasaṃtāpakarśitān || 1-16-16||
MHB 1-16-17
तस्माच्च गिरिकूटाग्रात्प्रच्युताः पुष्पवृष्टयः ।
सुरासुरगणान्माल्यैः सर्वतः समवाकिरन् ॥ १-१६-१७॥
tasmācca girikūṭāgrātpracyutāḥ puṣpavṛṣṭayaḥ |
surāsuragaṇānmālyaiḥ sarvataḥ samavākiran || 1-16-17||
MHB 1-16-18
बभूवात्र महाघोषो महामेघरवोपमः ।
उदधेर्मथ्यमानस्य मन्दरेण सुरासुरैः ॥ १-१६-१८॥
babhūvātra mahāghoṣo mahāmegharavopamaḥ |
udadhermathyamānasya mandareṇa surāsuraiḥ || 1-16-18||
MHB 1-16-19
तत्र नानाजलचरा विनिष्पिष्टा महाद्रिणा ।
विलयं समुपाजग्मुः शतशो लवणाम्भसि ॥ १-१६-१९॥
tatra nānājalacarā viniṣpiṣṭā mahādriṇā |
vilayaṃ samupājagmuḥ śataśo lavaṇāmbhasi || 1-16-19||
MHB 1-16-20
वारुणानि च भूतानि विविधानि महीधरः ।
पातालतलवासीनि विलयं समुपानयत् ॥ १-१६-२०॥
vāruṇāni ca bhūtāni vividhāni mahīdharaḥ |
pātālatalavāsīni vilayaṃ samupānayat || 1-16-20||
MHB 1-16-21
तस्मिंश्च भ्राम्यमाणेऽद्रौ संघृष्यन्तः परस्परम् ।
न्यपतन्पतगोपेताः पर्वताग्रान्महाद्रुमाः ॥ १-१६-२१॥
tasmiṃśca bhrāmyamāṇe'drau saṃghṛṣyantaḥ parasparam |
nyapatanpatagopetāḥ parvatāgrānmahādrumāḥ || 1-16-21||
MHB 1-16-22
तेषां संघर्षजश्चाग्निरर्चिर्भिः प्रज्वलन्मुहुः ।
विद्युद्भिरिव नीलाभ्रमावृणोन्मन्दरं गिरिम् ॥ १-१६-२२॥
teṣāṃ saṃgharṣajaścāgnirarcirbhiḥ prajvalanmuhuḥ |
vidyudbhiriva nīlābhramāvṛṇonmandaraṃ girim || 1-16-22||
MHB 1-16-23
ददाह कुञ्जरांश्चैव सिंहांश्चैव विनिःसृतान् ।
विगतासूनि सर्वाणि सत्त्वानि विविधानि च ॥ १-१६-२३॥
dadāha kuñjarāṃścaiva siṃhāṃścaiva viniḥsṛtān |
vigatāsūni sarvāṇi sattvāni vividhāni ca || 1-16-23||
MHB 1-16-24
तमग्निममरश्रेष्ठः प्रदहन्तं ततस्ततः ।
वारिणा मेघजेनेन्द्रः शमयामास सर्वतः ॥ १-१६-२४॥
tamagnimamaraśreṣṭhaḥ pradahantaṃ tatastataḥ |
vāriṇā meghajenendraḥ śamayāmāsa sarvataḥ || 1-16-24||
MHB 1-16-25
ततो नानाविधास्तत्र सुस्रुवुः सागराम्भसि ।
महाद्रुमाणां निर्यासा बहवश्चौषधीरसाः ॥ १-१६-२५॥
tato nānāvidhāstatra susruvuḥ sāgarāmbhasi |
mahādrumāṇāṃ niryāsā bahavaścauṣadhīrasāḥ || 1-16-25||
MHB 1-16-26
तेषाममृतवीर्याणां रसानां पयसैव च ।
अमरत्वं सुरा जग्मुः काञ्चनस्य च निःस्रवात् ॥ १-१६-२६॥
teṣāmamṛtavīryāṇāṃ rasānāṃ payasaiva ca |
amaratvaṃ surā jagmuḥ kāñcanasya ca niḥsravāt || 1-16-26||
MHB 1-16-27
अथ तस्य समुद्रस्य तज्जातमुदकं पयः ।
रसोत्तमैर्विमिश्रं च ततः क्षीरादभूद्घृतम् ॥ १-१६-२७॥
atha tasya samudrasya tajjātamudakaṃ payaḥ |
rasottamairvimiśraṃ ca tataḥ kṣīrādabhūdghṛtam || 1-16-27||
MHB 1-16-28
ततो ब्रह्माणमासीनं देवा वरदमब्रुवन् ।
श्रान्ताः स्म सुभृशं ब्रह्मन्नोद्भवत्यमृतं च तत् ॥ १-१६-२८॥
tato brahmāṇamāsīnaṃ devā varadamabruvan |
śrāntāḥ sma subhṛśaṃ brahmannodbhavatyamṛtaṃ ca tat || 1-16-28||
MHB 1-16-29
ऋते नारायणं देवं दैत्या नागोत्तमास्तथा ।
चिरारब्धमिदं चापि सागरस्यापि मन्थनम् ॥ १-१६-२९॥
ṛte nārāyaṇaṃ devaṃ daityā nāgottamāstathā |
cirārabdhamidaṃ cāpi sāgarasyāpi manthanam || 1-16-29||
MHB 1-16-30
ततो नारायणं देवं ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ।
विधत्स्वैषां बलं विष्णो भवानत्र परायणम् ॥ १-१६-३०॥
tato nārāyaṇaṃ devaṃ brahmā vacanamabravīt |
vidhatsvaiṣāṃ balaṃ viṣṇo bhavānatra parāyaṇam || 1-16-30||
MHB 1-16-31
विष्णुरुवाच ।
बलं ददामि सर्वेषां कर्मैतद्ये समास्थिताः ।
क्षोभ्यतां कलशः सर्वैर्मन्दरः परिवर्त्यताम् ॥ १-१६-३१॥
viṣṇuruvāca |
balaṃ dadāmi sarveṣāṃ karmaitadye samāsthitāḥ |
kṣobhyatāṃ kalaśaḥ sarvairmandaraḥ parivartyatām || 1-16-31||
MHB 1-16-32
सूत उवाच ।
नारायणवचः श्रुत्वा बलिनस्ते महोदधेः ।
तत्पयः सहिता भूयश्चक्रिरे भृशमाकुलम् ॥ १-१६-३२॥
sūta uvāca |
nārāyaṇavacaḥ śrutvā balinaste mahodadheḥ |
tatpayaḥ sahitā bhūyaścakrire bhṛśamākulam || 1-16-32||
MHB 1-16-33
ततः शतसहस्रांशुः समान इव सागरात् ।
प्रसन्नभाः समुत्पन्नः सोमः शीतांशुरुज्ज्वलः ॥ १-१६-३३॥
tataḥ śatasahasrāṃśuḥ samāna iva sāgarāt |
prasannabhāḥ samutpannaḥ somaḥ śītāṃśurujjvalaḥ || 1-16-33||
MHB 1-16-34
श्रीरनन्तरमुत्पन्ना घृतात्पाण्डुरवासिनी ।
सुरा देवी समुत्पन्ना तुरगः पाण्डुरस्तथा ॥ १-१६-३४॥
śrīranantaramutpannā ghṛtātpāṇḍuravāsinī |
surā devī samutpannā turagaḥ pāṇḍurastathā || 1-16-34||
MHB 1-16-35
कौस्तुभश्च मणिर्दिव्य उत्पन्नोऽमृतसंभवः ।
मरीचिविकचः श्रीमान्नारायणउरोगतः ॥ १-१६-३५॥
kaustubhaśca maṇirdivya utpanno'mṛtasaṃbhavaḥ |
marīcivikacaḥ śrīmānnārāyaṇaurogataḥ || 1-16-35||
MHB 1-16-36
श्रीः सुरा चैव सोमश्च तुरगश्च मनोजवः ।
यतो देवास्ततो जग्मुरादित्यपथमाश्रिताः ॥ १-१६-३६॥
śrīḥ surā caiva somaśca turagaśca manojavaḥ |
yato devāstato jagmurādityapathamāśritāḥ || 1-16-36||
MHB 1-16-37
धन्वन्तरिस्ततो देवो वपुष्मानुदतिष्ठत ।
श्वेतं कमण्डलुं बिभ्रदमृतं यत्र तिष्ठति ॥ १-१६-३७॥
dhanvantaristato devo vapuṣmānudatiṣṭhata |
śvetaṃ kamaṇḍaluṃ bibhradamṛtaṃ yatra tiṣṭhati || 1-16-37||
MHB 1-16-38
एतदत्यद्भुतं दृष्ट्वा दानवानां समुत्थितः ।
अमृतार्थे महान्नादो ममेदमिति जल्पताम् ॥ १-१६-३८॥
etadatyadbhutaṃ dṛṣṭvā dānavānāṃ samutthitaḥ |
amṛtārthe mahānnādo mamedamiti jalpatām || 1-16-38||
MHB 1-16-39
ततो नारायणो मायामास्थितो मोहिनीं प्रभुः ।
स्त्रीरूपमद्भुतं कृत्वा दानवानभिसंश्रितः ॥ १-१६-३९॥
tato nārāyaṇo māyāmāsthito mohinīṃ prabhuḥ |
strīrūpamadbhutaṃ kṛtvā dānavānabhisaṃśritaḥ || 1-16-39||
MHB 1-16-40
ततस्तदमृतं तस्यै ददुस्ते मूढचेतसः ।
स्त्रियै दानवदैतेयाः सर्वे तद्गतमानसाः ॥ १-१६-४०॥
tatastadamṛtaṃ tasyai daduste mūḍhacetasaḥ |
striyai dānavadaiteyāḥ sarve tadgatamānasāḥ || 1-16-40||
Adhyaya: 17/225 (30)
MHB 1-17-1
सूत उवाच ।
अथावरणमुख्यानि नानाप्रहरणानि च ।
प्रगृह्याभ्यद्रवन्देवान्सहिता दैत्यदानवाः ॥ १-१७-१॥
sūta uvāca |
athāvaraṇamukhyāni nānāpraharaṇāni ca |
pragṛhyābhyadravandevānsahitā daityadānavāḥ || 1-17-1||
MHB 1-17-2
ततस्तदमृतं देवो विष्णुरादाय वीर्यवान् ।
जहार दानवेन्द्रेभ्यो नरेण सहितः प्रभुः ॥ १-१७-२॥
tatastadamṛtaṃ devo viṣṇurādāya vīryavān |
jahāra dānavendrebhyo nareṇa sahitaḥ prabhuḥ || 1-17-2||
MHB 1-17-3
ततो देवगणाः सर्वे पपुस्तदमृतं तदा ।
विष्णोः सकाशात्संप्राप्य संभ्रमे तुमुले सति ॥ १-१७-३॥
tato devagaṇāḥ sarve papustadamṛtaṃ tadā |
viṣṇoḥ sakāśātsaṃprāpya saṃbhrame tumule sati || 1-17-3||
MHB 1-17-4
ततः पिबत्सु तत्कालं देवेष्वमृतमीप्सितम् ।
राहुर्विबुधरूपेण दानवः प्रापिबत्तदा ॥ १-१७-४॥
tataḥ pibatsu tatkālaṃ deveṣvamṛtamīpsitam |
rāhurvibudharūpeṇa dānavaḥ prāpibattadā || 1-17-4||
MHB 1-17-5
तस्य कण्ठमनुप्राप्ते दानवस्यामृते तदा ।
आख्यातं चन्द्रसूर्याभ्यां सुराणां हितकाम्यया ॥ १-१७-५॥
tasya kaṇṭhamanuprāpte dānavasyāmṛte tadā |
ākhyātaṃ candrasūryābhyāṃ surāṇāṃ hitakāmyayā || 1-17-5||
MHB 1-17-6
ततो भगवता तस्य शिरश्छिन्नमलंकृतम् ।
चक्रायुधेन चक्रेण पिबतोऽमृतमोजसा ॥ १-१७-६॥
tato bhagavatā tasya śiraśchinnamalaṃkṛtam |
cakrāyudhena cakreṇa pibato'mṛtamojasā || 1-17-6||
MHB 1-17-7
तच्छैलशृङ्गप्रतिमं दानवस्य शिरो महत् ।
चक्रेणोत्कृत्तमपतच्चालयद्वसुधातलम् ॥ १-१७-७॥
tacchailaśṛṅgapratimaṃ dānavasya śiro mahat |
cakreṇotkṛttamapataccālayadvasudhātalam || 1-17-7||
MHB 1-17-8
ततो वैरविनिर्बन्धः कृतो राहुमुखेन वै ।
शाश्वतश्चन्द्रसूर्याभ्यां ग्रसत्यद्यापि चैव तौ ॥ १-१७-८॥
tato vairavinirbandhaḥ kṛto rāhumukhena vai |
śāśvataścandrasūryābhyāṃ grasatyadyāpi caiva tau || 1-17-8||
MHB 1-17-9
विहाय भगवांश्चापि स्त्रीरूपमतुलं हरिः ।
नानाप्रहरणैर्भीमैर्दानवान्समकम्पयत् ॥ १-१७-९॥
vihāya bhagavāṃścāpi strīrūpamatulaṃ hariḥ |
nānāpraharaṇairbhīmairdānavānsamakampayat || 1-17-9||
MHB 1-17-10
ततः प्रवृत्तः संग्रामः समीपे लवणाम्भसः ।
सुराणामसुराणां च सर्वघोरतरो महान् ॥ १-१७-१०॥
tataḥ pravṛttaḥ saṃgrāmaḥ samīpe lavaṇāmbhasaḥ |
surāṇāmasurāṇāṃ ca sarvaghorataro mahān || 1-17-10||
MHB 1-17-11
प्रासाः सुविपुलास्तीक्ष्णा न्यपतन्त सहस्रशः ।
तोमराश्च सुतीक्ष्णाग्राः शस्त्राणि विविधानि च ॥ १-१७-११॥
prāsāḥ suvipulāstīkṣṇā nyapatanta sahasraśaḥ |
tomarāśca sutīkṣṇāgrāḥ śastrāṇi vividhāni ca || 1-17-11||
MHB 1-17-12
ततोऽसुराश्चक्रभिन्ना वमन्तो रुधिरं बहु ।
असिशक्तिगदारुग्णा निपेतुर्धरणीतले ॥ १-१७-१२॥
tato'surāścakrabhinnā vamanto rudhiraṃ bahu |
asiśaktigadārugṇā nipeturdharaṇītale || 1-17-12||
MHB 1-17-13
छिन्नानि पट्टिशैश्चापि शिरांसि युधि दारुणे ।
तप्तकाञ्चनजालानि निपेतुरनिशं तदा ॥ १-१७-१३॥
chinnāni paṭṭiśaiścāpi śirāṃsi yudhi dāruṇe |
taptakāñcanajālāni nipeturaniśaṃ tadā || 1-17-13||
MHB 1-17-14
रुधिरेणावलिप्ताङ्गा निहताश्च महासुराः ।
अद्रीणामिव कूटानि धातुरक्तानि शेरते ॥ १-१७-१४॥
rudhireṇāvaliptāṅgā nihatāśca mahāsurāḥ |
adrīṇāmiva kūṭāni dhāturaktāni śerate || 1-17-14||
MHB 1-17-15
हाहाकारः समभवत्तत्र तत्र सहस्रशः ।
अन्योन्यं छिन्दतां शस्त्रैरादित्ये लोहितायति ॥ १-१७-१५॥
hāhākāraḥ samabhavattatra tatra sahasraśaḥ |
anyonyaṃ chindatāṃ śastrairāditye lohitāyati || 1-17-15||
MHB 1-17-16
परिघैश्चायसैः पीतैः संनिकर्षे च मुष्टिभिः ।
निघ्नतां समरेऽन्योन्यं शब्दो दिवमिवास्पृशत् ॥ १-१७-१६॥
parighaiścāyasaiḥ pītaiḥ saṃnikarṣe ca muṣṭibhiḥ |
nighnatāṃ samare'nyonyaṃ śabdo divamivāspṛśat || 1-17-16||
MHB 1-17-17
छिन्धि भिन्धि प्रधावध्वं पातयाभिसरेति च ।
व्यश्रूयन्त महाघोराः शब्दास्तत्र समन्ततः ॥ १-१७-१७॥
chindhi bhindhi pradhāvadhvaṃ pātayābhisareti ca |
vyaśrūyanta mahāghorāḥ śabdāstatra samantataḥ || 1-17-17||
MHB 1-17-18
एवं सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयावहे ।
नरनारायणौ देवौ समाजग्मतुराहवम् ॥ १-१७-१८॥
evaṃ sutumule yuddhe vartamāne bhayāvahe |
naranārāyaṇau devau samājagmaturāhavam || 1-17-18||
MHB 1-17-19
तत्र दिव्यं धनुर्दृष्ट्वा नरस्य भगवानपि ।
चिन्तयामास वै चक्रं विष्णुर्दानवसूदनम् ॥ १-१७-१९॥
tatra divyaṃ dhanurdṛṣṭvā narasya bhagavānapi |
cintayāmāsa vai cakraṃ viṣṇurdānavasūdanam || 1-17-19||
MHB 1-17-20
ततोऽम्बराच्चिन्तितमात्रमागतं महाप्रभं चक्रममित्रतापनम् ।
विभावसोस्तुल्यमकुण्ठमण्डलं सुदर्शनं भीममजय्यमुत्तमम् ॥ १-१७-२०॥
tato'mbarāccintitamātramāgataṃ mahāprabhaṃ cakramamitratāpanam |
vibhāvasostulyamakuṇṭhamaṇḍalaṃ sudarśanaṃ bhīmamajayyamuttamam || 1-17-20||
MHB 1-17-21
तदागतं ज्वलितहुताशनप्रभं भयंकरं करिकरबाहुरच्युतः ।
मुमोच वै चपलमुदग्रवेगवन्महाप्रभं परनगरावदारणम् ॥ १-१७-२१॥
tadāgataṃ jvalitahutāśanaprabhaṃ bhayaṃkaraṃ karikarabāhuracyutaḥ |
mumoca vai capalamudagravegavanmahāprabhaṃ paranagarāvadāraṇam || 1-17-21||
MHB 1-17-22
तदन्तकज्वलनसमानवर्चसं पुनः पुनर्न्यपतत वेगवत्तदा ।
विदारयद्दितिदनुजान्सहस्रशः करेरितं पुरुषवरेण संयुगे ॥ १-१७-२२॥
tadantakajvalanasamānavarcasaṃ punaḥ punarnyapatata vegavattadā |
vidārayadditidanujānsahasraśaḥ kareritaṃ puruṣavareṇa saṃyuge || 1-17-22||
MHB 1-17-23
दहत्क्वचिज्ज्वलन इवावलेलिहत्प्रसह्य तानसुरगणान्न्यकृन्तत ।
प्रवेरितं वियति मुहुः क्षितौ तदा पपौ रणे रुधिरमथो पिशाचवत् ॥ १-१७-२३॥
dahatkvacijjvalana ivāvalelihatprasahya tānasuragaṇānnyakṛntata |
praveritaṃ viyati muhuḥ kṣitau tadā papau raṇe rudhiramatho piśācavat || 1-17-23||
MHB 1-17-24
अथासुरा गिरिभिरदीनचेतसो मुहुर्मुहुः सुरगणमर्दयंस्तदा ।
महाबला विगलितमेघवर्चसः सहस्रशो गगनमभिप्रपद्य ह ॥ १-१७-२४॥
athāsurā giribhiradīnacetaso muhurmuhuḥ suragaṇamardayaṃstadā |
mahābalā vigalitameghavarcasaḥ sahasraśo gaganamabhiprapadya ha || 1-17-24||
MHB 1-17-25
अथाम्बराद्भयजननाः प्रपेदिरे सपादपा बहुविधमेघरूपिणः ।
महाद्रयः प्रविगलिताग्रसानवः परस्परं द्रुतमभिहत्य सस्वनाः ॥ १-१७-२५॥
athāmbarādbhayajananāḥ prapedire sapādapā bahuvidhamegharūpiṇaḥ |
mahādrayaḥ pravigalitāgrasānavaḥ parasparaṃ drutamabhihatya sasvanāḥ || 1-17-25||
MHB 1-17-26
ततो मही प्रविचलिता सकानना महाद्रिपाताभिहता समन्ततः ।
परस्परं भृशमभिगर्जतां मुहू रणाजिरे भृशमभिसंप्रवर्तिते ॥ १-१७-२६॥
tato mahī pravicalitā sakānanā mahādripātābhihatā samantataḥ |
parasparaṃ bhṛśamabhigarjatāṃ muhū raṇājire bhṛśamabhisaṃpravartite || 1-17-26||
MHB 1-17-27
नरस्ततो वरकनकाग्रभूषणैर्महेषुभिर्गगनपथं समावृणोत् ।
विदारयन्गिरिशिखराणि पत्रिभिर्महाभयेऽसुरगणविग्रहे तदा ॥ १-१७-२७॥
narastato varakanakāgrabhūṣaṇairmaheṣubhirgaganapathaṃ samāvṛṇot |
vidārayangiriśikharāṇi patribhirmahābhaye'suragaṇavigrahe tadā || 1-17-27||
MHB 1-17-28
ततो महीं लवणजलं च सागरं महासुराः प्रविविशुरर्दिताः सुरैः ।
वियद्गतं ज्वलितहुताशनप्रभं सुदर्शनं परिकुपितं निशाम्य च ॥ १-१७-२८॥
tato mahīṃ lavaṇajalaṃ ca sāgaraṃ mahāsurāḥ praviviśurarditāḥ suraiḥ |
viyadgataṃ jvalitahutāśanaprabhaṃ sudarśanaṃ parikupitaṃ niśāmya ca || 1-17-28||
MHB 1-17-29
ततः सुरैर्विजयमवाप्य मन्दरः स्वमेव देशं गमितः सुपूजितः ।
विनाद्य खं दिवमपि चैव सर्वशस्ततो गताः सलिलधरा यथागतम् ॥ १-१७-२९॥
tataḥ surairvijayamavāpya mandaraḥ svameva deśaṃ gamitaḥ supūjitaḥ |
vinādya khaṃ divamapi caiva sarvaśastato gatāḥ saliladharā yathāgatam || 1-17-29||
MHB 1-17-30
ततोऽमृतं सुनिहितमेव चक्रिरे सुराः परां मुदमभिगम्य पुष्कलाम् ।
ददौ च तं निधिममृतस्य रक्षितुं किरीटिने बलभिदथामरैः सह ॥ १-१७-३०॥
tato'mṛtaṃ sunihitameva cakrire surāḥ parāṃ mudamabhigamya puṣkalām |
dadau ca taṃ nidhimamṛtasya rakṣituṃ kirīṭine balabhidathāmaraiḥ saha || 1-17-30||
Adhyaya: 18/225 (11)
MHB 1-18-1
सूत उवाच ।
एतत्ते सर्वमाख्यातममृतं मथितं यथा ।
यत्र सोऽश्वः समुत्पन्नः श्रीमानतुलविक्रमः ॥ १-१८-१॥
sūta uvāca |
etatte sarvamākhyātamamṛtaṃ mathitaṃ yathā |
yatra so'śvaḥ samutpannaḥ śrīmānatulavikramaḥ || 1-18-1||
MHB 1-18-2
यं निशाम्य तदा कद्रूर्विनतामिदमब्रवीत् ।
उच्चैःश्रवा नु किंवर्णो भद्रे जानीहि माचिरम् ॥ १-१८-२॥
yaṃ niśāmya tadā kadrūrvinatāmidamabravīt |
uccaiḥśravā nu kiṃvarṇo bhadre jānīhi māciram || 1-18-2||
MHB 1-18-3
विनतोवाच ।
श्वेत एवाश्वराजोऽयं किं वा त्वं मन्यसे शुभे ।
ब्रूहि वर्णं त्वमप्यस्य ततोऽत्र विपणावहे ॥ १-१८-३॥
vinatovāca |
śveta evāśvarājo'yaṃ kiṃ vā tvaṃ manyase śubhe |
brūhi varṇaṃ tvamapyasya tato'tra vipaṇāvahe || 1-18-3||
MHB 1-18-4
कद्रूरुवाच ।
कृष्णवालमहं मन्ये हयमेनं शुचिस्मिते ।
एहि सार्धं मया दीव्य दासीभावाय भामिनि ॥ १-१८-४॥
kadrūruvāca |
kṛṣṇavālamahaṃ manye hayamenaṃ śucismite |
ehi sārdhaṃ mayā dīvya dāsībhāvāya bhāmini || 1-18-4||
MHB 1-18-5
सूत उवाच ।
एवं ते समयं कृत्वा दासीभावाय वै मिथः ।
जग्मतुः स्वगृहानेव श्वो द्रक्ष्याव इति स्म ह ॥ १-१८-५॥
sūta uvāca |
evaṃ te samayaṃ kṛtvā dāsībhāvāya vai mithaḥ |
jagmatuḥ svagṛhāneva śvo drakṣyāva iti sma ha || 1-18-5||
MHB 1-18-6
ततः पुत्रसहस्रं तु कद्रूर्जिह्मं चिकीर्षती ।
आज्ञापयामास तदा वाला भूत्वाञ्जनप्रभाः ॥ १-१८-६॥
tataḥ putrasahasraṃ tu kadrūrjihmaṃ cikīrṣatī |
ājñāpayāmāsa tadā vālā bhūtvāñjanaprabhāḥ || 1-18-6||
MHB 1-18-7
आविशध्वं हयं क्षिप्रं दासी न स्यामहं यथा ।
तद्वाक्यं नान्वपद्यन्त ताञ्शशाप भुजंगमान् ॥ १-१८-७॥
āviśadhvaṃ hayaṃ kṣipraṃ dāsī na syāmahaṃ yathā |
tadvākyaṃ nānvapadyanta tāñśaśāpa bhujaṃgamān || 1-18-7||
MHB 1-18-8
सर्पसत्रे वर्तमाने पावको वः प्रधक्ष्यति ।
जनमेजयस्य राजर्षेः पाण्डवेयस्य धीमतः ॥ १-१८-८॥
sarpasatre vartamāne pāvako vaḥ pradhakṣyati |
janamejayasya rājarṣeḥ pāṇḍaveyasya dhīmataḥ || 1-18-8||
MHB 1-18-9
शापमेनं तु शुश्राव स्वयमेव पितामहः ।
अतिक्रूरं समुद्दिष्टं कद्र्वा दैवादतीव हि ॥ १-१८-९॥
śāpamenaṃ tu śuśrāva svayameva pitāmahaḥ |
atikrūraṃ samuddiṣṭaṃ kadrvā daivādatīva hi || 1-18-9||
MHB 1-18-10
सार्धं देवगणैः सर्वैर्वाचं तामन्वमोदत ।
बहुत्वं प्रेक्ष्य सर्पाणां प्रजानां हितकाम्यया ॥ १-१८-१०॥
sārdhaṃ devagaṇaiḥ sarvairvācaṃ tāmanvamodata |
bahutvaṃ prekṣya sarpāṇāṃ prajānāṃ hitakāmyayā || 1-18-10||
MHB 1-18-11
तिग्मवीर्यविषा ह्येते दन्दशूका महाबलाः ।
तेषां तीक्ष्णविषत्वाद्धि प्रजानां च हिताय वै ।
प्रादाद्विषहणीं विद्यां काश्यपाय महात्मने ॥ १-१८-११॥
tigmavīryaviṣā hyete dandaśūkā mahābalāḥ |
teṣāṃ tīkṣṇaviṣatvāddhi prajānāṃ ca hitāya vai |
prādādviṣahaṇīṃ vidyāṃ kāśyapāya mahātmane || 1-18-11||
Adhyaya: 19/225 (17)
MHB 1-19-1
सूत उवाच ।
ततो रजन्यां व्युष्टायां प्रभात उदिते रवौ ।
कद्रूश्च विनता चैव भगिन्यौ ते तपोधन ॥ १-१९-१॥
sūta uvāca |
tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ prabhāta udite ravau |
kadrūśca vinatā caiva bhaginyau te tapodhana || 1-19-1||
MHB 1-19-2
अमर्षिते सुसंरब्धे दास्ये कृतपणे तदा ।
जग्मतुस्तुरगं द्रष्टुमुच्चैःश्रवसमन्तिकात् ॥ १-१९-२॥
amarṣite susaṃrabdhe dāsye kṛtapaṇe tadā |
jagmatusturagaṃ draṣṭumuccaiḥśravasamantikāt || 1-19-2||
MHB 1-19-3
ददृशाते तदा तत्र समुद्रं निधिमम्भसाम् ।
तिमिंगिलझषाकीर्णं मकरैरावृतं तथा ॥ १-१९-३॥
dadṛśāte tadā tatra samudraṃ nidhimambhasām |
timiṃgilajhaṣākīrṇaṃ makarairāvṛtaṃ tathā || 1-19-3||
MHB 1-19-4
सत्त्वैश्च बहुसाहस्रैर्नानारूपैः समावृतम् ।
उग्रैर्नित्यमनाधृष्यं कूर्मग्राहसमाकुलम् ॥ १-१९-४॥
sattvaiśca bahusāhasrairnānārūpaiḥ samāvṛtam |
ugrairnityamanādhṛṣyaṃ kūrmagrāhasamākulam || 1-19-4||
MHB 1-19-5
आकरं सर्वरत्नानामालयं वरुणस्य च ।
नागानामालयं रम्यमुत्तमं सरितां पतिम् ॥ १-१९-५॥
ākaraṃ sarvaratnānāmālayaṃ varuṇasya ca |
nāgānāmālayaṃ ramyamuttamaṃ saritāṃ patim || 1-19-5||
MHB 1-19-6
पातालज्वलनावासमसुराणां च बन्धनम् ।
भयंकरं च सत्त्वानां पयसां निधिमर्णवम् ॥ १-१९-६॥
pātālajvalanāvāsamasurāṇāṃ ca bandhanam |
bhayaṃkaraṃ ca sattvānāṃ payasāṃ nidhimarṇavam || 1-19-6||
MHB 1-19-7
शुभं दिव्यममर्त्यानाममृतस्याकरं परम् ।
अप्रमेयमचिन्त्यं च सुपुण्यजलमद्भुतम् ॥ १-१९-७॥
śubhaṃ divyamamartyānāmamṛtasyākaraṃ param |
aprameyamacintyaṃ ca supuṇyajalamadbhutam || 1-19-7||
MHB 1-19-8
घोरं जलचरारावरौद्रं भैरवनिस्वनम् ।
गम्भीरावर्तकलिलं सर्वभूतभयंकरम् ॥ १-१९-८॥
ghoraṃ jalacarārāvaraudraṃ bhairavanisvanam |
gambhīrāvartakalilaṃ sarvabhūtabhayaṃkaram || 1-19-8||
MHB 1-19-9
वेलादोलानिलचलं क्षोभोद्वेगसमुत्थितम् ।
वीचीहस्तैः प्रचलितैर्नृत्यन्तमिव सर्वशः ॥ १-१९-९॥
velādolānilacalaṃ kṣobhodvegasamutthitam |
vīcīhastaiḥ pracalitairnṛtyantamiva sarvaśaḥ || 1-19-9||
MHB 1-19-10
चन्द्रवृद्धिक्षयवशादुद्वृत्तोर्मिदुरासदम् ।
पाञ्चजन्यस्य जननं रत्नाकरमनुत्तमम् ॥ १-१९-१०॥
candravṛddhikṣayavaśādudvṛttormidurāsadam |
pāñcajanyasya jananaṃ ratnākaramanuttamam || 1-19-10||
MHB 1-19-11
गां विन्दता भगवता गोविन्देनामितौजसा ।
वराहरूपिणा चान्तर्विक्षोभितजलाविलम् ॥ १-१९-११॥
gāṃ vindatā bhagavatā govindenāmitaujasā |
varāharūpiṇā cāntarvikṣobhitajalāvilam || 1-19-11||
MHB 1-19-12
ब्रह्मर्षिणा च तपता वर्षाणां शतमत्रिणा ।
अनासादितगाधं च पातालतलमव्ययम् ॥ १-१९-१२॥
brahmarṣiṇā ca tapatā varṣāṇāṃ śatamatriṇā |
anāsāditagādhaṃ ca pātālatalamavyayam || 1-19-12||
MHB 1-19-13
अध्यात्मयोगनिद्रां च पद्मनाभस्य सेवतः ।
युगादिकालशयनं विष्णोरमिततेजसः ॥ १-१९-१३॥
adhyātmayoganidrāṃ ca padmanābhasya sevataḥ |
yugādikālaśayanaṃ viṣṇoramitatejasaḥ || 1-19-13||
MHB 1-19-14
वडवामुखदीप्ताग्नेस्तोयहव्यप्रदं शुभम् ।
अगाधपारं विस्तीर्णमप्रमेयं सरित्पतिम् ॥ १-१९-१४॥
vaḍavāmukhadīptāgnestoyahavyapradaṃ śubham |
agādhapāraṃ vistīrṇamaprameyaṃ saritpatim || 1-19-14||
MHB 1-19-15
महानदीभिर्बह्वीभिः स्पर्धयेव सहस्रशः ।
अभिसार्यमाणमनिशं ददृशाते महार्णवम् ॥ १-१९-१५॥
mahānadībhirbahvībhiḥ spardhayeva sahasraśaḥ |
abhisāryamāṇamaniśaṃ dadṛśāte mahārṇavam || 1-19-15||
MHB 1-19-16
गम्भीरं तिमिमकरोग्रसंकुलं तं गर्जन्तं जलचररावरौद्रनादैः ।
विस्तीर्णं ददृशतुरम्बरप्रकाशं तेऽगाधं निधिमुरुमम्भसामनन्तम् ॥ १-१९-१६॥
gambhīraṃ timimakarograsaṃkulaṃ taṃ garjantaṃ jalacararāvaraudranādaiḥ |
vistīrṇaṃ dadṛśaturambaraprakāśaṃ te'gādhaṃ nidhimurumambhasāmanantam || 1-19-16||
MHB 1-19-17
इत्येवं झषमकरोर्मिसंकुलं तं गम्भीरं विकसितमम्बरप्रकाशम् ।
पातालज्वलनशिखाविदीपितं तं पश्यन्त्यौ द्रुतमभिपेततुस्तदानीम् ॥ १-१९-१७॥
ityevaṃ jhaṣamakarormisaṃkulaṃ taṃ gambhīraṃ vikasitamambaraprakāśam |
pātālajvalanaśikhāvidīpitaṃ taṃ paśyantyau drutamabhipetatustadānīm || 1-19-17||
Adhyaya: 20/225 (15)
MHB 1-20-1
सूत उवाच ।
तं समुद्रमतिक्रम्य कद्रूर्विनतया सह ।
न्यपतत्तुरगाभ्याशे नचिरादिव शीघ्रगा ॥ १-२०-१॥
sūta uvāca |
taṃ samudramatikramya kadrūrvinatayā saha |
nyapatatturagābhyāśe nacirādiva śīghragā || 1-20-1||
MHB 1-20-2
निशाम्य च बहून्वालान्कृष्णान्पुच्छं समाश्रितान् ।
विनतां विषण्णवदनां कद्रूर्दास्ये न्ययोजयत् ॥ १-२०-२॥
niśāmya ca bahūnvālānkṛṣṇānpucchaṃ samāśritān |
vinatāṃ viṣaṇṇavadanāṃ kadrūrdāsye nyayojayat || 1-20-2||
MHB 1-20-3
ततः सा विनता तस्मिन्पणितेन पराजिता ।
अभवद्दुःखसंतप्ता दासीभावं समास्थिता ॥ १-२०-३॥
tataḥ sā vinatā tasminpaṇitena parājitā |
abhavadduḥkhasaṃtaptā dāsībhāvaṃ samāsthitā || 1-20-3||
MHB 1-20-4
एतस्मिन्नन्तरे चैव गरुडः काल आगते ।
विना मात्रा महातेजा विदार्याण्डमजायत ॥ १-२०-४॥
etasminnantare caiva garuḍaḥ kāla āgate |
vinā mātrā mahātejā vidāryāṇḍamajāyata || 1-20-4||
MHB 1-20-5
अग्निराशिरिवोद्भासन्समिद्धोऽतिभयंकरः ।
प्रवृद्धः सहसा पक्षी महाकायो नभोगतः ॥ १-२०-५॥
agnirāśirivodbhāsansamiddho'tibhayaṃkaraḥ |
pravṛddhaḥ sahasā pakṣī mahākāyo nabhogataḥ || 1-20-5||
MHB 1-20-6
तं दृष्ट्वा शरणं जग्मुः प्रजाः सर्वा विभावसुम् ।
प्रणिपत्याब्रुवंश्चैनमासीनं विश्वरूपिणम् ॥ १-२०-६॥
taṃ dṛṣṭvā śaraṇaṃ jagmuḥ prajāḥ sarvā vibhāvasum |
praṇipatyābruvaṃścainamāsīnaṃ viśvarūpiṇam || 1-20-6||
MHB 1-20-7
अग्ने मा त्वं प्रवर्धिष्ठाः कच्चिन्नो न दिधक्षसि ।
असौ हि राशिः सुमहान्समिद्धस्तव सर्पति ॥ १-२०-७॥
agne mā tvaṃ pravardhiṣṭhāḥ kaccinno na didhakṣasi |
asau hi rāśiḥ sumahānsamiddhastava sarpati || 1-20-7||
MHB 1-20-8
अग्निरुवाच ।
नैतदेवं यथा यूयं मन्यध्वमसुरार्दनाः ।
गरुडो बलवानेष मम तुल्यः स्वतेजसा ॥ १-२०-८॥
agniruvāca |
naitadevaṃ yathā yūyaṃ manyadhvamasurārdanāḥ |
garuḍo balavāneṣa mama tulyaḥ svatejasā || 1-20-8||
MHB 1-20-9
सूत उवाच ।
एवमुक्तास्ततो गत्वा गरुडं वाग्भिरस्तुवन् ।
अदूरादभ्युपेत्यैनं देवाः सर्षिगणास्तदा ॥ १-२०-९॥
sūta uvāca |
evamuktāstato gatvā garuḍaṃ vāgbhirastuvan |
adūrādabhyupetyainaṃ devāḥ sarṣigaṇāstadā || 1-20-9||
MHB 1-20-10
त्वमृषिस्त्वं महाभागस्त्वं देवः पतगेश्वरः ।
त्वं प्रभुस्तपनप्रख्यस्त्वं नस्त्राणमनुत्तमम् ॥ १-२०-१०॥
tvamṛṣistvaṃ mahābhāgastvaṃ devaḥ patageśvaraḥ |
tvaṃ prabhustapanaprakhyastvaṃ nastrāṇamanuttamam || 1-20-10||
MHB 1-20-11
बलोर्मिमान्साधुरदीनसत्त्वः समृद्धिमान्दुष्प्रसहस्त्वमेव ।
तपः श्रुतं सर्वमहीनकीर्ते अनागतं चोपगतं च सर्वम् ॥ १-२०-११॥
balormimānsādhuradīnasattvaḥ samṛddhimānduṣprasahastvameva |
tapaḥ śrutaṃ sarvamahīnakīrte anāgataṃ copagataṃ ca sarvam || 1-20-11||
MHB 1-20-12
त्वमुत्तमः सर्वमिदं चराचरं गभस्तिभिर्भानुरिवावभाससे ।
समाक्षिपन्भानुमतः प्रभां मुहुस्त्वमन्तकः सर्वमिदं ध्रुवाध्रुवम् ॥ १-२०-१२॥
tvamuttamaḥ sarvamidaṃ carācaraṃ gabhastibhirbhānurivāvabhāsase |
samākṣipanbhānumataḥ prabhāṃ muhustvamantakaḥ sarvamidaṃ dhruvādhruvam || 1-20-12||
MHB 1-20-13
दिवाकरः परिकुपितो यथा दहेत्प्रजास्तथा दहसि हुताशनप्रभ ।
भयंकरः प्रलय इवाग्निरुत्थितो विनाशयन्युगपरिवर्तनान्तकृत् ॥ १-२०-१३॥
divākaraḥ parikupito yathā dahetprajāstathā dahasi hutāśanaprabha |
bhayaṃkaraḥ pralaya ivāgnirutthito vināśayanyugaparivartanāntakṛt || 1-20-13||
MHB 1-20-14
खगेश्वरं शरणमुपस्थिता वयं महौजसं वितिमिरमभ्रगोचरम् ।
महाबलं गरुडमुपेत्य खेचरं परावरं वरदमजय्यविक्रमम् ॥ १-२०-१४॥
khageśvaraṃ śaraṇamupasthitā vayaṃ mahaujasaṃ vitimiramabhragocaram |
mahābalaṃ garuḍamupetya khecaraṃ parāvaraṃ varadamajayyavikramam || 1-20-14||
MHB 1-20-15
एवं स्तुतः सुपर्णस्तु देवैः सर्षिगणैस्तदा ।
तेजसः प्रतिसंहारमात्मनः स चकार ह ॥ १-२०-१५॥
evaṃ stutaḥ suparṇastu devaiḥ sarṣigaṇaistadā |
tejasaḥ pratisaṃhāramātmanaḥ sa cakāra ha || 1-20-15||
Adhyaya: 21/225 (17)
MHB 1-21-1
सूत उवाच ।
ततः कामगमः पक्षी महावीर्यो महाबलः ।
मातुरन्तिकमागच्छत्परं तीरं महोदधेः ॥ १-२१-१॥
sūta uvāca |
tataḥ kāmagamaḥ pakṣī mahāvīryo mahābalaḥ |
māturantikamāgacchatparaṃ tīraṃ mahodadheḥ || 1-21-1||
MHB 1-21-2
यत्र सा विनता तस्मिन्पणितेन पराजिता ।
अतीव दुःखसंतप्ता दासीभावमुपागता ॥ १-२१-२॥
yatra sā vinatā tasminpaṇitena parājitā |
atīva duḥkhasaṃtaptā dāsībhāvamupāgatā || 1-21-2||
MHB 1-21-3
ततः कदाचिद्विनतां प्रवणां पुत्रसंनिधौ ।
काल आहूय वचनं कद्रूरिदमभाषत ॥ १-२१-३॥
tataḥ kadācidvinatāṃ pravaṇāṃ putrasaṃnidhau |
kāla āhūya vacanaṃ kadrūridamabhāṣata || 1-21-3||
MHB 1-21-4
नागानामालयं भद्रे सुरम्यं रमणीयकम् ।
समुद्रकुक्षावेकान्ते तत्र मां विनते वह ॥ १-२१-४॥
nāgānāmālayaṃ bhadre suramyaṃ ramaṇīyakam |
samudrakukṣāvekānte tatra māṃ vinate vaha || 1-21-4||
MHB 1-21-5
ततः सुपर्णमाता तामवहत्सर्पमातरम् ।
पन्नगान्गरुडश्चापि मातुर्वचनचोदितः ॥ १-२१-५॥
tataḥ suparṇamātā tāmavahatsarpamātaram |
pannagāngaruḍaścāpi māturvacanacoditaḥ || 1-21-5||
MHB 1-21-6
स सूर्यस्याभितो याति वैनतेयो विहंगमः ।
सूर्यरश्मिपरीताश्च मूर्च्छिताः पन्नगाभवन् ।
तदवस्थान्सुतान्दृष्ट्वा कद्रूः शक्रमथास्तुवत् ॥ १-२१-६॥
sa sūryasyābhito yāti vainateyo vihaṃgamaḥ |
sūryaraśmiparītāśca mūrcchitāḥ pannagābhavan |
tadavasthānsutāndṛṣṭvā kadrūḥ śakramathāstuvat || 1-21-6||
MHB 1-21-7
नमस्ते देवदेवेश नमस्ते बलसूदन ।
नमुचिघ्न नमस्तेऽस्तु सहस्राक्ष शचीपते ॥ १-२१-७॥
namaste devadeveśa namaste balasūdana |
namucighna namaste'stu sahasrākṣa śacīpate || 1-21-7||
MHB 1-21-8
सर्पाणां सूर्यतप्तानां वारिणा त्वं प्लवो भव ।
त्वमेव परमं त्राणमस्माकममरोत्तम ॥ १-२१-८॥
sarpāṇāṃ sūryataptānāṃ vāriṇā tvaṃ plavo bhava |
tvameva paramaṃ trāṇamasmākamamarottama || 1-21-8||
MHB 1-21-9
ईशो ह्यसि पयः स्रष्टुं त्वमनल्पं पुरंदर ।
त्वमेव मेघस्त्वं वायुस्त्वमग्निर्वैद्युतोऽम्बरे ॥ १-२१-९॥
īśo hyasi payaḥ sraṣṭuṃ tvamanalpaṃ puraṃdara |
tvameva meghastvaṃ vāyustvamagnirvaidyuto'mbare || 1-21-9||
MHB 1-21-10
त्वमभ्रघनविक्षेप्ता त्वामेवाहुः पुनर्घनम् ।
त्वं वज्रमतुलं घोरं घोषवांस्त्वं बलाहकः ॥ १-२१-१०॥
tvamabhraghanavikṣeptā tvāmevāhuḥ punarghanam |
tvaṃ vajramatulaṃ ghoraṃ ghoṣavāṃstvaṃ balāhakaḥ || 1-21-10||
MHB 1-21-11
स्रष्टा त्वमेव लोकानां संहर्ता चापराजितः ।
त्वं ज्योतिः सर्वभूतानां त्वमादित्यो विभावसुः ॥ १-२१-११॥
sraṣṭā tvameva lokānāṃ saṃhartā cāparājitaḥ |
tvaṃ jyotiḥ sarvabhūtānāṃ tvamādityo vibhāvasuḥ || 1-21-11||
MHB 1-21-12
त्वं महद्भूतमाश्चर्यं त्वं राजा त्वं सुरोत्तमः ।
त्वं विष्णुस्त्वं सहस्राक्षस्त्वं देवस्त्वं परायणम् ॥ १-२१-१२॥
tvaṃ mahadbhūtamāścaryaṃ tvaṃ rājā tvaṃ surottamaḥ |
tvaṃ viṣṇustvaṃ sahasrākṣastvaṃ devastvaṃ parāyaṇam || 1-21-12||
MHB 1-21-13
त्वं सर्वममृतं देव त्वं सोमः परमार्चितः ।
त्वं मुहूर्तस्तिथिश्च त्वं लवस्त्वं वै पुनः क्षणः ॥ १-२१-१३॥
tvaṃ sarvamamṛtaṃ deva tvaṃ somaḥ paramārcitaḥ |
tvaṃ muhūrtastithiśca tvaṃ lavastvaṃ vai punaḥ kṣaṇaḥ || 1-21-13||
MHB 1-21-14
शुक्लस्त्वं बहुलश्चैव कला काष्ठा त्रुटिस्तथा ।
संवत्सरर्तवो मासा रजन्यश्च दिनानि च ॥ १-२१-१४॥
śuklastvaṃ bahulaścaiva kalā kāṣṭhā truṭistathā |
saṃvatsarartavo māsā rajanyaśca dināni ca || 1-21-14||
MHB 1-21-15
त्वमुत्तमा सगिरिवना वसुंधरा सभास्करं वितिमिरमम्बरं तथा ।
महोदधिः सतिमितिमिंगिलस्तथा महोर्मिमान्बहुमकरो झषालयः ॥ १-२१-१५॥
tvamuttamā sagirivanā vasuṃdharā sabhāskaraṃ vitimiramambaraṃ tathā |
mahodadhiḥ satimitimiṃgilastathā mahormimānbahumakaro jhaṣālayaḥ || 1-21-15||
MHB 1-21-16
महद्यशस्त्वमिति सदाभिपूज्यसे मनीषिभिर्मुदितमना महर्षिभिः ।
अभिष्टुतः पिबसि च सोममध्वरे वषट्कृतान्यपि च हवींषि भूतये ॥ १-२१-१६॥
mahadyaśastvamiti sadābhipūjyase manīṣibhirmuditamanā maharṣibhiḥ |
abhiṣṭutaḥ pibasi ca somamadhvare vaṣaṭkṛtānyapi ca havīṃṣi bhūtaye || 1-21-16||
MHB 1-21-17
त्वं विप्रैः सततमिहेज्यसे फलार्थं वेदाङ्गेष्वतुलबलौघ गीयसे च ।
त्वद्धेतोर्यजनपरायणा द्विजेन्द्रा वेदाङ्गान्यभिगमयन्ति सर्ववेदैः ॥ १-२१-१७॥
tvaṃ vipraiḥ satatamihejyase phalārthaṃ vedāṅgeṣvatulabalaugha gīyase ca |
tvaddhetoryajanaparāyaṇā dvijendrā vedāṅgānyabhigamayanti sarvavedaiḥ || 1-21-17||
Adhyaya: 22/225 (5)
MHB 1-22-1
सूत उवाच ।
एवं स्तुतस्तदा कद्र्वा भगवान्हरिवाहनः ।
नीलजीमूतसंघातैर्व्योम सर्वं समावृणोत् ॥ १-२२-१॥
sūta uvāca |
evaṃ stutastadā kadrvā bhagavānharivāhanaḥ |
nīlajīmūtasaṃghātairvyoma sarvaṃ samāvṛṇot || 1-22-1||
MHB 1-22-2
ते मेघा मुमुचुस्तोयं प्रभूतं विद्युदुज्ज्वलाः ।
परस्परमिवात्यर्थं गर्जन्तः सततं दिवि ॥ १-२२-२॥
te meghā mumucustoyaṃ prabhūtaṃ vidyudujjvalāḥ |
parasparamivātyarthaṃ garjantaḥ satataṃ divi || 1-22-2||
MHB 1-22-3
संघातितमिवाकाशं जलदैः सुमहाद्भुतैः ।
सृजद्भिरतुलं तोयमजस्रं सुमहारवैः ॥ १-२२-३॥
saṃghātitamivākāśaṃ jaladaiḥ sumahādbhutaiḥ |
sṛjadbhiratulaṃ toyamajasraṃ sumahāravaiḥ || 1-22-3||
MHB 1-22-4
संप्रनृत्तमिवाकाशं धारोर्मिभिरनेकशः ।
मेघस्तनितनिर्घोषमम्बरं समपद्यत ॥ १-२२-४॥
saṃpranṛttamivākāśaṃ dhārormibhiranekaśaḥ |
meghastanitanirghoṣamambaraṃ samapadyata || 1-22-4||
MHB 1-22-5
नागानामुत्तमो हर्षस्तदा वर्षति वासवे ।
आपूर्यत मही चापि सलिलेन समन्ततः ॥ १-२२-५॥
nāgānāmuttamo harṣastadā varṣati vāsave |
āpūryata mahī cāpi salilena samantataḥ || 1-22-5||
Adhyaya: 23/225 (12)
MHB 1-23-1
सूत उवाच ।
सुपर्णेनोह्यमानास्ते जग्मुस्तं देशमाशु वै ।
सागराम्बुपरिक्षिप्तं पक्षिसंघनिनादितम् ॥ १-२३-१॥
sūta uvāca |
suparṇenohyamānāste jagmustaṃ deśamāśu vai |
sāgarāmbuparikṣiptaṃ pakṣisaṃghanināditam || 1-23-1||
MHB 1-23-2
विचित्रफलपुष्पाभिर्वनराजिभिरावृतम् ।
भवनैरावृतं रम्यैस्तथा पद्माकरैरपि ॥ १-२३-२॥
vicitraphalapuṣpābhirvanarājibhirāvṛtam |
bhavanairāvṛtaṃ ramyaistathā padmākarairapi || 1-23-2||
MHB 1-23-3
प्रसन्नसलिलैश्चापि ह्रदैश्चित्रैर्विभूषितम् ।
दिव्यगन्धवहैः पुण्यैर्मारुतैरुपवीजितम् ॥ १-२३-३॥
prasannasalilaiścāpi hradaiścitrairvibhūṣitam |
divyagandhavahaiḥ puṇyairmārutairupavījitam || 1-23-3||
MHB 1-23-4
उपजिघ्रद्भिराकाशं वृक्षैर्मलयजैरपि ।
शोभितं पुष्पवर्षाणि मुञ्चद्भिर्मारुतोद्धुतैः ॥ १-२३-४॥
upajighradbhirākāśaṃ vṛkṣairmalayajairapi |
śobhitaṃ puṣpavarṣāṇi muñcadbhirmārutoddhutaiḥ || 1-23-4||
MHB 1-23-5
किरद्भिरिव तत्रस्थान्नागान्पुष्पाम्बुवृष्टिभिः ।
मनःसंहर्षणं पुण्यं गन्धर्वाप्सरसां प्रियम् ।
नानापक्षिरुतं रम्यं कद्रूपुत्रप्रहर्षणम् ॥ १-२३-५॥
kiradbhiriva tatrasthānnāgānpuṣpāmbuvṛṣṭibhiḥ |
manaḥsaṃharṣaṇaṃ puṇyaṃ gandharvāpsarasāṃ priyam |
nānāpakṣirutaṃ ramyaṃ kadrūputrapraharṣaṇam || 1-23-5||
MHB 1-23-6
तत्ते वनं समासाद्य विजह्रुः पन्नगा मुदा ।
अब्रुवंश्च महावीर्यं सुपर्णं पतगोत्तमम् ॥ १-२३-६॥
tatte vanaṃ samāsādya vijahruḥ pannagā mudā |
abruvaṃśca mahāvīryaṃ suparṇaṃ patagottamam || 1-23-6||
MHB 1-23-7
वहास्मानपरं द्वीपं सुरम्यं विपुलोदकम् ।
त्वं हि देशान्बहून्रम्यान्पतन्पश्यसि खेचर ॥ १-२३-७॥
vahāsmānaparaṃ dvīpaṃ suramyaṃ vipulodakam |
tvaṃ hi deśānbahūnramyānpatanpaśyasi khecara || 1-23-7||
MHB 1-23-8
स विचिन्त्याब्रवीत्पक्षी मातरं विनतां तदा ।
किं कारणं मया मातः कर्तव्यं सर्पभाषितम् ॥ १-२३-८॥
sa vicintyābravītpakṣī mātaraṃ vinatāṃ tadā |
kiṃ kāraṇaṃ mayā mātaḥ kartavyaṃ sarpabhāṣitam || 1-23-8||
MHB 1-23-9
विनतोवाच ।
दासीभूतास्म्यनार्याया भगिन्याः पतगोत्तम ।
पणं वितथमास्थाय सर्पैरुपधिना कृतम् ॥ १-२३-९॥
vinatovāca |
dāsībhūtāsmyanāryāyā bhaginyāḥ patagottama |
paṇaṃ vitathamāsthāya sarpairupadhinā kṛtam || 1-23-9||
MHB 1-23-10
सूत उवाच ।
तस्मिंस्तु कथिते मात्रा कारणे गगनेचरः ।
उवाच वचनं सर्पांस्तेन दुःखेन दुःखितः ॥ १-२३-१०॥
sūta uvāca |
tasmiṃstu kathite mātrā kāraṇe gaganecaraḥ |
uvāca vacanaṃ sarpāṃstena duḥkhena duḥkhitaḥ || 1-23-10||
MHB 1-23-11
किमाहृत्य विदित्वा वा किं वा कृत्वेह पौरुषम् ।
दास्याद्वो विप्रमुच्येयं सत्यं शंसत लेलिहाः ॥ १-२३-११॥
kimāhṛtya viditvā vā kiṃ vā kṛtveha pauruṣam |
dāsyādvo vipramucyeyaṃ satyaṃ śaṃsata lelihāḥ || 1-23-11||
MHB 1-23-12
श्रुत्वा तमब्रुवन्सर्पा आहरामृतमोजसा ।
ततो दास्याद्विप्रमोक्षो भविता तव खेचर ॥ १-२३-१२॥
śrutvā tamabruvansarpā āharāmṛtamojasā |
tato dāsyādvipramokṣo bhavitā tava khecara || 1-23-12||
Adhyaya: 24/225 (14)
MHB 1-24-1
सूत उवाच ।
इत्युक्तो गरुडः सर्पैस्ततो मातरमब्रवीत् ।
गच्छाम्यमृतमाहर्तुं भक्ष्यमिच्छामि वेदितुम् ॥ १-२४-१॥
sūta uvāca |
ityukto garuḍaḥ sarpaistato mātaramabravīt |
gacchāmyamṛtamāhartuṃ bhakṣyamicchāmi veditum || 1-24-1||
MHB 1-24-2
विनतोवाच ।
समुद्रकुक्षावेकान्ते निषादालयमुत्तमम् ।
सहस्राणामनेकानां तान्भुक्त्वामृतमानय ॥ १-२४-२॥
vinatovāca |
samudrakukṣāvekānte niṣādālayamuttamam |
sahasrāṇāmanekānāṃ tānbhuktvāmṛtamānaya || 1-24-2||
MHB 1-24-3
न तु ते ब्राह्मणं हन्तुं कार्या बुद्धिः कथंचन ।
अवध्यः सर्वभूतानां ब्राह्मणो ह्यनलोपमः ॥ १-२४-३॥
na tu te brāhmaṇaṃ hantuṃ kāryā buddhiḥ kathaṃcana |
avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ brāhmaṇo hyanalopamaḥ || 1-24-3||
MHB 1-24-4
अग्निरर्को विषं शस्त्रं विप्रो भवति कोपितः ।
भूतानामग्रभुग्विप्रो वर्णश्रेष्ठः पिता गुरुः ॥ १-२४-४॥
agnirarko viṣaṃ śastraṃ vipro bhavati kopitaḥ |
bhūtānāmagrabhugvipro varṇaśreṣṭhaḥ pitā guruḥ || 1-24-4||
MHB 1-24-5
गरुड उवाच ।
यथाहमभिजानीयां ब्राह्मणं लक्षणैः शुभैः ।
तन्मे कारणतो मातः पृच्छतो वक्तुमर्हसि ॥ १-२४-५॥
garuḍa uvāca |
yathāhamabhijānīyāṃ brāhmaṇaṃ lakṣaṇaiḥ śubhaiḥ |
tanme kāraṇato mātaḥ pṛcchato vaktumarhasi || 1-24-5||
MHB 1-24-6
विनतोवाच ।
यस्ते कण्ठमनुप्राप्तो निगीर्णं बडिशं यथा ।
दहेदङ्गारवत्पुत्र तं विद्याद्ब्राह्मणर्षभम् ॥ १-२४-६॥
vinatovāca |
yaste kaṇṭhamanuprāpto nigīrṇaṃ baḍiśaṃ yathā |
dahedaṅgāravatputra taṃ vidyādbrāhmaṇarṣabham || 1-24-6||
MHB 1-24-7
सूत उवाच ।
प्रोवाच चैनं विनता पुत्रहार्दादिदं वचः ।
जानन्त्यप्यतुलं वीर्यमाशीर्वादसमन्वितम् ॥ १-२४-७॥
sūta uvāca |
provāca cainaṃ vinatā putrahārdādidaṃ vacaḥ |
jānantyapyatulaṃ vīryamāśīrvādasamanvitam || 1-24-7||
MHB 1-24-8
पक्षौ ते मारुतः पातु चन्द्रः पृष्ठं तु पुत्रक ।
शिरस्तु पातु ते वह्निर्भास्करः सर्वमेव तु ॥ १-२४-८॥
pakṣau te mārutaḥ pātu candraḥ pṛṣṭhaṃ tu putraka |
śirastu pātu te vahnirbhāskaraḥ sarvameva tu || 1-24-8||
MHB 1-24-9
अहं च ते सदा पुत्र शान्तिस्वस्तिपरायणा ।
अरिष्टं व्रज पन्थानं वत्स कार्यार्थसिद्धये ॥ १-२४-९॥
ahaṃ ca te sadā putra śāntisvastiparāyaṇā |
ariṣṭaṃ vraja panthānaṃ vatsa kāryārthasiddhaye || 1-24-9||
MHB 1-24-10
ततः स मातुर्वचनं निशम्य वितत्य पक्षौ नभ उत्पपात ।
ततो निषादान्बलवानुपागमद्बुभुक्षितः काल इवान्तको महान् ॥ १-२४-१०॥
tataḥ sa māturvacanaṃ niśamya vitatya pakṣau nabha utpapāta |
tato niṣādānbalavānupāgamadbubhukṣitaḥ kāla ivāntako mahān || 1-24-10||
MHB 1-24-11
स तान्निषादानुपसंहरंस्तदा रजः समुद्धूय नभःस्पृशं महत् ।
समुद्रकुक्षौ च विशोषयन्पयः समीपगान्भूमिधरान्विचालयन् ॥ १-२४-११॥
sa tānniṣādānupasaṃharaṃstadā rajaḥ samuddhūya nabhaḥspṛśaṃ mahat |
samudrakukṣau ca viśoṣayanpayaḥ samīpagānbhūmidharānvicālayan || 1-24-11||
MHB 1-24-12
ततः स चक्रे महदाननं तदा निषादमार्गं प्रतिरुध्य पक्षिराट् ।
ततो निषादास्त्वरिताः प्रवव्रजुर्यतो मुखं तस्य भुजंगभोजिनः ॥ १-२४-१२॥
tataḥ sa cakre mahadānanaṃ tadā niṣādamārgaṃ pratirudhya pakṣirāṭ |
tato niṣādāstvaritāḥ pravavrajuryato mukhaṃ tasya bhujaṃgabhojinaḥ || 1-24-12||
MHB 1-24-13
तदाननं विवृतमतिप्रमाणवत्समभ्ययुर्गगनमिवार्दिताः खगाः ।
सहस्रशः पवनरजोभ्रमोहिता महानिलप्रचलितपादपे वने ॥ १-२४-१३॥
tadānanaṃ vivṛtamatipramāṇavatsamabhyayurgaganamivārditāḥ khagāḥ |
sahasraśaḥ pavanarajobhramohitā mahānilapracalitapādape vane || 1-24-13||
MHB 1-24-14
ततः खगो वदनममित्रतापनः समाहरत्परिचपलो महाबलः ।
निषूदयन्बहुविधमत्स्यभक्षिणो बुभुक्षितो गगनचरेश्वरस्तदा ॥ १-२४-१४॥
tataḥ khago vadanamamitratāpanaḥ samāharatparicapalo mahābalaḥ |
niṣūdayanbahuvidhamatsyabhakṣiṇo bubhukṣito gaganacareśvarastadā || 1-24-14||
Adhyaya: 25/225 (33)
MHB 1-25-1
सूत उवाच ।
तस्य कण्ठमनुप्राप्तो ब्राह्मणः सह भार्यया ।
दहन्दीप्त इवाङ्गारस्तमुवाचान्तरिक्षगः ॥ १-२५-१॥
sūta uvāca |
tasya kaṇṭhamanuprāpto brāhmaṇaḥ saha bhāryayā |
dahandīpta ivāṅgārastamuvācāntarikṣagaḥ || 1-25-1||
MHB 1-25-2
द्विजोत्तम विनिर्गच्छ तूर्णमास्यादपावृतात् ।
न हि मे ब्राह्मणो वध्यः पापेष्वपि रतः सदा ॥ १-२५-२॥
dvijottama vinirgaccha tūrṇamāsyādapāvṛtāt |
na hi me brāhmaṇo vadhyaḥ pāpeṣvapi rataḥ sadā || 1-25-2||
MHB 1-25-3
ब्रुवाणमेवं गरुडं ब्राह्मणः समभाषत ।
निषादी मम भार्येयं निर्गच्छतु मया सह ॥ १-२५-३॥
bruvāṇamevaṃ garuḍaṃ brāhmaṇaḥ samabhāṣata |
niṣādī mama bhāryeyaṃ nirgacchatu mayā saha || 1-25-3||
MHB 1-25-4
गरुड उवाच ।
एतामपि निषादीं त्वं परिगृह्याशु निष्पत ।
तूर्णं संभावयात्मानमजीर्णं मम तेजसा ॥ १-२५-४॥
garuḍa uvāca |
etāmapi niṣādīṃ tvaṃ parigṛhyāśu niṣpata |
tūrṇaṃ saṃbhāvayātmānamajīrṇaṃ mama tejasā || 1-25-4||
MHB 1-25-5
सूत उवाच ।
ततः स विप्रो निष्क्रान्तो निषादीसहितस्तदा ।
वर्धयित्वा च गरुडमिष्टं देशं जगाम ह ॥ १-२५-५॥
sūta uvāca |
tataḥ sa vipro niṣkrānto niṣādīsahitastadā |
vardhayitvā ca garuḍamiṣṭaṃ deśaṃ jagāma ha || 1-25-5||
MHB 1-25-6
सहभार्ये विनिष्क्रान्ते तस्मिन्विप्रे स पक्षिराट् ।
वितत्य पक्षावाकाशमुत्पपात मनोजवः ॥ १-२५-६॥
sahabhārye viniṣkrānte tasminvipre sa pakṣirāṭ |
vitatya pakṣāvākāśamutpapāta manojavaḥ || 1-25-6||
MHB 1-25-7
ततोऽपश्यत्स पितरं पृष्टश्चाख्यातवान्पितुः ।
अहं हि सर्पैः प्रहितः सोममाहर्तुमुद्यतः ।
मातुर्दास्यविमोक्षार्थमाहरिष्ये तमद्य वै ॥ १-२५-७॥
tato'paśyatsa pitaraṃ pṛṣṭaścākhyātavānpituḥ |
ahaṃ hi sarpaiḥ prahitaḥ somamāhartumudyataḥ |
māturdāsyavimokṣārthamāhariṣye tamadya vai || 1-25-7||
MHB 1-25-8
मात्रा चास्मि समादिष्टो निषादान्भक्षयेति वै ।
न च मे तृप्तिरभवद्भक्षयित्वा सहस्रशः ॥ १-२५-८॥
mātrā cāsmi samādiṣṭo niṣādānbhakṣayeti vai |
na ca me tṛptirabhavadbhakṣayitvā sahasraśaḥ || 1-25-8||
MHB 1-25-9
तस्माद्भोक्तव्यमपरं भगवन्प्रदिशस्व मे ।
यद्भुक्त्वामृतमाहर्तुं समर्थः स्यामहं प्रभो ॥ १-२५-९॥
tasmādbhoktavyamaparaṃ bhagavanpradiśasva me |
yadbhuktvāmṛtamāhartuṃ samarthaḥ syāmahaṃ prabho || 1-25-9||
MHB 1-25-10
कश्यप उवाच ।
आसीद्विभावसुर्नाम महर्षिः कोपनो भृशम् ।
भ्राता तस्यानुजश्चासीत्सुप्रतीको महातपाः ॥ १-२५-१०॥
kaśyapa uvāca |
āsīdvibhāvasurnāma maharṣiḥ kopano bhṛśam |
bhrātā tasyānujaścāsītsupratīko mahātapāḥ || 1-25-10||
MHB 1-25-11
स नेच्छति धनं भ्रात्रा सहैकस्थं महामुनिः ।
विभागं कीर्तयत्येव सुप्रतीकोऽथ नित्यशः ॥ १-२५-११॥
sa necchati dhanaṃ bhrātrā sahaikasthaṃ mahāmuniḥ |
vibhāgaṃ kīrtayatyeva supratīko'tha nityaśaḥ || 1-25-11||
MHB 1-25-12
अथाब्रवीच्च तं भ्राता सुप्रतीकं विभावसुः ।
विभागं बहवो मोहात्कर्तुमिच्छन्ति नित्यदा ।
ततो विभक्ता अन्योन्यं नाद्रियन्तेऽर्थमोहिताः ॥ १-२५-१२॥
athābravīcca taṃ bhrātā supratīkaṃ vibhāvasuḥ |
vibhāgaṃ bahavo mohātkartumicchanti nityadā |
tato vibhaktā anyonyaṃ nādriyante'rthamohitāḥ || 1-25-12||
MHB 1-25-13
ततः स्वार्थपरान्मूढान्पृथग्भूतान्स्वकैर्धनैः ।
विदित्वा भेदयन्त्येतानमित्रा मित्ररूपिणः ॥ १-२५-१३॥
tataḥ svārthaparānmūḍhānpṛthagbhūtānsvakairdhanaiḥ |
viditvā bhedayantyetānamitrā mitrarūpiṇaḥ || 1-25-13||
MHB 1-25-14
विदित्वा चापरे भिन्नानन्तरेषु पतन्त्यथ ।
भिन्नानामतुलो नाशः क्षिप्रमेव प्रवर्तते ॥ १-२५-१४॥
viditvā cāpare bhinnānantareṣu patantyatha |
bhinnānāmatulo nāśaḥ kṣiprameva pravartate || 1-25-14||
MHB 1-25-15
तस्माच्चैव विभागार्थं न प्रशंसन्ति पण्डिताः ।
गुरुशास्त्रे निबद्धानामन्योन्यमभिशङ्किनाम् ॥ १-२५-१५॥
tasmāccaiva vibhāgārthaṃ na praśaṃsanti paṇḍitāḥ |
guruśāstre nibaddhānāmanyonyamabhiśaṅkinām || 1-25-15||
MHB 1-25-16
नियन्तुं न हि शक्यस्त्वं भेदतो धनमिच्छसि ।
यस्मात्तस्मात्सुप्रतीक हस्तित्वं समवाप्स्यसि ॥ १-२५-१६॥
niyantuṃ na hi śakyastvaṃ bhedato dhanamicchasi |
yasmāttasmātsupratīka hastitvaṃ samavāpsyasi || 1-25-16||
MHB 1-25-17
शप्तस्त्वेवं सुप्रतीको विभावसुमथाब्रवीत् ।
त्वमप्यन्तर्जलचरः कच्छपः संभविष्यसि ॥ १-२५-१७॥
śaptastvevaṃ supratīko vibhāvasumathābravīt |
tvamapyantarjalacaraḥ kacchapaḥ saṃbhaviṣyasi || 1-25-17||
MHB 1-25-18
एवमन्योन्यशापात्तौ सुप्रतीकविभावसू ।
गजकच्छपतां प्राप्तावर्थार्थं मूढचेतसौ ॥ १-२५-१८॥
evamanyonyaśāpāttau supratīkavibhāvasū |
gajakacchapatāṃ prāptāvarthārthaṃ mūḍhacetasau || 1-25-18||
MHB 1-25-19
रोषदोषानुषङ्गेण तिर्यग्योनिगतावपि ।
परस्परद्वेषरतौ प्रमाणबलदर्पितौ ॥ १-२५-१९॥
roṣadoṣānuṣaṅgeṇa tiryagyonigatāvapi |
parasparadveṣaratau pramāṇabaladarpitau || 1-25-19||
MHB 1-25-20
सरस्यस्मिन्महाकायौ पूर्ववैरानुसारिणौ ।
तयोरेकतरः श्रीमान्समुपैति महागजः ॥ १-२५-२०॥
sarasyasminmahākāyau pūrvavairānusāriṇau |
tayorekataraḥ śrīmānsamupaiti mahāgajaḥ || 1-25-20||
MHB 1-25-21
तस्य बृंहितशब्देन कूर्मोऽप्यन्तर्जलेशयः ।
उत्थितोऽसौ महाकायः कृत्स्नं संक्षोभयन्सरः ॥ १-२५-२१॥
tasya bṛṃhitaśabdena kūrmo'pyantarjaleśayaḥ |
utthito'sau mahākāyaḥ kṛtsnaṃ saṃkṣobhayansaraḥ || 1-25-21||
MHB 1-25-22
तं दृष्ट्वावेष्टितकरः पतत्येष गजो जलम् ।
दन्तहस्ताग्रलाङ्गूलपादवेगेन वीर्यवान् ॥ १-२५-२२॥
taṃ dṛṣṭvāveṣṭitakaraḥ patatyeṣa gajo jalam |
dantahastāgralāṅgūlapādavegena vīryavān || 1-25-22||
MHB 1-25-23
तं विक्षोभयमाणं तु सरो बहुझषाकुलम् ।
कूर्मोऽप्यभ्युद्यतशिरा युद्धायाभ्येति वीर्यवान् ॥ १-२५-२३॥
taṃ vikṣobhayamāṇaṃ tu saro bahujhaṣākulam |
kūrmo'pyabhyudyataśirā yuddhāyābhyeti vīryavān || 1-25-23||
MHB 1-25-24
षडुच्छ्रितो योजनानि गजस्तद्द्विगुणायतः ।
कूर्मस्त्रियोजनोत्सेधो दशयोजनमण्डलः ॥ १-२५-२४॥
ṣaḍucchrito yojanāni gajastaddviguṇāyataḥ |
kūrmastriyojanotsedho daśayojanamaṇḍalaḥ || 1-25-24||
MHB 1-25-25
तावेतौ युद्धसंमत्तौ परस्परजयैषिणौ ।
उपयुज्याशु कर्मेदं साधयेप्सितमात्मनः ॥ १-२५-२५॥
tāvetau yuddhasaṃmattau parasparajayaiṣiṇau |
upayujyāśu karmedaṃ sādhayepsitamātmanaḥ || 1-25-25||
MHB 1-25-26
सूत उवाच ।
स तच्छ्रुत्वा पितुर्वाक्यं भीमवेगोऽन्तरिक्षगः ।
नखेन गजमेकेन कूर्ममेकेन चाक्षिपत् ॥ १-२५-२६॥
sūta uvāca |
sa tacchrutvā piturvākyaṃ bhīmavego'ntarikṣagaḥ |
nakhena gajamekena kūrmamekena cākṣipat || 1-25-26||
MHB 1-25-27
समुत्पपात चाकाशं तत उच्चैर्विहंगमः ।
सोऽलम्बतीर्थमासाद्य देववृक्षानुपागमत् ॥ १-२५-२७॥
samutpapāta cākāśaṃ tata uccairvihaṃgamaḥ |
so'lambatīrthamāsādya devavṛkṣānupāgamat || 1-25-27||
MHB 1-25-28
ते भीताः समकम्पन्त तस्य पक्षानिलाहताः ।
न नो भञ्ज्यादिति तदा दिव्याः कनकशाखिनः ॥ १-२५-२८॥
te bhītāḥ samakampanta tasya pakṣānilāhatāḥ |
na no bhañjyāditi tadā divyāḥ kanakaśākhinaḥ || 1-25-28||
MHB 1-25-29
प्रचलाङ्गान्स तान्दृष्ट्वा मनोरथफलाङ्कुरान् ।
अन्यानतुलरूपाङ्गानुपचक्राम खेचरः ॥ १-२५-२९॥
pracalāṅgānsa tāndṛṣṭvā manorathaphalāṅkurān |
anyānatularūpāṅgānupacakrāma khecaraḥ || 1-25-29||
MHB 1-25-30
काञ्चनै राजतैश्चैव फलैर्वैडूर्यशाखिनः ।
सागराम्बुपरिक्षिप्तान्भ्राजमानान्महाद्रुमान् ॥ १-२५-३०॥
kāñcanai rājataiścaiva phalairvaiḍūryaśākhinaḥ |
sāgarāmbuparikṣiptānbhrājamānānmahādrumān || 1-25-30||
MHB 1-25-31
तमुवाच खगश्रेष्ठं तत्र रोहिणपादपः ।
अतिप्रवृद्धः सुमहानापतन्तं मनोजवम् ॥ १-२५-३१॥
tamuvāca khagaśreṣṭhaṃ tatra rohiṇapādapaḥ |
atipravṛddhaḥ sumahānāpatantaṃ manojavam || 1-25-31||
MHB 1-25-32
यैषा मम महाशाखा शतयोजनमायता ।
एतामास्थाय शाखां त्वं खादेमौ गजकच्छपौ ॥ १-२५-३२॥
yaiṣā mama mahāśākhā śatayojanamāyatā |
etāmāsthāya śākhāṃ tvaṃ khādemau gajakacchapau || 1-25-32||
MHB 1-25-33
ततो द्रुमं पतगसहस्रसेवितं महीधरप्रतिमवपुः प्रकम्पयन् ।
खगोत्तमो द्रुतमभिपत्य वेगवान्बभञ्ज तामविरलपत्रसंवृताम् ॥ १-२५-३३॥
tato drumaṃ patagasahasrasevitaṃ mahīdharapratimavapuḥ prakampayan |
khagottamo drutamabhipatya vegavānbabhañja tāmaviralapatrasaṃvṛtām || 1-25-33||
Adhyaya: 26/225 (47)
MHB 1-26-1
सूत उवाच ।
स्पृष्टमात्रा तु पद्भ्यां सा गरुडेन बलीयसा ।
अभज्यत तरोः शाखा भग्नां चैनामधारयत् ॥ १-२६-१॥
sūta uvāca |
spṛṣṭamātrā tu padbhyāṃ sā garuḍena balīyasā |
abhajyata taroḥ śākhā bhagnāṃ caināmadhārayat || 1-26-1||
MHB 1-26-2
तां भग्नां स महाशाखां स्मयन्समवलोकयन् ।
अथात्र लम्बतोऽपश्यद्वालखिल्यानधोमुखान् ॥ १-२६-२॥
tāṃ bhagnāṃ sa mahāśākhāṃ smayansamavalokayan |
athātra lambato'paśyadvālakhilyānadhomukhān || 1-26-2||
MHB 1-26-3
स तद्विनाशसंत्रासादनुपत्य खगाधिपः ।
शाखामास्येन जग्राह तेषामेवान्ववेक्षया ।
शनैः पर्यपतत्पक्षी पर्वतान्प्रविशातयन् ॥ १-२६-३॥
sa tadvināśasaṃtrāsādanupatya khagādhipaḥ |
śākhāmāsyena jagrāha teṣāmevānvavekṣayā |
śanaiḥ paryapatatpakṣī parvatānpraviśātayan || 1-26-3||
MHB 1-26-4
एवं सोऽभ्यपतद्देशान्बहून्सगजकच्छपः ।
दयार्थं वालखिल्यानां न च स्थानमविन्दत ॥ १-२६-४॥
evaṃ so'bhyapataddeśānbahūnsagajakacchapaḥ |
dayārthaṃ vālakhilyānāṃ na ca sthānamavindata || 1-26-4||
MHB 1-26-5
स गत्वा पर्वतश्रेष्ठं गन्धमादनमव्ययम् ।
ददर्श कश्यपं तत्र पितरं तपसि स्थितम् ॥ १-२६-५॥
sa gatvā parvataśreṣṭhaṃ gandhamādanamavyayam |
dadarśa kaśyapaṃ tatra pitaraṃ tapasi sthitam || 1-26-5||
MHB 1-26-6
ददर्श तं पिता चापि दिव्यरूपं विहंगमम् ।
तेजोवीर्यबलोपेतं मनोमारुतरंहसम् ॥ १-२६-६॥
dadarśa taṃ pitā cāpi divyarūpaṃ vihaṃgamam |
tejovīryabalopetaṃ manomārutaraṃhasam || 1-26-6||
MHB 1-26-7
शैलशृङ्गप्रतीकाशं ब्रह्मदण्डमिवोद्यतम् ।
अचिन्त्यमनभिज्ञेयं सर्वभूतभयंकरम् ॥ १-२६-७॥
śailaśṛṅgapratīkāśaṃ brahmadaṇḍamivodyatam |
acintyamanabhijñeyaṃ sarvabhūtabhayaṃkaram || 1-26-7||
MHB 1-26-8
मायावीर्यधरं साक्षादग्निमिद्धमिवोद्यतम् ।
अप्रधृष्यमजेयं च देवदानवराक्षसैः ॥ १-२६-८॥
māyāvīryadharaṃ sākṣādagnimiddhamivodyatam |
apradhṛṣyamajeyaṃ ca devadānavarākṣasaiḥ || 1-26-8||
MHB 1-26-9
भेत्तारं गिरिशृङ्गाणां नदीजलविशोषणम् ।
लोकसंलोडनं घोरं कृतान्तसमदर्शनम् ॥ १-२६-९॥
bhettāraṃ giriśṛṅgāṇāṃ nadījalaviśoṣaṇam |
lokasaṃloḍanaṃ ghoraṃ kṛtāntasamadarśanam || 1-26-9||
MHB 1-26-10
तमागतमभिप्रेक्ष्य भगवान्कश्यपस्तदा ।
विदित्वा चास्य संकल्पमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १-२६-१०॥
tamāgatamabhiprekṣya bhagavānkaśyapastadā |
viditvā cāsya saṃkalpamidaṃ vacanamabravīt || 1-26-10||
MHB 1-26-11
पुत्र मा साहसं कार्षीर्मा सद्यो लप्स्यसे व्यथाम् ।
मा त्वा दहेयुः संक्रुद्धा वालखिल्या मरीचिपाः ॥ १-२६-११॥
putra mā sāhasaṃ kārṣīrmā sadyo lapsyase vyathām |
mā tvā daheyuḥ saṃkruddhā vālakhilyā marīcipāḥ || 1-26-11||
MHB 1-26-12
प्रसादयामास स तान्कश्यपः पुत्रकारणात् ।
वालखिल्यांस्तपःसिद्धानिदमुद्दिश्य कारणम् ॥ १-२६-१२॥
prasādayāmāsa sa tānkaśyapaḥ putrakāraṇāt |
vālakhilyāṃstapaḥsiddhānidamuddiśya kāraṇam || 1-26-12||
MHB 1-26-13
प्रजाहितार्थमारम्भो गरुडस्य तपोधनाः ।
चिकीर्षति महत्कर्म तदनुज्ञातुमर्हथ ॥ १-२६-१३॥
prajāhitārthamārambho garuḍasya tapodhanāḥ |
cikīrṣati mahatkarma tadanujñātumarhatha || 1-26-13||
MHB 1-26-14
एवमुक्ता भगवता मुनयस्ते समभ्ययुः ।
मुक्त्वा शाखां गिरिं पुण्यं हिमवन्तं तपोर्थिनः ॥ १-२६-१४॥
evamuktā bhagavatā munayaste samabhyayuḥ |
muktvā śākhāṃ giriṃ puṇyaṃ himavantaṃ taporthinaḥ || 1-26-14||
MHB 1-26-15
ततस्तेष्वपयातेषु पितरं विनतात्मजः ।
शाखाव्याक्षिप्तवदनः पर्यपृच्छत कश्यपम् ॥ १-२६-१५॥
tatasteṣvapayāteṣu pitaraṃ vinatātmajaḥ |
śākhāvyākṣiptavadanaḥ paryapṛcchata kaśyapam || 1-26-15||
MHB 1-26-16
भगवन्क्व विमुञ्चामि तरुशाखामिमामहम् ।
वर्जितं ब्राह्मणैर्देशमाख्यातु भगवान्मम ॥ १-२६-१६॥
bhagavankva vimuñcāmi taruśākhāmimāmaham |
varjitaṃ brāhmaṇairdeśamākhyātu bhagavānmama || 1-26-16||
MHB 1-26-17
ततो निष्पुरुषं शैलं हिमसंरुद्धकन्दरम् ।
अगम्यं मनसाप्यन्यैस्तस्याचख्यौ स कश्यपः ॥ १-२६-१७॥
tato niṣpuruṣaṃ śailaṃ himasaṃruddhakandaram |
agamyaṃ manasāpyanyaistasyācakhyau sa kaśyapaḥ || 1-26-17||
MHB 1-26-18
तं पर्वतमहाकुक्षिमाविश्य मनसा खगः ।
जवेनाभ्यपतत्तार्क्ष्यः सशाखागजकच्छपः ॥ १-२६-१८॥
taṃ parvatamahākukṣimāviśya manasā khagaḥ |
javenābhyapatattārkṣyaḥ saśākhāgajakacchapaḥ || 1-26-18||
MHB 1-26-19
न तां वध्रः परिणहेच्छतचर्मा महानणुः ।
शाखिनो महतीं शाखां यां प्रगृह्य ययौ खगः ॥ १-२६-१९॥
na tāṃ vadhraḥ pariṇahecchatacarmā mahānaṇuḥ |
śākhino mahatīṃ śākhāṃ yāṃ pragṛhya yayau khagaḥ || 1-26-19||
MHB 1-26-20
ततः स शतसाहस्रं योजनान्तरमागतः ।
कालेन नातिमहता गरुडः पततां वरः ॥ १-२६-२०॥
tataḥ sa śatasāhasraṃ yojanāntaramāgataḥ |
kālena nātimahatā garuḍaḥ patatāṃ varaḥ || 1-26-20||
MHB 1-26-21
स तं गत्वा क्षणेनैव पर्वतं वचनात्पितुः ।
अमुञ्चन्महतीं शाखां सस्वनां तत्र खेचरः ॥ १-२६-२१॥
sa taṃ gatvā kṣaṇenaiva parvataṃ vacanātpituḥ |
amuñcanmahatīṃ śākhāṃ sasvanāṃ tatra khecaraḥ || 1-26-21||
MHB 1-26-22
पक्षानिलहतश्चास्य प्राकम्पत स शैलराट् ।
मुमोच पुष्पवर्षं च समागलितपादपः ॥ १-२६-२२॥
pakṣānilahataścāsya prākampata sa śailarāṭ |
mumoca puṣpavarṣaṃ ca samāgalitapādapaḥ || 1-26-22||
MHB 1-26-23
शृङ्गाणि च व्यशीर्यन्त गिरेस्तस्य समन्ततः ।
मणिकाञ्चनचित्राणि शोभयन्ति महागिरिम् ॥ १-२६-२३॥
śṛṅgāṇi ca vyaśīryanta girestasya samantataḥ |
maṇikāñcanacitrāṇi śobhayanti mahāgirim || 1-26-23||
MHB 1-26-24
शाखिनो बहवश्चापि शाखयाभिहतास्तया ।
काञ्चनैः कुसुमैर्भान्ति विद्युत्वन्त इवाम्बुदाः ॥ १-२६-२४॥
śākhino bahavaścāpi śākhayābhihatāstayā |
kāñcanaiḥ kusumairbhānti vidyutvanta ivāmbudāḥ || 1-26-24||
MHB 1-26-25
ते हेमविकचा भूयो युक्ताः पर्वतधातुभिः ।
व्यराजञ्शाखिनस्तत्र सूर्यांशुप्रतिरञ्जिताः ॥ १-२६-२५॥
te hemavikacā bhūyo yuktāḥ parvatadhātubhiḥ |
vyarājañśākhinastatra sūryāṃśupratirañjitāḥ || 1-26-25||
MHB 1-26-26
ततस्तस्य गिरेः शृङ्गमास्थाय स खगोत्तमः ।
भक्षयामास गरुडस्तावुभौ गजकच्छपौ ॥ १-२६-२६॥
tatastasya gireḥ śṛṅgamāsthāya sa khagottamaḥ |
bhakṣayāmāsa garuḍastāvubhau gajakacchapau || 1-26-26||
MHB 1-26-27
ततः पर्वतकूटाग्रादुत्पपात मनोजवः ।
प्रावर्तन्ताथ देवानामुत्पाता भयवेदिनः ॥ १-२६-२७॥
tataḥ parvatakūṭāgrādutpapāta manojavaḥ |
prāvartantātha devānāmutpātā bhayavedinaḥ || 1-26-27||
MHB 1-26-28
इन्द्रस्य वज्रं दयितं प्रजज्वाल व्यथान्वितम् ।
सधूमा चापतत्सार्चिर्दिवोल्का नभसश्च्युता ॥ १-२६-२८॥
indrasya vajraṃ dayitaṃ prajajvāla vyathānvitam |
sadhūmā cāpatatsārcirdivolkā nabhasaścyutā || 1-26-28||
MHB 1-26-29
तथा वसूनां रुद्राणामादित्यानां च सर्वशः ।
साध्यानां मरुतां चैव ये चान्ये देवतागणाः ।
स्वं स्वं प्रहरणं तेषां परस्परमुपाद्रवत् ॥ १-२६-२९॥
tathā vasūnāṃ rudrāṇāmādityānāṃ ca sarvaśaḥ |
sādhyānāṃ marutāṃ caiva ye cānye devatāgaṇāḥ |
svaṃ svaṃ praharaṇaṃ teṣāṃ parasparamupādravat || 1-26-29||
MHB 1-26-30
अभूतपूर्वं संग्रामे तदा देवासुरेऽपि च ।
ववुर्वाताः सनिर्घाताः पेतुरुल्काः समन्ततः ॥ १-२६-३०॥
abhūtapūrvaṃ saṃgrāme tadā devāsure'pi ca |
vavurvātāḥ sanirghātāḥ peturulkāḥ samantataḥ || 1-26-30||
MHB 1-26-31
निरभ्रमपि चाकाशं प्रजगर्ज महास्वनम् ।
देवानामपि यो देवः सोऽप्यवर्षदसृक्तदा ॥ १-२६-३१॥
nirabhramapi cākāśaṃ prajagarja mahāsvanam |
devānāmapi yo devaḥ so'pyavarṣadasṛktadā || 1-26-31||
MHB 1-26-32
मम्लुर्माल्यानि देवानां शेमुस्तेजांसि चैव हि ।
उत्पातमेघा रौद्राश्च ववर्षुः शोणितं बहु ।
रजांसि मुकुटान्येषामुत्थितानि व्यधर्षयन् ॥ १-२६-३२॥
mamlurmālyāni devānāṃ śemustejāṃsi caiva hi |
utpātameghā raudrāśca vavarṣuḥ śoṇitaṃ bahu |
rajāṃsi mukuṭānyeṣāmutthitāni vyadharṣayan || 1-26-32||
MHB 1-26-33
ततस्त्राससमुद्विग्नः सह देवैः शतक्रतुः ।
उत्पातान्दारुणान्पश्यन्नित्युवाच बृहस्पतिम् ॥ १-२६-३३॥
tatastrāsasamudvignaḥ saha devaiḥ śatakratuḥ |
utpātāndāruṇānpaśyannityuvāca bṛhaspatim || 1-26-33||
MHB 1-26-34
किमर्थं भगवन्घोरा महोत्पाताः समुत्थिताः ।
न च शत्रुं प्रपश्यामि युधि यो नः प्रधर्षयेत् ॥ १-२६-३४॥
kimarthaṃ bhagavanghorā mahotpātāḥ samutthitāḥ |
na ca śatruṃ prapaśyāmi yudhi yo naḥ pradharṣayet || 1-26-34||
MHB 1-26-35
बृहस्पतिरुवाच ।
तवापराधाद्देवेन्द्र प्रमादाच्च शतक्रतो ।
तपसा वालखिल्यानां भूतमुत्पन्नमद्भुतम् ॥ १-२६-३५॥
bṛhaspatiruvāca |
tavāparādhāddevendra pramādācca śatakrato |
tapasā vālakhilyānāṃ bhūtamutpannamadbhutam || 1-26-35||
MHB 1-26-36
कश्यपस्य मुनेः पुत्रो विनतायाश्च खेचरः ।
हर्तुं सोममनुप्राप्तो बलवान्कामरूपवान् ॥ १-२६-३६॥
kaśyapasya muneḥ putro vinatāyāśca khecaraḥ |
hartuṃ somamanuprāpto balavānkāmarūpavān || 1-26-36||
MHB 1-26-37
समर्थो बलिनां श्रेष्ठो हर्तुं सोमं विहंगमः ।
सर्वं संभावयाम्यस्मिन्नसाध्यमपि साधयेत् ॥ १-२६-३७॥
samartho balināṃ śreṣṭho hartuṃ somaṃ vihaṃgamaḥ |
sarvaṃ saṃbhāvayāmyasminnasādhyamapi sādhayet || 1-26-37||
MHB 1-26-38
सूत उवाच ।
श्रुत्वैतद्वचनं शक्रः प्रोवाचामृतरक्षिणः ।
महावीर्यबलः पक्षी हर्तुं सोममिहोद्यतः ॥ १-२६-३८॥
sūta uvāca |
śrutvaitadvacanaṃ śakraḥ provācāmṛtarakṣiṇaḥ |
mahāvīryabalaḥ pakṣī hartuṃ somamihodyataḥ || 1-26-38||
MHB 1-26-39
युष्मान्संबोधयाम्येष यथा स न हरेद्बलात् ।
अतुलं हि बलं तस्य बृहस्पतिरुवाच मे ॥ १-२६-३९॥
yuṣmānsaṃbodhayāmyeṣa yathā sa na haredbalāt |
atulaṃ hi balaṃ tasya bṛhaspatiruvāca me || 1-26-39||
MHB 1-26-40
तच्छ्रुत्वा विबुधा वाक्यं विस्मिता यत्नमास्थिताः ।
परिवार्यामृतं तस्थुर्वज्री चेन्द्रः शतक्रतुः ॥ १-२६-४०॥
tacchrutvā vibudhā vākyaṃ vismitā yatnamāsthitāḥ |
parivāryāmṛtaṃ tasthurvajrī cendraḥ śatakratuḥ || 1-26-40||
MHB 1-26-41
धारयन्तो महार्हाणि कवचानि मनस्विनः ।
काञ्चनानि विचित्राणि वैडूर्यविकृतानि च ॥ १-२६-४१॥
dhārayanto mahārhāṇi kavacāni manasvinaḥ |
kāñcanāni vicitrāṇi vaiḍūryavikṛtāni ca || 1-26-41||
MHB 1-26-42
विविधानि च शस्त्राणि घोररूपाण्यनेकशः ।
शिततीक्ष्णाग्रधाराणि समुद्यम्य सहस्रशः ॥ १-२६-४२॥
vividhāni ca śastrāṇi ghorarūpāṇyanekaśaḥ |
śitatīkṣṇāgradhārāṇi samudyamya sahasraśaḥ || 1-26-42||
MHB 1-26-43
सविस्फुलिङ्गज्वालानि सधूमानि च सर्वशः ।
चक्राणि परिघांश्चैव त्रिशूलानि परश्वधान् ॥ १-२६-४३॥
savisphuliṅgajvālāni sadhūmāni ca sarvaśaḥ |
cakrāṇi parighāṃścaiva triśūlāni paraśvadhān || 1-26-43||
MHB 1-26-44
शक्तीश्च विविधास्तीक्ष्णाः करवालांश्च निर्मलान् ।
स्वदेहरूपाण्यादाय गदाश्चोग्रप्रदर्शनाः ॥ १-२६-४४॥
śaktīśca vividhāstīkṣṇāḥ karavālāṃśca nirmalān |
svadeharūpāṇyādāya gadāścograpradarśanāḥ || 1-26-44||
MHB 1-26-45
तैः शस्त्रैर्भानुमद्भिस्ते दिव्याभरणभूषिताः ।
भानुमन्तः सुरगणास्तस्थुर्विगतकल्मषाः ॥ १-२६-४५॥
taiḥ śastrairbhānumadbhiste divyābharaṇabhūṣitāḥ |
bhānumantaḥ suragaṇāstasthurvigatakalmaṣāḥ || 1-26-45||
MHB 1-26-46
अनुपमबलवीर्यतेजसो धृतमनसः परिरक्षणेऽमृतस्य ।
असुरपुरविदारणाः सुरा ज्वलनसमिद्धवपुःप्रकाशिनः ॥ १-२६-४६॥
anupamabalavīryatejaso dhṛtamanasaḥ parirakṣaṇe'mṛtasya |
asurapuravidāraṇāḥ surā jvalanasamiddhavapuḥprakāśinaḥ || 1-26-46||
MHB 1-26-47
इति समरवरं सुरास्थितं परिघसहस्रशतैः समाकुलम् ।
विगलितमिव चाम्बरान्तरे तपनमरीचिविभासितं बभौ ॥ १-२६-४७॥
iti samaravaraṃ surāsthitaṃ parighasahasraśataiḥ samākulam |
vigalitamiva cāmbarāntare tapanamarīcivibhāsitaṃ babhau || 1-26-47||
Adhyaya: 27/225 (35)
MHB 1-27-1
शौनक उवाच ।
कोऽपराधो महेन्द्रस्य कः प्रमादश्च सूतज ।
तपसा वालखिल्यानां संभूतो गरुडः कथम् ॥ १-२७-१॥
śaunaka uvāca |
ko'parādho mahendrasya kaḥ pramādaśca sūtaja |
tapasā vālakhilyānāṃ saṃbhūto garuḍaḥ katham || 1-27-1||
MHB 1-27-2
कश्यपस्य द्विजातेश्च कथं वै पक्षिराट्सुतः ।
अधृष्यः सर्वभूतानामवध्यश्चाभवत्कथम् ॥ १-२७-२॥
kaśyapasya dvijāteśca kathaṃ vai pakṣirāṭsutaḥ |
adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāmavadhyaścābhavatkatham || 1-27-2||
MHB 1-27-3
कथं च कामचारी स कामवीर्यश्च खेचरः ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं पुराणे यदि पठ्यते ॥ १-२७-३॥
kathaṃ ca kāmacārī sa kāmavīryaśca khecaraḥ |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ purāṇe yadi paṭhyate || 1-27-3||
MHB 1-27-4
सूत उवाच ।
विषयोऽयं पुराणस्य यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
शृणु मे वदतः सर्वमेतत्संक्षेपतो द्विज ॥ १-२७-४॥
sūta uvāca |
viṣayo'yaṃ purāṇasya yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
śṛṇu me vadataḥ sarvametatsaṃkṣepato dvija || 1-27-4||
MHB 1-27-5
यजतः पुत्रकामस्य कश्यपस्य प्रजापतेः ।
साहाय्यमृषयो देवा गन्धर्वाश्च ददुः किल ॥ १-२७-५॥
yajataḥ putrakāmasya kaśyapasya prajāpateḥ |
sāhāyyamṛṣayo devā gandharvāśca daduḥ kila || 1-27-5||
MHB 1-27-6
तत्रेध्मानयने शक्रो नियुक्तः कश्यपेन ह ।
मुनयो वालखिल्याश्च ये चान्ये देवतागणाः ॥ १-२७-६॥
tatredhmānayane śakro niyuktaḥ kaśyapena ha |
munayo vālakhilyāśca ye cānye devatāgaṇāḥ || 1-27-6||
MHB 1-27-7
शक्रस्तु वीर्यसदृशमिध्मभारं गिरिप्रभम् ।
समुद्यम्यानयामास नातिकृच्छ्रादिव प्रभुः ॥ १-२७-७॥
śakrastu vīryasadṛśamidhmabhāraṃ giriprabham |
samudyamyānayāmāsa nātikṛcchrādiva prabhuḥ || 1-27-7||
MHB 1-27-8
अथापश्यदृषीन्ह्रस्वानङ्गुष्ठोदरपर्वणः ।
पलाशवृन्तिकामेकां सहितान्वहतः पथि ॥ १-२७-८॥
athāpaśyadṛṣīnhrasvānaṅguṣṭhodaraparvaṇaḥ |
palāśavṛntikāmekāṃ sahitānvahataḥ pathi || 1-27-8||
MHB 1-27-9
प्रलीनान्स्वेष्विवाङ्गेषु निराहारांस्तपोधनान् ।
क्लिश्यमानान्मन्दबलान्गोष्पदे संप्लुतोदके ॥ १-२७-९॥
pralīnānsveṣvivāṅgeṣu nirāhārāṃstapodhanān |
kliśyamānānmandabalāngoṣpade saṃplutodake || 1-27-9||
MHB 1-27-10
तांश्च सर्वान्स्मयाविष्टो वीर्योन्मत्तः पुरंदरः ।
अवहस्यात्यगाच्छीघ्रं लङ्घयित्वावमन्य च ॥ १-२७-१०॥
tāṃśca sarvānsmayāviṣṭo vīryonmattaḥ puraṃdaraḥ |
avahasyātyagācchīghraṃ laṅghayitvāvamanya ca || 1-27-10||
MHB 1-27-11
तेऽथ रोषसमाविष्टाः सुभृशं जातमन्यवः ।
आरेभिरे महत्कर्म तदा शक्रभयंकरम् ॥ १-२७-११॥
te'tha roṣasamāviṣṭāḥ subhṛśaṃ jātamanyavaḥ |
ārebhire mahatkarma tadā śakrabhayaṃkaram || 1-27-11||
MHB 1-27-12
जुहुवुस्ते सुतपसो विधिवज्जातवेदसम् ।
मन्त्रैरुच्चावचैर्विप्रा येन कामेन तच्छृणु ॥ १-२७-१२॥
juhuvuste sutapaso vidhivajjātavedasam |
mantrairuccāvacairviprā yena kāmena tacchṛṇu || 1-27-12||
MHB 1-27-13
कामवीर्यः कामगमो देवराजभयप्रदः ।
इन्द्रोऽन्यः सर्वदेवानां भवेदिति यतव्रताः ॥ १-२७-१३॥
kāmavīryaḥ kāmagamo devarājabhayapradaḥ |
indro'nyaḥ sarvadevānāṃ bhavediti yatavratāḥ || 1-27-13||
MHB 1-27-14
इन्द्राच्छतगुणः शौर्ये वीर्ये चैव मनोजवः ।
तपसो नः फलेनाद्य दारुणः संभवत्विति ॥ १-२७-१४॥
indrācchataguṇaḥ śaurye vīrye caiva manojavaḥ |
tapaso naḥ phalenādya dāruṇaḥ saṃbhavatviti || 1-27-14||
MHB 1-27-15
तद्बुद्ध्वा भृशसंतप्तो देवराजः शतक्रतुः ।
जगाम शरणं तत्र कश्यपं संशितव्रतम् ॥ १-२७-१५॥
tadbuddhvā bhṛśasaṃtapto devarājaḥ śatakratuḥ |
jagāma śaraṇaṃ tatra kaśyapaṃ saṃśitavratam || 1-27-15||
MHB 1-27-16
तच्छ्रुत्वा देवराजस्य कश्यपोऽथ प्रजापतिः ।
वालखिल्यानुपागम्य कर्मसिद्धिमपृच्छत ॥ १-२७-१६॥
tacchrutvā devarājasya kaśyapo'tha prajāpatiḥ |
vālakhilyānupāgamya karmasiddhimapṛcchata || 1-27-16||
MHB 1-27-17
एवमस्त्विति तं चापि प्रत्यूचुः सत्यवादिनः ।
तान्कश्यप उवाचेदं सान्त्वपूर्वं प्रजापतिः ॥ १-२७-१७॥
evamastviti taṃ cāpi pratyūcuḥ satyavādinaḥ |
tānkaśyapa uvācedaṃ sāntvapūrvaṃ prajāpatiḥ || 1-27-17||
MHB 1-27-18
अयमिन्द्रस्त्रिभुवने नियोगाद्ब्रह्मणः कृतः ।
इन्द्रार्थं च भवन्तोऽपि यत्नवन्तस्तपोधनाः ॥ १-२७-१८॥
ayamindrastribhuvane niyogādbrahmaṇaḥ kṛtaḥ |
indrārthaṃ ca bhavanto'pi yatnavantastapodhanāḥ || 1-27-18||
MHB 1-27-19
न मिथ्या ब्रह्मणो वाक्यं कर्तुमर्हथ सत्तमाः ।
भवतां च न मिथ्यायं संकल्पो मे चिकीर्षितः ॥ १-२७-१९॥
na mithyā brahmaṇo vākyaṃ kartumarhatha sattamāḥ |
bhavatāṃ ca na mithyāyaṃ saṃkalpo me cikīrṣitaḥ || 1-27-19||
MHB 1-27-20
भवत्वेष पतत्रीणामिन्द्रोऽतिबलसत्त्ववान् ।
प्रसादः क्रियतां चैव देवराजस्य याचतः ॥ १-२७-२०॥
bhavatveṣa patatrīṇāmindro'tibalasattvavān |
prasādaḥ kriyatāṃ caiva devarājasya yācataḥ || 1-27-20||
MHB 1-27-21
एवमुक्ताः कश्यपेन वालखिल्यास्तपोधनाः ।
प्रत्यूचुरभिसंपूज्य मुनिश्रेष्ठं प्रजापतिम् ॥ १-२७-२१॥
evamuktāḥ kaśyapena vālakhilyāstapodhanāḥ |
pratyūcurabhisaṃpūjya muniśreṣṭhaṃ prajāpatim || 1-27-21||
MHB 1-27-22
इन्द्रार्थोऽयं समारम्भः सर्वेषां नः प्रजापते ।
अपत्यार्थं समारम्भो भवतश्चायमीप्सितः ॥ १-२७-२२॥
indrārtho'yaṃ samārambhaḥ sarveṣāṃ naḥ prajāpate |
apatyārthaṃ samārambho bhavataścāyamīpsitaḥ || 1-27-22||
MHB 1-27-23
तदिदं सफलं कर्म त्वया वै प्रतिगृह्यताम् ।
तथा चैव विधत्स्वात्र यथा श्रेयोऽनुपश्यसि ॥ १-२७-२३॥
tadidaṃ saphalaṃ karma tvayā vai pratigṛhyatām |
tathā caiva vidhatsvātra yathā śreyo'nupaśyasi || 1-27-23||
MHB 1-27-24
एतस्मिन्नेव काले तु देवी दाक्षायणी शुभा ।
विनता नाम कल्याणी पुत्रकामा यशस्विनी ॥ १-२७-२४॥
etasminneva kāle tu devī dākṣāyaṇī śubhā |
vinatā nāma kalyāṇī putrakāmā yaśasvinī || 1-27-24||
MHB 1-27-25
तपस्तप्त्वा व्रतपरा स्नाता पुंसवने शुचिः ।
उपचक्राम भर्तारं तामुवाचाथ कश्यपः ॥ १-२७-२५॥
tapastaptvā vrataparā snātā puṃsavane śuciḥ |
upacakrāma bhartāraṃ tāmuvācātha kaśyapaḥ || 1-27-25||
MHB 1-27-26
आरम्भः सफलो देवि भवितायं तवेप्सितः ।
जनयिष्यसि पुत्रौ द्वौ वीरौ त्रिभुवनेश्वरौ ॥ १-२७-२६॥
ārambhaḥ saphalo devi bhavitāyaṃ tavepsitaḥ |
janayiṣyasi putrau dvau vīrau tribhuvaneśvarau || 1-27-26||
MHB 1-27-27
तपसा वालखिल्यानां मम संकल्पजौ तथा ।
भविष्यतो महाभागौ पुत्रौ ते लोकपूजितौ ॥ १-२७-२७॥
tapasā vālakhilyānāṃ mama saṃkalpajau tathā |
bhaviṣyato mahābhāgau putrau te lokapūjitau || 1-27-27||
MHB 1-27-28
उवाच चैनां भगवान्मारीचः पुनरेव ह ।
धार्यतामप्रमादेन गर्भोऽयं सुमहोदयः ॥ १-२७-२८॥
uvāca caināṃ bhagavānmārīcaḥ punareva ha |
dhāryatāmapramādena garbho'yaṃ sumahodayaḥ || 1-27-28||
MHB 1-27-29
एकः सर्वपतत्रीणामिन्द्रत्वं कारयिष्यति ।
लोकसंभावितो वीरः कामवीर्यो विहंगमः ॥ १-२७-२९॥
ekaḥ sarvapatatrīṇāmindratvaṃ kārayiṣyati |
lokasaṃbhāvito vīraḥ kāmavīryo vihaṃgamaḥ || 1-27-29||
MHB 1-27-30
शतक्रतुमथोवाच प्रीयमाणः प्रजापतिः ।
त्वत्सहायौ खगावेतौ भ्रातरौ ते भविष्यतः ॥ १-२७-३०॥
śatakratumathovāca prīyamāṇaḥ prajāpatiḥ |
tvatsahāyau khagāvetau bhrātarau te bhaviṣyataḥ || 1-27-30||
MHB 1-27-31
नैताभ्यां भविता दोषः सकाशात्ते पुरंदर ।
व्येतु ते शक्र संतापस्त्वमेवेन्द्रो भविष्यसि ॥ १-२७-३१॥
naitābhyāṃ bhavitā doṣaḥ sakāśātte puraṃdara |
vyetu te śakra saṃtāpastvamevendro bhaviṣyasi || 1-27-31||
MHB 1-27-32
न चाप्येवं त्वया भूयः क्षेप्तव्या ब्रह्मवादिनः ।
न चावमान्या दर्पात्ते वाग्विषा भृशकोपनाः ॥ १-२७-३२॥
na cāpyevaṃ tvayā bhūyaḥ kṣeptavyā brahmavādinaḥ |
na cāvamānyā darpātte vāgviṣā bhṛśakopanāḥ || 1-27-32||
MHB 1-27-33
एवमुक्तो जगामेन्द्रो निर्विशङ्कस्त्रिविष्टपम् ।
विनता चापि सिद्धार्था बभूव मुदिता तदा ॥ १-२७-३३॥
evamukto jagāmendro nirviśaṅkastriviṣṭapam |
vinatā cāpi siddhārthā babhūva muditā tadā || 1-27-33||
MHB 1-27-34
जनयामास पुत्रौ द्वावरुणं गरुडं तथा ।
अरुणस्तयोस्तु विकल आदित्यस्य पुरःसरः ॥ १-२७-३४॥
janayāmāsa putrau dvāvaruṇaṃ garuḍaṃ tathā |
aruṇastayostu vikala ādityasya puraḥsaraḥ || 1-27-34||
MHB 1-27-35
पतत्रीणां तु गरुड इन्द्रत्वेनाभ्यषिच्यत ।
तस्यैतत्कर्म सुमहच्छ्रूयतां भृगुनन्दन ॥ १-२७-३५॥
patatrīṇāṃ tu garuḍa indratvenābhyaṣicyata |
tasyaitatkarma sumahacchrūyatāṃ bhṛgunandana || 1-27-35||
Adhyaya: 28/225 (25)
MHB 1-28-1
सूत उवाच ।
ततस्तस्मिन्द्विजश्रेष्ठ समुदीर्णे तथाविधे ।
गरुत्मान्पक्षिराट्तूर्णं संप्राप्तो विबुधान्प्रति ॥ १-२८-१॥
sūta uvāca |
tatastasmindvijaśreṣṭha samudīrṇe tathāvidhe |
garutmānpakṣirāṭtūrṇaṃ saṃprāpto vibudhānprati || 1-28-1||
MHB 1-28-2
तं दृष्ट्वातिबलं चैव प्राकम्पन्त समन्ततः ।
परस्परं च प्रत्यघ्नन्सर्वप्रहरणान्यपि ॥ १-२८-२॥
taṃ dṛṣṭvātibalaṃ caiva prākampanta samantataḥ |
parasparaṃ ca pratyaghnansarvapraharaṇānyapi || 1-28-2||
MHB 1-28-3
तत्र चासीदमेयात्मा विद्युदग्निसमप्रभः ।
भौवनः सुमहावीर्यः सोमस्य परिरक्षिता ॥ १-२८-३॥
tatra cāsīdameyātmā vidyudagnisamaprabhaḥ |
bhauvanaḥ sumahāvīryaḥ somasya parirakṣitā || 1-28-3||
MHB 1-28-4
स तेन पतगेन्द्रेण पक्षतुण्डनखैः क्षतः ।
मुहूर्तमतुलं युद्धं कृत्वा विनिहतो युधि ॥ १-२८-४॥
sa tena patagendreṇa pakṣatuṇḍanakhaiḥ kṣataḥ |
muhūrtamatulaṃ yuddhaṃ kṛtvā vinihato yudhi || 1-28-4||
MHB 1-28-5
रजश्चोद्धूय सुमहत्पक्षवातेन खेचरः ।
कृत्वा लोकान्निरालोकांस्तेन देवानवाकिरत् ॥ १-२८-५॥
rajaścoddhūya sumahatpakṣavātena khecaraḥ |
kṛtvā lokānnirālokāṃstena devānavākirat || 1-28-5||
MHB 1-28-6
तेनावकीर्णा रजसा देवा मोहमुपागमन् ।
न चैनं ददृशुश्छन्ना रजसामृतरक्षिणः ॥ १-२८-६॥
tenāvakīrṇā rajasā devā mohamupāgaman |
na cainaṃ dadṛśuśchannā rajasāmṛtarakṣiṇaḥ || 1-28-6||
MHB 1-28-7
एवं संलोडयामास गरुडस्त्रिदिवालयम् ।
पक्षतुण्डप्रहारैश्च देवान्स विददार ह ॥ १-२८-७॥
evaṃ saṃloḍayāmāsa garuḍastridivālayam |
pakṣatuṇḍaprahāraiśca devānsa vidadāra ha || 1-28-7||
MHB 1-28-8
ततो देवः सहस्राक्षस्तूर्णं वायुमचोदयत् ।
विक्षिपेमां रजोवृष्टिं तवैतत्कर्म मारुत ॥ १-२८-८॥
tato devaḥ sahasrākṣastūrṇaṃ vāyumacodayat |
vikṣipemāṃ rajovṛṣṭiṃ tavaitatkarma māruta || 1-28-8||
MHB 1-28-9
अथ वायुरपोवाह तद्रजस्तरसा बली ।
ततो वितिमिरे जाते देवाः शकुनिमार्दयन् ॥ १-२८-९॥
atha vāyurapovāha tadrajastarasā balī |
tato vitimire jāte devāḥ śakunimārdayan || 1-28-9||
MHB 1-28-10
ननाद चोच्चैर्बलवान्महामेघरवः खगः ।
वध्यमानः सुरगणैः सर्वभूतानि भीषयन् ।
उत्पपात महावीर्यः पक्षिराट्परवीरहा ॥ १-२८-१०॥
nanāda coccairbalavānmahāmegharavaḥ khagaḥ |
vadhyamānaḥ suragaṇaiḥ sarvabhūtāni bhīṣayan |
utpapāta mahāvīryaḥ pakṣirāṭparavīrahā || 1-28-10||
MHB 1-28-11
तमुत्पत्यान्तरिक्षस्थं देवानामुपरि स्थितम् ।
वर्मिणो विबुधाः सर्वे नानाशस्त्रैरवाकिरन् ॥ १-२८-११॥
tamutpatyāntarikṣasthaṃ devānāmupari sthitam |
varmiṇo vibudhāḥ sarve nānāśastrairavākiran || 1-28-11||
MHB 1-28-12
पट्टिशैः परिघैः शूलैर्गदाभिश्च सवासवाः ।
क्षुरान्तैर्ज्वलितैश्चापि चक्रैरादित्यरूपिभिः ॥ १-२८-१२॥
paṭṭiśaiḥ parighaiḥ śūlairgadābhiśca savāsavāḥ |
kṣurāntairjvalitaiścāpi cakrairādityarūpibhiḥ || 1-28-12||
MHB 1-28-13
नानाशस्त्रविसर्गैश्च वध्यमानः समन्ततः ।
कुर्वन्सुतुमुलं युद्धं पक्षिराण्न व्यकम्पत ॥ १-२८-१३॥
nānāśastravisargaiśca vadhyamānaḥ samantataḥ |
kurvansutumulaṃ yuddhaṃ pakṣirāṇna vyakampata || 1-28-13||
MHB 1-28-14
विनर्दन्निव चाकाशे वैनतेयः प्रतापवान् ।
पक्षाभ्यामुरसा चैव समन्ताद्व्याक्षिपत्सुरान् ॥ १-२८-१४॥
vinardanniva cākāśe vainateyaḥ pratāpavān |
pakṣābhyāmurasā caiva samantādvyākṣipatsurān || 1-28-14||
MHB 1-28-15
ते विक्षिप्तास्ततो देवाः प्रजग्मुर्गरुडार्दिताः ।
नखतुण्डक्षताश्चैव सुस्रुवुः शोणितं बहु ॥ १-२८-१५॥
te vikṣiptāstato devāḥ prajagmurgaruḍārditāḥ |
nakhatuṇḍakṣatāścaiva susruvuḥ śoṇitaṃ bahu || 1-28-15||
MHB 1-28-16
साध्याः प्राचीं सगन्धर्वा वसवो दक्षिणां दिशम् ।
प्रजग्मुः सहिता रुद्रैः पतगेन्द्रप्रधर्षिताः ॥ १-२८-१६॥
sādhyāḥ prācīṃ sagandharvā vasavo dakṣiṇāṃ diśam |
prajagmuḥ sahitā rudraiḥ patagendrapradharṣitāḥ || 1-28-16||
MHB 1-28-17
दिशं प्रतीचीमादित्या नासत्या उत्तरां दिशम् ।
मुहुर्मुहुः प्रेक्षमाणा युध्यमाना महौजसम् ॥ १-२८-१७॥
diśaṃ pratīcīmādityā nāsatyā uttarāṃ diśam |
muhurmuhuḥ prekṣamāṇā yudhyamānā mahaujasam || 1-28-17||
MHB 1-28-18
अश्वक्रन्देन वीरेण रेणुकेन च पक्षिणा ।
क्रथनेन च शूरेण तपनेन च खेचरः ॥ १-२८-१८॥
aśvakrandena vīreṇa reṇukena ca pakṣiṇā |
krathanena ca śūreṇa tapanena ca khecaraḥ || 1-28-18||
MHB 1-28-19
उलूकश्वसनाभ्यां च निमेषेण च पक्षिणा ।
प्ररुजेन च संयुद्धं चकार प्रलिहेन च ॥ १-२८-१९॥
ulūkaśvasanābhyāṃ ca nimeṣeṇa ca pakṣiṇā |
prarujena ca saṃyuddhaṃ cakāra pralihena ca || 1-28-19||
MHB 1-28-20
तान्पक्षनखतुण्डाग्रैरभिनद्विनतासुतः ।
युगान्तकाले संक्रुद्धः पिनाकीव महाबलः ॥ १-२८-२०॥
tānpakṣanakhatuṇḍāgrairabhinadvinatāsutaḥ |
yugāntakāle saṃkruddhaḥ pinākīva mahābalaḥ || 1-28-20||
MHB 1-28-21
महावीर्या महोत्साहास्तेन ते बहुधा क्षताः ।
रेजुरभ्रघनप्रख्या रुधिरौघप्रवर्षिणः ॥ १-२८-२१॥
mahāvīryā mahotsāhāstena te bahudhā kṣatāḥ |
rejurabhraghanaprakhyā rudhiraughapravarṣiṇaḥ || 1-28-21||
MHB 1-28-22
तान्कृत्वा पतगश्रेष्ठः सर्वानुत्क्रान्तजीवितान् ।
अतिक्रान्तोऽमृतस्यार्थे सर्वतोऽग्निमपश्यत ॥ १-२८-२२॥
tānkṛtvā patagaśreṣṭhaḥ sarvānutkrāntajīvitān |
atikrānto'mṛtasyārthe sarvato'gnimapaśyata || 1-28-22||
MHB 1-28-23
आवृण्वानं महाज्वालमर्चिर्भिः सर्वतोऽम्बरम् ।
दहन्तमिव तीक्ष्णांशुं घोरं वायुसमीरितम् ॥ १-२८-२३॥
āvṛṇvānaṃ mahājvālamarcirbhiḥ sarvato'mbaram |
dahantamiva tīkṣṇāṃśuṃ ghoraṃ vāyusamīritam || 1-28-23||
MHB 1-28-24
ततो नवत्या नवतीर्मुखानां कृत्वा तरस्वी गरुडो महात्मा ।
नदीः समापीय मुखैस्ततस्तैः सुशीघ्रमागम्य पुनर्जवेन ॥ १-२८-२४॥
tato navatyā navatīrmukhānāṃ kṛtvā tarasvī garuḍo mahātmā |
nadīḥ samāpīya mukhaistatastaiḥ suśīghramāgamya punarjavena || 1-28-24||
MHB 1-28-25
ज्वलन्तमग्निं तममित्रतापनः समास्तरत्पत्ररथो नदीभिः ।
ततः प्रचक्रे वपुरन्यदल्पं प्रवेष्टुकामोऽग्निमभिप्रशाम्य ॥ १-२८-२५॥
jvalantamagniṃ tamamitratāpanaḥ samāstaratpatraratho nadībhiḥ |
tataḥ pracakre vapuranyadalpaṃ praveṣṭukāmo'gnimabhipraśāmya || 1-28-25||
Adhyaya: 29/225 (23)
MHB 1-29-1
सूत उवाच ।
जाम्बूनदमयो भूत्वा मरीचिविकचोज्ज्वलः ।
प्रविवेश बलात्पक्षी वारिवेग इवार्णवम् ॥ १-२९-१॥
sūta uvāca |
jāmbūnadamayo bhūtvā marīcivikacojjvalaḥ |
praviveśa balātpakṣī vārivega ivārṇavam || 1-29-1||
MHB 1-29-2
स चक्रं क्षुरपर्यन्तमपश्यदमृतान्तिके ।
परिभ्रमन्तमनिशं तीक्ष्णधारमयस्मयम् ॥ १-२९-२॥
sa cakraṃ kṣuraparyantamapaśyadamṛtāntike |
paribhramantamaniśaṃ tīkṣṇadhāramayasmayam || 1-29-2||
MHB 1-29-3
ज्वलनार्कप्रभं घोरं छेदनं सोमहारिणाम् ।
घोररूपं तदत्यर्थं यन्त्रं देवैः सुनिर्मितम् ॥ १-२९-३॥
jvalanārkaprabhaṃ ghoraṃ chedanaṃ somahāriṇām |
ghorarūpaṃ tadatyarthaṃ yantraṃ devaiḥ sunirmitam || 1-29-3||
MHB 1-29-4
तस्यान्तरं स दृष्ट्वैव पर्यवर्तत खेचरः ।
अरान्तरेणाभ्यपतत्संक्षिप्याङ्गं क्षणेन ह ॥ १-२९-४॥
tasyāntaraṃ sa dṛṣṭvaiva paryavartata khecaraḥ |
arāntareṇābhyapatatsaṃkṣipyāṅgaṃ kṣaṇena ha || 1-29-4||
MHB 1-29-5
अधश्चक्रस्य चैवात्र दीप्तानलसमद्युती ।
विद्युज्जिह्वौ महाघोरौ दीप्तास्यौ दीप्तलोचनौ ॥ १-२९-५॥
adhaścakrasya caivātra dīptānalasamadyutī |
vidyujjihvau mahāghorau dīptāsyau dīptalocanau || 1-29-5||
MHB 1-29-6
चक्षुर्विषौ महावीर्यौ नित्यक्रुद्धौ तरस्विनौ ।
रक्षार्थमेवामृतस्य ददर्श भुजगोत्तमौ ॥ १-२९-६॥
cakṣurviṣau mahāvīryau nityakruddhau tarasvinau |
rakṣārthamevāmṛtasya dadarśa bhujagottamau || 1-29-6||
MHB 1-29-7
सदा संरब्धनयनौ सदा चानिमिषेक्षणौ ।
तयोरेकोऽपि यं पश्येत्स तूर्णं भस्मसाद्भवेत् ॥ १-२९-७॥
sadā saṃrabdhanayanau sadā cānimiṣekṣaṇau |
tayoreko'pi yaṃ paśyetsa tūrṇaṃ bhasmasādbhavet || 1-29-7||
MHB 1-29-8
तयोश्चक्षूंषि रजसा सुपर्णस्तूर्णमावृणोत् ।
अदृष्टरूपस्तौ चापि सर्वतः पर्यकालयत् ॥ १-२९-८॥
tayoścakṣūṃṣi rajasā suparṇastūrṇamāvṛṇot |
adṛṣṭarūpastau cāpi sarvataḥ paryakālayat || 1-29-8||
MHB 1-29-9
तयोरङ्गे समाक्रम्य वैनतेयोऽन्तरिक्षगः ।
आच्छिनत्तरसा मध्ये सोममभ्यद्रवत्ततः ॥ १-२९-९॥
tayoraṅge samākramya vainateyo'ntarikṣagaḥ |
ācchinattarasā madhye somamabhyadravattataḥ || 1-29-9||
MHB 1-29-10
समुत्पाट्यामृतं तत्तु वैनतेयस्ततो बली ।
उत्पपात जवेनैव यन्त्रमुन्मथ्य वीर्यवान् ॥ १-२९-१०॥
samutpāṭyāmṛtaṃ tattu vainateyastato balī |
utpapāta javenaiva yantramunmathya vīryavān || 1-29-10||
MHB 1-29-11
अपीत्वैवामृतं पक्षी परिगृह्याशु वीर्यवान् ।
अगच्छदपरिश्रान्त आवार्यार्कप्रभां खगः ॥ १-२९-११॥
apītvaivāmṛtaṃ pakṣī parigṛhyāśu vīryavān |
agacchadapariśrānta āvāryārkaprabhāṃ khagaḥ || 1-29-11||
MHB 1-29-12
विष्णुना तु तदाकाशे वैनतेयः समेयिवान् ।
तस्य नारायणस्तुष्टस्तेनालौल्येन कर्मणा ॥ १-२९-१२॥
viṣṇunā tu tadākāśe vainateyaḥ sameyivān |
tasya nārāyaṇastuṣṭastenālaulyena karmaṇā || 1-29-12||
MHB 1-29-13
तमुवाचाव्ययो देवो वरदोऽस्मीति खेचरम् ।
स वव्रे तव तिष्ठेयमुपरीत्यन्तरिक्षगः ॥ १-२९-१३॥
tamuvācāvyayo devo varado'smīti khecaram |
sa vavre tava tiṣṭheyamuparītyantarikṣagaḥ || 1-29-13||
MHB 1-29-14
उवाच चैनं भूयोऽपि नारायणमिदं वचः ।
अजरश्चामरश्च स्याममृतेन विनाप्यहम् ॥ १-२९-१४॥
uvāca cainaṃ bhūyo'pi nārāyaṇamidaṃ vacaḥ |
ajaraścāmaraśca syāmamṛtena vināpyaham || 1-29-14||
MHB 1-29-15
प्रतिगृह्य वरौ तौ च गरुडो विष्णुमब्रवीत् ।
भवतेऽपि वरं दद्मि वृणीतां भगवानपि ॥ १-२९-१५॥
pratigṛhya varau tau ca garuḍo viṣṇumabravīt |
bhavate'pi varaṃ dadmi vṛṇītāṃ bhagavānapi || 1-29-15||
MHB 1-29-16
तं वव्रे वाहनं कृष्णो गरुत्मन्तं महाबलम् ।
ध्वजं च चक्रे भगवानुपरि स्थास्यसीति तम् ॥ १-२९-१६॥
taṃ vavre vāhanaṃ kṛṣṇo garutmantaṃ mahābalam |
dhvajaṃ ca cakre bhagavānupari sthāsyasīti tam || 1-29-16||
MHB 1-29-17
अनुपत्य खगं त्विन्द्रो वज्रेणाङ्गेऽभ्यताडयत् ।
विहंगमं सुरामित्रं हरन्तममृतं बलात् ॥ १-२९-१७॥
anupatya khagaṃ tvindro vajreṇāṅge'bhyatāḍayat |
vihaṃgamaṃ surāmitraṃ harantamamṛtaṃ balāt || 1-29-17||
MHB 1-29-18
तमुवाचेन्द्रमाक्रन्दे गरुडः पततां वरः ।
प्रहसञ्श्लक्ष्णया वाचा तथा वज्रसमाहतः ॥ १-२९-१८॥
tamuvācendramākrande garuḍaḥ patatāṃ varaḥ |
prahasañślakṣṇayā vācā tathā vajrasamāhataḥ || 1-29-18||
MHB 1-29-19
ऋषेर्मानं करिष्यामि वज्रं यस्यास्थिसंभवम् ।
वज्रस्य च करिष्यामि तव चैव शतक्रतो ॥ १-२९-१९॥
ṛṣermānaṃ kariṣyāmi vajraṃ yasyāsthisaṃbhavam |
vajrasya ca kariṣyāmi tava caiva śatakrato || 1-29-19||
MHB 1-29-20
एष पत्रं त्यजाम्येकं यस्यान्तं नोपलप्स्यसे ।
न हि वज्रनिपातेन रुजा मेऽस्ति कदाचन ॥ १-२९-२०॥
eṣa patraṃ tyajāmyekaṃ yasyāntaṃ nopalapsyase |
na hi vajranipātena rujā me'sti kadācana || 1-29-20||
MHB 1-29-21
तत्र तं सर्वभूतानि विस्मितान्यब्रुवंस्तदा ।
सुरूपं पत्रमालक्ष्य सुपर्णोऽयं भवत्विति ॥ १-२९-२१॥
tatra taṃ sarvabhūtāni vismitānyabruvaṃstadā |
surūpaṃ patramālakṣya suparṇo'yaṃ bhavatviti || 1-29-21||
MHB 1-29-22
दृष्ट्वा तदद्भुतं चापि सहस्राक्षः पुरंदरः ।
खगो महदिदं भूतमिति मत्वाभ्यभाषत ॥ १-२९-२२॥
dṛṣṭvā tadadbhutaṃ cāpi sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ |
khago mahadidaṃ bhūtamiti matvābhyabhāṣata || 1-29-22||
MHB 1-29-23
बलं विज्ञातुमिच्छामि यत्ते परमनुत्तमम् ।
सख्यं चानन्तमिच्छामि त्वया सह खगोत्तम ॥ १-२९-२३॥
balaṃ vijñātumicchāmi yatte paramanuttamam |
sakhyaṃ cānantamicchāmi tvayā saha khagottama || 1-29-23||
Adhyaya: 30/225 (22)
MHB 1-30-1
गरुड उवाच ।
सख्यं मेऽस्तु त्वया देव यथेच्छसि पुरंदर ।
बलं तु मम जानीहि महच्चासह्यमेव च ॥ १-३०-१॥
garuḍa uvāca |
sakhyaṃ me'stu tvayā deva yathecchasi puraṃdara |
balaṃ tu mama jānīhi mahaccāsahyameva ca || 1-30-1||
MHB 1-30-2
कामं नैतत्प्रशंसन्ति सन्तः स्वबलसंस्तवम् ।
गुणसंकीर्तनं चापि स्वयमेव शतक्रतो ॥ १-३०-२॥
kāmaṃ naitatpraśaṃsanti santaḥ svabalasaṃstavam |
guṇasaṃkīrtanaṃ cāpi svayameva śatakrato || 1-30-2||
MHB 1-30-3
सखेति कृत्वा तु सखे पृष्टो वक्ष्याम्यहं त्वया ।
न ह्यात्मस्तवसंयुक्तं वक्तव्यमनिमित्ततः ॥ १-३०-३॥
sakheti kṛtvā tu sakhe pṛṣṭo vakṣyāmyahaṃ tvayā |
na hyātmastavasaṃyuktaṃ vaktavyamanimittataḥ || 1-30-3||
MHB 1-30-4
सपर्वतवनामुर्वीं ससागरवनामिमाम् ।
पक्षनाड्यैकया शक्र त्वां चैवात्रावलम्बिनम् ॥ १-३०-४॥
saparvatavanāmurvīṃ sasāgaravanāmimām |
pakṣanāḍyaikayā śakra tvāṃ caivātrāvalambinam || 1-30-4||
MHB 1-30-5
सर्वान्संपिण्डितान्वापि लोकान्सस्थाणुजङ्गमान् ।
वहेयमपरिश्रान्तो विद्धीदं मे महद्बलम् ॥ १-३०-५॥
sarvānsaṃpiṇḍitānvāpi lokānsasthāṇujaṅgamān |
vaheyamapariśrānto viddhīdaṃ me mahadbalam || 1-30-5||
MHB 1-30-6
सूत उवाच ।
इत्युक्तवचनं वीरं किरीटी श्रीमतां वरः ।
आह शौनक देवेन्द्रः सर्वभूतहितः प्रभुः ॥ १-३०-६॥
sūta uvāca |
ityuktavacanaṃ vīraṃ kirīṭī śrīmatāṃ varaḥ |
āha śaunaka devendraḥ sarvabhūtahitaḥ prabhuḥ || 1-30-6||
MHB 1-30-7
प्रतिगृह्यतामिदानीं मे सख्यमानन्त्यमुत्तमम् ।
न कार्यं तव सोमेन मम सोमः प्रदीयताम् ।
अस्मांस्ते हि प्रबाधेयुर्येभ्यो दद्याद्भवानिमम् ॥ १-३०-७॥
pratigṛhyatāmidānīṃ me sakhyamānantyamuttamam |
na kāryaṃ tava somena mama somaḥ pradīyatām |
asmāṃste hi prabādheyuryebhyo dadyādbhavānimam || 1-30-7||
MHB 1-30-8
गरुड उवाच ।
किंचित्कारणमुद्दिश्य सोमोऽयं नीयते मया ।
न दास्यामि समादातुं सोमं कस्मैचिदप्यहम् ॥ १-३०-८॥
garuḍa uvāca |
kiṃcitkāraṇamuddiśya somo'yaṃ nīyate mayā |
na dāsyāmi samādātuṃ somaṃ kasmaicidapyaham || 1-30-8||
MHB 1-30-9
यत्रेमं तु सहस्राक्ष निक्षिपेयमहं स्वयम् ।
त्वमादाय ततस्तूर्णं हरेथास्त्रिदशेश्वर ॥ १-३०-९॥
yatremaṃ tu sahasrākṣa nikṣipeyamahaṃ svayam |
tvamādāya tatastūrṇaṃ harethāstridaśeśvara || 1-30-9||
MHB 1-30-10
शक्र उवाच ।
वाक्येनानेन तुष्टोऽहं यत्त्वयोक्तमिहाण्डज ।
यदिच्छसि वरं मत्तस्तद्गृहाण खगोत्तम ॥ १-३०-१०॥
śakra uvāca |
vākyenānena tuṣṭo'haṃ yattvayoktamihāṇḍaja |
yadicchasi varaṃ mattastadgṛhāṇa khagottama || 1-30-10||
MHB 1-30-11
सूत उवाच ।
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं कद्रूपुत्राननुस्मरन् ।
स्मृत्वा चैवोपधिकृतं मातुर्दास्यनिमित्ततः ॥ १-३०-११॥
sūta uvāca |
ityuktaḥ pratyuvācedaṃ kadrūputrānanusmaran |
smṛtvā caivopadhikṛtaṃ māturdāsyanimittataḥ || 1-30-11||
MHB 1-30-12
ईशोऽहमपि सर्वस्य करिष्यामि तु तेऽर्थिताम् ।
भवेयुर्भुजगाः शक्र मम भक्ष्या महाबलाः ॥ १-३०-१२॥
īśo'hamapi sarvasya kariṣyāmi tu te'rthitām |
bhaveyurbhujagāḥ śakra mama bhakṣyā mahābalāḥ || 1-30-12||
MHB 1-30-13
तथेत्युक्त्वान्वगच्छत्तं ततो दानवसूदनः ।
हरिष्यामि विनिक्षिप्तं सोममित्यनुभाष्य तम् ॥ १-३०-१३॥
tathetyuktvānvagacchattaṃ tato dānavasūdanaḥ |
hariṣyāmi vinikṣiptaṃ somamityanubhāṣya tam || 1-30-13||
MHB 1-30-14
आजगाम ततस्तूर्णं सुपर्णो मातुरन्तिकम् ।
अथ सर्पानुवाचेदं सर्वान्परमहृष्टवत् ॥ १-३०-१४॥
ājagāma tatastūrṇaṃ suparṇo māturantikam |
atha sarpānuvācedaṃ sarvānparamahṛṣṭavat || 1-30-14||
MHB 1-30-15
इदमानीतममृतं निक्षेप्स्यामि कुशेषु वः ।
स्नाता मङ्गलसंयुक्तास्ततः प्राश्नीत पन्नगाः ॥ १-३०-१५॥
idamānītamamṛtaṃ nikṣepsyāmi kuśeṣu vaḥ |
snātā maṅgalasaṃyuktāstataḥ prāśnīta pannagāḥ || 1-30-15||
MHB 1-30-16
अदासी चैव मातेयमद्यप्रभृति चास्तु मे ।
यथोक्तं भवतामेतद्वचो मे प्रतिपादितम् ॥ १-३०-१६॥
adāsī caiva māteyamadyaprabhṛti cāstu me |
yathoktaṃ bhavatāmetadvaco me pratipāditam || 1-30-16||
MHB 1-30-17
ततः स्नातुं गताः सर्पाः प्रत्युक्त्वा तं तथेत्युत ।
शक्रोऽप्यमृतमाक्षिप्य जगाम त्रिदिवं पुनः ॥ १-३०-१७॥
tataḥ snātuṃ gatāḥ sarpāḥ pratyuktvā taṃ tathetyuta |
śakro'pyamṛtamākṣipya jagāma tridivaṃ punaḥ || 1-30-17||
MHB 1-30-18
अथागतास्तमुद्देशं सर्पाः सोमार्थिनस्तदा ।
स्नाताश्च कृतजप्याश्च प्रहृष्टाः कृतमङ्गलाः ॥ १-३०-१८॥
athāgatāstamuddeśaṃ sarpāḥ somārthinastadā |
snātāśca kṛtajapyāśca prahṛṣṭāḥ kṛtamaṅgalāḥ || 1-30-18||
MHB 1-30-19
तद्विज्ञाय हृतं सर्पाः प्रतिमायाकृतं च तत् ।
सोमस्थानमिदं चेति दर्भांस्ते लिलिहुस्तदा ॥ १-३०-१९॥
tadvijñāya hṛtaṃ sarpāḥ pratimāyākṛtaṃ ca tat |
somasthānamidaṃ ceti darbhāṃste lilihustadā || 1-30-19||
MHB 1-30-20
ततो द्वैधीकृता जिह्वा सर्पाणां तेन कर्मणा ।
अभवंश्चामृतस्पर्शाद्दर्भास्तेऽथ पवित्रिणः ॥ १-३०-२०॥
tato dvaidhīkṛtā jihvā sarpāṇāṃ tena karmaṇā |
abhavaṃścāmṛtasparśāddarbhāste'tha pavitriṇaḥ || 1-30-20||
MHB 1-30-21
ततः सुपर्णः परमप्रहृष्टवान्विहृत्य मात्रा सह तत्र कानने ।
भुजंगभक्षः परमार्चितः खगैरहीनकीर्तिर्विनतामनन्दयत् ॥ १-३०-२१॥
tataḥ suparṇaḥ paramaprahṛṣṭavānvihṛtya mātrā saha tatra kānane |
bhujaṃgabhakṣaḥ paramārcitaḥ khagairahīnakīrtirvinatāmanandayat || 1-30-21||
MHB 1-30-22
इमां कथां यः शृणुयान्नरः सदा पठेत वा द्विजजनमुख्यसंसदि ।
असंशयं त्रिदिवमियात्स पुण्यभाङ्महात्मनः पतगपतेः प्रकीर्तनात् ॥ १-३०-२२॥
imāṃ kathāṃ yaḥ śṛṇuyānnaraḥ sadā paṭheta vā dvijajanamukhyasaṃsadi |
asaṃśayaṃ tridivamiyātsa puṇyabhāṅmahātmanaḥ patagapateḥ prakīrtanāt || 1-30-22||
Adhyaya: 31/225 (18)
MHB 1-31-1
शौनक उवाच ।
भुजंगमानां शापस्य मात्रा चैव सुतेन च ।
विनतायास्त्वया प्रोक्तं कारणं सूतनन्दन ॥ १-३१-१॥
śaunaka uvāca |
bhujaṃgamānāṃ śāpasya mātrā caiva sutena ca |
vinatāyāstvayā proktaṃ kāraṇaṃ sūtanandana || 1-31-1||
MHB 1-31-2
वरप्रदानं भर्त्रा च कद्रूविनतयोस्तथा ।
नामनी चैव ते प्रोक्ते पक्षिणोर्वैनतेययोः ॥ १-३१-२॥
varapradānaṃ bhartrā ca kadrūvinatayostathā |
nāmanī caiva te prokte pakṣiṇorvainateyayoḥ || 1-31-2||
MHB 1-31-3
पन्नगानां तु नामानि न कीर्तयसि सूतज ।
प्राधान्येनापि नामानि श्रोतुमिच्छामहे वयम् ॥ १-३१-३॥
pannagānāṃ tu nāmāni na kīrtayasi sūtaja |
prādhānyenāpi nāmāni śrotumicchāmahe vayam || 1-31-3||
MHB 1-31-4
सूत उवाच ।
बहुत्वान्नामधेयानि भुजगानां तपोधन ।
न कीर्तयिष्ये सर्वेषां प्राधान्येन तु मे शृणु ॥ १-३१-४॥
sūta uvāca |
bahutvānnāmadheyāni bhujagānāṃ tapodhana |
na kīrtayiṣye sarveṣāṃ prādhānyena tu me śṛṇu || 1-31-4||
MHB 1-31-5
शेषः प्रथमतो जातो वासुकिस्तदनन्तरम् ।
ऐरावतस्तक्षकश्च कर्कोटकधनंजयौ ॥ १-३१-५॥
śeṣaḥ prathamato jāto vāsukistadanantaram |
airāvatastakṣakaśca karkoṭakadhanaṃjayau || 1-31-5||
MHB 1-31-6
कालियो मणिनागश्च नागश्चापूरणस्तथा ।
नागस्तथा पिञ्जरक एलापत्रोऽथ वामनः ॥ १-३१-६॥
kāliyo maṇināgaśca nāgaścāpūraṇastathā |
nāgastathā piñjaraka elāpatro'tha vāmanaḥ || 1-31-6||
MHB 1-31-7
नीलानीलौ तथा नागौ कल्माषशबलौ तथा ।
आर्यकश्चादिकश्चैव नागश्च शलपोतकः ॥ १-३१-७॥
nīlānīlau tathā nāgau kalmāṣaśabalau tathā |
āryakaścādikaścaiva nāgaśca śalapotakaḥ || 1-31-7||
MHB 1-31-8
सुमनोमुखो दधिमुखस्तथा विमलपिण्डकः ।
आप्तः कोटनकश्चैव शङ्खो वालशिखस्तथा ॥ १-३१-८॥
sumanomukho dadhimukhastathā vimalapiṇḍakaḥ |
āptaḥ koṭanakaścaiva śaṅkho vālaśikhastathā || 1-31-8||
MHB 1-31-9
निष्ठ्यूनको हेमगुहो नहुषः पिङ्गलस्तथा ।
बाह्यकर्णो हस्तिपदस्तथा मुद्गरपिण्डकः ॥ १-३१-९॥
niṣṭhyūnako hemaguho nahuṣaḥ piṅgalastathā |
bāhyakarṇo hastipadastathā mudgarapiṇḍakaḥ || 1-31-9||
MHB 1-31-10
कम्बलाश्वतरौ चापि नागः कालीयकस्तथा ।
वृत्तसंवर्तकौ नागौ द्वौ च पद्माविति श्रुतौ ॥ १-३१-१०॥
kambalāśvatarau cāpi nāgaḥ kālīyakastathā |
vṛttasaṃvartakau nāgau dvau ca padmāviti śrutau || 1-31-10||
MHB 1-31-11
नागः शङ्खनकश्चैव तथा च स्फण्डकोऽपरः ।
क्षेमकश्च महानागो नागः पिण्डारकस्तथा ॥ १-३१-११॥
nāgaḥ śaṅkhanakaścaiva tathā ca sphaṇḍako'paraḥ |
kṣemakaśca mahānāgo nāgaḥ piṇḍārakastathā || 1-31-11||
MHB 1-31-12
करवीरः पुष्पदंष्ट्र एळको बिल्वपाण्डुकः ।
मूषकादः शङ्खशिराः पूर्णदंष्ट्रो हरिद्रकः ॥ १-३१-१२॥
karavīraḥ puṣpadaṃṣṭra eḻako bilvapāṇḍukaḥ |
mūṣakādaḥ śaṅkhaśirāḥ pūrṇadaṃṣṭro haridrakaḥ || 1-31-12||
MHB 1-31-13
अपराजितो ज्योतिकश्च पन्नगः श्रीवहस्तथा ।
कौरव्यो धृतराष्ट्रश्च पुष्करः शल्यकस्तथा ॥ १-३१-१३॥
aparājito jyotikaśca pannagaḥ śrīvahastathā |
kauravyo dhṛtarāṣṭraśca puṣkaraḥ śalyakastathā || 1-31-13||
MHB 1-31-14
विरजाश्च सुबाहुश्च शालिपिण्डश्च वीर्यवान् ।
हस्तिभद्रः पिठरको मुखरः कोणवासनः ॥ १-३१-१४॥
virajāśca subāhuśca śālipiṇḍaśca vīryavān |
hastibhadraḥ piṭharako mukharaḥ koṇavāsanaḥ || 1-31-14||
MHB 1-31-15
कुञ्जरः कुररश्चैव तथा नागः प्रभाकरः ।
कुमुदः कुमुदाक्षश्च तित्तिरिर्हलिकस्तथा ।
कर्कराकर्करौ चोभौ कुण्डोदरमहोदरौ ॥ १-३१-१५॥
kuñjaraḥ kuraraścaiva tathā nāgaḥ prabhākaraḥ |
kumudaḥ kumudākṣaśca tittirirhalikastathā |
karkarākarkarau cobhau kuṇḍodaramahodarau || 1-31-15||
MHB 1-31-16
एते प्राधान्यतो नागाः कीर्तिता द्विजसत्तम ।
बहुत्वान्नामधेयानामितरे न प्रकीर्तिताः ॥ १-३१-१६॥
ete prādhānyato nāgāḥ kīrtitā dvijasattama |
bahutvānnāmadheyānāmitare na prakīrtitāḥ || 1-31-16||
MHB 1-31-17
एतेषां प्रसवो यश्च प्रसवस्य च संततिः ।
असंख्येयेति मत्वा तान्न ब्रवीमि द्विजोत्तम ॥ १-३१-१७॥
eteṣāṃ prasavo yaśca prasavasya ca saṃtatiḥ |
asaṃkhyeyeti matvā tānna bravīmi dvijottama || 1-31-17||
MHB 1-31-18
बहूनीह सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
अशक्यान्येव संख्यातुं भुजगानां तपोधन ॥ १-३१-१८॥
bahūnīha sahasrāṇi prayutānyarbudāni ca |
aśakyānyeva saṃkhyātuṃ bhujagānāṃ tapodhana || 1-31-18||
Adhyaya: 32/225 (25)
MHB 1-32-1
शौनक उवाच ।
जाता वै भुजगास्तात वीर्यवन्तो दुरासदाः ।
शापं तं त्वथ विज्ञाय कृतवन्तो नु किं परम् ॥ १-३२-१॥
śaunaka uvāca |
jātā vai bhujagāstāta vīryavanto durāsadāḥ |
śāpaṃ taṃ tvatha vijñāya kṛtavanto nu kiṃ param || 1-32-1||
MHB 1-32-2
सूत उवाच ।
तेषां तु भगवाञ्शेषस्त्यक्त्वा कद्रूं महायशाः ।
तपो विपुलमातस्थे वायुभक्षो यतव्रतः ॥ १-३२-२॥
sūta uvāca |
teṣāṃ tu bhagavāñśeṣastyaktvā kadrūṃ mahāyaśāḥ |
tapo vipulamātasthe vāyubhakṣo yatavrataḥ || 1-32-2||
MHB 1-32-3
गन्धमादनमासाद्य बदर्यां च तपोरतः ।
गोकर्णे पुष्करारण्ये तथा हिमवतस्तटे ॥ १-३२-३॥
gandhamādanamāsādya badaryāṃ ca taporataḥ |
gokarṇe puṣkarāraṇye tathā himavatastaṭe || 1-32-3||
MHB 1-32-4
तेषु तेषु च पुण्येषु तीर्थेष्वायतनेषु च ।
एकान्तशीली नियतः सततं विजितेन्द्रियः ॥ १-३२-४॥
teṣu teṣu ca puṇyeṣu tīrtheṣvāyataneṣu ca |
ekāntaśīlī niyataḥ satataṃ vijitendriyaḥ || 1-32-4||
MHB 1-32-5
तप्यमानं तपो घोरं तं ददर्श पितामहः ।
परिशुष्कमांसत्वक्स्नायुं जटाचीरधरं प्रभुम् ॥ १-३२-५॥
tapyamānaṃ tapo ghoraṃ taṃ dadarśa pitāmahaḥ |
pariśuṣkamāṃsatvaksnāyuṃ jaṭācīradharaṃ prabhum || 1-32-5||
MHB 1-32-6
तमब्रवीत्सत्यधृतिं तप्यमानं पितामहः ।
किमिदं कुरुषे शेष प्रजानां स्वस्ति वै कुरु ॥ १-३२-६॥
tamabravītsatyadhṛtiṃ tapyamānaṃ pitāmahaḥ |
kimidaṃ kuruṣe śeṣa prajānāṃ svasti vai kuru || 1-32-6||
MHB 1-32-7
त्वं हि तीव्रेण तपसा प्रजास्तापयसेऽनघ ।
ब्रूहि कामं च मे शेष यत्ते हृदि चिरं स्थितम् ॥ १-३२-७॥
tvaṃ hi tīvreṇa tapasā prajāstāpayase'nagha |
brūhi kāmaṃ ca me śeṣa yatte hṛdi ciraṃ sthitam || 1-32-7||
MHB 1-32-8
शेष उवाच ।
सोदर्या मम सर्वे हि भ्रातरो मन्दचेतसः ।
सह तैर्नोत्सहे वस्तुं तद्भवाननुमन्यताम् ॥ १-३२-८॥
śeṣa uvāca |
sodaryā mama sarve hi bhrātaro mandacetasaḥ |
saha tairnotsahe vastuṃ tadbhavānanumanyatām || 1-32-8||
MHB 1-32-9
अभ्यसूयन्ति सततं परस्परममित्रवत् ।
ततोऽहं तप आतिष्ठे नैतान्पश्येयमित्युत ॥ १-३२-९॥
abhyasūyanti satataṃ parasparamamitravat |
tato'haṃ tapa ātiṣṭhe naitānpaśyeyamityuta || 1-32-9||
MHB 1-32-10
न मर्षयन्ति सततं विनतां ससुतां च ते ।
अस्माकं चापरो भ्राता वैनतेयः पितामह ॥ १-३२-१०॥
na marṣayanti satataṃ vinatāṃ sasutāṃ ca te |
asmākaṃ cāparo bhrātā vainateyaḥ pitāmaha || 1-32-10||
MHB 1-32-11
तं च द्विषन्ति तेऽत्यर्थं स चापि सुमहाबलः ।
वरप्रदानात्स पितुः कश्यपस्य महात्मनः ॥ १-३२-११॥
taṃ ca dviṣanti te'tyarthaṃ sa cāpi sumahābalaḥ |
varapradānātsa pituḥ kaśyapasya mahātmanaḥ || 1-32-11||
MHB 1-32-12
सोऽहं तपः समास्थाय मोक्ष्यामीदं कलेवरम् ।
कथं मे प्रेत्यभावेऽपि न तैः स्यात्सह संगमः ॥ १-३२-१२॥
so'haṃ tapaḥ samāsthāya mokṣyāmīdaṃ kalevaram |
kathaṃ me pretyabhāve'pi na taiḥ syātsaha saṃgamaḥ || 1-32-12||
MHB 1-32-13
ब्रह्मोवाच ।
जानामि शेष सर्वेषां भ्रातॄणां ते विचेष्टितम् ।
मातुश्चाप्यपराधाद्वै भ्रातॄणां ते महद्भयम् ॥ १-३२-१३॥
brahmovāca |
jānāmi śeṣa sarveṣāṃ bhrātṝṇāṃ te viceṣṭitam |
mātuścāpyaparādhādvai bhrātṝṇāṃ te mahadbhayam || 1-32-13||
MHB 1-32-14
कृतोऽत्र परिहारश्च पूर्वमेव भुजंगम ।
भ्रातॄणां तव सर्वेषां न शोकं कर्तुमर्हसि ॥ १-३२-१४॥
kṛto'tra parihāraśca pūrvameva bhujaṃgama |
bhrātṝṇāṃ tava sarveṣāṃ na śokaṃ kartumarhasi || 1-32-14||
MHB 1-32-15
वृणीष्व च वरं मत्तः शेष यत्तेऽभिकाङ्क्षितम् ।
दित्सामि हि वरं तेऽद्य प्रीतिर्मे परमा त्वयि ॥ १-३२-१५॥
vṛṇīṣva ca varaṃ mattaḥ śeṣa yatte'bhikāṅkṣitam |
ditsāmi hi varaṃ te'dya prītirme paramā tvayi || 1-32-15||
MHB 1-32-16
दिष्ट्या च बुद्धिर्धर्मे ते निविष्टा पन्नगोत्तम ।
अतो भूयश्च ते बुद्धिर्धर्मे भवतु सुस्थिरा ॥ १-३२-१६॥
diṣṭyā ca buddhirdharme te niviṣṭā pannagottama |
ato bhūyaśca te buddhirdharme bhavatu susthirā || 1-32-16||
MHB 1-32-17
शेष उवाच ।
एष एव वरो मेऽद्य काङ्क्षितः प्रपितामह ।
धर्मे मे रमतां बुद्धिः शमे तपसि चेश्वर ॥ १-३२-१७॥
śeṣa uvāca |
eṣa eva varo me'dya kāṅkṣitaḥ prapitāmaha |
dharme me ramatāṃ buddhiḥ śame tapasi ceśvara || 1-32-17||
MHB 1-32-18
ब्रह्मोवाच ।
प्रीतोऽस्म्यनेन ते शेष दमेन प्रशमेन च ।
त्वया त्विदं वचः कार्यं मन्नियोगात्प्रजाहितम् ॥ १-३२-१८॥
brahmovāca |
prīto'smyanena te śeṣa damena praśamena ca |
tvayā tvidaṃ vacaḥ kāryaṃ manniyogātprajāhitam || 1-32-18||
MHB 1-32-19
इमां महीं शैलवनोपपन्नां ससागरां साकरपत्तनां च ।
त्वं शेष सम्यक्चलितां यथावत्संगृह्य तिष्ठस्व यथाचला स्यात् ॥ १-३२-१९॥
imāṃ mahīṃ śailavanopapannāṃ sasāgarāṃ sākarapattanāṃ ca |
tvaṃ śeṣa samyakcalitāṃ yathāvatsaṃgṛhya tiṣṭhasva yathācalā syāt || 1-32-19||
MHB 1-32-20
शेष उवाच ।
यथाह देवो वरदः प्रजापतिर्महीपतिर्भूतपतिर्जगत्पतिः ।
तथा महीं धारयितास्मि निश्चलां प्रयच्छ तां मे शिरसि प्रजापते ॥ १-३२-२०॥
śeṣa uvāca |
yathāha devo varadaḥ prajāpatirmahīpatirbhūtapatirjagatpatiḥ |
tathā mahīṃ dhārayitāsmi niścalāṃ prayaccha tāṃ me śirasi prajāpate || 1-32-20||
MHB 1-32-21
ब्रह्मोवाच ।
अधो महीं गच्छ भुजंगमोत्तम स्वयं तवैषा विवरं प्रदास्यति ।
इमां धरां धारयता त्वया हि मे महत्प्रियं शेष कृतं भविष्यति ॥ १-३२-२१॥
brahmovāca |
adho mahīṃ gaccha bhujaṃgamottama svayaṃ tavaiṣā vivaraṃ pradāsyati |
imāṃ dharāṃ dhārayatā tvayā hi me mahatpriyaṃ śeṣa kṛtaṃ bhaviṣyati || 1-32-21||
MHB 1-32-22
सूत उवाच ।
तथेति कृत्वा विवरं प्रविश्य स प्रभुर्भुवो भुजगवराग्रजः स्थितः ।
बिभर्ति देवीं शिरसा महीमिमां समुद्रनेमिं परिगृह्य सर्वतः ॥ १-३२-२२॥
sūta uvāca |
tatheti kṛtvā vivaraṃ praviśya sa prabhurbhuvo bhujagavarāgrajaḥ sthitaḥ |
bibharti devīṃ śirasā mahīmimāṃ samudranemiṃ parigṛhya sarvataḥ || 1-32-22||
MHB 1-32-23
ब्रह्मोवाच ।
शेषोऽसि नागोत्तम धर्मदेवो महीमिमां धारयसे यदेकः ।
अनन्तभोगः परिगृह्य सर्वां यथाहमेवं बलभिद्यथा वा ॥ १-३२-२३॥
brahmovāca |
śeṣo'si nāgottama dharmadevo mahīmimāṃ dhārayase yadekaḥ |
anantabhogaḥ parigṛhya sarvāṃ yathāhamevaṃ balabhidyathā vā || 1-32-23||
MHB 1-32-24
सूत उवाच ।
अधो भूमेर्वसत्येवं नागोऽनन्तः प्रतापवान् ।
धारयन्वसुधामेकः शासनाद्ब्रह्मणो विभुः ॥ १-३२-२४॥
sūta uvāca |
adho bhūmervasatyevaṃ nāgo'nantaḥ pratāpavān |
dhārayanvasudhāmekaḥ śāsanādbrahmaṇo vibhuḥ || 1-32-24||
MHB 1-32-25
सुपर्णं च सखायं वै भगवानमरोत्तमः ।
प्रादादनन्ताय तदा वैनतेयं पितामहः ॥ १-३२-२५॥
suparṇaṃ ca sakhāyaṃ vai bhagavānamarottamaḥ |
prādādanantāya tadā vainateyaṃ pitāmahaḥ || 1-32-25||
Adhyaya: 33/225 (31)
MHB 1-33-1
सूत उवाच ।
मातुः सकाशात्तं शापं श्रुत्वा पन्नगसत्तमः ।
वासुकिश्चिन्तयामास शापोऽयं न भवेत्कथम् ॥ १-३३-१॥
sūta uvāca |
mātuḥ sakāśāttaṃ śāpaṃ śrutvā pannagasattamaḥ |
vāsukiścintayāmāsa śāpo'yaṃ na bhavetkatham || 1-33-1||
MHB 1-33-2
ततः स मन्त्रयामास भ्रातृभिः सह सर्वशः ।
ऐरावतप्रभृतिभिर्ये स्म धर्मपरायणाः ॥ १-३३-२॥
tataḥ sa mantrayāmāsa bhrātṛbhiḥ saha sarvaśaḥ |
airāvataprabhṛtibhirye sma dharmaparāyaṇāḥ || 1-33-2||
MHB 1-33-3
वासुकिरुवाच ।
अयं शापो यथोद्दिष्टो विदितं वस्तथानघाः ।
तस्य शापस्य मोक्षार्थं मन्त्रयित्वा यतामहे ॥ १-३३-३॥
vāsukiruvāca |
ayaṃ śāpo yathoddiṣṭo viditaṃ vastathānaghāḥ |
tasya śāpasya mokṣārthaṃ mantrayitvā yatāmahe || 1-33-3||
MHB 1-33-4
सर्वेषामेव शापानां प्रतिघातो हि विद्यते ।
न तु मात्राभिशप्तानां मोक्षो विद्येत पन्नगाः ॥ १-३३-४॥
sarveṣāmeva śāpānāṃ pratighāto hi vidyate |
na tu mātrābhiśaptānāṃ mokṣo vidyeta pannagāḥ || 1-33-4||
MHB 1-33-5
अव्ययस्याप्रमेयस्य सत्यस्य च तथाग्रतः ।
शप्ता इत्येव मे श्रुत्वा जायते हृदि वेपथुः ॥ १-३३-५॥
avyayasyāprameyasya satyasya ca tathāgrataḥ |
śaptā ityeva me śrutvā jāyate hṛdi vepathuḥ || 1-33-5||
MHB 1-33-6
नूनं सर्वविनाशोऽयमस्माकं समुदाहृतः ।
न ह्येनां सोऽव्ययो देवः शपन्तीं प्रत्यषेधयत् ॥ १-३३-६॥
nūnaṃ sarvavināśo'yamasmākaṃ samudāhṛtaḥ |
na hyenāṃ so'vyayo devaḥ śapantīṃ pratyaṣedhayat || 1-33-6||
MHB 1-33-7
तस्मात्संमन्त्रयामोऽत्र भुजगानामनामयम् ।
यथा भवेत सर्वेषां मा नः कालोऽत्यगादयम् ॥ १-३३-७॥
tasmātsaṃmantrayāmo'tra bhujagānāmanāmayam |
yathā bhaveta sarveṣāṃ mā naḥ kālo'tyagādayam || 1-33-7||
MHB 1-33-8
अपि मन्त्रयमाणा हि हेतुं पश्याम मोक्षणे ।
यथा नष्टं पुरा देवा गूढमग्निं गुहागतम् ॥ १-३३-८॥
api mantrayamāṇā hi hetuṃ paśyāma mokṣaṇe |
yathā naṣṭaṃ purā devā gūḍhamagniṃ guhāgatam || 1-33-8||
MHB 1-33-9
यथा स यज्ञो न भवेद्यथा वापि पराभवेत् ।
जनमेजयस्य सर्पाणां विनाशकरणाय हि ॥ १-३३-९॥
yathā sa yajño na bhavedyathā vāpi parābhavet |
janamejayasya sarpāṇāṃ vināśakaraṇāya hi || 1-33-9||
MHB 1-33-10
सूत उवाच ।
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे काद्रवेयाः समागताः ।
समयं चक्रिरे तत्र मन्त्रबुद्धिविशारदाः ॥ १-३३-१०॥
sūta uvāca |
tathetyuktvā tu te sarve kādraveyāḥ samāgatāḥ |
samayaṃ cakrire tatra mantrabuddhiviśāradāḥ || 1-33-10||
MHB 1-33-11
एके तत्राब्रुवन्नागा वयं भूत्वा द्विजर्षभाः ।
जनमेजयं तं भिक्षामो यज्ञस्ते न भवेदिति ॥ १-३३-११॥
eke tatrābruvannāgā vayaṃ bhūtvā dvijarṣabhāḥ |
janamejayaṃ taṃ bhikṣāmo yajñaste na bhavediti || 1-33-11||
MHB 1-33-12
अपरे त्वब्रुवन्नागास्तत्र पण्डितमानिनः ।
मन्त्रिणोऽस्य वयं सर्वे भविष्यामः सुसंमताः ॥ १-३३-१२॥
apare tvabruvannāgāstatra paṇḍitamāninaḥ |
mantriṇo'sya vayaṃ sarve bhaviṣyāmaḥ susaṃmatāḥ || 1-33-12||
MHB 1-33-13
स नः प्रक्ष्यति सर्वेषु कार्येष्वर्थविनिश्चयम् ।
तत्र बुद्धिं प्रवक्ष्यामो यथा यज्ञो निवर्तते ॥ १-३३-१३॥
sa naḥ prakṣyati sarveṣu kāryeṣvarthaviniścayam |
tatra buddhiṃ pravakṣyāmo yathā yajño nivartate || 1-33-13||
MHB 1-33-14
स नो बहुमतान्राजा बुद्ध्वा बुद्धिमतां वरः ।
यज्ञार्थं प्रक्ष्यति व्यक्तं नेति वक्ष्यामहे वयम् ॥ १-३३-१४॥
sa no bahumatānrājā buddhvā buddhimatāṃ varaḥ |
yajñārthaṃ prakṣyati vyaktaṃ neti vakṣyāmahe vayam || 1-33-14||
MHB 1-33-15
दर्शयन्तो बहून्दोषान्प्रेत्य चेह च दारुणान् ।
हेतुभिः कारणैश्चैव यथा यज्ञो भवेन्न सः ॥ १-३३-१५॥
darśayanto bahūndoṣānpretya ceha ca dāruṇān |
hetubhiḥ kāraṇaiścaiva yathā yajño bhavenna saḥ || 1-33-15||
MHB 1-33-16
अथ वा य उपाध्यायः क्रतौ तस्मिन्भविष्यति ।
सर्पसत्रविधानज्ञो राजकार्यहिते रतः ॥ १-३३-१६॥
atha vā ya upādhyāyaḥ kratau tasminbhaviṣyati |
sarpasatravidhānajño rājakāryahite rataḥ || 1-33-16||
MHB 1-33-17
तं गत्वा दशतां कश्चिद्भुजगः स मरिष्यति ।
तस्मिन्हते यज्ञकरे क्रतुः स न भविष्यति ॥ १-३३-१७॥
taṃ gatvā daśatāṃ kaścidbhujagaḥ sa mariṣyati |
tasminhate yajñakare kratuḥ sa na bhaviṣyati || 1-33-17||
MHB 1-33-18
ये चान्ये सर्पसत्रज्ञा भविष्यन्त्यस्य ऋत्विजः ।
तांश्च सर्वान्दशिष्यामः कृतमेवं भविष्यति ॥ १-३३-१८॥
ye cānye sarpasatrajñā bhaviṣyantyasya ṛtvijaḥ |
tāṃśca sarvāndaśiṣyāmaḥ kṛtamevaṃ bhaviṣyati || 1-33-18||
MHB 1-33-19
तत्रापरेऽमन्त्रयन्त धर्मात्मानो भुजंगमाः ।
अबुद्धिरेषा युष्माकं ब्रह्महत्या न शोभना ॥ १-३३-१९॥
tatrāpare'mantrayanta dharmātmāno bhujaṃgamāḥ |
abuddhireṣā yuṣmākaṃ brahmahatyā na śobhanā || 1-33-19||
MHB 1-33-20
सम्यक्सद्धर्ममूला हि व्यसने शान्तिरुत्तमा ।
अधर्मोत्तरता नाम कृत्स्नं व्यापादयेज्जगत् ॥ १-३३-२०॥
samyaksaddharmamūlā hi vyasane śāntiruttamā |
adharmottaratā nāma kṛtsnaṃ vyāpādayejjagat || 1-33-20||
MHB 1-33-21
अपरे त्वब्रुवन्नागाः समिद्धं जातवेदसम् ।
वर्षैर्निर्वापयिष्यामो मेघा भूत्वा सविद्युतः ॥ १-३३-२१॥
apare tvabruvannāgāḥ samiddhaṃ jātavedasam |
varṣairnirvāpayiṣyāmo meghā bhūtvā savidyutaḥ || 1-33-21||
MHB 1-33-22
स्रुग्भाण्डं निशि गत्वा वा अपरे भुजगोत्तमाः ।
प्रमत्तानां हरन्त्वाशु विघ्न एवं भविष्यति ॥ १-३३-२२॥
srugbhāṇḍaṃ niśi gatvā vā apare bhujagottamāḥ |
pramattānāṃ harantvāśu vighna evaṃ bhaviṣyati || 1-33-22||
MHB 1-33-23
यज्ञे वा भुजगास्तस्मिञ्शतशोऽथ सहस्रशः ।
जनं दशन्तु वै सर्वमेवं त्रासो भविष्यति ॥ १-३३-२३॥
yajñe vā bhujagāstasmiñśataśo'tha sahasraśaḥ |
janaṃ daśantu vai sarvamevaṃ trāso bhaviṣyati || 1-33-23||
MHB 1-33-24
अथ वा संस्कृतं भोज्यं दूषयन्तु भुजंगमाः ।
स्वेन मूत्रपुरीषेण सर्वभोज्यविनाशिना ॥ १-३३-२४॥
atha vā saṃskṛtaṃ bhojyaṃ dūṣayantu bhujaṃgamāḥ |
svena mūtrapurīṣeṇa sarvabhojyavināśinā || 1-33-24||
MHB 1-33-25
अपरे त्वब्रुवंस्तत्र ऋत्विजोऽस्य भवामहे ।
यज्ञविघ्नं करिष्यामो दीयतां दक्षिणा इति ।
वश्यतां च गतोऽसौ नः करिष्यति यथेप्षितम् ॥ १-३३-२५॥
apare tvabruvaṃstatra ṛtvijo'sya bhavāmahe |
yajñavighnaṃ kariṣyāmo dīyatāṃ dakṣiṇā iti |
vaśyatāṃ ca gato'sau naḥ kariṣyati yathepṣitam || 1-33-25||
MHB 1-33-26
अपरे त्वब्रुवंस्तत्र जले प्रक्रीडितं नृपम् ।
गृहमानीय बध्नीमः क्रतुरेवं भवेन्न सः ॥ १-३३-२६॥
apare tvabruvaṃstatra jale prakrīḍitaṃ nṛpam |
gṛhamānīya badhnīmaḥ kraturevaṃ bhavenna saḥ || 1-33-26||
MHB 1-33-27
अपरे त्वब्रुवंस्तत्र नागाः सुकृतकारिणः ।
दशामैनं प्रगृह्याशु कृतमेवं भविष्यति ।
छिन्नं मूलमनर्थानां मृते तस्मिन्भविष्यति ॥ १-३३-२७॥
apare tvabruvaṃstatra nāgāḥ sukṛtakāriṇaḥ |
daśāmainaṃ pragṛhyāśu kṛtamevaṃ bhaviṣyati |
chinnaṃ mūlamanarthānāṃ mṛte tasminbhaviṣyati || 1-33-27||
MHB 1-33-28
एषा वै नैष्ठिकी बुद्धिः सर्वेषामेव संमता ।
यथा वा मन्यसे राजंस्तत्क्षिप्रं संविधीयताम् ॥ १-३३-२८॥
eṣā vai naiṣṭhikī buddhiḥ sarveṣāmeva saṃmatā |
yathā vā manyase rājaṃstatkṣipraṃ saṃvidhīyatām || 1-33-28||
MHB 1-33-29
इत्युक्त्वा समुदैक्षन्त वासुकिं पन्नगेश्वरम् ।
वासुकिश्चापि संचिन्त्य तानुवाच भुजंगमान् ॥ १-३३-२९॥
ityuktvā samudaikṣanta vāsukiṃ pannageśvaram |
vāsukiścāpi saṃcintya tānuvāca bhujaṃgamān || 1-33-29||
MHB 1-33-30
नैषा वो नैष्ठिकी बुद्धिर्मता कर्तुं भुजंगमाः ।
सर्वेषामेव मे बुद्धिः पन्नगानां न रोचते ॥ १-३३-३०॥
naiṣā vo naiṣṭhikī buddhirmatā kartuṃ bhujaṃgamāḥ |
sarveṣāmeva me buddhiḥ pannagānāṃ na rocate || 1-33-30||
MHB 1-33-31
किं त्वत्र संविधातव्यं भवतां यद्भवेद्धितम् ।
अनेनाहं भृशं तप्ये गुणदोषौ मदाश्रयौ ॥ १-३३-३१॥
kiṃ tvatra saṃvidhātavyaṃ bhavatāṃ yadbhaveddhitam |
anenāhaṃ bhṛśaṃ tapye guṇadoṣau madāśrayau || 1-33-31||
Adhyaya: 34/225 (18)
MHB 1-34-1
सूत उवाच ।
श्रुत्वा तु वचनं तेषां सर्वेषामिति चेति च ।
वासुकेश्च वचः श्रुत्वा एलापत्रोऽब्रवीदिदम् ॥ १-३४-१॥
sūta uvāca |
śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ sarveṣāmiti ceti ca |
vāsukeśca vacaḥ śrutvā elāpatro'bravīdidam || 1-34-1||
MHB 1-34-2
न स यज्ञो न भविता न स राजा तथाविधः ।
जनमेजयः पाण्डवेयो यतोऽस्माकं महाभयम् ॥ १-३४-२॥
na sa yajño na bhavitā na sa rājā tathāvidhaḥ |
janamejayaḥ pāṇḍaveyo yato'smākaṃ mahābhayam || 1-34-2||
MHB 1-34-3
दैवेनोपहतो राजन्यो भवेदिह पूरुषः ।
स दैवमेवाश्रयते नान्यत्तत्र परायणम् ॥ १-३४-३॥
daivenopahato rājanyo bhavediha pūruṣaḥ |
sa daivamevāśrayate nānyattatra parāyaṇam || 1-34-3||
MHB 1-34-4
तदिदं दैवमस्माकं भयं पन्नगसत्तमाः ।
दैवमेवाश्रयामोऽत्र शृणुध्वं च वचो मम ॥ १-३४-४॥
tadidaṃ daivamasmākaṃ bhayaṃ pannagasattamāḥ |
daivamevāśrayāmo'tra śṛṇudhvaṃ ca vaco mama || 1-34-4||
MHB 1-34-5
अहं शापे समुत्सृष्टे समश्रौषं वचस्तदा ।
मातुरुत्सङ्गमारूढो भयात्पन्नगसत्तमाः ॥ १-३४-५॥
ahaṃ śāpe samutsṛṣṭe samaśrauṣaṃ vacastadā |
māturutsaṅgamārūḍho bhayātpannagasattamāḥ || 1-34-5||
MHB 1-34-6
देवानां पन्नगश्रेष्ठास्तीक्ष्णास्तीक्ष्णा इति प्रभो ।
पितामहमुपागम्य दुःखार्तानां महाद्युते ॥ १-३४-६॥
devānāṃ pannagaśreṣṭhāstīkṣṇāstīkṣṇā iti prabho |
pitāmahamupāgamya duḥkhārtānāṃ mahādyute || 1-34-6||
MHB 1-34-7
देवा ऊचुः ।
का हि लब्ध्वा प्रियान्पुत्राञ्शपेदेवं पितामह ।
ऋते कद्रूं तीक्ष्णरूपां देवदेव तवाग्रतः ॥ १-३४-७॥
devā ūcuḥ |
kā hi labdhvā priyānputrāñśapedevaṃ pitāmaha |
ṛte kadrūṃ tīkṣṇarūpāṃ devadeva tavāgrataḥ || 1-34-7||
MHB 1-34-8
तथेति च वचस्तस्यास्त्वयाप्युक्तं पितामह ।
एतदिच्छाम विज्ञातुं कारणं यन्न वारिता ॥ १-३४-८॥
tatheti ca vacastasyāstvayāpyuktaṃ pitāmaha |
etadicchāma vijñātuṃ kāraṇaṃ yanna vāritā || 1-34-8||
MHB 1-34-9
ब्रह्मोवाच ।
बहवः पन्नगास्तीक्ष्णा भीमवीर्या विषोल्बणाः ।
प्रजानां हितकामोऽहं न निवारितवांस्तदा ॥ १-३४-९॥
brahmovāca |
bahavaḥ pannagāstīkṣṇā bhīmavīryā viṣolbaṇāḥ |
prajānāṃ hitakāmo'haṃ na nivāritavāṃstadā || 1-34-9||
MHB 1-34-10
ये दन्दशूकाः क्षुद्राश्च पापचारा विषोल्बणाः ।
तेषां विनाशो भविता न तु ये धर्मचारिणः ॥ १-३४-१०॥
ye dandaśūkāḥ kṣudrāśca pāpacārā viṣolbaṇāḥ |
teṣāṃ vināśo bhavitā na tu ye dharmacāriṇaḥ || 1-34-10||
MHB 1-34-11
यन्निमित्तं च भविता मोक्षस्तेषां महाभयात् ।
पन्नगानां निबोधध्वं तस्मिन्काले तथागते ॥ १-३४-११॥
yannimittaṃ ca bhavitā mokṣasteṣāṃ mahābhayāt |
pannagānāṃ nibodhadhvaṃ tasminkāle tathāgate || 1-34-11||
MHB 1-34-12
यायावरकुले धीमान्भविष्यति महानृषिः ।
जरत्कारुरिति ख्यातस्तेजस्वी नियतेन्द्रियः ॥ १-३४-१२॥
yāyāvarakule dhīmānbhaviṣyati mahānṛṣiḥ |
jaratkāruriti khyātastejasvī niyatendriyaḥ || 1-34-12||
MHB 1-34-13
तस्य पुत्रो जरत्कारोरुत्पत्स्यति महातपाः ।
आस्तीको नाम यज्ञं स प्रतिषेत्स्यति तं तदा ।
तत्र मोक्ष्यन्ति भुजगा ये भविष्यन्ति धार्मिकाः ॥ १-३४-१३॥
tasya putro jaratkārorutpatsyati mahātapāḥ |
āstīko nāma yajñaṃ sa pratiṣetsyati taṃ tadā |
tatra mokṣyanti bhujagā ye bhaviṣyanti dhārmikāḥ || 1-34-13||
MHB 1-34-14
देवा ऊचुः ।
स मुनिप्रवरो देव जरत्कारुर्महातपाः ।
कस्यां पुत्रं महात्मानं जनयिष्यति वीर्यवान् ॥ १-३४-१४॥
devā ūcuḥ |
sa munipravaro deva jaratkārurmahātapāḥ |
kasyāṃ putraṃ mahātmānaṃ janayiṣyati vīryavān || 1-34-14||
MHB 1-34-15
ब्रह्मोवाच ।
सनामायां सनामा स कन्यायां द्विजसत्तमः ।
अपत्यं वीर्यवान्देवा वीर्यवज्जनयिष्यति ॥ १-३४-१५॥
brahmovāca |
sanāmāyāṃ sanāmā sa kanyāyāṃ dvijasattamaḥ |
apatyaṃ vīryavāndevā vīryavajjanayiṣyati || 1-34-15||
MHB 1-34-16
एलापत्र उवाच ।
एवमस्त्विति तं देवाः पितामहमथाब्रुवन् ।
उक्त्वा चैवं गता देवाः स च देवः पितामहः ॥ १-३४-१६॥
elāpatra uvāca |
evamastviti taṃ devāḥ pitāmahamathābruvan |
uktvā caivaṃ gatā devāḥ sa ca devaḥ pitāmahaḥ || 1-34-16||
MHB 1-34-17
सोऽहमेवं प्रपश्यामि वासुके भगिनीं तव ।
जरत्कारुरिति ख्यातां तां तस्मै प्रतिपादय ॥ १-३४-१७॥
so'hamevaṃ prapaśyāmi vāsuke bhaginīṃ tava |
jaratkāruriti khyātāṃ tāṃ tasmai pratipādaya || 1-34-17||
MHB 1-34-18
भैक्षवद्भिक्षमाणाय नागानां भयशान्तये ।
ऋषये सुव्रताय त्वमेष मोक्षः श्रुतो मया ॥ १-३४-१८॥
bhaikṣavadbhikṣamāṇāya nāgānāṃ bhayaśāntaye |
ṛṣaye suvratāya tvameṣa mokṣaḥ śruto mayā || 1-34-18||
Adhyaya: 35/225 (13)
MHB 1-35-1
सूत उवाच ।
एलापत्रस्य तु वचः श्रुत्वा नागा द्विजोत्तम ।
सर्वे प्रहृष्टमनसः साधु साध्वित्यपूजयन् ॥ १-३५-१॥
sūta uvāca |
elāpatrasya tu vacaḥ śrutvā nāgā dvijottama |
sarve prahṛṣṭamanasaḥ sādhu sādhvityapūjayan || 1-35-1||
MHB 1-35-2
ततः प्रभृति तां कन्यां वासुकिः पर्यरक्षत ।
जरत्कारुं स्वसारं वै परं हर्षमवाप च ॥ १-३५-२॥
tataḥ prabhṛti tāṃ kanyāṃ vāsukiḥ paryarakṣata |
jaratkāruṃ svasāraṃ vai paraṃ harṣamavāpa ca || 1-35-2||
MHB 1-35-3
ततो नातिमहान्कालः समतीत इवाभवत् ।
अथ देवासुराः सर्वे ममन्थुर्वरुणालयम् ॥ १-३५-३॥
tato nātimahānkālaḥ samatīta ivābhavat |
atha devāsurāḥ sarve mamanthurvaruṇālayam || 1-35-3||
MHB 1-35-4
तत्र नेत्रमभून्नागो वासुकिर्बलिनां वरः ।
समाप्यैव च तत्कर्म पितामहमुपागमन् ॥ १-३५-४॥
tatra netramabhūnnāgo vāsukirbalināṃ varaḥ |
samāpyaiva ca tatkarma pitāmahamupāgaman || 1-35-4||
MHB 1-35-5
देवा वासुकिना सार्धं पितामहमथाब्रुवन् ।
भगवञ्शापभीतोऽयं वासुकिस्तप्यते भृशम् ॥ १-३५-५॥
devā vāsukinā sārdhaṃ pitāmahamathābruvan |
bhagavañśāpabhīto'yaṃ vāsukistapyate bhṛśam || 1-35-5||
MHB 1-35-6
तस्येदं मानसं शल्यं समुद्धर्तुं त्वमर्हसि ।
जनन्याः शापजं देव ज्ञातीनां हितकाङ्क्षिणः ॥ १-३५-६॥
tasyedaṃ mānasaṃ śalyaṃ samuddhartuṃ tvamarhasi |
jananyāḥ śāpajaṃ deva jñātīnāṃ hitakāṅkṣiṇaḥ || 1-35-6||
MHB 1-35-7
हितो ह्ययं सदास्माकं प्रियकारी च नागराट् ।
कुरु प्रसादं देवेश शमयास्य मनोज्वरम् ॥ १-३५-७॥
hito hyayaṃ sadāsmākaṃ priyakārī ca nāgarāṭ |
kuru prasādaṃ deveśa śamayāsya manojvaram || 1-35-7||
MHB 1-35-8
ब्रह्मोवाच ।
मयैवैतद्वितीर्णं वै वचनं मनसामराः ।
एलापत्रेण नागेन यदस्याभिहितं पुरा ॥ १-३५-८॥
brahmovāca |
mayaivaitadvitīrṇaṃ vai vacanaṃ manasāmarāḥ |
elāpatreṇa nāgena yadasyābhihitaṃ purā || 1-35-8||
MHB 1-35-9
तत्करोत्वेष नागेन्द्रः प्राप्तकालं वचस्तथा ।
विनशिष्यन्ति ये पापा न तु ये धर्मचारिणः ॥ १-३५-९॥
tatkarotveṣa nāgendraḥ prāptakālaṃ vacastathā |
vinaśiṣyanti ye pāpā na tu ye dharmacāriṇaḥ || 1-35-9||
MHB 1-35-10
उत्पन्नः स जरत्कारुस्तपस्युग्रे रतो द्विजः ।
तस्यैष भगिनीं काले जरत्कारुं प्रयच्छतु ॥ १-३५-१०॥
utpannaḥ sa jaratkārustapasyugre rato dvijaḥ |
tasyaiṣa bhaginīṃ kāle jaratkāruṃ prayacchatu || 1-35-10||
MHB 1-35-11
यदेलापत्रेण वचस्तदोक्तं भुजगेन ह ।
पन्नगानां हितं देवास्तत्तथा न तदन्यथा ॥ १-३५-११॥
yadelāpatreṇa vacastadoktaṃ bhujagena ha |
pannagānāṃ hitaṃ devāstattathā na tadanyathā || 1-35-11||
MHB 1-35-12
सूत उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा स नागेन्द्रः पितामहवचस्तदा ।
सर्पान्बहूञ्जरत्कारौ नित्ययुक्तान्समादधत् ॥ १-३५-१२॥
sūta uvāca |
etacchrutvā sa nāgendraḥ pitāmahavacastadā |
sarpānbahūñjaratkārau nityayuktānsamādadhat || 1-35-12||
MHB 1-35-13
जरत्कारुर्यदा भार्यामिच्छेद्वरयितुं प्रभुः ।
शीघ्रमेत्य ममाख्येयं तन्नः श्रेयो भविष्यति ॥ १-३५-१३॥
jaratkāruryadā bhāryāmicchedvarayituṃ prabhuḥ |
śīghrametya mamākhyeyaṃ tannaḥ śreyo bhaviṣyati || 1-35-13||
Adhyaya: 36/225 (26)
MHB 1-36-1
शौनक उवाच ।
जरत्कारुरिति प्रोक्तं यत्त्वया सूतनन्दन ।
इच्छाम्येतदहं तस्य ऋषेः श्रोतुं महात्मनः ॥ १-३६-१॥
śaunaka uvāca |
jaratkāruriti proktaṃ yattvayā sūtanandana |
icchāmyetadahaṃ tasya ṛṣeḥ śrotuṃ mahātmanaḥ || 1-36-1||
MHB 1-36-2
किं कारणं जरत्कारोर्नामैतत्प्रथितं भुवि ।
जरत्कारुनिरुक्तं त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ १-३६-२॥
kiṃ kāraṇaṃ jaratkārornāmaitatprathitaṃ bhuvi |
jaratkāruniruktaṃ tvaṃ yathāvadvaktumarhasi || 1-36-2||
MHB 1-36-3
सूत उवाच ।
जरेति क्षयमाहुर्वै दारुणं कारुसंज्ञितम् ।
शरीरं कारु तस्यासीत्तत्स धीमाञ्शनैः शनैः ॥ १-३६-३॥
sūta uvāca |
jareti kṣayamāhurvai dāruṇaṃ kārusaṃjñitam |
śarīraṃ kāru tasyāsīttatsa dhīmāñśanaiḥ śanaiḥ || 1-36-3||
MHB 1-36-4
क्षपयामास तीव्रेण तपसेत्यत उच्यते ।
जरत्कारुरिति ब्रह्मन्वासुकेर्भगिनी तथा ॥ १-३६-४॥
kṣapayāmāsa tīvreṇa tapasetyata ucyate |
jaratkāruriti brahmanvāsukerbhaginī tathā || 1-36-4||
MHB 1-36-5
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा शौनकः प्राहसत्तदा ।
उग्रश्रवसमामन्त्र्य उपपन्नमिति ब्रुवन् ॥ १-३६-५॥
evamuktastu dharmātmā śaunakaḥ prāhasattadā |
ugraśravasamāmantrya upapannamiti bruvan || 1-36-5||
MHB 1-36-6
सूत उवाच ।
अथ कालस्य महतः स मुनिः संशितव्रतः ।
तपस्यभिरतो धीमान्न दारानभ्यकाङ्क्षत ॥ १-३६-६॥
sūta uvāca |
atha kālasya mahataḥ sa muniḥ saṃśitavrataḥ |
tapasyabhirato dhīmānna dārānabhyakāṅkṣata || 1-36-6||
MHB 1-36-7
स ऊर्ध्वरेतास्तपसि प्रसक्तः स्वाध्यायवान्वीतभयक्लमः सन् ।
चचार सर्वां पृथिवीं महात्मा न चापि दारान्मनसाप्यकाङ्क्षत् ॥ १-३६-७॥
sa ūrdhvaretāstapasi prasaktaḥ svādhyāyavānvītabhayaklamaḥ san |
cacāra sarvāṃ pṛthivīṃ mahātmā na cāpi dārānmanasāpyakāṅkṣat || 1-36-7||
MHB 1-36-8
ततोऽपरस्मिन्संप्राप्ते काले कस्मिंश्चिदेव तु ।
परिक्षिदिति विख्यातो राजा कौरववंशभृत् ॥ १-३६-८॥
tato'parasminsaṃprāpte kāle kasmiṃścideva tu |
parikṣiditi vikhyāto rājā kauravavaṃśabhṛt || 1-36-8||
MHB 1-36-9
यथा पाण्डुर्महाबाहुर्धनुर्धरवरो भुवि ।
बभूव मृगयाशीलः पुरास्य प्रपितामहः ॥ १-३६-९॥
yathā pāṇḍurmahābāhurdhanurdharavaro bhuvi |
babhūva mṛgayāśīlaḥ purāsya prapitāmahaḥ || 1-36-9||
MHB 1-36-10
मृगान्विध्यन्वराहांश्च तरक्षून्महिषांस्तथा ।
अन्यांश्च विविधान्वन्यांश्चचार पृथिवीपतिः ॥ १-३६-१०॥
mṛgānvidhyanvarāhāṃśca tarakṣūnmahiṣāṃstathā |
anyāṃśca vividhānvanyāṃścacāra pṛthivīpatiḥ || 1-36-10||
MHB 1-36-11
स कदाचिन्मृगं विद्ध्वा बाणेन नतपर्वणा ।
पृष्ठतो धनुरादाय ससार गहने वने ॥ १-३६-११॥
sa kadācinmṛgaṃ viddhvā bāṇena nataparvaṇā |
pṛṣṭhato dhanurādāya sasāra gahane vane || 1-36-11||
MHB 1-36-12
यथा हि भगवान्रुद्रो विद्ध्वा यज्ञमृगं दिवि ।
अन्वगच्छद्धनुष्पाणिः पर्यन्वेषंस्ततस्ततः ॥ १-३६-१२॥
yathā hi bhagavānrudro viddhvā yajñamṛgaṃ divi |
anvagacchaddhanuṣpāṇiḥ paryanveṣaṃstatastataḥ || 1-36-12||
MHB 1-36-13
न हि तेन मृगो विद्धो जीवन्गच्छति वै वनम् ।
पूर्वरूपं तु तन्नूनमासीत्स्वर्गगतिं प्रति ।
परिक्षितस्तस्य राज्ञो विद्धो यन्नष्टवान्मृगः ॥ १-३६-१३॥
na hi tena mṛgo viddho jīvangacchati vai vanam |
pūrvarūpaṃ tu tannūnamāsītsvargagatiṃ prati |
parikṣitastasya rājño viddho yannaṣṭavānmṛgaḥ || 1-36-13||
MHB 1-36-14
दूरं चापहृतस्तेन मृगेण स महीपतिः ।
परिश्रान्तः पिपासार्त आससाद मुनिं वने ॥ १-३६-१४॥
dūraṃ cāpahṛtastena mṛgeṇa sa mahīpatiḥ |
pariśrāntaḥ pipāsārta āsasāda muniṃ vane || 1-36-14||
MHB 1-36-15
गवां प्रचारेष्वासीनं वत्सानां मुखनिःसृतम् ।
भूयिष्ठमुपयुञ्जानं फेनमापिबतां पयः ॥ १-३६-१५॥
gavāṃ pracāreṣvāsīnaṃ vatsānāṃ mukhaniḥsṛtam |
bhūyiṣṭhamupayuñjānaṃ phenamāpibatāṃ payaḥ || 1-36-15||
MHB 1-36-16
तमभिद्रुत्य वेगेन स राजा संशितव्रतम् ।
अपृच्छद्धनुरुद्यम्य तं मुनिं क्षुच्छ्रमान्वितः ॥ १-३६-१६॥
tamabhidrutya vegena sa rājā saṃśitavratam |
apṛcchaddhanurudyamya taṃ muniṃ kṣucchramānvitaḥ || 1-36-16||
MHB 1-36-17
भो भो ब्रह्मन्नहं राजा परिक्षिदभिमन्युजः ।
मया विद्धो मृगो नष्टः कच्चित्त्वं दृष्टवानसि ॥ १-३६-१७॥
bho bho brahmannahaṃ rājā parikṣidabhimanyujaḥ |
mayā viddho mṛgo naṣṭaḥ kaccittvaṃ dṛṣṭavānasi || 1-36-17||
MHB 1-36-18
स मुनिस्तस्य नोवाच किंचिन्मौनव्रते स्थितः ।
तस्य स्कन्धे मृतं सर्पं क्रुद्धो राजा समासजत् ॥ १-३६-१८॥
sa munistasya novāca kiṃcinmaunavrate sthitaḥ |
tasya skandhe mṛtaṃ sarpaṃ kruddho rājā samāsajat || 1-36-18||
MHB 1-36-19
धनुष्कोट्या समुत्क्षिप्य स चैनं समुदैक्षत ।
न च किंचिदुवाचैनं शुभं वा यदि वाशुभम् ॥ १-३६-१९॥
dhanuṣkoṭyā samutkṣipya sa cainaṃ samudaikṣata |
na ca kiṃciduvācainaṃ śubhaṃ vā yadi vāśubham || 1-36-19||
MHB 1-36-20
स राजा क्रोधमुत्सृज्य व्यथितस्तं तथागतम् ।
दृष्ट्वा जगाम नगरमृषिस्त्वास्ते तथैव सः ॥ १-३६-२०॥
sa rājā krodhamutsṛjya vyathitastaṃ tathāgatam |
dṛṣṭvā jagāma nagaramṛṣistvāste tathaiva saḥ || 1-36-20||
MHB 1-36-21
तरुणस्तस्य पुत्रोऽभूत्तिग्मतेजा महातपाः ।
शृङ्गी नाम महाक्रोधो दुष्प्रसादो महाव्रतः ॥ १-३६-२१॥
taruṇastasya putro'bhūttigmatejā mahātapāḥ |
śṛṅgī nāma mahākrodho duṣprasādo mahāvrataḥ || 1-36-21||
MHB 1-36-22
स देवं परमीशानं सर्वभूतहिते रतम् ।
ब्रह्माणमुपतस्थे वै काले काले सुसंयतः ।
स तेन समनुज्ञातो ब्रह्मणा गृहमेयिवान् ॥ १-३६-२२॥
sa devaṃ paramīśānaṃ sarvabhūtahite ratam |
brahmāṇamupatasthe vai kāle kāle susaṃyataḥ |
sa tena samanujñāto brahmaṇā gṛhameyivān || 1-36-22||
MHB 1-36-23
सख्योक्तः क्रीडमानेन स तत्र हसता किल ।
संरम्भी कोपनोऽतीव विषकल्प ऋषेः सुतः ।
ऋषिपुत्रेण नर्मार्थं कृशेन द्विजसत्तम ॥ १-३६-२३॥
sakhyoktaḥ krīḍamānena sa tatra hasatā kila |
saṃrambhī kopano'tīva viṣakalpa ṛṣeḥ sutaḥ |
ṛṣiputreṇa narmārthaṃ kṛśena dvijasattama || 1-36-23||
MHB 1-36-24
तेजस्विनस्तव पिता तथैव च तपस्विनः ।
शवं स्कन्धेन वहति मा शृङ्गिन्गर्वितो भव ॥ १-३६-२४॥
tejasvinastava pitā tathaiva ca tapasvinaḥ |
śavaṃ skandhena vahati mā śṛṅgingarvito bhava || 1-36-24||
MHB 1-36-25
व्याहरत्स्वृषिपुत्रेषु मा स्म किंचिद्वचो वदीः ।
अस्मद्विधेषु सिद्धेषु ब्रह्मवित्सु तपस्विषु ॥ १-३६-२५॥
vyāharatsvṛṣiputreṣu mā sma kiṃcidvaco vadīḥ |
asmadvidheṣu siddheṣu brahmavitsu tapasviṣu || 1-36-25||
MHB 1-36-26
क्व ते पुरुषमानित्वं क्व ते वाचस्तथाविधाः ।
दर्पजाः पितरं यस्त्वं द्रष्टा शवधरं तथा ॥ १-३६-२६॥
kva te puruṣamānitvaṃ kva te vācastathāvidhāḥ |
darpajāḥ pitaraṃ yastvaṃ draṣṭā śavadharaṃ tathā || 1-36-26||
Adhyaya: 37/225 (27)
MHB 1-37-1
सूत उवाच ।
एवमुक्तः स तेजस्वी शृङ्गी कोपसमन्वितः ।
मृतधारं गुरुं श्रुत्वा पर्यतप्यत मन्युना ॥ १-३७-१॥
sūta uvāca |
evamuktaḥ sa tejasvī śṛṅgī kopasamanvitaḥ |
mṛtadhāraṃ guruṃ śrutvā paryatapyata manyunā || 1-37-1||
MHB 1-37-2
स तं कृशमभिप्रेष्क्य सूनृतां वाचमुत्सृजन् ।
अपृच्छत कथं तातः स मेऽद्य मृतधारकः ॥ १-३७-२॥
sa taṃ kṛśamabhipreṣkya sūnṛtāṃ vācamutsṛjan |
apṛcchata kathaṃ tātaḥ sa me'dya mṛtadhārakaḥ || 1-37-2||
MHB 1-37-3
कृश उवाच ।
राज्ञा परिक्षिता तात मृगयां परिधावता ।
अवसक्तः पितुस्तेऽद्य मृतः स्कन्धे भुजंगमः ॥ १-३७-३॥
kṛśa uvāca |
rājñā parikṣitā tāta mṛgayāṃ paridhāvatā |
avasaktaḥ pituste'dya mṛtaḥ skandhe bhujaṃgamaḥ || 1-37-3||
MHB 1-37-4
शृङ्ग्युवाच ।
किं मे पित्रा कृतं तस्य राज्ञोऽनिष्टं दुरात्मनः ।
ब्रूहि त्वं कृश तत्त्वेन पश्य मे तपसो बलम् ॥ १-३७-४॥
śṛṅgyuvāca |
kiṃ me pitrā kṛtaṃ tasya rājño'niṣṭaṃ durātmanaḥ |
brūhi tvaṃ kṛśa tattvena paśya me tapaso balam || 1-37-4||
MHB 1-37-5
कृश उवाच ।
स राजा मृगयां यातः परिक्षिदभिमन्युजः ।
ससार मृगमेकाकी विद्ध्वा बाणेन पत्रिणा ॥ १-३७-५॥
kṛśa uvāca |
sa rājā mṛgayāṃ yātaḥ parikṣidabhimanyujaḥ |
sasāra mṛgamekākī viddhvā bāṇena patriṇā || 1-37-5||
MHB 1-37-6
न चापश्यन्मृगं राजा चरंस्तस्मिन्महावने ।
पितरं ते स दृष्ट्वैव पप्रच्छानभिभाषिणम् ॥ १-३७-६॥
na cāpaśyanmṛgaṃ rājā caraṃstasminmahāvane |
pitaraṃ te sa dṛṣṭvaiva papracchānabhibhāṣiṇam || 1-37-6||
MHB 1-37-7
तं स्थाणुभूतं तिष्ठन्तं क्षुत्पिपासाश्रमातुरः ।
पुनः पुनर्मृगं नष्टं पप्रच्छ पितरं तव ॥ १-३७-७॥
taṃ sthāṇubhūtaṃ tiṣṭhantaṃ kṣutpipāsāśramāturaḥ |
punaḥ punarmṛgaṃ naṣṭaṃ papraccha pitaraṃ tava || 1-37-7||
MHB 1-37-8
स च मौनव्रतोपेतो नैव तं प्रत्यभाषत ।
तस्य राजा धनुष्कोट्या सर्पं स्कन्धे समासृजत् ॥ १-३७-८॥
sa ca maunavratopeto naiva taṃ pratyabhāṣata |
tasya rājā dhanuṣkoṭyā sarpaṃ skandhe samāsṛjat || 1-37-8||
MHB 1-37-9
शृङ्गिंस्तव पिताद्यासौ तथैवास्ते यतव्रतः ।
सोऽपि राजा स्वनगरं प्रतियातो गजाह्वयम् ॥ १-३७-९॥
śṛṅgiṃstava pitādyāsau tathaivāste yatavrataḥ |
so'pi rājā svanagaraṃ pratiyāto gajāhvayam || 1-37-9||
MHB 1-37-10
सूत उवाच ।
श्रुत्वैवमृषिपुत्रस्तु दिवं स्तब्ध्वेव विष्ठितः ।
कोपसंरक्तनयनः प्रज्वलन्निव मन्युना ॥ १-३७-१०॥
sūta uvāca |
śrutvaivamṛṣiputrastu divaṃ stabdhveva viṣṭhitaḥ |
kopasaṃraktanayanaḥ prajvalanniva manyunā || 1-37-10||
MHB 1-37-11
आविष्टः स तु कोपेन शशाप नृपतिं तदा ।
वार्युपस्पृश्य तेजस्वी क्रोधवेगबलात्कृतः ॥ १-३७-११॥
āviṣṭaḥ sa tu kopena śaśāpa nṛpatiṃ tadā |
vāryupaspṛśya tejasvī krodhavegabalātkṛtaḥ || 1-37-11||
MHB 1-37-12
शृङ्ग्युवाच ।
योऽसौ वृद्धस्य तातस्य तथा कृच्छ्रगतस्य च ।
स्कन्धे मृतमवास्राक्षीत्पन्नगं राजकिल्बिषी ॥ १-३७-१२॥
śṛṅgyuvāca |
yo'sau vṛddhasya tātasya tathā kṛcchragatasya ca |
skandhe mṛtamavāsrākṣītpannagaṃ rājakilbiṣī || 1-37-12||
MHB 1-37-13
तं पापमतिसंक्रुद्धस्तक्षकः पन्नगोत्तमः ।
आशीविषस्तिग्मतेजा मद्वाक्यबलचोदितः ॥ १-३७-१३॥
taṃ pāpamatisaṃkruddhastakṣakaḥ pannagottamaḥ |
āśīviṣastigmatejā madvākyabalacoditaḥ || 1-37-13||
MHB 1-37-14
सप्तरात्रादितो नेता यमस्य सदनं प्रति ।
द्विजानामवमन्तारं कुरूणामयशस्करम् ॥ १-३७-१४॥
saptarātrādito netā yamasya sadanaṃ prati |
dvijānāmavamantāraṃ kurūṇāmayaśaskaram || 1-37-14||
MHB 1-37-15
सूत उवाच ।
इति शप्त्वा नृपं क्रुद्धः शृङ्गी पितरमभ्ययात् ।
आसीनं गोचरे तस्मिन्वहन्तं शवपन्नगम् ॥ १-३७-१५॥
sūta uvāca |
iti śaptvā nṛpaṃ kruddhaḥ śṛṅgī pitaramabhyayāt |
āsīnaṃ gocare tasminvahantaṃ śavapannagam || 1-37-15||
MHB 1-37-16
स तमालक्ष्य पितरं शृङ्गी स्कन्धगतेन वै ।
शवेन भुजगेनासीद्भूयः क्रोधसमन्वितः ॥ १-३७-१६॥
sa tamālakṣya pitaraṃ śṛṅgī skandhagatena vai |
śavena bhujagenāsīdbhūyaḥ krodhasamanvitaḥ || 1-37-16||
MHB 1-37-17
दुःखाच्चाश्रूणि मुमुचे पितरं चेदमब्रवीत् ।
श्रुत्वेमां धर्षणां तात तव तेन दुरात्मना ॥ १-३७-१७॥
duḥkhāccāśrūṇi mumuce pitaraṃ cedamabravīt |
śrutvemāṃ dharṣaṇāṃ tāta tava tena durātmanā || 1-37-17||
MHB 1-37-18
राज्ञा परिक्षिता कोपादशपं तमहं नृपम् ।
यथार्हति स एवोग्रं शापं कुरुकुलाधमः ॥ १-३७-१८॥
rājñā parikṣitā kopādaśapaṃ tamahaṃ nṛpam |
yathārhati sa evograṃ śāpaṃ kurukulādhamaḥ || 1-37-18||
MHB 1-37-19
सप्तमेऽहनि तं पापं तक्षकः पन्नगोत्तमः ।
वैवस्वतस्य भवनं नेता परमदारुणम् ॥ १-३७-१९॥
saptame'hani taṃ pāpaṃ takṣakaḥ pannagottamaḥ |
vaivasvatasya bhavanaṃ netā paramadāruṇam || 1-37-19||
MHB 1-37-20
तमब्रवीत्पिता ब्रह्मंस्तथा कोपसमन्वितम् ।
न मे प्रियं कृतं तात नैष धर्मस्तपस्विनाम् ॥ १-३७-२०॥
tamabravītpitā brahmaṃstathā kopasamanvitam |
na me priyaṃ kṛtaṃ tāta naiṣa dharmastapasvinām || 1-37-20||
MHB 1-37-21
वयं तस्य नरेन्द्रस्य विषये निवसामहे ।
न्यायतो रक्षितास्तेन तस्य पापं न रोचये ॥ १-३७-२१॥
vayaṃ tasya narendrasya viṣaye nivasāmahe |
nyāyato rakṣitāstena tasya pāpaṃ na rocaye || 1-37-21||
MHB 1-37-22
सर्वथा वर्तमानस्य राज्ञो ह्यस्मद्विधैः सदा ।
क्षन्तव्यं पुत्र धर्मो हि हतो हन्ति न संशयः ॥ १-३७-२२॥
sarvathā vartamānasya rājño hyasmadvidhaiḥ sadā |
kṣantavyaṃ putra dharmo hi hato hanti na saṃśayaḥ || 1-37-22||
MHB 1-37-23
यदि राजा न रक्षेत पीडा वै नः परा भवेत् ।
न शक्नुयाम चरितुं धर्मं पुत्र यथासुखम् ॥ १-३७-२३॥
yadi rājā na rakṣeta pīḍā vai naḥ parā bhavet |
na śaknuyāma carituṃ dharmaṃ putra yathāsukham || 1-37-23||
MHB 1-37-24
रक्ष्यमाणा वयं तात राजभिः शास्त्रदृष्टिभिः ।
चरामो विपुलं धर्मं तेषां चांशोऽस्ति धर्मतः ॥ १-३७-२४॥
rakṣyamāṇā vayaṃ tāta rājabhiḥ śāstradṛṣṭibhiḥ |
carāmo vipulaṃ dharmaṃ teṣāṃ cāṃśo'sti dharmataḥ || 1-37-24||
MHB 1-37-25
परिक्षित्तु विशेषेण यथास्य प्रपितामहः ।
रक्षत्यस्मान्यथा राज्ञा रक्षितव्याः प्रजास्तथा ॥ १-३७-२५॥
parikṣittu viśeṣeṇa yathāsya prapitāmahaḥ |
rakṣatyasmānyathā rājñā rakṣitavyāḥ prajāstathā || 1-37-25||
MHB 1-37-26
तेनेह क्षुधितेनाद्य श्रान्तेन च तपस्विना ।
अजानता व्रतमिदं कृतमेतदसंशयम् ॥ १-३७-२६॥
teneha kṣudhitenādya śrāntena ca tapasvinā |
ajānatā vratamidaṃ kṛtametadasaṃśayam || 1-37-26||
MHB 1-37-27
तस्मादिदं त्वया बाल्यात्सहसा दुष्कृतं कृतम् ।
न ह्यर्हति नृपः शापमस्मत्तः पुत्र सर्वथा ॥ १-३७-२७॥
tasmādidaṃ tvayā bālyātsahasā duṣkṛtaṃ kṛtam |
na hyarhati nṛpaḥ śāpamasmattaḥ putra sarvathā || 1-37-27||
Adhyaya: 38/225 (39)
MHB 1-38-1
शृङ्ग्युवाच ।
यद्येतत्साहसं तात यदि वा दुष्कृतं कृतम् ।
प्रियं वाप्यप्रियं वा ते वागुक्ता न मृषा मया ॥ १-३८-१॥
śṛṅgyuvāca |
yadyetatsāhasaṃ tāta yadi vā duṣkṛtaṃ kṛtam |
priyaṃ vāpyapriyaṃ vā te vāguktā na mṛṣā mayā || 1-38-1||
MHB 1-38-2
नैवान्यथेदं भविता पितरेष ब्रवीमि ते ।
नाहं मृषा प्रब्रवीमि स्वैरेष्वपि कुतः शपन् ॥ १-३८-२॥
naivānyathedaṃ bhavitā pitareṣa bravīmi te |
nāhaṃ mṛṣā prabravīmi svaireṣvapi kutaḥ śapan || 1-38-2||
MHB 1-38-3
शमीक उवाच ।
जानाम्युग्रप्रभावं त्वां पुत्र सत्यगिरं तथा ।
नानृतं ह्युक्तपूर्वं ते नैतन्मिथ्या भविष्यति ॥ १-३८-३॥
śamīka uvāca |
jānāmyugraprabhāvaṃ tvāṃ putra satyagiraṃ tathā |
nānṛtaṃ hyuktapūrvaṃ te naitanmithyā bhaviṣyati || 1-38-3||
MHB 1-38-4
पित्रा पुत्रो वयःस्थोऽपि सततं वाच्य एव तु ।
यथा स्याद्गुणसंयुक्तः प्राप्नुयाच्च महद्यशः ॥ १-३८-४॥
pitrā putro vayaḥstho'pi satataṃ vācya eva tu |
yathā syādguṇasaṃyuktaḥ prāpnuyācca mahadyaśaḥ || 1-38-4||
MHB 1-38-5
किं पुनर्बाल एव त्वं तपसा भावितः प्रभो ।
वर्धते च प्रभवतां कोपोऽतीव महात्मनाम् ॥ १-३८-५॥
kiṃ punarbāla eva tvaṃ tapasā bhāvitaḥ prabho |
vardhate ca prabhavatāṃ kopo'tīva mahātmanām || 1-38-5||
MHB 1-38-6
सोऽहं पश्यामि वक्तव्यं त्वयि धर्मभृतां वर ।
पुत्रत्वं बालतां चैव तवावेक्ष्य च साहसम् ॥ १-३८-६॥
so'haṃ paśyāmi vaktavyaṃ tvayi dharmabhṛtāṃ vara |
putratvaṃ bālatāṃ caiva tavāvekṣya ca sāhasam || 1-38-6||
MHB 1-38-7
स त्वं शमयुतो भूत्वा वन्यमाहारमाहरन् ।
चर क्रोधमिमं त्यक्त्वा नैवं धर्मं प्रहास्यसि ॥ १-३८-७॥
sa tvaṃ śamayuto bhūtvā vanyamāhāramāharan |
cara krodhamimaṃ tyaktvā naivaṃ dharmaṃ prahāsyasi || 1-38-7||
MHB 1-38-8
क्रोधो हि धर्मं हरति यतीनां दुःखसंचितम् ।
ततो धर्मविहीनानां गतिरिष्टा न विद्यते ॥ १-३८-८॥
krodho hi dharmaṃ harati yatīnāṃ duḥkhasaṃcitam |
tato dharmavihīnānāṃ gatiriṣṭā na vidyate || 1-38-8||
MHB 1-38-9
शम एव यतीनां हि क्षमिणां सिद्धिकारकः ।
क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम् ॥ १-३८-९॥
śama eva yatīnāṃ hi kṣamiṇāṃ siddhikārakaḥ |
kṣamāvatāmayaṃ lokaḥ paraścaiva kṣamāvatām || 1-38-9||
MHB 1-38-10
तस्माच्चरेथाः सततं क्षमाशीलो जितेन्द्रियः ।
क्षमया प्राप्स्यसे लोकान्ब्रह्मणः समनन्तरान् ॥ १-३८-१०॥
tasmāccarethāḥ satataṃ kṣamāśīlo jitendriyaḥ |
kṣamayā prāpsyase lokānbrahmaṇaḥ samanantarān || 1-38-10||
MHB 1-38-11
मया तु शममास्थाय यच्छक्यं कर्तुमद्य वै ।
तत्करिष्येऽद्य ताताहं प्रेषयिष्ये नृपाय वै ॥ १-३८-११॥
mayā tu śamamāsthāya yacchakyaṃ kartumadya vai |
tatkariṣye'dya tātāhaṃ preṣayiṣye nṛpāya vai || 1-38-11||
MHB 1-38-12
मम पुत्रेण शप्तोऽसि बालेनाकृतबुद्धिना ।
ममेमां धर्षणां त्वत्तः प्रेक्ष्य राजन्नमर्षिणा ॥ १-३८-१२॥
mama putreṇa śapto'si bālenākṛtabuddhinā |
mamemāṃ dharṣaṇāṃ tvattaḥ prekṣya rājannamarṣiṇā || 1-38-12||
MHB 1-38-13
सूत उवाच ।
एवमादिश्य शिष्यं स प्रेषयामास सुव्रतः ।
परिक्षिते नृपतये दयापन्नो महातपाः ॥ १-३८-१३॥
sūta uvāca |
evamādiśya śiṣyaṃ sa preṣayāmāsa suvrataḥ |
parikṣite nṛpataye dayāpanno mahātapāḥ || 1-38-13||
MHB 1-38-14
संदिश्य कुशलप्रश्नं कार्यवृत्तान्तमेव च ।
शिष्यं गौरमुखं नाम शीलवन्तं समाहितम् ॥ १-३८-१४॥
saṃdiśya kuśalapraśnaṃ kāryavṛttāntameva ca |
śiṣyaṃ gauramukhaṃ nāma śīlavantaṃ samāhitam || 1-38-14||
MHB 1-38-15
सोऽभिगम्य ततः शीघ्रं नरेन्द्रं कुरुवर्धनम् ।
विवेश भवनं राज्ञः पूर्वं द्वाःस्थैर्निवेदितः ॥ १-३८-१५॥
so'bhigamya tataḥ śīghraṃ narendraṃ kuruvardhanam |
viveśa bhavanaṃ rājñaḥ pūrvaṃ dvāḥsthairniveditaḥ || 1-38-15||
MHB 1-38-16
पूजितश्च नरेन्द्रेण द्विजो गौरमुखस्ततः ।
आचख्यौ परिविश्रान्तो राज्ञे सर्वमशेषतः ।
शमीकवचनं घोरं यथोक्तं मन्त्रिसंनिधौ ॥ १-३८-१६॥
pūjitaśca narendreṇa dvijo gauramukhastataḥ |
ācakhyau pariviśrānto rājñe sarvamaśeṣataḥ |
śamīkavacanaṃ ghoraṃ yathoktaṃ mantrisaṃnidhau || 1-38-16||
MHB 1-38-17
शमीको नाम राजेन्द्र विषये वर्तते तव ।
ऋषिः परमधर्मात्मा दान्तः शान्तो महातपाः ॥ १-३८-१७॥
śamīko nāma rājendra viṣaye vartate tava |
ṛṣiḥ paramadharmātmā dāntaḥ śānto mahātapāḥ || 1-38-17||
MHB 1-38-18
तस्य त्वया नरव्याघ्र सर्पः प्राणैर्वियोजितः ।
अवसक्तो धनुष्कोट्या स्कन्धे भरतसत्तम ।
क्षान्तवांस्तव तत्कर्म पुत्रस्तस्य न चक्षमे ॥ १-३८-१८॥
tasya tvayā naravyāghra sarpaḥ prāṇairviyojitaḥ |
avasakto dhanuṣkoṭyā skandhe bharatasattama |
kṣāntavāṃstava tatkarma putrastasya na cakṣame || 1-38-18||
MHB 1-38-19
तेन शप्तोऽसि राजेन्द्र पितुरज्ञातमद्य वै ।
तक्षकः सप्तरात्रेण मृत्युस्ते वै भविष्यति ॥ १-३८-१९॥
tena śapto'si rājendra piturajñātamadya vai |
takṣakaḥ saptarātreṇa mṛtyuste vai bhaviṣyati || 1-38-19||
MHB 1-38-20
तत्र रक्षां कुरुष्वेति पुनः पुनरथाब्रवीत् ।
तदन्यथा न शक्यं च कर्तुं केनचिदप्युत ॥ १-३८-२०॥
tatra rakṣāṃ kuruṣveti punaḥ punarathābravīt |
tadanyathā na śakyaṃ ca kartuṃ kenacidapyuta || 1-38-20||
MHB 1-38-21
न हि शक्नोति संयन्तुं पुत्रं कोपसमन्वितम् ।
ततोऽहं प्रेषितस्तेन तव राजन्हितार्थिना ॥ १-३८-२१॥
na hi śaknoti saṃyantuṃ putraṃ kopasamanvitam |
tato'haṃ preṣitastena tava rājanhitārthinā || 1-38-21||
MHB 1-38-22
इति श्रुत्वा वचो घोरं स राजा कुरुनन्दनः ।
पर्यतप्यत तत्पापं कृत्वा राजा महातपाः ॥ १-३८-२२॥
iti śrutvā vaco ghoraṃ sa rājā kurunandanaḥ |
paryatapyata tatpāpaṃ kṛtvā rājā mahātapāḥ || 1-38-22||
MHB 1-38-23
तं च मौनव्रतधरं श्रुत्वा मुनिवरं तदा ।
भूय एवाभवद्राजा शोकसंतप्तमानसः ॥ १-३८-२३॥
taṃ ca maunavratadharaṃ śrutvā munivaraṃ tadā |
bhūya evābhavadrājā śokasaṃtaptamānasaḥ || 1-38-23||
MHB 1-38-24
अनुक्रोशात्मतां तस्य शमीकस्यावधार्य तु ।
पर्यतप्यत भूयोऽपि कृत्वा तत्किल्बिषं मुनेः ॥ १-३८-२४॥
anukrośātmatāṃ tasya śamīkasyāvadhārya tu |
paryatapyata bhūyo'pi kṛtvā tatkilbiṣaṃ muneḥ || 1-38-24||
MHB 1-38-25
न हि मृत्युं तथा राजा श्रुत्वा वै सोऽन्वतप्यत ।
अशोचदमरप्रख्यो यथा कृत्वेह कर्म तत् ॥ १-३८-२५॥
na hi mṛtyuṃ tathā rājā śrutvā vai so'nvatapyata |
aśocadamaraprakhyo yathā kṛtveha karma tat || 1-38-25||
MHB 1-38-26
ततस्तं प्रेषयामास राजा गौरमुखं तदा ।
भूयः प्रसादं भगवान्करोत्विति ममेति वै ॥ १-३८-२६॥
tatastaṃ preṣayāmāsa rājā gauramukhaṃ tadā |
bhūyaḥ prasādaṃ bhagavānkarotviti mameti vai || 1-38-26||
MHB 1-38-27
तस्मिंश्च गतमात्रे वै राजा गौरमुखे तदा ।
मन्त्रिभिर्मन्त्रयामास सह संविग्नमानसः ॥ १-३८-२७॥
tasmiṃśca gatamātre vai rājā gauramukhe tadā |
mantribhirmantrayāmāsa saha saṃvignamānasaḥ || 1-38-27||
MHB 1-38-28
निश्चित्य मन्त्रिभिश्चैव सहितो मन्त्रतत्त्ववित् ।
प्रासादं कारयामास एकस्तम्भं सुरक्षितम् ॥ १-३८-२८॥
niścitya mantribhiścaiva sahito mantratattvavit |
prāsādaṃ kārayāmāsa ekastambhaṃ surakṣitam || 1-38-28||
MHB 1-38-29
रक्षां च विदधे तत्र भिषजश्चौषधानि च ।
ब्राह्मणान्सिद्धमन्त्रांश्च सर्वतो वै न्यवेशयत् ॥ १-३८-२९॥
rakṣāṃ ca vidadhe tatra bhiṣajaścauṣadhāni ca |
brāhmaṇānsiddhamantrāṃśca sarvato vai nyaveśayat || 1-38-29||
MHB 1-38-30
राजकार्याणि तत्रस्थः सर्वाण्येवाकरोच्च सः ।
मन्त्रिभिः सह धर्मज्ञः समन्तात्परिरक्षितः ॥ १-३८-३०॥
rājakāryāṇi tatrasthaḥ sarvāṇyevākarocca saḥ |
mantribhiḥ saha dharmajñaḥ samantātparirakṣitaḥ || 1-38-30||
MHB 1-38-31
प्राप्ते तु दिवसे तस्मिन्सप्तमे द्विजसत्तम ।
काश्यपोऽभ्यागमद्विद्वांस्तं राजानं चिकित्सितुम् ॥ १-३८-३१॥
prāpte tu divase tasminsaptame dvijasattama |
kāśyapo'bhyāgamadvidvāṃstaṃ rājānaṃ cikitsitum || 1-38-31||
MHB 1-38-32
श्रुतं हि तेन तदभूदद्य तं राजसत्तमम् ।
तक्षकः पन्नगश्रेष्ठो नेष्यते यमसादनम् ॥ १-३८-३२॥
śrutaṃ hi tena tadabhūdadya taṃ rājasattamam |
takṣakaḥ pannagaśreṣṭho neṣyate yamasādanam || 1-38-32||
MHB 1-38-33
तं दष्टं पन्नगेन्द्रेण करिष्येऽहमपज्वरम् ।
तत्र मेऽर्थश्च धर्मश्च भवितेति विचिन्तयन् ॥ १-३८-३३॥
taṃ daṣṭaṃ pannagendreṇa kariṣye'hamapajvaram |
tatra me'rthaśca dharmaśca bhaviteti vicintayan || 1-38-33||
MHB 1-38-34
तं ददर्श स नागेन्द्रस्तक्षकः काश्यपं पथि ।
गच्छन्तमेकमनसं द्विजो भूत्वा वयोतिगः ॥ १-३८-३४॥
taṃ dadarśa sa nāgendrastakṣakaḥ kāśyapaṃ pathi |
gacchantamekamanasaṃ dvijo bhūtvā vayotigaḥ || 1-38-34||
MHB 1-38-35
तमब्रवीत्पन्नगेन्द्रः काश्यपं मुनिपुंगवम् ।
क्व भवांस्त्वरितो याति किं च कार्यं चिकीर्षति ॥ १-३८-३५॥
tamabravītpannagendraḥ kāśyapaṃ munipuṃgavam |
kva bhavāṃstvarito yāti kiṃ ca kāryaṃ cikīrṣati || 1-38-35||
MHB 1-38-36
काश्यप उवाच ।
नृपं कुरुकुलोत्पन्नं परिक्षितमरिंदमम् ।
तक्षकः पन्नगश्रेष्ठस्तेजसाद्य प्रधक्ष्यति ॥ १-३८-३६॥
kāśyapa uvāca |
nṛpaṃ kurukulotpannaṃ parikṣitamariṃdamam |
takṣakaḥ pannagaśreṣṭhastejasādya pradhakṣyati || 1-38-36||
MHB 1-38-37
तं दष्टं पन्नगेन्द्रेण तेनाग्निसमतेजसा ।
पाण्डवानां कुलकरं राजानममितौजसम् ।
गच्छामि सौम्य त्वरितं सद्यः कर्तुमपज्वरम् ॥ १-३८-३७॥
taṃ daṣṭaṃ pannagendreṇa tenāgnisamatejasā |
pāṇḍavānāṃ kulakaraṃ rājānamamitaujasam |
gacchāmi saumya tvaritaṃ sadyaḥ kartumapajvaram || 1-38-37||
MHB 1-38-38
तक्षक उवाच ।
अहं स तक्षको ब्रह्मंस्तं धक्ष्यामि महीपतिम् ।
निवर्तस्व न शक्तस्त्वं मया दष्टं चिकित्सितुम् ॥ १-३८-३८॥
takṣaka uvāca |
ahaṃ sa takṣako brahmaṃstaṃ dhakṣyāmi mahīpatim |
nivartasva na śaktastvaṃ mayā daṣṭaṃ cikitsitum || 1-38-38||
MHB 1-38-39
काश्यप उवाच ।
अहं तं नृपतिं नाग त्वया दष्टमपज्वरम् ।
करिष्य इति मे बुद्धिर्विद्याबलमुपाश्रितः ॥ १-३८-३९॥
kāśyapa uvāca |
ahaṃ taṃ nṛpatiṃ nāga tvayā daṣṭamapajvaram |
kariṣya iti me buddhirvidyābalamupāśritaḥ || 1-38-39||
Adhyaya: 39/225 (33)
MHB 1-39-1
तक्षक उवाच ।
दष्टं यदि मयेह त्वं शक्तः किंचिच्चिकित्सितुम् ।
ततो वृक्षं मया दष्टमिमं जीवय काश्यप ॥ १-३९-१॥
takṣaka uvāca |
daṣṭaṃ yadi mayeha tvaṃ śaktaḥ kiṃciccikitsitum |
tato vṛkṣaṃ mayā daṣṭamimaṃ jīvaya kāśyapa || 1-39-1||
MHB 1-39-2
परं मन्त्रबलं यत्ते तद्दर्शय यतस्व च ।
न्यग्रोधमेनं धक्ष्यामि पश्यतस्ते द्विजोत्तम ॥ १-३९-२॥
paraṃ mantrabalaṃ yatte taddarśaya yatasva ca |
nyagrodhamenaṃ dhakṣyāmi paśyataste dvijottama || 1-39-2||
MHB 1-39-3
काश्यप उवाच ।
दश नागेन्द्र वृक्षं त्वं यमेनमभिमन्यसे ।
अहमेनं त्वया दष्टं जीवयिष्ये भुजंगम ॥ १-३९-३॥
kāśyapa uvāca |
daśa nāgendra vṛkṣaṃ tvaṃ yamenamabhimanyase |
ahamenaṃ tvayā daṣṭaṃ jīvayiṣye bhujaṃgama || 1-39-3||
MHB 1-39-4
सूत उवाच ।
एवमुक्तः स नागेन्द्रः काश्यपेन महात्मना ।
अदशद्वृक्षमभ्येत्य न्यग्रोधं पन्नगोत्तमः ॥ १-३९-४॥
sūta uvāca |
evamuktaḥ sa nāgendraḥ kāśyapena mahātmanā |
adaśadvṛkṣamabhyetya nyagrodhaṃ pannagottamaḥ || 1-39-4||
MHB 1-39-5
स वृक्षस्तेन दष्टः सन्सद्य एव महाद्युते ।
आशीविषविषोपेतः प्रजज्वाल समन्ततः ॥ १-३९-५॥
sa vṛkṣastena daṣṭaḥ sansadya eva mahādyute |
āśīviṣaviṣopetaḥ prajajvāla samantataḥ || 1-39-5||
MHB 1-39-6
तं दग्ध्वा स नगं नागः काश्यपं पुनरब्रवीत् ।
कुरु यत्नं द्विजश्रेष्ठ जीवयैनं वनस्पतिम् ॥ १-३९-६॥
taṃ dagdhvā sa nagaṃ nāgaḥ kāśyapaṃ punarabravīt |
kuru yatnaṃ dvijaśreṣṭha jīvayainaṃ vanaspatim || 1-39-6||
MHB 1-39-7
भस्मीभूतं ततो वृक्षं पन्नगेन्द्रस्य तेजसा ।
भस्म सर्वं समाहृत्य काश्यपो वाक्यमब्रवीत् ॥ १-३९-७॥
bhasmībhūtaṃ tato vṛkṣaṃ pannagendrasya tejasā |
bhasma sarvaṃ samāhṛtya kāśyapo vākyamabravīt || 1-39-7||
MHB 1-39-8
विद्याबलं पन्नगेन्द्र पश्य मेऽस्मिन्वनस्पतौ ।
अहं संजीवयाम्येनं पश्यतस्ते भुजंगम ॥ १-३९-८॥
vidyābalaṃ pannagendra paśya me'sminvanaspatau |
ahaṃ saṃjīvayāmyenaṃ paśyataste bhujaṃgama || 1-39-8||
MHB 1-39-9
ततः स भगवान्विद्वान्काश्यपो द्विजसत्तमः ।
भस्मराशीकृतं वृक्षं विद्यया समजीवयत् ॥ १-३९-९॥
tataḥ sa bhagavānvidvānkāśyapo dvijasattamaḥ |
bhasmarāśīkṛtaṃ vṛkṣaṃ vidyayā samajīvayat || 1-39-9||
MHB 1-39-10
अङ्कुरं तं स कृतवांस्ततः पर्णद्वयान्वितम् ।
पलाशिनं शाखिनं च तथा विटपिनं पुनः ॥ १-३९-१०॥
aṅkuraṃ taṃ sa kṛtavāṃstataḥ parṇadvayānvitam |
palāśinaṃ śākhinaṃ ca tathā viṭapinaṃ punaḥ || 1-39-10||
MHB 1-39-11
तं दृष्ट्वा जीवितं वृक्षं काश्यपेन महात्मना ।
उवाच तक्षको ब्रह्मन्नेतदत्यद्भुतं त्वयि ॥ १-३९-११॥
taṃ dṛṣṭvā jīvitaṃ vṛkṣaṃ kāśyapena mahātmanā |
uvāca takṣako brahmannetadatyadbhutaṃ tvayi || 1-39-11||
MHB 1-39-12
विप्रेन्द्र यद्विषं हन्या मम वा मद्विधस्य वा ।
कं त्वमर्थमभिप्रेप्सुर्यासि तत्र तपोधन ॥ १-३९-१२॥
viprendra yadviṣaṃ hanyā mama vā madvidhasya vā |
kaṃ tvamarthamabhiprepsuryāsi tatra tapodhana || 1-39-12||
MHB 1-39-13
यत्तेऽभिलषितं प्राप्तुं फलं तस्मान्नृपोत्तमात् ।
अहमेव प्रदास्यामि तत्ते यद्यपि दुर्लभम् ॥ १-३९-१३॥
yatte'bhilaṣitaṃ prāptuṃ phalaṃ tasmānnṛpottamāt |
ahameva pradāsyāmi tatte yadyapi durlabham || 1-39-13||
MHB 1-39-14
विप्रशापाभिभूते च क्षीणायुषि नराधिपे ।
घटमानस्य ते विप्र सिद्धिः संशयिता भवेत् ॥ १-३९-१४॥
vipraśāpābhibhūte ca kṣīṇāyuṣi narādhipe |
ghaṭamānasya te vipra siddhiḥ saṃśayitā bhavet || 1-39-14||
MHB 1-39-15
ततो यशः प्रदीप्तं ते त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
विरश्मिरिव घर्मांशुरन्तर्धानमितो व्रजेत् ॥ १-३९-१५॥
tato yaśaḥ pradīptaṃ te triṣu lokeṣu viśrutam |
viraśmiriva gharmāṃśurantardhānamito vrajet || 1-39-15||
MHB 1-39-16
काश्यप उवाच ।
धनार्थी याम्यहं तत्र तन्मे दित्स भुजंगम ।
ततोऽहं विनिवर्तिष्ये गृहायोरगसत्तम ॥ १-३९-१६॥
kāśyapa uvāca |
dhanārthī yāmyahaṃ tatra tanme ditsa bhujaṃgama |
tato'haṃ vinivartiṣye gṛhāyoragasattama || 1-39-16||
MHB 1-39-17
तक्षक उवाच ।
यावद्धनं प्रार्थयसे तस्माद्राज्ञस्ततोऽधिकम् ।
अहं तेऽद्य प्रदास्यामि निवर्तस्व द्विजोत्तम ॥ १-३९-१७॥
takṣaka uvāca |
yāvaddhanaṃ prārthayase tasmādrājñastato'dhikam |
ahaṃ te'dya pradāsyāmi nivartasva dvijottama || 1-39-17||
MHB 1-39-18
सूत उवाच ।
तक्षकस्य वचः श्रुत्वा काश्यपो द्विजसत्तमः ।
प्रदध्यौ सुमहातेजा राजानं प्रति बुद्धिमान् ॥ १-३९-१८॥
sūta uvāca |
takṣakasya vacaḥ śrutvā kāśyapo dvijasattamaḥ |
pradadhyau sumahātejā rājānaṃ prati buddhimān || 1-39-18||
MHB 1-39-19
दिव्यज्ञानः स तेजस्वी ज्ञात्वा तं नृपतिं तदा ।
क्षीणायुषं पाण्डवेयमपावर्तत काश्यपः ।
लब्ध्वा वित्तं मुनिवरस्तक्षकाद्यावदीप्सितम् ॥ १-३९-१९॥
divyajñānaḥ sa tejasvī jñātvā taṃ nṛpatiṃ tadā |
kṣīṇāyuṣaṃ pāṇḍaveyamapāvartata kāśyapaḥ |
labdhvā vittaṃ munivarastakṣakādyāvadīpsitam || 1-39-19||
MHB 1-39-20
निवृत्ते काश्यपे तस्मिन्समयेन महात्मनि ।
जगाम तक्षकस्तूर्णं नगरं नागसाह्वयम् ॥ १-३९-२०॥
nivṛtte kāśyape tasminsamayena mahātmani |
jagāma takṣakastūrṇaṃ nagaraṃ nāgasāhvayam || 1-39-20||
MHB 1-39-21
अथ शुश्राव गच्छन्स तक्षको जगतीपतिम् ।
मन्त्रागदैर्विषहरै रक्ष्यमाणं प्रयत्नतः ॥ १-३९-२१॥
atha śuśrāva gacchansa takṣako jagatīpatim |
mantrāgadairviṣaharai rakṣyamāṇaṃ prayatnataḥ || 1-39-21||
MHB 1-39-22
स चिन्तयामास तदा मायायोगेन पार्थिवः ।
मया वञ्चयितव्योऽसौ क उपायो भवेदिति ॥ १-३९-२२॥
sa cintayāmāsa tadā māyāyogena pārthivaḥ |
mayā vañcayitavyo'sau ka upāyo bhavediti || 1-39-22||
MHB 1-39-23
ततस्तापसरूपेण प्राहिणोत्स भुजंगमान् ।
फलपत्रोदकं गृह्य राज्ञे नागोऽथ तक्षकः ॥ १-३९-२३॥
tatastāpasarūpeṇa prāhiṇotsa bhujaṃgamān |
phalapatrodakaṃ gṛhya rājñe nāgo'tha takṣakaḥ || 1-39-23||
MHB 1-39-24
तक्षक उवाच ।
गच्छध्वं यूयमव्यग्रा राजानं कार्यवत्तया ।
फलपत्रोदकं नाम प्रतिग्राहयितुं नृपम् ॥ १-३९-२४॥
takṣaka uvāca |
gacchadhvaṃ yūyamavyagrā rājānaṃ kāryavattayā |
phalapatrodakaṃ nāma pratigrāhayituṃ nṛpam || 1-39-24||
MHB 1-39-25
सूत उवाच ।
ते तक्षकसमादिष्टास्तथा चक्रुर्भुजंगमाः ।
उपनिन्युस्तथा राज्ञे दर्भानापः फलानि च ॥ १-३९-२५॥
sūta uvāca |
te takṣakasamādiṣṭāstathā cakrurbhujaṃgamāḥ |
upaninyustathā rājñe darbhānāpaḥ phalāni ca || 1-39-25||
MHB 1-39-26
तच्च सर्वं स राजेन्द्रः प्रतिजग्राह वीर्यवान् ।
कृत्वा च तेषां कार्याणि गम्यतामित्युवाच तान् ॥ १-३९-२६॥
tacca sarvaṃ sa rājendraḥ pratijagrāha vīryavān |
kṛtvā ca teṣāṃ kāryāṇi gamyatāmityuvāca tān || 1-39-26||
MHB 1-39-27
गतेषु तेषु नागेषु तापसच्छद्मरूपिषु ।
अमात्यान्सुहृदश्चैव प्रोवाच स नराधिपः ॥ १-३९-२७॥
gateṣu teṣu nāgeṣu tāpasacchadmarūpiṣu |
amātyānsuhṛdaścaiva provāca sa narādhipaḥ || 1-39-27||
MHB 1-39-28
भक्षयन्तु भवन्तो वै स्वादूनीमानि सर्वशः ।
तापसैरुपनीतानि फलानि सहिता मया ॥ १-३९-२८॥
bhakṣayantu bhavanto vai svādūnīmāni sarvaśaḥ |
tāpasairupanītāni phalāni sahitā mayā || 1-39-28||
MHB 1-39-29
ततो राजा ससचिवः फलान्यादातुमैच्छत ।
यद्गृहीतं फलं राज्ञा तत्र कृमिरभूदणुः ।
ह्रस्वकः कृष्णनयनस्ताम्रो वर्णेन शौनक ॥ १-३९-२९॥
tato rājā sasacivaḥ phalānyādātumaicchata |
yadgṛhītaṃ phalaṃ rājñā tatra kṛmirabhūdaṇuḥ |
hrasvakaḥ kṛṣṇanayanastāmro varṇena śaunaka || 1-39-29||
MHB 1-39-30
स तं गृह्य नृपश्रेष्ठः सचिवानिदमब्रवीत् ।
अस्तमभ्येति सविता विषादद्य न मे भयम् ॥ १-३९-३०॥
sa taṃ gṛhya nṛpaśreṣṭhaḥ sacivānidamabravīt |
astamabhyeti savitā viṣādadya na me bhayam || 1-39-30||
MHB 1-39-31
सत्यवागस्तु स मुनिः कृमिको मां दशत्वयम् ।
तक्षको नाम भूत्वा वै तथा परिहृतं भवेत् ॥ १-३९-३१॥
satyavāgastu sa muniḥ kṛmiko māṃ daśatvayam |
takṣako nāma bhūtvā vai tathā parihṛtaṃ bhavet || 1-39-31||
MHB 1-39-32
ते चैनमन्ववर्तन्त मन्त्रिणः कालचोदिताः ।
एवमुक्त्वा स राजेन्द्रो ग्रीवायां संनिवेश्य ह ।
कृमिकं प्राहसत्तूर्णं मुमूर्षुर्नष्टचेतनः ॥ १-३९-३२॥
te cainamanvavartanta mantriṇaḥ kālacoditāḥ |
evamuktvā sa rājendro grīvāyāṃ saṃniveśya ha |
kṛmikaṃ prāhasattūrṇaṃ mumūrṣurnaṣṭacetanaḥ || 1-39-32||
MHB 1-39-33
हसन्नेव च भोगेन तक्षकेणाभिवेष्टितः ।
तस्मात्फलाद्विनिष्क्रम्य यत्तद्राज्ञे निवेदितम् ॥ १-३९-३३॥
hasanneva ca bhogena takṣakeṇābhiveṣṭitaḥ |
tasmātphalādviniṣkramya yattadrājñe niveditam || 1-39-33||
Adhyaya: 40/225 (11)
MHB 1-40-1
सूत उवाच ।
तं तथा मन्त्रिणो दृष्ट्वा भोगेन परिवेष्टितम् ।
विवर्णवदनाः सर्वे रुरुदुर्भृशदुःखिताः ॥ १-४०-१॥
sūta uvāca |
taṃ tathā mantriṇo dṛṣṭvā bhogena pariveṣṭitam |
vivarṇavadanāḥ sarve rurudurbhṛśaduḥkhitāḥ || 1-40-1||
MHB 1-40-2
तं तु नादं ततः श्रुत्वा मन्त्रिणस्ते प्रदुद्रुवुः ।
अपश्यंश्चैव ते यान्तमाकाशे नागमद्भुतम् ॥ १-४०-२॥
taṃ tu nādaṃ tataḥ śrutvā mantriṇaste pradudruvuḥ |
apaśyaṃścaiva te yāntamākāśe nāgamadbhutam || 1-40-2||
MHB 1-40-3
सीमन्तमिव कुर्वाणं नभसः पद्मवर्चसम् ।
तक्षकं पन्नगश्रेष्ठं भृशं शोकपरायणाः ॥ १-४०-३॥
sīmantamiva kurvāṇaṃ nabhasaḥ padmavarcasam |
takṣakaṃ pannagaśreṣṭhaṃ bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ || 1-40-3||
MHB 1-40-4
ततस्तु ते तद्गृहमग्निना वृतं प्रदीप्यमानं विषजेन भोगिनः ।
भयात्परित्यज्य दिशः प्रपेदिरे पपात तच्चाशनिताडितं यथा ॥ १-४०-४॥
tatastu te tadgṛhamagninā vṛtaṃ pradīpyamānaṃ viṣajena bhoginaḥ |
bhayātparityajya diśaḥ prapedire papāta taccāśanitāḍitaṃ yathā || 1-40-4||
MHB 1-40-5
ततो नृपे तक्षकतेजसा हते प्रयुज्य सर्वाः परलोकसत्क्रियाः ।
शुचिर्द्विजो राजपुरोहितस्तदा तथैव ते तस्य नृपस्य मन्त्रिणः ॥ १-४०-५॥
tato nṛpe takṣakatejasā hate prayujya sarvāḥ paralokasatkriyāḥ |
śucirdvijo rājapurohitastadā tathaiva te tasya nṛpasya mantriṇaḥ || 1-40-5||
MHB 1-40-6
नृपं शिशुं तस्य सुतं प्रचक्रिरे समेत्य सर्वे पुरवासिनो जनाः ।
नृपं यमाहुस्तममित्रघातिनं कुरुप्रवीरं जनमेजयं जनाः ॥ १-४०-६॥
nṛpaṃ śiśuṃ tasya sutaṃ pracakrire sametya sarve puravāsino janāḥ |
nṛpaṃ yamāhustamamitraghātinaṃ kurupravīraṃ janamejayaṃ janāḥ || 1-40-6||
MHB 1-40-7
स बाल एवार्यमतिर्नृपोत्तमः सहैव तैर्मन्त्रिपुरोहितैस्तदा ।
शशास राज्यं कुरुपुंगवाग्रजो यथास्य वीरः प्रपितामहस्तथा ॥ १-४०-७॥
sa bāla evāryamatirnṛpottamaḥ sahaiva tairmantripurohitaistadā |
śaśāsa rājyaṃ kurupuṃgavāgrajo yathāsya vīraḥ prapitāmahastathā || 1-40-7||
MHB 1-40-8
ततस्तु राजानममित्रतापनं समीक्ष्य ते तस्य नृपस्य मन्त्रिणः ।
सुवर्णवर्माणमुपेत्य काशिपं वपुष्टमार्थं वरयां प्रचक्रमुः ॥ १-४०-८॥
tatastu rājānamamitratāpanaṃ samīkṣya te tasya nṛpasya mantriṇaḥ |
suvarṇavarmāṇamupetya kāśipaṃ vapuṣṭamārthaṃ varayāṃ pracakramuḥ || 1-40-8||
MHB 1-40-9
ततः स राजा प्रददौ वपुष्टमां कुरुप्रवीराय परीक्ष्य धर्मतः ।
स चापि तां प्राप्य मुदा युतोऽभवन्न चान्यनारीषु मनो दधे क्वचित् ॥ १-४०-९॥
tataḥ sa rājā pradadau vapuṣṭamāṃ kurupravīrāya parīkṣya dharmataḥ |
sa cāpi tāṃ prāpya mudā yuto'bhavanna cānyanārīṣu mano dadhe kvacit || 1-40-9||
MHB 1-40-10
सरःसु फुल्लेषु वनेषु चैव ह प्रसन्नचेता विजहार वीर्यवान् ।
तथा स राजन्यवरो विजह्रिवान्यथोर्वशीं प्राप्य पुरा पुरूरवाः ॥ १-४०-१०॥
saraḥsu phulleṣu vaneṣu caiva ha prasannacetā vijahāra vīryavān |
tathā sa rājanyavaro vijahrivānyathorvaśīṃ prāpya purā purūravāḥ || 1-40-10||
MHB 1-40-11
वपुष्टमा चापि वरं पतिं तदा प्रतीतरूपं समवाप्य भूमिपम् ।
भावेन रामा रमयां बभूव वै विहारकालेष्ववरोधसुन्दरी ॥ १-४०-११॥
vapuṣṭamā cāpi varaṃ patiṃ tadā pratītarūpaṃ samavāpya bhūmipam |
bhāvena rāmā ramayāṃ babhūva vai vihārakāleṣvavarodhasundarī || 1-40-11||
Adhyaya: 41/225 (30)
MHB 1-41-1
सूत उवाच ।
एतस्मिन्नेव काले तु जरत्कारुर्महातपाः ।
चचार पृथिवीं कृत्स्नां यत्रसायंगृहो मुनिः ॥ १-४१-१॥
sūta uvāca |
etasminneva kāle tu jaratkārurmahātapāḥ |
cacāra pṛthivīṃ kṛtsnāṃ yatrasāyaṃgṛho muniḥ || 1-41-1||
MHB 1-41-2
चरन्दीक्षां महातेजा दुश्चरामकृतात्मभिः ।
तीर्थेष्वाप्लवनं कुर्वन्पुण्येषु विचचार ह ॥ १-४१-२॥
carandīkṣāṃ mahātejā duścarāmakṛtātmabhiḥ |
tīrtheṣvāplavanaṃ kurvanpuṇyeṣu vicacāra ha || 1-41-2||
MHB 1-41-3
वायुभक्षो निराहारः शुष्यन्नहरहर्मुनिः ।
स ददर्श पितॄन्गर्ते लम्बमानानधोमुखान् ॥ १-४१-३॥
vāyubhakṣo nirāhāraḥ śuṣyannaharaharmuniḥ |
sa dadarśa pitṝngarte lambamānānadhomukhān || 1-41-3||
MHB 1-41-4
एकतन्त्ववशिष्टं वै वीरणस्तम्बमाश्रितान् ।
तं च तन्तुं शनैराखुमाददानं बिलाश्रयम् ॥ १-४१-४॥
ekatantvavaśiṣṭaṃ vai vīraṇastambamāśritān |
taṃ ca tantuṃ śanairākhumādadānaṃ bilāśrayam || 1-41-4||
MHB 1-41-5
निराहारान्कृशान्दीनान्गर्तेऽऽर्तांस्त्राणमिच्छतः ।
उपसृत्य स तान्दीनान्दीनरूपोऽभ्यभाषत ॥ १-४१-५॥
nirāhārānkṛśāndīnāngarte''rtāṃstrāṇamicchataḥ |
upasṛtya sa tāndīnāndīnarūpo'bhyabhāṣata || 1-41-5||
MHB 1-41-6
के भवन्तोऽवलम्बन्ते वीरणस्तम्बमाश्रिताः ।
दुर्बलं खादितैर्मूलैराखुना बिलवासिना ॥ १-४१-६॥
ke bhavanto'valambante vīraṇastambamāśritāḥ |
durbalaṃ khāditairmūlairākhunā bilavāsinā || 1-41-6||
MHB 1-41-7
वीरणस्तम्बके मूलं यदप्येकमिह स्थितम् ।
तदप्ययं शनैराखुरादत्ते दशनैः शितैः ॥ १-४१-७॥
vīraṇastambake mūlaṃ yadapyekamiha sthitam |
tadapyayaṃ śanairākhurādatte daśanaiḥ śitaiḥ || 1-41-7||
MHB 1-41-8
छेत्स्यतेऽल्पावशिष्टत्वादेतदप्यचिरादिव ।
ततः स्थ पतितारोऽत्र गर्ते अस्मिन्नधोमुखाः ॥ १-४१-८॥
chetsyate'lpāvaśiṣṭatvādetadapyacirādiva |
tataḥ stha patitāro'tra garte asminnadhomukhāḥ || 1-41-8||
MHB 1-41-9
ततो मे दुःखमुत्पन्नं दृष्ट्वा युष्मानधोमुखान् ।
कृच्छ्रामापदमापन्नान्प्रियं किं करवाणि वः ॥ १-४१-९॥
tato me duḥkhamutpannaṃ dṛṣṭvā yuṣmānadhomukhān |
kṛcchrāmāpadamāpannānpriyaṃ kiṃ karavāṇi vaḥ || 1-41-9||
MHB 1-41-10
तपसोऽस्य चतुर्थेन तृतीयेनापि वा पुनः ।
अर्धेन वापि निस्तर्तुमापदं ब्रूत माचिरम् ॥ १-४१-१०॥
tapaso'sya caturthena tṛtīyenāpi vā punaḥ |
ardhena vāpi nistartumāpadaṃ brūta māciram || 1-41-10||
MHB 1-41-11
अथ वापि समग्रेण तरन्तु तपसा मम ।
भवन्तः सर्व एवास्मात्काममेवं विधीयताम् ॥ १-४१-११॥
atha vāpi samagreṇa tarantu tapasā mama |
bhavantaḥ sarva evāsmātkāmamevaṃ vidhīyatām || 1-41-11||
MHB 1-41-12
पितर ऊचुः ।
ऋद्धो भवान्ब्रह्मचारी यो नस्त्रातुमिहेच्छति ।
न तु विप्राग्र्य तपसा शक्यमेतद्व्यपोहितुम् ॥ १-४१-१२॥
pitara ūcuḥ |
ṛddho bhavānbrahmacārī yo nastrātumihecchati |
na tu viprāgrya tapasā śakyametadvyapohitum || 1-41-12||
MHB 1-41-13
अस्ति नस्तात तपसः फलं प्रवदतां वर ।
संतानप्रक्षयाद्ब्रह्मन्पतामो निरयेऽशुचौ ॥ १-४१-१३॥
asti nastāta tapasaḥ phalaṃ pravadatāṃ vara |
saṃtānaprakṣayādbrahmanpatāmo niraye'śucau || 1-41-13||
MHB 1-41-14
लम्बतामिह नस्तात न ज्ञानं प्रतिभाति वै ।
येन त्वां नाभिजानीमो लोके विख्यातपौरुषम् ॥ १-४१-१४॥
lambatāmiha nastāta na jñānaṃ pratibhāti vai |
yena tvāṃ nābhijānīmo loke vikhyātapauruṣam || 1-41-14||
MHB 1-41-15
ऋद्धो भवान्महाभागो यो नः शोच्यान्सुदुःखितान् ।
शोचस्युपेत्य कारुण्याच्छृणु ये वै वयं द्विज ॥ १-४१-१५॥
ṛddho bhavānmahābhāgo yo naḥ śocyānsuduḥkhitān |
śocasyupetya kāruṇyācchṛṇu ye vai vayaṃ dvija || 1-41-15||
MHB 1-41-16
यायावरा नाम वयमृषयः संशितव्रताः ।
लोकात्पुण्यादिह भ्रष्टाः संतानप्रक्षयाद्विभो ॥ १-४१-१६॥
yāyāvarā nāma vayamṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ |
lokātpuṇyādiha bhraṣṭāḥ saṃtānaprakṣayādvibho || 1-41-16||
MHB 1-41-17
प्रनष्टं नस्तपः पुण्यं न हि नस्तन्तुरस्ति वै ।
अस्ति त्वेकोऽद्य नस्तन्तुः सोऽपि नास्ति यथा तथा ॥ १-४१-१७॥
pranaṣṭaṃ nastapaḥ puṇyaṃ na hi nastanturasti vai |
asti tveko'dya nastantuḥ so'pi nāsti yathā tathā || 1-41-17||
MHB 1-41-18
मन्दभाग्योऽल्पभाग्यानां बन्धुः स किल नः कुले ।
जरत्कारुरिति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः ।
नियतात्मा महात्मा च सुव्रतः सुमहातपाः ॥ १-४१-१८॥
mandabhāgyo'lpabhāgyānāṃ bandhuḥ sa kila naḥ kule |
jaratkāruriti khyāto vedavedāṅgapāragaḥ |
niyatātmā mahātmā ca suvrataḥ sumahātapāḥ || 1-41-18||
MHB 1-41-19
तेन स्म तपसो लोभात्कृच्छ्रमापादिता वयम् ।
न तस्य भार्या पुत्रो वा बान्धवो वास्ति कश्चन ॥ १-४१-१९॥
tena sma tapaso lobhātkṛcchramāpāditā vayam |
na tasya bhāryā putro vā bāndhavo vāsti kaścana || 1-41-19||
MHB 1-41-20
तस्माल्लम्बामहे गर्ते नष्टसंज्ञा ह्यनाथवत् ।
स वक्तव्यस्त्वया दृष्ट्वा अस्माकं नाथवत्तया ॥ १-४१-२०॥
tasmāllambāmahe garte naṣṭasaṃjñā hyanāthavat |
sa vaktavyastvayā dṛṣṭvā asmākaṃ nāthavattayā || 1-41-20||
MHB 1-41-21
पितरस्तेऽवलम्बन्ते गर्ते दीना अधोमुखाः ।
साधु दारान्कुरुष्वेति प्रजायस्वेति चाभिभो ।
कुलतन्तुर्हि नः शिष्टस्त्वमेवैकस्तपोधन ॥ १-४१-२१॥
pitaraste'valambante garte dīnā adhomukhāḥ |
sādhu dārānkuruṣveti prajāyasveti cābhibho |
kulatanturhi naḥ śiṣṭastvamevaikastapodhana || 1-41-21||
MHB 1-41-22
यं तु पश्यसि नो ब्रह्मन्वीरणस्तम्बमाश्रितान् ।
एषोऽस्माकं कुलस्तम्ब आसीत्स्वकुलवर्धनः ॥ १-४१-२२॥
yaṃ tu paśyasi no brahmanvīraṇastambamāśritān |
eṣo'smākaṃ kulastamba āsītsvakulavardhanaḥ || 1-41-22||
MHB 1-41-23
यानि पश्यसि वै ब्रह्मन्मूलानीहास्य वीरुधः ।
एते नस्तन्तवस्तात कालेन परिभक्षिताः ॥ १-४१-२३॥
yāni paśyasi vai brahmanmūlānīhāsya vīrudhaḥ |
ete nastantavastāta kālena paribhakṣitāḥ || 1-41-23||
MHB 1-41-24
यत्त्वेतत्पश्यसि ब्रह्मन्मूलमस्यार्धभक्षितम् ।
तत्र लम्बामहे सर्वे सोऽप्येकस्तप आस्थितः ॥ १-४१-२४॥
yattvetatpaśyasi brahmanmūlamasyārdhabhakṣitam |
tatra lambāmahe sarve so'pyekastapa āsthitaḥ || 1-41-24||
MHB 1-41-25
यमाखुं पश्यसि ब्रह्मन्काल एष महाबलः ।
स तं तपोरतं मन्दं शनैः क्षपयते तुदन् ।
जरत्कारुं तपोलुब्धं मन्दात्मानमचेतसम् ॥ १-४१-२५॥
yamākhuṃ paśyasi brahmankāla eṣa mahābalaḥ |
sa taṃ taporataṃ mandaṃ śanaiḥ kṣapayate tudan |
jaratkāruṃ tapolubdhaṃ mandātmānamacetasam || 1-41-25||
MHB 1-41-26
न हि नस्तत्तपस्तस्य तारयिष्यति सत्तम ।
छिन्नमूलान्परिभ्रष्टान्कालोपहतचेतसः ।
नरकप्रतिष्ठान्पश्यास्मान्यथा दुष्कृतिनस्तथा ॥ १-४१-२६॥
na hi nastattapastasya tārayiṣyati sattama |
chinnamūlānparibhraṣṭānkālopahatacetasaḥ |
narakapratiṣṭhānpaśyāsmānyathā duṣkṛtinastathā || 1-41-26||
MHB 1-41-27
अस्मासु पतितेष्वत्र सह पूर्वैः पितामहैः ।
छिन्नः कालेन सोऽप्यत्र गन्ता वै नरकं ततः ॥ १-४१-२७॥
asmāsu patiteṣvatra saha pūrvaiḥ pitāmahaiḥ |
chinnaḥ kālena so'pyatra gantā vai narakaṃ tataḥ || 1-41-27||
MHB 1-41-28
तपो वाप्यथ वा यज्ञो यच्चान्यत्पावनं महत् ।
तत्सर्वं न समं तात संतत्येति सतां मतम् ॥ १-४१-२८॥
tapo vāpyatha vā yajño yaccānyatpāvanaṃ mahat |
tatsarvaṃ na samaṃ tāta saṃtatyeti satāṃ matam || 1-41-28||
MHB 1-41-29
स तात दृष्ट्वा ब्रूयास्त्वं जरत्कारुं तपस्विनम् ।
यथादृष्टमिदं चास्मै त्वयाख्येयमशेषतः ॥ १-४१-२९॥
sa tāta dṛṣṭvā brūyāstvaṃ jaratkāruṃ tapasvinam |
yathādṛṣṭamidaṃ cāsmai tvayākhyeyamaśeṣataḥ || 1-41-29||
MHB 1-41-30
यथा दारान्प्रकुर्यात्स पुत्रांश्चोत्पादयेद्यथा ।
तथा ब्रह्मंस्त्वया वाच्यः सोऽस्माकं नाथवत्तया ॥ १-४१-३०॥
yathā dārānprakuryātsa putrāṃścotpādayedyathā |
tathā brahmaṃstvayā vācyaḥ so'smākaṃ nāthavattayā || 1-41-30||
Adhyaya: 42/225 (20)
MHB 1-42-1
सूत उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा जरत्कारुर्दुःखशोकपरायणः ।
उवाच स्वान्पितॄन्दुःखाद्बाष्पसंदिग्धया गिरा ॥ १-४२-१॥
sūta uvāca |
etacchrutvā jaratkārurduḥkhaśokaparāyaṇaḥ |
uvāca svānpitṝnduḥkhādbāṣpasaṃdigdhayā girā || 1-42-1||
MHB 1-42-2
अहमेव जरत्कारुः किल्बिषी भवतां सुतः ।
तद्दण्डं धारयत मे दुष्कृतेरकृतात्मनः ॥ १-४२-२॥
ahameva jaratkāruḥ kilbiṣī bhavatāṃ sutaḥ |
taddaṇḍaṃ dhārayata me duṣkṛterakṛtātmanaḥ || 1-42-2||
MHB 1-42-3
पितर ऊचुः ।
पुत्र दिष्ट्यासि संप्राप्त इमं देशं यदृच्छया ।
किमर्थं च त्वया ब्रह्मन्न कृतो दारसंग्रहः ॥ १-४२-३॥
pitara ūcuḥ |
putra diṣṭyāsi saṃprāpta imaṃ deśaṃ yadṛcchayā |
kimarthaṃ ca tvayā brahmanna kṛto dārasaṃgrahaḥ || 1-42-3||
MHB 1-42-4
जरत्कारुरुवाच ।
ममायं पितरो नित्यं हृद्यर्थः परिवर्तते ।
ऊर्ध्वरेताः शरीरं वै प्रापयेयममुत्र वै ॥ १-४२-४॥
jaratkāruruvāca |
mamāyaṃ pitaro nityaṃ hṛdyarthaḥ parivartate |
ūrdhvaretāḥ śarīraṃ vai prāpayeyamamutra vai || 1-42-4||
MHB 1-42-5
एवं दृष्ट्वा तु भवतः शकुन्तानिव लम्बतः ।
मया निवर्तिता बुद्धिर्ब्रह्मचर्यात्पितामहाः ॥ १-४२-५॥
evaṃ dṛṣṭvā tu bhavataḥ śakuntāniva lambataḥ |
mayā nivartitā buddhirbrahmacaryātpitāmahāḥ || 1-42-5||
MHB 1-42-6
करिष्ये वः प्रियं कामं निवेक्ष्ये नात्र संशयः ।
सनाम्नीं यद्यहं कन्यामुपलप्स्ये कदाचन ॥ १-४२-६॥
kariṣye vaḥ priyaṃ kāmaṃ nivekṣye nātra saṃśayaḥ |
sanāmnīṃ yadyahaṃ kanyāmupalapsye kadācana || 1-42-6||
MHB 1-42-7
भविष्यति च या काचिद्भैक्षवत्स्वयमुद्यता ।
प्रतिग्रहीता तामस्मि न भरेयं च यामहम् ॥ १-४२-७॥
bhaviṣyati ca yā kācidbhaikṣavatsvayamudyatā |
pratigrahītā tāmasmi na bhareyaṃ ca yāmaham || 1-42-7||
MHB 1-42-8
एवंविधमहं कुर्यां निवेशं प्राप्नुयां यदि ।
अन्यथा न करिष्ये तु सत्यमेतत्पितामहाः ॥ १-४२-८॥
evaṃvidhamahaṃ kuryāṃ niveśaṃ prāpnuyāṃ yadi |
anyathā na kariṣye tu satyametatpitāmahāḥ || 1-42-8||
MHB 1-42-9
सूत उवाच ।
एवमुक्त्वा तु स पितॄंश्चचार पृथिवीं मुनिः ।
न च स्म लभते भार्यां वृद्धोऽयमिति शौनक ॥ १-४२-९॥
sūta uvāca |
evamuktvā tu sa pitṝṃścacāra pṛthivīṃ muniḥ |
na ca sma labhate bhāryāṃ vṛddho'yamiti śaunaka || 1-42-9||
MHB 1-42-10
यदा निर्वेदमापन्नः पितृभिश्चोदितस्तथा ।
तदारण्यं स गत्वोच्चैश्चुक्रोश भृशदुःखितः ॥ १-४२-१०॥
yadā nirvedamāpannaḥ pitṛbhiścoditastathā |
tadāraṇyaṃ sa gatvoccaiścukrośa bhṛśaduḥkhitaḥ || 1-42-10||
MHB 1-42-11
यानि भूतानि सन्तीह स्थावराणि चराणि च ।
अन्तर्हितानि वा यानि तानि शृण्वन्तु मे वचः ॥ १-४२-११॥
yāni bhūtāni santīha sthāvarāṇi carāṇi ca |
antarhitāni vā yāni tāni śṛṇvantu me vacaḥ || 1-42-11||
MHB 1-42-12
उग्रे तपसि वर्तन्तं पितरश्चोदयन्ति माम् ।
निविशस्वेति दुःखार्तास्तेषां प्रियचिकीर्षया ॥ १-४२-१२॥
ugre tapasi vartantaṃ pitaraścodayanti mām |
niviśasveti duḥkhārtāsteṣāṃ priyacikīrṣayā || 1-42-12||
MHB 1-42-13
निवेशार्थ्यखिलां भूमिं कन्याभैक्षं चरामि भोः ।
दरिद्रो दुःखशीलश्च पितृभिः संनियोजितः ॥ १-४२-१३॥
niveśārthyakhilāṃ bhūmiṃ kanyābhaikṣaṃ carāmi bhoḥ |
daridro duḥkhaśīlaśca pitṛbhiḥ saṃniyojitaḥ || 1-42-13||
MHB 1-42-14
यस्य कन्यास्ति भूतस्य ये मयेह प्रकीर्तिताः ।
ते मे कन्यां प्रयच्छन्तु चरतः सर्वतोदिशम् ॥ १-४२-१४॥
yasya kanyāsti bhūtasya ye mayeha prakīrtitāḥ |
te me kanyāṃ prayacchantu carataḥ sarvatodiśam || 1-42-14||
MHB 1-42-15
मम कन्या सनाम्नी या भैक्षवच्चोद्यता भवेत् ।
भरेयं चैव यां नाहं तां मे कन्यां प्रयच्छत ॥ १-४२-१५॥
mama kanyā sanāmnī yā bhaikṣavaccodyatā bhavet |
bhareyaṃ caiva yāṃ nāhaṃ tāṃ me kanyāṃ prayacchata || 1-42-15||
MHB 1-42-16
ततस्ते पन्नगा ये वै जरत्कारौ समाहिताः ।
तामादाय प्रवृत्तिं ते वासुकेः प्रत्यवेदयन् ॥ १-४२-१६॥
tataste pannagā ye vai jaratkārau samāhitāḥ |
tāmādāya pravṛttiṃ te vāsukeḥ pratyavedayan || 1-42-16||
MHB 1-42-17
तेषां श्रुत्वा स नागेन्द्रः कन्यां तां समलंकृताम् ।
प्रगृह्यारण्यमगमत्समीपं तस्य पन्नगः ॥ १-४२-१७॥
teṣāṃ śrutvā sa nāgendraḥ kanyāṃ tāṃ samalaṃkṛtām |
pragṛhyāraṇyamagamatsamīpaṃ tasya pannagaḥ || 1-42-17||
MHB 1-42-18
तत्र तां भैक्षवत्कन्यां प्रादात्तस्मै महात्मने ।
नागेन्द्रो वासुकिर्ब्रह्मन्न स तां प्रत्यगृह्णत ॥ १-४२-१८॥
tatra tāṃ bhaikṣavatkanyāṃ prādāttasmai mahātmane |
nāgendro vāsukirbrahmanna sa tāṃ pratyagṛhṇata || 1-42-18||
MHB 1-42-19
असनामेति वै मत्वा भरणे चाविचारिते ।
मोक्षभावे स्थितश्चापि द्वन्द्वीभूतः परिग्रहे ॥ १-४२-१९॥
asanāmeti vai matvā bharaṇe cāvicārite |
mokṣabhāve sthitaścāpi dvandvībhūtaḥ parigrahe || 1-42-19||
MHB 1-42-20
ततो नाम स कन्यायाः पप्रच्छ भृगुनन्दन ।
वासुके भरणं चास्या न कुर्यामित्युवाच ह ॥ १-४२-२०॥
tato nāma sa kanyāyāḥ papraccha bhṛgunandana |
vāsuke bharaṇaṃ cāsyā na kuryāmityuvāca ha || 1-42-20||
Adhyaya: 43/225 (39)
MHB 1-43-1
सूत उवाच ।
वासुकिस्त्वब्रवीद्वाक्यं जरत्कारुमृषिं तदा ।
सनामा तव कन्येयं स्वसा मे तपसान्विता ॥ १-४३-१॥
sūta uvāca |
vāsukistvabravīdvākyaṃ jaratkārumṛṣiṃ tadā |
sanāmā tava kanyeyaṃ svasā me tapasānvitā || 1-43-1||
MHB 1-43-2
भरिष्यामि च ते भार्यां प्रतीच्छेमां द्विजोत्तम ।
रक्षणं च करिष्येऽस्याः सर्वशक्त्या तपोधन ॥ १-४३-२॥
bhariṣyāmi ca te bhāryāṃ pratīcchemāṃ dvijottama |
rakṣaṇaṃ ca kariṣye'syāḥ sarvaśaktyā tapodhana || 1-43-2||
MHB 1-43-3
प्रतिश्रुते तु नागेन भरिष्ये भगिनीमिति ।
जरत्कारुस्तदा वेश्म भुजगस्य जगाम ह ॥ १-४३-३॥
pratiśrute tu nāgena bhariṣye bhaginīmiti |
jaratkārustadā veśma bhujagasya jagāma ha || 1-43-3||
MHB 1-43-4
तत्र मन्त्रविदां श्रेष्ठस्तपोवृद्धो महाव्रतः ।
जग्राह पाणिं धर्मात्मा विधिमन्त्रपुरस्कृतम् ॥ १-४३-४॥
tatra mantravidāṃ śreṣṭhastapovṛddho mahāvrataḥ |
jagrāha pāṇiṃ dharmātmā vidhimantrapuraskṛtam || 1-43-4||
MHB 1-43-5
ततो वासगृहं शुभ्रं पन्नगेन्द्रस्य संमतम् ।
जगाम भार्यामादाय स्तूयमानो महर्षिभिः ॥ १-४३-५॥
tato vāsagṛhaṃ śubhraṃ pannagendrasya saṃmatam |
jagāma bhāryāmādāya stūyamāno maharṣibhiḥ || 1-43-5||
MHB 1-43-6
शयनं तत्र वै कॢप्तं स्पर्ध्यास्तरणसंवृतम् ।
तत्र भार्यासहायः स जरत्कारुरुवास ह ॥ १-४३-६॥
śayanaṃ tatra vai kḷptaṃ spardhyāstaraṇasaṃvṛtam |
tatra bhāryāsahāyaḥ sa jaratkāruruvāsa ha || 1-43-6||
MHB 1-43-7
स तत्र समयं चक्रे भार्यया सह सत्तमः ।
विप्रियं मे न कर्तव्यं न च वाच्यं कदाचन ॥ १-४३-७॥
sa tatra samayaṃ cakre bhāryayā saha sattamaḥ |
vipriyaṃ me na kartavyaṃ na ca vācyaṃ kadācana || 1-43-7||
MHB 1-43-8
त्यजेयमप्रिये हि त्वां कृते वासं च ते गृहे ।
एतद्गृहाण वचनं मया यत्समुदीरितम् ॥ १-४३-८॥
tyajeyamapriye hi tvāṃ kṛte vāsaṃ ca te gṛhe |
etadgṛhāṇa vacanaṃ mayā yatsamudīritam || 1-43-8||
MHB 1-43-9
ततः परमसंविग्ना स्वसा नागपतेस्तु सा ।
अतिदुःखान्विता वाचं तमुवाचैवमस्त्विति ॥ १-४३-९॥
tataḥ paramasaṃvignā svasā nāgapatestu sā |
atiduḥkhānvitā vācaṃ tamuvācaivamastviti || 1-43-9||
MHB 1-43-10
तथैव सा च भर्तारं दुःखशीलमुपाचरत् ।
उपायैः श्वेतकाकीयैः प्रियकामा यशस्विनी ॥ १-४३-१०॥
tathaiva sā ca bhartāraṃ duḥkhaśīlamupācarat |
upāyaiḥ śvetakākīyaiḥ priyakāmā yaśasvinī || 1-43-10||
MHB 1-43-11
ऋतुकाले ततः स्नाता कदाचिद्वासुकेः स्वसा ।
भर्तारं तं यथान्यायमुपतस्थे महामुनिम् ॥ १-४३-११॥
ṛtukāle tataḥ snātā kadācidvāsukeḥ svasā |
bhartāraṃ taṃ yathānyāyamupatasthe mahāmunim || 1-43-11||
MHB 1-43-12
तत्र तस्याः समभवद्गर्भो ज्वलनसंनिभः ।
अतीव तपसा युक्तो वैश्वानरसमद्युतिः ।
शुक्लपक्षे यथा सोमो व्यवर्धत तथैव सः ॥ १-४३-१२॥
tatra tasyāḥ samabhavadgarbho jvalanasaṃnibhaḥ |
atīva tapasā yukto vaiśvānarasamadyutiḥ |
śuklapakṣe yathā somo vyavardhata tathaiva saḥ || 1-43-12||
MHB 1-43-13
ततः कतिपयाहस्य जरत्कारुर्महातपाः ।
उत्सङ्गेऽस्याः शिरः कृत्वा सुष्वाप परिखिन्नवत् ॥ १-४३-१३॥
tataḥ katipayāhasya jaratkārurmahātapāḥ |
utsaṅge'syāḥ śiraḥ kṛtvā suṣvāpa parikhinnavat || 1-43-13||
MHB 1-43-14
तस्मिंश्च सुप्ते विप्रेन्द्रे सवितास्तमियाद्गिरिम् ।
अह्नः परिक्षये ब्रह्मंस्ततः साचिन्तयत्तदा ।
वासुकेर्भगिनी भीता धर्मलोपान्मनस्विनी ॥ १-४३-१४॥
tasmiṃśca supte viprendre savitāstamiyādgirim |
ahnaḥ parikṣaye brahmaṃstataḥ sācintayattadā |
vāsukerbhaginī bhītā dharmalopānmanasvinī || 1-43-14||
MHB 1-43-15
किं नु मे सुकृतं भूयाद्भर्तुरुत्थापनं न वा ।
दुःखशीलो हि धर्मात्मा कथं नास्यापराध्नुयाम् ॥ १-४३-१५॥
kiṃ nu me sukṛtaṃ bhūyādbharturutthāpanaṃ na vā |
duḥkhaśīlo hi dharmātmā kathaṃ nāsyāparādhnuyām || 1-43-15||
MHB 1-43-16
कोपो वा धर्मशीलस्य धर्मलोपोऽथ वा पुनः ।
धर्मलोपो गरीयान्वै स्यादत्रेत्यकरोन्मनः ॥ १-४३-१६॥
kopo vā dharmaśīlasya dharmalopo'tha vā punaḥ |
dharmalopo garīyānvai syādatretyakaronmanaḥ || 1-43-16||
MHB 1-43-17
उत्थापयिष्ये यद्येनं ध्रुवं कोपं करिष्यति ।
धर्मलोपो भवेदस्य संध्यातिक्रमणे ध्रुवम् ॥ १-४३-१७॥
utthāpayiṣye yadyenaṃ dhruvaṃ kopaṃ kariṣyati |
dharmalopo bhavedasya saṃdhyātikramaṇe dhruvam || 1-43-17||
MHB 1-43-18
इति निश्चित्य मनसा जरत्कारुर्भुजंगमा ।
तमृषिं दीप्ततपसं शयानमनलोपमम् ।
उवाचेदं वचः श्लक्ष्णं ततो मधुरभाषिणी ॥ १-४३-१८॥
iti niścitya manasā jaratkārurbhujaṃgamā |
tamṛṣiṃ dīptatapasaṃ śayānamanalopamam |
uvācedaṃ vacaḥ ślakṣṇaṃ tato madhurabhāṣiṇī || 1-43-18||
MHB 1-43-19
उत्तिष्ठ त्वं महाभाग सूर्योऽस्तमुपगच्छति ।
संध्यामुपास्स्व भगवन्नपः स्पृष्ट्वा यतव्रतः ॥ १-४३-१९॥
uttiṣṭha tvaṃ mahābhāga sūryo'stamupagacchati |
saṃdhyāmupāssva bhagavannapaḥ spṛṣṭvā yatavrataḥ || 1-43-19||
MHB 1-43-20
प्रादुष्कृताग्निहोत्रोऽयं मुहूर्तो रम्यदारुणः ।
संध्या प्रवर्तते चेयं पश्चिमायां दिशि प्रभो ॥ १-४३-२०॥
prāduṣkṛtāgnihotro'yaṃ muhūrto ramyadāruṇaḥ |
saṃdhyā pravartate ceyaṃ paścimāyāṃ diśi prabho || 1-43-20||
MHB 1-43-21
एवमुक्तः स भगवाञ्जरत्कारुर्महातपाः ।
भार्यां प्रस्फुरमाणोष्ठ इदं वचनमब्रवीत् ॥ १-४३-२१॥
evamuktaḥ sa bhagavāñjaratkārurmahātapāḥ |
bhāryāṃ prasphuramāṇoṣṭha idaṃ vacanamabravīt || 1-43-21||
MHB 1-43-22
अवमानः प्रयुक्तोऽयं त्वया मम भुजंगमे ।
समीपे ते न वत्स्यामि गमिष्यामि यथागतम् ॥ १-४३-२२॥
avamānaḥ prayukto'yaṃ tvayā mama bhujaṃgame |
samīpe te na vatsyāmi gamiṣyāmi yathāgatam || 1-43-22||
MHB 1-43-23
न हि तेजोऽस्ति वामोरु मयि सुप्ते विभावसोः ।
अस्तं गन्तुं यथाकालमिति मे हृदि वर्तते ॥ १-४३-२३॥
na hi tejo'sti vāmoru mayi supte vibhāvasoḥ |
astaṃ gantuṃ yathākālamiti me hṛdi vartate || 1-43-23||
MHB 1-43-24
न चाप्यवमतस्येह वस्तुं रोचेत कस्यचित् ।
किं पुनर्धर्मशीलस्य मम वा मद्विधस्य वा ॥ १-४३-२४॥
na cāpyavamatasyeha vastuṃ roceta kasyacit |
kiṃ punardharmaśīlasya mama vā madvidhasya vā || 1-43-24||
MHB 1-43-25
एवमुक्ता जरत्कारुर्भर्त्रा हृदयकम्पनम् ।
अब्रवीद्भगिनी तत्र वासुकेः संनिवेशने ॥ १-४३-२५॥
evamuktā jaratkārurbhartrā hṛdayakampanam |
abravīdbhaginī tatra vāsukeḥ saṃniveśane || 1-43-25||
MHB 1-43-26
नावमानात्कृतवती तवाहं प्रतिबोधनम् ।
धर्मलोपो न ते विप्र स्यादित्येतत्कृतं मया ॥ १-४३-२६॥
nāvamānātkṛtavatī tavāhaṃ pratibodhanam |
dharmalopo na te vipra syādityetatkṛtaṃ mayā || 1-43-26||
MHB 1-43-27
उवाच भार्यामित्युक्तो जरत्कारुर्महातपाः ।
ऋषिः कोपसमाविष्टस्त्यक्तुकामो भुजंगमाम् ॥ १-४३-२७॥
uvāca bhāryāmityukto jaratkārurmahātapāḥ |
ṛṣiḥ kopasamāviṣṭastyaktukāmo bhujaṃgamām || 1-43-27||
MHB 1-43-28
न मे वागनृतं प्राह गमिष्येऽहं भुजंगमे ।
समयो ह्येष मे पूर्वं त्वया सह मिथः कृतः ॥ १-४३-२८॥
na me vāganṛtaṃ prāha gamiṣye'haṃ bhujaṃgame |
samayo hyeṣa me pūrvaṃ tvayā saha mithaḥ kṛtaḥ || 1-43-28||
MHB 1-43-29
सुखमस्म्युषितो भद्रे ब्रूयास्त्वं भ्रातरं शुभे ।
इतो मयि गते भीरु गतः स भगवानिति ।
त्वं चापि मयि निष्क्रान्ते न शोकं कर्तुमर्हसि ॥ १-४३-२९॥
sukhamasmyuṣito bhadre brūyāstvaṃ bhrātaraṃ śubhe |
ito mayi gate bhīru gataḥ sa bhagavāniti |
tvaṃ cāpi mayi niṣkrānte na śokaṃ kartumarhasi || 1-43-29||
MHB 1-43-30
इत्युक्ता सानवद्याङ्गी प्रत्युवाच पतिं तदा ।
जरत्कारुं जरत्कारुश्चिन्ताशोकपरायणा ॥ १-४३-३०॥
ityuktā sānavadyāṅgī pratyuvāca patiṃ tadā |
jaratkāruṃ jaratkāruścintāśokaparāyaṇā || 1-43-30||
MHB 1-43-31
बाष्पगद्गदया वाचा मुखेन परिशुष्यता ।
कृताञ्जलिर्वरारोहा पर्यश्रुनयना ततः ।
धैर्यमालम्ब्य वामोरूर्हृदयेन प्रवेपता ॥ १-४३-३१॥
bāṣpagadgadayā vācā mukhena pariśuṣyatā |
kṛtāñjalirvarārohā paryaśrunayanā tataḥ |
dhairyamālambya vāmorūrhṛdayena pravepatā || 1-43-31||
MHB 1-43-32
न मामर्हसि धर्मज्ञ परित्यक्तुमनागसम् ।
धर्मे स्थितां स्थितो धर्मे सदा प्रियहिते रताम् ॥ १-४३-३२॥
na māmarhasi dharmajña parityaktumanāgasam |
dharme sthitāṃ sthito dharme sadā priyahite ratām || 1-43-32||
MHB 1-43-33
प्रदाने कारणं यच्च मम तुभ्यं द्विजोत्तम ।
तदलब्धवतीं मन्दां किं मां वक्ष्यति वासुकिः ॥ १-४३-३३॥
pradāne kāraṇaṃ yacca mama tubhyaṃ dvijottama |
tadalabdhavatīṃ mandāṃ kiṃ māṃ vakṣyati vāsukiḥ || 1-43-33||
MHB 1-43-34
मातृशापाभिभूतानां ज्ञातीनां मम सत्तम ।
अपत्यमीप्षितं त्वत्तस्तच्च तावन्न दृश्यते ॥ १-४३-३४॥
mātṛśāpābhibhūtānāṃ jñātīnāṃ mama sattama |
apatyamīpṣitaṃ tvattastacca tāvanna dṛśyate || 1-43-34||
MHB 1-43-35
त्वत्तो ह्यपत्यलाभेन ज्ञातीनां मे शिवं भवेत् ।
संप्रयोगो भवेन्नायं मम मोघस्त्वया द्विज ॥ १-४३-३५॥
tvatto hyapatyalābhena jñātīnāṃ me śivaṃ bhavet |
saṃprayogo bhavennāyaṃ mama moghastvayā dvija || 1-43-35||
MHB 1-43-36
ज्ञातीनां हितमिच्छन्ती भगवंस्त्वां प्रसादये ।
इममव्यक्तरूपं मे गर्भमाधाय सत्तम ।
कथं त्यक्त्वा महात्मा सन्गन्तुमिच्छस्यनागसम् ॥ १-४३-३६॥
jñātīnāṃ hitamicchantī bhagavaṃstvāṃ prasādaye |
imamavyaktarūpaṃ me garbhamādhāya sattama |
kathaṃ tyaktvā mahātmā sangantumicchasyanāgasam || 1-43-36||
MHB 1-43-37
एवमुक्तस्तु स मुनिर्भार्यां वचनमब्रवीत् ।
यद्युक्तमनुरूपं च जरत्कारुस्तपोधनः ॥ १-४३-३७॥
evamuktastu sa munirbhāryāṃ vacanamabravīt |
yadyuktamanurūpaṃ ca jaratkārustapodhanaḥ || 1-43-37||
MHB 1-43-38
अस्त्येष गर्भः सुभगे तव वैश्वानरोपमः ।
ऋषिः परमधर्मात्मा वेदवेदाङ्गपारगः ॥ १-४३-३८॥
astyeṣa garbhaḥ subhage tava vaiśvānaropamaḥ |
ṛṣiḥ paramadharmātmā vedavedāṅgapāragaḥ || 1-43-38||
MHB 1-43-39
एवमुक्त्वा स धर्मात्मा जरत्कारुर्महानृषिः ।
उग्राय तपसे भूयो जगाम कृतनिश्चयः ॥ १-४३-३९॥
evamuktvā sa dharmātmā jaratkārurmahānṛṣiḥ |
ugrāya tapase bhūyo jagāma kṛtaniścayaḥ || 1-43-39||
Adhyaya: 44/225 (22)
MHB 1-44-1
सूत उवाच ।
गतमात्रं तु भर्तारं जरत्कारुरवेदयत् ।
भ्रातुस्त्वरितमागम्य यथातथ्यं तपोधन ॥ १-४४-१॥
sūta uvāca |
gatamātraṃ tu bhartāraṃ jaratkāruravedayat |
bhrātustvaritamāgamya yathātathyaṃ tapodhana || 1-44-1||
MHB 1-44-2
ततः स भुजगश्रेष्ठः श्रुत्वा सुमहदप्रियम् ।
उवाच भगिनीं दीनां तदा दीनतरः स्वयम् ॥ १-४४-२॥
tataḥ sa bhujagaśreṣṭhaḥ śrutvā sumahadapriyam |
uvāca bhaginīṃ dīnāṃ tadā dīnataraḥ svayam || 1-44-2||
MHB 1-44-3
जानासि भद्रे यत्कार्यं प्रदाने कारणं च यत् ।
पन्नगानां हितार्थाय पुत्रस्ते स्यात्ततो यदि ॥ १-४४-३॥
jānāsi bhadre yatkāryaṃ pradāne kāraṇaṃ ca yat |
pannagānāṃ hitārthāya putraste syāttato yadi || 1-44-3||
MHB 1-44-4
स सर्पसत्रात्किल नो मोक्षयिष्यति वीर्यवान् ।
एवं पितामहः पूर्वमुक्तवान्मां सुरैः सह ॥ १-४४-४॥
sa sarpasatrātkila no mokṣayiṣyati vīryavān |
evaṃ pitāmahaḥ pūrvamuktavānmāṃ suraiḥ saha || 1-44-4||
MHB 1-44-5
अप्यस्ति गर्भः सुभगे तस्मात्ते मुनिसत्तमात् ।
न चेच्छाम्यफलं तस्य दारकर्म मनीषिणः ॥ १-४४-५॥
apyasti garbhaḥ subhage tasmātte munisattamāt |
na cecchāmyaphalaṃ tasya dārakarma manīṣiṇaḥ || 1-44-5||
MHB 1-44-6
कामं च मम न न्याय्यं प्रष्टुं त्वां कार्यमीदृशम् ।
किं तु कार्यगरीयस्त्वात्ततस्त्वाहमचूचुदम् ॥ १-४४-६॥
kāmaṃ ca mama na nyāyyaṃ praṣṭuṃ tvāṃ kāryamīdṛśam |
kiṃ tu kāryagarīyastvāttatastvāhamacūcudam || 1-44-6||
MHB 1-44-7
दुर्वासतां विदित्वा च भर्तुस्तेऽतितपस्विनः ।
नैनमन्वागमिष्यामि कदाचिद्धि शपेत्स माम् ॥ १-४४-७॥
durvāsatāṃ viditvā ca bhartuste'titapasvinaḥ |
nainamanvāgamiṣyāmi kadāciddhi śapetsa mām || 1-44-7||
MHB 1-44-8
आचक्ष्व भद्रे भर्तुस्त्वं सर्वमेव विचेष्टितम् ।
शल्यमुद्धर मे घोरं भद्रे हृदि चिरस्थितम् ॥ १-४४-८॥
ācakṣva bhadre bhartustvaṃ sarvameva viceṣṭitam |
śalyamuddhara me ghoraṃ bhadre hṛdi cirasthitam || 1-44-8||
MHB 1-44-9
जरत्कारुस्ततो वाक्यमित्युक्ता प्रत्यभाषत ।
आश्वासयन्ती संतप्तं वासुकिं पन्नगेश्वरम् ॥ १-४४-९॥
jaratkārustato vākyamityuktā pratyabhāṣata |
āśvāsayantī saṃtaptaṃ vāsukiṃ pannageśvaram || 1-44-9||
MHB 1-44-10
पृष्टो मयापत्यहेतोः स महात्मा महातपाः ।
अस्तीत्युदरमुद्दिश्य ममेदं गतवांश्च सः ॥ १-४४-१०॥
pṛṣṭo mayāpatyahetoḥ sa mahātmā mahātapāḥ |
astītyudaramuddiśya mamedaṃ gatavāṃśca saḥ || 1-44-10||
MHB 1-44-11
स्वैरेष्वपि न तेनाहं स्मरामि वितथं क्वचित् ।
उक्तपूर्वं कुतो राजन्सांपराये स वक्ष्यति ॥ १-४४-११॥
svaireṣvapi na tenāhaṃ smarāmi vitathaṃ kvacit |
uktapūrvaṃ kuto rājansāṃparāye sa vakṣyati || 1-44-11||
MHB 1-44-12
न संतापस्त्वया कार्यः कार्यं प्रति भुजंगमे ।
उत्पत्स्यति हि ते पुत्रो ज्वलनार्कसमद्युतिः ॥ १-४४-१२॥
na saṃtāpastvayā kāryaḥ kāryaṃ prati bhujaṃgame |
utpatsyati hi te putro jvalanārkasamadyutiḥ || 1-44-12||
MHB 1-44-13
इत्युक्त्वा हि स मां भ्रातर्गतो भर्ता तपोवनम् ।
तस्माद्व्येतु परं दुःखं तवेदं मनसि स्थितम् ॥ १-४४-१३॥
ityuktvā hi sa māṃ bhrātargato bhartā tapovanam |
tasmādvyetu paraṃ duḥkhaṃ tavedaṃ manasi sthitam || 1-44-13||
MHB 1-44-14
एतच्छ्रुत्वा स नागेन्द्रो वासुकिः परया मुदा ।
एवमस्त्विति तद्वाक्यं भगिन्याः प्रत्यगृह्णत ॥ १-४४-१४॥
etacchrutvā sa nāgendro vāsukiḥ parayā mudā |
evamastviti tadvākyaṃ bhaginyāḥ pratyagṛhṇata || 1-44-14||
MHB 1-44-15
सान्त्वमानार्थदानैश्च पूजया चानुरूपया ।
सोदर्यां पूजयामास स्वसारं पन्नगोत्तमः ॥ १-४४-१५॥
sāntvamānārthadānaiśca pūjayā cānurūpayā |
sodaryāṃ pūjayāmāsa svasāraṃ pannagottamaḥ || 1-44-15||
MHB 1-44-16
ततः स ववृधे गर्भो महातेजा रविप्रभः ।
यथा सोमो द्विजश्रेष्ठ शुक्लपक्षोदितो दिवि ॥ १-४४-१६॥
tataḥ sa vavṛdhe garbho mahātejā raviprabhaḥ |
yathā somo dvijaśreṣṭha śuklapakṣodito divi || 1-44-16||
MHB 1-44-17
यथाकालं तु सा ब्रह्मन्प्रजज्ञे भुजगस्वसा ।
कुमारं देवगर्भाभं पितृमातृभयापहम् ॥ १-४४-१७॥
yathākālaṃ tu sā brahmanprajajñe bhujagasvasā |
kumāraṃ devagarbhābhaṃ pitṛmātṛbhayāpaham || 1-44-17||
MHB 1-44-18
ववृधे स च तत्रैव नागराजनिवेशने ।
वेदांश्चाधिजगे साङ्गान्भार्गवाच्च्यवनात्मजात् ॥ १-४४-१८॥
vavṛdhe sa ca tatraiva nāgarājaniveśane |
vedāṃścādhijage sāṅgānbhārgavāccyavanātmajāt || 1-44-18||
MHB 1-44-19
चरितव्रतो बाल एव बुद्धिसत्त्वगुणान्वितः ।
नाम चास्याभवत्ख्यातं लोकेष्वास्तीक इत्युत ॥ १-४४-१९॥
caritavrato bāla eva buddhisattvaguṇānvitaḥ |
nāma cāsyābhavatkhyātaṃ lokeṣvāstīka ityuta || 1-44-19||
MHB 1-44-20
अस्तीत्युक्त्वा गतो यस्मात्पिता गर्भस्थमेव तम् ।
वनं तस्मादिदं तस्य नामास्तीकेति विश्रुतम् ॥ १-४४-२०॥
astītyuktvā gato yasmātpitā garbhasthameva tam |
vanaṃ tasmādidaṃ tasya nāmāstīketi viśrutam || 1-44-20||
MHB 1-44-21
स बाल एव तत्रस्थश्चरन्नमितबुद्धिमान् ।
गृहे पन्नगराजस्य प्रयत्नात्पर्यरक्ष्यत ॥ १-४४-२१॥
sa bāla eva tatrasthaścarannamitabuddhimān |
gṛhe pannagarājasya prayatnātparyarakṣyata || 1-44-21||
MHB 1-44-22
भगवानिव देवेशः शूलपाणिर्हिरण्यदः ।
विवर्धमानः सर्वांस्तान्पन्नगानभ्यहर्षयत् ॥ १-४४-२२॥
bhagavāniva deveśaḥ śūlapāṇirhiraṇyadaḥ |
vivardhamānaḥ sarvāṃstānpannagānabhyaharṣayat || 1-44-22||
Adhyaya: 45/225 (28)
MHB 1-45-1
शौनक उवाच ।
यदपृच्छत्तदा राजा मन्त्रिणो जनमेजयः ।
पितुः स्वर्गगतिं तन्मे विस्तरेण पुनर्वद ॥ १-४५-१॥
śaunaka uvāca |
yadapṛcchattadā rājā mantriṇo janamejayaḥ |
pituḥ svargagatiṃ tanme vistareṇa punarvada || 1-45-1||
MHB 1-45-2
सूत उवाच ।
शृणु ब्रह्मन्यथा पृष्टा मन्त्रिणो नृपतेस्तदा ।
आख्यातवन्तस्ते सर्वे निधनं तत्परिक्षितः ॥ १-४५-२॥
sūta uvāca |
śṛṇu brahmanyathā pṛṣṭā mantriṇo nṛpatestadā |
ākhyātavantaste sarve nidhanaṃ tatparikṣitaḥ || 1-45-2||
MHB 1-45-3
जनमेजय उवाच ।
जानन्ति तु भवन्तस्तद्यथावृत्तः पिता मम ।
आसीद्यथा च निधनं गतः काले महायशाः ॥ १-४५-३॥
janamejaya uvāca |
jānanti tu bhavantastadyathāvṛttaḥ pitā mama |
āsīdyathā ca nidhanaṃ gataḥ kāle mahāyaśāḥ || 1-45-3||
MHB 1-45-4
श्रुत्वा भवत्सकाशाद्धि पितुर्वृत्तमशेषतः ।
कल्याणं प्रतिपत्स्यामि विपरीतं न जातु चित् ॥ १-४५-४॥
śrutvā bhavatsakāśāddhi piturvṛttamaśeṣataḥ |
kalyāṇaṃ pratipatsyāmi viparītaṃ na jātu cit || 1-45-4||
MHB 1-45-5
सूत उवाच ।
मन्त्रिणोऽथाब्रुवन्वाक्यं पृष्टास्तेन महात्मना ।
सर्वधर्मविदः प्राज्ञा राजानं जनमेजयम् ॥ १-४५-५॥
sūta uvāca |
mantriṇo'thābruvanvākyaṃ pṛṣṭāstena mahātmanā |
sarvadharmavidaḥ prājñā rājānaṃ janamejayam || 1-45-5||
MHB 1-45-6
धर्मात्मा च महात्मा च प्रजापालः पिता तव ।
आसीदिह यथावृत्तः स महात्मा शृणुष्व तत् ॥ १-४५-६॥
dharmātmā ca mahātmā ca prajāpālaḥ pitā tava |
āsīdiha yathāvṛttaḥ sa mahātmā śṛṇuṣva tat || 1-45-6||
MHB 1-45-7
चातुर्वर्ण्यं स्वधर्मस्थं स कृत्वा पर्यरक्षत ।
धर्मतो धर्मविद्राजा धर्मो विग्रहवानिव ॥ १-४५-७॥
cāturvarṇyaṃ svadharmasthaṃ sa kṛtvā paryarakṣata |
dharmato dharmavidrājā dharmo vigrahavāniva || 1-45-7||
MHB 1-45-8
ररक्ष पृथिवीं देवीं श्रीमानतुलविक्रमः ।
द्वेष्टारस्तस्य नैवासन्स च न द्वेष्टि कंचन ।
समः सर्वेषु भूतेषु प्रजापतिरिवाभवत् ॥ १-४५-८॥
rarakṣa pṛthivīṃ devīṃ śrīmānatulavikramaḥ |
dveṣṭārastasya naivāsansa ca na dveṣṭi kaṃcana |
samaḥ sarveṣu bhūteṣu prajāpatirivābhavat || 1-45-8||
MHB 1-45-9
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव स्वकर्मसु ।
स्थिताः सुमनसो राजंस्तेन राज्ञा स्वनुष्ठिताः ॥ १-४५-९॥
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścaiva svakarmasu |
sthitāḥ sumanaso rājaṃstena rājñā svanuṣṭhitāḥ || 1-45-9||
MHB 1-45-10
विधवानाथकृपणान्विकलांश्च बभार सः ।
सुदर्शः सर्वभूतानामासीत्सोम इवापरः ॥ १-४५-१०॥
vidhavānāthakṛpaṇānvikalāṃśca babhāra saḥ |
sudarśaḥ sarvabhūtānāmāsītsoma ivāparaḥ || 1-45-10||
MHB 1-45-11
तुष्टपुष्टजनः श्रीमान्सत्यवाग्दृढविक्रमः ।
धनुर्वेदे च शिष्योऽभून्नृपः शारद्वतस्य सः ॥ १-४५-११॥
tuṣṭapuṣṭajanaḥ śrīmānsatyavāgdṛḍhavikramaḥ |
dhanurvede ca śiṣyo'bhūnnṛpaḥ śāradvatasya saḥ || 1-45-11||
MHB 1-45-12
गोविन्दस्य प्रियश्चासीत्पिता ते जनमेजय ।
लोकस्य चैव सर्वस्य प्रिय आसीन्महायशाः ॥ १-४५-१२॥
govindasya priyaścāsītpitā te janamejaya |
lokasya caiva sarvasya priya āsīnmahāyaśāḥ || 1-45-12||
MHB 1-45-13
परिक्षीणेषु कुरुषु उत्तरायामजायत ।
परिक्षिदभवत्तेन सौभद्रस्यात्मजो बली ॥ १-४५-१३॥
parikṣīṇeṣu kuruṣu uttarāyāmajāyata |
parikṣidabhavattena saubhadrasyātmajo balī || 1-45-13||
MHB 1-45-14
राजधर्मार्थकुशलो युक्तः सर्वगुणैर्नृपः ।
जितेन्द्रियश्चात्मवांश्च मेधावी वृद्धसेवितः ॥ १-४५-१४॥
rājadharmārthakuśalo yuktaḥ sarvaguṇairnṛpaḥ |
jitendriyaścātmavāṃśca medhāvī vṛddhasevitaḥ || 1-45-14||
MHB 1-45-15
षड्वर्गविन्महाबुद्धिर्नीतिधर्मविदुत्तमः ।
प्रजा इमास्तव पिता षष्टिं वर्षाण्यपालयत् ।
ततो दिष्टान्तमापन्नः सर्पेणानतिवर्तितम् ॥ १-४५-१५॥
ṣaḍvargavinmahābuddhirnītidharmaviduttamaḥ |
prajā imāstava pitā ṣaṣṭiṃ varṣāṇyapālayat |
tato diṣṭāntamāpannaḥ sarpeṇānativartitam || 1-45-15||
MHB 1-45-16
ततस्त्वं पुरुषश्रेष्ठ धर्मेण प्रतिपेदिवान् ।
इदं वर्षसहस्राय राज्यं कुरुकुलागतम् ।
बाल एवाभिजातोऽसि सर्वभूतानुपालकः ॥ १-४५-१६॥
tatastvaṃ puruṣaśreṣṭha dharmeṇa pratipedivān |
idaṃ varṣasahasrāya rājyaṃ kurukulāgatam |
bāla evābhijāto'si sarvabhūtānupālakaḥ || 1-45-16||
MHB 1-45-17
जनमेजय उवाच ।
नास्मिन्कुले जातु बभूव राजा यो न प्रजानां हितकृत्प्रियश्च ।
विशेषतः प्रेक्ष्य पितामहानां वृत्तं महद्वृत्तपरायणानाम् ॥ १-४५-१७॥
janamejaya uvāca |
nāsminkule jātu babhūva rājā yo na prajānāṃ hitakṛtpriyaśca |
viśeṣataḥ prekṣya pitāmahānāṃ vṛttaṃ mahadvṛttaparāyaṇānām || 1-45-17||
MHB 1-45-18
कथं निधनमापन्नः पिता मम तथाविधः ।
आचक्षध्वं यथावन्मे श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १-४५-१८॥
kathaṃ nidhanamāpannaḥ pitā mama tathāvidhaḥ |
ācakṣadhvaṃ yathāvanme śrotumicchāmi tattvataḥ || 1-45-18||
MHB 1-45-19
सूत उवाच ।
एवं संचोदिता राज्ञा मन्त्रिणस्ते नराधिपम् ।
ऊचुः सर्वे यथावृत्तं राज्ञः प्रियहिते रताः ॥ १-४५-१९॥
sūta uvāca |
evaṃ saṃcoditā rājñā mantriṇaste narādhipam |
ūcuḥ sarve yathāvṛttaṃ rājñaḥ priyahite ratāḥ || 1-45-19||
MHB 1-45-20
बभूव मृगयाशीलस्तव राजन्पिता सदा ।
यथा पाण्डुर्महाभागो धनुर्धरवरो युधि ।
अस्मास्वासज्य सर्वाणि राजकार्याण्यशेषतः ॥ १-४५-२०॥
babhūva mṛgayāśīlastava rājanpitā sadā |
yathā pāṇḍurmahābhāgo dhanurdharavaro yudhi |
asmāsvāsajya sarvāṇi rājakāryāṇyaśeṣataḥ || 1-45-20||
MHB 1-45-21
स कदाचिद्वनचरो मृगं विव्याध पत्रिणा ।
विद्ध्वा चान्वसरत्तूर्णं तं मृगं गहने वने ॥ १-४५-२१॥
sa kadācidvanacaro mṛgaṃ vivyādha patriṇā |
viddhvā cānvasarattūrṇaṃ taṃ mṛgaṃ gahane vane || 1-45-21||
MHB 1-45-22
पदातिर्बद्धनिस्त्रिंशस्ततायुधकलापवान् ।
न चाससाद गहने मृगं नष्टं पिता तव ॥ १-४५-२२॥
padātirbaddhanistriṃśastatāyudhakalāpavān |
na cāsasāda gahane mṛgaṃ naṣṭaṃ pitā tava || 1-45-22||
MHB 1-45-23
परिश्रान्तो वयःस्थश्च षष्टिवर्षो जरान्वितः ।
क्षुधितः स महारण्ये ददर्श मुनिमन्तिके ॥ १-४५-२३॥
pariśrānto vayaḥsthaśca ṣaṣṭivarṣo jarānvitaḥ |
kṣudhitaḥ sa mahāraṇye dadarśa munimantike || 1-45-23||
MHB 1-45-24
स तं पप्रच्छ राजेन्द्रो मुनिं मौनव्रतान्वितम् ।
न च किंचिदुवाचैनं स मुनिः पृच्छतोऽपि सन् ॥ १-४५-२४॥
sa taṃ papraccha rājendro muniṃ maunavratānvitam |
na ca kiṃciduvācainaṃ sa muniḥ pṛcchato'pi san || 1-45-24||
MHB 1-45-25
ततो राजा क्षुच्छ्रमार्तस्तं मुनिं स्थाणुवत्स्थितम् ।
मौनव्रतधरं शान्तं सद्यो मन्युवशं ययौ ॥ १-४५-२५॥
tato rājā kṣucchramārtastaṃ muniṃ sthāṇuvatsthitam |
maunavratadharaṃ śāntaṃ sadyo manyuvaśaṃ yayau || 1-45-25||
MHB 1-45-26
न बुबोध हि तं राजा मौनव्रतधरं मुनिम् ।
स तं मन्युसमाविष्टो धर्षयामास ते पिता ॥ १-४५-२६॥
na bubodha hi taṃ rājā maunavratadharaṃ munim |
sa taṃ manyusamāviṣṭo dharṣayāmāsa te pitā || 1-45-26||
MHB 1-45-27
मृतं सर्पं धनुष्कोट्या समुत्क्षिप्य धरातलात् ।
तस्य शुद्धात्मनः प्रादात्स्कन्धे भरतसत्तम ॥ १-४५-२७॥
mṛtaṃ sarpaṃ dhanuṣkoṭyā samutkṣipya dharātalāt |
tasya śuddhātmanaḥ prādātskandhe bharatasattama || 1-45-27||
MHB 1-45-28
न चोवाच स मेधावी तमथो साध्वसाधु वा ।
तस्थौ तथैव चाक्रुध्यन्सर्पं स्कन्धेन धारयन् ॥ १-४५-२८॥
na covāca sa medhāvī tamatho sādhvasādhu vā |
tasthau tathaiva cākrudhyansarpaṃ skandhena dhārayan || 1-45-28||
Adhyaya: 46/225 (41)
MHB 1-46-1
मन्त्रिण ऊचुः ।
ततः स राजा राजेन्द्र स्कन्धे तस्य भुजंगमम् ।
मुनेः क्षुत्क्षाम आसज्य स्वपुरं पुनराययौ ॥ १-४६-१॥
mantriṇa ūcuḥ |
tataḥ sa rājā rājendra skandhe tasya bhujaṃgamam |
muneḥ kṣutkṣāma āsajya svapuraṃ punarāyayau || 1-46-1||
MHB 1-46-2
ऋषेस्तस्य तु पुत्रोऽभूद्गवि जातो महायशाः ।
शृङ्गी नाम महातेजास्तिग्मवीर्योऽतिकोपनः ॥ १-४६-२॥
ṛṣestasya tu putro'bhūdgavi jāto mahāyaśāḥ |
śṛṅgī nāma mahātejāstigmavīryo'tikopanaḥ || 1-46-2||
MHB 1-46-3
ब्रह्माणं सोऽभ्युपागम्य मुनिः पूजां चकार ह ।
अनुज्ञातो गतस्तत्र शृङ्गी शुश्राव तं तदा ।
सख्युः सकाशात्पितरं पित्रा ते धर्षितं तथा ॥ १-४६-३॥
brahmāṇaṃ so'bhyupāgamya muniḥ pūjāṃ cakāra ha |
anujñāto gatastatra śṛṅgī śuśrāva taṃ tadā |
sakhyuḥ sakāśātpitaraṃ pitrā te dharṣitaṃ tathā || 1-46-3||
MHB 1-46-4
मृतं सर्पं समासक्तं पित्रा ते जनमेजय ।
वहन्तं कुरुशार्दूल स्कन्धेनानपकारिणम् ॥ १-४६-४॥
mṛtaṃ sarpaṃ samāsaktaṃ pitrā te janamejaya |
vahantaṃ kuruśārdūla skandhenānapakāriṇam || 1-46-4||
MHB 1-46-5
तपस्विनमतीवाथ तं मुनिप्रवरं नृप ।
जितेन्द्रियं विशुद्धं च स्थितं कर्मण्यथाद्भुते ॥ १-४६-५॥
tapasvinamatīvātha taṃ munipravaraṃ nṛpa |
jitendriyaṃ viśuddhaṃ ca sthitaṃ karmaṇyathādbhute || 1-46-5||
MHB 1-46-6
तपसा द्योतितात्मानं स्वेष्वङ्गेषु यतं तथा ।
शुभाचारं शुभकथं सुस्थिरं तमलोलुपम् ॥ १-४६-६॥
tapasā dyotitātmānaṃ sveṣvaṅgeṣu yataṃ tathā |
śubhācāraṃ śubhakathaṃ susthiraṃ tamalolupam || 1-46-6||
MHB 1-46-7
अक्षुद्रमनसूयं च वृद्धं मौनव्रते स्थितम् ।
शरण्यं सर्वभूतानां पित्रा विप्रकृतं तव ॥ १-४६-७॥
akṣudramanasūyaṃ ca vṛddhaṃ maunavrate sthitam |
śaraṇyaṃ sarvabhūtānāṃ pitrā viprakṛtaṃ tava || 1-46-7||
MHB 1-46-8
शशापाथ स तच्छ्रुत्वा पितरं ते रुषान्वितः ।
ऋषेः पुत्रो महातेजा बालोऽपि स्थविरैर्वरः ॥ १-४६-८॥
śaśāpātha sa tacchrutvā pitaraṃ te ruṣānvitaḥ |
ṛṣeḥ putro mahātejā bālo'pi sthavirairvaraḥ || 1-46-8||
MHB 1-46-9
स क्षिप्रमुदकं स्पृष्ट्वा रोषादिदमुवाच ह ।
पितरं तेऽभिसंधाय तेजसा प्रज्वलन्निव ॥ १-४६-९॥
sa kṣipramudakaṃ spṛṣṭvā roṣādidamuvāca ha |
pitaraṃ te'bhisaṃdhāya tejasā prajvalanniva || 1-46-9||
MHB 1-46-10
अनागसि गुरौ यो मे मृतं सर्पमवासृजत् ।
तं नागस्तक्षकः क्रुद्धस्तेजसा सादयिष्यति ।
सप्तरात्रादितः पापं पश्य मे तपसो बलम् ॥ १-४६-१०॥
anāgasi gurau yo me mṛtaṃ sarpamavāsṛjat |
taṃ nāgastakṣakaḥ kruddhastejasā sādayiṣyati |
saptarātrāditaḥ pāpaṃ paśya me tapaso balam || 1-46-10||
MHB 1-46-11
इत्युक्त्वा प्रययौ तत्र पिता यत्रास्य सोऽभवत् ।
दृष्ट्वा च पितरं तस्मै शापं तं प्रत्यवेदयत् ॥ १-४६-११॥
ityuktvā prayayau tatra pitā yatrāsya so'bhavat |
dṛṣṭvā ca pitaraṃ tasmai śāpaṃ taṃ pratyavedayat || 1-46-11||
MHB 1-46-12
स चापि मुनिशार्दूलः प्रेषयामास ते पितुः ।
शप्तोऽसि मम पुत्रेण यत्तो भव महीपते ।
तक्षकस्त्वां महाराज तेजसा सादयिष्यति ॥ १-४६-१२॥
sa cāpi muniśārdūlaḥ preṣayāmāsa te pituḥ |
śapto'si mama putreṇa yatto bhava mahīpate |
takṣakastvāṃ mahārāja tejasā sādayiṣyati || 1-46-12||
MHB 1-46-13
श्रुत्वा तु तद्वचो घोरं पिता ते जनमेजय ।
यत्तोऽभवत्परित्रस्तस्तक्षकात्पन्नगोत्तमात् ॥ १-४६-१३॥
śrutvā tu tadvaco ghoraṃ pitā te janamejaya |
yatto'bhavatparitrastastakṣakātpannagottamāt || 1-46-13||
MHB 1-46-14
ततस्तस्मिंस्तु दिवसे सप्तमे समुपस्थिते ।
राज्ञः समीपं ब्रह्मर्षिः काश्यपो गन्तुमैच्छत ॥ १-४६-१४॥
tatastasmiṃstu divase saptame samupasthite |
rājñaḥ samīpaṃ brahmarṣiḥ kāśyapo gantumaicchata || 1-46-14||
MHB 1-46-15
तं ददर्शाथ नागेन्द्रः काश्यपं तक्षकस्तदा ।
तमब्रवीत्पन्नगेन्द्रः काश्यपं त्वरितं व्रजन् ।
क्व भवांस्त्वरितो याति किं च कार्यं चिकीर्षति ॥ १-४६-१५॥
taṃ dadarśātha nāgendraḥ kāśyapaṃ takṣakastadā |
tamabravītpannagendraḥ kāśyapaṃ tvaritaṃ vrajan |
kva bhavāṃstvarito yāti kiṃ ca kāryaṃ cikīrṣati || 1-46-15||
MHB 1-46-16
काश्यप उवाच ।
यत्र राजा कुरुश्रेष्ठः परिक्षिन्नाम वै द्विज ।
तक्षकेण भुजंगेन धक्ष्यते किल तत्र वै ॥ १-४६-१६॥
kāśyapa uvāca |
yatra rājā kuruśreṣṭhaḥ parikṣinnāma vai dvija |
takṣakeṇa bhujaṃgena dhakṣyate kila tatra vai || 1-46-16||
MHB 1-46-17
गच्छाम्यहं तं त्वरितः सद्यः कर्तुमपज्वरम् ।
मयाभिपन्नं तं चापि न सर्पो धर्षयिष्यति ॥ १-४६-१७॥
gacchāmyahaṃ taṃ tvaritaḥ sadyaḥ kartumapajvaram |
mayābhipannaṃ taṃ cāpi na sarpo dharṣayiṣyati || 1-46-17||
MHB 1-46-18
तक्षक उवाच ।
किमर्थं तं मया दष्टं संजीवयितुमिच्छसि ।
ब्रूहि काममहं तेऽद्य दद्मि स्वं वेश्म गम्यताम् ॥ १-४६-१८॥
takṣaka uvāca |
kimarthaṃ taṃ mayā daṣṭaṃ saṃjīvayitumicchasi |
brūhi kāmamahaṃ te'dya dadmi svaṃ veśma gamyatām || 1-46-18||
MHB 1-46-19
मन्त्रिण ऊचुः ।
धनलिप्सुरहं तत्र यामीत्युक्तश्च तेन सः ।
तमुवाच महात्मानं मानयञ्श्लक्ष्णया गिरा ॥ १-४६-१९॥
mantriṇa ūcuḥ |
dhanalipsurahaṃ tatra yāmītyuktaśca tena saḥ |
tamuvāca mahātmānaṃ mānayañślakṣṇayā girā || 1-46-19||
MHB 1-46-20
यावद्धनं प्रार्थयसे तस्माद्राज्ञस्ततोऽधिकम् ।
गृहाण मत्त एव त्वं संनिवर्तस्व चानघ ॥ १-४६-२०॥
yāvaddhanaṃ prārthayase tasmādrājñastato'dhikam |
gṛhāṇa matta eva tvaṃ saṃnivartasva cānagha || 1-46-20||
MHB 1-46-21
स एवमुक्तो नागेन काश्यपो द्विपदां वरः ।
लब्ध्वा वित्तं निववृते तक्षकाद्यावदीप्सितम् ॥ १-४६-२१॥
sa evamukto nāgena kāśyapo dvipadāṃ varaḥ |
labdhvā vittaṃ nivavṛte takṣakādyāvadīpsitam || 1-46-21||
MHB 1-46-22
तस्मिन्प्रतिगते विप्रे छद्मनोपेत्य तक्षकः ।
तं नृपं नृपतिश्रेष्ठ पितरं धार्मिकं तव ॥ १-४६-२२॥
tasminpratigate vipre chadmanopetya takṣakaḥ |
taṃ nṛpaṃ nṛpatiśreṣṭha pitaraṃ dhārmikaṃ tava || 1-46-22||
MHB 1-46-23
प्रासादस्थं यत्तमपि दग्धवान्विषवह्निना ।
ततस्त्वं पुरुषव्याघ्र विजयायाभिषेचितः ॥ १-४६-२३॥
prāsādasthaṃ yattamapi dagdhavānviṣavahninā |
tatastvaṃ puruṣavyāghra vijayāyābhiṣecitaḥ || 1-46-23||
MHB 1-46-24
एतद्दृष्टं श्रुतं चापि यथावन्नृपसत्तम ।
अस्माभिर्निखिलं सर्वं कथितं ते सुदारुणम् ॥ १-४६-२४॥
etaddṛṣṭaṃ śrutaṃ cāpi yathāvannṛpasattama |
asmābhirnikhilaṃ sarvaṃ kathitaṃ te sudāruṇam || 1-46-24||
MHB 1-46-25
श्रुत्वा चैतं नृपश्रेष्ठ पार्थिवस्य पराभवम् ।
अस्य चर्षेरुत्तङ्कस्य विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ १-४६-२५॥
śrutvā caitaṃ nṛpaśreṣṭha pārthivasya parābhavam |
asya carṣeruttaṅkasya vidhatsva yadanantaram || 1-46-25||
MHB 1-46-26
जनमेजय उवाच ।
एतत्तु श्रोतुमिच्छामि अटव्यां निर्जने वने ।
संवादं पन्नगेन्द्रस्य काश्यपस्य च यत्तदा ॥ १-४६-२६॥
janamejaya uvāca |
etattu śrotumicchāmi aṭavyāṃ nirjane vane |
saṃvādaṃ pannagendrasya kāśyapasya ca yattadā || 1-46-26||
MHB 1-46-27
केन दृष्टं श्रुतं चापि भवतां श्रोत्रमागतम् ।
श्रुत्वा चाथ विधास्यामि पन्नगान्तकरीं मतिम् ॥ १-४६-२७॥
kena dṛṣṭaṃ śrutaṃ cāpi bhavatāṃ śrotramāgatam |
śrutvā cātha vidhāsyāmi pannagāntakarīṃ matim || 1-46-27||
MHB 1-46-28
मन्त्रिण ऊचुः ।
शृणु राजन्यथास्माकं येनैतत्कथितं पुरा ।
समागमं द्विजेन्द्रस्य पन्नगेन्द्रस्य चाध्वनि ॥ १-४६-२८॥
mantriṇa ūcuḥ |
śṛṇu rājanyathāsmākaṃ yenaitatkathitaṃ purā |
samāgamaṃ dvijendrasya pannagendrasya cādhvani || 1-46-28||
MHB 1-46-29
तस्मिन्वृक्षे नरः कश्चिदिन्धनार्थाय पार्थिव ।
विचिन्वन्पूर्वमारूढः शुष्कशाखं वनस्पतिम् ।
अबुध्यमानौ तं तत्र वृक्षस्थं पन्नगद्विजौ ॥ १-४६-२९॥
tasminvṛkṣe naraḥ kaścidindhanārthāya pārthiva |
vicinvanpūrvamārūḍhaḥ śuṣkaśākhaṃ vanaspatim |
abudhyamānau taṃ tatra vṛkṣasthaṃ pannagadvijau || 1-46-29||
MHB 1-46-30
स तु तेनैव वृक्षेण भस्मीभूतोऽभवत्तदा ।
द्विजप्रभावाद्राजेन्द्र जीवितः सवनस्पतिः ॥ १-४६-३०॥
sa tu tenaiva vṛkṣeṇa bhasmībhūto'bhavattadā |
dvijaprabhāvādrājendra jīvitaḥ savanaspatiḥ || 1-46-30||
MHB 1-46-31
तेन गत्वा नृपश्रेष्ठ नगरेऽस्मिन्निवेदितम् ।
यथावृत्तं तु तत्सर्वं तक्षकस्य द्विजस्य च ॥ १-४६-३१॥
tena gatvā nṛpaśreṣṭha nagare'sminniveditam |
yathāvṛttaṃ tu tatsarvaṃ takṣakasya dvijasya ca || 1-46-31||
MHB 1-46-32
एतत्ते कथितं राजन्यथावृत्तं यथाश्रुतम् ।
श्रुत्वा तु नृपशार्दूल प्रकुरुष्व यथेप्सितम् ॥ १-४६-३२॥
etatte kathitaṃ rājanyathāvṛttaṃ yathāśrutam |
śrutvā tu nṛpaśārdūla prakuruṣva yathepsitam || 1-46-32||
MHB 1-46-33
सूत उवाच ।
मन्त्रिणां तु वचः श्रुत्वा स राजा जनमेजयः ।
पर्यतप्यत दुःखार्तः प्रत्यपिंषत्करे करम् ॥ १-४६-३३॥
sūta uvāca |
mantriṇāṃ tu vacaḥ śrutvā sa rājā janamejayaḥ |
paryatapyata duḥkhārtaḥ pratyapiṃṣatkare karam || 1-46-33||
MHB 1-46-34
निःश्वासमुष्णमसकृद्दीर्घं राजीवलोचनः ।
मुमोचाश्रूणि च तदा नेत्राभ्यां प्रततं नृपः ।
उवाच च महीपालो दुःखशोकसमन्वितः ॥ १-४६-३४॥
niḥśvāsamuṣṇamasakṛddīrghaṃ rājīvalocanaḥ |
mumocāśrūṇi ca tadā netrābhyāṃ pratataṃ nṛpaḥ |
uvāca ca mahīpālo duḥkhaśokasamanvitaḥ || 1-46-34||
MHB 1-46-35
श्रुत्वैतद्भवतां वाक्यं पितुर्मे स्वर्गतिं प्रति ।
निश्चितेयं मम मतिर्या वै तां मे निबोधत ॥ १-४६-३५॥
śrutvaitadbhavatāṃ vākyaṃ piturme svargatiṃ prati |
niściteyaṃ mama matiryā vai tāṃ me nibodhata || 1-46-35||
MHB 1-46-36
अनन्तरमहं मन्ये तक्षकाय दुरात्मने ।
प्रतिकर्तव्यमित्येव येन मे हिंसितः पिता ॥ १-४६-३६॥
anantaramahaṃ manye takṣakāya durātmane |
pratikartavyamityeva yena me hiṃsitaḥ pitā || 1-46-36||
MHB 1-46-37
ऋषेर्हि शृङ्गेर्वचनं कृत्वा दग्ध्वा च पार्थिवम् ।
यदि गच्छेदसौ पापो ननु जीवेत्पिता मम ॥ १-४६-३७॥
ṛṣerhi śṛṅgervacanaṃ kṛtvā dagdhvā ca pārthivam |
yadi gacchedasau pāpo nanu jīvetpitā mama || 1-46-37||
MHB 1-46-38
परिहीयेत किं तस्य यदि जीवेत्स पार्थिवः ।
काश्यपस्य प्रसादेन मन्त्रिणां सुनयेन च ॥ १-४६-३८॥
parihīyeta kiṃ tasya yadi jīvetsa pārthivaḥ |
kāśyapasya prasādena mantriṇāṃ sunayena ca || 1-46-38||
MHB 1-46-39
स तु वारितवान्मोहात्काश्यपं द्विजसत्तमम् ।
संजिजीवयिषुं प्राप्तं राजानमपराजितम् ॥ १-४६-३९॥
sa tu vāritavānmohātkāśyapaṃ dvijasattamam |
saṃjijīvayiṣuṃ prāptaṃ rājānamaparājitam || 1-46-39||
MHB 1-46-40
महानतिक्रमो ह्येष तक्षकस्य दुरात्मनः ।
द्विजस्य योऽददद्द्रव्यं मा नृपं जीवयेदिति ॥ १-४६-४०॥
mahānatikramo hyeṣa takṣakasya durātmanaḥ |
dvijasya yo'dadaddravyaṃ mā nṛpaṃ jīvayediti || 1-46-40||
MHB 1-46-41
उत्तङ्कस्य प्रियं कुर्वन्नात्मनश्च महत्प्रियम् ।
भवतां चैव सर्वेषां यास्याम्यपचितिं पितुः ॥ १-४६-४१॥
uttaṅkasya priyaṃ kurvannātmanaśca mahatpriyam |
bhavatāṃ caiva sarveṣāṃ yāsyāmyapacitiṃ pituḥ || 1-46-41||
Adhyaya: 47/225 (25)
MHB 1-47-1
सूत उवाच ।
एवमुक्त्वा ततः श्रीमान्मन्त्रिभिश्चानुमोदितः ।
आरुरोह प्रतिज्ञां स सर्पसत्राय पार्थिवः ।
ब्रह्मन्भरतशार्दूलो राजा पारिक्षितस्तदा ॥ १-४७-१॥
sūta uvāca |
evamuktvā tataḥ śrīmānmantribhiścānumoditaḥ |
āruroha pratijñāṃ sa sarpasatrāya pārthivaḥ |
brahmanbharataśārdūlo rājā pārikṣitastadā || 1-47-1||
MHB 1-47-2
पुरोहितमथाहूय ऋत्विजं वसुधाधिपः ।
अब्रवीद्वाक्यसंपन्नः संपदर्थकरं वचः ॥ १-४७-२॥
purohitamathāhūya ṛtvijaṃ vasudhādhipaḥ |
abravīdvākyasaṃpannaḥ saṃpadarthakaraṃ vacaḥ || 1-47-2||
MHB 1-47-3
यो मे हिंसितवांस्तातं तक्षकः स दुरात्मवान् ।
प्रतिकुर्यां यथा तस्य तद्भवन्तो ब्रुवन्तु मे ॥ १-४७-३॥
yo me hiṃsitavāṃstātaṃ takṣakaḥ sa durātmavān |
pratikuryāṃ yathā tasya tadbhavanto bruvantu me || 1-47-3||
MHB 1-47-4
अपि तत्कर्म विदितं भवतां येन पन्नगम् ।
तक्षकं संप्रदीप्तेऽग्नौ प्राप्स्येऽहं सहबान्धवम् ॥ १-४७-४॥
api tatkarma viditaṃ bhavatāṃ yena pannagam |
takṣakaṃ saṃpradīpte'gnau prāpsye'haṃ sahabāndhavam || 1-47-4||
MHB 1-47-5
यथा तेन पिता मह्यं पूर्वं दग्धो विषाग्निना ।
तथाहमपि तं पापं दग्धुमिच्छामि पन्नगम् ॥ १-४७-५॥
yathā tena pitā mahyaṃ pūrvaṃ dagdho viṣāgninā |
tathāhamapi taṃ pāpaṃ dagdhumicchāmi pannagam || 1-47-5||
MHB 1-47-6
ऋत्विज ऊचुः ।
अस्ति राजन्महत्सत्रं त्वदर्थं देवनिर्मितम् ।
सर्पसत्रमिति ख्यातं पुराणे कथ्यते नृप ॥ १-४७-६॥
ṛtvija ūcuḥ |
asti rājanmahatsatraṃ tvadarthaṃ devanirmitam |
sarpasatramiti khyātaṃ purāṇe kathyate nṛpa || 1-47-6||
MHB 1-47-7
आहर्ता तस्य सत्रस्य त्वन्नान्योऽस्ति नराधिप ।
इति पौराणिकाः प्राहुरस्माकं चास्ति स क्रतुः ॥ १-४७-७॥
āhartā tasya satrasya tvannānyo'sti narādhipa |
iti paurāṇikāḥ prāhurasmākaṃ cāsti sa kratuḥ || 1-47-7||
MHB 1-47-8
सूत उवाच ।
एवमुक्तः स राजर्षिर्मेने सर्पं हि तक्षकम् ।
हुताशनमुखं दीप्तं प्रविष्टमिति सत्तम ॥ १-४७-८॥
sūta uvāca |
evamuktaḥ sa rājarṣirmene sarpaṃ hi takṣakam |
hutāśanamukhaṃ dīptaṃ praviṣṭamiti sattama || 1-47-8||
MHB 1-47-9
ततोऽब्रवीन्मन्त्रविदस्तान्राजा ब्राह्मणांस्तदा ।
आहरिष्यामि तत्सत्रं संभाराः संभ्रियन्तु मे ॥ १-४७-९॥
tato'bravīnmantravidastānrājā brāhmaṇāṃstadā |
āhariṣyāmi tatsatraṃ saṃbhārāḥ saṃbhriyantu me || 1-47-9||
MHB 1-47-10
ततस्ते ऋत्विजस्तस्य शास्त्रतो द्विजसत्तम ।
देशं तं मापयामासुर्यज्ञायतनकारणात् ।
यथावज्ज्ञानविदुषः सर्वे बुद्ध्या परं गताः ॥ १-४७-१०॥
tataste ṛtvijastasya śāstrato dvijasattama |
deśaṃ taṃ māpayāmāsuryajñāyatanakāraṇāt |
yathāvajjñānaviduṣaḥ sarve buddhyā paraṃ gatāḥ || 1-47-10||
MHB 1-47-11
ऋद्ध्या परमया युक्तमिष्टं द्विजगणायुतम् ।
प्रभूतधनधान्याढ्यमृत्विग्भिः सुनिवेशितम् ॥ १-४७-११॥
ṛddhyā paramayā yuktamiṣṭaṃ dvijagaṇāyutam |
prabhūtadhanadhānyāḍhyamṛtvigbhiḥ suniveśitam || 1-47-11||
MHB 1-47-12
निर्माय चापि विधिवद्यज्ञायतनमीप्सितम् ।
राजानं दीक्षयामासुः सर्पसत्राप्तये तदा ॥ १-४७-१२॥
nirmāya cāpi vidhivadyajñāyatanamīpsitam |
rājānaṃ dīkṣayāmāsuḥ sarpasatrāptaye tadā || 1-47-12||
MHB 1-47-13
इदं चासीत्तत्र पूर्वं सर्पसत्रे भविष्यति ।
निमित्तं महदुत्पन्नं यज्ञविघ्नकरं तदा ॥ १-४७-१३॥
idaṃ cāsīttatra pūrvaṃ sarpasatre bhaviṣyati |
nimittaṃ mahadutpannaṃ yajñavighnakaraṃ tadā || 1-47-13||
MHB 1-47-14
यज्ञस्यायतने तस्मिन्क्रियमाणे वचोऽब्रवीत् ।
स्थपतिर्बुद्धिसंपन्नो वास्तुविद्याविशारदः ॥ १-४७-१४॥
yajñasyāyatane tasminkriyamāṇe vaco'bravīt |
sthapatirbuddhisaṃpanno vāstuvidyāviśāradaḥ || 1-47-14||
MHB 1-47-15
इत्यब्रवीत्सूत्रधारः सूतः पौराणिकस्तदा ।
यस्मिन्देशे च काले च मापनेयं प्रवर्तिता ।
ब्राह्मणं कारणं कृत्वा नायं संस्थास्यते क्रतुः ॥ १-४७-१५॥
ityabravītsūtradhāraḥ sūtaḥ paurāṇikastadā |
yasmindeśe ca kāle ca māpaneyaṃ pravartitā |
brāhmaṇaṃ kāraṇaṃ kṛtvā nāyaṃ saṃsthāsyate kratuḥ || 1-47-15||
MHB 1-47-16
एतच्छ्रुत्वा तु राजा स प्राग्दीक्षाकालमब्रवीत् ।
क्षत्तारं नेह मे कश्चिदज्ञातः प्रविशेदिति ॥ १-४७-१६॥
etacchrutvā tu rājā sa prāgdīkṣākālamabravīt |
kṣattāraṃ neha me kaścidajñātaḥ praviśediti || 1-47-16||
MHB 1-47-17
ततः कर्म प्रववृते सर्पसत्रे विधानतः ।
पर्यक्रामंश्च विधिवत्स्वे स्वे कर्मणि याजकाः ॥ १-४७-१७॥
tataḥ karma pravavṛte sarpasatre vidhānataḥ |
paryakrāmaṃśca vidhivatsve sve karmaṇi yājakāḥ || 1-47-17||
MHB 1-47-18
परिधाय कृष्णवासांसि धूमसंरक्तलोचनाः ।
जुहुवुर्मन्त्रवच्चैव समिद्धं जातवेदसम् ॥ १-४७-१८॥
paridhāya kṛṣṇavāsāṃsi dhūmasaṃraktalocanāḥ |
juhuvurmantravaccaiva samiddhaṃ jātavedasam || 1-47-18||
MHB 1-47-19
कम्पयन्तश्च सर्वेषामुरगाणां मनांसि ते ।
सर्पानाजुहुवुस्तत्र सर्वानग्निमुखे तदा ॥ १-४७-१९॥
kampayantaśca sarveṣāmuragāṇāṃ manāṃsi te |
sarpānājuhuvustatra sarvānagnimukhe tadā || 1-47-19||
MHB 1-47-20
ततः सर्पाः समापेतुः प्रदीप्ते हव्यवाहने ।
विवेष्टमानाः कृपणा आह्वयन्तः परस्परम् ॥ १-४७-२०॥
tataḥ sarpāḥ samāpetuḥ pradīpte havyavāhane |
viveṣṭamānāḥ kṛpaṇā āhvayantaḥ parasparam || 1-47-20||
MHB 1-47-21
विस्फुरन्तः श्वसन्तश्च वेष्टयन्तस्तथा परे ।
पुच्छैः शिरोभिश्च भृशं चित्रभानुं प्रपेदिरे ॥ १-४७-२१॥
visphurantaḥ śvasantaśca veṣṭayantastathā pare |
pucchaiḥ śirobhiśca bhṛśaṃ citrabhānuṃ prapedire || 1-47-21||
MHB 1-47-22
श्वेताः कृष्णाश्च नीलाश्च स्थविराः शिशवस्तथा ।
रुवन्तो भैरवान्नादान्पेतुर्दीप्ते विभावसौ ॥ १-४७-२२॥
śvetāḥ kṛṣṇāśca nīlāśca sthavirāḥ śiśavastathā |
ruvanto bhairavānnādānpeturdīpte vibhāvasau || 1-47-22||
MHB 1-47-23
एवं शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
अवशानि विनष्टानि पन्नगानां द्विजोत्तम ॥ १-४७-२३॥
evaṃ śatasahasrāṇi prayutānyarbudāni ca |
avaśāni vinaṣṭāni pannagānāṃ dvijottama || 1-47-23||
MHB 1-47-24
इन्दुरा इव तत्रान्ये हस्तिहस्ता इवापरे ।
मत्ता इव च मातङ्गा महाकाया महाबलाः ॥ १-४७-२४॥
indurā iva tatrānye hastihastā ivāpare |
mattā iva ca mātaṅgā mahākāyā mahābalāḥ || 1-47-24||
MHB 1-47-25
उच्चावचाश्च बहवो नानावर्णा विषोल्बणाः ।
घोराश्च परिघप्रख्या दन्दशूका महाबलाः ।
प्रपेतुरग्नावुरगा मातृवाग्दण्डपीडिताः ॥ १-४७-२५॥
uccāvacāśca bahavo nānāvarṇā viṣolbaṇāḥ |
ghorāśca parighaprakhyā dandaśūkā mahābalāḥ |
prapeturagnāvuragā mātṛvāgdaṇḍapīḍitāḥ || 1-47-25||
Adhyaya: 48/225 (26)
MHB 1-48-1
शौनक उवाच ।
सर्पसत्रे तदा राज्ञः पाण्डवेयस्य धीमतः ।
जनमेजयस्य के त्वासन्नृत्विजः परमर्षयः ॥ १-४८-१॥
śaunaka uvāca |
sarpasatre tadā rājñaḥ pāṇḍaveyasya dhīmataḥ |
janamejayasya ke tvāsannṛtvijaḥ paramarṣayaḥ || 1-48-1||
MHB 1-48-2
के सदस्या बभूवुश्च सर्पसत्रे सुदारुणे ।
विषादजननेऽत्यर्थं पन्नगानां महाभये ॥ १-४८-२॥
ke sadasyā babhūvuśca sarpasatre sudāruṇe |
viṣādajanane'tyarthaṃ pannagānāṃ mahābhaye || 1-48-2||
MHB 1-48-3
सर्वं विस्तरतस्तात भवाञ्शंसितुमर्हति ।
सर्पसत्रविधानज्ञा विज्ञेयास्ते हि सूतज ॥ १-४८-३॥
sarvaṃ vistaratastāta bhavāñśaṃsitumarhati |
sarpasatravidhānajñā vijñeyāste hi sūtaja || 1-48-3||
MHB 1-48-4
सूत उवाच ।
हन्त ते कथयिष्यामि नामानीह मनीषिणाम् ।
ये ऋत्विजः सदस्याश्च तस्यासन्नृपतेस्तदा ॥ १-४८-४॥
sūta uvāca |
hanta te kathayiṣyāmi nāmānīha manīṣiṇām |
ye ṛtvijaḥ sadasyāśca tasyāsannṛpatestadā || 1-48-4||
MHB 1-48-5
तत्र होता बभूवाथ ब्राह्मणश्चण्डभार्गवः ।
च्यवनस्यान्वये जातः ख्यातो वेदविदां वरः ॥ १-४८-५॥
tatra hotā babhūvātha brāhmaṇaścaṇḍabhārgavaḥ |
cyavanasyānvaye jātaḥ khyāto vedavidāṃ varaḥ || 1-48-5||
MHB 1-48-6
उद्गाता ब्राह्मणो वृद्धो विद्वान्कौत्सार्यजैमिनिः ।
ब्रह्माभवच्छार्ङ्गरवो अध्वर्युर्बोधपिङ्गलः ॥ १-४८-६॥
udgātā brāhmaṇo vṛddho vidvānkautsāryajaiminiḥ |
brahmābhavacchārṅgaravo adhvaryurbodhapiṅgalaḥ || 1-48-6||
MHB 1-48-7
सदस्यश्चाभवद्व्यासः पुत्रशिष्यसहायवान् ।
उद्दालकः शमठकः श्वेतकेतुश्च पञ्चमः ॥ १-४८-७॥
sadasyaścābhavadvyāsaḥ putraśiṣyasahāyavān |
uddālakaḥ śamaṭhakaḥ śvetaketuśca pañcamaḥ || 1-48-7||
MHB 1-48-8
असितो देवलश्चैव नारदः पर्वतस्तथा ।
आत्रेयः कुण्डजठरो द्विजः कुटिघटस्तथा ॥ १-४८-८॥
asito devalaścaiva nāradaḥ parvatastathā |
ātreyaḥ kuṇḍajaṭharo dvijaḥ kuṭighaṭastathā || 1-48-8||
MHB 1-48-9
वात्स्यः श्रुतश्रवा वृद्धस्तपःस्वाध्यायशीलवान् ।
कहोडो देवशर्मा च मौद्गल्यः शमसौभरः ॥ १-४८-९॥
vātsyaḥ śrutaśravā vṛddhastapaḥsvādhyāyaśīlavān |
kahoḍo devaśarmā ca maudgalyaḥ śamasaubharaḥ || 1-48-9||
MHB 1-48-10
एते चान्ये च बहवो ब्राह्मणाः संशितव्रताः ।
सदस्या अभवंस्तत्र सत्रे पारिक्षितस्य ह ॥ १-४८-१०॥
ete cānye ca bahavo brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ |
sadasyā abhavaṃstatra satre pārikṣitasya ha || 1-48-10||
MHB 1-48-11
जुह्वत्स्वृत्विक्ष्वथ तदा सर्पसत्रे महाक्रतौ ।
अहयः प्रापतंस्तत्र घोराः प्राणिभयावहाः ॥ १-४८-११॥
juhvatsvṛtvikṣvatha tadā sarpasatre mahākratau |
ahayaḥ prāpataṃstatra ghorāḥ prāṇibhayāvahāḥ || 1-48-11||
MHB 1-48-12
वसामेदोवहाः कुल्या नागानां संप्रवर्तिताः ।
ववौ गन्धश्च तुमुलो दह्यतामनिशं तदा ॥ १-४८-१२॥
vasāmedovahāḥ kulyā nāgānāṃ saṃpravartitāḥ |
vavau gandhaśca tumulo dahyatāmaniśaṃ tadā || 1-48-12||
MHB 1-48-13
पततां चैव नागानां धिष्ठितानां तथाम्बरे ।
अश्रूयतानिशं शब्दः पच्यतां चाग्निना भृशम् ॥ १-४८-१३॥
patatāṃ caiva nāgānāṃ dhiṣṭhitānāṃ tathāmbare |
aśrūyatāniśaṃ śabdaḥ pacyatāṃ cāgninā bhṛśam || 1-48-13||
MHB 1-48-14
तक्षकस्तु स नागेन्द्रः पुरंदरनिवेशनम् ।
गतः श्रुत्वैव राजानं दीक्षितं जनमेजयम् ॥ १-४८-१४॥
takṣakastu sa nāgendraḥ puraṃdaraniveśanam |
gataḥ śrutvaiva rājānaṃ dīkṣitaṃ janamejayam || 1-48-14||
MHB 1-48-15
ततः सर्वं यथावृत्तमाख्याय भुजगोत्तमः ।
अगच्छच्छरणं भीत आगस्कृत्वा पुरंदरम् ॥ १-४८-१५॥
tataḥ sarvaṃ yathāvṛttamākhyāya bhujagottamaḥ |
agacchaccharaṇaṃ bhīta āgaskṛtvā puraṃdaram || 1-48-15||
MHB 1-48-16
तमिन्द्रः प्राह सुप्रीतो न तवास्तीह तक्षक ।
भयं नागेन्द्र तस्माद्वै सर्पसत्रात्कथंचन ॥ १-४८-१६॥
tamindraḥ prāha suprīto na tavāstīha takṣaka |
bhayaṃ nāgendra tasmādvai sarpasatrātkathaṃcana || 1-48-16||
MHB 1-48-17
प्रसादितो मया पूर्वं तवार्थाय पितामहः ।
तस्मात्तव भयं नास्ति व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥ १-४८-१७॥
prasādito mayā pūrvaṃ tavārthāya pitāmahaḥ |
tasmāttava bhayaṃ nāsti vyetu te mānaso jvaraḥ || 1-48-17||
MHB 1-48-18
एवमाश्वासितस्तेन ततः स भुजगोत्तमः ।
उवास भवने तत्र शक्रस्य मुदितः सुखी ॥ १-४८-१८॥
evamāśvāsitastena tataḥ sa bhujagottamaḥ |
uvāsa bhavane tatra śakrasya muditaḥ sukhī || 1-48-18||
MHB 1-48-19
अजस्रं निपतत्स्वग्नौ नागेषु भृशदुःखितः ।
अल्पशेषपरीवारो वासुकिः पर्यतप्यत ॥ १-४८-१९॥
ajasraṃ nipatatsvagnau nāgeṣu bhṛśaduḥkhitaḥ |
alpaśeṣaparīvāro vāsukiḥ paryatapyata || 1-48-19||
MHB 1-48-20
कश्मलं चाविशद्घोरं वासुकिं पन्नगेश्वरम् ।
स घूर्णमानहृदयो भगिनीमिदमब्रवीत् ॥ १-४८-२०॥
kaśmalaṃ cāviśadghoraṃ vāsukiṃ pannageśvaram |
sa ghūrṇamānahṛdayo bhaginīmidamabravīt || 1-48-20||
MHB 1-48-21
दह्यन्तेऽङ्गानि मे भद्रे दिशो न प्रतिभान्ति च ।
सीदामीव च संमोहाद्घूर्णतीव च मे मनः ॥ १-४८-२१॥
dahyante'ṅgāni me bhadre diśo na pratibhānti ca |
sīdāmīva ca saṃmohādghūrṇatīva ca me manaḥ || 1-48-21||
MHB 1-48-22
दृष्टिर्भ्रमति मेऽतीव हृदयं दीर्यतीव च ।
पतिष्याम्यवशोऽद्याहं तस्मिन्दीप्ते विभावसौ ॥ १-४८-२२॥
dṛṣṭirbhramati me'tīva hṛdayaṃ dīryatīva ca |
patiṣyāmyavaśo'dyāhaṃ tasmindīpte vibhāvasau || 1-48-22||
MHB 1-48-23
पारिक्षितस्य यज्ञोऽसौ वर्ततेऽस्मज्जिघांसया ।
व्यक्तं मयापि गन्तव्यं पितृराजनिवेशनम् ॥ १-४८-२३॥
pārikṣitasya yajño'sau vartate'smajjighāṃsayā |
vyaktaṃ mayāpi gantavyaṃ pitṛrājaniveśanam || 1-48-23||
MHB 1-48-24
अयं स कालः संप्राप्तो यदर्थमसि मे स्वसः ।
जरत्कारोः पुरा दत्ता सा त्राह्यस्मान्सबान्धवान् ॥ १-४८-२४॥
ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto yadarthamasi me svasaḥ |
jaratkāroḥ purā dattā sā trāhyasmānsabāndhavān || 1-48-24||
MHB 1-48-25
आस्तीकः किल यज्ञं तं वर्तन्तं भुजगोत्तमे ।
प्रतिषेत्स्यति मां पूर्वं स्वयमाह पितामहः ॥ १-४८-२५॥
āstīkaḥ kila yajñaṃ taṃ vartantaṃ bhujagottame |
pratiṣetsyati māṃ pūrvaṃ svayamāha pitāmahaḥ || 1-48-25||
MHB 1-48-26
तद्वत्से ब्रूहि वत्सं स्वं कुमारं वृद्धसंमतम् ।
ममाद्य त्वं सभृत्यस्य मोक्षार्थं वेदवित्तमम् ॥ १-४८-२६॥
tadvatse brūhi vatsaṃ svaṃ kumāraṃ vṛddhasaṃmatam |
mamādya tvaṃ sabhṛtyasya mokṣārthaṃ vedavittamam || 1-48-26||
Adhyaya: 49/225 (28)
MHB 1-49-1
सूत उवाच ।
तत आहूय पुत्रं स्वं जरत्कारुर्भुजंगमा ।
वासुकेर्नागराजस्य वचनादिदमब्रवीत् ॥ १-४९-१॥
sūta uvāca |
tata āhūya putraṃ svaṃ jaratkārurbhujaṃgamā |
vāsukernāgarājasya vacanādidamabravīt || 1-49-1||
MHB 1-49-2
अहं तव पितुः पुत्र भ्रात्रा दत्ता निमित्ततः ।
कालः स चायं संप्राप्तस्तत्कुरुष्व यथातथम् ॥ १-४९-२॥
ahaṃ tava pituḥ putra bhrātrā dattā nimittataḥ |
kālaḥ sa cāyaṃ saṃprāptastatkuruṣva yathātatham || 1-49-2||
MHB 1-49-3
आस्तीक उवाच ।
किंनिमित्तं मम पितुर्दत्ता त्वं मातुलेन मे ।
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन श्रुत्वा कर्तास्मि तत्तथा ॥ १-४९-३॥
āstīka uvāca |
kiṃnimittaṃ mama piturdattā tvaṃ mātulena me |
tanmamācakṣva tattvena śrutvā kartāsmi tattathā || 1-49-3||
MHB 1-49-4
सूत उवाच ।
तत आचष्ट सा तस्मै बान्धवानां हितैषिणी ।
भगिनी नागराजस्य जरत्कारुरविक्लवा ॥ १-४९-४॥
sūta uvāca |
tata ācaṣṭa sā tasmai bāndhavānāṃ hitaiṣiṇī |
bhaginī nāgarājasya jaratkāruraviklavā || 1-49-4||
MHB 1-49-5
भुजगानामशेषाणां माता कद्रूरिति श्रुतिः ।
तया शप्ता रुषितया सुता यस्मान्निबोध तत् ॥ १-४९-५॥
bhujagānāmaśeṣāṇāṃ mātā kadrūriti śrutiḥ |
tayā śaptā ruṣitayā sutā yasmānnibodha tat || 1-49-5||
MHB 1-49-6
उच्चैःश्रवाः सोऽश्वराजो यन्मिथ्या न कृतो मम ।
विनतानिमित्तं पणिते दासभावाय पुत्रकाः ॥ १-४९-६॥
uccaiḥśravāḥ so'śvarājo yanmithyā na kṛto mama |
vinatānimittaṃ paṇite dāsabhāvāya putrakāḥ || 1-49-6||
MHB 1-49-7
जनमेजयस्य वो यज्ञे धक्ष्यत्यनिलसारथिः ।
तत्र पञ्चत्वमापन्नाः प्रेतलोकं गमिष्यथ ॥ १-४९-७॥
janamejayasya vo yajñe dhakṣyatyanilasārathiḥ |
tatra pañcatvamāpannāḥ pretalokaṃ gamiṣyatha || 1-49-7||
MHB 1-49-8
तां च शप्तवतीमेवं साक्षाल्लोकपितामहः ।
एवमस्त्विति तद्वाक्यं प्रोवाचानुमुमोद च ॥ १-४९-८॥
tāṃ ca śaptavatīmevaṃ sākṣāllokapitāmahaḥ |
evamastviti tadvākyaṃ provācānumumoda ca || 1-49-8||
MHB 1-49-9
वासुकिश्चापि तच्छ्रुत्वा पितामहवचस्तदा ।
अमृते मथिते तात देवाञ्शरणमीयिवान् ॥ १-४९-९॥
vāsukiścāpi tacchrutvā pitāmahavacastadā |
amṛte mathite tāta devāñśaraṇamīyivān || 1-49-9||
MHB 1-49-10
सिद्धार्थाश्च सुराः सर्वे प्राप्यामृतमनुत्तमम् ।
भ्रातरं मे पुरस्कृत्य प्रजापतिमुपागमन् ॥ १-४९-१०॥
siddhārthāśca surāḥ sarve prāpyāmṛtamanuttamam |
bhrātaraṃ me puraskṛtya prajāpatimupāgaman || 1-49-10||
MHB 1-49-11
ते तं प्रसादयामासुर्देवाः सर्वे पितामहम् ।
राज्ञा वासुकिना सार्धं स शापो न भवेदिति ॥ १-४९-११॥
te taṃ prasādayāmāsurdevāḥ sarve pitāmaham |
rājñā vāsukinā sārdhaṃ sa śāpo na bhavediti || 1-49-11||
MHB 1-49-12
वासुकिर्नागराजोऽयं दुःखितो ज्ञातिकारणात् ।
अभिशापः स मात्रास्य भगवन्न भवेदिति ॥ १-४९-१२॥
vāsukirnāgarājo'yaṃ duḥkhito jñātikāraṇāt |
abhiśāpaḥ sa mātrāsya bhagavanna bhavediti || 1-49-12||
MHB 1-49-13
ब्रह्मोवाच ।
जरत्कारुर्जरत्कारुं यां भार्यां समवाप्स्यति ।
तत्र जातो द्विजः शापाद्भुजगान्मोक्षयिष्यति ॥ १-४९-१३॥
brahmovāca |
jaratkārurjaratkāruṃ yāṃ bhāryāṃ samavāpsyati |
tatra jāto dvijaḥ śāpādbhujagānmokṣayiṣyati || 1-49-13||
MHB 1-49-14
जरत्कारुरुवाच ।
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं वासुकिः पन्नगेश्वरः ।
प्रादान्माममरप्रख्य तव पित्रे महात्मने ।
प्रागेवानागते काले तत्र त्वं मय्यजायथाः ॥ १-४९-१४॥
jaratkāruruvāca |
etacchrutvā tu vacanaṃ vāsukiḥ pannageśvaraḥ |
prādānmāmamaraprakhya tava pitre mahātmane |
prāgevānāgate kāle tatra tvaṃ mayyajāyathāḥ || 1-49-14||
MHB 1-49-15
अयं स कालः संप्राप्तो भयान्नस्त्रातुमर्हसि ।
भ्रातरं चैव मे तस्मात्त्रातुमर्हसि पावकात् ॥ १-४९-१५॥
ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto bhayānnastrātumarhasi |
bhrātaraṃ caiva me tasmāttrātumarhasi pāvakāt || 1-49-15||
MHB 1-49-16
अमोघं नः कृतं तत्स्याद्यदहं तव धीमते ।
पित्रे दत्ता विमोक्षार्थं कथं वा पुत्र मन्यसे ॥ १-४९-१६॥
amoghaṃ naḥ kṛtaṃ tatsyādyadahaṃ tava dhīmate |
pitre dattā vimokṣārthaṃ kathaṃ vā putra manyase || 1-49-16||
MHB 1-49-17
सूत उवाच ।
एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा सोऽस्तीको मातरं तदा ।
अब्रवीद्दुःखसंतप्तं वासुकिं जीवयन्निव ॥ १-४९-१७॥
sūta uvāca |
evamuktastathetyuktvā so'stīko mātaraṃ tadā |
abravīdduḥkhasaṃtaptaṃ vāsukiṃ jīvayanniva || 1-49-17||
MHB 1-49-18
अहं त्वां मोक्षयिष्यामि वासुके पन्नगोत्तम ।
तस्माच्छापान्महासत्त्व सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १-४९-१८॥
ahaṃ tvāṃ mokṣayiṣyāmi vāsuke pannagottama |
tasmācchāpānmahāsattva satyametadbravīmi te || 1-49-18||
MHB 1-49-19
भव स्वस्थमना नाग न हि ते विद्यते भयम् ।
प्रयतिष्ये तथा सौम्य यथा श्रेयो भविष्यति ।
न मे वागनृतं प्राह स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा ॥ १-४९-१९॥
bhava svasthamanā nāga na hi te vidyate bhayam |
prayatiṣye tathā saumya yathā śreyo bhaviṣyati |
na me vāganṛtaṃ prāha svaireṣvapi kuto'nyathā || 1-49-19||
MHB 1-49-20
तं वै नृपवरं गत्वा दीक्षितं जनमेजयम् ।
वाग्भिर्मङ्गलयुक्ताभिस्तोषयिष्येऽद्य मातुल ।
यथा स यज्ञो नृपतेर्निर्वर्तिष्यति सत्तम ॥ १-४९-२०॥
taṃ vai nṛpavaraṃ gatvā dīkṣitaṃ janamejayam |
vāgbhirmaṅgalayuktābhistoṣayiṣye'dya mātula |
yathā sa yajño nṛpaternirvartiṣyati sattama || 1-49-20||
MHB 1-49-21
स संभावय नागेन्द्र मयि सर्वं महामते ।
न ते मयि मनो जातु मिथ्या भवितुमर्हति ॥ १-४९-२१॥
sa saṃbhāvaya nāgendra mayi sarvaṃ mahāmate |
na te mayi mano jātu mithyā bhavitumarhati || 1-49-21||
MHB 1-49-22
वासुकिरुवाच ।
आस्तीक परिघूर्णामि हृदयं मे विदीर्यते ।
दिशश्च न प्रजानामि ब्रह्मदण्डनिपीडितः ॥ १-४९-२२॥
vāsukiruvāca |
āstīka parighūrṇāmi hṛdayaṃ me vidīryate |
diśaśca na prajānāmi brahmadaṇḍanipīḍitaḥ || 1-49-22||
MHB 1-49-23
आस्तीक उवाच ।
न संतापस्त्वया कार्यः कथंचित्पन्नगोत्तम ।
दीप्तादग्नेः समुत्पन्नं नाशयिष्यामि ते भयम् ॥ १-४९-२३॥
āstīka uvāca |
na saṃtāpastvayā kāryaḥ kathaṃcitpannagottama |
dīptādagneḥ samutpannaṃ nāśayiṣyāmi te bhayam || 1-49-23||
MHB 1-49-24
ब्रह्मदण्डं महाघोरं कालाग्निसमतेजसम् ।
नाशयिष्यामि मात्र त्वं भयं कार्षीः कथंचन ॥ १-४९-२४॥
brahmadaṇḍaṃ mahāghoraṃ kālāgnisamatejasam |
nāśayiṣyāmi mātra tvaṃ bhayaṃ kārṣīḥ kathaṃcana || 1-49-24||
MHB 1-49-25
सूत उवाच ।
ततः स वासुकेर्घोरमपनीय मनोज्वरम् ।
आधाय चात्मनोऽङ्गेषु जगाम त्वरितो भृशम् ॥ १-४९-२५॥
sūta uvāca |
tataḥ sa vāsukerghoramapanīya manojvaram |
ādhāya cātmano'ṅgeṣu jagāma tvarito bhṛśam || 1-49-25||
MHB 1-49-26
जनमेजयस्य तं यज्ञं सर्वैः समुदितं गुणैः ।
मोक्षाय भुजगेन्द्राणामास्तीको द्विजसत्तमः ॥ १-४९-२६॥
janamejayasya taṃ yajñaṃ sarvaiḥ samuditaṃ guṇaiḥ |
mokṣāya bhujagendrāṇāmāstīko dvijasattamaḥ || 1-49-26||
MHB 1-49-27
स गत्वापश्यदास्तीको यज्ञायतनमुत्तमम् ।
वृतं सदस्यैर्बहुभिः सूर्यवह्निसमप्रभैः ॥ १-४९-२७॥
sa gatvāpaśyadāstīko yajñāyatanamuttamam |
vṛtaṃ sadasyairbahubhiḥ sūryavahnisamaprabhaiḥ || 1-49-27||
MHB 1-49-28
स तत्र वारितो द्वाःस्थैः प्रविशन्द्विजसत्तमः ।
अभितुष्टाव तं यज्ञं प्रवेशार्थी द्विजोत्तमः ॥ १-४९-२८॥
sa tatra vārito dvāḥsthaiḥ praviśandvijasattamaḥ |
abhituṣṭāva taṃ yajñaṃ praveśārthī dvijottamaḥ || 1-49-28||
Adhyaya: 50/225 (17)
MHB 1-50-1
आस्तीक उवाच ।
सोमस्य यज्ञो वरुणस्य यज्ञः प्रजापतेर्यज्ञ आसीत्प्रयागे ।
तथा यज्ञोऽयं तव भारताग्र्य पारिक्षित स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः ॥ १-५०-१॥
āstīka uvāca |
somasya yajño varuṇasya yajñaḥ prajāpateryajña āsītprayāge |
tathā yajño'yaṃ tava bhāratāgrya pārikṣita svasti no'stu priyebhyaḥ || 1-50-1||
MHB 1-50-2
शक्रस्य यज्ञः शतसंख्य उक्तस्तथापरस्तुल्यसंख्यः शतं वै ।
तथा यज्ञोऽयं तव भारताग्र्य पारिक्षित स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः ॥ १-५०-२॥
śakrasya yajñaḥ śatasaṃkhya uktastathāparastulyasaṃkhyaḥ śataṃ vai |
tathā yajño'yaṃ tava bhāratāgrya pārikṣita svasti no'stu priyebhyaḥ || 1-50-2||
MHB 1-50-3
यमस्य यज्ञो हरिमेधसश्च यथा यज्ञो रन्तिदेवस्य राज्ञः ।
तथा यज्ञोऽयं तव भारताग्र्य पारिक्षित स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः ॥ १-५०-३॥
yamasya yajño harimedhasaśca yathā yajño rantidevasya rājñaḥ |
tathā yajño'yaṃ tava bhāratāgrya pārikṣita svasti no'stu priyebhyaḥ || 1-50-3||
MHB 1-50-4
गयस्य यज्ञः शशबिन्दोश्च राज्ञो यज्ञस्तथा वैश्रवणस्य राज्ञः ।
तथा यज्ञोऽयं तव भारताग्र्य पारिक्षित स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः ॥ १-५०-४॥
gayasya yajñaḥ śaśabindośca rājño yajñastathā vaiśravaṇasya rājñaḥ |
tathā yajño'yaṃ tava bhāratāgrya pārikṣita svasti no'stu priyebhyaḥ || 1-50-4||
MHB 1-50-5
नृगस्य यज्ञस्त्वजमीढस्य चासीद्यथा यज्ञो दाशरथेश्च राज्ञः ।
तथा यज्ञोऽयं तव भारताग्र्य पारिक्षित स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः ॥ १-५०-५॥
nṛgasya yajñastvajamīḍhasya cāsīdyathā yajño dāśaratheśca rājñaḥ |
tathā yajño'yaṃ tava bhāratāgrya pārikṣita svasti no'stu priyebhyaḥ || 1-50-5||
MHB 1-50-6
यज्ञः श्रुतो नो दिवि देवसूनोर्युधिष्ठिरस्याजमीढस्य राज्ञः ।
तथा यज्ञोऽयं तव भारताग्र्य पारिक्षित स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः ॥ १-५०-६॥
yajñaḥ śruto no divi devasūnoryudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ |
tathā yajño'yaṃ tava bhāratāgrya pārikṣita svasti no'stu priyebhyaḥ || 1-50-6||
MHB 1-50-7
कृष्णस्य यज्ञः सत्यवत्याः सुतस्य स्वयं च कर्म प्रचकार यत्र ।
तथा यज्ञोऽयं तव भारताग्र्य पारिक्षित स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः ॥ १-५०-७॥
kṛṣṇasya yajñaḥ satyavatyāḥ sutasya svayaṃ ca karma pracakāra yatra |
tathā yajño'yaṃ tava bhāratāgrya pārikṣita svasti no'stu priyebhyaḥ || 1-50-7||
MHB 1-50-8
इमे हि ते सूर्यहुताशवर्चसः समासते वृत्रहणः क्रतुं यथा ।
नैषां ज्ञानं विद्यते ज्ञातुमद्य दत्तं येभ्यो न प्रणश्येत्कथंचित् ॥ १-५०-८॥
ime hi te sūryahutāśavarcasaḥ samāsate vṛtrahaṇaḥ kratuṃ yathā |
naiṣāṃ jñānaṃ vidyate jñātumadya dattaṃ yebhyo na praṇaśyetkathaṃcit || 1-50-8||
MHB 1-50-9
ऋत्विक्समो नास्ति लोकेषु चैव द्वैपायनेनेति विनिश्चितं मे ।
एतस्य शिष्या हि क्षितिं चरन्ति सर्वर्त्विजः कर्मसु स्वेषु दक्षाः ॥ १-५०-९॥
ṛtviksamo nāsti lokeṣu caiva dvaipāyaneneti viniścitaṃ me |
etasya śiṣyā hi kṣitiṃ caranti sarvartvijaḥ karmasu sveṣu dakṣāḥ || 1-50-9||
MHB 1-50-10
विभावसुश्चित्रभानुर्महात्मा हिरण्यरेता विश्वभुक्कृष्णवर्त्मा ।
प्रदक्षिणावर्तशिखः प्रदीप्तो हव्यं तवेदं हुतभुग्वष्टि देवः ॥ १-५०-१०॥
vibhāvasuścitrabhānurmahātmā hiraṇyaretā viśvabhukkṛṣṇavartmā |
pradakṣiṇāvartaśikhaḥ pradīpto havyaṃ tavedaṃ hutabhugvaṣṭi devaḥ || 1-50-10||
MHB 1-50-11
नेह त्वदन्यो विद्यते जीवलोके समो नृपः पालयिता प्रजानाम् ।
धृत्या च ते प्रीतमनाः सदाहं त्वं वा राजा धर्मराजो यमो वा ॥ १-५०-११॥
neha tvadanyo vidyate jīvaloke samo nṛpaḥ pālayitā prajānām |
dhṛtyā ca te prītamanāḥ sadāhaṃ tvaṃ vā rājā dharmarājo yamo vā || 1-50-11||
MHB 1-50-12
शक्रः साक्षाद्वज्रपाणिर्यथेह त्राता लोकेऽस्मिंस्त्वं तथेह प्रजानाम् ।
मतस्त्वं नः पुरुषेन्द्रेह लोके न च त्वदन्यो गृहपतिरस्ति यज्ञे ॥ १-५०-१२॥
śakraḥ sākṣādvajrapāṇiryatheha trātā loke'smiṃstvaṃ tatheha prajānām |
matastvaṃ naḥ puruṣendreha loke na ca tvadanyo gṛhapatirasti yajñe || 1-50-12||
MHB 1-50-13
खट्वाङ्गनाभागदिलीपकल्पो ययातिमान्धातृसमप्रभावः ।
आदित्यतेजःप्रतिमानतेजा भीष्मो यथा भ्राजसि सुव्रतस्त्वम् ॥ १-५०-१३॥
khaṭvāṅganābhāgadilīpakalpo yayātimāndhātṛsamaprabhāvaḥ |
ādityatejaḥpratimānatejā bhīṣmo yathā bhrājasi suvratastvam || 1-50-13||
MHB 1-50-14
वाल्मीकिवत्ते निभृतं सुधैर्यं वसिष्ठवत्ते नियतश्च कोपः ।
प्रभुत्वमिन्द्रेण समं मतं मे द्युतिश्च नारायणवद्विभाति ॥ १-५०-१४॥
vālmīkivatte nibhṛtaṃ sudhairyaṃ vasiṣṭhavatte niyataśca kopaḥ |
prabhutvamindreṇa samaṃ mataṃ me dyutiśca nārāyaṇavadvibhāti || 1-50-14||
MHB 1-50-15
यमो यथा धर्मविनिश्चयज्ञः कृष्णो यथा सर्वगुणोपपन्नः ।
श्रियां निवासोऽसि यथा वसूनां निधानभूतोऽसि तथा क्रतूनाम् ॥ १-५०-१५॥
yamo yathā dharmaviniścayajñaḥ kṛṣṇo yathā sarvaguṇopapannaḥ |
śriyāṃ nivāso'si yathā vasūnāṃ nidhānabhūto'si tathā kratūnām || 1-50-15||
MHB 1-50-16
दम्भोद्भवेनासि समो बलेन रामो यथा शस्त्रविदस्त्रविच्च ।
और्वत्रिताभ्यामसि तुल्यतेजा दुष्प्रेक्षणीयोऽसि भगीरथो वा ॥ १-५०-१६॥
dambhodbhavenāsi samo balena rāmo yathā śastravidastravicca |
aurvatritābhyāmasi tulyatejā duṣprekṣaṇīyo'si bhagīratho vā || 1-50-16||
MHB 1-50-17
सूत उवाच ।
एवं स्तुताः सर्व एव प्रसन्ना राजा सदस्या ऋत्विजो हव्यवाहः ।
तेषां दृष्ट्वा भावितानीङ्गितानि प्रोवाच राजा जनमेजयोऽथ ॥ १-५०-१७॥
sūta uvāca |
evaṃ stutāḥ sarva eva prasannā rājā sadasyā ṛtvijo havyavāhaḥ |
teṣāṃ dṛṣṭvā bhāvitānīṅgitāni provāca rājā janamejayo'tha || 1-50-17||
Adhyaya: 51/225 (23)
MHB 1-51-1
जनमेजय उवाच ।
बालो वाक्यं स्थविर इव प्रभाषते नायं बालः स्थविरोऽयं मतो मे ।
इच्छाम्यहं वरमस्मै प्रदातुं तन्मे विप्रा वितरध्वं समेताः ॥ १-५१-१॥
janamejaya uvāca |
bālo vākyaṃ sthavira iva prabhāṣate nāyaṃ bālaḥ sthaviro'yaṃ mato me |
icchāmyahaṃ varamasmai pradātuṃ tanme viprā vitaradhvaṃ sametāḥ || 1-51-1||
MHB 1-51-2
सदस्या ऊचुः ।
बालोऽपि विप्रो मान्य एवेह राज्ञां यश्चाविद्वान्यश्च विद्वान्यथावत् ।
सर्वान्कामांस्त्वत्त एषोऽर्हतेऽद्य यथा च नस्तक्षक एति शीघ्रम् ॥ १-५१-२॥
sadasyā ūcuḥ |
bālo'pi vipro mānya eveha rājñāṃ yaścāvidvānyaśca vidvānyathāvat |
sarvānkāmāṃstvatta eṣo'rhate'dya yathā ca nastakṣaka eti śīghram || 1-51-2||
MHB 1-51-3
सूत उवाच ।
व्याहर्तुकामे वरदे नृपे द्विजं वरं वृणीष्वेति ततोऽभ्युवाच ।
होता वाक्यं नातिहृष्टान्तरात्मा कर्मण्यस्मिंस्तक्षको नैति तावत् ॥ १-५१-३॥
sūta uvāca |
vyāhartukāme varade nṛpe dvijaṃ varaṃ vṛṇīṣveti tato'bhyuvāca |
hotā vākyaṃ nātihṛṣṭāntarātmā karmaṇyasmiṃstakṣako naiti tāvat || 1-51-3||
MHB 1-51-4
जनमेजय उवाच ।
यथा चेदं कर्म समाप्यते मे यथा च नस्तक्षक एति शीघ्रम् ।
तथा भवन्तः प्रयतन्तु सर्वे परं शक्त्या स हि मे विद्विषाणः ॥ १-५१-४॥
janamejaya uvāca |
yathā cedaṃ karma samāpyate me yathā ca nastakṣaka eti śīghram |
tathā bhavantaḥ prayatantu sarve paraṃ śaktyā sa hi me vidviṣāṇaḥ || 1-51-4||
MHB 1-51-5
ऋत्विज ऊचुः ।
यथा शास्त्राणि नः प्राहुर्यथा शंसति पावकः ।
इन्द्रस्य भवने राजंस्तक्षको भयपीडितः ॥ १-५१-५॥
ṛtvija ūcuḥ |
yathā śāstrāṇi naḥ prāhuryathā śaṃsati pāvakaḥ |
indrasya bhavane rājaṃstakṣako bhayapīḍitaḥ || 1-51-5||
MHB 1-51-6
सूत उवाच ।
यथा सूतो लोहिताक्षो महात्मा पौराणिको वेदितवान्पुरस्तात् ।
स राजानं प्राह पृष्टस्तदानीं यथाहुर्विप्रास्तद्वदेतन्नृदेव ॥ १-५१-६॥
sūta uvāca |
yathā sūto lohitākṣo mahātmā paurāṇiko veditavānpurastāt |
sa rājānaṃ prāha pṛṣṭastadānīṃ yathāhurviprāstadvadetannṛdeva || 1-51-6||
MHB 1-51-7
पुराणमागम्य ततो ब्रवीम्यहं दत्तं तस्मै वरमिन्द्रेण राजन् ।
वसेह त्वं मत्सकाशे सुगुप्तो न पावकस्त्वां प्रदहिष्यतीति ॥ १-५१-७॥
purāṇamāgamya tato bravīmyahaṃ dattaṃ tasmai varamindreṇa rājan |
vaseha tvaṃ matsakāśe sugupto na pāvakastvāṃ pradahiṣyatīti || 1-51-7||
MHB 1-51-8
एतच्छ्रुत्वा दीक्षितस्तप्यमान आस्ते होतारं चोदयन्कर्मकाले ।
होता च यत्तः स जुहाव मन्त्रैरथो इन्द्रः स्वयमेवाजगाम ॥ १-५१-८॥
etacchrutvā dīkṣitastapyamāna āste hotāraṃ codayankarmakāle |
hotā ca yattaḥ sa juhāva mantrairatho indraḥ svayamevājagāma || 1-51-8||
MHB 1-51-9
विमानमारुह्य महानुभावः सर्वैर्देवैः परिसंस्तूयमानः ।
बलाहकैश्चाप्यनुगम्यमानो विद्याधरैरप्सरसां गणैश्च ॥ १-५१-९॥
vimānamāruhya mahānubhāvaḥ sarvairdevaiḥ parisaṃstūyamānaḥ |
balāhakaiścāpyanugamyamāno vidyādharairapsarasāṃ gaṇaiśca || 1-51-9||
MHB 1-51-10
तस्योत्तरीये निहितः स नागो भयोद्विग्नः शर्म नैवाभ्यगच्छत् ।
ततो राजा मन्त्रविदोऽब्रवीत्पुनः क्रुद्धो वाक्यं तक्षकस्यान्तमिच्छन् ॥ १-५१-१०॥
tasyottarīye nihitaḥ sa nāgo bhayodvignaḥ śarma naivābhyagacchat |
tato rājā mantravido'bravītpunaḥ kruddho vākyaṃ takṣakasyāntamicchan || 1-51-10||
MHB 1-51-11
इन्द्रस्य भवने विप्रा यदि नागः स तक्षकः ।
तमिन्द्रेणैव सहितं पातयध्वं विभावसौ ॥ १-५१-११॥
indrasya bhavane viprā yadi nāgaḥ sa takṣakaḥ |
tamindreṇaiva sahitaṃ pātayadhvaṃ vibhāvasau || 1-51-11||
MHB 1-51-12
ऋत्विज ऊचुः ।
अयमायाति वै तूर्णं तक्षकस्ते वशं नृप ।
श्रूयतेऽस्य महान्नादो रुवतो भैरवं भयात् ॥ १-५१-१२॥
ṛtvija ūcuḥ |
ayamāyāti vai tūrṇaṃ takṣakaste vaśaṃ nṛpa |
śrūyate'sya mahānnādo ruvato bhairavaṃ bhayāt || 1-51-12||
MHB 1-51-13
नूनं मुक्तो वज्रभृता स नागो भ्रष्टश्चाङ्कान्मन्त्रविस्रस्तकायः ।
घूर्णन्नाकाशे नष्टसंज्ञोऽभ्युपैति तीव्रान्निःश्वासान्निःश्वसन्पन्नगेन्द्रः ॥ १-५१-१३॥
nūnaṃ mukto vajrabhṛtā sa nāgo bhraṣṭaścāṅkānmantravisrastakāyaḥ |
ghūrṇannākāśe naṣṭasaṃjño'bhyupaiti tīvrānniḥśvāsānniḥśvasanpannagendraḥ || 1-51-13||
MHB 1-51-14
वर्तते तव राजेन्द्र कर्मैतद्विधिवत्प्रभो ।
अस्मै तु द्विजमुख्याय वरं त्वं दातुमर्हसि ॥ १-५१-१४॥
vartate tava rājendra karmaitadvidhivatprabho |
asmai tu dvijamukhyāya varaṃ tvaṃ dātumarhasi || 1-51-14||
MHB 1-51-15
जनमेजय उवाच ।
बालाभिरूपस्य तवाप्रमेय वरं प्रयच्छामि यथानुरूपम् ।
वृणीष्व यत्तेऽभिमतं हृदि स्थितं तत्ते प्रदास्याम्यपि चेददेयम् ॥ १-५१-१५॥
janamejaya uvāca |
bālābhirūpasya tavāprameya varaṃ prayacchāmi yathānurūpam |
vṛṇīṣva yatte'bhimataṃ hṛdi sthitaṃ tatte pradāsyāmyapi cedadeyam || 1-51-15||
MHB 1-51-16
सूत उवाच ।
पतिष्यमाणे नागेन्द्रे तक्षके जातवेदसि ।
इदमन्तरमित्येवं तदास्तीकोऽभ्यचोदयत् ॥ १-५१-१६॥
sūta uvāca |
patiṣyamāṇe nāgendre takṣake jātavedasi |
idamantaramityevaṃ tadāstīko'bhyacodayat || 1-51-16||
MHB 1-51-17
वरं ददासि चेन्मह्यं वृणोमि जनमेजय ।
सत्रं ते विरमत्वेतन्न पतेयुरिहोरगाः ॥ १-५१-१७॥
varaṃ dadāsi cenmahyaṃ vṛṇomi janamejaya |
satraṃ te viramatvetanna pateyurihoragāḥ || 1-51-17||
MHB 1-51-18
एवमुक्तस्ततो राजा ब्रह्मन्पारिक्षितस्तदा ।
नातिहृष्टमना वाक्यमास्तीकमिदमब्रवीत् ॥ १-५१-१८॥
evamuktastato rājā brahmanpārikṣitastadā |
nātihṛṣṭamanā vākyamāstīkamidamabravīt || 1-51-18||
MHB 1-51-19
सुवर्णं रजतं गाश्च यच्चान्यन्मन्यसे विभो ।
तत्ते दद्यां वरं विप्र न निवर्तेत्क्रतुर्मम ॥ १-५१-१९॥
suvarṇaṃ rajataṃ gāśca yaccānyanmanyase vibho |
tatte dadyāṃ varaṃ vipra na nivartetkraturmama || 1-51-19||
MHB 1-51-20
आस्तीक उवाच ।
सुवर्णं रजतं गाश्च न त्वां राजन्वृणोम्यहम् ।
सत्रं ते विरमत्वेतत्स्वस्ति मातृकुलस्य नः ॥ १-५१-२०॥
āstīka uvāca |
suvarṇaṃ rajataṃ gāśca na tvāṃ rājanvṛṇomyaham |
satraṃ te viramatvetatsvasti mātṛkulasya naḥ || 1-51-20||
MHB 1-51-21
सूत उवाच ।
आस्तीकेनैवमुक्तस्तु राजा पारिक्षितस्तदा ।
पुनः पुनरुवाचेदमास्तीकं वदतां वरम् ॥ १-५१-२१॥
sūta uvāca |
āstīkenaivamuktastu rājā pārikṣitastadā |
punaḥ punaruvācedamāstīkaṃ vadatāṃ varam || 1-51-21||
MHB 1-51-22
अन्यं वरय भद्रं ते वरं द्विजवरोत्तम ।
अयाचत न चाप्यन्यं वरं स भृगुनन्दन ॥ १-५१-२२॥
anyaṃ varaya bhadraṃ te varaṃ dvijavarottama |
ayācata na cāpyanyaṃ varaṃ sa bhṛgunandana || 1-51-22||
MHB 1-51-23
ततो वेदविदस्तत्र सदस्याः सर्व एव तम् ।
राजानमूचुः सहिता लभतां ब्राह्मणो वरम् ॥ १-५१-२३॥
tato vedavidastatra sadasyāḥ sarva eva tam |
rājānamūcuḥ sahitā labhatāṃ brāhmaṇo varam || 1-51-23||
Adhyaya: 52/225 (22)
MHB 1-52-1
शौनक उवाच ।
ये सर्पाः सर्पसत्रेऽस्मिन्पतिता हव्यवाहने ।
तेषां नामानि सर्वेषां श्रोतुमिच्छामि सूतज ॥ १-५२-१॥
śaunaka uvāca |
ye sarpāḥ sarpasatre'sminpatitā havyavāhane |
teṣāṃ nāmāni sarveṣāṃ śrotumicchāmi sūtaja || 1-52-1||
MHB 1-52-2
सूत उवाच ।
सहस्राणि बहून्यस्मिन्प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
न शक्यं परिसंख्यातुं बहुत्वाद्वेदवित्तम ॥ १-५२-२॥
sūta uvāca |
sahasrāṇi bahūnyasminprayutānyarbudāni ca |
na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ bahutvādvedavittama || 1-52-2||
MHB 1-52-3
यथास्मृति तु नामानि पन्नगानां निबोध मे ।
उच्यमानानि मुख्यानां हुतानां जातवेदसि ॥ १-५२-३॥
yathāsmṛti tu nāmāni pannagānāṃ nibodha me |
ucyamānāni mukhyānāṃ hutānāṃ jātavedasi || 1-52-3||
MHB 1-52-4
वासुकेः कुलजांस्तावत्प्राधान्येन निबोध मे ।
नीलरक्तान्सितान्घोरान्महाकायान्विषोल्बणान् ॥ १-५२-४॥
vāsukeḥ kulajāṃstāvatprādhānyena nibodha me |
nīlaraktānsitānghorānmahākāyānviṣolbaṇān || 1-52-4||
MHB 1-52-5
कोटिको मानसः पूर्णः सहः पैलो हलीसकः ।
पिच्छिलः कोणपश्चक्रः कोणवेगः प्रकालनः ॥ १-५२-५॥
koṭiko mānasaḥ pūrṇaḥ sahaḥ pailo halīsakaḥ |
picchilaḥ koṇapaścakraḥ koṇavegaḥ prakālanaḥ || 1-52-5||
MHB 1-52-6
हिरण्यवाहः शरणः कक्षकः कालदन्तकः ।
एते वासुकिजा नागाः प्रविष्टा हव्यवाहनम् ॥ १-५२-६॥
hiraṇyavāhaḥ śaraṇaḥ kakṣakaḥ kāladantakaḥ |
ete vāsukijā nāgāḥ praviṣṭā havyavāhanam || 1-52-6||
MHB 1-52-7
तक्षकस्य कुले जातान्प्रवक्ष्यामि निबोध तान् ।
पुच्छण्डको मण्डलकः पिण्डभेत्ता रभेणकः ॥ १-५२-७॥
takṣakasya kule jātānpravakṣyāmi nibodha tān |
pucchaṇḍako maṇḍalakaḥ piṇḍabhettā rabheṇakaḥ || 1-52-7||
MHB 1-52-8
उच्छिखः सुरसो द्रङ्गो बलहेडो विरोहणः ।
शिलीशलकरो मूकः सुकुमारः प्रवेपनः ॥ १-५२-८॥
ucchikhaḥ suraso draṅgo balaheḍo virohaṇaḥ |
śilīśalakaro mūkaḥ sukumāraḥ pravepanaḥ || 1-52-8||
MHB 1-52-9
मुद्गरः शशरोमा च सुमना वेगवाहनः ।
एते तक्षकजा नागाः प्रविष्टा हव्यवाहनम् ॥ १-५२-९॥
mudgaraḥ śaśaromā ca sumanā vegavāhanaḥ |
ete takṣakajā nāgāḥ praviṣṭā havyavāhanam || 1-52-9||
MHB 1-52-10
पारावतः पारियात्रः पाण्डरो हरिणः कृशः ।
विहंगः शरभो मोदः प्रमोदः संहताङ्गदः ॥ १-५२-१०॥
pārāvataḥ pāriyātraḥ pāṇḍaro hariṇaḥ kṛśaḥ |
vihaṃgaḥ śarabho modaḥ pramodaḥ saṃhatāṅgadaḥ || 1-52-10||
MHB 1-52-11
ऐरावतकुलादेते प्रविष्टा हव्यवाहनम् ।
कौरव्यकुलजान्नागाञ्शृणु मे द्विजसत्तम ॥ १-५२-११॥
airāvatakulādete praviṣṭā havyavāhanam |
kauravyakulajānnāgāñśṛṇu me dvijasattama || 1-52-11||
MHB 1-52-12
ऐण्डिलः कुण्डलो मुण्डो वेणिस्कन्धः कुमारकः ।
बाहुकः शृङ्गवेगश्च धूर्तकः पातपातरौ ॥ १-५२-१२॥
aiṇḍilaḥ kuṇḍalo muṇḍo veṇiskandhaḥ kumārakaḥ |
bāhukaḥ śṛṅgavegaśca dhūrtakaḥ pātapātarau || 1-52-12||
MHB 1-52-13
धृतराष्ट्रकुले जाताञ्शृणु नागान्यथातथम् ।
कीर्त्यमानान्मया ब्रह्मन्वातवेगान्विषोल्बणान् ॥ १-५२-१३॥
dhṛtarāṣṭrakule jātāñśṛṇu nāgānyathātatham |
kīrtyamānānmayā brahmanvātavegānviṣolbaṇān || 1-52-13||
MHB 1-52-14
शङ्कुकर्णः पिङ्गलकः कुठारमुखमेचकौ ।
पूर्णाङ्गदः पूर्णमुखः प्रहसः शकुनिर्हरिः ॥ १-५२-१४॥
śaṅkukarṇaḥ piṅgalakaḥ kuṭhāramukhamecakau |
pūrṇāṅgadaḥ pūrṇamukhaḥ prahasaḥ śakunirhariḥ || 1-52-14||
MHB 1-52-15
आमाहठः कोमठकः श्वसनो मानवो वटः ।
भैरवो मुण्डवेदाङ्गः पिशङ्गश्चोद्रपारगः ॥ १-५२-१५॥
āmāhaṭhaḥ komaṭhakaḥ śvasano mānavo vaṭaḥ |
bhairavo muṇḍavedāṅgaḥ piśaṅgaścodrapāragaḥ || 1-52-15||
MHB 1-52-16
ऋषभो वेगवान्नाम पिण्डारकमहाहनू ।
रक्ताङ्गः सर्वसारङ्गः समृद्धः पाटराक्षसौ ॥ १-५२-१६॥
ṛṣabho vegavānnāma piṇḍārakamahāhanū |
raktāṅgaḥ sarvasāraṅgaḥ samṛddhaḥ pāṭarākṣasau || 1-52-16||
MHB 1-52-17
वराहको वारणकः सुमित्रश्चित्रवेदिकः ।
पराशरस्तरुणको मणिस्कन्धस्तथारुणिः ॥ १-५२-१७॥
varāhako vāraṇakaḥ sumitraścitravedikaḥ |
parāśarastaruṇako maṇiskandhastathāruṇiḥ || 1-52-17||
MHB 1-52-18
इति नागा मया ब्रह्मन्कीर्तिताः कीर्तिवर्धनाः ।
प्राधान्येन बहुत्वात्तु न सर्वे परिकीर्तिताः ॥ १-५२-१८॥
iti nāgā mayā brahmankīrtitāḥ kīrtivardhanāḥ |
prādhānyena bahutvāttu na sarve parikīrtitāḥ || 1-52-18||
MHB 1-52-19
एतेषां पुत्रपौत्रास्तु प्रसवस्य च संततिः ।
न शक्याः परिसंख्यातुं ये दीप्तं पावकं गताः ॥ १-५२-१९॥
eteṣāṃ putrapautrāstu prasavasya ca saṃtatiḥ |
na śakyāḥ parisaṃkhyātuṃ ye dīptaṃ pāvakaṃ gatāḥ || 1-52-19||
MHB 1-52-20
सप्तशीर्षा द्विशीर्षाश्च पञ्चशीर्षास्तथापरे ।
कालानलविषा घोरा हुताः शतसहस्रशः ॥ १-५२-२०॥
saptaśīrṣā dviśīrṣāśca pañcaśīrṣāstathāpare |
kālānalaviṣā ghorā hutāḥ śatasahasraśaḥ || 1-52-20||
MHB 1-52-21
महाकाया महावीर्याः शैलशृङ्गसमुच्छ्रयाः ।
योजनायामविस्तारा द्वियोजनसमायताः ॥ १-५२-२१॥
mahākāyā mahāvīryāḥ śailaśṛṅgasamucchrayāḥ |
yojanāyāmavistārā dviyojanasamāyatāḥ || 1-52-21||
MHB 1-52-22
कामरूपाः कामगमा दीप्तानलविषोल्बणाः ।
दग्धास्तत्र महासत्रे ब्रह्मदण्डनिपीडिताः ॥ १-५२-२२॥
kāmarūpāḥ kāmagamā dīptānalaviṣolbaṇāḥ |
dagdhāstatra mahāsatre brahmadaṇḍanipīḍitāḥ || 1-52-22||
Adhyaya: 53/225 (36)
MHB 1-53-1
सूत उवाच ।
इदमत्यद्भुतं चान्यदास्तीकस्यानुशुश्रुमः ।
तथा वरैश्छन्द्यमाने राज्ञा पारिक्षितेन ह ॥ १-५३-१॥
sūta uvāca |
idamatyadbhutaṃ cānyadāstīkasyānuśuśrumaḥ |
tathā varaiśchandyamāne rājñā pārikṣitena ha || 1-53-1||
MHB 1-53-2
इन्द्रहस्ताच्च्युतो नागः ख एव यदतिष्ठत ।
ततश्चिन्तापरो राजा बभूव जनमेजयः ॥ १-५३-२॥
indrahastāccyuto nāgaḥ kha eva yadatiṣṭhata |
tataścintāparo rājā babhūva janamejayaḥ || 1-53-2||
MHB 1-53-3
हूयमाने भृशं दीप्ते विधिवत्पावके तदा ।
न स्म स प्रापतद्वह्नौ तक्षको भयपीडितः ॥ १-५३-३॥
hūyamāne bhṛśaṃ dīpte vidhivatpāvake tadā |
na sma sa prāpatadvahnau takṣako bhayapīḍitaḥ || 1-53-3||
MHB 1-53-4
शौनक उवाच ।
किं सूत तेषां विप्राणां मन्त्रग्रामो मनीषिणाम् ।
न प्रत्यभात्तदाग्नौ यन्न पपात स तक्षकः ॥ १-५३-४॥
śaunaka uvāca |
kiṃ sūta teṣāṃ viprāṇāṃ mantragrāmo manīṣiṇām |
na pratyabhāttadāgnau yanna papāta sa takṣakaḥ || 1-53-4||
MHB 1-53-5
सूत उवाच ।
तमिन्द्रहस्ताद्विस्रस्तं विसंज्ञं पन्नगोत्तमम् ।
आस्तीकस्तिष्ठ तिष्ठेति वाचस्तिस्रोऽभ्युदैरयत् ॥ १-५३-५॥
sūta uvāca |
tamindrahastādvisrastaṃ visaṃjñaṃ pannagottamam |
āstīkastiṣṭha tiṣṭheti vācastisro'bhyudairayat || 1-53-5||
MHB 1-53-6
वितस्थे सोऽन्तरिक्षेऽथ हृदयेन विदूयता ।
यथा तिष्ठेत वै कश्चिद्गोचक्रस्यान्तरा नरः ॥ १-५३-६॥
vitasthe so'ntarikṣe'tha hṛdayena vidūyatā |
yathā tiṣṭheta vai kaścidgocakrasyāntarā naraḥ || 1-53-6||
MHB 1-53-7
ततो राजाब्रवीद्वाक्यं सदस्यैश्चोदितो भृशम् ।
काममेतद्भवत्वेवं यथास्तीकस्य भाषितम् ॥ १-५३-७॥
tato rājābravīdvākyaṃ sadasyaiścodito bhṛśam |
kāmametadbhavatvevaṃ yathāstīkasya bhāṣitam || 1-53-7||
MHB 1-53-8
समाप्यतामिदं कर्म पन्नगाः सन्त्वनामयाः ।
प्रीयतामयमास्तीकः सत्यं सूतवचोऽस्तु तत् ॥ १-५३-८॥
samāpyatāmidaṃ karma pannagāḥ santvanāmayāḥ |
prīyatāmayamāstīkaḥ satyaṃ sūtavaco'stu tat || 1-53-8||
MHB 1-53-9
ततो हलहलाशब्दः प्रीतिजः समवर्तत ।
आस्तीकस्य वरे दत्ते तथैवोपरराम च ॥ १-५३-९॥
tato halahalāśabdaḥ prītijaḥ samavartata |
āstīkasya vare datte tathaivopararāma ca || 1-53-9||
MHB 1-53-10
स यज्ञः पाण्डवेयस्य राज्ञः पारिक्षितस्य ह ।
प्रीतिमांश्चाभवद्राजा भारतो जनमेजयः ॥ १-५३-१०॥
sa yajñaḥ pāṇḍaveyasya rājñaḥ pārikṣitasya ha |
prītimāṃścābhavadrājā bhārato janamejayaḥ || 1-53-10||
MHB 1-53-11
ऋत्विग्भ्यः ससदस्येभ्यो ये तत्रासन्समागताः ।
तेभ्यश्च प्रददौ वित्तं शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १-५३-११॥
ṛtvigbhyaḥ sasadasyebhyo ye tatrāsansamāgatāḥ |
tebhyaśca pradadau vittaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ || 1-53-11||
MHB 1-53-12
लोहिताक्षाय सूताय तथा स्थपतये विभुः ।
येनोक्तं तत्र सत्राग्रे यज्ञस्य विनिवर्तनम् ॥ १-५३-१२॥
lohitākṣāya sūtāya tathā sthapataye vibhuḥ |
yenoktaṃ tatra satrāgre yajñasya vinivartanam || 1-53-12||
MHB 1-53-13
निमित्तं ब्राह्मण इति तस्मै वित्तं ददौ बहु ।
ततश्चकारावभृथं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १-५३-१३॥
nimittaṃ brāhmaṇa iti tasmai vittaṃ dadau bahu |
tataścakārāvabhṛthaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā || 1-53-13||
MHB 1-53-14
आस्तीकं प्रेषयामास गृहानेव सुसत्कृतम् ।
राजा प्रीतमनाः प्रीतं कृतकृत्यं मनीषिणम् ॥ १-५३-१४॥
āstīkaṃ preṣayāmāsa gṛhāneva susatkṛtam |
rājā prītamanāḥ prītaṃ kṛtakṛtyaṃ manīṣiṇam || 1-53-14||
MHB 1-53-15
पुनरागमनं कार्यमिति चैनं वचोऽब्रवीत् ।
भविष्यसि सदस्यो मे वाजिमेधे महाक्रतौ ॥ १-५३-१५॥
punarāgamanaṃ kāryamiti cainaṃ vaco'bravīt |
bhaviṣyasi sadasyo me vājimedhe mahākratau || 1-53-15||
MHB 1-53-16
तथेत्युक्त्वा प्रदुद्राव स चास्तीको मुदा युतः ।
कृत्वा स्वकार्यमतुलं तोषयित्वा च पार्थिवम् ॥ १-५३-१६॥
tathetyuktvā pradudrāva sa cāstīko mudā yutaḥ |
kṛtvā svakāryamatulaṃ toṣayitvā ca pārthivam || 1-53-16||
MHB 1-53-17
स गत्वा परमप्रीतो मातरं मातुलं च तम् ।
अभिगम्योपसंगृह्य यथावृत्तं न्यवेदयत् ॥ १-५३-१७॥
sa gatvā paramaprīto mātaraṃ mātulaṃ ca tam |
abhigamyopasaṃgṛhya yathāvṛttaṃ nyavedayat || 1-53-17||
MHB 1-53-18
एतच्छ्रुत्वा प्रीयमाणाः समेता ये तत्रासन्पन्नगा वीतमोहाः ।
तेऽऽस्तीके वै प्रीतिमन्तो बभूवुरूचुश्चैनं वरमिष्टं वृणीष्व ॥ १-५३-१८॥
etacchrutvā prīyamāṇāḥ sametā ye tatrāsanpannagā vītamohāḥ |
te''stīke vai prītimanto babhūvurūcuścainaṃ varamiṣṭaṃ vṛṇīṣva || 1-53-18||
MHB 1-53-19
भूयो भूयः सर्वशस्तेऽब्रुवंस्तं किं ते प्रियं करवामोऽद्य विद्वन् ।
प्रीता वयं मोक्षिताश्चैव सर्वे कामं किं ते करवामोऽद्य वत्स ॥ १-५३-१९॥
bhūyo bhūyaḥ sarvaśaste'bruvaṃstaṃ kiṃ te priyaṃ karavāmo'dya vidvan |
prītā vayaṃ mokṣitāścaiva sarve kāmaṃ kiṃ te karavāmo'dya vatsa || 1-53-19||
MHB 1-53-20
आस्तीक उवाच ।
सायं प्रातः सुप्रसन्नात्मरूपा लोके विप्रा मानवाश्चेतरेऽपि ।
धर्माख्यानं ये वदेयुर्ममेदं तेषां युष्मद्भ्यो नैव किंचिद्भयं स्यात् ॥ १-५३-२०॥
āstīka uvāca |
sāyaṃ prātaḥ suprasannātmarūpā loke viprā mānavāścetare'pi |
dharmākhyānaṃ ye vadeyurmamedaṃ teṣāṃ yuṣmadbhyo naiva kiṃcidbhayaṃ syāt || 1-53-20||
MHB 1-53-21
सूत उवाच ।
तैश्चाप्युक्तो भागिनेयः प्रसन्नैरेतत्सत्यं काममेवं चरन्तः ।
प्रीत्या युक्ता ईप्सितं सर्वशस्ते कर्तारः स्म प्रवणा भागिनेय ॥ १-५३-२१॥
sūta uvāca |
taiścāpyukto bhāgineyaḥ prasannairetatsatyaṃ kāmamevaṃ carantaḥ |
prītyā yuktā īpsitaṃ sarvaśaste kartāraḥ sma pravaṇā bhāgineya || 1-53-21||
MHB 1-53-22
जरत्कारोर्जरत्कार्वां समुत्पन्नो महायशाः ।
आस्तीकः सत्यसंधो मां पन्नगेभ्योऽभिरक्षतु ॥ १-५३-२२॥
jaratkārorjaratkārvāṃ samutpanno mahāyaśāḥ |
āstīkaḥ satyasaṃdho māṃ pannagebhyo'bhirakṣatu || 1-53-22||
MHB 1-53-23
असितं चार्तिमन्तं च सुनीथं चापि यः स्मरेत् ।
दिवा वा यदि वा रात्रौ नास्य सर्पभयं भवेत् ॥ १-५३-२३॥
asitaṃ cārtimantaṃ ca sunīthaṃ cāpi yaḥ smaret |
divā vā yadi vā rātrau nāsya sarpabhayaṃ bhavet || 1-53-23||
MHB 1-53-24
सूत उवाच ।
मोक्षयित्वा स भुजगान्सर्पसत्राद्द्विजोत्तमः ।
जगाम काले धर्मात्मा दिष्टान्तं पुत्रपौत्रवान् ॥ १-५३-२४॥
sūta uvāca |
mokṣayitvā sa bhujagānsarpasatrāddvijottamaḥ |
jagāma kāle dharmātmā diṣṭāntaṃ putrapautravān || 1-53-24||
MHB 1-53-25
इत्याख्यानं मयास्तीकं यथावत्कीर्तितं तव ।
यत्कीर्तयित्वा सर्पेभ्यो न भयं विद्यते क्वचित् ॥ १-५३-२५॥
ityākhyānaṃ mayāstīkaṃ yathāvatkīrtitaṃ tava |
yatkīrtayitvā sarpebhyo na bhayaṃ vidyate kvacit || 1-53-25||
MHB 1-53-26
श्रुत्वा धर्मिष्ठमाख्यानमास्तीकं पुण्यवर्धनम् ।
आस्तीकस्य कवेर्विप्र श्रीमच्चरितमादितः ॥ १-५३-२६॥
śrutvā dharmiṣṭhamākhyānamāstīkaṃ puṇyavardhanam |
āstīkasya kavervipra śrīmaccaritamāditaḥ || 1-53-26||
MHB 1-53-27
शौनक उवाच ।
भृगुवंशात्प्रभृत्येव त्वया मे कथितं महत् ।
आख्यानमखिलं तात सौते प्रीतोऽस्मि तेन ते ॥ १-५३-२७॥
śaunaka uvāca |
bhṛguvaṃśātprabhṛtyeva tvayā me kathitaṃ mahat |
ākhyānamakhilaṃ tāta saute prīto'smi tena te || 1-53-27||
MHB 1-53-28
प्रक्ष्यामि चैव भूयस्त्वां यथावत्सूतनन्दन ।
यां कथां व्याससंपन्नां तां च भूयः प्रचक्ष्व मे ॥ १-५३-२८॥
prakṣyāmi caiva bhūyastvāṃ yathāvatsūtanandana |
yāṃ kathāṃ vyāsasaṃpannāṃ tāṃ ca bhūyaḥ pracakṣva me || 1-53-28||
MHB 1-53-29
तस्मिन्परमदुष्प्रापे सर्पसत्रे महात्मनाम् ।
कर्मान्तरेषु विधिवत्सदस्यानां महाकवे ॥ १-५३-२९॥
tasminparamaduṣprāpe sarpasatre mahātmanām |
karmāntareṣu vidhivatsadasyānāṃ mahākave || 1-53-29||
MHB 1-53-30
या बभूवुः कथाश्चित्रा येष्वर्थेषु यथातथम् ।
त्वत्त इच्छामहे श्रोतुं सौते त्वं वै विचक्षणः ॥ १-५३-३०॥
yā babhūvuḥ kathāścitrā yeṣvartheṣu yathātatham |
tvatta icchāmahe śrotuṃ saute tvaṃ vai vicakṣaṇaḥ || 1-53-30||
MHB 1-53-31
सूत उवाच ।
कर्मान्तरेष्वकथयन्द्विजा वेदाश्रयाः कथाः ।
व्यासस्त्वकथयन्नित्यमाख्यानं भारतं महत् ॥ १-५३-३१॥
sūta uvāca |
karmāntareṣvakathayandvijā vedāśrayāḥ kathāḥ |
vyāsastvakathayannityamākhyānaṃ bhārataṃ mahat || 1-53-31||
MHB 1-53-32
शौनक उवाच ।
महाभारतमाख्यानं पाण्डवानां यशस्करम् ।
जनमेजयेन यत्पृष्टः कृष्णद्वैपायनस्तदा ॥ १-५३-३२॥
śaunaka uvāca |
mahābhāratamākhyānaṃ pāṇḍavānāṃ yaśaskaram |
janamejayena yatpṛṣṭaḥ kṛṣṇadvaipāyanastadā || 1-53-32||
MHB 1-53-33
श्रावयामास विधिवत्तदा कर्मान्तरेषु सः ।
तामहं विधिवत्पुण्यां श्रोतुमिच्छामि वै कथाम् ॥ १-५३-३३॥
śrāvayāmāsa vidhivattadā karmāntareṣu saḥ |
tāmahaṃ vidhivatpuṇyāṃ śrotumicchāmi vai kathām || 1-53-33||
MHB 1-53-34
मनःसागरसंभूतां महर्षेः पुण्यकर्मणः ।
कथयस्व सतां श्रेष्ठ न हि तृप्यामि सूतज ॥ १-५३-३४॥
manaḥsāgarasaṃbhūtāṃ maharṣeḥ puṇyakarmaṇaḥ |
kathayasva satāṃ śreṣṭha na hi tṛpyāmi sūtaja || 1-53-34||
MHB 1-53-35
सूत उवाच ।
हन्त ते कथयिष्यामि महदाख्यानमुत्तमम् ।
कृष्णद्वैपायनमतं महाभारतमादितः ॥ १-५३-३५॥
sūta uvāca |
hanta te kathayiṣyāmi mahadākhyānamuttamam |
kṛṣṇadvaipāyanamataṃ mahābhāratamāditaḥ || 1-53-35||
MHB 1-53-36
तज्जुषस्वोत्तममते कथ्यमानं मया द्विज ।
शंसितुं तन्मनोहर्षो ममापीह प्रवर्तते ॥ १-५३-३६॥
tajjuṣasvottamamate kathyamānaṃ mayā dvija |
śaṃsituṃ tanmanoharṣo mamāpīha pravartate || 1-53-36||
Adhyaya: 54/225 (24)
MHB 1-54-1
सूत उवाच ।
श्रुत्वा तु सर्पसत्राय दीक्षितं जनमेजयम् ।
अभ्यागच्छदृषिर्विद्वान्कृष्णद्वैपायनस्तदा ॥ १-५४-१॥
sūta uvāca |
śrutvā tu sarpasatrāya dīkṣitaṃ janamejayam |
abhyāgacchadṛṣirvidvānkṛṣṇadvaipāyanastadā || 1-54-1||
MHB 1-54-2
जनयामास यं काली शक्तेः पुत्रात्पराशरात् ।
कन्यैव यमुनाद्वीपे पाण्डवानां पितामहम् ॥ १-५४-२॥
janayāmāsa yaṃ kālī śakteḥ putrātparāśarāt |
kanyaiva yamunādvīpe pāṇḍavānāṃ pitāmaham || 1-54-2||
MHB 1-54-3
जातमात्रश्च यः सद्य इष्ट्या देहमवीवृधत् ।
वेदांश्चाधिजगे साङ्गान्सेतिहासान्महायशाः ॥ १-५४-३॥
jātamātraśca yaḥ sadya iṣṭyā dehamavīvṛdhat |
vedāṃścādhijage sāṅgānsetihāsānmahāyaśāḥ || 1-54-3||
MHB 1-54-4
यं नातितपसा कश्चिन्न वेदाध्ययनेन च ।
न व्रतैर्नोपवासैश्च न प्रसूत्या न मन्युना ॥ १-५४-४॥
yaṃ nātitapasā kaścinna vedādhyayanena ca |
na vratairnopavāsaiśca na prasūtyā na manyunā || 1-54-4||
MHB 1-54-5
विव्यासैकं चतुर्धा यो वेदं वेदविदां वरः ।
परावरज्ञो ब्रह्मर्षिः कविः सत्यव्रतः शुचिः ॥ १-५४-५॥
vivyāsaikaṃ caturdhā yo vedaṃ vedavidāṃ varaḥ |
parāvarajño brahmarṣiḥ kaviḥ satyavrataḥ śuciḥ || 1-54-5||
MHB 1-54-6
यः पाण्डुं धृतराष्ट्रं च विदुरं चाप्यजीजनत् ।
शंतनोः संततिं तन्वन्पुण्यकीर्तिर्महायशाः ॥ १-५४-६॥
yaḥ pāṇḍuṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca viduraṃ cāpyajījanat |
śaṃtanoḥ saṃtatiṃ tanvanpuṇyakīrtirmahāyaśāḥ || 1-54-6||
MHB 1-54-7
जनमेजयस्य राजर्षेः स तद्यज्ञसदस्तदा ।
विवेश शिष्यैः सहितो वेदवेदाङ्गपारगैः ॥ १-५४-७॥
janamejayasya rājarṣeḥ sa tadyajñasadastadā |
viveśa śiṣyaiḥ sahito vedavedāṅgapāragaiḥ || 1-54-7||
MHB 1-54-8
तत्र राजानमासीनं ददर्श जनमेजयम् ।
वृतं सदस्यैर्बहुभिर्देवैरिव पुरंदरम् ॥ १-५४-८॥
tatra rājānamāsīnaṃ dadarśa janamejayam |
vṛtaṃ sadasyairbahubhirdevairiva puraṃdaram || 1-54-8||
MHB 1-54-9
तथा मूर्धावसिक्तैश्च नानाजनपदेश्वरैः ।
ऋत्विग्भिर्देवकल्पैश्च कुशलैर्यज्ञसंस्तरे ॥ १-५४-९॥
tathā mūrdhāvasiktaiśca nānājanapadeśvaraiḥ |
ṛtvigbhirdevakalpaiśca kuśalairyajñasaṃstare || 1-54-9||
MHB 1-54-10
जनमेजयस्तु राजर्षिर्दृष्ट्वा तमृषिमागतम् ।
सगणोऽभ्युद्ययौ तूर्णं प्रीत्या भरतसत्तमः ॥ १-५४-१०॥
janamejayastu rājarṣirdṛṣṭvā tamṛṣimāgatam |
sagaṇo'bhyudyayau tūrṇaṃ prītyā bharatasattamaḥ || 1-54-10||
MHB 1-54-11
काञ्चनं विष्टरं तस्मै सदस्यानुमते प्रभुः ।
आसनं कल्पयामास यथा शक्रो बृहस्पतेः ॥ १-५४-११॥
kāñcanaṃ viṣṭaraṃ tasmai sadasyānumate prabhuḥ |
āsanaṃ kalpayāmāsa yathā śakro bṛhaspateḥ || 1-54-11||
MHB 1-54-12
तत्रोपविष्टं वरदं देवर्षिगणपूजितम् ।
पूजयामास राजेन्द्रः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ १-५४-१२॥
tatropaviṣṭaṃ varadaṃ devarṣigaṇapūjitam |
pūjayāmāsa rājendraḥ śāstradṛṣṭena karmaṇā || 1-54-12||
MHB 1-54-13
पाद्यमाचमनीयं च अर्घ्यं गां च विधानतः ।
पितामहाय कृष्णाय तदर्हाय न्यवेदयत् ॥ १-५४-१३॥
pādyamācamanīyaṃ ca arghyaṃ gāṃ ca vidhānataḥ |
pitāmahāya kṛṣṇāya tadarhāya nyavedayat || 1-54-13||
MHB 1-54-14
प्रतिगृह्य च तां पूजां पाण्डवाज्जनमेजयात् ।
गां चैव समनुज्ञाय व्यासः प्रीतोऽभवत्तदा ॥ १-५४-१४॥
pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ pāṇḍavājjanamejayāt |
gāṃ caiva samanujñāya vyāsaḥ prīto'bhavattadā || 1-54-14||
MHB 1-54-15
तथा संपूजयित्वा तं यत्नेन प्रपितामहम् ।
उपोपविश्य प्रीतात्मा पर्यपृच्छदनामयम् ॥ १-५४-१५॥
tathā saṃpūjayitvā taṃ yatnena prapitāmaham |
upopaviśya prītātmā paryapṛcchadanāmayam || 1-54-15||
MHB 1-54-16
भगवानपि तं दृष्ट्वा कुशलं प्रतिवेद्य च ।
सदस्यैः पूजितः सर्वैः सदस्यानभ्यपूजयत् ॥ १-५४-१६॥
bhagavānapi taṃ dṛṣṭvā kuśalaṃ prativedya ca |
sadasyaiḥ pūjitaḥ sarvaiḥ sadasyānabhyapūjayat || 1-54-16||
MHB 1-54-17
ततस्तं सत्कृतं सर्वैः सदस्यैर्जनमेजयः ।
इदं पश्चाद्द्विजश्रेष्ठं पर्यपृच्छत्कृताञ्जलिः ॥ १-५४-१७॥
tatastaṃ satkṛtaṃ sarvaiḥ sadasyairjanamejayaḥ |
idaṃ paścāddvijaśreṣṭhaṃ paryapṛcchatkṛtāñjaliḥ || 1-54-17||
MHB 1-54-18
कुरूणां पाण्डवानां च भवान्प्रत्यक्षदर्शिवान् ।
तेषां चरितमिच्छामि कथ्यमानं त्वया द्विज ॥ १-५४-१८॥
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca bhavānpratyakṣadarśivān |
teṣāṃ caritamicchāmi kathyamānaṃ tvayā dvija || 1-54-18||
MHB 1-54-19
कथं समभवद्भेदस्तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ।
तच्च युद्धं कथं वृत्तं भूतान्तकरणं महत् ॥ १-५४-१९॥
kathaṃ samabhavadbhedasteṣāmakliṣṭakarmaṇām |
tacca yuddhaṃ kathaṃ vṛttaṃ bhūtāntakaraṇaṃ mahat || 1-54-19||
MHB 1-54-20
पितामहानां सर्वेषां दैवेनाविष्टचेतसाम् ।
कार्त्स्न्येनैतत्समाचक्ष्व भगवन्कुशलो ह्यसि ॥ १-५४-२०॥
pitāmahānāṃ sarveṣāṃ daivenāviṣṭacetasām |
kārtsnyenaitatsamācakṣva bhagavankuśalo hyasi || 1-54-20||
MHB 1-54-21
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनस्तदा ।
शशास शिष्यमासीनं वैशंपायनमन्तिके ॥ १-५४-२१॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā kṛṣṇadvaipāyanastadā |
śaśāsa śiṣyamāsīnaṃ vaiśaṃpāyanamantike || 1-54-21||
MHB 1-54-22
कुरूणां पाण्डवानां च यथा भेदोऽभवत्पुरा ।
तदस्मै सर्वमाचक्ष्व यन्मत्तः श्रुतवानसि ॥ १-५४-२२॥
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yathā bhedo'bhavatpurā |
tadasmai sarvamācakṣva yanmattaḥ śrutavānasi || 1-54-22||
MHB 1-54-23
गुरोर्वचनमाज्ञाय स तु विप्रर्षभस्तदा ।
आचचक्षे ततः सर्वमितिहासं पुरातनम् ॥ १-५४-२३॥
gurorvacanamājñāya sa tu viprarṣabhastadā |
ācacakṣe tataḥ sarvamitihāsaṃ purātanam || 1-54-23||
MHB 1-54-24
तस्मै राज्ञे सदस्येभ्यः क्षत्रियेभ्यश्च सर्वशः ।
भेदं राज्यविनाशं च कुरुपाण्डवयोस्तदा ॥ १-५४-२४॥
tasmai rājñe sadasyebhyaḥ kṣatriyebhyaśca sarvaśaḥ |
bhedaṃ rājyavināśaṃ ca kurupāṇḍavayostadā || 1-54-24||
Adhyaya: 55/225 (43)
MHB 1-55-1
वैशंपायन उवाच ।
गुरवे प्राङ्नमस्कृत्य मनोबुद्धिसमाधिभिः ।
संपूज्य च द्विजान्सर्वांस्तथान्यान्विदुषो जनान् ॥ १-५५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
gurave prāṅnamaskṛtya manobuddhisamādhibhiḥ |
saṃpūjya ca dvijānsarvāṃstathānyānviduṣo janān || 1-55-1||
MHB 1-55-2
महर्षेः सर्वलोकेषु विश्रुतस्यास्य धीमतः ।
प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्यामिततेजसः ॥ १-५५-२॥
maharṣeḥ sarvalokeṣu viśrutasyāsya dhīmataḥ |
pravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ || 1-55-2||
MHB 1-55-3
श्रोतुं पात्रं च राजंस्त्वं प्राप्येमां भारतीं कथाम् ।
गुरोर्वक्तुं परिस्पन्दो मुदा प्रोत्साहतीव माम् ॥ १-५५-३॥
śrotuṃ pātraṃ ca rājaṃstvaṃ prāpyemāṃ bhāratīṃ kathām |
gurorvaktuṃ parispando mudā protsāhatīva mām || 1-55-3||
MHB 1-55-4
शृणु राजन्यथा भेदः कुरुपाण्डवयोरभूत् ।
राज्यार्थे द्यूतसंभूतो वनवासस्तथैव च ॥ १-५५-४॥
śṛṇu rājanyathā bhedaḥ kurupāṇḍavayorabhūt |
rājyārthe dyūtasaṃbhūto vanavāsastathaiva ca || 1-55-4||
MHB 1-55-5
यथा च युद्धमभवत्पृथिवीक्षयकारकम् ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि पृच्छते भरतर्षभ ॥ १-५५-५॥
yathā ca yuddhamabhavatpṛthivīkṣayakārakam |
tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi pṛcchate bharatarṣabha || 1-55-5||
MHB 1-55-6
मृते पितरि ते वीरा वनादेत्य स्वमन्दिरम् ।
नचिरादिव विद्वांसो वेदे धनुषि चाभवन् ॥ १-५५-६॥
mṛte pitari te vīrā vanādetya svamandiram |
nacirādiva vidvāṃso vede dhanuṣi cābhavan || 1-55-6||
MHB 1-55-7
तांस्तथा रूपवीर्यौजःसंपन्नान्पौरसंमतान् ।
नामृष्यन्कुरवो दृष्ट्वा पाण्डवाञ्श्रीयशोभृतः ॥ १-५५-७॥
tāṃstathā rūpavīryaujaḥsaṃpannānpaurasaṃmatān |
nāmṛṣyankuravo dṛṣṭvā pāṇḍavāñśrīyaśobhṛtaḥ || 1-55-7||
MHB 1-55-8
ततो दुर्योधनः क्रूरः कर्णश्च सहसौबलः ।
तेषां निग्रहनिर्वासान्विविधांस्ते समाचरन् ॥ १-५५-८॥
tato duryodhanaḥ krūraḥ karṇaśca sahasaubalaḥ |
teṣāṃ nigrahanirvāsānvividhāṃste samācaran || 1-55-8||
MHB 1-55-9
ददावथ विषं पापो भीमाय धृतराष्ट्रजः ।
जरयामास तद्वीरः सहान्नेन वृकोदरः ॥ १-५५-९॥
dadāvatha viṣaṃ pāpo bhīmāya dhṛtarāṣṭrajaḥ |
jarayāmāsa tadvīraḥ sahānnena vṛkodaraḥ || 1-55-9||
MHB 1-55-10
प्रमाणकोट्यां संसुप्तं पुनर्बद्ध्वा वृकोदरम् ।
तोयेषु भीमं गङ्गायाः प्रक्षिप्य पुरमाव्रजत् ॥ १-५५-१०॥
pramāṇakoṭyāṃ saṃsuptaṃ punarbaddhvā vṛkodaram |
toyeṣu bhīmaṃ gaṅgāyāḥ prakṣipya puramāvrajat || 1-55-10||
MHB 1-55-11
यदा प्रबुद्धः कौन्तेयस्तदा संछिद्य बन्धनम् ।
उदतिष्ठन्महाराज भीमसेनो गतव्यथः ॥ १-५५-११॥
yadā prabuddhaḥ kaunteyastadā saṃchidya bandhanam |
udatiṣṭhanmahārāja bhīmaseno gatavyathaḥ || 1-55-11||
MHB 1-55-12
आशीविषैः कृष्णसर्पैः सुप्तं चैनमदंशयत् ।
सर्वेष्वेवाङ्गदेशेषु न ममार च शत्रुहा ॥ १-५५-१२॥
āśīviṣaiḥ kṛṣṇasarpaiḥ suptaṃ cainamadaṃśayat |
sarveṣvevāṅgadeśeṣu na mamāra ca śatruhā || 1-55-12||
MHB 1-55-13
तेषां तु विप्रकारेषु तेषु तेषु महामतिः ।
मोक्षणे प्रतिघाते च विदुरोऽवहितोऽभवत् ॥ १-५५-१३॥
teṣāṃ tu viprakāreṣu teṣu teṣu mahāmatiḥ |
mokṣaṇe pratighāte ca viduro'vahito'bhavat || 1-55-13||
MHB 1-55-14
स्वर्गस्थो जीवलोकस्य यथा शक्रः सुखावहः ।
पाण्डवानां तथा नित्यं विदुरोऽपि सुखावहः ॥ १-५५-१४॥
svargastho jīvalokasya yathā śakraḥ sukhāvahaḥ |
pāṇḍavānāṃ tathā nityaṃ viduro'pi sukhāvahaḥ || 1-55-14||
MHB 1-55-15
यदा तु विविधोपायैः संवृतैर्विवृतैरपि ।
नाशक्नोद्विनिहन्तुं तान्दैवभाव्यर्थरक्षितान् ॥ १-५५-१५॥
yadā tu vividhopāyaiḥ saṃvṛtairvivṛtairapi |
nāśaknodvinihantuṃ tāndaivabhāvyartharakṣitān || 1-55-15||
MHB 1-55-16
ततः संमन्त्र्य सचिवैर्वृषदुःशासनादिभिः ।
धृतराष्ट्रमनुज्ञाप्य जातुषं गृहमादिशत् ॥ १-५५-१६॥
tataḥ saṃmantrya sacivairvṛṣaduḥśāsanādibhiḥ |
dhṛtarāṣṭramanujñāpya jātuṣaṃ gṛhamādiśat || 1-55-16||
MHB 1-55-17
तत्र तान्वासयामास पाण्डवानमितौजसः ।
अदाहयच्च विस्रब्धान्पावकेन पुनस्तदा ॥ १-५५-१७॥
tatra tānvāsayāmāsa pāṇḍavānamitaujasaḥ |
adāhayacca visrabdhānpāvakena punastadā || 1-55-17||
MHB 1-55-18
विदुरस्यैव वचनात्खनित्री विहिता ततः ।
मोक्षयामास योगेन ते मुक्ताः प्राद्रवन्भयात् ॥ १-५५-१८॥
vidurasyaiva vacanātkhanitrī vihitā tataḥ |
mokṣayāmāsa yogena te muktāḥ prādravanbhayāt || 1-55-18||
MHB 1-55-19
ततो महावने घोरे हिडिम्बं नाम राक्षसम् ।
भीमसेनोऽवधीत्क्रुद्धो भुवि भीमपराक्रमः ॥ १-५५-१९॥
tato mahāvane ghore hiḍimbaṃ nāma rākṣasam |
bhīmaseno'vadhītkruddho bhuvi bhīmaparākramaḥ || 1-55-19||
MHB 1-55-20
अथ संधाय ते वीरा एकचक्रां व्रजंस्तदा ।
ब्रह्मरूपधरा भूत्वा मात्रा सह परंतपाः ॥ १-५५-२०॥
atha saṃdhāya te vīrā ekacakrāṃ vrajaṃstadā |
brahmarūpadharā bhūtvā mātrā saha paraṃtapāḥ || 1-55-20||
MHB 1-55-21
तत्र ते ब्राह्मणार्थाय बकं हत्वा महाबलम् ।
ब्राह्मणैः सहिता जग्मुः पाञ्चालानां पुरं ततः ॥ १-५५-२१॥
tatra te brāhmaṇārthāya bakaṃ hatvā mahābalam |
brāhmaṇaiḥ sahitā jagmuḥ pāñcālānāṃ puraṃ tataḥ || 1-55-21||
MHB 1-55-22
ते तत्र द्रौपदीं लब्ध्वा परिसंवत्सरोषिताः ।
विदिता हास्तिनपुरं प्रत्याजग्मुररिंदमाः ॥ १-५५-२२॥
te tatra draupadīṃ labdhvā parisaṃvatsaroṣitāḥ |
viditā hāstinapuraṃ pratyājagmurariṃdamāḥ || 1-55-22||
MHB 1-55-23
त उक्ता धृतराष्ट्रेण राज्ञा शांतनवेन च ।
भ्रातृभिर्विग्रहस्तात कथं वो न भवेदिति ।
अस्माभिः खाण्डवप्रस्थे युष्मद्वासोऽनुचिन्तितः ॥ १-५५-२३॥
ta uktā dhṛtarāṣṭreṇa rājñā śāṃtanavena ca |
bhrātṛbhirvigrahastāta kathaṃ vo na bhavediti |
asmābhiḥ khāṇḍavaprasthe yuṣmadvāso'nucintitaḥ || 1-55-23||
MHB 1-55-24
तस्माज्जनपदोपेतं सुविभक्तमहापथम् ।
वासाय खाण्डवप्रस्थं व्रजध्वं गतमन्यवः ॥ १-५५-२४॥
tasmājjanapadopetaṃ suvibhaktamahāpatham |
vāsāya khāṇḍavaprasthaṃ vrajadhvaṃ gatamanyavaḥ || 1-55-24||
MHB 1-55-25
तयोस्ते वचनाज्जग्मुः सह सर्वैः सुहृज्जनैः ।
नगरं खाण्डवप्रस्थं रत्नान्यादाय सर्वशः ॥ १-५५-२५॥
tayoste vacanājjagmuḥ saha sarvaiḥ suhṛjjanaiḥ |
nagaraṃ khāṇḍavaprasthaṃ ratnānyādāya sarvaśaḥ || 1-55-25||
MHB 1-55-26
तत्र ते न्यवसन्राजन्संवत्सरगणान्बहून् ।
वशे शस्त्रप्रतापेन कुर्वन्तोऽन्यान्महीक्षितः ॥ १-५५-२६॥
tatra te nyavasanrājansaṃvatsaragaṇānbahūn |
vaśe śastrapratāpena kurvanto'nyānmahīkṣitaḥ || 1-55-26||
MHB 1-55-27
एवं धर्मप्रधानास्ते सत्यव्रतपरायणाः ।
अप्रमत्तोत्थिताः क्षान्ताः प्रतपन्तोऽहितांस्तदा ॥ १-५५-२७॥
evaṃ dharmapradhānāste satyavrataparāyaṇāḥ |
apramattotthitāḥ kṣāntāḥ pratapanto'hitāṃstadā || 1-55-27||
MHB 1-55-28
अजयद्भीमसेनस्तु दिशं प्राचीं महाबलः ।
उदीचीमर्जुनो वीरः प्रतीचीं नकुलस्तथा ॥ १-५५-२८॥
ajayadbhīmasenastu diśaṃ prācīṃ mahābalaḥ |
udīcīmarjuno vīraḥ pratīcīṃ nakulastathā || 1-55-28||
MHB 1-55-29
दक्षिणां सहदेवस्तु विजिग्ये परवीरहा ।
एवं चक्रुरिमां सर्वे वशे कृत्स्नां वसुंधराम् ॥ १-५५-२९॥
dakṣiṇāṃ sahadevastu vijigye paravīrahā |
evaṃ cakrurimāṃ sarve vaśe kṛtsnāṃ vasuṃdharām || 1-55-29||
MHB 1-55-30
पञ्चभिः सूर्यसंकाशैः सूर्येण च विराजता ।
षट्सूर्येवाबभौ पृथ्वी पाण्डवैः सत्यविक्रमैः ॥ १-५५-३०॥
pañcabhiḥ sūryasaṃkāśaiḥ sūryeṇa ca virājatā |
ṣaṭsūryevābabhau pṛthvī pāṇḍavaiḥ satyavikramaiḥ || 1-55-30||
MHB 1-55-31
ततो निमित्ते कस्मिंश्चिद्धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
वनं प्रस्थापयामास भ्रातरं वै धनंजयम् ॥ १-५५-३१॥
tato nimitte kasmiṃściddharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
vanaṃ prasthāpayāmāsa bhrātaraṃ vai dhanaṃjayam || 1-55-31||
MHB 1-55-32
स वै संवत्सरं पूर्णं मासं चैकं वनेऽवसत् ।
ततोऽगच्छद्धृषीकेशं द्वारवत्यां कदाचन ॥ १-५५-३२॥
sa vai saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ māsaṃ caikaṃ vane'vasat |
tato'gacchaddhṛṣīkeśaṃ dvāravatyāṃ kadācana || 1-55-32||
MHB 1-55-33
लब्धवांस्तत्र बीभत्सुर्भार्यां राजीवलोचनाम् ।
अनुजां वासुदेवस्य सुभद्रां भद्रभाषिणीम् ॥ १-५५-३३॥
labdhavāṃstatra bībhatsurbhāryāṃ rājīvalocanām |
anujāṃ vāsudevasya subhadrāṃ bhadrabhāṣiṇīm || 1-55-33||
MHB 1-55-34
सा शचीव महेन्द्रेण श्रीः कृष्णेनेव संगता ।
सुभद्रा युयुजे प्रीता पाण्डवेनार्जुनेन ह ॥ १-५५-३४॥
sā śacīva mahendreṇa śrīḥ kṛṣṇeneva saṃgatā |
subhadrā yuyuje prītā pāṇḍavenārjunena ha || 1-55-34||
MHB 1-55-35
अतर्पयच्च कौन्तेयः खाण्डवे हव्यवाहनम् ।
बीभत्सुर्वासुदेवेन सहितो नृपसत्तम ॥ १-५५-३५॥
atarpayacca kaunteyaḥ khāṇḍave havyavāhanam |
bībhatsurvāsudevena sahito nṛpasattama || 1-55-35||
MHB 1-55-36
नातिभारो हि पार्थस्य केशवेनाभवत्सह ।
व्यवसायसहायस्य विष्णोः शत्रुवधेष्विव ॥ १-५५-३६॥
nātibhāro hi pārthasya keśavenābhavatsaha |
vyavasāyasahāyasya viṣṇoḥ śatruvadheṣviva || 1-55-36||
MHB 1-55-37
पार्थायाग्निर्ददौ चापि गाण्डीवं धनुरुत्तमम् ।
इषुधी चाक्षयैर्बाणै रथं च कपिलक्षणम् ॥ १-५५-३७॥
pārthāyāgnirdadau cāpi gāṇḍīvaṃ dhanuruttamam |
iṣudhī cākṣayairbāṇai rathaṃ ca kapilakṣaṇam || 1-55-37||
MHB 1-55-38
मोक्षयामास बीभत्सुर्मयं तत्र महासुरम् ।
स चकार सभां दिव्यां सर्वरत्नसमाचिताम् ॥ १-५५-३८॥
mokṣayāmāsa bībhatsurmayaṃ tatra mahāsuram |
sa cakāra sabhāṃ divyāṃ sarvaratnasamācitām || 1-55-38||
MHB 1-55-39
तस्यां दुर्योधनो मन्दो लोभं चक्रे सुदुर्मतिः ।
ततोऽक्षैर्वञ्चयित्वा च सौबलेन युधिष्ठिरम् ॥ १-५५-३९॥
tasyāṃ duryodhano mando lobhaṃ cakre sudurmatiḥ |
tato'kṣairvañcayitvā ca saubalena yudhiṣṭhiram || 1-55-39||
MHB 1-55-40
वनं प्रस्थापयामास सप्त वर्षाणि पञ्च च ।
अज्ञातमेकं राष्ट्रे च तथा वर्षं त्रयोदशम् ॥ १-५५-४०॥
vanaṃ prasthāpayāmāsa sapta varṣāṇi pañca ca |
ajñātamekaṃ rāṣṭre ca tathā varṣaṃ trayodaśam || 1-55-40||
MHB 1-55-41
ततश्चतुर्दशे वर्षे याचमानाः स्वकं वसु ।
नालभन्त महाराज ततो युद्धमवर्तत ॥ १-५५-४१॥
tataścaturdaśe varṣe yācamānāḥ svakaṃ vasu |
nālabhanta mahārāja tato yuddhamavartata || 1-55-41||
MHB 1-55-42
ततस्ते सर्वमुत्साद्य हत्वा दुर्योधनं नृपम् ।
राज्यं विद्रुतभूयिष्ठं प्रत्यपद्यन्त पाण्डवाः ॥ १-५५-४२॥
tataste sarvamutsādya hatvā duryodhanaṃ nṛpam |
rājyaṃ vidrutabhūyiṣṭhaṃ pratyapadyanta pāṇḍavāḥ || 1-55-42||
MHB 1-55-43
एवमेतत्पुरावृत्तं तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ।
भेदो राज्यविनाशश्च जयश्च जयतां वर ॥ १-५५-४३॥
evametatpurāvṛttaṃ teṣāmakliṣṭakarmaṇām |
bhedo rājyavināśaśca jayaśca jayatāṃ vara || 1-55-43||
Adhyaya: 56/225 (33)
MHB 1-56-1
जनमेजय उवाच ।
कथितं वै समासेन त्वया सर्वं द्विजोत्तम ।
महाभारतमाख्यानं कुरूणां चरितं महत् ॥ १-५६-१॥
janamejaya uvāca |
kathitaṃ vai samāsena tvayā sarvaṃ dvijottama |
mahābhāratamākhyānaṃ kurūṇāṃ caritaṃ mahat || 1-56-1||
MHB 1-56-2
कथां त्वनघ चित्रार्थामिमां कथयति त्वयि ।
विस्तरश्रवणे जातं कौतूहलमतीव मे ॥ १-५६-२॥
kathāṃ tvanagha citrārthāmimāṃ kathayati tvayi |
vistaraśravaṇe jātaṃ kautūhalamatīva me || 1-56-2||
MHB 1-56-3
स भवान्विस्तरेणेमां पुनराख्यातुमर्हति ।
न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत् ॥ १-५६-३॥
sa bhavānvistareṇemāṃ punarākhyātumarhati |
na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaścaritaṃ mahat || 1-56-3||
MHB 1-56-4
न तत्कारणमल्पं हि धर्मज्ञा यत्र पाण्डवाः ।
अवध्यान्सर्वशो जघ्नुः प्रशस्यन्ते च मानवैः ॥ १-५६-४॥
na tatkāraṇamalpaṃ hi dharmajñā yatra pāṇḍavāḥ |
avadhyānsarvaśo jaghnuḥ praśasyante ca mānavaiḥ || 1-56-4||
MHB 1-56-5
किमर्थं ते नरव्याघ्राः शक्ताः सन्तो ह्यनागसः ।
प्रयुज्यमानान्संक्लेशान्क्षान्तवन्तो दुरात्मनाम् ॥ १-५६-५॥
kimarthaṃ te naravyāghrāḥ śaktāḥ santo hyanāgasaḥ |
prayujyamānānsaṃkleśānkṣāntavanto durātmanām || 1-56-5||
MHB 1-56-6
कथं नागायुतप्राणो बाहुशाली वृकोदरः ।
परिक्लिश्यन्नपि क्रोधं धृतवान्वै द्विजोत्तम ॥ १-५६-६॥
kathaṃ nāgāyutaprāṇo bāhuśālī vṛkodaraḥ |
parikliśyannapi krodhaṃ dhṛtavānvai dvijottama || 1-56-6||
MHB 1-56-7
कथं सा द्रौपदी कृष्णा क्लिश्यमाना दुरात्मभिः ।
शक्ता सती धार्तराष्ट्रान्नादहद्घोरचक्षुषा ॥ १-५६-७॥
kathaṃ sā draupadī kṛṣṇā kliśyamānā durātmabhiḥ |
śaktā satī dhārtarāṣṭrānnādahadghoracakṣuṣā || 1-56-7||
MHB 1-56-8
कथं व्यतिक्रमन्द्यूते पार्थौ माद्रीसुतौ तथा ।
अनुव्रजन्नरव्याघ्रं वञ्च्यमानं दुरात्मभिः ॥ १-५६-८॥
kathaṃ vyatikramandyūte pārthau mādrīsutau tathā |
anuvrajannaravyāghraṃ vañcyamānaṃ durātmabhiḥ || 1-56-8||
MHB 1-56-9
कथं धर्मभृतां श्रेष्ठः सुतो धर्मस्य धर्मवित् ।
अनर्हः परमं क्लेशं सोढवान्स युधिष्ठिरः ॥ १-५६-९॥
kathaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ suto dharmasya dharmavit |
anarhaḥ paramaṃ kleśaṃ soḍhavānsa yudhiṣṭhiraḥ || 1-56-9||
MHB 1-56-10
कथं च बहुलाः सेनाः पाण्डवः कृष्णसारथिः ।
अस्यन्नेकोऽनयत्सर्वाः पितृलोकं धनंजयः ॥ १-५६-१०॥
kathaṃ ca bahulāḥ senāḥ pāṇḍavaḥ kṛṣṇasārathiḥ |
asyanneko'nayatsarvāḥ pitṛlokaṃ dhanaṃjayaḥ || 1-56-10||
MHB 1-56-11
एतदाचक्ष्व मे सर्वं यथावृत्तं तपोधन ।
यद्यच्च कृतवन्तस्ते तत्र तत्र महारथाः ॥ १-५६-११॥
etadācakṣva me sarvaṃ yathāvṛttaṃ tapodhana |
yadyacca kṛtavantaste tatra tatra mahārathāḥ || 1-56-11||
MHB 1-56-12
वैशंपायन उवाच ।
महर्षेः सर्वलोकेषु पूजितस्य महात्मनः ।
प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्यामिततेजसः ॥ १-५६-१२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
maharṣeḥ sarvalokeṣu pūjitasya mahātmanaḥ |
pravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ || 1-56-12||
MHB 1-56-13
इदं शतसहस्रं हि श्लोकानां पुण्यकर्मणाम् ।
सत्यवत्यात्मजेनेह व्याख्यातममितौजसा ॥ १-५६-१३॥
idaṃ śatasahasraṃ hi ślokānāṃ puṇyakarmaṇām |
satyavatyātmajeneha vyākhyātamamitaujasā || 1-56-13||
MHB 1-56-14
य इदं श्रावयेद्विद्वान्यश्चेदं शृणुयान्नरः ।
ते ब्रह्मणः स्थानमेत्य प्राप्नुयुर्देवतुल्यताम् ॥ १-५६-१४॥
ya idaṃ śrāvayedvidvānyaścedaṃ śṛṇuyānnaraḥ |
te brahmaṇaḥ sthānametya prāpnuyurdevatulyatām || 1-56-14||
MHB 1-56-15
इदं हि वेदैः समितं पवित्रमपि चोत्तमम् ।
श्राव्याणामुत्तमं चेदं पुराणमृषिसंस्तुतम् ॥ १-५६-१५॥
idaṃ hi vedaiḥ samitaṃ pavitramapi cottamam |
śrāvyāṇāmuttamaṃ cedaṃ purāṇamṛṣisaṃstutam || 1-56-15||
MHB 1-56-16
अस्मिन्नर्थश्च धर्मश्च निखिलेनोपदिश्यते ।
इतिहासे महापुण्ये बुद्धिश्च परिनैष्ठिकी ॥ १-५६-१६॥
asminnarthaśca dharmaśca nikhilenopadiśyate |
itihāse mahāpuṇye buddhiśca parinaiṣṭhikī || 1-56-16||
MHB 1-56-17
अक्षुद्रान्दानशीलांश्च सत्यशीलाननास्तिकान् ।
कार्ष्णं वेदमिमं विद्वाञ्श्रावयित्वार्थमश्नुते ॥ १-५६-१७॥
akṣudrāndānaśīlāṃśca satyaśīlānanāstikān |
kārṣṇaṃ vedamimaṃ vidvāñśrāvayitvārthamaśnute || 1-56-17||
MHB 1-56-18
भ्रूणहत्याकृतं चापि पापं जह्यादसंशयम् ।
इतिहासमिमं श्रुत्वा पुरुषोऽपि सुदारुणः ॥ १-५६-१८॥
bhrūṇahatyākṛtaṃ cāpi pāpaṃ jahyādasaṃśayam |
itihāsamimaṃ śrutvā puruṣo'pi sudāruṇaḥ || 1-56-18||
MHB 1-56-19
जयो नामेतिहासोऽयं श्रोतव्यो विजिगीषुणा ।
महीं विजयते सर्वां शत्रूंश्चापि पराजयेत् ॥ १-५६-१९॥
jayo nāmetihāso'yaṃ śrotavyo vijigīṣuṇā |
mahīṃ vijayate sarvāṃ śatrūṃścāpi parājayet || 1-56-19||
MHB 1-56-20
इदं पुंसवनं श्रेष्ठमिदं स्वस्त्ययनं महत् ।
महिषीयुवराजाभ्यां श्रोतव्यं बहुशस्तथा ॥ १-५६-२०॥
idaṃ puṃsavanaṃ śreṣṭhamidaṃ svastyayanaṃ mahat |
mahiṣīyuvarājābhyāṃ śrotavyaṃ bahuśastathā || 1-56-20||
MHB 1-56-21
अर्थशास्त्रमिदं पुण्यं धर्मशास्त्रमिदं परम् ।
मोक्षशास्त्रमिदं प्रोक्तं व्यासेनामितबुद्धिना ॥ १-५६-२१॥
arthaśāstramidaṃ puṇyaṃ dharmaśāstramidaṃ param |
mokṣaśāstramidaṃ proktaṃ vyāsenāmitabuddhinā || 1-56-21||
MHB 1-56-22
संप्रत्याचक्षते चैव आख्यास्यन्ति तथापरे ।
पुत्राः शुश्रूषवः सन्ति प्रेष्याश्च प्रियकारिणः ॥ १-५६-२२॥
saṃpratyācakṣate caiva ākhyāsyanti tathāpare |
putrāḥ śuśrūṣavaḥ santi preṣyāśca priyakāriṇaḥ || 1-56-22||
MHB 1-56-23
शरीरेण कृतं पापं वाचा च मनसैव च ।
सर्वं तत्त्यजति क्षिप्रमिदं शृण्वन्नरः सदा ॥ १-५६-२३॥
śarīreṇa kṛtaṃ pāpaṃ vācā ca manasaiva ca |
sarvaṃ tattyajati kṣipramidaṃ śṛṇvannaraḥ sadā || 1-56-23||
MHB 1-56-24
भारतानां महज्जन्म शृण्वतामनसूयताम् ।
नास्ति व्याधिभयं तेषां परलोकभयं कुतः ॥ १-५६-२४॥
bhāratānāṃ mahajjanma śṛṇvatāmanasūyatām |
nāsti vyādhibhayaṃ teṣāṃ paralokabhayaṃ kutaḥ || 1-56-24||
MHB 1-56-25
धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं पुण्यं तथैव च ।
कृष्णद्वैपायनेनेदं कृतं पुण्यचिकीर्षुणा ॥ १-५६-२५॥
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ puṇyaṃ tathaiva ca |
kṛṣṇadvaipāyanenedaṃ kṛtaṃ puṇyacikīrṣuṇā || 1-56-25||
MHB 1-56-26
कीर्तिं प्रथयता लोके पाण्डवानां महात्मनाम् ।
अन्येषां क्षत्रियाणां च भूरिद्रविणतेजसाम् ॥ १-५६-२६॥
kīrtiṃ prathayatā loke pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
anyeṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca bhūridraviṇatejasām || 1-56-26||
MHB 1-56-27
यथा समुद्रो भगवान्यथा च हिमवान्गिरिः ।
ख्यातावुभौ रत्ननिधी तथा भारतमुच्यते ॥ १-५६-२७॥
yathā samudro bhagavānyathā ca himavāngiriḥ |
khyātāvubhau ratnanidhī tathā bhāratamucyate || 1-56-27||
MHB 1-56-28
य इदं श्रावयेद्विद्वान्ब्राह्मणानिह पर्वसु ।
धूतपाप्मा जितस्वर्गो ब्रह्मभूयं स गच्छति ॥ १-५६-२८॥
ya idaṃ śrāvayedvidvānbrāhmaṇāniha parvasu |
dhūtapāpmā jitasvargo brahmabhūyaṃ sa gacchati || 1-56-28||
MHB 1-56-29
यश्चेदं श्रावयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणान्पादमन्ततः ।
अक्षय्यं तस्य तच्छ्राद्धमुपतिष्ठेत्पितॄनपि ॥ १-५६-२९॥
yaścedaṃ śrāvayecchrāddhe brāhmaṇānpādamantataḥ |
akṣayyaṃ tasya tacchrāddhamupatiṣṭhetpitṝnapi || 1-56-29||
MHB 1-56-30
अह्ना यदेनश्चाज्ञानात्प्रकरोति नरश्चरन् ।
तन्महाभारताख्यानं श्रुत्वैव प्रविलीयते ॥ १-५६-३०॥
ahnā yadenaścājñānātprakaroti naraścaran |
tanmahābhāratākhyānaṃ śrutvaiva pravilīyate || 1-56-30||
MHB 1-56-31
भारतानां महज्जन्म महाभारतमुच्यते ।
निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १-५६-३१॥
bhāratānāṃ mahajjanma mahābhāratamucyate |
niruktamasya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate || 1-56-31||
MHB 1-56-32
त्रिभिर्वर्षैः सदोत्थायी कृष्णद्वैपायनो मुनिः ।
महाभारतमाख्यानं कृतवानिदमुत्तमम् ॥ १-५६-३२॥
tribhirvarṣaiḥ sadotthāyī kṛṣṇadvaipāyano muniḥ |
mahābhāratamākhyānaṃ kṛtavānidamuttamam || 1-56-32||
MHB 1-56-33
धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभ ।
यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत्क्वचित् ॥ १-५६-३३॥
dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca bharatarṣabha |
yadihāsti tadanyatra yannehāsti na tatkvacit || 1-56-33||
Adhyaya: 57/225 (106)
MHB 1-57-1
वैशंपायन उवाच ।
राजोपरिचरो नाम धर्मनित्यो महीपतिः ।
बभूव मृगयां गन्तुं स कदाचिद्धृतव्रतः ॥ १-५७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
rājoparicaro nāma dharmanityo mahīpatiḥ |
babhūva mṛgayāṃ gantuṃ sa kadāciddhṛtavrataḥ || 1-57-1||
MHB 1-57-2
स चेदिविषयं रम्यं वसुः पौरवनन्दनः ।
इन्द्रोपदेशाज्जग्राह ग्रहणीयं महीपतिः ॥ १-५७-२॥
sa cediviṣayaṃ ramyaṃ vasuḥ pauravanandanaḥ |
indropadeśājjagrāha grahaṇīyaṃ mahīpatiḥ || 1-57-2||
MHB 1-57-3
तमाश्रमे न्यस्तशस्त्रं निवसन्तं तपोरतिम् ।
देवः साक्षात्स्वयं वज्री समुपायान्महीपतिम् ॥ १-५७-३॥
tamāśrame nyastaśastraṃ nivasantaṃ taporatim |
devaḥ sākṣātsvayaṃ vajrī samupāyānmahīpatim || 1-57-3||
MHB 1-57-4
इन्द्रत्वमर्हो राजायं तपसेत्यनुचिन्त्य वै ।
तं सान्त्वेन नृपं साक्षात्तपसः संन्यवर्तयत् ॥ १-५७-४॥
indratvamarho rājāyaṃ tapasetyanucintya vai |
taṃ sāntvena nṛpaṃ sākṣāttapasaḥ saṃnyavartayat || 1-57-4||
MHB 1-57-5
इन्द्र उवाच ।
न संकीर्येत धर्मोऽयं पृथिव्यां पृथिवीपते ।
तं पाहि धर्मो हि धृतः कृत्स्नं धारयते जगत् ॥ १-५७-५॥
indra uvāca |
na saṃkīryeta dharmo'yaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate |
taṃ pāhi dharmo hi dhṛtaḥ kṛtsnaṃ dhārayate jagat || 1-57-5||
MHB 1-57-6
लोक्यं धर्मं पालय त्वं नित्ययुक्तः समाहितः ।
धर्मयुक्तस्ततो लोकान्पुण्यानाप्स्यसि शाश्वतान् ॥ १-५७-६॥
lokyaṃ dharmaṃ pālaya tvaṃ nityayuktaḥ samāhitaḥ |
dharmayuktastato lokānpuṇyānāpsyasi śāśvatān || 1-57-6||
MHB 1-57-7
दिविष्ठस्य भुविष्ठस्त्वं सखा भूत्वा मम प्रियः ।
ऊधः पृथिव्या यो देशस्तमावस नराधिप ॥ १-५७-७॥
diviṣṭhasya bhuviṣṭhastvaṃ sakhā bhūtvā mama priyaḥ |
ūdhaḥ pṛthivyā yo deśastamāvasa narādhipa || 1-57-7||
MHB 1-57-8
पशव्यश्चैव पुण्यश्च सुस्थिरो धनधान्यवान् ।
स्वारक्ष्यश्चैव सौम्यश्च भोग्यैर्भूमिगुणैर्युतः ॥ १-५७-८॥
paśavyaścaiva puṇyaśca susthiro dhanadhānyavān |
svārakṣyaścaiva saumyaśca bhogyairbhūmiguṇairyutaḥ || 1-57-8||
MHB 1-57-9
अत्यन्यानेष देशो हि धनरत्नादिभिर्युतः ।
वसुपूर्णा च वसुधा वस चेदिषु चेदिप ॥ १-५७-९॥
atyanyāneṣa deśo hi dhanaratnādibhiryutaḥ |
vasupūrṇā ca vasudhā vasa cediṣu cedipa || 1-57-9||
MHB 1-57-10
धर्मशीला जनपदाः सुसंतोषाश्च साधवः ।
न च मिथ्याप्रलापोऽत्र स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा ॥ १-५७-१०॥
dharmaśīlā janapadāḥ susaṃtoṣāśca sādhavaḥ |
na ca mithyāpralāpo'tra svaireṣvapi kuto'nyathā || 1-57-10||
MHB 1-57-11
न च पित्रा विभज्यन्ते नरा गुरुहिते रताः ।
युञ्जते धुरि नो गाश्च कृशाः संधुक्षयन्ति च ॥ १-५७-११॥
na ca pitrā vibhajyante narā guruhite ratāḥ |
yuñjate dhuri no gāśca kṛśāḥ saṃdhukṣayanti ca || 1-57-11||
MHB 1-57-12
सर्वे वर्णाः स्वधर्मस्थाः सदा चेदिषु मानद ।
न तेऽस्त्यविदितं किंचित्त्रिषु लोकेषु यद्भवेत् ॥ १-५७-१२॥
sarve varṇāḥ svadharmasthāḥ sadā cediṣu mānada |
na te'styaviditaṃ kiṃcittriṣu lokeṣu yadbhavet || 1-57-12||
MHB 1-57-13
देवोपभोग्यं दिव्यं च आकाशे स्फाटिकं महत् ।
आकाशगं त्वां मद्दत्तं विमानमुपपत्स्यते ॥ १-५७-१३॥
devopabhogyaṃ divyaṃ ca ākāśe sphāṭikaṃ mahat |
ākāśagaṃ tvāṃ maddattaṃ vimānamupapatsyate || 1-57-13||
MHB 1-57-14
त्वमेकः सर्वमर्त्येषु विमानवरमास्थितः ।
चरिष्यस्युपरिस्थो वै देवो विग्रहवानिव ॥ १-५७-१४॥
tvamekaḥ sarvamartyeṣu vimānavaramāsthitaḥ |
cariṣyasyuparistho vai devo vigrahavāniva || 1-57-14||
MHB 1-57-15
ददामि ते वैजयन्तीं मालामम्लानपङ्कजाम् ।
धारयिष्यति संग्रामे या त्वां शस्त्रैरविक्षतम् ॥ १-५७-१५॥
dadāmi te vaijayantīṃ mālāmamlānapaṅkajām |
dhārayiṣyati saṃgrāme yā tvāṃ śastrairavikṣatam || 1-57-15||
MHB 1-57-16
लक्षणं चैतदेवेह भविता ते नराधिप ।
इन्द्रमालेति विख्यातं धन्यमप्रतिमं महत् ॥ १-५७-१६॥
lakṣaṇaṃ caitadeveha bhavitā te narādhipa |
indramāleti vikhyātaṃ dhanyamapratimaṃ mahat || 1-57-16||
MHB 1-57-17
वैशंपायन उवाच ।
यष्टिं च वैणवीं तस्मै ददौ वृत्रनिषूदनः ।
इष्टप्रदानमुद्दिश्य शिष्टानां परिपालिनीम् ॥ १-५७-१७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
yaṣṭiṃ ca vaiṇavīṃ tasmai dadau vṛtraniṣūdanaḥ |
iṣṭapradānamuddiśya śiṣṭānāṃ paripālinīm || 1-57-17||
MHB 1-57-18
तस्याः शक्रस्य पूजार्थं भूमौ भूमिपतिस्तदा ।
प्रवेशं कारयामास गते संवत्सरे तदा ॥ १-५७-१८॥
tasyāḥ śakrasya pūjārthaṃ bhūmau bhūmipatistadā |
praveśaṃ kārayāmāsa gate saṃvatsare tadā || 1-57-18||
MHB 1-57-19
ततः प्रभृति चाद्यापि यष्ट्याः क्षितिपसत्तमैः ।
प्रवेशः क्रियते राजन्यथा तेन प्रवर्तितः ॥ १-५७-१९॥
tataḥ prabhṛti cādyāpi yaṣṭyāḥ kṣitipasattamaiḥ |
praveśaḥ kriyate rājanyathā tena pravartitaḥ || 1-57-19||
MHB 1-57-20
अपरेद्युस्तथा चास्याः क्रियते उच्छ्रयो नृपैः ।
अलंकृतायाः पिटकैर्गन्धैर्माल्यैश्च भूषणैः ।
माल्यदामपरिक्षिप्ता विधिवत्क्रियतेऽपि च ॥ १-५७-२०॥
aparedyustathā cāsyāḥ kriyate ucchrayo nṛpaiḥ |
alaṃkṛtāyāḥ piṭakairgandhairmālyaiśca bhūṣaṇaiḥ |
mālyadāmaparikṣiptā vidhivatkriyate'pi ca || 1-57-20||
MHB 1-57-21
भगवान्पूज्यते चात्र हास्यरूपेण शंकरः ।
स्वयमेव गृहीतेन वसोः प्रीत्या महात्मनः ॥ १-५७-२१॥
bhagavānpūjyate cātra hāsyarūpeṇa śaṃkaraḥ |
svayameva gṛhītena vasoḥ prītyā mahātmanaḥ || 1-57-21||
MHB 1-57-22
एतां पूजां महेन्द्रस्तु दृष्ट्वा देव कृतां शुभाम् ।
वसुना राजमुख्येन प्रीतिमानब्रवीद्विभुः ॥ १-५७-२२॥
etāṃ pūjāṃ mahendrastu dṛṣṭvā deva kṛtāṃ śubhām |
vasunā rājamukhyena prītimānabravīdvibhuḥ || 1-57-22||
MHB 1-57-23
ये पूजयिष्यन्ति नरा राजानश्च महं मम ।
कारयिष्यन्ति च मुदा यथा चेदिपतिर्नृपः ॥ १-५७-२३॥
ye pūjayiṣyanti narā rājānaśca mahaṃ mama |
kārayiṣyanti ca mudā yathā cedipatirnṛpaḥ || 1-57-23||
MHB 1-57-24
तेषां श्रीर्विजयश्चैव सराष्ट्राणां भविष्यति ।
तथा स्फीतो जनपदो मुदितश्च भविष्यति ॥ १-५७-२४॥
teṣāṃ śrīrvijayaścaiva sarāṣṭrāṇāṃ bhaviṣyati |
tathā sphīto janapado muditaśca bhaviṣyati || 1-57-24||
MHB 1-57-25
एवं महात्मना तेन महेन्द्रेण नराधिप ।
वसुः प्रीत्या मघवता महाराजोऽभिसत्कृतः ॥ १-५७-२५॥
evaṃ mahātmanā tena mahendreṇa narādhipa |
vasuḥ prītyā maghavatā mahārājo'bhisatkṛtaḥ || 1-57-25||
MHB 1-57-26
उत्सवं कारयिष्यन्ति सदा शक्रस्य ये नराः ।
भूमिदानादिभिर्दानैर्यथा पूता भवन्ति वै ।
वरदानमहायज्ञैस्तथा शक्रोत्सवेन ते ॥ १-५७-२६॥
utsavaṃ kārayiṣyanti sadā śakrasya ye narāḥ |
bhūmidānādibhirdānairyathā pūtā bhavanti vai |
varadānamahāyajñaistathā śakrotsavena te || 1-57-26||
MHB 1-57-27
संपूजितो मघवता वसुश्चेदिपतिस्तदा ।
पालयामास धर्मेण चेदिस्थः पृथिवीमिमाम् ।
इन्द्रप्रीत्या भूमिपतिश्चकारेन्द्रमहं वसुः ॥ १-५७-२७॥
saṃpūjito maghavatā vasuścedipatistadā |
pālayāmāsa dharmeṇa cedisthaḥ pṛthivīmimām |
indraprītyā bhūmipatiścakārendramahaṃ vasuḥ || 1-57-27||
MHB 1-57-28
पुत्राश्चास्य महावीर्याः पञ्चासन्नमितौजसः ।
नानाराज्येषु च सुतान्स सम्राडभ्यषेचयत् ॥ १-५७-२८॥
putrāścāsya mahāvīryāḥ pañcāsannamitaujasaḥ |
nānārājyeṣu ca sutānsa samrāḍabhyaṣecayat || 1-57-28||
MHB 1-57-29
महारथो मगधराड्विश्रुतो यो बृहद्रथः ।
प्रत्यग्रहः कुशाम्बश्च यमाहुर्मणिवाहनम् ।
मच्छिल्लश्च यदुश्चैव राजन्यश्चापराजितः ॥ १-५७-२९॥
mahāratho magadharāḍviśruto yo bṛhadrathaḥ |
pratyagrahaḥ kuśāmbaśca yamāhurmaṇivāhanam |
macchillaśca yaduścaiva rājanyaścāparājitaḥ || 1-57-29||
MHB 1-57-30
एते तस्य सुता राजन्राजर्षेर्भूरितेजसः ।
न्यवेशयन्नामभिः स्वैस्ते देशांश्च पुराणि च ।
वासवाः पञ्च राजानः पृथग्वंशाश्च शाश्वताः ॥ १-५७-३०॥
ete tasya sutā rājanrājarṣerbhūritejasaḥ |
nyaveśayannāmabhiḥ svaiste deśāṃśca purāṇi ca |
vāsavāḥ pañca rājānaḥ pṛthagvaṃśāśca śāśvatāḥ || 1-57-30||
MHB 1-57-31
वसन्तमिन्द्रप्रासादे आकाशे स्फाटिके च तम् ।
उपतस्थुर्महात्मानं गन्धर्वाप्सरसो नृपम् ।
राजोपरिचरेत्येवं नाम तस्याथ विश्रुतम् ॥ १-५७-३१॥
vasantamindraprāsāde ākāśe sphāṭike ca tam |
upatasthurmahātmānaṃ gandharvāpsaraso nṛpam |
rājoparicaretyevaṃ nāma tasyātha viśrutam || 1-57-31||
MHB 1-57-32
पुरोपवाहिनीं तस्य नदीं शुक्तिमतीं गिरिः ।
अरौत्सीच्चेतनायुक्तः कामात्कोलाहलः किल ॥ १-५७-३२॥
puropavāhinīṃ tasya nadīṃ śuktimatīṃ giriḥ |
arautsīccetanāyuktaḥ kāmātkolāhalaḥ kila || 1-57-32||
MHB 1-57-33
गिरिं कोलाहलं तं तु पदा वसुरताडयत् ।
निश्चक्राम नदी तेन प्रहारविवरेण सा ॥ १-५७-३३॥
giriṃ kolāhalaṃ taṃ tu padā vasuratāḍayat |
niścakrāma nadī tena prahāravivareṇa sā || 1-57-33||
MHB 1-57-34
तस्यां नद्यामजनयन्मिथुनं पर्वतः स्वयम् ।
तस्माद्विमोक्षणात्प्रीता नदी राज्ञे न्यवेदयत् ॥ १-५७-३४॥
tasyāṃ nadyāmajanayanmithunaṃ parvataḥ svayam |
tasmādvimokṣaṇātprītā nadī rājñe nyavedayat || 1-57-34||
MHB 1-57-35
यः पुमानभवत्तत्र तं स राजर्षिसत्तमः ।
वसुर्वसुप्रदश्चक्रे सेनापतिमरिंदमम् ।
चकार पत्नीं कन्यां तु दयितां गिरिकां नृपः ॥ १-५७-३५॥
yaḥ pumānabhavattatra taṃ sa rājarṣisattamaḥ |
vasurvasupradaścakre senāpatimariṃdamam |
cakāra patnīṃ kanyāṃ tu dayitāṃ girikāṃ nṛpaḥ || 1-57-35||
MHB 1-57-36
वसोः पत्नी तु गिरिका कामात्काले न्यवेदयत् ।
ऋतुकालमनुप्राप्तं स्नाता पुंसवने शुचिः ॥ १-५७-३६॥
vasoḥ patnī tu girikā kāmātkāle nyavedayat |
ṛtukālamanuprāptaṃ snātā puṃsavane śuciḥ || 1-57-36||
MHB 1-57-37
तदहः पितरश्चैनमूचुर्जहि मृगानिति ।
तं राजसत्तमं प्रीतास्तदा मतिमतां वरम् ॥ १-५७-३७॥
tadahaḥ pitaraścainamūcurjahi mṛgāniti |
taṃ rājasattamaṃ prītāstadā matimatāṃ varam || 1-57-37||
MHB 1-57-38
स पितॄणां नियोगं तमव्यतिक्रम्य पार्थिवः ।
चचार मृगयां कामी गिरिकामेव संस्मरन् ।
अतीव रूपसंपन्नां साक्षाच्छ्रियमिवापराम् ॥ १-५७-३८॥
sa pitṝṇāṃ niyogaṃ tamavyatikramya pārthivaḥ |
cacāra mṛgayāṃ kāmī girikāmeva saṃsmaran |
atīva rūpasaṃpannāṃ sākṣācchriyamivāparām || 1-57-38||
MHB 1-57-39
तस्य रेतः प्रचस्कन्द चरतो रुचिरे वने ।
स्कन्नमात्रं च तद्रेतो वृक्षपत्रेण भूमिपः ॥ १-५७-३९॥
tasya retaḥ pracaskanda carato rucire vane |
skannamātraṃ ca tadreto vṛkṣapatreṇa bhūmipaḥ || 1-57-39||
MHB 1-57-40
प्रतिजग्राह मिथ्या मे न स्कन्देद्रेत इत्युत ।
ऋतुश्च तस्याः पत्न्या मे न मोघः स्यादिति प्रभुः ॥ १-५७-४०॥
pratijagrāha mithyā me na skandedreta ityuta |
ṛtuśca tasyāḥ patnyā me na moghaḥ syāditi prabhuḥ || 1-57-40||
MHB 1-57-41
संचिन्त्यैवं तदा राजा विचार्य च पुनः पुनः ।
अमोघत्वं च विज्ञाय रेतसो राजसत्तमः ॥ १-५७-४१॥
saṃcintyaivaṃ tadā rājā vicārya ca punaḥ punaḥ |
amoghatvaṃ ca vijñāya retaso rājasattamaḥ || 1-57-41||
MHB 1-57-42
शुक्रप्रस्थापने कालं महिष्याः प्रसमीक्ष्य सः ।
अभिमन्त्र्याथ तच्छुक्रमारात्तिष्ठन्तमाशुगम् ।
सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्वज्ञो ज्ञात्वा श्येनं ततोऽब्रवीत् ॥ १-५७-४२॥
śukraprasthāpane kālaṃ mahiṣyāḥ prasamīkṣya saḥ |
abhimantryātha tacchukramārāttiṣṭhantamāśugam |
sūkṣmadharmārthatattvajño jñātvā śyenaṃ tato'bravīt || 1-57-42||
MHB 1-57-43
मत्प्रियार्थमिदं सौम्य शुक्रं मम गृहं नय ।
गिरिकायाः प्रयच्छाशु तस्या ह्यार्तवमद्य वै ॥ १-५७-४३॥
matpriyārthamidaṃ saumya śukraṃ mama gṛhaṃ naya |
girikāyāḥ prayacchāśu tasyā hyārtavamadya vai || 1-57-43||
MHB 1-57-44
गृहीत्वा तत्तदा श्येनस्तूर्णमुत्पत्य वेगवान् ।
जवं परममास्थाय प्रदुद्राव विहंगमः ॥ १-५७-४४॥
gṛhītvā tattadā śyenastūrṇamutpatya vegavān |
javaṃ paramamāsthāya pradudrāva vihaṃgamaḥ || 1-57-44||
MHB 1-57-45
तमपश्यदथायान्तं श्येनं श्येनस्तथापरः ।
अभ्यद्रवच्च तं सद्यो दृष्ट्वैवामिषशङ्कया ॥ १-५७-४५॥
tamapaśyadathāyāntaṃ śyenaṃ śyenastathāparaḥ |
abhyadravacca taṃ sadyo dṛṣṭvaivāmiṣaśaṅkayā || 1-57-45||
MHB 1-57-46
तुण्डयुद्धमथाकाशे तावुभौ संप्रचक्रतुः ।
युध्यतोरपतद्रेतस्तच्चापि यमुनाम्भसि ॥ १-५७-४६॥
tuṇḍayuddhamathākāśe tāvubhau saṃpracakratuḥ |
yudhyatorapatadretastaccāpi yamunāmbhasi || 1-57-46||
MHB 1-57-47
तत्राद्रिकेति विख्याता ब्रह्मशापाद्वराप्सराः ।
मीनभावमनुप्राप्ता बभूव यमुनाचरी ॥ १-५७-४७॥
tatrādriketi vikhyātā brahmaśāpādvarāpsarāḥ |
mīnabhāvamanuprāptā babhūva yamunācarī || 1-57-47||
MHB 1-57-48
श्येनपादपरिभ्रष्टं तद्वीर्यमथ वासवम् ।
जग्राह तरसोपेत्य साद्रिका मत्स्यरूपिणी ॥ १-५७-४८॥
śyenapādaparibhraṣṭaṃ tadvīryamatha vāsavam |
jagrāha tarasopetya sādrikā matsyarūpiṇī || 1-57-48||
MHB 1-57-49
कदाचिदथ मत्सीं तां बबन्धुर्मत्स्यजीविनः ।
मासे च दशमे प्राप्ते तदा भरतसत्तम ।
उज्जह्रुरुदरात्तस्याः स्त्रीपुमांसं च मानुषम् ॥ १-५७-४९॥
kadācidatha matsīṃ tāṃ babandhurmatsyajīvinaḥ |
māse ca daśame prāpte tadā bharatasattama |
ujjahrurudarāttasyāḥ strīpumāṃsaṃ ca mānuṣam || 1-57-49||
MHB 1-57-50
आश्चर्यभूतं मत्वा तद्राज्ञस्ते प्रत्यवेदयन् ।
काये मत्स्या इमौ राजन्संभूतौ मानुषाविति ॥ १-५७-५०॥
āścaryabhūtaṃ matvā tadrājñaste pratyavedayan |
kāye matsyā imau rājansaṃbhūtau mānuṣāviti || 1-57-50||
MHB 1-57-51
तयोः पुमांसं जग्राह राजोपरिचरस्तदा ।
स मत्स्यो नाम राजासीद्धार्मिकः सत्यसंगरः ॥ १-५७-५१॥
tayoḥ pumāṃsaṃ jagrāha rājoparicarastadā |
sa matsyo nāma rājāsīddhārmikaḥ satyasaṃgaraḥ || 1-57-51||
MHB 1-57-52
साप्सरा मुक्तशापा च क्षणेन समपद्यत ।
पुरोक्ता या भगवता तिर्यग्योनिगता शुभे ।
मानुषौ जनयित्वा त्वं शापमोक्षमवाप्स्यसि ॥ १-५७-५२॥
sāpsarā muktaśāpā ca kṣaṇena samapadyata |
puroktā yā bhagavatā tiryagyonigatā śubhe |
mānuṣau janayitvā tvaṃ śāpamokṣamavāpsyasi || 1-57-52||
MHB 1-57-53
ततः सा जनयित्वा तौ विशस्ता मत्स्यघातिना ।
संत्यज्य मत्स्यरूपं सा दिव्यं रूपमवाप्य च ।
सिद्धर्षिचारणपथं जगामाथ वराप्सराः ॥ १-५७-५३॥
tataḥ sā janayitvā tau viśastā matsyaghātinā |
saṃtyajya matsyarūpaṃ sā divyaṃ rūpamavāpya ca |
siddharṣicāraṇapathaṃ jagāmātha varāpsarāḥ || 1-57-53||
MHB 1-57-54
या कन्या दुहिता तस्या मत्स्या मत्स्यसगन्धिनी ।
राज्ञा दत्ताथ दाशाय इयं तव भवत्विति ।
रूपसत्त्वसमायुक्ता सर्वैः समुदिता गुणैः ॥ १-५७-५४॥
yā kanyā duhitā tasyā matsyā matsyasagandhinī |
rājñā dattātha dāśāya iyaṃ tava bhavatviti |
rūpasattvasamāyuktā sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ || 1-57-54||
MHB 1-57-55
सा तु सत्यवती नाम मत्स्यघात्यभिसंश्रयात् ।
आसीन्मत्स्यसगन्धैव कंचित्कालं शुचिस्मिता ॥ १-५७-५५॥
sā tu satyavatī nāma matsyaghātyabhisaṃśrayāt |
āsīnmatsyasagandhaiva kaṃcitkālaṃ śucismitā || 1-57-55||
MHB 1-57-56
शुश्रूषार्थं पितुर्नावं तां तु वाहयतीं जले ।
तीर्थयात्रां परिक्रामन्नपश्यद्वै पराशरः ॥ १-५७-५६॥
śuśrūṣārthaṃ piturnāvaṃ tāṃ tu vāhayatīṃ jale |
tīrthayātrāṃ parikrāmannapaśyadvai parāśaraḥ || 1-57-56||
MHB 1-57-57
अतीव रूपसंपन्नां सिद्धानामपि काङ्क्षिताम् ।
दृष्ट्वैव च स तां धीमांश्चकमे चारुदर्शनाम् ।
विद्वांस्तां वासवीं कन्यां कार्यवान्मुनिपुंगवः ॥ १-५७-५७॥
atīva rūpasaṃpannāṃ siddhānāmapi kāṅkṣitām |
dṛṣṭvaiva ca sa tāṃ dhīmāṃścakame cārudarśanām |
vidvāṃstāṃ vāsavīṃ kanyāṃ kāryavānmunipuṃgavaḥ || 1-57-57||
MHB 1-57-58
साब्रवीत्पश्य भगवन्पारावारे ऋषीन्स्थितान् ।
आवयोर्दृश्यतोरेभिः कथं नु स्यात्समागमः ॥ १-५७-५८॥
sābravītpaśya bhagavanpārāvāre ṛṣīnsthitān |
āvayordṛśyatorebhiḥ kathaṃ nu syātsamāgamaḥ || 1-57-58||
MHB 1-57-59
एवं तयोक्तो भगवान्नीहारमसृजत्प्रभुः ।
येन देशः स सर्वस्तु तमोभूत इवाभवत् ॥ १-५७-५९॥
evaṃ tayokto bhagavānnīhāramasṛjatprabhuḥ |
yena deśaḥ sa sarvastu tamobhūta ivābhavat || 1-57-59||
MHB 1-57-60
दृष्ट्वा सृष्टं तु नीहारं ततस्तं परमर्षिणा ।
विस्मिता चाब्रवीत्कन्या व्रीडिता च मनस्विनी ॥ १-५७-६०॥
dṛṣṭvā sṛṣṭaṃ tu nīhāraṃ tatastaṃ paramarṣiṇā |
vismitā cābravītkanyā vrīḍitā ca manasvinī || 1-57-60||
MHB 1-57-61
विद्धि मां भगवन्कन्यां सदा पितृवशानुगाम् ।
त्वत्संयोगाच्च दुष्येत कन्याभावो ममानघ ॥ १-५७-६१॥
viddhi māṃ bhagavankanyāṃ sadā pitṛvaśānugām |
tvatsaṃyogācca duṣyeta kanyābhāvo mamānagha || 1-57-61||
MHB 1-57-62
कन्यात्वे दूषिते चापि कथं शक्ष्ये द्विजोत्तम ।
गन्तुं गृहं गृहे चाहं धीमन्न स्थातुमुत्सहे ।
एतत्संचिन्त्य भगवन्विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ १-५७-६२॥
kanyātve dūṣite cāpi kathaṃ śakṣye dvijottama |
gantuṃ gṛhaṃ gṛhe cāhaṃ dhīmanna sthātumutsahe |
etatsaṃcintya bhagavanvidhatsva yadanantaram || 1-57-62||
MHB 1-57-63
एवमुक्तवतीं तां तु प्रीतिमानृषिसत्तमः ।
उवाच मत्प्रियं कृत्वा कन्यैव त्वं भविष्यसि ॥ १-५७-६३॥
evamuktavatīṃ tāṃ tu prītimānṛṣisattamaḥ |
uvāca matpriyaṃ kṛtvā kanyaiva tvaṃ bhaviṣyasi || 1-57-63||
MHB 1-57-64
वृणीष्व च वरं भीरु यं त्वमिच्छसि भामिनि ।
वृथा हि न प्रसादो मे भूतपूर्वः शुचिस्मिते ॥ १-५७-६४॥
vṛṇīṣva ca varaṃ bhīru yaṃ tvamicchasi bhāmini |
vṛthā hi na prasādo me bhūtapūrvaḥ śucismite || 1-57-64||
MHB 1-57-65
एवमुक्ता वरं वव्रे गात्रसौगन्ध्यमुत्तमम् ।
स चास्यै भगवान्प्रादान्मनसः काङ्क्षितं प्रभुः ॥ १-५७-६५॥
evamuktā varaṃ vavre gātrasaugandhyamuttamam |
sa cāsyai bhagavānprādānmanasaḥ kāṅkṣitaṃ prabhuḥ || 1-57-65||
MHB 1-57-66
ततो लब्धवरा प्रीता स्त्रीभावगुणभूषिता ।
जगाम सह संसर्गमृषिणाद्भुतकर्मणा ॥ १-५७-६६॥
tato labdhavarā prītā strībhāvaguṇabhūṣitā |
jagāma saha saṃsargamṛṣiṇādbhutakarmaṇā || 1-57-66||
MHB 1-57-67
तेन गन्धवतीत्येव नामास्याः प्रथितं भुवि ।
तस्यास्तु योजनाद्गन्धमाजिघ्रन्ति नरा भुवि ॥ १-५७-६७॥
tena gandhavatītyeva nāmāsyāḥ prathitaṃ bhuvi |
tasyāstu yojanādgandhamājighranti narā bhuvi || 1-57-67||
MHB 1-57-68
ततो योजनगन्धेति तस्या नाम परिश्रुतम् ।
पराशरोऽपि भगवाञ्जगाम स्वं निवेशनम् ॥ १-५७-६८॥
tato yojanagandheti tasyā nāma pariśrutam |
parāśaro'pi bhagavāñjagāma svaṃ niveśanam || 1-57-68||
MHB 1-57-69
इति सत्यवती हृष्टा लब्ध्वा वरमनुत्तमम् ।
पराशरेण संयुक्ता सद्यो गर्भं सुषाव सा ।
जज्ञे च यमुनाद्वीपे पाराशर्यः स वीर्यवान् ॥ १-५७-६९॥
iti satyavatī hṛṣṭā labdhvā varamanuttamam |
parāśareṇa saṃyuktā sadyo garbhaṃ suṣāva sā |
jajñe ca yamunādvīpe pārāśaryaḥ sa vīryavān || 1-57-69||
MHB 1-57-70
स मातरमुपस्थाय तपस्येव मनो दधे ।
स्मृतोऽहं दर्शयिष्यामि कृत्येष्विति च सोऽब्रवीत् ॥ १-५७-७०॥
sa mātaramupasthāya tapasyeva mano dadhe |
smṛto'haṃ darśayiṣyāmi kṛtyeṣviti ca so'bravīt || 1-57-70||
MHB 1-57-71
एवं द्वैपायनो जज्ञे सत्यवत्यां पराशरात् ।
द्वीपे न्यस्तः स यद्बालस्तस्माद्द्वैपायनोऽभवत् ॥ १-५७-७१॥
evaṃ dvaipāyano jajñe satyavatyāṃ parāśarāt |
dvīpe nyastaḥ sa yadbālastasmāddvaipāyano'bhavat || 1-57-71||
MHB 1-57-72
पादापसारिणं धर्मं विद्वान्स तु युगे युगे ।
आयुः शक्तिं च मर्त्यानां युगानुगमवेक्ष्य च ॥ १-५७-७२॥
pādāpasāriṇaṃ dharmaṃ vidvānsa tu yuge yuge |
āyuḥ śaktiṃ ca martyānāṃ yugānugamavekṣya ca || 1-57-72||
MHB 1-57-73
ब्रह्मणो ब्राह्मणानां च तथानुग्रहकाम्यया ।
विव्यास वेदान्यस्माच्च तस्माद्व्यास इति स्मृतः ॥ १-५७-७३॥
brahmaṇo brāhmaṇānāṃ ca tathānugrahakāmyayā |
vivyāsa vedānyasmācca tasmādvyāsa iti smṛtaḥ || 1-57-73||
MHB 1-57-74
वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्चमान् ।
सुमन्तुं जैमिनिं पैलं शुकं चैव स्वमात्मजम् ॥ १-५७-७४॥
vedānadhyāpayāmāsa mahābhāratapañcamān |
sumantuṃ jaiminiṃ pailaṃ śukaṃ caiva svamātmajam || 1-57-74||
MHB 1-57-75
प्रभुर्वरिष्ठो वरदो वैशंपायनमेव च ।
संहितास्तैः पृथक्त्वेन भारतस्य प्रकाशिताः ॥ १-५७-७५॥
prabhurvariṣṭho varado vaiśaṃpāyanameva ca |
saṃhitāstaiḥ pṛthaktvena bhāratasya prakāśitāḥ || 1-57-75||
MHB 1-57-76
तथा भीष्मः शांतनवो गङ्गायाममितद्युतिः ।
वसुवीर्यात्समभवन्महावीर्यो महायशाः ॥ १-५७-७६॥
tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavo gaṅgāyāmamitadyutiḥ |
vasuvīryātsamabhavanmahāvīryo mahāyaśāḥ || 1-57-76||
MHB 1-57-77
शूले प्रोतः पुराणर्षिरचोरश्चोरशङ्कया ।
अणीमाण्डव्य इति वै विख्यातः सुमहायशाः ॥ १-५७-७७॥
śūle protaḥ purāṇarṣiracoraścoraśaṅkayā |
aṇīmāṇḍavya iti vai vikhyātaḥ sumahāyaśāḥ || 1-57-77||
MHB 1-57-78
स धर्ममाहूय पुरा महर्षिरिदमुक्तवान् ।
इषीकया मया बाल्यादेका विद्धा शकुन्तिका ॥ १-५७-७८॥
sa dharmamāhūya purā maharṣiridamuktavān |
iṣīkayā mayā bālyādekā viddhā śakuntikā || 1-57-78||
MHB 1-57-79
तत्किल्बिषं स्मरे धर्म नान्यत्पापमहं स्मरे ।
तन्मे सहस्रसमितं कस्मान्नेहाजयत्तपः ॥ १-५७-७९॥
tatkilbiṣaṃ smare dharma nānyatpāpamahaṃ smare |
tanme sahasrasamitaṃ kasmānnehājayattapaḥ || 1-57-79||
MHB 1-57-80
गरीयान्ब्राह्मणवधः सर्वभूतवधाद्यतः ।
तस्मात्त्वं किल्बिषादस्माच्छूद्रयोनौ जनिष्यसि ॥ १-५७-८०॥
garīyānbrāhmaṇavadhaḥ sarvabhūtavadhādyataḥ |
tasmāttvaṃ kilbiṣādasmācchūdrayonau janiṣyasi || 1-57-80||
MHB 1-57-81
तेन शापेन धर्मोऽपि शूद्रयोनावजायत ।
विद्वान्विदुररूपेण धार्मी तनुरकिल्बिषी ॥ १-५७-८१॥
tena śāpena dharmo'pi śūdrayonāvajāyata |
vidvānvidurarūpeṇa dhārmī tanurakilbiṣī || 1-57-81||
MHB 1-57-82
संजयो मुनिकल्पस्तु जज्ञे सूतो गवल्गणात् ।
सूर्याच्च कुन्तिकन्यायां जज्ञे कर्णो महारथः ।
सहजं कवचं बिभ्रत्कुण्डलोद्द्योतिताननः ॥ १-५७-८२॥
saṃjayo munikalpastu jajñe sūto gavalgaṇāt |
sūryācca kuntikanyāyāṃ jajñe karṇo mahārathaḥ |
sahajaṃ kavacaṃ bibhratkuṇḍaloddyotitānanaḥ || 1-57-82||
MHB 1-57-83
अनुग्रहार्थं लोकानां विष्णुर्लोकनमस्कृतः ।
वसुदेवात्तु देवक्यां प्रादुर्भूतो महायशाः ॥ १-५७-८३॥
anugrahārthaṃ lokānāṃ viṣṇurlokanamaskṛtaḥ |
vasudevāttu devakyāṃ prādurbhūto mahāyaśāḥ || 1-57-83||
MHB 1-57-84
अनादिनिधनो देवः स कर्ता जगतः प्रभुः ।
अव्यक्तमक्षरं ब्रह्म प्रधानं निर्गुणात्मकम् ॥ १-५७-८४॥
anādinidhano devaḥ sa kartā jagataḥ prabhuḥ |
avyaktamakṣaraṃ brahma pradhānaṃ nirguṇātmakam || 1-57-84||
MHB 1-57-85
आत्मानमव्ययं चैव प्रकृतिं प्रभवं परम् ।
पुरुषं विश्वकर्माणं सत्त्वयोगं ध्रुवाक्षरम् ॥ १-५७-८५॥
ātmānamavyayaṃ caiva prakṛtiṃ prabhavaṃ param |
puruṣaṃ viśvakarmāṇaṃ sattvayogaṃ dhruvākṣaram || 1-57-85||
MHB 1-57-86
अनन्तमचलं देवं हंसं नारायणं प्रभुम् ।
धातारमजरं नित्यं तमाहुः परमव्ययम् ॥ १-५७-८६॥
anantamacalaṃ devaṃ haṃsaṃ nārāyaṇaṃ prabhum |
dhātāramajaraṃ nityaṃ tamāhuḥ paramavyayam || 1-57-86||
MHB 1-57-87
पुरुषः स विभुः कर्ता सर्वभूतपितामहः ।
धर्मसंवर्धनार्थाय प्रजज्ञेऽन्धकवृष्णिषु ॥ १-५७-८७॥
puruṣaḥ sa vibhuḥ kartā sarvabhūtapitāmahaḥ |
dharmasaṃvardhanārthāya prajajñe'ndhakavṛṣṇiṣu || 1-57-87||
MHB 1-57-88
अस्त्रज्ञौ तु महावीर्यौ सर्वशस्त्रविशारदौ ।
सात्यकिः कृतवर्मा च नारायणमनुव्रतौ ।
सत्यकाद्धृदिकाच्चैव जज्ञातेऽस्त्रविशारदौ ॥ १-५७-८८॥
astrajñau tu mahāvīryau sarvaśastraviśāradau |
sātyakiḥ kṛtavarmā ca nārāyaṇamanuvratau |
satyakāddhṛdikāccaiva jajñāte'straviśāradau || 1-57-88||
MHB 1-57-89
भरद्वाजस्य च स्कन्नं द्रोण्यां शुक्रमवर्धत ।
महर्षेरुग्रतपसस्तस्माद्द्रोणो व्यजायत ॥ १-५७-८९॥
bharadvājasya ca skannaṃ droṇyāṃ śukramavardhata |
maharṣerugratapasastasmāddroṇo vyajāyata || 1-57-89||
MHB 1-57-90
गौतमान्मिथुनं जज्ञे शरस्तम्बाच्छरद्वतः ।
अश्वत्थाम्नश्च जननी कृपश्चैव महाबलः ।
अश्वत्थामा ततो जज्ञे द्रोणादस्त्रभृतां वरः ॥ १-५७-९०॥
gautamānmithunaṃ jajñe śarastambāccharadvataḥ |
aśvatthāmnaśca jananī kṛpaścaiva mahābalaḥ |
aśvatthāmā tato jajñe droṇādastrabhṛtāṃ varaḥ || 1-57-90||
MHB 1-57-91
तथैव धृष्टद्युम्नोऽपि साक्षादग्निसमद्युतिः ।
वैताने कर्मणि तते पावकात्समजायत ।
वीरो द्रोणविनाशाय धनुषा सह वीर्यवान् ॥ १-५७-९१॥
tathaiva dhṛṣṭadyumno'pi sākṣādagnisamadyutiḥ |
vaitāne karmaṇi tate pāvakātsamajāyata |
vīro droṇavināśāya dhanuṣā saha vīryavān || 1-57-91||
MHB 1-57-92
तथैव वेद्यां कृष्णापि जज्ञे तेजस्विनी शुभा ।
विभ्राजमाना वपुषा बिभ्रती रूपमुत्तमम् ॥ १-५७-९२॥
tathaiva vedyāṃ kṛṣṇāpi jajñe tejasvinī śubhā |
vibhrājamānā vapuṣā bibhratī rūpamuttamam || 1-57-92||
MHB 1-57-93
प्रह्रादशिष्यो नग्नजित्सुबलश्चाभवत्ततः ।
तस्य प्रजा धर्महन्त्री जज्ञे देवप्रकोपनात् ॥ १-५७-९३॥
prahrādaśiṣyo nagnajitsubalaścābhavattataḥ |
tasya prajā dharmahantrī jajñe devaprakopanāt || 1-57-93||
MHB 1-57-94
गान्धारराजपुत्रोऽभूच्छकुनिः सौबलस्तथा ।
दुर्योधनस्य माता च जज्ञातेऽर्थविदावुभौ ॥ १-५७-९४॥
gāndhārarājaputro'bhūcchakuniḥ saubalastathā |
duryodhanasya mātā ca jajñāte'rthavidāvubhau || 1-57-94||
MHB 1-57-95
कृष्णद्वैपायनाज्जज्ञे धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य पाण्डुश्चैव महाबलः ॥ १-५७-९५॥
kṛṣṇadvaipāyanājjajñe dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ |
kṣetre vicitravīryasya pāṇḍuścaiva mahābalaḥ || 1-57-95||
MHB 1-57-96
पाण्डोस्तु जज्ञिरे पञ्च पुत्रा देवसमाः पृथक् ।
द्वयोः स्त्रियोर्गुणज्येष्ठस्तेषामासीद्युधिष्ठिरः ॥ १-५७-९६॥
pāṇḍostu jajñire pañca putrā devasamāḥ pṛthak |
dvayoḥ striyorguṇajyeṣṭhasteṣāmāsīdyudhiṣṭhiraḥ || 1-57-96||
MHB 1-57-97
धर्माद्युधिष्ठिरो जज्ञे मारुतात्तु वृकोदरः ।
इन्द्राद्धनंजयः श्रीमान्सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ १-५७-९७॥
dharmādyudhiṣṭhiro jajñe mārutāttu vṛkodaraḥ |
indrāddhanaṃjayaḥ śrīmānsarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ || 1-57-97||
MHB 1-57-98
जज्ञाते रूपसंपन्नावश्विभ्यां तु यमावुभौ ।
नकुलः सहदेवश्च गुरुशुश्रूषणे रतौ ॥ १-५७-९८॥
jajñāte rūpasaṃpannāvaśvibhyāṃ tu yamāvubhau |
nakulaḥ sahadevaśca guruśuśrūṣaṇe ratau || 1-57-98||
MHB 1-57-99
तथा पुत्रशतं जज्ञे धृतराष्ट्रस्य धीमतः ।
दुर्योधनप्रभृतयो युयुत्सुः करणस्तथा ॥ १-५७-९९॥
tathā putraśataṃ jajñe dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ |
duryodhanaprabhṛtayo yuyutsuḥ karaṇastathā || 1-57-99||
MHB 1-57-100
अभिमन्युः सुभद्रायामर्जुनादभ्यजायत ।
स्वस्रीयो वासुदेवस्य पौत्रः पाण्डोर्महात्मनः ॥ १-५७-१००॥
abhimanyuḥ subhadrāyāmarjunādabhyajāyata |
svasrīyo vāsudevasya pautraḥ pāṇḍormahātmanaḥ || 1-57-100||
MHB 1-57-101
पाण्डवेभ्योऽपि पञ्चभ्यः कृष्णायां पञ्च जज्ञिरे ।
कुमारा रूपसंपन्नाः सर्वशस्त्रविशारदाः ॥ १-५७-१०१॥
pāṇḍavebhyo'pi pañcabhyaḥ kṛṣṇāyāṃ pañca jajñire |
kumārā rūpasaṃpannāḥ sarvaśastraviśāradāḥ || 1-57-101||
MHB 1-57-102
प्रतिविन्ध्यो युधिष्ठिरात्सुतसोमो वृकोदरात् ।
अर्जुनाच्छ्रुतकीर्तिस्तु शतानीकस्तु नाकुलिः ॥ १-५७-१०२॥
prativindhyo yudhiṣṭhirātsutasomo vṛkodarāt |
arjunācchrutakīrtistu śatānīkastu nākuliḥ || 1-57-102||
MHB 1-57-103
तथैव सहदेवाच्च श्रुतसेनः प्रतापवान् ।
हिडिम्बायां च भीमेन वने जज्ञे घटोत्कचः ॥ १-५७-१०३॥
tathaiva sahadevācca śrutasenaḥ pratāpavān |
hiḍimbāyāṃ ca bhīmena vane jajñe ghaṭotkacaḥ || 1-57-103||
MHB 1-57-104
शिखण्डी द्रुपदाज्जज्ञे कन्या पुत्रत्वमागता ।
यां यक्षः पुरुषं चक्रे स्थूणः प्रियचिकीर्षया ॥ १-५७-१०४॥
śikhaṇḍī drupadājjajñe kanyā putratvamāgatā |
yāṃ yakṣaḥ puruṣaṃ cakre sthūṇaḥ priyacikīrṣayā || 1-57-104||
MHB 1-57-105
कुरूणां विग्रहे तस्मिन्समागच्छन्बहून्यथ ।
राज्ञां शतसहस्राणि योत्स्यमानानि संयुगे ॥ १-५७-१०५॥
kurūṇāṃ vigrahe tasminsamāgacchanbahūnyatha |
rājñāṃ śatasahasrāṇi yotsyamānāni saṃyuge || 1-57-105||
MHB 1-57-106
तेषामपरिमेयानि नामधेयानि सर्वशः ।
न शक्यं परिसंख्यातुं वर्षाणामयुतैरपि ।
एते तु कीर्तिता मुख्या यैराख्यानमिदं ततम् ॥ १-५७-१०६॥
teṣāmaparimeyāni nāmadheyāni sarvaśaḥ |
na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ varṣāṇāmayutairapi |
ete tu kīrtitā mukhyā yairākhyānamidaṃ tatam || 1-57-106||
Adhyaya: 58/225 (51)
MHB 1-58-1
जनमेजय उवाच ।
य एते कीर्तिता ब्रह्मन्ये चान्ये नानुकीर्तिताः ।
सम्यक्ताञ्श्रोतुमिच्छामि राज्ञश्चान्यान्सुवर्चसः ॥ १-५८-१॥
janamejaya uvāca |
ya ete kīrtitā brahmanye cānye nānukīrtitāḥ |
samyaktāñśrotumicchāmi rājñaścānyānsuvarcasaḥ || 1-58-1||
MHB 1-58-2
यदर्थमिह संभूता देवकल्पा महारथाः ।
भुवि तन्मे महाभाग सम्यगाख्यातुमर्हसि ॥ १-५८-२॥
yadarthamiha saṃbhūtā devakalpā mahārathāḥ |
bhuvi tanme mahābhāga samyagākhyātumarhasi || 1-58-2||
MHB 1-58-3
वैशंपायन उवाच ।
रहस्यं खल्विदं राजन्देवानामिति नः श्रुतम् ।
तत्तु ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयंभुवे ॥ १-५८-३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
rahasyaṃ khalvidaṃ rājandevānāmiti naḥ śrutam |
tattu te kathayiṣyāmi namaskṛtvā svayaṃbhuve || 1-58-3||
MHB 1-58-4
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां पुरा ।
जामदग्न्यस्तपस्तेपे महेन्द्रे पर्वतोत्तमे ॥ १-५८-४॥
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ purā |
jāmadagnyastapastepe mahendre parvatottame || 1-58-4||
MHB 1-58-5
तदा निःक्षत्रिये लोके भार्गवेण कृते सति ।
ब्राह्मणान्क्षत्रिया राजन्गर्भार्थिन्योऽभिचक्रमुः ॥ १-५८-५॥
tadā niḥkṣatriye loke bhārgaveṇa kṛte sati |
brāhmaṇānkṣatriyā rājangarbhārthinyo'bhicakramuḥ || 1-58-5||
MHB 1-58-6
ताभिः सह समापेतुर्ब्राह्मणाः संशितव्रताः ।
ऋतावृतौ नरव्याघ्र न कामान्नानृतौ तथा ॥ १-५८-६॥
tābhiḥ saha samāpeturbrāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ |
ṛtāvṛtau naravyāghra na kāmānnānṛtau tathā || 1-58-6||
MHB 1-58-7
तेभ्यस्तु लेभिरे गर्भान्क्षत्रियास्ताः सहस्रशः ।
ततः सुषुविरे राजन्क्षत्रियान्वीर्यसंमतान् ।
कुमारांश्च कुमारीश्च पुनः क्षत्राभिवृद्धये ॥ १-५८-७॥
tebhyastu lebhire garbhānkṣatriyāstāḥ sahasraśaḥ |
tataḥ suṣuvire rājankṣatriyānvīryasaṃmatān |
kumārāṃśca kumārīśca punaḥ kṣatrābhivṛddhaye || 1-58-7||
MHB 1-58-8
एवं तद्ब्राह्मणैः क्षत्रं क्षत्रियासु तपस्विभिः ।
जातमृध्यत धर्मेण सुदीर्घेणायुषान्वितम् ।
चत्वारोऽपि तदा वर्णा बभूवुर्ब्राह्मणोत्तराः ॥ १-५८-८॥
evaṃ tadbrāhmaṇaiḥ kṣatraṃ kṣatriyāsu tapasvibhiḥ |
jātamṛdhyata dharmeṇa sudīrgheṇāyuṣānvitam |
catvāro'pi tadā varṇā babhūvurbrāhmaṇottarāḥ || 1-58-8||
MHB 1-58-9
अभ्यगच्छन्नृतौ नारीं न कामान्नानृतौ तथा ।
तथैवान्यानि भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि ।
ऋतौ दारांश्च गच्छन्ति तदा स्म भरतर्षभ ॥ १-५८-९॥
abhyagacchannṛtau nārīṃ na kāmānnānṛtau tathā |
tathaivānyāni bhūtāni tiryagyonigatānyapi |
ṛtau dārāṃśca gacchanti tadā sma bharatarṣabha || 1-58-9||
MHB 1-58-10
ततोऽवर्धन्त धर्मेण सहस्रशतजीविनः ।
ताः प्रजाः पृथिवीपाल धर्मव्रतपरायणाः ।
आधिभिर्व्याधिभिश्चैव विमुक्ताः सर्वशो नराः ॥ १-५८-१०॥
tato'vardhanta dharmeṇa sahasraśatajīvinaḥ |
tāḥ prajāḥ pṛthivīpāla dharmavrataparāyaṇāḥ |
ādhibhirvyādhibhiścaiva vimuktāḥ sarvaśo narāḥ || 1-58-10||
MHB 1-58-11
अथेमां सागरापाङ्गां गां गजेन्द्रगताखिलाम् ।
अध्यतिष्ठत्पुनः क्षत्रं सशैलवनकाननाम् ॥ १-५८-११॥
athemāṃ sāgarāpāṅgāṃ gāṃ gajendragatākhilām |
adhyatiṣṭhatpunaḥ kṣatraṃ saśailavanakānanām || 1-58-11||
MHB 1-58-12
प्रशासति पुनः क्षत्रे धर्मेणेमां वसुंधराम् ।
ब्राह्मणाद्यास्तदा वर्णा लेभिरे मुदमुत्तमाम् ॥ १-५८-१२॥
praśāsati punaḥ kṣatre dharmeṇemāṃ vasuṃdharām |
brāhmaṇādyāstadā varṇā lebhire mudamuttamām || 1-58-12||
MHB 1-58-13
कामक्रोधोद्भवान्दोषान्निरस्य च नराधिपाः ।
दण्डं दण्ड्येषु धर्मेण प्रणयन्तोऽन्वपालयन् ॥ १-५८-१३॥
kāmakrodhodbhavāndoṣānnirasya ca narādhipāḥ |
daṇḍaṃ daṇḍyeṣu dharmeṇa praṇayanto'nvapālayan || 1-58-13||
MHB 1-58-14
तथा धर्मपरे क्षत्रे सहस्राक्षः शतक्रतुः ।
स्वादु देशे च काले च ववर्षाप्याययन्प्रजाः ॥ १-५८-१४॥
tathā dharmapare kṣatre sahasrākṣaḥ śatakratuḥ |
svādu deśe ca kāle ca vavarṣāpyāyayanprajāḥ || 1-58-14||
MHB 1-58-15
न बाल एव म्रियते तदा कश्चिन्नराधिप ।
न च स्त्रियं प्रजानाति कश्चिदप्राप्तयौवनः ॥ १-५८-१५॥
na bāla eva mriyate tadā kaścinnarādhipa |
na ca striyaṃ prajānāti kaścidaprāptayauvanaḥ || 1-58-15||
MHB 1-58-16
एवमायुष्मतीभिस्तु प्रजाभिर्भरतर्षभ ।
इयं सागरपर्यन्ता समापूर्यत मेदिनी ॥ १-५८-१६॥
evamāyuṣmatībhistu prajābhirbharatarṣabha |
iyaṃ sāgaraparyantā samāpūryata medinī || 1-58-16||
MHB 1-58-17
ईजिरे च महायज्ञैः क्षत्रिया बहुदक्षिणैः ।
साङ्गोपनिषदान्वेदान्विप्राश्चाधीयते तदा ॥ १-५८-१७॥
ījire ca mahāyajñaiḥ kṣatriyā bahudakṣiṇaiḥ |
sāṅgopaniṣadānvedānviprāścādhīyate tadā || 1-58-17||
MHB 1-58-18
न च विक्रीणते ब्रह्म ब्राह्मणाः स्म तदा नृप ।
न च शूद्रसमाभ्याशे वेदानुच्चारयन्त्युत ॥ १-५८-१८॥
na ca vikrīṇate brahma brāhmaṇāḥ sma tadā nṛpa |
na ca śūdrasamābhyāśe vedānuccārayantyuta || 1-58-18||
MHB 1-58-19
कारयन्तः कृषिं गोभिस्तथा वैश्याः क्षिताविह ।
न गामयुञ्जन्त धुरि कृशाङ्गाश्चाप्यजीवयन् ॥ १-५८-१९॥
kārayantaḥ kṛṣiṃ gobhistathā vaiśyāḥ kṣitāviha |
na gāmayuñjanta dhuri kṛśāṅgāścāpyajīvayan || 1-58-19||
MHB 1-58-20
फेनपांश्च तथा वत्सान्न दुहन्ति स्म मानवाः ।
न कूटमानैर्वणिजः पण्यं विक्रीणते तदा ॥ १-५८-२०॥
phenapāṃśca tathā vatsānna duhanti sma mānavāḥ |
na kūṭamānairvaṇijaḥ paṇyaṃ vikrīṇate tadā || 1-58-20||
MHB 1-58-21
कर्माणि च नरव्याघ्र धर्मोपेतानि मानवाः ।
धर्ममेवानुपश्यन्तश्चक्रुर्धर्मपरायणाः ॥ १-५८-२१॥
karmāṇi ca naravyāghra dharmopetāni mānavāḥ |
dharmamevānupaśyantaścakrurdharmaparāyaṇāḥ || 1-58-21||
MHB 1-58-22
स्वकर्मनिरताश्चासन्सर्वे वर्णा नराधिप ।
एवं तदा नरव्याघ्र धर्मो न ह्रसते क्वचित् ॥ १-५८-२२॥
svakarmaniratāścāsansarve varṇā narādhipa |
evaṃ tadā naravyāghra dharmo na hrasate kvacit || 1-58-22||
MHB 1-58-23
काले गावः प्रसूयन्ते नार्यश्च भरतर्षभ ।
फलन्त्यृतुषु वृक्षाश्च पुष्पाणि च फलानि च ॥ १-५८-२३॥
kāle gāvaḥ prasūyante nāryaśca bharatarṣabha |
phalantyṛtuṣu vṛkṣāśca puṣpāṇi ca phalāni ca || 1-58-23||
MHB 1-58-24
एवं कृतयुगे सम्यग्वर्तमाने तदा नृप ।
आपूर्यत मही कृत्स्ना प्राणिभिर्बहुभिर्भृशम् ॥ १-५८-२४॥
evaṃ kṛtayuge samyagvartamāne tadā nṛpa |
āpūryata mahī kṛtsnā prāṇibhirbahubhirbhṛśam || 1-58-24||
MHB 1-58-25
ततः समुदिते लोके मानुषे भरतर्षभ ।
असुरा जज्ञिरे क्षेत्रे राज्ञां मनुजपुंगव ॥ १-५८-२५॥
tataḥ samudite loke mānuṣe bharatarṣabha |
asurā jajñire kṣetre rājñāṃ manujapuṃgava || 1-58-25||
MHB 1-58-26
आदित्यैर्हि तदा दैत्या बहुशो निर्जिता युधि ।
ऐश्वर्याद्भ्रंशिताश्चापि संबभूवुः क्षिताविह ॥ १-५८-२६॥
ādityairhi tadā daityā bahuśo nirjitā yudhi |
aiśvaryādbhraṃśitāścāpi saṃbabhūvuḥ kṣitāviha || 1-58-26||
MHB 1-58-27
इह देवत्वमिच्छन्तो मानुषेषु मनस्विनः ।
जज्ञिरे भुवि भूतेषु तेषु तेष्वसुरा विभो ॥ १-५८-२७॥
iha devatvamicchanto mānuṣeṣu manasvinaḥ |
jajñire bhuvi bhūteṣu teṣu teṣvasurā vibho || 1-58-27||
MHB 1-58-28
गोष्वश्वेषु च राजेन्द्र खरोष्ट्रमहिषेषु च ।
क्रव्यादेषु च भूतेषु गजेषु च मृगेषु च ॥ १-५८-२८॥
goṣvaśveṣu ca rājendra kharoṣṭramahiṣeṣu ca |
kravyādeṣu ca bhūteṣu gajeṣu ca mṛgeṣu ca || 1-58-28||
MHB 1-58-29
जातैरिह महीपाल जायमानैश्च तैर्मही ।
न शशाकात्मनात्मानमियं धारयितुं धरा ॥ १-५८-२९॥
jātairiha mahīpāla jāyamānaiśca tairmahī |
na śaśākātmanātmānamiyaṃ dhārayituṃ dharā || 1-58-29||
MHB 1-58-30
अथ जाता महीपालाः केचिद्बलसमन्विताः ।
दितेः पुत्रा दनोश्चैव तस्माल्लोकादिह च्युताः ॥ १-५८-३०॥
atha jātā mahīpālāḥ kecidbalasamanvitāḥ |
diteḥ putrā danoścaiva tasmāllokādiha cyutāḥ || 1-58-30||
MHB 1-58-31
वीर्यवन्तोऽवलिप्तास्ते नानारूपधरा महीम् ।
इमां सागरपर्यन्तां परीयुररिमर्दनाः ॥ १-५८-३१॥
vīryavanto'valiptāste nānārūpadharā mahīm |
imāṃ sāgaraparyantāṃ parīyurarimardanāḥ || 1-58-31||
MHB 1-58-32
ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्याञ्शूद्रांश्चैवाप्यपीडयन् ।
अन्यानि चैव भूतानि पीडयामासुरोजसा ॥ १-५८-३२॥
brāhmaṇānkṣatriyānvaiśyāñśūdrāṃścaivāpyapīḍayan |
anyāni caiva bhūtāni pīḍayāmāsurojasā || 1-58-32||
MHB 1-58-33
त्रासयन्तो विनिघ्नन्तस्तांस्तान्भूतगणांश्च ते ।
विचेरुः सर्वतो राजन्महीं शतसहस्रशः ॥ १-५८-३३॥
trāsayanto vinighnantastāṃstānbhūtagaṇāṃśca te |
viceruḥ sarvato rājanmahīṃ śatasahasraśaḥ || 1-58-33||
MHB 1-58-34
आश्रमस्थान्महर्षींश्च धर्षयन्तस्ततस्ततः ।
अब्रह्मण्या वीर्यमदा मत्ता मदबलेन च ॥ १-५८-३४॥
āśramasthānmaharṣīṃśca dharṣayantastatastataḥ |
abrahmaṇyā vīryamadā mattā madabalena ca || 1-58-34||
MHB 1-58-35
एवं वीर्यबलोत्सिक्तैर्भूरियं तैर्महासुरैः ।
पीड्यमाना महीपाल ब्रह्माणमुपचक्रमे ॥ १-५८-३५॥
evaṃ vīryabalotsiktairbhūriyaṃ tairmahāsuraiḥ |
pīḍyamānā mahīpāla brahmāṇamupacakrame || 1-58-35||
MHB 1-58-36
न हीमां पवनो राजन्न नागा न नगा महीम् ।
तदा धारयितुं शेकुराक्रान्तां दानवैर्बलात् ॥ १-५८-३६॥
na hīmāṃ pavano rājanna nāgā na nagā mahīm |
tadā dhārayituṃ śekurākrāntāṃ dānavairbalāt || 1-58-36||
MHB 1-58-37
ततो मही महीपाल भारार्ता भयपीडिता ।
जगाम शरणं देवं सर्वभूतपितामहम् ॥ १-५८-३७॥
tato mahī mahīpāla bhārārtā bhayapīḍitā |
jagāma śaraṇaṃ devaṃ sarvabhūtapitāmaham || 1-58-37||
MHB 1-58-38
सा संवृतं महाभागैर्देवद्विजमहर्षिभिः ।
ददर्श देवं ब्रह्माणं लोककर्तारमव्ययम् ॥ १-५८-३८॥
sā saṃvṛtaṃ mahābhāgairdevadvijamaharṣibhiḥ |
dadarśa devaṃ brahmāṇaṃ lokakartāramavyayam || 1-58-38||
MHB 1-58-39
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च बन्दिकर्मसु निष्ठितैः ।
वन्द्यमानं मुदोपेतैर्ववन्दे चैनमेत्य सा ॥ १-५८-३९॥
gandharvairapsarobhiśca bandikarmasu niṣṭhitaiḥ |
vandyamānaṃ mudopetairvavande cainametya sā || 1-58-39||
MHB 1-58-40
अथ विज्ञापयामास भूमिस्तं शरणार्थिनी ।
संनिधौ लोकपालानां सर्वेषामेव भारत ॥ १-५८-४०॥
atha vijñāpayāmāsa bhūmistaṃ śaraṇārthinī |
saṃnidhau lokapālānāṃ sarveṣāmeva bhārata || 1-58-40||
MHB 1-58-41
तत्प्रधानात्मनस्तस्य भूमेः कृत्यं स्वयंभुवः ।
पूर्वमेवाभवद्राजन्विदितं परमेष्ठिनः ॥ १-५८-४१॥
tatpradhānātmanastasya bhūmeḥ kṛtyaṃ svayaṃbhuvaḥ |
pūrvamevābhavadrājanviditaṃ parameṣṭhinaḥ || 1-58-41||
MHB 1-58-42
स्रष्टा हि जगतः कस्मान्न संबुध्येत भारत ।
सुरासुराणां लोकानामशेषेण मनोगतम् ॥ १-५८-४२॥
sraṣṭā hi jagataḥ kasmānna saṃbudhyeta bhārata |
surāsurāṇāṃ lokānāmaśeṣeṇa manogatam || 1-58-42||
MHB 1-58-43
तामुवाच महाराज भूमिं भूमिपतिर्विभुः ।
प्रभवः सर्वभूतानामीशः शंभुः प्रजापतिः ॥ १-५८-४३॥
tāmuvāca mahārāja bhūmiṃ bhūmipatirvibhuḥ |
prabhavaḥ sarvabhūtānāmīśaḥ śaṃbhuḥ prajāpatiḥ || 1-58-43||
MHB 1-58-44
यदर्थमसि संप्राप्ता मत्सकाशं वसुंधरे ।
तदर्थं संनियोक्ष्यामि सर्वानेव दिवौकसः ॥ १-५८-४४॥
yadarthamasi saṃprāptā matsakāśaṃ vasuṃdhare |
tadarthaṃ saṃniyokṣyāmi sarvāneva divaukasaḥ || 1-58-44||
MHB 1-58-45
इत्युक्त्वा स महीं देवो ब्रह्मा राजन्विसृज्य च ।
आदिदेश तदा सर्वान्विबुधान्भूतकृत्स्वयम् ॥ १-५८-४५॥
ityuktvā sa mahīṃ devo brahmā rājanvisṛjya ca |
ādideśa tadā sarvānvibudhānbhūtakṛtsvayam || 1-58-45||
MHB 1-58-46
अस्या भूमेर्निरसितुं भारं भागैः पृथक्पृथक् ।
अस्यामेव प्रसूयध्वं विरोधायेति चाब्रवीत् ॥ १-५८-४६॥
asyā bhūmernirasituṃ bhāraṃ bhāgaiḥ pṛthakpṛthak |
asyāmeva prasūyadhvaṃ virodhāyeti cābravīt || 1-58-46||
MHB 1-58-47
तथैव च समानीय गन्धर्वाप्सरसां गणान् ।
उवाच भगवान्सर्वानिदं वचनमुत्तमम् ।
स्वैरंशैः संप्रसूयध्वं यथेष्टं मानुषेष्विति ॥ १-५८-४७॥
tathaiva ca samānīya gandharvāpsarasāṃ gaṇān |
uvāca bhagavānsarvānidaṃ vacanamuttamam |
svairaṃśaiḥ saṃprasūyadhvaṃ yatheṣṭaṃ mānuṣeṣviti || 1-58-47||
MHB 1-58-48
अथ शक्रादयः सर्वे श्रुत्वा सुरगुरोर्वचः ।
तथ्यमर्थ्यं च पथ्यं च तस्य ते जगृहुस्तदा ॥ १-५८-४८॥
atha śakrādayaḥ sarve śrutvā suragurorvacaḥ |
tathyamarthyaṃ ca pathyaṃ ca tasya te jagṛhustadā || 1-58-48||
MHB 1-58-49
अथ ते सर्वशोंऽशैः स्वैर्गन्तुं भूमिं कृतक्षणाः ।
नारायणममित्रघ्नं वैकुण्ठमुपचक्रमुः ॥ १-५८-४९॥
atha te sarvaśoṃ'śaiḥ svairgantuṃ bhūmiṃ kṛtakṣaṇāḥ |
nārāyaṇamamitraghnaṃ vaikuṇṭhamupacakramuḥ || 1-58-49||
MHB 1-58-50
यः स चक्रगदापाणिः पीतवासासितप्रभः ।
पद्मनाभः सुरारिघ्नः पृथुचार्वञ्चितेक्षणः ॥ १-५८-५०॥
yaḥ sa cakragadāpāṇiḥ pītavāsāsitaprabhaḥ |
padmanābhaḥ surārighnaḥ pṛthucārvañcitekṣaṇaḥ || 1-58-50||
MHB 1-58-51
तं भुवः शोधनायेन्द्र उवाच पुरुषोत्तमम् ।
अंशेनावतरस्वेति तथेत्याह च तं हरिः ॥ १-५८-५१॥
taṃ bhuvaḥ śodhanāyendra uvāca puruṣottamam |
aṃśenāvatarasveti tathetyāha ca taṃ hariḥ || 1-58-51||
Adhyaya: 59/225 (54)
MHB 1-59-1
वैशंपायन उवाच ।
अथ नारायणेनेन्द्रश्चकार सह संविदम् ।
अवतर्तुं महीं स्वर्गादंशतः सहितः सुरैः ॥ १-५९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
atha nārāyaṇenendraścakāra saha saṃvidam |
avatartuṃ mahīṃ svargādaṃśataḥ sahitaḥ suraiḥ || 1-59-1||
MHB 1-59-2
आदिश्य च स्वयं शक्रः सर्वानेव दिवौकसः ।
निर्जगाम पुनस्तस्मात्क्षयान्नारायणस्य ह ॥ १-५९-२॥
ādiśya ca svayaṃ śakraḥ sarvāneva divaukasaḥ |
nirjagāma punastasmātkṣayānnārāyaṇasya ha || 1-59-2||
MHB 1-59-3
तेऽमरारिविनाशाय सर्वलोकहिताय च ।
अवतेरुः क्रमेणेमां महीं स्वर्गाद्दिवौकसः ॥ १-५९-३॥
te'marārivināśāya sarvalokahitāya ca |
avateruḥ krameṇemāṃ mahīṃ svargāddivaukasaḥ || 1-59-3||
MHB 1-59-4
ततो ब्रह्मर्षिवंशेषु पार्थिवर्षिकुलेषु च ।
जज्ञिरे राजशार्दूल यथाकामं दिवौकसः ॥ १-५९-४॥
tato brahmarṣivaṃśeṣu pārthivarṣikuleṣu ca |
jajñire rājaśārdūla yathākāmaṃ divaukasaḥ || 1-59-4||
MHB 1-59-5
दानवान्राक्षसांश्चैव गन्धर्वान्पन्नगांस्तथा ।
पुरुषादानि चान्यानि जघ्नुः सत्त्वान्यनेकशः ॥ १-५९-५॥
dānavānrākṣasāṃścaiva gandharvānpannagāṃstathā |
puruṣādāni cānyāni jaghnuḥ sattvānyanekaśaḥ || 1-59-5||
MHB 1-59-6
दानवा राक्षसाश्चैव गन्धर्वाः पन्नगास्तथा ।
न तान्बलस्थान्बाल्येऽपि जघ्नुर्भरतसत्तम ॥ १-५९-६॥
dānavā rākṣasāścaiva gandharvāḥ pannagāstathā |
na tānbalasthānbālye'pi jaghnurbharatasattama || 1-59-6||
MHB 1-59-7
जनमेजय उवाच ।
देवदानवसंघानां गन्धर्वाप्सरसां तथा ।
मानवानां च सर्वेषां तथा वै यक्षरक्षसाम् ॥ १-५९-७॥
janamejaya uvāca |
devadānavasaṃghānāṃ gandharvāpsarasāṃ tathā |
mānavānāṃ ca sarveṣāṃ tathā vai yakṣarakṣasām || 1-59-7||
MHB 1-59-8
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन संभवं कृत्स्नमादितः ।
प्राणिनां चैव सर्वेषां सर्वशः सर्वविद्ध्यसि ॥ १-५९-८॥
śrotumicchāmi tattvena saṃbhavaṃ kṛtsnamāditaḥ |
prāṇināṃ caiva sarveṣāṃ sarvaśaḥ sarvaviddhyasi || 1-59-8||
MHB 1-59-9
वैशंपायन उवाच ।
हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयंभुवे ।
सुरादीनामहं सम्यग्लोकानां प्रभवाप्ययम् ॥ १-५९-९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtvā svayaṃbhuve |
surādīnāmahaṃ samyaglokānāṃ prabhavāpyayam || 1-59-9||
MHB 1-59-10
ब्रह्मणो मानसाः पुत्रा विदिताः षण्महर्षयः ।
मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥ १-५९-१०॥
brahmaṇo mānasāḥ putrā viditāḥ ṣaṇmaharṣayaḥ |
marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ || 1-59-10||
MHB 1-59-11
मरीचेः कश्यपः पुत्रः कश्यपात्तु इमाः प्रजाः ।
प्रजज्ञिरे महाभागा दक्षकन्यास्त्रयोदश ॥ १-५९-११॥
marīceḥ kaśyapaḥ putraḥ kaśyapāttu imāḥ prajāḥ |
prajajñire mahābhāgā dakṣakanyāstrayodaśa || 1-59-11||
MHB 1-59-12
अदितिर्दितिर्दनुः काला अनायुः सिंहिका मुनिः ।
क्रोधा प्रावा अरिष्टा च विनता कपिला तथा ॥ १-५९-१२॥
aditirditirdanuḥ kālā anāyuḥ siṃhikā muniḥ |
krodhā prāvā ariṣṭā ca vinatā kapilā tathā || 1-59-12||
MHB 1-59-13
कद्रूश्च मनुजव्याघ्र दक्षकन्यैव भारत ।
एतासां वीर्यसंपन्नं पुत्रपौत्रमनन्तकम् ॥ १-५९-१३॥
kadrūśca manujavyāghra dakṣakanyaiva bhārata |
etāsāṃ vīryasaṃpannaṃ putrapautramanantakam || 1-59-13||
MHB 1-59-14
अदित्यां द्वादशादित्याः संभूता भुवनेश्वराः ।
ये राजन्नामतस्तांस्ते कीर्तयिष्यामि भारत ॥ १-५९-१४॥
adityāṃ dvādaśādityāḥ saṃbhūtā bhuvaneśvarāḥ |
ye rājannāmatastāṃste kīrtayiṣyāmi bhārata || 1-59-14||
MHB 1-59-15
धाता मित्रोऽर्यमा शक्रो वरुणश्चांश एव च ।
भगो विवस्वान्पूषा च सविता दशमस्तथा ॥ १-५९-१५॥
dhātā mitro'ryamā śakro varuṇaścāṃśa eva ca |
bhago vivasvānpūṣā ca savitā daśamastathā || 1-59-15||
MHB 1-59-16
एकादशस्तथा त्वष्टा विष्णुर्द्वादश उच्यते ।
जघन्यजः स सर्वेषामादित्यानां गुणाधिकः ॥ १-५९-१६॥
ekādaśastathā tvaṣṭā viṣṇurdvādaśa ucyate |
jaghanyajaḥ sa sarveṣāmādityānāṃ guṇādhikaḥ || 1-59-16||
MHB 1-59-17
एक एव दितेः पुत्रो हिरण्यकशिपुः स्मृतः ।
नाम्ना ख्यातास्तु तस्येमे पुत्राः पञ्च महात्मनः ॥ १-५९-१७॥
eka eva diteḥ putro hiraṇyakaśipuḥ smṛtaḥ |
nāmnā khyātāstu tasyeme putrāḥ pañca mahātmanaḥ || 1-59-17||
MHB 1-59-18
प्रह्रादः पूर्वजस्तेषां संह्रादस्तदनन्तरम् ।
अनुह्रादस्तृतीयोऽभूत्तस्माच्च शिबिबाष्कलौ ॥ १-५९-१८॥
prahrādaḥ pūrvajasteṣāṃ saṃhrādastadanantaram |
anuhrādastṛtīyo'bhūttasmācca śibibāṣkalau || 1-59-18||
MHB 1-59-19
प्रह्रादस्य त्रयः पुत्राः ख्याताः सर्वत्र भारत ।
विरोचनश्च कुम्भश्च निकुम्भश्चेति विश्रुताः ॥ १-५९-१९॥
prahrādasya trayaḥ putrāḥ khyātāḥ sarvatra bhārata |
virocanaśca kumbhaśca nikumbhaśceti viśrutāḥ || 1-59-19||
MHB 1-59-20
विरोचनस्य पुत्रोऽभूद्बलिरेकः प्रतापवान् ।
बलेश्च प्रथितः पुत्रो बाणो नाम महासुरः ॥ १-५९-२०॥
virocanasya putro'bhūdbalirekaḥ pratāpavān |
baleśca prathitaḥ putro bāṇo nāma mahāsuraḥ || 1-59-20||
MHB 1-59-21
चत्वारिंशद्दनोः पुत्राः ख्याताः सर्वत्र भारत ।
तेषां प्रथमजो राजा विप्रचित्तिर्महायशाः ॥ १-५९-२१॥
catvāriṃśaddanoḥ putrāḥ khyātāḥ sarvatra bhārata |
teṣāṃ prathamajo rājā vipracittirmahāyaśāḥ || 1-59-21||
MHB 1-59-22
शम्बरो नमुचिश्चैव पुलोमा चेति विश्रुतः ।
असिलोमा च केशी च दुर्जयश्चैव दानवः ॥ १-५९-२२॥
śambaro namuciścaiva pulomā ceti viśrutaḥ |
asilomā ca keśī ca durjayaścaiva dānavaḥ || 1-59-22||
MHB 1-59-23
अयःशिरा अश्वशिरा अयःशङ्कुश्च वीर्यवान् ।
तथा गगनमूर्धा च वेगवान्केतुमांश्च यः ॥ १-५९-२३॥
ayaḥśirā aśvaśirā ayaḥśaṅkuśca vīryavān |
tathā gaganamūrdhā ca vegavānketumāṃśca yaḥ || 1-59-23||
MHB 1-59-24
स्वर्भानुरश्वोऽश्वपतिर्वृषपर्वाजकस्तथा ।
अश्वग्रीवश्च सूक्ष्मश्च तुहुण्डश्च महासुरः ॥ १-५९-२४॥
svarbhānuraśvo'śvapatirvṛṣaparvājakastathā |
aśvagrīvaśca sūkṣmaśca tuhuṇḍaśca mahāsuraḥ || 1-59-24||
MHB 1-59-25
इसृपा एकचक्रश्च विरूपाक्षो हराहरौ ।
निचन्द्रश्च निकुम्भश्च कुपथः कापथस्तथा ॥ १-५९-२५॥
isṛpā ekacakraśca virūpākṣo harāharau |
nicandraśca nikumbhaśca kupathaḥ kāpathastathā || 1-59-25||
MHB 1-59-26
शरभः शलभश्चैव सूर्याचन्द्रमसौ तथा ।
इति ख्याता दनोर्वंशे दानवाः परिकीर्तिताः ।
अन्यौ तु खलु देवानां सूर्याचन्द्रमसौ स्मृतौ ॥ १-५९-२६॥
śarabhaḥ śalabhaścaiva sūryācandramasau tathā |
iti khyātā danorvaṃśe dānavāḥ parikīrtitāḥ |
anyau tu khalu devānāṃ sūryācandramasau smṛtau || 1-59-26||
MHB 1-59-27
इमे च वंशे प्रथिताः सत्त्ववन्तो महाबलाः ।
दनुपुत्रा महाराज दश दानवपुङ्गवाः ॥ १-५९-२७॥
ime ca vaṃśe prathitāḥ sattvavanto mahābalāḥ |
danuputrā mahārāja daśa dānavapuṅgavāḥ || 1-59-27||
MHB 1-59-28
एकाक्षो मृतपा वीरः प्रलम्बनरकावपि ।
वातापिः शत्रुतपनः शठश्चैव महासुरः ॥ १-५९-२८॥
ekākṣo mṛtapā vīraḥ pralambanarakāvapi |
vātāpiḥ śatrutapanaḥ śaṭhaścaiva mahāsuraḥ || 1-59-28||
MHB 1-59-29
गविष्ठश्च दनायुश्च दीर्घजिह्वश्च दानवः ।
असंख्येयाः स्मृतास्तेषां पुत्राः पौत्राश्च भारत ॥ १-५९-२९॥
gaviṣṭhaśca danāyuśca dīrghajihvaśca dānavaḥ |
asaṃkhyeyāḥ smṛtāsteṣāṃ putrāḥ pautrāśca bhārata || 1-59-29||
MHB 1-59-30
सिंहिका सुषुवे पुत्रं राहुं चन्द्रार्कमर्दनम् ।
सुचन्द्रं चन्द्रहन्तारं तथा चन्द्रविमर्दनम् ॥ १-५९-३०॥
siṃhikā suṣuve putraṃ rāhuṃ candrārkamardanam |
sucandraṃ candrahantāraṃ tathā candravimardanam || 1-59-30||
MHB 1-59-31
क्रूरस्वभावं क्रूरायाः पुत्रपौत्रमनन्तकम् ।
गणः क्रोधवशो नाम क्रूरकर्मारिमर्दनः ॥ १-५९-३१॥
krūrasvabhāvaṃ krūrāyāḥ putrapautramanantakam |
gaṇaḥ krodhavaśo nāma krūrakarmārimardanaḥ || 1-59-31||
MHB 1-59-32
अनायुषः पुनः पुत्राश्चत्वारोऽसुरपुंगवाः ।
विक्षरो बलवीरौ च वृत्रश्चैव महासुरः ॥ १-५९-३२॥
anāyuṣaḥ punaḥ putrāścatvāro'surapuṃgavāḥ |
vikṣaro balavīrau ca vṛtraścaiva mahāsuraḥ || 1-59-32||
MHB 1-59-33
कालायाः प्रथिताः पुत्राः कालकल्पाः प्रहारिणः ।
भुवि ख्याता महावीर्या दानवेषु परंतपाः ॥ १-५९-३३॥
kālāyāḥ prathitāḥ putrāḥ kālakalpāḥ prahāriṇaḥ |
bhuvi khyātā mahāvīryā dānaveṣu paraṃtapāḥ || 1-59-33||
MHB 1-59-34
विनाशनश्च क्रोधश्च हन्ता क्रोधस्य चापरः ।
क्रोधशत्रुस्तथैवान्यः कालेया इति विश्रुताः ॥ १-५९-३४॥
vināśanaśca krodhaśca hantā krodhasya cāparaḥ |
krodhaśatrustathaivānyaḥ kāleyā iti viśrutāḥ || 1-59-34||
MHB 1-59-35
असुराणामुपाध्यायः शुक्रस्त्वृषिसुतोऽभवत् ।
ख्याताश्चोशनसः पुत्राश्चत्वारोऽसुरयाजकाः ॥ १-५९-३५॥
asurāṇāmupādhyāyaḥ śukrastvṛṣisuto'bhavat |
khyātāścośanasaḥ putrāścatvāro'surayājakāḥ || 1-59-35||
MHB 1-59-36
त्वष्टावरस्तथात्रिश्च द्वावन्यौ मन्त्रकर्मिणौ ।
तेजसा सूर्यसंकाशा ब्रह्मलोकप्रभावनाः ॥ १-५९-३६॥
tvaṣṭāvarastathātriśca dvāvanyau mantrakarmiṇau |
tejasā sūryasaṃkāśā brahmalokaprabhāvanāḥ || 1-59-36||
MHB 1-59-37
इत्येष वंशप्रभवः कथितस्ते तरस्विनाम् ।
असुराणां सुराणां च पुराणे संश्रुतो मया ॥ १-५९-३७॥
ityeṣa vaṃśaprabhavaḥ kathitaste tarasvinām |
asurāṇāṃ surāṇāṃ ca purāṇe saṃśruto mayā || 1-59-37||
MHB 1-59-38
एतेषां यदपत्यं तु न शक्यं तदशेषतः ।
प्रसंख्यातुं महीपाल गुणभूतमनन्तकम् ॥ १-५९-३८॥
eteṣāṃ yadapatyaṃ tu na śakyaṃ tadaśeṣataḥ |
prasaṃkhyātuṃ mahīpāla guṇabhūtamanantakam || 1-59-38||
MHB 1-59-39
तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च तथैव गरुडारुणौ ।
आरुणिर्वारुणिश्चैव वैनतेया इति स्मृताः ॥ १-५९-३९॥
tārkṣyaścāriṣṭanemiśca tathaiva garuḍāruṇau |
āruṇirvāruṇiścaiva vainateyā iti smṛtāḥ || 1-59-39||
MHB 1-59-40
शेषोऽनन्तो वासुकिश्च तक्षकश्च भुजंगमः ।
कूर्मश्च कुलिकश्चैव काद्रवेया महाबलाः ॥ १-५९-४०॥
śeṣo'nanto vāsukiśca takṣakaśca bhujaṃgamaḥ |
kūrmaśca kulikaścaiva kādraveyā mahābalāḥ || 1-59-40||
MHB 1-59-41
भीमसेनोग्रसेनौ च सुपर्णो वरुणस्तथा ।
गोपतिर्धृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्चाश्च सप्तमः ॥ १-५९-४१॥
bhīmasenograsenau ca suparṇo varuṇastathā |
gopatirdhṛtarāṣṭraśca sūryavarcāśca saptamaḥ || 1-59-41||
MHB 1-59-42
पत्रवानर्कपर्णश्च प्रयुतश्चैव विश्रुतः ।
भीमश्चित्ररथश्चैव विख्यातः सर्वविद्वशी ॥ १-५९-४२॥
patravānarkaparṇaśca prayutaścaiva viśrutaḥ |
bhīmaścitrarathaścaiva vikhyātaḥ sarvavidvaśī || 1-59-42||
MHB 1-59-43
तथा शालिशिरा राजन्प्रद्युम्नश्च चतुर्दशः ।
कलिः पञ्चदशश्चैव नारदश्चैव षोडशः ।
इत्येते देवगन्धर्वा मौनेयाः परिकीर्तिताः ॥ १-५९-४३॥
tathā śāliśirā rājanpradyumnaśca caturdaśaḥ |
kaliḥ pañcadaśaścaiva nāradaścaiva ṣoḍaśaḥ |
ityete devagandharvā mauneyāḥ parikīrtitāḥ || 1-59-43||
MHB 1-59-44
अतस्तु भूतान्यन्यानि कीर्तयिष्यामि भारत ।
अनवद्यामनुवशामनूनामरुणां प्रियाम् ।
अनूपां सुभगां भासीमिति प्रावा व्यजायत ॥ १-५९-४४॥
atastu bhūtānyanyāni kīrtayiṣyāmi bhārata |
anavadyāmanuvaśāmanūnāmaruṇāṃ priyām |
anūpāṃ subhagāṃ bhāsīmiti prāvā vyajāyata || 1-59-44||
MHB 1-59-45
सिद्धः पूर्णश्च बर्ही च पूर्णाशश्च महायशाः ।
ब्रह्मचारी रतिगुणः सुपर्णश्चैव सप्तमः ॥ १-५९-४५॥
siddhaḥ pūrṇaśca barhī ca pūrṇāśaśca mahāyaśāḥ |
brahmacārī ratiguṇaḥ suparṇaścaiva saptamaḥ || 1-59-45||
MHB 1-59-46
विश्वावसुश्च भानुश्च सुचन्द्रो दशमस्तथा ।
इत्येते देवगन्धर्वाः प्रावेयाः परिकीर्तिताः ॥ १-५९-४६॥
viśvāvasuśca bhānuśca sucandro daśamastathā |
ityete devagandharvāḥ prāveyāḥ parikīrtitāḥ || 1-59-46||
MHB 1-59-47
इमं त्वप्सरसां वंशं विदितं पुण्यलक्षणम् ।
प्रावासूत महाभागा देवी देवर्षितः पुरा ॥ १-५९-४७॥
imaṃ tvapsarasāṃ vaṃśaṃ viditaṃ puṇyalakṣaṇam |
prāvāsūta mahābhāgā devī devarṣitaḥ purā || 1-59-47||
MHB 1-59-48
अलम्बुसा मिश्रकेषी विद्युत्पर्णा तुलानघा ।
अरुणा रक्षिता चैव रम्भा तद्वन्मनोरमा ॥ १-५९-४८॥
alambusā miśrakeṣī vidyutparṇā tulānaghā |
aruṇā rakṣitā caiva rambhā tadvanmanoramā || 1-59-48||
MHB 1-59-49
असिता च सुबाहुश्च सुव्रता सुभुजा तथा ।
सुप्रिया चातिबाहुश्च विख्यातौ च हहाहुहू ।
तुम्बुरुश्चेति चत्वारः स्मृता गन्धर्वसत्तमाः ॥ १-५९-४९॥
asitā ca subāhuśca suvratā subhujā tathā |
supriyā cātibāhuśca vikhyātau ca hahāhuhū |
tumburuśceti catvāraḥ smṛtā gandharvasattamāḥ || 1-59-49||
MHB 1-59-50
अमृतं ब्राह्मणा गावो गन्धर्वाप्सरसस्तथा ।
अपत्यं कपिलायास्तु पुराणे परिकीर्तितम् ॥ १-५९-५०॥
amṛtaṃ brāhmaṇā gāvo gandharvāpsarasastathā |
apatyaṃ kapilāyāstu purāṇe parikīrtitam || 1-59-50||
MHB 1-59-51
इति ते सर्वभूतानां संभवः कथितो मया ।
यथावत्परिसंख्यातो गन्धर्वाप्सरसां तथा ॥ १-५९-५१॥
iti te sarvabhūtānāṃ saṃbhavaḥ kathito mayā |
yathāvatparisaṃkhyāto gandharvāpsarasāṃ tathā || 1-59-51||
MHB 1-59-52
भुजगानां सुपर्णानां रुद्राणां मरुतां तथा ।
गवां च ब्राह्मणानां च श्रीमतां पुण्यकर्मणाम् ॥ १-५९-५२॥
bhujagānāṃ suparṇānāṃ rudrāṇāṃ marutāṃ tathā |
gavāṃ ca brāhmaṇānāṃ ca śrīmatāṃ puṇyakarmaṇām || 1-59-52||
MHB 1-59-53
आयुष्यश्चैव पुण्यश्च धन्यः श्रुतिसुखावहः ।
श्रोतव्यश्चैव सततं श्राव्यश्चैवानसूयता ॥ १-५९-५३॥
āyuṣyaścaiva puṇyaśca dhanyaḥ śrutisukhāvahaḥ |
śrotavyaścaiva satataṃ śrāvyaścaivānasūyatā || 1-59-53||
MHB 1-59-54
इमं तु वंशं नियमेन यः पठेन्महात्मनां ब्राह्मणदेवसंनिधौ ।
अपत्यलाभं लभते स पुष्कलं श्रियं यशः प्रेत्य च शोभनां गतिम् ॥ १-५९-५४॥
imaṃ tu vaṃśaṃ niyamena yaḥ paṭhenmahātmanāṃ brāhmaṇadevasaṃnidhau |
apatyalābhaṃ labhate sa puṣkalaṃ śriyaṃ yaśaḥ pretya ca śobhanāṃ gatim || 1-59-54||
Adhyaya: 60/225 (69)
MHB 1-60-1
वैशंपायन उवाच ।
ब्रह्मणो मानसाः पुत्रा विदिताः षण्महर्षयः ।
एकादश सुताः स्थाणोः ख्याताः परममानसाः ॥ १-६०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
brahmaṇo mānasāḥ putrā viditāḥ ṣaṇmaharṣayaḥ |
ekādaśa sutāḥ sthāṇoḥ khyātāḥ paramamānasāḥ || 1-60-1||
MHB 1-60-2
मृगव्याधश्च शर्वश्च निरृतिश्च महायशाः ।
अजैकपादहिर्बुध्न्यः पिनाकी च परंतपः ॥ १-६०-२॥
mṛgavyādhaśca śarvaśca nirṛtiśca mahāyaśāḥ |
ajaikapādahirbudhnyaḥ pinākī ca paraṃtapaḥ || 1-60-2||
MHB 1-60-3
दहनोऽथेश्वरश्चैव कपाली च महाद्युतिः ।
स्थाणुर्भवश्च भगवान्रुद्रा एकादश स्मृताः ॥ १-६०-३॥
dahano'theśvaraścaiva kapālī ca mahādyutiḥ |
sthāṇurbhavaśca bhagavānrudrā ekādaśa smṛtāḥ || 1-60-3||
MHB 1-60-4
मरीचिरङ्गिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
षडेते ब्रह्मणः पुत्रा वीर्यवन्तो महर्षयः ॥ १-६०-४॥
marīciraṅgirā atriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
ṣaḍete brahmaṇaḥ putrā vīryavanto maharṣayaḥ || 1-60-4||
MHB 1-60-5
त्रयस्त्वङ्गिरसः पुत्रा लोके सर्वत्र विश्रुताः ।
बृहस्पतिरुतथ्यश्च संवर्तश्च धृतव्रताः ॥ १-६०-५॥
trayastvaṅgirasaḥ putrā loke sarvatra viśrutāḥ |
bṛhaspatirutathyaśca saṃvartaśca dhṛtavratāḥ || 1-60-5||
MHB 1-60-6
अत्रेस्तु बहवः पुत्राः श्रूयन्ते मनुजाधिप ।
सर्वे वेदविदः सिद्धाः शान्तात्मानो महर्षयः ॥ १-६०-६॥
atrestu bahavaḥ putrāḥ śrūyante manujādhipa |
sarve vedavidaḥ siddhāḥ śāntātmāno maharṣayaḥ || 1-60-6||
MHB 1-60-7
राक्षसास्तु पुलस्त्यस्य वानराः किंनरास्तथा ।
पुलहस्य मृगाः सिंहा व्याघ्राः किंपुरुषास्तथा ॥ १-६०-७॥
rākṣasāstu pulastyasya vānarāḥ kiṃnarāstathā |
pulahasya mṛgāḥ siṃhā vyāghrāḥ kiṃpuruṣāstathā || 1-60-7||
MHB 1-60-8
क्रतोः क्रतुसमाः पुत्राः पतंगसहचारिणः ।
विश्रुतास्त्रिषु लोकेषु सत्यव्रतपरायणाः ॥ १-६०-८॥
kratoḥ kratusamāḥ putrāḥ pataṃgasahacāriṇaḥ |
viśrutāstriṣu lokeṣu satyavrataparāyaṇāḥ || 1-60-8||
MHB 1-60-9
दक्षस्त्वजायताङ्गुष्ठाद्दक्षिणाद्भगवानृषिः ।
ब्रह्मणः पृथिवीपाल पुत्रः पुत्रवतां वरः ॥ १-६०-९॥
dakṣastvajāyatāṅguṣṭhāddakṣiṇādbhagavānṛṣiḥ |
brahmaṇaḥ pṛthivīpāla putraḥ putravatāṃ varaḥ || 1-60-9||
MHB 1-60-10
वामादजायताङ्गुष्ठाद्भार्या तस्य महात्मनः ।
तस्यां पञ्चाशतं कन्याः स एवाजनयन्मुनिः ॥ १-६०-१०॥
vāmādajāyatāṅguṣṭhādbhāryā tasya mahātmanaḥ |
tasyāṃ pañcāśataṃ kanyāḥ sa evājanayanmuniḥ || 1-60-10||
MHB 1-60-11
ताः सर्वास्त्वनवद्याङ्ग्यः कन्याः कमललोचनाः ।
पुत्रिकाः स्थापयामास नष्टपुत्रः प्रजापतिः ॥ १-६०-११॥
tāḥ sarvāstvanavadyāṅgyaḥ kanyāḥ kamalalocanāḥ |
putrikāḥ sthāpayāmāsa naṣṭaputraḥ prajāpatiḥ || 1-60-11||
MHB 1-60-12
ददौ स दश धर्माय सप्तविंशतिमिन्दवे ।
दिव्येन विधिना राजन्कश्यपाय त्रयोदश ॥ १-६०-१२॥
dadau sa daśa dharmāya saptaviṃśatimindave |
divyena vidhinā rājankaśyapāya trayodaśa || 1-60-12||
MHB 1-60-13
नामतो धर्मपत्न्यस्ताः कीर्त्यमाना निबोध मे ।
कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया तथा ॥ १-६०-१३॥
nāmato dharmapatnyastāḥ kīrtyamānā nibodha me |
kīrtirlakṣmīrdhṛtirmedhā puṣṭiḥ śraddhā kriyā tathā || 1-60-13||
MHB 1-60-14
बुद्धिर्लज्जा मतिश्चैव पत्न्यो धर्मस्य ता दश ।
द्वाराण्येतानि धर्मस्य विहितानि स्वयंभुवा ॥ १-६०-१४॥
buddhirlajjā matiścaiva patnyo dharmasya tā daśa |
dvārāṇyetāni dharmasya vihitāni svayaṃbhuvā || 1-60-14||
MHB 1-60-15
सप्तविंशति सोमस्य पत्न्यो लोके परिश्रुताः ।
कालस्य नयने युक्ताः सोमपत्न्यः शुभव्रताः ।
सर्वा नक्षत्रयोगिन्यो लोकयात्राविधौ स्थिताः ॥ १-६०-१५॥
saptaviṃśati somasya patnyo loke pariśrutāḥ |
kālasya nayane yuktāḥ somapatnyaḥ śubhavratāḥ |
sarvā nakṣatrayoginyo lokayātrāvidhau sthitāḥ || 1-60-15||
MHB 1-60-16
पितामहो मुनिर्देवस्तस्य पुत्रः प्रजापतिः ।
तस्याष्टौ वसवः पुत्रास्तेषां वक्ष्यामि विस्तरम् ॥ १-६०-१६॥
pitāmaho munirdevastasya putraḥ prajāpatiḥ |
tasyāṣṭau vasavaḥ putrāsteṣāṃ vakṣyāmi vistaram || 1-60-16||
MHB 1-60-17
धरो ध्रुवश्च सोमश्च अहश्चैवानिलोऽनलः ।
प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टाविति स्मृताः ॥ १-६०-१७॥
dharo dhruvaśca somaśca ahaścaivānilo'nalaḥ |
pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavo'ṣṭāviti smṛtāḥ || 1-60-17||
MHB 1-60-18
धूम्रायाश्च धरः पुत्रो ब्रह्मविद्यो ध्रुवस्तथा ।
चन्द्रमास्तु मनस्विन्याः श्वसायाः श्वसनस्तथा ॥ १-६०-१८॥
dhūmrāyāśca dharaḥ putro brahmavidyo dhruvastathā |
candramāstu manasvinyāḥ śvasāyāḥ śvasanastathā || 1-60-18||
MHB 1-60-19
रतायाश्चाप्यहः पुत्रः शाण्डिल्याश्च हुताशनः ।
प्रत्यूषश्च प्रभासश्च प्रभातायाः सुतौ स्मृतौ ॥ १-६०-१९॥
ratāyāścāpyahaḥ putraḥ śāṇḍilyāśca hutāśanaḥ |
pratyūṣaśca prabhāsaśca prabhātāyāḥ sutau smṛtau || 1-60-19||
MHB 1-60-20
धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस्तथा ।
ध्रुवस्य पुत्रो भगवान्कालो लोकप्रकालनः ॥ १-६०-२०॥
dharasya putro draviṇo hutahavyavahastathā |
dhruvasya putro bhagavānkālo lokaprakālanaḥ || 1-60-20||
MHB 1-60-21
सोमस्य तु सुतो वर्चा वर्चस्वी येन जायते ।
मनोहरायाः शिशिरः प्राणोऽथ रमणस्तथा ॥ १-६०-२१॥
somasya tu suto varcā varcasvī yena jāyate |
manoharāyāḥ śiśiraḥ prāṇo'tha ramaṇastathā || 1-60-21||
MHB 1-60-22
अह्नः सुतः स्मृतो ज्योतिः श्रमः शान्तस्तथा मुनिः ।
अग्नेः पुत्रः कुमारस्तु श्रीमाञ्शरवणालयः ॥ १-६०-२२॥
ahnaḥ sutaḥ smṛto jyotiḥ śramaḥ śāntastathā muniḥ |
agneḥ putraḥ kumārastu śrīmāñśaravaṇālayaḥ || 1-60-22||
MHB 1-60-23
तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेशश्च पृष्ठजः ।
कृत्तिकाभ्युपपत्तेश्च कार्त्तिकेय इति स्मृतः ॥ १-६०-२३॥
tasya śākho viśākhaśca naigameśaśca pṛṣṭhajaḥ |
kṛttikābhyupapatteśca kārttikeya iti smṛtaḥ || 1-60-23||
MHB 1-60-24
अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रः पुरोजवः ।
अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य तु ॥ १-६०-२४॥
anilasya śivā bhāryā tasyāḥ putraḥ purojavaḥ |
avijñātagatiścaiva dvau putrāvanilasya tu || 1-60-24||
MHB 1-60-25
प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रमृषिं नाम्नाथ देवलम् ।
द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ ॥ १-६०-२५॥
pratyūṣasya viduḥ putramṛṣiṃ nāmnātha devalam |
dvau putrau devalasyāpi kṣamāvantau manīṣiṇau || 1-60-25||
MHB 1-60-26
बृहस्पतेस्तु भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी ।
योगसिद्धा जगत्सर्वमसक्तं विचरत्युत ।
प्रभासस्य तु भार्या सा वसूनामष्टमस्य ह ॥ १-६०-२६॥
bṛhaspatestu bhaginī varastrī brahmacāriṇī |
yogasiddhā jagatsarvamasaktaṃ vicaratyuta |
prabhāsasya tu bhāryā sā vasūnāmaṣṭamasya ha || 1-60-26||
MHB 1-60-27
विश्वकर्मा महाभागो जज्ञे शिल्पप्रजापतिः ।
कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानां च वर्धकिः ॥ १-६०-२७॥
viśvakarmā mahābhāgo jajñe śilpaprajāpatiḥ |
kartā śilpasahasrāṇāṃ tridaśānāṃ ca vardhakiḥ || 1-60-27||
MHB 1-60-28
भूषणानां च सर्वेषां कर्ता शिल्पवतां वरः ।
यो दिव्यानि विमानानि देवतानां चकार ह ॥ १-६०-२८॥
bhūṣaṇānāṃ ca sarveṣāṃ kartā śilpavatāṃ varaḥ |
yo divyāni vimānāni devatānāṃ cakāra ha || 1-60-28||
MHB 1-60-29
मनुष्याश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः ।
पूजयन्ति च यं नित्यं विश्वकर्माणमव्ययम् ॥ १-६०-२९॥
manuṣyāścopajīvanti yasya śilpaṃ mahātmanaḥ |
pūjayanti ca yaṃ nityaṃ viśvakarmāṇamavyayam || 1-60-29||
MHB 1-60-30
स्तनं तु दक्षिणं भित्त्वा ब्रह्मणो नरविग्रहः ।
निःसृतो भगवान्धर्मः सर्वलोकसुखावहः ॥ १-६०-३०॥
stanaṃ tu dakṣiṇaṃ bhittvā brahmaṇo naravigrahaḥ |
niḥsṛto bhagavāndharmaḥ sarvalokasukhāvahaḥ || 1-60-30||
MHB 1-60-31
त्रयस्तस्य वराः पुत्राः सर्वभूतमनोहराः ।
शमः कामश्च हर्षश्च तेजसा लोकधारिणः ॥ १-६०-३१॥
trayastasya varāḥ putrāḥ sarvabhūtamanoharāḥ |
śamaḥ kāmaśca harṣaśca tejasā lokadhāriṇaḥ || 1-60-31||
MHB 1-60-32
कामस्य तु रतिर्भार्या शमस्य प्राप्तिरङ्गना ।
नन्दी तु भार्या हर्षस्य यत्र लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ १-६०-३२॥
kāmasya tu ratirbhāryā śamasya prāptiraṅganā |
nandī tu bhāryā harṣasya yatra lokāḥ pratiṣṭhitāḥ || 1-60-32||
MHB 1-60-33
मरीचेः कश्यपः पुत्रः कश्यपस्य सुरासुराः ।
जज्ञिरे नृपशार्दूल लोकानां प्रभवस्तु सः ॥ १-६०-३३॥
marīceḥ kaśyapaḥ putraḥ kaśyapasya surāsurāḥ |
jajñire nṛpaśārdūla lokānāṃ prabhavastu saḥ || 1-60-33||
MHB 1-60-34
त्वाष्ट्री तु सवितुर्भार्या वडवारूपधारिणी ।
असूयत महाभागा सान्तरिक्षेऽश्विनावुभौ ॥ १-६०-३४॥
tvāṣṭrī tu saviturbhāryā vaḍavārūpadhāriṇī |
asūyata mahābhāgā sāntarikṣe'śvināvubhau || 1-60-34||
MHB 1-60-35
द्वादशैवादितेः पुत्राः शक्रमुख्या नराधिप ।
तेषामवरजो विष्णुर्यत्र लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ १-६०-३५॥
dvādaśaivāditeḥ putrāḥ śakramukhyā narādhipa |
teṣāmavarajo viṣṇuryatra lokāḥ pratiṣṭhitāḥ || 1-60-35||
MHB 1-60-36
त्रयस्त्रिंशत इत्येते देवास्तेषामहं तव ।
अन्वयं संप्रवक्ष्यामि पक्षैश्च कुलतो गणान् ॥ १-६०-३६॥
trayastriṃśata ityete devāsteṣāmahaṃ tava |
anvayaṃ saṃpravakṣyāmi pakṣaiśca kulato gaṇān || 1-60-36||
MHB 1-60-37
रुद्राणामपरः पक्षः साध्यानां मरुतां तथा ।
वसूनां भार्गवं विद्याद्विश्वेदेवांस्तथैव च ॥ १-६०-३७॥
rudrāṇāmaparaḥ pakṣaḥ sādhyānāṃ marutāṃ tathā |
vasūnāṃ bhārgavaṃ vidyādviśvedevāṃstathaiva ca || 1-60-37||
MHB 1-60-38
वैनतेयस्तु गरुडो बलवानरुणस्तथा ।
बृहस्पतिश्च भगवानादित्येष्वेव गण्यते ॥ १-६०-३८॥
vainateyastu garuḍo balavānaruṇastathā |
bṛhaspatiśca bhagavānādityeṣveva gaṇyate || 1-60-38||
MHB 1-60-39
अश्विभ्यां गुह्यकान्विद्धि सर्वौषध्यस्तथा पशून् ।
एष देवगणो राजन्कीर्तितस्तेऽनुपूर्वशः ।
यं कीर्तयित्वा मनुजः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १-६०-३९॥
aśvibhyāṃ guhyakānviddhi sarvauṣadhyastathā paśūn |
eṣa devagaṇo rājankīrtitaste'nupūrvaśaḥ |
yaṃ kīrtayitvā manujaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 1-60-39||
MHB 1-60-40
ब्रह्मणो हृदयं भित्त्वा निःसृतो भगवान्भृगुः ।
भृगोः पुत्रः कविर्विद्वाञ्शुक्रः कविसुतो ग्रहः ॥ १-६०-४०॥
brahmaṇo hṛdayaṃ bhittvā niḥsṛto bhagavānbhṛguḥ |
bhṛgoḥ putraḥ kavirvidvāñśukraḥ kavisuto grahaḥ || 1-60-40||
MHB 1-60-41
त्रैलोक्यप्राणयात्रार्थे वर्षावर्षे भयाभये ।
स्वयंभुवा नियुक्तः सन्भुवनं परिधावति ॥ १-६०-४१॥
trailokyaprāṇayātrārthe varṣāvarṣe bhayābhaye |
svayaṃbhuvā niyuktaḥ sanbhuvanaṃ paridhāvati || 1-60-41||
MHB 1-60-42
योगाचार्यो महाबुद्धिर्दैत्यानामभवद्गुरुः ।
सुराणां चापि मेधावी ब्रह्मचारी यतव्रतः ॥ १-६०-४२॥
yogācāryo mahābuddhirdaityānāmabhavadguruḥ |
surāṇāṃ cāpi medhāvī brahmacārī yatavrataḥ || 1-60-42||
MHB 1-60-43
तस्मिन्नियुक्ते विभुना योगक्षेमाय भार्गवे ।
अन्यमुत्पादयामास पुत्रं भृगुरनिन्दितम् ॥ १-६०-४३॥
tasminniyukte vibhunā yogakṣemāya bhārgave |
anyamutpādayāmāsa putraṃ bhṛguraninditam || 1-60-43||
MHB 1-60-44
च्यवनं दीप्ततपसं धर्मात्मानं मनीषिणम् ।
यः स रोषाच्च्युतो गर्भान्मातुर्मोक्षाय भारत ॥ १-६०-४४॥
cyavanaṃ dīptatapasaṃ dharmātmānaṃ manīṣiṇam |
yaḥ sa roṣāccyuto garbhānmāturmokṣāya bhārata || 1-60-44||
MHB 1-60-45
आरुषी तु मनोः कन्या तस्य पत्नी मनीषिणः ।
और्वस्तस्यां समभवदूरुं भित्त्वा महायशाः ।
महातपा महातेजा बाल एव गुणैर्युतः ॥ १-६०-४५॥
āruṣī tu manoḥ kanyā tasya patnī manīṣiṇaḥ |
aurvastasyāṃ samabhavadūruṃ bhittvā mahāyaśāḥ |
mahātapā mahātejā bāla eva guṇairyutaḥ || 1-60-45||
MHB 1-60-46
ऋचीकस्तस्य पुत्रस्तु जमदग्निस्ततोऽभवत् ।
जमदग्नेस्तु चत्वार आसन्पुत्रा महात्मनः ॥ १-६०-४६॥
ṛcīkastasya putrastu jamadagnistato'bhavat |
jamadagnestu catvāra āsanputrā mahātmanaḥ || 1-60-46||
MHB 1-60-47
रामस्तेषां जघन्योऽभूदजघन्यैर्गुणैर्युतः ।
सर्वशस्त्रास्त्रकुशलः क्षत्रियान्तकरो वशी ॥ १-६०-४७॥
rāmasteṣāṃ jaghanyo'bhūdajaghanyairguṇairyutaḥ |
sarvaśastrāstrakuśalaḥ kṣatriyāntakaro vaśī || 1-60-47||
MHB 1-60-48
और्वस्यासीत्पुत्रशतं जमदग्निपुरोगमम् ।
तेषां पुत्रसहस्राणि बभूवुर्भृगुविस्तरः ॥ १-६०-४८॥
aurvasyāsītputraśataṃ jamadagnipurogamam |
teṣāṃ putrasahasrāṇi babhūvurbhṛguvistaraḥ || 1-60-48||
MHB 1-60-49
द्वौ पुत्रौ ब्रह्मणस्त्वन्यौ ययोस्तिष्ठति लक्षणम् ।
लोके धाता विधाता च यौ स्थितौ मनुना सह ॥ १-६०-४९॥
dvau putrau brahmaṇastvanyau yayostiṣṭhati lakṣaṇam |
loke dhātā vidhātā ca yau sthitau manunā saha || 1-60-49||
MHB 1-60-50
तयोरेव स्वसा देवी लक्ष्मीः पद्मगृहा शुभा ।
तस्यास्तु मानसाः पुत्रास्तुरगा व्योमचारिणः ॥ १-६०-५०॥
tayoreva svasā devī lakṣmīḥ padmagṛhā śubhā |
tasyāstu mānasāḥ putrāsturagā vyomacāriṇaḥ || 1-60-50||
MHB 1-60-51
वरुणस्य भार्या ज्येष्ठा तु शुक्राद्देवी व्यजायत ।
तस्याः पुत्रं बलं विद्धि सुरां च सुरनन्दिनीम् ॥ १-६०-५१॥
varuṇasya bhāryā jyeṣṭhā tu śukrāddevī vyajāyata |
tasyāḥ putraṃ balaṃ viddhi surāṃ ca suranandinīm || 1-60-51||
MHB 1-60-52
प्रजानामन्नकामानामन्योन्यपरिभक्षणात् ।
अधर्मस्तत्र संजातः सर्वभूतविनाशनः ॥ १-६०-५२॥
prajānāmannakāmānāmanyonyaparibhakṣaṇāt |
adharmastatra saṃjātaḥ sarvabhūtavināśanaḥ || 1-60-52||
MHB 1-60-53
तस्यापि निरृतिर्भार्या नैरृता येन राक्षसाः ।
घोरास्तस्यास्त्रयः पुत्राः पापकर्मरताः सदा ।
भयो महाभयश्चैव मृत्युर्भूतान्तकस्तथा ॥ १-६०-५३॥
tasyāpi nirṛtirbhāryā nairṛtā yena rākṣasāḥ |
ghorāstasyāstrayaḥ putrāḥ pāpakarmaratāḥ sadā |
bhayo mahābhayaścaiva mṛtyurbhūtāntakastathā || 1-60-53||
MHB 1-60-54
काकीं श्येनीं च भासीं च धृतराष्ट्रीं तथा शुकीम् ।
ताम्रा तु सुषुवे देवी पञ्चैता लोकविश्रुताः ॥ १-६०-५४॥
kākīṃ śyenīṃ ca bhāsīṃ ca dhṛtarāṣṭrīṃ tathā śukīm |
tāmrā tu suṣuve devī pañcaitā lokaviśrutāḥ || 1-60-54||
MHB 1-60-55
उलूकान्सुषुवे काकी श्येनी श्येनान्व्यजायत ।
भासी भासानजनयद्गृध्रांश्चैव जनाधिप ॥ १-६०-५५॥
ulūkānsuṣuve kākī śyenī śyenānvyajāyata |
bhāsī bhāsānajanayadgṛdhrāṃścaiva janādhipa || 1-60-55||
MHB 1-60-56
धृतराष्ट्री तु हंसांश्च कलहंसांश्च सर्वशः ।
चक्रवाकांश्च भद्रं ते प्रजज्ञे सा तु भामिनी ॥ १-६०-५६॥
dhṛtarāṣṭrī tu haṃsāṃśca kalahaṃsāṃśca sarvaśaḥ |
cakravākāṃśca bhadraṃ te prajajñe sā tu bhāminī || 1-60-56||
MHB 1-60-57
शुकी विजज्ञे धर्मज्ञ शुकानेव मनस्विनी ।
कल्याणगुणसंपन्ना सर्वलक्षणपूजिता ॥ १-६०-५७॥
śukī vijajñe dharmajña śukāneva manasvinī |
kalyāṇaguṇasaṃpannā sarvalakṣaṇapūjitā || 1-60-57||
MHB 1-60-58
नव क्रोधवशा नारीः प्रजज्ञेऽप्यात्मसंभवाः ।
मृगीं च मृगमन्दां च हरिं भद्रमनामपि ॥ १-६०-५८॥
nava krodhavaśā nārīḥ prajajñe'pyātmasaṃbhavāḥ |
mṛgīṃ ca mṛgamandāṃ ca hariṃ bhadramanāmapi || 1-60-58||
MHB 1-60-59
मातङ्गीमथ शार्दूलीं श्वेतां सुरभिमेव च ।
सर्वलक्षणसंपन्नां सुरसां च यशस्विनीम् ॥ १-६०-५९॥
mātaṅgīmatha śārdūlīṃ śvetāṃ surabhimeva ca |
sarvalakṣaṇasaṃpannāṃ surasāṃ ca yaśasvinīm || 1-60-59||
MHB 1-60-60
अपत्यं तु मृगाः सर्वे मृग्या नरवरात्मज ।
ऋक्षाश्च मृगमन्दायाः सृमराश्चमरा अपि ॥ १-६०-६०॥
apatyaṃ tu mṛgāḥ sarve mṛgyā naravarātmaja |
ṛkṣāśca mṛgamandāyāḥ sṛmarāścamarā api || 1-60-60||
MHB 1-60-61
ततस्त्वैरावतं नागं जज्ञे भद्रमना सुतम् ।
ऐरावतः सुतस्तस्या देवनागो महागजः ॥ १-६०-६१॥
tatastvairāvataṃ nāgaṃ jajñe bhadramanā sutam |
airāvataḥ sutastasyā devanāgo mahāgajaḥ || 1-60-61||
MHB 1-60-62
हर्याश्च हरयोऽपत्यं वानराश्च तरस्विनः ।
गोलाङ्गूलांश्च भद्रं ते हर्याः पुत्रान्प्रचक्षते ॥ १-६०-६२॥
haryāśca harayo'patyaṃ vānarāśca tarasvinaḥ |
golāṅgūlāṃśca bhadraṃ te haryāḥ putrānpracakṣate || 1-60-62||
MHB 1-60-63
प्रजज्ञे त्वथ शार्दूली सिंहान्व्याघ्रांश्च भारत ।
द्वीपिनश्च महाभाग सर्वानेव न संशयः ॥ १-६०-६३॥
prajajñe tvatha śārdūlī siṃhānvyāghrāṃśca bhārata |
dvīpinaśca mahābhāga sarvāneva na saṃśayaḥ || 1-60-63||
MHB 1-60-64
मातङ्ग्यास्त्वथ मातङ्गा अपत्यानि नराधिप ।
दिशागजं तु श्वेताख्यं श्वेताजनयदाशुगम् ॥ १-६०-६४॥
mātaṅgyāstvatha mātaṅgā apatyāni narādhipa |
diśāgajaṃ tu śvetākhyaṃ śvetājanayadāśugam || 1-60-64||
MHB 1-60-65
तथा दुहितरौ राजन्सुरभिर्वै व्यजायत ।
रोहिणीं चैव भद्रं ते गन्धर्वीं च यशस्विनीम् ।
रोहिण्यां जज्ञिरे गावो गन्धर्व्यां वाजिनः सुताः ॥ १-६०-६५॥
tathā duhitarau rājansurabhirvai vyajāyata |
rohiṇīṃ caiva bhadraṃ te gandharvīṃ ca yaśasvinīm |
rohiṇyāṃ jajñire gāvo gandharvyāṃ vājinaḥ sutāḥ || 1-60-65||
MHB 1-60-66
सुरसाजनयन्नागान्राजन्कद्रूश्च पन्नगान् ।
सप्त पिण्डफलान्वृक्षाननलापि व्यजायत ।
अनलायाः शुकी पुत्री कद्र्वास्तु सुरसा सुता ॥ १-६०-६६॥
surasājanayannāgānrājankadrūśca pannagān |
sapta piṇḍaphalānvṛkṣānanalāpi vyajāyata |
analāyāḥ śukī putrī kadrvāstu surasā sutā || 1-60-66||
MHB 1-60-67
अरुणस्य भार्या श्येनी तु वीर्यवन्तौ महाबलौ ।
संपातिं जनयामास तथैव च जटायुषम् ।
द्वौ पुत्रौ विनतायास्तु विख्यातौ गरुडारुणौ ॥ १-६०-६७॥
aruṇasya bhāryā śyenī tu vīryavantau mahābalau |
saṃpātiṃ janayāmāsa tathaiva ca jaṭāyuṣam |
dvau putrau vinatāyāstu vikhyātau garuḍāruṇau || 1-60-67||
MHB 1-60-68
इत्येष सर्वभूतानां महतां मनुजाधिप ।
प्रभवः कीर्तितः सम्यङ्मया मतिमतां वर ॥ १-६०-६८॥
ityeṣa sarvabhūtānāṃ mahatāṃ manujādhipa |
prabhavaḥ kīrtitaḥ samyaṅmayā matimatāṃ vara || 1-60-68||
MHB 1-60-69
यं श्रुत्वा पुरुषः सम्यक्पूतो भवति पाप्मनः ।
सर्वज्ञतां च लभते गतिमग्र्यां च विन्दति ॥ १-६०-६९॥
yaṃ śrutvā puruṣaḥ samyakpūto bhavati pāpmanaḥ |
sarvajñatāṃ ca labhate gatimagryāṃ ca vindati || 1-60-69||
Adhyaya: 61/225 (102)
MHB 1-61-1
जनमेजय उवाच ।
देवानां दानवानां च यक्षाणामथ रक्षसाम् ।
अन्येषां चैव भूतानां सर्वेषां भगवन्नहम् ॥ १-६१-१॥
janamejaya uvāca |
devānāṃ dānavānāṃ ca yakṣāṇāmatha rakṣasām |
anyeṣāṃ caiva bhūtānāṃ sarveṣāṃ bhagavannaham || 1-61-1||
MHB 1-61-2
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन मानुषेषु महात्मनाम् ।
जन्म कर्म च भूतानामेतेषामनुपूर्वशः ॥ १-६१-२॥
śrotumicchāmi tattvena mānuṣeṣu mahātmanām |
janma karma ca bhūtānāmeteṣāmanupūrvaśaḥ || 1-61-2||
MHB 1-61-3
वैशंपायन उवाच ।
मानुषेषु मनुष्येन्द्र संभूता ये दिवौकसः ।
प्रथमं दानवांश्चैव तांस्ते वक्ष्यामि सर्वशः ॥ १-६१-३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
mānuṣeṣu manuṣyendra saṃbhūtā ye divaukasaḥ |
prathamaṃ dānavāṃścaiva tāṃste vakṣyāmi sarvaśaḥ || 1-61-3||
MHB 1-61-4
विप्रचित्तिरिति ख्यातो य आसीद्दानवर्षभः ।
जरासंध इति ख्यातः स आसीन्मनुजर्षभः ॥ १-६१-४॥
vipracittiriti khyāto ya āsīddānavarṣabhaḥ |
jarāsaṃdha iti khyātaḥ sa āsīnmanujarṣabhaḥ || 1-61-4||
MHB 1-61-5
दितेः पुत्रस्तु यो राजन्हिरण्यकशिपुः स्मृतः ।
स जज्ञे मानुषे लोके शिशुपालो नरर्षभः ॥ १-६१-५॥
diteḥ putrastu yo rājanhiraṇyakaśipuḥ smṛtaḥ |
sa jajñe mānuṣe loke śiśupālo nararṣabhaḥ || 1-61-5||
MHB 1-61-6
संह्राद इति विख्यातः प्रह्रादस्यानुजस्तु यः ।
स शल्य इति विख्यातो जज्ञे बाह्लीकपुंगवः ॥ १-६१-६॥
saṃhrāda iti vikhyātaḥ prahrādasyānujastu yaḥ |
sa śalya iti vikhyāto jajñe bāhlīkapuṃgavaḥ || 1-61-6||
MHB 1-61-7
अनुह्रादस्तु तेजस्वी योऽभूत्ख्यातो जघन्यजः ।
धृष्टकेतुरिति ख्यातः स आसीन्मनुजेश्वरः ॥ १-६१-७॥
anuhrādastu tejasvī yo'bhūtkhyāto jaghanyajaḥ |
dhṛṣṭaketuriti khyātaḥ sa āsīnmanujeśvaraḥ || 1-61-7||
MHB 1-61-8
यस्तु राजञ्शिबिर्नाम दैतेयः परिकीर्तितः ।
द्रुम इत्यभिविख्यातः स आसीद्भुवि पार्थिवः ॥ १-६१-८॥
yastu rājañśibirnāma daiteyaḥ parikīrtitaḥ |
druma ityabhivikhyātaḥ sa āsīdbhuvi pārthivaḥ || 1-61-8||
MHB 1-61-9
बाष्कलो नाम यस्तेषामासीदसुरसत्तमः ।
भगदत्त इति ख्यातः स आसीन्मनुजेश्वरः ॥ १-६१-९॥
bāṣkalo nāma yasteṣāmāsīdasurasattamaḥ |
bhagadatta iti khyātaḥ sa āsīnmanujeśvaraḥ || 1-61-9||
MHB 1-61-10
अयःशिरा अश्वशिरा अयःशङ्कुश्च वीर्यवान् ।
तथा गगनमूर्धा च वेगवांश्चात्र पञ्चमः ॥ १-६१-१०॥
ayaḥśirā aśvaśirā ayaḥśaṅkuśca vīryavān |
tathā gaganamūrdhā ca vegavāṃścātra pañcamaḥ || 1-61-10||
MHB 1-61-11
पञ्चैते जज्ञिरे राजन्वीर्यवन्तो महासुराः ।
केकयेषु महात्मानः पार्थिवर्षभसत्तमाः ॥ १-६१-११॥
pañcaite jajñire rājanvīryavanto mahāsurāḥ |
kekayeṣu mahātmānaḥ pārthivarṣabhasattamāḥ || 1-61-11||
MHB 1-61-12
केतुमानिति विख्यातो यस्ततोऽन्यः प्रतापवान् ।
अमितौजा इति ख्यातः पृथिव्यां सोऽभवन्नृपः ॥ १-६१-१२॥
ketumāniti vikhyāto yastato'nyaḥ pratāpavān |
amitaujā iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so'bhavannṛpaḥ || 1-61-12||
MHB 1-61-13
स्वर्भानुरिति विख्यातः श्रीमान्यस्तु महासुरः ।
उग्रसेन इति ख्यात उग्रकर्मा नराधिपः ॥ १-६१-१३॥
svarbhānuriti vikhyātaḥ śrīmānyastu mahāsuraḥ |
ugrasena iti khyāta ugrakarmā narādhipaḥ || 1-61-13||
MHB 1-61-14
यस्त्वश्व इति विख्यातः श्रीमानासीन्महासुरः ।
अशोको नाम राजासीन्महावीर्यपराक्रमः ॥ १-६१-१४॥
yastvaśva iti vikhyātaḥ śrīmānāsīnmahāsuraḥ |
aśoko nāma rājāsīnmahāvīryaparākramaḥ || 1-61-14||
MHB 1-61-15
तस्मादवरजो यस्तु राजन्नश्वपतिः स्मृतः ।
दैतेयः सोऽभवद्राजा हार्दिक्यो मनुजर्षभः ॥ १-६१-१५॥
tasmādavarajo yastu rājannaśvapatiḥ smṛtaḥ |
daiteyaḥ so'bhavadrājā hārdikyo manujarṣabhaḥ || 1-61-15||
MHB 1-61-16
वृषपर्वेति विख्यातः श्रीमान्यस्तु महासुरः ।
दीर्घप्रज्ञ इति ख्यातः पृथिव्यां सोऽभवन्नृपः ॥ १-६१-१६॥
vṛṣaparveti vikhyātaḥ śrīmānyastu mahāsuraḥ |
dīrghaprajña iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so'bhavannṛpaḥ || 1-61-16||
MHB 1-61-17
अजकस्त्वनुजो राजन्य आसीद्वृषपर्वणः ।
स मल्ल इति विख्यातः पृथिव्यामभवन्नृपः ॥ १-६१-१७॥
ajakastvanujo rājanya āsīdvṛṣaparvaṇaḥ |
sa malla iti vikhyātaḥ pṛthivyāmabhavannṛpaḥ || 1-61-17||
MHB 1-61-18
अश्वग्रीव इति ख्यातः सत्त्ववान्यो महासुरः ।
रोचमान इति ख्यातः पृथिव्यां सोऽभवन्नृपः ॥ १-६१-१८॥
aśvagrīva iti khyātaḥ sattvavānyo mahāsuraḥ |
rocamāna iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so'bhavannṛpaḥ || 1-61-18||
MHB 1-61-19
सूक्ष्मस्तु मतिमान्राजन्कीर्तिमान्यः प्रकीर्तितः ।
बृहन्त इति विख्यातः क्षितावासीत्स पार्थिवः ॥ १-६१-१९॥
sūkṣmastu matimānrājankīrtimānyaḥ prakīrtitaḥ |
bṛhanta iti vikhyātaḥ kṣitāvāsītsa pārthivaḥ || 1-61-19||
MHB 1-61-20
तुहुण्ड इति विख्यातो य आसीदसुरोत्तमः ।
सेनाबिन्दुरिति ख्यातः स बभूव नराधिपः ॥ १-६१-२०॥
tuhuṇḍa iti vikhyāto ya āsīdasurottamaḥ |
senābinduriti khyātaḥ sa babhūva narādhipaḥ || 1-61-20||
MHB 1-61-21
इसृपा नाम यस्तेषामसुराणां बलाधिकः ।
पापजिन्नाम राजासीद्भुवि विख्यातविक्रमः ॥ १-६१-२१॥
isṛpā nāma yasteṣāmasurāṇāṃ balādhikaḥ |
pāpajinnāma rājāsīdbhuvi vikhyātavikramaḥ || 1-61-21||
MHB 1-61-22
एकचक्र इति ख्यात आसीद्यस्तु महासुरः ।
प्रतिविन्ध्य इति ख्यातो बभूव प्रथितः क्षितौ ॥ १-६१-२२॥
ekacakra iti khyāta āsīdyastu mahāsuraḥ |
prativindhya iti khyāto babhūva prathitaḥ kṣitau || 1-61-22||
MHB 1-61-23
विरूपाक्षस्तु दैतेयश्चित्रयोधी महासुरः ।
चित्रवर्मेति विख्यातः क्षितावासीत्स पार्थिवः ॥ १-६१-२३॥
virūpākṣastu daiteyaścitrayodhī mahāsuraḥ |
citravarmeti vikhyātaḥ kṣitāvāsītsa pārthivaḥ || 1-61-23||
MHB 1-61-24
हरस्त्वरिहरो वीर आसीद्यो दानवोत्तमः ।
सुवास्तुरिति विख्यातः स जज्ञे मनुजर्षभः ॥ १-६१-२४॥
harastvariharo vīra āsīdyo dānavottamaḥ |
suvāsturiti vikhyātaḥ sa jajñe manujarṣabhaḥ || 1-61-24||
MHB 1-61-25
अहरस्तु महातेजाः शत्रुपक्षक्षयंकरः ।
बाह्लीको नाम राजा स बभूव प्रथितः क्षितौ ॥ १-६१-२५॥
aharastu mahātejāḥ śatrupakṣakṣayaṃkaraḥ |
bāhlīko nāma rājā sa babhūva prathitaḥ kṣitau || 1-61-25||
MHB 1-61-26
निचन्द्रश्चन्द्रवक्त्रश्च य आसीदसुरोत्तमः ।
मुञ्जकेश इति ख्यातः श्रीमानासीत्स पार्थिवः ॥ १-६१-२६॥
nicandraścandravaktraśca ya āsīdasurottamaḥ |
muñjakeśa iti khyātaḥ śrīmānāsītsa pārthivaḥ || 1-61-26||
MHB 1-61-27
निकुम्भस्त्वजितः संख्ये महामतिरजायत ।
भूमौ भूमिपतिः श्रेष्ठो देवाधिप इति स्मृतः ॥ १-६१-२७॥
nikumbhastvajitaḥ saṃkhye mahāmatirajāyata |
bhūmau bhūmipatiḥ śreṣṭho devādhipa iti smṛtaḥ || 1-61-27||
MHB 1-61-28
शरभो नाम यस्तेषां दैतेयानां महासुरः ।
पौरवो नाम राजर्षिः स बभूव नरेष्विह ॥ १-६१-२८॥
śarabho nāma yasteṣāṃ daiteyānāṃ mahāsuraḥ |
pauravo nāma rājarṣiḥ sa babhūva nareṣviha || 1-61-28||
MHB 1-61-29
द्वितीयः शलभस्तेषामसुराणां बभूव यः ।
प्रह्रादो नाम बाह्लीकः स बभूव नराधिपः ॥ १-६१-२९॥
dvitīyaḥ śalabhasteṣāmasurāṇāṃ babhūva yaḥ |
prahrādo nāma bāhlīkaḥ sa babhūva narādhipaḥ || 1-61-29||
MHB 1-61-30
चन्द्रस्तु दितिजश्रेष्ठो लोके ताराधिपोपमः ।
ऋषिको नाम राजर्षिर्बभूव नृपसत्तमः ॥ १-६१-३०॥
candrastu ditijaśreṣṭho loke tārādhipopamaḥ |
ṛṣiko nāma rājarṣirbabhūva nṛpasattamaḥ || 1-61-30||
MHB 1-61-31
मृतपा इति विख्यातो य आसीदसुरोत्तमः ।
पश्चिमानूपकं विद्धि तं नृपं नृपसत्तम ॥ १-६१-३१॥
mṛtapā iti vikhyāto ya āsīdasurottamaḥ |
paścimānūpakaṃ viddhi taṃ nṛpaṃ nṛpasattama || 1-61-31||
MHB 1-61-32
गविष्ठस्तु महातेजा यः प्रख्यातो महासुरः ।
द्रुमसेन इति ख्यातः पृथिव्यां सोऽभवन्नृपः ॥ १-६१-३२॥
gaviṣṭhastu mahātejā yaḥ prakhyāto mahāsuraḥ |
drumasena iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so'bhavannṛpaḥ || 1-61-32||
MHB 1-61-33
मयूर इति विख्यातः श्रीमान्यस्तु महासुरः ।
स विश्व इति विख्यातो बभूव पृथिवीपतिः ॥ १-६१-३३॥
mayūra iti vikhyātaḥ śrīmānyastu mahāsuraḥ |
sa viśva iti vikhyāto babhūva pṛthivīpatiḥ || 1-61-33||
MHB 1-61-34
सुपर्ण इति विख्यातस्तस्मादवरजस्तु यः ।
कालकीर्तिरिति ख्यातः पृथिव्यां सोऽभवन्नृपः ॥ १-६१-३४॥
suparṇa iti vikhyātastasmādavarajastu yaḥ |
kālakīrtiriti khyātaḥ pṛthivyāṃ so'bhavannṛpaḥ || 1-61-34||
MHB 1-61-35
चन्द्रहन्तेति यस्तेषां कीर्तितः प्रवरोऽसुरः ।
शुनको नाम राजर्षिः स बभूव नराधिपः ॥ १-६१-३५॥
candrahanteti yasteṣāṃ kīrtitaḥ pravaro'suraḥ |
śunako nāma rājarṣiḥ sa babhūva narādhipaḥ || 1-61-35||
MHB 1-61-36
विनाशनस्तु चन्द्रस्य य आख्यातो महासुरः ।
जानकिर्नाम राजर्षिः स बभूव नराधिपः ॥ १-६१-३६॥
vināśanastu candrasya ya ākhyāto mahāsuraḥ |
jānakirnāma rājarṣiḥ sa babhūva narādhipaḥ || 1-61-36||
MHB 1-61-37
दीर्घजिह्वस्तु कौरव्य य उक्तो दानवर्षभः ।
काशिराज इति ख्यातः पृथिव्यां पृथिवीपतिः ॥ १-६१-३७॥
dīrghajihvastu kauravya ya ukto dānavarṣabhaḥ |
kāśirāja iti khyātaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ || 1-61-37||
MHB 1-61-38
ग्रहं तु सुषुवे यं तं सिंही चन्द्रार्कमर्दनम् ।
क्राथ इत्यभिविख्यातः सोऽभवन्मनुजाधिपः ॥ १-६१-३८॥
grahaṃ tu suṣuve yaṃ taṃ siṃhī candrārkamardanam |
krātha ityabhivikhyātaḥ so'bhavanmanujādhipaḥ || 1-61-38||
MHB 1-61-39
अनायुषस्तु पुत्राणां चतुर्णां प्रवरोऽसुरः ।
विक्षरो नाम तेजस्वी वसुमित्रोऽभवन्नृपः ॥ १-६१-३९॥
anāyuṣastu putrāṇāṃ caturṇāṃ pravaro'suraḥ |
vikṣaro nāma tejasvī vasumitro'bhavannṛpaḥ || 1-61-39||
MHB 1-61-40
द्वितीयो विक्षराद्यस्तु नराधिप महासुरः ।
पांसुराष्ट्राधिप इति विश्रुतः सोऽभवन्नृपः ॥ १-६१-४०॥
dvitīyo vikṣarādyastu narādhipa mahāsuraḥ |
pāṃsurāṣṭrādhipa iti viśrutaḥ so'bhavannṛpaḥ || 1-61-40||
MHB 1-61-41
बलवीर इति ख्यातो यस्त्वासीदसुरोत्तमः ।
पौण्ड्रमत्स्यक इत्येव स बभूव नराधिपः ॥ १-६१-४१॥
balavīra iti khyāto yastvāsīdasurottamaḥ |
pauṇḍramatsyaka ityeva sa babhūva narādhipaḥ || 1-61-41||
MHB 1-61-42
वृत्र इत्यभिविख्यातो यस्तु राजन्महासुरः ।
मणिमान्नाम राजर्षिः स बभूव नराधिपः ॥ १-६१-४२॥
vṛtra ityabhivikhyāto yastu rājanmahāsuraḥ |
maṇimānnāma rājarṣiḥ sa babhūva narādhipaḥ || 1-61-42||
MHB 1-61-43
क्रोधहन्तेति यस्तस्य बभूवावरजोऽसुरः ।
दण्ड इत्यभिविख्यातः स आसीन्नृपतिः क्षितौ ॥ १-६१-४३॥
krodhahanteti yastasya babhūvāvarajo'suraḥ |
daṇḍa ityabhivikhyātaḥ sa āsīnnṛpatiḥ kṣitau || 1-61-43||
MHB 1-61-44
क्रोधवर्धन इत्येव यस्त्वन्यः परिकीर्तितः ।
दण्डधार इति ख्यातः सोऽभवन्मनुजेश्वरः ॥ १-६१-४४॥
krodhavardhana ityeva yastvanyaḥ parikīrtitaḥ |
daṇḍadhāra iti khyātaḥ so'bhavanmanujeśvaraḥ || 1-61-44||
MHB 1-61-45
कालकायास्तु ये पुत्रास्तेषामष्टौ नराधिपाः ।
जज्ञिरे राजशार्दूल शार्दूलसमविक्रमाः ॥ १-६१-४५॥
kālakāyāstu ye putrāsteṣāmaṣṭau narādhipāḥ |
jajñire rājaśārdūla śārdūlasamavikramāḥ || 1-61-45||
MHB 1-61-46
मगधेषु जयत्सेनः श्रीमानासीत्स पार्थिवः ।
अष्टानां प्रवरस्तेषां कालेयानां महासुरः ॥ १-६१-४६॥
magadheṣu jayatsenaḥ śrīmānāsītsa pārthivaḥ |
aṣṭānāṃ pravarasteṣāṃ kāleyānāṃ mahāsuraḥ || 1-61-46||
MHB 1-61-47
द्वितीयस्तु ततस्तेषां श्रीमान्हरिहयोपमः ।
अपराजित इत्येव स बभूव नराधिपः ॥ १-६१-४७॥
dvitīyastu tatasteṣāṃ śrīmānharihayopamaḥ |
aparājita ityeva sa babhūva narādhipaḥ || 1-61-47||
MHB 1-61-48
तृतीयस्तु महाराज महाबाहुर्महासुरः ।
निषादाधिपतिर्जज्ञे भुवि भीमपराक्रमः ॥ १-६१-४८॥
tṛtīyastu mahārāja mahābāhurmahāsuraḥ |
niṣādādhipatirjajñe bhuvi bhīmaparākramaḥ || 1-61-48||
MHB 1-61-49
तेषामन्यतमो यस्तु चतुर्थः परिकीर्तितः ।
श्रेणिमानिति विख्यातः क्षितौ राजर्षिसत्तमः ॥ १-६१-४९॥
teṣāmanyatamo yastu caturthaḥ parikīrtitaḥ |
śreṇimāniti vikhyātaḥ kṣitau rājarṣisattamaḥ || 1-61-49||
MHB 1-61-50
पञ्चमस्तु बभूवैषां प्रवरो यो महासुरः ।
महौजा इति विख्यातो बभूवेह परंतपः ॥ १-६१-५०॥
pañcamastu babhūvaiṣāṃ pravaro yo mahāsuraḥ |
mahaujā iti vikhyāto babhūveha paraṃtapaḥ || 1-61-50||
MHB 1-61-51
षष्ठस्तु मतिमान्यो वै तेषामासीन्महासुरः ।
अभीरुरिति विख्यातः क्षितौ राजर्षिसत्तमः ॥ १-६१-५१॥
ṣaṣṭhastu matimānyo vai teṣāmāsīnmahāsuraḥ |
abhīruriti vikhyātaḥ kṣitau rājarṣisattamaḥ || 1-61-51||
MHB 1-61-52
समुद्रसेनश्च नृपस्तेषामेवाभवद्गणात् ।
विश्रुतः सागरान्तायां क्षितौ धर्मार्थतत्त्ववित् ॥ १-६१-५२॥
samudrasenaśca nṛpasteṣāmevābhavadgaṇāt |
viśrutaḥ sāgarāntāyāṃ kṣitau dharmārthatattvavit || 1-61-52||
MHB 1-61-53
बृहन्नामाष्टमस्तेषां कालेयानां परंतपः ।
बभूव राजन्धर्मात्मा सर्वभूतहिते रतः ॥ १-६१-५३॥
bṛhannāmāṣṭamasteṣāṃ kāleyānāṃ paraṃtapaḥ |
babhūva rājandharmātmā sarvabhūtahite rataḥ || 1-61-53||
MHB 1-61-54
गणः क्रोधवशो नाम यस्ते राजन्प्रकीर्तितः ।
ततः संजज्ञिरे वीराः क्षिताविह नराधिपाः ॥ १-६१-५४॥
gaṇaḥ krodhavaśo nāma yaste rājanprakīrtitaḥ |
tataḥ saṃjajñire vīrāḥ kṣitāviha narādhipāḥ || 1-61-54||
MHB 1-61-55
नन्दिकः कर्णवेष्टश्च सिद्धार्थः कीटकस्तथा ।
सुवीरश्च सुबाहुश्च महावीरोऽथ बाह्लिकः ॥ १-६१-५५॥
nandikaḥ karṇaveṣṭaśca siddhārthaḥ kīṭakastathā |
suvīraśca subāhuśca mahāvīro'tha bāhlikaḥ || 1-61-55||
MHB 1-61-56
क्रोधो विचित्यः सुरसः श्रीमान्नीलश्च भूमिपः ।
वीरधामा च कौरव्य भूमिपालश्च नामतः ॥ १-६१-५६॥
krodho vicityaḥ surasaḥ śrīmānnīlaśca bhūmipaḥ |
vīradhāmā ca kauravya bhūmipālaśca nāmataḥ || 1-61-56||
MHB 1-61-57
दन्तवक्त्रश्च नामासीद्दुर्जयश्चैव नामतः ।
रुक्मी च नृपशार्दूलो राजा च जनमेजयः ॥ १-६१-५७॥
dantavaktraśca nāmāsīddurjayaścaiva nāmataḥ |
rukmī ca nṛpaśārdūlo rājā ca janamejayaḥ || 1-61-57||
MHB 1-61-58
आषाढो वायुवेगश्च भूरितेजास्तथैव च ।
एकलव्यः सुमित्रश्च वाटधानोऽथ गोमुखः ॥ १-६१-५८॥
āṣāḍho vāyuvegaśca bhūritejāstathaiva ca |
ekalavyaḥ sumitraśca vāṭadhāno'tha gomukhaḥ || 1-61-58||
MHB 1-61-59
कारूषकाश्च राजानः क्षेमधूर्तिस्तथैव च ।
श्रुतायुरुद्धवश्चैव बृहत्सेनस्तथैव च ॥ १-६१-५९॥
kārūṣakāśca rājānaḥ kṣemadhūrtistathaiva ca |
śrutāyuruddhavaścaiva bṛhatsenastathaiva ca || 1-61-59||
MHB 1-61-60
क्षेमोग्रतीर्थः कुहरः कलिङ्गेषु नराधिपः ।
मतिमांश्च मनुष्येन्द्र ईश्वरश्चेति विश्रुतः ॥ १-६१-६०॥
kṣemogratīrthaḥ kuharaḥ kaliṅgeṣu narādhipaḥ |
matimāṃśca manuṣyendra īśvaraśceti viśrutaḥ || 1-61-60||
MHB 1-61-61
गणात्क्रोधवशादेवं राजपूगोऽभवत्क्षितौ ।
जातः पुरा महाराज महाकीर्तिर्महाबलः ॥ १-६१-६१॥
gaṇātkrodhavaśādevaṃ rājapūgo'bhavatkṣitau |
jātaḥ purā mahārāja mahākīrtirmahābalaḥ || 1-61-61||
MHB 1-61-62
यस्त्वासीद्देवको नाम देवराजसमद्युतिः ।
स गन्धर्वपतिर्मुख्यः क्षितौ जज्ञे नराधिपः ॥ १-६१-६२॥
yastvāsīddevako nāma devarājasamadyutiḥ |
sa gandharvapatirmukhyaḥ kṣitau jajñe narādhipaḥ || 1-61-62||
MHB 1-61-63
बृहस्पतेर्बृहत्कीर्तेर्देवर्षेर्विद्धि भारत ।
अंशाद्द्रोणं समुत्पन्नं भारद्वाजमयोनिजम् ॥ १-६१-६३॥
bṛhaspaterbṛhatkīrterdevarṣerviddhi bhārata |
aṃśāddroṇaṃ samutpannaṃ bhāradvājamayonijam || 1-61-63||
MHB 1-61-64
धन्विनां नृपशार्दूल यः स सर्वास्त्रवित्तमः ।
बृहत्कीर्तिर्महातेजाः संजज्ञे मनुजेष्विह ॥ १-६१-६४॥
dhanvināṃ nṛpaśārdūla yaḥ sa sarvāstravittamaḥ |
bṛhatkīrtirmahātejāḥ saṃjajñe manujeṣviha || 1-61-64||
MHB 1-61-65
धनुर्वेदे च वेदे च यं तं वेदविदो विदुः ।
वरिष्ठमिन्द्रकर्माणं द्रोणं स्वकुलवर्धनम् ॥ १-६१-६५॥
dhanurvede ca vede ca yaṃ taṃ vedavido viduḥ |
variṣṭhamindrakarmāṇaṃ droṇaṃ svakulavardhanam || 1-61-65||
MHB 1-61-66
महादेवान्तकाभ्यां च कामात्क्रोधाच्च भारत ।
एकत्वमुपपन्नानां जज्ञे शूरः परंतपः ॥ १-६१-६६॥
mahādevāntakābhyāṃ ca kāmātkrodhācca bhārata |
ekatvamupapannānāṃ jajñe śūraḥ paraṃtapaḥ || 1-61-66||
MHB 1-61-67
अश्वत्थामा महावीर्यः शत्रुपक्षक्षयंकरः ।
वीरः कमलपत्राक्षः क्षितावासीन्नराधिप ॥ १-६१-६७॥
aśvatthāmā mahāvīryaḥ śatrupakṣakṣayaṃkaraḥ |
vīraḥ kamalapatrākṣaḥ kṣitāvāsīnnarādhipa || 1-61-67||
MHB 1-61-68
जज्ञिरे वसवस्त्वष्टौ गङ्गायां शंतनोः सुताः ।
वसिष्ठस्य च शापेन नियोगाद्वासवस्य च ॥ १-६१-६८॥
jajñire vasavastvaṣṭau gaṅgāyāṃ śaṃtanoḥ sutāḥ |
vasiṣṭhasya ca śāpena niyogādvāsavasya ca || 1-61-68||
MHB 1-61-69
तेषामवरजो भीष्मः कुरूणामभयंकरः ।
मतिमान्वेदविद्वाग्मी शत्रुपक्षक्षयंकरः ॥ १-६१-६९॥
teṣāmavarajo bhīṣmaḥ kurūṇāmabhayaṃkaraḥ |
matimānvedavidvāgmī śatrupakṣakṣayaṃkaraḥ || 1-61-69||
MHB 1-61-70
जामदग्न्येन रामेण यः स सर्वविदां वरः ।
अयुध्यत महातेजा भार्गवेण महात्मना ॥ १-६१-७०॥
jāmadagnyena rāmeṇa yaḥ sa sarvavidāṃ varaḥ |
ayudhyata mahātejā bhārgaveṇa mahātmanā || 1-61-70||
MHB 1-61-71
यस्तु राजन्कृपो नाम ब्रह्मर्षिरभवत्क्षितौ ।
रुद्राणां तं गणाद्विद्धि संभूतमतिपौरुषम् ॥ १-६१-७१॥
yastu rājankṛpo nāma brahmarṣirabhavatkṣitau |
rudrāṇāṃ taṃ gaṇādviddhi saṃbhūtamatipauruṣam || 1-61-71||
MHB 1-61-72
शकुनिर्नाम यस्त्वासीद्राजा लोके महारथः ।
द्वापरं विद्धि तं राजन्संभूतमरिमर्दनम् ॥ १-६१-७२॥
śakunirnāma yastvāsīdrājā loke mahārathaḥ |
dvāparaṃ viddhi taṃ rājansaṃbhūtamarimardanam || 1-61-72||
MHB 1-61-73
सात्यकिः सत्यसंधस्तु योऽसौ वृष्णिकुलोद्वहः ।
पक्षात्स जज्ञे मरुतां देवानामरिमर्दनः ॥ १-६१-७३॥
sātyakiḥ satyasaṃdhastu yo'sau vṛṣṇikulodvahaḥ |
pakṣātsa jajñe marutāṃ devānāmarimardanaḥ || 1-61-73||
MHB 1-61-74
द्रुपदश्चापि राजर्षिस्तत एवाभवद्गणात् ।
मानुषे नृप लोकेऽस्मिन्सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ १-६१-७४॥
drupadaścāpi rājarṣistata evābhavadgaṇāt |
mānuṣe nṛpa loke'sminsarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ || 1-61-74||
MHB 1-61-75
ततश्च कृतवर्माणं विद्धि राजञ्जनाधिपम् ।
जातमप्रतिकर्माणं क्षत्रियर्षभसत्तमम् ॥ १-६१-७५॥
tataśca kṛtavarmāṇaṃ viddhi rājañjanādhipam |
jātamapratikarmāṇaṃ kṣatriyarṣabhasattamam || 1-61-75||
MHB 1-61-76
मरुतां तु गणाद्विद्धि संजातमरिमर्दनम् ।
विराटं नाम राजर्षिं परराष्ट्रप्रतापनम् ॥ १-६१-७६॥
marutāṃ tu gaṇādviddhi saṃjātamarimardanam |
virāṭaṃ nāma rājarṣiṃ pararāṣṭrapratāpanam || 1-61-76||
MHB 1-61-77
अरिष्टायास्तु यः पुत्रो हंस इत्यभिविश्रुतः ।
स गन्धर्वपतिर्जज्ञे कुरुवंशविवर्धनः ॥ १-६१-७७॥
ariṣṭāyāstu yaḥ putro haṃsa ityabhiviśrutaḥ |
sa gandharvapatirjajñe kuruvaṃśavivardhanaḥ || 1-61-77||
MHB 1-61-78
धृतराष्ट्र इति ख्यातः कृष्णद्वैपायनादपि ।
दीर्घबाहुर्महातेजाः प्रज्ञाचक्षुर्नराधिपः ।
मातुर्दोषादृषेः कोपादन्ध एव व्यजायत ॥ १-६१-७८॥
dhṛtarāṣṭra iti khyātaḥ kṛṣṇadvaipāyanādapi |
dīrghabāhurmahātejāḥ prajñācakṣurnarādhipaḥ |
māturdoṣādṛṣeḥ kopādandha eva vyajāyata || 1-61-78||
MHB 1-61-79
अत्रेस्तु सुमहाभागं पुत्रं पुत्रवतां वरम् ।
विदुरं विद्धि लोकेऽस्मिञ्जातं बुद्धिमतां वरम् ॥ १-६१-७९॥
atrestu sumahābhāgaṃ putraṃ putravatāṃ varam |
viduraṃ viddhi loke'smiñjātaṃ buddhimatāṃ varam || 1-61-79||
MHB 1-61-80
कलेरंशात्तु संजज्ञे भुवि दुर्योधनो नृपः ।
दुर्बुद्धिर्दुर्मतिश्चैव कुरूणामयशस्करः ॥ १-६१-८०॥
kaleraṃśāttu saṃjajñe bhuvi duryodhano nṛpaḥ |
durbuddhirdurmatiścaiva kurūṇāmayaśaskaraḥ || 1-61-80||
MHB 1-61-81
जगतो यः स सर्वस्य विद्विष्टः कलिपूरुषः ।
यः सर्वां घातयामास पृथिवीं पुरुषाधमः ।
येन वैरं समुद्दीप्तं भूतान्तकरणं महत् ॥ १-६१-८१॥
jagato yaḥ sa sarvasya vidviṣṭaḥ kalipūruṣaḥ |
yaḥ sarvāṃ ghātayāmāsa pṛthivīṃ puruṣādhamaḥ |
yena vairaṃ samuddīptaṃ bhūtāntakaraṇaṃ mahat || 1-61-81||
MHB 1-61-82
पौलस्त्या भ्रातरः सर्वे जज्ञिरे मनुजेष्विह ।
शतं दुःशासनादीनां सर्वेषां क्रूरकर्मणाम् ॥ १-६१-८२॥
paulastyā bhrātaraḥ sarve jajñire manujeṣviha |
śataṃ duḥśāsanādīnāṃ sarveṣāṃ krūrakarmaṇām || 1-61-82||
MHB 1-61-83
दुर्मुखो दुःसहश्चैव ये चान्ये नानुशब्दिताः ।
दुर्योधनसहायास्ते पौलस्त्या भरतर्षभ ॥ १-६१-८३॥
durmukho duḥsahaścaiva ye cānye nānuśabditāḥ |
duryodhanasahāyāste paulastyā bharatarṣabha || 1-61-83||
MHB 1-61-84
धर्मस्यांशं तु राजानं विद्धि राजन्युधिष्ठिरम् ।
भीमसेनं तु वातस्य देवराजस्य चार्जुनम् ॥ १-६१-८४॥
dharmasyāṃśaṃ tu rājānaṃ viddhi rājanyudhiṣṭhiram |
bhīmasenaṃ tu vātasya devarājasya cārjunam || 1-61-84||
MHB 1-61-85
अश्विनोस्तु तथैवांशौ रूपेणाप्रतिमौ भुवि ।
नकुलः सहदेवश्च सर्वलोकमनोहरौ ॥ १-६१-८५॥
aśvinostu tathaivāṃśau rūpeṇāpratimau bhuvi |
nakulaḥ sahadevaśca sarvalokamanoharau || 1-61-85||
MHB 1-61-86
यः सुवर्चा इति ख्यातः सोमपुत्रः प्रतापवान् ।
अभिमन्युर्बृहत्कीर्तिरर्जुनस्य सुतोऽभवत् ॥ १-६१-८६॥
yaḥ suvarcā iti khyātaḥ somaputraḥ pratāpavān |
abhimanyurbṛhatkīrtirarjunasya suto'bhavat || 1-61-86||
MHB 1-61-87
अग्नेरंशं तु विद्धि त्वं धृष्टद्युम्नं महारथम् ।
शिखण्डिनमथो राजन्स्त्रीपुंसं विद्धि राक्षसम् ॥ १-६१-८७॥
agneraṃśaṃ tu viddhi tvaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ mahāratham |
śikhaṇḍinamatho rājanstrīpuṃsaṃ viddhi rākṣasam || 1-61-87||
MHB 1-61-88
द्रौपदेयाश्च ये पञ्च बभूवुर्भरतर्षभ ।
विश्वेदेवगणान्राजंस्तान्विद्धि भरतर्षभ ॥ १-६१-८८॥
draupadeyāśca ye pañca babhūvurbharatarṣabha |
viśvedevagaṇānrājaṃstānviddhi bharatarṣabha || 1-61-88||
MHB 1-61-89
आमुक्तकवचः कर्णो यस्तु जज्ञे महारथः ।
दिवाकरस्य तं विद्धि देवस्यांशमनुत्तमम् ॥ १-६१-८९॥
āmuktakavacaḥ karṇo yastu jajñe mahārathaḥ |
divākarasya taṃ viddhi devasyāṃśamanuttamam || 1-61-89||
MHB 1-61-90
यस्तु नारायणो नाम देवदेवः सनातनः ।
तस्यांशो मानुषेष्वासीद्वासुदेवः प्रतापवान् ॥ १-६१-९०॥
yastu nārāyaṇo nāma devadevaḥ sanātanaḥ |
tasyāṃśo mānuṣeṣvāsīdvāsudevaḥ pratāpavān || 1-61-90||
MHB 1-61-91
शेषस्यांशस्तु नागस्य बलदेवो महाबलः ।
सनत्कुमारं प्रद्युम्नं विद्धि राजन्महौजसम् ॥ १-६१-९१॥
śeṣasyāṃśastu nāgasya baladevo mahābalaḥ |
sanatkumāraṃ pradyumnaṃ viddhi rājanmahaujasam || 1-61-91||
MHB 1-61-92
एवमन्ये मनुष्येन्द्र बहवोंऽशा दिवौकसाम् ।
जज्ञिरे वसुदेवस्य कुले कुलविवर्धनाः ॥ १-६१-९२॥
evamanye manuṣyendra bahavoṃ'śā divaukasām |
jajñire vasudevasya kule kulavivardhanāḥ || 1-61-92||
MHB 1-61-93
गणस्त्वप्सरसां यो वै मया राजन्प्रकीर्तितः ।
तस्य भागः क्षितौ जज्ञे नियोगाद्वासवस्य च ॥ १-६१-९३॥
gaṇastvapsarasāṃ yo vai mayā rājanprakīrtitaḥ |
tasya bhāgaḥ kṣitau jajñe niyogādvāsavasya ca || 1-61-93||
MHB 1-61-94
तानि षोडश देवीनां सहस्राणि नराधिप ।
बभूवुर्मानुषे लोके नारायणपरिग्रहः ॥ १-६१-९४॥
tāni ṣoḍaśa devīnāṃ sahasrāṇi narādhipa |
babhūvurmānuṣe loke nārāyaṇaparigrahaḥ || 1-61-94||
MHB 1-61-95
श्रियस्तु भागः संजज्ञे रत्यर्थं पृथिवीतले ।
द्रुपदस्य कुले कन्या वेदिमध्यादनिन्दिता ॥ १-६१-९५॥
śriyastu bhāgaḥ saṃjajñe ratyarthaṃ pṛthivītale |
drupadasya kule kanyā vedimadhyādaninditā || 1-61-95||
MHB 1-61-96
नातिह्रस्वा न महती नीलोत्पलसुगन्धिनी ।
पद्मायताक्षी सुश्रोणी असितायतमूर्धजा ॥ १-६१-९६॥
nātihrasvā na mahatī nīlotpalasugandhinī |
padmāyatākṣī suśroṇī asitāyatamūrdhajā || 1-61-96||
MHB 1-61-97
सर्वलक्षणसंपन्ना वैडूर्यमणिसंनिभा ।
पञ्चानां पुरुषेन्द्राणां चित्तप्रमथिनी रहः ॥ १-६१-९७॥
sarvalakṣaṇasaṃpannā vaiḍūryamaṇisaṃnibhā |
pañcānāṃ puruṣendrāṇāṃ cittapramathinī rahaḥ || 1-61-97||
MHB 1-61-98
सिद्धिर्धृतिश्च ये देव्यौ पञ्चानां मातरौ तु ते ।
कुन्ती माद्री च जज्ञाते मतिस्तु सुबलात्मजा ॥ १-६१-९८॥
siddhirdhṛtiśca ye devyau pañcānāṃ mātarau tu te |
kuntī mādrī ca jajñāte matistu subalātmajā || 1-61-98||
MHB 1-61-99
इति देवासुराणां ते गन्धर्वाप्सरसां तथा ।
अंशावतरणं राजन्राक्षसानां च कीर्तितम् ॥ १-६१-९९॥
iti devāsurāṇāṃ te gandharvāpsarasāṃ tathā |
aṃśāvataraṇaṃ rājanrākṣasānāṃ ca kīrtitam || 1-61-99||
MHB 1-61-100
ये पृथिव्यां समुद्भूता राजानो युद्धदुर्मदाः ।
महात्मानो यदूनां च ये जाता विपुले कुले ॥ १-६१-१००॥
ye pṛthivyāṃ samudbhūtā rājāno yuddhadurmadāḥ |
mahātmāno yadūnāṃ ca ye jātā vipule kule || 1-61-100||
MHB 1-61-101
धन्यं यशस्यं पुत्रीयमायुष्यं विजयावहम् ।
इदमंशावतरणं श्रोतव्यमनसूयता ॥ १-६१-१०१॥
dhanyaṃ yaśasyaṃ putrīyamāyuṣyaṃ vijayāvaham |
idamaṃśāvataraṇaṃ śrotavyamanasūyatā || 1-61-101||
MHB 1-61-102
अंशावतरणं श्रुत्वा देवगन्धर्वरक्षसाम् ।
प्रभवाप्ययवित्प्राज्ञो न कृच्छ्रेष्ववसीदति ॥ १-६१-१०२॥
aṃśāvataraṇaṃ śrutvā devagandharvarakṣasām |
prabhavāpyayavitprājño na kṛcchreṣvavasīdati || 1-61-102||
Adhyaya: 62/225 (14)
MHB 1-62-1
जनमेजय उवाच ।
त्वत्तः श्रुतमिदं ब्रह्मन्देवदानवरक्षसाम् ।
अंशावतरणं सम्यग्गन्धर्वाप्सरसां तथा ॥ १-६२-१॥
janamejaya uvāca |
tvattaḥ śrutamidaṃ brahmandevadānavarakṣasām |
aṃśāvataraṇaṃ samyaggandharvāpsarasāṃ tathā || 1-62-1||
MHB 1-62-2
इमं तु भूय इच्छामि कुरूणां वंशमादितः ।
कथ्यमानं त्वया विप्र विप्रर्षिगणसंनिधौ ॥ १-६२-२॥
imaṃ tu bhūya icchāmi kurūṇāṃ vaṃśamāditaḥ |
kathyamānaṃ tvayā vipra viprarṣigaṇasaṃnidhau || 1-62-2||
MHB 1-62-3
वैशंपायन उवाच ।
पौरवाणां वंशकरो दुःषन्तो नाम वीर्यवान् ।
पृथिव्याश्चतुरन्ताया गोप्ता भरतसत्तम ॥ १-६२-३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
pauravāṇāṃ vaṃśakaro duḥṣanto nāma vīryavān |
pṛthivyāścaturantāyā goptā bharatasattama || 1-62-3||
MHB 1-62-4
चतुर्भागं भुवः कृत्स्नं स भुङ्क्ते मनुजेश्वरः ।
समुद्रावरणांश्चापि देशान्स समितिंजयः ॥ १-६२-४॥
caturbhāgaṃ bhuvaḥ kṛtsnaṃ sa bhuṅkte manujeśvaraḥ |
samudrāvaraṇāṃścāpi deśānsa samitiṃjayaḥ || 1-62-4||
MHB 1-62-5
आम्लेच्छाटविकान्सर्वान्स भुङ्क्ते रिपुमर्दनः ।
रत्नाकरसमुद्रान्तांश्चातुर्वर्ण्यजनावृतान् ॥ १-६२-५॥
āmlecchāṭavikānsarvānsa bhuṅkte ripumardanaḥ |
ratnākarasamudrāntāṃścāturvarṇyajanāvṛtān || 1-62-5||
MHB 1-62-6
न वर्णसंकरकरो नाकृष्यकरकृज्जनः ।
न पापकृत्कश्चिदासीत्तस्मिन्राजनि शासति ॥ १-६२-६॥
na varṇasaṃkarakaro nākṛṣyakarakṛjjanaḥ |
na pāpakṛtkaścidāsīttasminrājani śāsati || 1-62-6||
MHB 1-62-7
धर्म्यां रतिं सेवमाना धर्मार्थावभिपेदिरे ।
तदा नरा नरव्याघ्र तस्मिञ्जनपदेश्वरे ॥ १-६२-७॥
dharmyāṃ ratiṃ sevamānā dharmārthāvabhipedire |
tadā narā naravyāghra tasmiñjanapadeśvare || 1-62-7||
MHB 1-62-8
नासीच्चोरभयं तात न क्षुधाभयमण्वपि ।
नासीद्व्याधिभयं चापि तस्मिञ्जनपदेश्वरे ॥ १-६२-८॥
nāsīccorabhayaṃ tāta na kṣudhābhayamaṇvapi |
nāsīdvyādhibhayaṃ cāpi tasmiñjanapadeśvare || 1-62-8||
MHB 1-62-9
स्वैर्धर्मै रेमिरे वर्णा दैवे कर्मणि निःस्पृहाः ।
तमाश्रित्य महीपालमासंश्चैवाकुतोभयाः ॥ १-६२-९॥
svairdharmai remire varṇā daive karmaṇi niḥspṛhāḥ |
tamāśritya mahīpālamāsaṃścaivākutobhayāḥ || 1-62-9||
MHB 1-62-10
कालवर्षी च पर्जन्यः सस्यानि फलवन्ति च ।
सर्वरत्नसमृद्धा च मही वसुमती तदा ॥ १-६२-१०॥
kālavarṣī ca parjanyaḥ sasyāni phalavanti ca |
sarvaratnasamṛddhā ca mahī vasumatī tadā || 1-62-10||
MHB 1-62-11
स चाद्भुतमहावीर्यो वज्रसंहननो युवा ।
उद्यम्य मन्दरं दोर्भ्यां हरेत्सवनकाननम् ॥ १-६२-११॥
sa cādbhutamahāvīryo vajrasaṃhanano yuvā |
udyamya mandaraṃ dorbhyāṃ haretsavanakānanam || 1-62-11||
MHB 1-62-12
धनुष्यथ गदायुद्धे त्सरुप्रहरणेषु च ।
नागपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च बभूव परिनिष्ठितः ॥ १-६२-१२॥
dhanuṣyatha gadāyuddhe tsarupraharaṇeṣu ca |
nāgapṛṣṭhe'śvapṛṣṭhe ca babhūva pariniṣṭhitaḥ || 1-62-12||
MHB 1-62-13
बले विष्णुसमश्चासीत्तेजसा भास्करोपमः ।
अक्षुब्धत्वेऽर्णवसमः सहिष्णुत्वे धरासमः ॥ १-६२-१३॥
bale viṣṇusamaścāsīttejasā bhāskaropamaḥ |
akṣubdhatve'rṇavasamaḥ sahiṣṇutve dharāsamaḥ || 1-62-13||
MHB 1-62-14
संमतः स महीपालः प्रसन्नपुरराष्ट्रवान् ।
भूयो धर्मपरैर्भावैर्विदितं जनमावसत् ॥ १-६२-१४॥
saṃmataḥ sa mahīpālaḥ prasannapurarāṣṭravān |
bhūyo dharmaparairbhāvairviditaṃ janamāvasat || 1-62-14||
Adhyaya: 63/225 (26)
MHB 1-63-1
वैशंपायन उवाच ।
स कदाचिन्महाबाहुः प्रभूतबलवाहनः ।
वनं जगाम गहनं हयनागशतैर्वृतः ॥ १-६३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sa kadācinmahābāhuḥ prabhūtabalavāhanaḥ |
vanaṃ jagāma gahanaṃ hayanāgaśatairvṛtaḥ || 1-63-1||
MHB 1-63-2
खड्गशक्तिधरैर्वीरैर्गदामुसलपाणिभिः ।
प्रासतोमरहस्तैश्च ययौ योधशतैर्वृतः ॥ १-६३-२॥
khaḍgaśaktidharairvīrairgadāmusalapāṇibhiḥ |
prāsatomarahastaiśca yayau yodhaśatairvṛtaḥ || 1-63-2||
MHB 1-63-3
सिंहनादैश्च योधानां शङ्खदुन्दुभिनिस्वनैः ।
रथनेमिस्वनैश्चापि सनागवरबृंहितैः ॥ १-६३-३॥
siṃhanādaiśca yodhānāṃ śaṅkhadundubhinisvanaiḥ |
rathanemisvanaiścāpi sanāgavarabṛṃhitaiḥ || 1-63-3||
MHB 1-63-4
हेषितस्वनमिश्रैश्च क्ष्वेडितास्फोटितस्वनैः ।
आसीत्किलकिलाशब्दस्तस्मिन्गच्छति पार्थिवे ॥ १-६३-४॥
heṣitasvanamiśraiśca kṣveḍitāsphoṭitasvanaiḥ |
āsītkilakilāśabdastasmingacchati pārthive || 1-63-4||
MHB 1-63-5
प्रासादवरशृङ्गस्थाः परया नृपशोभया ।
ददृशुस्तं स्त्रियस्तत्र शूरमात्मयशस्करम् ॥ १-६३-५॥
prāsādavaraśṛṅgasthāḥ parayā nṛpaśobhayā |
dadṛśustaṃ striyastatra śūramātmayaśaskaram || 1-63-5||
MHB 1-63-6
शक्रोपमममित्रघ्नं परवारणवारणम् ।
पश्यन्तः स्त्रीगणास्तत्र शस्त्रपाणिं स्म मेनिरे ॥ १-६३-६॥
śakropamamamitraghnaṃ paravāraṇavāraṇam |
paśyantaḥ strīgaṇāstatra śastrapāṇiṃ sma menire || 1-63-6||
MHB 1-63-7
अयं स पुरुषव्याघ्रो रणेऽद्भुतपराक्रमः ।
यस्य बाहुबलं प्राप्य न भवन्त्यसुहृद्गणाः ॥ १-६३-७॥
ayaṃ sa puruṣavyāghro raṇe'dbhutaparākramaḥ |
yasya bāhubalaṃ prāpya na bhavantyasuhṛdgaṇāḥ || 1-63-7||
MHB 1-63-8
इति वाचो ब्रुवन्त्यस्ताः स्त्रियः प्रेम्णा नराधिपम् ।
तुष्टुवुः पुष्पवृष्टीश्च ससृजुस्तस्य मूर्धनि ॥ १-६३-८॥
iti vāco bruvantyastāḥ striyaḥ premṇā narādhipam |
tuṣṭuvuḥ puṣpavṛṣṭīśca sasṛjustasya mūrdhani || 1-63-8||
MHB 1-63-9
तत्र तत्र च विप्रेन्द्रैः स्तूयमानः समन्ततः ।
निर्ययौ परया प्रीत्या वनं मृगजिघांसया ॥ १-६३-९॥
tatra tatra ca viprendraiḥ stūyamānaḥ samantataḥ |
niryayau parayā prītyā vanaṃ mṛgajighāṃsayā || 1-63-9||
MHB 1-63-10
सुदूरमनुजग्मुस्तं पौरजानपदास्तदा ।
न्यवर्तन्त ततः पश्चादनुज्ञाता नृपेण ह ॥ १-६३-१०॥
sudūramanujagmustaṃ paurajānapadāstadā |
nyavartanta tataḥ paścādanujñātā nṛpeṇa ha || 1-63-10||
MHB 1-63-11
सुपर्णप्रतिमेनाथ रथेन वसुधाधिपः ।
महीमापूरयामास घोषेण त्रिदिवं तथा ॥ १-६३-११॥
suparṇapratimenātha rathena vasudhādhipaḥ |
mahīmāpūrayāmāsa ghoṣeṇa tridivaṃ tathā || 1-63-11||
MHB 1-63-12
स गच्छन्ददृशे धीमान्नन्दनप्रतिमं वनम् ।
बिल्वार्कखदिराकीर्णं कपित्थधवसंकुलम् ॥ १-६३-१२॥
sa gacchandadṛśe dhīmānnandanapratimaṃ vanam |
bilvārkakhadirākīrṇaṃ kapitthadhavasaṃkulam || 1-63-12||
MHB 1-63-13
विषमं पर्वतप्रस्थैरश्मभिश्च समावृतम् ।
निर्जलं निर्मनुष्यं च बहुयोजनमायतम् ।
मृगसंघैर्वृतं घोरैरन्यैश्चापि वनेचरैः ॥ १-६३-१३॥
viṣamaṃ parvataprasthairaśmabhiśca samāvṛtam |
nirjalaṃ nirmanuṣyaṃ ca bahuyojanamāyatam |
mṛgasaṃghairvṛtaṃ ghorairanyaiścāpi vanecaraiḥ || 1-63-13||
MHB 1-63-14
तद्वनं मनुजव्याघ्रः सभृत्यबलवाहनः ।
लोडयामास दुःषन्तः सूदयन्विविधान्मृगान् ॥ १-६३-१४॥
tadvanaṃ manujavyāghraḥ sabhṛtyabalavāhanaḥ |
loḍayāmāsa duḥṣantaḥ sūdayanvividhānmṛgān || 1-63-14||
MHB 1-63-15
बाणगोचरसंप्राप्तांस्तत्र व्याघ्रगणान्बहून् ।
पातयामास दुःषन्तो निर्बिभेद च सायकैः ॥ १-६३-१५॥
bāṇagocarasaṃprāptāṃstatra vyāghragaṇānbahūn |
pātayāmāsa duḥṣanto nirbibheda ca sāyakaiḥ || 1-63-15||
MHB 1-63-16
दूरस्थान्सायकैः कांश्चिदभिनत्स नरर्षभः ।
अभ्याशमागतांश्चान्यान्खड्गेन निरकृन्तत ॥ १-६३-१६॥
dūrasthānsāyakaiḥ kāṃścidabhinatsa nararṣabhaḥ |
abhyāśamāgatāṃścānyānkhaḍgena nirakṛntata || 1-63-16||
MHB 1-63-17
कांश्चिदेणान्स निर्जघ्ने शक्त्या शक्तिमतां वरः ।
गदामण्डलतत्त्वज्ञश्चचारामितविक्रमः ॥ १-६३-१७॥
kāṃścideṇānsa nirjaghne śaktyā śaktimatāṃ varaḥ |
gadāmaṇḍalatattvajñaścacārāmitavikramaḥ || 1-63-17||
MHB 1-63-18
तोमरैरसिभिश्चापि गदामुसलकर्पणैः ।
चचार स विनिघ्नन्वै वन्यांस्तत्र मृगद्विजान् ॥ १-६३-१८॥
tomarairasibhiścāpi gadāmusalakarpaṇaiḥ |
cacāra sa vinighnanvai vanyāṃstatra mṛgadvijān || 1-63-18||
MHB 1-63-19
राज्ञा चाद्भुतवीर्येण योधैश्च समरप्रियैः ।
लोड्यमानं महारण्यं तत्यजुश्च महामृगाः ॥ १-६३-१९॥
rājñā cādbhutavīryeṇa yodhaiśca samarapriyaiḥ |
loḍyamānaṃ mahāraṇyaṃ tatyajuśca mahāmṛgāḥ || 1-63-19||
MHB 1-63-20
तत्र विद्रुतसंघानि हतयूथपतीनि च ।
मृगयूथान्यथौत्सुक्याच्छब्दं चक्रुस्ततस्ततः ॥ १-६३-२०॥
tatra vidrutasaṃghāni hatayūthapatīni ca |
mṛgayūthānyathautsukyācchabdaṃ cakrustatastataḥ || 1-63-20||
MHB 1-63-21
शुष्कां चापि नदीं गत्वा जलनैराश्यकर्शिताः ।
व्यायामक्लान्तहृदयाः पतन्ति स्म विचेतसः ॥ १-६३-२१॥
śuṣkāṃ cāpi nadīṃ gatvā jalanairāśyakarśitāḥ |
vyāyāmaklāntahṛdayāḥ patanti sma vicetasaḥ || 1-63-21||
MHB 1-63-22
क्षुत्पिपासापरीताश्च श्रान्ताश्च पतिता भुवि ।
केचित्तत्र नरव्याघ्रैरभक्ष्यन्त बुभुक्षितैः ॥ १-६३-२२॥
kṣutpipāsāparītāśca śrāntāśca patitā bhuvi |
kecittatra naravyāghrairabhakṣyanta bubhukṣitaiḥ || 1-63-22||
MHB 1-63-23
केचिदग्निमथोत्पाद्य समिध्य च वनेचराः ।
भक्षयन्ति स्म मांसानि प्रकुट्य विधिवत्तदा ॥ १-६३-२३॥
kecidagnimathotpādya samidhya ca vanecarāḥ |
bhakṣayanti sma māṃsāni prakuṭya vidhivattadā || 1-63-23||
MHB 1-63-24
तत्र केचिद्गजा मत्ता बलिनः शस्त्रविक्षताः ।
संकोच्याग्रकरान्भीताः प्रद्रवन्ति स्म वेगिताः ॥ १-६३-२४॥
tatra kecidgajā mattā balinaḥ śastravikṣatāḥ |
saṃkocyāgrakarānbhītāḥ pradravanti sma vegitāḥ || 1-63-24||
MHB 1-63-25
शकृन्मूत्रं सृजन्तश्च क्षरन्तः शोणितं बहु ।
वन्या गजवरास्तत्र ममृदुर्मनुजान्बहून् ॥ १-६३-२५॥
śakṛnmūtraṃ sṛjantaśca kṣarantaḥ śoṇitaṃ bahu |
vanyā gajavarāstatra mamṛdurmanujānbahūn || 1-63-25||
MHB 1-63-26
तद्वनं बलमेघेन शरधारेण संवृतम् ।
व्यरोचन्महिषाकीर्णं राज्ञा हतमहामृगम् ॥ १-६३-२६॥
tadvanaṃ balameghena śaradhāreṇa saṃvṛtam |
vyarocanmahiṣākīrṇaṃ rājñā hatamahāmṛgam || 1-63-26||
Adhyaya: 64/225 (42)
MHB 1-64-1
वैशंपायन उवाच ।
ततो मृगसहस्राणि हत्वा विपुलवाहनः ।
राजा मृगप्रसङ्गेन वनमन्यद्विवेश ह ॥ १-६४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato mṛgasahasrāṇi hatvā vipulavāhanaḥ |
rājā mṛgaprasaṅgena vanamanyadviveśa ha || 1-64-1||
MHB 1-64-2
एक एवोत्तमबलः क्षुत्पिपासासमन्वितः ।
स वनस्यान्तमासाद्य महदीरिणमासदत् ॥ १-६४-२॥
eka evottamabalaḥ kṣutpipāsāsamanvitaḥ |
sa vanasyāntamāsādya mahadīriṇamāsadat || 1-64-2||
MHB 1-64-3
तच्चाप्यतीत्य नृपतिरुत्तमाश्रमसंयुतम् ।
मनःप्रह्लादजननं दृष्टिकान्तमतीव च ।
शीतमारुतसंयुक्तं जगामान्यन्महद्वनम् ॥ १-६४-३॥
taccāpyatītya nṛpatiruttamāśramasaṃyutam |
manaḥprahlādajananaṃ dṛṣṭikāntamatīva ca |
śītamārutasaṃyuktaṃ jagāmānyanmahadvanam || 1-64-3||
MHB 1-64-4
पुष्पितैः पादपैः कीर्णमतीव सुखशाद्वलम् ।
विपुलं मधुरारावैर्नादितं विहगैस्तथा ॥ १-६४-४॥
puṣpitaiḥ pādapaiḥ kīrṇamatīva sukhaśādvalam |
vipulaṃ madhurārāvairnāditaṃ vihagaistathā || 1-64-4||
MHB 1-64-5
प्रवृद्धविटपैर्वृक्षैः सुखच्छायैः समावृतम् ।
षट्पदाघूर्णितलतं लक्ष्म्या परमया युतम् ॥ १-६४-५॥
pravṛddhaviṭapairvṛkṣaiḥ sukhacchāyaiḥ samāvṛtam |
ṣaṭpadāghūrṇitalataṃ lakṣmyā paramayā yutam || 1-64-5||
MHB 1-64-6
नापुष्पः पादपः कश्चिन्नाफलो नापि कण्टकी ।
षट्पदैर्वाप्यनाकीर्णस्तस्मिन्वै काननेऽभवत् ॥ १-६४-६॥
nāpuṣpaḥ pādapaḥ kaścinnāphalo nāpi kaṇṭakī |
ṣaṭpadairvāpyanākīrṇastasminvai kānane'bhavat || 1-64-6||
MHB 1-64-7
विहगैर्नादितं पुष्पैरलंकृतमतीव च ।
सर्वर्तुकुसुमैर्वृक्षैरतीव सुखशाद्वलम् ।
मनोरमं महेष्वासो विवेश वनमुत्तमम् ॥ १-६४-७॥
vihagairnāditaṃ puṣpairalaṃkṛtamatīva ca |
sarvartukusumairvṛkṣairatīva sukhaśādvalam |
manoramaṃ maheṣvāso viveśa vanamuttamam || 1-64-7||
MHB 1-64-8
मारुतागलितास्तत्र द्रुमाः कुसुमशालिनः ।
पुष्पवृष्टिं विचित्रां स्म व्यसृजंस्ते पुनः पुनः ॥ १-६४-८॥
mārutāgalitāstatra drumāḥ kusumaśālinaḥ |
puṣpavṛṣṭiṃ vicitrāṃ sma vyasṛjaṃste punaḥ punaḥ || 1-64-8||
MHB 1-64-9
दिवस्पृशोऽथ संघुष्टाः पक्षिभिर्मधुरस्वरैः ।
विरेजुः पादपास्तत्र विचित्रकुसुमाम्बराः ॥ १-६४-९॥
divaspṛśo'tha saṃghuṣṭāḥ pakṣibhirmadhurasvaraiḥ |
virejuḥ pādapāstatra vicitrakusumāmbarāḥ || 1-64-9||
MHB 1-64-10
तेषां तत्र प्रवालेषु पुष्पभारावनामिषु ।
रुवन्ति रावं विहगाः षट्पदैः सहिता मृदु ॥ १-६४-१०॥
teṣāṃ tatra pravāleṣu puṣpabhārāvanāmiṣu |
ruvanti rāvaṃ vihagāḥ ṣaṭpadaiḥ sahitā mṛdu || 1-64-10||
MHB 1-64-11
तत्र प्रदेशांश्च बहून्कुसुमोत्करमण्डितान् ।
लतागृहपरिक्षिप्तान्मनसः प्रीतिवर्धनान् ।
संपश्यन्स महातेजा बभूव मुदितस्तदा ॥ १-६४-११॥
tatra pradeśāṃśca bahūnkusumotkaramaṇḍitān |
latāgṛhaparikṣiptānmanasaḥ prītivardhanān |
saṃpaśyansa mahātejā babhūva muditastadā || 1-64-11||
MHB 1-64-12
परस्पराश्लिष्टशाखैः पादपैः कुसुमाचितैः ।
अशोभत वनं तत्तैर्महेन्द्रध्वजसंनिभैः ॥ १-६४-१२॥
parasparāśliṣṭaśākhaiḥ pādapaiḥ kusumācitaiḥ |
aśobhata vanaṃ tattairmahendradhvajasaṃnibhaiḥ || 1-64-12||
MHB 1-64-13
सुखशीतः सुगन्धी च पुष्परेणुवहोऽनिलः ।
परिक्रामन्वने वृक्षानुपैतीव रिरंसया ॥ १-६४-१३॥
sukhaśītaḥ sugandhī ca puṣpareṇuvaho'nilaḥ |
parikrāmanvane vṛkṣānupaitīva riraṃsayā || 1-64-13||
MHB 1-64-14
एवंगुणसमायुक्तं ददर्श स वनं नृपः ।
नदीकच्छोद्भवं कान्तमुच्छ्रितध्वजसंनिभम् ॥ १-६४-१४॥
evaṃguṇasamāyuktaṃ dadarśa sa vanaṃ nṛpaḥ |
nadīkacchodbhavaṃ kāntamucchritadhvajasaṃnibham || 1-64-14||
MHB 1-64-15
प्रेक्षमाणो वनं तत्तु सुप्रहृष्टविहंगमम् ।
आश्रमप्रवरं रम्यं ददर्श च मनोरमम् ॥ १-६४-१५॥
prekṣamāṇo vanaṃ tattu suprahṛṣṭavihaṃgamam |
āśramapravaraṃ ramyaṃ dadarśa ca manoramam || 1-64-15||
MHB 1-64-16
नानावृक्षसमाकीर्णं संप्रज्वलितपावकम् ।
यतिभिर्वालखिल्यैश्च वृतं मुनिगणान्वितम् ॥ १-६४-१६॥
nānāvṛkṣasamākīrṇaṃ saṃprajvalitapāvakam |
yatibhirvālakhilyaiśca vṛtaṃ munigaṇānvitam || 1-64-16||
MHB 1-64-17
अग्न्यागारैश्च बहुभिः पुष्पसंस्तरसंस्तृतम् ।
महाकच्छैर्बृहद्भिश्च विभ्राजितमतीव च ॥ १-६४-१७॥
agnyāgāraiśca bahubhiḥ puṣpasaṃstarasaṃstṛtam |
mahākacchairbṛhadbhiśca vibhrājitamatīva ca || 1-64-17||
MHB 1-64-18
मालिनीमभितो राजन्नदीं पुण्यां सुखोदकाम् ।
नैकपक्षिगणाकीर्णां तपोवनमनोरमाम् ।
तत्र व्यालमृगान्सौम्यान्पश्यन्प्रीतिमवाप सः ॥ १-६४-१८॥
mālinīmabhito rājannadīṃ puṇyāṃ sukhodakām |
naikapakṣigaṇākīrṇāṃ tapovanamanoramām |
tatra vyālamṛgānsaumyānpaśyanprītimavāpa saḥ || 1-64-18||
MHB 1-64-19
तं चाप्यतिरथः श्रीमानाश्रमं प्रत्यपद्यत ।
देवलोकप्रतीकाशं सर्वतः सुमनोहरम् ॥ १-६४-१९॥
taṃ cāpyatirathaḥ śrīmānāśramaṃ pratyapadyata |
devalokapratīkāśaṃ sarvataḥ sumanoharam || 1-64-19||
MHB 1-64-20
नदीमाश्रमसंश्लिष्टां पुण्यतोयां ददर्श सः ।
सर्वप्राणभृतां तत्र जननीमिव विष्ठिताम् ॥ १-६४-२०॥
nadīmāśramasaṃśliṣṭāṃ puṇyatoyāṃ dadarśa saḥ |
sarvaprāṇabhṛtāṃ tatra jananīmiva viṣṭhitām || 1-64-20||
MHB 1-64-21
सचक्रवाकपुलिनां पुष्पफेनप्रवाहिनीम् ।
सकिंनरगणावासां वानरर्क्षनिषेविताम् ॥ १-६४-२१॥
sacakravākapulināṃ puṣpaphenapravāhinīm |
sakiṃnaragaṇāvāsāṃ vānararkṣaniṣevitām || 1-64-21||
MHB 1-64-22
पुण्यस्वाध्यायसंघुष्टां पुलिनैरुपशोभिताम् ।
मत्तवारणशार्दूलभुजगेन्द्रनिषेविताम् ॥ १-६४-२२॥
puṇyasvādhyāyasaṃghuṣṭāṃ pulinairupaśobhitām |
mattavāraṇaśārdūlabhujagendraniṣevitām || 1-64-22||
MHB 1-64-23
नदीमाश्रमसंबद्धां दृष्ट्वाश्रमपदं तथा ।
चकाराभिप्रवेशाय मतिं स नृपतिस्तदा ॥ १-६४-२३॥
nadīmāśramasaṃbaddhāṃ dṛṣṭvāśramapadaṃ tathā |
cakārābhipraveśāya matiṃ sa nṛpatistadā || 1-64-23||
MHB 1-64-24
अलंकृतं द्वीपवत्या मालिन्या रम्यतीरया ।
नरनारायणस्थानं गङ्गयेवोपशोभितम् ।
मत्तबर्हिणसंघुष्टं प्रविवेश महद्वनम् ॥ १-६४-२४॥
alaṃkṛtaṃ dvīpavatyā mālinyā ramyatīrayā |
naranārāyaṇasthānaṃ gaṅgayevopaśobhitam |
mattabarhiṇasaṃghuṣṭaṃ praviveśa mahadvanam || 1-64-24||
MHB 1-64-25
तत्स चैत्ररथप्रख्यं समुपेत्य नरेश्वरः ।
अतीव गुणसंपन्नमनिर्देश्यं च वर्चसा ।
महर्षिं काश्यपं द्रष्टुमथ कण्वं तपोधनम् ॥ १-६४-२५॥
tatsa caitrarathaprakhyaṃ samupetya nareśvaraḥ |
atīva guṇasaṃpannamanirdeśyaṃ ca varcasā |
maharṣiṃ kāśyapaṃ draṣṭumatha kaṇvaṃ tapodhanam || 1-64-25||
MHB 1-64-26
रथिनीमश्वसंबाधां पदातिगणसंकुलाम् ।
अवस्थाप्य वनद्वारि सेनामिदमुवाच सः ॥ १-६४-२६॥
rathinīmaśvasaṃbādhāṃ padātigaṇasaṃkulām |
avasthāpya vanadvāri senāmidamuvāca saḥ || 1-64-26||
MHB 1-64-27
मुनिं विरजसं द्रष्टुं गमिष्यामि तपोधनम् ।
काश्यपं स्थीयतामत्र यावदागमनं मम ॥ १-६४-२७॥
muniṃ virajasaṃ draṣṭuṃ gamiṣyāmi tapodhanam |
kāśyapaṃ sthīyatāmatra yāvadāgamanaṃ mama || 1-64-27||
MHB 1-64-28
तद्वनं नन्दनप्रख्यमासाद्य मनुजेश्वरः ।
क्षुत्पिपासे जहौ राजा हर्षं चावाप पुष्कलम् ॥ १-६४-२८॥
tadvanaṃ nandanaprakhyamāsādya manujeśvaraḥ |
kṣutpipāse jahau rājā harṣaṃ cāvāpa puṣkalam || 1-64-28||
MHB 1-64-29
सामात्यो राजलिङ्गानि सोऽपनीय नराधिपः ।
पुरोहितसहायश्च जगामाश्रममुत्तमम् ।
दिदृक्षुस्तत्र तमृषिं तपोराशिमथाव्ययम् ॥ १-६४-२९॥
sāmātyo rājaliṅgāni so'panīya narādhipaḥ |
purohitasahāyaśca jagāmāśramamuttamam |
didṛkṣustatra tamṛṣiṃ taporāśimathāvyayam || 1-64-29||
MHB 1-64-30
ब्रह्मलोकप्रतीकाशमाश्रमं सोऽभिवीक्ष्य च ।
षट्पदोद्गीतसंघुष्टं नानाद्विजगणायुतम् ॥ १-६४-३०॥
brahmalokapratīkāśamāśramaṃ so'bhivīkṣya ca |
ṣaṭpadodgītasaṃghuṣṭaṃ nānādvijagaṇāyutam || 1-64-30||
MHB 1-64-31
ऋचो बह्वृचमुख्यैश्च प्रेर्यमाणाः पदक्रमैः ।
शुश्राव मनुजव्याघ्रो विततेष्विह कर्मसु ॥ १-६४-३१॥
ṛco bahvṛcamukhyaiśca preryamāṇāḥ padakramaiḥ |
śuśrāva manujavyāghro vitateṣviha karmasu || 1-64-31||
MHB 1-64-32
यज्ञविद्याङ्गविद्भिश्च क्रमद्भिश्च क्रमानपि ।
अमितात्मभिः सुनियतैः शुशुभे स तदाश्रमः ॥ १-६४-३२॥
yajñavidyāṅgavidbhiśca kramadbhiśca kramānapi |
amitātmabhiḥ suniyataiḥ śuśubhe sa tadāśramaḥ || 1-64-32||
MHB 1-64-33
अथर्ववेदप्रवराः पूगयाज्ञिक संमताः ।
संहितामीरयन्ति स्म पदक्रमयुतां तु ते ॥ १-६४-३३॥
atharvavedapravarāḥ pūgayājñika saṃmatāḥ |
saṃhitāmīrayanti sma padakramayutāṃ tu te || 1-64-33||
MHB 1-64-34
शब्दसंस्कारसंयुक्तं ब्रुवद्भिश्चापरैर्द्विजैः ।
नादितः स बभौ श्रीमान्ब्रह्मलोक इवाश्रमः ॥ १-६४-३४॥
śabdasaṃskārasaṃyuktaṃ bruvadbhiścāparairdvijaiḥ |
nāditaḥ sa babhau śrīmānbrahmaloka ivāśramaḥ || 1-64-34||
MHB 1-64-35
यज्ञसंस्कारविद्भिश्च क्रमशिक्षा विशारदैः ।
न्यायतत्त्वार्थविज्ञानसंपन्नैर्वेदपारगैः ॥ १-६४-३५॥
yajñasaṃskāravidbhiśca kramaśikṣā viśāradaiḥ |
nyāyatattvārthavijñānasaṃpannairvedapāragaiḥ || 1-64-35||
MHB 1-64-36
नानावाक्यसमाहारसमवायविशारदैः ।
विशेषकार्यविद्भिश्च मोक्षधर्मपरायणैः ॥ १-६४-३६॥
nānāvākyasamāhārasamavāyaviśāradaiḥ |
viśeṣakāryavidbhiśca mokṣadharmaparāyaṇaiḥ || 1-64-36||
MHB 1-64-37
स्थापनाक्षेपसिद्धान्तपरमार्थज्ञतां गतैः ।
लोकायतिकमुख्यैश्च समन्तादनुनादितम् ॥ १-६४-३७॥
sthāpanākṣepasiddhāntaparamārthajñatāṃ gataiḥ |
lokāyatikamukhyaiśca samantādanunāditam || 1-64-37||
MHB 1-64-38
तत्र तत्र च विप्रेन्द्रान्नियतान्संशितव्रतान् ।
जपहोमपरान्सिद्धान्ददर्श परवीरहा ॥ १-६४-३८॥
tatra tatra ca viprendrānniyatānsaṃśitavratān |
japahomaparānsiddhāndadarśa paravīrahā || 1-64-38||
MHB 1-64-39
आसनानि विचित्राणि पुष्पवन्ति महीपतिः ।
प्रयत्नोपहितानि स्म दृष्ट्वा विस्मयमागमत् ॥ १-६४-३९॥
āsanāni vicitrāṇi puṣpavanti mahīpatiḥ |
prayatnopahitāni sma dṛṣṭvā vismayamāgamat || 1-64-39||
MHB 1-64-40
देवतायतनानां च पूजां प्रेक्ष्य कृतां द्विजैः ।
ब्रह्मलोकस्थमात्मानं मेने स नृपसत्तमः ॥ १-६४-४०॥
devatāyatanānāṃ ca pūjāṃ prekṣya kṛtāṃ dvijaiḥ |
brahmalokasthamātmānaṃ mene sa nṛpasattamaḥ || 1-64-40||
MHB 1-64-41
स काश्यपतपोगुप्तमाश्रमप्रवरं शुभम् ।
नातृप्यत्प्रेक्षमाणो वै तपोधनगणैर्युतम् ॥ १-६४-४१॥
sa kāśyapatapoguptamāśramapravaraṃ śubham |
nātṛpyatprekṣamāṇo vai tapodhanagaṇairyutam || 1-64-41||
MHB 1-64-42
स काश्यपस्यायतनं महाव्रतैर्वृतं समन्तादृषिभिस्तपोधनैः ।
विवेश सामात्यपुरोहितोऽरिहा विविक्तमत्यर्थमनोहरं शिवम् ॥ १-६४-४२॥
sa kāśyapasyāyatanaṃ mahāvratairvṛtaṃ samantādṛṣibhistapodhanaiḥ |
viveśa sāmātyapurohito'rihā viviktamatyarthamanoharaṃ śivam || 1-64-42||
Adhyaya: 65/225 (42)
MHB 1-65-1
वैशंपायन उवाच ।
ततो गच्छन्महाबाहुरेकोऽमात्यान्विसृज्य तान् ।
नापश्यदाश्रमे तस्मिंस्तमृषिं संशितव्रतम् ॥ १-६५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato gacchanmahābāhureko'mātyānvisṛjya tān |
nāpaśyadāśrame tasmiṃstamṛṣiṃ saṃśitavratam || 1-65-1||
MHB 1-65-2
सोऽपश्यमानस्तमृषिं शून्यं दृष्ट्वा तमाश्रमम् ।
उवाच क इहेत्युच्चैर्वनं संनादयन्निव ॥ १-६५-२॥
so'paśyamānastamṛṣiṃ śūnyaṃ dṛṣṭvā tamāśramam |
uvāca ka ihetyuccairvanaṃ saṃnādayanniva || 1-65-2||
MHB 1-65-3
श्रुत्वाथ तस्य तं शब्दं कन्या श्रीरिव रूपिणी ।
निश्चक्रामाश्रमात्तस्मात्तापसीवेषधारिणी ॥ १-६५-३॥
śrutvātha tasya taṃ śabdaṃ kanyā śrīriva rūpiṇī |
niścakrāmāśramāttasmāttāpasīveṣadhāriṇī || 1-65-3||
MHB 1-65-4
सा तं दृष्ट्वैव राजानं दुःषन्तमसितेक्षणा ।
स्वागतं त इति क्षिप्रमुवाच प्रतिपूज्य च ॥ १-६५-४॥
sā taṃ dṛṣṭvaiva rājānaṃ duḥṣantamasitekṣaṇā |
svāgataṃ ta iti kṣipramuvāca pratipūjya ca || 1-65-4||
MHB 1-65-5
आसनेनार्चयित्वा च पाद्येनार्घ्येण चैव हि ।
पप्रच्छानामयं राजन्कुशलं च नराधिपम् ॥ १-६५-५॥
āsanenārcayitvā ca pādyenārghyeṇa caiva hi |
papracchānāmayaṃ rājankuśalaṃ ca narādhipam || 1-65-5||
MHB 1-65-6
यथावदर्चयित्वा सा पृष्ट्वा चानामयं तदा ।
उवाच स्मयमानेव किं कार्यं क्रियतामिति ॥ १-६५-६॥
yathāvadarcayitvā sā pṛṣṭvā cānāmayaṃ tadā |
uvāca smayamāneva kiṃ kāryaṃ kriyatāmiti || 1-65-6||
MHB 1-65-7
तामब्रवीत्ततो राजा कन्यां मधुरभाषिणीम् ।
दृष्ट्वा सर्वानवद्याङ्गीं यथावत्प्रतिपूजितः ॥ १-६५-७॥
tāmabravīttato rājā kanyāṃ madhurabhāṣiṇīm |
dṛṣṭvā sarvānavadyāṅgīṃ yathāvatpratipūjitaḥ || 1-65-7||
MHB 1-65-8
आगतोऽहं महाभागमृषिं कण्वमुपासितुम् ।
क्व गतो भगवान्भद्रे तन्ममाचक्ष्व शोभने ॥ १-६५-८॥
āgato'haṃ mahābhāgamṛṣiṃ kaṇvamupāsitum |
kva gato bhagavānbhadre tanmamācakṣva śobhane || 1-65-8||
MHB 1-65-9
शकुन्तलोवाच ।
गतः पिता मे भगवान्फलान्याहर्तुमाश्रमात् ।
मुहूर्तं संप्रतीक्षस्व द्रक्ष्यस्येनमिहागतम् ॥ १-६५-९॥
śakuntalovāca |
gataḥ pitā me bhagavānphalānyāhartumāśramāt |
muhūrtaṃ saṃpratīkṣasva drakṣyasyenamihāgatam || 1-65-9||
MHB 1-65-10
वैशंपायन उवाच ।
अपश्यमानस्तमृषिं तया चोक्तस्तथा नृपः ।
तां च दृष्ट्वा वरारोहां श्रीमतीं चारुहासिनीम् ॥ १-६५-१०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
apaśyamānastamṛṣiṃ tayā coktastathā nṛpaḥ |
tāṃ ca dṛṣṭvā varārohāṃ śrīmatīṃ cāruhāsinīm || 1-65-10||
MHB 1-65-11
विभ्राजमानां वपुषा तपसा च दमेन च ।
रूपयौवनसंपन्नामित्युवाच महीपतिः ॥ १-६५-११॥
vibhrājamānāṃ vapuṣā tapasā ca damena ca |
rūpayauvanasaṃpannāmityuvāca mahīpatiḥ || 1-65-11||
MHB 1-65-12
कासि कस्यासि सुश्रोणि किमर्थं चागता वनम् ।
एवंरूपगुणोपेता कुतस्त्वमसि शोभने ॥ १-६५-१२॥
kāsi kasyāsi suśroṇi kimarthaṃ cāgatā vanam |
evaṃrūpaguṇopetā kutastvamasi śobhane || 1-65-12||
MHB 1-65-13
दर्शनादेव हि शुभे त्वया मेऽपहृतं मनः ।
इच्छामि त्वामहं ज्ञातुं तन्ममाचक्ष्व शोभने ॥ १-६५-१३॥
darśanādeva hi śubhe tvayā me'pahṛtaṃ manaḥ |
icchāmi tvāmahaṃ jñātuṃ tanmamācakṣva śobhane || 1-65-13||
MHB 1-65-14
एवमुक्ता तदा कन्या तेन राज्ञा तदाश्रमे ।
उवाच हसती वाक्यमिदं सुमधुराक्षरम् ॥ १-६५-१४॥
evamuktā tadā kanyā tena rājñā tadāśrame |
uvāca hasatī vākyamidaṃ sumadhurākṣaram || 1-65-14||
MHB 1-65-15
कण्वष्याहं भगवतो दुःषन्त दुहिता मता ।
तपस्विनो धृतिमतो धर्मज्ञस्य यशस्विनः ॥ १-६५-१५॥
kaṇvaṣyāhaṃ bhagavato duḥṣanta duhitā matā |
tapasvino dhṛtimato dharmajñasya yaśasvinaḥ || 1-65-15||
MHB 1-65-16
दुःषन्त उवाच ।
ऊर्ध्वरेता महाभागो भगवाँल्लोकपूजितः ।
चलेद्धि वृत्ताद्धर्मोऽपि न चलेत्संशितव्रतः ॥ १-६५-१६॥
duḥṣanta uvāca |
ūrdhvaretā mahābhāgo bhagavā~llokapūjitaḥ |
caleddhi vṛttāddharmo'pi na caletsaṃśitavrataḥ || 1-65-16||
MHB 1-65-17
कथं त्वं तस्य दुहिता संभूता वरवर्णिनी ।
संशयो मे महानत्र तं मे छेत्तुमिहार्हसि ॥ १-६५-१७॥
kathaṃ tvaṃ tasya duhitā saṃbhūtā varavarṇinī |
saṃśayo me mahānatra taṃ me chettumihārhasi || 1-65-17||
MHB 1-65-18
शकुन्तलोवाच ।
यथायमागमो मह्यं यथा चेदमभूत्पुरा ।
शृणु राजन्यथातत्त्वं यथास्मि दुहिता मुनेः ॥ १-६५-१८॥
śakuntalovāca |
yathāyamāgamo mahyaṃ yathā cedamabhūtpurā |
śṛṇu rājanyathātattvaṃ yathāsmi duhitā muneḥ || 1-65-18||
MHB 1-65-19
ऋषिः कश्चिदिहागम्य मम जन्माभ्यचोदयत् ।
तस्मै प्रोवाच भगवान्यथा तच्छृणु पार्थिव ॥ १-६५-१९॥
ṛṣiḥ kaścidihāgamya mama janmābhyacodayat |
tasmai provāca bhagavānyathā tacchṛṇu pārthiva || 1-65-19||
MHB 1-65-20
तप्यमानः किल पुरा विश्वामित्रो महत्तपः ।
सुभृशं तापयामास शक्रं सुरगणेश्वरम् ॥ १-६५-२०॥
tapyamānaḥ kila purā viśvāmitro mahattapaḥ |
subhṛśaṃ tāpayāmāsa śakraṃ suragaṇeśvaram || 1-65-20||
MHB 1-65-21
तपसा दीप्तवीर्योऽयं स्थानान्मां च्यावयेदिति ।
भीतः पुरंदरस्तस्मान्मेनकामिदमब्रवीत् ॥ १-६५-२१॥
tapasā dīptavīryo'yaṃ sthānānmāṃ cyāvayediti |
bhītaḥ puraṃdarastasmānmenakāmidamabravīt || 1-65-21||
MHB 1-65-22
गुणैर्दिव्यैरप्सरसां मेनके त्वं विशिष्यसे ।
श्रेयो मे कुरु कल्याणि यत्त्वां वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ १-६५-२२॥
guṇairdivyairapsarasāṃ menake tvaṃ viśiṣyase |
śreyo me kuru kalyāṇi yattvāṃ vakṣyāmi tacchṛṇu || 1-65-22||
MHB 1-65-23
असावादित्यसंकाशो विश्वामित्रो महातपाः ।
तप्यमानस्तपो घोरं मम कम्पयते मनः ॥ १-६५-२३॥
asāvādityasaṃkāśo viśvāmitro mahātapāḥ |
tapyamānastapo ghoraṃ mama kampayate manaḥ || 1-65-23||
MHB 1-65-24
मेनके तव भारोऽयं विश्वामित्रः सुमध्यमे ।
संशितात्मा सुदुर्धर्ष उग्रे तपसि वर्तते ॥ १-६५-२४॥
menake tava bhāro'yaṃ viśvāmitraḥ sumadhyame |
saṃśitātmā sudurdharṣa ugre tapasi vartate || 1-65-24||
MHB 1-65-25
स मां न च्यावयेत्स्थानात्तं वै गत्वा प्रलोभय ।
चर तस्य तपोविघ्नं कुरु मे प्रियमुत्तमम् ॥ १-६५-२५॥
sa māṃ na cyāvayetsthānāttaṃ vai gatvā pralobhaya |
cara tasya tapovighnaṃ kuru me priyamuttamam || 1-65-25||
MHB 1-65-26
रूपयौवनमाधुर्यचेष्टितस्मितभाषितैः ।
लोभयित्वा वरारोहे तपसः संनिवर्तय ॥ १-६५-२६॥
rūpayauvanamādhuryaceṣṭitasmitabhāṣitaiḥ |
lobhayitvā varārohe tapasaḥ saṃnivartaya || 1-65-26||
MHB 1-65-27
मेनकोवाच ।
महातेजाः स भगवान्सदैव च महातपाः ।
कोपनश्च तथा ह्येनं जानाति भगवानपि ॥ १-६५-२७॥
menakovāca |
mahātejāḥ sa bhagavānsadaiva ca mahātapāḥ |
kopanaśca tathā hyenaṃ jānāti bhagavānapi || 1-65-27||
MHB 1-65-28
तेजसस्तपसश्चैव कोपस्य च महात्मनः ।
त्वमप्युद्विजसे यस्य नोद्विजेयमहं कथम् ॥ १-६५-२८॥
tejasastapasaścaiva kopasya ca mahātmanaḥ |
tvamapyudvijase yasya nodvijeyamahaṃ katham || 1-65-28||
MHB 1-65-29
महाभागं वसिष्ठं यः पुत्रैरिष्टैर्व्ययोजयत् ।
क्षत्रे जातश्च यः पूर्वमभवद्ब्राह्मणो बलात् ॥ १-६५-२९॥
mahābhāgaṃ vasiṣṭhaṃ yaḥ putrairiṣṭairvyayojayat |
kṣatre jātaśca yaḥ pūrvamabhavadbrāhmaṇo balāt || 1-65-29||
MHB 1-65-30
शौचार्थं यो नदीं चक्रे दुर्गमां बहुभिर्जलैः ।
यां तां पुण्यतमां लोके कौशिकीति विदुर्जनाः ॥ १-६५-३०॥
śaucārthaṃ yo nadīṃ cakre durgamāṃ bahubhirjalaiḥ |
yāṃ tāṃ puṇyatamāṃ loke kauśikīti vidurjanāḥ || 1-65-30||
MHB 1-65-31
बभार यत्रास्य पुरा काले दुर्गे महात्मनः ।
दारान्मतङ्गो धर्मात्मा राजर्षिर्व्याधतां गतः ॥ १-६५-३१॥
babhāra yatrāsya purā kāle durge mahātmanaḥ |
dārānmataṅgo dharmātmā rājarṣirvyādhatāṃ gataḥ || 1-65-31||
MHB 1-65-32
अतीतकाले दुर्भिक्षे यत्रैत्य पुनराश्रमम् ।
मुनिः पारेति नद्या वै नाम चक्रे तदा प्रभुः ॥ १-६५-३२॥
atītakāle durbhikṣe yatraitya punarāśramam |
muniḥ pāreti nadyā vai nāma cakre tadā prabhuḥ || 1-65-32||
MHB 1-65-33
मतङ्गं याजयां चक्रे यत्र प्रीतमनाः स्वयम् ।
त्वं च सोमं भयाद्यस्य गतः पातुं शुरेश्वर ॥ १-६५-३३॥
mataṅgaṃ yājayāṃ cakre yatra prītamanāḥ svayam |
tvaṃ ca somaṃ bhayādyasya gataḥ pātuṃ śureśvara || 1-65-33||
MHB 1-65-34
अति नक्षत्रवंशांश्च क्रुद्धो नक्षत्रसंपदा ।
प्रति श्रवणपूर्वाणि नक्षत्राणि ससर्ज यः ॥ १-६५-३४॥
ati nakṣatravaṃśāṃśca kruddho nakṣatrasaṃpadā |
prati śravaṇapūrvāṇi nakṣatrāṇi sasarja yaḥ || 1-65-34||
MHB 1-65-35
एतानि यस्य कर्माणि तस्याहं भृशमुद्विजे ।
यथा मां न दहेत्क्रुद्धस्तथाज्ञापय मां विभो ॥ १-६५-३५॥
etāni yasya karmāṇi tasyāhaṃ bhṛśamudvije |
yathā māṃ na dahetkruddhastathājñāpaya māṃ vibho || 1-65-35||
MHB 1-65-36
तेजसा निर्दहेल्लोकान्कम्पयेद्धरणीं पदा ।
संक्षिपेच्च महामेरुं तूर्णमावर्तयेत्तथा ॥ १-६५-३६॥
tejasā nirdahellokānkampayeddharaṇīṃ padā |
saṃkṣipecca mahāmeruṃ tūrṇamāvartayettathā || 1-65-36||
MHB 1-65-37
तादृशं तपसा युक्तं प्रदीप्तमिव पावकम् ।
कथमस्मद्विधा बाला जितेन्द्रियमभिस्पृशेत् ॥ १-६५-३७॥
tādṛśaṃ tapasā yuktaṃ pradīptamiva pāvakam |
kathamasmadvidhā bālā jitendriyamabhispṛśet || 1-65-37||
MHB 1-65-38
हुताशनमुखं दीप्तं सूर्यचन्द्राक्षितारकम् ।
कालजिह्वं सुरश्रेष्ठ कथमस्मद्विधा स्पृशेत् ॥ १-६५-३८॥
hutāśanamukhaṃ dīptaṃ sūryacandrākṣitārakam |
kālajihvaṃ suraśreṣṭha kathamasmadvidhā spṛśet || 1-65-38||
MHB 1-65-39
यमश्च सोमश्च महर्षयश्च साध्या विश्वे वालखिल्याश्च सर्वे ।
एतेऽपि यस्योद्विजन्ते प्रभावात्कस्मात्तस्मान्मादृशी नोद्विजेत ॥ १-६५-३९॥
yamaśca somaśca maharṣayaśca sādhyā viśve vālakhilyāśca sarve |
ete'pi yasyodvijante prabhāvātkasmāttasmānmādṛśī nodvijeta || 1-65-39||
MHB 1-65-40
त्वयैवमुक्ता च कथं समीपमृषेर्न गच्छेयमहं सुरेन्द्र ।
रक्षां तु मे चिन्तय देवराज यथा त्वदर्थं रक्षिताहं चरेयम् ॥ १-६५-४०॥
tvayaivamuktā ca kathaṃ samīpamṛṣerna gaccheyamahaṃ surendra |
rakṣāṃ tu me cintaya devarāja yathā tvadarthaṃ rakṣitāhaṃ careyam || 1-65-40||
MHB 1-65-41
कामं तु मे मारुतस्तत्र वासः प्रक्रीडिताया विवृणोतु देव ।
भवेच्च मे मन्मथस्तत्र कार्ये सहायभूतस्तव देवप्रसादात् ॥ १-६५-४१॥
kāmaṃ tu me mārutastatra vāsaḥ prakrīḍitāyā vivṛṇotu deva |
bhavecca me manmathastatra kārye sahāyabhūtastava devaprasādāt || 1-65-41||
MHB 1-65-42
वनाच्च वायुः सुरभिः प्रवायेत्तस्मिन्काले तमृषिं लोभयन्त्याः ।
तथेत्युक्त्वा विहिते चैव तस्मिंस्ततो ययौ साश्रमं कौशिकस्य ॥ १-६५-४२॥
vanācca vāyuḥ surabhiḥ pravāyettasminkāle tamṛṣiṃ lobhayantyāḥ |
tathetyuktvā vihite caiva tasmiṃstato yayau sāśramaṃ kauśikasya || 1-65-42||
Adhyaya: 66/225 (17)
MHB 1-66-1
शकुन्तलोवाच ।
एवमुक्तस्तया शक्रः संदिदेश सदागतिम् ।
प्रातिष्ठत तदा काले मेनका वायुना सह ॥ १-६६-१॥
śakuntalovāca |
evamuktastayā śakraḥ saṃdideśa sadāgatim |
prātiṣṭhata tadā kāle menakā vāyunā saha || 1-66-1||
MHB 1-66-2
अथापश्यद्वरारोहा तपसा दग्धकिल्बिषम् ।
विश्वामित्रं तपस्यन्तं मेनका भीरुराश्रमे ॥ १-६६-२॥
athāpaśyadvarārohā tapasā dagdhakilbiṣam |
viśvāmitraṃ tapasyantaṃ menakā bhīrurāśrame || 1-66-2||
MHB 1-66-3
अभिवाद्य ततः सा तं प्राक्रीडदृषिसंनिधौ ।
अपोवाह च वासोऽस्या मारुतः शशिसंनिभम् ॥ १-६६-३॥
abhivādya tataḥ sā taṃ prākrīḍadṛṣisaṃnidhau |
apovāha ca vāso'syā mārutaḥ śaśisaṃnibham || 1-66-3||
MHB 1-66-4
सागच्छत्त्वरिता भूमिं वासस्तदभिलिङ्गती ।
उत्स्मयन्तीव सव्रीडं मारुतं वरवर्णिनी ॥ १-६६-४॥
sāgacchattvaritā bhūmiṃ vāsastadabhiliṅgatī |
utsmayantīva savrīḍaṃ mārutaṃ varavarṇinī || 1-66-4||
MHB 1-66-5
गृद्धां वाससि संभ्रान्तां मेनकां मुनिसत्तमः ।
अनिर्देश्यवयोरूपामपश्यद्विवृतां तदा ॥ १-६६-५॥
gṛddhāṃ vāsasi saṃbhrāntāṃ menakāṃ munisattamaḥ |
anirdeśyavayorūpāmapaśyadvivṛtāṃ tadā || 1-66-5||
MHB 1-66-6
तस्या रूपगुणं दृष्ट्वा स तु विप्रर्षभस्तदा ।
चकार भावं संसर्गे तया कामवशं गतः ॥ १-६६-६॥
tasyā rūpaguṇaṃ dṛṣṭvā sa tu viprarṣabhastadā |
cakāra bhāvaṃ saṃsarge tayā kāmavaśaṃ gataḥ || 1-66-6||
MHB 1-66-7
न्यमन्त्रयत चाप्येनां सा चाप्यैच्छदनिन्दिता ।
तौ तत्र सुचिरं कालं वने व्यहरतामुभौ ।
रममाणौ यथाकामं यथैकदिवसं तथा ॥ १-६६-७॥
nyamantrayata cāpyenāṃ sā cāpyaicchadaninditā |
tau tatra suciraṃ kālaṃ vane vyaharatāmubhau |
ramamāṇau yathākāmaṃ yathaikadivasaṃ tathā || 1-66-7||
MHB 1-66-8
जनयामास स मुनिर्मेनकायां शकुन्तलाम् ।
प्रस्थे हिमवतो रम्ये मालिनीमभितो नदीम् ॥ १-६६-८॥
janayāmāsa sa munirmenakāyāṃ śakuntalām |
prasthe himavato ramye mālinīmabhito nadīm || 1-66-8||
MHB 1-66-9
जातमुत्सृज्य तं गर्भं मेनका मालिनीमनु ।
कृतकार्या ततस्तूर्णमगच्छच्छक्रसंसदम् ॥ १-६६-९॥
jātamutsṛjya taṃ garbhaṃ menakā mālinīmanu |
kṛtakāryā tatastūrṇamagacchacchakrasaṃsadam || 1-66-9||
MHB 1-66-10
तं वने विजने गर्भं सिंहव्याघ्रसमाकुले ।
दृष्ट्वा शयानं शकुनाः समन्तात्पर्यवारयन् ॥ १-६६-१०॥
taṃ vane vijane garbhaṃ siṃhavyāghrasamākule |
dṛṣṭvā śayānaṃ śakunāḥ samantātparyavārayan || 1-66-10||
MHB 1-66-11
नेमां हिंस्युर्वने बालां क्रव्यादा मांसगृद्धिनः ।
पर्यरक्षन्त तां तत्र शकुन्ता मेनकात्मजाम् ॥ १-६६-११॥
nemāṃ hiṃsyurvane bālāṃ kravyādā māṃsagṛddhinaḥ |
paryarakṣanta tāṃ tatra śakuntā menakātmajām || 1-66-11||
MHB 1-66-12
उपस्प्रष्टुं गतश्चाहमपश्यं शयितामिमाम् ।
निर्जने विपिनेऽरण्ये शकुन्तैः परिवारिताम् ।
आनयित्वा ततश्चैनां दुहितृत्वे न्ययोजयम् ॥ १-६६-१२॥
upaspraṣṭuṃ gataścāhamapaśyaṃ śayitāmimām |
nirjane vipine'raṇye śakuntaiḥ parivāritām |
ānayitvā tataścaināṃ duhitṛtve nyayojayam || 1-66-12||
MHB 1-66-13
शरीरकृत्प्राणदाता यस्य चान्नानि भुञ्जते ।
क्रमेण ते त्रयोऽप्युक्ताः पितरो धर्मनिश्चये ॥ १-६६-१३॥
śarīrakṛtprāṇadātā yasya cānnāni bhuñjate |
krameṇa te trayo'pyuktāḥ pitaro dharmaniścaye || 1-66-13||
MHB 1-66-14
निर्जने च वने यस्माच्छकुन्तैः परिरक्षिता ।
शकुन्तलेति नामास्याः कृतं चापि ततो मया ॥ १-६६-१४॥
nirjane ca vane yasmācchakuntaiḥ parirakṣitā |
śakuntaleti nāmāsyāḥ kṛtaṃ cāpi tato mayā || 1-66-14||
MHB 1-66-15
एवं दुहितरं विद्धि मम सौम्य शकुन्तलाम् ।
शकुन्तला च पितरं मन्यते मामनिन्दिता ॥ १-६६-१५॥
evaṃ duhitaraṃ viddhi mama saumya śakuntalām |
śakuntalā ca pitaraṃ manyate māmaninditā || 1-66-15||
MHB 1-66-16
एतदाचष्ट पृष्टः सन्मम जन्म महर्षये ।
सुतां कण्वस्य मामेवं विद्धि त्वं मनुजाधिप ॥ १-६६-१६॥
etadācaṣṭa pṛṣṭaḥ sanmama janma maharṣaye |
sutāṃ kaṇvasya māmevaṃ viddhi tvaṃ manujādhipa || 1-66-16||
MHB 1-66-17
कण्वं हि पितरं मन्ये पितरं स्वमजानती ।
इति ते कथितं राजन्यथावृत्तं श्रुतं मया ॥ १-६६-१७॥
kaṇvaṃ hi pitaraṃ manye pitaraṃ svamajānatī |
iti te kathitaṃ rājanyathāvṛttaṃ śrutaṃ mayā || 1-66-17||
Adhyaya: 67/225 (33)
MHB 1-67-1
दुःषन्त उवाच ।
सुव्यक्तं राजपुत्री त्वं यथा कल्याणि भाषसे ।
भार्या मे भव सुश्रोणि ब्रूहि किं करवाणि ते ॥ १-६७-१॥
duḥṣanta uvāca |
suvyaktaṃ rājaputrī tvaṃ yathā kalyāṇi bhāṣase |
bhāryā me bhava suśroṇi brūhi kiṃ karavāṇi te || 1-67-1||
MHB 1-67-2
सुवर्णमाला वासांसि कुण्डले परिहाटके ।
नानापत्तनजे शुभ्रे मणिरत्ने च शोभने ॥ १-६७-२॥
suvarṇamālā vāsāṃsi kuṇḍale parihāṭake |
nānāpattanaje śubhre maṇiratne ca śobhane || 1-67-2||
MHB 1-67-3
आहरामि तवाद्याहं निष्कादीन्यजिनानि च ।
सर्वं राज्यं तवाद्यास्तु भार्या मे भव शोभने ॥ १-६७-३॥
āharāmi tavādyāhaṃ niṣkādīnyajināni ca |
sarvaṃ rājyaṃ tavādyāstu bhāryā me bhava śobhane || 1-67-3||
MHB 1-67-4
गान्धर्वेण च मां भीरु विवाहेनैहि सुन्दरि ।
विवाहानां हि रम्भोरु गान्धर्वः श्रेष्ठ उच्यते ॥ १-६७-४॥
gāndharveṇa ca māṃ bhīru vivāhenaihi sundari |
vivāhānāṃ hi rambhoru gāndharvaḥ śreṣṭha ucyate || 1-67-4||
MHB 1-67-5
शकुन्तलोवाच ।
फलाहारो गतो राजन्पिता मे इत आश्रमात् ।
तं मुहूर्तं प्रतीक्षस्व स मां तुभ्यं प्रदास्यति ॥ १-६७-५॥
śakuntalovāca |
phalāhāro gato rājanpitā me ita āśramāt |
taṃ muhūrtaṃ pratīkṣasva sa māṃ tubhyaṃ pradāsyati || 1-67-5||
MHB 1-67-6
दुःषन्त उवाच ।
इच्छामि त्वां वरारोहे भजमानामनिन्दिते ।
त्वदर्थं मां स्थितं विद्धि त्वद्गतं हि मनो मम ॥ १-६७-६॥
duḥṣanta uvāca |
icchāmi tvāṃ varārohe bhajamānāmanindite |
tvadarthaṃ māṃ sthitaṃ viddhi tvadgataṃ hi mano mama || 1-67-6||
MHB 1-67-7
आत्मनो बन्धुरात्मैव गतिरात्मैव चात्मनः ।
आत्मनैवात्मनो दानं कर्तुमर्हसि धर्मतः ॥ १-६७-७॥
ātmano bandhurātmaiva gatirātmaiva cātmanaḥ |
ātmanaivātmano dānaṃ kartumarhasi dharmataḥ || 1-67-7||
MHB 1-67-8
अष्टावेव समासेन विवाहा धर्मतः स्मृताः ।
ब्राह्मो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः ॥ १-६७-८॥
aṣṭāveva samāsena vivāhā dharmataḥ smṛtāḥ |
brāhmo daivastathaivārṣaḥ prājāpatyastathāsuraḥ || 1-67-8||
MHB 1-67-9
गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमः स्मृतः ।
तेषां धर्मान्यथापूर्वं मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ॥ १-६७-९॥
gāndharvo rākṣasaścaiva paiśācaścāṣṭamaḥ smṛtaḥ |
teṣāṃ dharmānyathāpūrvaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt || 1-67-9||
MHB 1-67-10
प्रशस्तांश्चतुरः पूर्वान्ब्राह्मणस्योपधारय ।
षडानुपूर्व्या क्षत्रस्य विद्धि धर्म्याननिन्दिते ॥ १-६७-१०॥
praśastāṃścaturaḥ pūrvānbrāhmaṇasyopadhāraya |
ṣaḍānupūrvyā kṣatrasya viddhi dharmyānanindite || 1-67-10||
MHB 1-67-11
राज्ञां तु राक्षसोऽप्युक्तो विट्शूद्रेष्वासुरः स्मृतः ।
पञ्चानां तु त्रयो धर्म्या द्वावधर्म्यौ स्मृताविह ॥ १-६७-११॥
rājñāṃ tu rākṣaso'pyukto viṭśūdreṣvāsuraḥ smṛtaḥ |
pañcānāṃ tu trayo dharmyā dvāvadharmyau smṛtāviha || 1-67-11||
MHB 1-67-12
पैशाचश्चासुरश्चैव न कर्तव्यौ कथंचन ।
अनेन विधिना कार्यो धर्मस्यैषा गतिः स्मृता ॥ १-६७-१२॥
paiśācaścāsuraścaiva na kartavyau kathaṃcana |
anena vidhinā kāryo dharmasyaiṣā gatiḥ smṛtā || 1-67-12||
MHB 1-67-13
गान्धर्वराक्षसौ क्षत्रे धर्म्यौ तौ मा विशङ्किथाः ।
पृथग्वा यदि वा मिश्रौ कर्तव्यौ नात्र संशयः ॥ १-६७-१३॥
gāndharvarākṣasau kṣatre dharmyau tau mā viśaṅkithāḥ |
pṛthagvā yadi vā miśrau kartavyau nātra saṃśayaḥ || 1-67-13||
MHB 1-67-14
सा त्वं मम सकामस्य सकामा वरवर्णिनि ।
गान्धर्वेण विवाहेन भार्या भवितुमर्हसि ॥ १-६७-१४॥
sā tvaṃ mama sakāmasya sakāmā varavarṇini |
gāndharveṇa vivāhena bhāryā bhavitumarhasi || 1-67-14||
MHB 1-67-15
शकुन्तलोवाच ।
यदि धर्मपथस्त्वेष यदि चात्मा प्रभुर्मम ।
प्रदाने पौरवश्रेष्ठ शृणु मे समयं प्रभो ॥ १-६७-१५॥
śakuntalovāca |
yadi dharmapathastveṣa yadi cātmā prabhurmama |
pradāne pauravaśreṣṭha śṛṇu me samayaṃ prabho || 1-67-15||
MHB 1-67-16
सत्यं मे प्रतिजानीहि यत्त्वां वक्ष्याम्यहं रहः ।
मम जायेत यः पुत्रः स भवेत्त्वदनन्तरम् ॥ १-६७-१६॥
satyaṃ me pratijānīhi yattvāṃ vakṣyāmyahaṃ rahaḥ |
mama jāyeta yaḥ putraḥ sa bhavettvadanantaram || 1-67-16||
MHB 1-67-17
युवराजो महाराज सत्यमेतद्ब्रवीहि मे ।
यद्येतदेवं दुःषन्त अस्तु मे संगमस्त्वया ॥ १-६७-१७॥
yuvarājo mahārāja satyametadbravīhi me |
yadyetadevaṃ duḥṣanta astu me saṃgamastvayā || 1-67-17||
MHB 1-67-18
वैशंपायन उवाच ।
एवमस्त्विति तां राजा प्रत्युवाचाविचारयन् ।
अपि च त्वां नयिष्यामि नगरं स्वं शुचिस्मिते ।
यथा त्वमर्हा सुश्रोणि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १-६७-१८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamastviti tāṃ rājā pratyuvācāvicārayan |
api ca tvāṃ nayiṣyāmi nagaraṃ svaṃ śucismite |
yathā tvamarhā suśroṇi satyametadbravīmi te || 1-67-18||
MHB 1-67-19
एवमुक्त्वा स राजर्षिस्तामनिन्दितगामिनीम् ।
जग्राह विधिवत्पाणावुवास च तया सह ॥ १-६७-१९॥
evamuktvā sa rājarṣistāmaninditagāminīm |
jagrāha vidhivatpāṇāvuvāsa ca tayā saha || 1-67-19||
MHB 1-67-20
विश्वास्य चैनां स प्रायादब्रवीच्च पुनः पुनः ।
प्रेषयिष्ये तवार्थाय वाहिनीं चतुरङ्गिणीम् ।
तया त्वामानयिष्यामि निवासं स्वं शुचिस्मिते ॥ १-६७-२०॥
viśvāsya caināṃ sa prāyādabravīcca punaḥ punaḥ |
preṣayiṣye tavārthāya vāhinīṃ caturaṅgiṇīm |
tayā tvāmānayiṣyāmi nivāsaṃ svaṃ śucismite || 1-67-20||
MHB 1-67-21
इति तस्याः प्रतिश्रुत्य स नृपो जनमेजय ।
मनसा चिन्तयन्प्रायात्काश्यपं प्रति पार्थिवः ॥ १-६७-२१॥
iti tasyāḥ pratiśrutya sa nṛpo janamejaya |
manasā cintayanprāyātkāśyapaṃ prati pārthivaḥ || 1-67-21||
MHB 1-67-22
भगवांस्तपसा युक्तः श्रुत्वा किं नु करिष्यति ।
एवं संचिन्तयन्नेव प्रविवेश स्वकं पुरम् ॥ १-६७-२२॥
bhagavāṃstapasā yuktaḥ śrutvā kiṃ nu kariṣyati |
evaṃ saṃcintayanneva praviveśa svakaṃ puram || 1-67-22||
MHB 1-67-23
मुहूर्तयाते तस्मिंस्तु कण्वोऽप्याश्रममागमत् ।
शकुन्तला च पितरं ह्रिया नोपजगाम तम् ॥ १-६७-२३॥
muhūrtayāte tasmiṃstu kaṇvo'pyāśramamāgamat |
śakuntalā ca pitaraṃ hriyā nopajagāma tam || 1-67-23||
MHB 1-67-24
विज्ञायाथ च तां कण्वो दिव्यज्ञानो महातपाः ।
उवाच भगवान्प्रीतः पश्यन्दिव्येन चक्षुषा ॥ १-६७-२४॥
vijñāyātha ca tāṃ kaṇvo divyajñāno mahātapāḥ |
uvāca bhagavānprītaḥ paśyandivyena cakṣuṣā || 1-67-24||
MHB 1-67-25
त्वयाद्य राजान्वयया मामनादृत्य यत्कृतः ।
पुंसा सह समायोगो न स धर्मोपघातकः ॥ १-६७-२५॥
tvayādya rājānvayayā māmanādṛtya yatkṛtaḥ |
puṃsā saha samāyogo na sa dharmopaghātakaḥ || 1-67-25||
MHB 1-67-26
क्षत्रियस्य हि गान्धर्वो विवाहः श्रेष्ठ उच्यते ।
सकामायाः सकामेन निर्मन्त्रो रहसि स्मृतः ॥ १-६७-२६॥
kṣatriyasya hi gāndharvo vivāhaḥ śreṣṭha ucyate |
sakāmāyāḥ sakāmena nirmantro rahasi smṛtaḥ || 1-67-26||
MHB 1-67-27
धर्मात्मा च महात्मा च दुःषन्तः पुरुषोत्तमः ।
अभ्यगच्छः पतिं यं त्वं भजमानं शकुन्तले ॥ १-६७-२७॥
dharmātmā ca mahātmā ca duḥṣantaḥ puruṣottamaḥ |
abhyagacchaḥ patiṃ yaṃ tvaṃ bhajamānaṃ śakuntale || 1-67-27||
MHB 1-67-28
महात्मा जनिता लोके पुत्रस्तव महाबलः ।
य इमां सागरापाङ्गां कृत्स्नां भोक्ष्यति मेदिनीम् ॥ १-६७-२८॥
mahātmā janitā loke putrastava mahābalaḥ |
ya imāṃ sāgarāpāṅgāṃ kṛtsnāṃ bhokṣyati medinīm || 1-67-28||
MHB 1-67-29
परं चाभिप्रयातस्य चक्रं तस्य महात्मनः ।
भविष्यत्यप्रतिहतं सततं चक्रवर्तिनः ॥ १-६७-२९॥
paraṃ cābhiprayātasya cakraṃ tasya mahātmanaḥ |
bhaviṣyatyapratihataṃ satataṃ cakravartinaḥ || 1-67-29||
MHB 1-67-30
ततः प्रक्षाल्य पादौ सा विश्रान्तं मुनिमब्रवीत् ।
विनिधाय ततो भारं संनिधाय फलानि च ॥ १-६७-३०॥
tataḥ prakṣālya pādau sā viśrāntaṃ munimabravīt |
vinidhāya tato bhāraṃ saṃnidhāya phalāni ca || 1-67-30||
MHB 1-67-31
मया पतिर्वृतो योऽसौ दुःषन्तः पुरुषोत्तमः ।
तस्मै ससचिवाय त्वं प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ १-६७-३१॥
mayā patirvṛto yo'sau duḥṣantaḥ puruṣottamaḥ |
tasmai sasacivāya tvaṃ prasādaṃ kartumarhasi || 1-67-31||
MHB 1-67-32
कण्व उवाच ।
प्रसन्न एव तस्याहं त्वत्कृते वरवर्णिनि ।
गृहाण च वरं मत्तस्तत्कृते यदभीप्सितम् ॥ १-६७-३२॥
kaṇva uvāca |
prasanna eva tasyāhaṃ tvatkṛte varavarṇini |
gṛhāṇa ca varaṃ mattastatkṛte yadabhīpsitam || 1-67-32||
MHB 1-67-33
वैशंपायन उवाच ।
ततो धर्मिष्ठतां वव्रे राज्याच्चास्खलनं तथा ।
शकुन्तला पौरवाणां दुःषन्तहितकाम्यया ॥ १-६७-३३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato dharmiṣṭhatāṃ vavre rājyāccāskhalanaṃ tathā |
śakuntalā pauravāṇāṃ duḥṣantahitakāmyayā || 1-67-33||
Adhyaya: 68/225 (80)
MHB 1-68-1
वैशंपायन उवाच ।
प्रतिज्ञाय तु दुःषन्ते प्रतियाते शकुन्तला ।
गर्भं सुषाव वामोरुः कुमारममितौजसम् ॥ १-६८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
pratijñāya tu duḥṣante pratiyāte śakuntalā |
garbhaṃ suṣāva vāmoruḥ kumāramamitaujasam || 1-68-1||
MHB 1-68-2
त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु दिप्तानलसमद्युतिम् ।
रूपौदार्यगुणोपेतं दौःषन्तिं जनमेजय ॥ १-६८-२॥
triṣu varṣeṣu pūrṇeṣu diptānalasamadyutim |
rūpaudāryaguṇopetaṃ dauḥṣantiṃ janamejaya || 1-68-2||
MHB 1-68-3
जातकर्मादिसंस्कारं कण्वः पुण्यकृतां वरः ।
तस्याथ कारयामास वर्धमानस्य धीमतः ॥ १-६८-३॥
jātakarmādisaṃskāraṃ kaṇvaḥ puṇyakṛtāṃ varaḥ |
tasyātha kārayāmāsa vardhamānasya dhīmataḥ || 1-68-3||
MHB 1-68-4
दन्तैः शुक्लैः शिखरिभिः सिंहसंहननो युवा ।
चक्राङ्कितकरः श्रीमान्महामूर्धा महाबलः ।
कुमारो देवगर्भाभः स तत्राशु व्यवर्धत ॥ १-६८-४॥
dantaiḥ śuklaiḥ śikharibhiḥ siṃhasaṃhanano yuvā |
cakrāṅkitakaraḥ śrīmānmahāmūrdhā mahābalaḥ |
kumāro devagarbhābhaḥ sa tatrāśu vyavardhata || 1-68-4||
MHB 1-68-5
षड्वर्ष एव बालः स कण्वाश्रमपदं प्रति ।
व्याघ्रान्सिंहान्वराहांश्च गजांश्च महिषांस्तथा ॥ १-६८-५॥
ṣaḍvarṣa eva bālaḥ sa kaṇvāśramapadaṃ prati |
vyāghrānsiṃhānvarāhāṃśca gajāṃśca mahiṣāṃstathā || 1-68-5||
MHB 1-68-6
बद्ध्वा वृक्षेषु बलवानाश्रमस्य समन्ततः ।
आरोहन्दमयंश्चैव क्रीडंश्च परिधावति ॥ १-६८-६॥
baddhvā vṛkṣeṣu balavānāśramasya samantataḥ |
ārohandamayaṃścaiva krīḍaṃśca paridhāvati || 1-68-6||
MHB 1-68-7
ततोऽस्य नाम चक्रुस्ते कण्वाश्रमनिवासिनः ।
अस्त्वयं सर्वदमनः सर्वं हि दमयत्ययम् ॥ १-६८-७॥
tato'sya nāma cakruste kaṇvāśramanivāsinaḥ |
astvayaṃ sarvadamanaḥ sarvaṃ hi damayatyayam || 1-68-7||
MHB 1-68-8
स सर्वदमनो नाम कुमारः समपद्यत ।
विक्रमेणौजसा चैव बलेन च समन्वितः ॥ १-६८-८॥
sa sarvadamano nāma kumāraḥ samapadyata |
vikrameṇaujasā caiva balena ca samanvitaḥ || 1-68-8||
MHB 1-68-9
तं कुमारमृषिर्दृष्ट्वा कर्म चास्यातिमानुषम् ।
समयो यौवराज्यायेत्यब्रवीच्च शकुन्तलाम् ॥ १-६८-९॥
taṃ kumāramṛṣirdṛṣṭvā karma cāsyātimānuṣam |
samayo yauvarājyāyetyabravīcca śakuntalām || 1-68-9||
MHB 1-68-10
तस्य तद्बलमाज्ञाय कण्वः शिष्यानुवाच ह ।
शकुन्तलामिमां शीघ्रं सहपुत्रामितोऽऽश्रमात् ।
भर्त्रे प्रापयताद्यैव सर्वलक्षणपूजिताम् ॥ १-६८-१०॥
tasya tadbalamājñāya kaṇvaḥ śiṣyānuvāca ha |
śakuntalāmimāṃ śīghraṃ sahaputrāmito''śramāt |
bhartre prāpayatādyaiva sarvalakṣaṇapūjitām || 1-68-10||
MHB 1-68-11
नारीणां चिरवासो हि बान्धवेषु न रोचते ।
कीर्तिचारित्रधर्मघ्नस्तस्मान्नयत माचिरम् ॥ १-६८-११॥
nārīṇāṃ ciravāso hi bāndhaveṣu na rocate |
kīrticāritradharmaghnastasmānnayata māciram || 1-68-11||
MHB 1-68-12
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे प्रातिष्ठन्तामितौजसः ।
शकुन्तलां पुरस्कृत्य सपुत्रां गजसाह्वयम् ॥ १-६८-१२॥
tathetyuktvā tu te sarve prātiṣṭhantāmitaujasaḥ |
śakuntalāṃ puraskṛtya saputrāṃ gajasāhvayam || 1-68-12||
MHB 1-68-13
गृहीत्वामरगर्भाभं पुत्रं कमललोचनम् ।
आजगाम ततः शुभ्रा दुःषन्तविदिताद्वनात् ॥ १-६८-१३॥
gṛhītvāmaragarbhābhaṃ putraṃ kamalalocanam |
ājagāma tataḥ śubhrā duḥṣantaviditādvanāt || 1-68-13||
MHB 1-68-14
अभिसृत्य च राजानं विदिता सा प्रवेशिता ।
सह तेनैव पुत्रेण तरुणादित्यवर्चसा ॥ १-६८-१४॥
abhisṛtya ca rājānaṃ viditā sā praveśitā |
saha tenaiva putreṇa taruṇādityavarcasā || 1-68-14||
MHB 1-68-15
पूजयित्वा यथान्यायमब्रवीत्तं शकुन्तला ।
अयं पुत्रस्त्वया राजन्यौवराज्येऽभिषिच्यताम् ॥ १-६८-१५॥
pūjayitvā yathānyāyamabravīttaṃ śakuntalā |
ayaṃ putrastvayā rājanyauvarājye'bhiṣicyatām || 1-68-15||
MHB 1-68-16
त्वया ह्ययं सुतो राजन्मय्युत्पन्नः सुरोपमः ।
यथासमयमेतस्मिन्वर्तस्व पुरुषोत्तम ॥ १-६८-१६॥
tvayā hyayaṃ suto rājanmayyutpannaḥ suropamaḥ |
yathāsamayametasminvartasva puruṣottama || 1-68-16||
MHB 1-68-17
यथा समागमे पूर्वं कृतः स समयस्त्वया ।
तं स्मरस्व महाभाग कण्वाश्रमपदं प्रति ॥ १-६८-१७॥
yathā samāgame pūrvaṃ kṛtaḥ sa samayastvayā |
taṃ smarasva mahābhāga kaṇvāśramapadaṃ prati || 1-68-17||
MHB 1-68-18
सोऽथ श्रुत्वैव तद्वाक्यं तस्या राजा स्मरन्नपि ।
अब्रवीन्न स्मरामीति कस्य त्वं दुष्टतापसि ॥ १-६८-१८॥
so'tha śrutvaiva tadvākyaṃ tasyā rājā smarannapi |
abravīnna smarāmīti kasya tvaṃ duṣṭatāpasi || 1-68-18||
MHB 1-68-19
धर्मकामार्थसंबन्धं न स्मरामि त्वया सह ।
गच्छ वा तिष्ठ वा कामं यद्वापीच्छसि तत्कुरु ॥ १-६८-१९॥
dharmakāmārthasaṃbandhaṃ na smarāmi tvayā saha |
gaccha vā tiṣṭha vā kāmaṃ yadvāpīcchasi tatkuru || 1-68-19||
MHB 1-68-20
सैवमुक्ता वरारोहा व्रीडितेव मनस्विनी ।
विसंज्ञेव च दुःखेन तस्थौ स्थाणुरिवाचला ॥ १-६८-२०॥
saivamuktā varārohā vrīḍiteva manasvinī |
visaṃjñeva ca duḥkhena tasthau sthāṇurivācalā || 1-68-20||
MHB 1-68-21
संरम्भामर्षताम्राक्षी स्फुरमाणोष्ठसंपुटा ।
कटाक्षैर्निर्दहन्तीव तिर्यग्राजानमैक्षत ॥ १-६८-२१॥
saṃrambhāmarṣatāmrākṣī sphuramāṇoṣṭhasaṃpuṭā |
kaṭākṣairnirdahantīva tiryagrājānamaikṣata || 1-68-21||
MHB 1-68-22
आकारं गूहमाना च मन्युनाभिसमीरिता ।
तपसा संभृतं तेजो धारयामास वै तदा ॥ १-६८-२२॥
ākāraṃ gūhamānā ca manyunābhisamīritā |
tapasā saṃbhṛtaṃ tejo dhārayāmāsa vai tadā || 1-68-22||
MHB 1-68-23
सा मुहूर्तमिव ध्यात्वा दुःखामर्षसमन्विता ।
भर्तारमभिसंप्रेक्ष्य क्रुद्धा वचनमब्रवीत् ॥ १-६८-२३॥
sā muhūrtamiva dhyātvā duḥkhāmarṣasamanvitā |
bhartāramabhisaṃprekṣya kruddhā vacanamabravīt || 1-68-23||
MHB 1-68-24
जानन्नपि महाराज कस्मादेवं प्रभाषसे ।
न जानामीति निःसङ्गं यथान्यः प्राकृतस्तथा ॥ १-६८-२४॥
jānannapi mahārāja kasmādevaṃ prabhāṣase |
na jānāmīti niḥsaṅgaṃ yathānyaḥ prākṛtastathā || 1-68-24||
MHB 1-68-25
अत्र ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च ।
कल्याण बत साक्षी त्वं मात्मानमवमन्यथाः ॥ १-६८-२५॥
atra te hṛdayaṃ veda satyasyaivānṛtasya ca |
kalyāṇa bata sākṣī tvaṃ mātmānamavamanyathāḥ || 1-68-25||
MHB 1-68-26
योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते ।
किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा ॥ १-६८-२६॥
yo'nyathā santamātmānamanyathā pratipadyate |
kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā || 1-68-26||
MHB 1-68-27
एकोऽहमस्मीति च मन्यसे त्वं न हृच्छयं वेत्सि मुनिं पुराणम् ।
यो वेदिता कर्मणः पापकस्य तस्यान्तिके त्वं वृजिनं करोषि ॥ १-६८-२७॥
eko'hamasmīti ca manyase tvaṃ na hṛcchayaṃ vetsi muniṃ purāṇam |
yo veditā karmaṇaḥ pāpakasya tasyāntike tvaṃ vṛjinaṃ karoṣi || 1-68-27||
MHB 1-68-28
मन्यते पापकं कृत्वा न कश्चिद्वेत्ति मामिति ।
विदन्ति चैनं देवाश्च स्वश्चैवान्तरपूरुषः ॥ १-६८-२८॥
manyate pāpakaṃ kṛtvā na kaścidvetti māmiti |
vidanti cainaṃ devāśca svaścaivāntarapūruṣaḥ || 1-68-28||
MHB 1-68-29
आदित्यचन्द्रावनिलानलौ च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च ।
अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम् ॥ १-६८-२९॥
ādityacandrāvanilānalau ca dyaurbhūmirāpo hṛdayaṃ yamaśca |
ahaśca rātriśca ubhe ca saṃdhye dharmaśca jānāti narasya vṛttam || 1-68-29||
MHB 1-68-30
यमो वैवस्वतस्तस्य निर्यातयति दुष्कृतम् ।
हृदि स्थितः कर्मसाक्षी क्षेत्रज्ञो यस्य तुष्यति ॥ १-६८-३०॥
yamo vaivasvatastasya niryātayati duṣkṛtam |
hṛdi sthitaḥ karmasākṣī kṣetrajño yasya tuṣyati || 1-68-30||
MHB 1-68-31
न तु तुष्यति यस्यैष पुरुषस्य दुरात्मनः ।
तं यमः पापकर्माणं निर्यातयति दुष्कृतम् ॥ १-६८-३१॥
na tu tuṣyati yasyaiṣa puruṣasya durātmanaḥ |
taṃ yamaḥ pāpakarmāṇaṃ niryātayati duṣkṛtam || 1-68-31||
MHB 1-68-32
अवमन्यात्मनात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते ।
देवा न तस्य श्रेयांसो यस्यात्मापि न कारणम् ॥ १-६८-३२॥
avamanyātmanātmānamanyathā pratipadyate |
devā na tasya śreyāṃso yasyātmāpi na kāraṇam || 1-68-32||
MHB 1-68-33
स्वयं प्राप्तेति मामेवं मावमंस्थाः पतिव्रताम् ।
अर्घ्यार्हां नार्चयसि मां स्वयं भार्यामुपस्थिताम् ॥ १-६८-३३॥
svayaṃ prāpteti māmevaṃ māvamaṃsthāḥ pativratām |
arghyārhāṃ nārcayasi māṃ svayaṃ bhāryāmupasthitām || 1-68-33||
MHB 1-68-34
किमर्थं मां प्राकृतवदुपप्रेक्षसि संसदि ।
न खल्वहमिदं शून्ये रौमि किं न शृणोषि मे ॥ १-६८-३४॥
kimarthaṃ māṃ prākṛtavadupaprekṣasi saṃsadi |
na khalvahamidaṃ śūnye raumi kiṃ na śṛṇoṣi me || 1-68-34||
MHB 1-68-35
यदि मे याचमानाया वचनं न करिष्यसि ।
दुःषन्त शतधा मूर्धा ततस्तेऽद्य फलिष्यति ॥ १-६८-३५॥
yadi me yācamānāyā vacanaṃ na kariṣyasi |
duḥṣanta śatadhā mūrdhā tataste'dya phaliṣyati || 1-68-35||
MHB 1-68-36
भार्यां पतिः संप्रविश्य स यस्माज्जायते पुनः ।
जायाया इति जायात्वं पुराणाः कवयो विदुः ॥ १-६८-३६॥
bhāryāṃ patiḥ saṃpraviśya sa yasmājjāyate punaḥ |
jāyāyā iti jāyātvaṃ purāṇāḥ kavayo viduḥ || 1-68-36||
MHB 1-68-37
यदागमवतः पुंसस्तदपत्यं प्रजायते ।
तत्तारयति संतत्या पूर्वप्रेतान्पितामहान् ॥ १-६८-३७॥
yadāgamavataḥ puṃsastadapatyaṃ prajāyate |
tattārayati saṃtatyā pūrvapretānpitāmahān || 1-68-37||
MHB 1-68-38
पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः ।
तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भुवा ॥ १-६८-३८॥
punnāmno narakādyasmātpitaraṃ trāyate sutaḥ |
tasmātputra iti proktaḥ svayameva svayambhuvā || 1-68-38||
MHB 1-68-39
सा भार्या या गृहे दक्षा सा भार्या या प्रजावती ।
सा भार्या या पतिप्राणा सा भार्या या पतिव्रता ॥ १-६८-३९॥
sā bhāryā yā gṛhe dakṣā sā bhāryā yā prajāvatī |
sā bhāryā yā patiprāṇā sā bhāryā yā pativratā || 1-68-39||
MHB 1-68-40
अर्धं भार्या मनुष्यस्य भार्या श्रेष्ठतमः सखा ।
भार्या मूलं त्रिवर्गस्य भार्या मित्रं मरिष्यतः ॥ १-६८-४०॥
ardhaṃ bhāryā manuṣyasya bhāryā śreṣṭhatamaḥ sakhā |
bhāryā mūlaṃ trivargasya bhāryā mitraṃ mariṣyataḥ || 1-68-40||
MHB 1-68-41
भार्यावन्तः क्रियावन्तः सभार्या गृहमेधिनः ।
भार्यावन्तः प्रमोदन्ते भार्यावन्तः श्रियान्विताः ॥ १-६८-४१॥
bhāryāvantaḥ kriyāvantaḥ sabhāryā gṛhamedhinaḥ |
bhāryāvantaḥ pramodante bhāryāvantaḥ śriyānvitāḥ || 1-68-41||
MHB 1-68-42
सखायः प्रविविक्तेषु भवन्त्येताः प्रियंवदाः ।
पितरो धर्मकार्येषु भवन्त्यार्तस्य मातरः ॥ १-६८-४२॥
sakhāyaḥ pravivikteṣu bhavantyetāḥ priyaṃvadāḥ |
pitaro dharmakāryeṣu bhavantyārtasya mātaraḥ || 1-68-42||
MHB 1-68-43
कान्तारेष्वपि विश्रामो नरस्याध्वनिकस्य वै ।
यः सदारः स विश्वास्यस्तस्माद्दाराः परा गतिः ॥ १-६८-४३॥
kāntāreṣvapi viśrāmo narasyādhvanikasya vai |
yaḥ sadāraḥ sa viśvāsyastasmāddārāḥ parā gatiḥ || 1-68-43||
MHB 1-68-44
संसरन्तमपि प्रेतं विषमेष्वेकपातिनम् ।
भार्यैवान्वेति भर्तारं सततं या पतिव्रता ॥ १-६८-४४॥
saṃsarantamapi pretaṃ viṣameṣvekapātinam |
bhāryaivānveti bhartāraṃ satataṃ yā pativratā || 1-68-44||
MHB 1-68-45
प्रथमं संस्थिता भार्या पतिं प्रेत्य प्रतीक्षते ।
पूर्वं मृतं च भर्तारं पश्चात्साध्व्यनुगच्छति ॥ १-६८-४५॥
prathamaṃ saṃsthitā bhāryā patiṃ pretya pratīkṣate |
pūrvaṃ mṛtaṃ ca bhartāraṃ paścātsādhvyanugacchati || 1-68-45||
MHB 1-68-46
एतस्मात्कारणाद्राजन्पाणिग्रहणमिष्यते ।
यदाप्नोति पतिर्भार्यामिह लोके परत्र च ॥ १-६८-४६॥
etasmātkāraṇādrājanpāṇigrahaṇamiṣyate |
yadāpnoti patirbhāryāmiha loke paratra ca || 1-68-46||
MHB 1-68-47
आत्मात्मनैव जनितः पुत्र इत्युच्यते बुधैः ।
तस्माद्भार्यां नरः पश्येन्मातृवत्पुत्रमातरम् ॥ १-६८-४७॥
ātmātmanaiva janitaḥ putra ityucyate budhaiḥ |
tasmādbhāryāṃ naraḥ paśyenmātṛvatputramātaram || 1-68-47||
MHB 1-68-48
भार्यायां जनितं पुत्रमादर्शे स्वमिवाननम् ।
ह्लादते जनिता प्रेष्क्य स्वर्गं प्राप्येव पुण्यकृत् ॥ १-६८-४८॥
bhāryāyāṃ janitaṃ putramādarśe svamivānanam |
hlādate janitā preṣkya svargaṃ prāpyeva puṇyakṛt || 1-68-48||
MHB 1-68-49
दह्यमाना मनोदुःखैर्व्याधिभिश्चातुरा नराः ।
ह्लादन्ते स्वेषु दारेषु घर्मार्ताः सलिलेष्विव ॥ १-६८-४९॥
dahyamānā manoduḥkhairvyādhibhiścāturā narāḥ |
hlādante sveṣu dāreṣu gharmārtāḥ salileṣviva || 1-68-49||
MHB 1-68-50
सुसंरब्धोऽपि रामाणां न ब्रूयादप्रियं बुधः ।
रतिं प्रीतिं च धर्मं च तास्वायत्तमवेक्ष्य च ॥ १-६८-५०॥
susaṃrabdho'pi rāmāṇāṃ na brūyādapriyaṃ budhaḥ |
ratiṃ prītiṃ ca dharmaṃ ca tāsvāyattamavekṣya ca || 1-68-50||
MHB 1-68-51
आत्मनो जन्मनः क्षेत्रं पुण्यं रामाः सनातनम् ।
ऋषीणामपि का शक्तिः स्रष्टुं रामामृते प्रजाः ॥ १-६८-५१॥
ātmano janmanaḥ kṣetraṃ puṇyaṃ rāmāḥ sanātanam |
ṛṣīṇāmapi kā śaktiḥ sraṣṭuṃ rāmāmṛte prajāḥ || 1-68-51||
MHB 1-68-52
परिपत्य यदा सूनुर्धरणीरेणुगुण्ठितः ।
पितुराश्लिष्यतेऽङ्गानि किमिवास्त्यधिकं ततः ॥ १-६८-५२॥
paripatya yadā sūnurdharaṇīreṇuguṇṭhitaḥ |
piturāśliṣyate'ṅgāni kimivāstyadhikaṃ tataḥ || 1-68-52||
MHB 1-68-53
स त्वं स्वयमनुप्राप्तं साभिलाषमिमं सुतम् ।
प्रेक्षमाणं च काक्षेण किमर्थमवमन्यसे ॥ १-६८-५३॥
sa tvaṃ svayamanuprāptaṃ sābhilāṣamimaṃ sutam |
prekṣamāṇaṃ ca kākṣeṇa kimarthamavamanyase || 1-68-53||
MHB 1-68-54
अण्डानि बिभ्रति स्वानि न भिन्दन्ति पिपीलिकाः ।
न भरेथाः कथं नु त्वं धर्मज्ञः सन्स्वमात्मजम् ॥ १-६८-५४॥
aṇḍāni bibhrati svāni na bhindanti pipīlikāḥ |
na bharethāḥ kathaṃ nu tvaṃ dharmajñaḥ sansvamātmajam || 1-68-54||
MHB 1-68-55
न वाससां न रामाणां नापां स्पर्शस्तथा सुखः ।
शिशोरालिङ्ग्यमानस्य स्पर्शः सूनोर्यथा सुखः ॥ १-६८-५५॥
na vāsasāṃ na rāmāṇāṃ nāpāṃ sparśastathā sukhaḥ |
śiśorāliṅgyamānasya sparśaḥ sūnoryathā sukhaḥ || 1-68-55||
MHB 1-68-56
ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम् ।
गुरुर्गरीयसां श्रेष्ठः पुत्रः स्पर्शवतां वरः ॥ १-६८-५६॥
brāhmaṇo dvipadāṃ śreṣṭho gaurvariṣṭhā catuṣpadām |
gururgarīyasāṃ śreṣṭhaḥ putraḥ sparśavatāṃ varaḥ || 1-68-56||
MHB 1-68-57
स्पृशतु त्वां समाश्लिष्य पुत्रोऽयं प्रियदर्शनः ।
पुत्रस्पर्शात्सुखतरः स्पर्शो लोके न विद्यते ॥ १-६८-५७॥
spṛśatu tvāṃ samāśliṣya putro'yaṃ priyadarśanaḥ |
putrasparśātsukhataraḥ sparśo loke na vidyate || 1-68-57||
MHB 1-68-58
त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु प्रजाताहमरिंदम ।
इमं कुमारं राजेन्द्र तव शोकप्रणाशनम् ॥ १-६८-५८॥
triṣu varṣeṣu pūrṇeṣu prajātāhamariṃdama |
imaṃ kumāraṃ rājendra tava śokapraṇāśanam || 1-68-58||
MHB 1-68-59
आहर्ता वाजिमेधस्य शतसंख्यस्य पौरव ।
इति वागन्तरिक्षे मां सूतकेऽभ्यवदत्पुरा ॥ १-६८-५९॥
āhartā vājimedhasya śatasaṃkhyasya paurava |
iti vāgantarikṣe māṃ sūtake'bhyavadatpurā || 1-68-59||
MHB 1-68-60
ननु नामाङ्कमारोप्य स्नेहाद्ग्रामान्तरं गताः ।
मूर्ध्नि पुत्रानुपाघ्राय प्रतिनन्दन्ति मानवाः ॥ १-६८-६०॥
nanu nāmāṅkamāropya snehādgrāmāntaraṃ gatāḥ |
mūrdhni putrānupāghrāya pratinandanti mānavāḥ || 1-68-60||
MHB 1-68-61
वेदेष्वपि वदन्तीमं मन्त्रवादं द्विजातयः ।
जातकर्मणि पुत्राणां तवापि विदितं तथा ॥ १-६८-६१॥
vedeṣvapi vadantīmaṃ mantravādaṃ dvijātayaḥ |
jātakarmaṇi putrāṇāṃ tavāpi viditaṃ tathā || 1-68-61||
MHB 1-68-62
अङ्गादङ्गात्संभवसि हृदयादभिजायसे ।
आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम् ॥ १-६८-६२॥
aṅgādaṅgātsaṃbhavasi hṛdayādabhijāyase |
ātmā vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śatam || 1-68-62||
MHB 1-68-63
पोषो हि त्वदधीनो मे संतानमपि चाक्षयम् ।
तस्मात्त्वं जीव मे वत्स सुसुखी शरदां शतम् ॥ १-६८-६३॥
poṣo hi tvadadhīno me saṃtānamapi cākṣayam |
tasmāttvaṃ jīva me vatsa susukhī śaradāṃ śatam || 1-68-63||
MHB 1-68-64
त्वदङ्गेभ्यः प्रसूतोऽयं पुरुषात्पुरुषोऽपरः ।
सरसीवामलेऽऽत्मानं द्वितीयं पश्य मे सुतम् ॥ १-६८-६४॥
tvadaṅgebhyaḥ prasūto'yaṃ puruṣātpuruṣo'paraḥ |
sarasīvāmale''tmānaṃ dvitīyaṃ paśya me sutam || 1-68-64||
MHB 1-68-65
यथा ह्याहवनीयोऽग्निर्गार्हपत्यात्प्रणीयते ।
तथा त्वत्तः प्रसूतोऽयं त्वमेकः सन्द्विधा कृतः ॥ १-६८-६५॥
yathā hyāhavanīyo'gnirgārhapatyātpraṇīyate |
tathā tvattaḥ prasūto'yaṃ tvamekaḥ sandvidhā kṛtaḥ || 1-68-65||
MHB 1-68-66
मृगापकृष्टेन हि ते मृगयां परिधावता ।
अहमासादिता राजन्कुमारी पितुराश्रमे ॥ १-६८-६६॥
mṛgāpakṛṣṭena hi te mṛgayāṃ paridhāvatā |
ahamāsāditā rājankumārī piturāśrame || 1-68-66||
MHB 1-68-67
उर्वशी पूर्वचित्तिश्च सहजन्या च मेनका ।
विश्वाची च घृताची च षडेवाप्सरसां वराः ॥ १-६८-६७॥
urvaśī pūrvacittiśca sahajanyā ca menakā |
viśvācī ca ghṛtācī ca ṣaḍevāpsarasāṃ varāḥ || 1-68-67||
MHB 1-68-68
तासां मां मेनका नाम ब्रह्मयोनिर्वराप्सराः ।
दिवः संप्राप्य जगतीं विश्वामित्रादजीजनत् ॥ १-६८-६८॥
tāsāṃ māṃ menakā nāma brahmayonirvarāpsarāḥ |
divaḥ saṃprāpya jagatīṃ viśvāmitrādajījanat || 1-68-68||
MHB 1-68-69
सा मां हिमवतः पृष्ठे सुषुवे मेनकाप्सराः ।
अवकीर्य च मां याता परात्मजमिवासती ॥ १-६८-६९॥
sā māṃ himavataḥ pṛṣṭhe suṣuve menakāpsarāḥ |
avakīrya ca māṃ yātā parātmajamivāsatī || 1-68-69||
MHB 1-68-70
किं नु कर्माशुभं पूर्वं कृतवत्यस्मि जन्मनि ।
यदहं बान्धवैस्त्यक्ता बाल्ये संप्रति च त्वया ॥ १-६८-७०॥
kiṃ nu karmāśubhaṃ pūrvaṃ kṛtavatyasmi janmani |
yadahaṃ bāndhavaistyaktā bālye saṃprati ca tvayā || 1-68-70||
MHB 1-68-71
कामं त्वया परित्यक्ता गमिष्याम्यहमाश्रमम् ।
इमं तु बालं संत्यक्तुं नार्हस्यात्मजमात्मना ॥ १-६८-७१॥
kāmaṃ tvayā parityaktā gamiṣyāmyahamāśramam |
imaṃ tu bālaṃ saṃtyaktuṃ nārhasyātmajamātmanā || 1-68-71||
MHB 1-68-72
दुःषन्त उवाच ।
न पुत्रमभिजानामि त्वयि जातं शकुन्तले ।
असत्यवचना नार्यः कस्ते श्रद्धास्यते वचः ॥ १-६८-७२॥
duḥṣanta uvāca |
na putramabhijānāmi tvayi jātaṃ śakuntale |
asatyavacanā nāryaḥ kaste śraddhāsyate vacaḥ || 1-68-72||
MHB 1-68-73
मेनका निरनुक्रोशा बन्धकी जननी तव ।
यया हिमवतः पृष्ठे निर्माल्येव प्रवेरिता ॥ १-६८-७३॥
menakā niranukrośā bandhakī jananī tava |
yayā himavataḥ pṛṣṭhe nirmālyeva praveritā || 1-68-73||
MHB 1-68-74
स चापि निरनुक्रोशः क्षत्रयोनिः पिता तव ।
विश्वामित्रो ब्राह्मणत्वे लुब्धः कामपरायणः ॥ १-६८-७४॥
sa cāpi niranukrośaḥ kṣatrayoniḥ pitā tava |
viśvāmitro brāhmaṇatve lubdhaḥ kāmaparāyaṇaḥ || 1-68-74||
MHB 1-68-75
मेनकाप्सरसां श्रेष्ठा महर्षीणां च ते पिता ।
तयोरपत्यं कस्मात्त्वं पुंश्चलीवाभिधास्यसि ॥ १-६८-७५॥
menakāpsarasāṃ śreṣṭhā maharṣīṇāṃ ca te pitā |
tayorapatyaṃ kasmāttvaṃ puṃścalīvābhidhāsyasi || 1-68-75||
MHB 1-68-76
अश्रद्धेयमिदं वाक्यं कथयन्ती न लज्जसे ।
विशेषतो मत्सकाशे दुष्टतापसि गम्यताम् ॥ १-६८-७६॥
aśraddheyamidaṃ vākyaṃ kathayantī na lajjase |
viśeṣato matsakāśe duṣṭatāpasi gamyatām || 1-68-76||
MHB 1-68-77
क्व महर्षिः सदैवोग्रः साप्सरा क्व च मेनका ।
क्व च त्वमेवं कृपणा तापसीवेषधारिणी ॥ १-६८-७७॥
kva maharṣiḥ sadaivograḥ sāpsarā kva ca menakā |
kva ca tvamevaṃ kṛpaṇā tāpasīveṣadhāriṇī || 1-68-77||
MHB 1-68-78
अतिकायश्च पुत्रस्ते बालोऽपि बलवानयम् ।
कथमल्पेन कालेन शालस्कन्ध इवोद्गतः ॥ १-६८-७८॥
atikāyaśca putraste bālo'pi balavānayam |
kathamalpena kālena śālaskandha ivodgataḥ || 1-68-78||
MHB 1-68-79
सुनिकृष्टा च योनिस्ते पुंश्चली प्रतिभासि मे ।
यदृच्छया कामरागाज्जाता मेनकया ह्यसि ॥ १-६८-७९॥
sunikṛṣṭā ca yoniste puṃścalī pratibhāsi me |
yadṛcchayā kāmarāgājjātā menakayā hyasi || 1-68-79||
MHB 1-68-80
सर्वमेतत्परोक्षं मे यत्त्वं वदसि तापसि ।
नाहं त्वामभिजानामि यथेष्टं गम्यतां त्वया ॥ १-६८-८०॥
sarvametatparokṣaṃ me yattvaṃ vadasi tāpasi |
nāhaṃ tvāmabhijānāmi yatheṣṭaṃ gamyatāṃ tvayā || 1-68-80||
Adhyaya: 69/225 (51)
MHB 1-69-1
शकुन्तलोवाच ।
राजन्सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यसि ।
आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यसि ॥ १-६९-१॥
śakuntalovāca |
rājansarṣapamātrāṇi paracchidrāṇi paśyasi |
ātmano bilvamātrāṇi paśyannapi na paśyasi || 1-69-1||
MHB 1-69-2
मेनका त्रिदशेष्वेव त्रिदशाश्चानु मेनकाम् ।
ममैवोद्रिच्यते जन्म दुःषन्त तव जन्मतः ॥ १-६९-२॥
menakā tridaśeṣveva tridaśāścānu menakām |
mamaivodricyate janma duḥṣanta tava janmataḥ || 1-69-2||
MHB 1-69-3
क्षितावटसि राजंस्त्वमन्तरिक्षे चराम्यहम् ।
आवयोरन्तरं पश्य मेरुसर्षपयोरिव ॥ १-६९-३॥
kṣitāvaṭasi rājaṃstvamantarikṣe carāmyaham |
āvayorantaraṃ paśya merusarṣapayoriva || 1-69-3||
MHB 1-69-4
महेन्द्रस्य कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च ।
भवनान्यनुसंयामि प्रभावं पश्य मे नृप ॥ १-६९-४॥
mahendrasya kuberasya yamasya varuṇasya ca |
bhavanānyanusaṃyāmi prabhāvaṃ paśya me nṛpa || 1-69-4||
MHB 1-69-5
सत्यश्चापि प्रवादोऽयं यं प्रवक्ष्यामि तेऽनघ ।
निदर्शनार्थं न द्वेषात्तच्छ्रुत्वा क्षन्तुमर्हसि ॥ १-६९-५॥
satyaścāpi pravādo'yaṃ yaṃ pravakṣyāmi te'nagha |
nidarśanārthaṃ na dveṣāttacchrutvā kṣantumarhasi || 1-69-5||
MHB 1-69-6
विरूपो यावदादर्शे नात्मनः पश्यते मुखम् ।
मन्यते तावदात्मानमन्येभ्यो रूपवत्तरम् ॥ १-६९-६॥
virūpo yāvadādarśe nātmanaḥ paśyate mukham |
manyate tāvadātmānamanyebhyo rūpavattaram || 1-69-6||
MHB 1-69-7
यदा तु मुखमादर्शे विकृतं सोऽभिवीक्षते ।
तदेतरं विजानाति आत्मानं नेतरं जनम् ॥ १-६९-७॥
yadā tu mukhamādarśe vikṛtaṃ so'bhivīkṣate |
tadetaraṃ vijānāti ātmānaṃ netaraṃ janam || 1-69-7||
MHB 1-69-8
अतीव रूपसंपन्नो न किंचिदवमन्यते ।
अतीव जल्पन्दुर्वाचो भवतीह विहेठकः ॥ १-६९-८॥
atīva rūpasaṃpanno na kiṃcidavamanyate |
atīva jalpandurvāco bhavatīha viheṭhakaḥ || 1-69-8||
MHB 1-69-9
मूर्खो हि जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः ।
अशुभं वाक्यमादत्ते पुरीषमिव सूकरः ॥ १-६९-९॥
mūrkho hi jalpatāṃ puṃsāṃ śrutvā vācaḥ śubhāśubhāḥ |
aśubhaṃ vākyamādatte purīṣamiva sūkaraḥ || 1-69-9||
MHB 1-69-10
प्राज्ञस्तु जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः ।
गुणवद्वाक्यमादत्ते हंसः क्षीरमिवाम्भसः ॥ १-६९-१०॥
prājñastu jalpatāṃ puṃsāṃ śrutvā vācaḥ śubhāśubhāḥ |
guṇavadvākyamādatte haṃsaḥ kṣīramivāmbhasaḥ || 1-69-10||
MHB 1-69-11
अन्यान्परिवदन्साधुर्यथा हि परितप्यते ।
तथा परिवदन्नन्यांस्तुष्टो भवति दुर्जनः ॥ १-६९-११॥
anyānparivadansādhuryathā hi paritapyate |
tathā parivadannanyāṃstuṣṭo bhavati durjanaḥ || 1-69-11||
MHB 1-69-12
अभिवाद्य यथा वृद्धान्सन्तो गच्छन्ति निर्वृतिम् ।
एवं सज्जनमाक्रुश्य मूर्खो भवति निर्वृतः ॥ १-६९-१२॥
abhivādya yathā vṛddhānsanto gacchanti nirvṛtim |
evaṃ sajjanamākruśya mūrkho bhavati nirvṛtaḥ || 1-69-12||
MHB 1-69-13
सुखं जीवन्त्यदोषज्ञा मूर्खा दोषानुदर्शिनः ।
यत्र वाच्याः परैः सन्तः परानाहुस्तथाविधान् ॥ १-६९-१३॥
sukhaṃ jīvantyadoṣajñā mūrkhā doṣānudarśinaḥ |
yatra vācyāḥ paraiḥ santaḥ parānāhustathāvidhān || 1-69-13||
MHB 1-69-14
अतो हास्यतरं लोके किंचिदन्यन्न विद्यते ।
यत्र दुर्जन इत्याह दुर्जनः सज्जनं स्वयम् ॥ १-६९-१४॥
ato hāsyataraṃ loke kiṃcidanyanna vidyate |
yatra durjana ityāha durjanaḥ sajjanaṃ svayam || 1-69-14||
MHB 1-69-15
सत्यधर्मच्युतात्पुंसः क्रुद्धादाशीविषादिव ।
अनास्तिकोऽप्युद्विजते जनः किं पुनरास्तिकः ॥ १-६९-१५॥
satyadharmacyutātpuṃsaḥ kruddhādāśīviṣādiva |
anāstiko'pyudvijate janaḥ kiṃ punarāstikaḥ || 1-69-15||
MHB 1-69-16
स्वयमुत्पाद्य वै पुत्रं सदृशं योऽवमन्यते ।
तस्य देवाः श्रियं घ्नन्ति न च लोकानुपाश्नुते ॥ १-६९-१६॥
svayamutpādya vai putraṃ sadṛśaṃ yo'vamanyate |
tasya devāḥ śriyaṃ ghnanti na ca lokānupāśnute || 1-69-16||
MHB 1-69-17
कुलवंशप्रतिष्ठां हि पितरः पुत्रमब्रुवन् ।
उत्तमं सर्वधर्माणां तस्मात्पुत्रं न संत्यजेत् ॥ १-६९-१७॥
kulavaṃśapratiṣṭhāṃ hi pitaraḥ putramabruvan |
uttamaṃ sarvadharmāṇāṃ tasmātputraṃ na saṃtyajet || 1-69-17||
MHB 1-69-18
स्वपत्नीप्रभवान्पञ्च लब्धान्क्रीतान्विवर्धितान् ।
कृतानन्यासु चोत्पन्नान्पुत्रान्वै मनुरब्रवीत् ॥ १-६९-१८॥
svapatnīprabhavānpañca labdhānkrītānvivardhitān |
kṛtānanyāsu cotpannānputrānvai manurabravīt || 1-69-18||
MHB 1-69-19
धर्मकीर्त्यावहा नॄणां मनसः प्रीतिवर्धनाः ।
त्रायन्ते नरकाज्जाताः पुत्रा धर्मप्लवाः पितॄन् ॥ १-६९-१९॥
dharmakīrtyāvahā nṝṇāṃ manasaḥ prītivardhanāḥ |
trāyante narakājjātāḥ putrā dharmaplavāḥ pitṝn || 1-69-19||
MHB 1-69-20
स त्वं नृपतिशार्दूल न पुत्रं त्यक्तुमर्हसि ।
आत्मानं सत्यधर्मौ च पालयानो महीपते ।
नरेन्द्रसिंह कपटं न वोढुं त्वमिहार्हसि ॥ १-६९-२०॥
sa tvaṃ nṛpatiśārdūla na putraṃ tyaktumarhasi |
ātmānaṃ satyadharmau ca pālayāno mahīpate |
narendrasiṃha kapaṭaṃ na voḍhuṃ tvamihārhasi || 1-69-20||
MHB 1-69-21
वरं कूपशताद्वापी वरं वापीशतात्क्रतुः ।
वरं क्रतुशतात्पुत्रः सत्यं पुत्रशताद्वरम् ॥ १-६९-२१॥
varaṃ kūpaśatādvāpī varaṃ vāpīśatātkratuḥ |
varaṃ kratuśatātputraḥ satyaṃ putraśatādvaram || 1-69-21||
MHB 1-69-22
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥ १-६९-२२॥
aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam |
aśvamedhasahasrāddhi satyameva viśiṣyate || 1-69-22||
MHB 1-69-23
सर्ववेदाधिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम् ।
सत्यं च वदतो राजन्समं वा स्यान्न वा समम् ॥ १-६९-२३॥
sarvavedādhigamanaṃ sarvatīrthāvagāhanam |
satyaṃ ca vadato rājansamaṃ vā syānna vā samam || 1-69-23||
MHB 1-69-24
नास्ति सत्यात्परो धर्मो न सत्याद्विद्यते परम् ।
न हि तीव्रतरं किंचिदनृतादिह विद्यते ॥ १-६९-२४॥
nāsti satyātparo dharmo na satyādvidyate param |
na hi tīvrataraṃ kiṃcidanṛtādiha vidyate || 1-69-24||
MHB 1-69-25
राजन्सत्यं परं ब्रह्म सत्यं च समयः परः ।
मा त्याक्षीः समयं राजन्सत्यं संगतमस्तु ते ॥ १-६९-२५॥
rājansatyaṃ paraṃ brahma satyaṃ ca samayaḥ paraḥ |
mā tyākṣīḥ samayaṃ rājansatyaṃ saṃgatamastu te || 1-69-25||
MHB 1-69-26
अनृते चेत्प्रसङ्गस्ते श्रद्दधासि न चेत्स्वयम् ।
आत्मनो हन्त गच्छामि त्वादृशे नास्ति संगतम् ॥ १-६९-२६॥
anṛte cetprasaṅgaste śraddadhāsi na cetsvayam |
ātmano hanta gacchāmi tvādṛśe nāsti saṃgatam || 1-69-26||
MHB 1-69-27
ऋतेऽपि त्वयि दुःषन्त शैलराजावतंसकाम् ।
चतुरन्तामिमामुर्वीं पुत्रो मे पालयिष्यति ॥ १-६९-२७॥
ṛte'pi tvayi duḥṣanta śailarājāvataṃsakām |
caturantāmimāmurvīṃ putro me pālayiṣyati || 1-69-27||
MHB 1-69-28
वैशंपायन उवाच ।
एतावदुक्त्वा वचनं प्रातिष्ठत शकुन्तला ।
अथान्तरिक्षे दुःषन्तं वागुवाचाशरीरिणी ।
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैर्मन्त्रिभिश्चावृतं तदा ॥ १-६९-२८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etāvaduktvā vacanaṃ prātiṣṭhata śakuntalā |
athāntarikṣe duḥṣantaṃ vāguvācāśarīriṇī |
ṛtvikpurohitācāryairmantribhiścāvṛtaṃ tadā || 1-69-28||
MHB 1-69-29
भस्त्रा माता पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः ।
भरस्व पुत्रं दुःषन्त मावमंस्थाः शकुन्तलाम् ॥ १-६९-२९॥
bhastrā mātā pituḥ putro yena jātaḥ sa eva saḥ |
bharasva putraṃ duḥṣanta māvamaṃsthāḥ śakuntalām || 1-69-29||
MHB 1-69-30
रेतोधाः पुत्र उन्नयति नरदेव यमक्षयात् ।
त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला ॥ १-६९-३०॥
retodhāḥ putra unnayati naradeva yamakṣayāt |
tvaṃ cāsya dhātā garbhasya satyamāha śakuntalā || 1-69-30||
MHB 1-69-31
जाया जनयते पुत्रमात्मनोऽङ्गं द्विधा कृतम् ।
तस्माद्भरस्व दुःषन्त पुत्रं शाकुन्तलं नृप ॥ १-६९-३१॥
jāyā janayate putramātmano'ṅgaṃ dvidhā kṛtam |
tasmādbharasva duḥṣanta putraṃ śākuntalaṃ nṛpa || 1-69-31||
MHB 1-69-32
अभूतिरेषा कस्त्यज्याज्जीवञ्जीवन्तमात्मजम् ।
शाकुन्तलं महात्मानं दौःषन्तिं भर पौरव ॥ १-६९-३२॥
abhūtireṣā kastyajyājjīvañjīvantamātmajam |
śākuntalaṃ mahātmānaṃ dauḥṣantiṃ bhara paurava || 1-69-32||
MHB 1-69-33
भर्तव्योऽयं त्वया यस्मादस्माकं वचनादपि ।
तस्माद्भवत्वयं नाम्ना भरतो नाम ते सुतः ॥ १-६९-३३॥
bhartavyo'yaṃ tvayā yasmādasmākaṃ vacanādapi |
tasmādbhavatvayaṃ nāmnā bharato nāma te sutaḥ || 1-69-33||
MHB 1-69-34
तच्छ्रुत्वा पौरवो राजा व्याहृतं वै दिवौकसाम् ।
पुरोहितममात्यांश्च संप्रहृष्टोऽब्रवीदिदम् ॥ १-६९-३४॥
tacchrutvā pauravo rājā vyāhṛtaṃ vai divaukasām |
purohitamamātyāṃśca saṃprahṛṣṭo'bravīdidam || 1-69-34||
MHB 1-69-35
शृण्वन्त्वेतद्भवन्तोऽस्य देवदूतस्य भाषितम् ।
अहमप्येवमेवैनं जानामि स्वयमात्मजम् ॥ १-६९-३५॥
śṛṇvantvetadbhavanto'sya devadūtasya bhāṣitam |
ahamapyevamevainaṃ jānāmi svayamātmajam || 1-69-35||
MHB 1-69-36
यद्यहं वचनादेव गृह्णीयामिममात्मजम् ।
भवेद्धि शङ्का लोकस्य नैवं शुद्धो भवेदयम् ॥ १-६९-३६॥
yadyahaṃ vacanādeva gṛhṇīyāmimamātmajam |
bhaveddhi śaṅkā lokasya naivaṃ śuddho bhavedayam || 1-69-36||
MHB 1-69-37
तं विशोध्य तदा राजा देवदूतेन भारत ।
हृष्टः प्रमुदितश्चापि प्रतिजग्राह तं सुतम् ॥ १-६९-३७॥
taṃ viśodhya tadā rājā devadūtena bhārata |
hṛṣṭaḥ pramuditaścāpi pratijagrāha taṃ sutam || 1-69-37||
MHB 1-69-38
मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय सस्नेहं परिषस्वजे ।
सभाज्यमानो विप्रैश्च स्तूयमानश्च बन्दिभिः ।
स मुदं परमां लेभे पुत्रसंस्पर्शजां नृपः ॥ १-६९-३८॥
mūrdhni cainamupāghrāya sasnehaṃ pariṣasvaje |
sabhājyamāno vipraiśca stūyamānaśca bandibhiḥ |
sa mudaṃ paramāṃ lebhe putrasaṃsparśajāṃ nṛpaḥ || 1-69-38||
MHB 1-69-39
तां चैव भार्यां धर्मज्ञः पूजयामास धर्मतः ।
अब्रवीच्चैव तां राजा सान्त्वपूर्वमिदं वचः ॥ १-६९-३९॥
tāṃ caiva bhāryāṃ dharmajñaḥ pūjayāmāsa dharmataḥ |
abravīccaiva tāṃ rājā sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ || 1-69-39||
MHB 1-69-40
कृतो लोकपरोक्षोऽयं संबन्धो वै त्वया सह ।
तस्मादेतन्मया देवि त्वच्छुद्ध्यर्थं विचारितम् ॥ १-६९-४०॥
kṛto lokaparokṣo'yaṃ saṃbandho vai tvayā saha |
tasmādetanmayā devi tvacchuddhyarthaṃ vicāritam || 1-69-40||
MHB 1-69-41
मन्यते चैव लोकस्ते स्त्रीभावान्मयि संगतम् ।
पुत्रश्चायं वृतो राज्ये मया तस्माद्विचारितम् ॥ १-६९-४१॥
manyate caiva lokaste strībhāvānmayi saṃgatam |
putraścāyaṃ vṛto rājye mayā tasmādvicāritam || 1-69-41||
MHB 1-69-42
यच्च कोपितयात्यर्थं त्वयोक्तोऽस्म्यप्रियं प्रिये ।
प्रणयिन्या विशालाक्षि तत्क्षान्तं ते मया शुभे ॥ १-६९-४२॥
yacca kopitayātyarthaṃ tvayokto'smyapriyaṃ priye |
praṇayinyā viśālākṣi tatkṣāntaṃ te mayā śubhe || 1-69-42||
MHB 1-69-43
तामेवमुक्त्वा राजर्षिर्दुःषन्तो महिषीं प्रियाम् ।
वासोभिरन्नपानैश्च पूजयामास भारत ॥ १-६९-४३॥
tāmevamuktvā rājarṣirduḥṣanto mahiṣīṃ priyām |
vāsobhirannapānaiśca pūjayāmāsa bhārata || 1-69-43||
MHB 1-69-44
दुःषन्तश्च ततो राजा पुत्रं शाकुन्तलं तदा ।
भरतं नामतः कृत्वा यौवराज्येऽभ्यषेचयत् ॥ १-६९-४४॥
duḥṣantaśca tato rājā putraṃ śākuntalaṃ tadā |
bharataṃ nāmataḥ kṛtvā yauvarājye'bhyaṣecayat || 1-69-44||
MHB 1-69-45
तस्य तत्प्रथितं चक्रं प्रावर्तत महात्मनः ।
भास्वरं दिव्यमजितं लोकसंनादनं महत् ॥ १-६९-४५॥
tasya tatprathitaṃ cakraṃ prāvartata mahātmanaḥ |
bhāsvaraṃ divyamajitaṃ lokasaṃnādanaṃ mahat || 1-69-45||
MHB 1-69-46
स विजित्य महीपालांश्चकार वशवर्तिनः ।
चचार च सतां धर्मं प्राप चानुत्तमं यशः ॥ १-६९-४६॥
sa vijitya mahīpālāṃścakāra vaśavartinaḥ |
cacāra ca satāṃ dharmaṃ prāpa cānuttamaṃ yaśaḥ || 1-69-46||
MHB 1-69-47
स राजा चक्रवर्त्यासीत्सार्वभौमः प्रतापवान् ।
ईजे च बहुभिर्यज्ञैर्यथा शक्रो मरुत्पतिः ॥ १-६९-४७॥
sa rājā cakravartyāsītsārvabhaumaḥ pratāpavān |
īje ca bahubhiryajñairyathā śakro marutpatiḥ || 1-69-47||
MHB 1-69-48
याजयामास तं कण्वो दक्षवद्भूरिदक्षिणम् ।
श्रीमान्गोविततं नाम वाजिमेधमवाप सः ।
यस्मिन्सहस्रं पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ ॥ १-६९-४८॥
yājayāmāsa taṃ kaṇvo dakṣavadbhūridakṣiṇam |
śrīmāngovitataṃ nāma vājimedhamavāpa saḥ |
yasminsahasraṃ padmānāṃ kaṇvāya bharato dadau || 1-69-48||
MHB 1-69-49
भरताद्भारती कीर्तिर्येनेदं भारतं कुलम् ।
अपरे ये च पूर्वे च भारता इति विश्रुताः ॥ १-६९-४९॥
bharatādbhāratī kīrtiryenedaṃ bhārataṃ kulam |
apare ye ca pūrve ca bhāratā iti viśrutāḥ || 1-69-49||
MHB 1-69-50
भरतस्यान्ववाये हि देवकल्पा महौजसः ।
बभूवुर्ब्रह्मकल्पाश्च बहवो राजसत्तमाः ॥ १-६९-५०॥
bharatasyānvavāye hi devakalpā mahaujasaḥ |
babhūvurbrahmakalpāśca bahavo rājasattamāḥ || 1-69-50||
MHB 1-69-51
येषामपरिमेयानि नामधेयानि सर्वशः ।
तेषां तु ते यथामुख्यं कीर्तयिष्यामि भारत ।
महाभागान्देवकल्पान्सत्यार्जवपरायणान् ॥ १-६९-५१॥
yeṣāmaparimeyāni nāmadheyāni sarvaśaḥ |
teṣāṃ tu te yathāmukhyaṃ kīrtayiṣyāmi bhārata |
mahābhāgāndevakalpānsatyārjavaparāyaṇān || 1-69-51||
Adhyaya: 70/225 (46)
MHB 1-70-1
वैशंपायन उवाच ।
प्रजापतेस्तु दक्षस्य मनोर्वैवस्वतस्य च ।
भरतस्य कुरोः पूरोरजमीढस्य चान्वये ॥ १-७०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
prajāpatestu dakṣasya manorvaivasvatasya ca |
bharatasya kuroḥ pūrorajamīḍhasya cānvaye || 1-70-1||
MHB 1-70-2
यादवानामिमं वंशं पौरवाणां च सर्वशः ।
तथैव भारतानां च पुण्यं स्वस्त्ययनं महत् ।
धन्यं यशस्यमायुष्यं कीर्तयिष्यामि तेऽनघ ॥ १-७०-२॥
yādavānāmimaṃ vaṃśaṃ pauravāṇāṃ ca sarvaśaḥ |
tathaiva bhāratānāṃ ca puṇyaṃ svastyayanaṃ mahat |
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ kīrtayiṣyāmi te'nagha || 1-70-2||
MHB 1-70-3
तेजोभिरुदिताः सर्वे महर्षिसमतेजसः ।
दश प्रचेतसः पुत्राः सन्तः पूर्वजनाः स्मृताः ।
मेघजेनाग्निना ये ते पूर्वं दग्धा महौजसः ॥ १-७०-३॥
tejobhiruditāḥ sarve maharṣisamatejasaḥ |
daśa pracetasaḥ putrāḥ santaḥ pūrvajanāḥ smṛtāḥ |
meghajenāgninā ye te pūrvaṃ dagdhā mahaujasaḥ || 1-70-3||
MHB 1-70-4
तेभ्यः प्राचेतसो जज्ञे दक्षो दक्षादिमाः प्रजाः ।
संभूताः पुरुषव्याघ्र स हि लोकपितामहः ॥ १-७०-४॥
tebhyaḥ prācetaso jajñe dakṣo dakṣādimāḥ prajāḥ |
saṃbhūtāḥ puruṣavyāghra sa hi lokapitāmahaḥ || 1-70-4||
MHB 1-70-5
वीरिण्या सह संगम्य दक्षः प्राचेतसो मुनिः ।
आत्मतुल्यानजनयत्सहस्रं संशितव्रतान् ॥ १-७०-५॥
vīriṇyā saha saṃgamya dakṣaḥ prācetaso muniḥ |
ātmatulyānajanayatsahasraṃ saṃśitavratān || 1-70-5||
MHB 1-70-6
सहस्रसंख्यान्समितान्सुतान्दक्षस्य नारदः ।
मोक्षमध्यापयामास सांख्यज्ञानमनुत्तमम् ॥ १-७०-६॥
sahasrasaṃkhyānsamitānsutāndakṣasya nāradaḥ |
mokṣamadhyāpayāmāsa sāṃkhyajñānamanuttamam || 1-70-6||
MHB 1-70-7
ततः पञ्चाशतं कन्याः पुत्रिका अभिसंदधे ।
प्रजापतिः प्रजा दक्षः सिसृक्षुर्जनमेजय ॥ १-७०-७॥
tataḥ pañcāśataṃ kanyāḥ putrikā abhisaṃdadhe |
prajāpatiḥ prajā dakṣaḥ sisṛkṣurjanamejaya || 1-70-7||
MHB 1-70-8
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश ।
कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे ॥ १-७०-८॥
dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa |
kālasya nayane yuktāḥ saptaviṃśatimindave || 1-70-8||
MHB 1-70-9
त्रयोदशानां पत्नीनां या तु दाक्षायणी वरा ।
मारीचः कश्यपस्तस्यामादित्यान्समजीजनत् ।
इन्द्रादीन्वीर्यसंपन्नान्विवस्वन्तमथापि च ॥ १-७०-९॥
trayodaśānāṃ patnīnāṃ yā tu dākṣāyaṇī varā |
mārīcaḥ kaśyapastasyāmādityānsamajījanat |
indrādīnvīryasaṃpannānvivasvantamathāpi ca || 1-70-9||
MHB 1-70-10
विवस्वतः सुतो जज्ञे यमो वैवस्वतः प्रभुः ।
मार्तण्डश्च यमस्यापि पुत्रो राजन्नजायत ॥ १-७०-१०॥
vivasvataḥ suto jajñe yamo vaivasvataḥ prabhuḥ |
mārtaṇḍaśca yamasyāpi putro rājannajāyata || 1-70-10||
MHB 1-70-11
मार्तण्डस्य मनुर्धीमानजायत सुतः प्रभुः ।
मनोर्वंशो मानवानां ततोऽयं प्रथितोऽभवत् ।
ब्रह्मक्षत्रादयस्तस्मान्मनोर्जातास्तु मानवाः ॥ १-७०-११॥
mārtaṇḍasya manurdhīmānajāyata sutaḥ prabhuḥ |
manorvaṃśo mānavānāṃ tato'yaṃ prathito'bhavat |
brahmakṣatrādayastasmānmanorjātāstu mānavāḥ || 1-70-11||
MHB 1-70-12
तत्राभवत्तदा राजन्ब्रह्म क्षत्रेण संगतम् ।
ब्राह्मणा मानवास्तेषां साङ्गं वेदमदीधरन् ॥ १-७०-१२॥
tatrābhavattadā rājanbrahma kṣatreṇa saṃgatam |
brāhmaṇā mānavāsteṣāṃ sāṅgaṃ vedamadīdharan || 1-70-12||
MHB 1-70-13
वेनं धृष्णुं नरिष्यन्तं नाभागेक्ष्वाकुमेव च ।
करूषमथ शर्यातिं तथैवात्राष्टमीमिलाम् ॥ १-७०-१३॥
venaṃ dhṛṣṇuṃ nariṣyantaṃ nābhāgekṣvākumeva ca |
karūṣamatha śaryātiṃ tathaivātrāṣṭamīmilām || 1-70-13||
MHB 1-70-14
पृषध्रनवमानाहुः क्षत्रधर्मपरायणान् ।
नाभागारिष्टदशमान्मनोः पुत्रान्महाबलान् ॥ १-७०-१४॥
pṛṣadhranavamānāhuḥ kṣatradharmaparāyaṇān |
nābhāgāriṣṭadaśamānmanoḥ putrānmahābalān || 1-70-14||
MHB 1-70-15
पञ्चाशतं मनोः पुत्रास्तथैवान्येऽभवन्क्षितौ ।
अन्योन्यभेदात्ते सर्वे विनेशुरिति नः श्रुतम् ॥ १-७०-१५॥
pañcāśataṃ manoḥ putrāstathaivānye'bhavankṣitau |
anyonyabhedātte sarve vineśuriti naḥ śrutam || 1-70-15||
MHB 1-70-16
पुरूरवास्ततो विद्वानिलायां समपद्यत ।
सा वै तस्याभवन्माता पिता चेति हि नः श्रुतम् ॥ १-७०-१६॥
purūravāstato vidvānilāyāṃ samapadyata |
sā vai tasyābhavanmātā pitā ceti hi naḥ śrutam || 1-70-16||
MHB 1-70-17
त्रयोदश समुद्रस्य द्वीपानश्नन्पुरूरवाः ।
अमानुषैर्वृतः सत्त्वैर्मानुषः सन्महायशाः ॥ १-७०-१७॥
trayodaśa samudrasya dvīpānaśnanpurūravāḥ |
amānuṣairvṛtaḥ sattvairmānuṣaḥ sanmahāyaśāḥ || 1-70-17||
MHB 1-70-18
विप्रैः स विग्रहं चक्रे वीर्योन्मत्तः पुरूरवाः ।
जहार च स विप्राणां रत्नान्युत्क्रोशतामपि ॥ १-७०-१८॥
vipraiḥ sa vigrahaṃ cakre vīryonmattaḥ purūravāḥ |
jahāra ca sa viprāṇāṃ ratnānyutkrośatāmapi || 1-70-18||
MHB 1-70-19
सनत्कुमारस्तं राजन्ब्रह्मलोकादुपेत्य ह ।
अनुदर्शयां ततश्चक्रे प्रत्यगृह्णान्न चाप्यसौ ॥ १-७०-१९॥
sanatkumārastaṃ rājanbrahmalokādupetya ha |
anudarśayāṃ tataścakre pratyagṛhṇānna cāpyasau || 1-70-19||
MHB 1-70-20
ततो महर्षिभिः क्रुद्धैः शप्तः सद्यो व्यनश्यत ।
लोभान्वितो मदबलान्नष्टसंज्ञो नराधिपः ॥ १-७०-२०॥
tato maharṣibhiḥ kruddhaiḥ śaptaḥ sadyo vyanaśyata |
lobhānvito madabalānnaṣṭasaṃjño narādhipaḥ || 1-70-20||
MHB 1-70-21
स हि गन्धर्वलोकस्थ उर्वश्या सहितो विराट् ।
आनिनाय क्रियार्थेऽग्नीन्यथावद्विहितांस्त्रिधा ॥ १-७०-२१॥
sa hi gandharvalokastha urvaśyā sahito virāṭ |
ānināya kriyārthe'gnīnyathāvadvihitāṃstridhā || 1-70-21||
MHB 1-70-22
षट्पुत्रा जज्ञिरेऽथैलादायुर्धीमानमावसुः ।
दृढायुश्च वनायुश्च श्रुतायुश्चोर्वशीसुताः ॥ १-७०-२२॥
ṣaṭputrā jajñire'thailādāyurdhīmānamāvasuḥ |
dṛḍhāyuśca vanāyuśca śrutāyuścorvaśīsutāḥ || 1-70-22||
MHB 1-70-23
नहुषं वृद्धशर्माणं रजिं रम्भमनेनसम् ।
स्वर्भानवीसुतानेतानायोः पुत्रान्प्रचक्षते ॥ १-७०-२३॥
nahuṣaṃ vṛddhaśarmāṇaṃ rajiṃ rambhamanenasam |
svarbhānavīsutānetānāyoḥ putrānpracakṣate || 1-70-23||
MHB 1-70-24
आयुषो नहुषः पुत्रो धीमान्सत्यपराक्रमः ।
राज्यं शशास सुमहद्धर्मेण पृथिवीपतिः ॥ १-७०-२४॥
āyuṣo nahuṣaḥ putro dhīmānsatyaparākramaḥ |
rājyaṃ śaśāsa sumahaddharmeṇa pṛthivīpatiḥ || 1-70-24||
MHB 1-70-25
पितॄन्देवानृषीन्विप्रान्गन्धर्वोरगराक्षसान् ।
नहुषः पालयामास ब्रह्मक्षत्रमथो विशः ॥ १-७०-२५॥
pitṝndevānṛṣīnviprāngandharvoragarākṣasān |
nahuṣaḥ pālayāmāsa brahmakṣatramatho viśaḥ || 1-70-25||
MHB 1-70-26
स हत्वा दस्युसंघातानृषीन्करमदापयत् ।
पशुवच्चैव तान्पृष्ठे वाहयामास वीर्यवान् ॥ १-७०-२६॥
sa hatvā dasyusaṃghātānṛṣīnkaramadāpayat |
paśuvaccaiva tānpṛṣṭhe vāhayāmāsa vīryavān || 1-70-26||
MHB 1-70-27
कारयामास चेन्द्रत्वमभिभूय दिवौकसः ।
तेजसा तपसा चैव विक्रमेणौजसा तथा ॥ १-७०-२७॥
kārayāmāsa cendratvamabhibhūya divaukasaḥ |
tejasā tapasā caiva vikrameṇaujasā tathā || 1-70-27||
MHB 1-70-28
यतिं ययातिं संयातिमायातिं पाञ्चमुद्धवम् ।
नहुषो जनयामास षट्पुत्रान्प्रियवाससि ॥ १-७०-२८॥
yatiṃ yayātiṃ saṃyātimāyātiṃ pāñcamuddhavam |
nahuṣo janayāmāsa ṣaṭputrānpriyavāsasi || 1-70-28||
MHB 1-70-29
ययातिर्नाहुषः सम्राडासीत्सत्यपराक्रमः ।
स पालयामास महीमीजे च विविधैः सवैः ॥ १-७०-२९॥
yayātirnāhuṣaḥ samrāḍāsītsatyaparākramaḥ |
sa pālayāmāsa mahīmīje ca vividhaiḥ savaiḥ || 1-70-29||
MHB 1-70-30
अतिशक्त्या पितॄनर्चन्देवांश्च प्रयतः सदा ।
अन्वगृह्णात्प्रजाः सर्वा ययातिरपराजितः ॥ १-७०-३०॥
atiśaktyā pitṝnarcandevāṃśca prayataḥ sadā |
anvagṛhṇātprajāḥ sarvā yayātiraparājitaḥ || 1-70-30||
MHB 1-70-31
तस्य पुत्रा महेष्वासाः सर्वैः समुदिता गुणैः ।
देवयान्यां महाराज शर्मिष्ठायां च जज्ञिरे ॥ १-७०-३१॥
tasya putrā maheṣvāsāḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ |
devayānyāṃ mahārāja śarmiṣṭhāyāṃ ca jajñire || 1-70-31||
MHB 1-70-32
देवयान्यामजायेतां यदुस्तुर्वसुरेव च ।
द्रुह्युश्चानुश्च पूरुश्च शर्मिष्ठायां प्रजज्ञिरे ॥ १-७०-३२॥
devayānyāmajāyetāṃ yadusturvasureva ca |
druhyuścānuśca pūruśca śarmiṣṭhāyāṃ prajajñire || 1-70-32||
MHB 1-70-33
स शाश्वतीः समा राजन्प्रजा धर्मेण पालयन् ।
जरामार्छन्महाघोरां नाहुषो रूपनाशिनीम् ॥ १-७०-३३॥
sa śāśvatīḥ samā rājanprajā dharmeṇa pālayan |
jarāmārchanmahāghorāṃ nāhuṣo rūpanāśinīm || 1-70-33||
MHB 1-70-34
जराभिभूतः पुत्रान्स राजा वचनमब्रवीत् ।
यदुं पूरुं तुर्वसुं च द्रुह्युं चानुं च भारत ॥ १-७०-३४॥
jarābhibhūtaḥ putrānsa rājā vacanamabravīt |
yaduṃ pūruṃ turvasuṃ ca druhyuṃ cānuṃ ca bhārata || 1-70-34||
MHB 1-70-35
यौवनेन चरन्कामान्युवा युवतिभिः सह ।
विहर्तुमहमिच्छामि साह्यं कुरुत पुत्रकाः ॥ १-७०-३५॥
yauvanena carankāmānyuvā yuvatibhiḥ saha |
vihartumahamicchāmi sāhyaṃ kuruta putrakāḥ || 1-70-35||
MHB 1-70-36
तं पुत्रो देवयानेयः पूर्वजो यदुरब्रवीत् ।
किं कार्यं भवतः कार्यमस्माभिर्यौवनेन च ॥ १-७०-३६॥
taṃ putro devayāneyaḥ pūrvajo yadurabravīt |
kiṃ kāryaṃ bhavataḥ kāryamasmābhiryauvanena ca || 1-70-36||
MHB 1-70-37
ययातिरब्रवीत्तं वै जरा मे प्रतिगृह्यताम् ।
यौवनेन त्वदीयेन चरेयं विषयानहम् ॥ १-७०-३७॥
yayātirabravīttaṃ vai jarā me pratigṛhyatām |
yauvanena tvadīyena careyaṃ viṣayānaham || 1-70-37||
MHB 1-70-38
यजतो दीर्घसत्रैर्मे शापाच्चोशनसो मुनेः ।
कामार्थः परिहीणो मे तप्येऽहं तेन पुत्रकाः ॥ १-७०-३८॥
yajato dīrghasatrairme śāpāccośanaso muneḥ |
kāmārthaḥ parihīṇo me tapye'haṃ tena putrakāḥ || 1-70-38||
MHB 1-70-39
मामकेन शरीरेण राज्यमेकः प्रशास्तु वः ।
अहं तन्वाभिनवया युवा कामानवाप्नुयाम् ॥ १-७०-३९॥
māmakena śarīreṇa rājyamekaḥ praśāstu vaḥ |
ahaṃ tanvābhinavayā yuvā kāmānavāpnuyām || 1-70-39||
MHB 1-70-40
न ते तस्य प्रत्यगृह्णन्यदुप्रभृतयो जराम् ।
तमब्रवीत्ततः पूरुः कनीयान्सत्यविक्रमः ॥ १-७०-४०॥
na te tasya pratyagṛhṇanyaduprabhṛtayo jarām |
tamabravīttataḥ pūruḥ kanīyānsatyavikramaḥ || 1-70-40||
MHB 1-70-41
राजंश्चराभिनवया तन्वा यौवनगोचरः ।
अहं जरां समास्थाय राज्ये स्थास्यामि तेऽऽज्ञया ॥ १-७०-४१॥
rājaṃścarābhinavayā tanvā yauvanagocaraḥ |
ahaṃ jarāṃ samāsthāya rājye sthāsyāmi te''jñayā || 1-70-41||
MHB 1-70-42
एवमुक्तः स राजर्षिस्तपोवीर्यसमाश्रयात् ।
संचारयामास जरां तदा पुत्रे महात्मनि ॥ १-७०-४२॥
evamuktaḥ sa rājarṣistapovīryasamāśrayāt |
saṃcārayāmāsa jarāṃ tadā putre mahātmani || 1-70-42||
MHB 1-70-43
पौरवेणाथ वयसा राजा यौवनमास्थितः ।
यायातेनापि वयसा राज्यं पूरुरकारयत् ॥ १-७०-४३॥
pauraveṇātha vayasā rājā yauvanamāsthitaḥ |
yāyātenāpi vayasā rājyaṃ pūrurakārayat || 1-70-43||
MHB 1-70-44
ततो वर्षसहस्रान्ते ययातिरपराजितः ।
अतृप्त एव कामानां पूरुं पुत्रमुवाच ह ॥ १-७०-४४॥
tato varṣasahasrānte yayātiraparājitaḥ |
atṛpta eva kāmānāṃ pūruṃ putramuvāca ha || 1-70-44||
MHB 1-70-45
त्वया दायादवानस्मि त्वं मे वंशकरः सुतः ।
पौरवो वंश इति ते ख्यातिं लोके गमिष्यति ॥ १-७०-४५॥
tvayā dāyādavānasmi tvaṃ me vaṃśakaraḥ sutaḥ |
pauravo vaṃśa iti te khyātiṃ loke gamiṣyati || 1-70-45||
MHB 1-70-46
ततः स नृपशार्दूलः पूरुं राज्येऽभिषिच्य च ।
कालेन महता पश्चात्कालधर्ममुपेयिवान् ॥ १-७०-४६॥
tataḥ sa nṛpaśārdūlaḥ pūruṃ rājye'bhiṣicya ca |
kālena mahatā paścātkāladharmamupeyivān || 1-70-46||
Adhyaya: 71/225 (58)
MHB 1-71-1
जनमेजय उवाच ।
ययातिः पूर्वकोऽस्माकं दशमो यः प्रजापतेः ।
कथं स शुक्रतनयां लेभे परमदुर्लभाम् ॥ १-७१-१॥
janamejaya uvāca |
yayātiḥ pūrvako'smākaṃ daśamo yaḥ prajāpateḥ |
kathaṃ sa śukratanayāṃ lebhe paramadurlabhām || 1-71-1||
MHB 1-71-2
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण द्विजोत्तम ।
आनुपूर्व्या च मे शंस पूरोर्वंशकरान्पृथक् ॥ १-७१-२॥
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa dvijottama |
ānupūrvyā ca me śaṃsa pūrorvaṃśakarānpṛthak || 1-71-2||
MHB 1-71-3
वैशंपायन उवाच ।
ययातिरासीद्राजर्षिर्देवराजसमद्युतिः ।
तं शुक्रवृषपर्वाणौ वव्राते वै यथा पुरा ॥ १-७१-३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
yayātirāsīdrājarṣirdevarājasamadyutiḥ |
taṃ śukravṛṣaparvāṇau vavrāte vai yathā purā || 1-71-3||
MHB 1-71-4
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि पृच्छतो जनमेजय ।
देवयान्याश्च संयोगं ययातेर्नाहुषस्य च ॥ १-७१-४॥
tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi pṛcchato janamejaya |
devayānyāśca saṃyogaṃ yayāternāhuṣasya ca || 1-71-4||
MHB 1-71-5
सुराणामसुराणां च समजायत वै मिथः ।
ऐश्वर्यं प्रति संघर्षस्त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ १-७१-५॥
surāṇāmasurāṇāṃ ca samajāyata vai mithaḥ |
aiśvaryaṃ prati saṃgharṣastrailokye sacarācare || 1-71-5||
MHB 1-71-6
जिगीषया ततो देवा वव्रिरेऽऽङ्गिरसं मुनिम् ।
पौरोहित्येन याज्यार्थे काव्यं तूशनसं परे ।
ब्राह्मणौ तावुभौ नित्यमन्योन्यस्पर्धिनौ भृशम् ॥ १-७१-६॥
jigīṣayā tato devā vavrire''ṅgirasaṃ munim |
paurohityena yājyārthe kāvyaṃ tūśanasaṃ pare |
brāhmaṇau tāvubhau nityamanyonyaspardhinau bhṛśam || 1-71-6||
MHB 1-71-7
तत्र देवा निजघ्नुर्यान्दानवान्युधि संगतान् ।
तान्पुनर्जीवयामास काव्यो विद्याबलाश्रयात् ।
ततस्ते पुनरुत्थाय योधयां चक्रिरे सुरान् ॥ १-७१-७॥
tatra devā nijaghnuryāndānavānyudhi saṃgatān |
tānpunarjīvayāmāsa kāvyo vidyābalāśrayāt |
tataste punarutthāya yodhayāṃ cakrire surān || 1-71-7||
MHB 1-71-8
असुरास्तु निजघ्नुर्यान्सुरान्समरमूर्धनि ।
न तान्संजीवयामास बृहस्पतिरुदारधीः ॥ १-७१-८॥
asurāstu nijaghnuryānsurānsamaramūrdhani |
na tānsaṃjīvayāmāsa bṛhaspatirudāradhīḥ || 1-71-8||
MHB 1-71-9
न हि वेद स तां विद्यां यां काव्यो वेद वीर्यवान् ।
संजीवनीं ततो देवा विषादमगमन्परम् ॥ १-७१-९॥
na hi veda sa tāṃ vidyāṃ yāṃ kāvyo veda vīryavān |
saṃjīvanīṃ tato devā viṣādamagamanparam || 1-71-9||
MHB 1-71-10
ते तु देवा भयोद्विग्नाः काव्यादुशनसस्तदा ।
ऊचुः कचमुपागम्य ज्येष्ठं पुत्रं बृहस्पतेः ॥ १-७१-१०॥
te tu devā bhayodvignāḥ kāvyāduśanasastadā |
ūcuḥ kacamupāgamya jyeṣṭhaṃ putraṃ bṛhaspateḥ || 1-71-10||
MHB 1-71-11
भजमानान्भजस्वास्मान्कुरु नः साह्यमुत्तमम् ।
यासौ विद्या निवसति ब्राह्मणेऽमिततेजसि ।
शुक्रे तामाहर क्षिप्रं भागभाङ्नो भविष्यसि ॥ १-७१-११॥
bhajamānānbhajasvāsmānkuru naḥ sāhyamuttamam |
yāsau vidyā nivasati brāhmaṇe'mitatejasi |
śukre tāmāhara kṣipraṃ bhāgabhāṅno bhaviṣyasi || 1-71-11||
MHB 1-71-12
वृषपर्वसमीपे स शक्यो द्रष्टुं त्वया द्विजः ।
रक्षते दानवांस्तत्र न स रक्षत्यदानवान् ॥ १-७१-१२॥
vṛṣaparvasamīpe sa śakyo draṣṭuṃ tvayā dvijaḥ |
rakṣate dānavāṃstatra na sa rakṣatyadānavān || 1-71-12||
MHB 1-71-13
तमाराधयितुं शक्तो भवान्पूर्ववयाः कविम् ।
देवयानीं च दयितां सुतां तस्य महात्मनः ॥ १-७१-१३॥
tamārādhayituṃ śakto bhavānpūrvavayāḥ kavim |
devayānīṃ ca dayitāṃ sutāṃ tasya mahātmanaḥ || 1-71-13||
MHB 1-71-14
त्वमाराधयितुं शक्तो नान्यः कश्चन विद्यते ।
शीलदाक्षिण्यमाधुर्यैराचारेण दमेन च ।
देवयान्यां हि तुष्टायां विद्यां तां प्राप्स्यसि ध्रुवम् ॥ १-७१-१४॥
tvamārādhayituṃ śakto nānyaḥ kaścana vidyate |
śīladākṣiṇyamādhuryairācāreṇa damena ca |
devayānyāṃ hi tuṣṭāyāṃ vidyāṃ tāṃ prāpsyasi dhruvam || 1-71-14||
MHB 1-71-15
तथेत्युक्त्वा ततः प्रायाद्बृहस्पतिसुतः कचः ।
तदाभिपूजितो देवैः समीपं वृषपर्वणः ॥ १-७१-१५॥
tathetyuktvā tataḥ prāyādbṛhaspatisutaḥ kacaḥ |
tadābhipūjito devaiḥ samīpaṃ vṛṣaparvaṇaḥ || 1-71-15||
MHB 1-71-16
स गत्वा त्वरितो राजन्देवैः संप्रेषितः कचः ।
असुरेन्द्रपुरे शुक्रं दृष्ट्वा वाक्यमुवाच ह ॥ १-७१-१६॥
sa gatvā tvarito rājandevaiḥ saṃpreṣitaḥ kacaḥ |
asurendrapure śukraṃ dṛṣṭvā vākyamuvāca ha || 1-71-16||
MHB 1-71-17
ऋषेरङ्गिरसः पौत्रं पुत्रं साक्षाद्बृहस्पतेः ।
नाम्ना कच इति ख्यातं शिष्यं गृह्णातु मां भवान् ॥ १-७१-१७॥
ṛṣeraṅgirasaḥ pautraṃ putraṃ sākṣādbṛhaspateḥ |
nāmnā kaca iti khyātaṃ śiṣyaṃ gṛhṇātu māṃ bhavān || 1-71-17||
MHB 1-71-18
ब्रह्मचर्यं चरिष्यामि त्वय्यहं परमं गुरौ ।
अनुमन्यस्व मां ब्रह्मन्सहस्रं परिवत्सरान् ॥ १-७१-१८॥
brahmacaryaṃ cariṣyāmi tvayyahaṃ paramaṃ gurau |
anumanyasva māṃ brahmansahasraṃ parivatsarān || 1-71-18||
MHB 1-71-19
शुक्र उवाच ।
कच सुस्वागतं तेऽस्तु प्रतिगृह्णामि ते वचः ।
अर्चयिष्येऽहमर्च्यं त्वामर्चितोऽस्तु बृहस्पतिः ॥ १-७१-१९॥
śukra uvāca |
kaca susvāgataṃ te'stu pratigṛhṇāmi te vacaḥ |
arcayiṣye'hamarcyaṃ tvāmarcito'stu bṛhaspatiḥ || 1-71-19||
MHB 1-71-20
वैशंपायन उवाच ।
कचस्तु तं तथेत्युक्त्वा प्रतिजग्राह तद्व्रतम् ।
आदिष्टं कविपुत्रेण शुक्रेणोशनसा स्वयम् ॥ १-७१-२०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kacastu taṃ tathetyuktvā pratijagrāha tadvratam |
ādiṣṭaṃ kaviputreṇa śukreṇośanasā svayam || 1-71-20||
MHB 1-71-21
व्रतस्य व्रतकालं स यथोक्तं प्रत्यगृह्णत ।
आराधयन्नुपाध्यायं देवयानीं च भारत ॥ १-७१-२१॥
vratasya vratakālaṃ sa yathoktaṃ pratyagṛhṇata |
ārādhayannupādhyāyaṃ devayānīṃ ca bhārata || 1-71-21||
MHB 1-71-22
नित्यमाराधयिष्यंस्तां युवा यौवनगोऽऽमुखे ।
गायन्नृत्यन्वादयंश्च देवयानीमतोषयत् ॥ १-७१-२२॥
nityamārādhayiṣyaṃstāṃ yuvā yauvanago''mukhe |
gāyannṛtyanvādayaṃśca devayānīmatoṣayat || 1-71-22||
MHB 1-71-23
संशीलयन्देवयानीं कन्यां संप्राप्तयौवनाम् ।
पुष्पैः फलैः प्रेषणैश्च तोषयामास भारत ॥ १-७१-२३॥
saṃśīlayandevayānīṃ kanyāṃ saṃprāptayauvanām |
puṣpaiḥ phalaiḥ preṣaṇaiśca toṣayāmāsa bhārata || 1-71-23||
MHB 1-71-24
देवयान्यपि तं विप्रं नियमव्रतचारिणम् ।
अनुगायमाना ललना रहः पर्यचरत्तदा ॥ १-७१-२४॥
devayānyapi taṃ vipraṃ niyamavratacāriṇam |
anugāyamānā lalanā rahaḥ paryacarattadā || 1-71-24||
MHB 1-71-25
पञ्च वर्षशतान्येवं कचस्य चरतो व्रतम् ।
तत्रातीयुरथो बुद्ध्वा दानवास्तं ततः कचम् ॥ १-७१-२५॥
pañca varṣaśatānyevaṃ kacasya carato vratam |
tatrātīyuratho buddhvā dānavāstaṃ tataḥ kacam || 1-71-25||
MHB 1-71-26
गा रक्षन्तं वने दृष्ट्वा रहस्येकममर्षिताः ।
जघ्नुर्बृहस्पतेर्द्वेषाद्विद्यारक्षार्थमेव च ।
हत्वा शालावृकेभ्यश्च प्रायच्छंस्तिलशः कृतम् ॥ १-७१-२६॥
gā rakṣantaṃ vane dṛṣṭvā rahasyekamamarṣitāḥ |
jaghnurbṛhaspaterdveṣādvidyārakṣārthameva ca |
hatvā śālāvṛkebhyaśca prāyacchaṃstilaśaḥ kṛtam || 1-71-26||
MHB 1-71-27
ततो गावो निवृत्तास्ता अगोपाः स्वं निवेशनम् ।
ता दृष्ट्वा रहिता गास्तु कचेनाभ्यागता वनात् ।
उवाच वचनं काले देवयान्यथ भारत ॥ १-७१-२७॥
tato gāvo nivṛttāstā agopāḥ svaṃ niveśanam |
tā dṛṣṭvā rahitā gāstu kacenābhyāgatā vanāt |
uvāca vacanaṃ kāle devayānyatha bhārata || 1-71-27||
MHB 1-71-28
अहुतं चाग्निहोत्रं ते सूर्यश्चास्तं गतः प्रभो ।
अगोपाश्चागता गावः कचस्तात न दृश्यते ॥ १-७१-२८॥
ahutaṃ cāgnihotraṃ te sūryaścāstaṃ gataḥ prabho |
agopāścāgatā gāvaḥ kacastāta na dṛśyate || 1-71-28||
MHB 1-71-29
व्यक्तं हतो मृतो वापि कचस्तात भविष्यति ।
तं विना न च जीवेयं कचं सत्यं ब्रवीमि ते ॥ १-७१-२९॥
vyaktaṃ hato mṛto vāpi kacastāta bhaviṣyati |
taṃ vinā na ca jīveyaṃ kacaṃ satyaṃ bravīmi te || 1-71-29||
MHB 1-71-30
शुक्र उवाच ।
अयमेहीति शब्देन मृतं संजीवयाम्यहम् ॥ १-७१-३०॥
śukra uvāca |
ayamehīti śabdena mṛtaṃ saṃjīvayāmyaham || 1-71-30||
MHB 1-71-31
वैशंपायन उवाच ।
ततः संजीवनीं विद्यां प्रयुज्य कचमाह्वयत् ।
आहूतः प्रादुरभवत्कचोऽरिष्टोऽथ विद्यया ।
हतोऽहमिति चाचख्यौ पृष्टो ब्राह्मणकन्यया ॥ १-७१-३१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ saṃjīvanīṃ vidyāṃ prayujya kacamāhvayat |
āhūtaḥ prādurabhavatkaco'riṣṭo'tha vidyayā |
hato'hamiti cācakhyau pṛṣṭo brāhmaṇakanyayā || 1-71-31||
MHB 1-71-32
स पुनर्देवयान्योक्तः पुष्पाहारो यदृच्छया ।
वनं ययौ ततो विप्रो ददृशुर्दानवाश्च तम् ॥ १-७१-३२॥
sa punardevayānyoktaḥ puṣpāhāro yadṛcchayā |
vanaṃ yayau tato vipro dadṛśurdānavāśca tam || 1-71-32||
MHB 1-71-33
ततो द्वितीयं हत्वा तं दग्ध्वा कृत्वा च चूर्णशः ।
प्रायच्छन्ब्राह्मणायैव सुरायामसुरास्तदा ॥ १-७१-३३॥
tato dvitīyaṃ hatvā taṃ dagdhvā kṛtvā ca cūrṇaśaḥ |
prāyacchanbrāhmaṇāyaiva surāyāmasurāstadā || 1-71-33||
MHB 1-71-34
देवयान्यथ भूयोऽपि वाक्यं पितरमब्रवीत् ।
पुष्पाहारः प्रेषणकृत्कचस्तात न दृश्यते ॥ १-७१-३४॥
devayānyatha bhūyo'pi vākyaṃ pitaramabravīt |
puṣpāhāraḥ preṣaṇakṛtkacastāta na dṛśyate || 1-71-34||
MHB 1-71-35
शुक्र उवाच ।
बृहस्पतेः सुतः पुत्रि कचः प्रेतगतिं गतः ।
विद्यया जीवितोऽप्येवं हन्यते करवाणि किम् ॥ १-७१-३५॥
śukra uvāca |
bṛhaspateḥ sutaḥ putri kacaḥ pretagatiṃ gataḥ |
vidyayā jīvito'pyevaṃ hanyate karavāṇi kim || 1-71-35||
MHB 1-71-36
मैवं शुचो मा रुद देवयानि न त्वादृशी मर्त्यमनुप्रशोचेत् ।
सुराश्च विश्वे च जगच्च सर्वमुपस्थितां वैकृतिमानमन्ति ॥ १-७१-३६॥
maivaṃ śuco mā ruda devayāni na tvādṛśī martyamanupraśocet |
surāśca viśve ca jagacca sarvamupasthitāṃ vaikṛtimānamanti || 1-71-36||
MHB 1-71-37
देवयान्युवाच ।
यस्याङ्गिरा वृद्धतमः पितामहो बृहस्पतिश्चापि पिता तपोधनः ।
ऋषेः पुत्रं तमथो वापि पौत्रं कथं न शोचेयमहं न रुद्याम् ॥ १-७१-३७॥
devayānyuvāca |
yasyāṅgirā vṛddhatamaḥ pitāmaho bṛhaspatiścāpi pitā tapodhanaḥ |
ṛṣeḥ putraṃ tamatho vāpi pautraṃ kathaṃ na śoceyamahaṃ na rudyām || 1-71-37||
MHB 1-71-38
स ब्रह्मचारी च तपोधनश्च सदोत्थितः कर्मसु चैव दक्षः ।
कचस्य मार्गं प्रतिपत्स्ये न भोक्ष्ये प्रियो हि मे तात कचोऽभिरूपः ॥ १-७१-३८॥
sa brahmacārī ca tapodhanaśca sadotthitaḥ karmasu caiva dakṣaḥ |
kacasya mārgaṃ pratipatsye na bhokṣye priyo hi me tāta kaco'bhirūpaḥ || 1-71-38||
MHB 1-71-39
शुक्र उवाच ।
असंशयं मामसुरा द्विषन्ति ये मे शिष्यं नागसं सूदयन्ति ।
अब्राह्मणं कर्तुमिच्छन्ति रौद्रास्ते मां यथा प्रस्तुतं दानवैर्हि ।
अप्यस्य पापस्य भवेदिहान्तः कं ब्रह्महत्या न दहेदपीन्द्रम् ॥ १-७१-३९॥
śukra uvāca |
asaṃśayaṃ māmasurā dviṣanti ye me śiṣyaṃ nāgasaṃ sūdayanti |
abrāhmaṇaṃ kartumicchanti raudrāste māṃ yathā prastutaṃ dānavairhi |
apyasya pāpasya bhavedihāntaḥ kaṃ brahmahatyā na dahedapīndram || 1-71-39||
MHB 1-71-40
वैशंपायन उवाच ।
संचोदितो देवयान्या महर्षिः पुनराह्वयत् ।
संरम्भेणैव काव्यो हि बृहस्पतिसुतं कचम् ॥ १-७१-४०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
saṃcodito devayānyā maharṣiḥ punarāhvayat |
saṃrambheṇaiva kāvyo hi bṛhaspatisutaṃ kacam || 1-71-40||
MHB 1-71-41
गुरोर्भीतो विद्यया चोपहूतः शनैर्वाचं जठरे व्याजहार ।
तमब्रवीत्केन पथोपनीतो ममोदरे तिष्ठसि ब्रूहि विप्र ॥ १-७१-४१॥
gurorbhīto vidyayā copahūtaḥ śanairvācaṃ jaṭhare vyājahāra |
tamabravītkena pathopanīto mamodare tiṣṭhasi brūhi vipra || 1-71-41||
MHB 1-71-42
कच उवाच ।
भवत्प्रसादान्न जहाति मां स्मृतिः स्मरे च सर्वं यच्च यथा च वृत्तम् ।
न त्वेवं स्यात्तपसो व्ययो मे ततः क्लेशं घोरमिमं सहामि ॥ १-७१-४२॥
kaca uvāca |
bhavatprasādānna jahāti māṃ smṛtiḥ smare ca sarvaṃ yacca yathā ca vṛttam |
na tvevaṃ syāttapaso vyayo me tataḥ kleśaṃ ghoramimaṃ sahāmi || 1-71-42||
MHB 1-71-43
असुरैः सुरायां भवतोऽस्मि दत्तो हत्वा दग्ध्वा चूर्णयित्वा च काव्य ।
ब्राह्मीं मायामासुरी चैव माया त्वयि स्थिते कथमेवातिवर्तेत् ॥ १-७१-४३॥
asuraiḥ surāyāṃ bhavato'smi datto hatvā dagdhvā cūrṇayitvā ca kāvya |
brāhmīṃ māyāmāsurī caiva māyā tvayi sthite kathamevātivartet || 1-71-43||
MHB 1-71-44
शुक्र उवाच ।
किं ते प्रियं करवाण्यद्य वत्से वधेन मे जीवितं स्यात्कचस्य ।
नान्यत्र कुक्षेर्मम भेदनेन दृश्येत्कचो मद्गतो देवयानि ॥ १-७१-४४॥
śukra uvāca |
kiṃ te priyaṃ karavāṇyadya vatse vadhena me jīvitaṃ syātkacasya |
nānyatra kukṣermama bhedanena dṛśyetkaco madgato devayāni || 1-71-44||
MHB 1-71-45
देवयान्युवाच ।
द्वौ मां शोकावग्निकल्पौ दहेतां कचस्य नाशस्तव चैवोपघातः ।
कचस्य नाशे मम नास्ति शर्म तवोपघाते जीवितुं नास्मि शक्ता ॥ १-७१-४५॥
devayānyuvāca |
dvau māṃ śokāvagnikalpau dahetāṃ kacasya nāśastava caivopaghātaḥ |
kacasya nāśe mama nāsti śarma tavopaghāte jīvituṃ nāsmi śaktā || 1-71-45||
MHB 1-71-46
शुक्र उवाच ।
संसिद्धरूपोऽसि बृहस्पतेः सुत यत्त्वां भक्तं भजते देवयानी ।
विद्यामिमां प्राप्नुहि जीवनीं त्वं न चेदिन्द्रः कचरूपी त्वमद्य ॥ १-७१-४६॥
śukra uvāca |
saṃsiddharūpo'si bṛhaspateḥ suta yattvāṃ bhaktaṃ bhajate devayānī |
vidyāmimāṃ prāpnuhi jīvanīṃ tvaṃ na cedindraḥ kacarūpī tvamadya || 1-71-46||
MHB 1-71-47
न निवर्तेत्पुनर्जीवन्कश्चिदन्यो ममोदरात् ।
ब्राह्मणं वर्जयित्वैकं तस्माद्विद्यामवाप्नुहि ॥ १-७१-४७॥
na nivartetpunarjīvankaścidanyo mamodarāt |
brāhmaṇaṃ varjayitvaikaṃ tasmādvidyāmavāpnuhi || 1-71-47||
MHB 1-71-48
पुत्रो भूत्वा भावय भावितो मामस्माद्देहादुपनिष्क्रम्य तात ।
समीक्षेथा धर्मवतीमवेक्षां गुरोः सकाशात्प्राप्य विद्यां सविद्यः ॥ १-७१-४८॥
putro bhūtvā bhāvaya bhāvito māmasmāddehādupaniṣkramya tāta |
samīkṣethā dharmavatīmavekṣāṃ guroḥ sakāśātprāpya vidyāṃ savidyaḥ || 1-71-48||
MHB 1-71-49
वैशंपायन उवाच ।
गुरोः सकाशात्समवाप्य विद्यां भित्त्वा कुक्षिं निर्विचक्राम विप्रः ।
कचोऽभिरूपो दक्षिणं ब्राह्मणस्य शुक्लात्यये पौर्णमास्यामिवेन्दुः ॥ १-७१-४९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
guroḥ sakāśātsamavāpya vidyāṃ bhittvā kukṣiṃ nirvicakrāma vipraḥ |
kaco'bhirūpo dakṣiṇaṃ brāhmaṇasya śuklātyaye paurṇamāsyāmivenduḥ || 1-71-49||
MHB 1-71-50
दृष्ट्वा च तं पतितं ब्रह्मराशिमुत्थापयामास मृतं कचोऽपि ।
विद्यां सिद्धां तामवाप्याभिवाद्य ततः कचस्तं गुरुमित्युवाच ॥ १-७१-५०॥
dṛṣṭvā ca taṃ patitaṃ brahmarāśimutthāpayāmāsa mṛtaṃ kaco'pi |
vidyāṃ siddhāṃ tāmavāpyābhivādya tataḥ kacastaṃ gurumityuvāca || 1-71-50||
MHB 1-71-51
ऋतस्य दातारमनुत्तमस्य निधिं निधीनां चतुरन्वयानाम् ।
ये नाद्रियन्ते गुरुमर्चनीयं पापाँल्लोकांस्ते व्रजन्त्यप्रतिष्ठान् ॥ १-७१-५१॥
ṛtasya dātāramanuttamasya nidhiṃ nidhīnāṃ caturanvayānām |
ye nādriyante gurumarcanīyaṃ pāpā~llokāṃste vrajantyapratiṣṭhān || 1-71-51||
MHB 1-71-52
वैशंपायन उवाच ।
सुरापानाद्वञ्चनां प्रापयित्वा संज्ञानाशं चैव तथातिघोरम् ।
दृष्ट्वा कचं चापि तथाभिरूपं पीतं तदा सुरया मोहितेन ॥ १-७१-५२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
surāpānādvañcanāṃ prāpayitvā saṃjñānāśaṃ caiva tathātighoram |
dṛṣṭvā kacaṃ cāpi tathābhirūpaṃ pītaṃ tadā surayā mohitena || 1-71-52||
MHB 1-71-53
समन्युरुत्थाय महानुभावस्तदोशना विप्रहितं चिकीर्षुः ।
काव्यः स्वयं वाक्यमिदं जगाद सुरापानं प्रति वै जातशङ्कः ॥ १-७१-५३॥
samanyurutthāya mahānubhāvastadośanā viprahitaṃ cikīrṣuḥ |
kāvyaḥ svayaṃ vākyamidaṃ jagāda surāpānaṃ prati vai jātaśaṅkaḥ || 1-71-53||
MHB 1-71-54
यो ब्राह्मणोऽद्य प्रभृतीह कश्चिन्मोहात्सुरां पास्यति मन्दबुद्धिः ।
अपेतधर्मो ब्रह्महा चैव स स्यादस्मिँल्लोके गर्हितः स्यात्परे च ॥ १-७१-५४॥
yo brāhmaṇo'dya prabhṛtīha kaścinmohātsurāṃ pāsyati mandabuddhiḥ |
apetadharmo brahmahā caiva sa syādasmi~lloke garhitaḥ syātpare ca || 1-71-54||
MHB 1-71-55
मया चेमां विप्रधर्मोक्तिसीमां मर्यादां वै स्थापितां सर्वलोके ।
सन्तो विप्राः शुश्रुवांसो गुरूणां देवा लोकाश्चोपशृण्वन्तु सर्वे ॥ १-७१-५५॥
mayā cemāṃ vipradharmoktisīmāṃ maryādāṃ vai sthāpitāṃ sarvaloke |
santo viprāḥ śuśruvāṃso gurūṇāṃ devā lokāścopaśṛṇvantu sarve || 1-71-55||
MHB 1-71-56
इतीदमुक्त्वा स महानुभावस्तपोनिधीनां निधिरप्रमेयः ।
तान्दानवान्दैवविमूढबुद्धीनिदं समाहूय वचोऽभ्युवाच ॥ १-७१-५६॥
itīdamuktvā sa mahānubhāvastaponidhīnāṃ nidhiraprameyaḥ |
tāndānavāndaivavimūḍhabuddhīnidaṃ samāhūya vaco'bhyuvāca || 1-71-56||
MHB 1-71-57
आचक्षे वो दानवा बालिशाः स्थ सिद्धः कचो वत्स्यति मत्सकाशे ।
संजीवनीं प्राप्य विद्यां महार्थां तुल्यप्रभावो ब्रह्मणा ब्रह्मभूतः ॥ १-७१-५७॥
ācakṣe vo dānavā bāliśāḥ stha siddhaḥ kaco vatsyati matsakāśe |
saṃjīvanīṃ prāpya vidyāṃ mahārthāṃ tulyaprabhāvo brahmaṇā brahmabhūtaḥ || 1-71-57||
MHB 1-71-58
गुरोरुष्य सकाशे तु दश वर्षशतानि सः ।
अनुज्ञातः कचो गन्तुमियेष त्रिदशालयम् ॥ १-७१-५८॥
guroruṣya sakāśe tu daśa varṣaśatāni saḥ |
anujñātaḥ kaco gantumiyeṣa tridaśālayam || 1-71-58||
Adhyaya: 72/225 (23)
MHB 1-72-1
वैशंपायन उवाच ।
समावृत्तव्रतं तं तु विसृष्टं गुरुणा तदा ।
प्रस्थितं त्रिदशावासं देवयान्यब्रवीदिदम् ॥ १-७२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
samāvṛttavrataṃ taṃ tu visṛṣṭaṃ guruṇā tadā |
prasthitaṃ tridaśāvāsaṃ devayānyabravīdidam || 1-72-1||
MHB 1-72-2
ऋषेरङ्गिरसः पौत्र वृत्तेनाभिजनेन च ।
भ्राजसे विद्यया चैव तपसा च दमेन च ॥ १-७२-२॥
ṛṣeraṅgirasaḥ pautra vṛttenābhijanena ca |
bhrājase vidyayā caiva tapasā ca damena ca || 1-72-2||
MHB 1-72-3
ऋषिर्यथाङ्गिरा मान्यः पितुर्मम महायशाः ।
तथा मान्यश्च पूज्यश्च भूयो मम बृहस्पतिः ॥ १-७२-३॥
ṛṣiryathāṅgirā mānyaḥ piturmama mahāyaśāḥ |
tathā mānyaśca pūjyaśca bhūyo mama bṛhaspatiḥ || 1-72-3||
MHB 1-72-4
एवं ज्ञात्वा विजानीहि यद्ब्रवीमि तपोधन ।
व्रतस्थे नियमोपेते यथा वर्ताम्यहं त्वयि ॥ १-७२-४॥
evaṃ jñātvā vijānīhi yadbravīmi tapodhana |
vratasthe niyamopete yathā vartāmyahaṃ tvayi || 1-72-4||
MHB 1-72-5
स समावृत्तविद्यो मां भक्तां भजितुमर्हसि ।
गृहाण पाणिं विधिवन्मम मन्त्रपुरस्कृतम् ॥ १-७२-५॥
sa samāvṛttavidyo māṃ bhaktāṃ bhajitumarhasi |
gṛhāṇa pāṇiṃ vidhivanmama mantrapuraskṛtam || 1-72-5||
MHB 1-72-6
कच उवाच ।
पूज्यो मान्यश्च भगवान्यथा तव पिता मम ।
तथा त्वमनवद्याङ्गि पूजनीयतरा मम ॥ १-७२-६॥
kaca uvāca |
pūjyo mānyaśca bhagavānyathā tava pitā mama |
tathā tvamanavadyāṅgi pūjanīyatarā mama || 1-72-6||
MHB 1-72-7
आत्मप्राणैः प्रियतमा भार्गवस्य महात्मनः ।
त्वं भद्रे धर्मतः पूज्या गुरुपुत्री सदा मम ॥ १-७२-७॥
ātmaprāṇaiḥ priyatamā bhārgavasya mahātmanaḥ |
tvaṃ bhadre dharmataḥ pūjyā guruputrī sadā mama || 1-72-7||
MHB 1-72-8
यथा मम गुरुर्नित्यं मान्यः शुक्रः पिता तव ।
देवयानि तथैव त्वं नैवं मां वक्तुमर्हसि ॥ १-७२-८॥
yathā mama gururnityaṃ mānyaḥ śukraḥ pitā tava |
devayāni tathaiva tvaṃ naivaṃ māṃ vaktumarhasi || 1-72-8||
MHB 1-72-9
देवयान्युवाच ।
गुरुपुत्रस्य पुत्रो वै न तु त्वमसि मे पितुः ।
तस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च ममापि त्वं द्विजोत्तम ॥ १-७२-९॥
devayānyuvāca |
guruputrasya putro vai na tu tvamasi me pituḥ |
tasmānmānyaśca pūjyaśca mamāpi tvaṃ dvijottama || 1-72-9||
MHB 1-72-10
असुरैर्हन्यमाने च कच त्वयि पुनः पुनः ।
तदा प्रभृति या प्रीतिस्तां त्वमेव स्मरस्व मे ॥ १-७२-१०॥
asurairhanyamāne ca kaca tvayi punaḥ punaḥ |
tadā prabhṛti yā prītistāṃ tvameva smarasva me || 1-72-10||
MHB 1-72-11
सौहार्दे चानुरागे च वेत्थ मे भक्तिमुत्तमाम् ।
न मामर्हसि धर्मज्ञ त्यक्तुं भक्तामनागसम् ॥ १-७२-११॥
sauhārde cānurāge ca vettha me bhaktimuttamām |
na māmarhasi dharmajña tyaktuṃ bhaktāmanāgasam || 1-72-11||
MHB 1-72-12
कच उवाच ।
अनियोज्ये नियोगे मां नियुनक्षि शुभव्रते ।
प्रसीद सुभ्रु त्वं मह्यं गुरोर्गुरुतरी शुभे ॥ १-७२-१२॥
kaca uvāca |
aniyojye niyoge māṃ niyunakṣi śubhavrate |
prasīda subhru tvaṃ mahyaṃ gurorgurutarī śubhe || 1-72-12||
MHB 1-72-13
यत्रोषितं विशालाक्षि त्वया चन्द्रनिभानने ।
तत्राहमुषितो भद्रे कुक्षौ काव्यस्य भामिनि ॥ १-७२-१३॥
yatroṣitaṃ viśālākṣi tvayā candranibhānane |
tatrāhamuṣito bhadre kukṣau kāvyasya bhāmini || 1-72-13||
MHB 1-72-14
भगिनी धर्मतो मे त्वं मैवं वोचः शुभानने ।
सुखमस्म्युषितो भद्रे न मन्युर्विद्यते मम ॥ १-७२-१४॥
bhaginī dharmato me tvaṃ maivaṃ vocaḥ śubhānane |
sukhamasmyuṣito bhadre na manyurvidyate mama || 1-72-14||
MHB 1-72-15
आपृच्छे त्वां गमिष्यामि शिवमाशंस मे पथि ।
अविरोधेन धर्मस्य स्मर्तव्योऽस्मि कथान्तरे ।
अप्रमत्तोत्थिता नित्यमाराधय गुरुं मम ॥ १-७२-१५॥
āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi śivamāśaṃsa me pathi |
avirodhena dharmasya smartavyo'smi kathāntare |
apramattotthitā nityamārādhaya guruṃ mama || 1-72-15||
MHB 1-72-16
देवयान्युवाच ।
यदि मां धर्मकामार्थे प्रत्याख्यास्यसि चोदितः ।
ततः कच न ते विद्या सिद्धिमेषा गमिष्यति ॥ १-७२-१६॥
devayānyuvāca |
yadi māṃ dharmakāmārthe pratyākhyāsyasi coditaḥ |
tataḥ kaca na te vidyā siddhimeṣā gamiṣyati || 1-72-16||
MHB 1-72-17
कच उवाच ।
गुरुपुत्रीति कृत्वाहं प्रत्याचक्षे न दोषतः ।
गुरुणा चाभ्यनुज्ञातः काममेवं शपस्व माम् ॥ १-७२-१७॥
kaca uvāca |
guruputrīti kṛtvāhaṃ pratyācakṣe na doṣataḥ |
guruṇā cābhyanujñātaḥ kāmamevaṃ śapasva mām || 1-72-17||
MHB 1-72-18
आर्षं धर्मं ब्रुवाणोऽहं देवयानि यथा त्वया ।
शप्तो नार्होऽस्मि शापस्य कामतोऽद्य न धर्मतः ॥ १-७२-१८॥
ārṣaṃ dharmaṃ bruvāṇo'haṃ devayāni yathā tvayā |
śapto nārho'smi śāpasya kāmato'dya na dharmataḥ || 1-72-18||
MHB 1-72-19
तस्माद्भवत्या यः कामो न तथा स भविष्यति ।
ऋषिपुत्रो न ते कश्चिज्जातु पाणिं ग्रहीष्यति ॥ १-७२-१९॥
tasmādbhavatyā yaḥ kāmo na tathā sa bhaviṣyati |
ṛṣiputro na te kaścijjātu pāṇiṃ grahīṣyati || 1-72-19||
MHB 1-72-20
फलिष्यति न ते विद्या यत्त्वं मामात्थ तत्तथा ।
अध्यापयिष्यामि तु यं तस्य विद्या फलिष्यति ॥ १-७२-२०॥
phaliṣyati na te vidyā yattvaṃ māmāttha tattathā |
adhyāpayiṣyāmi tu yaṃ tasya vidyā phaliṣyati || 1-72-20||
MHB 1-72-21
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा द्विजश्रेष्ठो देवयानीं कचस्तदा ।
त्रिदशेशालयं शीघ्रं जगाम द्विजसत्तमः ॥ १-७२-२१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktvā dvijaśreṣṭho devayānīṃ kacastadā |
tridaśeśālayaṃ śīghraṃ jagāma dvijasattamaḥ || 1-72-21||
MHB 1-72-22
तमागतमभिप्रेक्ष्य देवा इन्द्रपुरोगमाः ।
बृहस्पतिं सभाज्येदं कचमाहुर्मुदान्विताः ॥ १-७२-२२॥
tamāgatamabhiprekṣya devā indrapurogamāḥ |
bṛhaspatiṃ sabhājyedaṃ kacamāhurmudānvitāḥ || 1-72-22||
MHB 1-72-23
यत्त्वमस्मद्धितं कर्म चकर्थ परमाद्भुतम् ।
न ते यशः प्रणशिता भागभाङ्नो भविष्यसि ॥ १-७२-२३॥
yattvamasmaddhitaṃ karma cakartha paramādbhutam |
na te yaśaḥ praṇaśitā bhāgabhāṅno bhaviṣyasi || 1-72-23||
Adhyaya: 73/225 (36)
MHB 1-73-1
वैशंपायन उवाच ।
कृतविद्ये कचे प्राप्ते हृष्टरूपा दिवौकसः ।
कचादधीत्य तां विद्यां कृतार्था भरतर्षभ ॥ १-७३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kṛtavidye kace prāpte hṛṣṭarūpā divaukasaḥ |
kacādadhītya tāṃ vidyāṃ kṛtārthā bharatarṣabha || 1-73-1||
MHB 1-73-2
सर्व एव समागम्य शतक्रतुमथाब्रुवन् ।
कालस्ते विक्रमस्याद्य जहि शत्रून्पुरंदर ॥ १-७३-२॥
sarva eva samāgamya śatakratumathābruvan |
kālaste vikramasyādya jahi śatrūnpuraṃdara || 1-73-2||
MHB 1-73-3
एवमुक्तस्तु सहितैस्त्रिदशैर्मघवांस्तदा ।
तथेत्युक्त्वोपचक्राम सोऽपश्यत वने स्त्रियः ॥ १-७३-३॥
evamuktastu sahitaistridaśairmaghavāṃstadā |
tathetyuktvopacakrāma so'paśyata vane striyaḥ || 1-73-3||
MHB 1-73-4
क्रीडन्तीनां तु कन्यानां वने चैत्ररथोपमे ।
वायुभूतः स वस्त्राणि सर्वाण्येव व्यमिश्रयत् ॥ १-७३-४॥
krīḍantīnāṃ tu kanyānāṃ vane caitrarathopame |
vāyubhūtaḥ sa vastrāṇi sarvāṇyeva vyamiśrayat || 1-73-4||
MHB 1-73-5
ततो जलात्समुत्तीर्य कन्यास्ताः सहितास्तदा ।
वस्त्राणि जगृहुस्तानि यथासन्नान्यनेकशः ॥ १-७३-५॥
tato jalātsamuttīrya kanyāstāḥ sahitāstadā |
vastrāṇi jagṛhustāni yathāsannānyanekaśaḥ || 1-73-5||
MHB 1-73-6
तत्र वासो देवयान्याः शर्मिष्ठा जगृहे तदा ।
व्यतिमिश्रमजानन्ती दुहिता वृषपर्वणः ॥ १-७३-६॥
tatra vāso devayānyāḥ śarmiṣṭhā jagṛhe tadā |
vyatimiśramajānantī duhitā vṛṣaparvaṇaḥ || 1-73-6||
MHB 1-73-7
ततस्तयोर्मिथस्तत्र विरोधः समजायत ।
देवयान्याश्च राजेन्द्र शर्मिष्ठायाश्च तत्कृते ॥ १-७३-७॥
tatastayormithastatra virodhaḥ samajāyata |
devayānyāśca rājendra śarmiṣṭhāyāśca tatkṛte || 1-73-7||
MHB 1-73-8
देवयान्युवाच ।
कस्माद्गृह्णासि मे वस्त्रं शिष्या भूत्वा ममासुरि ।
समुदाचारहीनाया न ते श्रेयो भविष्यति ॥ १-७३-८॥
devayānyuvāca |
kasmādgṛhṇāsi me vastraṃ śiṣyā bhūtvā mamāsuri |
samudācārahīnāyā na te śreyo bhaviṣyati || 1-73-8||
MHB 1-73-9
शर्मिष्ठोवाच ।
आसीनं च शयानं च पिता ते पितरं मम ।
स्तौति वन्दति चाभीक्ष्णं नीचैः स्थित्वा विनीतवत् ॥ १-७३-९॥
śarmiṣṭhovāca |
āsīnaṃ ca śayānaṃ ca pitā te pitaraṃ mama |
stauti vandati cābhīkṣṇaṃ nīcaiḥ sthitvā vinītavat || 1-73-9||
MHB 1-73-10
याचतस्त्वं हि दुहिता स्तुवतः प्रतिगृह्णतः ।
सुताहं स्तूयमानस्य ददतोऽप्रतिगृह्णतः ॥ १-७३-१०॥
yācatastvaṃ hi duhitā stuvataḥ pratigṛhṇataḥ |
sutāhaṃ stūyamānasya dadato'pratigṛhṇataḥ || 1-73-10||
MHB 1-73-11
अनायुधा सायुधाया रिक्ता क्षुभ्यसि भिक्षुकि ।
लप्स्यसे प्रतियोद्धारं न हि त्वां गणयाम्यहम् ॥ १-७३-११॥
anāyudhā sāyudhāyā riktā kṣubhyasi bhikṣuki |
lapsyase pratiyoddhāraṃ na hi tvāṃ gaṇayāmyaham || 1-73-11||
MHB 1-73-12
वैशंपायन उवाच ।
समुच्छ्रयं देवयानीं गतां सक्तां च वाससि ।
शर्मिष्ठा प्राक्षिपत्कूपे ततः स्वपुरमाव्रजत् ॥ १-७३-१२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
samucchrayaṃ devayānīṃ gatāṃ saktāṃ ca vāsasi |
śarmiṣṭhā prākṣipatkūpe tataḥ svapuramāvrajat || 1-73-12||
MHB 1-73-13
हतेयमिति विज्ञाय शर्मिष्ठा पापनिश्चया ।
अनवेक्ष्य ययौ वेश्म क्रोधवेगपरायणा ॥ १-७३-१३॥
hateyamiti vijñāya śarmiṣṭhā pāpaniścayā |
anavekṣya yayau veśma krodhavegaparāyaṇā || 1-73-13||
MHB 1-73-14
अथ तं देशमभ्यागाद्ययातिर्नहुषात्मजः ।
श्रान्तयुग्यः श्रान्तहयो मृगलिप्सुः पिपासितः ॥ १-७३-१४॥
atha taṃ deśamabhyāgādyayātirnahuṣātmajaḥ |
śrāntayugyaḥ śrāntahayo mṛgalipsuḥ pipāsitaḥ || 1-73-14||
MHB 1-73-15
स नाहुषः प्रेक्षमाण उदपानं गतोदकम् ।
ददर्श कन्यां तां तत्र दीप्तामग्निशिखामिव ॥ १-७३-१५॥
sa nāhuṣaḥ prekṣamāṇa udapānaṃ gatodakam |
dadarśa kanyāṃ tāṃ tatra dīptāmagniśikhāmiva || 1-73-15||
MHB 1-73-16
तामपृच्छत्स दृष्ट्वैव कन्याममरवर्णिनीम् ।
सान्त्वयित्वा नृपश्रेष्ठः साम्ना परमवल्गुना ॥ १-७३-१६॥
tāmapṛcchatsa dṛṣṭvaiva kanyāmamaravarṇinīm |
sāntvayitvā nṛpaśreṣṭhaḥ sāmnā paramavalgunā || 1-73-16||
MHB 1-73-17
का त्वं ताम्रनखी श्यामा सुमृष्टमणिकुण्डला ।
दीर्घं ध्यायसि चात्यर्थं कस्माच्छ्वसिषि चातुरा ॥ १-७३-१७॥
kā tvaṃ tāmranakhī śyāmā sumṛṣṭamaṇikuṇḍalā |
dīrghaṃ dhyāyasi cātyarthaṃ kasmācchvasiṣi cāturā || 1-73-17||
MHB 1-73-18
कथं च पतितास्यस्मिन्कूपे वीरुत्तृणावृते ।
दुहिता चैव कस्य त्वं वद सर्वं सुमध्यमे ॥ १-७३-१८॥
kathaṃ ca patitāsyasminkūpe vīruttṛṇāvṛte |
duhitā caiva kasya tvaṃ vada sarvaṃ sumadhyame || 1-73-18||
MHB 1-73-19
देवयान्युवाच ।
योऽसौ देवैर्हतान्दैत्यानुत्थापयति विद्यया ।
तस्य शुक्रस्य कन्याहं स मां नूनं न बुध्यते ॥ १-७३-१९॥
devayānyuvāca |
yo'sau devairhatāndaityānutthāpayati vidyayā |
tasya śukrasya kanyāhaṃ sa māṃ nūnaṃ na budhyate || 1-73-19||
MHB 1-73-20
एष मे दक्षिणो राजन्पाणिस्ताम्रनखाङ्गुलिः ।
समुद्धर गृहीत्वा मां कुलीनस्त्वं हि मे मतः ॥ १-७३-२०॥
eṣa me dakṣiṇo rājanpāṇistāmranakhāṅguliḥ |
samuddhara gṛhītvā māṃ kulīnastvaṃ hi me mataḥ || 1-73-20||
MHB 1-73-21
जानामि हि त्वां संशान्तं वीर्यवन्तं यशस्विनम् ।
तस्मान्मां पतितामस्मात्कूपादुद्धर्तुमर्हसि ॥ १-७३-२१॥
jānāmi hi tvāṃ saṃśāntaṃ vīryavantaṃ yaśasvinam |
tasmānmāṃ patitāmasmātkūpāduddhartumarhasi || 1-73-21||
MHB 1-73-22
वैशंपायन उवाच ।
तामथ ब्राह्मणीं स्त्रीं च विज्ञाय नहुषात्मजः ।
गृहीत्वा दक्षिणे पाणावुज्जहार ततोऽवटात् ॥ १-७३-२२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tāmatha brāhmaṇīṃ strīṃ ca vijñāya nahuṣātmajaḥ |
gṛhītvā dakṣiṇe pāṇāvujjahāra tato'vaṭāt || 1-73-22||
MHB 1-73-23
उद्धृत्य चैनां तरसा तस्मात्कूपान्नराधिपः ।
आमन्त्रयित्वा सुश्रोणीं ययातिः स्वपुरं ययौ ॥ १-७३-२३॥
uddhṛtya caināṃ tarasā tasmātkūpānnarādhipaḥ |
āmantrayitvā suśroṇīṃ yayātiḥ svapuraṃ yayau || 1-73-23||
MHB 1-73-24
देवयान्युवाच ।
त्वरितं घूर्णिके गच्छ सर्वमाचक्ष्व मे पितुः ।
नेदानीं हि प्रवक्ष्यामि नगरं वृषपर्वणः ॥ १-७३-२४॥
devayānyuvāca |
tvaritaṃ ghūrṇike gaccha sarvamācakṣva me pituḥ |
nedānīṃ hi pravakṣyāmi nagaraṃ vṛṣaparvaṇaḥ || 1-73-24||
MHB 1-73-25
वैशंपायन उवाच ।
सा तु वै त्वरितं गत्वा घूर्णिकासुरमन्दिरम् ।
दृष्ट्वा काव्यमुवाचेदं संभ्रमाविष्टचेतना ॥ १-७३-२५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sā tu vai tvaritaṃ gatvā ghūrṇikāsuramandiram |
dṛṣṭvā kāvyamuvācedaṃ saṃbhramāviṣṭacetanā || 1-73-25||
MHB 1-73-26
आचक्षे ते महाप्राज्ञ देवयानी वने हता ।
शर्मिष्ठया महाभाग दुहित्रा वृषपर्वणः ॥ १-७३-२६॥
ācakṣe te mahāprājña devayānī vane hatā |
śarmiṣṭhayā mahābhāga duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ || 1-73-26||
MHB 1-73-27
श्रुत्वा दुहितरं काव्यस्तत्र शर्मिष्ठया हताम् ।
त्वरया निर्ययौ दुःखान्मार्गमाणः सुतां वने ॥ १-७३-२७॥
śrutvā duhitaraṃ kāvyastatra śarmiṣṭhayā hatām |
tvarayā niryayau duḥkhānmārgamāṇaḥ sutāṃ vane || 1-73-27||
MHB 1-73-28
दृष्ट्वा दुहितरं काव्यो देवयानीं ततो वने ।
बाहुभ्यां संपरिष्वज्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत् ॥ १-७३-२८॥
dṛṣṭvā duhitaraṃ kāvyo devayānīṃ tato vane |
bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya duḥkhito vākyamabravīt || 1-73-28||
MHB 1-73-29
आत्मदोषैर्नियच्छन्ति सर्वे दुःखसुखे जनाः ।
मन्ये दुश्चरितं तेऽस्ति यस्येयं निष्कृतिः कृता ॥ १-७३-२९॥
ātmadoṣairniyacchanti sarve duḥkhasukhe janāḥ |
manye duścaritaṃ te'sti yasyeyaṃ niṣkṛtiḥ kṛtā || 1-73-29||
MHB 1-73-30
देवयान्युवाच ।
निष्कृतिर्मेऽस्तु वा मास्तु शृणुष्वावहितो मम ।
शर्मिष्ठया यदुक्तास्मि दुहित्रा वृषपर्वणः ।
सत्यं किलैतत्सा प्राह दैत्यानामसि गायनः ॥ १-७३-३०॥
devayānyuvāca |
niṣkṛtirme'stu vā māstu śṛṇuṣvāvahito mama |
śarmiṣṭhayā yaduktāsmi duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ |
satyaṃ kilaitatsā prāha daityānāmasi gāyanaḥ || 1-73-30||
MHB 1-73-31
एवं हि मे कथयति शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ।
वचनं तीक्ष्णपरुषं क्रोधरक्तेक्षणा भृशम् ॥ १-७३-३१॥
evaṃ hi me kathayati śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī |
vacanaṃ tīkṣṇaparuṣaṃ krodharaktekṣaṇā bhṛśam || 1-73-31||
MHB 1-73-32
स्तुवतो दुहिता हि त्वं याचतः प्रतिगृह्णतः ।
सुताहं स्तूयमानस्य ददतोऽप्रतिगृह्णतः ॥ १-७३-३२॥
stuvato duhitā hi tvaṃ yācataḥ pratigṛhṇataḥ |
sutāhaṃ stūyamānasya dadato'pratigṛhṇataḥ || 1-73-32||
MHB 1-73-33
इति मामाह शर्मिष्ठा दुहिता वृषपर्वणः ।
क्रोधसंरक्तनयना दर्पपूर्णा पुनः पुनः ॥ १-७३-३३॥
iti māmāha śarmiṣṭhā duhitā vṛṣaparvaṇaḥ |
krodhasaṃraktanayanā darpapūrṇā punaḥ punaḥ || 1-73-33||
MHB 1-73-34
यद्यहं स्तुवतस्तात दुहिता प्रतिगृह्णतः ।
प्रसादयिष्ये शर्मिष्ठामित्युक्ता हि सखी मया ॥ १-७३-३४॥
yadyahaṃ stuvatastāta duhitā pratigṛhṇataḥ |
prasādayiṣye śarmiṣṭhāmityuktā hi sakhī mayā || 1-73-34||
MHB 1-73-35
शुक्र उवाच ।
स्तुवतो दुहिता न त्वं भद्रे न प्रतिगृह्णतः ।
अस्तोतुः स्तूयमानस्य दुहिता देवयान्यसि ॥ १-७३-३५॥
śukra uvāca |
stuvato duhitā na tvaṃ bhadre na pratigṛhṇataḥ |
astotuḥ stūyamānasya duhitā devayānyasi || 1-73-35||
MHB 1-73-36
वृषपर्वैव तद्वेद शक्रो राजा च नाहुषः ।
अचिन्त्यं ब्रह्म निर्द्वन्द्वमैश्वरं हि बलं मम ॥ १-७३-३६॥
vṛṣaparvaiva tadveda śakro rājā ca nāhuṣaḥ |
acintyaṃ brahma nirdvandvamaiśvaraṃ hi balaṃ mama || 1-73-36||
Adhyaya: 74/225 (12)
MHB 1-74-1
शुक्र उवाच ।
यः परेषां नरो नित्यमतिवादांस्तितिक्षति ।
देवयानि विजानीहि तेन सर्वमिदं जितम् ॥ १-७४-१॥
śukra uvāca |
yaḥ pareṣāṃ naro nityamativādāṃstitikṣati |
devayāni vijānīhi tena sarvamidaṃ jitam || 1-74-1||
MHB 1-74-2
यः समुत्पतितं क्रोधं निगृह्णाति हयं यथा ।
स यन्तेत्युच्यते सद्भिर्न यो रश्मिषु लम्बते ॥ १-७४-२॥
yaḥ samutpatitaṃ krodhaṃ nigṛhṇāti hayaṃ yathā |
sa yantetyucyate sadbhirna yo raśmiṣu lambate || 1-74-2||
MHB 1-74-3
यः समुत्पतितं क्रोधमक्रोधेन निरस्यति ।
देवयानि विजानीहि तेन सर्वमिदं जितम् ॥ १-७४-३॥
yaḥ samutpatitaṃ krodhamakrodhena nirasyati |
devayāni vijānīhi tena sarvamidaṃ jitam || 1-74-3||
MHB 1-74-4
यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमयेह निरस्यति ।
यथोरगस्त्वचं जीर्णां स वै पुरुष उच्यते ॥ १-७४-४॥
yaḥ samutpatitaṃ krodhaṃ kṣamayeha nirasyati |
yathoragastvacaṃ jīrṇāṃ sa vai puruṣa ucyate || 1-74-4||
MHB 1-74-5
यः संधारयते मन्युं योऽतिवादांस्तितिक्षति ।
यश्च तप्तो न तपति दृढं सोऽर्थस्य भाजनम् ॥ १-७४-५॥
yaḥ saṃdhārayate manyuṃ yo'tivādāṃstitikṣati |
yaśca tapto na tapati dṛḍhaṃ so'rthasya bhājanam || 1-74-5||
MHB 1-74-6
यो यजेदपरिश्रान्तो मासि मासि शतं समाः ।
न क्रुध्येद्यश्च सर्वस्य तयोरक्रोधनोऽधिकः ॥ १-७४-६॥
yo yajedapariśrānto māsi māsi śataṃ samāḥ |
na krudhyedyaśca sarvasya tayorakrodhano'dhikaḥ || 1-74-6||
MHB 1-74-7
यत्कुमाराः कुमार्यश्च वैरं कुर्युरचेतसः ।
न तत्प्राज्ञोऽनुकुर्वीत विदुस्ते न बलाबलम् ॥ १-७४-७॥
yatkumārāḥ kumāryaśca vairaṃ kuryuracetasaḥ |
na tatprājño'nukurvīta viduste na balābalam || 1-74-7||
MHB 1-74-8
देवयान्युवाच ।
वेदाहं तात बालापि धर्माणां यदिहान्तरम् ।
अक्रोधे चातिवादे च वेद चापि बलाबलम् ॥ १-७४-८॥
devayānyuvāca |
vedāhaṃ tāta bālāpi dharmāṇāṃ yadihāntaram |
akrodhe cātivāde ca veda cāpi balābalam || 1-74-8||
MHB 1-74-9
शिष्यस्याशिष्यवृत्तेर्हि न क्षन्तव्यं बुभूषता ।
तस्मात्संकीर्णवृत्तेषु वासो मम न रोचते ॥ १-७४-९॥
śiṣyasyāśiṣyavṛtterhi na kṣantavyaṃ bubhūṣatā |
tasmātsaṃkīrṇavṛtteṣu vāso mama na rocate || 1-74-9||
MHB 1-74-10
पुमांसो ये हि निन्दन्ति वृत्तेनाभिजनेन च ।
न तेषु निवसेत्प्राज्ञः श्रेयोर्थी पापबुद्धिषु ॥ १-७४-१०॥
pumāṃso ye hi nindanti vṛttenābhijanena ca |
na teṣu nivasetprājñaḥ śreyorthī pāpabuddhiṣu || 1-74-10||
MHB 1-74-11
ये त्वेनमभिजानन्ति वृत्तेनाभिजनेन च ।
तेषु साधुषु वस्तव्यं स वासः श्रेष्ठ उच्यते ॥ १-७४-११॥
ye tvenamabhijānanti vṛttenābhijanena ca |
teṣu sādhuṣu vastavyaṃ sa vāsaḥ śreṣṭha ucyate || 1-74-11||
MHB 1-74-12
वाग्दुरुक्तं महाघोरं दुहितुर्वृषपर्वणः ।
न ह्यतो दुष्करतरं मन्ये लोकेष्वपि त्रिषु ।
यः सपत्नश्रियं दीप्तां हीनश्रीः पर्युपासते ॥ १-७४-१२॥
vāgduruktaṃ mahāghoraṃ duhiturvṛṣaparvaṇaḥ |
na hyato duṣkarataraṃ manye lokeṣvapi triṣu |
yaḥ sapatnaśriyaṃ dīptāṃ hīnaśrīḥ paryupāsate || 1-74-12||
Adhyaya: 75/225 (25)
MHB 1-75-1
वैशंपायन उवाच ।
ततः काव्यो भृगुश्रेष्ठः समन्युरुपगम्य ह ।
वृषपर्वाणमासीनमित्युवाचाविचारयन् ॥ १-७५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ kāvyo bhṛguśreṣṭhaḥ samanyurupagamya ha |
vṛṣaparvāṇamāsīnamityuvācāvicārayan || 1-75-1||
MHB 1-75-2
नाधर्मश्चरितो राजन्सद्यः फलति गौरिव ।
पुत्रेषु वा नप्तृषु वा न चेदात्मनि पश्यति ।
फलत्येव ध्रुवं पापं गुरुभुक्तमिवोदरे ॥ १-७५-२॥
nādharmaścarito rājansadyaḥ phalati gauriva |
putreṣu vā naptṛṣu vā na cedātmani paśyati |
phalatyeva dhruvaṃ pāpaṃ gurubhuktamivodare || 1-75-2||
MHB 1-75-3
यदघातयथा विप्रं कचमाङ्गिरसं तदा ।
अपापशीलं धर्मज्ञं शुश्रूषुं मद्गृहे रतम् ॥ १-७५-३॥
yadaghātayathā vipraṃ kacamāṅgirasaṃ tadā |
apāpaśīlaṃ dharmajñaṃ śuśrūṣuṃ madgṛhe ratam || 1-75-3||
MHB 1-75-4
वधादनर्हतस्तस्य वधाच्च दुहितुर्मम ।
वृषपर्वन्निबोधेदं त्यक्ष्यामि त्वां सबान्धवम् ।
स्थातुं त्वद्विषये राजन्न शक्ष्यामि त्वया सह ॥ १-७५-४॥
vadhādanarhatastasya vadhācca duhiturmama |
vṛṣaparvannibodhedaṃ tyakṣyāmi tvāṃ sabāndhavam |
sthātuṃ tvadviṣaye rājanna śakṣyāmi tvayā saha || 1-75-4||
MHB 1-75-5
अहो मामभिजानासि दैत्य मिथ्याप्रलापिनम् ।
यथेममात्मनो दोषं न नियच्छस्युपेक्षसे ॥ १-७५-५॥
aho māmabhijānāsi daitya mithyāpralāpinam |
yathemamātmano doṣaṃ na niyacchasyupekṣase || 1-75-5||
MHB 1-75-6
वृषपर्वोवाच ।
नाधर्मं न मृषावादं त्वयि जानामि भार्गव ।
त्वयि धर्मश्च सत्यं च तत्प्रसीदतु नो भवान् ॥ १-७५-६॥
vṛṣaparvovāca |
nādharmaṃ na mṛṣāvādaṃ tvayi jānāmi bhārgava |
tvayi dharmaśca satyaṃ ca tatprasīdatu no bhavān || 1-75-6||
MHB 1-75-7
यद्यस्मानपहाय त्वमितो गच्छसि भार्गव ।
समुद्रं संप्रवेक्ष्यामो नान्यदस्ति परायणम् ॥ १-७५-७॥
yadyasmānapahāya tvamito gacchasi bhārgava |
samudraṃ saṃpravekṣyāmo nānyadasti parāyaṇam || 1-75-7||
MHB 1-75-8
शुक्र उवाच ।
समुद्रं प्रविशध्वं वा दिशो वा द्रवतासुराः ।
दुहितुर्नाप्रियं सोढुं शक्तोऽहं दयिता हि मे ॥ १-७५-८॥
śukra uvāca |
samudraṃ praviśadhvaṃ vā diśo vā dravatāsurāḥ |
duhiturnāpriyaṃ soḍhuṃ śakto'haṃ dayitā hi me || 1-75-8||
MHB 1-75-9
प्रसाद्यतां देवयानी जीवितं ह्यत्र मे स्थितम् ।
योगक्षेमकरस्तेऽहमिन्द्रस्येव बृहस्पतिः ॥ १-७५-९॥
prasādyatāṃ devayānī jīvitaṃ hyatra me sthitam |
yogakṣemakaraste'hamindrasyeva bṛhaspatiḥ || 1-75-9||
MHB 1-75-10
वृषपर्वोवाच ।
यत्किंचिदसुरेन्द्राणां विद्यते वसु भार्गव ।
भुवि हस्तिगवाश्वं वा तस्य त्वं मम चेश्वरः ॥ १-७५-१०॥
vṛṣaparvovāca |
yatkiṃcidasurendrāṇāṃ vidyate vasu bhārgava |
bhuvi hastigavāśvaṃ vā tasya tvaṃ mama ceśvaraḥ || 1-75-10||
MHB 1-75-11
शुक्र उवाच ।
यत्किंचिदस्ति द्रविणं दैत्येन्द्राणां महासुर ।
तस्येश्वरोऽस्मि यदि ते देवयानी प्रसाद्यताम् ॥ १-७५-११॥
śukra uvāca |
yatkiṃcidasti draviṇaṃ daityendrāṇāṃ mahāsura |
tasyeśvaro'smi yadi te devayānī prasādyatām || 1-75-11||
MHB 1-75-12
देवयान्युवाच ।
यदि त्वमीश्वरस्तात राज्ञो वित्तस्य भार्गव ।
नाभिजानामि तत्तेऽहं राजा तु वदतु स्वयम् ॥ १-७५-१२॥
devayānyuvāca |
yadi tvamīśvarastāta rājño vittasya bhārgava |
nābhijānāmi tatte'haṃ rājā tu vadatu svayam || 1-75-12||
MHB 1-75-13
वृषपर्वोवाच ।
यं काममभिकामासि देवयानि शुचिस्मिते ।
तत्तेऽहं संप्रदास्यामि यदि चेदपि दुर्लभम् ॥ १-७५-१३॥
vṛṣaparvovāca |
yaṃ kāmamabhikāmāsi devayāni śucismite |
tatte'haṃ saṃpradāsyāmi yadi cedapi durlabham || 1-75-13||
MHB 1-75-14
देवयान्युवाच ।
दासीं कन्यासहस्रेण शर्मिष्ठामभिकामये ।
अनु मां तत्र गच्छेत्सा यत्र दास्यति मे पिता ॥ १-७५-१४॥
devayānyuvāca |
dāsīṃ kanyāsahasreṇa śarmiṣṭhāmabhikāmaye |
anu māṃ tatra gacchetsā yatra dāsyati me pitā || 1-75-14||
MHB 1-75-15
वृषपर्वोवाच ।
उत्तिष्ठ हे संग्रहीत्रि शर्मिष्ठां शीघ्रमानय ।
यं च कामयते कामं देवयानी करोतु तम् ॥ १-७५-१५॥
vṛṣaparvovāca |
uttiṣṭha he saṃgrahītri śarmiṣṭhāṃ śīghramānaya |
yaṃ ca kāmayate kāmaṃ devayānī karotu tam || 1-75-15||
MHB 1-75-16
वैशंपायन उवाच ।
ततो धात्री तत्र गत्वा शर्मिष्ठां वाक्यमब्रवीत् ।
उत्तिष्ठ भद्रे शर्मिष्ठे ज्ञातीनां सुखमावह ॥ १-७५-१६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato dhātrī tatra gatvā śarmiṣṭhāṃ vākyamabravīt |
uttiṣṭha bhadre śarmiṣṭhe jñātīnāṃ sukhamāvaha || 1-75-16||
MHB 1-75-17
त्यजति ब्राह्मणः शिष्यान्देवयान्या प्रचोदितः ।
सा यं कामयते कामं स कार्योऽद्य त्वयानघे ॥ १-७५-१७॥
tyajati brāhmaṇaḥ śiṣyāndevayānyā pracoditaḥ |
sā yaṃ kāmayate kāmaṃ sa kāryo'dya tvayānaghe || 1-75-17||
MHB 1-75-18
शर्मिष्ठोवाच ।
सा यं कामयते कामं करवाण्यहमद्य तम् ।
मा त्वेवापगमच्छुक्रो देवयानी च मत्कृते ॥ १-७५-१८॥
śarmiṣṭhovāca |
sā yaṃ kāmayate kāmaṃ karavāṇyahamadya tam |
mā tvevāpagamacchukro devayānī ca matkṛte || 1-75-18||
MHB 1-75-19
वैशंपायन उवाच ।
ततः कन्यासहस्रेण वृता शिबिकया तदा ।
पितुर्नियोगात्त्वरिता निश्चक्राम पुरोत्तमात् ॥ १-७५-१९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ kanyāsahasreṇa vṛtā śibikayā tadā |
piturniyogāttvaritā niścakrāma purottamāt || 1-75-19||
MHB 1-75-20
शर्मिष्ठोवाच ।
अहं कन्यासहस्रेण दासी ते परिचारिका ।
अनु त्वां तत्र यास्यामि यत्र दास्यति ते पिता ॥ १-७५-२०॥
śarmiṣṭhovāca |
ahaṃ kanyāsahasreṇa dāsī te paricārikā |
anu tvāṃ tatra yāsyāmi yatra dāsyati te pitā || 1-75-20||
MHB 1-75-21
देवयान्युवाच ।
स्तुवतो दुहिता तेऽहं बन्दिनः प्रतिगृह्णतः ।
स्तूयमानस्य दुहिता कथं दासी भविष्यसि ॥ १-७५-२१॥
devayānyuvāca |
stuvato duhitā te'haṃ bandinaḥ pratigṛhṇataḥ |
stūyamānasya duhitā kathaṃ dāsī bhaviṣyasi || 1-75-21||
MHB 1-75-22
शर्मिष्ठोवाच ।
येन केनचिदार्तानां ज्ञातीनां सुखमावहेत् ।
अतस्त्वामनुयास्यामि यत्र दास्यति ते पिता ॥ १-७५-२२॥
śarmiṣṭhovāca |
yena kenacidārtānāṃ jñātīnāṃ sukhamāvahet |
atastvāmanuyāsyāmi yatra dāsyati te pitā || 1-75-22||
MHB 1-75-23
वैशंपायन उवाच ।
प्रतिश्रुते दासभावे दुहित्रा वृषपर्वणः ।
देवयानी नृपश्रेष्ठ पितरं वाक्यमब्रवीत् ॥ १-७५-२३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
pratiśrute dāsabhāve duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ |
devayānī nṛpaśreṣṭha pitaraṃ vākyamabravīt || 1-75-23||
MHB 1-75-24
प्रविशामि पुरं तात तुष्टास्मि द्विजसत्तम ।
अमोघं तव विज्ञानमस्ति विद्याबलं च ते ॥ १-७५-२४॥
praviśāmi puraṃ tāta tuṣṭāsmi dvijasattama |
amoghaṃ tava vijñānamasti vidyābalaṃ ca te || 1-75-24||
MHB 1-75-25
एवमुक्तो दुहित्रा स द्विजश्रेष्ठो महायशाः ।
प्रविवेश पुरं हृष्टः पूजितः सर्वदानवैः ॥ १-७५-२५॥
evamukto duhitrā sa dvijaśreṣṭho mahāyaśāḥ |
praviveśa puraṃ hṛṣṭaḥ pūjitaḥ sarvadānavaiḥ || 1-75-25||
Adhyaya: 76/225 (35)
MHB 1-76-1
वैशंपायन उवाच ।
अथ दीर्घस्य कालस्य देवयानी नृपोत्तम ।
वनं तदेव निर्याता क्रीडार्थं वरवर्णिनी ॥ १-७६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
atha dīrghasya kālasya devayānī nṛpottama |
vanaṃ tadeva niryātā krīḍārthaṃ varavarṇinī || 1-76-1||
MHB 1-76-2
तेन दासीसहस्रेण सार्धं शर्मिष्ठया तदा ।
तमेव देशं संप्राप्ता यथाकामं चचार सा ।
ताभिः सखीभिः सहिता सर्वाभिर्मुदिता भृशम् ॥ १-७६-२॥
tena dāsīsahasreṇa sārdhaṃ śarmiṣṭhayā tadā |
tameva deśaṃ saṃprāptā yathākāmaṃ cacāra sā |
tābhiḥ sakhībhiḥ sahitā sarvābhirmuditā bhṛśam || 1-76-2||
MHB 1-76-3
क्रीडन्त्योऽभिरताः सर्वाः पिबन्त्यो मधुमाधवीम् ।
खादन्त्यो विविधान्भक्ष्यान्विदशन्त्यः फलानि च ॥ १-७६-३॥
krīḍantyo'bhiratāḥ sarvāḥ pibantyo madhumādhavīm |
khādantyo vividhānbhakṣyānvidaśantyaḥ phalāni ca || 1-76-3||
MHB 1-76-4
पुनश्च नाहुषो राजा मृगलिप्सुर्यदृच्छया ।
तमेव देशं संप्राप्तो जलार्थी श्रमकर्शितः ॥ १-७६-४॥
punaśca nāhuṣo rājā mṛgalipsuryadṛcchayā |
tameva deśaṃ saṃprāpto jalārthī śramakarśitaḥ || 1-76-4||
MHB 1-76-5
ददृशे देवयानीं च शर्मिष्ठां ताश्च योषितः ।
पिबन्तीर्ललमानाश्च दिव्याभरणभूषिताः ॥ १-७६-५॥
dadṛśe devayānīṃ ca śarmiṣṭhāṃ tāśca yoṣitaḥ |
pibantīrlalamānāśca divyābharaṇabhūṣitāḥ || 1-76-5||
MHB 1-76-6
उपविष्टां च ददृशे देवयानीं शुचिस्मिताम् ।
रूपेणाप्रतिमां तासां स्त्रीणां मध्ये वराङ्गनाम् ।
शर्मिष्ठया सेव्यमानां पादसंवाहनादिभिः ॥ १-७६-६॥
upaviṣṭāṃ ca dadṛśe devayānīṃ śucismitām |
rūpeṇāpratimāṃ tāsāṃ strīṇāṃ madhye varāṅganām |
śarmiṣṭhayā sevyamānāṃ pādasaṃvāhanādibhiḥ || 1-76-6||
MHB 1-76-7
ययातिरुवाच ।
द्वाभ्यां कन्यासहस्राभ्यां द्वे कन्ये परिवारिते ।
गोत्रे च नामनी चैव द्वयोः पृच्छामि वामहम् ॥ १-७६-७॥
yayātiruvāca |
dvābhyāṃ kanyāsahasrābhyāṃ dve kanye parivārite |
gotre ca nāmanī caiva dvayoḥ pṛcchāmi vāmaham || 1-76-7||
MHB 1-76-8
देवयान्युवाच ।
आख्यास्याम्यहमादत्स्व वचनं मे नराधिप ।
शुक्रो नामासुरगुरुः सुतां जानीहि तस्य माम् ॥ १-७६-८॥
devayānyuvāca |
ākhyāsyāmyahamādatsva vacanaṃ me narādhipa |
śukro nāmāsuraguruḥ sutāṃ jānīhi tasya mām || 1-76-8||
MHB 1-76-9
इयं च मे सखी दासी यत्राहं तत्र गामिनी ।
दुहिता दानवेन्द्रस्य शर्मिष्ठा वृषपर्वणः ॥ १-७६-९॥
iyaṃ ca me sakhī dāsī yatrāhaṃ tatra gāminī |
duhitā dānavendrasya śarmiṣṭhā vṛṣaparvaṇaḥ || 1-76-9||
MHB 1-76-10
ययातिरुवाच ।
कथं नु ते सखी दासी कन्येयं वरवर्णिनी ।
असुरेन्द्रसुता सुभ्रु परं कौतूहलं हि मे ॥ १-७६-१०॥
yayātiruvāca |
kathaṃ nu te sakhī dāsī kanyeyaṃ varavarṇinī |
asurendrasutā subhru paraṃ kautūhalaṃ hi me || 1-76-10||
MHB 1-76-11
देवयान्युवाच ।
सर्व एव नरव्याघ्र विधानमनुवर्तते ।
विधानविहितं मत्वा मा विचित्राः कथाः कृथाः ॥ १-७६-११॥
devayānyuvāca |
sarva eva naravyāghra vidhānamanuvartate |
vidhānavihitaṃ matvā mā vicitrāḥ kathāḥ kṛthāḥ || 1-76-11||
MHB 1-76-12
राजवद्रूपवेषौ ते ब्राह्मीं वाचं बिभर्षि च ।
किंनामा त्वं कुतश्चासि कस्य पुत्रश्च शंस मे ॥ १-७६-१२॥
rājavadrūpaveṣau te brāhmīṃ vācaṃ bibharṣi ca |
kiṃnāmā tvaṃ kutaścāsi kasya putraśca śaṃsa me || 1-76-12||
MHB 1-76-13
ययातिरुवाच ।
ब्रह्मचर्येण कृत्स्नो मे वेदः श्रुतिपथं गतः ।
राजाहं राजपुत्रश्च ययातिरिति विश्रुतः ॥ १-७६-१३॥
yayātiruvāca |
brahmacaryeṇa kṛtsno me vedaḥ śrutipathaṃ gataḥ |
rājāhaṃ rājaputraśca yayātiriti viśrutaḥ || 1-76-13||
MHB 1-76-14
देवयान्युवाच ।
केनास्यर्थेन नृपते इमं देशमुपागतः ।
जिघृक्षुर्वारिजं किंचिदथ वा मृगलिप्सया ॥ १-७६-१४॥
devayānyuvāca |
kenāsyarthena nṛpate imaṃ deśamupāgataḥ |
jighṛkṣurvārijaṃ kiṃcidatha vā mṛgalipsayā || 1-76-14||
MHB 1-76-15
ययातिरुवाच ।
मृगलिप्सुरहं भद्रे पानीयार्थमुपागतः ।
बहु चाप्यनुयुक्तोऽस्मि तन्मानुज्ञातुमर्हसि ॥ १-७६-१५॥
yayātiruvāca |
mṛgalipsurahaṃ bhadre pānīyārthamupāgataḥ |
bahu cāpyanuyukto'smi tanmānujñātumarhasi || 1-76-15||
MHB 1-76-16
देवयान्युवाच ।
द्वाभ्यां कन्यासहस्राभ्यां दास्या शर्मिष्ठया सह ।
त्वदधीनास्मि भद्रं ते सखा भर्ता च मे भव ॥ १-७६-१६॥
devayānyuvāca |
dvābhyāṃ kanyāsahasrābhyāṃ dāsyā śarmiṣṭhayā saha |
tvadadhīnāsmi bhadraṃ te sakhā bhartā ca me bhava || 1-76-16||
MHB 1-76-17
ययातिरुवाच ।
विद्ध्यौशनसि भद्रं ते न त्वामर्होऽस्मि भामिनि ।
अविवाह्या हि राजानो देवयानि पितुस्तव ॥ १-७६-१७॥
yayātiruvāca |
viddhyauśanasi bhadraṃ te na tvāmarho'smi bhāmini |
avivāhyā hi rājāno devayāni pitustava || 1-76-17||
MHB 1-76-18
देवयान्युवाच ।
संसृष्टं ब्रह्मणा क्षत्रं क्षत्रं च ब्रह्मसंहितम् ।
ऋषिश्च ऋषिपुत्रश्च नाहुषाङ्ग वहस्व माम् ॥ १-७६-१८॥
devayānyuvāca |
saṃsṛṣṭaṃ brahmaṇā kṣatraṃ kṣatraṃ ca brahmasaṃhitam |
ṛṣiśca ṛṣiputraśca nāhuṣāṅga vahasva mām || 1-76-18||
MHB 1-76-19
ययातिरुवाच ।
एकदेहोद्भवा वर्णाश्चत्वारोऽपि वराङ्गने ।
पृथग्धर्माः पृथक्शौचास्तेषां तु ब्राह्मणो वरः ॥ १-७६-१९॥
yayātiruvāca |
ekadehodbhavā varṇāścatvāro'pi varāṅgane |
pṛthagdharmāḥ pṛthakśaucāsteṣāṃ tu brāhmaṇo varaḥ || 1-76-19||
MHB 1-76-20
देवयान्युवाच ।
पाणिधर्मो नाहुषायं न पुम्भिः सेवितः पुरा ।
तं मे त्वमग्रहीरग्रे वृणोमि त्वामहं ततः ॥ १-७६-२०॥
devayānyuvāca |
pāṇidharmo nāhuṣāyaṃ na pumbhiḥ sevitaḥ purā |
taṃ me tvamagrahīragre vṛṇomi tvāmahaṃ tataḥ || 1-76-20||
MHB 1-76-21
कथं नु मे मनस्विन्याः पाणिमन्यः पुमान्स्पृशेत् ।
गृहीतमृषिपुत्रेण स्वयं वाप्यृषिणा त्वया ॥ १-७६-२१॥
kathaṃ nu me manasvinyāḥ pāṇimanyaḥ pumānspṛśet |
gṛhītamṛṣiputreṇa svayaṃ vāpyṛṣiṇā tvayā || 1-76-21||
MHB 1-76-22
ययातिरुवाच ।
क्रुद्धादाशीविषात्सर्पाज्ज्वलनात्सर्वतोमुखात् ।
दुराधर्षतरो विप्रः पुरुषेण विजानता ॥ १-७६-२२॥
yayātiruvāca |
kruddhādāśīviṣātsarpājjvalanātsarvatomukhāt |
durādharṣataro vipraḥ puruṣeṇa vijānatā || 1-76-22||
MHB 1-76-23
देवयान्युवाच ।
कथमाशीविषात्सर्पाज्ज्वलनात्सर्वतोमुखात् ।
दुराधर्षतरो विप्र इत्यात्थ पुरुषर्षभ ॥ १-७६-२३॥
devayānyuvāca |
kathamāśīviṣātsarpājjvalanātsarvatomukhāt |
durādharṣataro vipra ityāttha puruṣarṣabha || 1-76-23||
MHB 1-76-24
ययातिरुवाच ।
एकमाशीविषो हन्ति शस्त्रेणैकश्च वध्यते ।
हन्ति विप्रः सराष्ट्राणि पुराण्यपि हि कोपितः ॥ १-७६-२४॥
yayātiruvāca |
ekamāśīviṣo hanti śastreṇaikaśca vadhyate |
hanti vipraḥ sarāṣṭrāṇi purāṇyapi hi kopitaḥ || 1-76-24||
MHB 1-76-25
दुराधर्षतरो विप्रस्तस्माद्भीरु मतो मम ।
अतोऽदत्तां च पित्रा त्वां भद्रे न विवहाम्यहम् ॥ १-७६-२५॥
durādharṣataro viprastasmādbhīru mato mama |
ato'dattāṃ ca pitrā tvāṃ bhadre na vivahāmyaham || 1-76-25||
MHB 1-76-26
देवयान्युवाच ।
दत्तां वहस्व पित्रा मां त्वं हि राजन्वृतो मया ।
अयाचतो भयं नास्ति दत्तां च प्रतिगृह्णतः ॥ १-७६-२६॥
devayānyuvāca |
dattāṃ vahasva pitrā māṃ tvaṃ hi rājanvṛto mayā |
ayācato bhayaṃ nāsti dattāṃ ca pratigṛhṇataḥ || 1-76-26||
MHB 1-76-27
वैशंपायन उवाच ।
त्वरितं देवयान्याथ प्रेषितं पितुरात्मनः ।
श्रुत्वैव च स राजानं दर्शयामास भार्गवः ॥ १-७६-२७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tvaritaṃ devayānyātha preṣitaṃ piturātmanaḥ |
śrutvaiva ca sa rājānaṃ darśayāmāsa bhārgavaḥ || 1-76-27||
MHB 1-76-28
दृष्ट्वैव चागतं शुक्रं ययातिः पृथिवीपतिः ।
ववन्दे ब्राह्मणं काव्यं प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः ॥ १-७६-२८॥
dṛṣṭvaiva cāgataṃ śukraṃ yayātiḥ pṛthivīpatiḥ |
vavande brāhmaṇaṃ kāvyaṃ prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ || 1-76-28||
MHB 1-76-29
देवयान्युवाच ।
राजायं नाहुषस्तात दुर्गे मे पाणिमग्रहीत् ।
नमस्ते देहि मामस्मै नान्यं लोके पतिं वृणे ॥ १-७६-२९॥
devayānyuvāca |
rājāyaṃ nāhuṣastāta durge me pāṇimagrahīt |
namaste dehi māmasmai nānyaṃ loke patiṃ vṛṇe || 1-76-29||
MHB 1-76-30
शुक्र उवाच ।
वृतोऽनया पतिर्वीर सुतया त्वं ममेष्टया ।
गृहाणेमां मया दत्तां महिषीं नहुषात्मज ॥ १-७६-३०॥
śukra uvāca |
vṛto'nayā patirvīra sutayā tvaṃ mameṣṭayā |
gṛhāṇemāṃ mayā dattāṃ mahiṣīṃ nahuṣātmaja || 1-76-30||
MHB 1-76-31
ययातिरुवाच ।
अधर्मो न स्पृशेदेवं महान्मामिह भार्गव ।
वर्णसंकरजो ब्रह्मन्निति त्वां प्रवृणोम्यहम् ॥ १-७६-३१॥
yayātiruvāca |
adharmo na spṛśedevaṃ mahānmāmiha bhārgava |
varṇasaṃkarajo brahmanniti tvāṃ pravṛṇomyaham || 1-76-31||
MHB 1-76-32
शुक्र उवाच ।
अधर्मात्त्वां विमुञ्चामि वरयस्व यथेप्षितम् ।
अस्मिन्विवाहे मा ग्लासीरहं पापं नुदामि ते ॥ १-७६-३२॥
śukra uvāca |
adharmāttvāṃ vimuñcāmi varayasva yathepṣitam |
asminvivāhe mā glāsīrahaṃ pāpaṃ nudāmi te || 1-76-32||
MHB 1-76-33
वहस्व भार्यां धर्मेण देवयानीं सुमध्यमाम् ।
अनया सह संप्रीतिमतुलां समवाप्स्यसि ॥ १-७६-३३॥
vahasva bhāryāṃ dharmeṇa devayānīṃ sumadhyamām |
anayā saha saṃprītimatulāṃ samavāpsyasi || 1-76-33||
MHB 1-76-34
इयं चापि कुमारी ते शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ।
संपूज्या सततं राजन्मा चैनां शयने ह्वयेः ॥ १-७६-३४॥
iyaṃ cāpi kumārī te śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī |
saṃpūjyā satataṃ rājanmā caināṃ śayane hvayeḥ || 1-76-34||
MHB 1-76-35
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तो ययातिस्तु शुक्रं कृत्वा प्रदक्षिणम् ।
जगाम स्वपुरं हृष्टो अनुज्ञातो महात्मना ॥ १-७६-३५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamukto yayātistu śukraṃ kṛtvā pradakṣiṇam |
jagāma svapuraṃ hṛṣṭo anujñāto mahātmanā || 1-76-35||
Adhyaya: 77/225 (27)
MHB 1-77-1
वैशंपायन उवाच ।
ययातिः स्वपुरं प्राप्य महेन्द्रपुरसंनिभम् ।
प्रविश्यान्तःपुरं तत्र देवयानीं न्यवेशयत् ॥ १-७७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
yayātiḥ svapuraṃ prāpya mahendrapurasaṃnibham |
praviśyāntaḥpuraṃ tatra devayānīṃ nyaveśayat || 1-77-1||
MHB 1-77-2
देवयान्याश्चानुमते तां सुतां वृषपर्वणः ।
अशोकवनिकाभ्याशे गृहं कृत्वा न्यवेशयत् ॥ १-७७-२॥
devayānyāścānumate tāṃ sutāṃ vṛṣaparvaṇaḥ |
aśokavanikābhyāśe gṛhaṃ kṛtvā nyaveśayat || 1-77-2||
MHB 1-77-3
वृतां दासीसहस्रेण शर्मिष्ठामासुरायणीम् ।
वासोभिरन्नपानैश्च संविभज्य सुसत्कृताम् ॥ १-७७-३॥
vṛtāṃ dāsīsahasreṇa śarmiṣṭhāmāsurāyaṇīm |
vāsobhirannapānaiśca saṃvibhajya susatkṛtām || 1-77-3||
MHB 1-77-4
देवयान्या तु सहितः स नृपो नहुषात्मजः ।
विजहार बहूनब्दान्देववन्मुदितो भृशम् ॥ १-७७-४॥
devayānyā tu sahitaḥ sa nṛpo nahuṣātmajaḥ |
vijahāra bahūnabdāndevavanmudito bhṛśam || 1-77-4||
MHB 1-77-5
ऋतुकाले तु संप्राप्ते देवयानी वराङ्गना ।
लेभे गर्भं प्रथमतः कुमारं च व्यजायत ॥ १-७७-५॥
ṛtukāle tu saṃprāpte devayānī varāṅganā |
lebhe garbhaṃ prathamataḥ kumāraṃ ca vyajāyata || 1-77-5||
MHB 1-77-6
गते वर्षसहस्रे तु शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ।
ददर्श यौवनं प्राप्ता ऋतुं सा चान्वचिन्तयत् ॥ १-७७-६॥
gate varṣasahasre tu śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī |
dadarśa yauvanaṃ prāptā ṛtuṃ sā cānvacintayat || 1-77-6||
MHB 1-77-7
ऋतुकालश्च संप्राप्तो न च मेऽस्ति पतिर्वृतः ।
किं प्राप्तं किं नु कर्तव्यं किं वा कृत्वा कृतं भवेत् ॥ १-७७-७॥
ṛtukālaśca saṃprāpto na ca me'sti patirvṛtaḥ |
kiṃ prāptaṃ kiṃ nu kartavyaṃ kiṃ vā kṛtvā kṛtaṃ bhavet || 1-77-7||
MHB 1-77-8
देवयानी प्रजातासौ वृथाहं प्राप्तयौवना ।
यथा तया वृतो भर्ता तथैवाहं वृणोमि तम् ॥ १-७७-८॥
devayānī prajātāsau vṛthāhaṃ prāptayauvanā |
yathā tayā vṛto bhartā tathaivāhaṃ vṛṇomi tam || 1-77-8||
MHB 1-77-9
राज्ञा पुत्रफलं देयमिति मे निश्चिता मतिः ।
अपीदानीं स धर्मात्मा इयान्मे दर्शनं रहः ॥ १-७७-९॥
rājñā putraphalaṃ deyamiti me niścitā matiḥ |
apīdānīṃ sa dharmātmā iyānme darśanaṃ rahaḥ || 1-77-9||
MHB 1-77-10
अथ निष्क्रम्य राजासौ तस्मिन्काले यदृच्छया ।
अशोकवनिकाभ्याशे शर्मिष्ठां प्राप्य विष्ठितः ॥ १-७७-१०॥
atha niṣkramya rājāsau tasminkāle yadṛcchayā |
aśokavanikābhyāśe śarmiṣṭhāṃ prāpya viṣṭhitaḥ || 1-77-10||
MHB 1-77-11
तमेकं रहिते दृष्ट्वा शर्मिष्ठा चारुहासिनी ।
प्रत्युद्गम्याञ्जलिं कृत्वा राजानं वाक्यमब्रवीत् ॥ १-७७-११॥
tamekaṃ rahite dṛṣṭvā śarmiṣṭhā cāruhāsinī |
pratyudgamyāñjaliṃ kṛtvā rājānaṃ vākyamabravīt || 1-77-11||
MHB 1-77-12
सोमस्येन्द्रस्य विष्णोर्वा यमस्य वरुणस्य वा ।
तव वा नाहुष कुले कः स्त्रियं स्प्रष्टुमर्हति ॥ १-७७-१२॥
somasyendrasya viṣṇorvā yamasya varuṇasya vā |
tava vā nāhuṣa kule kaḥ striyaṃ spraṣṭumarhati || 1-77-12||
MHB 1-77-13
रूपाभिजनशीलैर्हि त्वं राजन्वेत्थ मां सदा ।
सा त्वां याचे प्रसाद्याहमृतुं देहि नराधिप ॥ १-७७-१३॥
rūpābhijanaśīlairhi tvaṃ rājanvettha māṃ sadā |
sā tvāṃ yāce prasādyāhamṛtuṃ dehi narādhipa || 1-77-13||
MHB 1-77-14
ययातिरुवाच ।
वेद्मि त्वां शीलसंपन्नां दैत्यकन्यामनिन्दिताम् ।
रूपे च ते न पश्यामि सूच्यग्रमपि निन्दितम् ॥ १-७७-१४॥
yayātiruvāca |
vedmi tvāṃ śīlasaṃpannāṃ daityakanyāmaninditām |
rūpe ca te na paśyāmi sūcyagramapi ninditam || 1-77-14||
MHB 1-77-15
अब्रवीदुशना काव्यो देवयानीं यदावहम् ।
नेयमाह्वयितव्या ते शयने वार्षपर्वणी ॥ १-७७-१५॥
abravīduśanā kāvyo devayānīṃ yadāvaham |
neyamāhvayitavyā te śayane vārṣaparvaṇī || 1-77-15||
MHB 1-77-16
शर्मिष्ठोवाच ।
न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति न स्त्रीषु राजन्न विवाहकाले ।
प्राणात्यये सर्वधनापहारे पञ्चानृतान्याहुरपातकानि ॥ १-७७-१६॥
śarmiṣṭhovāca |
na narmayuktaṃ vacanaṃ hinasti na strīṣu rājanna vivāhakāle |
prāṇātyaye sarvadhanāpahāre pañcānṛtānyāhurapātakāni || 1-77-16||
MHB 1-77-17
पृष्टं तु साक्ष्ये प्रवदन्तमन्यथा वदन्ति मिथ्योपहितं नरेन्द्र ।
एकार्थतायां तु समाहितायां मिथ्या वदन्तमनृतं हिनस्ति ॥ १-७७-१७॥
pṛṣṭaṃ tu sākṣye pravadantamanyathā vadanti mithyopahitaṃ narendra |
ekārthatāyāṃ tu samāhitāyāṃ mithyā vadantamanṛtaṃ hinasti || 1-77-17||
MHB 1-77-18
ययातिरुवाच ।
राजा प्रमाणं भूतानां स नश्येत मृषा वदन् ।
अर्थकृच्छ्रमपि प्राप्य न मिथ्या कर्तुमुत्सहे ॥ १-७७-१८॥
yayātiruvāca |
rājā pramāṇaṃ bhūtānāṃ sa naśyeta mṛṣā vadan |
arthakṛcchramapi prāpya na mithyā kartumutsahe || 1-77-18||
MHB 1-77-19
शर्मिष्ठोवाच ।
समावेतौ मतौ राजन्पतिः सख्याश्च यः पतिः ।
समं विवाहमित्याहुः सख्या मेऽसि पतिर्वृतः ॥ १-७७-१९॥
śarmiṣṭhovāca |
samāvetau matau rājanpatiḥ sakhyāśca yaḥ patiḥ |
samaṃ vivāhamityāhuḥ sakhyā me'si patirvṛtaḥ || 1-77-19||
MHB 1-77-20
ययातिरुवाच ।
दातव्यं याचमानेभ्य इति मे व्रतमाहितम् ।
त्वं च याचसि मां कामं ब्रूहि किं करवाणि ते ॥ १-७७-२०॥
yayātiruvāca |
dātavyaṃ yācamānebhya iti me vratamāhitam |
tvaṃ ca yācasi māṃ kāmaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te || 1-77-20||
MHB 1-77-21
शर्मिष्ठोवाच ।
अधर्मात्त्राहि मां राजन्धर्मं च प्रतिपादय ।
त्वत्तोऽपत्यवती लोके चरेयं धर्ममुत्तमम् ॥ १-७७-२१॥
śarmiṣṭhovāca |
adharmāttrāhi māṃ rājandharmaṃ ca pratipādaya |
tvatto'patyavatī loke careyaṃ dharmamuttamam || 1-77-21||
MHB 1-77-22
त्रय एवाधना राजन्भार्या दासस्तथा सुतः ।
यत्ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद्धनम् ॥ १-७७-२२॥
traya evādhanā rājanbhāryā dāsastathā sutaḥ |
yatte samadhigacchanti yasya te tasya taddhanam || 1-77-22||
MHB 1-77-23
देवयान्या भुजिष्यास्मि वश्या च तव भार्गवी ।
सा चाहं च त्वया राजन्भरणीये भजस्व माम् ॥ १-७७-२३॥
devayānyā bhujiṣyāsmi vaśyā ca tava bhārgavī |
sā cāhaṃ ca tvayā rājanbharaṇīye bhajasva mām || 1-77-23||
MHB 1-77-24
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तस्तु राजा स तथ्यमित्येव जज्ञिवान् ।
पूजयामास शर्मिष्ठां धर्मं च प्रत्यपादयत् ॥ १-७७-२४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktastu rājā sa tathyamityeva jajñivān |
pūjayāmāsa śarmiṣṭhāṃ dharmaṃ ca pratyapādayat || 1-77-24||
MHB 1-77-25
समागम्य च शर्मिष्ठां यथाकाममवाप्य च ।
अन्योन्यमभिसंपूज्य जग्मतुस्तौ यथागतम् ॥ १-७७-२५॥
samāgamya ca śarmiṣṭhāṃ yathākāmamavāpya ca |
anyonyamabhisaṃpūjya jagmatustau yathāgatam || 1-77-25||
MHB 1-77-26
तस्मिन्समागमे सुभ्रूः शर्मिष्ठा चारुहासिनी ।
लेभे गर्भं प्रथमतस्तस्मान्नृपतिसत्तमात् ॥ १-७७-२६॥
tasminsamāgame subhrūḥ śarmiṣṭhā cāruhāsinī |
lebhe garbhaṃ prathamatastasmānnṛpatisattamāt || 1-77-26||
MHB 1-77-27
प्रजज्ञे च ततः काले राजन्राजीवलोचना ।
कुमारं देवगर्भाभं राजीवनिभलोचनम् ॥ १-७७-२७॥
prajajñe ca tataḥ kāle rājanrājīvalocanā |
kumāraṃ devagarbhābhaṃ rājīvanibhalocanam || 1-77-27||
Adhyaya: 78/225 (41)
MHB 1-78-1
वैशंपायन उवाच ।
श्रुत्वा कुमारं जातं तु देवयानी शुचिस्मिता ।
चिन्तयामास दुःखार्ता शर्मिष्ठां प्रति भारत ॥ १-७८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śrutvā kumāraṃ jātaṃ tu devayānī śucismitā |
cintayāmāsa duḥkhārtā śarmiṣṭhāṃ prati bhārata || 1-78-1||
MHB 1-78-2
अभिगम्य च शर्मिष्ठां देवयान्यब्रवीदिदम् ।
किमिदं वृजिनं सुभ्रु कृतं ते कामलुब्धया ॥ १-७८-२॥
abhigamya ca śarmiṣṭhāṃ devayānyabravīdidam |
kimidaṃ vṛjinaṃ subhru kṛtaṃ te kāmalubdhayā || 1-78-2||
MHB 1-78-3
शर्मिष्ठोवाच ।
ऋषिरभ्यागतः कश्चिद्धर्मात्मा वेदपारगः ।
स मया वरदः कामं याचितो धर्मसंहितम् ॥ १-७८-३॥
śarmiṣṭhovāca |
ṛṣirabhyāgataḥ kaściddharmātmā vedapāragaḥ |
sa mayā varadaḥ kāmaṃ yācito dharmasaṃhitam || 1-78-3||
MHB 1-78-4
नाहमन्यायतः काममाचरामि शुचिस्मिते ।
तस्मादृषेर्ममापत्यमिति सत्यं ब्रवीमि ते ॥ १-७८-४॥
nāhamanyāyataḥ kāmamācarāmi śucismite |
tasmādṛṣermamāpatyamiti satyaṃ bravīmi te || 1-78-4||
MHB 1-78-5
देवयान्युवाच ।
शोभनं भीरु सत्यं चेदथ स ज्ञायते द्विजः ।
गोत्रनामाभिजनतो वेत्तुमिच्छामि तं द्विजम् ॥ १-७८-५॥
devayānyuvāca |
śobhanaṃ bhīru satyaṃ cedatha sa jñāyate dvijaḥ |
gotranāmābhijanato vettumicchāmi taṃ dvijam || 1-78-5||
MHB 1-78-6
शर्मिष्ठोवाच ।
ओजसा तेजसा चैव दीप्यमानं रविं यथा ।
तं दृष्ट्वा मम संप्रष्टुं शक्तिर्नासीच्छुचिस्मिते ॥ १-७८-६॥
śarmiṣṭhovāca |
ojasā tejasā caiva dīpyamānaṃ raviṃ yathā |
taṃ dṛṣṭvā mama saṃpraṣṭuṃ śaktirnāsīcchucismite || 1-78-6||
MHB 1-78-7
देवयान्युवाच ।
यद्येतदेवं शर्मिष्ठे न मन्युर्विद्यते मम ।
अपत्यं यदि ते लब्धं ज्येष्ठाच्छ्रेष्ठाच्च वै द्विजात् ॥ १-७८-७॥
devayānyuvāca |
yadyetadevaṃ śarmiṣṭhe na manyurvidyate mama |
apatyaṃ yadi te labdhaṃ jyeṣṭhācchreṣṭhācca vai dvijāt || 1-78-7||
MHB 1-78-8
वैशंपायन उवाच ।
अन्योन्यमेवमुक्त्वा च संप्रहस्य च ते मिथः ।
जगाम भार्गवी वेश्म तथ्यमित्येव जज्ञुषी ॥ १-७८-८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
anyonyamevamuktvā ca saṃprahasya ca te mithaḥ |
jagāma bhārgavī veśma tathyamityeva jajñuṣī || 1-78-8||
MHB 1-78-9
ययातिर्देवयान्यां तु पुत्रावजनयन्नृपः ।
यदुं च तुर्वसुं चैव शक्रविष्णू इवापरौ ॥ १-७८-९॥
yayātirdevayānyāṃ tu putrāvajanayannṛpaḥ |
yaduṃ ca turvasuṃ caiva śakraviṣṇū ivāparau || 1-78-9||
MHB 1-78-10
तस्मादेव तु राजर्षेः शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ।
द्रुह्युं चानुं च पूरुं च त्रीन्कुमारानजीजनत् ॥ १-७८-१०॥
tasmādeva tu rājarṣeḥ śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī |
druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca trīnkumārānajījanat || 1-78-10||
MHB 1-78-11
ततः काले तु कस्मिंश्चिद्देवयानी शुचिस्मिता ।
ययातिसहिता राजन्निर्जगाम महावनम् ॥ १-७८-११॥
tataḥ kāle tu kasmiṃściddevayānī śucismitā |
yayātisahitā rājannirjagāma mahāvanam || 1-78-11||
MHB 1-78-12
ददर्श च तदा तत्र कुमारान्देवरूपिणः ।
क्रीडमानान्सुविश्रब्धान्विस्मिता चेदमब्रवीत् ॥ १-७८-१२॥
dadarśa ca tadā tatra kumārāndevarūpiṇaḥ |
krīḍamānānsuviśrabdhānvismitā cedamabravīt || 1-78-12||
MHB 1-78-13
कस्यैते दारका राजन्देवपुत्रोपमाः शुभाः ।
वर्चसा रूपतश्चैव सदृशा मे मतास्तव ॥ १-७८-१३॥
kasyaite dārakā rājandevaputropamāḥ śubhāḥ |
varcasā rūpataścaiva sadṛśā me matāstava || 1-78-13||
MHB 1-78-14
एवं पृष्ट्वा तु राजानं कुमारान्पर्यपृच्छत ।
किंनामधेयगोत्रो वः पुत्रका ब्राह्मणः पिता ।
विब्रूत मे यथातथ्यं श्रोतुमिच्छामि तं ह्यहम् ॥ १-७८-१४॥
evaṃ pṛṣṭvā tu rājānaṃ kumārānparyapṛcchata |
kiṃnāmadheyagotro vaḥ putrakā brāhmaṇaḥ pitā |
vibrūta me yathātathyaṃ śrotumicchāmi taṃ hyaham || 1-78-14||
MHB 1-78-15
तेऽदर्शयन्प्रदेशिन्या तमेव नृपसत्तमम् ।
शर्मिष्ठां मातरं चैव तस्याचख्युश्च दारकाः ॥ १-७८-१५॥
te'darśayanpradeśinyā tameva nṛpasattamam |
śarmiṣṭhāṃ mātaraṃ caiva tasyācakhyuśca dārakāḥ || 1-78-15||
MHB 1-78-16
इत्युक्त्वा सहितास्ते तु राजानमुपचक्रमुः ।
नाभ्यनन्दत तान्राजा देवयान्यास्तदान्तिके ।
रुदन्तस्तेऽथ शर्मिष्ठामभ्ययुर्बालकास्ततः ॥ १-७८-१६॥
ityuktvā sahitāste tu rājānamupacakramuḥ |
nābhyanandata tānrājā devayānyāstadāntike |
rudantaste'tha śarmiṣṭhāmabhyayurbālakāstataḥ || 1-78-16||
MHB 1-78-17
दृष्ट्वा तु तेषां बालानां प्रणयं पार्थिवं प्रति ।
बुद्ध्वा च तत्त्वतो देवी शर्मिष्ठामिदमब्रवीत् ॥ १-७८-१७॥
dṛṣṭvā tu teṣāṃ bālānāṃ praṇayaṃ pārthivaṃ prati |
buddhvā ca tattvato devī śarmiṣṭhāmidamabravīt || 1-78-17||
MHB 1-78-18
मदधीना सती कस्मादकार्षीर्विप्रियं मम ।
तमेवासुरधर्मं त्वमास्थिता न बिभेषि किम् ॥ १-७८-१८॥
madadhīnā satī kasmādakārṣīrvipriyaṃ mama |
tamevāsuradharmaṃ tvamāsthitā na bibheṣi kim || 1-78-18||
MHB 1-78-19
शर्मिष्ठोवाच ।
यदुक्तमृषिरित्येव तत्सत्यं चारुहासिनि ।
न्यायतो धर्मतश्चैव चरन्ती न बिभेमि ते ॥ १-७८-१९॥
śarmiṣṭhovāca |
yaduktamṛṣirityeva tatsatyaṃ cāruhāsini |
nyāyato dharmataścaiva carantī na bibhemi te || 1-78-19||
MHB 1-78-20
यदा त्वया वृतो राजा वृत एव तदा मया ।
सखीभर्ता हि धर्मेण भर्ता भवति शोभने ॥ १-७८-२०॥
yadā tvayā vṛto rājā vṛta eva tadā mayā |
sakhībhartā hi dharmeṇa bhartā bhavati śobhane || 1-78-20||
MHB 1-78-21
पूज्यासि मम मान्या च ज्येष्ठा श्रेष्ठा च ब्राह्मणी ।
त्वत्तोऽपि मे पूज्यतमो राजर्षिः किं न वेत्थ तत् ॥ १-७८-२१॥
pūjyāsi mama mānyā ca jyeṣṭhā śreṣṭhā ca brāhmaṇī |
tvatto'pi me pūjyatamo rājarṣiḥ kiṃ na vettha tat || 1-78-21||
MHB 1-78-22
वैशंपायन उवाच ।
श्रुत्वा तस्यास्ततो वाक्यं देवयान्यब्रवीदिदम् ।
राजन्नाद्येह वत्स्यामि विप्रियं मे कृतं त्वया ॥ १-७८-२२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śrutvā tasyāstato vākyaṃ devayānyabravīdidam |
rājannādyeha vatsyāmi vipriyaṃ me kṛtaṃ tvayā || 1-78-22||
MHB 1-78-23
सहसोत्पतितां श्यामां दृष्ट्वा तां साश्रुलोचनाम् ।
त्वरितं सकाशं काव्यस्य प्रस्थितां व्यथितस्तदा ॥ १-७८-२३॥
sahasotpatitāṃ śyāmāṃ dṛṣṭvā tāṃ sāśrulocanām |
tvaritaṃ sakāśaṃ kāvyasya prasthitāṃ vyathitastadā || 1-78-23||
MHB 1-78-24
अनुवव्राज संभ्रान्तः पृष्ठतः सान्त्वयन्नृपः ।
न्यवर्तत न चैव स्म क्रोधसंरक्तलोचना ॥ १-७८-२४॥
anuvavrāja saṃbhrāntaḥ pṛṣṭhataḥ sāntvayannṛpaḥ |
nyavartata na caiva sma krodhasaṃraktalocanā || 1-78-24||
MHB 1-78-25
अविब्रुवन्ती किंचित्तु राजानं चारुलोचना ।
अचिरादिव संप्राप्ता काव्यस्योशनसोऽन्तिकम् ॥ १-७८-२५॥
avibruvantī kiṃcittu rājānaṃ cārulocanā |
acirādiva saṃprāptā kāvyasyośanaso'ntikam || 1-78-25||
MHB 1-78-26
सा तु दृष्ट्वैव पितरमभिवाद्याग्रतः स्थिता ।
अनन्तरं ययातिस्तु पूजयामास भार्गवम् ॥ १-७८-२६॥
sā tu dṛṣṭvaiva pitaramabhivādyāgrataḥ sthitā |
anantaraṃ yayātistu pūjayāmāsa bhārgavam || 1-78-26||
MHB 1-78-27
देवयान्युवाच ।
अधर्मेण जितो धर्मः प्रवृत्तमधरोत्तरम् ।
शर्मिष्ठयातिवृत्तास्मि दुहित्रा वृषपर्वणः ॥ १-७८-२७॥
devayānyuvāca |
adharmeṇa jito dharmaḥ pravṛttamadharottaram |
śarmiṣṭhayātivṛttāsmi duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ || 1-78-27||
MHB 1-78-28
त्रयोऽस्यां जनिताः पुत्रा राज्ञानेन ययातिना ।
दुर्भगाया मम द्वौ तु पुत्रौ तात ब्रवीमि ते ॥ १-७८-२८॥
trayo'syāṃ janitāḥ putrā rājñānena yayātinā |
durbhagāyā mama dvau tu putrau tāta bravīmi te || 1-78-28||
MHB 1-78-29
धर्मज्ञ इति विख्यात एष राजा भृगूद्वह ।
अतिक्रान्तश्च मर्यादां काव्यैतत्कथयामि ते ॥ १-७८-२९॥
dharmajña iti vikhyāta eṣa rājā bhṛgūdvaha |
atikrāntaśca maryādāṃ kāvyaitatkathayāmi te || 1-78-29||
MHB 1-78-30
शुक्र उवाच ।
धर्मज्ञः सन्महाराज योऽधर्ममकृथाः प्रियम् ।
तस्माज्जरा त्वामचिराद्धर्षयिष्यति दुर्जया ॥ १-७८-३०॥
śukra uvāca |
dharmajñaḥ sanmahārāja yo'dharmamakṛthāḥ priyam |
tasmājjarā tvāmacirāddharṣayiṣyati durjayā || 1-78-30||
MHB 1-78-31
ययातिरुवाच ।
ऋतुं वै याचमानाया भगवन्नान्यचेतसा ।
दुहितुर्दानवेन्द्रस्य धर्म्यमेतत्कृतं मया ॥ १-७८-३१॥
yayātiruvāca |
ṛtuṃ vai yācamānāyā bhagavannānyacetasā |
duhiturdānavendrasya dharmyametatkṛtaṃ mayā || 1-78-31||
MHB 1-78-32
ऋतुं वै याचमानाया न ददाति पुमान्वृतः ।
भ्रूणहेत्युच्यते ब्रह्मन्स इह ब्रह्मवादिभिः ॥ १-७८-३२॥
ṛtuṃ vai yācamānāyā na dadāti pumānvṛtaḥ |
bhrūṇahetyucyate brahmansa iha brahmavādibhiḥ || 1-78-32||
MHB 1-78-33
अभिकामां स्त्रियं यस्तु गम्यां रहसि याचितः ।
नोपैति स च धर्मेषु भ्रूणहेत्युच्यते बुधैः ॥ १-७८-३३॥
abhikāmāṃ striyaṃ yastu gamyāṃ rahasi yācitaḥ |
nopaiti sa ca dharmeṣu bhrūṇahetyucyate budhaiḥ || 1-78-33||
MHB 1-78-34
इत्येतानि समीक्ष्याहं कारणानि भृगूद्वह ।
अधर्मभयसंविग्नः शर्मिष्ठामुपजग्मिवान् ॥ १-७८-३४॥
ityetāni samīkṣyāhaṃ kāraṇāni bhṛgūdvaha |
adharmabhayasaṃvignaḥ śarmiṣṭhāmupajagmivān || 1-78-34||
MHB 1-78-35
शुक्र उवाच ।
नन्वहं प्रत्यवेक्ष्यस्ते मदधीनोऽसि पार्थिव ।
मिथ्याचारस्य धर्मेषु चौर्यं भवति नाहुष ॥ १-७८-३५॥
śukra uvāca |
nanvahaṃ pratyavekṣyaste madadhīno'si pārthiva |
mithyācārasya dharmeṣu cauryaṃ bhavati nāhuṣa || 1-78-35||
MHB 1-78-36
वैशंपायन उवाच ।
क्रुद्धेनोशनसा शप्तो ययातिर्नाहुषस्तदा ।
पूर्वं वयः परित्यज्य जरां सद्योऽन्वपद्यत ॥ १-७८-३६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kruddhenośanasā śapto yayātirnāhuṣastadā |
pūrvaṃ vayaḥ parityajya jarāṃ sadyo'nvapadyata || 1-78-36||
MHB 1-78-37
ययातिरुवाच ।
अतृप्तो यौवनस्याहं देवयान्यां भृगूद्वह ।
प्रसादं कुरु मे ब्रह्मञ्जरेयं मा विशेत माम् ॥ १-७८-३७॥
yayātiruvāca |
atṛpto yauvanasyāhaṃ devayānyāṃ bhṛgūdvaha |
prasādaṃ kuru me brahmañjareyaṃ mā viśeta mām || 1-78-37||
MHB 1-78-38
शुक्र उवाच ।
नाहं मृषा ब्रवीम्येतज्जरां प्राप्तोऽसि भूमिप ।
जरां त्वेतां त्वमन्यस्मै संक्रामय यदीच्छसि ॥ १-७८-३८॥
śukra uvāca |
nāhaṃ mṛṣā bravīmyetajjarāṃ prāpto'si bhūmipa |
jarāṃ tvetāṃ tvamanyasmai saṃkrāmaya yadīcchasi || 1-78-38||
MHB 1-78-39
ययातिरुवाच ।
राज्यभाक्स भवेद्ब्रह्मन्पुण्यभाक्कीर्तिभाक्तथा ।
यो मे दद्याद्वयः पुत्रस्तद्भवाननुमन्यताम् ॥ १-७८-३९॥
yayātiruvāca |
rājyabhāksa bhavedbrahmanpuṇyabhākkīrtibhāktathā |
yo me dadyādvayaḥ putrastadbhavānanumanyatām || 1-78-39||
MHB 1-78-40
शुक्र उवाच ।
संक्रामयिष्यसि जरां यथेष्टं नहुषात्मज ।
मामनुध्याय भावेन न च पापमवाप्स्यसि ॥ १-७८-४०॥
śukra uvāca |
saṃkrāmayiṣyasi jarāṃ yatheṣṭaṃ nahuṣātmaja |
māmanudhyāya bhāvena na ca pāpamavāpsyasi || 1-78-40||
MHB 1-78-41
वयो दास्यति ते पुत्रो यः स राजा भविष्यति ।
आयुष्मान्कीर्तिमांश्चैव बह्वपत्यस्तथैव च ॥ १-७८-४१॥
vayo dāsyati te putro yaḥ sa rājā bhaviṣyati |
āyuṣmānkīrtimāṃścaiva bahvapatyastathaiva ca || 1-78-41||
Adhyaya: 79/225 (30)
MHB 1-79-1
वैशंपायन उवाच ।
जरां प्राप्य ययातिस्तु स्वपुरं प्राप्य चैव ह ।
पुत्रं ज्येष्ठं वरिष्ठं च यदुमित्यब्रवीद्वचः ॥ १-७९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
jarāṃ prāpya yayātistu svapuraṃ prāpya caiva ha |
putraṃ jyeṣṭhaṃ variṣṭhaṃ ca yadumityabravīdvacaḥ || 1-79-1||
MHB 1-79-2
जरा वली च मां तात पलितानि च पर्यगुः ।
काव्यस्योशनसः शापान्न च तृप्तोऽस्मि यौवने ॥ १-७९-२॥
jarā valī ca māṃ tāta palitāni ca paryaguḥ |
kāvyasyośanasaḥ śāpānna ca tṛpto'smi yauvane || 1-79-2||
MHB 1-79-3
त्वं यदो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह ।
यौवनेन त्वदीयेन चरेयं विषयानहम् ॥ १-७९-३॥
tvaṃ yado pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha |
yauvanena tvadīyena careyaṃ viṣayānaham || 1-79-3||
MHB 1-79-4
पूर्णे वर्षसहस्रे तु पुनस्ते यौवनं त्वहम् ।
दत्त्वा स्वं प्रतिपत्स्यामि पाप्मानं जरया सह ॥ १-७९-४॥
pūrṇe varṣasahasre tu punaste yauvanaṃ tvaham |
dattvā svaṃ pratipatsyāmi pāpmānaṃ jarayā saha || 1-79-4||
MHB 1-79-5
यदुरुवाच ।
सितश्मश्रुशिरा दीनो जरया शिथिलीकृतः ।
वलीसंततगात्रश्च दुर्दर्शो दुर्बलः कृशः ॥ १-७९-५॥
yaduruvāca |
sitaśmaśruśirā dīno jarayā śithilīkṛtaḥ |
valīsaṃtatagātraśca durdarśo durbalaḥ kṛśaḥ || 1-79-5||
MHB 1-79-6
अशक्तः कार्यकरणे परिभूतः स यौवनैः ।
सहोपजीविभिश्चैव तां जरां नाभिकामये ॥ १-७९-६॥
aśaktaḥ kāryakaraṇe paribhūtaḥ sa yauvanaiḥ |
sahopajīvibhiścaiva tāṃ jarāṃ nābhikāmaye || 1-79-6||
MHB 1-79-7
ययातिरुवाच ।
यत्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि ।
तस्मादराज्यभाक्तात प्रजा ते वै भविष्यति ॥ १-७९-७॥
yayātiruvāca |
yattvaṃ me hṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi |
tasmādarājyabhāktāta prajā te vai bhaviṣyati || 1-79-7||
MHB 1-79-8
तुर्वसो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह ।
यौवनेन चरेयं वै विषयांस्तव पुत्रक ॥ १-७९-८॥
turvaso pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha |
yauvanena careyaṃ vai viṣayāṃstava putraka || 1-79-8||
MHB 1-79-9
पूर्णे वर्षसहस्रे तु पुनर्दास्यामि यौवनम् ।
स्वं चैव प्रतिपत्स्यामि पाप्मानं जरया सह ॥ १-७९-९॥
pūrṇe varṣasahasre tu punardāsyāmi yauvanam |
svaṃ caiva pratipatsyāmi pāpmānaṃ jarayā saha || 1-79-9||
MHB 1-79-10
तुर्वसुरुवाच ।
न कामये जरां तात कामभोगप्रणाशिनीम् ।
बलरूपान्तकरणीं बुद्धिप्राणविनाशिनीम् ॥ १-७९-१०॥
turvasuruvāca |
na kāmaye jarāṃ tāta kāmabhogapraṇāśinīm |
balarūpāntakaraṇīṃ buddhiprāṇavināśinīm || 1-79-10||
MHB 1-79-11
ययातिरुवाच ।
यत्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि ।
तस्मात्प्रजा समुच्छेदं तुर्वसो तव यास्यति ॥ १-७९-११॥
yayātiruvāca |
yattvaṃ me hṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi |
tasmātprajā samucchedaṃ turvaso tava yāsyati || 1-79-11||
MHB 1-79-12
संकीर्णाचारधर्मेषु प्रतिलोमचरेषु च ।
पिशिताशिषु चान्त्येषु मूढ राजा भविष्यसि ॥ १-७९-१२॥
saṃkīrṇācāradharmeṣu pratilomacareṣu ca |
piśitāśiṣu cāntyeṣu mūḍha rājā bhaviṣyasi || 1-79-12||
MHB 1-79-13
गुरुदारप्रसक्तेषु तिर्यग्योनिगतेषु च ।
पशुधर्मिषु पापेषु म्लेच्छेषु प्रभविष्यसि ॥ १-७९-१३॥
gurudāraprasakteṣu tiryagyonigateṣu ca |
paśudharmiṣu pāpeṣu mleccheṣu prabhaviṣyasi || 1-79-13||
MHB 1-79-14
वैशंपायन उवाच ।
एवं स तुर्वसुं शप्त्वा ययातिः सुतमात्मनः ।
शर्मिष्ठायाः सुतं द्रुह्युमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १-७९-१४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ sa turvasuṃ śaptvā yayātiḥ sutamātmanaḥ |
śarmiṣṭhāyāḥ sutaṃ druhyumidaṃ vacanamabravīt || 1-79-14||
MHB 1-79-15
द्रुह्यो त्वं प्रतिपद्यस्व वर्णरूपविनाशिनीम् ।
जरां वर्षसहस्रं मे यौवनं स्वं ददस्व च ॥ १-७९-१५॥
druhyo tvaṃ pratipadyasva varṇarūpavināśinīm |
jarāṃ varṣasahasraṃ me yauvanaṃ svaṃ dadasva ca || 1-79-15||
MHB 1-79-16
पूर्णे वर्षसहस्रे तु प्रतिदास्यामि यौवनम् ।
स्वं चादास्यामि भूयोऽहं पाप्मानं जरया सह ॥ १-७९-१६॥
pūrṇe varṣasahasre tu pratidāsyāmi yauvanam |
svaṃ cādāsyāmi bhūyo'haṃ pāpmānaṃ jarayā saha || 1-79-16||
MHB 1-79-17
द्रुह्युरुवाच ।
न गजं न रथं नाश्वं जीर्णो भुङ्क्ते न च स्त्रियम् ।
वाग्भङ्गश्चास्य भवति तज्जरां नाभिकामये ॥ १-७९-१७॥
druhyuruvāca |
na gajaṃ na rathaṃ nāśvaṃ jīrṇo bhuṅkte na ca striyam |
vāgbhaṅgaścāsya bhavati tajjarāṃ nābhikāmaye || 1-79-17||
MHB 1-79-18
ययातिरुवाच ।
यत्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि ।
तस्माद्द्रुह्यो प्रियः कामो न ते संपत्स्यते क्वचित् ॥ १-७९-१८॥
yayātiruvāca |
yattvaṃ me hṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi |
tasmāddruhyo priyaḥ kāmo na te saṃpatsyate kvacit || 1-79-18||
MHB 1-79-19
उडुपप्लवसंतारो यत्र नित्यं भविष्यति ।
अराजा भोजशब्दं त्वं तत्रावाप्स्यसि सान्वयः ॥ १-७९-१९॥
uḍupaplavasaṃtāro yatra nityaṃ bhaviṣyati |
arājā bhojaśabdaṃ tvaṃ tatrāvāpsyasi sānvayaḥ || 1-79-19||
MHB 1-79-20
अनो त्वं प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह ।
एकं वर्षसहस्रं तु चरेयं यौवनेन ते ॥ १-७९-२०॥
ano tvaṃ pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha |
ekaṃ varṣasahasraṃ tu careyaṃ yauvanena te || 1-79-20||
MHB 1-79-21
अनुरुवाच ।
जीर्णः शिशुवदादत्तेऽकालेऽन्नमशुचिर्यथा ।
न जुहोति च कालेऽग्निं तां जरां नाभिकामये ॥ १-७९-२१॥
anuruvāca |
jīrṇaḥ śiśuvadādatte'kāle'nnamaśuciryathā |
na juhoti ca kāle'gniṃ tāṃ jarāṃ nābhikāmaye || 1-79-21||
MHB 1-79-22
ययातिरुवाच ।
यत्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि ।
जरादोषस्त्वयोक्तोऽयं तस्मात्त्वं प्रतिपत्स्यसे ॥ १-७९-२२॥
yayātiruvāca |
yattvaṃ me hṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi |
jarādoṣastvayokto'yaṃ tasmāttvaṃ pratipatsyase || 1-79-22||
MHB 1-79-23
प्रजाश्च यौवनप्राप्ता विनशिष्यन्त्यनो तव ।
अग्निप्रस्कन्दनपरस्त्वं चाप्येवं भविष्यसि ॥ १-७९-२३॥
prajāśca yauvanaprāptā vinaśiṣyantyano tava |
agnipraskandanaparastvaṃ cāpyevaṃ bhaviṣyasi || 1-79-23||
MHB 1-79-24
पूरो त्वं मे प्रियः पुत्रस्त्वं वरीयान्भविष्यसि ।
जरा वली च मे तात पलितानि च पर्यगुः ।
काव्यस्योशनसः शापान्न च तृप्तोऽस्मि यौवने ॥ १-७९-२४॥
pūro tvaṃ me priyaḥ putrastvaṃ varīyānbhaviṣyasi |
jarā valī ca me tāta palitāni ca paryaguḥ |
kāvyasyośanasaḥ śāpānna ca tṛpto'smi yauvane || 1-79-24||
MHB 1-79-25
पूरो त्वं प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह ।
कंचित्कालं चरेयं वै विषयान्वयसा तव ॥ १-७९-२५॥
pūro tvaṃ pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha |
kaṃcitkālaṃ careyaṃ vai viṣayānvayasā tava || 1-79-25||
MHB 1-79-26
पूर्णे वर्षसहस्रे तु प्रतिदास्यामि यौवनम् ।
स्वं चैव प्रतिपत्स्यामि पाप्मानं जरया सह ॥ १-७९-२६॥
pūrṇe varṣasahasre tu pratidāsyāmi yauvanam |
svaṃ caiva pratipatsyāmi pāpmānaṃ jarayā saha || 1-79-26||
MHB 1-79-27
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तः प्रत्युवाच पूरुः पितरमञ्जसा ।
यथात्थ मां महाराज तत्करिष्यामि ते वचः ॥ १-७९-२७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktaḥ pratyuvāca pūruḥ pitaramañjasā |
yathāttha māṃ mahārāja tatkariṣyāmi te vacaḥ || 1-79-27||
MHB 1-79-28
प्रतिपत्स्यामि ते राजन्पाप्मानं जरया सह ।
गृहाण यौवनं मत्तश्चर कामान्यथेप्सितान् ॥ १-७९-२८॥
pratipatsyāmi te rājanpāpmānaṃ jarayā saha |
gṛhāṇa yauvanaṃ mattaścara kāmānyathepsitān || 1-79-28||
MHB 1-79-29
जरयाहं प्रतिच्छन्नो वयोरूपधरस्तव ।
यौवनं भवते दत्त्वा चरिष्यामि यथात्थ माम् ॥ १-७९-२९॥
jarayāhaṃ praticchanno vayorūpadharastava |
yauvanaṃ bhavate dattvā cariṣyāmi yathāttha mām || 1-79-29||
MHB 1-79-30
ययातिरुवाच ।
पूरो प्रीतोऽस्मि ते वत्स प्रीतश्चेदं ददामि ते ।
सर्वकामसमृद्धा ते प्रजा राज्ये भविष्यति ॥ १-७९-३०॥
yayātiruvāca |
pūro prīto'smi te vatsa prītaścedaṃ dadāmi te |
sarvakāmasamṛddhā te prajā rājye bhaviṣyati || 1-79-30||
Adhyaya: 80/225 (27)
MHB 1-80-1
वैशंपायन उवाच ।
पौरवेणाथ वयसा ययातिर्नहुषात्मजः ।
प्रीतियुक्तो नृपश्रेष्ठश्चचार विषयान्प्रियान् ॥ १-८०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
pauraveṇātha vayasā yayātirnahuṣātmajaḥ |
prītiyukto nṛpaśreṣṭhaścacāra viṣayānpriyān || 1-80-1||
MHB 1-80-2
यथाकामं यथोत्साहं यथाकालं यथासुखम् ।
धर्माविरुद्धान्राजेन्द्रो यथार्हति स एव हि ॥ १-८०-२॥
yathākāmaṃ yathotsāhaṃ yathākālaṃ yathāsukham |
dharmāviruddhānrājendro yathārhati sa eva hi || 1-80-2||
MHB 1-80-3
देवानतर्पयद्यज्ञैः श्राद्धैस्तद्वत्पितॄनपि ।
दीनाननुग्रहैरिष्टैः कामैश्च द्विजसत्तमान् ॥ १-८०-३॥
devānatarpayadyajñaiḥ śrāddhaistadvatpitṝnapi |
dīnānanugrahairiṣṭaiḥ kāmaiśca dvijasattamān || 1-80-3||
MHB 1-80-4
अतिथीनन्नपानैश्च विशश्च परिपालनैः ।
आनृशंस्येन शूद्रांश्च दस्यून्संनिग्रहेण च ॥ १-८०-४॥
atithīnannapānaiśca viśaśca paripālanaiḥ |
ānṛśaṃsyena śūdrāṃśca dasyūnsaṃnigraheṇa ca || 1-80-4||
MHB 1-80-5
धर्मेण च प्रजाः सर्वा यथावदनुरञ्जयन् ।
ययातिः पालयामास साक्षादिन्द्र इवापरः ॥ १-८०-५॥
dharmeṇa ca prajāḥ sarvā yathāvadanurañjayan |
yayātiḥ pālayāmāsa sākṣādindra ivāparaḥ || 1-80-5||
MHB 1-80-6
स राजा सिंहविक्रान्तो युवा विषयगोचरः ।
अविरोधेन धर्मस्य चचार सुखमुत्तमम् ॥ १-८०-६॥
sa rājā siṃhavikrānto yuvā viṣayagocaraḥ |
avirodhena dharmasya cacāra sukhamuttamam || 1-80-6||
MHB 1-80-7
स संप्राप्य शुभान्कामांस्तृप्तः खिन्नश्च पार्थिवः ।
कालं वर्षसहस्रान्तं सस्मार मनुजाधिपः ॥ १-८०-७॥
sa saṃprāpya śubhānkāmāṃstṛptaḥ khinnaśca pārthivaḥ |
kālaṃ varṣasahasrāntaṃ sasmāra manujādhipaḥ || 1-80-7||
MHB 1-80-8
परिसंख्याय कालज्ञः कलाः काष्ठाश्च वीर्यवान् ।
पूर्णं मत्वा ततः कालं पूरुं पुत्रमुवाच ह ॥ १-८०-८॥
parisaṃkhyāya kālajñaḥ kalāḥ kāṣṭhāśca vīryavān |
pūrṇaṃ matvā tataḥ kālaṃ pūruṃ putramuvāca ha || 1-80-8||
MHB 1-80-9
यथाकामं यथोत्साहं यथाकालमरिंदम ।
सेविता विषयाः पुत्र यौवनेन मया तव ॥ १-८०-९॥
yathākāmaṃ yathotsāhaṃ yathākālamariṃdama |
sevitā viṣayāḥ putra yauvanena mayā tava || 1-80-9||
MHB 1-80-10
पूरो प्रीतोऽस्मि भद्रं ते गृहाणेदं स्वयौवनम् ।
राज्यं चैव गृहाणेदं त्वं हि मे प्रियकृत्सुतः ॥ १-८०-१०॥
pūro prīto'smi bhadraṃ te gṛhāṇedaṃ svayauvanam |
rājyaṃ caiva gṛhāṇedaṃ tvaṃ hi me priyakṛtsutaḥ || 1-80-10||
MHB 1-80-11
प्रतिपेदे जरां राजा ययातिर्नाहुषस्तदा ।
यौवनं प्रतिपेदे च पूरुः स्वं पुनरात्मनः ॥ १-८०-११॥
pratipede jarāṃ rājā yayātirnāhuṣastadā |
yauvanaṃ pratipede ca pūruḥ svaṃ punarātmanaḥ || 1-80-11||
MHB 1-80-12
अभिषेक्तुकामं नृपतिं पूरुं पुत्रं कनीयसम् ।
ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन् ॥ १-८०-१२॥
abhiṣektukāmaṃ nṛpatiṃ pūruṃ putraṃ kanīyasam |
brāhmaṇapramukhā varṇā idaṃ vacanamabruvan || 1-80-12||
MHB 1-80-13
कथं शुक्रस्य नप्तारं देवयान्याः सुतं प्रभो ।
ज्येष्ठं यदुमतिक्रम्य राज्यं पूरोः प्रदास्यसि ॥ १-८०-१३॥
kathaṃ śukrasya naptāraṃ devayānyāḥ sutaṃ prabho |
jyeṣṭhaṃ yadumatikramya rājyaṃ pūroḥ pradāsyasi || 1-80-13||
MHB 1-80-14
यदुर्ज्येष्ठस्तव सुतो जातस्तमनु तुर्वसुः ।
शर्मिष्ठायाः सुतो द्रुह्युस्ततोऽनुः पूरुरेव च ॥ १-८०-१४॥
yadurjyeṣṭhastava suto jātastamanu turvasuḥ |
śarmiṣṭhāyāḥ suto druhyustato'nuḥ pūrureva ca || 1-80-14||
MHB 1-80-15
कथं ज्येष्ठानतिक्रम्य कनीयान्राज्यमर्हति ।
एतत्संबोधयामस्त्वां धर्मं त्वमनुपालय ॥ १-८०-१५॥
kathaṃ jyeṣṭhānatikramya kanīyānrājyamarhati |
etatsaṃbodhayāmastvāṃ dharmaṃ tvamanupālaya || 1-80-15||
MHB 1-80-16
ययातिरुवाच ।
ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः ।
ज्येष्ठं प्रति यथा राज्यं न देयं मे कथंचन ॥ १-८०-१६॥
yayātiruvāca |
brāhmaṇapramukhā varṇāḥ sarve śṛṇvantu me vacaḥ |
jyeṣṭhaṃ prati yathā rājyaṃ na deyaṃ me kathaṃcana || 1-80-16||
MHB 1-80-17
मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः ।
प्रतिकूलः पितुर्यश्च न स पुत्रः सतां मतः ॥ १-८०-१७॥
mama jyeṣṭhena yadunā niyogo nānupālitaḥ |
pratikūlaḥ pituryaśca na sa putraḥ satāṃ mataḥ || 1-80-17||
MHB 1-80-18
मातापित्रोर्वचनकृद्धितः पथ्यश्च यः सुतः ।
स पुत्रः पुत्रवद्यश्च वर्तते पितृमातृषु ॥ १-८०-१८॥
mātāpitrorvacanakṛddhitaḥ pathyaśca yaḥ sutaḥ |
sa putraḥ putravadyaśca vartate pitṛmātṛṣu || 1-80-18||
MHB 1-80-19
यदुनाहमवज्ञातस्तथा तुर्वसुनापि च ।
द्रुह्युना चानुना चैव मय्यवज्ञा कृता भृशम् ॥ १-८०-१९॥
yadunāhamavajñātastathā turvasunāpi ca |
druhyunā cānunā caiva mayyavajñā kṛtā bhṛśam || 1-80-19||
MHB 1-80-20
पूरुणा मे कृतं वाक्यं मानितश्च विशेषतः ।
कनीयान्मम दायादो जरा येन धृता मम ।
मम कामः स च कृतः पूरुणा पुत्ररूपिणा ॥ १-८०-२०॥
pūruṇā me kṛtaṃ vākyaṃ mānitaśca viśeṣataḥ |
kanīyānmama dāyādo jarā yena dhṛtā mama |
mama kāmaḥ sa ca kṛtaḥ pūruṇā putrarūpiṇā || 1-80-20||
MHB 1-80-21
शुक्रेण च वरो दत्तः काव्येनोशनसा स्वयम् ।
पुत्रो यस्त्वानुवर्तेत स राजा पृथिवीपतिः ।
भवतोऽनुनयाम्येवं पूरू राज्येऽभिषिच्यताम् ॥ १-८०-२१॥
śukreṇa ca varo dattaḥ kāvyenośanasā svayam |
putro yastvānuvarteta sa rājā pṛthivīpatiḥ |
bhavato'nunayāmyevaṃ pūrū rājye'bhiṣicyatām || 1-80-21||
MHB 1-80-22
प्रकृतय ऊचुः ।
यः पुत्रो गुणसंपन्नो मातापित्रोर्हितः सदा ।
सर्वमर्हति कल्याणं कनीयानपि स प्रभो ॥ १-८०-२२॥
prakṛtaya ūcuḥ |
yaḥ putro guṇasaṃpanno mātāpitrorhitaḥ sadā |
sarvamarhati kalyāṇaṃ kanīyānapi sa prabho || 1-80-22||
MHB 1-80-23
अर्हः पूरुरिदं राज्यं यः सुतः प्रियकृत्तव ।
वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं वक्तुमुत्तरम् ॥ १-८०-२३॥
arhaḥ pūruridaṃ rājyaṃ yaḥ sutaḥ priyakṛttava |
varadānena śukrasya na śakyaṃ vaktumuttaram || 1-80-23||
MHB 1-80-24
वैशंपायन उवाच ।
पौरजानपदैस्तुष्टैरित्युक्तो नाहुषस्तदा ।
अभ्यषिञ्चत्ततः पूरुं राज्ये स्वे सुतमात्मजम् ॥ १-८०-२४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
paurajānapadaistuṣṭairityukto nāhuṣastadā |
abhyaṣiñcattataḥ pūruṃ rājye sve sutamātmajam || 1-80-24||
MHB 1-80-25
दत्त्वा च पूरवे राज्यं वनवासाय दीक्षितः ।
पुरात्स निर्ययौ राजा ब्राह्मणैस्तापसैः सह ॥ १-८०-२५॥
dattvā ca pūrave rājyaṃ vanavāsāya dīkṣitaḥ |
purātsa niryayau rājā brāhmaṇaistāpasaiḥ saha || 1-80-25||
MHB 1-80-26
यदोस्तु यादवा जातास्तुर्वसोर्यवनाः सुताः ।
द्रुह्योरपि सुता भोजा अनोस्तु म्लेच्छजातयः ॥ १-८०-२६॥
yadostu yādavā jātāsturvasoryavanāḥ sutāḥ |
druhyorapi sutā bhojā anostu mlecchajātayaḥ || 1-80-26||
MHB 1-80-27
पूरोस्तु पौरवो वंशो यत्र जातोऽसि पार्थिव ।
इदं वर्षसहस्राय राज्यं कारयितुं वशी ॥ १-८०-२७॥
pūrostu pauravo vaṃśo yatra jāto'si pārthiva |
idaṃ varṣasahasrāya rājyaṃ kārayituṃ vaśī || 1-80-27||
Adhyaya: 81/225 (16)
MHB 1-81-1
वैशंपायन उवाच ।
एवं स नाहुषो राजा ययातिः पुत्रमीप्सितम् ।
राज्येऽभिषिच्य मुदितो वानप्रस्थोऽभवन्मुनिः ॥ १-८१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ sa nāhuṣo rājā yayātiḥ putramīpsitam |
rājye'bhiṣicya mudito vānaprastho'bhavanmuniḥ || 1-81-1||
MHB 1-81-2
उषित्वा च वने वासं ब्राह्मणैः सह संश्रितः ।
फलमूलाशनो दान्तो यथा स्वर्गमितो गतः ॥ १-८१-२॥
uṣitvā ca vane vāsaṃ brāhmaṇaiḥ saha saṃśritaḥ |
phalamūlāśano dānto yathā svargamito gataḥ || 1-81-2||
MHB 1-81-3
स गतः सुरवासं तं निवसन्मुदितः सुखम् ।
कालस्य नातिमहतः पुनः शक्रेण पातितः ॥ १-८१-३॥
sa gataḥ suravāsaṃ taṃ nivasanmuditaḥ sukham |
kālasya nātimahataḥ punaḥ śakreṇa pātitaḥ || 1-81-3||
MHB 1-81-4
निपतन्प्रच्युतः स्वर्गादप्राप्तो मेदिनीतलम् ।
स्थित आसीदन्तरिक्षे स तदेति श्रुतं मया ॥ १-८१-४॥
nipatanpracyutaḥ svargādaprāpto medinītalam |
sthita āsīdantarikṣe sa tadeti śrutaṃ mayā || 1-81-4||
MHB 1-81-5
तत एव पुनश्चापि गतः स्वर्गमिति श्रुतिः ।
राज्ञा वसुमता सार्धमष्टकेन च वीर्यवान् ।
प्रतर्दनेन शिबिना समेत्य किल संसदि ॥ १-८१-५॥
tata eva punaścāpi gataḥ svargamiti śrutiḥ |
rājñā vasumatā sārdhamaṣṭakena ca vīryavān |
pratardanena śibinā sametya kila saṃsadi || 1-81-5||
MHB 1-81-6
जनमेजय उवाच ।
कर्मणा केन स दिवं पुनः प्राप्तो महीपतिः ।
सर्वमेतदशेषेण श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।
कथ्यमानं त्वया विप्र विप्रर्षिगणसंनिधौ ॥ १-८१-६॥
janamejaya uvāca |
karmaṇā kena sa divaṃ punaḥ prāpto mahīpatiḥ |
sarvametadaśeṣeṇa śrotumicchāmi tattvataḥ |
kathyamānaṃ tvayā vipra viprarṣigaṇasaṃnidhau || 1-81-6||
MHB 1-81-7
देवराजसमो ह्यासीद्ययातिः पृथिवीपतिः ।
वर्धनः कुरुवंशस्य विभावसुसमद्युतिः ॥ १-८१-७॥
devarājasamo hyāsīdyayātiḥ pṛthivīpatiḥ |
vardhanaḥ kuruvaṃśasya vibhāvasusamadyutiḥ || 1-81-7||
MHB 1-81-8
तस्य विस्तीर्णयशसः सत्यकीर्तेर्महात्मनः ।
चरितं श्रोतुमिच्छामि दिवि चेह च सर्वशः ॥ १-८१-८॥
tasya vistīrṇayaśasaḥ satyakīrtermahātmanaḥ |
caritaṃ śrotumicchāmi divi ceha ca sarvaśaḥ || 1-81-8||
MHB 1-81-9
वैशंपायन उवाच ।
हन्त ते कथयिष्यामि ययातेरुत्तरां कथाम् ।
दिवि चेह च पुण्यार्थां सर्वपापप्रणाशिनीम् ॥ १-८१-९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
hanta te kathayiṣyāmi yayāteruttarāṃ kathām |
divi ceha ca puṇyārthāṃ sarvapāpapraṇāśinīm || 1-81-9||
MHB 1-81-10
ययातिर्नाहुषो राजा पूरुं पुत्रं कनीयसम् ।
राज्येऽभिषिच्य मुदितः प्रवव्राज वनं तदा ॥ १-८१-१०॥
yayātirnāhuṣo rājā pūruṃ putraṃ kanīyasam |
rājye'bhiṣicya muditaḥ pravavrāja vanaṃ tadā || 1-81-10||
MHB 1-81-11
अन्तेषु स विनिक्षिप्य पुत्रान्यदुपुरोगमान् ।
फलमूलाशनो राजा वने संन्यवसच्चिरम् ॥ १-८१-११॥
anteṣu sa vinikṣipya putrānyadupurogamān |
phalamūlāśano rājā vane saṃnyavasacciram || 1-81-11||
MHB 1-81-12
संशितात्मा जितक्रोधस्तर्पयन्पितृदेवताः ।
अग्नींश्च विधिवज्जुह्वन्वानप्रस्थविधानतः ॥ १-८१-१२॥
saṃśitātmā jitakrodhastarpayanpitṛdevatāḥ |
agnīṃśca vidhivajjuhvanvānaprasthavidhānataḥ || 1-81-12||
MHB 1-81-13
अतिथीन्पूजयामास वन्येन हविषा विभुः ।
शिलोञ्छवृत्तिमास्थाय शेषान्नकृतभोजनः ॥ १-८१-१३॥
atithīnpūjayāmāsa vanyena haviṣā vibhuḥ |
śiloñchavṛttimāsthāya śeṣānnakṛtabhojanaḥ || 1-81-13||
MHB 1-81-14
पूर्णं वर्षसहस्रं स एवंवृत्तिरभून्नृपः ।
अब्भक्षः शरदस्त्रिंशदासीन्नियतवाङ्मनाः ॥ १-८१-१४॥
pūrṇaṃ varṣasahasraṃ sa evaṃvṛttirabhūnnṛpaḥ |
abbhakṣaḥ śaradastriṃśadāsīnniyatavāṅmanāḥ || 1-81-14||
MHB 1-81-15
ततश्च वायुभक्षोऽभूत्संवत्सरमतन्द्रितः ।
पञ्चाग्निमध्ये च तपस्तेपे संवत्सरं नृपः ॥ १-८१-१५॥
tataśca vāyubhakṣo'bhūtsaṃvatsaramatandritaḥ |
pañcāgnimadhye ca tapastepe saṃvatsaraṃ nṛpaḥ || 1-81-15||
MHB 1-81-16
एकपादस्थितश्चासीत्षण्मासाननिलाशनः ।
पुण्यकीर्तिस्ततः स्वर्गं जगामावृत्य रोदसी ॥ १-८१-१६॥
ekapādasthitaścāsītṣaṇmāsānanilāśanaḥ |
puṇyakīrtistataḥ svargaṃ jagāmāvṛtya rodasī || 1-81-16||
Adhyaya: 82/225 (13)
MHB 1-82-1
वैशंपायन उवाच ।
स्वर्गतः स तु राजेन्द्रो निवसन्देवसद्मनि ।
पूजितस्त्रिदशैः साध्यैर्मरुद्भिर्वसुभिस्तथा ॥ १-८२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
svargataḥ sa tu rājendro nivasandevasadmani |
pūjitastridaśaiḥ sādhyairmarudbhirvasubhistathā || 1-82-1||
MHB 1-82-2
देवलोकाद्ब्रह्मलोकं संचरन्पुण्यकृद्वशी ।
अवसत्पृथिवीपालो दीर्घकालमिति श्रुतिः ॥ १-८२-२॥
devalokādbrahmalokaṃ saṃcaranpuṇyakṛdvaśī |
avasatpṛthivīpālo dīrghakālamiti śrutiḥ || 1-82-2||
MHB 1-82-3
स कदाचिन्नृपश्रेष्ठो ययातिः शक्रमागमत् ।
कथान्ते तत्र शक्रेण पृष्टः स पृथिवीपतिः ॥ १-८२-३॥
sa kadācinnṛpaśreṣṭho yayātiḥ śakramāgamat |
kathānte tatra śakreṇa pṛṣṭaḥ sa pṛthivīpatiḥ || 1-82-3||
MHB 1-82-4
शक्र उवाच ।
यदा स पूरुस्तव रूपेण राजञ्जरां गृहीत्वा प्रचचार भूमौ ।
तदा राज्यं संप्रदायैव तस्मै त्वया किमुक्तः कथयेह सत्यम् ॥ १-८२-४॥
śakra uvāca |
yadā sa pūrustava rūpeṇa rājañjarāṃ gṛhītvā pracacāra bhūmau |
tadā rājyaṃ saṃpradāyaiva tasmai tvayā kimuktaḥ kathayeha satyam || 1-82-4||
MHB 1-82-5
ययातिरुवाच ।
गङ्गायमुनयोर्मध्ये कृत्स्नोऽयं विषयस्तव ।
मध्ये पृथिव्यास्त्वं राजा भ्रातरोऽन्त्याधिपास्तव ॥ १-८२-५॥
yayātiruvāca |
gaṅgāyamunayormadhye kṛtsno'yaṃ viṣayastava |
madhye pṛthivyāstvaṃ rājā bhrātaro'ntyādhipāstava || 1-82-5||
MHB 1-82-6
अक्रोधनः क्रोधनेभ्यो विशिष्टस्तथा तितिक्षुरतितिक्षोर्विशिष्टः ।
अमानुषेभ्यो मानुषाश्च प्रधाना विद्वांस्तथैवाविदुषः प्रधानः ॥ १-८२-६॥
akrodhanaḥ krodhanebhyo viśiṣṭastathā titikṣuratitikṣorviśiṣṭaḥ |
amānuṣebhyo mānuṣāśca pradhānā vidvāṃstathaivāviduṣaḥ pradhānaḥ || 1-82-6||
MHB 1-82-7
आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षतः ।
आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति ॥ १-८२-७॥
ākruśyamāno nākrośenmanyureva titikṣataḥ |
ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati || 1-82-7||
MHB 1-82-8
नारुंतुदः स्यान्न नृशंसवादी न हीनतः परमभ्याददीत ।
ययास्य वाचा पर उद्विजेत न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम् ॥ १-८२-८॥
nāruṃtudaḥ syānna nṛśaṃsavādī na hīnataḥ paramabhyādadīta |
yayāsya vācā para udvijeta na tāṃ vadedruśatīṃ pāpalokyām || 1-82-8||
MHB 1-82-9
अरुंतुदं पुरुषं रूक्षवाचं वाक्कण्टकैर्वितुदन्तं मनुष्यान् ।
विद्यादलक्ष्मीकतमं जनानां मुखे निबद्धां निरृतिं वहन्तम् ॥ १-८२-९॥
aruṃtudaṃ puruṣaṃ rūkṣavācaṃ vākkaṇṭakairvitudantaṃ manuṣyān |
vidyādalakṣmīkatamaṃ janānāṃ mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam || 1-82-9||
MHB 1-82-10
सद्भिः पुरस्तादभिपूजितः स्यात्सद्भिस्तथा पृष्ठतो रक्षितः स्यात् ।
सदासतामतिवादांस्तितिक्षेत्सतां वृत्तं चाददीतार्यवृत्तः ॥ १-८२-१०॥
sadbhiḥ purastādabhipūjitaḥ syātsadbhistathā pṛṣṭhato rakṣitaḥ syāt |
sadāsatāmativādāṃstitikṣetsatāṃ vṛttaṃ cādadītāryavṛttaḥ || 1-82-10||
MHB 1-82-11
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति यैराहतः शोचति रात्र्यहानि ।
परस्य वा मर्मसु ये पतन्ति तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु ॥ १-८२-११॥
vāksāyakā vadanānniṣpatanti yairāhataḥ śocati rātryahāni |
parasya vā marmasu ye patanti tānpaṇḍito nāvasṛjetpareṣu || 1-82-11||
MHB 1-82-12
न हीदृशं संवननं त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
यथा मैत्री च भूतेषु दानं च मधुरा च वाक् ॥ १-८२-१२॥
na hīdṛśaṃ saṃvananaṃ triṣu lokeṣu vidyate |
yathā maitrī ca bhūteṣu dānaṃ ca madhurā ca vāk || 1-82-12||
MHB 1-82-13
तस्मात्सान्त्वं सदा वाच्यं न वाच्यं परुषं क्वचित् ।
पूज्यान्संपूजयेद्दद्यान्न च याचेत्कदाचन ॥ १-८२-१३॥
tasmātsāntvaṃ sadā vācyaṃ na vācyaṃ paruṣaṃ kvacit |
pūjyānsaṃpūjayeddadyānna ca yācetkadācana || 1-82-13||
Adhyaya: 83/225 (13)
MHB 1-83-1
इन्द्र उवाच ।
सर्वाणि कर्माणि समाप्य राजन्गृहान्परित्यज्य वनं गतोऽसि ।
तत्त्वां पृच्छामि नहुषस्य पुत्र केनासि तुल्यस्तपसा ययाते ॥ १-८३-१॥
indra uvāca |
sarvāṇi karmāṇi samāpya rājangṛhānparityajya vanaṃ gato'si |
tattvāṃ pṛcchāmi nahuṣasya putra kenāsi tulyastapasā yayāte || 1-83-1||
MHB 1-83-2
ययातिरुवाच ।
नाहं देवमनुष्येषु न गन्धर्वमहर्षिषु ।
आत्मनस्तपसा तुल्यं कंचित्पश्यामि वासव ॥ १-८३-२॥
yayātiruvāca |
nāhaṃ devamanuṣyeṣu na gandharvamaharṣiṣu |
ātmanastapasā tulyaṃ kaṃcitpaśyāmi vāsava || 1-83-2||
MHB 1-83-3
इन्द्र उवाच ।
यदावमंस्थाः सदृशः श्रेयसश्च पापीयसश्चाविदितप्रभावः ।
तस्माल्लोका अन्तवन्तस्तवेमे क्षीणे पुण्ये पतितास्यद्य राजन् ॥ १-८३-३॥
indra uvāca |
yadāvamaṃsthāḥ sadṛśaḥ śreyasaśca pāpīyasaścāviditaprabhāvaḥ |
tasmāllokā antavantastaveme kṣīṇe puṇye patitāsyadya rājan || 1-83-3||
MHB 1-83-4
ययातिरुवाच ।
सुरर्षिगन्धर्वनरावमानात्क्षयं गता मे यदि शक्र लोकाः ।
इच्छेयं वै सुरलोकाद्विहीनः सतां मध्ये पतितुं देवराज ॥ १-८३-४॥
yayātiruvāca |
surarṣigandharvanarāvamānātkṣayaṃ gatā me yadi śakra lokāḥ |
iccheyaṃ vai suralokādvihīnaḥ satāṃ madhye patituṃ devarāja || 1-83-4||
MHB 1-83-5
इन्द्र उवाच ।
सतां सकाशे पतितासि राजंश्च्युतः प्रतिष्ठां यत्र लब्धासि भूयः ।
एवं विदित्वा तु पुनर्ययाते न तेऽवमान्याः सदृशः श्रेयसश्च ॥ १-८३-५॥
indra uvāca |
satāṃ sakāśe patitāsi rājaṃścyutaḥ pratiṣṭhāṃ yatra labdhāsi bhūyaḥ |
evaṃ viditvā tu punaryayāte na te'vamānyāḥ sadṛśaḥ śreyasaśca || 1-83-5||
MHB 1-83-6
वैशंपायन उवाच ।
ततः प्रहायामरराजजुष्टान्पुण्याँल्लोकान्पतमानं ययातिम् ।
संप्रेक्ष्य राजर्षिवरोऽष्टकस्तमुवाच सद्धर्मविधानगोप्ता ॥ १-८३-६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ prahāyāmararājajuṣṭānpuṇyā~llokānpatamānaṃ yayātim |
saṃprekṣya rājarṣivaro'ṣṭakastamuvāca saddharmavidhānagoptā || 1-83-6||
MHB 1-83-7
कस्त्वं युवा वासवतुल्यरूपः स्वतेजसा दीप्यमानो यथाग्निः ।
पतस्युदीर्णाम्बुधरान्धकारात्खात्खेचराणां प्रवरो यथार्कः ॥ १-८३-७॥
kastvaṃ yuvā vāsavatulyarūpaḥ svatejasā dīpyamāno yathāgniḥ |
patasyudīrṇāmbudharāndhakārātkhātkhecarāṇāṃ pravaro yathārkaḥ || 1-83-7||
MHB 1-83-8
दृष्ट्वा च त्वां सूर्यपथात्पतन्तं वैश्वानरार्कद्युतिमप्रमेयम् ।
किं नु स्विदेतत्पततीति सर्वे वितर्कयन्तः परिमोहिताः स्मः ॥ १-८३-८॥
dṛṣṭvā ca tvāṃ sūryapathātpatantaṃ vaiśvānarārkadyutimaprameyam |
kiṃ nu svidetatpatatīti sarve vitarkayantaḥ parimohitāḥ smaḥ || 1-83-8||
MHB 1-83-9
दृष्ट्वा च त्वां विष्ठितं देवमार्गे शक्रार्कविष्णुप्रतिमप्रभावम् ।
अभ्युद्गतास्त्वां वयमद्य सर्वे तत्त्वं पाते तव जिज्ञासमानाः ॥ १-८३-९॥
dṛṣṭvā ca tvāṃ viṣṭhitaṃ devamārge śakrārkaviṣṇupratimaprabhāvam |
abhyudgatāstvāṃ vayamadya sarve tattvaṃ pāte tava jijñāsamānāḥ || 1-83-9||
MHB 1-83-10
न चापि त्वां धृष्णुमः प्रष्टुमग्रे न च त्वमस्मान्पृच्छसि ये वयं स्मः ।
तत्त्वां पृच्छामः स्पृहणीयरूपं कस्य त्वं वा किंनिमित्तं त्वमागाः ॥ १-८३-१०॥
na cāpi tvāṃ dhṛṣṇumaḥ praṣṭumagre na ca tvamasmānpṛcchasi ye vayaṃ smaḥ |
tattvāṃ pṛcchāmaḥ spṛhaṇīyarūpaṃ kasya tvaṃ vā kiṃnimittaṃ tvamāgāḥ || 1-83-10||
MHB 1-83-11
भयं तु ते व्येतु विषादमोहौ त्यजाशु देवेन्द्रसमानरूप ।
त्वां वर्तमानं हि सतां सकाशे नालं प्रसोढुं बलहापि शक्रः ॥ १-८३-११॥
bhayaṃ tu te vyetu viṣādamohau tyajāśu devendrasamānarūpa |
tvāṃ vartamānaṃ hi satāṃ sakāśe nālaṃ prasoḍhuṃ balahāpi śakraḥ || 1-83-11||
MHB 1-83-12
सन्तः प्रतिष्ठा हि सुखच्युतानां सतां सदैवामरराजकल्प ।
ते संगताः स्थावरजङ्गमेशाः प्रतिष्ठितस्त्वं सदृशेषु सत्सु ॥ १-८३-१२॥
santaḥ pratiṣṭhā hi sukhacyutānāṃ satāṃ sadaivāmararājakalpa |
te saṃgatāḥ sthāvarajaṅgameśāḥ pratiṣṭhitastvaṃ sadṛśeṣu satsu || 1-83-12||
MHB 1-83-13
प्रभुरग्निः प्रतपने भूमिरावपने प्रभुः ।
प्रभुः सूर्यः प्रकाशित्वे सतां चाभ्यागतः प्रभुः ॥ १-८३-१३॥
prabhuragniḥ pratapane bhūmirāvapane prabhuḥ |
prabhuḥ sūryaḥ prakāśitve satāṃ cābhyāgataḥ prabhuḥ || 1-83-13||
Adhyaya: 84/225 (21)
MHB 1-84-1
ययातिरुवाच ।
अहं ययातिर्नहुषस्य पुत्रः पूरोः पिता सर्वभूतावमानात् ।
प्रभ्रंशितः सुरसिद्धर्षिलोकात्परिच्युतः प्रपताम्यल्पपुण्यः ॥ १-८४-१॥
yayātiruvāca |
ahaṃ yayātirnahuṣasya putraḥ pūroḥ pitā sarvabhūtāvamānāt |
prabhraṃśitaḥ surasiddharṣilokātparicyutaḥ prapatāmyalpapuṇyaḥ || 1-84-1||
MHB 1-84-2
अहं हि पूर्वो वयसा भवद्भ्यस्तेनाभिवादं भवतां न प्रयुञ्जे ।
यो विद्यया तपसा जन्मना वा वृद्धः स पूज्यो भवति द्विजानाम् ॥ १-८४-२॥
ahaṃ hi pūrvo vayasā bhavadbhyastenābhivādaṃ bhavatāṃ na prayuñje |
yo vidyayā tapasā janmanā vā vṛddhaḥ sa pūjyo bhavati dvijānām || 1-84-2||
MHB 1-84-3
अष्टक उवाच ।
अवादीश्चेद्वयसा यः स वृद्ध इति राजन्नाभ्यवदः कथंचित् ।
यो वै विद्वान्वयसा सन्स्म वृद्धः स एव पूज्यो भवति द्विजानाम् ॥ १-८४-३॥
aṣṭaka uvāca |
avādīścedvayasā yaḥ sa vṛddha iti rājannābhyavadaḥ kathaṃcit |
yo vai vidvānvayasā sansma vṛddhaḥ sa eva pūjyo bhavati dvijānām || 1-84-3||
MHB 1-84-4
ययातिरुवाच ।
प्रतिकूलं कर्मणां पापमाहुस्तद्वर्ततेऽप्रवणे पापलोक्यम् ।
सन्तोऽसतां नानुवर्तन्ति चैतद्यथा आत्मैषामनुकूलवादी ॥ १-८४-४॥
yayātiruvāca |
pratikūlaṃ karmaṇāṃ pāpamāhustadvartate'pravaṇe pāpalokyam |
santo'satāṃ nānuvartanti caitadyathā ātmaiṣāmanukūlavādī || 1-84-4||
MHB 1-84-5
अभूद्धनं मे विपुलं महद्वै विचेष्टमानो नाधिगन्ता तदस्मि ।
एवं प्रधार्यात्महिते निविष्टो यो वर्तते स विजानाति जीवन् ॥ १-८४-५॥
abhūddhanaṃ me vipulaṃ mahadvai viceṣṭamāno nādhigantā tadasmi |
evaṃ pradhāryātmahite niviṣṭo yo vartate sa vijānāti jīvan || 1-84-5||
MHB 1-84-6
नानाभावा बहवो जीवलोके दैवाधीना नष्टचेष्टाधिकाराः ।
तत्तत्प्राप्य न विहन्येत धीरो दिष्टं बलीय इति मत्वात्मबुद्ध्या ॥ १-८४-६॥
nānābhāvā bahavo jīvaloke daivādhīnā naṣṭaceṣṭādhikārāḥ |
tattatprāpya na vihanyeta dhīro diṣṭaṃ balīya iti matvātmabuddhyā || 1-84-6||
MHB 1-84-7
सुखं हि जन्तुर्यदि वापि दुःखं दैवाधीनं विन्दति नात्मशक्त्या ।
तस्माद्दिष्टं बलवन्मन्यमानो न संज्वरेन्नापि हृष्येत्कदाचित् ॥ १-८४-७॥
sukhaṃ hi janturyadi vāpi duḥkhaṃ daivādhīnaṃ vindati nātmaśaktyā |
tasmāddiṣṭaṃ balavanmanyamāno na saṃjvarennāpi hṛṣyetkadācit || 1-84-7||
MHB 1-84-8
दुःखे न तप्येन्न सुखेन हृष्येत्समेन वर्तेत सदैव धीरः ।
दिष्टं बलीय इति मन्यमानो न संज्वरेन्नापि हृष्येत्कदाचित् ॥ १-८४-८॥
duḥkhe na tapyenna sukhena hṛṣyetsamena varteta sadaiva dhīraḥ |
diṣṭaṃ balīya iti manyamāno na saṃjvarennāpi hṛṣyetkadācit || 1-84-8||
MHB 1-84-9
भये न मुह्याम्यष्टकाहं कदाचित्संतापो मे मानसो नास्ति कश्चित् ।
धाता यथा मां विदधाति लोके ध्रुवं तथाहं भवितेति मत्वा ॥ १-८४-९॥
bhaye na muhyāmyaṣṭakāhaṃ kadācitsaṃtāpo me mānaso nāsti kaścit |
dhātā yathā māṃ vidadhāti loke dhruvaṃ tathāhaṃ bhaviteti matvā || 1-84-9||
MHB 1-84-10
संस्वेदजा अण्डजा उद्भिदाश्च सरीसृपाः कृमयोऽथाप्सु मत्स्याः ।
तथाश्मानस्तृणकाष्ठं च सर्वं दिष्टक्षये स्वां प्रकृतिं भजन्ते ॥ १-८४-१०॥
saṃsvedajā aṇḍajā udbhidāśca sarīsṛpāḥ kṛmayo'thāpsu matsyāḥ |
tathāśmānastṛṇakāṣṭhaṃ ca sarvaṃ diṣṭakṣaye svāṃ prakṛtiṃ bhajante || 1-84-10||
MHB 1-84-11
अनित्यतां सुखदुःखस्य बुद्ध्वा कस्मात्संतापमष्टकाहं भजेयम् ।
किं कुर्यां वै किं च कृत्वा न तप्ये तस्मात्संतापं वर्जयाम्यप्रमत्तः ॥ १-८४-११॥
anityatāṃ sukhaduḥkhasya buddhvā kasmātsaṃtāpamaṣṭakāhaṃ bhajeyam |
kiṃ kuryāṃ vai kiṃ ca kṛtvā na tapye tasmātsaṃtāpaṃ varjayāmyapramattaḥ || 1-84-11||
MHB 1-84-12
अष्टक उवाच ।
ये ये लोकाः पार्थिवेन्द्र प्रधानास्त्वया भुक्ता यं च कालं यथा च ।
तन्मे राजन्ब्रूहि सर्वं यथावत्क्षेत्रज्ञवद्भाषसे त्वं हि धर्मान् ॥ १-८४-१२॥
aṣṭaka uvāca |
ye ye lokāḥ pārthivendra pradhānāstvayā bhuktā yaṃ ca kālaṃ yathā ca |
tanme rājanbrūhi sarvaṃ yathāvatkṣetrajñavadbhāṣase tvaṃ hi dharmān || 1-84-12||
MHB 1-84-13
ययातिरुवाच ।
राजाहमासमिह सार्वभौमस्ततो लोकान्महतो अजयं वै ।
तत्रावसं वर्षसहस्रमात्रं ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेतः ॥ १-८४-१३॥
yayātiruvāca |
rājāhamāsamiha sārvabhaumastato lokānmahato ajayaṃ vai |
tatrāvasaṃ varṣasahasramātraṃ tato lokaṃ paramasmyabhyupetaḥ || 1-84-13||
MHB 1-84-14
ततः पुरीं पुरुहूतस्य रम्यां सहस्रद्वारां शतयोजनायताम् ।
अध्यावसं वर्षसहस्रमात्रं ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेतः ॥ १-८४-१४॥
tataḥ purīṃ puruhūtasya ramyāṃ sahasradvārāṃ śatayojanāyatām |
adhyāvasaṃ varṣasahasramātraṃ tato lokaṃ paramasmyabhyupetaḥ || 1-84-14||
MHB 1-84-15
ततो दिव्यमजरं प्राप्य लोकं प्रजापतेर्लोकपतेर्दुरापम् ।
तत्रावसं वर्षसहस्रमात्रं ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेतः ॥ १-८४-१५॥
tato divyamajaraṃ prāpya lokaṃ prajāpaterlokapaterdurāpam |
tatrāvasaṃ varṣasahasramātraṃ tato lokaṃ paramasmyabhyupetaḥ || 1-84-15||
MHB 1-84-16
देवस्य देवस्य निवेशने च विजित्य लोकानवसं यथेष्टम् ।
संपूज्यमानस्त्रिदशैः समस्तैस्तुल्यप्रभावद्युतिरीश्वराणाम् ॥ १-८४-१६॥
devasya devasya niveśane ca vijitya lokānavasaṃ yatheṣṭam |
saṃpūjyamānastridaśaiḥ samastaistulyaprabhāvadyutirīśvarāṇām || 1-84-16||
MHB 1-84-17
तथावसं नन्दने कामरूपी संवत्सराणामयुतं शतानाम् ।
सहाप्सरोभिर्विहरन्पुण्यगन्धान्पश्यन्नगान्पुष्पितांश्चारुरूपान् ॥ १-८४-१७॥
tathāvasaṃ nandane kāmarūpī saṃvatsarāṇāmayutaṃ śatānām |
sahāpsarobhirviharanpuṇyagandhānpaśyannagānpuṣpitāṃścārurūpān || 1-84-17||
MHB 1-84-18
तत्रस्थं मां देवसुखेषु सक्तं कालेऽतीते महति ततोऽतिमात्रम् ।
दूतो देवानामब्रवीदुग्ररूपो ध्वंसेत्युच्चैस्त्रिः प्लुतेन स्वरेण ॥ १-८४-१८॥
tatrasthaṃ māṃ devasukheṣu saktaṃ kāle'tīte mahati tato'timātram |
dūto devānāmabravīdugrarūpo dhvaṃsetyuccaistriḥ plutena svareṇa || 1-84-18||
MHB 1-84-19
एतावन्मे विदितं राजसिंह ततो भ्रष्टोऽहं नन्दनात्क्षीणपुण्यः ।
वाचोऽश्रौषं चान्तरिक्षे सुराणामनुक्रोशाच्छोचतां मानवेन्द्र ॥ १-८४-१९॥
etāvanme viditaṃ rājasiṃha tato bhraṣṭo'haṃ nandanātkṣīṇapuṇyaḥ |
vāco'śrauṣaṃ cāntarikṣe surāṇāmanukrośācchocatāṃ mānavendra || 1-84-19||
MHB 1-84-20
अहो कष्टं क्षीणपुण्यो ययातिः पतत्यसौ पुण्यकृत्पुण्यकीर्तिः ।
तानब्रुवं पतमानस्ततोऽहं सतां मध्ये निपतेयं कथं नु ॥ १-८४-२०॥
aho kaṣṭaṃ kṣīṇapuṇyo yayātiḥ patatyasau puṇyakṛtpuṇyakīrtiḥ |
tānabruvaṃ patamānastato'haṃ satāṃ madhye nipateyaṃ kathaṃ nu || 1-84-20||
MHB 1-84-21
तैराख्याता भवतां यज्ञभूमिः समीक्ष्य चैनां त्वरितमुपागतोऽस्मि ।
हविर्गन्धं देशिकं यज्ञभूमेर्धूमापाङ्गं प्रतिगृह्य प्रतीतः ॥ १-८४-२१॥
tairākhyātā bhavatāṃ yajñabhūmiḥ samīkṣya caināṃ tvaritamupāgato'smi |
havirgandhaṃ deśikaṃ yajñabhūmerdhūmāpāṅgaṃ pratigṛhya pratītaḥ || 1-84-21||
Adhyaya: 85/225 (27)
MHB 1-85-1
अष्टक उवाच ।
यदावसो नन्दने कामरूपी संवत्सराणामयुतं शतानाम् ।
किं कारणं कार्तयुगप्रधान हित्वा तत्त्वं वसुधामन्वपद्यः ॥ १-८५-१॥
aṣṭaka uvāca |
yadāvaso nandane kāmarūpī saṃvatsarāṇāmayutaṃ śatānām |
kiṃ kāraṇaṃ kārtayugapradhāna hitvā tattvaṃ vasudhāmanvapadyaḥ || 1-85-1||
MHB 1-85-2
ययातिरुवाच ।
ज्ञातिः सुहृत्स्वजनो यो यथेह क्षीणे वित्ते त्यज्यते मानवैर्हि ।
तथा तत्र क्षीणपुण्यं मनुष्यं त्यजन्ति सद्यः सेश्वरा देवसंघाः ॥ १-८५-२॥
yayātiruvāca |
jñātiḥ suhṛtsvajano yo yatheha kṣīṇe vitte tyajyate mānavairhi |
tathā tatra kṣīṇapuṇyaṃ manuṣyaṃ tyajanti sadyaḥ seśvarā devasaṃghāḥ || 1-85-2||
MHB 1-85-3
अष्टक उवाच ।
कथं तस्मिन्क्षीणपुण्या भवन्ति संमुह्यते मेऽत्र मनोऽतिमात्रम् ।
किंविशिष्टाः कस्य धामोपयान्ति तद्वै ब्रूहि क्षेत्रवित्त्वं मतो मे ॥ १-८५-३॥
aṣṭaka uvāca |
kathaṃ tasminkṣīṇapuṇyā bhavanti saṃmuhyate me'tra mano'timātram |
kiṃviśiṣṭāḥ kasya dhāmopayānti tadvai brūhi kṣetravittvaṃ mato me || 1-85-3||
MHB 1-85-4
ययातिरुवाच ।
इमं भौमं नरकं ते पतन्ति लालप्यमाना नरदेव सर्वे ।
ते कङ्कगोमायुबलाशनार्थं क्षीणा विवृद्धिं बहुधा व्रजन्ति ॥ १-८५-४॥
yayātiruvāca |
imaṃ bhaumaṃ narakaṃ te patanti lālapyamānā naradeva sarve |
te kaṅkagomāyubalāśanārthaṃ kṣīṇā vivṛddhiṃ bahudhā vrajanti || 1-85-4||
MHB 1-85-5
तस्मादेतद्वर्जनीयं नरेण दुष्टं लोके गर्हणीयं च कर्म ।
आख्यातं ते पार्थिव सर्वमेतद्भूयश्चेदानीं वद किं ते वदामि ॥ १-८५-५॥
tasmādetadvarjanīyaṃ nareṇa duṣṭaṃ loke garhaṇīyaṃ ca karma |
ākhyātaṃ te pārthiva sarvametadbhūyaścedānīṃ vada kiṃ te vadāmi || 1-85-5||
MHB 1-85-6
अष्टक उवाच ।
यदा तु तान्वितुदन्ते वयांसि तथा गृध्राः शितिकण्ठाः पतंगाः ।
कथं भवन्ति कथमाभवन्ति न भौममन्यं नरकं शृणोमि ॥ १-८५-६॥
aṣṭaka uvāca |
yadā tu tānvitudante vayāṃsi tathā gṛdhrāḥ śitikaṇṭhāḥ pataṃgāḥ |
kathaṃ bhavanti kathamābhavanti na bhaumamanyaṃ narakaṃ śṛṇomi || 1-85-6||
MHB 1-85-7
ययातिरुवाच ।
ऊर्ध्वं देहात्कर्मणो जृम्भमाणाद्व्यक्तं पृथिव्यामनुसंचरन्ति ।
इमं भौमं नरकं ते पतन्ति नावेक्षन्ते वर्षपूगाननेकान् ॥ १-८५-७॥
yayātiruvāca |
ūrdhvaṃ dehātkarmaṇo jṛmbhamāṇādvyaktaṃ pṛthivyāmanusaṃcaranti |
imaṃ bhaumaṃ narakaṃ te patanti nāvekṣante varṣapūgānanekān || 1-85-7||
MHB 1-85-8
षष्टिं सहस्राणि पतन्ति व्योम्नि तथा अशीतिं परिवत्सराणि ।
तान्वै तुदन्ति प्रपततः प्रपातं भीमा भौमा राक्षसास्तीक्ष्णदंष्ट्राः ॥ १-८५-८॥
ṣaṣṭiṃ sahasrāṇi patanti vyomni tathā aśītiṃ parivatsarāṇi |
tānvai tudanti prapatataḥ prapātaṃ bhīmā bhaumā rākṣasāstīkṣṇadaṃṣṭrāḥ || 1-85-8||
MHB 1-85-9
अष्टक उवाच ।
यदेनसस्ते पततस्तुदन्ति भीमा भौमा राक्षसास्तीक्ष्णदंष्ट्राः ।
कथं भवन्ति कथमाभवन्ति कथंभूता गर्भभूता भवन्ति ॥ १-८५-९॥
aṣṭaka uvāca |
yadenasaste patatastudanti bhīmā bhaumā rākṣasāstīkṣṇadaṃṣṭrāḥ |
kathaṃ bhavanti kathamābhavanti kathaṃbhūtā garbhabhūtā bhavanti || 1-85-9||
MHB 1-85-10
ययातिरुवाच ।
अस्रं रेतः पुष्पफलानुपृक्तमन्वेति तद्वै पुरुषेण सृष्टम् ।
स वै तस्या रज आपद्यते वै स गर्भभूतः समुपैति तत्र ॥ १-८५-१०॥
yayātiruvāca |
asraṃ retaḥ puṣpaphalānupṛktamanveti tadvai puruṣeṇa sṛṣṭam |
sa vai tasyā raja āpadyate vai sa garbhabhūtaḥ samupaiti tatra || 1-85-10||
MHB 1-85-11
वनस्पतींश्चौषधीश्चाविशन्ति अपो वायुं पृथिवीं चान्तरिक्षम् ।
चतुष्पदं द्विपदं चापि सर्वमेवंभूता गर्भभूता भवन्ति ॥ १-८५-११॥
vanaspatīṃścauṣadhīścāviśanti apo vāyuṃ pṛthivīṃ cāntarikṣam |
catuṣpadaṃ dvipadaṃ cāpi sarvamevaṃbhūtā garbhabhūtā bhavanti || 1-85-11||
MHB 1-85-12
अष्टक उवाच ।
अन्यद्वपुर्विदधातीह गर्भ उताहोस्वित्स्वेन कामेन याति ।
आपद्यमानो नरयोनिमेतामाचक्ष्व मे संशयात्प्रब्रवीमि ॥ १-८५-१२॥
aṣṭaka uvāca |
anyadvapurvidadhātīha garbha utāhosvitsvena kāmena yāti |
āpadyamāno narayonimetāmācakṣva me saṃśayātprabravīmi || 1-85-12||
MHB 1-85-13
शरीरदेहादिसमुच्छ्रयं च चक्षुःश्रोत्रे लभते केन संज्ञाम् ।
एतत्तत्त्वं सर्वमाचक्ष्व पृष्टः क्षेत्रज्ञं त्वां तात मन्याम सर्वे ॥ १-८५-१३॥
śarīradehādisamucchrayaṃ ca cakṣuḥśrotre labhate kena saṃjñām |
etattattvaṃ sarvamācakṣva pṛṣṭaḥ kṣetrajñaṃ tvāṃ tāta manyāma sarve || 1-85-13||
MHB 1-85-14
ययातिरुवाच ।
वायुः समुत्कर्षति गर्भयोनिमृतौ रेतः पुष्परसानुपृक्तम् ।
स तत्र तन्मात्रकृताधिकारः क्रमेण संवर्धयतीह गर्भम् ॥ १-८५-१४॥
yayātiruvāca |
vāyuḥ samutkarṣati garbhayonimṛtau retaḥ puṣparasānupṛktam |
sa tatra tanmātrakṛtādhikāraḥ krameṇa saṃvardhayatīha garbham || 1-85-14||
MHB 1-85-15
स जायमानो विगृहीतगात्रः षड्ज्ञाननिष्ठायतनो मनुष्यः ।
स श्रोत्राभ्यां वेदयतीह शब्दं सर्वं रूपं पश्यति चक्षुषा च ॥ १-८५-१५॥
sa jāyamāno vigṛhītagātraḥ ṣaḍjñānaniṣṭhāyatano manuṣyaḥ |
sa śrotrābhyāṃ vedayatīha śabdaṃ sarvaṃ rūpaṃ paśyati cakṣuṣā ca || 1-85-15||
MHB 1-85-16
घ्राणेन गन्धं जिह्वयाथो रसं च त्वचा स्पर्शं मनसा वेद भावम् ।
इत्यष्टकेहोपचितिं च विद्धि महात्मनः प्राणभृतः शरीरे ॥ १-८५-१६॥
ghrāṇena gandhaṃ jihvayātho rasaṃ ca tvacā sparśaṃ manasā veda bhāvam |
ityaṣṭakehopacitiṃ ca viddhi mahātmanaḥ prāṇabhṛtaḥ śarīre || 1-85-16||
MHB 1-85-17
अष्टक उवाच ।
यः संस्थितः पुरुषो दह्यते वा निखन्यते वापि निघृष्यते वा ।
अभावभूतः स विनाशमेत्य केनात्मानं चेतयते पुरस्तात् ॥ १-८५-१७॥
aṣṭaka uvāca |
yaḥ saṃsthitaḥ puruṣo dahyate vā nikhanyate vāpi nighṛṣyate vā |
abhāvabhūtaḥ sa vināśametya kenātmānaṃ cetayate purastāt || 1-85-17||
MHB 1-85-18
ययातिरुवाच ।
हित्वा सोऽसून्सुप्तवन्निष्टनित्वा पुरोधाय सुकृतं दुष्कृतं च ।
अन्यां योनिं पवनाग्रानुसारी हित्वा देहं भजते राजसिंह ॥ १-८५-१८॥
yayātiruvāca |
hitvā so'sūnsuptavanniṣṭanitvā purodhāya sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca |
anyāṃ yoniṃ pavanāgrānusārī hitvā dehaṃ bhajate rājasiṃha || 1-85-18||
MHB 1-85-19
पुण्यां योनिं पुण्यकृतो व्रजन्ति पापां योनिं पापकृतो व्रजन्ति ।
कीटाः पतंगाश्च भवन्ति पापा न मे विवक्षास्ति महानुभाव ॥ १-८५-१९॥
puṇyāṃ yoniṃ puṇyakṛto vrajanti pāpāṃ yoniṃ pāpakṛto vrajanti |
kīṭāḥ pataṃgāśca bhavanti pāpā na me vivakṣāsti mahānubhāva || 1-85-19||
MHB 1-85-20
चतुष्पदा द्विपदाः षट्पदाश्च तथाभूता गर्भभूता भवन्ति ।
आख्यातमेतन्निखिलेन सर्वं भूयस्तु किं पृच्छसि राजसिंह ॥ १-८५-२०॥
catuṣpadā dvipadāḥ ṣaṭpadāśca tathābhūtā garbhabhūtā bhavanti |
ākhyātametannikhilena sarvaṃ bhūyastu kiṃ pṛcchasi rājasiṃha || 1-85-20||
MHB 1-85-21
अष्टक उवाच ।
किं स्वित्कृत्वा लभते तात लोकान्मर्त्यः श्रेष्ठांस्तपसा विद्यया वा ।
तन्मे पृष्टः शंस सर्वं यथावच्छुभाँल्लोकान्येन गच्छेत्क्रमेण ॥ १-८५-२१॥
aṣṭaka uvāca |
kiṃ svitkṛtvā labhate tāta lokānmartyaḥ śreṣṭhāṃstapasā vidyayā vā |
tanme pṛṣṭaḥ śaṃsa sarvaṃ yathāvacchubhā~llokānyena gacchetkrameṇa || 1-85-21||
MHB 1-85-22
ययातिरुवाच ।
तपश्च दानं च शमो दमश्च ह्रीरार्जवं सर्वभूतानुकम्पा ।
नश्यन्ति मानेन तमोऽभिभूताः पुंसः सदैवेति वदन्ति सन्तः ॥ १-८५-२२॥
yayātiruvāca |
tapaśca dānaṃ ca śamo damaśca hrīrārjavaṃ sarvabhūtānukampā |
naśyanti mānena tamo'bhibhūtāḥ puṃsaḥ sadaiveti vadanti santaḥ || 1-85-22||
MHB 1-85-23
अधीयानः पण्डितं मन्यमानो यो विद्यया हन्ति यशः परेषाम् ।
तस्यान्तवन्तश्च भवन्ति लोका न चास्य तद्ब्रह्म फलं ददाति ॥ १-८५-२३॥
adhīyānaḥ paṇḍitaṃ manyamāno yo vidyayā hanti yaśaḥ pareṣām |
tasyāntavantaśca bhavanti lokā na cāsya tadbrahma phalaṃ dadāti || 1-85-23||
MHB 1-85-24
चत्वारि कर्माण्यभयंकराणि भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि ।
मानाग्निहोत्रमुत मानमौनं मानेनाधीतमुत मानयज्ञः ॥ १-८५-२४॥
catvāri karmāṇyabhayaṃkarāṇi bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni |
mānāgnihotramuta mānamaunaṃ mānenādhītamuta mānayajñaḥ || 1-85-24||
MHB 1-85-25
न मान्यमानो मुदमाददीत न संतापं प्राप्नुयाच्चावमानात् ।
सन्तः सतः पूजयन्तीह लोके नासाधवः साधुबुद्धिं लभन्ते ॥ १-८५-२५॥
na mānyamāno mudamādadīta na saṃtāpaṃ prāpnuyāccāvamānāt |
santaḥ sataḥ pūjayantīha loke nāsādhavaḥ sādhubuddhiṃ labhante || 1-85-25||
MHB 1-85-26
इति दद्यादिति यजेदित्यधीयीत मे व्रतम् ।
इत्यस्मिन्नभयान्याहुस्तानि वर्ज्यानि नित्यशः ॥ १-८५-२६॥
iti dadyāditi yajedityadhīyīta me vratam |
ityasminnabhayānyāhustāni varjyāni nityaśaḥ || 1-85-26||
MHB 1-85-27
येनाश्रयं वेदयन्ते पुराणं मनीषिणो मानसमानभक्तम् ।
तन्निःश्रेयस्तैजसं रूपमेत्य परां शान्तिं प्राप्नुयुः प्रेत्य चेह ॥ १-८५-२७॥
yenāśrayaṃ vedayante purāṇaṃ manīṣiṇo mānasamānabhaktam |
tanniḥśreyastaijasaṃ rūpametya parāṃ śāntiṃ prāpnuyuḥ pretya ceha || 1-85-27||
Adhyaya: 86/225 (17)
MHB 1-86-1
अष्टक उवाच ।
चरन्गृहस्थः कथमेति देवान्कथं भिक्षुः कथमाचार्यकर्मा ।
वानप्रस्थः सत्पथे संनिविष्टो बहून्यस्मिन्संप्रति वेदयन्ति ॥ १-८६-१॥
aṣṭaka uvāca |
carangṛhasthaḥ kathameti devānkathaṃ bhikṣuḥ kathamācāryakarmā |
vānaprasthaḥ satpathe saṃniviṣṭo bahūnyasminsaṃprati vedayanti || 1-86-1||
MHB 1-86-2
ययातिरुवाच ।
आहूताध्यायी गुरुकर्मस्वचोद्यः पूर्वोत्थायी चरमं चोपशायी ।
मृदुर्दान्तो धृतिमानप्रमत्तः स्वाध्यायशीलः सिध्यति ब्रह्मचारी ॥ १-८६-२॥
yayātiruvāca |
āhūtādhyāyī gurukarmasvacodyaḥ pūrvotthāyī caramaṃ copaśāyī |
mṛdurdānto dhṛtimānapramattaḥ svādhyāyaśīlaḥ sidhyati brahmacārī || 1-86-2||
MHB 1-86-3
धर्मागतं प्राप्य धनं यजेत दद्यात्सदैवातिथीन्भोजयेच्च ।
अनाददानश्च परैरदत्तं सैषा गृहस्थोपनिषत्पुराणी ॥ १-८६-३॥
dharmāgataṃ prāpya dhanaṃ yajeta dadyātsadaivātithīnbhojayecca |
anādadānaśca parairadattaṃ saiṣā gṛhasthopaniṣatpurāṇī || 1-86-3||
MHB 1-86-4
स्ववीर्यजीवी वृजिनान्निवृत्तो दाता परेभ्यो न परोपतापी ।
तादृङ्मुनिः सिद्धिमुपैति मुख्यां वसन्नरण्ये नियताहारचेष्टः ॥ १-८६-४॥
svavīryajīvī vṛjinānnivṛtto dātā parebhyo na paropatāpī |
tādṛṅmuniḥ siddhimupaiti mukhyāṃ vasannaraṇye niyatāhāraceṣṭaḥ || 1-86-4||
MHB 1-86-5
अशिल्पजीवी नगृहश्च नित्यं जितेन्द्रियः सर्वतो विप्रमुक्तः ।
अनोकसारी लघुरल्पचारश्चरन्देशानेकचरः स भिक्षुः ॥ १-८६-५॥
aśilpajīvī nagṛhaśca nityaṃ jitendriyaḥ sarvato vipramuktaḥ |
anokasārī laghuralpacāraścarandeśānekacaraḥ sa bhikṣuḥ || 1-86-5||
MHB 1-86-6
रात्र्या यया चाभिजिताश्च लोका भवन्ति कामा विजिताः सुखाश्च ।
तामेव रात्रिं प्रयतेत विद्वानरण्यसंस्थो भवितुं यतात्मा ॥ १-८६-६॥
rātryā yayā cābhijitāśca lokā bhavanti kāmā vijitāḥ sukhāśca |
tāmeva rātriṃ prayateta vidvānaraṇyasaṃstho bhavituṃ yatātmā || 1-86-6||
MHB 1-86-7
दशैव पूर्वान्दश चापरांस्तु ज्ञातीन्सहात्मानमथैकविंशम् ।
अरण्यवासी सुकृते दधाति विमुच्यारण्ये स्वशरीरधातून् ॥ १-८६-७॥
daśaiva pūrvāndaśa cāparāṃstu jñātīnsahātmānamathaikaviṃśam |
araṇyavāsī sukṛte dadhāti vimucyāraṇye svaśarīradhātūn || 1-86-7||
MHB 1-86-8
अष्टक उवाच ।
कति स्विदेव मुनयो मौनानि कति चाप्युत ।
भवन्तीति तदाचक्ष्व श्रोतुमिच्छामहे वयम् ॥ १-८६-८॥
aṣṭaka uvāca |
kati svideva munayo maunāni kati cāpyuta |
bhavantīti tadācakṣva śrotumicchāmahe vayam || 1-86-8||
MHB 1-86-9
ययातिरुवाच ।
अरण्ये वसतो यस्य ग्रामो भवति पृष्ठतः ।
ग्रामे वा वसतोऽरण्यं स मुनिः स्याज्जनाधिप ॥ १-८६-९॥
yayātiruvāca |
araṇye vasato yasya grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ |
grāme vā vasato'raṇyaṃ sa muniḥ syājjanādhipa || 1-86-9||
MHB 1-86-10
अष्टक उवाच ।
कथं स्विद्वसतोऽरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः ।
ग्रामे वा वसतोऽरण्यं कथं भवति पृष्ठतः ॥ १-८६-१०॥
aṣṭaka uvāca |
kathaṃ svidvasato'raṇye grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ |
grāme vā vasato'raṇyaṃ kathaṃ bhavati pṛṣṭhataḥ || 1-86-10||
MHB 1-86-11
ययातिरुवाच ।
न ग्राम्यमुपयुञ्जीत य आरण्यो मुनिर्भवेत् ।
तथास्य वसतोऽरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः ॥ १-८६-११॥
yayātiruvāca |
na grāmyamupayuñjīta ya āraṇyo munirbhavet |
tathāsya vasato'raṇye grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ || 1-86-11||
MHB 1-86-12
अनग्निरनिकेतश्च अगोत्रचरणो मुनिः ।
कौपीनाच्छादनं यावत्तावदिच्छेच्च चीवरम् ॥ १-८६-१२॥
anagniraniketaśca agotracaraṇo muniḥ |
kaupīnācchādanaṃ yāvattāvadicchecca cīvaram || 1-86-12||
MHB 1-86-13
यावत्प्राणाभिसंधानं तावदिच्छेच्च भोजनम् ।
तथास्य वसतो ग्रामेऽरण्यं भवति पृष्ठतः ॥ १-८६-१३॥
yāvatprāṇābhisaṃdhānaṃ tāvadicchecca bhojanam |
tathāsya vasato grāme'raṇyaṃ bhavati pṛṣṭhataḥ || 1-86-13||
MHB 1-86-14
यस्तु कामान्परित्यज्य त्यक्तकर्मा जितेन्द्रियः ।
आतिष्ठेत मुनिर्मौनं स लोके सिद्धिमाप्नुयात् ॥ १-८६-१४॥
yastu kāmānparityajya tyaktakarmā jitendriyaḥ |
ātiṣṭheta munirmaunaṃ sa loke siddhimāpnuyāt || 1-86-14||
MHB 1-86-15
धौतदन्तं कृत्तनखं सदा स्नातमलंकृतम् ।
असितं सितकर्मस्थं कस्तं नार्चितुमर्हति ॥ १-८६-१५॥
dhautadantaṃ kṛttanakhaṃ sadā snātamalaṃkṛtam |
asitaṃ sitakarmasthaṃ kastaṃ nārcitumarhati || 1-86-15||
MHB 1-86-16
तपसा कर्शितः क्षामः क्षीणमांसास्थिशोणितः ।
यदा भवति निर्द्वन्द्वो मुनिर्मौनं समास्थितः ।
अथ लोकमिमं जित्वा लोकं विजयते परम् ॥ १-८६-१६॥
tapasā karśitaḥ kṣāmaḥ kṣīṇamāṃsāsthiśoṇitaḥ |
yadā bhavati nirdvandvo munirmaunaṃ samāsthitaḥ |
atha lokamimaṃ jitvā lokaṃ vijayate param || 1-86-16||
MHB 1-86-17
आस्येन तु यदाहारं गोवन्मृगयते मुनिः ।
अथास्य लोकः पूर्वो यः सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १-८६-१७॥
āsyena tu yadāhāraṃ govanmṛgayate muniḥ |
athāsya lokaḥ pūrvo yaḥ so'mṛtatvāya kalpate || 1-86-17||
Adhyaya: 87/225 (18)
MHB 1-87-1
अष्टक उवाच ।
कतरस्त्वेतयोः पूर्वं देवानामेति सात्म्यताम् ।
उभयोर्धावतो राजन्सूर्याचन्द्रमसोरिव ॥ १-८७-१॥
aṣṭaka uvāca |
katarastvetayoḥ pūrvaṃ devānāmeti sātmyatām |
ubhayordhāvato rājansūryācandramasoriva || 1-87-1||
MHB 1-87-2
ययातिरुवाच ।
अनिकेतो गृहस्थेषु कामवृत्तेषु संयतः ।
ग्राम एव वसन्भिक्षुस्तयोः पूर्वतरं गतः ॥ १-८७-२॥
yayātiruvāca |
aniketo gṛhastheṣu kāmavṛtteṣu saṃyataḥ |
grāma eva vasanbhikṣustayoḥ pūrvataraṃ gataḥ || 1-87-2||
MHB 1-87-3
अप्राप्य दीर्घमायुस्तु यः प्राप्तो विकृतिं चरेत् ।
तप्येत यदि तत्कृत्वा चरेत्सोऽन्यत्ततस्तपः ॥ १-८७-३॥
aprāpya dīrghamāyustu yaḥ prāpto vikṛtiṃ caret |
tapyeta yadi tatkṛtvā caretso'nyattatastapaḥ || 1-87-3||
MHB 1-87-4
यद्वै नृशंसं तदपथ्यमाहुर्यः सेवते धर्ममनर्थबुद्धिः ।
अस्वोऽप्यनीशश्च तथैव राजंस्तदार्जवं स समाधिस्तदार्यम् ॥ १-८७-४॥
yadvai nṛśaṃsaṃ tadapathyamāhuryaḥ sevate dharmamanarthabuddhiḥ |
asvo'pyanīśaśca tathaiva rājaṃstadārjavaṃ sa samādhistadāryam || 1-87-4||
MHB 1-87-5
अष्टक उवाच ।
केनासि दूतः प्रहितोऽद्य राजन्युवा स्रग्वी दर्शनीयः सुवर्चाः ।
कुत आगतः कतरस्यां दिशि त्वमुताहोस्वित्पार्थिवं स्थानमस्ति ॥ १-८७-५॥
aṣṭaka uvāca |
kenāsi dūtaḥ prahito'dya rājanyuvā sragvī darśanīyaḥ suvarcāḥ |
kuta āgataḥ katarasyāṃ diśi tvamutāhosvitpārthivaṃ sthānamasti || 1-87-5||
MHB 1-87-6
ययातिरुवाच ।
इमं भौमं नरकं क्षीणपुण्यः प्रवेष्टुमुर्वीं गगनाद्विप्रकीर्णः ।
उक्त्वाहं वः प्रपतिष्याम्यनन्तरं त्वरन्ति मां ब्राह्मणा लोकपालाः ॥ १-८७-६॥
yayātiruvāca |
imaṃ bhaumaṃ narakaṃ kṣīṇapuṇyaḥ praveṣṭumurvīṃ gaganādviprakīrṇaḥ |
uktvāhaṃ vaḥ prapatiṣyāmyanantaraṃ tvaranti māṃ brāhmaṇā lokapālāḥ || 1-87-6||
MHB 1-87-7
सतां सकाशे तु वृतः प्रपातस्ते संगता गुणवन्तश्च सर्वे ।
शक्राच्च लब्धो हि वरो मयैष पतिष्यता भूमितले नरेन्द्र ॥ १-८७-७॥
satāṃ sakāśe tu vṛtaḥ prapātaste saṃgatā guṇavantaśca sarve |
śakrācca labdho hi varo mayaiṣa patiṣyatā bhūmitale narendra || 1-87-7||
MHB 1-87-8
अष्टक उवाच ।
पृच्छामि त्वां मा प्रपत प्रपातं यदि लोकाः पार्थिव सन्ति मेऽत्र ।
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये ॥ १-८७-८॥
aṣṭaka uvāca |
pṛcchāmi tvāṃ mā prapata prapātaṃ yadi lokāḥ pārthiva santi me'tra |
yadyantarikṣe yadi vā divi śritāḥ kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye || 1-87-8||
MHB 1-87-9
ययातिरुवाच ।
यावत्पृथिव्यां विहितं गवाश्वं सहारण्यैः पशुभिः पर्वतैश्च ।
तावल्लोका दिवि ते संस्थिता वै तथा विजानीहि नरेन्द्रसिंह ॥ १-८७-९॥
yayātiruvāca |
yāvatpṛthivyāṃ vihitaṃ gavāśvaṃ sahāraṇyaiḥ paśubhiḥ parvataiśca |
tāvallokā divi te saṃsthitā vai tathā vijānīhi narendrasiṃha || 1-87-9||
MHB 1-87-10
अष्टक उवाच ।
तांस्ते ददामि मा प्रपत प्रपातं ये मे लोका दिवि राजेन्द्र सन्ति ।
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रितास्तानाक्रम क्षिप्रममित्रसाह ॥ १-८७-१०॥
aṣṭaka uvāca |
tāṃste dadāmi mā prapata prapātaṃ ye me lokā divi rājendra santi |
yadyantarikṣe yadi vā divi śritāstānākrama kṣipramamitrasāha || 1-87-10||
MHB 1-87-11
ययातिरुवाच ।
नास्मद्विधोऽब्राह्मणो ब्रह्मविच्च प्रतिग्रहे वर्तते राजमुख्य ।
यथा प्रदेयं सततं द्विजेभ्यस्तथाददं पूर्वमहं नरेन्द्र ॥ १-८७-११॥
yayātiruvāca |
nāsmadvidho'brāhmaṇo brahmavicca pratigrahe vartate rājamukhya |
yathā pradeyaṃ satataṃ dvijebhyastathādadaṃ pūrvamahaṃ narendra || 1-87-11||
MHB 1-87-12
नाब्राह्मणः कृपणो जातु जीवेद्या चापि स्याद्ब्राह्मणी वीरपत्नी ।
सोऽहं यदैवाकृतपूर्वं चरेयं विवित्समानः किमु तत्र साधु ॥ १-८७-१२॥
nābrāhmaṇaḥ kṛpaṇo jātu jīvedyā cāpi syādbrāhmaṇī vīrapatnī |
so'haṃ yadaivākṛtapūrvaṃ careyaṃ vivitsamānaḥ kimu tatra sādhu || 1-87-12||
MHB 1-87-13
प्रतर्दन उवाच ।
पृच्छामि त्वां स्पृहणीयरूप प्रतर्दनोऽहं यदि मे सन्ति लोकाः ।
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये ॥ १-८७-१३॥
pratardana uvāca |
pṛcchāmi tvāṃ spṛhaṇīyarūpa pratardano'haṃ yadi me santi lokāḥ |
yadyantarikṣe yadi vā divi śritāḥ kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye || 1-87-13||
MHB 1-87-14
ययातिरुवाच ।
सन्ति लोका बहवस्ते नरेन्द्र अप्येकैकः सप्त सप्ताप्यहानि ।
मधुच्युतो घृतपृक्ता विशोकास्ते नान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति ॥ १-८७-१४॥
yayātiruvāca |
santi lokā bahavaste narendra apyekaikaḥ sapta saptāpyahāni |
madhucyuto ghṛtapṛktā viśokāste nāntavantaḥ pratipālayanti || 1-87-14||
MHB 1-87-15
प्रतर्दन उवाच ।
तांस्ते ददामि मा प्रपत प्रपातं ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु ।
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रितास्तानाक्रम क्षिप्रमपेतमोहः ॥ १-८७-१५॥
pratardana uvāca |
tāṃste dadāmi mā prapata prapātaṃ ye me lokāstava te vai bhavantu |
yadyantarikṣe yadi vā divi śritāstānākrama kṣipramapetamohaḥ || 1-87-15||
MHB 1-87-16
ययातिरुवाच ।
न तुल्यतेजाः सुकृतं कामयेत योगक्षेमं पार्थिव पार्थिवः सन् ।
दैवादेशादापदं प्राप्य विद्वांश्चरेन्नृशंसं न हि जातु राजा ॥ १-८७-१६॥
yayātiruvāca |
na tulyatejāḥ sukṛtaṃ kāmayeta yogakṣemaṃ pārthiva pārthivaḥ san |
daivādeśādāpadaṃ prāpya vidvāṃścarennṛśaṃsaṃ na hi jātu rājā || 1-87-16||
MHB 1-87-17
धर्म्यं मार्गं चेतयानो यशस्यं कुर्यान्नृपो धर्ममवेक्षमाणः ।
न मद्विधो धर्मबुद्धिः प्रजानन्कुर्यादेवं कृपणं मां यथात्थ ॥ १-८७-१७॥
dharmyaṃ mārgaṃ cetayāno yaśasyaṃ kuryānnṛpo dharmamavekṣamāṇaḥ |
na madvidho dharmabuddhiḥ prajānankuryādevaṃ kṛpaṇaṃ māṃ yathāttha || 1-87-17||
MHB 1-87-18
कुर्यामपूर्वं न कृतं यदन्यैर्विवित्समानः किमु तत्र साधु ।
ब्रुवाणमेवं नृपतिं ययातिं नृपोत्तमो वसुमनाब्रवीत्तम् ॥ १-८७-१८॥
kuryāmapūrvaṃ na kṛtaṃ yadanyairvivitsamānaḥ kimu tatra sādhu |
bruvāṇamevaṃ nṛpatiṃ yayātiṃ nṛpottamo vasumanābravīttam || 1-87-18||
Adhyaya: 88/225 (26)
MHB 1-88-1
वसुमना उवाच ।
पृच्छामि त्वां वसुमना रौशदश्विर्यद्यस्ति लोको दिवि मह्यं नरेन्द्र ।
यद्यन्तरिक्षे प्रथितो महात्मन्क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये ॥ १-८८-१॥
vasumanā uvāca |
pṛcchāmi tvāṃ vasumanā rauśadaśviryadyasti loko divi mahyaṃ narendra |
yadyantarikṣe prathito mahātmankṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye || 1-88-1||
MHB 1-88-2
ययातिरुवाच ।
यदन्तरिक्षं पृथिवी दिशश्च यत्तेजसा तपते भानुमांश्च ।
लोकास्तावन्तो दिवि संस्थिता वै ते नान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति ॥ १-८८-२॥
yayātiruvāca |
yadantarikṣaṃ pṛthivī diśaśca yattejasā tapate bhānumāṃśca |
lokāstāvanto divi saṃsthitā vai te nāntavantaḥ pratipālayanti || 1-88-2||
MHB 1-88-3
वसुमना उवाच ।
तांस्ते ददामि पत मा प्रपातं ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु ।
क्रीणीष्वैनांस्तृणकेनापि राजन्प्रतिग्रहस्ते यदि सम्यक्प्रदुष्टः ॥ १-८८-३॥
vasumanā uvāca |
tāṃste dadāmi pata mā prapātaṃ ye me lokāstava te vai bhavantu |
krīṇīṣvaināṃstṛṇakenāpi rājanpratigrahaste yadi samyakpraduṣṭaḥ || 1-88-3||
MHB 1-88-4
ययातिरुवाच ।
न मिथ्याहं विक्रयं वै स्मरामि वृथा गृहीतं शिशुकाच्छङ्कमानः ।
कुर्यां न चैवाकृतपूर्वमन्यैर्विवित्समानः किमु तत्र साधु ॥ १-८८-४॥
yayātiruvāca |
na mithyāhaṃ vikrayaṃ vai smarāmi vṛthā gṛhītaṃ śiśukācchaṅkamānaḥ |
kuryāṃ na caivākṛtapūrvamanyairvivitsamānaḥ kimu tatra sādhu || 1-88-4||
MHB 1-88-5
वसुमना उवाच ।
तांस्त्वं लोकान्प्रतिपद्यस्व राजन्मया दत्तान्यदि नेष्टः क्रयस्ते ।
अहं न तान्वै प्रतिगन्ता नरेन्द्र सर्वे लोकास्तव ते वै भवन्तु ॥ १-८८-५॥
vasumanā uvāca |
tāṃstvaṃ lokānpratipadyasva rājanmayā dattānyadi neṣṭaḥ krayaste |
ahaṃ na tānvai pratigantā narendra sarve lokāstava te vai bhavantu || 1-88-5||
MHB 1-88-6
शिबिरुवाच ।
पृच्छामि त्वां शिबिरौशीनरोऽहं ममापि लोका यदि सन्तीह तात ।
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये ॥ १-८८-६॥
śibiruvāca |
pṛcchāmi tvāṃ śibirauśīnaro'haṃ mamāpi lokā yadi santīha tāta |
yadyantarikṣe yadi vā divi śritāḥ kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye || 1-88-6||
MHB 1-88-7
ययातिरुवाच ।
न त्वं वाचा हृदयेनापि विद्वन्परीप्समानान्नावमंस्था नरेन्द्र ।
तेनानन्ता दिवि लोकाः श्रितास्ते विद्युद्रूपाः स्वनवन्तो महान्तः ॥ १-८८-७॥
yayātiruvāca |
na tvaṃ vācā hṛdayenāpi vidvanparīpsamānānnāvamaṃsthā narendra |
tenānantā divi lokāḥ śritāste vidyudrūpāḥ svanavanto mahāntaḥ || 1-88-7||
MHB 1-88-8
शिबिरुवाच ।
तांस्त्वं लोकान्प्रतिपद्यस्व राजन्मया दत्तान्यदि नेष्टः क्रयस्ते ।
न चाहं तान्प्रतिपत्स्येह दत्त्वा यत्र गत्वा त्वमुपास्से ह लोकान् ॥ १-८८-८॥
śibiruvāca |
tāṃstvaṃ lokānpratipadyasva rājanmayā dattānyadi neṣṭaḥ krayaste |
na cāhaṃ tānpratipatsyeha dattvā yatra gatvā tvamupāsse ha lokān || 1-88-8||
MHB 1-88-9
ययातिरुवाच ।
यथा त्वमिन्द्रप्रतिमप्रभावस्ते चाप्यनन्ता नरदेव लोकाः ।
तथाद्य लोके न रमेऽन्यदत्ते तस्माच्छिबे नाभिनन्दामि दायम् ॥ १-८८-९॥
yayātiruvāca |
yathā tvamindrapratimaprabhāvaste cāpyanantā naradeva lokāḥ |
tathādya loke na rame'nyadatte tasmācchibe nābhinandāmi dāyam || 1-88-9||
MHB 1-88-10
अष्टक उवाच ।
न चेदेकैकशो राजँल्लोकान्नः प्रतिनन्दसि ।
सर्वे प्रदाय भवते गन्तारो नरकं वयम् ॥ १-८८-१०॥
aṣṭaka uvāca |
na cedekaikaśo rāja~llokānnaḥ pratinandasi |
sarve pradāya bhavate gantāro narakaṃ vayam || 1-88-10||
MHB 1-88-11
ययातिरुवाच ।
यदर्हाय ददध्वं तत्सन्तः सत्यानृशंस्यतः ।
अहं तु नाभिधृष्णोमि यत्कृतं न मया पुरा ॥ १-८८-११॥
yayātiruvāca |
yadarhāya dadadhvaṃ tatsantaḥ satyānṛśaṃsyataḥ |
ahaṃ tu nābhidhṛṣṇomi yatkṛtaṃ na mayā purā || 1-88-11||
MHB 1-88-12
अष्टक उवाच ।
कस्यैते प्रतिदृश्यन्ते रथाः पञ्च हिरण्मयाः ।
उच्चैः सन्तः प्रकाशन्ते ज्वलन्तोऽग्निशिखा इव ॥ १-८८-१२॥
aṣṭaka uvāca |
kasyaite pratidṛśyante rathāḥ pañca hiraṇmayāḥ |
uccaiḥ santaḥ prakāśante jvalanto'gniśikhā iva || 1-88-12||
MHB 1-88-13
ययातिरुवाच ।
युष्मानेते हि वक्ष्यन्ति रथाः पञ्च हिरण्मयाः ।
उच्चैः सन्तः प्रकाशन्ते ज्वलन्तोऽग्निशिखा इव ॥ १-८८-१३॥
yayātiruvāca |
yuṣmānete hi vakṣyanti rathāḥ pañca hiraṇmayāḥ |
uccaiḥ santaḥ prakāśante jvalanto'gniśikhā iva || 1-88-13||
MHB 1-88-14
अष्टक उवाच ।
आतिष्ठस्व रथं राजन्विक्रमस्व विहायसा ।
वयमप्यनुयास्यामो यदा कालो भविष्यति ॥ १-८८-१४॥
aṣṭaka uvāca |
ātiṣṭhasva rathaṃ rājanvikramasva vihāyasā |
vayamapyanuyāsyāmo yadā kālo bhaviṣyati || 1-88-14||
MHB 1-88-15
ययातिरुवाच ।
सर्वैरिदानीं गन्तव्यं सहस्वर्गजितो वयम् ।
एष नो विरजाः पन्था दृश्यते देवसद्मनः ॥ १-८८-१५॥
yayātiruvāca |
sarvairidānīṃ gantavyaṃ sahasvargajito vayam |
eṣa no virajāḥ panthā dṛśyate devasadmanaḥ || 1-88-15||
MHB 1-88-16
वैशंपायन उवाच ।
तेऽधिरुह्य रथान्सर्वे प्रयाता नृपसत्तमाः ।
आक्रमन्तो दिवं भाभिर्धर्मेणावृत्य रोदसी ॥ १-८८-१६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
te'dhiruhya rathānsarve prayātā nṛpasattamāḥ |
ākramanto divaṃ bhābhirdharmeṇāvṛtya rodasī || 1-88-16||
MHB 1-88-17
अष्टक उवाच ।
अहं मन्ये पूर्वमेकोऽस्मि गन्ता सखा चेन्द्रः सर्वथा मे महात्मा ।
कस्मादेवं शिबिरौशीनरोऽयमेकोऽत्यगात्सर्ववेगेन वाहान् ॥ १-८८-१७॥
aṣṭaka uvāca |
ahaṃ manye pūrvameko'smi gantā sakhā cendraḥ sarvathā me mahātmā |
kasmādevaṃ śibirauśīnaro'yameko'tyagātsarvavegena vāhān || 1-88-17||
MHB 1-88-18
ययातिरुवाच ।
अददाद्देवयानाय यावद्वित्तमविन्दत ।
उशीनरस्य पुत्रोऽयं तस्माच्छ्रेष्ठो हि नः शिबिः ॥ १-८८-१८॥
yayātiruvāca |
adadāddevayānāya yāvadvittamavindata |
uśīnarasya putro'yaṃ tasmācchreṣṭho hi naḥ śibiḥ || 1-88-18||
MHB 1-88-19
दानं तपः सत्यमथापि धर्मो ह्रीः श्रीः क्षमा सौम्य तथा तितिक्षा ।
राजन्नेतान्यप्रतिमस्य राज्ञः शिबेः स्थितान्यनृशंसस्य बुद्ध्या ।
एवंवृत्तो ह्रीनिषेधश्च यस्मात्तस्माच्छिबिरत्यगाद्वै रथेन ॥ १-८८-१९॥
dānaṃ tapaḥ satyamathāpi dharmo hrīḥ śrīḥ kṣamā saumya tathā titikṣā |
rājannetānyapratimasya rājñaḥ śibeḥ sthitānyanṛśaṃsasya buddhyā |
evaṃvṛtto hrīniṣedhaśca yasmāttasmācchibiratyagādvai rathena || 1-88-19||
MHB 1-88-20
वैशंपायन उवाच ।
अथाष्टकः पुनरेवान्वपृच्छन्मातामहं कौतुकादिन्द्रकल्पम् ।
पृच्छामि त्वां नृपते ब्रूहि सत्यं कुतश्च कस्यासि सुतश्च कस्य ।
कृतं त्वया यद्धि न तस्य कर्ता लोके त्वदन्यः क्षत्रियो ब्राह्मणो वा ॥ १-८८-२०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
athāṣṭakaḥ punarevānvapṛcchanmātāmahaṃ kautukādindrakalpam |
pṛcchāmi tvāṃ nṛpate brūhi satyaṃ kutaśca kasyāsi sutaśca kasya |
kṛtaṃ tvayā yaddhi na tasya kartā loke tvadanyaḥ kṣatriyo brāhmaṇo vā || 1-88-20||
MHB 1-88-21
ययातिरुवाच ।
ययातिरस्मि नहुषस्य पुत्रः पूरोः पिता सार्वभौमस्त्विहासम् ।
गुह्यमर्थं मामकेभ्यो ब्रवीमि मातामहोऽहं भवतां प्रकाशः ॥ १-८८-२१॥
yayātiruvāca |
yayātirasmi nahuṣasya putraḥ pūroḥ pitā sārvabhaumastvihāsam |
guhyamarthaṃ māmakebhyo bravīmi mātāmaho'haṃ bhavatāṃ prakāśaḥ || 1-88-21||
MHB 1-88-22
सर्वामिमां पृथिवीं निर्जिगाय प्रस्थे बद्ध्वा ह्यददं ब्राह्मणेभ्यः ।
मेध्यानश्वानेकशफान्सुरूपांस्तदा देवाः पुण्यभाजो भवन्ति ॥ १-८८-२२॥
sarvāmimāṃ pṛthivīṃ nirjigāya prasthe baddhvā hyadadaṃ brāhmaṇebhyaḥ |
medhyānaśvānekaśaphānsurūpāṃstadā devāḥ puṇyabhājo bhavanti || 1-88-22||
MHB 1-88-23
अदामहं पृथिवीं ब्राह्मणेभ्यः पूर्णामिमामखिलां वाहनस्य ।
गोभिः सुवर्णेन धनैश्च मुख्यैस्तत्रासन्गाः शतमर्बुदानि ॥ १-८८-२३॥
adāmahaṃ pṛthivīṃ brāhmaṇebhyaḥ pūrṇāmimāmakhilāṃ vāhanasya |
gobhiḥ suvarṇena dhanaiśca mukhyaistatrāsangāḥ śatamarbudāni || 1-88-23||
MHB 1-88-24
सत्येन मे द्यौश्च वसुंधरा च तथैवाग्निर्ज्वलते मानुषेषु ।
न मे वृथा व्याहृतमेव वाक्यं सत्यं हि सन्तः प्रतिपूजयन्ति ।
सर्वे च देवा मुनयश्च लोकाः सत्येन पूज्या इति मे मनोगतम् ॥ १-८८-२४॥
satyena me dyauśca vasuṃdharā ca tathaivāgnirjvalate mānuṣeṣu |
na me vṛthā vyāhṛtameva vākyaṃ satyaṃ hi santaḥ pratipūjayanti |
sarve ca devā munayaśca lokāḥ satyena pūjyā iti me manogatam || 1-88-24||
MHB 1-88-25
यो नः स्वर्गजितः सर्वान्यथावृत्तं निवेदयेत् ।
अनसूयुर्द्विजाग्रेभ्यः स लभेन्नः सलोकताम् ॥ १-८८-२५॥
yo naḥ svargajitaḥ sarvānyathāvṛttaṃ nivedayet |
anasūyurdvijāgrebhyaḥ sa labhennaḥ salokatām || 1-88-25||
MHB 1-88-26
वैशंपायन उवाच ।
एवं राजा स महात्मा ह्यतीव स्वैर्दौहित्रैस्तारितोऽमित्रसाहः ।
त्यक्त्वा महीं परमोदारकर्मा स्वर्गं गतः कर्मभिर्व्याप्य पृथ्वीम् ॥ १-८८-२६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ rājā sa mahātmā hyatīva svairdauhitraistārito'mitrasāhaḥ |
tyaktvā mahīṃ paramodārakarmā svargaṃ gataḥ karmabhirvyāpya pṛthvīm || 1-88-26||
Adhyaya: 89/225 (55)
MHB 1-89-1
जनमेजय उवाच ।
भगवञ्श्रोतुमिच्छामि पूरोर्वंशकरान्नृपान् ।
यद्वीर्या यादृशाश्चैव यावन्तो यत्पराक्रमाः ॥ १-८९-१॥
janamejaya uvāca |
bhagavañśrotumicchāmi pūrorvaṃśakarānnṛpān |
yadvīryā yādṛśāścaiva yāvanto yatparākramāḥ || 1-89-1||
MHB 1-89-2
न ह्यस्मिञ्शीलहीनो वा निर्वीर्यो वा नराधिपः ।
प्रजाविरहितो वापि भूतपूर्वः कदाचन ॥ १-८९-२॥
na hyasmiñśīlahīno vā nirvīryo vā narādhipaḥ |
prajāvirahito vāpi bhūtapūrvaḥ kadācana || 1-89-2||
MHB 1-89-3
तेषां प्रथितवृत्तानां राज्ञां विज्ञानशालिनाम् ।
चरितं श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण तपोधन ॥ १-८९-३॥
teṣāṃ prathitavṛttānāṃ rājñāṃ vijñānaśālinām |
caritaṃ śrotumicchāmi vistareṇa tapodhana || 1-89-3||
MHB 1-89-4
वैशंपायन उवाच ।
हन्त ते कथयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
पूरोर्वंशधरान्वीराञ्शक्रप्रतिमतेजसः ॥ १-८९-४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
hanta te kathayiṣyāmi yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
pūrorvaṃśadharānvīrāñśakrapratimatejasaḥ || 1-89-4||
MHB 1-89-5
प्रवीरेश्वररौद्राश्वास्त्रयः पुत्रा महारथाः ।
पूरोः पौष्ट्यामजायन्त प्रवीरस्तत्र वंशकृत् ॥ १-८९-५॥
pravīreśvararaudrāśvāstrayaḥ putrā mahārathāḥ |
pūroḥ pauṣṭyāmajāyanta pravīrastatra vaṃśakṛt || 1-89-5||
MHB 1-89-6
मनस्युरभवत्तस्माच्छूरः श्येनीसुतः प्रभुः ।
पृथिव्याश्चतुरन्ताया गोप्ता राजीवलोचनः ॥ १-८९-६॥
manasyurabhavattasmācchūraḥ śyenīsutaḥ prabhuḥ |
pṛthivyāścaturantāyā goptā rājīvalocanaḥ || 1-89-6||
MHB 1-89-7
सुभ्रूः संहननो वाग्मी सौवीरीतनयास्त्रयः ।
मनस्योरभवन्पुत्राः शूराः सर्वे महारथाः ॥ १-८९-७॥
subhrūḥ saṃhanano vāgmī sauvīrītanayāstrayaḥ |
manasyorabhavanputrāḥ śūrāḥ sarve mahārathāḥ || 1-89-7||
MHB 1-89-8
रौद्राश्वस्य महेष्वासा दशाप्सरसि सूनवः ।
यज्वानो जज्ञिरे शूराः प्रजावन्तो बहुश्रुताः ।
सर्वे सर्वास्त्रविद्वांसः सर्वे धर्मपरायणाः ॥ १-८९-८॥
raudrāśvasya maheṣvāsā daśāpsarasi sūnavaḥ |
yajvāno jajñire śūrāḥ prajāvanto bahuśrutāḥ |
sarve sarvāstravidvāṃsaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ || 1-89-8||
MHB 1-89-9
ऋचेपुरथ कक्षेपुः कृकणेपुश्च वीर्यवान् ।
स्थण्डिलेपुर्वनेपुश्च स्थलेपुश्च महारथः ॥ १-८९-९॥
ṛcepuratha kakṣepuḥ kṛkaṇepuśca vīryavān |
sthaṇḍilepurvanepuśca sthalepuśca mahārathaḥ || 1-89-9||
MHB 1-89-10
तेजेपुर्बलवान्धीमान्सत्येपुश्चेन्द्रविक्रमः ।
धर्मेपुः संनतेपुश्च दशमो देवविक्रमः ।
अनाधृष्टिसुतास्तात राजसूयाश्वमेधिनः ॥ १-८९-१०॥
tejepurbalavāndhīmānsatyepuścendravikramaḥ |
dharmepuḥ saṃnatepuśca daśamo devavikramaḥ |
anādhṛṣṭisutāstāta rājasūyāśvamedhinaḥ || 1-89-10||
MHB 1-89-11
मतिनारस्ततो राजा विद्वांश्चर्चेपुतोऽभवत् ।
मतिनारसुता राजंश्चत्वारोऽमितविक्रमाः ।
तंसुर्महानतिरथो द्रुह्युश्चाप्रतिमद्युतिः ॥ १-८९-११॥
matinārastato rājā vidvāṃścarceputo'bhavat |
matinārasutā rājaṃścatvāro'mitavikramāḥ |
taṃsurmahānatiratho druhyuścāpratimadyutiḥ || 1-89-11||
MHB 1-89-12
तेषां तंसुर्महावीर्यः पौरवं वंशमुद्वहन् ।
आजहार यशो दीप्तं जिगाय च वसुंधराम् ॥ १-८९-१२॥
teṣāṃ taṃsurmahāvīryaḥ pauravaṃ vaṃśamudvahan |
ājahāra yaśo dīptaṃ jigāya ca vasuṃdharām || 1-89-12||
MHB 1-89-13
इलिनं तु सुतं तंसुर्जनयामास वीर्यवान् ।
सोऽपि कृत्स्नामिमां भूमिं विजिग्ये जयतां वरः ॥ १-८९-१३॥
ilinaṃ tu sutaṃ taṃsurjanayāmāsa vīryavān |
so'pi kṛtsnāmimāṃ bhūmiṃ vijigye jayatāṃ varaḥ || 1-89-13||
MHB 1-89-14
रथंतर्यां सुतान्पञ्च पञ्चभूतोपमांस्ततः ।
इलिनो जनयामास दुःषन्तप्रभृतीन्नृप ॥ १-८९-१४॥
rathaṃtaryāṃ sutānpañca pañcabhūtopamāṃstataḥ |
ilino janayāmāsa duḥṣantaprabhṛtīnnṛpa || 1-89-14||
MHB 1-89-15
दुःषन्तं शूरभीमौ च प्रपूर्वं वसुमेव च ।
तेषां ज्येष्ठोऽभवद्राजा दुःषन्तो जनमेजय ॥ १-८९-१५॥
duḥṣantaṃ śūrabhīmau ca prapūrvaṃ vasumeva ca |
teṣāṃ jyeṣṭho'bhavadrājā duḥṣanto janamejaya || 1-89-15||
MHB 1-89-16
दुःषन्ताद्भरतो जज्ञे विद्वाञ्शाकुन्तलो नृपः ।
तस्माद्भरतवंशस्य विप्रतस्थे महद्यशः ॥ १-८९-१६॥
duḥṣantādbharato jajñe vidvāñśākuntalo nṛpaḥ |
tasmādbharatavaṃśasya vipratasthe mahadyaśaḥ || 1-89-16||
MHB 1-89-17
भरतस्तिसृषु स्त्रीषु नव पुत्रानजीजनत् ।
नाभ्यनन्दन्त तान्राजा नानुरूपा ममेत्युत ॥ १-८९-१७॥
bharatastisṛṣu strīṣu nava putrānajījanat |
nābhyanandanta tānrājā nānurūpā mametyuta || 1-89-17||
MHB 1-89-18
ततो महद्भिः क्रतुभिरीजानो भरतस्तदा ।
लेभे पुत्रं भरद्वाजाद्भुमन्युं नाम भारत ॥ १-८९-१८॥
tato mahadbhiḥ kratubhirījāno bharatastadā |
lebhe putraṃ bharadvājādbhumanyuṃ nāma bhārata || 1-89-18||
MHB 1-89-19
ततः पुत्रिणमात्मानं ज्ञात्वा पौरवनन्दनः ।
भुमन्युं भरतश्रेष्ठ यौवराज्येऽभ्यषेचयत् ॥ १-८९-१९॥
tataḥ putriṇamātmānaṃ jñātvā pauravanandanaḥ |
bhumanyuṃ bharataśreṣṭha yauvarājye'bhyaṣecayat || 1-89-19||
MHB 1-89-20
ततस्तस्य महीन्द्रस्य वितथः पुत्रकोऽभवत् ।
ततः स वितथो नाम भुमन्योरभवत्सुतः ॥ १-८९-२०॥
tatastasya mahīndrasya vitathaḥ putrako'bhavat |
tataḥ sa vitatho nāma bhumanyorabhavatsutaḥ || 1-89-20||
MHB 1-89-21
सुहोत्रश्च सुहोता च सुहविः सुयजुस्तथा ।
पुष्करिण्यामृचीकस्य भुमन्योरभवन्सुताः ॥ १-८९-२१॥
suhotraśca suhotā ca suhaviḥ suyajustathā |
puṣkariṇyāmṛcīkasya bhumanyorabhavansutāḥ || 1-89-21||
MHB 1-89-22
तेषां ज्येष्ठः सुहोत्रस्तु राज्यमाप महीक्षिताम् ।
राजसूयाश्वमेधाद्यैः सोऽयजद्बहुभिः सवैः ॥ १-८९-२२॥
teṣāṃ jyeṣṭhaḥ suhotrastu rājyamāpa mahīkṣitām |
rājasūyāśvamedhādyaiḥ so'yajadbahubhiḥ savaiḥ || 1-89-22||
MHB 1-89-23
सुहोत्रः पृथिवीं सर्वां बुभुजे सागराम्बराम् ।
पूर्णां हस्तिगवाश्वस्य बहुरत्नसमाकुलाम् ॥ १-८९-२३॥
suhotraḥ pṛthivīṃ sarvāṃ bubhuje sāgarāmbarām |
pūrṇāṃ hastigavāśvasya bahuratnasamākulām || 1-89-23||
MHB 1-89-24
ममज्जेव मही तस्य भूरिभारावपीडिता ।
हस्त्यश्वरथसंपूर्णा मनुष्यकलिला भृशम् ॥ १-८९-२४॥
mamajjeva mahī tasya bhūribhārāvapīḍitā |
hastyaśvarathasaṃpūrṇā manuṣyakalilā bhṛśam || 1-89-24||
MHB 1-89-25
सुहोत्रे राजनि तदा धर्मतः शासति प्रजाः ।
चैत्ययूपाङ्किता चासीद्भूमिः शतसहस्रशः ।
प्रवृद्धजनसस्या च सहदेवा व्यरोचत ॥ १-८९-२५॥
suhotre rājani tadā dharmataḥ śāsati prajāḥ |
caityayūpāṅkitā cāsīdbhūmiḥ śatasahasraśaḥ |
pravṛddhajanasasyā ca sahadevā vyarocata || 1-89-25||
MHB 1-89-26
ऐक्ष्वाकी जनयामास सुहोत्रात्पृथिवीपतेः ।
अजमीढं सुमीढं च पुरुमीढं च भारत ॥ १-८९-२६॥
aikṣvākī janayāmāsa suhotrātpṛthivīpateḥ |
ajamīḍhaṃ sumīḍhaṃ ca purumīḍhaṃ ca bhārata || 1-89-26||
MHB 1-89-27
अजमीढो वरस्तेषां तस्मिन्वंशः प्रतिष्ठितः ।
षट्पुत्रान्सोऽप्यजनयत्तिसृषु स्त्रीषु भारत ॥ १-८९-२७॥
ajamīḍho varasteṣāṃ tasminvaṃśaḥ pratiṣṭhitaḥ |
ṣaṭputrānso'pyajanayattisṛṣu strīṣu bhārata || 1-89-27||
MHB 1-89-28
ऋक्षं धूमिन्यथो नीली दुःषन्तपरमेष्ठिनौ ।
केशिन्यजनयज्जह्नुमुभौ च जनरूपिणौ ॥ १-८९-२८॥
ṛkṣaṃ dhūminyatho nīlī duḥṣantaparameṣṭhinau |
keśinyajanayajjahnumubhau ca janarūpiṇau || 1-89-28||
MHB 1-89-29
तथेमे सर्वपाञ्चाला दुःषन्तपरमेष्ठिनोः ।
अन्वयाः कुशिका राजञ्जह्नोरमिततेजसः ॥ १-८९-२९॥
tatheme sarvapāñcālā duḥṣantaparameṣṭhinoḥ |
anvayāḥ kuśikā rājañjahnoramitatejasaḥ || 1-89-29||
MHB 1-89-30
जनरूपिणयोर्ज्येष्ठमृक्षमाहुर्जनाधिपम् ।
ऋक्षात्संवरणो जज्ञे राजन्वंशकरस्तव ॥ १-८९-३०॥
janarūpiṇayorjyeṣṭhamṛkṣamāhurjanādhipam |
ṛkṣātsaṃvaraṇo jajñe rājanvaṃśakarastava || 1-89-30||
MHB 1-89-31
आर्क्षे संवरणे राजन्प्रशासति वसुंधराम् ।
संक्षयः सुमहानासीत्प्रजानामिति शुश्रुमः ॥ १-८९-३१॥
ārkṣe saṃvaraṇe rājanpraśāsati vasuṃdharām |
saṃkṣayaḥ sumahānāsītprajānāmiti śuśrumaḥ || 1-89-31||
MHB 1-89-32
व्यशीर्यत ततो राष्ट्रं क्षयैर्नानाविधैस्तथा ।
क्षुन्मृत्युभ्यामनावृष्ट्या व्याधिभिश्च समाहतम् ।
अभ्यघ्नन्भारतांश्चैव सपत्नानां बलानि च ॥ १-८९-३२॥
vyaśīryata tato rāṣṭraṃ kṣayairnānāvidhaistathā |
kṣunmṛtyubhyāmanāvṛṣṭyā vyādhibhiśca samāhatam |
abhyaghnanbhāratāṃścaiva sapatnānāṃ balāni ca || 1-89-32||
MHB 1-89-33
चालयन्वसुधां चैव बलेन चतुरङ्गिणा ।
अभ्ययात्तं च पाञ्चाल्यो विजित्य तरसा महीम् ।
अक्षौहिणीभिर्दशभिः स एनं समरेऽजयत् ॥ १-८९-३३॥
cālayanvasudhāṃ caiva balena caturaṅgiṇā |
abhyayāttaṃ ca pāñcālyo vijitya tarasā mahīm |
akṣauhiṇībhirdaśabhiḥ sa enaṃ samare'jayat || 1-89-33||
MHB 1-89-34
ततः सदारः सामात्यः सपुत्रः ससुहृज्जनः ।
राजा संवरणस्तस्मात्पलायत महाभयात् ॥ १-८९-३४॥
tataḥ sadāraḥ sāmātyaḥ saputraḥ sasuhṛjjanaḥ |
rājā saṃvaraṇastasmātpalāyata mahābhayāt || 1-89-34||
MHB 1-89-35
सिन्धोर्नदस्य महतो निकुञ्जे न्यवसत्तदा ।
नदीविषयपर्यन्ते पर्वतस्य समीपतः ।
तत्रावसन्बहून्कालान्भारता दुर्गमाश्रिताः ॥ १-८९-३५॥
sindhornadasya mahato nikuñje nyavasattadā |
nadīviṣayaparyante parvatasya samīpataḥ |
tatrāvasanbahūnkālānbhāratā durgamāśritāḥ || 1-89-35||
MHB 1-89-36
तेषां निवसतां तत्र सहस्रं परिवत्सरान् ।
अथाभ्यगच्छद्भरतान्वसिष्ठो भगवानृषिः ॥ १-८९-३६॥
teṣāṃ nivasatāṃ tatra sahasraṃ parivatsarān |
athābhyagacchadbharatānvasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ || 1-89-36||
MHB 1-89-37
तमागतं प्रयत्नेन प्रत्युद्गम्याभिवाद्य च ।
अर्घ्यमभ्याहरंस्तस्मै ते सर्वे भारतास्तदा ।
निवेद्य सर्वमृषये सत्कारेण सुवर्चसे ॥ १-८९-३७॥
tamāgataṃ prayatnena pratyudgamyābhivādya ca |
arghyamabhyāharaṃstasmai te sarve bhāratāstadā |
nivedya sarvamṛṣaye satkāreṇa suvarcase || 1-89-37||
MHB 1-89-38
तं समामष्टमीमुष्टं राजा वव्रे स्वयं तदा ।
पुरोहितो भवान्नोऽस्तु राज्याय प्रयतामहे ।
ओमित्येवं वसिष्ठोऽपि भारतान्प्रत्यपद्यत ॥ १-८९-३८॥
taṃ samāmaṣṭamīmuṣṭaṃ rājā vavre svayaṃ tadā |
purohito bhavānno'stu rājyāya prayatāmahe |
omityevaṃ vasiṣṭho'pi bhāratānpratyapadyata || 1-89-38||
MHB 1-89-39
अथाभ्यषिञ्चत्साम्राज्ये सर्वक्षत्रस्य पौरवम् ।
विषाणभूतं सर्वस्यां पृथिव्यामिति नः श्रुतम् ॥ १-८९-३९॥
athābhyaṣiñcatsāmrājye sarvakṣatrasya pauravam |
viṣāṇabhūtaṃ sarvasyāṃ pṛthivyāmiti naḥ śrutam || 1-89-39||
MHB 1-89-40
भरताध्युषितं पूर्वं सोऽध्यतिष्ठत्पुरोत्तमम् ।
पुनर्बलिभृतश्चैव चक्रे सर्वमहीक्षितः ॥ १-८९-४०॥
bharatādhyuṣitaṃ pūrvaṃ so'dhyatiṣṭhatpurottamam |
punarbalibhṛtaścaiva cakre sarvamahīkṣitaḥ || 1-89-40||
MHB 1-89-41
ततः स पृथिवीं प्राप्य पुनरीजे महाबलः ।
आजमीढो महायज्ञैर्बहुभिर्भूरिदक्षिणैः ॥ १-८९-४१॥
tataḥ sa pṛthivīṃ prāpya punarīje mahābalaḥ |
ājamīḍho mahāyajñairbahubhirbhūridakṣiṇaiḥ || 1-89-41||
MHB 1-89-42
ततः संवरणात्सौरी सुषुवे तपती कुरुम् ।
राजत्वे तं प्रजाः सर्वा धर्मज्ञ इति वव्रिरे ॥ १-८९-४२॥
tataḥ saṃvaraṇātsaurī suṣuve tapatī kurum |
rājatve taṃ prajāḥ sarvā dharmajña iti vavrire || 1-89-42||
MHB 1-89-43
तस्य नाम्नाभिविख्यातं पृथिव्यां कुरुजाङ्गलम् ।
कुरुक्षेत्रं स तपसा पुण्यं चक्रे महातपाः ॥ १-८९-४३॥
tasya nāmnābhivikhyātaṃ pṛthivyāṃ kurujāṅgalam |
kurukṣetraṃ sa tapasā puṇyaṃ cakre mahātapāḥ || 1-89-43||
MHB 1-89-44
अश्ववन्तमभिष्वन्तं तथा चित्ररथं मुनिम् ।
जनमेजयं च विख्यातं पुत्रांश्चास्यानुशुश्रुमः ।
पञ्चैतान्वाहिनी पुत्रान्व्यजायत मनस्विनी ॥ १-८९-४४॥
aśvavantamabhiṣvantaṃ tathā citrarathaṃ munim |
janamejayaṃ ca vikhyātaṃ putrāṃścāsyānuśuśrumaḥ |
pañcaitānvāhinī putrānvyajāyata manasvinī || 1-89-44||
MHB 1-89-45
अभिष्वतः परिक्षित्तु शबलाश्वश्च वीर्यवान् ।
अभिराजो विराजश्च शल्मलश्च महाबलः ॥ १-८९-४५॥
abhiṣvataḥ parikṣittu śabalāśvaśca vīryavān |
abhirājo virājaśca śalmalaśca mahābalaḥ || 1-89-45||
MHB 1-89-46
उच्चैःश्रवा भद्रकारो जितारिश्चाष्टमः स्मृतः ।
एतेषामन्ववाये तु ख्यातास्ते कर्मजैर्गुणैः ॥ १-८९-४६॥
uccaiḥśravā bhadrakāro jitāriścāṣṭamaḥ smṛtaḥ |
eteṣāmanvavāye tu khyātāste karmajairguṇaiḥ || 1-89-46||
MHB 1-89-47
जनमेजयादयः सप्त तथैवान्ये महाबलाः ।
परिक्षितोऽभवन्पुत्राः सर्वे धर्मार्थकोविदाः ॥ १-८९-४७॥
janamejayādayaḥ sapta tathaivānye mahābalāḥ |
parikṣito'bhavanputrāḥ sarve dharmārthakovidāḥ || 1-89-47||
MHB 1-89-48
कक्षसेनोग्रसेनौ च चित्रसेनश्च वीर्यवान् ।
इन्द्रसेनः सुषेणश्च भीमसेनश्च नामतः ॥ १-८९-४८॥
kakṣasenograsenau ca citrasenaśca vīryavān |
indrasenaḥ suṣeṇaśca bhīmasenaśca nāmataḥ || 1-89-48||
MHB 1-89-49
जनमेजयस्य तनया भुवि ख्याता महाबलाः ।
धृतराष्ट्रः प्रथमजः पाण्डुर्बाह्लीक एव च ॥ १-८९-४९॥
janamejayasya tanayā bhuvi khyātā mahābalāḥ |
dhṛtarāṣṭraḥ prathamajaḥ pāṇḍurbāhlīka eva ca || 1-89-49||
MHB 1-89-50
निषधश्च महातेजास्तथा जाम्बूनदो बली ।
कुण्डोदरः पदातिश्च वसातिश्चाष्टमः स्मृतः ।
सर्वे धर्मार्थकुशलाः सर्वे भूतहिते रताः ॥ १-८९-५०॥
niṣadhaśca mahātejāstathā jāmbūnado balī |
kuṇḍodaraḥ padātiśca vasātiścāṣṭamaḥ smṛtaḥ |
sarve dharmārthakuśalāḥ sarve bhūtahite ratāḥ || 1-89-50||
MHB 1-89-51
धृतराष्ट्रोऽथ राजासीत्तस्य पुत्रोऽथ कुण्डिकः ।
हस्ती वितर्कः क्राथश्च कुण्डलश्चापि पञ्चमः ।
हविःश्रवास्तथेन्द्राभः सुमन्युश्चापराजितः ॥ १-८९-५१॥
dhṛtarāṣṭro'tha rājāsīttasya putro'tha kuṇḍikaḥ |
hastī vitarkaḥ krāthaśca kuṇḍalaścāpi pañcamaḥ |
haviḥśravāstathendrābhaḥ sumanyuścāparājitaḥ || 1-89-51||
MHB 1-89-52
प्रतीपस्य त्रयः पुत्रा जज्ञिरे भरतर्षभ ।
देवापिः शंतनुश्चैव बाह्लीकश्च महारथः ॥ १-८९-५२॥
pratīpasya trayaḥ putrā jajñire bharatarṣabha |
devāpiḥ śaṃtanuścaiva bāhlīkaśca mahārathaḥ || 1-89-52||
MHB 1-89-53
देवापिस्तु प्रवव्राज तेषां धर्मपरीप्सया ।
शंतनुश्च महीं लेभे बाह्लीकश्च महारथः ॥ १-८९-५३॥
devāpistu pravavrāja teṣāṃ dharmaparīpsayā |
śaṃtanuśca mahīṃ lebhe bāhlīkaśca mahārathaḥ || 1-89-53||
MHB 1-89-54
भरतस्यान्वये जाताः सत्त्ववन्तो महारथाः ।
देवर्षिकल्पा नृपते बहवो राजसत्तमाः ॥ १-८९-५४॥
bharatasyānvaye jātāḥ sattvavanto mahārathāḥ |
devarṣikalpā nṛpate bahavo rājasattamāḥ || 1-89-54||
MHB 1-89-55
एवंविधाश्चाप्यपरे देवकल्पा महारथाः ।
जाता मनोरन्ववाये ऐलवंशविवर्धनाः ॥ १-८९-५५॥
evaṃvidhāścāpyapare devakalpā mahārathāḥ |
jātā manoranvavāye ailavaṃśavivardhanāḥ || 1-89-55||
Adhyaya: 90/225 (96)
MHB 1-90-1
जनमेजय उवाच ।
श्रुतस्त्वत्तो मया विप्र पूर्वेषां संभवो महान् ।
उदाराश्चापि वंशेऽस्मिन्राजानो मे परिश्रुताः ॥ १-९०-१॥
janamejaya uvāca |
śrutastvatto mayā vipra pūrveṣāṃ saṃbhavo mahān |
udārāścāpi vaṃśe'sminrājāno me pariśrutāḥ || 1-90-1||
MHB 1-90-2
किं तु लघ्वर्थसंयुक्तं प्रियाख्यानं न मामति ।
प्रीणात्यतो भवान्भूयो विस्तरेण ब्रवीतु मे ॥ १-९०-२॥
kiṃ tu laghvarthasaṃyuktaṃ priyākhyānaṃ na māmati |
prīṇātyato bhavānbhūyo vistareṇa bravītu me || 1-90-2||
MHB 1-90-3
एतामेव कथां दिव्यामा प्रजापतितो मनोः ।
तेषामाजननं पुण्यं कस्य न प्रीतिमावहेत् ॥ १-९०-३॥
etāmeva kathāṃ divyāmā prajāpatito manoḥ |
teṣāmājananaṃ puṇyaṃ kasya na prītimāvahet || 1-90-3||
MHB 1-90-4
सद्धर्मगुणमाहात्म्यैरभिवर्धितमुत्तमम् ।
विष्टभ्य लोकांस्त्रीनेषां यशः स्फीतमवस्थितम् ॥ १-९०-४॥
saddharmaguṇamāhātmyairabhivardhitamuttamam |
viṣṭabhya lokāṃstrīneṣāṃ yaśaḥ sphītamavasthitam || 1-90-4||
MHB 1-90-5
गुणप्रभाववीर्यौजःसत्त्वोत्साहवतामहम् ।
न तृप्यामि कथां शृण्वन्नमृतास्वादसंमिताम् ॥ १-९०-५॥
guṇaprabhāvavīryaujaḥsattvotsāhavatāmaham |
na tṛpyāmi kathāṃ śṛṇvannamṛtāsvādasaṃmitām || 1-90-5||
MHB 1-90-6
वैशंपायन उवाच ।
शृणु राजन्पुरा सम्यङ्मया द्वैपायनाच्छ्रुतम् ।
प्रोच्यमानमिदं कृत्स्नं स्ववंशजननं शुभम् ॥ १-९०-६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śṛṇu rājanpurā samyaṅmayā dvaipāyanācchrutam |
procyamānamidaṃ kṛtsnaṃ svavaṃśajananaṃ śubham || 1-90-6||
MHB 1-90-7
दक्षस्यादितिः ।
अदितेर्विवस्वान् ।
विवस्वतो मनुः ।
मनोरिला ।
इलायाः पुरूरवाः ।
पुरूरवस आयुः ।
आयुषो नहुषः ।
नहुषस्य ययातिः ॥ १-९०-७॥
dakṣasyāditiḥ |
aditervivasvān |
vivasvato manuḥ |
manorilā |
ilāyāḥ purūravāḥ |
purūravasa āyuḥ |
āyuṣo nahuṣaḥ |
nahuṣasya yayātiḥ || 1-90-7||
MHB 1-90-8
ययातेर्द्वे भार्ये बभूवतुः ।
उशनसो दुहिता देवयानी वृषपर्वणश्च दुहिता शर्मिष्ठा नाम ।
अत्रानुवंशो भवति ॥ १-९०-८॥
yayāterdve bhārye babhūvatuḥ |
uśanaso duhitā devayānī vṛṣaparvaṇaśca duhitā śarmiṣṭhā nāma |
atrānuvaṃśo bhavati || 1-90-8||
MHB 1-90-9
यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत ।
द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ॥ १-९०-९॥
yaduṃ ca turvasuṃ caiva devayānī vyajāyata |
druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī || 1-90-9||
MHB 1-90-10
तत्र यदोर्यादवाः ।
पूरोः पौरवाः ॥ १-९०-१०॥
tatra yadoryādavāḥ |
pūroḥ pauravāḥ || 1-90-10||
MHB 1-90-11
पूरोर्भार्या कौसल्या नाम ।
तस्यामस्य जज्ञे जनमेजयो नाम ।
यस्त्रीनश्वमेधानाजहार ।
विश्वजिता चेष्ट्वा वनं प्रविवेश ॥ १-९०-११॥
pūrorbhāryā kausalyā nāma |
tasyāmasya jajñe janamejayo nāma |
yastrīnaśvamedhānājahāra |
viśvajitā ceṣṭvā vanaṃ praviveśa || 1-90-11||
MHB 1-90-12
जनमेजयः खल्वनन्तां नामोपयेमे माधवीम् ।
तस्यामस्य जज्ञे प्राचिन्वान् ।
यः प्राचीं दिशं जिगाय यावत्सूर्योदयात् ।
ततस्तस्य प्राचिन्वत्वम् ॥ १-९०-१२॥
janamejayaḥ khalvanantāṃ nāmopayeme mādhavīm |
tasyāmasya jajñe prācinvān |
yaḥ prācīṃ diśaṃ jigāya yāvatsūryodayāt |
tatastasya prācinvatvam || 1-90-12||
MHB 1-90-13
प्राचिन्वान्खल्वश्मकीमुपयेमे ।
तस्यामस्य जज्ञे संयातिः ॥ १-९०-१३॥
prācinvānkhalvaśmakīmupayeme |
tasyāmasya jajñe saṃyātiḥ || 1-90-13||
MHB 1-90-14
संयातिः खलु दृषद्वतो दुहितरं वराङ्गीं नामोपयेमे ।
तस्यामस्य जज्ञे अहंपातिः ॥ १-९०-१४॥
saṃyātiḥ khalu dṛṣadvato duhitaraṃ varāṅgīṃ nāmopayeme |
tasyāmasya jajñe ahaṃpātiḥ || 1-90-14||
MHB 1-90-15
अहंपातिस्तु खलु कृतवीर्यदुहितरमुपयेमे भानुमतीं नाम ।
तस्यामस्य जज्ञे सार्वभौमः ॥ १-९०-१५॥
ahaṃpātistu khalu kṛtavīryaduhitaramupayeme bhānumatīṃ nāma |
tasyāmasya jajñe sārvabhaumaḥ || 1-90-15||
MHB 1-90-16
सार्वभौमः खलु जित्वाजहार कैकेयीं सुनन्दां नाम ।
तस्यामस्य जज्ञे जयत्सेनः ॥ १-९०-१६॥
sārvabhaumaḥ khalu jitvājahāra kaikeyīṃ sunandāṃ nāma |
tasyāmasya jajñe jayatsenaḥ || 1-90-16||
MHB 1-90-17
जयत्सेनः खलु वैदर्भीमुपयेमे सुषुवां नाम ।
तस्यामस्य जज्ञे अराचीनः ॥ १-९०-१७॥
jayatsenaḥ khalu vaidarbhīmupayeme suṣuvāṃ nāma |
tasyāmasya jajñe arācīnaḥ || 1-90-17||
MHB 1-90-18
अराचीनोऽपि वैदर्भीमेवापरामुपयेमे मर्यादां नाम ।
तस्यामस्य जज्ञे महाभौमः ॥ १-९०-१८॥
arācīno'pi vaidarbhīmevāparāmupayeme maryādāṃ nāma |
tasyāmasya jajñe mahābhaumaḥ || 1-90-18||
MHB 1-90-19
महाभौमः खलु प्रासेनजितीमुपयेमे सुयज्ञां नाम ।
तस्यामस्य जज्ञे अयुतनायी ।
यः पुरुषमेधानामयुतमानयत् ।
तदस्यायुतनायित्वम् ॥ १-९०-१९॥
mahābhaumaḥ khalu prāsenajitīmupayeme suyajñāṃ nāma |
tasyāmasya jajñe ayutanāyī |
yaḥ puruṣamedhānāmayutamānayat |
tadasyāyutanāyitvam || 1-90-19||
MHB 1-90-20
अयुतनायी खलु पृथुश्रवसो दुहितरमुपयेमे भासां नाम ।
तस्यामस्य जज्ञे अक्रोधनः ॥ १-९०-२०॥
ayutanāyī khalu pṛthuśravaso duhitaramupayeme bhāsāṃ nāma |
tasyāmasya jajñe akrodhanaḥ || 1-90-20||
MHB 1-90-21
अक्रोधनः खलु कालिङ्गीं करण्डुं नामोपयेमे ।
तस्यामस्य जज्ञे देवातिथिः ॥ १-९०-२१॥
akrodhanaḥ khalu kāliṅgīṃ karaṇḍuṃ nāmopayeme |
tasyāmasya jajñe devātithiḥ || 1-90-21||
MHB 1-90-22
देवातिथिः खलु वैदेहीमुपयेमे मर्यादां नाम ।
तस्यामस्य जज्ञे ऋचः ॥ १-९०-२२॥
devātithiḥ khalu vaidehīmupayeme maryādāṃ nāma |
tasyāmasya jajñe ṛcaḥ || 1-90-22||
MHB 1-90-23
ऋचः खल्वाङ्गेयीमुपयेमे सुदेवां नाम ।
तस्यां पुत्रमजनयदृक्षम् ॥ १-९०-२३॥
ṛcaḥ khalvāṅgeyīmupayeme sudevāṃ nāma |
tasyāṃ putramajanayadṛkṣam || 1-90-23||
MHB 1-90-24
ऋक्षः खलु तक्षकदुहितरमुपयेमे ज्वालां नाम ।
तस्यां पुत्रं मतिनारं नामोत्पादयामास ॥ १-९०-२४॥
ṛkṣaḥ khalu takṣakaduhitaramupayeme jvālāṃ nāma |
tasyāṃ putraṃ matināraṃ nāmotpādayāmāsa || 1-90-24||
MHB 1-90-25
मतिनारः खलु सरस्वत्यां द्वादशवार्षिकं सत्रमाजहार ॥ १-९०-२५॥
matināraḥ khalu sarasvatyāṃ dvādaśavārṣikaṃ satramājahāra || 1-90-25||
MHB 1-90-26
निवृत्ते च सत्रे सरस्वत्यभिगम्य तं भर्तारं वरयामास ।
तस्यां पुत्रमजनयत्तंसुं नाम ॥ १-९०-२६॥
nivṛtte ca satre sarasvatyabhigamya taṃ bhartāraṃ varayāmāsa |
tasyāṃ putramajanayattaṃsuṃ nāma || 1-90-26||
MHB 1-90-27
अत्रानुवंशो भवति ॥ १-९०-२७॥
atrānuvaṃśo bhavati || 1-90-27||
MHB 1-90-28
तंसुं सरस्वती पुत्रं मतिनारादजीजनत् ।
इलिनं जनयामास कालिन्द्यां तंसुरात्मजम् ॥ १-९०-२८॥
taṃsuṃ sarasvatī putraṃ matinārādajījanat |
ilinaṃ janayāmāsa kālindyāṃ taṃsurātmajam || 1-90-28||
MHB 1-90-29
इलिनस्तु रथंतर्यां दुःषन्ताद्यान्पञ्च पुत्रानजनयत् ॥ १-९०-२९॥
ilinastu rathaṃtaryāṃ duḥṣantādyānpañca putrānajanayat || 1-90-29||
MHB 1-90-30
दुःषन्तः खलु विश्वामित्रदुहितरं शकुन्तलां नामोपयेमे ।
तस्यामस्य जज्ञे भरतः ।
तत्र श्लोकौ भवतः ॥ १-९०-३०॥
duḥṣantaḥ khalu viśvāmitraduhitaraṃ śakuntalāṃ nāmopayeme |
tasyāmasya jajñe bharataḥ |
tatra ślokau bhavataḥ || 1-90-30||
MHB 1-90-31
माता भस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः ।
भरस्व पुत्रं दुःषन्त मावमंस्थाः शकुन्तलाम् ॥ १-९०-३१॥
mātā bhastrā pituḥ putro yena jātaḥ sa eva saḥ |
bharasva putraṃ duḥṣanta māvamaṃsthāḥ śakuntalām || 1-90-31||
MHB 1-90-32
रेतोधाः पुत्र उन्नयति नरदेव यमक्षयात् ।
त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला ॥ १-९०-३२॥
retodhāḥ putra unnayati naradeva yamakṣayāt |
tvaṃ cāsya dhātā garbhasya satyamāha śakuntalā || 1-90-32||
MHB 1-90-33
ततोऽस्य भरतत्वम् ॥ १-९०-३३॥
tato'sya bharatatvam || 1-90-33||
MHB 1-90-34
भरतः खलु काशेयीमुपयेमे सार्वसेनीं सुनन्दां नाम ।
तस्यामस्य जज्ञे भुमन्युः ॥ १-९०-३४॥
bharataḥ khalu kāśeyīmupayeme sārvasenīṃ sunandāṃ nāma |
tasyāmasya jajñe bhumanyuḥ || 1-90-34||
MHB 1-90-35
भुमन्युः खलु दाशार्हीमुपयेमे जयां नाम ।
तस्यामस्य जज्ञे सुहोत्रः ॥ १-९०-३५॥
bhumanyuḥ khalu dāśārhīmupayeme jayāṃ nāma |
tasyāmasya jajñe suhotraḥ || 1-90-35||
MHB 1-90-36
सुहोत्रः खल्विक्ष्वाकुकन्यामुपयेमे सुवर्णां नाम ।
तस्यामस्य जज्ञे हस्ती ।
य इदं हास्तिनपुरं मापयामास ।
एतदस्य हास्तिनपुरत्वम् ॥ १-९०-३६॥
suhotraḥ khalvikṣvākukanyāmupayeme suvarṇāṃ nāma |
tasyāmasya jajñe hastī |
ya idaṃ hāstinapuraṃ māpayāmāsa |
etadasya hāstinapuratvam || 1-90-36||
MHB 1-90-37
हस्ती खलु त्रैगर्तीमुपयेमे यशोधरां नाम ।
तस्यामस्य जज्ञे विकुण्ठनः ॥ १-९०-३७॥
hastī khalu traigartīmupayeme yaśodharāṃ nāma |
tasyāmasya jajñe vikuṇṭhanaḥ || 1-90-37||
MHB 1-90-38
विकुण्ठनः खलु दाशार्हीमुपयेमे सुदेवां नाम ।
तस्यामस्य जज्ञेऽजमीढः ॥ १-९०-३८॥
vikuṇṭhanaḥ khalu dāśārhīmupayeme sudevāṃ nāma |
tasyāmasya jajñe'jamīḍhaḥ || 1-90-38||
MHB 1-90-39
अजमीढस्य चतुर्विंशं पुत्रशतं बभूव कैकेय्यां नागायां गान्धार्यां विमलायामृक्षायां चेति ।
पृथक्पृथग्वंशकरा नृपतयः ।
तत्र वंशकरः संवरणः ॥ १-९०-३९॥
ajamīḍhasya caturviṃśaṃ putraśataṃ babhūva kaikeyyāṃ nāgāyāṃ gāndhāryāṃ vimalāyāmṛkṣāyāṃ ceti |
pṛthakpṛthagvaṃśakarā nṛpatayaḥ |
tatra vaṃśakaraḥ saṃvaraṇaḥ || 1-90-39||
MHB 1-90-40
संवरणः खलु वैवस्वतीं तपतीं नामोपयेमे ।
तस्यामस्य जज्ञे कुरुः ॥ १-९०-४०॥
saṃvaraṇaḥ khalu vaivasvatīṃ tapatīṃ nāmopayeme |
tasyāmasya jajñe kuruḥ || 1-90-40||
MHB 1-90-41
कुरुः खलु दाशार्हीमुपयेमे शुभाङ्गीं नाम ।
तस्यामस्य जज्ञे विडूरथः ॥ १-९०-४१॥
kuruḥ khalu dāśārhīmupayeme śubhāṅgīṃ nāma |
tasyāmasya jajñe viḍūrathaḥ || 1-90-41||
MHB 1-90-42
विडूरथस्तु मागधीमुपयेमे संप्रियां नाम ।
तस्यामस्य जज्ञेऽरुग्वान्नाम ॥ १-९०-४२॥
viḍūrathastu māgadhīmupayeme saṃpriyāṃ nāma |
tasyāmasya jajñe'rugvānnāma || 1-90-42||
MHB 1-90-43
अरुग्वान्खलु मागधीमुपयेमेऽमृतां नाम ।
तस्यामस्य जज्ञे परिक्षित् ॥ १-९०-४३॥
arugvānkhalu māgadhīmupayeme'mṛtāṃ nāma |
tasyāmasya jajñe parikṣit || 1-90-43||
MHB 1-90-44
परिक्षित्खलु बाहुदामुपयेमे सुयशां नाम ।
तस्यामस्य जज्ञे भीमसेनः ॥ १-९०-४४॥
parikṣitkhalu bāhudāmupayeme suyaśāṃ nāma |
tasyāmasya jajñe bhīmasenaḥ || 1-90-44||
MHB 1-90-45
भीमसेनः खलु कैकेयीमुपयेमे सुकुमारीं नाम ।
तस्यामस्य जज्ञे पर्यश्रवाः ।
यमाहुः प्रतीपं नाम ॥ १-९०-४५॥
bhīmasenaḥ khalu kaikeyīmupayeme sukumārīṃ nāma |
tasyāmasya jajñe paryaśravāḥ |
yamāhuḥ pratīpaṃ nāma || 1-90-45||
MHB 1-90-46
प्रतीपः खलु शैब्यामुपयेमे सुनन्दां नाम ।
तस्यां पुत्रानुत्पादयामास देवापिं शंतनुं बाह्लीकं चेति ॥ १-९०-४६॥
pratīpaḥ khalu śaibyāmupayeme sunandāṃ nāma |
tasyāṃ putrānutpādayāmāsa devāpiṃ śaṃtanuṃ bāhlīkaṃ ceti || 1-90-46||
MHB 1-90-47
देवापिः खलु बाल एवारण्यं प्रविवेश ।
शंतनुस्तु महीपालोऽभवत् ।
अत्रानुवंशो भवति ॥ १-९०-४७॥
devāpiḥ khalu bāla evāraṇyaṃ praviveśa |
śaṃtanustu mahīpālo'bhavat |
atrānuvaṃśo bhavati || 1-90-47||
MHB 1-90-48
यं यं कराभ्यां स्पृशति जीर्णं स सुखमश्नुते ।
पुनर्युवा च भवति तस्मात्तं शंतनुं विदुः ॥ १-९०-४८॥
yaṃ yaṃ karābhyāṃ spṛśati jīrṇaṃ sa sukhamaśnute |
punaryuvā ca bhavati tasmāttaṃ śaṃtanuṃ viduḥ || 1-90-48||
MHB 1-90-49
तदस्य शंतनुत्वम् ॥ १-९०-४९॥
tadasya śaṃtanutvam || 1-90-49||
MHB 1-90-50
शंतनुः खलु गङ्गां भागीरथीमुपयेमे ।
तस्यामस्य जज्ञे देवव्रतः ।
यमाहुर्भीष्म इति ॥ १-९०-५०॥
śaṃtanuḥ khalu gaṅgāṃ bhāgīrathīmupayeme |
tasyāmasya jajñe devavrataḥ |
yamāhurbhīṣma iti || 1-90-50||
MHB 1-90-51
भीष्मः खलु पितुः प्रियचिकीर्षया सत्यवतीमुदवहन्मातरम् ।
यामाहुर्गन्धकालीति ॥ १-९०-५१॥
bhīṣmaḥ khalu pituḥ priyacikīrṣayā satyavatīmudavahanmātaram |
yāmāhurgandhakālīti || 1-90-51||
MHB 1-90-52
तस्यां कानीनो गर्भः पराशराद्द्वैपायनः ।
तस्यामेव शंतनोर्द्वौ पुत्रौ बभूवतुः ।
चित्राङ्गदो विचित्रवीर्यश्च ॥ १-९०-५२॥
tasyāṃ kānīno garbhaḥ parāśarāddvaipāyanaḥ |
tasyāmeva śaṃtanordvau putrau babhūvatuḥ |
citrāṅgado vicitravīryaśca || 1-90-52||
MHB 1-90-53
तयोरप्राप्तयौवन एव चित्राङ्गदो गन्धर्वेण हतः ।
विचित्रवीर्यस्तु राजा समभवत् ॥ १-९०-५३॥
tayoraprāptayauvana eva citrāṅgado gandharveṇa hataḥ |
vicitravīryastu rājā samabhavat || 1-90-53||
MHB 1-90-54
विचित्रवीर्यः खलु कौसल्यात्मजेऽम्बिकाम्बालिके काशिराजदुहितरावुपयेमे ॥ १-९०-५४॥
vicitravīryaḥ khalu kausalyātmaje'mbikāmbālike kāśirājaduhitarāvupayeme || 1-90-54||
MHB 1-90-55
विचित्रवीर्यस्त्वनपत्य एव विदेहत्वं प्राप्तः ॥ १-९०-५५॥
vicitravīryastvanapatya eva videhatvaṃ prāptaḥ || 1-90-55||
MHB 1-90-56
ततः सत्यवती चिन्तयामास ।
दौःषन्तो वंश उच्छिद्यते इति ॥ १-९०-५६॥
tataḥ satyavatī cintayāmāsa |
dauḥṣanto vaṃśa ucchidyate iti || 1-90-56||
MHB 1-90-57
सा द्वैपायनमृषिं चिन्तयामास ॥ १-९०-५७॥
sā dvaipāyanamṛṣiṃ cintayāmāsa || 1-90-57||
MHB 1-90-58
स तस्याः पुरतः स्थितः किं करवाणीति ॥ १-९०-५८॥
sa tasyāḥ purataḥ sthitaḥ kiṃ karavāṇīti || 1-90-58||
MHB 1-90-59
सा तमुवाच ।
भ्राता तवानपत्य एव स्वर्यातो विचित्रवीर्यः ।
साध्वपत्यं तस्योत्पादयेति ॥ १-९०-५९॥
sā tamuvāca |
bhrātā tavānapatya eva svaryāto vicitravīryaḥ |
sādhvapatyaṃ tasyotpādayeti || 1-90-59||
MHB 1-90-60
स परमित्युक्त्वा त्रीन्पुत्रानुत्पादयामास धृतराष्ट्रं पाण्डुं विदुरं चेति ॥ १-९०-६०॥
sa paramityuktvā trīnputrānutpādayāmāsa dhṛtarāṣṭraṃ pāṇḍuṃ viduraṃ ceti || 1-90-60||
MHB 1-90-61
तत्र धृतराष्ट्रस्य राज्ञः पुत्रशतं बभूव गान्धार्यां वरदानाद्द्वैपायनस्य ॥ १-९०-६१॥
tatra dhṛtarāṣṭrasya rājñaḥ putraśataṃ babhūva gāndhāryāṃ varadānāddvaipāyanasya || 1-90-61||
MHB 1-90-62
तेषां धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां चत्वारः प्रधाना बभूवुर्दुर्योधनो दुःशासनो विकर्णश्चित्रसेन इति ॥ १-९०-६२॥
teṣāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ catvāraḥ pradhānā babhūvurduryodhano duḥśāsano vikarṇaścitrasena iti || 1-90-62||
MHB 1-90-63
पाण्डोस्तु द्वे भार्ये बभूवतुः कुन्ती माद्री चेत्युभे स्त्रीरत्ने ॥ १-९०-६३॥
pāṇḍostu dve bhārye babhūvatuḥ kuntī mādrī cetyubhe strīratne || 1-90-63||
MHB 1-90-64
अथ पाण्डुर्मृगयां चरन्मैथुनगतमृषिमपश्यन्मृग्यां वर्तमानम् ।
तथैवाप्लुतमनासादितकामरसमतृप्तं बाणेनाभिजघान ॥ १-९०-६४॥
atha pāṇḍurmṛgayāṃ caranmaithunagatamṛṣimapaśyanmṛgyāṃ vartamānam |
tathaivāplutamanāsāditakāmarasamatṛptaṃ bāṇenābhijaghāna || 1-90-64||
MHB 1-90-65
स बाणविद्ध उवाच पाण्डुम् ।
चरता धर्ममिमं येन त्वयाभिज्ञेन कामरसस्याहमनवाप्तकामरसोऽभिहतस्तस्मात्त्वमप्येतामवस्थामासाद्यानवाप्तकामरसः पञ्चत्वमाप्स्यसि क्षिप्रमेवेति ॥ १-९०-६५॥
sa bāṇaviddha uvāca pāṇḍum |
caratā dharmamimaṃ yena tvayābhijñena kāmarasasyāhamanavāptakāmaraso'bhihatastasmāttvamapyetāmavasthāmāsādyānavāptakāmarasaḥ pañcatvamāpsyasi kṣiprameveti || 1-90-65||
MHB 1-90-66
स विवर्णरूपः पाण्डुः शापं परिहरमाणो नोपासर्पत भार्ये ॥ १-९०-६६॥
sa vivarṇarūpaḥ pāṇḍuḥ śāpaṃ pariharamāṇo nopāsarpata bhārye || 1-90-66||
MHB 1-90-67
वाक्यं चोवाच ।
स्वचापल्यादिदं प्राप्तवानहम् ।
शृणोमि च नानपत्यस्य लोका सन्तीति ॥ १-९०-६७॥
vākyaṃ covāca |
svacāpalyādidaṃ prāptavānaham |
śṛṇomi ca nānapatyasya lokā santīti || 1-90-67||
MHB 1-90-68
सा त्वं मदर्थे पुत्रानुत्पादयेति कुन्तीमुवाच ॥ १-९०-६८॥
sā tvaṃ madarthe putrānutpādayeti kuntīmuvāca || 1-90-68||
MHB 1-90-69
सा तत्र पुत्रानुत्पादयामास धर्माद्युधिष्ठिरं मारुताद्भीमसेनं शक्रादर्जुनमिति ॥ १-९०-६९॥
sā tatra putrānutpādayāmāsa dharmādyudhiṣṭhiraṃ mārutādbhīmasenaṃ śakrādarjunamiti || 1-90-69||
MHB 1-90-70
स तां हृष्टरूपः पाण्डुरुवाच ।
इयं ते सपत्न्यनपत्या ।
साध्वस्यामपत्यमुत्पाद्यतामिति ॥ १-९०-७०॥
sa tāṃ hṛṣṭarūpaḥ pāṇḍuruvāca |
iyaṃ te sapatnyanapatyā |
sādhvasyāmapatyamutpādyatāmiti || 1-90-70||
MHB 1-90-71
स एवमस्त्वित्युक्तः कुन्त्या ॥ १-९०-७१॥
sa evamastvityuktaḥ kuntyā || 1-90-71||
MHB 1-90-72
ततो माद्र्यामश्विभ्यां नकुलसहदेवावुत्पादितौ ॥ १-९०-७२॥
tato mādryāmaśvibhyāṃ nakulasahadevāvutpāditau || 1-90-72||
MHB 1-90-73
माद्रीं खल्वलंकृतां दृष्ट्वा पाण्डुर्भावं चक्रे ॥ १-९०-७३॥
mādrīṃ khalvalaṃkṛtāṃ dṛṣṭvā pāṇḍurbhāvaṃ cakre || 1-90-73||
MHB 1-90-74
स तां स्पृष्ट्वैव विदेहत्वं प्राप्तः ॥ १-९०-७४॥
sa tāṃ spṛṣṭvaiva videhatvaṃ prāptaḥ || 1-90-74||
MHB 1-90-75
तत्रैनं चितास्थं माद्री समन्वारुरोह ॥ १-९०-७५॥
tatrainaṃ citāsthaṃ mādrī samanvāruroha || 1-90-75||
MHB 1-90-76
उवाच कुन्तीम् ।
यमयोरार्ययाप्रमत्तया भवितव्यमिति ॥ १-९०-७६॥
uvāca kuntīm |
yamayorāryayāpramattayā bhavitavyamiti || 1-90-76||
MHB 1-90-77
ततस्ते पञ्च पाण्डवाः कुन्त्या सहिता हास्तिनपुरमानीय तापसैर्भीष्मस्य विदुरस्य च निवेदिताः ॥ १-९०-७७॥
tataste pañca pāṇḍavāḥ kuntyā sahitā hāstinapuramānīya tāpasairbhīṣmasya vidurasya ca niveditāḥ || 1-90-77||
MHB 1-90-78
तत्रापि जतुगृहे दग्धुं समारब्धा न शकिता विदुरमन्त्रितेन ॥ १-९०-७८॥
tatrāpi jatugṛhe dagdhuṃ samārabdhā na śakitā viduramantritena || 1-90-78||
MHB 1-90-79
ततश्च हिडिम्बमन्तरा हत्वा एकचक्रां गताः ॥ १-९०-७९॥
tataśca hiḍimbamantarā hatvā ekacakrāṃ gatāḥ || 1-90-79||
MHB 1-90-80
तस्यामप्येकचक्रायां बकं नाम राक्षसं हत्वा पाञ्चालनगरमभिगताः ॥ १-९०-८०॥
tasyāmapyekacakrāyāṃ bakaṃ nāma rākṣasaṃ hatvā pāñcālanagaramabhigatāḥ || 1-90-80||
MHB 1-90-81
तस्माद्द्रौपदीं भार्यामविन्दन्स्वविषयं चाजग्मुः कुशलिनः ॥ १-९०-८१॥
tasmāddraupadīṃ bhāryāmavindansvaviṣayaṃ cājagmuḥ kuśalinaḥ || 1-90-81||
MHB 1-90-82
पुत्रांश्चोत्पादयामासुः ।
प्रतिविन्ध्यं युधिष्ठिरः ।
सुतसोमं वृकोदरः ।
श्रुतकीर्तिमर्जुनः ।
शतानीकं नकुलः ।
श्रुतकर्माणं सहदेव इति ॥ १-९०-८२॥
putrāṃścotpādayāmāsuḥ |
prativindhyaṃ yudhiṣṭhiraḥ |
sutasomaṃ vṛkodaraḥ |
śrutakīrtimarjunaḥ |
śatānīkaṃ nakulaḥ |
śrutakarmāṇaṃ sahadeva iti || 1-90-82||
MHB 1-90-83
युधिष्ठिरस्तु गोवासनस्य शैब्यस्य देविकां नाम कन्यां स्वयंवरे लेभे ।
तस्यां पुत्रं जनयामास यौधेयं नाम ॥ १-९०-८३॥
yudhiṣṭhirastu govāsanasya śaibyasya devikāṃ nāma kanyāṃ svayaṃvare lebhe |
tasyāṃ putraṃ janayāmāsa yaudheyaṃ nāma || 1-90-83||
MHB 1-90-84
भीमसेनोऽपि काश्यां बलधरां नामोपयेमे वीर्यशुल्काम् ।
तस्यां पुत्रं सर्वगं नामोत्पादयामास ॥ १-९०-८४॥
bhīmaseno'pi kāśyāṃ baladharāṃ nāmopayeme vīryaśulkām |
tasyāṃ putraṃ sarvagaṃ nāmotpādayāmāsa || 1-90-84||
MHB 1-90-85
अर्जुनः खलु द्वारवतीं गत्वा भगिनीं वासुदेवस्य सुभद्रां नाम भार्यामुदवहत् ।
तस्यां पुत्रमभिमन्युं नाम जनयामास ॥ १-९०-८५॥
arjunaḥ khalu dvāravatīṃ gatvā bhaginīṃ vāsudevasya subhadrāṃ nāma bhāryāmudavahat |
tasyāṃ putramabhimanyuṃ nāma janayāmāsa || 1-90-85||
MHB 1-90-86
नकुलस्तु चैद्यां करेणुवतीं नाम भार्यामुदवहत् ।
तस्यां पुत्रं निरमित्रं नामाजनयत् ॥ १-९०-८६॥
nakulastu caidyāṃ kareṇuvatīṃ nāma bhāryāmudavahat |
tasyāṃ putraṃ niramitraṃ nāmājanayat || 1-90-86||
MHB 1-90-87
सहदेवोऽपि माद्रीमेव स्वयंवरे विजयां नामोपयेमे ।
तस्यां पुत्रमजनयत्सुहोत्रं नाम ॥ १-९०-८७॥
sahadevo'pi mādrīmeva svayaṃvare vijayāṃ nāmopayeme |
tasyāṃ putramajanayatsuhotraṃ nāma || 1-90-87||
MHB 1-90-88
भीमसेनस्तु पूर्वमेव हिडिम्बायां राक्षस्यां घटोत्कचं नाम पुत्रं जनयामास ॥ १-९०-८८॥
bhīmasenastu pūrvameva hiḍimbāyāṃ rākṣasyāṃ ghaṭotkacaṃ nāma putraṃ janayāmāsa || 1-90-88||
MHB 1-90-89
इत्येते एकादश पाण्डवानां पुत्राः ॥ १-९०-८९॥
ityete ekādaśa pāṇḍavānāṃ putrāḥ || 1-90-89||
MHB 1-90-90
विराटस्य दुहितरमुत्तरां नामाभिमन्युरुपयेमे ।
तस्यामस्य परासुर्गर्भोऽजायत ॥ १-९०-९०॥
virāṭasya duhitaramuttarāṃ nāmābhimanyurupayeme |
tasyāmasya parāsurgarbho'jāyata || 1-90-90||
MHB 1-90-91
तमुत्सङ्गेन प्रतिजग्राह पृथा नियोगात्पुरुषोत्तमस्य वासुदेवस्य ।
षाण्मासिकं गर्भमहमेनं जीवयिष्यामीति ॥ १-९०-९१॥
tamutsaṅgena pratijagrāha pṛthā niyogātpuruṣottamasya vāsudevasya |
ṣāṇmāsikaṃ garbhamahamenaṃ jīvayiṣyāmīti || 1-90-91||
MHB 1-90-92
संजीवयित्वा चैनमुवाच ।
परिक्षीणे कुले जातो भवत्वयं परिक्षिन्नामेति ॥ १-९०-९२॥
saṃjīvayitvā cainamuvāca |
parikṣīṇe kule jāto bhavatvayaṃ parikṣinnāmeti || 1-90-92||
MHB 1-90-93
परिक्षित्तु खलु माद्रवतीं नामोपयेमे ।
तस्यामस्य जनमेजयः ॥ १-९०-९३॥
parikṣittu khalu mādravatīṃ nāmopayeme |
tasyāmasya janamejayaḥ || 1-90-93||
MHB 1-90-94
जनमेजयात्तु वपुष्टमायां द्वौ पुत्रौ शतानीकः शङ्कुश्च ॥ १-९०-९४॥
janamejayāttu vapuṣṭamāyāṃ dvau putrau śatānīkaḥ śaṅkuśca || 1-90-94||
MHB 1-90-95
शतानीकस्तु खलु वैदेहीमुपयेमे ।
तस्यामस्य जज्ञे पुत्रोऽश्वमेधदत्तः ॥ १-९०-९५॥
śatānīkastu khalu vaidehīmupayeme |
tasyāmasya jajñe putro'śvamedhadattaḥ || 1-90-95||
MHB 1-90-96
इत्येष पूरोर्वंशस्तु पाण्डवानां च कीर्तितः ।
पूरोर्वंशमिमं श्रुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १-९०-९६॥
ityeṣa pūrorvaṃśastu pāṇḍavānāṃ ca kīrtitaḥ |
pūrorvaṃśamimaṃ śrutvā sarvapāpaiḥ pramucyate || 1-90-96||
Adhyaya: 91/225 (22)
MHB 1-91-1
वैशंपायन उवाच ।
इक्ष्वाकुवंशप्रभवो राजासीत्पृथिवीपतिः ।
महाभिष इति ख्यातः सत्यवाक्सत्यविक्रमः ॥ १-९१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ikṣvākuvaṃśaprabhavo rājāsītpṛthivīpatiḥ |
mahābhiṣa iti khyātaḥ satyavāksatyavikramaḥ || 1-91-1||
MHB 1-91-2
सोऽश्वमेधसहस्रेण वाजपेयशतेन च ।
तोषयामास देवेन्द्रं स्वर्गं लेभे ततः प्रभुः ॥ १-९१-२॥
so'śvamedhasahasreṇa vājapeyaśatena ca |
toṣayāmāsa devendraṃ svargaṃ lebhe tataḥ prabhuḥ || 1-91-2||
MHB 1-91-3
ततः कदाचिद्ब्रह्माणमुपासां चक्रिरे सुराः ।
तत्र राजर्षयो आसन्स च राजा महाभिषः ॥ १-९१-३॥
tataḥ kadācidbrahmāṇamupāsāṃ cakrire surāḥ |
tatra rājarṣayo āsansa ca rājā mahābhiṣaḥ || 1-91-3||
MHB 1-91-4
अथ गङ्गा सरिच्छ्रेष्ठा समुपायात्पितामहम् ।
तस्या वासः समुद्धूतं मारुतेन शशिप्रभम् ॥ १-९१-४॥
atha gaṅgā saricchreṣṭhā samupāyātpitāmaham |
tasyā vāsaḥ samuddhūtaṃ mārutena śaśiprabham || 1-91-4||
MHB 1-91-5
ततोऽभवन्सुरगणाः सहसावाङ्मुखास्तदा ।
महाभिषस्तु राजर्षिरशङ्को दृष्टवान्नदीम् ॥ १-९१-५॥
tato'bhavansuragaṇāḥ sahasāvāṅmukhāstadā |
mahābhiṣastu rājarṣiraśaṅko dṛṣṭavānnadīm || 1-91-5||
MHB 1-91-6
अपध्यातो भगवता ब्रह्मणा स महाभिषः ।
उक्तश्च जातो मर्त्येषु पुनर्लोकानवाप्स्यसि ॥ १-९१-६॥
apadhyāto bhagavatā brahmaṇā sa mahābhiṣaḥ |
uktaśca jāto martyeṣu punarlokānavāpsyasi || 1-91-6||
MHB 1-91-7
स चिन्तयित्वा नृपतिर्नृपान्सर्वांस्तपोधनान् ।
प्रतीपं रोचयामास पितरं भूरिवर्चसम् ॥ १-९१-७॥
sa cintayitvā nṛpatirnṛpānsarvāṃstapodhanān |
pratīpaṃ rocayāmāsa pitaraṃ bhūrivarcasam || 1-91-7||
MHB 1-91-8
महाभिषं तु तं दृष्ट्वा नदी धैर्याच्च्युतं नृपम् ।
तमेव मनसाध्यायमुपावर्तत्सरिद्वरा ॥ १-९१-८॥
mahābhiṣaṃ tu taṃ dṛṣṭvā nadī dhairyāccyutaṃ nṛpam |
tameva manasādhyāyamupāvartatsaridvarā || 1-91-8||
MHB 1-91-9
सा तु विध्वस्तवपुषः कश्मलाभिहतौजसः ।
ददर्श पथि गच्छन्ती वसून्देवान्दिवौकसः ॥ १-९१-९॥
sā tu vidhvastavapuṣaḥ kaśmalābhihataujasaḥ |
dadarśa pathi gacchantī vasūndevāndivaukasaḥ || 1-91-9||
MHB 1-91-10
तथारूपांश्च तान्दृष्ट्वा पप्रच्छ सरितां वरा ।
किमिदं नष्टरूपाः स्थ कच्चित्क्षेमं दिवौकसाम् ॥ १-९१-१०॥
tathārūpāṃśca tāndṛṣṭvā papraccha saritāṃ varā |
kimidaṃ naṣṭarūpāḥ stha kaccitkṣemaṃ divaukasām || 1-91-10||
MHB 1-91-11
तामूचुर्वसवो देवाः शप्ताः स्मो वै महानदि ।
अल्पेऽपराधे संरम्भाद्वसिष्ठेन महात्मना ॥ १-९१-११॥
tāmūcurvasavo devāḥ śaptāḥ smo vai mahānadi |
alpe'parādhe saṃrambhādvasiṣṭhena mahātmanā || 1-91-11||
MHB 1-91-12
विमूढा हि वयं सर्वे प्रच्छन्नमृषिसत्तमम् ।
संध्यां वसिष्ठमासीनं तमत्यभिसृताः पुरा ॥ १-९१-१२॥
vimūḍhā hi vayaṃ sarve pracchannamṛṣisattamam |
saṃdhyāṃ vasiṣṭhamāsīnaṃ tamatyabhisṛtāḥ purā || 1-91-12||
MHB 1-91-13
तेन कोपाद्वयं शप्ता योनौ संभवतेति ह ।
न शक्यमन्यथा कर्तुं यदुक्तं ब्रह्मवादिना ॥ १-९१-१३॥
tena kopādvayaṃ śaptā yonau saṃbhavateti ha |
na śakyamanyathā kartuṃ yaduktaṃ brahmavādinā || 1-91-13||
MHB 1-91-14
त्वं तस्मान्मानुषी भूत्वा सूष्व पुत्रान्वसून्भुवि ।
न मानुषीणां जठरं प्रविशेमाशुभं वयम् ॥ १-९१-१४॥
tvaṃ tasmānmānuṣī bhūtvā sūṣva putrānvasūnbhuvi |
na mānuṣīṇāṃ jaṭharaṃ praviśemāśubhaṃ vayam || 1-91-14||
MHB 1-91-15
इत्युक्ता तान्वसून्गङ्गा तथेत्युक्त्वाब्रवीदिदम् ।
मर्त्येषु पुरुषश्रेष्ठः को वः कर्ता भविष्यति ॥ १-९१-१५॥
ityuktā tānvasūngaṅgā tathetyuktvābravīdidam |
martyeṣu puruṣaśreṣṭhaḥ ko vaḥ kartā bhaviṣyati || 1-91-15||
MHB 1-91-16
वसव ऊचुः ।
प्रतीपस्य सुतो राजा शंतनुर्नाम धार्मिकः ।
भविता मानुषे लोके स नः कर्ता भविष्यति ॥ १-९१-१६॥
vasava ūcuḥ |
pratīpasya suto rājā śaṃtanurnāma dhārmikaḥ |
bhavitā mānuṣe loke sa naḥ kartā bhaviṣyati || 1-91-16||
MHB 1-91-17
गङ्गोवाच ।
ममाप्येवं मतं देवा यथावदत मानघाः ।
प्रियं तस्य करिष्यामि युष्माकं चैतदीप्सितम् ॥ १-९१-१७॥
gaṅgovāca |
mamāpyevaṃ mataṃ devā yathāvadata mānaghāḥ |
priyaṃ tasya kariṣyāmi yuṣmākaṃ caitadīpsitam || 1-91-17||
MHB 1-91-18
वसव ऊचुः ।
जातान्कुमारान्स्वानप्सु प्रक्षेप्तुं वै त्वमर्हसि ।
यथा नचिरकालं नो निष्कृतिः स्यात्त्रिलोकगे ॥ १-९१-१८॥
vasava ūcuḥ |
jātānkumārānsvānapsu prakṣeptuṃ vai tvamarhasi |
yathā nacirakālaṃ no niṣkṛtiḥ syāttrilokage || 1-91-18||
MHB 1-91-19
गङ्गोवाच ।
एवमेतत्करिष्यामि पुत्रस्तस्य विधीयताम् ।
नास्य मोघः संगमः स्यात्पुत्रहेतोर्मया सह ॥ १-९१-१९॥
gaṅgovāca |
evametatkariṣyāmi putrastasya vidhīyatām |
nāsya moghaḥ saṃgamaḥ syātputrahetormayā saha || 1-91-19||
MHB 1-91-20
वसव ऊचुः ।
तुरीयार्धं प्रदास्यामो वीर्यस्यैकैकशो वयम् ।
तेन वीर्येण पुत्रस्ते भविता तस्य चेप्सितः ॥ १-९१-२०॥
vasava ūcuḥ |
turīyārdhaṃ pradāsyāmo vīryasyaikaikaśo vayam |
tena vīryeṇa putraste bhavitā tasya cepsitaḥ || 1-91-20||
MHB 1-91-21
न संपत्स्यति मर्त्येषु पुनस्तस्य तु संततिः ।
तस्मादपुत्रः पुत्रस्ते भविष्यति स वीर्यवान् ॥ १-९१-२१॥
na saṃpatsyati martyeṣu punastasya tu saṃtatiḥ |
tasmādaputraḥ putraste bhaviṣyati sa vīryavān || 1-91-21||
MHB 1-91-22
वैशंपायन उवाच ।
एवं ते समयं कृत्वा गङ्गया वसवः सह ।
जग्मुः प्रहृष्टमनसो यथासंकल्पमञ्जसा ॥ १-९१-२२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ te samayaṃ kṛtvā gaṅgayā vasavaḥ saha |
jagmuḥ prahṛṣṭamanaso yathāsaṃkalpamañjasā || 1-91-22||
Adhyaya: 92/225 (55)
MHB 1-92-1
वैशंपायन उवाच ।
ततः प्रतीपो राजा स सर्वभूतहिते रतः ।
निषसाद समा बह्वीर्गङ्गातीरगतो जपन् ॥ १-९२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ pratīpo rājā sa sarvabhūtahite rataḥ |
niṣasāda samā bahvīrgaṅgātīragato japan || 1-92-1||
MHB 1-92-2
तस्य रूपगुणोपेता गङ्गा श्रीरिव रूपिणी ।
उत्तीर्य सलिलात्तस्माल्लोभनीयतमाकृतिः ॥ १-९२-२॥
tasya rūpaguṇopetā gaṅgā śrīriva rūpiṇī |
uttīrya salilāttasmāllobhanīyatamākṛtiḥ || 1-92-2||
MHB 1-92-3
अधीयानस्य राजर्षेर्दिव्यरूपा मनस्विनी ।
दक्षिणं शालसंकाशमूरुं भेजे शुभानना ॥ १-९२-३॥
adhīyānasya rājarṣerdivyarūpā manasvinī |
dakṣiṇaṃ śālasaṃkāśamūruṃ bheje śubhānanā || 1-92-3||
MHB 1-92-4
प्रतीपस्तु महीपालस्तामुवाच मनस्विनीम् ।
करवाणि किं ते कल्याणि प्रियं यत्तेऽभिकाङ्क्षितम् ॥ १-९२-४॥
pratīpastu mahīpālastāmuvāca manasvinīm |
karavāṇi kiṃ te kalyāṇi priyaṃ yatte'bhikāṅkṣitam || 1-92-4||
MHB 1-92-5
स्त्र्युवाच ।
त्वामहं कामये राजन्कुरुश्रेष्ठ भजस्व माम् ।
त्यागः कामवतीनां हि स्त्रीणां सद्भिर्विगर्हितः ॥ १-९२-५॥
stryuvāca |
tvāmahaṃ kāmaye rājankuruśreṣṭha bhajasva mām |
tyāgaḥ kāmavatīnāṃ hi strīṇāṃ sadbhirvigarhitaḥ || 1-92-5||
MHB 1-92-6
प्रतीप उवाच ।
नाहं परस्त्रियं कामाद्गच्छेयं वरवर्णिनि ।
न चासवर्णां कल्याणि धर्म्यं तद्विद्धि मे व्रतम् ॥ १-९२-६॥
pratīpa uvāca |
nāhaṃ parastriyaṃ kāmādgaccheyaṃ varavarṇini |
na cāsavarṇāṃ kalyāṇi dharmyaṃ tadviddhi me vratam || 1-92-6||
MHB 1-92-7
स्त्र्युवाच ।
नाश्रेयस्यस्मि नागम्या न वक्तव्या च कर्हिचित् ।
भज मां भजमानां त्वं राजन्कन्यां वरस्त्रियम् ॥ १-९२-७॥
stryuvāca |
nāśreyasyasmi nāgamyā na vaktavyā ca karhicit |
bhaja māṃ bhajamānāṃ tvaṃ rājankanyāṃ varastriyam || 1-92-7||
MHB 1-92-8
प्रतीप उवाच ।
मयातिवृत्तमेतत्ते यन्मां चोदयसि प्रियम् ।
अन्यथा प्रतिपन्नं मां नाशयेद्धर्मविप्लवः ॥ १-९२-८॥
pratīpa uvāca |
mayātivṛttametatte yanmāṃ codayasi priyam |
anyathā pratipannaṃ māṃ nāśayeddharmaviplavaḥ || 1-92-8||
MHB 1-92-9
प्राप्य दक्षिणमूरुं मे त्वमाश्लिष्टा वराङ्गने ।
अपत्यानां स्नुषाणां च भीरु विद्ध्येतदासनम् ॥ १-९२-९॥
prāpya dakṣiṇamūruṃ me tvamāśliṣṭā varāṅgane |
apatyānāṃ snuṣāṇāṃ ca bhīru viddhyetadāsanam || 1-92-9||
MHB 1-92-10
सव्यतः कामिनीभागस्त्वया स च विवर्जितः ।
तस्मादहं नाचरिष्ये त्वयि कामं वराङ्गने ॥ १-९२-१०॥
savyataḥ kāminībhāgastvayā sa ca vivarjitaḥ |
tasmādahaṃ nācariṣye tvayi kāmaṃ varāṅgane || 1-92-10||
MHB 1-92-11
स्नुषा मे भव कल्याणि पुत्रार्थे त्वां वृणोम्यहम् ।
स्नुषापक्षं हि वामोरु त्वमागम्य समाश्रिता ॥ १-९२-११॥
snuṣā me bhava kalyāṇi putrārthe tvāṃ vṛṇomyaham |
snuṣāpakṣaṃ hi vāmoru tvamāgamya samāśritā || 1-92-11||
MHB 1-92-12
स्त्र्युवाच ।
एवमप्यस्तु धर्मज्ञ संयुज्येयं सुतेन ते ।
त्वद्भक्त्यैव भजिष्यामि प्रख्यातं भारतं कुलम् ॥ १-९२-१२॥
stryuvāca |
evamapyastu dharmajña saṃyujyeyaṃ sutena te |
tvadbhaktyaiva bhajiṣyāmi prakhyātaṃ bhārataṃ kulam || 1-92-12||
MHB 1-92-13
पृथिव्यां पार्थिवा ये च तेषां यूयं परायणम् ।
गुणा न हि मया शक्या वक्तुं वर्षशतैरपि ।
कुलस्य ये वः प्रस्थितास्तत्साधुत्वमनुत्तमम् ॥ १-९२-१३॥
pṛthivyāṃ pārthivā ye ca teṣāṃ yūyaṃ parāyaṇam |
guṇā na hi mayā śakyā vaktuṃ varṣaśatairapi |
kulasya ye vaḥ prasthitāstatsādhutvamanuttamam || 1-92-13||
MHB 1-92-14
स मे नाभिजनज्ञः स्यादाचरेयं च यद्विभो ।
तत्सर्वमेव पुत्रस्ते न मीमांसेत कर्हिचित् ॥ १-९२-१४॥
sa me nābhijanajñaḥ syādācareyaṃ ca yadvibho |
tatsarvameva putraste na mīmāṃseta karhicit || 1-92-14||
MHB 1-92-15
एवं वसन्ती पुत्रे ते वर्धयिष्याम्यहं प्रियम् ।
पुत्रैः पुण्यैः प्रियैश्चापि स्वर्गं प्राप्स्यति ते सुतः ॥ १-९२-१५॥
evaṃ vasantī putre te vardhayiṣyāmyahaṃ priyam |
putraiḥ puṇyaiḥ priyaiścāpi svargaṃ prāpsyati te sutaḥ || 1-92-15||
MHB 1-92-16
वैशंपायन उवाच ।
तथेत्युक्त्वा तु सा राजंस्तत्रैवान्तरधीयत ।
पुत्रजन्म प्रतीक्षंस्तु स राजा तदधारयत् ॥ १-९२-१६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathetyuktvā tu sā rājaṃstatraivāntaradhīyata |
putrajanma pratīkṣaṃstu sa rājā tadadhārayat || 1-92-16||
MHB 1-92-17
एतस्मिन्नेव काले तु प्रतीपः क्षत्रियर्षभः ।
तपस्तेपे सुतस्यार्थे सभार्यः कुरुनन्दन ॥ १-९२-१७॥
etasminneva kāle tu pratīpaḥ kṣatriyarṣabhaḥ |
tapastepe sutasyārthe sabhāryaḥ kurunandana || 1-92-17||
MHB 1-92-18
तयोः समभवत्पुत्रो वृद्धयोः स महाभिषः ।
शान्तस्य जज्ञे संतानस्तस्मादासीत्स शंतनुः ॥ १-९२-१८॥
tayoḥ samabhavatputro vṛddhayoḥ sa mahābhiṣaḥ |
śāntasya jajñe saṃtānastasmādāsītsa śaṃtanuḥ || 1-92-18||
MHB 1-92-19
संस्मरंश्चाक्षयाँल्लोकान्विजितान्स्वेन कर्मणा ।
पुण्यकर्मकृदेवासीच्छंतनुः कुरुसत्तम ॥ १-९२-१९॥
saṃsmaraṃścākṣayā~llokānvijitānsvena karmaṇā |
puṇyakarmakṛdevāsīcchaṃtanuḥ kurusattama || 1-92-19||
MHB 1-92-20
प्रतीपः शंतनुं पुत्रं यौवनस्थं ततोऽन्वशात् ।
पुरा मां स्त्री समभ्यागाच्छंतनो भूतये तव ॥ १-९२-२०॥
pratīpaḥ śaṃtanuṃ putraṃ yauvanasthaṃ tato'nvaśāt |
purā māṃ strī samabhyāgācchaṃtano bhūtaye tava || 1-92-20||
MHB 1-92-21
त्वामाव्रजेद्यदि रहः सा पुत्र वरवर्णिनी ।
कामयानाभिरूपाढ्या दिव्या स्त्री पुत्रकाम्यया ।
सा त्वया नानुयोक्तव्या कासि कस्यासि वाङ्गने ॥ १-९२-२१॥
tvāmāvrajedyadi rahaḥ sā putra varavarṇinī |
kāmayānābhirūpāḍhyā divyā strī putrakāmyayā |
sā tvayā nānuyoktavyā kāsi kasyāsi vāṅgane || 1-92-21||
MHB 1-92-22
यच्च कुर्यान्न तत्कार्यं प्रष्टव्या सा त्वयानघ ।
मन्नियोगाद्भजन्तीं तां भजेथा इत्युवाच तम् ॥ १-९२-२२॥
yacca kuryānna tatkāryaṃ praṣṭavyā sā tvayānagha |
manniyogādbhajantīṃ tāṃ bhajethā ityuvāca tam || 1-92-22||
MHB 1-92-23
एवं संदिश्य तनयं प्रतीपः शंतनुं तदा ।
स्वे च राज्येऽभिषिच्यैनं वनं राजा विवेश ह ॥ १-९२-२३॥
evaṃ saṃdiśya tanayaṃ pratīpaḥ śaṃtanuṃ tadā |
sve ca rājye'bhiṣicyainaṃ vanaṃ rājā viveśa ha || 1-92-23||
MHB 1-92-24
स राजा शंतनुर्धीमान्ख्यातः पृथ्व्यां धनुर्धरः ।
बभूव मृगयाशीलः सततं वनगोचरः ॥ १-९२-२४॥
sa rājā śaṃtanurdhīmānkhyātaḥ pṛthvyāṃ dhanurdharaḥ |
babhūva mṛgayāśīlaḥ satataṃ vanagocaraḥ || 1-92-24||
MHB 1-92-25
स मृगान्महिषांश्चैव विनिघ्नन्राजसत्तमः ।
गङ्गामनुचचारैकः सिद्धचारणसेविताम् ॥ १-९२-२५॥
sa mṛgānmahiṣāṃścaiva vinighnanrājasattamaḥ |
gaṅgāmanucacāraikaḥ siddhacāraṇasevitām || 1-92-25||
MHB 1-92-26
स कदाचिन्महाराज ददर्श परमस्त्रियम् ।
जाज्वल्यमानां वपुषा साक्षात्पद्मामिव श्रियम् ॥ १-९२-२६॥
sa kadācinmahārāja dadarśa paramastriyam |
jājvalyamānāṃ vapuṣā sākṣātpadmāmiva śriyam || 1-92-26||
MHB 1-92-27
सर्वानवद्यां सुदतीं दिव्याभरणभूषिताम् ।
सूक्ष्माम्बरधरामेकां पद्मोदरसमप्रभाम् ॥ १-९२-२७॥
sarvānavadyāṃ sudatīṃ divyābharaṇabhūṣitām |
sūkṣmāmbaradharāmekāṃ padmodarasamaprabhām || 1-92-27||
MHB 1-92-28
तां दृष्ट्वा हृष्टरोमाभूद्विस्मितो रूपसंपदा ।
पिबन्निव च नेत्राभ्यां नातृप्यत नराधिपः ॥ १-९२-२८॥
tāṃ dṛṣṭvā hṛṣṭaromābhūdvismito rūpasaṃpadā |
pibanniva ca netrābhyāṃ nātṛpyata narādhipaḥ || 1-92-28||
MHB 1-92-29
सा च दृष्ट्वैव राजानं विचरन्तं महाद्युतिम् ।
स्नेहादागतसौहार्दा नातृप्यत विलासिनी ॥ १-९२-२९॥
sā ca dṛṣṭvaiva rājānaṃ vicarantaṃ mahādyutim |
snehādāgatasauhārdā nātṛpyata vilāsinī || 1-92-29||
MHB 1-92-30
तामुवाच ततो राजा सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा ।
देवी वा दानवी वा त्वं गन्धर्वी यदि वाप्सराः ॥ १-९२-३०॥
tāmuvāca tato rājā sāntvayañślakṣṇayā girā |
devī vā dānavī vā tvaṃ gandharvī yadi vāpsarāḥ || 1-92-30||
MHB 1-92-31
यक्षी वा पन्नगी वापि मानुषी वा सुमध्यमे ।
या वा त्वं सुरगर्भाभे भार्या मे भव शोभने ॥ १-९२-३१॥
yakṣī vā pannagī vāpi mānuṣī vā sumadhyame |
yā vā tvaṃ suragarbhābhe bhāryā me bhava śobhane || 1-92-31||
MHB 1-92-32
एतच्छ्रुत्वा वचो राज्ञः सस्मितं मृदु वल्गु च ।
वसूनां समयं स्मृत्वा अभ्यगच्छदनिन्दिता ॥ १-९२-३२॥
etacchrutvā vaco rājñaḥ sasmitaṃ mṛdu valgu ca |
vasūnāṃ samayaṃ smṛtvā abhyagacchadaninditā || 1-92-32||
MHB 1-92-33
उवाच चैव राज्ञः सा ह्लादयन्ती मनो गिरा ।
भविष्यामि महीपाल महिषी ते वशानुगा ॥ १-९२-३३॥
uvāca caiva rājñaḥ sā hlādayantī mano girā |
bhaviṣyāmi mahīpāla mahiṣī te vaśānugā || 1-92-33||
MHB 1-92-34
यत्तु कुर्यामहं राजञ्शुभं वा यदि वाशुभम् ।
न तद्वारयितव्यास्मि न वक्तव्या तथाप्रियम् ॥ १-९२-३४॥
yattu kuryāmahaṃ rājañśubhaṃ vā yadi vāśubham |
na tadvārayitavyāsmi na vaktavyā tathāpriyam || 1-92-34||
MHB 1-92-35
एवं हि वर्तमानेऽहं त्वयि वत्स्यामि पार्थिव ।
वारिता विप्रियं चोक्ता त्यजेयं त्वामसंशयम् ॥ १-९२-३५॥
evaṃ hi vartamāne'haṃ tvayi vatsyāmi pārthiva |
vāritā vipriyaṃ coktā tyajeyaṃ tvāmasaṃśayam || 1-92-35||
MHB 1-92-36
तथेति राज्ञा सा तूक्ता तदा भरतसत्तम ।
प्रहर्षमतुलं लेभे प्राप्य तं पार्थिवोत्तमम् ॥ १-९२-३६॥
tatheti rājñā sā tūktā tadā bharatasattama |
praharṣamatulaṃ lebhe prāpya taṃ pārthivottamam || 1-92-36||
MHB 1-92-37
आसाद्य शंतनुस्तां च बुभुजे कामतो वशी ।
न प्रष्टव्येति मन्वानो न स तां किंचिदूचिवान् ॥ १-९२-३७॥
āsādya śaṃtanustāṃ ca bubhuje kāmato vaśī |
na praṣṭavyeti manvāno na sa tāṃ kiṃcidūcivān || 1-92-37||
MHB 1-92-38
स तस्याः शीलवृत्तेन रूपौदार्यगुणेन च ।
उपचारेण च रहस्तुतोष जगतीपतिः ॥ १-९२-३८॥
sa tasyāḥ śīlavṛttena rūpaudāryaguṇena ca |
upacāreṇa ca rahastutoṣa jagatīpatiḥ || 1-92-38||
MHB 1-92-39
दिव्यरूपा हि सा देवी गङ्गा त्रिपथगा नदी ।
मानुषं विग्रहं श्रीमत्कृत्वा सा वरवर्णिनी ॥ १-९२-३९॥
divyarūpā hi sā devī gaṅgā tripathagā nadī |
mānuṣaṃ vigrahaṃ śrīmatkṛtvā sā varavarṇinī || 1-92-39||
MHB 1-92-40
भाग्योपनतकामस्य भार्येवोपस्थिताभवत् ।
शंतनो राजसिंहस्य देवराजसमद्युतेः ॥ १-९२-४०॥
bhāgyopanatakāmasya bhāryevopasthitābhavat |
śaṃtano rājasiṃhasya devarājasamadyuteḥ || 1-92-40||
MHB 1-92-41
संभोगस्नेहचातुर्यैर्हावलास्यैर्मनोहरैः ।
राजानं रमयामास यथा रेमे तथैव सः ॥ १-९२-४१॥
saṃbhogasnehacāturyairhāvalāsyairmanoharaiḥ |
rājānaṃ ramayāmāsa yathā reme tathaiva saḥ || 1-92-41||
MHB 1-92-42
स राजा रतिसक्तत्वादुत्तमस्त्रीगुणैर्हृतः ।
संवत्सरानृतून्मासान्न बुबोध बहून्गतान् ॥ १-९२-४२॥
sa rājā ratisaktatvāduttamastrīguṇairhṛtaḥ |
saṃvatsarānṛtūnmāsānna bubodha bahūngatān || 1-92-42||
MHB 1-92-43
रममाणस्तया सार्धं यथाकामं जनेश्वरः ।
अष्टावजनयत्पुत्रांस्तस्याममरवर्णिनः ॥ १-९२-४३॥
ramamāṇastayā sārdhaṃ yathākāmaṃ janeśvaraḥ |
aṣṭāvajanayatputrāṃstasyāmamaravarṇinaḥ || 1-92-43||
MHB 1-92-44
जातं जातं च सा पुत्रं क्षिपत्यम्भसि भारत ।
प्रीणामि त्वाहमित्युक्त्वा गङ्गास्रोतस्यमज्जयत् ॥ १-९२-४४॥
jātaṃ jātaṃ ca sā putraṃ kṣipatyambhasi bhārata |
prīṇāmi tvāhamityuktvā gaṅgāsrotasyamajjayat || 1-92-44||
MHB 1-92-45
तस्य तन्न प्रियं राज्ञः शंतनोरभवत्तदा ।
न च तां किंचनोवाच त्यागाद्भीतो महीपतिः ॥ १-९२-४५॥
tasya tanna priyaṃ rājñaḥ śaṃtanorabhavattadā |
na ca tāṃ kiṃcanovāca tyāgādbhīto mahīpatiḥ || 1-92-45||
MHB 1-92-46
अथ तामष्टमे पुत्रे जाते प्रहसितामिव ।
उवाच राजा दुःखार्तः परीप्सन्पुत्रमात्मनः ॥ १-९२-४६॥
atha tāmaṣṭame putre jāte prahasitāmiva |
uvāca rājā duḥkhārtaḥ parīpsanputramātmanaḥ || 1-92-46||
MHB 1-92-47
मा वधीः कासि कस्यासि किं हिंससि सुतानिति ।
पुत्रघ्नि सुमहत्पापं मा प्रापस्तिष्ठ गर्हिते ॥ १-९२-४७॥
mā vadhīḥ kāsi kasyāsi kiṃ hiṃsasi sutāniti |
putraghni sumahatpāpaṃ mā prāpastiṣṭha garhite || 1-92-47||
MHB 1-92-48
स्त्र्युवाच ।
पुत्रकाम न ते हन्मि पुत्रं पुत्रवतां वर ।
जीर्णस्तु मम वासोऽयं यथा स समयः कृतः ॥ १-९२-४८॥
stryuvāca |
putrakāma na te hanmi putraṃ putravatāṃ vara |
jīrṇastu mama vāso'yaṃ yathā sa samayaḥ kṛtaḥ || 1-92-48||
MHB 1-92-49
अहं गङ्गा जह्नुसुता महर्षिगणसेविता ।
देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थमुषिटाहं त्वया सह ॥ १-९२-४९॥
ahaṃ gaṅgā jahnusutā maharṣigaṇasevitā |
devakāryārthasiddhyarthamuṣiṭāhaṃ tvayā saha || 1-92-49||
MHB 1-92-50
अष्टेमे वसवो देवा महाभागा महौजसः ।
वसिष्ठशापदोषेण मानुषत्वमुपागताः ॥ १-९२-५०॥
aṣṭeme vasavo devā mahābhāgā mahaujasaḥ |
vasiṣṭhaśāpadoṣeṇa mānuṣatvamupāgatāḥ || 1-92-50||
MHB 1-92-51
तेषां जनयिता नान्यस्त्वदृते भुवि विद्यते ।
मद्विधा मानुषी धात्री न चैवास्तीह काचन ॥ १-९२-५१॥
teṣāṃ janayitā nānyastvadṛte bhuvi vidyate |
madvidhā mānuṣī dhātrī na caivāstīha kācana || 1-92-51||
MHB 1-92-52
तस्मात्तज्जननीहेतोर्मानुषत्वमुपागता ।
जनयित्वा वसूनष्टौ जिता लोकास्त्वयाक्षयाः ॥ १-९२-५२॥
tasmāttajjananīhetormānuṣatvamupāgatā |
janayitvā vasūnaṣṭau jitā lokāstvayākṣayāḥ || 1-92-52||
MHB 1-92-53
देवानां समयस्त्वेष वसूनां संश्रुतो मया ।
जातं जातं मोक्षयिष्ये जन्मतो मानुषादिति ॥ १-९२-५३॥
devānāṃ samayastveṣa vasūnāṃ saṃśruto mayā |
jātaṃ jātaṃ mokṣayiṣye janmato mānuṣāditi || 1-92-53||
MHB 1-92-54
तत्ते शापाद्विनिर्मुक्ता आपवस्य महात्मनः ।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि पुत्रं पाहि महाव्रतम् ॥ १-९२-५४॥
tatte śāpādvinirmuktā āpavasya mahātmanaḥ |
svasti te'stu gamiṣyāmi putraṃ pāhi mahāvratam || 1-92-54||
MHB 1-92-55
एष पर्यायवासो मे वसूनां संनिधौ कृतः ।
मत्प्रसूतं विजानीहि गङ्गादत्तमिमं सुतम् ॥ १-९२-५५॥
eṣa paryāyavāso me vasūnāṃ saṃnidhau kṛtaḥ |
matprasūtaṃ vijānīhi gaṅgādattamimaṃ sutam || 1-92-55||
Adhyaya: 93/225 (46)
MHB 1-93-1
शंतनुरुवाच ।
आपवो नाम को न्वेष वसूनां किं च दुष्कृतम् ।
यस्याभिशापात्ते सर्वे मानुषीं तनुमागताः ॥ १-९३-१॥
śaṃtanuruvāca |
āpavo nāma ko nveṣa vasūnāṃ kiṃ ca duṣkṛtam |
yasyābhiśāpātte sarve mānuṣīṃ tanumāgatāḥ || 1-93-1||
MHB 1-93-2
अनेन च कुमारेण गङ्गादत्तेन किं कृतम् ।
यस्य चैव कृतेनायं मानुषेषु निवत्स्यति ॥ १-९३-२॥
anena ca kumāreṇa gaṅgādattena kiṃ kṛtam |
yasya caiva kṛtenāyaṃ mānuṣeṣu nivatsyati || 1-93-2||
MHB 1-93-3
ईशानाः सर्वलोकस्य वसवस्ते च वै कथम् ।
मानुषेषूदपद्यन्त तन्ममाचक्ष्व जाह्नवि ॥ १-९३-३॥
īśānāḥ sarvalokasya vasavaste ca vai katham |
mānuṣeṣūdapadyanta tanmamācakṣva jāhnavi || 1-93-3||
MHB 1-93-4
वैशंपायन उवाच ।
सैवमुक्ता ततो गङ्गा राजानमिदमब्रवीत् ।
भर्तारं जाह्नवी देवी शंतनुं पुरुषर्षभम् ॥ १-९३-४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
saivamuktā tato gaṅgā rājānamidamabravīt |
bhartāraṃ jāhnavī devī śaṃtanuṃ puruṣarṣabham || 1-93-4||
MHB 1-93-5
यं लेभे वरुणः पुत्रं पुरा भरतसत्तम ।
वसिष्ठो नाम स मुनिः ख्यात आपव इत्युत ॥ १-९३-५॥
yaṃ lebhe varuṇaḥ putraṃ purā bharatasattama |
vasiṣṭho nāma sa muniḥ khyāta āpava ityuta || 1-93-5||
MHB 1-93-6
तस्याश्रमपदं पुण्यं मृगपक्षिगणान्वितम् ।
मेरोः पार्श्वे नगेन्द्रस्य सर्वर्तुकुसुमावृतम् ॥ १-९३-६॥
tasyāśramapadaṃ puṇyaṃ mṛgapakṣigaṇānvitam |
meroḥ pārśve nagendrasya sarvartukusumāvṛtam || 1-93-6||
MHB 1-93-7
स वारुणिस्तपस्तेपे तस्मिन्भरतसत्तम ।
वने पुण्यकृतां श्रेष्ठः स्वादुमूलफलोदके ॥ १-९३-७॥
sa vāruṇistapastepe tasminbharatasattama |
vane puṇyakṛtāṃ śreṣṭhaḥ svādumūlaphalodake || 1-93-7||
MHB 1-93-8
दक्षस्य दुहिता या तु सुरभीत्यतिगर्विता ।
गां प्रजाता तु सा देवी कश्यपाद्भरतर्षभ ॥ १-९३-८॥
dakṣasya duhitā yā tu surabhītyatigarvitā |
gāṃ prajātā tu sā devī kaśyapādbharatarṣabha || 1-93-8||
MHB 1-93-9
अनुग्रहार्थं जगतः सर्वकामदुघां वराम् ।
तां लेभे गां तु धर्मात्मा होमधेनुं स वारुणिः ॥ १-९३-९॥
anugrahārthaṃ jagataḥ sarvakāmadughāṃ varām |
tāṃ lebhe gāṃ tu dharmātmā homadhenuṃ sa vāruṇiḥ || 1-93-9||
MHB 1-93-10
सा तस्मिंस्तापसारण्ये वसन्ती मुनिसेविते ।
चचार रम्ये धर्म्ये च गौरपेतभया तदा ॥ १-९३-१०॥
sā tasmiṃstāpasāraṇye vasantī munisevite |
cacāra ramye dharmye ca gaurapetabhayā tadā || 1-93-10||
MHB 1-93-11
अथ तद्वनमाजग्मुः कदाचिद्भरतर्षभ ।
पृथ्वाद्या वसवः सर्वे देवदेवर्षिसेवितम् ॥ १-९३-११॥
atha tadvanamājagmuḥ kadācidbharatarṣabha |
pṛthvādyā vasavaḥ sarve devadevarṣisevitam || 1-93-11||
MHB 1-93-12
ते सदारा वनं तच्च व्यचरन्त समन्ततः ।
रेमिरे रमणीयेषु पर्वतेषु वनेषु च ॥ १-९३-१२॥
te sadārā vanaṃ tacca vyacaranta samantataḥ |
remire ramaṇīyeṣu parvateṣu vaneṣu ca || 1-93-12||
MHB 1-93-13
तत्रैकस्य तु भार्या वै वसोर्वासवविक्रम ।
सा चरन्ती वने तस्मिन्गां ददर्श सुमध्यमा ।
या सा वसिष्ठस्य मुनेः सर्वकामधुगुत्तमा ॥ १-९३-१३॥
tatraikasya tu bhāryā vai vasorvāsavavikrama |
sā carantī vane tasmingāṃ dadarśa sumadhyamā |
yā sā vasiṣṭhasya muneḥ sarvakāmadhuguttamā || 1-93-13||
MHB 1-93-14
सा विस्मयसमाविष्टा शीलद्रविणसंपदा ।
दिवे वै दर्शयामास तां गां गोवृषभेक्षण ॥ १-९३-१४॥
sā vismayasamāviṣṭā śīladraviṇasaṃpadā |
dive vai darśayāmāsa tāṃ gāṃ govṛṣabhekṣaṇa || 1-93-14||
MHB 1-93-15
स्वापीनां च सुदोग्ध्रीं च सुवालधिमुखां शुभाम् ।
उपपन्नां गुणैः सर्वैः शीलेनानुत्तमेन च ॥ १-९३-१५॥
svāpīnāṃ ca sudogdhrīṃ ca suvāladhimukhāṃ śubhām |
upapannāṃ guṇaiḥ sarvaiḥ śīlenānuttamena ca || 1-93-15||
MHB 1-93-16
एवंगुणसमायुक्तां वसवे वसुनन्दिनी ।
दर्शयामास राजेन्द्र पुरा पौरवनन्दन ॥ १-९३-१६॥
evaṃguṇasamāyuktāṃ vasave vasunandinī |
darśayāmāsa rājendra purā pauravanandana || 1-93-16||
MHB 1-93-17
द्यौस्तदा तां तु दृष्ट्वैव गां गजेन्द्रेन्द्रविक्रम ।
उवाच राजंस्तां देवीं तस्या रूपगुणान्वदन् ॥ १-९३-१७॥
dyaustadā tāṃ tu dṛṣṭvaiva gāṃ gajendrendravikrama |
uvāca rājaṃstāṃ devīṃ tasyā rūpaguṇānvadan || 1-93-17||
MHB 1-93-18
एषा गौरुत्तमा देवि वारुणेरसितेक्षणे ।
ऋषेस्तस्य वरारोहे यस्येदं वनमुत्तमम् ॥ १-९३-१८॥
eṣā gauruttamā devi vāruṇerasitekṣaṇe |
ṛṣestasya varārohe yasyedaṃ vanamuttamam || 1-93-18||
MHB 1-93-19
अस्याः क्षीरं पिबेन्मर्त्यः स्वादु यो वै सुमध्यमे ।
दश वर्षसहस्राणि स जीवेत्स्थिरयौवनः ॥ १-९३-१९॥
asyāḥ kṣīraṃ pibenmartyaḥ svādu yo vai sumadhyame |
daśa varṣasahasrāṇi sa jīvetsthirayauvanaḥ || 1-93-19||
MHB 1-93-20
एतच्छ्रुत्वा तु सा देवी नृपोत्तम सुमध्यमा ।
तमुवाचानवद्याङ्गी भर्तारं दीप्ततेजसम् ॥ १-९३-२०॥
etacchrutvā tu sā devī nṛpottama sumadhyamā |
tamuvācānavadyāṅgī bhartāraṃ dīptatejasam || 1-93-20||
MHB 1-93-21
अस्ति मे मानुषे लोके नरदेवात्मजा सखी ।
नाम्ना जिनवती नाम रूपयौवनशालिनी ॥ १-९३-२१॥
asti me mānuṣe loke naradevātmajā sakhī |
nāmnā jinavatī nāma rūpayauvanaśālinī || 1-93-21||
MHB 1-93-22
उशीनरस्य राजर्षेः सत्यसंधस्य धीमतः ।
दुहिता प्रथिता लोके मानुषे रूपसंपदा ॥ १-९३-२२॥
uśīnarasya rājarṣeḥ satyasaṃdhasya dhīmataḥ |
duhitā prathitā loke mānuṣe rūpasaṃpadā || 1-93-22||
MHB 1-93-23
तस्या हेतोर्महाभाग सवत्सां गां ममेप्सिताम् ।
आनयस्वामरश्रेष्ठ त्वरितं पुण्यवर्धन ॥ १-९३-२३॥
tasyā hetormahābhāga savatsāṃ gāṃ mamepsitām |
ānayasvāmaraśreṣṭha tvaritaṃ puṇyavardhana || 1-93-23||
MHB 1-93-24
यावदस्याः पयः पीत्वा सा सखी मम मानद ।
मानुषेषु भवत्वेका जरारोगविवर्जिता ॥ १-९३-२४॥
yāvadasyāḥ payaḥ pītvā sā sakhī mama mānada |
mānuṣeṣu bhavatvekā jarārogavivarjitā || 1-93-24||
MHB 1-93-25
एतन्मम महाभाग कर्तुमर्हस्यनिन्दित ।
प्रियं प्रियतरं ह्यस्मान्नास्ति मेऽन्यत्कथंचन ॥ १-९३-२५॥
etanmama mahābhāga kartumarhasyanindita |
priyaṃ priyataraṃ hyasmānnāsti me'nyatkathaṃcana || 1-93-25||
MHB 1-93-26
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्या देव्याः प्रियचिकीर्षया ।
पृथ्वाद्यैर्भ्रातृभिः सार्धं द्यौस्तदा तां जहार गाम् ॥ १-९३-२६॥
etacchrutvā vacastasyā devyāḥ priyacikīrṣayā |
pṛthvādyairbhrātṛbhiḥ sārdhaṃ dyaustadā tāṃ jahāra gām || 1-93-26||
MHB 1-93-27
तया कमलपत्राक्ष्या नियुक्तो द्यौस्तदा नृप ।
ऋषेस्तस्य तपस्तीव्रं न शशाक निरीक्षितुम् ।
हृता गौः सा तदा तेन प्रपातस्तु न तर्कितः ॥ १-९३-२७॥
tayā kamalapatrākṣyā niyukto dyaustadā nṛpa |
ṛṣestasya tapastīvraṃ na śaśāka nirīkṣitum |
hṛtā gauḥ sā tadā tena prapātastu na tarkitaḥ || 1-93-27||
MHB 1-93-28
अथाश्रमपदं प्राप्तः फलान्यादाय वारुणिः ।
न चापश्यत गां तत्र सवत्सां काननोत्तमे ॥ १-९३-२८॥
athāśramapadaṃ prāptaḥ phalānyādāya vāruṇiḥ |
na cāpaśyata gāṃ tatra savatsāṃ kānanottame || 1-93-28||
MHB 1-93-29
ततः स मृगयामास वने तस्मिंस्तपोधनः ।
नाध्यगच्छच्च मृगयंस्तां गां मुनिरुदारधीः ॥ १-९३-२९॥
tataḥ sa mṛgayāmāsa vane tasmiṃstapodhanaḥ |
nādhyagacchacca mṛgayaṃstāṃ gāṃ munirudāradhīḥ || 1-93-29||
MHB 1-93-30
ज्ञात्वा तथापनीतां तां वसुभिर्दिव्यदर्शनः ।
ययौ क्रोधवशं सद्यः शशाप च वसूंस्तदा ॥ १-९३-३०॥
jñātvā tathāpanītāṃ tāṃ vasubhirdivyadarśanaḥ |
yayau krodhavaśaṃ sadyaḥ śaśāpa ca vasūṃstadā || 1-93-30||
MHB 1-93-31
यस्मान्मे वसवो जह्रुर्गां वै दोग्ध्रीं सुवालधिम् ।
तस्मात्सर्वे जनिष्यन्ति मानुषेषु न संशयः ॥ १-९३-३१॥
yasmānme vasavo jahrurgāṃ vai dogdhrīṃ suvāladhim |
tasmātsarve janiṣyanti mānuṣeṣu na saṃśayaḥ || 1-93-31||
MHB 1-93-32
एवं शशाप भगवान्वसूंस्तान्मुनिसत्तमः ।
वशं कोपस्य संप्राप्त आपवो भरतर्षभ ॥ १-९३-३२॥
evaṃ śaśāpa bhagavānvasūṃstānmunisattamaḥ |
vaśaṃ kopasya saṃprāpta āpavo bharatarṣabha || 1-93-32||
MHB 1-93-33
शप्त्वा च तान्महाभागस्तपस्येव मनो दधे ।
एवं स शप्तवान्राजन्वसूनष्टौ तपोधनः ।
महाप्रभावो ब्रह्मर्षिर्देवान्रोषसमन्वितः ॥ १-९३-३३॥
śaptvā ca tānmahābhāgastapasyeva mano dadhe |
evaṃ sa śaptavānrājanvasūnaṣṭau tapodhanaḥ |
mahāprabhāvo brahmarṣirdevānroṣasamanvitaḥ || 1-93-33||
MHB 1-93-34
अथाश्रमपदं प्राप्य तं स्म भूयो महात्मनः ।
शप्ताः स्म इति जानन्त ऋषिं तमुपचक्रमुः ॥ १-९३-३४॥
athāśramapadaṃ prāpya taṃ sma bhūyo mahātmanaḥ |
śaptāḥ sma iti jānanta ṛṣiṃ tamupacakramuḥ || 1-93-34||
MHB 1-93-35
प्रसादयन्तस्तमृषिं वसवः पार्थिवर्षभ ।
न लेभिरे च तस्मात्ते प्रसादमृषिसत्तमात् ।
आपवात्पुरुषव्याघ्र सर्वधर्मविशारदात् ॥ १-९३-३५॥
prasādayantastamṛṣiṃ vasavaḥ pārthivarṣabha |
na lebhire ca tasmātte prasādamṛṣisattamāt |
āpavātpuruṣavyāghra sarvadharmaviśāradāt || 1-93-35||
MHB 1-93-36
उवाच च स धर्मात्मा सप्त यूयं धरादयः ।
अनु संवत्सराच्छापमोक्षं वै समवाप्स्यथ ॥ १-९३-३६॥
uvāca ca sa dharmātmā sapta yūyaṃ dharādayaḥ |
anu saṃvatsarācchāpamokṣaṃ vai samavāpsyatha || 1-93-36||
MHB 1-93-37
अयं तु यत्कृते यूयं मया शप्ताः स वत्स्यति ।
द्यौस्तदा मानुषे लोके दीर्घकालं स्वकर्मणा ॥ १-९३-३७॥
ayaṃ tu yatkṛte yūyaṃ mayā śaptāḥ sa vatsyati |
dyaustadā mānuṣe loke dīrghakālaṃ svakarmaṇā || 1-93-37||
MHB 1-93-38
नानृतं तच्चिकीर्षामि युष्मान्क्रुद्धो यदब्रुवम् ।
न प्रजास्यति चाप्येष मानुषेषु महामनाः ॥ १-९३-३८॥
nānṛtaṃ taccikīrṣāmi yuṣmānkruddho yadabruvam |
na prajāsyati cāpyeṣa mānuṣeṣu mahāmanāḥ || 1-93-38||
MHB 1-93-39
भविष्यति च धर्मात्मा सर्वशास्त्रविशारदः ।
पितुः प्रियहिते युक्तः स्त्रीभोगान्वर्जयिष्यति ।
एवमुक्त्वा वसून्सर्वाञ्जगाम भगवानृषिः ॥ १-९३-३९॥
bhaviṣyati ca dharmātmā sarvaśāstraviśāradaḥ |
pituḥ priyahite yuktaḥ strībhogānvarjayiṣyati |
evamuktvā vasūnsarvāñjagāma bhagavānṛṣiḥ || 1-93-39||
MHB 1-93-40
ततो मामुपजग्मुस्ते समस्ता वसवस्तदा ।
अयाचन्त च मां राजन्वरं स च मया कृतः ।
जाताञ्जातान्प्रक्षिपास्मान्स्वयं गङ्गे त्वमम्भसि ॥ १-९३-४०॥
tato māmupajagmuste samastā vasavastadā |
ayācanta ca māṃ rājanvaraṃ sa ca mayā kṛtaḥ |
jātāñjātānprakṣipāsmānsvayaṃ gaṅge tvamambhasi || 1-93-40||
MHB 1-93-41
एवं तेषामहं सम्यक्शप्तानां राजसत्तम ।
मोक्षार्थं मानुषाल्लोकाद्यथावत्कृतवत्यहम् ॥ १-९३-४१॥
evaṃ teṣāmahaṃ samyakśaptānāṃ rājasattama |
mokṣārthaṃ mānuṣāllokādyathāvatkṛtavatyaham || 1-93-41||
MHB 1-93-42
अयं शापादृषेस्तस्य एक एव नृपोत्तम ।
द्यौ राजन्मानुषे लोके चिरं वत्स्यति भारत ॥ १-९३-४२॥
ayaṃ śāpādṛṣestasya eka eva nṛpottama |
dyau rājanmānuṣe loke ciraṃ vatsyati bhārata || 1-93-42||
MHB 1-93-43
एतदाख्याय सा देवी तत्रैवान्तरधीयत ।
आदाय च कुमारं तं जगामाथ यथेप्सितम् ॥ १-९३-४३॥
etadākhyāya sā devī tatraivāntaradhīyata |
ādāya ca kumāraṃ taṃ jagāmātha yathepsitam || 1-93-43||
MHB 1-93-44
स तु देवव्रतो नाम गाङ्गेय इति चाभवत् ।
द्विनामा शंतनोः पुत्रः शंतनोरधिको गुणैः ॥ १-९३-४४॥
sa tu devavrato nāma gāṅgeya iti cābhavat |
dvināmā śaṃtanoḥ putraḥ śaṃtanoradhiko guṇaiḥ || 1-93-44||
MHB 1-93-45
शंतनुश्चापि शोकार्तो जगाम स्वपुरं ततः ।
तस्याहं कीर्तयिष्यामि शंतनोरमितान्गुणान् ॥ १-९३-४५॥
śaṃtanuścāpi śokārto jagāma svapuraṃ tataḥ |
tasyāhaṃ kīrtayiṣyāmi śaṃtanoramitānguṇān || 1-93-45||
MHB 1-93-46
महाभाग्यं च नृपतेर्भारतस्य यशस्विनः ।
यस्येतिहासो द्युतिमान्महाभारतमुच्यते ॥ १-९३-४६॥
mahābhāgyaṃ ca nṛpaterbhāratasya yaśasvinaḥ |
yasyetihāso dyutimānmahābhāratamucyate || 1-93-46||
Adhyaya: 94/225 (94)
MHB 1-94-1
वैशंपायन उवाच ।
स एवं शंतनुर्धीमान्देवराजर्षिसत्कृतः ।
धर्मात्मा सर्वलोकेषु सत्यवागिति विश्रुतः ॥ १-९४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sa evaṃ śaṃtanurdhīmāndevarājarṣisatkṛtaḥ |
dharmātmā sarvalokeṣu satyavāgiti viśrutaḥ || 1-94-1||
MHB 1-94-2
दमो दानं क्षमा बुद्धिर्ह्रीर्धृतिस्तेज उत्तमम् ।
नित्यान्यासन्महासत्त्वे शंतनौ पुरुषर्षभे ॥ १-९४-२॥
damo dānaṃ kṣamā buddhirhrīrdhṛtisteja uttamam |
nityānyāsanmahāsattve śaṃtanau puruṣarṣabhe || 1-94-2||
MHB 1-94-3
एवं स गुणसंपन्नो धर्मार्थकुशलो नृपः ।
आसीद्भरतवंशस्य गोप्ता साधुजनस्य च ॥ १-९४-३॥
evaṃ sa guṇasaṃpanno dharmārthakuśalo nṛpaḥ |
āsīdbharatavaṃśasya goptā sādhujanasya ca || 1-94-3||
MHB 1-94-4
कम्बुग्रीवः पृथुव्यंसो मत्तवारणविक्रमः ।
धर्म एव परः कामादर्थाच्चेति व्यवस्थितः ॥ १-९४-४॥
kambugrīvaḥ pṛthuvyaṃso mattavāraṇavikramaḥ |
dharma eva paraḥ kāmādarthācceti vyavasthitaḥ || 1-94-4||
MHB 1-94-5
एतान्यासन्महासत्त्वे शंतनौ भरतर्षभ ।
न चास्य सदृशः कश्चित्क्षत्रियो धर्मतोऽभवत् ॥ १-९४-५॥
etānyāsanmahāsattve śaṃtanau bharatarṣabha |
na cāsya sadṛśaḥ kaścitkṣatriyo dharmato'bhavat || 1-94-5||
MHB 1-94-6
वर्तमानं हि धर्मे स्वे सर्वधर्मविदां वरम् ।
तं महीपा महीपालं राजराज्येऽभ्यषेचयन् ॥ १-९४-६॥
vartamānaṃ hi dharme sve sarvadharmavidāṃ varam |
taṃ mahīpā mahīpālaṃ rājarājye'bhyaṣecayan || 1-94-6||
MHB 1-94-7
वीतशोकभयाबाधाः सुखस्वप्नविबोधनाः ।
प्रति भारतगोप्तारं समपद्यन्त भूमिपाः ॥ १-९४-७॥
vītaśokabhayābādhāḥ sukhasvapnavibodhanāḥ |
prati bhāratagoptāraṃ samapadyanta bhūmipāḥ || 1-94-7||
MHB 1-94-8
शंतनुप्रमुखैर्गुप्ते लोके नृपतिभिस्तदा ।
नियमात्सर्ववर्णानां ब्रह्मोत्तरमवर्तत ॥ १-९४-८॥
śaṃtanupramukhairgupte loke nṛpatibhistadā |
niyamātsarvavarṇānāṃ brahmottaramavartata || 1-94-8||
MHB 1-94-9
ब्रह्म पर्यचरत्क्षत्रं विशः क्षत्रमनुव्रताः ।
ब्रह्मक्षत्रानुरक्ताश्च शूद्राः पर्यचरन्विशः ॥ १-९४-९॥
brahma paryacaratkṣatraṃ viśaḥ kṣatramanuvratāḥ |
brahmakṣatrānuraktāśca śūdrāḥ paryacaranviśaḥ || 1-94-9||
MHB 1-94-10
स हास्तिनपुरे रम्ये कुरूणां पुटभेदने ।
वसन्सागरपर्यन्तामन्वशाद्वै वसुंधराम् ॥ १-९४-१०॥
sa hāstinapure ramye kurūṇāṃ puṭabhedane |
vasansāgaraparyantāmanvaśādvai vasuṃdharām || 1-94-10||
MHB 1-94-11
स देवराजसदृशो धर्मज्ञः सत्यवागृजुः ।
दानधर्मतपोयोगाच्छ्रिया परमया युतः ॥ १-९४-११॥
sa devarājasadṛśo dharmajñaḥ satyavāgṛjuḥ |
dānadharmatapoyogācchriyā paramayā yutaḥ || 1-94-11||
MHB 1-94-12
अरागद्वेषसंयुक्तः सोमवत्प्रियदर्शनः ।
तेजसा सूर्यसंकाशो वायुवेगसमो जवे ।
अन्तकप्रतिमः कोपे क्षमया पृथिवीसमः ॥ १-९४-१२॥
arāgadveṣasaṃyuktaḥ somavatpriyadarśanaḥ |
tejasā sūryasaṃkāśo vāyuvegasamo jave |
antakapratimaḥ kope kṣamayā pṛthivīsamaḥ || 1-94-12||
MHB 1-94-13
वधः पशुवराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम् ।
शंतनौ पृथिवीपाले नावर्तत वृथा नृप ॥ १-९४-१३॥
vadhaḥ paśuvarāhāṇāṃ tathaiva mṛgapakṣiṇām |
śaṃtanau pṛthivīpāle nāvartata vṛthā nṛpa || 1-94-13||
MHB 1-94-14
धर्मब्रह्मोत्तरे राज्ये शंतनुर्विनयात्मवान् ।
समं शशास भूतानि कामरागविवर्जितः ॥ १-९४-१४॥
dharmabrahmottare rājye śaṃtanurvinayātmavān |
samaṃ śaśāsa bhūtāni kāmarāgavivarjitaḥ || 1-94-14||
MHB 1-94-15
देवर्षिपितृयज्ञार्थमारभ्यन्त तदा क्रियाः ।
न चाधर्मेण केषांचित्प्राणिनामभवद्वधः ॥ १-९४-१५॥
devarṣipitṛyajñārthamārabhyanta tadā kriyāḥ |
na cādharmeṇa keṣāṃcitprāṇināmabhavadvadhaḥ || 1-94-15||
MHB 1-94-16
असुखानामनाथानां तिर्यग्योनिषु वर्तताम् ।
स एव राजा भूतानां सर्वेषामभवत्पिता ॥ १-९४-१६॥
asukhānāmanāthānāṃ tiryagyoniṣu vartatām |
sa eva rājā bhūtānāṃ sarveṣāmabhavatpitā || 1-94-16||
MHB 1-94-17
तस्मिन्कुरुपतिश्रेष्ठे राजराजेश्वरे सति ।
श्रिता वागभवत्सत्यं दानधर्माश्रितं मनः ॥ १-९४-१७॥
tasminkurupatiśreṣṭhe rājarājeśvare sati |
śritā vāgabhavatsatyaṃ dānadharmāśritaṃ manaḥ || 1-94-17||
MHB 1-94-18
स समाः षोडशाष्टौ च चतस्रोऽष्टौ तथापराः ।
रतिमप्राप्नुवन्स्त्रीषु बभूव वनगोचरः ॥ १-९४-१८॥
sa samāḥ ṣoḍaśāṣṭau ca catasro'ṣṭau tathāparāḥ |
ratimaprāpnuvanstrīṣu babhūva vanagocaraḥ || 1-94-18||
MHB 1-94-19
तथारूपस्तथाचारस्तथावृत्तस्तथाश्रुतः ।
गाङ्गेयस्तस्य पुत्रोऽभून्नाम्ना देवव्रतो वसुः ॥ १-९४-१९॥
tathārūpastathācārastathāvṛttastathāśrutaḥ |
gāṅgeyastasya putro'bhūnnāmnā devavrato vasuḥ || 1-94-19||
MHB 1-94-20
सर्वास्त्रेषु स निष्णातः पार्थिवेष्वितरेषु च ।
महाबलो महासत्त्वो महावीर्यो महारथः ॥ १-९४-२०॥
sarvāstreṣu sa niṣṇātaḥ pārthiveṣvitareṣu ca |
mahābalo mahāsattvo mahāvīryo mahārathaḥ || 1-94-20||
MHB 1-94-21
स कदाचिन्मृगं विद्ध्वा गङ्गामनुसरन्नदीम् ।
भागीरथीमल्पजलां शंतनुर्दृष्टवान्नृपः ॥ १-९४-२१॥
sa kadācinmṛgaṃ viddhvā gaṅgāmanusarannadīm |
bhāgīrathīmalpajalāṃ śaṃtanurdṛṣṭavānnṛpaḥ || 1-94-21||
MHB 1-94-22
तां दृष्ट्वा चिन्तयामास शंतनुः पुरुषर्षभः ।
स्यन्दते किं न्वियं नाद्य सरिच्छ्रेष्ठा यथा पुरा ॥ १-९४-२२॥
tāṃ dṛṣṭvā cintayāmāsa śaṃtanuḥ puruṣarṣabhaḥ |
syandate kiṃ nviyaṃ nādya saricchreṣṭhā yathā purā || 1-94-22||
MHB 1-94-23
ततो निमित्तमन्विच्छन्ददर्श स महामनाः ।
कुमारं रूपसंपन्नं बृहन्तं चारुदर्शनम् ॥ १-९४-२३॥
tato nimittamanvicchandadarśa sa mahāmanāḥ |
kumāraṃ rūpasaṃpannaṃ bṛhantaṃ cārudarśanam || 1-94-23||
MHB 1-94-24
दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणं यथा देवं पुरंदरम् ।
कृत्स्नां गङ्गां समावृत्य शरैस्तीक्ष्णैरवस्थितम् ॥ १-९४-२४॥
divyamastraṃ vikurvāṇaṃ yathā devaṃ puraṃdaram |
kṛtsnāṃ gaṅgāṃ samāvṛtya śaraistīkṣṇairavasthitam || 1-94-24||
MHB 1-94-25
तां शरैरावृतां दृष्ट्वा नदीं गङ्गां तदन्तिके ।
अभवद्विस्मितो राजा कर्म दृष्ट्वातिमानुषम् ॥ १-९४-२५॥
tāṃ śarairāvṛtāṃ dṛṣṭvā nadīṃ gaṅgāṃ tadantike |
abhavadvismito rājā karma dṛṣṭvātimānuṣam || 1-94-25||
MHB 1-94-26
जातमात्रं पुरा दृष्टं तं पुत्रं शंतनुस्तदा ।
नोपलेभे स्मृतिं धीमानभिज्ञातुं तमात्मजम् ॥ १-९४-२६॥
jātamātraṃ purā dṛṣṭaṃ taṃ putraṃ śaṃtanustadā |
nopalebhe smṛtiṃ dhīmānabhijñātuṃ tamātmajam || 1-94-26||
MHB 1-94-27
स तु तं पितरं दृष्ट्वा मोहयामास मायया ।
संमोह्य तु ततः क्षिप्रं तत्रैवान्तरधीयत ॥ १-९४-२७॥
sa tu taṃ pitaraṃ dṛṣṭvā mohayāmāsa māyayā |
saṃmohya tu tataḥ kṣipraṃ tatraivāntaradhīyata || 1-94-27||
MHB 1-94-28
तदद्भुतं तदा दृष्ट्वा तत्र राजा स शंतनुः ।
शङ्कमानः सुतं गङ्गामब्रवीद्दर्शयेति ह ॥ १-९४-२८॥
tadadbhutaṃ tadā dṛṣṭvā tatra rājā sa śaṃtanuḥ |
śaṅkamānaḥ sutaṃ gaṅgāmabravīddarśayeti ha || 1-94-28||
MHB 1-94-29
दर्शयामास तं गङ्गा बिभ्रती रूपमुत्तमम् ।
गृहीत्वा दक्षिणे पाणौ तं कुमारमलंकृतम् ॥ १-९४-२९॥
darśayāmāsa taṃ gaṅgā bibhratī rūpamuttamam |
gṛhītvā dakṣiṇe pāṇau taṃ kumāramalaṃkṛtam || 1-94-29||
MHB 1-94-30
अलंकृतामाभरणैररजोम्बरधारिणीम् ।
दृष्टपूर्वामपि सतीं नाभ्यजानात्स शंतनुः ॥ १-९४-३०॥
alaṃkṛtāmābharaṇairarajombaradhāriṇīm |
dṛṣṭapūrvāmapi satīṃ nābhyajānātsa śaṃtanuḥ || 1-94-30||
MHB 1-94-31
गङ्गोवाच ।
यं पुत्रमष्टमं राजंस्त्वं पुरा मय्यजायिथाः ।
स तेऽयं पुरुषव्याघ्र नयस्वैनं गृहान्तिकम् ॥ १-९४-३१॥
gaṅgovāca |
yaṃ putramaṣṭamaṃ rājaṃstvaṃ purā mayyajāyithāḥ |
sa te'yaṃ puruṣavyāghra nayasvainaṃ gṛhāntikam || 1-94-31||
MHB 1-94-32
वेदानधिजगे साङ्गान्वसिष्ठादेव वीर्यवान् ।
कृतास्त्रः परमेष्वासो देवराजसमो युधि ॥ १-९४-३२॥
vedānadhijage sāṅgānvasiṣṭhādeva vīryavān |
kṛtāstraḥ parameṣvāso devarājasamo yudhi || 1-94-32||
MHB 1-94-33
सुराणां संमतो नित्यमसुराणां च भारत ।
उशना वेद यच्छास्त्रमयं तद्वेद सर्वशः ॥ १-९४-३३॥
surāṇāṃ saṃmato nityamasurāṇāṃ ca bhārata |
uśanā veda yacchāstramayaṃ tadveda sarvaśaḥ || 1-94-33||
MHB 1-94-34
तथैवाङ्गिरसः पुत्रः सुरासुरनमस्कृतः ।
यद्वेद शास्त्रं तच्चापि कृत्स्नमस्मिन्प्रतिष्ठितम् ।
तव पुत्रे महाबाहौ साङ्गोपाङ्गं महात्मनि ॥ १-९४-३४॥
tathaivāṅgirasaḥ putraḥ surāsuranamaskṛtaḥ |
yadveda śāstraṃ taccāpi kṛtsnamasminpratiṣṭhitam |
tava putre mahābāhau sāṅgopāṅgaṃ mahātmani || 1-94-34||
MHB 1-94-35
ऋषिः परैरनाधृष्यो जामदग्न्यः प्रतापवान् ।
यदस्त्रं वेद रामश्च तदप्यस्मिन्प्रतिष्ठितम् ॥ १-९४-३५॥
ṛṣiḥ parairanādhṛṣyo jāmadagnyaḥ pratāpavān |
yadastraṃ veda rāmaśca tadapyasminpratiṣṭhitam || 1-94-35||
MHB 1-94-36
महेष्वासमिमं राजन्राजधर्मार्थकोविदम् ।
मया दत्तं निजं पुत्रं वीरं वीर गृहान्नय ॥ १-९४-३६॥
maheṣvāsamimaṃ rājanrājadharmārthakovidam |
mayā dattaṃ nijaṃ putraṃ vīraṃ vīra gṛhānnaya || 1-94-36||
MHB 1-94-37
वैशंपायन उवाच ।
तयैवं समनुज्ञातः पुत्रमादाय शंतनुः ।
भ्राजमानं यथादित्यमाययौ स्वपुरं प्रति ॥ १-९४-३७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tayaivaṃ samanujñātaḥ putramādāya śaṃtanuḥ |
bhrājamānaṃ yathādityamāyayau svapuraṃ prati || 1-94-37||
MHB 1-94-38
पौरवः स्वपुरं गत्वा पुरंदरपुरोपमम् ।
सर्वकामसमृद्धार्थं मेने आत्मानमात्मना ।
पौरवेषु ततः पुत्रं यौवराज्येऽभ्यषेचयत् ॥ १-९४-३८॥
pauravaḥ svapuraṃ gatvā puraṃdarapuropamam |
sarvakāmasamṛddhārthaṃ mene ātmānamātmanā |
pauraveṣu tataḥ putraṃ yauvarājye'bhyaṣecayat || 1-94-38||
MHB 1-94-39
पौरवाञ्शंतनोः पुत्रः पितरं च महायशाः ।
राष्ट्रं च रञ्जयामास वृत्तेन भरतर्षभ ॥ १-९४-३९॥
pauravāñśaṃtanoḥ putraḥ pitaraṃ ca mahāyaśāḥ |
rāṣṭraṃ ca rañjayāmāsa vṛttena bharatarṣabha || 1-94-39||
MHB 1-94-40
स तथा सह पुत्रेण रममाणो महीपतिः ।
वर्तयामास वर्षाणि चत्वार्यमितविक्रमः ॥ १-९४-४०॥
sa tathā saha putreṇa ramamāṇo mahīpatiḥ |
vartayāmāsa varṣāṇi catvāryamitavikramaḥ || 1-94-40||
MHB 1-94-41
स कदाचिद्वनं यातो यमुनामभितो नदीम् ।
महीपतिरनिर्देश्यमाजिघ्रद्गन्धमुत्तमम् ॥ १-९४-४१॥
sa kadācidvanaṃ yāto yamunāmabhito nadīm |
mahīpatiranirdeśyamājighradgandhamuttamam || 1-94-41||
MHB 1-94-42
तस्य प्रभवमन्विच्छन्विचचार समन्ततः ।
स ददर्श तदा कन्यां दाशानां देवरूपिणीम् ॥ १-९४-४२॥
tasya prabhavamanvicchanvicacāra samantataḥ |
sa dadarśa tadā kanyāṃ dāśānāṃ devarūpiṇīm || 1-94-42||
MHB 1-94-43
तामपृच्छत्स दृष्ट्वैव कन्यामसितलोचनाम् ।
कस्य त्वमसि का चासि किं च भीरु चिकीर्षसि ॥ १-९४-४३॥
tāmapṛcchatsa dṛṣṭvaiva kanyāmasitalocanām |
kasya tvamasi kā cāsi kiṃ ca bhīru cikīrṣasi || 1-94-43||
MHB 1-94-44
साब्रवीद्दाशकन्यास्मि धर्मार्थं वाहये तरीम् ।
पितुर्नियोगाद्भद्रं ते दाशराज्ञो महात्मनः ॥ १-९४-४४॥
sābravīddāśakanyāsmi dharmārthaṃ vāhaye tarīm |
piturniyogādbhadraṃ te dāśarājño mahātmanaḥ || 1-94-44||
MHB 1-94-45
रूपमाधुर्यगन्धैस्तां संयुक्तां देवरूपिणीम् ।
समीक्ष्य राजा दाशेयीं कामयामास शंतनुः ॥ १-९४-४५॥
rūpamādhuryagandhaistāṃ saṃyuktāṃ devarūpiṇīm |
samīkṣya rājā dāśeyīṃ kāmayāmāsa śaṃtanuḥ || 1-94-45||
MHB 1-94-46
स गत्वा पितरं तस्या वरयामास तां तदा ।
पर्यपृच्छत्ततस्तस्याः पितरं चात्मकारणात् ॥ १-९४-४६॥
sa gatvā pitaraṃ tasyā varayāmāsa tāṃ tadā |
paryapṛcchattatastasyāḥ pitaraṃ cātmakāraṇāt || 1-94-46||
MHB 1-94-47
स च तं प्रत्युवाचेदं दाशराजो महीपतिम् ।
जातमात्रैव मे देया वराय वरवर्णिनी ।
हृदि कामस्तु मे कश्चित्तं निबोध जनेश्वर ॥ १-९४-४७॥
sa ca taṃ pratyuvācedaṃ dāśarājo mahīpatim |
jātamātraiva me deyā varāya varavarṇinī |
hṛdi kāmastu me kaścittaṃ nibodha janeśvara || 1-94-47||
MHB 1-94-48
यदीमां धर्मपत्नीं त्वं मत्तः प्रार्थयसेऽनघ ।
सत्यवागसि सत्येन समयं कुरु मे ततः ॥ १-९४-४८॥
yadīmāṃ dharmapatnīṃ tvaṃ mattaḥ prārthayase'nagha |
satyavāgasi satyena samayaṃ kuru me tataḥ || 1-94-48||
MHB 1-94-49
समयेन प्रदद्यां ते कन्यामहमिमां नृप ।
न हि मे त्वत्समः कश्चिद्वरो जातु भविष्यति ॥ १-९४-४९॥
samayena pradadyāṃ te kanyāmahamimāṃ nṛpa |
na hi me tvatsamaḥ kaścidvaro jātu bhaviṣyati || 1-94-49||
MHB 1-94-50
शंतनुरुवाच ।
श्रुत्वा तव वरं दाश व्यवस्येयमहं न वा ।
दातव्यं चेत्प्रदास्यामि न त्वदेयं कथंचन ॥ १-९४-५०॥
śaṃtanuruvāca |
śrutvā tava varaṃ dāśa vyavasyeyamahaṃ na vā |
dātavyaṃ cetpradāsyāmi na tvadeyaṃ kathaṃcana || 1-94-50||
MHB 1-94-51
दाश उवाच ।
अस्यां जायेत यः पुत्रः स राजा पृथिवीपतिः ।
त्वदूर्ध्वमभिषेक्तव्यो नान्यः कश्चन पार्थिव ॥ १-९४-५१॥
dāśa uvāca |
asyāṃ jāyeta yaḥ putraḥ sa rājā pṛthivīpatiḥ |
tvadūrdhvamabhiṣektavyo nānyaḥ kaścana pārthiva || 1-94-51||
MHB 1-94-52
वैशंपायन उवाच ।
नाकामयत तं दातुं वरं दाशाय शंतनुः ।
शरीरजेन तीव्रेण दह्यमानोऽपि भारत ॥ १-९४-५२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
nākāmayata taṃ dātuṃ varaṃ dāśāya śaṃtanuḥ |
śarīrajena tīvreṇa dahyamāno'pi bhārata || 1-94-52||
MHB 1-94-53
स चिन्तयन्नेव तदा दाशकन्यां महीपतिः ।
प्रत्ययाद्धास्तिनपुरं शोकोपहतचेतनः ॥ १-९४-५३॥
sa cintayanneva tadā dāśakanyāṃ mahīpatiḥ |
pratyayāddhāstinapuraṃ śokopahatacetanaḥ || 1-94-53||
MHB 1-94-54
ततः कदाचिच्छोचन्तं शंतनुं ध्यानमास्थितम् ।
पुत्रो देवव्रतोऽभ्येत्य पितरं वाक्यमब्रवीत् ॥ १-९४-५४॥
tataḥ kadācicchocantaṃ śaṃtanuṃ dhyānamāsthitam |
putro devavrato'bhyetya pitaraṃ vākyamabravīt || 1-94-54||
MHB 1-94-55
सर्वतो भवतः क्षेमं विधेयाः सर्वपार्थिवाः ।
तत्किमर्थमिहाभीक्ष्णं परिशोचसि दुःखितः ।
ध्यायन्निव च किं राजन्नाभिभाषसि किंचन ॥ १-९४-५५॥
sarvato bhavataḥ kṣemaṃ vidheyāḥ sarvapārthivāḥ |
tatkimarthamihābhīkṣṇaṃ pariśocasi duḥkhitaḥ |
dhyāyanniva ca kiṃ rājannābhibhāṣasi kiṃcana || 1-94-55||
MHB 1-94-56
एवमुक्तः स पुत्रेण शंतनुः प्रत्यभाषत ।
असंशयं ध्यानपरं यथा मात्थ तथास्म्युत ॥ १-९४-५६॥
evamuktaḥ sa putreṇa śaṃtanuḥ pratyabhāṣata |
asaṃśayaṃ dhyānaparaṃ yathā māttha tathāsmyuta || 1-94-56||
MHB 1-94-57
अपत्यं नस्त्वमेवैकः कुले महति भारत ।
अनित्यता च मर्त्यानामतः शोचामि पुत्रक ॥ १-९४-५७॥
apatyaṃ nastvamevaikaḥ kule mahati bhārata |
anityatā ca martyānāmataḥ śocāmi putraka || 1-94-57||
MHB 1-94-58
कथंचित्तव गाङ्गेय विपत्तौ नास्ति नः कुलम् ।
असंशयं त्वमेवैकः शतादपि वरः सुतः ॥ १-९४-५८॥
kathaṃcittava gāṅgeya vipattau nāsti naḥ kulam |
asaṃśayaṃ tvamevaikaḥ śatādapi varaḥ sutaḥ || 1-94-58||
MHB 1-94-59
न चाप्यहं वृथा भूयो दारान्कर्तुमिहोत्सहे ।
संतानस्याविनाशाय कामये भद्रमस्तु ते ।
अनपत्यतैकपुत्रत्वमित्याहुर्धर्मवादिनः ॥ १-९४-५९॥
na cāpyahaṃ vṛthā bhūyo dārānkartumihotsahe |
saṃtānasyāvināśāya kāmaye bhadramastu te |
anapatyataikaputratvamityāhurdharmavādinaḥ || 1-94-59||
MHB 1-94-60
अग्निहोत्रं त्रयो वेदा यज्ञाश्च सहदक्षिणाः ।
सर्वाण्येतान्यपत्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ १-९४-६०॥
agnihotraṃ trayo vedā yajñāśca sahadakṣiṇāḥ |
sarvāṇyetānyapatyasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm || 1-94-60||
MHB 1-94-61
एवमेव मनुष्येषु स्याच्च सर्वप्रजास्वपि ।
यदपत्यं महाप्राज्ञ तत्र मे नास्ति संशयः ।
एषा त्रयी पुराणानामुत्तमानां च शाश्वती ॥ १-९४-६१॥
evameva manuṣyeṣu syācca sarvaprajāsvapi |
yadapatyaṃ mahāprājña tatra me nāsti saṃśayaḥ |
eṣā trayī purāṇānāmuttamānāṃ ca śāśvatī || 1-94-61||
MHB 1-94-62
त्वं च शूरः सदामर्षी शस्त्रनित्यश्च भारत ।
नान्यत्र शस्त्रात्तस्मात्ते निधनं विद्यतेऽनघ ॥ १-९४-६२॥
tvaṃ ca śūraḥ sadāmarṣī śastranityaśca bhārata |
nānyatra śastrāttasmātte nidhanaṃ vidyate'nagha || 1-94-62||
MHB 1-94-63
सोऽस्मि संशयमापन्नस्त्वयि शान्ते कथं भवेत् ।
इति ते कारणं तात दुःखस्योक्तमशेषतः ॥ १-९४-६३॥
so'smi saṃśayamāpannastvayi śānte kathaṃ bhavet |
iti te kāraṇaṃ tāta duḥkhasyoktamaśeṣataḥ || 1-94-63||
MHB 1-94-64
ततस्तत्कारणं ज्ञात्वा कृत्स्नं चैवमशेषतः ।
देवव्रतो महाबुद्धिः प्रययावनुचिन्तयन् ॥ १-९४-६४॥
tatastatkāraṇaṃ jñātvā kṛtsnaṃ caivamaśeṣataḥ |
devavrato mahābuddhiḥ prayayāvanucintayan || 1-94-64||
MHB 1-94-65
अभ्यगच्छत्तदैवाशु वृद्धामात्यं पितुर्हितम् ।
तमपृच्छत्तदाभ्येत्य पितुस्तच्छोककारणम् ॥ १-९४-६५॥
abhyagacchattadaivāśu vṛddhāmātyaṃ piturhitam |
tamapṛcchattadābhyetya pitustacchokakāraṇam || 1-94-65||
MHB 1-94-66
तस्मै स कुरुमुख्याय यथावत्परिपृच्छते ।
वरं शशंस कन्यां तामुद्दिश्य भरतर्षभ ॥ १-९४-६६॥
tasmai sa kurumukhyāya yathāvatparipṛcchate |
varaṃ śaśaṃsa kanyāṃ tāmuddiśya bharatarṣabha || 1-94-66||
MHB 1-94-67
ततो देवव्रतो वृद्धैः क्षत्रियैः सहितस्तदा ।
अभिगम्य दाशराजानं कन्यां वव्रे पितुः स्वयम् ॥ १-९४-६७॥
tato devavrato vṛddhaiḥ kṣatriyaiḥ sahitastadā |
abhigamya dāśarājānaṃ kanyāṃ vavre pituḥ svayam || 1-94-67||
MHB 1-94-68
तं दाशः प्रतिजग्राह विधिवत्प्रतिपूज्य च ।
अब्रवीच्चैनमासीनं राजसंसदि भारत ॥ १-९४-६८॥
taṃ dāśaḥ pratijagrāha vidhivatpratipūjya ca |
abravīccainamāsīnaṃ rājasaṃsadi bhārata || 1-94-68||
MHB 1-94-69
त्वमेव नाथः पर्याप्तः शंतनोः पुरुषर्षभ ।
पुत्रः पुत्रवतां श्रेष्ठः किं नु वक्ष्यामि ते वचः ॥ १-९४-६९॥
tvameva nāthaḥ paryāptaḥ śaṃtanoḥ puruṣarṣabha |
putraḥ putravatāṃ śreṣṭhaḥ kiṃ nu vakṣyāmi te vacaḥ || 1-94-69||
MHB 1-94-70
को हि संबन्धकं श्लाघ्यमीप्सितं यौनमीदृशम् ।
अतिक्रामन्न तप्येत साक्षादपि शतक्रतुः ॥ १-९४-७०॥
ko hi saṃbandhakaṃ ślāghyamīpsitaṃ yaunamīdṛśam |
atikrāmanna tapyeta sākṣādapi śatakratuḥ || 1-94-70||
MHB 1-94-71
अपत्यं चैतदार्यस्य यो युष्माकं समो गुणैः ।
यस्य शुक्रात्सत्यवती प्रादुर्भूता यशस्विनी ॥ १-९४-७१॥
apatyaṃ caitadāryasya yo yuṣmākaṃ samo guṇaiḥ |
yasya śukrātsatyavatī prādurbhūtā yaśasvinī || 1-94-71||
MHB 1-94-72
तेन मे बहुशस्तात पिता ते परिकीर्तितः ।
अर्हः सत्यवतीं वोढुं सर्वराजसु भारत ॥ १-९४-७२॥
tena me bahuśastāta pitā te parikīrtitaḥ |
arhaḥ satyavatīṃ voḍhuṃ sarvarājasu bhārata || 1-94-72||
MHB 1-94-73
असितो ह्यपि देवर्षिः प्रत्याख्यातः पुरा मया ।
सत्यवत्या भृशं ह्यर्थी स आसीदृषिसत्तमः ॥ १-९४-७३॥
asito hyapi devarṣiḥ pratyākhyātaḥ purā mayā |
satyavatyā bhṛśaṃ hyarthī sa āsīdṛṣisattamaḥ || 1-94-73||
MHB 1-94-74
कन्यापितृत्वात्किंचित्तु वक्ष्यामि भरतर्षभ ।
बलवत्सपत्नतामत्र दोषं पश्यामि केवलम् ॥ १-९४-७४॥
kanyāpitṛtvātkiṃcittu vakṣyāmi bharatarṣabha |
balavatsapatnatāmatra doṣaṃ paśyāmi kevalam || 1-94-74||
MHB 1-94-75
यस्य हि त्वं सपत्नः स्या गन्धर्वस्यासुरस्य वा ।
न स जातु सुखं जीवेत्त्वयि क्रुद्धे परंतप ॥ १-९४-७५॥
yasya hi tvaṃ sapatnaḥ syā gandharvasyāsurasya vā |
na sa jātu sukhaṃ jīvettvayi kruddhe paraṃtapa || 1-94-75||
MHB 1-94-76
एतावानत्र दोषो हि नान्यः कश्चन पार्थिव ।
एतज्जानीहि भद्रं ते दानादाने परंतप ॥ १-९४-७६॥
etāvānatra doṣo hi nānyaḥ kaścana pārthiva |
etajjānīhi bhadraṃ te dānādāne paraṃtapa || 1-94-76||
MHB 1-94-77
एवमुक्तस्तु गाङ्गेयस्तद्युक्तं प्रत्यभाषत ।
शृण्वतां भूमिपालानां पितुरर्थाय भारत ॥ १-९४-७७॥
evamuktastu gāṅgeyastadyuktaṃ pratyabhāṣata |
śṛṇvatāṃ bhūmipālānāṃ piturarthāya bhārata || 1-94-77||
MHB 1-94-78
इदं मे मतमादत्स्व सत्यं सत्यवतां वर ।
नैव जातो न वाजात ईदृशं वक्तुमुत्सहेत् ॥ १-९४-७८॥
idaṃ me matamādatsva satyaṃ satyavatāṃ vara |
naiva jāto na vājāta īdṛśaṃ vaktumutsahet || 1-94-78||
MHB 1-94-79
एवमेतत्करिष्यामि यथा त्वमनुभाषसे ।
योऽस्यां जनिष्यते पुत्रः स नो राजा भविष्यति ॥ १-९४-७९॥
evametatkariṣyāmi yathā tvamanubhāṣase |
yo'syāṃ janiṣyate putraḥ sa no rājā bhaviṣyati || 1-94-79||
MHB 1-94-80
इत्युक्तः पुनरेवाथ तं दाशः प्रत्यभाषत ।
चिकीर्षुर्दुष्करं कर्म राज्यार्थे भरतर्षभ ॥ १-९४-८०॥
ityuktaḥ punarevātha taṃ dāśaḥ pratyabhāṣata |
cikīrṣurduṣkaraṃ karma rājyārthe bharatarṣabha || 1-94-80||
MHB 1-94-81
त्वमेव नाथः पर्याप्तः शंतनोरमितद्युतेः ।
कन्यायाश्चैव धर्मात्मन्प्रभुर्दानाय चेश्वरः ॥ १-९४-८१॥
tvameva nāthaḥ paryāptaḥ śaṃtanoramitadyuteḥ |
kanyāyāścaiva dharmātmanprabhurdānāya ceśvaraḥ || 1-94-81||
MHB 1-94-82
इदं तु वचनं सौम्य कार्यं चैव निबोध मे ।
कौमारिकाणां शीलेन वक्ष्याम्यहमरिंदम ॥ १-९४-८२॥
idaṃ tu vacanaṃ saumya kāryaṃ caiva nibodha me |
kaumārikāṇāṃ śīlena vakṣyāmyahamariṃdama || 1-94-82||
MHB 1-94-83
यत्त्वया सत्यवत्यर्थे सत्यधर्मपरायण ।
राजमध्ये प्रतिज्ञातमनुरूपं तवैव तत् ॥ १-९४-८३॥
yattvayā satyavatyarthe satyadharmaparāyaṇa |
rājamadhye pratijñātamanurūpaṃ tavaiva tat || 1-94-83||
MHB 1-94-84
नान्यथा तन्महाबाहो संशयोऽत्र न कश्चन ।
तवापत्यं भवेद्यत्तु तत्र नः संशयो महान् ॥ १-९४-८४॥
nānyathā tanmahābāho saṃśayo'tra na kaścana |
tavāpatyaṃ bhavedyattu tatra naḥ saṃśayo mahān || 1-94-84||
MHB 1-94-85
तस्य तन्मतमाज्ञाय सत्यधर्मपरायणः ।
प्रत्यजानात्तदा राजन्पितुः प्रियचिकीर्षया ॥ १-९४-८५॥
tasya tanmatamājñāya satyadharmaparāyaṇaḥ |
pratyajānāttadā rājanpituḥ priyacikīrṣayā || 1-94-85||
MHB 1-94-86
देवव्रत उवाच ।
दाशराज निबोधेदं वचनं मे नृपोत्तम ।
शृण्वतां भूमिपालानां यद्ब्रवीमि पितुः कृते ॥ १-९४-८६॥
devavrata uvāca |
dāśarāja nibodhedaṃ vacanaṃ me nṛpottama |
śṛṇvatāṃ bhūmipālānāṃ yadbravīmi pituḥ kṛte || 1-94-86||
MHB 1-94-87
राज्यं तावत्पूर्वमेव मया त्यक्तं नराधिप ।
अपत्यहेतोरपि च करोम्येष विनिश्चयम् ॥ १-९४-८७॥
rājyaṃ tāvatpūrvameva mayā tyaktaṃ narādhipa |
apatyahetorapi ca karomyeṣa viniścayam || 1-94-87||
MHB 1-94-88
अद्य प्रभृति मे दाश ब्रह्मचर्यं भविष्यति ।
अपुत्रस्यापि मे लोका भविष्यन्त्यक्षया दिवि ॥ १-९४-८८॥
adya prabhṛti me dāśa brahmacaryaṃ bhaviṣyati |
aputrasyāpi me lokā bhaviṣyantyakṣayā divi || 1-94-88||
MHB 1-94-89
वैशंपायन उवाच ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संप्रहृष्टतनूरुहः ।
ददानीत्येव तं दाशो धर्मात्मा प्रत्यभाषत ॥ १-९४-८९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasya tadvacanaṃ śrutvā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ |
dadānītyeva taṃ dāśo dharmātmā pratyabhāṣata || 1-94-89||
MHB 1-94-90
ततोऽन्तरिक्षेऽप्सरसो देवाः सर्षिगणास्तथा ।
अभ्यवर्षन्त कुसुमैर्भीष्मोऽयमिति चाब्रुवन् ॥ १-९४-९०॥
tato'ntarikṣe'psaraso devāḥ sarṣigaṇāstathā |
abhyavarṣanta kusumairbhīṣmo'yamiti cābruvan || 1-94-90||
MHB 1-94-91
ततः स पितुरर्थाय तामुवाच यशस्विनीम् ।
अधिरोह रथं मातर्गच्छावः स्वगृहानिति ॥ १-९४-९१॥
tataḥ sa piturarthāya tāmuvāca yaśasvinīm |
adhiroha rathaṃ mātargacchāvaḥ svagṛhāniti || 1-94-91||
MHB 1-94-92
एवमुक्त्वा तु भीष्मस्तां रथमारोप्य भामिनीम् ।
आगम्य हास्तिनपुरं शंतनोः संन्यवेदयत् ॥ १-९४-९२॥
evamuktvā tu bhīṣmastāṃ rathamāropya bhāminīm |
āgamya hāstinapuraṃ śaṃtanoḥ saṃnyavedayat || 1-94-92||
MHB 1-94-93
तस्य तद्दुष्करं कर्म प्रशशंसुर्नराधिपाः ।
समेताश्च पृथक्चैव भीष्मोऽयमिति चाब्रुवन् ॥ १-९४-९३॥
tasya tadduṣkaraṃ karma praśaśaṃsurnarādhipāḥ |
sametāśca pṛthakcaiva bhīṣmo'yamiti cābruvan || 1-94-93||
MHB 1-94-94
तद्दृष्ट्वा दुष्करं कर्म कृतं भीष्मेण शंतनुः ।
स्वच्छन्दमरणं तस्मै ददौ तुष्टः पिता स्वयम् ॥ १-९४-९४॥
taddṛṣṭvā duṣkaraṃ karma kṛtaṃ bhīṣmeṇa śaṃtanuḥ |
svacchandamaraṇaṃ tasmai dadau tuṣṭaḥ pitā svayam || 1-94-94||
Adhyaya: 95/225 (14)
MHB 1-95-1
वैशंपायन उवाच ।
ततो विवाहे निर्वृत्ते स राजा शंतनुर्नृपः ।
तां कन्यां रूपसंपन्नां स्वगृहे संन्यवेशयत् ॥ १-९५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato vivāhe nirvṛtte sa rājā śaṃtanurnṛpaḥ |
tāṃ kanyāṃ rūpasaṃpannāṃ svagṛhe saṃnyaveśayat || 1-95-1||
MHB 1-95-2
ततः शांतनवो धीमान्सत्यवत्यामजायत ।
वीरश्चित्राङ्गदो नाम वीर्येण मनुजानति ॥ १-९५-२॥
tataḥ śāṃtanavo dhīmānsatyavatyāmajāyata |
vīraścitrāṅgado nāma vīryeṇa manujānati || 1-95-2||
MHB 1-95-3
अथापरं महेष्वासं सत्यवत्यां पुनः प्रभुः ।
विचित्रवीर्यं राजानं जनयामास वीर्यवान् ॥ १-९५-३॥
athāparaṃ maheṣvāsaṃ satyavatyāṃ punaḥ prabhuḥ |
vicitravīryaṃ rājānaṃ janayāmāsa vīryavān || 1-95-3||
MHB 1-95-4
अप्राप्तवति तस्मिंश्च यौवनं भरतर्षभ ।
स राजा शंतनुर्धीमान्कालधर्ममुपेयिवान् ॥ १-९५-४॥
aprāptavati tasmiṃśca yauvanaṃ bharatarṣabha |
sa rājā śaṃtanurdhīmānkāladharmamupeyivān || 1-95-4||
MHB 1-95-5
स्वर्गते शंतनौ भीष्मश्चित्राङ्गदमरिंदमम् ।
स्थापयामास वै राज्ये सत्यवत्या मते स्थितः ॥ १-९५-५॥
svargate śaṃtanau bhīṣmaścitrāṅgadamariṃdamam |
sthāpayāmāsa vai rājye satyavatyā mate sthitaḥ || 1-95-5||
MHB 1-95-6
स तु चित्राङ्गदः शौर्यात्सर्वांश्चिक्षेप पार्थिवान् ।
मनुष्यं न हि मेने स कंचित्सदृशमात्मनः ॥ १-९५-६॥
sa tu citrāṅgadaḥ śauryātsarvāṃścikṣepa pārthivān |
manuṣyaṃ na hi mene sa kaṃcitsadṛśamātmanaḥ || 1-95-6||
MHB 1-95-7
तं क्षिपन्तं सुरांश्चैव मनुष्यानसुरांस्तथा ।
गन्धर्वराजो बलवांस्तुल्यनामाभ्ययात्तदा ।
तेनास्य सुमहद्युद्धं कुरुक्षेत्रे बभूव ह ॥ १-९५-७॥
taṃ kṣipantaṃ surāṃścaiva manuṣyānasurāṃstathā |
gandharvarājo balavāṃstulyanāmābhyayāttadā |
tenāsya sumahadyuddhaṃ kurukṣetre babhūva ha || 1-95-7||
MHB 1-95-8
तयोर्बलवतोस्तत्र गन्धर्वकुरुमुख्ययोः ।
नद्यास्तीरे हिरण्वत्याः समास्तिस्रोऽभवद्रणः ॥ १-९५-८॥
tayorbalavatostatra gandharvakurumukhyayoḥ |
nadyāstīre hiraṇvatyāḥ samāstisro'bhavadraṇaḥ || 1-95-8||
MHB 1-95-9
तस्मिन्विमर्दे तुमुले शस्त्रवृष्टिसमाकुले ।
मायाधिकोऽवधीद्वीरं गन्धर्वः कुरुसत्तमम् ॥ १-९५-९॥
tasminvimarde tumule śastravṛṣṭisamākule |
māyādhiko'vadhīdvīraṃ gandharvaḥ kurusattamam || 1-95-9||
MHB 1-95-10
चित्राङ्गदं कुरुश्रेष्ठं विचित्रशरकार्मुकम् ।
अन्ताय कृत्वा गन्धर्वो दिवमाचक्रमे ततः ॥ १-९५-१०॥
citrāṅgadaṃ kuruśreṣṭhaṃ vicitraśarakārmukam |
antāya kṛtvā gandharvo divamācakrame tataḥ || 1-95-10||
MHB 1-95-11
तस्मिन्नृपतिशार्दूले निहते भूरिवर्चसि ।
भीष्मः शांतनवो राजन्प्रेतकार्याण्यकारयत् ॥ १-९५-११॥
tasminnṛpatiśārdūle nihate bhūrivarcasi |
bhīṣmaḥ śāṃtanavo rājanpretakāryāṇyakārayat || 1-95-11||
MHB 1-95-12
विचित्रवीर्यं च तदा बालमप्राप्तयौवनम् ।
कुरुराज्ये महाबाहुरभ्यषिञ्चदनन्तरम् ॥ १-९५-१२॥
vicitravīryaṃ ca tadā bālamaprāptayauvanam |
kururājye mahābāhurabhyaṣiñcadanantaram || 1-95-12||
MHB 1-95-13
विचित्रवीर्यस्तु तदा भीष्मस्य वचने स्थितः ।
अन्वशासन्महाराज पितृपैतामहं पदम् ॥ १-९५-१३॥
vicitravīryastu tadā bhīṣmasya vacane sthitaḥ |
anvaśāsanmahārāja pitṛpaitāmahaṃ padam || 1-95-13||
MHB 1-95-14
स धर्मशास्त्रकुशलो भीष्मं शांतनवं नृपः ।
पूजयामास धर्मेण स चैनं प्रत्यपालयत् ॥ १-९५-१४॥
sa dharmaśāstrakuśalo bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ nṛpaḥ |
pūjayāmāsa dharmeṇa sa cainaṃ pratyapālayat || 1-95-14||
Adhyaya: 96/225 (59)
MHB 1-96-1
वैशंपायन उवाच ।
हते चित्राङ्गदे भीष्मो बाले भ्रातरि चानघ ।
पालयामास तद्राज्यं सत्यवत्या मते स्थितः ॥ १-९६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
hate citrāṅgade bhīṣmo bāle bhrātari cānagha |
pālayāmāsa tadrājyaṃ satyavatyā mate sthitaḥ || 1-96-1||
MHB 1-96-2
संप्राप्तयौवनं पश्यन्भ्रातरं धीमतां वरम् ।
भीष्मो विचित्रवीर्यस्य विवाहायाकरोन्मतिम् ॥ १-९६-२॥
saṃprāptayauvanaṃ paśyanbhrātaraṃ dhīmatāṃ varam |
bhīṣmo vicitravīryasya vivāhāyākaronmatim || 1-96-2||
MHB 1-96-3
अथ काशिपतेर्भीष्मः कन्यास्तिस्रोऽप्सरःसमाः ।
शुश्राव सहिता राजन्वृण्वतीर्वै स्वयं वरम् ॥ १-९६-३॥
atha kāśipaterbhīṣmaḥ kanyāstisro'psaraḥsamāḥ |
śuśrāva sahitā rājanvṛṇvatīrvai svayaṃ varam || 1-96-3||
MHB 1-96-4
ततः स रथिनां श्रेष्ठो रथेनैकेन वर्मभृत् ।
जगामानुमते मातुः पुरीं वाराणसीं प्रति ॥ १-९६-४॥
tataḥ sa rathināṃ śreṣṭho rathenaikena varmabhṛt |
jagāmānumate mātuḥ purīṃ vārāṇasīṃ prati || 1-96-4||
MHB 1-96-5
तत्र राज्ञः समुदितान्सर्वतः समुपागतान् ।
ददर्श कन्यास्ताश्चैव भीष्मः शंतनुनन्दनः ॥ १-९६-५॥
tatra rājñaḥ samuditānsarvataḥ samupāgatān |
dadarśa kanyāstāścaiva bhīṣmaḥ śaṃtanunandanaḥ || 1-96-5||
MHB 1-96-6
कीर्त्यमानेषु राज्ञां तु नामस्वथ सहस्रशः ।
भीष्मः स्वयं तदा राजन्वरयामास ताः प्रभुः ॥ १-९६-६॥
kīrtyamāneṣu rājñāṃ tu nāmasvatha sahasraśaḥ |
bhīṣmaḥ svayaṃ tadā rājanvarayāmāsa tāḥ prabhuḥ || 1-96-6||
MHB 1-96-7
उवाच च महीपालान्राजञ्जलदनिःस्वनः ।
रथमारोप्य ताः कन्या भीष्मः प्रहरतां वरः ॥ १-९६-७॥
uvāca ca mahīpālānrājañjaladaniḥsvanaḥ |
rathamāropya tāḥ kanyā bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ || 1-96-7||
MHB 1-96-8
आहूय दानं कन्यानां गुणवद्भ्यः स्मृतं बुधैः ।
अलंकृत्य यथाशक्ति प्रदाय च धनान्यपि ॥ १-९६-८॥
āhūya dānaṃ kanyānāṃ guṇavadbhyaḥ smṛtaṃ budhaiḥ |
alaṃkṛtya yathāśakti pradāya ca dhanānyapi || 1-96-8||
MHB 1-96-9
प्रयच्छन्त्यपरे कन्यां मिथुनेन गवामपि ।
वित्तेन कथितेनान्ये बलेनान्येऽनुमान्य च ॥ १-९६-९॥
prayacchantyapare kanyāṃ mithunena gavāmapi |
vittena kathitenānye balenānye'numānya ca || 1-96-9||
MHB 1-96-10
प्रमत्तामुपयान्त्यन्ये स्वयमन्ये च विन्दते ।
अष्टमं तमथो वित्त विवाहं कविभिः स्मृतम् ॥ १-९६-१०॥
pramattāmupayāntyanye svayamanye ca vindate |
aṣṭamaṃ tamatho vitta vivāhaṃ kavibhiḥ smṛtam || 1-96-10||
MHB 1-96-11
स्वयंवरं तु राजन्याः प्रशंसन्त्युपयान्ति च ।
प्रमथ्य तु हृतामाहुर्ज्यायसीं धर्मवादिनः ॥ १-९६-११॥
svayaṃvaraṃ tu rājanyāḥ praśaṃsantyupayānti ca |
pramathya tu hṛtāmāhurjyāyasīṃ dharmavādinaḥ || 1-96-11||
MHB 1-96-12
ता इमाः पृथिवीपाला जिहीर्षामि बलादितः ।
ते यतध्वं परं शक्त्या विजयायेतराय वा ।
स्थितोऽहं पृथिवीपाला युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ १-९६-१२॥
tā imāḥ pṛthivīpālā jihīrṣāmi balāditaḥ |
te yatadhvaṃ paraṃ śaktyā vijayāyetarāya vā |
sthito'haṃ pṛthivīpālā yuddhāya kṛtaniścayaḥ || 1-96-12||
MHB 1-96-13
एवमुक्त्वा महीपालान्काशिराजं च वीर्यवान् ।
सर्वाः कन्याः स कौरव्यो रथमारोपयत्स्वकम् ।
आमन्त्र्य च स तान्प्रायाच्छीघ्रं कन्याः प्रगृह्य ताः ॥ १-९६-१३॥
evamuktvā mahīpālānkāśirājaṃ ca vīryavān |
sarvāḥ kanyāḥ sa kauravyo rathamāropayatsvakam |
āmantrya ca sa tānprāyācchīghraṃ kanyāḥ pragṛhya tāḥ || 1-96-13||
MHB 1-96-14
ततस्ते पार्थिवाः सर्वे समुत्पेतुरमर्षिताः ।
संस्पृशन्तः स्वकान्बाहून्दशन्तो दशनच्छदान् ॥ १-९६-१४॥
tataste pārthivāḥ sarve samutpeturamarṣitāḥ |
saṃspṛśantaḥ svakānbāhūndaśanto daśanacchadān || 1-96-14||
MHB 1-96-15
तेषामाभरणान्याशु त्वरितानां विमुञ्चताम् ।
आमुञ्चतां च वर्माणि संभ्रमः सुमहानभूत् ॥ १-९६-१५॥
teṣāmābharaṇānyāśu tvaritānāṃ vimuñcatām |
āmuñcatāṃ ca varmāṇi saṃbhramaḥ sumahānabhūt || 1-96-15||
MHB 1-96-16
ताराणामिव संपातो बभूव जनमेजय ।
भूषणानां च शुभ्राणां कवचानां च सर्वशः ॥ १-९६-१६॥
tārāṇāmiva saṃpāto babhūva janamejaya |
bhūṣaṇānāṃ ca śubhrāṇāṃ kavacānāṃ ca sarvaśaḥ || 1-96-16||
MHB 1-96-17
सवर्मभिर्भूषणैस्ते द्राग्भ्राजद्भिरितस्ततः ।
सक्रोधामर्षजिह्मभ्रूसकषायदृशस्तथा ॥ १-९६-१७॥
savarmabhirbhūṣaṇaiste drāgbhrājadbhiritastataḥ |
sakrodhāmarṣajihmabhrūsakaṣāyadṛśastathā || 1-96-17||
MHB 1-96-18
सूतोपकॢप्तान्रुचिरान्सदश्वोद्यतधूर्गतान् ।
रथानास्थाय ते वीराः सर्वप्रहरणान्विताः ।
प्रयान्तमेकं कौरव्यमनुसस्रुरुदायुधाः ॥ १-९६-१८॥
sūtopakḷptānrucirānsadaśvodyatadhūrgatān |
rathānāsthāya te vīrāḥ sarvapraharaṇānvitāḥ |
prayāntamekaṃ kauravyamanusasrurudāyudhāḥ || 1-96-18||
MHB 1-96-19
ततः समभवद्युद्धं तेषां तस्य च भारत ।
एकस्य च बहूनां च तुमुलं लोमहर्षणम् ॥ १-९६-१९॥
tataḥ samabhavadyuddhaṃ teṣāṃ tasya ca bhārata |
ekasya ca bahūnāṃ ca tumulaṃ lomaharṣaṇam || 1-96-19||
MHB 1-96-20
ते त्विषून्दशसाहस्रांस्तस्मै युगपदाक्षिपन् ।
अप्राप्तांश्चैव तानाशु भीष्मः सर्वांस्तदाच्छिनत् ॥ १-९६-२०॥
te tviṣūndaśasāhasrāṃstasmai yugapadākṣipan |
aprāptāṃścaiva tānāśu bhīṣmaḥ sarvāṃstadācchinat || 1-96-20||
MHB 1-96-21
ततस्ते पार्थिवाः सर्वे सर्वतः परिवारयन् ।
ववर्षुः शरवर्षेण वर्षेणेवाद्रिमम्बुदाः ॥ १-९६-२१॥
tataste pārthivāḥ sarve sarvataḥ parivārayan |
vavarṣuḥ śaravarṣeṇa varṣeṇevādrimambudāḥ || 1-96-21||
MHB 1-96-22
स तद्बाणमयं वर्षं शरैरावार्य सर्वतः ।
ततः सर्वान्महीपालान्प्रत्यविध्यत्त्रिभिस्त्रिभिः ॥ १-९६-२२॥
sa tadbāṇamayaṃ varṣaṃ śarairāvārya sarvataḥ |
tataḥ sarvānmahīpālānpratyavidhyattribhistribhiḥ || 1-96-22||
MHB 1-96-23
तस्याति पुरुषानन्याँल्लाघवं रथचारिणः ।
रक्षणं चात्मनः संख्ये शत्रवोऽप्यभ्यपूजयन् ॥ १-९६-२३॥
tasyāti puruṣānanyā~llāghavaṃ rathacāriṇaḥ |
rakṣaṇaṃ cātmanaḥ saṃkhye śatravo'pyabhyapūjayan || 1-96-23||
MHB 1-96-24
तान्विनिर्जित्य तु रणे सर्वशस्त्रविशारदः ।
कन्याभिः सहितः प्रायाद्भारतो भारतान्प्रति ॥ १-९६-२४॥
tānvinirjitya tu raṇe sarvaśastraviśāradaḥ |
kanyābhiḥ sahitaḥ prāyādbhārato bhāratānprati || 1-96-24||
MHB 1-96-25
ततस्तं पृष्ठतो राजञ्शाल्वराजो महारथः ।
अभ्याहनदमेयात्मा भीष्मं शांतनवं रणे ॥ १-९६-२५॥
tatastaṃ pṛṣṭhato rājañśālvarājo mahārathaḥ |
abhyāhanadameyātmā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ raṇe || 1-96-25||
MHB 1-96-26
वारणं जघने निघ्नन्दन्ताभ्यामपरो यथा ।
वाशितामनुसंप्राप्तो यूथपो बलिनां वरः ॥ १-९६-२६॥
vāraṇaṃ jaghane nighnandantābhyāmaparo yathā |
vāśitāmanusaṃprāpto yūthapo balināṃ varaḥ || 1-96-26||
MHB 1-96-27
स्त्रीकाम तिष्ठ तिष्ठेति भीष्ममाह स पार्थिवः ।
शाल्वराजो महाबाहुरमर्षेणाभिचोदितः ॥ १-९६-२७॥
strīkāma tiṣṭha tiṣṭheti bhīṣmamāha sa pārthivaḥ |
śālvarājo mahābāhuramarṣeṇābhicoditaḥ || 1-96-27||
MHB 1-96-28
ततः स पुरुषव्याघ्रो भीष्मः परबलार्दनः ।
तद्वाक्याकुलितः क्रोधाद्विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ॥ १-९६-२८॥
tataḥ sa puruṣavyāghro bhīṣmaḥ parabalārdanaḥ |
tadvākyākulitaḥ krodhādvidhūmo'gniriva jvalan || 1-96-28||
MHB 1-96-29
क्षत्रधर्मं समास्थाय व्यपेतभयसंभ्रमः ।
निवर्तयामास रथं शाल्वं प्रति महारथः ॥ १-९६-२९॥
kṣatradharmaṃ samāsthāya vyapetabhayasaṃbhramaḥ |
nivartayāmāsa rathaṃ śālvaṃ prati mahārathaḥ || 1-96-29||
MHB 1-96-30
निवर्तमानं तं दृष्ट्वा राजानः सर्व एव ते ।
प्रेक्षकाः समपद्यन्त भीष्मशाल्वसमागमे ॥ १-९६-३०॥
nivartamānaṃ taṃ dṛṣṭvā rājānaḥ sarva eva te |
prekṣakāḥ samapadyanta bhīṣmaśālvasamāgame || 1-96-30||
MHB 1-96-31
तौ वृषाविव नर्दन्तौ बलिनौ वाशितान्तरे ।
अन्योन्यमभिवर्तेतां बलविक्रमशालिनौ ॥ १-९६-३१॥
tau vṛṣāviva nardantau balinau vāśitāntare |
anyonyamabhivartetāṃ balavikramaśālinau || 1-96-31||
MHB 1-96-32
ततो भीष्मं शांतनवं शरैः शतसहस्रशः ।
शाल्वराजो नरश्रेष्ठः समवाकिरदाशुगैः ॥ १-९६-३२॥
tato bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ śaraiḥ śatasahasraśaḥ |
śālvarājo naraśreṣṭhaḥ samavākiradāśugaiḥ || 1-96-32||
MHB 1-96-33
पूर्वमभ्यर्दितं दृष्ट्वा भीष्मं शाल्वेन ते नृपाः ।
विस्मिताः समपद्यन्त साधु साध्विति चाब्रुवन् ॥ १-९६-३३॥
pūrvamabhyarditaṃ dṛṣṭvā bhīṣmaṃ śālvena te nṛpāḥ |
vismitāḥ samapadyanta sādhu sādhviti cābruvan || 1-96-33||
MHB 1-96-34
लाघवं तस्य ते दृष्ट्वा संयुगे सर्वपार्थिवाः ।
अपूजयन्त संहृष्टा वाग्भिः शाल्वं नराधिपाः ॥ १-९६-३४॥
lāghavaṃ tasya te dṛṣṭvā saṃyuge sarvapārthivāḥ |
apūjayanta saṃhṛṣṭā vāgbhiḥ śālvaṃ narādhipāḥ || 1-96-34||
MHB 1-96-35
क्षत्रियाणां तदा वाचः श्रुत्वा परपुरंजयः ।
क्रुद्धः शांतनवो भीष्मस्तिष्ठ तिष्ठेत्यभाषत ॥ १-९६-३५॥
kṣatriyāṇāṃ tadā vācaḥ śrutvā parapuraṃjayaḥ |
kruddhaḥ śāṃtanavo bhīṣmastiṣṭha tiṣṭhetyabhāṣata || 1-96-35||
MHB 1-96-36
सारथिं चाब्रवीत्क्रुद्धो याहि यत्रैष पार्थिवः ।
यावदेनं निहन्म्यद्य भुजंगमिव पक्षिराट् ॥ १-९६-३६॥
sārathiṃ cābravītkruddho yāhi yatraiṣa pārthivaḥ |
yāvadenaṃ nihanmyadya bhujaṃgamiva pakṣirāṭ || 1-96-36||
MHB 1-96-37
ततोऽस्त्रं वारुणं सम्यग्योजयामास कौरवः ।
तेनाश्वांश्चतुरोऽमृद्नाच्छाल्वराज्ञो नराधिप ॥ १-९६-३७॥
tato'straṃ vāruṇaṃ samyagyojayāmāsa kauravaḥ |
tenāśvāṃścaturo'mṛdnācchālvarājño narādhipa || 1-96-37||
MHB 1-96-38
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य शाल्वराज्ञः स कौरवः ।
भीष्मो नृपतिशार्दूल न्यवधीत्तस्य सारथिम् ।
अस्त्रेण चाप्यथैकेन न्यवधीत्तुरगोत्तमान् ॥ १-९६-३८॥
astrairastrāṇi saṃvārya śālvarājñaḥ sa kauravaḥ |
bhīṣmo nṛpatiśārdūla nyavadhīttasya sārathim |
astreṇa cāpyathaikena nyavadhītturagottamān || 1-96-38||
MHB 1-96-39
कन्याहेतोर्नरश्रेष्ठ भीष्मः शांतनवस्तदा ।
जित्वा विसर्जयामास जीवन्तं नृपसत्तमम् ।
ततः शाल्वः स्वनगरं प्रययौ भरतर्षभ ॥ १-९६-३९॥
kanyāhetornaraśreṣṭha bhīṣmaḥ śāṃtanavastadā |
jitvā visarjayāmāsa jīvantaṃ nṛpasattamam |
tataḥ śālvaḥ svanagaraṃ prayayau bharatarṣabha || 1-96-39||
MHB 1-96-40
राजानो ये च तत्रासन्स्वयंवरदिदृक्षवः ।
स्वान्येव तेऽपि राष्ट्राणि जग्मुः परपुरंजय ॥ १-९६-४०॥
rājāno ye ca tatrāsansvayaṃvaradidṛkṣavaḥ |
svānyeva te'pi rāṣṭrāṇi jagmuḥ parapuraṃjaya || 1-96-40||
MHB 1-96-41
एवं विजित्य ताः कन्या भीष्मः प्रहरतां वरः ।
प्रययौ हास्तिनपुरं यत्र राजा स कौरवः ॥ १-९६-४१॥
evaṃ vijitya tāḥ kanyā bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ |
prayayau hāstinapuraṃ yatra rājā sa kauravaḥ || 1-96-41||
MHB 1-96-42
सोऽचिरेणैव कालेन अत्यक्रामन्नराधिप ।
वनानि सरितश्चैव शैलांश्च विविधद्रुमान् ॥ १-९६-४२॥
so'cireṇaiva kālena atyakrāmannarādhipa |
vanāni saritaścaiva śailāṃśca vividhadrumān || 1-96-42||
MHB 1-96-43
अक्षतः क्षपयित्वारीन्संख्येऽसंख्येयविक्रमः ।
आनयामास काश्यस्य सुताः सागरगासुतः ॥ १-९६-४३॥
akṣataḥ kṣapayitvārīnsaṃkhye'saṃkhyeyavikramaḥ |
ānayāmāsa kāśyasya sutāḥ sāgaragāsutaḥ || 1-96-43||
MHB 1-96-44
स्नुषा इव स धर्मात्मा भगिन्य इव चानुजाः ।
यथा दुहितरश्चैव प्रतिगृह्य ययौ कुरून् ॥ १-९६-४४॥
snuṣā iva sa dharmātmā bhaginya iva cānujāḥ |
yathā duhitaraścaiva pratigṛhya yayau kurūn || 1-96-44||
MHB 1-96-45
ताः सर्वा गुणसंपन्ना भ्राता भ्रात्रे यवीयसे ।
भीष्मो विचित्रवीर्याय प्रददौ विक्रमाहृताः ॥ १-९६-४५॥
tāḥ sarvā guṇasaṃpannā bhrātā bhrātre yavīyase |
bhīṣmo vicitravīryāya pradadau vikramāhṛtāḥ || 1-96-45||
MHB 1-96-46
सतां धर्मेण धर्मज्ञः कृत्वा कर्मातिमानुषम् ।
भ्रातुर्विचित्रवीर्यस्य विवाहायोपचक्रमे ।
सत्यवत्या सह मिथः कृत्वा निश्चयमात्मवान् ॥ १-९६-४६॥
satāṃ dharmeṇa dharmajñaḥ kṛtvā karmātimānuṣam |
bhrāturvicitravīryasya vivāhāyopacakrame |
satyavatyā saha mithaḥ kṛtvā niścayamātmavān || 1-96-46||
MHB 1-96-47
विवाहं कारयिष्यन्तं भीष्मं काशिपतेः सुता ।
ज्येष्ठा तासामिदं वाक्यमब्रवीद्ध सती तदा ॥ १-९६-४७॥
vivāhaṃ kārayiṣyantaṃ bhīṣmaṃ kāśipateḥ sutā |
jyeṣṭhā tāsāmidaṃ vākyamabravīddha satī tadā || 1-96-47||
MHB 1-96-48
मया सौभपतिः पूर्वं मनसाभिवृतः पतिः ।
तेन चास्मि वृता पूर्वमेष कामश्च मे पितुः ॥ १-९६-४८॥
mayā saubhapatiḥ pūrvaṃ manasābhivṛtaḥ patiḥ |
tena cāsmi vṛtā pūrvameṣa kāmaśca me pituḥ || 1-96-48||
MHB 1-96-49
मया वरयितव्योऽभूच्छाल्वस्तस्मिन्स्वयंवरे ।
एतद्विज्ञाय धर्मज्ञ ततस्त्वं धर्ममाचर ॥ १-९६-४९॥
mayā varayitavyo'bhūcchālvastasminsvayaṃvare |
etadvijñāya dharmajña tatastvaṃ dharmamācara || 1-96-49||
MHB 1-96-50
एवमुक्तस्तया भीष्मः कन्यया विप्रसंसदि ।
चिन्तामभ्यगमद्वीरो युक्तां तस्यैव कर्मणः ॥ १-९६-५०॥
evamuktastayā bhīṣmaḥ kanyayā viprasaṃsadi |
cintāmabhyagamadvīro yuktāṃ tasyaiva karmaṇaḥ || 1-96-50||
MHB 1-96-51
स विनिश्चित्य धर्मज्ञो ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
अनुजज्ञे तदा ज्येष्टामम्बां काशिपतेः सुताम् ॥ १-९६-५१॥
sa viniścitya dharmajño brāhmaṇairvedapāragaiḥ |
anujajñe tadā jyeṣṭāmambāṃ kāśipateḥ sutām || 1-96-51||
MHB 1-96-52
अम्बिकाम्बालिके भार्ये प्रादाद्भ्रात्रे यवीयसे ।
भीष्मो विचित्रवीर्याय विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १-९६-५२॥
ambikāmbālike bhārye prādādbhrātre yavīyase |
bhīṣmo vicitravīryāya vidhidṛṣṭena karmaṇā || 1-96-52||
MHB 1-96-53
तयोः पाणिं गृहीत्वा स रूपयौवनदर्पितः ।
विचित्रवीर्यो धर्मात्मा कामात्मा समपद्यत ॥ १-९६-५३॥
tayoḥ pāṇiṃ gṛhītvā sa rūpayauvanadarpitaḥ |
vicitravīryo dharmātmā kāmātmā samapadyata || 1-96-53||
MHB 1-96-54
ते चापि बृहती श्यामे नीलकुञ्चितमूर्धजे ।
रक्ततुङ्गनखोपेते पीनश्रोणिपयोधरे ॥ १-९६-५४॥
te cāpi bṛhatī śyāme nīlakuñcitamūrdhaje |
raktatuṅganakhopete pīnaśroṇipayodhare || 1-96-54||
MHB 1-96-55
आत्मनः प्रतिरूपोऽसौ लब्धः पतिरिति स्थिते ।
विचित्रवीर्यं कल्याणं पूजयामासतुस्तु ते ॥ १-९६-५५॥
ātmanaḥ pratirūpo'sau labdhaḥ patiriti sthite |
vicitravīryaṃ kalyāṇaṃ pūjayāmāsatustu te || 1-96-55||
MHB 1-96-56
स चाश्विरूपसदृशो देवसत्त्वपराक्रमः ।
सर्वासामेव नारीणां चित्तप्रमथनोऽभवत् ॥ १-९६-५६॥
sa cāśvirūpasadṛśo devasattvaparākramaḥ |
sarvāsāmeva nārīṇāṃ cittapramathano'bhavat || 1-96-56||
MHB 1-96-57
ताभ्यां सह समाः सप्त विहरन्पृथिवीपतिः ।
विचित्रवीर्यस्तरुणो यक्ष्माणं समपद्यत ॥ १-९६-५७॥
tābhyāṃ saha samāḥ sapta viharanpṛthivīpatiḥ |
vicitravīryastaruṇo yakṣmāṇaṃ samapadyata || 1-96-57||
MHB 1-96-58
सुहृदां यतमानानामाप्तैः सह चिकित्सकैः ।
जगामास्तमिवादित्यः कौरव्यो यमसादनम् ॥ १-९६-५८॥
suhṛdāṃ yatamānānāmāptaiḥ saha cikitsakaiḥ |
jagāmāstamivādityaḥ kauravyo yamasādanam || 1-96-58||
MHB 1-96-59
प्रेतकार्याणि सर्वाणि तस्य सम्यगकारयत् ।
राज्ञो विचित्रवीर्यस्य सत्यवत्या मते स्थितः ।
ऋत्विग्भिः सहितो भीष्मः सर्वैश्च कुरुपुंगवैः ॥ १-९६-५९॥
pretakāryāṇi sarvāṇi tasya samyagakārayat |
rājño vicitravīryasya satyavatyā mate sthitaḥ |
ṛtvigbhiḥ sahito bhīṣmaḥ sarvaiśca kurupuṃgavaiḥ || 1-96-59||
Adhyaya: 97/225 (26)
MHB 1-97-1
वैशंपायन उवाच ।
ततः सत्यवती दीना कृपणा पुत्रगृद्धिनी ।
पुत्रस्य कृत्वा कार्याणि स्नुषाभ्यां सह भारत ॥ १-९७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ satyavatī dīnā kṛpaṇā putragṛddhinī |
putrasya kṛtvā kāryāṇi snuṣābhyāṃ saha bhārata || 1-97-1||
MHB 1-97-2
धर्मं च पितृवंशं च मातृवंशं च मानिनी ।
प्रसमीक्ष्य महाभागा गाङ्गेयं वाक्यमब्रवीत् ॥ १-९७-२॥
dharmaṃ ca pitṛvaṃśaṃ ca mātṛvaṃśaṃ ca māninī |
prasamīkṣya mahābhāgā gāṅgeyaṃ vākyamabravīt || 1-97-2||
MHB 1-97-3
शंतनोर्धर्मनित्यस्य कौरव्यस्य यशस्विनः ।
त्वयि पिण्डश्च कीर्तिश्च संतानं च प्रतिष्ठितम् ॥ १-९७-३॥
śaṃtanordharmanityasya kauravyasya yaśasvinaḥ |
tvayi piṇḍaśca kīrtiśca saṃtānaṃ ca pratiṣṭhitam || 1-97-3||
MHB 1-97-4
यथा कर्म शुभं कृत्वा स्वर्गोपगमनं ध्रुवम् ।
यथा चायुर्ध्रुवं सत्ये त्वयि धर्मस्तथा ध्रुवः ॥ १-९७-४॥
yathā karma śubhaṃ kṛtvā svargopagamanaṃ dhruvam |
yathā cāyurdhruvaṃ satye tvayi dharmastathā dhruvaḥ || 1-97-4||
MHB 1-97-5
वेत्थ धर्मांश्च धर्मज्ञ समासेनेतरेण च ।
विविधास्त्वं श्रुतीर्वेत्थ वेत्थ वेदांश्च सर्वशः ॥ १-९७-५॥
vettha dharmāṃśca dharmajña samāsenetareṇa ca |
vividhāstvaṃ śrutīrvettha vettha vedāṃśca sarvaśaḥ || 1-97-5||
MHB 1-97-6
व्यवस्थानं च ते धर्मे कुलाचारं च लक्षये ।
प्रतिपत्तिं च कृच्छ्रेषु शुक्राङ्गिरसयोरिव ॥ १-९७-६॥
vyavasthānaṃ ca te dharme kulācāraṃ ca lakṣaye |
pratipattiṃ ca kṛcchreṣu śukrāṅgirasayoriva || 1-97-6||
MHB 1-97-7
तस्मात्सुभृशमाश्वस्य त्वयि धर्मभृतां वर ।
कार्ये त्वां विनियोक्ष्यामि तच्छ्रुत्वा कर्तुमर्हसि ॥ १-९७-७॥
tasmātsubhṛśamāśvasya tvayi dharmabhṛtāṃ vara |
kārye tvāṃ viniyokṣyāmi tacchrutvā kartumarhasi || 1-97-7||
MHB 1-97-8
मम पुत्रस्तव भ्राता वीर्यवान्सुप्रियश्च ते ।
बाल एव गतः स्वर्गमपुत्रः पुरुषर्षभ ॥ १-९७-८॥
mama putrastava bhrātā vīryavānsupriyaśca te |
bāla eva gataḥ svargamaputraḥ puruṣarṣabha || 1-97-8||
MHB 1-97-9
इमे महिष्यौ भ्रातुस्ते काशिराजसुते शुभे ।
रूपयौवनसंपन्ने पुत्रकामे च भारत ॥ १-९७-९॥
ime mahiṣyau bhrātuste kāśirājasute śubhe |
rūpayauvanasaṃpanne putrakāme ca bhārata || 1-97-9||
MHB 1-97-10
तयोरुत्पादयापत्यं संतानाय कुलस्य नः ।
मन्नियोगान्महाभाग धर्मं कर्तुमिहार्हसि ॥ १-९७-१०॥
tayorutpādayāpatyaṃ saṃtānāya kulasya naḥ |
manniyogānmahābhāga dharmaṃ kartumihārhasi || 1-97-10||
MHB 1-97-11
राज्ये चैवाभिषिच्यस्व भारताननुशाधि च ।
दारांश्च कुरु धर्मेण मा निमज्जीः पितामहान् ॥ १-९७-११॥
rājye caivābhiṣicyasva bhāratānanuśādhi ca |
dārāṃśca kuru dharmeṇa mā nimajjīḥ pitāmahān || 1-97-11||
MHB 1-97-12
तथोच्यमानो मात्रा च सुहृद्भिश्च परंतपः ।
प्रत्युवाच स धर्मात्मा धर्म्यमेवोत्तरं वचः ॥ १-९७-१२॥
tathocyamāno mātrā ca suhṛdbhiśca paraṃtapaḥ |
pratyuvāca sa dharmātmā dharmyamevottaraṃ vacaḥ || 1-97-12||
MHB 1-97-13
असंशयं परो धर्मस्त्वया मातरुदाहृतः ।
त्वमपत्यं प्रति च मे प्रतिज्ञां वेत्थ वै पराम् ॥ १-९७-१३॥
asaṃśayaṃ paro dharmastvayā mātarudāhṛtaḥ |
tvamapatyaṃ prati ca me pratijñāṃ vettha vai parām || 1-97-13||
MHB 1-97-14
जानासि च यथावृत्तं शुल्कहेतोस्त्वदन्तरे ।
स सत्यवति सत्यं ते प्रतिजानाम्यहं पुनः ॥ १-९७-१४॥
jānāsi ca yathāvṛttaṃ śulkahetostvadantare |
sa satyavati satyaṃ te pratijānāmyahaṃ punaḥ || 1-97-14||
MHB 1-97-15
परित्यजेयं त्रैलोक्यं राज्यं देवेषु वा पुनः ।
यद्वाप्यधिकमेताभ्यां न तु सत्यं कथंचन ॥ १-९७-१५॥
parityajeyaṃ trailokyaṃ rājyaṃ deveṣu vā punaḥ |
yadvāpyadhikametābhyāṃ na tu satyaṃ kathaṃcana || 1-97-15||
MHB 1-97-16
त्यजेच्च पृथिवी गन्धमापश्च रसमात्मनः ।
ज्योतिस्तथा त्यजेद्रूपं वायुः स्पर्शगुणं त्यजेत् ॥ १-९७-१६॥
tyajecca pṛthivī gandhamāpaśca rasamātmanaḥ |
jyotistathā tyajedrūpaṃ vāyuḥ sparśaguṇaṃ tyajet || 1-97-16||
MHB 1-97-17
प्रभां समुत्सृजेदर्को धूमकेतुस्तथोष्णताम् ।
त्यजेच्छब्दं तथाकाशः सोमः शीतांशुतां त्यजेत् ॥ १-९७-१७॥
prabhāṃ samutsṛjedarko dhūmaketustathoṣṇatām |
tyajecchabdaṃ tathākāśaḥ somaḥ śītāṃśutāṃ tyajet || 1-97-17||
MHB 1-97-18
विक्रमं वृत्रहा जह्याद्धर्मं जह्याच्च धर्मराट् ।
न त्वहं सत्यमुत्स्रष्टुं व्यवसेयं कथंचन ॥ १-९७-१८॥
vikramaṃ vṛtrahā jahyāddharmaṃ jahyācca dharmarāṭ |
na tvahaṃ satyamutsraṣṭuṃ vyavaseyaṃ kathaṃcana || 1-97-18||
MHB 1-97-19
एवमुक्ता तु पुत्रेण भूरिद्रविणतेजसा ।
माता सत्यवती भीष्ममुवाच तदनन्तरम् ॥ १-९७-१९॥
evamuktā tu putreṇa bhūridraviṇatejasā |
mātā satyavatī bhīṣmamuvāca tadanantaram || 1-97-19||
MHB 1-97-20
जानामि ते स्थितिं सत्ये परां सत्यपराक्रम ।
इच्छन्सृजेथास्त्रीँल्लोकानन्यांस्त्वं स्वेन तेजसा ॥ १-९७-२०॥
jānāmi te sthitiṃ satye parāṃ satyaparākrama |
icchansṛjethāstrī~llokānanyāṃstvaṃ svena tejasā || 1-97-20||
MHB 1-97-21
जानामि चैव सत्यं तन्मदर्थं यदभाषथाः ।
आपद्धर्ममवेक्षस्व वह पैतामहीं धुरम् ॥ १-९७-२१॥
jānāmi caiva satyaṃ tanmadarthaṃ yadabhāṣathāḥ |
āpaddharmamavekṣasva vaha paitāmahīṃ dhuram || 1-97-21||
MHB 1-97-22
यथा ते कुलतन्तुश्च धर्मश्च न पराभवेत् ।
सुहृदश्च प्रहृष्येरंस्तथा कुरु परंतप ॥ १-९७-२२॥
yathā te kulatantuśca dharmaśca na parābhavet |
suhṛdaśca prahṛṣyeraṃstathā kuru paraṃtapa || 1-97-22||
MHB 1-97-23
लालप्यमानां तामेवं कृपणां पुत्रगृद्धिनीम् ।
धर्मादपेतं ब्रुवतीं भीष्मो भूयोऽब्रवीदिदम् ॥ १-९७-२३॥
lālapyamānāṃ tāmevaṃ kṛpaṇāṃ putragṛddhinīm |
dharmādapetaṃ bruvatīṃ bhīṣmo bhūyo'bravīdidam || 1-97-23||
MHB 1-97-24
राज्ञि धर्मानवेक्षस्व मा नः सर्वान्व्यनीनशः ।
सत्याच्च्युतिः क्षत्रियस्य न धर्मेषु प्रशस्यते ॥ १-९७-२४॥
rājñi dharmānavekṣasva mā naḥ sarvānvyanīnaśaḥ |
satyāccyutiḥ kṣatriyasya na dharmeṣu praśasyate || 1-97-24||
MHB 1-97-25
शंतनोरपि संतानं यथा स्यादक्षयं भुवि ।
तत्ते धर्मं प्रवक्ष्यामि क्षात्रं राज्ञि सनातनम् ॥ १-९७-२५॥
śaṃtanorapi saṃtānaṃ yathā syādakṣayaṃ bhuvi |
tatte dharmaṃ pravakṣyāmi kṣātraṃ rājñi sanātanam || 1-97-25||
MHB 1-97-26
श्रुत्वा तं प्रतिपद्येथाः प्राज्ञैः सह पुरोहितैः ।
आपद्धर्मार्थकुशलैर्लोकतन्त्रमवेक्ष्य च ॥ १-९७-२६॥
śrutvā taṃ pratipadyethāḥ prājñaiḥ saha purohitaiḥ |
āpaddharmārthakuśalairlokatantramavekṣya ca || 1-97-26||
Adhyaya: 98/225 (33)
MHB 1-98-1
भीष्म उवाच ।
जामदग्न्येन रामेण पितुर्वधममृष्यता ।
क्रुद्धेन च महाभागे हैहयाधिपतिर्हतः ।
शतानि दश बाहूनां निकृत्तान्यर्जुनस्य वै ॥ १-९८-१॥
bhīṣma uvāca |
jāmadagnyena rāmeṇa piturvadhamamṛṣyatā |
kruddhena ca mahābhāge haihayādhipatirhataḥ |
śatāni daśa bāhūnāṃ nikṛttānyarjunasya vai || 1-98-1||
MHB 1-98-2
पुनश्च धनुरादाय महास्त्राणि प्रमुञ्चता ।
निर्दग्धं क्षत्रमसकृद्रथेन जयता महीम् ॥ १-९८-२॥
punaśca dhanurādāya mahāstrāṇi pramuñcatā |
nirdagdhaṃ kṣatramasakṛdrathena jayatā mahīm || 1-98-2||
MHB 1-98-3
एवमुच्चावचैरस्त्रैर्भार्गवेण महात्मना ।
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी कृता निःक्षत्रिया पुरा ॥ १-९८-३॥
evamuccāvacairastrairbhārgaveṇa mahātmanā |
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥkṣatriyā purā || 1-98-3||
MHB 1-98-4
ततः संभूय सर्वाभिः क्षत्रियाभिः समन्ततः ।
उत्पादितान्यपत्यानि ब्राह्मणैर्नियतात्मभिः ॥ १-९८-४॥
tataḥ saṃbhūya sarvābhiḥ kṣatriyābhiḥ samantataḥ |
utpāditānyapatyāni brāhmaṇairniyatātmabhiḥ || 1-98-4||
MHB 1-98-5
पाणिग्राहस्य तनय इति वेदेषु निश्चितम् ।
धर्मं मनसि संस्थाप्य ब्राह्मणांस्ताः समभ्ययुः ।
लोकेऽप्याचरितो दृष्टः क्षत्रियाणां पुनर्भवः ॥ १-९८-५॥
pāṇigrāhasya tanaya iti vedeṣu niścitam |
dharmaṃ manasi saṃsthāpya brāhmaṇāṃstāḥ samabhyayuḥ |
loke'pyācarito dṛṣṭaḥ kṣatriyāṇāṃ punarbhavaḥ || 1-98-5||
MHB 1-98-6
अथोतथ्य इति ख्यात आसीद्धीमानृषिः पुरा ।
ममता नाम तस्यासीद्भार्या परमसंमता ॥ १-९८-६॥
athotathya iti khyāta āsīddhīmānṛṣiḥ purā |
mamatā nāma tasyāsīdbhāryā paramasaṃmatā || 1-98-6||
MHB 1-98-7
उतथ्यस्य यवीयांस्तु पुरोधास्त्रिदिवौकसाम् ।
बृहस्पतिर्बृहत्तेजा ममतां सोऽन्वपद्यत ॥ १-९८-७॥
utathyasya yavīyāṃstu purodhāstridivaukasām |
bṛhaspatirbṛhattejā mamatāṃ so'nvapadyata || 1-98-7||
MHB 1-98-8
उवाच ममता तं तु देवरं वदतां वरम् ।
अन्तर्वत्नी अहं भ्रात्रा ज्येष्ठेनारम्यतामिति ॥ १-९८-८॥
uvāca mamatā taṃ tu devaraṃ vadatāṃ varam |
antarvatnī ahaṃ bhrātrā jyeṣṭhenāramyatāmiti || 1-98-8||
MHB 1-98-9
अयं च मे महाभाग कुक्षावेव बृहस्पते ।
औतथ्यो वेदमत्रैव षडङ्गं प्रत्यधीयत ॥ १-९८-९॥
ayaṃ ca me mahābhāga kukṣāveva bṛhaspate |
autathyo vedamatraiva ṣaḍaṅgaṃ pratyadhīyata || 1-98-9||
MHB 1-98-10
अमोघरेतास्त्वं चापि नूनं भवितुमर्हसि ।
तस्मादेवंगतेऽद्य त्वमुपारमितुमर्हसि ॥ १-९८-१०॥
amogharetāstvaṃ cāpi nūnaṃ bhavitumarhasi |
tasmādevaṃgate'dya tvamupāramitumarhasi || 1-98-10||
MHB 1-98-11
एवमुक्तस्तया सम्यग्बृहत्तेजा बृहस्पतिः ।
कामात्मानं तदात्मानं न शशाक नियच्छितुम् ॥ १-९८-११॥
evamuktastayā samyagbṛhattejā bṛhaspatiḥ |
kāmātmānaṃ tadātmānaṃ na śaśāka niyacchitum || 1-98-11||
MHB 1-98-12
संबभूव ततः कामी तया सार्धमकामया ।
उत्सृजन्तं तु तं रेतः स गर्भस्थोऽभ्यभाषत ॥ १-९८-१२॥
saṃbabhūva tataḥ kāmī tayā sārdhamakāmayā |
utsṛjantaṃ tu taṃ retaḥ sa garbhastho'bhyabhāṣata || 1-98-12||
MHB 1-98-13
भोस्तात कन्यस वदे द्वयोर्नास्त्यत्र संभवः ।
अमोघशुक्रश्च भवान्पूर्वं चाहमिहागतः ॥ १-९८-१३॥
bhostāta kanyasa vade dvayornāstyatra saṃbhavaḥ |
amoghaśukraśca bhavānpūrvaṃ cāhamihāgataḥ || 1-98-13||
MHB 1-98-14
शशाप तं ततः क्रुद्ध एवमुक्तो बृहस्पतिः ।
उतथ्यपुत्रं गर्भस्थं निर्भर्त्स्य भगवानृषिः ॥ १-९८-१४॥
śaśāpa taṃ tataḥ kruddha evamukto bṛhaspatiḥ |
utathyaputraṃ garbhasthaṃ nirbhartsya bhagavānṛṣiḥ || 1-98-14||
MHB 1-98-15
यस्मात्त्वमीदृशे काले सर्वभूतेप्सिते सति ।
एवमात्थ वचस्तस्मात्तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि ॥ १-९८-१५॥
yasmāttvamīdṛśe kāle sarvabhūtepsite sati |
evamāttha vacastasmāttamo dīrghaṃ pravekṣyasi || 1-98-15||
MHB 1-98-16
स वै दीर्घतमा नाम शापादृषिरजायत ।
बृहस्पतेर्बृहत्कीर्तेर्बृहस्पतिरिवौजसा ॥ १-९८-१६॥
sa vai dīrghatamā nāma śāpādṛṣirajāyata |
bṛhaspaterbṛhatkīrterbṛhaspatirivaujasā || 1-98-16||
MHB 1-98-17
स पुत्राञ्जनयामास गौतमादीन्महायशाः ।
ऋषेरुतथ्यस्य तदा संतानकुलवृद्धये ॥ १-९८-१७॥
sa putrāñjanayāmāsa gautamādīnmahāyaśāḥ |
ṛṣerutathyasya tadā saṃtānakulavṛddhaye || 1-98-17||
MHB 1-98-18
लोभमोहाभिभूतास्ते पुत्रास्तं गौतमादयः ।
काष्ठे समुद्गे प्रक्षिप्य गङ्गायां समवासृजन् ॥ १-९८-१८॥
lobhamohābhibhūtāste putrāstaṃ gautamādayaḥ |
kāṣṭhe samudge prakṣipya gaṅgāyāṃ samavāsṛjan || 1-98-18||
MHB 1-98-19
न स्यादन्धश्च वृद्धश्च भर्तव्योऽयमिति स्म ते ।
चिन्तयित्वा ततः क्रूराः प्रतिजग्मुरथो गृहान् ॥ १-९८-१९॥
na syādandhaśca vṛddhaśca bhartavyo'yamiti sma te |
cintayitvā tataḥ krūrāḥ pratijagmuratho gṛhān || 1-98-19||
MHB 1-98-20
सोऽनुस्रोतस्तदा राजन्प्लवमान ऋषिस्ततः ।
जगाम सुबहून्देशानन्धस्तेनोडुपेन ह ॥ १-९८-२०॥
so'nusrotastadā rājanplavamāna ṛṣistataḥ |
jagāma subahūndeśānandhastenoḍupena ha || 1-98-20||
MHB 1-98-21
तं तु राजा बलिर्नाम सर्वधर्मविशारदः ।
अपश्यन्मज्जनगतः स्रोतसाभ्याशमागतम् ॥ १-९८-२१॥
taṃ tu rājā balirnāma sarvadharmaviśāradaḥ |
apaśyanmajjanagataḥ srotasābhyāśamāgatam || 1-98-21||
MHB 1-98-22
जग्राह चैनं धर्मात्मा बलिः सत्यपराक्रमः ।
ज्ञात्वा चैनं स वव्रेऽथ पुत्रार्थं मनुजर्षभ ॥ १-९८-२२॥
jagrāha cainaṃ dharmātmā baliḥ satyaparākramaḥ |
jñātvā cainaṃ sa vavre'tha putrārthaṃ manujarṣabha || 1-98-22||
MHB 1-98-23
संतानार्थं महाभाग भार्यासु मम मानद ।
पुत्रान्धर्मार्थकुशलानुत्पादयितुमर्हसि ॥ १-९८-२३॥
saṃtānārthaṃ mahābhāga bhāryāsu mama mānada |
putrāndharmārthakuśalānutpādayitumarhasi || 1-98-23||
MHB 1-98-24
एवमुक्तः स तेजस्वी तं तथेत्युक्तवानृषिः ।
तस्मै स राजा स्वां भार्यां सुदेष्णां प्राहिणोत्तदा ॥ १-९८-२४॥
evamuktaḥ sa tejasvī taṃ tathetyuktavānṛṣiḥ |
tasmai sa rājā svāṃ bhāryāṃ sudeṣṇāṃ prāhiṇottadā || 1-98-24||
MHB 1-98-25
अन्धं वृद्धं च तं मत्वा न सा देवी जगाम ह ।
स्वां तु धात्रेयिकां तस्मै वृद्धाय प्राहिणोत्तदा ॥ १-९८-२५॥
andhaṃ vṛddhaṃ ca taṃ matvā na sā devī jagāma ha |
svāṃ tu dhātreyikāṃ tasmai vṛddhāya prāhiṇottadā || 1-98-25||
MHB 1-98-26
तस्यां काक्षीवदादीन्स शूद्रयोनावृषिर्वशी ।
जनयामास धर्मात्मा पुत्रानेकादशैव तु ॥ १-९८-२६॥
tasyāṃ kākṣīvadādīnsa śūdrayonāvṛṣirvaśī |
janayāmāsa dharmātmā putrānekādaśaiva tu || 1-98-26||
MHB 1-98-27
काक्षीवदादीन्पुत्रांस्तान्दृष्ट्वा सर्वानधीयतः ।
उवाच तमृषिं राजा ममैत इति वीर्यवान् ॥ १-९८-२७॥
kākṣīvadādīnputrāṃstāndṛṣṭvā sarvānadhīyataḥ |
uvāca tamṛṣiṃ rājā mamaita iti vīryavān || 1-98-27||
MHB 1-98-28
नेत्युवाच महर्षिस्तं ममैवैत इति ब्रुवन् ।
शूद्रयोनौ मया हीमे जाताः काक्षीवदादयः ॥ १-९८-२८॥
netyuvāca maharṣistaṃ mamaivaita iti bruvan |
śūdrayonau mayā hīme jātāḥ kākṣīvadādayaḥ || 1-98-28||
MHB 1-98-29
अन्धं वृद्धं च मां मत्वा सुदेष्णा महिषी तव ।
अवमन्य ददौ मूढा शूद्रां धात्रेयिकां हि मे ॥ १-९८-२९॥
andhaṃ vṛddhaṃ ca māṃ matvā sudeṣṇā mahiṣī tava |
avamanya dadau mūḍhā śūdrāṃ dhātreyikāṃ hi me || 1-98-29||
MHB 1-98-30
ततः प्रसादयामास पुनस्तमृषिसत्तमम् ।
बलिः सुदेष्णां भार्यां च तस्मै तां प्राहिणोत्पुनः ॥ १-९८-३०॥
tataḥ prasādayāmāsa punastamṛṣisattamam |
baliḥ sudeṣṇāṃ bhāryāṃ ca tasmai tāṃ prāhiṇotpunaḥ || 1-98-30||
MHB 1-98-31
तां स दीर्घतमाङ्गेषु स्पृष्ट्वा देवीमथाब्रवीत् ।
भविष्यति कुमारस्ते तेजस्वी सत्यवागिति ॥ १-९८-३१॥
tāṃ sa dīrghatamāṅgeṣu spṛṣṭvā devīmathābravīt |
bhaviṣyati kumāraste tejasvī satyavāgiti || 1-98-31||
MHB 1-98-32
तत्राङ्गो नाम राजर्षिः सुदेष्णायामजायत ।
एवमन्ये महेष्वासा ब्राह्मणैः क्षत्रिया भुवि ॥ १-९८-३२॥
tatrāṅgo nāma rājarṣiḥ sudeṣṇāyāmajāyata |
evamanye maheṣvāsā brāhmaṇaiḥ kṣatriyā bhuvi || 1-98-32||
MHB 1-98-33
जाताः परमधर्मज्ञा वीर्यवन्तो महाबलाः ।
एतच्छ्रुत्वा त्वमप्यत्र मातः कुरु यथेप्सितम् ॥ १-९८-३३॥
jātāḥ paramadharmajñā vīryavanto mahābalāḥ |
etacchrutvā tvamapyatra mātaḥ kuru yathepsitam || 1-98-33||
Adhyaya: 99/225 (49)
MHB 1-99-1
भीष्म उवाच ।
पुनर्भरतवंशस्य हेतुं संतानवृद्धये ।
वक्ष्यामि नियतं मातस्तन्मे निगदतः शृणु ॥ १-९९-१॥
bhīṣma uvāca |
punarbharatavaṃśasya hetuṃ saṃtānavṛddhaye |
vakṣyāmi niyataṃ mātastanme nigadataḥ śṛṇu || 1-99-1||
MHB 1-99-2
ब्राह्मणो गुणवान्कश्चिद्धनेनोपनिमन्त्र्यताम् ।
विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु यः समुत्पादयेत्प्रजाः ॥ १-९९-२॥
brāhmaṇo guṇavānkaściddhanenopanimantryatām |
vicitravīryakṣetreṣu yaḥ samutpādayetprajāḥ || 1-99-2||
MHB 1-99-3
वैशंपायन उवाच ।
ततः सत्यवती भीष्मं वाचा संसज्जमानया ।
विहसन्तीव सव्रीडमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १-९९-३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ satyavatī bhīṣmaṃ vācā saṃsajjamānayā |
vihasantīva savrīḍamidaṃ vacanamabravīt || 1-99-3||
MHB 1-99-4
सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत ।
विश्वासात्ते प्रवक्ष्यामि संतानाय कुलस्य च ।
न ते शक्यमनाख्यातुमापद्धीयं तथाविधा ॥ १-९९-४॥
satyametanmahābāho yathā vadasi bhārata |
viśvāsātte pravakṣyāmi saṃtānāya kulasya ca |
na te śakyamanākhyātumāpaddhīyaṃ tathāvidhā || 1-99-4||
MHB 1-99-5
त्वमेव नः कुले धर्मस्त्वं सत्यं त्वं परा गतिः ।
तस्मान्निशम्य वाक्यं मे कुरुष्व यदनन्तरम् ॥ १-९९-५॥
tvameva naḥ kule dharmastvaṃ satyaṃ tvaṃ parā gatiḥ |
tasmānniśamya vākyaṃ me kuruṣva yadanantaram || 1-99-5||
MHB 1-99-6
धर्मयुक्तस्य धर्मात्मन्पितुरासीत्तरी मम ।
सा कदाचिदहं तत्र गता प्रथमयौवने ॥ १-९९-६॥
dharmayuktasya dharmātmanpiturāsīttarī mama |
sā kadācidahaṃ tatra gatā prathamayauvane || 1-99-6||
MHB 1-99-7
अथ धर्मभृतां श्रेष्ठः परमर्षिः पराशरः ।
आजगाम तरीं धीमांस्तरिष्यन्यमुनां नदीम् ॥ १-९९-७॥
atha dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ paramarṣiḥ parāśaraḥ |
ājagāma tarīṃ dhīmāṃstariṣyanyamunāṃ nadīm || 1-99-7||
MHB 1-99-8
स तार्यमाणो यमुनां मामुपेत्याब्रवीत्तदा ।
सान्त्वपूर्वं मुनिश्रेष्ठः कामार्तो मधुरं बहु ॥ १-९९-८॥
sa tāryamāṇo yamunāṃ māmupetyābravīttadā |
sāntvapūrvaṃ muniśreṣṭhaḥ kāmārto madhuraṃ bahu || 1-99-8||
MHB 1-99-9
तमहं शापभीता च पितुर्भीता च भारत ।
वरैरसुलभैरुक्ता न प्रत्याख्यातुमुत्सहे ॥ १-९९-९॥
tamahaṃ śāpabhītā ca piturbhītā ca bhārata |
varairasulabhairuktā na pratyākhyātumutsahe || 1-99-9||
MHB 1-99-10
अभिभूय स मां बालां तेजसा वशमानयत् ।
तमसा लोकमावृत्य नौगतामेव भारत ॥ १-९९-१०॥
abhibhūya sa māṃ bālāṃ tejasā vaśamānayat |
tamasā lokamāvṛtya naugatāmeva bhārata || 1-99-10||
MHB 1-99-11
मत्स्यगन्धो महानासीत्पुरा मम जुगुप्सितः ।
तमपास्य शुभं गन्धमिमं प्रादात्स मे मुनिः ॥ १-९९-११॥
matsyagandho mahānāsītpurā mama jugupsitaḥ |
tamapāsya śubhaṃ gandhamimaṃ prādātsa me muniḥ || 1-99-11||
MHB 1-99-12
ततो मामाह स मुनिर्गर्भमुत्सृज्य मामकम् ।
द्वीपेऽस्या एव सरितः कन्यैव त्वं भविष्यसि ॥ १-९९-१२॥
tato māmāha sa munirgarbhamutsṛjya māmakam |
dvīpe'syā eva saritaḥ kanyaiva tvaṃ bhaviṣyasi || 1-99-12||
MHB 1-99-13
पाराशर्यो महायोगी स बभूव महानृषिः ।
कन्यापुत्रो मम पुरा द्वैपायन इति स्मृतः ॥ १-९९-१३॥
pārāśaryo mahāyogī sa babhūva mahānṛṣiḥ |
kanyāputro mama purā dvaipāyana iti smṛtaḥ || 1-99-13||
MHB 1-99-14
यो व्यस्य वेदांश्चतुरस्तपसा भगवानृषिः ।
लोके व्यासत्वमापेदे कार्ष्ण्यात्कृष्णत्वमेव च ॥ १-९९-१४॥
yo vyasya vedāṃścaturastapasā bhagavānṛṣiḥ |
loke vyāsatvamāpede kārṣṇyātkṛṣṇatvameva ca || 1-99-14||
MHB 1-99-15
सत्यवादी शमपरस्तपस्वी दग्धकिल्बिषः ।
स नियुक्तो मया व्यक्तं त्वया च अमितद्युते ।
भ्रातुः क्षेत्रेषु कल्याणमपत्यं जनयिष्यति ॥ १-९९-१५॥
satyavādī śamaparastapasvī dagdhakilbiṣaḥ |
sa niyukto mayā vyaktaṃ tvayā ca amitadyute |
bhrātuḥ kṣetreṣu kalyāṇamapatyaṃ janayiṣyati || 1-99-15||
MHB 1-99-16
स हि मामुक्तवांस्तत्र स्मरेः कृत्येषु मामिति ।
तं स्मरिष्ये महाबाहो यदि भीष्म त्वमिच्छसि ॥ १-९९-१६॥
sa hi māmuktavāṃstatra smareḥ kṛtyeṣu māmiti |
taṃ smariṣye mahābāho yadi bhīṣma tvamicchasi || 1-99-16||
MHB 1-99-17
तव ह्यनुमते भीष्म नियतं स महातपाः ।
विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु पुत्रानुत्पादयिष्यति ॥ १-९९-१७॥
tava hyanumate bhīṣma niyataṃ sa mahātapāḥ |
vicitravīryakṣetreṣu putrānutpādayiṣyati || 1-99-17||
MHB 1-99-18
महर्षेः कीर्तने तस्य भीष्मः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।
धर्ममर्थं च कामं च त्रीनेतान्योऽनुपश्यति ॥ १-९९-१८॥
maharṣeḥ kīrtane tasya bhīṣmaḥ prāñjalirabravīt |
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca trīnetānyo'nupaśyati || 1-99-18||
MHB 1-99-19
अर्थमर्थानुबन्धं च धर्मं धर्मानुबन्धनम् ।
कामं कामानुबन्धं च विपरीतान्पृथक्पृथक् ।
यो विचिन्त्य धिया सम्यग्व्यवस्यति स बुद्धिमान् ॥ १-९९-१९॥
arthamarthānubandhaṃ ca dharmaṃ dharmānubandhanam |
kāmaṃ kāmānubandhaṃ ca viparītānpṛthakpṛthak |
yo vicintya dhiyā samyagvyavasyati sa buddhimān || 1-99-19||
MHB 1-99-20
तदिदं धर्मयुक्तं च हितं चैव कुलस्य नः ।
उक्तं भवत्या यच्छ्रेयः परमं रोचते मम ॥ १-९९-२०॥
tadidaṃ dharmayuktaṃ ca hitaṃ caiva kulasya naḥ |
uktaṃ bhavatyā yacchreyaḥ paramaṃ rocate mama || 1-99-20||
MHB 1-99-21
ततस्तस्मिन्प्रतिज्ञाते भीष्मेण कुरुनन्दन ।
कृष्णद्वैपायनं काली चिन्तयामास वै मुनिम् ॥ १-९९-२१॥
tatastasminpratijñāte bhīṣmeṇa kurunandana |
kṛṣṇadvaipāyanaṃ kālī cintayāmāsa vai munim || 1-99-21||
MHB 1-99-22
स वेदान्विब्रुवन्धीमान्मातुर्विज्ञाय चिन्तितम् ।
प्रादुर्बभूवाविदितः क्षणेन कुरुनन्दन ॥ १-९९-२२॥
sa vedānvibruvandhīmānmāturvijñāya cintitam |
prādurbabhūvāviditaḥ kṣaṇena kurunandana || 1-99-22||
MHB 1-99-23
तस्मै पूजां तदा दत्त्वा सुताय विधिपूर्वकम् ।
परिष्वज्य च बाहुभ्यां प्रस्नवैरभिषिच्य च ।
मुमोच बाष्पं दाशेयी पुत्रं दृष्ट्वा चिरस्य तम् ॥ १-९९-२३॥
tasmai pūjāṃ tadā dattvā sutāya vidhipūrvakam |
pariṣvajya ca bāhubhyāṃ prasnavairabhiṣicya ca |
mumoca bāṣpaṃ dāśeyī putraṃ dṛṣṭvā cirasya tam || 1-99-23||
MHB 1-99-24
तामद्भिः परिषिच्यार्तां महर्षिरभिवाद्य च ।
मातरं पूर्वजः पुत्रो व्यासो वचनमब्रवीत् ॥ १-९९-२४॥
tāmadbhiḥ pariṣicyārtāṃ maharṣirabhivādya ca |
mātaraṃ pūrvajaḥ putro vyāso vacanamabravīt || 1-99-24||
MHB 1-99-25
भवत्या यदभिप्रेतं तदहं कर्तुमागतः ।
शाधि मां धर्मतत्त्वज्ञे करवाणि प्रियं तव ॥ १-९९-२५॥
bhavatyā yadabhipretaṃ tadahaṃ kartumāgataḥ |
śādhi māṃ dharmatattvajñe karavāṇi priyaṃ tava || 1-99-25||
MHB 1-99-26
तस्मै पूजां ततोऽकार्षीत्पुरोधाः परमर्षये ।
स च तां प्रतिजग्राह विधिवन्मन्त्रपूर्वकम् ॥ १-९९-२६॥
tasmai pūjāṃ tato'kārṣītpurodhāḥ paramarṣaye |
sa ca tāṃ pratijagrāha vidhivanmantrapūrvakam || 1-99-26||
MHB 1-99-27
तमासनगतं माता पृष्ट्वा कुशलमव्ययम् ।
सत्यवत्यभिवीक्ष्यैनमुवाचेदमनन्तरम् ॥ १-९९-२७॥
tamāsanagataṃ mātā pṛṣṭvā kuśalamavyayam |
satyavatyabhivīkṣyainamuvācedamanantaram || 1-99-27||
MHB 1-99-28
मातापित्रोः प्रजायन्ते पुत्राः साधारणाः कवे ।
तेषां पिता यथा स्वामी तथा माता न संशयः ॥ १-९९-२८॥
mātāpitroḥ prajāyante putrāḥ sādhāraṇāḥ kave |
teṣāṃ pitā yathā svāmī tathā mātā na saṃśayaḥ || 1-99-28||
MHB 1-99-29
विधातृविहितः स त्वं यथा मे प्रथमः सुतः ।
विचित्रवीर्यो ब्रह्मर्षे तथा मेऽवरजः सुतः ॥ १-९९-२९॥
vidhātṛvihitaḥ sa tvaṃ yathā me prathamaḥ sutaḥ |
vicitravīryo brahmarṣe tathā me'varajaḥ sutaḥ || 1-99-29||
MHB 1-99-30
यथैव पितृतो भीष्मस्तथा त्वमपि मातृतः ।
भ्राता विचित्रवीर्यस्य यथा वा पुत्र मन्यसे ॥ १-९९-३०॥
yathaiva pitṛto bhīṣmastathā tvamapi mātṛtaḥ |
bhrātā vicitravīryasya yathā vā putra manyase || 1-99-30||
MHB 1-99-31
अयं शांतनवः सत्यं पालयन्सत्यविक्रमः ।
बुद्धिं न कुरुतेऽपत्ये तथा राज्यानुशासने ॥ १-९९-३१॥
ayaṃ śāṃtanavaḥ satyaṃ pālayansatyavikramaḥ |
buddhiṃ na kurute'patye tathā rājyānuśāsane || 1-99-31||
MHB 1-99-32
स त्वं व्यपेक्षया भ्रातुः संतानाय कुलस्य च ।
भीष्मस्य चास्य वचनान्नियोगाच्च ममानघ ॥ १-९९-३२॥
sa tvaṃ vyapekṣayā bhrātuḥ saṃtānāya kulasya ca |
bhīṣmasya cāsya vacanānniyogācca mamānagha || 1-99-32||
MHB 1-99-33
अनुक्रोशाच्च भूतानां सर्वेषां रक्षणाय च ।
आनृशंस्येन यद्ब्रूयां तच्छ्रुत्वा कर्तुमर्हसि ॥ १-९९-३३॥
anukrośācca bhūtānāṃ sarveṣāṃ rakṣaṇāya ca |
ānṛśaṃsyena yadbrūyāṃ tacchrutvā kartumarhasi || 1-99-33||
MHB 1-99-34
यवीयसस्तव भ्रातुर्भार्ये सुरसुतोपमे ।
रूपयौवनसंपन्ने पुत्रकामे च धर्मतः ॥ १-९९-३४॥
yavīyasastava bhrāturbhārye surasutopame |
rūpayauvanasaṃpanne putrakāme ca dharmataḥ || 1-99-34||
MHB 1-99-35
तयोरुत्पादयापत्यं समर्थो ह्यसि पुत्रक ।
अनुरूपं कुलस्यास्य संतत्याः प्रसवस्य च ॥ १-९९-३५॥
tayorutpādayāpatyaṃ samartho hyasi putraka |
anurūpaṃ kulasyāsya saṃtatyāḥ prasavasya ca || 1-99-35||
MHB 1-99-36
व्यास उवाच ।
वेत्थ धर्मं सत्यवति परं चापरमेव च ।
यथा च तव धर्मज्ञे धर्मे प्रणिहिता मतिः ॥ १-९९-३६॥
vyāsa uvāca |
vettha dharmaṃ satyavati paraṃ cāparameva ca |
yathā ca tava dharmajñe dharme praṇihitā matiḥ || 1-99-36||
MHB 1-99-37
तस्मादहं त्वन्नियोगाद्धर्ममुद्दिश्य कारणम् ।
ईप्सितं ते करिष्यामि दृष्टं ह्येतत्पुरातनम् ॥ १-९९-३७॥
tasmādahaṃ tvanniyogāddharmamuddiśya kāraṇam |
īpsitaṃ te kariṣyāmi dṛṣṭaṃ hyetatpurātanam || 1-99-37||
MHB 1-99-38
भ्रातुः पुत्रान्प्रदास्यामि मित्रावरुणयोः समान् ।
व्रतं चरेतां ते देव्यौ निर्दिष्टमिह यन्मया ॥ १-९९-३८॥
bhrātuḥ putrānpradāsyāmi mitrāvaruṇayoḥ samān |
vrataṃ caretāṃ te devyau nirdiṣṭamiha yanmayā || 1-99-38||
MHB 1-99-39
संवत्सरं यथान्यायं ततः शुद्धे भविष्यतः ।
न हि मामव्रतोपेता उपेयात्काचिदङ्गना ॥ १-९९-३९॥
saṃvatsaraṃ yathānyāyaṃ tataḥ śuddhe bhaviṣyataḥ |
na hi māmavratopetā upeyātkācidaṅganā || 1-99-39||
MHB 1-99-40
सत्यवत्युवाच ।
यथा सद्यः प्रपद्येत देवी गर्भं तथा कुरु ।
अराजकेषु राष्ट्रेषु नास्ति वृष्टिर्न देवताः ॥ १-९९-४०॥
satyavatyuvāca |
yathā sadyaḥ prapadyeta devī garbhaṃ tathā kuru |
arājakeṣu rāṣṭreṣu nāsti vṛṣṭirna devatāḥ || 1-99-40||
MHB 1-99-41
कथमराजकं राष्ट्रं शक्यं धारयितुं प्रभो ।
तस्माद्गर्भं समाधत्स्व भीष्मस्तं वर्धयिष्यति ॥ १-९९-४१॥
kathamarājakaṃ rāṣṭraṃ śakyaṃ dhārayituṃ prabho |
tasmādgarbhaṃ samādhatsva bhīṣmastaṃ vardhayiṣyati || 1-99-41||
MHB 1-99-42
व्यास उवाच ।
यदि पुत्रः प्रदातव्यो मया क्षिप्रमकालिकम् ।
विरूपतां मे सहतामेतदस्याः परं व्रतम् ॥ १-९९-४२॥
vyāsa uvāca |
yadi putraḥ pradātavyo mayā kṣipramakālikam |
virūpatāṃ me sahatāmetadasyāḥ paraṃ vratam || 1-99-42||
MHB 1-99-43
यदि मे सहते गन्धं रूपं वेषं तथा वपुः ।
अद्यैव गर्भं कौसल्या विशिष्टं प्रतिपद्यताम् ॥ १-९९-४३॥
yadi me sahate gandhaṃ rūpaṃ veṣaṃ tathā vapuḥ |
adyaiva garbhaṃ kausalyā viśiṣṭaṃ pratipadyatām || 1-99-43||
MHB 1-99-44
वैशंपायन उवाच ।
समागमनमाकाङ्क्षन्निति सोऽन्तर्हितो मुनिः ।
ततोऽभिगम्य सा देवी स्नुषां रहसि संगताम् ।
धर्म्यमर्थसमायुक्तमुवाच वचनं हितम् ॥ १-९९-४४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
samāgamanamākāṅkṣanniti so'ntarhito muniḥ |
tato'bhigamya sā devī snuṣāṃ rahasi saṃgatām |
dharmyamarthasamāyuktamuvāca vacanaṃ hitam || 1-99-44||
MHB 1-99-45
कौसल्ये धर्मतन्त्रं यद्ब्रवीमि त्वां निबोध मे ।
भरतानां समुच्छेदो व्यक्तं मद्भाग्यसंक्षयात् ॥ १-९९-४५॥
kausalye dharmatantraṃ yadbravīmi tvāṃ nibodha me |
bharatānāṃ samucchedo vyaktaṃ madbhāgyasaṃkṣayāt || 1-99-45||
MHB 1-99-46
व्यथितां मां च संप्रेक्ष्य पितृवंशं च पीडितम् ।
भीष्मो बुद्धिमदान्मेऽत्र धर्मस्य च विवृद्धये ॥ १-९९-४६॥
vyathitāṃ māṃ ca saṃprekṣya pitṛvaṃśaṃ ca pīḍitam |
bhīṣmo buddhimadānme'tra dharmasya ca vivṛddhaye || 1-99-46||
MHB 1-99-47
सा च बुद्धिस्तवाधीना पुत्रि ज्ञातं मयेति ह ।
नष्टं च भारतं वंशं पुनरेव समुद्धर ॥ १-९९-४७॥
sā ca buddhistavādhīnā putri jñātaṃ mayeti ha |
naṣṭaṃ ca bhārataṃ vaṃśaṃ punareva samuddhara || 1-99-47||
MHB 1-99-48
पुत्रं जनय सुश्रोणि देवराजसमप्रभम् ।
स हि राज्यधुरं गुर्वीमुद्वक्ष्यति कुलस्य नः ॥ १-९९-४८॥
putraṃ janaya suśroṇi devarājasamaprabham |
sa hi rājyadhuraṃ gurvīmudvakṣyati kulasya naḥ || 1-99-48||
MHB 1-99-49
सा धर्मतोऽनुनीयैनां कथंचिद्धर्मचारिणीम् ।
भोजयामास विप्रांश्च देवर्षीनतिथींस्तथा ॥ १-९९-४९॥
sā dharmato'nunīyaināṃ kathaṃciddharmacāriṇīm |
bhojayāmāsa viprāṃśca devarṣīnatithīṃstathā || 1-99-49||
Adhyaya: 100/225 (30)
MHB 1-100-1
वैशंपायन उवाच ।
ततः सत्यवती काले वधूं स्नातामृतौ तदा ।
संवेशयन्ती शयने शनकैर्वाक्यमब्रवीत् ॥ १-१००-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ satyavatī kāle vadhūṃ snātāmṛtau tadā |
saṃveśayantī śayane śanakairvākyamabravīt || 1-100-1||
MHB 1-100-2
कौसल्ये देवरस्तेऽस्ति सोऽद्य त्वानुप्रवेक्ष्यति ।
अप्रमत्ता प्रतीक्षैनं निशीथे आगमिष्यति ॥ १-१००-२॥
kausalye devaraste'sti so'dya tvānupravekṣyati |
apramattā pratīkṣainaṃ niśīthe āgamiṣyati || 1-100-2||
MHB 1-100-3
श्वश्र्वास्तद्वचनं श्रुत्वा शयाना शयने शुभे ।
साचिन्तयत्तदा भीष्ममन्यांश्च कुरुपुंगवान् ॥ १-१००-३॥
śvaśrvāstadvacanaṃ śrutvā śayānā śayane śubhe |
sācintayattadā bhīṣmamanyāṃśca kurupuṃgavān || 1-100-3||
MHB 1-100-4
ततोऽम्बिकायां प्रथमं नियुक्तः सत्यवागृषिः ।
दीप्यमानेषु दीपेषु शयनं प्रविवेश ह ॥ १-१००-४॥
tato'mbikāyāṃ prathamaṃ niyuktaḥ satyavāgṛṣiḥ |
dīpyamāneṣu dīpeṣu śayanaṃ praviveśa ha || 1-100-4||
MHB 1-100-5
तस्य कृष्णस्य कपिला जटा दीप्ते च लोचने ।
बभ्रूणि चैव श्मश्रूणि दृष्ट्वा देवी न्यमीलयत् ॥ १-१००-५॥
tasya kṛṣṇasya kapilā jaṭā dīpte ca locane |
babhrūṇi caiva śmaśrūṇi dṛṣṭvā devī nyamīlayat || 1-100-5||
MHB 1-100-6
संबभूव तया रात्रौ मातुः प्रियचिकीर्षया ।
भयात्काशिसुता तं तु नाशक्नोदभिवीक्षितुम् ॥ १-१००-६॥
saṃbabhūva tayā rātrau mātuḥ priyacikīrṣayā |
bhayātkāśisutā taṃ tu nāśaknodabhivīkṣitum || 1-100-6||
MHB 1-100-7
ततो निष्क्रान्तमासाद्य माता पुत्रमथाब्रवीत् ।
अप्यस्यां गुणवान्पुत्र राजपुत्रो भविष्यति ॥ १-१००-७॥
tato niṣkrāntamāsādya mātā putramathābravīt |
apyasyāṃ guṇavānputra rājaputro bhaviṣyati || 1-100-7||
MHB 1-100-8
निशम्य तद्वचो मातुर्व्यासः परमबुद्धिमान् ।
प्रोवाचातीन्द्रियज्ञानो विधिना संप्रचोदितः ॥ १-१००-८॥
niśamya tadvaco māturvyāsaḥ paramabuddhimān |
provācātīndriyajñāno vidhinā saṃpracoditaḥ || 1-100-8||
MHB 1-100-9
नागायुतसमप्राणो विद्वान्राजर्षिसत्तमः ।
महाभागो महावीर्यो महाबुद्धिर्भविष्यति ॥ १-१००-९॥
nāgāyutasamaprāṇo vidvānrājarṣisattamaḥ |
mahābhāgo mahāvīryo mahābuddhirbhaviṣyati || 1-100-9||
MHB 1-100-10
तस्य चापि शतं पुत्रा भविष्यन्ति महाबलाः ।
किं तु मातुः स वैगुण्यादन्ध एव भविष्यति ॥ १-१००-१०॥
tasya cāpi śataṃ putrā bhaviṣyanti mahābalāḥ |
kiṃ tu mātuḥ sa vaiguṇyādandha eva bhaviṣyati || 1-100-10||
MHB 1-100-11
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा माता पुत्रमथाब्रवीत् ।
नान्धः कुरूणां नृपतिरनुरूपस्तपोधन ॥ १-१००-११॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā mātā putramathābravīt |
nāndhaḥ kurūṇāṃ nṛpatiranurūpastapodhana || 1-100-11||
MHB 1-100-12
ज्ञातिवंशस्य गोप्तारं पितॄणां वंशवर्धनम् ।
द्वितीयं कुरुवंशस्य राजानं दातुमर्हसि ॥ १-१००-१२॥
jñātivaṃśasya goptāraṃ pitṝṇāṃ vaṃśavardhanam |
dvitīyaṃ kuruvaṃśasya rājānaṃ dātumarhasi || 1-100-12||
MHB 1-100-13
स तथेति प्रतिज्ञाय निश्चक्राम महातपाः ।
सापि कालेन कौसल्या सुषुवेऽन्धं तमात्मजम् ॥ १-१००-१३॥
sa tatheti pratijñāya niścakrāma mahātapāḥ |
sāpi kālena kausalyā suṣuve'ndhaṃ tamātmajam || 1-100-13||
MHB 1-100-14
पुनरेव तु सा देवी परिभाष्य स्नुषां ततः ।
ऋषिमावाहयत्सत्या यथापूर्वमनिन्दिता ॥ १-१००-१४॥
punareva tu sā devī paribhāṣya snuṣāṃ tataḥ |
ṛṣimāvāhayatsatyā yathāpūrvamaninditā || 1-100-14||
MHB 1-100-15
ततस्तेनैव विधिना महर्षिस्तामपद्यत ।
अम्बालिकामथाभ्यागादृषिं दृष्ट्वा च सापि तम् ।
विषण्णा पाण्डुसंकाशा समपद्यत भारत ॥ १-१००-१५॥
tatastenaiva vidhinā maharṣistāmapadyata |
ambālikāmathābhyāgādṛṣiṃ dṛṣṭvā ca sāpi tam |
viṣaṇṇā pāṇḍusaṃkāśā samapadyata bhārata || 1-100-15||
MHB 1-100-16
तां भीतां पाण्डुसंकाशां विषण्णां प्रेक्ष्य पार्थिव ।
व्यासः सत्यवतीपुत्र इदं वचनमब्रवीत् ॥ १-१००-१६॥
tāṃ bhītāṃ pāṇḍusaṃkāśāṃ viṣaṇṇāṃ prekṣya pārthiva |
vyāsaḥ satyavatīputra idaṃ vacanamabravīt || 1-100-16||
MHB 1-100-17
यस्मात्पाण्डुत्वमापन्ना विरूपं प्रेक्ष्य मामपि ।
तस्मादेष सुतस्तुभ्यं पाण्डुरेव भविष्यति ॥ १-१००-१७॥
yasmātpāṇḍutvamāpannā virūpaṃ prekṣya māmapi |
tasmādeṣa sutastubhyaṃ pāṇḍureva bhaviṣyati || 1-100-17||
MHB 1-100-18
नाम चास्य तदेवेह भविष्यति शुभानने ।
इत्युक्त्वा स निराक्रामद्भगवानृषिसत्तमः ॥ १-१००-१८॥
nāma cāsya tadeveha bhaviṣyati śubhānane |
ityuktvā sa nirākrāmadbhagavānṛṣisattamaḥ || 1-100-18||
MHB 1-100-19
ततो निष्क्रान्तमालोक्य सत्या पुत्रमभाषत ।
शशंस स पुनर्मात्रे तस्य बालस्य पाण्डुताम् ॥ १-१००-१९॥
tato niṣkrāntamālokya satyā putramabhāṣata |
śaśaṃsa sa punarmātre tasya bālasya pāṇḍutām || 1-100-19||
MHB 1-100-20
तं माता पुनरेवान्यमेकं पुत्रमयाचत ।
तथेति च महर्षिस्तां मातरं प्रत्यभाषत ॥ १-१००-२०॥
taṃ mātā punarevānyamekaṃ putramayācata |
tatheti ca maharṣistāṃ mātaraṃ pratyabhāṣata || 1-100-20||
MHB 1-100-21
ततः कुमारं सा देवी प्राप्तकालमजीजनत् ।
पाण्डुं लक्षणसंपन्नं दीप्यमानमिव श्रिया ।
तस्य पुत्रा महेष्वासा जज्ञिरे पञ्च पाण्डवाः ॥ १-१००-२१॥
tataḥ kumāraṃ sā devī prāptakālamajījanat |
pāṇḍuṃ lakṣaṇasaṃpannaṃ dīpyamānamiva śriyā |
tasya putrā maheṣvāsā jajñire pañca pāṇḍavāḥ || 1-100-21||
MHB 1-100-22
ऋतुकाले ततो ज्येष्ठां वधूं तस्मै न्ययोजयत् ।
सा तु रूपं च गन्धं च महर्षेः प्रविचिन्त्य तम् ।
नाकरोद्वचनं देव्या भयात्सुरसुतोपमा ॥ १-१००-२२॥
ṛtukāle tato jyeṣṭhāṃ vadhūṃ tasmai nyayojayat |
sā tu rūpaṃ ca gandhaṃ ca maharṣeḥ pravicintya tam |
nākarodvacanaṃ devyā bhayātsurasutopamā || 1-100-22||
MHB 1-100-23
ततः स्वैर्भूषणैर्दासीं भूषयित्वाप्सरोपमाम् ।
प्रेषयामास कृष्णाय ततः काशिपतेः सुता ॥ १-१००-२३॥
tataḥ svairbhūṣaṇairdāsīṃ bhūṣayitvāpsaropamām |
preṣayāmāsa kṛṣṇāya tataḥ kāśipateḥ sutā || 1-100-23||
MHB 1-100-24
दासी ऋषिमनुप्राप्तं प्रत्युद्गम्याभिवाद्य च ।
संविवेशाभ्यनुज्ञाता सत्कृत्योपचचार ह ॥ १-१००-२४॥
dāsī ṛṣimanuprāptaṃ pratyudgamyābhivādya ca |
saṃviveśābhyanujñātā satkṛtyopacacāra ha || 1-100-24||
MHB 1-100-25
कामोपभोगेन तु स तस्यां तुष्टिमगादृषिः ।
तया सहोषितो रात्रिं महर्षिः प्रीयमाणया ॥ १-१००-२५॥
kāmopabhogena tu sa tasyāṃ tuṣṭimagādṛṣiḥ |
tayā sahoṣito rātriṃ maharṣiḥ prīyamāṇayā || 1-100-25||
MHB 1-100-26
उत्तिष्ठन्नब्रवीदेनामभुजिष्या भविष्यसि ।
अयं च ते शुभे गर्भः श्रीमानुदरमागतः ।
धर्मात्मा भविता लोके सर्वबुद्धिमतां वरः ॥ १-१००-२६॥
uttiṣṭhannabravīdenāmabhujiṣyā bhaviṣyasi |
ayaṃ ca te śubhe garbhaḥ śrīmānudaramāgataḥ |
dharmātmā bhavitā loke sarvabuddhimatāṃ varaḥ || 1-100-26||
MHB 1-100-27
स जज्ञे विदुरो नाम कृष्णद्वैपायनात्मजः ।
धृतराष्ट्रस्य च भ्राता पाण्डोश्चामितबुद्धिमान् ॥ १-१००-२७॥
sa jajñe viduro nāma kṛṣṇadvaipāyanātmajaḥ |
dhṛtarāṣṭrasya ca bhrātā pāṇḍoścāmitabuddhimān || 1-100-27||
MHB 1-100-28
धर्मो विदुररूपेण शापात्तस्य महात्मनः ।
माण्डव्यस्यार्थतत्त्वज्ञः कामक्रोधविवर्जितः ॥ १-१००-२८॥
dharmo vidurarūpeṇa śāpāttasya mahātmanaḥ |
māṇḍavyasyārthatattvajñaḥ kāmakrodhavivarjitaḥ || 1-100-28||
MHB 1-100-29
स धर्मस्यानृणो भूत्वा पुनर्मात्रा समेत्य च ।
तस्यै गर्भं समावेद्य तत्रैवान्तरधीयत ॥ १-१००-२९॥
sa dharmasyānṛṇo bhūtvā punarmātrā sametya ca |
tasyai garbhaṃ samāvedya tatraivāntaradhīyata || 1-100-29||
MHB 1-100-30
एवं विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रे द्वैपायनादपि ।
जज्ञिरे देवगर्भाभाः कुरुवंशविवर्धनाः ॥ १-१००-३०॥
evaṃ vicitravīryasya kṣetre dvaipāyanādapi |
jajñire devagarbhābhāḥ kuruvaṃśavivardhanāḥ || 1-100-30||
Adhyaya: 101/225 (28)
MHB 1-101-1
जनमेजय उवाच ।
किं कृतं कर्म धर्मेण येन शापमुपेयिवान् ।
कस्य शापाच्च ब्रह्मर्षे शूद्रयोनावजायत ॥ १-१०१-१॥
janamejaya uvāca |
kiṃ kṛtaṃ karma dharmeṇa yena śāpamupeyivān |
kasya śāpācca brahmarṣe śūdrayonāvajāyata || 1-101-1||
MHB 1-101-2
वैशंपायन उवाच ।
बभूव ब्राह्मणः कश्चिन्माण्डव्य इति विश्रुतः ।
धृतिमान्सर्वधर्मज्ञः सत्ये तपसि च स्थितः ॥ १-१०१-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
babhūva brāhmaṇaḥ kaścinmāṇḍavya iti viśrutaḥ |
dhṛtimānsarvadharmajñaḥ satye tapasi ca sthitaḥ || 1-101-2||
MHB 1-101-3
स आश्रमपदद्वारि वृक्षमूले महातपाः ।
ऊर्ध्वबाहुर्महायोगी तस्थौ मौनव्रतान्वितः ॥ १-१०१-३॥
sa āśramapadadvāri vṛkṣamūle mahātapāḥ |
ūrdhvabāhurmahāyogī tasthau maunavratānvitaḥ || 1-101-3||
MHB 1-101-4
तस्य कालेन महता तस्मिंस्तपसि तिष्ठतः ।
तमाश्रमपदं प्राप्ता दस्यवो लोप्त्रहारिणः ।
अनुसार्यमाणा बहुभी रक्षिभिर्भरतर्षभ ॥ १-१०१-४॥
tasya kālena mahatā tasmiṃstapasi tiṣṭhataḥ |
tamāśramapadaṃ prāptā dasyavo loptrahāriṇaḥ |
anusāryamāṇā bahubhī rakṣibhirbharatarṣabha || 1-101-4||
MHB 1-101-5
ते तस्यावसथे लोप्त्रं निदधुः कुरुसत्तम ।
निधाय च भयाल्लीनास्तत्रैवान्वागते बले ॥ १-१०१-५॥
te tasyāvasathe loptraṃ nidadhuḥ kurusattama |
nidhāya ca bhayāllīnāstatraivānvāgate bale || 1-101-5||
MHB 1-101-6
तेषु लीनेष्वथो शीघ्रं ततस्तद्रक्षिणां बलम् ।
आजगाम ततोऽपश्यंस्तमृषिं तस्करानुगाः ॥ १-१०१-६॥
teṣu līneṣvatho śīghraṃ tatastadrakṣiṇāṃ balam |
ājagāma tato'paśyaṃstamṛṣiṃ taskarānugāḥ || 1-101-6||
MHB 1-101-7
तमपृच्छंस्ततो राजंस्तथावृत्तं तपोधनम् ।
कतरेण पथा याता दस्यवो द्विजसत्तम ।
तेन गच्छामहे ब्रह्मन्पथा शीघ्रतरं वयम् ॥ १-१०१-७॥
tamapṛcchaṃstato rājaṃstathāvṛttaṃ tapodhanam |
katareṇa pathā yātā dasyavo dvijasattama |
tena gacchāmahe brahmanpathā śīghrataraṃ vayam || 1-101-7||
MHB 1-101-8
तथा तु रक्षिणां तेषां ब्रुवतां स तपोधनः ।
न किंचिद्वचनं राजन्नवदत्साध्वसाधु वा ॥ १-१०१-८॥
tathā tu rakṣiṇāṃ teṣāṃ bruvatāṃ sa tapodhanaḥ |
na kiṃcidvacanaṃ rājannavadatsādhvasādhu vā || 1-101-8||
MHB 1-101-9
ततस्ते राजपुरुषा विचिन्वानास्तदाश्रमम् ।
ददृशुस्तत्र संलीनांस्तांश्चोरान्द्रव्यमेव च ॥ १-१०१-९॥
tataste rājapuruṣā vicinvānāstadāśramam |
dadṛśustatra saṃlīnāṃstāṃścorāndravyameva ca || 1-101-9||
MHB 1-101-10
ततः शङ्का समभवद्रक्षिणां तं मुनिं प्रति ।
संयम्यैनं ततो राज्ञे दस्यूंश्चैव न्यवेदयन् ॥ १-१०१-१०॥
tataḥ śaṅkā samabhavadrakṣiṇāṃ taṃ muniṃ prati |
saṃyamyainaṃ tato rājñe dasyūṃścaiva nyavedayan || 1-101-10||
MHB 1-101-11
तं राजा सह तैश्चोरैरन्वशाद्वध्यतामिति ।
स वध्यघातैरज्ञातः शूले प्रोतो महातपाः ॥ १-१०१-११॥
taṃ rājā saha taiścorairanvaśādvadhyatāmiti |
sa vadhyaghātairajñātaḥ śūle proto mahātapāḥ || 1-101-11||
MHB 1-101-12
ततस्ते शूलमारोप्य तं मुनिं रक्षिणस्तदा ।
प्रतिजग्मुर्महीपालं धनान्यादाय तान्यथ ॥ १-१०१-१२॥
tataste śūlamāropya taṃ muniṃ rakṣiṇastadā |
pratijagmurmahīpālaṃ dhanānyādāya tānyatha || 1-101-12||
MHB 1-101-13
शूलस्थः स तु धर्मात्मा कालेन महता ततः ।
निराहारोऽपि विप्रर्षिर्मरणं नाभ्युपागमत् ।
धारयामास च प्राणानृषींश्च समुपानयत् ॥ १-१०१-१३॥
śūlasthaḥ sa tu dharmātmā kālena mahatā tataḥ |
nirāhāro'pi viprarṣirmaraṇaṃ nābhyupāgamat |
dhārayāmāsa ca prāṇānṛṣīṃśca samupānayat || 1-101-13||
MHB 1-101-14
शूलाग्रे तप्यमानेन तपस्तेन महात्मना ।
संतापं परमं जग्मुर्मुनयोऽथ परंतप ॥ १-१०१-१४॥
śūlāgre tapyamānena tapastena mahātmanā |
saṃtāpaṃ paramaṃ jagmurmunayo'tha paraṃtapa || 1-101-14||
MHB 1-101-15
ते रात्रौ शकुना भूत्वा संन्यवर्तन्त सर्वतः ।
दर्शयन्तो यथाशक्ति तमपृच्छन्द्विजोत्तमम् ।
श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन्किं पापं कृतवानसि ॥ १-१०१-१५॥
te rātrau śakunā bhūtvā saṃnyavartanta sarvataḥ |
darśayanto yathāśakti tamapṛcchandvijottamam |
śrotumicchāmahe brahmankiṃ pāpaṃ kṛtavānasi || 1-101-15||
MHB 1-101-16
ततः स मुनिशार्दूलस्तानुवाच तपोधनान् ।
दोषतः कं गमिष्यामि न हि मेऽन्योऽपराध्यति ॥ १-१०१-१६॥
tataḥ sa muniśārdūlastānuvāca tapodhanān |
doṣataḥ kaṃ gamiṣyāmi na hi me'nyo'parādhyati || 1-101-16||
MHB 1-101-17
राजा च तमृषिं श्रुत्वा निष्क्रम्य सह मन्त्रिभिः ।
प्रसादयामास तदा शूलस्थमृषिसत्तमम् ॥ १-१०१-१७॥
rājā ca tamṛṣiṃ śrutvā niṣkramya saha mantribhiḥ |
prasādayāmāsa tadā śūlasthamṛṣisattamam || 1-101-17||
MHB 1-101-18
यन्मयापकृतं मोहादज्ञानादृषिसत्तम ।
प्रसादये त्वां तत्राहं न मे त्वं क्रोद्धुमर्हसि ॥ १-१०१-१८॥
yanmayāpakṛtaṃ mohādajñānādṛṣisattama |
prasādaye tvāṃ tatrāhaṃ na me tvaṃ kroddhumarhasi || 1-101-18||
MHB 1-101-19
एवमुक्तस्ततो राज्ञा प्रसादमकरोन्मुनिः ।
कृतप्रसादो राजा तं ततः समवतारयत् ॥ १-१०१-१९॥
evamuktastato rājñā prasādamakaronmuniḥ |
kṛtaprasādo rājā taṃ tataḥ samavatārayat || 1-101-19||
MHB 1-101-20
अवतार्य च शूलाग्रात्तच्छूलं निश्चकर्ष ह ।
अशक्नुवंश्च निष्क्रष्टुं शूलं मूले स चिच्छिदे ॥ १-१०१-२०॥
avatārya ca śūlāgrāttacchūlaṃ niścakarṣa ha |
aśaknuvaṃśca niṣkraṣṭuṃ śūlaṃ mūle sa cicchide || 1-101-20||
MHB 1-101-21
स तथान्तर्गतेनैव शूलेन व्यचरन्मुनिः ।
स तेन तपसा लोकान्विजिग्ये दुर्लभान्परैः ।
अणीमाण्डव्य इति च ततो लोकेषु कथ्यते ॥ १-१०१-२१॥
sa tathāntargatenaiva śūlena vyacaranmuniḥ |
sa tena tapasā lokānvijigye durlabhānparaiḥ |
aṇīmāṇḍavya iti ca tato lokeṣu kathyate || 1-101-21||
MHB 1-101-22
स गत्वा सदनं विप्रो धर्मस्य परमार्थवित् ।
आसनस्थं ततो धर्मं दृष्ट्वोपालभत प्रभुः ॥ १-१०१-२२॥
sa gatvā sadanaṃ vipro dharmasya paramārthavit |
āsanasthaṃ tato dharmaṃ dṛṣṭvopālabhata prabhuḥ || 1-101-22||
MHB 1-101-23
किं नु तद्दुष्कृतं कर्म मया कृतमजानता ।
यस्येयं फलनिर्वृत्तिरीदृश्यासादिता मया ।
शीघ्रमाचक्ष्व मे तत्त्वं पश्य मे तपसो बलम् ॥ १-१०१-२३॥
kiṃ nu tadduṣkṛtaṃ karma mayā kṛtamajānatā |
yasyeyaṃ phalanirvṛttirīdṛśyāsāditā mayā |
śīghramācakṣva me tattvaṃ paśya me tapaso balam || 1-101-23||
MHB 1-101-24
धर्म उवाच ।
पतंगकानां पुच्छेषु त्वयेषीका प्रवेशिता ।
कर्मणस्तस्य ते प्राप्तं फलमेतत्तपोधन ॥ १-१०१-२४॥
dharma uvāca |
pataṃgakānāṃ puccheṣu tvayeṣīkā praveśitā |
karmaṇastasya te prāptaṃ phalametattapodhana || 1-101-24||
MHB 1-101-25
अणीमाण्डव्य उवाच ।
अल्पेऽपराधे विपुलो मम दण्डस्त्वया कृतः ।
शूद्रयोनावतो धर्म मानुषः संभविष्यसि ॥ १-१०१-२५॥
aṇīmāṇḍavya uvāca |
alpe'parādhe vipulo mama daṇḍastvayā kṛtaḥ |
śūdrayonāvato dharma mānuṣaḥ saṃbhaviṣyasi || 1-101-25||
MHB 1-101-26
मर्यादां स्थापयाम्यद्य लोके धर्मफलोदयाम् ।
आ चतुर्दशमाद्वर्षान्न भविष्यति पातकम् ।
परेण कुर्वतामेवं दोष एव भविष्यति ॥ १-१०१-२६॥
maryādāṃ sthāpayāmyadya loke dharmaphalodayām |
ā caturdaśamādvarṣānna bhaviṣyati pātakam |
pareṇa kurvatāmevaṃ doṣa eva bhaviṣyati || 1-101-26||
MHB 1-101-27
वैशंपायन उवाच ।
एतेन त्वपराधेन शापात्तस्य महात्मनः ।
धर्मो विदुररूपेण शूद्रयोनावजायत ॥ १-१०१-२७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etena tvaparādhena śāpāttasya mahātmanaḥ |
dharmo vidurarūpeṇa śūdrayonāvajāyata || 1-101-27||
MHB 1-101-28
धर्मे चार्थे च कुशलो लोभक्रोधविवर्जितः ।
दीर्घदर्शी शमपरः कुरूणां च हिते रतः ॥ १-१०१-२८॥
dharme cārthe ca kuśalo lobhakrodhavivarjitaḥ |
dīrghadarśī śamaparaḥ kurūṇāṃ ca hite rataḥ || 1-101-28||
Adhyaya: 102/225 (23)
MHB 1-102-1
वैशंपायन उवाच ।
तेषु त्रिषु कुमारेषु जातेषु कुरुजाङ्गलम् ।
कुरवोऽथ कुरुक्षेत्रं त्रयमेतदवर्धत ॥ १-१०२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
teṣu triṣu kumāreṣu jāteṣu kurujāṅgalam |
kuravo'tha kurukṣetraṃ trayametadavardhata || 1-102-1||
MHB 1-102-2
ऊर्ध्वसस्याभवद्भूमिः सस्यानि फलवन्ति च ।
यथर्तुवर्षी पर्जन्यो बहुपुष्पफला द्रुमाः ॥ १-१०२-२॥
ūrdhvasasyābhavadbhūmiḥ sasyāni phalavanti ca |
yathartuvarṣī parjanyo bahupuṣpaphalā drumāḥ || 1-102-2||
MHB 1-102-3
वाहनानि प्रहृष्टानि मुदिता मृगपक्षिणः ।
गन्धवन्ति च माल्यानि रसवन्ति फलानि च ॥ १-१०२-३॥
vāhanāni prahṛṣṭāni muditā mṛgapakṣiṇaḥ |
gandhavanti ca mālyāni rasavanti phalāni ca || 1-102-3||
MHB 1-102-4
वणिग्भिश्चावकीर्यन्त नगराण्यथ शिल्पिभिः ।
शूराश्च कृतविद्याश्च सन्तश्च सुखिनोऽभवन् ॥ १-१०२-४॥
vaṇigbhiścāvakīryanta nagarāṇyatha śilpibhiḥ |
śūrāśca kṛtavidyāśca santaśca sukhino'bhavan || 1-102-4||
MHB 1-102-5
नाभवन्दस्यवः केचिन्नाधर्मरुचयो जनाः ।
प्रदेशेष्वपि राष्ट्राणां कृतं युगमवर्तत ॥ १-१०२-५॥
nābhavandasyavaḥ kecinnādharmarucayo janāḥ |
pradeśeṣvapi rāṣṭrāṇāṃ kṛtaṃ yugamavartata || 1-102-5||
MHB 1-102-6
दानक्रियाधर्मशीला यज्ञव्रतपरायणाः ।
अन्योन्यप्रीतिसंयुक्ता व्यवर्धन्त प्रजास्तदा ॥ १-१०२-६॥
dānakriyādharmaśīlā yajñavrataparāyaṇāḥ |
anyonyaprītisaṃyuktā vyavardhanta prajāstadā || 1-102-6||
MHB 1-102-7
मानक्रोधविहीनाश्च जना लोभविवर्जिताः ।
अन्योन्यमभ्यवर्धन्त धर्मोत्तरमवर्तत ॥ १-१०२-७॥
mānakrodhavihīnāśca janā lobhavivarjitāḥ |
anyonyamabhyavardhanta dharmottaramavartata || 1-102-7||
MHB 1-102-8
तन्महोदधिवत्पूर्णं नगरं वै व्यरोचत ।
द्वारतोरणनिर्यूहैर्युक्तमभ्रचयोपमैः ।
प्रासादशतसंबाधं महेन्द्रपुरसंनिभम् ॥ १-१०२-८॥
tanmahodadhivatpūrṇaṃ nagaraṃ vai vyarocata |
dvāratoraṇaniryūhairyuktamabhracayopamaiḥ |
prāsādaśatasaṃbādhaṃ mahendrapurasaṃnibham || 1-102-8||
MHB 1-102-9
नदीषु वनखण्डेषु वापीपल्वलसानुषु ।
काननेषु च रम्येषु विजह्रुर्मुदिता जनाः ॥ १-१०२-९॥
nadīṣu vanakhaṇḍeṣu vāpīpalvalasānuṣu |
kānaneṣu ca ramyeṣu vijahrurmuditā janāḥ || 1-102-9||
MHB 1-102-10
उत्तरैः कुरुभिः सार्धं दक्षिणाः कुरवस्तदा ।
विस्पर्धमाना व्यचरंस्तथा सिद्धर्षिचारणैः ।
नाभवत्कृपणः कश्चिन्नाभवन्विधवाः स्त्रियः ॥ १-१०२-१०॥
uttaraiḥ kurubhiḥ sārdhaṃ dakṣiṇāḥ kuravastadā |
vispardhamānā vyacaraṃstathā siddharṣicāraṇaiḥ |
nābhavatkṛpaṇaḥ kaścinnābhavanvidhavāḥ striyaḥ || 1-102-10||
MHB 1-102-11
तस्मिञ्जनपदे रम्ये बहवः कुरुभिः कृताः ।
कूपारामसभावाप्यो ब्राह्मणावसथास्तथा ।
भीष्मेण शास्त्रतो राजन्सर्वतः परिरक्षिते ॥ १-१०२-११॥
tasmiñjanapade ramye bahavaḥ kurubhiḥ kṛtāḥ |
kūpārāmasabhāvāpyo brāhmaṇāvasathāstathā |
bhīṣmeṇa śāstrato rājansarvataḥ parirakṣite || 1-102-11||
MHB 1-102-12
बभूव रमणीयश्च चैत्ययूपशताङ्कितः ।
स देशः परराष्ट्राणि प्रतिगृह्याभिवर्धितः ।
भीष्मेण विहितं राष्ट्रे धर्मचक्रमवर्तत ॥ १-१०२-१२॥
babhūva ramaṇīyaśca caityayūpaśatāṅkitaḥ |
sa deśaḥ pararāṣṭrāṇi pratigṛhyābhivardhitaḥ |
bhīṣmeṇa vihitaṃ rāṣṭre dharmacakramavartata || 1-102-12||
MHB 1-102-13
क्रियमाणेषु कृत्येषु कुमाराणां महात्मनाम् ।
पौरजानपदाः सर्वे बभूवुः सततोत्सवाः ॥ १-१०२-१३॥
kriyamāṇeṣu kṛtyeṣu kumārāṇāṃ mahātmanām |
paurajānapadāḥ sarve babhūvuḥ satatotsavāḥ || 1-102-13||
MHB 1-102-14
गृहेषु कुरुमुख्यानां पौराणां च नराधिप ।
दीयतां भुज्यतां चेति वाचोऽश्रूयन्त सर्वशः ॥ १-१०२-१४॥
gṛheṣu kurumukhyānāṃ paurāṇāṃ ca narādhipa |
dīyatāṃ bhujyatāṃ ceti vāco'śrūyanta sarvaśaḥ || 1-102-14||
MHB 1-102-15
धृतराष्ट्रश्च पाण्डुश्च विदुरश्च महामतिः ।
जन्मप्रभृति भीष्मेण पुत्रवत्परिपालिताः ॥ १-१०२-१५॥
dhṛtarāṣṭraśca pāṇḍuśca viduraśca mahāmatiḥ |
janmaprabhṛti bhīṣmeṇa putravatparipālitāḥ || 1-102-15||
MHB 1-102-16
संस्कारैः संस्कृतास्ते तु व्रताध्ययनसंयुताः ।
श्रमव्यायामकुशलाः समपद्यन्त यौवनम् ॥ १-१०२-१६॥
saṃskāraiḥ saṃskṛtāste tu vratādhyayanasaṃyutāḥ |
śramavyāyāmakuśalāḥ samapadyanta yauvanam || 1-102-16||
MHB 1-102-17
धनुर्वेदेऽश्वपृष्ठे च गदायुद्धेऽसिचर्मणि ।
तथैव गजशिक्षायां नीतिशास्त्रे च पारगाः ॥ १-१०२-१७॥
dhanurvede'śvapṛṣṭhe ca gadāyuddhe'sicarmaṇi |
tathaiva gajaśikṣāyāṃ nītiśāstre ca pāragāḥ || 1-102-17||
MHB 1-102-18
इतिहासपुराणेषु नानाशिक्षासु चाभिभो ।
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञाः सर्वत्र कृतनिश्रमाः ॥ १-१०२-१८॥
itihāsapurāṇeṣu nānāśikṣāsu cābhibho |
vedavedāṅgatattvajñāḥ sarvatra kṛtaniśramāḥ || 1-102-18||
MHB 1-102-19
पाण्डुर्धनुषि विक्रान्तो नरेभ्योऽभ्यधिकोऽभवत् ।
अत्यन्यान्बलवानासीद्धृतराष्ट्रो महीपतिः ॥ १-१०२-१९॥
pāṇḍurdhanuṣi vikrānto narebhyo'bhyadhiko'bhavat |
atyanyānbalavānāsīddhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ || 1-102-19||
MHB 1-102-20
त्रिषु लोकेषु न त्वासीत्कश्चिद्विदुरसंमितः ।
धर्मनित्यस्ततो राजन्धर्मे च परमं गतः ॥ १-१०२-२०॥
triṣu lokeṣu na tvāsītkaścidvidurasaṃmitaḥ |
dharmanityastato rājandharme ca paramaṃ gataḥ || 1-102-20||
MHB 1-102-21
प्रनष्टं शंतनोर्वंशं समीक्ष्य पुनरुद्धृतम् ।
ततो निर्वचनं लोके सर्वराष्ट्रेष्ववर्तत ॥ १-१०२-२१॥
pranaṣṭaṃ śaṃtanorvaṃśaṃ samīkṣya punaruddhṛtam |
tato nirvacanaṃ loke sarvarāṣṭreṣvavartata || 1-102-21||
MHB 1-102-22
वीरसूनां काशिसुते देशानां कुरुजाङ्गलम् ।
सर्वधर्मविदां भीष्मः पुराणां गजसाह्वयम् ॥ १-१०२-२२॥
vīrasūnāṃ kāśisute deśānāṃ kurujāṅgalam |
sarvadharmavidāṃ bhīṣmaḥ purāṇāṃ gajasāhvayam || 1-102-22||
MHB 1-102-23
धृतराष्ट्रस्त्वचक्षुष्ट्वाद्राज्यं न प्रत्यपद्यत ।
करणत्वाच्च विदुरः पाण्डुरासीन्महीपतिः ॥ १-१०२-२३॥
dhṛtarāṣṭrastvacakṣuṣṭvādrājyaṃ na pratyapadyata |
karaṇatvācca viduraḥ pāṇḍurāsīnmahīpatiḥ || 1-102-23||
Adhyaya: 103/225 (17)
MHB 1-103-1
भीष्म उवाच ।
गुणैः समुदितं सम्यगिदं नः प्रथितं कुलम् ।
अत्यन्यान्पृथिवीपालान्पृथिव्यामधिराज्यभाक् ॥ १-१०३-१॥
bhīṣma uvāca |
guṇaiḥ samuditaṃ samyagidaṃ naḥ prathitaṃ kulam |
atyanyānpṛthivīpālānpṛthivyāmadhirājyabhāk || 1-103-1||
MHB 1-103-2
रक्षितं राजभिः पूर्वैर्धर्मविद्भिर्महात्मभिः ।
नोत्सादमगमच्चेदं कदाचिदिह नः कुलम् ॥ १-१०३-२॥
rakṣitaṃ rājabhiḥ pūrvairdharmavidbhirmahātmabhiḥ |
notsādamagamaccedaṃ kadācidiha naḥ kulam || 1-103-2||
MHB 1-103-3
मया च सत्यवत्या च कृष्णेन च महात्मना ।
समवस्थापितं भूयो युष्मासु कुलतन्तुषु ॥ १-१०३-३॥
mayā ca satyavatyā ca kṛṣṇena ca mahātmanā |
samavasthāpitaṃ bhūyo yuṣmāsu kulatantuṣu || 1-103-3||
MHB 1-103-4
वर्धते तदिदं पुत्र कुलं सागरवद्यथा ।
तथा मया विधातव्यं त्वया चैव विशेषतः ॥ १-१०३-४॥
vardhate tadidaṃ putra kulaṃ sāgaravadyathā |
tathā mayā vidhātavyaṃ tvayā caiva viśeṣataḥ || 1-103-4||
MHB 1-103-5
श्रूयते यादवी कन्या अनुरूपा कुलस्य नः ।
सुबलस्यात्मजा चैव तथा मद्रेश्वरस्य च ॥ १-१०३-५॥
śrūyate yādavī kanyā anurūpā kulasya naḥ |
subalasyātmajā caiva tathā madreśvarasya ca || 1-103-5||
MHB 1-103-6
कुलीना रूपवत्यश्च नाथवत्यश्च सर्वशः ।
उचिताश्चैव संबन्धे तेऽस्माकं क्षत्रियर्षभाः ॥ १-१०३-६॥
kulīnā rūpavatyaśca nāthavatyaśca sarvaśaḥ |
ucitāścaiva saṃbandhe te'smākaṃ kṣatriyarṣabhāḥ || 1-103-6||
MHB 1-103-7
मन्ये वरयितव्यास्ता इत्यहं धीमतां वर ।
संतानार्थं कुलस्यास्य यद्वा विदुर मन्यसे ॥ १-१०३-७॥
manye varayitavyāstā ityahaṃ dhīmatāṃ vara |
saṃtānārthaṃ kulasyāsya yadvā vidura manyase || 1-103-7||
MHB 1-103-8
विदुर उवाच ।
भवान्पिता भवान्माता भवान्नः परमो गुरुः ।
तस्मात्स्वयं कुलस्यास्य विचार्य कुरु यद्धितम् ॥ १-१०३-८॥
vidura uvāca |
bhavānpitā bhavānmātā bhavānnaḥ paramo guruḥ |
tasmātsvayaṃ kulasyāsya vicārya kuru yaddhitam || 1-103-8||
MHB 1-103-9
वैशंपायन उवाच ।
अथ शुश्राव विप्रेभ्यो गान्धारीं सुबलात्मजाम् ।
आराध्य वरदं देवं भगनेत्रहरं हरम् ।
गान्धारी किल पुत्राणां शतं लेभे वरं शुभा ॥ १-१०३-९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
atha śuśrāva viprebhyo gāndhārīṃ subalātmajām |
ārādhya varadaṃ devaṃ bhaganetraharaṃ haram |
gāndhārī kila putrāṇāṃ śataṃ lebhe varaṃ śubhā || 1-103-9||
MHB 1-103-10
इति श्रुत्वा च तत्त्वेन भीष्मः कुरुपितामहः ।
ततो गान्धारराजस्य प्रेषयामास भारत ॥ १-१०३-१०॥
iti śrutvā ca tattvena bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ |
tato gāndhārarājasya preṣayāmāsa bhārata || 1-103-10||
MHB 1-103-11
अचक्षुरिति तत्रासीत्सुबलस्य विचारणा ।
कुलं ख्यातिं च वृत्तं च बुद्ध्या तु प्रसमीक्ष्य सः ।
ददौ तां धृतराष्ट्राय गान्धारीं धर्मचारिणीम् ॥ १-१०३-११॥
acakṣuriti tatrāsītsubalasya vicāraṇā |
kulaṃ khyātiṃ ca vṛttaṃ ca buddhyā tu prasamīkṣya saḥ |
dadau tāṃ dhṛtarāṣṭrāya gāndhārīṃ dharmacāriṇīm || 1-103-11||
MHB 1-103-12
गान्धारी त्वपि शुश्राव धृतराष्ट्रमचक्षुषम् ।
आत्मानं दित्सितं चास्मै पित्रा मात्रा च भारत ॥ १-१०३-१२॥
gāndhārī tvapi śuśrāva dhṛtarāṣṭramacakṣuṣam |
ātmānaṃ ditsitaṃ cāsmai pitrā mātrā ca bhārata || 1-103-12||
MHB 1-103-13
ततः सा पट्टमादाय कृत्वा बहुगुणं शुभा ।
बबन्ध नेत्रे स्वे राजन्पतिव्रतपरायणा ।
नात्यश्नीयां पतिमहमित्येवं कृतनिश्चया ॥ १-१०३-१३॥
tataḥ sā paṭṭamādāya kṛtvā bahuguṇaṃ śubhā |
babandha netre sve rājanpativrataparāyaṇā |
nātyaśnīyāṃ patimahamityevaṃ kṛtaniścayā || 1-103-13||
MHB 1-103-14
ततो गान्धारराजस्य पुत्रः शकुनिरभ्ययात् ।
स्वसारं परया लक्ष्म्या युक्तामादाय कौरवान् ॥ १-१०३-१४॥
tato gāndhārarājasya putraḥ śakunirabhyayāt |
svasāraṃ parayā lakṣmyā yuktāmādāya kauravān || 1-103-14||
MHB 1-103-15
दत्त्वा स भगिनीं वीरो यथार्हं च परिच्छदम् ।
पुनरायात्स्वनगरं भीष्मेण प्रतिपूजितः ॥ १-१०३-१५॥
dattvā sa bhaginīṃ vīro yathārhaṃ ca paricchadam |
punarāyātsvanagaraṃ bhīṣmeṇa pratipūjitaḥ || 1-103-15||
MHB 1-103-16
गान्धार्यपि वरारोहा शीलाचारविचेष्टितैः ।
तुष्टिं कुरूणां सर्वेषां जनयामास भारत ॥ १-१०३-१६॥
gāndhāryapi varārohā śīlācāraviceṣṭitaiḥ |
tuṣṭiṃ kurūṇāṃ sarveṣāṃ janayāmāsa bhārata || 1-103-16||
MHB 1-103-17
वृत्तेनाराध्य तान्सर्वान्पतिव्रतपरायणा ।
वाचापि पुरुषानन्यान्सुव्रता नान्वकीर्तयत् ॥ १-१०३-१७॥
vṛttenārādhya tānsarvānpativrataparāyaṇā |
vācāpi puruṣānanyānsuvratā nānvakīrtayat || 1-103-17||
Adhyaya: 104/225 (21)
MHB 1-104-1
वैशंपायन उवाच ।
शूरो नाम यदुश्रेष्ठो वसुदेवपिताभवत् ।
तस्य कन्या पृथा नाम रूपेणासदृशी भुवि ॥ १-१०४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śūro nāma yaduśreṣṭho vasudevapitābhavat |
tasya kanyā pṛthā nāma rūpeṇāsadṛśī bhuvi || 1-104-1||
MHB 1-104-2
पैतृष्वसेयाय स तामनपत्याय वीर्यवान् ।
अग्र्यमग्रे प्रतिज्ञाय स्वस्यापत्यस्य वीर्यवान् ॥ १-१०४-२॥
paitṛṣvaseyāya sa tāmanapatyāya vīryavān |
agryamagre pratijñāya svasyāpatyasya vīryavān || 1-104-2||
MHB 1-104-3
अग्रजातेति तां कन्यामग्र्यानुग्रहकाङ्क्षिणे ।
प्रददौ कुन्तिभोजाय सखा सख्ये महात्मने ॥ १-१०४-३॥
agrajāteti tāṃ kanyāmagryānugrahakāṅkṣiṇe |
pradadau kuntibhojāya sakhā sakhye mahātmane || 1-104-3||
MHB 1-104-4
सा नियुक्ता पितुर्गेहे देवतातिथिपूजने ।
उग्रं पर्यचरद्घोरं ब्राह्मणं संशितव्रतम् ॥ १-१०४-४॥
sā niyuktā piturgehe devatātithipūjane |
ugraṃ paryacaradghoraṃ brāhmaṇaṃ saṃśitavratam || 1-104-4||
MHB 1-104-5
निगूढनिश्चयं धर्मे यं तं दुर्वाससं विदुः ।
तमुग्रं संशितात्मानं सर्वयत्नैरतोषयत् ॥ १-१०४-५॥
nigūḍhaniścayaṃ dharme yaṃ taṃ durvāsasaṃ viduḥ |
tamugraṃ saṃśitātmānaṃ sarvayatnairatoṣayat || 1-104-5||
MHB 1-104-6
तस्यै स प्रददौ मन्त्रमापद्धर्मान्ववेक्षया ।
अभिचाराभिसंयुक्तमब्रवीच्चैव तां मुनिः ॥ १-१०४-६॥
tasyai sa pradadau mantramāpaddharmānvavekṣayā |
abhicārābhisaṃyuktamabravīccaiva tāṃ muniḥ || 1-104-6||
MHB 1-104-7
यं यं देवं त्वमेतेन मन्त्रेणावाहयिष्यसि ।
तस्य तस्य प्रसादेन पुत्रस्तव भविष्यति ॥ १-१०४-७॥
yaṃ yaṃ devaṃ tvametena mantreṇāvāhayiṣyasi |
tasya tasya prasādena putrastava bhaviṣyati || 1-104-7||
MHB 1-104-8
तथोक्ता सा तु विप्रेण तेन कौतूहलात्तदा ।
कन्या सती देवमर्कमाजुहाव यशस्विनी ॥ १-१०४-८॥
tathoktā sā tu vipreṇa tena kautūhalāttadā |
kanyā satī devamarkamājuhāva yaśasvinī || 1-104-8||
MHB 1-104-9
सा ददर्श तमायान्तं भास्करं लोकभावनम् ।
विस्मिता चानवद्याङ्गी दृष्ट्वा तन्महदद्भुतम् ॥ १-१०४-९॥
sā dadarśa tamāyāntaṃ bhāskaraṃ lokabhāvanam |
vismitā cānavadyāṅgī dṛṣṭvā tanmahadadbhutam || 1-104-9||
MHB 1-104-10
प्रकाशकर्मा तपनस्तस्यां गर्भं दधौ ततः ।
अजीजनत्ततो वीरं सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।
आमुक्तकवचः श्रीमान्देवगर्भः श्रियावृतः ॥ १-१०४-१०॥
prakāśakarmā tapanastasyāṃ garbhaṃ dadhau tataḥ |
ajījanattato vīraṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam |
āmuktakavacaḥ śrīmāndevagarbhaḥ śriyāvṛtaḥ || 1-104-10||
MHB 1-104-11
सहजं कवचं बिभ्रत्कुण्डलोद्द्योतिताननः ।
अजायत सुतः कर्णः सर्वलोकेषु विश्रुतः ॥ १-१०४-११॥
sahajaṃ kavacaṃ bibhratkuṇḍaloddyotitānanaḥ |
ajāyata sutaḥ karṇaḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ || 1-104-11||
MHB 1-104-12
प्रादाच्च तस्याः कन्यात्वं पुनः स परमद्युतिः ।
दत्त्वा च ददतां श्रेष्ठो दिवमाचक्रमे ततः ॥ १-१०४-१२॥
prādācca tasyāḥ kanyātvaṃ punaḥ sa paramadyutiḥ |
dattvā ca dadatāṃ śreṣṭho divamācakrame tataḥ || 1-104-12||
MHB 1-104-13
गूहमानापचारं तं बन्धुपक्षभयात्तदा ।
उत्ससर्ज जले कुन्ती तं कुमारं सलक्षणम् ॥ १-१०४-१३॥
gūhamānāpacāraṃ taṃ bandhupakṣabhayāttadā |
utsasarja jale kuntī taṃ kumāraṃ salakṣaṇam || 1-104-13||
MHB 1-104-14
तमुत्सृष्टं तदा गर्भं राधाभर्ता महायशाः ।
पुत्रत्वे कल्पयामास सभार्यः सूतनन्दनः ॥ १-१०४-१४॥
tamutsṛṣṭaṃ tadā garbhaṃ rādhābhartā mahāyaśāḥ |
putratve kalpayāmāsa sabhāryaḥ sūtanandanaḥ || 1-104-14||
MHB 1-104-15
नामधेयं च चक्राते तस्य बालस्य तावुभौ ।
वसुना सह जातोऽयं वसुषेणो भवत्विति ॥ १-१०४-१५॥
nāmadheyaṃ ca cakrāte tasya bālasya tāvubhau |
vasunā saha jāto'yaṃ vasuṣeṇo bhavatviti || 1-104-15||
MHB 1-104-16
स वर्धमानो बलवान्सर्वास्त्रेषूद्यतोऽभवत् ।
आ पृष्ठतापादादित्यमुपतस्थे स वीर्यवान् ॥ १-१०४-१६॥
sa vardhamāno balavānsarvāstreṣūdyato'bhavat |
ā pṛṣṭhatāpādādityamupatasthe sa vīryavān || 1-104-16||
MHB 1-104-17
यस्मिन्काले जपन्नास्ते स वीरः सत्यसंगरः ।
नादेयं ब्राह्मणेष्वासीत्तस्मिन्काले महात्मनः ॥ १-१०४-१७॥
yasminkāle japannāste sa vīraḥ satyasaṃgaraḥ |
nādeyaṃ brāhmaṇeṣvāsīttasminkāle mahātmanaḥ || 1-104-17||
MHB 1-104-18
तमिन्द्रो ब्राह्मणो भूत्वा भिक्षार्थं भूतभावनः ।
कुण्डले प्रार्थयामास कवचं च महाद्युतिः ॥ १-१०४-१८॥
tamindro brāhmaṇo bhūtvā bhikṣārthaṃ bhūtabhāvanaḥ |
kuṇḍale prārthayāmāsa kavacaṃ ca mahādyutiḥ || 1-104-18||
MHB 1-104-19
उत्कृत्य विमनाः स्वाङ्गात्कवचं रुधिरस्रवम् ।
कर्णस्तु कुण्डले छित्त्वा प्रायच्छत्स कृताञ्जलिः ॥ १-१०४-१९॥
utkṛtya vimanāḥ svāṅgātkavacaṃ rudhirasravam |
karṇastu kuṇḍale chittvā prāyacchatsa kṛtāñjaliḥ || 1-104-19||
MHB 1-104-20
शक्तिं तस्मै ददौ शक्रः विस्मितो वाक्यमब्रवीत् ।
देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
यस्मै क्षेप्स्यसि रुष्टः सन्सोऽनया न भविष्यति ॥ १-१०४-२०॥
śaktiṃ tasmai dadau śakraḥ vismito vākyamabravīt |
devāsuramanuṣyāṇāṃ gandharvoragarakṣasām |
yasmai kṣepsyasi ruṣṭaḥ sanso'nayā na bhaviṣyati || 1-104-20||
MHB 1-104-21
पुरा नाम तु तस्यासीद्वसुषेण इति श्रुतम् ।
ततो वैकर्तनः कर्णः कर्मणा तेन सोऽभवत् ॥ १-१०४-२१॥
purā nāma tu tasyāsīdvasuṣeṇa iti śrutam |
tato vaikartanaḥ karṇaḥ karmaṇā tena so'bhavat || 1-104-21||
Adhyaya: 105/225 (27)
MHB 1-105-1
वैशंपायन उवाच ।
रूपसत्त्वगुणोपेता धर्मारामा महाव्रता ।
दुहिता कुन्तिभोजस्य कृते पित्रा स्वयंवरे ॥ १-१०५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
rūpasattvaguṇopetā dharmārāmā mahāvratā |
duhitā kuntibhojasya kṛte pitrā svayaṃvare || 1-105-1||
MHB 1-105-2
सिंहदंष्ट्रं गजस्कन्धमृषभाक्षं महाबलम् ।
भूमिपालसहस्राणां मध्ये पाण्डुमविन्दत ॥ १-१०५-२॥
siṃhadaṃṣṭraṃ gajaskandhamṛṣabhākṣaṃ mahābalam |
bhūmipālasahasrāṇāṃ madhye pāṇḍumavindata || 1-105-2||
MHB 1-105-3
स तया कुन्तिभोजस्य दुहित्रा कुरुनन्दनः ।
युयुजेऽमितसौभाग्यः पौलोम्या मघवानिव ॥ १-१०५-३॥
sa tayā kuntibhojasya duhitrā kurunandanaḥ |
yuyuje'mitasaubhāgyaḥ paulomyā maghavāniva || 1-105-3||
MHB 1-105-4
यात्वा देवव्रतेनापि मद्राणां पुटभेदनम् ।
विश्रुता त्रिषु लोकेषु माद्री मद्रपतेः सुता ॥ १-१०५-४॥
yātvā devavratenāpi madrāṇāṃ puṭabhedanam |
viśrutā triṣu lokeṣu mādrī madrapateḥ sutā || 1-105-4||
MHB 1-105-5
सर्वराजसु विख्याता रूपेणासदृशी भुवि ।
पाण्डोरर्थे परिक्रीता धनेन महता तदा ।
विवाहं कारयामास भीष्मः पाण्डोर्महात्मनः ॥ १-१०५-५॥
sarvarājasu vikhyātā rūpeṇāsadṛśī bhuvi |
pāṇḍorarthe parikrītā dhanena mahatā tadā |
vivāhaṃ kārayāmāsa bhīṣmaḥ pāṇḍormahātmanaḥ || 1-105-5||
MHB 1-105-6
सिंहोरस्कं गजस्कन्धमृषभाक्षं मनस्विनम् ।
पाण्डुं दृष्ट्वा नरव्याघ्रं व्यस्मयन्त नरा भुवि ॥ १-१०५-६॥
siṃhoraskaṃ gajaskandhamṛṣabhākṣaṃ manasvinam |
pāṇḍuṃ dṛṣṭvā naravyāghraṃ vyasmayanta narā bhuvi || 1-105-6||
MHB 1-105-7
कृतोद्वाहस्ततः पाण्डुर्बलोत्साहसमन्वितः ।
जिगीषमाणो वसुधां ययौ शत्रूननेकशः ॥ १-१०५-७॥
kṛtodvāhastataḥ pāṇḍurbalotsāhasamanvitaḥ |
jigīṣamāṇo vasudhāṃ yayau śatrūnanekaśaḥ || 1-105-7||
MHB 1-105-8
पूर्वमागस्कृतो गत्वा दशार्णाः समरे जिताः ।
पाण्डुना नरसिंहेन कौरवाणां यशोभृता ॥ १-१०५-८॥
pūrvamāgaskṛto gatvā daśārṇāḥ samare jitāḥ |
pāṇḍunā narasiṃhena kauravāṇāṃ yaśobhṛtā || 1-105-8||
MHB 1-105-9
ततः सेनामुपादाय पाण्डुर्नानाविधध्वजाम् ।
प्रभूतहस्त्यश्वरथां पदातिगणसंकुलाम् ॥ १-१०५-९॥
tataḥ senāmupādāya pāṇḍurnānāvidhadhvajām |
prabhūtahastyaśvarathāṃ padātigaṇasaṃkulām || 1-105-9||
MHB 1-105-10
आगस्कृत्सर्ववीराणां वैरी सर्वमहीभृताम् ।
गोप्ता मगधराष्ट्रस्य दार्वो राजगृहे हतः ॥ १-१०५-१०॥
āgaskṛtsarvavīrāṇāṃ vairī sarvamahībhṛtām |
goptā magadharāṣṭrasya dārvo rājagṛhe hataḥ || 1-105-10||
MHB 1-105-11
ततः कोशं समादाय वाहनानि बलानि च ।
पाण्डुना मिथिलां गत्वा विदेहाः समरे जिताः ॥ १-१०५-११॥
tataḥ kośaṃ samādāya vāhanāni balāni ca |
pāṇḍunā mithilāṃ gatvā videhāḥ samare jitāḥ || 1-105-11||
MHB 1-105-12
तथा काशिषु सुह्मेषु पुण्ड्रेषु भरतर्षभ ।
स्वबाहुबलवीर्येण कुरूणामकरोद्यशः ॥ १-१०५-१२॥
tathā kāśiṣu suhmeṣu puṇḍreṣu bharatarṣabha |
svabāhubalavīryeṇa kurūṇāmakarodyaśaḥ || 1-105-12||
MHB 1-105-13
तं शरौघमहाज्वालमस्त्रार्चिषमरिंदमम् ।
पाण्डुपावकमासाद्य व्यदह्यन्त नराधिपाः ॥ १-१०५-१३॥
taṃ śaraughamahājvālamastrārciṣamariṃdamam |
pāṇḍupāvakamāsādya vyadahyanta narādhipāḥ || 1-105-13||
MHB 1-105-14
ते ससेनाः ससेनेन विध्वंसितबला नृपाः ।
पाण्डुना वशगाः कृत्वा करकर्मसु योजिताः ॥ १-१०५-१४॥
te sasenāḥ sasenena vidhvaṃsitabalā nṛpāḥ |
pāṇḍunā vaśagāḥ kṛtvā karakarmasu yojitāḥ || 1-105-14||
MHB 1-105-15
तेन ते निर्जिताः सर्वे पृथिव्यां सर्वपार्थिवाः ।
तमेकं मेनिरे शूरं देवेष्विव पुरंदरम् ॥ १-१०५-१५॥
tena te nirjitāḥ sarve pṛthivyāṃ sarvapārthivāḥ |
tamekaṃ menire śūraṃ deveṣviva puraṃdaram || 1-105-15||
MHB 1-105-16
तं कृताञ्जलयः सर्वे प्रणता वसुधाधिपाः ।
उपाजग्मुर्धनं गृह्य रत्नानि विविधानि च ॥ १-१०५-१६॥
taṃ kṛtāñjalayaḥ sarve praṇatā vasudhādhipāḥ |
upājagmurdhanaṃ gṛhya ratnāni vividhāni ca || 1-105-16||
MHB 1-105-17
मणिमुक्ताप्रवालं च सुवर्णं रजतं तथा ।
गोरत्नान्यश्वरत्नानि रथरत्नानि कुञ्जरान् ॥ १-१०५-१७॥
maṇimuktāpravālaṃ ca suvarṇaṃ rajataṃ tathā |
goratnānyaśvaratnāni ratharatnāni kuñjarān || 1-105-17||
MHB 1-105-18
खरोष्ट्रमहिषांश्चैव यच्च किंचिदजाविकम् ।
तत्सर्वं प्रतिजग्राह राजा नागपुराधिपः ॥ १-१०५-१८॥
kharoṣṭramahiṣāṃścaiva yacca kiṃcidajāvikam |
tatsarvaṃ pratijagrāha rājā nāgapurādhipaḥ || 1-105-18||
MHB 1-105-19
तदादाय ययौ पाण्डुः पुनर्मुदितवाहनः ।
हर्षयिष्यन्स्वराष्ट्राणि पुरं च गजसाह्वयम् ॥ १-१०५-१९॥
tadādāya yayau pāṇḍuḥ punarmuditavāhanaḥ |
harṣayiṣyansvarāṣṭrāṇi puraṃ ca gajasāhvayam || 1-105-19||
MHB 1-105-20
शंतनो राजसिंहस्य भरतस्य च धीमतः ।
प्रनष्टः कीर्तिजः शब्दः पाण्डुना पुनरुद्धृतः ॥ १-१०५-२०॥
śaṃtano rājasiṃhasya bharatasya ca dhīmataḥ |
pranaṣṭaḥ kīrtijaḥ śabdaḥ pāṇḍunā punaruddhṛtaḥ || 1-105-20||
MHB 1-105-21
ये पुरा कुरुराष्ट्राणि जह्रुः कुरुधनानि च ।
ते नागपुरसिंहेन पाण्डुना करदाः कृताः ॥ १-१०५-२१॥
ye purā kururāṣṭrāṇi jahruḥ kurudhanāni ca |
te nāgapurasiṃhena pāṇḍunā karadāḥ kṛtāḥ || 1-105-21||
MHB 1-105-22
इत्यभाषन्त राजानो राजामात्याश्च संगताः ।
प्रतीतमनसो हृष्टाः पौरजानपदैः सह ॥ १-१०५-२२॥
ityabhāṣanta rājāno rājāmātyāśca saṃgatāḥ |
pratītamanaso hṛṣṭāḥ paurajānapadaiḥ saha || 1-105-22||
MHB 1-105-23
प्रत्युद्ययुस्तं संप्राप्तं सर्वे भीष्मपुरोगमाः ।
ते नदूरमिवाध्वानं गत्वा नागपुरालयाः ।
आवृतं ददृशुर्लोकं हृष्टा बहुविधैर्जनैः ॥ १-१०५-२३॥
pratyudyayustaṃ saṃprāptaṃ sarve bhīṣmapurogamāḥ |
te nadūramivādhvānaṃ gatvā nāgapurālayāḥ |
āvṛtaṃ dadṛśurlokaṃ hṛṣṭā bahuvidhairjanaiḥ || 1-105-23||
MHB 1-105-24
नानायानसमानीतै रत्नैरुच्चावचैस्तथा ।
हस्त्यश्वरथरत्नैश्च गोभिरुष्ट्रैरथाविकैः ।
नान्तं ददृशुरासाद्य भीष्मेण सह कौरवाः ॥ १-१०५-२४॥
nānāyānasamānītai ratnairuccāvacaistathā |
hastyaśvaratharatnaiśca gobhiruṣṭrairathāvikaiḥ |
nāntaṃ dadṛśurāsādya bhīṣmeṇa saha kauravāḥ || 1-105-24||
MHB 1-105-25
सोऽभिवाद्य पितुः पादौ कौसल्यानन्दवर्धनः ।
यथार्हं मानयामास पौरजानपदानपि ॥ १-१०५-२५॥
so'bhivādya pituḥ pādau kausalyānandavardhanaḥ |
yathārhaṃ mānayāmāsa paurajānapadānapi || 1-105-25||
MHB 1-105-26
प्रमृद्य परराष्ट्राणि कृतार्थं पुनरागतम् ।
पुत्रमासाद्य भीष्मस्तु हर्षादश्रूण्यवर्तयत् ॥ १-१०५-२६॥
pramṛdya pararāṣṭrāṇi kṛtārthaṃ punarāgatam |
putramāsādya bhīṣmastu harṣādaśrūṇyavartayat || 1-105-26||
MHB 1-105-27
स तूर्यशतसंघानां भेरीणां च महास्वनैः ।
हर्षयन्सर्वशः पौरान्विवेश गजसाह्वयम् ॥ १-१०५-२७॥
sa tūryaśatasaṃghānāṃ bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ |
harṣayansarvaśaḥ paurānviveśa gajasāhvayam || 1-105-27||
Adhyaya: 106/225 (14)
MHB 1-106-1
वैशंपायन उवाच ।
धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातः स्वबाहुविजितं धनम् ।
भीष्माय सत्यवत्यै च मात्रे चोपजहार सः ॥ १-१०६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
dhṛtarāṣṭrābhyanujñātaḥ svabāhuvijitaṃ dhanam |
bhīṣmāya satyavatyai ca mātre copajahāra saḥ || 1-106-1||
MHB 1-106-2
विदुराय च वै पाण्डुः प्रेषयामास तद्धनम् ।
सुहृदश्चापि धर्मात्मा धनेन समतर्पयत् ॥ १-१०६-२॥
vidurāya ca vai pāṇḍuḥ preṣayāmāsa taddhanam |
suhṛdaścāpi dharmātmā dhanena samatarpayat || 1-106-2||
MHB 1-106-3
ततः सत्यवतीं भीष्मः कौसल्यां च यशस्विनीम् ।
शुभैः पाण्डुजितै रत्नैस्तोषयामास भारत ॥ १-१०६-३॥
tataḥ satyavatīṃ bhīṣmaḥ kausalyāṃ ca yaśasvinīm |
śubhaiḥ pāṇḍujitai ratnaistoṣayāmāsa bhārata || 1-106-3||
MHB 1-106-4
ननन्द माता कौसल्या तमप्रतिमतेजसम् ।
जयन्तमिव पौलोमी परिष्वज्य नरर्षभम् ॥ १-१०६-४॥
nananda mātā kausalyā tamapratimatejasam |
jayantamiva paulomī pariṣvajya nararṣabham || 1-106-4||
MHB 1-106-5
तस्य वीरस्य विक्रान्तैः सहस्रशतदक्षिणैः ।
अश्वमेधशतैरीजे धृतराष्ट्रो महामखैः ॥ १-१०६-५॥
tasya vīrasya vikrāntaiḥ sahasraśatadakṣiṇaiḥ |
aśvamedhaśatairīje dhṛtarāṣṭro mahāmakhaiḥ || 1-106-5||
MHB 1-106-6
संप्रयुक्तश्च कुन्त्या च माद्र्या च भरतर्षभ ।
जिततन्द्रीस्तदा पाण्डुर्बभूव वनगोचरः ॥ १-१०६-६॥
saṃprayuktaśca kuntyā ca mādryā ca bharatarṣabha |
jitatandrīstadā pāṇḍurbabhūva vanagocaraḥ || 1-106-6||
MHB 1-106-7
हित्वा प्रासादनिलयं शुभानि शयनानि च ।
अरण्यनित्यः सततं बभूव मृगयापरः ॥ १-१०६-७॥
hitvā prāsādanilayaṃ śubhāni śayanāni ca |
araṇyanityaḥ satataṃ babhūva mṛgayāparaḥ || 1-106-7||
MHB 1-106-8
स चरन्दक्षिणं पार्श्वं रम्यं हिमवतो गिरेः ।
उवास गिरिपृष्ठेषु महाशालवनेषु च ॥ १-१०६-८॥
sa carandakṣiṇaṃ pārśvaṃ ramyaṃ himavato gireḥ |
uvāsa giripṛṣṭheṣu mahāśālavaneṣu ca || 1-106-8||
MHB 1-106-9
रराज कुन्त्या माद्र्या च पाण्डुः सह वने वसन् ।
करेण्वोरिव मध्यस्थः श्रीमान्पौरंदरो गजः ॥ १-१०६-९॥
rarāja kuntyā mādryā ca pāṇḍuḥ saha vane vasan |
kareṇvoriva madhyasthaḥ śrīmānpauraṃdaro gajaḥ || 1-106-9||
MHB 1-106-10
भारतं सह भार्याभ्यां बाणखड्गधनुर्धरम् ।
विचित्रकवचं वीरं परमास्त्रविदं नृपम् ।
देवोऽयमित्यमन्यन्त चरन्तं वनवासिनः ॥ १-१०६-१०॥
bhārataṃ saha bhāryābhyāṃ bāṇakhaḍgadhanurdharam |
vicitrakavacaṃ vīraṃ paramāstravidaṃ nṛpam |
devo'yamityamanyanta carantaṃ vanavāsinaḥ || 1-106-10||
MHB 1-106-11
तस्य कामांश्च भोगांश्च नरा नित्यमतन्द्रिताः ।
उपजह्रुर्वनान्तेषु धृतराष्ट्रेण चोदिताः ॥ १-१०६-११॥
tasya kāmāṃśca bhogāṃśca narā nityamatandritāḥ |
upajahrurvanānteṣu dhṛtarāṣṭreṇa coditāḥ || 1-106-11||
MHB 1-106-12
अथ पारशवीं कन्यां देवकस्य महीपतेः ।
रूपयौवनसंपन्नां स शुश्रावापगासुतः ॥ १-१०६-१२॥
atha pāraśavīṃ kanyāṃ devakasya mahīpateḥ |
rūpayauvanasaṃpannāṃ sa śuśrāvāpagāsutaḥ || 1-106-12||
MHB 1-106-13
ततस्तु वरयित्वा तामानाय्य पुरुषर्षभः ।
विवाहं कारयामास विदुरस्य महामतेः ॥ १-१०६-१३॥
tatastu varayitvā tāmānāyya puruṣarṣabhaḥ |
vivāhaṃ kārayāmāsa vidurasya mahāmateḥ || 1-106-13||
MHB 1-106-14
तस्यां चोत्पादयामास विदुरः कुरुनन्दनः ।
पुत्रान्विनयसंपन्नानात्मनः सदृशान्गुणैः ॥ १-१०६-१४॥
tasyāṃ cotpādayāmāsa viduraḥ kurunandanaḥ |
putrānvinayasaṃpannānātmanaḥ sadṛśānguṇaiḥ || 1-106-14||
Adhyaya: 107/225 (37)
MHB 1-107-1
वैशंपायन उवाच ।
ततः पुत्रशतं जज्ञे गान्धार्यां जनमेजय ।
धृतराष्ट्रस्य वैश्यायामेकश्चापि शतात्परः ॥ १-१०७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ putraśataṃ jajñe gāndhāryāṃ janamejaya |
dhṛtarāṣṭrasya vaiśyāyāmekaścāpi śatātparaḥ || 1-107-1||
MHB 1-107-2
पाण्डोः कुन्त्यां च माद्र्यां च पञ्च पुत्रा महारथाः ।
देवेभ्यः समपद्यन्त संतानाय कुलस्य वै ॥ १-१०७-२॥
pāṇḍoḥ kuntyāṃ ca mādryāṃ ca pañca putrā mahārathāḥ |
devebhyaḥ samapadyanta saṃtānāya kulasya vai || 1-107-2||
MHB 1-107-3
जनमेजय उवाच ।
कथं पुत्रशतं जज्ञे गान्धार्यां द्विजसत्तम ।
कियता चैव कालेन तेषामायुश्च किं परम् ॥ १-१०७-३॥
janamejaya uvāca |
kathaṃ putraśataṃ jajñe gāndhāryāṃ dvijasattama |
kiyatā caiva kālena teṣāmāyuśca kiṃ param || 1-107-3||
MHB 1-107-4
कथं चैकः स वैश्यायां धृतराष्ट्रसुतोऽभवत् ।
कथं च सदृशीं भार्यां गान्धारीं धर्मचारिणीम् ।
आनुकूल्ये वर्तमानां धृतराष्ट्रोऽत्यवर्तत ॥ १-१०७-४॥
kathaṃ caikaḥ sa vaiśyāyāṃ dhṛtarāṣṭrasuto'bhavat |
kathaṃ ca sadṛśīṃ bhāryāṃ gāndhārīṃ dharmacāriṇīm |
ānukūlye vartamānāṃ dhṛtarāṣṭro'tyavartata || 1-107-4||
MHB 1-107-5
कथं च शप्तस्य सतः पाण्डोस्तेन महात्मना ।
समुत्पन्ना दैवतेभ्यः पञ्च पुत्रा महारथाः ॥ १-१०७-५॥
kathaṃ ca śaptasya sataḥ pāṇḍostena mahātmanā |
samutpannā daivatebhyaḥ pañca putrā mahārathāḥ || 1-107-5||
MHB 1-107-6
एतद्विद्वन्यथावृत्तं विस्तरेण तपोधन ।
कथयस्व न मे तृप्तिः कथ्यमानेषु बन्धुषु ॥ १-१०७-६॥
etadvidvanyathāvṛttaṃ vistareṇa tapodhana |
kathayasva na me tṛptiḥ kathyamāneṣu bandhuṣu || 1-107-6||
MHB 1-107-7
वैशंपायन उवाच ।
क्षुच्छ्रमाभिपरिग्लानं द्वैपायनमुपस्थितम् ।
तोषयामास गान्धारी व्यासस्तस्यै वरं ददौ ॥ १-१०७-७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kṣucchramābhipariglānaṃ dvaipāyanamupasthitam |
toṣayāmāsa gāndhārī vyāsastasyai varaṃ dadau || 1-107-7||
MHB 1-107-8
सा वव्रे सदृशं भर्तुः पुत्राणां शतमात्मनः ।
ततः कालेन सा गर्भं धृतराष्ट्रादथाग्रहीत् ॥ १-१०७-८॥
sā vavre sadṛśaṃ bhartuḥ putrāṇāṃ śatamātmanaḥ |
tataḥ kālena sā garbhaṃ dhṛtarāṣṭrādathāgrahīt || 1-107-8||
MHB 1-107-9
संवत्सरद्वयं तं तु गान्धारी गर्भमाहितम् ।
अप्रजा धारयामास ततस्तां दुःखमाविशत् ॥ १-१०७-९॥
saṃvatsaradvayaṃ taṃ tu gāndhārī garbhamāhitam |
aprajā dhārayāmāsa tatastāṃ duḥkhamāviśat || 1-107-9||
MHB 1-107-10
श्रुत्वा कुन्तीसुतं जातं बालार्कसमतेजसम् ।
उदरस्यात्मनः स्थैर्यमुपलभ्यान्वचिन्तयत् ॥ १-१०७-१०॥
śrutvā kuntīsutaṃ jātaṃ bālārkasamatejasam |
udarasyātmanaḥ sthairyamupalabhyānvacintayat || 1-107-10||
MHB 1-107-11
अज्ञातं धृतराष्ट्रस्य यत्नेन महता ततः ।
सोदरं पातयामास गान्धारी दुःखमूर्च्छिता ॥ १-१०७-११॥
ajñātaṃ dhṛtarāṣṭrasya yatnena mahatā tataḥ |
sodaraṃ pātayāmāsa gāndhārī duḥkhamūrcchitā || 1-107-11||
MHB 1-107-12
ततो जज्ञे मांसपेशी लोहाष्ठीलेव संहता ।
द्विवर्षसंभृतां कुक्षौ तामुत्स्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ १-१०७-१२॥
tato jajñe māṃsapeśī lohāṣṭhīleva saṃhatā |
dvivarṣasaṃbhṛtāṃ kukṣau tāmutsraṣṭuṃ pracakrame || 1-107-12||
MHB 1-107-13
अथ द्वैपायनो ज्ञात्वा त्वरितः समुपागमत् ।
तां स मांसमयीं पेशीं ददर्श जपतां वरः ॥ १-१०७-१३॥
atha dvaipāyano jñātvā tvaritaḥ samupāgamat |
tāṃ sa māṃsamayīṃ peśīṃ dadarśa japatāṃ varaḥ || 1-107-13||
MHB 1-107-14
ततोऽब्रवीत्सौबलेयीं किमिदं ते चिकीर्षितम् ।
सा चात्मनो मतं सत्यं शशंस परमर्षये ॥ १-१०७-१४॥
tato'bravītsaubaleyīṃ kimidaṃ te cikīrṣitam |
sā cātmano mataṃ satyaṃ śaśaṃsa paramarṣaye || 1-107-14||
MHB 1-107-15
ज्येष्ठं कुन्तीसुतं जातं श्रुत्वा रविसमप्रभम् ।
दुःखेन परमेणेदमुदरं पातितं मया ॥ १-१०७-१५॥
jyeṣṭhaṃ kuntīsutaṃ jātaṃ śrutvā ravisamaprabham |
duḥkhena parameṇedamudaraṃ pātitaṃ mayā || 1-107-15||
MHB 1-107-16
शतं च किल पुत्राणां वितीर्णं मे त्वया पुरा ।
इयं च मे मांसपेशी जाता पुत्रशताय वै ॥ १-१०७-१६॥
śataṃ ca kila putrāṇāṃ vitīrṇaṃ me tvayā purā |
iyaṃ ca me māṃsapeśī jātā putraśatāya vai || 1-107-16||
MHB 1-107-17
व्यास उवाच ।
एवमेतत्सौबलेयि नैतज्जात्वन्यथा भवेत् ।
वितथं नोक्तपूर्वं मे स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा ॥ १-१०७-१७॥
vyāsa uvāca |
evametatsaubaleyi naitajjātvanyathā bhavet |
vitathaṃ noktapūrvaṃ me svaireṣvapi kuto'nyathā || 1-107-17||
MHB 1-107-18
घृतपूर्णं कुण्डशतं क्षिप्रमेव विधीयताम् ।
शीताभिरद्भिरष्ठीलामिमां च परिषिञ्चत ॥ १-१०७-१८॥
ghṛtapūrṇaṃ kuṇḍaśataṃ kṣiprameva vidhīyatām |
śītābhiradbhiraṣṭhīlāmimāṃ ca pariṣiñcata || 1-107-18||
MHB 1-107-19
वैशंपायन उवाच ।
सा सिच्यमाना अष्ठीला अभवच्छतधा तदा ।
अङ्गुष्ठपर्वमात्राणां गर्भाणां पृथगेव तु ॥ १-१०७-१९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sā sicyamānā aṣṭhīlā abhavacchatadhā tadā |
aṅguṣṭhaparvamātrāṇāṃ garbhāṇāṃ pṛthageva tu || 1-107-19||
MHB 1-107-20
एकाधिकशतं पूर्णं यथायोगं विशां पते ।
मांसपेश्यास्तदा राजन्क्रमशः कालपर्ययात् ॥ १-१०७-२०॥
ekādhikaśataṃ pūrṇaṃ yathāyogaṃ viśāṃ pate |
māṃsapeśyāstadā rājankramaśaḥ kālaparyayāt || 1-107-20||
MHB 1-107-21
ततस्तांस्तेषु कुण्डेषु गर्भानवदधे तदा ।
स्वनुगुप्तेषु देशेषु रक्षां च व्यदधात्ततः ॥ १-१०७-२१॥
tatastāṃsteṣu kuṇḍeṣu garbhānavadadhe tadā |
svanugupteṣu deśeṣu rakṣāṃ ca vyadadhāttataḥ || 1-107-21||
MHB 1-107-22
शशास चैव भगवान्कालेनैतावता पुनः ।
विघट्टनीयान्येतानि कुण्डानीति स्म सौबलीम् ॥ १-१०७-२२॥
śaśāsa caiva bhagavānkālenaitāvatā punaḥ |
vighaṭṭanīyānyetāni kuṇḍānīti sma saubalīm || 1-107-22||
MHB 1-107-23
इत्युक्त्वा भगवान्व्यासस्तथा प्रतिविधाय च ।
जगाम तपसे धीमान्हिमवन्तं शिलोच्चयम् ॥ १-१०७-२३॥
ityuktvā bhagavānvyāsastathā pratividhāya ca |
jagāma tapase dhīmānhimavantaṃ śiloccayam || 1-107-23||
MHB 1-107-24
जज्ञे क्रमेण चैतेन तेषां दुर्योधनो नृपः ।
जन्मतस्तु प्रमाणेन ज्येष्ठो राजा युधिष्ठिरः ॥ १-१०७-२४॥
jajñe krameṇa caitena teṣāṃ duryodhano nṛpaḥ |
janmatastu pramāṇena jyeṣṭho rājā yudhiṣṭhiraḥ || 1-107-24||
MHB 1-107-25
जातमात्रे सुते तस्मिन्धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम् ।
समानीय बहून्विप्रान्भीष्मं विदुरमेव च ॥ १-१०७-२५॥
jātamātre sute tasmindhṛtarāṣṭro'bravīdidam |
samānīya bahūnviprānbhīṣmaṃ vidurameva ca || 1-107-25||
MHB 1-107-26
युधिष्ठिरो राजपुत्रो ज्येष्ठो नः कुलवर्धनः ।
प्राप्तः स्वगुणतो राज्यं न तस्मिन्वाच्यमस्ति नः ॥ १-१०७-२६॥
yudhiṣṭhiro rājaputro jyeṣṭho naḥ kulavardhanaḥ |
prāptaḥ svaguṇato rājyaṃ na tasminvācyamasti naḥ || 1-107-26||
MHB 1-107-27
अयं त्वनन्तरस्तस्मादपि राजा भविष्यति ।
एतद्धि ब्रूत मे सत्यं यदत्र भविता ध्रुवम् ॥ १-१०७-२७॥
ayaṃ tvanantarastasmādapi rājā bhaviṣyati |
etaddhi brūta me satyaṃ yadatra bhavitā dhruvam || 1-107-27||
MHB 1-107-28
वाक्यस्यैतस्य निधने दिक्षु सर्वासु भारत ।
क्रव्यादाः प्राणदन्घोराः शिवाश्चाशिवशंसिनः ॥ १-१०७-२८॥
vākyasyaitasya nidhane dikṣu sarvāsu bhārata |
kravyādāḥ prāṇadanghorāḥ śivāścāśivaśaṃsinaḥ || 1-107-28||
MHB 1-107-29
लक्षयित्वा निमित्तानि तानि घोराणि सर्वशः ।
तेऽब्रुवन्ब्राह्मणा राजन्विदुरश्च महामतिः ॥ १-१०७-२९॥
lakṣayitvā nimittāni tāni ghorāṇi sarvaśaḥ |
te'bruvanbrāhmaṇā rājanviduraśca mahāmatiḥ || 1-107-29||
MHB 1-107-30
व्यक्तं कुलान्तकरणो भवितैष सुतस्तव ।
तस्य शान्तिः परित्यागे पुष्ट्या त्वपनयो महान् ॥ १-१०७-३०॥
vyaktaṃ kulāntakaraṇo bhavitaiṣa sutastava |
tasya śāntiḥ parityāge puṣṭyā tvapanayo mahān || 1-107-30||
MHB 1-107-31
शतमेकोनमप्यस्तु पुत्राणां ते महीपते ।
एकेन कुरु वै क्षेमं लोकस्य च कुलस्य च ॥ १-१०७-३१॥
śatamekonamapyastu putrāṇāṃ te mahīpate |
ekena kuru vai kṣemaṃ lokasya ca kulasya ca || 1-107-31||
MHB 1-107-32
त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ।
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ १-१०७-३२॥
tyajedekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet |
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet || 1-107-32||
MHB 1-107-33
स तथा विदुरेणोक्तस्तैश्च सर्वैर्द्विजोत्तमैः ।
न चकार तथा राजा पुत्रस्नेहसमन्वितः ॥ १-१०७-३३॥
sa tathā vidureṇoktastaiśca sarvairdvijottamaiḥ |
na cakāra tathā rājā putrasnehasamanvitaḥ || 1-107-33||
MHB 1-107-34
ततः पुत्रशतं सर्वं धृतराष्ट्रस्य पार्थिव ।
मासमात्रेण संजज्ञे कन्या चैका शताधिका ॥ १-१०७-३४॥
tataḥ putraśataṃ sarvaṃ dhṛtarāṣṭrasya pārthiva |
māsamātreṇa saṃjajñe kanyā caikā śatādhikā || 1-107-34||
MHB 1-107-35
गान्धार्यां क्लिश्यमानायामुदरेण विवर्धता ।
धृतराष्ट्रं महाबाहुं वैश्या पर्यचरत्किल ॥ १-१०७-३५॥
gāndhāryāṃ kliśyamānāyāmudareṇa vivardhatā |
dhṛtarāṣṭraṃ mahābāhuṃ vaiśyā paryacaratkila || 1-107-35||
MHB 1-107-36
तस्मिन्संवत्सरे राजन्धृतराष्ट्रान्महायशाः ।
जज्ञे धीमांस्ततस्तस्यां युयुत्सुः करणो नृप ॥ १-१०७-३६॥
tasminsaṃvatsare rājandhṛtarāṣṭrānmahāyaśāḥ |
jajñe dhīmāṃstatastasyāṃ yuyutsuḥ karaṇo nṛpa || 1-107-36||
MHB 1-107-37
एवं पुत्रशतं जज्ञे धृतराष्ट्रस्य धीमतः ।
महारथानां वीराणां कन्या चैकाथ दुःशला ॥ १-१०७-३७॥
evaṃ putraśataṃ jajñe dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ |
mahārathānāṃ vīrāṇāṃ kanyā caikātha duḥśalā || 1-107-37||
Adhyaya: 108/225 (18)
MHB 1-108-1
जनमेजय उवाच ।
ज्येष्ठानुज्येष्ठतां तेषां नामधेयानि चाभिभो ।
धृतराष्ट्रस्य पुत्राणामानुपूर्व्येण कीर्तय ॥ १-१०८-१॥
janamejaya uvāca |
jyeṣṭhānujyeṣṭhatāṃ teṣāṃ nāmadheyāni cābhibho |
dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāmānupūrvyeṇa kīrtaya || 1-108-1||
MHB 1-108-2
वैशंपायन उवाच ।
दुर्योधनो युयुत्सुश्च राजन्दुःशासनस्तथा ।
दुःसहो दुःशलश्चैव जलसंधः समः सहः ॥ १-१०८-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
duryodhano yuyutsuśca rājanduḥśāsanastathā |
duḥsaho duḥśalaścaiva jalasaṃdhaḥ samaḥ sahaḥ || 1-108-2||
MHB 1-108-3
विन्दानुविन्दौ दुर्धर्षः सुबाहुर्दुष्प्रधर्षणः ।
दुर्मर्षणो दुर्मुखश्च दुष्कर्णः कर्ण एव च ॥ १-१०८-३॥
vindānuvindau durdharṣaḥ subāhurduṣpradharṣaṇaḥ |
durmarṣaṇo durmukhaśca duṣkarṇaḥ karṇa eva ca || 1-108-3||
MHB 1-108-4
विविंशतिर्विकर्णश्च जलसंधः सुलोचनः ।
चित्रोपचित्रौ चित्राक्षश्चारुचित्रः शरासनः ॥ १-१०८-४॥
viviṃśatirvikarṇaśca jalasaṃdhaḥ sulocanaḥ |
citropacitrau citrākṣaścārucitraḥ śarāsanaḥ || 1-108-4||
MHB 1-108-5
दुर्मदो दुष्प्रगाहश्च विवित्सुर्विकटः समः ।
ऊर्णनाभः सुनाभश्च तथा नन्दोपनन्दकौ ॥ १-१०८-५॥
durmado duṣpragāhaśca vivitsurvikaṭaḥ samaḥ |
ūrṇanābhaḥ sunābhaśca tathā nandopanandakau || 1-108-5||
MHB 1-108-6
सेनापतिः सुषेणश्च कुण्डोदरमहोदरौ ।
चित्रबाणश्चित्रवर्मा सुवर्मा दुर्विमोचनः ॥ १-१०८-६॥
senāpatiḥ suṣeṇaśca kuṇḍodaramahodarau |
citrabāṇaścitravarmā suvarmā durvimocanaḥ || 1-108-6||
MHB 1-108-7
अयोबाहुर्महाबाहुश्चित्राङ्गश्चित्रकुण्डलः ।
भीमवेगो भीमबलो बलाकी बलवर्धनः ॥ १-१०८-७॥
ayobāhurmahābāhuścitrāṅgaścitrakuṇḍalaḥ |
bhīmavego bhīmabalo balākī balavardhanaḥ || 1-108-7||
MHB 1-108-8
उग्रायुधो भीमकर्मा कनकायुर्दृढायुधः ।
दृढवर्मा दृढक्षत्रः सोमकीर्तिरनूदरः ॥ १-१०८-८॥
ugrāyudho bhīmakarmā kanakāyurdṛḍhāyudhaḥ |
dṛḍhavarmā dṛḍhakṣatraḥ somakīrtiranūdaraḥ || 1-108-8||
MHB 1-108-9
दृढसंधो जरासंधः सत्यसंधः सदःसुवाक् ।
उग्रश्रवा अश्वसेनः सेनानीर्दुष्पराजयः ॥ १-१०८-९॥
dṛḍhasaṃdho jarāsaṃdhaḥ satyasaṃdhaḥ sadaḥsuvāk |
ugraśravā aśvasenaḥ senānīrduṣparājayaḥ || 1-108-9||
MHB 1-108-10
अपराजितः पण्डितको विशालाक्षो दुरावरः ।
दृढहस्तः सुहस्तश्च वातवेगसुवर्चसौ ॥ १-१०८-१०॥
aparājitaḥ paṇḍitako viśālākṣo durāvaraḥ |
dṛḍhahastaḥ suhastaśca vātavegasuvarcasau || 1-108-10||
MHB 1-108-11
आदित्यकेतुर्बह्वाशी नागदन्तोग्रयायिनौ ।
कवची निषङ्गी पाशी च दण्डधारो धनुर्ग्रहः ॥ १-१०८-११॥
ādityaketurbahvāśī nāgadantograyāyinau |
kavacī niṣaṅgī pāśī ca daṇḍadhāro dhanurgrahaḥ || 1-108-11||
MHB 1-108-12
उग्रो भीमरथो वीरो वीरबाहुरलोलुपः ।
अभयो रौद्रकर्मा च तथा दृढरथस्त्रयः ॥ १-१०८-१२॥
ugro bhīmaratho vīro vīrabāhuralolupaḥ |
abhayo raudrakarmā ca tathā dṛḍharathastrayaḥ || 1-108-12||
MHB 1-108-13
अनाधृष्यः कुण्डभेदी विरावी दीर्घलोचनः ।
दीर्घबाहुर्महाबाहुर्व्यूढोरुः कनकध्वजः ॥ १-१०८-१३॥
anādhṛṣyaḥ kuṇḍabhedī virāvī dīrghalocanaḥ |
dīrghabāhurmahābāhurvyūḍhoruḥ kanakadhvajaḥ || 1-108-13||
MHB 1-108-14
कुण्डाशी विरजाश्चैव दुःशला च शताधिका ।
एतदेकशतं राजन्कन्या चैका प्रकीर्तिता ॥ १-१०८-१४॥
kuṇḍāśī virajāścaiva duḥśalā ca śatādhikā |
etadekaśataṃ rājankanyā caikā prakīrtitā || 1-108-14||
MHB 1-108-15
नामधेयानुपूर्व्येण विद्धि जन्मक्रमं नृप ।
सर्वे त्वतिरथाः शूराः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ १-१०८-१५॥
nāmadheyānupūrvyeṇa viddhi janmakramaṃ nṛpa |
sarve tvatirathāḥ śūrāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ || 1-108-15||
MHB 1-108-16
सर्वे वेदविदश्चैव राजशास्त्रेषु कोविदाः ।
सर्वे संसर्गविद्यासु विद्याभिजनशोभिनः ॥ १-१०८-१६॥
sarve vedavidaścaiva rājaśāstreṣu kovidāḥ |
sarve saṃsargavidyāsu vidyābhijanaśobhinaḥ || 1-108-16||
MHB 1-108-17
सर्वेषामनुरूपाश्च कृता दारा महीपते ।
धृतराष्ट्रेण समये समीक्ष्य विधिवत्तदा ॥ १-१०८-१७॥
sarveṣāmanurūpāśca kṛtā dārā mahīpate |
dhṛtarāṣṭreṇa samaye samīkṣya vidhivattadā || 1-108-17||
MHB 1-108-18
दुःशलां समये राजा सिन्धुराजाय भारत ।
जयद्रथाय प्रददौ सौबलानुमते तदा ॥ १-१०८-१८॥
duḥśalāṃ samaye rājā sindhurājāya bhārata |
jayadrathāya pradadau saubalānumate tadā || 1-108-18||
Adhyaya: 109/225 (31)
MHB 1-109-1
जनमेजय उवाच ।
कथितो धार्तराष्ट्राणामार्षः संभव उत्तमः ।
अमानुषो मानुषाणां भवता ब्रह्मवित्तम ॥ १-१०९-१॥
janamejaya uvāca |
kathito dhārtarāṣṭrāṇāmārṣaḥ saṃbhava uttamaḥ |
amānuṣo mānuṣāṇāṃ bhavatā brahmavittama || 1-109-1||
MHB 1-109-2
नामधेयानि चाप्येषां कथ्यमानानि भागशः ।
त्वत्तः श्रुतानि मे ब्रह्मन्पाण्डवानां तु कीर्तय ॥ १-१०९-२॥
nāmadheyāni cāpyeṣāṃ kathyamānāni bhāgaśaḥ |
tvattaḥ śrutāni me brahmanpāṇḍavānāṃ tu kīrtaya || 1-109-2||
MHB 1-109-3
ते हि सर्वे महात्मानो देवराजपराक्रमाः ।
त्वयैवांशावतरणे देवभागाः प्रकीर्तिताः ॥ १-१०९-३॥
te hi sarve mahātmāno devarājaparākramāḥ |
tvayaivāṃśāvataraṇe devabhāgāḥ prakīrtitāḥ || 1-109-3||
MHB 1-109-4
तस्मादिच्छाम्यहं श्रोतुमतिमानुषकर्मणाम् ।
तेषामाजननं सर्वं वैशंपायन कीर्तय ॥ १-१०९-४॥
tasmādicchāmyahaṃ śrotumatimānuṣakarmaṇām |
teṣāmājananaṃ sarvaṃ vaiśaṃpāyana kīrtaya || 1-109-4||
MHB 1-109-5
वैशंपायन उवाच ।
राजा पाण्डुर्महारण्ये मृगव्यालनिषेविते ।
वने मैथुनकालस्थं ददर्श मृगयूथपम् ॥ १-१०९-५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
rājā pāṇḍurmahāraṇye mṛgavyālaniṣevite |
vane maithunakālasthaṃ dadarśa mṛgayūthapam || 1-109-5||
MHB 1-109-6
ततस्तां च मृगीं तं च रुक्मपुङ्खैः सुपत्रिभिः ।
निर्बिभेद शरैस्तीक्ष्णैः पाण्डुः पञ्चभिराशुगैः ॥ १-१०९-६॥
tatastāṃ ca mṛgīṃ taṃ ca rukmapuṅkhaiḥ supatribhiḥ |
nirbibheda śaraistīkṣṇaiḥ pāṇḍuḥ pañcabhirāśugaiḥ || 1-109-6||
MHB 1-109-7
स च राजन्महातेजा ऋषिपुत्रस्तपोधनः ।
भार्यया सह तेजस्वी मृगरूपेण संगतः ॥ १-१०९-७॥
sa ca rājanmahātejā ṛṣiputrastapodhanaḥ |
bhāryayā saha tejasvī mṛgarūpeṇa saṃgataḥ || 1-109-7||
MHB 1-109-8
संसक्तस्तु तया मृग्या मानुषीमीरयन्गिरम् ।
क्षणेन पतितो भूमौ विललापाकुलेन्द्रियः ॥ १-१०९-८॥
saṃsaktastu tayā mṛgyā mānuṣīmīrayangiram |
kṣaṇena patito bhūmau vilalāpākulendriyaḥ || 1-109-8||
MHB 1-109-9
मृग उवाच ।
काममन्युपरीतापि बुद्ध्यङ्गरहितापि च ।
वर्जयन्ति नृशंसानि पापेष्वभिरता नराः ॥ १-१०९-९॥
mṛga uvāca |
kāmamanyuparītāpi buddhyaṅgarahitāpi ca |
varjayanti nṛśaṃsāni pāpeṣvabhiratā narāḥ || 1-109-9||
MHB 1-109-10
न विधिं ग्रसते प्रज्ञा प्रज्ञां तु ग्रसते विधिः ।
विधिपर्यागतानर्थान्प्रज्ञा न प्रतिपद्यते ॥ १-१०९-१०॥
na vidhiṃ grasate prajñā prajñāṃ tu grasate vidhiḥ |
vidhiparyāgatānarthānprajñā na pratipadyate || 1-109-10||
MHB 1-109-11
शश्वद्धर्मात्मनां मुख्ये कुले जातस्य भारत ।
कामलोभाभिभूतस्य कथं ते चलिता मतिः ॥ १-१०९-११॥
śaśvaddharmātmanāṃ mukhye kule jātasya bhārata |
kāmalobhābhibhūtasya kathaṃ te calitā matiḥ || 1-109-11||
MHB 1-109-12
पाण्डुरुवाच ।
शत्रूणां या वधे वृत्तिः सा मृगाणां वधे स्मृता ।
राज्ञां मृग न मां मोहात्त्वं गर्हयितुमर्हसि ॥ १-१०९-१२॥
pāṇḍuruvāca |
śatrūṇāṃ yā vadhe vṛttiḥ sā mṛgāṇāṃ vadhe smṛtā |
rājñāṃ mṛga na māṃ mohāttvaṃ garhayitumarhasi || 1-109-12||
MHB 1-109-13
अच्छद्मनामायया च मृगाणां वध इष्यते ।
स एव धर्मो राज्ञां तु तद्विद्वान्किं नु गर्हसे ॥ १-१०९-१३॥
acchadmanāmāyayā ca mṛgāṇāṃ vadha iṣyate |
sa eva dharmo rājñāṃ tu tadvidvānkiṃ nu garhase || 1-109-13||
MHB 1-109-14
अगस्त्यः सत्रमासीनश्चचार मृगयामृषिः ।
आरण्यान्सर्वदैवत्यान्मृगान्प्रोक्ष्य महावने ॥ १-१०९-१४॥
agastyaḥ satramāsīnaścacāra mṛgayāmṛṣiḥ |
āraṇyānsarvadaivatyānmṛgānprokṣya mahāvane || 1-109-14||
MHB 1-109-15
प्रमाणदृष्टधर्मेण कथमस्मान्विगर्हसे ।
अगस्त्यस्याभिचारेण युष्माकं वै वपा हुता ॥ १-१०९-१५॥
pramāṇadṛṣṭadharmeṇa kathamasmānvigarhase |
agastyasyābhicāreṇa yuṣmākaṃ vai vapā hutā || 1-109-15||
MHB 1-109-16
मृग उवाच ।
न रिपून्वै समुद्दिश्य विमुञ्चन्ति पुरा शरान् ।
रन्ध्र एषां विशेषेण वधकालः प्रशस्यते ॥ १-१०९-१६॥
mṛga uvāca |
na ripūnvai samuddiśya vimuñcanti purā śarān |
randhra eṣāṃ viśeṣeṇa vadhakālaḥ praśasyate || 1-109-16||
MHB 1-109-17
पाण्डुरुवाच ।
प्रमत्तमप्रमत्तं वा विवृतं घ्नन्ति चौजसा ।
उपायैरिषुभिस्तीक्ष्णैः कस्मान्मृग विगर्हसे ॥ १-१०९-१७॥
pāṇḍuruvāca |
pramattamapramattaṃ vā vivṛtaṃ ghnanti caujasā |
upāyairiṣubhistīkṣṇaiḥ kasmānmṛga vigarhase || 1-109-17||
MHB 1-109-18
मृग उवाच ।
नाहं घ्नन्तं मृगान्राजन्विगर्हे आत्मकारणात् ।
मैथुनं तु प्रतीक्ष्यं मे स्यात्त्वयेहानृशंसतः ॥ १-१०९-१८॥
mṛga uvāca |
nāhaṃ ghnantaṃ mṛgānrājanvigarhe ātmakāraṇāt |
maithunaṃ tu pratīkṣyaṃ me syāttvayehānṛśaṃsataḥ || 1-109-18||
MHB 1-109-19
सर्वभूतहिते काले सर्वभूतेप्सिते तथा ।
को हि विद्वान्मृगं हन्याच्चरन्तं मैथुनं वने ।
पुरुषार्थफलं कान्तं यत्त्वया वितथं कृतम् ॥ १-१०९-१९॥
sarvabhūtahite kāle sarvabhūtepsite tathā |
ko hi vidvānmṛgaṃ hanyāccarantaṃ maithunaṃ vane |
puruṣārthaphalaṃ kāntaṃ yattvayā vitathaṃ kṛtam || 1-109-19||
MHB 1-109-20
पौरवाणामृषीणां च तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ।
वंशे जातस्य कौरव्य नानुरूपमिदं तव ॥ १-१०९-२०॥
pauravāṇāmṛṣīṇāṃ ca teṣāmakliṣṭakarmaṇām |
vaṃśe jātasya kauravya nānurūpamidaṃ tava || 1-109-20||
MHB 1-109-21
नृशंसं कर्म सुमहत्सर्वलोकविगर्हितम् ।
अस्वर्ग्यमयशस्यं च अधर्मिष्ठं च भारत ॥ १-१०९-२१॥
nṛśaṃsaṃ karma sumahatsarvalokavigarhitam |
asvargyamayaśasyaṃ ca adharmiṣṭhaṃ ca bhārata || 1-109-21||
MHB 1-109-22
स्त्रीभोगानां विशेषज्ञः शास्त्रधर्मार्थतत्त्ववित् ।
नार्हस्त्वं सुरसंकाश कर्तुमस्वर्ग्यमीदृशम् ॥ १-१०९-२२॥
strībhogānāṃ viśeṣajñaḥ śāstradharmārthatattvavit |
nārhastvaṃ surasaṃkāśa kartumasvargyamīdṛśam || 1-109-22||
MHB 1-109-23
त्वया नृशंसकर्तारः पापाचाराश्च मानवाः ।
निग्राह्याः पार्थिवश्रेष्ठ त्रिवर्गपरिवर्जिताः ॥ १-१०९-२३॥
tvayā nṛśaṃsakartāraḥ pāpācārāśca mānavāḥ |
nigrāhyāḥ pārthivaśreṣṭha trivargaparivarjitāḥ || 1-109-23||
MHB 1-109-24
किं कृतं ते नरश्रेष्ठ निघ्नतो मामनागसम् ।
मुनिं मूलफलाहारं मृगवेषधरं नृप ।
वसमानमरण्येषु नित्यं शमपरायणम् ॥ १-१०९-२४॥
kiṃ kṛtaṃ te naraśreṣṭha nighnato māmanāgasam |
muniṃ mūlaphalāhāraṃ mṛgaveṣadharaṃ nṛpa |
vasamānamaraṇyeṣu nityaṃ śamaparāyaṇam || 1-109-24||
MHB 1-109-25
त्वयाहं हिंसितो यस्मात्तस्मात्त्वामप्यसंशयम् ।
द्वयोर्नृशंसकर्तारमवशं काममोहितम् ।
जीवितान्तकरो भाव एवमेवागमिष्यति ॥ १-१०९-२५॥
tvayāhaṃ hiṃsito yasmāttasmāttvāmapyasaṃśayam |
dvayornṛśaṃsakartāramavaśaṃ kāmamohitam |
jīvitāntakaro bhāva evamevāgamiṣyati || 1-109-25||
MHB 1-109-26
अहं हि किंदमो नाम तपसाप्रतिमो मुनिः ।
व्यपत्रपन्मनुष्याणां मृग्यां मैथुनमाचरम् ॥ १-१०९-२६॥
ahaṃ hi kiṃdamo nāma tapasāpratimo muniḥ |
vyapatrapanmanuṣyāṇāṃ mṛgyāṃ maithunamācaram || 1-109-26||
MHB 1-109-27
मृगो भूत्वा मृगैः सार्धं चरामि गहने वने ।
न तु ते ब्रह्महत्येयं भविष्यत्यविजानतः ।
मृगरूपधरं हत्वा मामेवं काममोहितम् ॥ १-१०९-२७॥
mṛgo bhūtvā mṛgaiḥ sārdhaṃ carāmi gahane vane |
na tu te brahmahatyeyaṃ bhaviṣyatyavijānataḥ |
mṛgarūpadharaṃ hatvā māmevaṃ kāmamohitam || 1-109-27||
MHB 1-109-28
अस्य तु त्वं फलं मूढ प्राप्स्यसीदृशमेव हि ।
प्रियया सह संवासं प्राप्य कामविमोहितः ।
त्वमप्यस्यामवस्थायां प्रेतलोकं गमिष्यसि ॥ १-१०९-२८॥
asya tu tvaṃ phalaṃ mūḍha prāpsyasīdṛśameva hi |
priyayā saha saṃvāsaṃ prāpya kāmavimohitaḥ |
tvamapyasyāmavasthāyāṃ pretalokaṃ gamiṣyasi || 1-109-28||
MHB 1-109-29
अन्तकाले च संवासं यया गन्तासि कान्तया ।
प्रेतराजवशं प्राप्तं सर्वभूतदुरत्ययम् ।
भक्त्या मतिमतां श्रेष्ठ सैव त्वामनुयास्यति ॥ १-१०९-२९॥
antakāle ca saṃvāsaṃ yayā gantāsi kāntayā |
pretarājavaśaṃ prāptaṃ sarvabhūtaduratyayam |
bhaktyā matimatāṃ śreṣṭha saiva tvāmanuyāsyati || 1-109-29||
MHB 1-109-30
वर्तमानः सुखे दुःखं यथाहं प्रापितस्त्वया ।
तथा सुखं त्वां संप्राप्तं दुःखमभ्यागमिष्यति ॥ १-१०९-३०॥
vartamānaḥ sukhe duḥkhaṃ yathāhaṃ prāpitastvayā |
tathā sukhaṃ tvāṃ saṃprāptaṃ duḥkhamabhyāgamiṣyati || 1-109-30||
MHB 1-109-31
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा सुदुःखार्तो जीवितात्स व्ययुज्यत ।
मृगः पाण्डुश्च शोकार्तः क्षणेन समपद्यत ॥ १-१०९-३१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktvā suduḥkhārto jīvitātsa vyayujyata |
mṛgaḥ pāṇḍuśca śokārtaḥ kṣaṇena samapadyata || 1-109-31||
Adhyaya: 110/225 (45)
MHB 1-110-1
वैशंपायन उवाच ।
तं व्यतीतमतिक्रम्य राजा स्वमिव बान्धवम् ।
सभार्यः शोकदुःखार्तः पर्यदेवयदातुरः ॥ १-११०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
taṃ vyatītamatikramya rājā svamiva bāndhavam |
sabhāryaḥ śokaduḥkhārtaḥ paryadevayadāturaḥ || 1-110-1||
MHB 1-110-2
पाण्डुरुवाच ।
सतामपि कुले जाताः कर्मणा बत दुर्गतिम् ।
प्राप्नुवन्त्यकृतात्मानः कामजालविमोहिताः ॥ १-११०-२॥
pāṇḍuruvāca |
satāmapi kule jātāḥ karmaṇā bata durgatim |
prāpnuvantyakṛtātmānaḥ kāmajālavimohitāḥ || 1-110-2||
MHB 1-110-3
शश्वद्धर्मात्मना जातो बाल एव पिता मम ।
जीवितान्तमनुप्राप्तः कामात्मैवेति नः श्रुतम् ॥ १-११०-३॥
śaśvaddharmātmanā jāto bāla eva pitā mama |
jīvitāntamanuprāptaḥ kāmātmaiveti naḥ śrutam || 1-110-3||
MHB 1-110-4
तस्य कामात्मनः क्षेत्रे राज्ञः संयतवागृषिः ।
कृष्णद्वैपायनः साक्षाद्भगवान्मामजीजनत् ॥ १-११०-४॥
tasya kāmātmanaḥ kṣetre rājñaḥ saṃyatavāgṛṣiḥ |
kṛṣṇadvaipāyanaḥ sākṣādbhagavānmāmajījanat || 1-110-4||
MHB 1-110-5
तस्याद्य व्यसने बुद्धिः संजातेयं ममाधमा ।
त्यक्तस्य देवैरनयान्मृगयायां दुरात्मनः ॥ १-११०-५॥
tasyādya vyasane buddhiḥ saṃjāteyaṃ mamādhamā |
tyaktasya devairanayānmṛgayāyāṃ durātmanaḥ || 1-110-5||
MHB 1-110-6
मोक्षमेव व्यवस्यामि बन्धो हि व्यसनं महत् ।
सुवृत्तिमनुवर्तिष्ये तामहं पितुरव्ययाम् ।
अतीव तपसात्मानं योजयिष्याम्यसंशयम् ॥ १-११०-६॥
mokṣameva vyavasyāmi bandho hi vyasanaṃ mahat |
suvṛttimanuvartiṣye tāmahaṃ pituravyayām |
atīva tapasātmānaṃ yojayiṣyāmyasaṃśayam || 1-110-6||
MHB 1-110-7
तस्मादेकोऽहमेकाहमेकैकस्मिन्वनस्पतौ ।
चरन्भैक्षं मुनिर्मुण्डश्चरिष्यामि महीमिमाम् ॥ १-११०-७॥
tasmādeko'hamekāhamekaikasminvanaspatau |
caranbhaikṣaṃ munirmuṇḍaścariṣyāmi mahīmimām || 1-110-7||
MHB 1-110-8
पांसुना समवच्छन्नः शून्यागारप्रतिश्रयः ।
वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः ॥ १-११०-८॥
pāṃsunā samavacchannaḥ śūnyāgārapratiśrayaḥ |
vṛkṣamūlaniketo vā tyaktasarvapriyāpriyaḥ || 1-110-8||
MHB 1-110-9
न शोचन्न प्रहृष्यंश्च तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ।
निराशीर्निर्नमस्कारो निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ॥ १-११०-९॥
na śocanna prahṛṣyaṃśca tulyanindātmasaṃstutiḥ |
nirāśīrnirnamaskāro nirdvandvo niṣparigrahaḥ || 1-110-9||
MHB 1-110-10
न चाप्यवहसन्कंचिन्न कुर्वन्भ्रुकुटीं क्वचित् ।
प्रसन्नवदनो नित्यं सर्वभूतहिते रतः ॥ १-११०-१०॥
na cāpyavahasankaṃcinna kurvanbhrukuṭīṃ kvacit |
prasannavadano nityaṃ sarvabhūtahite rataḥ || 1-110-10||
MHB 1-110-11
जङ्गमाजङ्गमं सर्वमविहिंसंश्चतुर्विधम् ।
स्वासु प्रजास्विव सदा समः प्राणभृतां प्रति ॥ १-११०-११॥
jaṅgamājaṅgamaṃ sarvamavihiṃsaṃścaturvidham |
svāsu prajāsviva sadā samaḥ prāṇabhṛtāṃ prati || 1-110-11||
MHB 1-110-12
एककालं चरन्भैक्षं कुलानि द्वे च पञ्च च ।
असंभवे वा भैक्षस्य चरन्ननशनान्यपि ॥ १-११०-१२॥
ekakālaṃ caranbhaikṣaṃ kulāni dve ca pañca ca |
asaṃbhave vā bhaikṣasya carannanaśanānyapi || 1-110-12||
MHB 1-110-13
अल्पमल्पं यथाभोज्यं पूर्वलाभेन जातु चित् ।
नित्यं नातिचरँल्लाभे अलाभे सप्त पूरयन् ॥ १-११०-१३॥
alpamalpaṃ yathābhojyaṃ pūrvalābhena jātu cit |
nityaṃ nāticara~llābhe alābhe sapta pūrayan || 1-110-13||
MHB 1-110-14
वास्यैकं तक्षतो बाहुं चन्दनेनैकमुक्षतः ।
नाकल्याणं न कल्याणं प्रध्यायन्नुभयोस्तयोः ॥ १-११०-१४॥
vāsyaikaṃ takṣato bāhuṃ candanenaikamukṣataḥ |
nākalyāṇaṃ na kalyāṇaṃ pradhyāyannubhayostayoḥ || 1-110-14||
MHB 1-110-15
न जिजीविषुवत्किंचिन्न मुमूर्षुवदाचरन् ।
मरणं जीवितं चैव नाभिनन्दन्न च द्विषन् ॥ १-११०-१५॥
na jijīviṣuvatkiṃcinna mumūrṣuvadācaran |
maraṇaṃ jīvitaṃ caiva nābhinandanna ca dviṣan || 1-110-15||
MHB 1-110-16
याः काश्चिज्जीवता शक्याः कर्तुमभ्युदयक्रियाः ।
ताः सर्वाः समतिक्रम्य निमेषादिष्ववस्थितः ॥ १-११०-१६॥
yāḥ kāścijjīvatā śakyāḥ kartumabhyudayakriyāḥ |
tāḥ sarvāḥ samatikramya nimeṣādiṣvavasthitaḥ || 1-110-16||
MHB 1-110-17
तासु सर्वास्ववस्थासु त्यक्तसर्वेन्द्रियक्रियः ।
संपरित्यक्तधर्मात्मा सुनिर्णिक्तात्मकल्मषः ॥ १-११०-१७॥
tāsu sarvāsvavasthāsu tyaktasarvendriyakriyaḥ |
saṃparityaktadharmātmā sunirṇiktātmakalmaṣaḥ || 1-110-17||
MHB 1-110-18
निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो व्यतीतः सर्ववागुराः ।
न वशे कस्यचित्तिष्ठन्सधर्मा मातरिश्वनः ॥ १-११०-१८॥
nirmuktaḥ sarvapāpebhyo vyatītaḥ sarvavāgurāḥ |
na vaśe kasyacittiṣṭhansadharmā mātariśvanaḥ || 1-110-18||
MHB 1-110-19
एतया सततं वृत्त्या चरन्नेवंप्रकारया ।
देहं संधारयिष्यामि निर्भयं मार्गमास्थितः ॥ १-११०-१९॥
etayā satataṃ vṛttyā carannevaṃprakārayā |
dehaṃ saṃdhārayiṣyāmi nirbhayaṃ mārgamāsthitaḥ || 1-110-19||
MHB 1-110-20
नाहं श्वाचरिते मार्गे अवीर्यकृपणोचिते ।
स्वधर्मात्सततापेते रमेयं वीर्यवर्जितः ॥ १-११०-२०॥
nāhaṃ śvācarite mārge avīryakṛpaṇocite |
svadharmātsatatāpete rameyaṃ vīryavarjitaḥ || 1-110-20||
MHB 1-110-21
सत्कृतोऽसक्तृतो वापि योऽन्यां कृपणचक्षुषा ।
उपैति वृत्तिं कामात्मा स शुनां वर्तते पथि ॥ १-११०-२१॥
satkṛto'saktṛto vāpi yo'nyāṃ kṛpaṇacakṣuṣā |
upaiti vṛttiṃ kāmātmā sa śunāṃ vartate pathi || 1-110-21||
MHB 1-110-22
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा सुदुःखार्तो निःश्वासपरमो नृपः ।
अवेक्षमाणः कुन्तीं च माद्रीं च समभाषत ॥ १-११०-२२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktvā suduḥkhārto niḥśvāsaparamo nṛpaḥ |
avekṣamāṇaḥ kuntīṃ ca mādrīṃ ca samabhāṣata || 1-110-22||
MHB 1-110-23
कौसल्या विदुरः क्षत्ता राजा च सह बन्धुभिः ।
आर्या सत्यवती भीष्मस्ते च राजपुरोहिताः ॥ १-११०-२३॥
kausalyā viduraḥ kṣattā rājā ca saha bandhubhiḥ |
āryā satyavatī bhīṣmaste ca rājapurohitāḥ || 1-110-23||
MHB 1-110-24
ब्राह्मणाश्च महात्मानः सोमपाः संशितव्रताः ।
पौरवृद्धाश्च ये तत्र निवसन्त्यस्मदाश्रयाः ।
प्रसाद्य सर्वे वक्तव्याः पाण्डुः प्रव्रजितो वनम् ॥ १-११०-२४॥
brāhmaṇāśca mahātmānaḥ somapāḥ saṃśitavratāḥ |
pauravṛddhāśca ye tatra nivasantyasmadāśrayāḥ |
prasādya sarve vaktavyāḥ pāṇḍuḥ pravrajito vanam || 1-110-24||
MHB 1-110-25
निशम्य वचनं भर्तुर्वनवासे धृतात्मनः ।
तत्समं वचनं कुन्ती माद्री च समभाषताम् ॥ १-११०-२५॥
niśamya vacanaṃ bharturvanavāse dhṛtātmanaḥ |
tatsamaṃ vacanaṃ kuntī mādrī ca samabhāṣatām || 1-110-25||
MHB 1-110-26
अन्येऽपि ह्याश्रमाः सन्ति ये शक्या भरतर्षभ ।
आवाभ्यां धर्मपत्नीभ्यां सह तप्त्वा तपो महत् ।
त्वमेव भविता सार्थः स्वर्गस्यापि न संशयः ॥ १-११०-२६॥
anye'pi hyāśramāḥ santi ye śakyā bharatarṣabha |
āvābhyāṃ dharmapatnībhyāṃ saha taptvā tapo mahat |
tvameva bhavitā sārthaḥ svargasyāpi na saṃśayaḥ || 1-110-26||
MHB 1-110-27
प्रणिधायेन्द्रियग्रामं भर्तृलोकपरायणे ।
त्यक्तकामसुखे ह्यावां तप्स्यावो विपुलं तपः ॥ १-११०-२७॥
praṇidhāyendriyagrāmaṃ bhartṛlokaparāyaṇe |
tyaktakāmasukhe hyāvāṃ tapsyāvo vipulaṃ tapaḥ || 1-110-27||
MHB 1-110-28
यदि आवां महाप्राज्ञ त्यक्ष्यसि त्वं विशां पते ।
अद्यैवावां प्रहास्यावो जीतिवं नात्र संशयः ॥ १-११०-२८॥
yadi āvāṃ mahāprājña tyakṣyasi tvaṃ viśāṃ pate |
adyaivāvāṃ prahāsyāvo jītivaṃ nātra saṃśayaḥ || 1-110-28||
MHB 1-110-29
पाण्डुरुवाच ।
यदि व्यवसितं ह्येतद्युवयोर्धर्मसंहितम् ।
स्ववृत्तिमनुवर्तिष्ये तामहं पितुरव्ययाम् ॥ १-११०-२९॥
pāṇḍuruvāca |
yadi vyavasitaṃ hyetadyuvayordharmasaṃhitam |
svavṛttimanuvartiṣye tāmahaṃ pituravyayām || 1-110-29||
MHB 1-110-30
त्यक्तग्राम्यसुखाचारस्तप्यमानो महत्तपः ।
वल्कली फलमूलाशी चरिष्यामि महावने ॥ १-११०-३०॥
tyaktagrāmyasukhācārastapyamāno mahattapaḥ |
valkalī phalamūlāśī cariṣyāmi mahāvane || 1-110-30||
MHB 1-110-31
अग्निं जुह्वन्नुभौ कालावुभौ कालावुपस्पृशन् ।
कृशः परिमिताहारश्चीरचर्मजटाधरः ॥ १-११०-३१॥
agniṃ juhvannubhau kālāvubhau kālāvupaspṛśan |
kṛśaḥ parimitāhāraścīracarmajaṭādharaḥ || 1-110-31||
MHB 1-110-32
शीतवातातपसहः क्षुत्पिपासाश्रमान्वितः ।
तपसा दुश्चरेणेदं शरीरमुपशोषयन् ॥ १-११०-३२॥
śītavātātapasahaḥ kṣutpipāsāśramānvitaḥ |
tapasā duścareṇedaṃ śarīramupaśoṣayan || 1-110-32||
MHB 1-110-33
एकान्तशीली विमृशन्पक्वापक्वेन वर्तयन् ।
पितॄन्देवांश्च वन्येन वाग्भिरद्भिश्च तर्पयन् ॥ १-११०-३३॥
ekāntaśīlī vimṛśanpakvāpakvena vartayan |
pitṝndevāṃśca vanyena vāgbhiradbhiśca tarpayan || 1-110-33||
MHB 1-110-34
वानप्रस्थजनस्यापि दर्शनं कुलवासिनाम् ।
नाप्रियाण्याचरञ्जातु किं पुनर्ग्रामवासिनाम् ॥ १-११०-३४॥
vānaprasthajanasyāpi darśanaṃ kulavāsinām |
nāpriyāṇyācarañjātu kiṃ punargrāmavāsinām || 1-110-34||
MHB 1-110-35
एवमारण्यशास्त्राणामुग्रमुग्रतरं विधिम् ।
काङ्क्षमाणोऽहमासिष्ये देहस्यास्य समापनात् ॥ १-११०-३५॥
evamāraṇyaśāstrāṇāmugramugrataraṃ vidhim |
kāṅkṣamāṇo'hamāsiṣye dehasyāsya samāpanāt || 1-110-35||
MHB 1-110-36
वैशंपायन उवाच ।
इत्येवमुक्त्वा भार्ये ते राजा कौरववंशजः ।
ततश्चूडामणिं निष्कमङ्गदे कुण्डलानि च ।
वासांसि च महार्हाणि स्त्रीणामाभरणानि च ॥ १-११०-३६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityevamuktvā bhārye te rājā kauravavaṃśajaḥ |
tataścūḍāmaṇiṃ niṣkamaṅgade kuṇḍalāni ca |
vāsāṃsi ca mahārhāṇi strīṇāmābharaṇāni ca || 1-110-36||
MHB 1-110-37
प्रदाय सर्वं विप्रेभ्यः पाण्डुः पुनरभाषत ।
गत्वा नागपुरं वाच्यं पाण्डुः प्रव्रजितो वनम् ॥ १-११०-३७॥
pradāya sarvaṃ viprebhyaḥ pāṇḍuḥ punarabhāṣata |
gatvā nāgapuraṃ vācyaṃ pāṇḍuḥ pravrajito vanam || 1-110-37||
MHB 1-110-38
अर्थं कामं सुखं चैव रतिं च परमात्मिकाम् ।
प्रतस्थे सर्वमुत्सृज्य सभार्यः कुरुपुंगवः ॥ १-११०-३८॥
arthaṃ kāmaṃ sukhaṃ caiva ratiṃ ca paramātmikām |
pratasthe sarvamutsṛjya sabhāryaḥ kurupuṃgavaḥ || 1-110-38||
MHB 1-110-39
ततस्तस्यानुयात्राणि ते चैव परिचारकाः ।
श्रुत्वा भरतसिंहस्य विविधाः करुणा गिरः ।
भीममार्तस्वरं कृत्वा हाहेति परिचुक्रुशुः ॥ १-११०-३९॥
tatastasyānuyātrāṇi te caiva paricārakāḥ |
śrutvā bharatasiṃhasya vividhāḥ karuṇā giraḥ |
bhīmamārtasvaraṃ kṛtvā hāheti paricukruśuḥ || 1-110-39||
MHB 1-110-40
उष्णमश्रु विमुञ्चन्तस्तं विहाय महीपतिम् ।
ययुर्नागपुरं तूर्णं सर्वमादाय तद्वचः ॥ १-११०-४०॥
uṣṇamaśru vimuñcantastaṃ vihāya mahīpatim |
yayurnāgapuraṃ tūrṇaṃ sarvamādāya tadvacaḥ || 1-110-40||
MHB 1-110-41
श्रुत्वा च तेभ्यस्तत्सर्वं यथावृत्तं महावने ।
धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठः पाण्डुमेवान्वशोचत ॥ १-११०-४१॥
śrutvā ca tebhyastatsarvaṃ yathāvṛttaṃ mahāvane |
dhṛtarāṣṭro naraśreṣṭhaḥ pāṇḍumevānvaśocata || 1-110-41||
MHB 1-110-42
राजपुत्रस्तु कौरव्यः पाण्डुर्मूलफलाशनः ।
जगाम सह भार्याभ्यां ततो नागसभं गिरिम् ॥ १-११०-४२॥
rājaputrastu kauravyaḥ pāṇḍurmūlaphalāśanaḥ |
jagāma saha bhāryābhyāṃ tato nāgasabhaṃ girim || 1-110-42||
MHB 1-110-43
स चैत्ररथमासाद्य वारिषेणमतीत्य च ।
हिमवन्तमतिक्रम्य प्रययौ गन्धमादनम् ॥ १-११०-४३॥
sa caitrarathamāsādya vāriṣeṇamatītya ca |
himavantamatikramya prayayau gandhamādanam || 1-110-43||
MHB 1-110-44
रक्ष्यमाणो महाभूतैः सिद्धैश्च परमर्षिभिः ।
उवास स तदा राजा समेषु विषमेषु च ॥ १-११०-४४॥
rakṣyamāṇo mahābhūtaiḥ siddhaiśca paramarṣibhiḥ |
uvāsa sa tadā rājā sameṣu viṣameṣu ca || 1-110-44||
MHB 1-110-45
इन्द्रद्युम्नसरः प्राप्य हंसकूटमतीत्य च ।
शतशृङ्गे महाराज तापसः समपद्यत ॥ १-११०-४५॥
indradyumnasaraḥ prāpya haṃsakūṭamatītya ca |
śataśṛṅge mahārāja tāpasaḥ samapadyata || 1-110-45||
Adhyaya: 111/225 (36)
MHB 1-111-1
वैशंपायन उवाच ।
तत्रापि तपसि श्रेष्ठे वर्तमानः स वीर्यवान् ।
सिद्धचारणसंघानां बभूव प्रियदर्शनः ॥ १-१११-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tatrāpi tapasi śreṣṭhe vartamānaḥ sa vīryavān |
siddhacāraṇasaṃghānāṃ babhūva priyadarśanaḥ || 1-111-1||
MHB 1-111-2
शुश्रूषुरनहंवादी संयतात्मा जितेन्द्रियः ।
स्वर्गं गन्तुं पराक्रान्तः स्वेन वीर्येण भारत ॥ १-१११-२॥
śuśrūṣuranahaṃvādī saṃyatātmā jitendriyaḥ |
svargaṃ gantuṃ parākrāntaḥ svena vīryeṇa bhārata || 1-111-2||
MHB 1-111-3
केषांचिदभवद्भ्राता केषांचिदभवत्सखा ।
ऋषयस्त्वपरे चैनं पुत्रवत्पर्यपालयन् ॥ १-१११-३॥
keṣāṃcidabhavadbhrātā keṣāṃcidabhavatsakhā |
ṛṣayastvapare cainaṃ putravatparyapālayan || 1-111-3||
MHB 1-111-4
स तु कालेन महता प्राप्य निष्कल्मषं तपः ।
ब्रह्मर्षिसदृशः पाण्डुर्बभूव भरतर्षभ ॥ १-१११-४॥
sa tu kālena mahatā prāpya niṣkalmaṣaṃ tapaḥ |
brahmarṣisadṛśaḥ pāṇḍurbabhūva bharatarṣabha || 1-111-4||
MHB 1-111-5
स्वर्गपारं तितीर्षन्स शतशृङ्गादुदङ्मुखः ।
प्रतस्थे सह पत्नीभ्यामब्रुवंस्तत्र तापसाः ।
उपर्युपरि गच्छन्तः शैलराजमुदङ्मुखाः ॥ १-१११-५॥
svargapāraṃ titīrṣansa śataśṛṅgādudaṅmukhaḥ |
pratasthe saha patnībhyāmabruvaṃstatra tāpasāḥ |
uparyupari gacchantaḥ śailarājamudaṅmukhāḥ || 1-111-5||
MHB 1-111-6
दृष्टवन्तो गिरेरस्य दुर्गान्देशान्बहून्वयम् ।
आक्रीडभूतान्देवानां गन्धर्वाप्सरसां तथा ॥ १-१११-६॥
dṛṣṭavanto girerasya durgāndeśānbahūnvayam |
ākrīḍabhūtāndevānāṃ gandharvāpsarasāṃ tathā || 1-111-6||
MHB 1-111-7
उद्यानानि कुबेरस्य समानि विषमाणि च ।
महानदीनितम्बांश्च दुर्गांश्च गिरिगह्वरान् ॥ १-१११-७॥
udyānāni kuberasya samāni viṣamāṇi ca |
mahānadīnitambāṃśca durgāṃśca girigahvarān || 1-111-7||
MHB 1-111-8
सन्ति नित्यहिमा देशा निर्वृक्षमृगपक्षिणः ।
सन्ति केचिन्महावर्षा दुर्गाः केचिद्दुरासदाः ॥ १-१११-८॥
santi nityahimā deśā nirvṛkṣamṛgapakṣiṇaḥ |
santi kecinmahāvarṣā durgāḥ keciddurāsadāḥ || 1-111-8||
MHB 1-111-9
अतिक्रामेन्न पक्षी यान्कुत एवेतरे मृगाः ।
वायुरेकोऽतिगाद्यत्र सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ १-१११-९॥
atikrāmenna pakṣī yānkuta evetare mṛgāḥ |
vāyureko'tigādyatra siddhāśca paramarṣayaḥ || 1-111-9||
MHB 1-111-10
गच्छन्त्यौ शैलराजेऽस्मिन्राजपुत्र्यौ कथं त्विमे ।
न सीदेतामदुःखार्हे मा गमो भरतर्षभ ॥ १-१११-१०॥
gacchantyau śailarāje'sminrājaputryau kathaṃ tvime |
na sīdetāmaduḥkhārhe mā gamo bharatarṣabha || 1-111-10||
MHB 1-111-11
पाण्डुरुवाच ।
अप्रजस्य महाभागा न द्वारं परिचक्षते ।
स्वर्गे तेनाभितप्तोऽहमप्रजस्तद्ब्रवीमि वः ॥ १-१११-११॥
pāṇḍuruvāca |
aprajasya mahābhāgā na dvāraṃ paricakṣate |
svarge tenābhitapto'hamaprajastadbravīmi vaḥ || 1-111-11||
MHB 1-111-12
ऋणैश्चतुर्भिः संयुक्ता जायन्ते मनुजा भुवि ।
पितृदेवर्षिमनुजदेयैः शतसहस्रशः ॥ १-१११-१२॥
ṛṇaiścaturbhiḥ saṃyuktā jāyante manujā bhuvi |
pitṛdevarṣimanujadeyaiḥ śatasahasraśaḥ || 1-111-12||
MHB 1-111-13
एतानि तु यथाकालं यो न बुध्यति मानवः ।
न तस्य लोकाः सन्तीति धर्मविद्भिः प्रतिष्ठितम् ॥ १-१११-१३॥
etāni tu yathākālaṃ yo na budhyati mānavaḥ |
na tasya lokāḥ santīti dharmavidbhiḥ pratiṣṭhitam || 1-111-13||
MHB 1-111-14
यज्ञैश्च देवान्प्रीणाति स्वाध्यायतपसा मुनीन् ।
पुत्रैः श्राद्धैः पितॄंश्चापि आनृशंस्येन मानवान् ॥ १-१११-१४॥
yajñaiśca devānprīṇāti svādhyāyatapasā munīn |
putraiḥ śrāddhaiḥ pitṝṃścāpi ānṛśaṃsyena mānavān || 1-111-14||
MHB 1-111-15
ऋषिदेवमनुष्याणां परिमुक्तोऽस्मि धर्मतः ।
पित्र्यादृणादनिर्मुक्तस्तेन तप्ये तपोधनाः ॥ १-१११-१५॥
ṛṣidevamanuṣyāṇāṃ parimukto'smi dharmataḥ |
pitryādṛṇādanirmuktastena tapye tapodhanāḥ || 1-111-15||
MHB 1-111-16
देहनाशे ध्रुवो नाशः पितॄणामेष निश्चयः ।
इह तस्मात्प्रजाहेतोः प्रजायन्ते नरोत्तमाः ॥ १-१११-१६॥
dehanāśe dhruvo nāśaḥ pitṝṇāmeṣa niścayaḥ |
iha tasmātprajāhetoḥ prajāyante narottamāḥ || 1-111-16||
MHB 1-111-17
यथैवाहं पितुः क्षेत्रे सृष्टस्तेन महात्मना ।
तथैवास्मिन्मम क्षेत्रे कथं वै संभवेत्प्रजा ॥ १-१११-१७॥
yathaivāhaṃ pituḥ kṣetre sṛṣṭastena mahātmanā |
tathaivāsminmama kṣetre kathaṃ vai saṃbhavetprajā || 1-111-17||
MHB 1-111-18
तापसा ऊचुः ।
अस्ति वै तव धर्मात्मन्विद्म देवोपमं शुभम् ।
अपत्यमनघं राजन्वयं दिव्येन चक्षुषा ॥ १-१११-१८॥
tāpasā ūcuḥ |
asti vai tava dharmātmanvidma devopamaṃ śubham |
apatyamanaghaṃ rājanvayaṃ divyena cakṣuṣā || 1-111-18||
MHB 1-111-19
दैवदिष्टं नरव्याघ्र कर्मणेहोपपादय ।
अक्लिष्टं फलमव्यग्रो विन्दते बुद्धिमान्नरः ॥ १-१११-१९॥
daivadiṣṭaṃ naravyāghra karmaṇehopapādaya |
akliṣṭaṃ phalamavyagro vindate buddhimānnaraḥ || 1-111-19||
MHB 1-111-20
तस्मिन्दृष्टे फले तात प्रयत्नं कर्तुमर्हसि ।
अपत्यं गुणसंपन्नं लब्ध्वा प्रीतिमवाप्स्यसि ॥ १-१११-२०॥
tasmindṛṣṭe phale tāta prayatnaṃ kartumarhasi |
apatyaṃ guṇasaṃpannaṃ labdhvā prītimavāpsyasi || 1-111-20||
MHB 1-111-21
वैशंपायन उवाच ।
तच्छ्रुत्वा तापसवचः पाण्डुश्चिन्तापरोऽभवत् ।
आत्मनो मृगशापेन जानन्नुपहतां क्रियाम् ॥ १-१११-२१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tacchrutvā tāpasavacaḥ pāṇḍuścintāparo'bhavat |
ātmano mṛgaśāpena jānannupahatāṃ kriyām || 1-111-21||
MHB 1-111-22
सोऽब्रवीद्विजने कुन्तीं धर्मपत्नीं यशस्विनीम् ।
अपत्योत्पादने योगमापदि प्रसमर्थयन् ॥ १-१११-२२॥
so'bravīdvijane kuntīṃ dharmapatnīṃ yaśasvinīm |
apatyotpādane yogamāpadi prasamarthayan || 1-111-22||
MHB 1-111-23
अपत्यं नाम लोकेषु प्रतिष्ठा धर्मसंहिता ।
इति कुन्ति विदुर्धीराः शाश्वतं धर्ममादितः ॥ १-१११-२३॥
apatyaṃ nāma lokeṣu pratiṣṭhā dharmasaṃhitā |
iti kunti vidurdhīrāḥ śāśvataṃ dharmamāditaḥ || 1-111-23||
MHB 1-111-24
इष्टं दत्तं तपस्तप्तं नियमश्च स्वनुष्ठितः ।
सर्वमेवानपत्यस्य न पावनमिहोच्यते ॥ १-१११-२४॥
iṣṭaṃ dattaṃ tapastaptaṃ niyamaśca svanuṣṭhitaḥ |
sarvamevānapatyasya na pāvanamihocyate || 1-111-24||
MHB 1-111-25
सोऽहमेवं विदित्वैतत्प्रपश्यामि शुचिस्मिते ।
अनपत्यः शुभाँल्लोकान्नावाप्स्यामीति चिन्तयन् ॥ १-१११-२५॥
so'hamevaṃ viditvaitatprapaśyāmi śucismite |
anapatyaḥ śubhā~llokānnāvāpsyāmīti cintayan || 1-111-25||
MHB 1-111-26
मृगाभिशापान्नष्टं मे प्रजनं ह्यकृतात्मनः ।
नृशंसकारिणो भीरु यथैवोपहतं तथा ॥ १-१११-२६॥
mṛgābhiśāpānnaṣṭaṃ me prajanaṃ hyakṛtātmanaḥ |
nṛśaṃsakāriṇo bhīru yathaivopahataṃ tathā || 1-111-26||
MHB 1-111-27
इमे वै बन्धुदायादाः षट्पुत्रा धर्मदर्शने ।
षडेवाबन्धुदायादाः पुत्रास्ताञ्शृणु मे पृथे ॥ १-१११-२७॥
ime vai bandhudāyādāḥ ṣaṭputrā dharmadarśane |
ṣaḍevābandhudāyādāḥ putrāstāñśṛṇu me pṛthe || 1-111-27||
MHB 1-111-28
स्वयंजातः प्रणीतश्च परिक्रीतश्च यः सुतः ।
पौनर्भवश्च कानीनः स्वैरिण्यां यश्च जायते ॥ १-१११-२८॥
svayaṃjātaḥ praṇītaśca parikrītaśca yaḥ sutaḥ |
paunarbhavaśca kānīnaḥ svairiṇyāṃ yaśca jāyate || 1-111-28||
MHB 1-111-29
दत्तः क्रीतः कृत्रिमश्च उपगच्छेत्स्वयं च यः ।
सहोढो जातरेताश्च हीनयोनिधृतश्च यः ॥ १-१११-२९॥
dattaḥ krītaḥ kṛtrimaśca upagacchetsvayaṃ ca yaḥ |
sahoḍho jātaretāśca hīnayonidhṛtaśca yaḥ || 1-111-29||
MHB 1-111-30
पूर्वपूर्वतमाभावे मत्वा लिप्सेत वै सुतम् ।
उत्तमादवराः पुंसः काङ्क्षन्ते पुत्रमापदि ॥ १-१११-३०॥
pūrvapūrvatamābhāve matvā lipseta vai sutam |
uttamādavarāḥ puṃsaḥ kāṅkṣante putramāpadi || 1-111-30||
MHB 1-111-31
अपत्यं धर्मफलदं श्रेष्ठं विन्दन्ति साधवः ।
आत्मशुक्रादपि पृथे मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ॥ १-१११-३१॥
apatyaṃ dharmaphaladaṃ śreṣṭhaṃ vindanti sādhavaḥ |
ātmaśukrādapi pṛthe manuḥ svāyambhuvo'bravīt || 1-111-31||
MHB 1-111-32
तस्मात्प्रहेष्याम्यद्य त्वां हीनः प्रजननात्स्वयम् ।
सदृशाच्छ्रेयसो वा त्वं विद्ध्यपत्यं यशस्विनि ॥ १-१११-३२॥
tasmātpraheṣyāmyadya tvāṃ hīnaḥ prajananātsvayam |
sadṛśācchreyaso vā tvaṃ viddhyapatyaṃ yaśasvini || 1-111-32||
MHB 1-111-33
शृणु कुन्ति कथां चेमां शारदण्डायनीं प्रति ।
या वीरपत्नी गुरुभिर्नियुक्तापत्यजन्मनि ॥ १-१११-३३॥
śṛṇu kunti kathāṃ cemāṃ śāradaṇḍāyanīṃ prati |
yā vīrapatnī gurubhirniyuktāpatyajanmani || 1-111-33||
MHB 1-111-34
पुष्पेण प्रयता स्नाता निशि कुन्ति चतुष्पथे ।
वरयित्वा द्विजं सिद्धं हुत्वा पुंसवनेऽनलम् ॥ १-१११-३४॥
puṣpeṇa prayatā snātā niśi kunti catuṣpathe |
varayitvā dvijaṃ siddhaṃ hutvā puṃsavane'nalam || 1-111-34||
MHB 1-111-35
कर्मण्यवसिते तस्मिन्सा तेनैव सहावसत् ।
तत्र त्रीञ्जनयामास दुर्जयादीन्महारथान् ॥ १-१११-३५॥
karmaṇyavasite tasminsā tenaiva sahāvasat |
tatra trīñjanayāmāsa durjayādīnmahārathān || 1-111-35||
MHB 1-111-36
तथा त्वमपि कल्याणि ब्राह्मणात्तपसाधिकात् ।
मन्नियोगाद्यत क्षिप्रमपत्योत्पादनं प्रति ॥ १-१११-३६॥
tathā tvamapi kalyāṇi brāhmaṇāttapasādhikāt |
manniyogādyata kṣipramapatyotpādanaṃ prati || 1-111-36||
Adhyaya: 112/225 (34)
MHB 1-112-1
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्ता महाराज कुन्ती पाण्डुमभाषत ।
कुरूणामृषभं वीरं तदा भूमिपतिं पतिम् ॥ १-११२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktā mahārāja kuntī pāṇḍumabhāṣata |
kurūṇāmṛṣabhaṃ vīraṃ tadā bhūmipatiṃ patim || 1-112-1||
MHB 1-112-2
न मामर्हसि धर्मज्ञ वक्तुमेवं कथंचन ।
धर्मपत्नीमभिरतां त्वयि राजीवलोचन ॥ १-११२-२॥
na māmarhasi dharmajña vaktumevaṃ kathaṃcana |
dharmapatnīmabhiratāṃ tvayi rājīvalocana || 1-112-2||
MHB 1-112-3
त्वमेव तु महाबाहो मय्यपत्यानि भारत ।
वीर वीर्योपपन्नानि धर्मतो जनयिष्यसि ॥ १-११२-३॥
tvameva tu mahābāho mayyapatyāni bhārata |
vīra vīryopapannāni dharmato janayiṣyasi || 1-112-3||
MHB 1-112-4
स्वर्गं मनुजशार्दूल गच्छेयं सहिता त्वया ।
अपत्याय च मां गच्छ त्वमेव कुरुनन्दन ॥ १-११२-४॥
svargaṃ manujaśārdūla gaccheyaṃ sahitā tvayā |
apatyāya ca māṃ gaccha tvameva kurunandana || 1-112-4||
MHB 1-112-5
न ह्यहं मनसाप्यन्यं गच्छेयं त्वदृते नरम् ।
त्वत्तः प्रतिविशिष्टश्च कोऽन्योऽस्ति भुवि मानवः ॥ १-११२-५॥
na hyahaṃ manasāpyanyaṃ gaccheyaṃ tvadṛte naram |
tvattaḥ prativiśiṣṭaśca ko'nyo'sti bhuvi mānavaḥ || 1-112-5||
MHB 1-112-6
इमां च तावद्धर्म्यां त्वं पौराणीं शृणु मे कथाम् ।
परिश्रुतां विशालाक्ष कीर्तयिष्यामि यामहम् ॥ १-११२-६॥
imāṃ ca tāvaddharmyāṃ tvaṃ paurāṇīṃ śṛṇu me kathām |
pariśrutāṃ viśālākṣa kīrtayiṣyāmi yāmaham || 1-112-6||
MHB 1-112-7
व्युषिताश्व इति ख्यातो बभूव किल पार्थिवः ।
पुरा परमधर्मिष्ठः पूरोर्वंशविवर्धनः ॥ १-११२-७॥
vyuṣitāśva iti khyāto babhūva kila pārthivaḥ |
purā paramadharmiṣṭhaḥ pūrorvaṃśavivardhanaḥ || 1-112-7||
MHB 1-112-8
तस्मिंश्च यजमाने वै धर्मात्मनि महात्मनि ।
उपागमंस्ततो देवाः सेन्द्राः सह महर्षिभिः ॥ १-११२-८॥
tasmiṃśca yajamāne vai dharmātmani mahātmani |
upāgamaṃstato devāḥ sendrāḥ saha maharṣibhiḥ || 1-112-8||
MHB 1-112-9
अमाद्यदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातयः ।
व्युषिताश्वस्य राजर्षेस्ततो यज्ञे महात्मनः ॥ १-११२-९॥
amādyadindraḥ somena dakṣiṇābhirdvijātayaḥ |
vyuṣitāśvasya rājarṣestato yajñe mahātmanaḥ || 1-112-9||
MHB 1-112-10
व्युषिताश्वस्ततो राजन्नति मर्त्यान्व्यरोचत ।
सर्वभूतान्यति यथा तपनः शिशिरात्यये ॥ १-११२-१०॥
vyuṣitāśvastato rājannati martyānvyarocata |
sarvabhūtānyati yathā tapanaḥ śiśirātyaye || 1-112-10||
MHB 1-112-11
स विजित्य गृहीत्वा च नृपतीन्राजसत्तमः ।
प्राच्यानुदीच्यान्मध्यांश्च दक्षिणात्यानकालयत् ॥ १-११२-११॥
sa vijitya gṛhītvā ca nṛpatīnrājasattamaḥ |
prācyānudīcyānmadhyāṃśca dakṣiṇātyānakālayat || 1-112-11||
MHB 1-112-12
अश्वमेधे महायज्ञे व्युषिताश्वः प्रतापवान् ।
बभूव स हि राजेन्द्रो दशनागबलान्वितः ॥ १-११२-१२॥
aśvamedhe mahāyajñe vyuṣitāśvaḥ pratāpavān |
babhūva sa hi rājendro daśanāgabalānvitaḥ || 1-112-12||
MHB 1-112-13
अप्यत्र गाथां गायन्ति ये पुराणविदो जनाः ।
व्युषिताश्वः समुद्रान्तां विजित्येमां वसुंधराम् ।
अपालयत्सर्ववर्णान्पिता पुत्रानिवौरसान् ॥ १-११२-१३॥
apyatra gāthāṃ gāyanti ye purāṇavido janāḥ |
vyuṣitāśvaḥ samudrāntāṃ vijityemāṃ vasuṃdharām |
apālayatsarvavarṇānpitā putrānivaurasān || 1-112-13||
MHB 1-112-14
यजमानो महायज्ञैर्ब्राह्मणेभ्यो ददौ धनम् ।
अनन्तरत्नान्यादाय आजहार महाक्रतून् ।
सुषाव च बहून्सोमान्सोमसंस्थास्ततान च ॥ १-११२-१४॥
yajamāno mahāyajñairbrāhmaṇebhyo dadau dhanam |
anantaratnānyādāya ājahāra mahākratūn |
suṣāva ca bahūnsomānsomasaṃsthāstatāna ca || 1-112-14||
MHB 1-112-15
आसीत्काक्षीवती चास्य भार्या परमसंमता ।
भद्रा नाम मनुष्येन्द्र रूपेणासदृशी भुवि ॥ १-११२-१५॥
āsītkākṣīvatī cāsya bhāryā paramasaṃmatā |
bhadrā nāma manuṣyendra rūpeṇāsadṛśī bhuvi || 1-112-15||
MHB 1-112-16
कामयामासतुस्तौ तु परस्परमिति श्रुतिः ।
स तस्यां कामसंमत्तो यक्ष्माणं समपद्यत ॥ १-११२-१६॥
kāmayāmāsatustau tu parasparamiti śrutiḥ |
sa tasyāṃ kāmasaṃmatto yakṣmāṇaṃ samapadyata || 1-112-16||
MHB 1-112-17
तेनाचिरेण कालेन जगामास्तमिवांशुमान् ।
तस्मिन्प्रेते मनुष्येन्द्रे भार्यास्य भृशदुःखिता ॥ १-११२-१७॥
tenācireṇa kālena jagāmāstamivāṃśumān |
tasminprete manuṣyendre bhāryāsya bhṛśaduḥkhitā || 1-112-17||
MHB 1-112-18
अपुत्रा पुरुषव्याघ्र विललापेति नः श्रुतम् ।
भद्रा परमदुःखार्ता तन्निबोध नराधिप ॥ १-११२-१८॥
aputrā puruṣavyāghra vilalāpeti naḥ śrutam |
bhadrā paramaduḥkhārtā tannibodha narādhipa || 1-112-18||
MHB 1-112-19
नारी परमधर्मज्ञ सर्वा पुत्रविनाकृता ।
पतिं विना जीवति या न सा जीवति दुःखिता ॥ १-११२-१९॥
nārī paramadharmajña sarvā putravinākṛtā |
patiṃ vinā jīvati yā na sā jīvati duḥkhitā || 1-112-19||
MHB 1-112-20
पतिं विना मृतं श्रेयो नार्याः क्षत्रियपुंगव ।
त्वद्गतिं गन्तुमिच्छामि प्रसीदस्व नयस्व माम् ॥ १-११२-२०॥
patiṃ vinā mṛtaṃ śreyo nāryāḥ kṣatriyapuṃgava |
tvadgatiṃ gantumicchāmi prasīdasva nayasva mām || 1-112-20||
MHB 1-112-21
त्वया हीना क्षणमपि नाहं जीवितुमुत्सहे ।
प्रसादं कुरु मे राजन्नितस्तूर्णं नयस्व माम् ॥ १-११२-२१॥
tvayā hīnā kṣaṇamapi nāhaṃ jīvitumutsahe |
prasādaṃ kuru me rājannitastūrṇaṃ nayasva mām || 1-112-21||
MHB 1-112-22
पृष्ठतोऽनुगमिष्यामि समेषु विषमेषु च ।
त्वामहं नरशार्दूल गच्छन्तमनिवर्तिनम् ॥ १-११२-२२॥
pṛṣṭhato'nugamiṣyāmi sameṣu viṣameṣu ca |
tvāmahaṃ naraśārdūla gacchantamanivartinam || 1-112-22||
MHB 1-112-23
छायेवानपगा राजन्सततं वशवर्तिनी ।
भविष्यामि नरव्याघ्र नित्यं प्रियहिते रता ॥ १-११२-२३॥
chāyevānapagā rājansatataṃ vaśavartinī |
bhaviṣyāmi naravyāghra nityaṃ priyahite ratā || 1-112-23||
MHB 1-112-24
अद्य प्रभृति मां राजन्कष्टा हृदयशोषणाः ।
आधयोऽभिभविष्यन्ति त्वदृते पुष्करेक्षण ॥ १-११२-२४॥
adya prabhṛti māṃ rājankaṣṭā hṛdayaśoṣaṇāḥ |
ādhayo'bhibhaviṣyanti tvadṛte puṣkarekṣaṇa || 1-112-24||
MHB 1-112-25
अभाग्यया मया नूनं वियुक्ताः सहचारिणः ।
संयोगा विप्रयुक्ता वा पूर्वदेहेषु पार्थिव ॥ १-११२-२५॥
abhāgyayā mayā nūnaṃ viyuktāḥ sahacāriṇaḥ |
saṃyogā viprayuktā vā pūrvadeheṣu pārthiva || 1-112-25||
MHB 1-112-26
तदिदं कर्मभिः पापैः पूर्वदेहेषु संचितम् ।
दुःखं मामनुसंप्राप्तं राजंस्त्वद्विप्रयोगजम् ॥ १-११२-२६॥
tadidaṃ karmabhiḥ pāpaiḥ pūrvadeheṣu saṃcitam |
duḥkhaṃ māmanusaṃprāptaṃ rājaṃstvadviprayogajam || 1-112-26||
MHB 1-112-27
अद्य प्रभृत्यहं राजन्कुशप्रस्तरशायिनी ।
भविष्याम्यसुखाविष्टा त्वद्दर्शनपरायणा ॥ १-११२-२७॥
adya prabhṛtyahaṃ rājankuśaprastaraśāyinī |
bhaviṣyāmyasukhāviṣṭā tvaddarśanaparāyaṇā || 1-112-27||
MHB 1-112-28
दर्शयस्व नरव्याघ्र साधु मामसुखान्विताम् ।
दीनामनाथां कृपणां विलपन्तीं नरेश्वर ॥ १-११२-२८॥
darśayasva naravyāghra sādhu māmasukhānvitām |
dīnāmanāthāṃ kṛpaṇāṃ vilapantīṃ nareśvara || 1-112-28||
MHB 1-112-29
एवं बहुविधं तस्यां विलपन्त्यां पुनः पुनः ।
तं शवं संपरिष्वज्य वाक्किलान्तर्हिताब्रवीत् ॥ १-११२-२९॥
evaṃ bahuvidhaṃ tasyāṃ vilapantyāṃ punaḥ punaḥ |
taṃ śavaṃ saṃpariṣvajya vākkilāntarhitābravīt || 1-112-29||
MHB 1-112-30
उत्तिष्ठ भद्रे गच्छ त्वं ददानीह वरं तव ।
जनयिष्याम्यपत्यानि त्वय्यहं चारुहासिनि ॥ १-११२-३०॥
uttiṣṭha bhadre gaccha tvaṃ dadānīha varaṃ tava |
janayiṣyāmyapatyāni tvayyahaṃ cāruhāsini || 1-112-30||
MHB 1-112-31
आत्मीये च वरारोहे शयनीये चतुर्दशीम् ।
अष्टमीं वा ऋतुस्नाता संविशेथा मया सह ॥ १-११२-३१॥
ātmīye ca varārohe śayanīye caturdaśīm |
aṣṭamīṃ vā ṛtusnātā saṃviśethā mayā saha || 1-112-31||
MHB 1-112-32
एवमुक्ता तु सा देवी तथा चक्रे पतिव्रता ।
यथोक्तमेव तद्वाक्यं भद्रा पुत्रार्थिनी तदा ॥ १-११२-३२॥
evamuktā tu sā devī tathā cakre pativratā |
yathoktameva tadvākyaṃ bhadrā putrārthinī tadā || 1-112-32||
MHB 1-112-33
सा तेन सुषुवे देवी शवेन मनुजाधिप ।
त्रीञ्शाल्वांश्चतुरो मद्रान्सुतान्भरतसत्तम ॥ १-११२-३३॥
sā tena suṣuve devī śavena manujādhipa |
trīñśālvāṃścaturo madrānsutānbharatasattama || 1-112-33||
MHB 1-112-34
तथा त्वमपि मय्येव मनसा भरतर्षभ ।
शक्तो जनयितुं पुत्रांस्तपोयोगबलान्वयात् ॥ १-११२-३४॥
tathā tvamapi mayyeva manasā bharatarṣabha |
śakto janayituṃ putrāṃstapoyogabalānvayāt || 1-112-34||
Adhyaya: 113/225 (43)
MHB 1-113-1
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तस्तया राजा तां देवीं पुनरब्रवीत् ।
धर्मविद्धर्मसंयुक्तमिदं वचनमुत्तमम् ॥ १-११३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktastayā rājā tāṃ devīṃ punarabravīt |
dharmaviddharmasaṃyuktamidaṃ vacanamuttamam || 1-113-1||
MHB 1-113-2
एवमेतत्पुरा कुन्ति व्युषिताश्वश्चकार ह ।
यथा त्वयोक्तं कल्याणि स ह्यासीदमरोपमः ॥ १-११३-२॥
evametatpurā kunti vyuṣitāśvaścakāra ha |
yathā tvayoktaṃ kalyāṇi sa hyāsīdamaropamaḥ || 1-113-2||
MHB 1-113-3
अथ त्विमं प्रवक्ष्यामि धर्मं त्वेतं निबोध मे ।
पुराणमृषिभिर्दृष्टं धर्मविद्भिर्महात्मभिः ॥ १-११३-३॥
atha tvimaṃ pravakṣyāmi dharmaṃ tvetaṃ nibodha me |
purāṇamṛṣibhirdṛṣṭaṃ dharmavidbhirmahātmabhiḥ || 1-113-3||
MHB 1-113-4
अनावृताः किल पुरा स्त्रिय आसन्वरानने ।
कामचारविहारिण्यः स्वतन्त्राश्चारुलोचने ॥ १-११३-४॥
anāvṛtāḥ kila purā striya āsanvarānane |
kāmacāravihāriṇyaḥ svatantrāścārulocane || 1-113-4||
MHB 1-113-5
तासां व्युच्चरमाणानां कौमारात्सुभगे पतीन् ।
नाधर्मोऽभूद्वरारोहे स हि धर्मः पुराभवत् ॥ १-११३-५॥
tāsāṃ vyuccaramāṇānāṃ kaumārātsubhage patīn |
nādharmo'bhūdvarārohe sa hi dharmaḥ purābhavat || 1-113-5||
MHB 1-113-6
तं चैव धर्मं पौराणं तिर्यग्योनिगताः प्रजाः ।
अद्याप्यनुविधीयन्ते कामद्वेषविवर्जिताः ।
पुराणदृष्टो धर्मोऽयं पूज्यते च महर्षिभिः ॥ १-११३-६॥
taṃ caiva dharmaṃ paurāṇaṃ tiryagyonigatāḥ prajāḥ |
adyāpyanuvidhīyante kāmadveṣavivarjitāḥ |
purāṇadṛṣṭo dharmo'yaṃ pūjyate ca maharṣibhiḥ || 1-113-6||
MHB 1-113-7
उत्तरेषु च रम्भोरु कुरुष्वद्यापि वर्तते ।
स्त्रीणामनुग्रहकरः स हि धर्मः सनातनः ॥ १-११३-७॥
uttareṣu ca rambhoru kuruṣvadyāpi vartate |
strīṇāmanugrahakaraḥ sa hi dharmaḥ sanātanaḥ || 1-113-7||
MHB 1-113-8
अस्मिंस्तु लोके नचिरान्मर्यादेयं शुचिस्मिते ।
स्थापिता येन यस्माच्च तन्मे विस्तरतः शृणु ॥ १-११३-८॥
asmiṃstu loke nacirānmaryādeyaṃ śucismite |
sthāpitā yena yasmācca tanme vistarataḥ śṛṇu || 1-113-8||
MHB 1-113-9
बभूवोद्दालको नाम महर्षिरिति नः श्रुतम् ।
श्वेतकेतुरिति ख्यातः पुत्रस्तस्याभवन्मुनिः ॥ १-११३-९॥
babhūvoddālako nāma maharṣiriti naḥ śrutam |
śvetaketuriti khyātaḥ putrastasyābhavanmuniḥ || 1-113-9||
MHB 1-113-10
मर्यादेयं कृता तेन मानुषेष्विति नः श्रुतम् ।
कोपात्कमलपत्राक्षि यदर्थं तन्निबोध मे ॥ १-११३-१०॥
maryādeyaṃ kṛtā tena mānuṣeṣviti naḥ śrutam |
kopātkamalapatrākṣi yadarthaṃ tannibodha me || 1-113-10||
MHB 1-113-11
श्वेतकेतोः किल पुरा समक्षं मातरं पितुः ।
जग्राह ब्राह्मणः पाणौ गच्छाव इति चाब्रवीत् ॥ १-११३-११॥
śvetaketoḥ kila purā samakṣaṃ mātaraṃ pituḥ |
jagrāha brāhmaṇaḥ pāṇau gacchāva iti cābravīt || 1-113-11||
MHB 1-113-12
ऋषिपुत्रस्ततः कोपं चकारामर्षितस्तदा ।
मातरं तां तथा दृष्ट्वा नीयमानां बलादिव ॥ १-११३-१२॥
ṛṣiputrastataḥ kopaṃ cakārāmarṣitastadā |
mātaraṃ tāṃ tathā dṛṣṭvā nīyamānāṃ balādiva || 1-113-12||
MHB 1-113-13
क्रुद्धं तं तु पिता दृष्ट्वा श्वेतकेतुमुवाच ह ।
मा तात कोपं कार्षीस्त्वमेष धर्मः सनातनः ॥ १-११३-१३॥
kruddhaṃ taṃ tu pitā dṛṣṭvā śvetaketumuvāca ha |
mā tāta kopaṃ kārṣīstvameṣa dharmaḥ sanātanaḥ || 1-113-13||
MHB 1-113-14
अनावृता हि सर्वेषां वर्णानामङ्गना भुवि ।
यथा गावः स्थितास्तात स्वे स्वे वर्णे तथा प्रजाः ॥ १-११३-१४॥
anāvṛtā hi sarveṣāṃ varṇānāmaṅganā bhuvi |
yathā gāvaḥ sthitāstāta sve sve varṇe tathā prajāḥ || 1-113-14||
MHB 1-113-15
ऋषिपुत्रोऽथ तं धर्मं श्वेतकेतुर्न चक्षमे ।
चकार चैव मर्यादामिमां स्त्रीपुंसयोर्भुवि ॥ १-११३-१५॥
ṛṣiputro'tha taṃ dharmaṃ śvetaketurna cakṣame |
cakāra caiva maryādāmimāṃ strīpuṃsayorbhuvi || 1-113-15||
MHB 1-113-16
मानुषेषु महाभागे न त्वेवान्येषु जन्तुषु ।
तदा प्रभृति मर्यादा स्थितेयमिति नः श्रुतम् ॥ १-११३-१६॥
mānuṣeṣu mahābhāge na tvevānyeṣu jantuṣu |
tadā prabhṛti maryādā sthiteyamiti naḥ śrutam || 1-113-16||
MHB 1-113-17
व्युच्चरन्त्याः पतिं नार्या अद्य प्रभृति पातकम् ।
भ्रूणहत्याकृतं पापं भविष्यत्यसुखावहम् ॥ १-११३-१७॥
vyuccarantyāḥ patiṃ nāryā adya prabhṛti pātakam |
bhrūṇahatyākṛtaṃ pāpaṃ bhaviṣyatyasukhāvaham || 1-113-17||
MHB 1-113-18
भार्यां तथा व्युच्चरतः कौमारीं ब्रह्मचारिणीम् ।
पतिव्रतामेतदेव भविता पातकं भुवि ॥ १-११३-१८॥
bhāryāṃ tathā vyuccarataḥ kaumārīṃ brahmacāriṇīm |
pativratāmetadeva bhavitā pātakaṃ bhuvi || 1-113-18||
MHB 1-113-19
पत्या नियुक्ता या चैव पत्न्यपत्यार्थमेव च ।
न करिष्यति तस्याश्च भविष्यत्येतदेव हि ॥ १-११३-१९॥
patyā niyuktā yā caiva patnyapatyārthameva ca |
na kariṣyati tasyāśca bhaviṣyatyetadeva hi || 1-113-19||
MHB 1-113-20
इति तेन पुरा भीरु मर्यादा स्थापिता बलात् ।
उद्दालकस्य पुत्रेण धर्म्या वै श्वेतकेतुना ॥ १-११३-२०॥
iti tena purā bhīru maryādā sthāpitā balāt |
uddālakasya putreṇa dharmyā vai śvetaketunā || 1-113-20||
MHB 1-113-21
सौदासेन च रम्भोरु नियुक्तापत्यजन्मनि ।
मदयन्ती जगामर्षिं वसिष्ठमिति नः श्रुतम् ॥ १-११३-२१॥
saudāsena ca rambhoru niyuktāpatyajanmani |
madayantī jagāmarṣiṃ vasiṣṭhamiti naḥ śrutam || 1-113-21||
MHB 1-113-22
तस्माल्लेभे च सा पुत्रमश्मकं नाम भामिनी ।
भार्या कल्माषपादस्य भर्तुः प्रियचिकीर्षया ॥ १-११३-२२॥
tasmāllebhe ca sā putramaśmakaṃ nāma bhāminī |
bhāryā kalmāṣapādasya bhartuḥ priyacikīrṣayā || 1-113-22||
MHB 1-113-23
अस्माकमपि ते जन्म विदितं कमलेक्षणे ।
कृष्णद्वैपायनाद्भीरु कुरूणां वंशवृद्धये ॥ १-११३-२३॥
asmākamapi te janma viditaṃ kamalekṣaṇe |
kṛṣṇadvaipāyanādbhīru kurūṇāṃ vaṃśavṛddhaye || 1-113-23||
MHB 1-113-24
अत एतानि सर्वाणि कारणानि समीक्ष्य वै ।
ममैतद्वचनं धर्म्यं कर्तुमर्हस्यनिन्दिते ॥ १-११३-२४॥
ata etāni sarvāṇi kāraṇāni samīkṣya vai |
mamaitadvacanaṃ dharmyaṃ kartumarhasyanindite || 1-113-24||
MHB 1-113-25
ऋतावृतौ राजपुत्रि स्त्रिया भर्ता यतव्रते ।
नातिवर्तव्य इत्येवं धर्मं धर्मविदो विदुः ॥ १-११३-२५॥
ṛtāvṛtau rājaputri striyā bhartā yatavrate |
nātivartavya ityevaṃ dharmaṃ dharmavido viduḥ || 1-113-25||
MHB 1-113-26
शेषेष्वन्येषु कालेषु स्वातन्त्र्यं स्त्री किलार्हति ।
धर्ममेतं जनाः सन्तः पुराणं परिचक्षते ॥ १-११३-२६॥
śeṣeṣvanyeṣu kāleṣu svātantryaṃ strī kilārhati |
dharmametaṃ janāḥ santaḥ purāṇaṃ paricakṣate || 1-113-26||
MHB 1-113-27
भर्ता भार्यां राजपुत्रि धर्म्यं वाधर्म्यमेव वा ।
यद्ब्रूयात्तत्तथा कार्यमिति धर्मविदो विदुः ॥ १-११३-२७॥
bhartā bhāryāṃ rājaputri dharmyaṃ vādharmyameva vā |
yadbrūyāttattathā kāryamiti dharmavido viduḥ || 1-113-27||
MHB 1-113-28
विशेषतः पुत्रगृद्धी हीनः प्रजननात्स्वयम् ।
यथाहमनवद्याङ्गि पुत्रदर्शनलालसः ॥ १-११३-२८॥
viśeṣataḥ putragṛddhī hīnaḥ prajananātsvayam |
yathāhamanavadyāṅgi putradarśanalālasaḥ || 1-113-28||
MHB 1-113-29
तथा रक्ताङ्गुलितलः पद्मपत्रनिभः शुभे ।
प्रसादार्थं मया तेऽयं शिरस्यभ्युद्यतोऽञ्जलिः ॥ १-११३-२९॥
tathā raktāṅgulitalaḥ padmapatranibhaḥ śubhe |
prasādārthaṃ mayā te'yaṃ śirasyabhyudyato'ñjaliḥ || 1-113-29||
MHB 1-113-30
मन्नियोगात्सुकेशान्ते द्विजातेस्तपसाधिकात् ।
पुत्रान्गुणसमायुक्तानुत्पादयितुमर्हसि ।
त्वत्कृतेऽहं पृथुश्रोणि गच्छेयं पुत्रिणां गतिम् ॥ १-११३-३०॥
manniyogātsukeśānte dvijātestapasādhikāt |
putrānguṇasamāyuktānutpādayitumarhasi |
tvatkṛte'haṃ pṛthuśroṇi gaccheyaṃ putriṇāṃ gatim || 1-113-30||
MHB 1-113-31
एवमुक्ता ततः कुन्ती पाण्डुं परपुरंजयम् ।
प्रत्युवाच वरारोहा भर्तुः प्रियहिते रता ॥ १-११३-३१॥
evamuktā tataḥ kuntī pāṇḍuṃ parapuraṃjayam |
pratyuvāca varārohā bhartuḥ priyahite ratā || 1-113-31||
MHB 1-113-32
पितृवेश्मन्यहं बाला नियुक्तातिथिपूजने ।
उग्रं पर्यचरं तत्र ब्राह्मणं संशितव्रतम् ॥ १-११३-३२॥
pitṛveśmanyahaṃ bālā niyuktātithipūjane |
ugraṃ paryacaraṃ tatra brāhmaṇaṃ saṃśitavratam || 1-113-32||
MHB 1-113-33
निगूढनिश्चयं धर्मे यं तं दुर्वाससं विदुः ।
तमहं संशितात्मानं सर्वयत्नैरतोषयम् ॥ १-११३-३३॥
nigūḍhaniścayaṃ dharme yaṃ taṃ durvāsasaṃ viduḥ |
tamahaṃ saṃśitātmānaṃ sarvayatnairatoṣayam || 1-113-33||
MHB 1-113-34
स मेऽभिचारसंयुक्तमाचष्ट भगवान्वरम् ।
मन्त्रग्रामं च मे प्रादादब्रवीच्चैव मामिदम् ॥ १-११३-३४॥
sa me'bhicārasaṃyuktamācaṣṭa bhagavānvaram |
mantragrāmaṃ ca me prādādabravīccaiva māmidam || 1-113-34||
MHB 1-113-35
यं यं देवं त्वमेतेन मन्त्रेणावाहयिष्यसि ।
अकामो वा सकामो वा स ते वशमुपैष्यति ॥ १-११३-३५॥
yaṃ yaṃ devaṃ tvametena mantreṇāvāhayiṣyasi |
akāmo vā sakāmo vā sa te vaśamupaiṣyati || 1-113-35||
MHB 1-113-36
इत्युक्ताहं तदा तेन पितृवेश्मनि भारत ।
ब्राह्मणेन वचस्तथ्यं तस्य कालोऽयमागतः ॥ १-११३-३६॥
ityuktāhaṃ tadā tena pitṛveśmani bhārata |
brāhmaṇena vacastathyaṃ tasya kālo'yamāgataḥ || 1-113-36||
MHB 1-113-37
अनुज्ञाता त्वया देवमाह्वयेयमहं नृप ।
तेन मन्त्रेण राजर्षे यथा स्यान्नौ प्रजा विभो ॥ १-११३-३७॥
anujñātā tvayā devamāhvayeyamahaṃ nṛpa |
tena mantreṇa rājarṣe yathā syānnau prajā vibho || 1-113-37||
MHB 1-113-38
आवाहयामि कं देवं ब्रूहि तत्त्वविदां वर ।
त्वत्तोऽनुज्ञाप्रतीक्षां मां विद्ध्यस्मिन्कर्मणि स्थिताम् ॥ १-११३-३८॥
āvāhayāmi kaṃ devaṃ brūhi tattvavidāṃ vara |
tvatto'nujñāpratīkṣāṃ māṃ viddhyasminkarmaṇi sthitām || 1-113-38||
MHB 1-113-39
पाण्डुरुवाच ।
अद्यैव त्वं वरारोहे प्रयतस्व यथाविधि ।
धर्ममावाहय शुभे स हि देवेषु पुण्यभाक् ॥ १-११३-३९॥
pāṇḍuruvāca |
adyaiva tvaṃ varārohe prayatasva yathāvidhi |
dharmamāvāhaya śubhe sa hi deveṣu puṇyabhāk || 1-113-39||
MHB 1-113-40
अधर्मेण न नो धर्मः संयुज्येत कथंचन ।
लोकश्चायं वरारोहे धर्मोऽयमिति मंस्यते ॥ १-११३-४०॥
adharmeṇa na no dharmaḥ saṃyujyeta kathaṃcana |
lokaścāyaṃ varārohe dharmo'yamiti maṃsyate || 1-113-40||
MHB 1-113-41
धार्मिकश्च कुरूणां स भविष्यति न संशयः ।
दत्तस्यापि च धर्मेण नाधर्मे रंस्यते मनः ॥ १-११३-४१॥
dhārmikaśca kurūṇāṃ sa bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
dattasyāpi ca dharmeṇa nādharme raṃsyate manaḥ || 1-113-41||
MHB 1-113-42
तस्माद्धर्मं पुरस्कृत्य नियता त्वं शुचिस्मिते ।
उपचाराभिचाराभ्यां धर्ममाराधयस्व वै ॥ १-११३-४२॥
tasmāddharmaṃ puraskṛtya niyatā tvaṃ śucismite |
upacārābhicārābhyāṃ dharmamārādhayasva vai || 1-113-42||
MHB 1-113-43
वैशंपायन उवाच ।
सा तथोक्ता तथेत्युक्त्वा तेन भर्त्रा वराङ्गना ।
अभिवाद्याभ्यनुज्ञाता प्रदक्षिणमवर्तत ॥ १-११३-४३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sā tathoktā tathetyuktvā tena bhartrā varāṅganā |
abhivādyābhyanujñātā pradakṣiṇamavartata || 1-113-43||
Adhyaya: 114/225 (66)
MHB 1-114-1
वैशंपायन उवाच ।
संवत्सराहिते गर्भे गान्धार्या जनमेजय ।
आह्वयामास वै कुन्ती गर्भार्थं धर्ममच्युतम् ॥ १-११४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
saṃvatsarāhite garbhe gāndhāryā janamejaya |
āhvayāmāsa vai kuntī garbhārthaṃ dharmamacyutam || 1-114-1||
MHB 1-114-2
सा बलिं त्वरिता देवी धर्मायोपजहार ह ।
जजाप जप्यं विधिवद्दत्तं दुर्वाससा पुरा ॥ १-११४-२॥
sā baliṃ tvaritā devī dharmāyopajahāra ha |
jajāpa japyaṃ vidhivaddattaṃ durvāsasā purā || 1-114-2||
MHB 1-114-3
संगम्य सा तु धर्मेण योगमूर्तिधरेण वै ।
लेभे पुत्रं वरारोहा सर्वप्राणभृतां वरम् ॥ १-११४-३॥
saṃgamya sā tu dharmeṇa yogamūrtidhareṇa vai |
lebhe putraṃ varārohā sarvaprāṇabhṛtāṃ varam || 1-114-3||
MHB 1-114-4
ऐन्द्रे चन्द्रसमायुक्ते मुहूर्तेऽभिजितेऽष्टमे ।
दिवा मध्यगते सूर्ये तिथौ पुण्येऽभिपूजिते ॥ १-११४-४॥
aindre candrasamāyukte muhūrte'bhijite'ṣṭame |
divā madhyagate sūrye tithau puṇye'bhipūjite || 1-114-4||
MHB 1-114-5
समृद्धयशसं कुन्ती सुषाव समये सुतम् ।
जातमात्रे सुते तस्मिन्वागुवाचाशरीरिणी ॥ १-११४-५॥
samṛddhayaśasaṃ kuntī suṣāva samaye sutam |
jātamātre sute tasminvāguvācāśarīriṇī || 1-114-5||
MHB 1-114-6
एष धर्मभृतां श्रेष्ठो भविष्यति न संशयः ।
युधिष्ठिर इति ख्यातः पाण्डोः प्रथमजः सुतः ॥ १-११४-६॥
eṣa dharmabhṛtāṃ śreṣṭho bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
yudhiṣṭhira iti khyātaḥ pāṇḍoḥ prathamajaḥ sutaḥ || 1-114-6||
MHB 1-114-7
भविता प्रथितो राजा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
यशसा तेजसा चैव वृत्तेन च समन्वितः ॥ १-११४-७॥
bhavitā prathito rājā triṣu lokeṣu viśrutaḥ |
yaśasā tejasā caiva vṛttena ca samanvitaḥ || 1-114-7||
MHB 1-114-8
धार्मिकं तं सुतं लब्ध्वा पाण्डुस्तां पुनरब्रवीत् ।
प्राहुः क्षत्रं बलज्येष्ठं बलज्येष्ठं सुतं वृणु ॥ १-११४-८॥
dhārmikaṃ taṃ sutaṃ labdhvā pāṇḍustāṃ punarabravīt |
prāhuḥ kṣatraṃ balajyeṣṭhaṃ balajyeṣṭhaṃ sutaṃ vṛṇu || 1-114-8||
MHB 1-114-9
ततस्तथोक्ता पत्या तु वायुमेवाजुहाव सा ।
तस्माज्जज्ञे महाबाहुर्भीमो भीमपराक्रमः ॥ १-११४-९॥
tatastathoktā patyā tu vāyumevājuhāva sā |
tasmājjajñe mahābāhurbhīmo bhīmaparākramaḥ || 1-114-9||
MHB 1-114-10
तमप्यतिबलं जातं वागभ्यवददच्युतम् ।
सर्वेषां बलिनां श्रेष्ठो जातोऽयमिति भारत ॥ १-११४-१०॥
tamapyatibalaṃ jātaṃ vāgabhyavadadacyutam |
sarveṣāṃ balināṃ śreṣṭho jāto'yamiti bhārata || 1-114-10||
MHB 1-114-11
इदमत्यद्भुतं चासीज्जातमात्रे वृकोदरे ।
यदङ्कात्पतितो मातुः शिलां गात्रैरचूर्णयत् ॥ १-११४-११॥
idamatyadbhutaṃ cāsījjātamātre vṛkodare |
yadaṅkātpatito mātuḥ śilāṃ gātrairacūrṇayat || 1-114-11||
MHB 1-114-12
कुन्ती व्याघ्रभयोद्विग्ना सहसोत्पतिता किल ।
नान्वबुध्यत संसुप्तमुत्सङ्गे स्वे वृकोदरम् ॥ १-११४-१२॥
kuntī vyāghrabhayodvignā sahasotpatitā kila |
nānvabudhyata saṃsuptamutsaṅge sve vṛkodaram || 1-114-12||
MHB 1-114-13
ततः स वज्रसंघातः कुमारोऽभ्यपतद्गिरौ ।
पतता तेन शतधा शिला गात्रैर्विचूर्णिता ।
तां शिलां चूर्णितां दृष्ट्वा पाण्डुर्विस्मयमागमत् ॥ १-११४-१३॥
tataḥ sa vajrasaṃghātaḥ kumāro'bhyapatadgirau |
patatā tena śatadhā śilā gātrairvicūrṇitā |
tāṃ śilāṃ cūrṇitāṃ dṛṣṭvā pāṇḍurvismayamāgamat || 1-114-13||
MHB 1-114-14
यस्मिन्नहनि भीमस्तु जज्ञे भरतसत्तम ।
दुर्योधनोऽपि तत्रैव प्रजज्ञे वसुधाधिप ॥ १-११४-१४॥
yasminnahani bhīmastu jajñe bharatasattama |
duryodhano'pi tatraiva prajajñe vasudhādhipa || 1-114-14||
MHB 1-114-15
जाते वृकोदरे पाण्डुरिदं भूयोऽन्वचिन्तयत् ।
कथं नु मे वरः पुत्रो लोकश्रेष्ठो भवेदिति ॥ १-११४-१५॥
jāte vṛkodare pāṇḍuridaṃ bhūyo'nvacintayat |
kathaṃ nu me varaḥ putro lokaśreṣṭho bhavediti || 1-114-15||
MHB 1-114-16
दैवे पुरुषकारे च लोकोऽयं हि प्रतिष्ठितः ।
तत्र दैवं तु विधिना कालयुक्तेन लभ्यते ॥ १-११४-१६॥
daive puruṣakāre ca loko'yaṃ hi pratiṣṭhitaḥ |
tatra daivaṃ tu vidhinā kālayuktena labhyate || 1-114-16||
MHB 1-114-17
इन्द्रो हि राजा देवानां प्रधान इति नः श्रुतम् ।
अप्रमेयबलोत्साहो वीर्यवानमितद्युतिः ॥ १-११४-१७॥
indro hi rājā devānāṃ pradhāna iti naḥ śrutam |
aprameyabalotsāho vīryavānamitadyutiḥ || 1-114-17||
MHB 1-114-18
तं तोषयित्वा तपसा पुत्रं लप्स्ये महाबलम् ।
यं दास्यति स मे पुत्रं स वरीयान्भविष्यति ।
कर्मणा मनसा वाचा तस्मात्तप्स्ये महत्तपः ॥ १-११४-१८॥
taṃ toṣayitvā tapasā putraṃ lapsye mahābalam |
yaṃ dāsyati sa me putraṃ sa varīyānbhaviṣyati |
karmaṇā manasā vācā tasmāttapsye mahattapaḥ || 1-114-18||
MHB 1-114-19
ततः पाण्डुर्महातेजा मन्त्रयित्वा महर्षिभिः ।
दिदेश कुन्त्याः कौरव्यो व्रतं सांवत्सरं शुभम् ॥ १-११४-१९॥
tataḥ pāṇḍurmahātejā mantrayitvā maharṣibhiḥ |
dideśa kuntyāḥ kauravyo vrataṃ sāṃvatsaraṃ śubham || 1-114-19||
MHB 1-114-20
आत्मना च महाबाहुरेकपादस्थितोऽभवत् ।
उग्रं स तप आतस्थे परमेण समाधिना ॥ १-११४-२०॥
ātmanā ca mahābāhurekapādasthito'bhavat |
ugraṃ sa tapa ātasthe parameṇa samādhinā || 1-114-20||
MHB 1-114-21
आरिराधयिषुर्देवं त्रिदशानां तमीश्वरम् ।
सूर्येण सह धर्मात्मा पर्यवर्तत भारत ॥ १-११४-२१॥
ārirādhayiṣurdevaṃ tridaśānāṃ tamīśvaram |
sūryeṇa saha dharmātmā paryavartata bhārata || 1-114-21||
MHB 1-114-22
तं तु कालेन महता वासवः प्रत्यभाषत ।
पुत्रं तव प्रदास्यामि त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ १-११४-२२॥
taṃ tu kālena mahatā vāsavaḥ pratyabhāṣata |
putraṃ tava pradāsyāmi triṣu lokeṣu viśrutam || 1-114-22||
MHB 1-114-23
देवानां ब्राह्मणानां च सुहृदां चार्थसाधकम् ।
सुतं तेऽग्र्यं प्रदास्यामि सर्वामित्रविनाशनम् ॥ १-११४-२३॥
devānāṃ brāhmaṇānāṃ ca suhṛdāṃ cārthasādhakam |
sutaṃ te'gryaṃ pradāsyāmi sarvāmitravināśanam || 1-114-23||
MHB 1-114-24
इत्युक्तः कौरवो राजा वासवेन महात्मना ।
उवाच कुन्तीं धर्मात्मा देवराजवचः स्मरन् ॥ १-११४-२४॥
ityuktaḥ kauravo rājā vāsavena mahātmanā |
uvāca kuntīṃ dharmātmā devarājavacaḥ smaran || 1-114-24||
MHB 1-114-25
नीतिमन्तं महात्मानमादित्यसमतेजसम् ।
दुराधर्षं क्रियावन्तमतीवाद्भुतदर्शनम् ॥ १-११४-२५॥
nītimantaṃ mahātmānamādityasamatejasam |
durādharṣaṃ kriyāvantamatīvādbhutadarśanam || 1-114-25||
MHB 1-114-26
पुत्रं जनय सुश्रोणि धाम क्षत्रियतेजसाम् ।
लब्धः प्रसादो देवेन्द्रात्तमाह्वय शुचिस्मिते ॥ १-११४-२६॥
putraṃ janaya suśroṇi dhāma kṣatriyatejasām |
labdhaḥ prasādo devendrāttamāhvaya śucismite || 1-114-26||
MHB 1-114-27
एवमुक्ता ततः शक्रमाजुहाव यशस्विनी ।
अथाजगाम देवेन्द्रो जनयामास चार्जुनम् ॥ १-११४-२७॥
evamuktā tataḥ śakramājuhāva yaśasvinī |
athājagāma devendro janayāmāsa cārjunam || 1-114-27||
MHB 1-114-28
जातमात्रे कुमारे तु वागुवाचाशरीरिणी ।
महागम्भीरनिर्घोषा नभो नादयती तदा ॥ १-११४-२८॥
jātamātre kumāre tu vāguvācāśarīriṇī |
mahāgambhīranirghoṣā nabho nādayatī tadā || 1-114-28||
MHB 1-114-29
कार्तवीर्यसमः कुन्ति शिबितुल्यपराक्रमः ।
एष शक्र इवाजेयो यशस्ते प्रथयिष्यति ॥ १-११४-२९॥
kārtavīryasamaḥ kunti śibitulyaparākramaḥ |
eṣa śakra ivājeyo yaśaste prathayiṣyati || 1-114-29||
MHB 1-114-30
अदित्या विष्णुना प्रीतिर्यथाभूदभिवर्धिता ।
तथा विष्णुसमः प्रीतिं वर्धयिष्यति तेऽर्जुनः ॥ १-११४-३०॥
adityā viṣṇunā prītiryathābhūdabhivardhitā |
tathā viṣṇusamaḥ prītiṃ vardhayiṣyati te'rjunaḥ || 1-114-30||
MHB 1-114-31
एष मद्रान्वशे कृत्वा कुरूंश्च सह केकयैः ।
चेदिकाशिकरूषांश्च कुरुलक्ष्म सुधास्यति ॥ १-११४-३१॥
eṣa madrānvaśe kṛtvā kurūṃśca saha kekayaiḥ |
cedikāśikarūṣāṃśca kurulakṣma sudhāsyati || 1-114-31||
MHB 1-114-32
एतस्य भुजवीर्येण खाण्डवे हव्यवाहनः ।
मेदसा सर्वभूतानां तृप्तिं यास्यति वै पराम् ॥ १-११४-३२॥
etasya bhujavīryeṇa khāṇḍave havyavāhanaḥ |
medasā sarvabhūtānāṃ tṛptiṃ yāsyati vai parām || 1-114-32||
MHB 1-114-33
ग्रामणीश्च महीपालानेष जित्वा महाबलः ।
भ्रातृभिः सहितो वीरस्त्रीन्मेधानाहरिष्यति ॥ १-११४-३३॥
grāmaṇīśca mahīpālāneṣa jitvā mahābalaḥ |
bhrātṛbhiḥ sahito vīrastrīnmedhānāhariṣyati || 1-114-33||
MHB 1-114-34
जामदग्न्यसमः कुन्ति विष्णुतुल्यपराक्रमः ।
एष वीर्यवतां श्रेष्ठो भविष्यत्यपराजितः ॥ १-११४-३४॥
jāmadagnyasamaḥ kunti viṣṇutulyaparākramaḥ |
eṣa vīryavatāṃ śreṣṭho bhaviṣyatyaparājitaḥ || 1-114-34||
MHB 1-114-35
तथा दिव्यानि चास्त्राणि निखिलान्याहरिष्यति ।
विप्रनष्टां श्रियं चायमाहर्ता पुरुषर्षभः ॥ १-११४-३५॥
tathā divyāni cāstrāṇi nikhilānyāhariṣyati |
vipranaṣṭāṃ śriyaṃ cāyamāhartā puruṣarṣabhaḥ || 1-114-35||
MHB 1-114-36
एतामत्यद्भुतां वाचं कुन्तीपुत्रस्य सूतके ।
उक्तवान्वायुराकाशे कुन्ती शुश्राव चास्य ताम् ॥ १-११४-३६॥
etāmatyadbhutāṃ vācaṃ kuntīputrasya sūtake |
uktavānvāyurākāśe kuntī śuśrāva cāsya tām || 1-114-36||
MHB 1-114-37
वाचमुच्चारितामुच्चैस्तां निशम्य तपस्विनाम् ।
बभूव परमो हर्षः शतशृङ्गनिवासिनाम् ॥ १-११४-३७॥
vācamuccāritāmuccaistāṃ niśamya tapasvinām |
babhūva paramo harṣaḥ śataśṛṅganivāsinām || 1-114-37||
MHB 1-114-38
तथा देवऋषीणां च सेन्द्राणां च दिवौकसाम् ।
आकाशे दुन्दुभीनां च बभूव तुमुलः स्वनः ॥ १-११४-३८॥
tathā devaṛṣīṇāṃ ca sendrāṇāṃ ca divaukasām |
ākāśe dundubhīnāṃ ca babhūva tumulaḥ svanaḥ || 1-114-38||
MHB 1-114-39
उदतिष्ठन्महाघोषः पुष्पवृष्टिभिरावृतः ।
समवेत्य च देवानां गणाः पार्थमपूजयन् ॥ १-११४-३९॥
udatiṣṭhanmahāghoṣaḥ puṣpavṛṣṭibhirāvṛtaḥ |
samavetya ca devānāṃ gaṇāḥ pārthamapūjayan || 1-114-39||
MHB 1-114-40
काद्रवेया वैनतेया गन्धर्वाप्सरसस्तथा ।
प्रजानां पतयः सर्वे सप्त चैव महर्षयः ॥ १-११४-४०॥
kādraveyā vainateyā gandharvāpsarasastathā |
prajānāṃ patayaḥ sarve sapta caiva maharṣayaḥ || 1-114-40||
MHB 1-114-41
भरद्वाजः कश्यपो गौतमश्च विश्वामित्रो जमदग्निर्वसिष्ठः ।
यश्चोदितो भास्करेऽभूत्प्रनष्टे सोऽप्यत्रात्रिर्भगवानाजगाम ॥ १-११४-४१॥
bharadvājaḥ kaśyapo gautamaśca viśvāmitro jamadagnirvasiṣṭhaḥ |
yaścodito bhāskare'bhūtpranaṣṭe so'pyatrātrirbhagavānājagāma || 1-114-41||
MHB 1-114-42
मरीचिरङ्गिराश्चैव पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
दक्षः प्रजापतिश्चैव गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥ १-११४-४२॥
marīciraṅgirāścaiva pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
dakṣaḥ prajāpatiścaiva gandharvāpsarasastathā || 1-114-42||
MHB 1-114-43
दिव्यमाल्याम्बरधराः सर्वालंकारभूषिताः ।
उपगायन्ति बीभत्सुमुपनृत्यन्ति चाप्सराः ।
गन्धर्वैः सहितः श्रीमान्प्रागायत च तुम्बुरुः ॥ १-११४-४३॥
divyamālyāmbaradharāḥ sarvālaṃkārabhūṣitāḥ |
upagāyanti bībhatsumupanṛtyanti cāpsarāḥ |
gandharvaiḥ sahitaḥ śrīmānprāgāyata ca tumburuḥ || 1-114-43||
MHB 1-114-44
भीमसेनोग्रसेनौ च ऊर्णायुरनघस्तथा ।
गोपतिर्धृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्चाश्च सप्तमः ॥ १-११४-४४॥
bhīmasenograsenau ca ūrṇāyuranaghastathā |
gopatirdhṛtarāṣṭraśca sūryavarcāśca saptamaḥ || 1-114-44||
MHB 1-114-45
युगपस्तृणपः कार्ष्णिर्नन्दिश्चित्ररथस्तथा ।
त्रयोदशः शालिशिराः पर्जन्यश्च चतुर्दशः ॥ १-११४-४५॥
yugapastṛṇapaḥ kārṣṇirnandiścitrarathastathā |
trayodaśaḥ śāliśirāḥ parjanyaśca caturdaśaḥ || 1-114-45||
MHB 1-114-46
कलिः पञ्चदशश्चात्र नारदश्चैव षोडशः ।
सद्वा बृहद्वा बृहकः करालश्च महायशाः ॥ १-११४-४६॥
kaliḥ pañcadaśaścātra nāradaścaiva ṣoḍaśaḥ |
sadvā bṛhadvā bṛhakaḥ karālaśca mahāyaśāḥ || 1-114-46||
MHB 1-114-47
ब्रह्मचारी बहुगुणः सुपर्णश्चेति विश्रुतः ।
विश्वावसुर्भुमन्युश्च सुचन्द्रो दशमस्तथा ॥ १-११४-४७॥
brahmacārī bahuguṇaḥ suparṇaśceti viśrutaḥ |
viśvāvasurbhumanyuśca sucandro daśamastathā || 1-114-47||
MHB 1-114-48
गीतमाधुर्यसंपन्नौ विख्यातौ च हहाहुहू ।
इत्येते देवगन्धर्वा जगुस्तत्र नरर्षभम् ॥ १-११४-४८॥
gītamādhuryasaṃpannau vikhyātau ca hahāhuhū |
ityete devagandharvā jagustatra nararṣabham || 1-114-48||
MHB 1-114-49
तथैवाप्सरसो हृष्टाः सर्वालंकारभूषिताः ।
ननृतुर्वै महाभागा जगुश्चायतलोचनाः ॥ १-११४-४९॥
tathaivāpsaraso hṛṣṭāḥ sarvālaṃkārabhūṣitāḥ |
nanṛturvai mahābhāgā jaguścāyatalocanāḥ || 1-114-49||
MHB 1-114-50
अनूना चानवद्या च प्रियमुख्या गुणावरा ।
अद्रिका च तथा साची मिश्रकेशी अलम्बुसा ॥ १-११४-५०॥
anūnā cānavadyā ca priyamukhyā guṇāvarā |
adrikā ca tathā sācī miśrakeśī alambusā || 1-114-50||
MHB 1-114-51
मरीचिः शिचुका चैव विद्युत्पर्णा तिलोत्तमा ।
अग्निका लक्षणा क्षेमा देवी रम्भा मनोरमा ॥ १-११४-५१॥
marīciḥ śicukā caiva vidyutparṇā tilottamā |
agnikā lakṣaṇā kṣemā devī rambhā manoramā || 1-114-51||
MHB 1-114-52
असिता च सुबाहुश्च सुप्रिया सुवपुस्तथा ।
पुण्डरीका सुगन्धा च सुरथा च प्रमाथिनी ॥ १-११४-५२॥
asitā ca subāhuśca supriyā suvapustathā |
puṇḍarīkā sugandhā ca surathā ca pramāthinī || 1-114-52||
MHB 1-114-53
काम्या शारद्वती चैव ननृतुस्तत्र संघशः ।
मेनका सहजन्या च पर्णिका पुञ्जिकस्थला ॥ १-११४-५३॥
kāmyā śāradvatī caiva nanṛtustatra saṃghaśaḥ |
menakā sahajanyā ca parṇikā puñjikasthalā || 1-114-53||
MHB 1-114-54
क्रतुस्थला घृताची च विश्वाची पूर्वचित्त्यपि ।
उम्लोचेत्यभिविख्याता प्रम्लोचेति च ता दश ।
उर्वश्येकादशीत्येता जगुरायतलोचनाः ॥ १-११४-५४॥
kratusthalā ghṛtācī ca viśvācī pūrvacittyapi |
umlocetyabhivikhyātā pramloceti ca tā daśa |
urvaśyekādaśītyetā jagurāyatalocanāḥ || 1-114-54||
MHB 1-114-55
धातार्यमा च मित्रश्च वरुणोंऽशो भगस्तथा ।
इन्द्रो विवस्वान्पूषा च त्वष्टा च सविता तथा ॥ १-११४-५५॥
dhātāryamā ca mitraśca varuṇoṃ'śo bhagastathā |
indro vivasvānpūṣā ca tvaṣṭā ca savitā tathā || 1-114-55||
MHB 1-114-56
पर्जन्यश्चैव विष्णुश्च आदित्याः पावकार्चिषः ।
महिमानं पाण्डवस्य वर्धयन्तोऽम्बरे स्थिताः ॥ १-११४-५६॥
parjanyaścaiva viṣṇuśca ādityāḥ pāvakārciṣaḥ |
mahimānaṃ pāṇḍavasya vardhayanto'mbare sthitāḥ || 1-114-56||
MHB 1-114-57
मृगव्याधश्च शर्वश्च निरृतिश्च महायशाः ।
अजैकपादहिर्बुध्न्यः पिनाकी च परंतपः ॥ १-११४-५७॥
mṛgavyādhaśca śarvaśca nirṛtiśca mahāyaśāḥ |
ajaikapādahirbudhnyaḥ pinākī ca paraṃtapaḥ || 1-114-57||
MHB 1-114-58
दहनोऽथेश्वरश्चैव कपाली च विशां पते ।
स्थाणुर्भवश्च भगवान्रुद्रास्तत्रावतस्थिरे ॥ १-११४-५८॥
dahano'theśvaraścaiva kapālī ca viśāṃ pate |
sthāṇurbhavaśca bhagavānrudrāstatrāvatasthire || 1-114-58||
MHB 1-114-59
अश्विनौ वसवश्चाष्टौ मरुतश्च महाबलाः ।
विश्वेदेवास्तथा साध्यास्तत्रासन्परिसंस्थिताः ॥ १-११४-५९॥
aśvinau vasavaścāṣṭau marutaśca mahābalāḥ |
viśvedevāstathā sādhyāstatrāsanparisaṃsthitāḥ || 1-114-59||
MHB 1-114-60
कर्कोटकोऽथ शेषश्च वासुकिश्च भुजंगमः ।
कच्छपश्चापकुण्डश्च तक्षकश्च महोरगः ॥ १-११४-६०॥
karkoṭako'tha śeṣaśca vāsukiśca bhujaṃgamaḥ |
kacchapaścāpakuṇḍaśca takṣakaśca mahoragaḥ || 1-114-60||
MHB 1-114-61
आययुस्तेजसा युक्ता महाक्रोधा महाबलाः ।
एते चान्ये च बहवस्तत्र नागा व्यवस्थिताः ॥ १-११४-६१॥
āyayustejasā yuktā mahākrodhā mahābalāḥ |
ete cānye ca bahavastatra nāgā vyavasthitāḥ || 1-114-61||
MHB 1-114-62
तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च गरुडश्चासितध्वजः ।
अरुणश्चारुणिश्चैव वैनतेया व्यवस्थिताः ॥ १-११४-६२॥
tārkṣyaścāriṣṭanemiśca garuḍaścāsitadhvajaḥ |
aruṇaścāruṇiścaiva vainateyā vyavasthitāḥ || 1-114-62||
MHB 1-114-63
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं विस्मिता मुनिसत्तमाः ।
अधिकां स्म ततो वृत्तिमवर्तन्पाण्डवान्प्रति ॥ १-११४-६३॥
taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ vismitā munisattamāḥ |
adhikāṃ sma tato vṛttimavartanpāṇḍavānprati || 1-114-63||
MHB 1-114-64
पाण्डुस्तु पुनरेवैनां पुत्रलोभान्महायशाः ।
प्राहिणोद्दर्शनीयाङ्गीं कुन्ती त्वेनमथाब्रवीत् ॥ १-११४-६४॥
pāṇḍustu punarevaināṃ putralobhānmahāyaśāḥ |
prāhiṇoddarśanīyāṅgīṃ kuntī tvenamathābravīt || 1-114-64||
MHB 1-114-65
नातश्चतुर्थं प्रसवमापत्स्वपि वदन्त्युत ।
अतः परं चारिणी स्यात्पञ्चमे बन्धकी भवेत् ॥ १-११४-६५॥
nātaścaturthaṃ prasavamāpatsvapi vadantyuta |
ataḥ paraṃ cāriṇī syātpañcame bandhakī bhavet || 1-114-65||
MHB 1-114-66
स त्वं विद्वन्धर्ममिमं बुद्धिगम्यं कथं नु माम् ।
अपत्यार्थं समुत्क्रम्य प्रमादादिव भाषसे ॥ १-११४-६६॥
sa tvaṃ vidvandharmamimaṃ buddhigamyaṃ kathaṃ nu mām |
apatyārthaṃ samutkramya pramādādiva bhāṣase || 1-114-66||
Adhyaya: 115/225 (28)
MHB 1-115-1
वैशंपायन उवाच ।
कुन्तीपुत्रेषु जातेषु धृतराष्ट्रात्मजेषु च ।
मद्रराजसुता पाण्डुं रहो वचनमब्रवीत् ॥ १-११५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kuntīputreṣu jāteṣu dhṛtarāṣṭrātmajeṣu ca |
madrarājasutā pāṇḍuṃ raho vacanamabravīt || 1-115-1||
MHB 1-115-2
न मेऽस्ति त्वयि संतापो विगुणेऽपि परंतप ।
नावरत्वे वरार्हायाः स्थित्वा चानघ नित्यदा ॥ १-११५-२॥
na me'sti tvayi saṃtāpo viguṇe'pi paraṃtapa |
nāvaratve varārhāyāḥ sthitvā cānagha nityadā || 1-115-2||
MHB 1-115-3
गान्धार्याश्चैव नृपते जातं पुत्रशतं तथा ।
श्रुत्वा न मे तथा दुःखमभवत्कुरुनन्दन ॥ १-११५-३॥
gāndhāryāścaiva nṛpate jātaṃ putraśataṃ tathā |
śrutvā na me tathā duḥkhamabhavatkurunandana || 1-115-3||
MHB 1-115-4
इदं तु मे महद्दुःखं तुल्यतायामपुत्रता ।
दिष्ट्या त्विदानीं भर्तुर्मे कुन्त्यामप्यस्ति संततिः ॥ १-११५-४॥
idaṃ tu me mahadduḥkhaṃ tulyatāyāmaputratā |
diṣṭyā tvidānīṃ bharturme kuntyāmapyasti saṃtatiḥ || 1-115-4||
MHB 1-115-5
यदि त्वपत्यसंतानं कुन्तिराजसुता मयि ।
कुर्यादनुग्रहो मे स्यात्तव चापि हितं भवेत् ॥ १-११५-५॥
yadi tvapatyasaṃtānaṃ kuntirājasutā mayi |
kuryādanugraho me syāttava cāpi hitaṃ bhavet || 1-115-5||
MHB 1-115-6
स्तम्भो हि मे सपत्नीत्वाद्वक्तुं कुन्तिसुतां प्रति ।
यदि तु त्वं प्रसन्नो मे स्वयमेनां प्रचोदय ॥ १-११५-६॥
stambho hi me sapatnītvādvaktuṃ kuntisutāṃ prati |
yadi tu tvaṃ prasanno me svayamenāṃ pracodaya || 1-115-6||
MHB 1-115-7
पाण्डुरुवाच ।
ममाप्येष सदा माद्रि हृद्यर्थः परिवर्तते ।
न तु त्वां प्रसहे वक्तुमिष्टानिष्टविवक्षया ॥ १-११५-७॥
pāṇḍuruvāca |
mamāpyeṣa sadā mādri hṛdyarthaḥ parivartate |
na tu tvāṃ prasahe vaktumiṣṭāniṣṭavivakṣayā || 1-115-7||
MHB 1-115-8
तव त्विदं मतं ज्ञात्वा प्रयतिष्याम्यतः परम् ।
मन्ये ध्रुवं मयोक्ता सा वचो मे प्रतिपत्स्यते ॥ १-११५-८॥
tava tvidaṃ mataṃ jñātvā prayatiṣyāmyataḥ param |
manye dhruvaṃ mayoktā sā vaco me pratipatsyate || 1-115-8||
MHB 1-115-9
वैशंपायन उवाच ।
ततः कुन्तीं पुनः पाण्डुर्विविक्त इदमब्रवीत् ।
कुलस्य मम संतानं लोकस्य च कुरु प्रियम् ॥ १-११५-९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ kuntīṃ punaḥ pāṇḍurvivikta idamabravīt |
kulasya mama saṃtānaṃ lokasya ca kuru priyam || 1-115-9||
MHB 1-115-10
मम चापिण्डनाशाय पूर्वेषामपि चात्मनः ।
मत्प्रियार्थं च कल्याणि कुरु कल्याणमुत्तमम् ॥ १-११५-१०॥
mama cāpiṇḍanāśāya pūrveṣāmapi cātmanaḥ |
matpriyārthaṃ ca kalyāṇi kuru kalyāṇamuttamam || 1-115-10||
MHB 1-115-11
यशसोऽर्थाय चैव त्वं कुरु कर्म सुदुष्करम् ।
प्राप्याधिपत्यमिन्द्रेण यज्ञैरिष्टं यशोर्थिना ॥ १-११५-११॥
yaśaso'rthāya caiva tvaṃ kuru karma suduṣkaram |
prāpyādhipatyamindreṇa yajñairiṣṭaṃ yaśorthinā || 1-115-11||
MHB 1-115-12
तथा मन्त्रविदो विप्रास्तपस्तप्त्वा सुदुष्करम् ।
गुरूनभ्युपगच्छन्ति यशसोऽर्थाय भामिनि ॥ १-११५-१२॥
tathā mantravido viprāstapastaptvā suduṣkaram |
gurūnabhyupagacchanti yaśaso'rthāya bhāmini || 1-115-12||
MHB 1-115-13
तथा राजर्षयः सर्वे ब्राह्मणाश्च तपोधनाः ।
चक्रुरुच्चावचं कर्म यशसोऽर्थाय दुष्करम् ॥ १-११५-१३॥
tathā rājarṣayaḥ sarve brāhmaṇāśca tapodhanāḥ |
cakruruccāvacaṃ karma yaśaso'rthāya duṣkaram || 1-115-13||
MHB 1-115-14
सा त्वं माद्रीं प्लवेनेव तारयेमामनिन्दिते ।
अपत्यसंविभागेन परां कीर्तिमवाप्नुहि ॥ १-११५-१४॥
sā tvaṃ mādrīṃ plaveneva tārayemāmanindite |
apatyasaṃvibhāgena parāṃ kīrtimavāpnuhi || 1-115-14||
MHB 1-115-15
एवमुक्ताब्रवीन्माद्रीं सकृच्चिन्तय दैवतम् ।
तस्मात्ते भवितापत्यमनुरूपमसंशयम् ॥ १-११५-१५॥
evamuktābravīnmādrīṃ sakṛccintaya daivatam |
tasmātte bhavitāpatyamanurūpamasaṃśayam || 1-115-15||
MHB 1-115-16
ततो माद्री विचार्यैव जगाम मनसाश्विनौ ।
तावागम्य सुतौ तस्यां जनयामासतुर्यमौ ॥ १-११५-१६॥
tato mādrī vicāryaiva jagāma manasāśvinau |
tāvāgamya sutau tasyāṃ janayāmāsaturyamau || 1-115-16||
MHB 1-115-17
नकुलं सहदेवं च रूपेणाप्रतिमौ भुवि ।
तथैव तावपि यमौ वागुवाचाशरीरिणी ॥ १-११५-१७॥
nakulaṃ sahadevaṃ ca rūpeṇāpratimau bhuvi |
tathaiva tāvapi yamau vāguvācāśarīriṇī || 1-115-17||
MHB 1-115-18
रूपसत्त्वगुणोपेतावेतावन्याञ्जनानति ।
भासतस्तेजसात्यर्थं रूपद्रविणसंपदा ॥ १-११५-१८॥
rūpasattvaguṇopetāvetāvanyāñjanānati |
bhāsatastejasātyarthaṃ rūpadraviṇasaṃpadā || 1-115-18||
MHB 1-115-19
नामानि चक्रिरे तेषां शतशृङ्गनिवासिनः ।
भक्त्या च कर्मणा चैव तथाशीर्भिर्विशां पते ॥ १-११५-१९॥
nāmāni cakrire teṣāṃ śataśṛṅganivāsinaḥ |
bhaktyā ca karmaṇā caiva tathāśīrbhirviśāṃ pate || 1-115-19||
MHB 1-115-20
ज्येष्ठं युधिष्ठिरेत्याहुर्भीमसेनेति मध्यमम् ।
अर्जुनेति तृतीयं च कुन्तीपुत्रानकल्पयन् ॥ १-११५-२०॥
jyeṣṭhaṃ yudhiṣṭhiretyāhurbhīmaseneti madhyamam |
arjuneti tṛtīyaṃ ca kuntīputrānakalpayan || 1-115-20||
MHB 1-115-21
पूर्वजं नकुलेत्येवं सहदेवेति चापरम् ।
माद्रीपुत्रावकथयंस्ते विप्राः प्रीतमानसाः ।
अनुसंवत्सरं जाता अपि ते कुरुसत्तमाः ॥ १-११५-२१॥
pūrvajaṃ nakuletyevaṃ sahadeveti cāparam |
mādrīputrāvakathayaṃste viprāḥ prītamānasāḥ |
anusaṃvatsaraṃ jātā api te kurusattamāḥ || 1-115-21||
MHB 1-115-22
कुन्तीमथ पुनः पाण्डुर्माद्र्यर्थे समचोदयत् ।
तमुवाच पृथा राजन्रहस्युक्ता सती सदा ॥ १-११५-२२॥
kuntīmatha punaḥ pāṇḍurmādryarthe samacodayat |
tamuvāca pṛthā rājanrahasyuktā satī sadā || 1-115-22||
MHB 1-115-23
उक्ता सकृद्द्वन्द्वमेषा लेभे तेनास्मि वञ्चिता ।
बिभेम्यस्याः परिभवान्नारीणां गतिरीदृशी ॥ १-११५-२३॥
uktā sakṛddvandvameṣā lebhe tenāsmi vañcitā |
bibhemyasyāḥ paribhavānnārīṇāṃ gatirīdṛśī || 1-115-23||
MHB 1-115-24
नाज्ञासिषमहं मूढा द्वन्द्वाह्वाने फलद्वयम् ।
तस्मान्नाहं नियोक्तव्या त्वयैषोऽस्तु वरो मम ॥ १-११५-२४॥
nājñāsiṣamahaṃ mūḍhā dvandvāhvāne phaladvayam |
tasmānnāhaṃ niyoktavyā tvayaiṣo'stu varo mama || 1-115-24||
MHB 1-115-25
एवं पाण्डोः सुताः पञ्च देवदत्ता महाबलाः ।
संभूताः कीर्तिमन्तस्ते कुरुवंशविवर्धनाः ॥ १-११५-२५॥
evaṃ pāṇḍoḥ sutāḥ pañca devadattā mahābalāḥ |
saṃbhūtāḥ kīrtimantaste kuruvaṃśavivardhanāḥ || 1-115-25||
MHB 1-115-26
शुभलक्षणसंपन्नाः सोमवत्प्रियदर्शनाः ।
सिंहदर्पा महेष्वासाः सिंहविक्रान्तगामिनः ।
सिंहग्रीवा मनुष्येन्द्रा ववृधुर्देवविक्रमाः ॥ १-११५-२६॥
śubhalakṣaṇasaṃpannāḥ somavatpriyadarśanāḥ |
siṃhadarpā maheṣvāsāḥ siṃhavikrāntagāminaḥ |
siṃhagrīvā manuṣyendrā vavṛdhurdevavikramāḥ || 1-115-26||
MHB 1-115-27
विवर्धमानास्ते तत्र पुण्ये हैमवते गिरौ ।
विस्मयं जनयामासुर्महर्षीणां समेयुषाम् ॥ १-११५-२७॥
vivardhamānāste tatra puṇye haimavate girau |
vismayaṃ janayāmāsurmaharṣīṇāṃ sameyuṣām || 1-115-27||
MHB 1-115-28
ते च पञ्च शतं चैव कुरुवंशविवर्धनाः ।
सर्वे ववृधुरल्पेन कालेनाप्स्विव नीरजाः ॥ १-११५-२८॥
te ca pañca śataṃ caiva kuruvaṃśavivardhanāḥ |
sarve vavṛdhuralpena kālenāpsviva nīrajāḥ || 1-115-28||
Adhyaya: 116/225 (31)
MHB 1-116-1
वैशंपायन उवाच ।
दर्शनीयांस्ततः पुत्रान्पाण्डुः पञ्च महावने ।
तान्पश्यन्पर्वते रेमे स्वबाहुबलपालितान् ॥ १-११६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
darśanīyāṃstataḥ putrānpāṇḍuḥ pañca mahāvane |
tānpaśyanparvate reme svabāhubalapālitān || 1-116-1||
MHB 1-116-2
सुपुष्पितवने काले कदाचिन्मधुमाधवे ।
भूतसंमोहने राजा सभार्यो व्यचरद्वनम् ॥ १-११६-२॥
supuṣpitavane kāle kadācinmadhumādhave |
bhūtasaṃmohane rājā sabhāryo vyacaradvanam || 1-116-2||
MHB 1-116-3
पलाशैस्तिलकैश्चूतैश्चम्पकैः पारिभद्रकैः ।
अन्यैश्च बहुभिर्वृक्षैः फलपुष्पसमृद्धिभिः ॥ १-११६-३॥
palāśaistilakaiścūtaiścampakaiḥ pāribhadrakaiḥ |
anyaiśca bahubhirvṛkṣaiḥ phalapuṣpasamṛddhibhiḥ || 1-116-3||
MHB 1-116-4
जलस्थानैश्च विविधैः पद्मिनीभिश्च शोभितम् ।
पाण्डोर्वनं तु संप्रेक्ष्य प्रजज्ञे हृदि मन्मथः ॥ १-११६-४॥
jalasthānaiśca vividhaiḥ padminībhiśca śobhitam |
pāṇḍorvanaṃ tu saṃprekṣya prajajñe hṛdi manmathaḥ || 1-116-4||
MHB 1-116-5
प्रहृष्टमनसं तत्र विहरन्तं यथामरम् ।
तं माद्र्यनुजगामैका वसनं बिभ्रती शुभम् ॥ १-११६-५॥
prahṛṣṭamanasaṃ tatra viharantaṃ yathāmaram |
taṃ mādryanujagāmaikā vasanaṃ bibhratī śubham || 1-116-5||
MHB 1-116-6
समीक्षमाणः स तु तां वयःस्थां तनुवाससम् ।
तस्य कामः प्रववृधे गहनेऽग्निरिवोत्थितः ॥ १-११६-६॥
samīkṣamāṇaḥ sa tu tāṃ vayaḥsthāṃ tanuvāsasam |
tasya kāmaḥ pravavṛdhe gahane'gnirivotthitaḥ || 1-116-6||
MHB 1-116-7
रहस्यात्मसमां दृष्ट्वा राजा राजीवलोचनाम् ।
न शशाक नियन्तुं तं कामं कामबलात्कृतः ॥ १-११६-७॥
rahasyātmasamāṃ dṛṣṭvā rājā rājīvalocanām |
na śaśāka niyantuṃ taṃ kāmaṃ kāmabalātkṛtaḥ || 1-116-7||
MHB 1-116-8
तत एनां बलाद्राजा निजग्राह रहोगताम् ।
वार्यमाणस्तया देव्या विस्फुरन्त्या यथाबलम् ॥ १-११६-८॥
tata enāṃ balādrājā nijagrāha rahogatām |
vāryamāṇastayā devyā visphurantyā yathābalam || 1-116-8||
MHB 1-116-9
स तु कामपरीतात्मा तं शापं नान्वबुध्यत ।
माद्रीं मैथुनधर्मेण गच्छमानो बलादिव ॥ १-११६-९॥
sa tu kāmaparītātmā taṃ śāpaṃ nānvabudhyata |
mādrīṃ maithunadharmeṇa gacchamāno balādiva || 1-116-9||
MHB 1-116-10
जीवितान्ताय कौरव्यो मन्मथस्य वशं गतः ।
शापजं भयमुत्सृज्य जगामैव बलात्प्रियाम् ॥ १-११६-१०॥
jīvitāntāya kauravyo manmathasya vaśaṃ gataḥ |
śāpajaṃ bhayamutsṛjya jagāmaiva balātpriyām || 1-116-10||
MHB 1-116-11
तस्य कामात्मनो बुद्धिः साक्षात्कालेन मोहिता ।
संप्रमथ्येन्द्रियग्रामं प्रनष्टा सह चेतसा ॥ १-११६-११॥
tasya kāmātmano buddhiḥ sākṣātkālena mohitā |
saṃpramathyendriyagrāmaṃ pranaṣṭā saha cetasā || 1-116-11||
MHB 1-116-12
स तया सह संगम्य भार्यया कुरुनन्दन ।
पाण्डुः परमधर्मात्मा युयुजे कालधर्मणा ॥ १-११६-१२॥
sa tayā saha saṃgamya bhāryayā kurunandana |
pāṇḍuḥ paramadharmātmā yuyuje kāladharmaṇā || 1-116-12||
MHB 1-116-13
ततो माद्री समालिङ्ग्य राजानं गतचेतसम् ।
मुमोच दुःखजं शब्दं पुनः पुनरतीव ह ॥ १-११६-१३॥
tato mādrī samāliṅgya rājānaṃ gatacetasam |
mumoca duḥkhajaṃ śabdaṃ punaḥ punaratīva ha || 1-116-13||
MHB 1-116-14
सह पुत्रैस्ततः कुन्ती माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
आजग्मुः सहितास्तत्र यत्र राजा तथागतः ॥ १-११६-१४॥
saha putraistataḥ kuntī mādrīputrau ca pāṇḍavau |
ājagmuḥ sahitāstatra yatra rājā tathāgataḥ || 1-116-14||
MHB 1-116-15
ततो माद्र्यब्रवीद्राजन्नार्ता कुन्तीमिदं वचः ।
एकैव त्वमिहागच्छ तिष्ठन्त्वत्रैव दारकाः ॥ १-११६-१५॥
tato mādryabravīdrājannārtā kuntīmidaṃ vacaḥ |
ekaiva tvamihāgaccha tiṣṭhantvatraiva dārakāḥ || 1-116-15||
MHB 1-116-16
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्यास्तत्रैवावार्य दारकान् ।
हताहमिति विक्रुश्य सहसोपजगाम ह ॥ १-११६-१६॥
tacchrutvā vacanaṃ tasyāstatraivāvārya dārakān |
hatāhamiti vikruśya sahasopajagāma ha || 1-116-16||
MHB 1-116-17
दृष्ट्वा पाण्डुं च माद्रीं च शयानौ धरणीतले ।
कुन्ती शोकपरीताङ्गी विललाप सुदुःखिता ॥ १-११६-१७॥
dṛṣṭvā pāṇḍuṃ ca mādrīṃ ca śayānau dharaṇītale |
kuntī śokaparītāṅgī vilalāpa suduḥkhitā || 1-116-17||
MHB 1-116-18
रक्ष्यमाणो मया नित्यं वीरः सततमात्मवान् ।
कथं त्वमभ्यतिक्रान्तः शापं जानन्वनौकसः ॥ १-११६-१८॥
rakṣyamāṇo mayā nityaṃ vīraḥ satatamātmavān |
kathaṃ tvamabhyatikrāntaḥ śāpaṃ jānanvanaukasaḥ || 1-116-18||
MHB 1-116-19
ननु नाम त्वया माद्रि रक्षितव्यो जनाधिपः ।
सा कथं लोभितवती विजने त्वं नराधिपम् ॥ १-११६-१९॥
nanu nāma tvayā mādri rakṣitavyo janādhipaḥ |
sā kathaṃ lobhitavatī vijane tvaṃ narādhipam || 1-116-19||
MHB 1-116-20
कथं दीनस्य सततं त्वामासाद्य रहोगताम् ।
तं विचिन्तयतः शापं प्रहर्षः समजायत ॥ १-११६-२०॥
kathaṃ dīnasya satataṃ tvāmāsādya rahogatām |
taṃ vicintayataḥ śāpaṃ praharṣaḥ samajāyata || 1-116-20||
MHB 1-116-21
धन्या त्वमसि बाह्लीकि मत्तो भाग्यतरा तथा ।
दृष्टवत्यसि यद्वक्त्रं प्रहृष्टस्य महीपतेः ॥ १-११६-२१॥
dhanyā tvamasi bāhlīki matto bhāgyatarā tathā |
dṛṣṭavatyasi yadvaktraṃ prahṛṣṭasya mahīpateḥ || 1-116-21||
MHB 1-116-22
माद्र्युवाच ।
विलोभ्यमानेन मया वार्यमाणेन चासकृत् ।
आत्मा न वारितोऽनेन सत्यं दिष्टं चिकीर्षुणा ॥ १-११६-२२॥
mādryuvāca |
vilobhyamānena mayā vāryamāṇena cāsakṛt |
ātmā na vārito'nena satyaṃ diṣṭaṃ cikīrṣuṇā || 1-116-22||
MHB 1-116-23
कुन्त्युवाच ।
अहं ज्येष्ठा धर्मपत्नी ज्येष्ठं धर्मफलं मम ।
अवश्यं भाविनो भावान्मा मां माद्रि निवर्तय ॥ १-११६-२३॥
kuntyuvāca |
ahaṃ jyeṣṭhā dharmapatnī jyeṣṭhaṃ dharmaphalaṃ mama |
avaśyaṃ bhāvino bhāvānmā māṃ mādri nivartaya || 1-116-23||
MHB 1-116-24
अन्वेष्यामीह भर्तारमहं प्रेतवशं गतम् ।
उत्तिष्ठ त्वं विसृज्यैनमिमान्रक्षस्व दारकान् ॥ १-११६-२४॥
anveṣyāmīha bhartāramahaṃ pretavaśaṃ gatam |
uttiṣṭha tvaṃ visṛjyainamimānrakṣasva dārakān || 1-116-24||
MHB 1-116-25
माद्र्युवाच ।
अहमेवानुयास्यामि भर्तारमपलायिनम् ।
न हि तृप्तास्मि कामानां तज्ज्येष्ठा अनुमन्यताम् ॥ १-११६-२५॥
mādryuvāca |
ahamevānuyāsyāmi bhartāramapalāyinam |
na hi tṛptāsmi kāmānāṃ tajjyeṣṭhā anumanyatām || 1-116-25||
MHB 1-116-26
मां चाभिगम्य क्षीणोऽयं कामाद्भरतसत्तमः ।
तमुच्छिन्द्यामस्य कामं कथं नु यमसादने ॥ १-११६-२६॥
māṃ cābhigamya kṣīṇo'yaṃ kāmādbharatasattamaḥ |
tamucchindyāmasya kāmaṃ kathaṃ nu yamasādane || 1-116-26||
MHB 1-116-27
न चाप्यहं वर्तयन्ती निर्विशेषं सुतेषु ते ।
वृत्तिमार्ये चरिष्यामि स्पृशेदेनस्तथा हि माम् ॥ १-११६-२७॥
na cāpyahaṃ vartayantī nirviśeṣaṃ suteṣu te |
vṛttimārye cariṣyāmi spṛśedenastathā hi mām || 1-116-27||
MHB 1-116-28
तस्मान्मे सुतयोः कुन्ति वर्तितव्यं स्वपुत्रवत् ।
मां हि कामयमानोऽयं राजा प्रेतवशं गतः ॥ १-११६-२८॥
tasmānme sutayoḥ kunti vartitavyaṃ svaputravat |
māṃ hi kāmayamāno'yaṃ rājā pretavaśaṃ gataḥ || 1-116-28||
MHB 1-116-29
राज्ञः शरीरेण सह ममापीदं कलेवरम् ।
दग्धव्यं सुप्रतिच्छन्नमेतदार्ये प्रियं कुरु ॥ १-११६-२९॥
rājñaḥ śarīreṇa saha mamāpīdaṃ kalevaram |
dagdhavyaṃ supraticchannametadārye priyaṃ kuru || 1-116-29||
MHB 1-116-30
दारकेष्वप्रमत्ता च भवेथाश्च हिता मम ।
अतोऽन्यन्न प्रपश्यामि संदेष्टव्यं हि किंचन ॥ १-११६-३०॥
dārakeṣvapramattā ca bhavethāśca hitā mama |
ato'nyanna prapaśyāmi saṃdeṣṭavyaṃ hi kiṃcana || 1-116-30||
MHB 1-116-31
वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्त्वा तं चिताग्निस्थं धर्मपत्नी नरर्षभम् ।
मद्रराजात्मजा तूर्णमन्वारोहद्यशस्विनी ॥ १-११६-३१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktvā taṃ citāgnisthaṃ dharmapatnī nararṣabham |
madrarājātmajā tūrṇamanvārohadyaśasvinī || 1-116-31||
Adhyaya: 117/225 (33)
MHB 1-117-1
वैशंपायन उवाच ।
पाण्डोरवभृथं कृत्वा देवकल्पा महर्षयः ।
ततो मन्त्रमकुर्वन्त ते समेत्य तपस्विनः ॥ १-११७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
pāṇḍoravabhṛthaṃ kṛtvā devakalpā maharṣayaḥ |
tato mantramakurvanta te sametya tapasvinaḥ || 1-117-1||
MHB 1-117-2
हित्वा राज्यं च राष्ट्रं च स महात्मा महातपाः ।
अस्मिन्स्थाने तपस्तप्तुं तापसाञ्शरणं गतः ॥ १-११७-२॥
hitvā rājyaṃ ca rāṣṭraṃ ca sa mahātmā mahātapāḥ |
asminsthāne tapastaptuṃ tāpasāñśaraṇaṃ gataḥ || 1-117-2||
MHB 1-117-3
स जातमात्रान्पुत्रांश्च दारांश्च भवतामिह ।
प्रदायोपनिधिं राजा पाण्डुः स्वर्गमितो गतः ॥ १-११७-३॥
sa jātamātrānputrāṃśca dārāṃśca bhavatāmiha |
pradāyopanidhiṃ rājā pāṇḍuḥ svargamito gataḥ || 1-117-3||
MHB 1-117-4
ते परस्परमामन्त्र्य सर्वभूतहिते रताः ।
पाण्डोः पुत्रान्पुरस्कृत्य नगरं नागसाह्वयम् ॥ १-११७-४॥
te parasparamāmantrya sarvabhūtahite ratāḥ |
pāṇḍoḥ putrānpuraskṛtya nagaraṃ nāgasāhvayam || 1-117-4||
MHB 1-117-5
उदारमनसः सिद्धा गमने चक्रिरे मनः ।
भीष्माय पाण्डवान्दातुं धृतराष्ट्राय चैव हि ॥ १-११७-५॥
udāramanasaḥ siddhā gamane cakrire manaḥ |
bhīṣmāya pāṇḍavāndātuṃ dhṛtarāṣṭrāya caiva hi || 1-117-5||
MHB 1-117-6
तस्मिन्नेव क्षणे सर्वे तानादाय प्रतस्थिरे ।
पाण्डोर्दारांश्च पुत्रांश्च शरीरं चैव तापसाः ॥ १-११७-६॥
tasminneva kṣaṇe sarve tānādāya pratasthire |
pāṇḍordārāṃśca putrāṃśca śarīraṃ caiva tāpasāḥ || 1-117-6||
MHB 1-117-7
सुखिनी सा पुरा भूत्वा सततं पुत्रवत्सला ।
प्रपन्ना दीर्घमध्वानं संक्षिप्तं तदमन्यत ॥ १-११७-७॥
sukhinī sā purā bhūtvā satataṃ putravatsalā |
prapannā dīrghamadhvānaṃ saṃkṣiptaṃ tadamanyata || 1-117-7||
MHB 1-117-8
सा नदीर्घेण कालेन संप्राप्ता कुरुजाङ्गलम् ।
वर्धमानपुरद्वारमाससाद यशस्विनी ॥ १-११७-८॥
sā nadīrgheṇa kālena saṃprāptā kurujāṅgalam |
vardhamānapuradvāramāsasāda yaśasvinī || 1-117-8||
MHB 1-117-9
तं चारणसहस्राणां मुनीनामागमं तदा ।
श्रुत्वा नागपुरे नॄणां विस्मयः समजायत ॥ १-११७-९॥
taṃ cāraṇasahasrāṇāṃ munīnāmāgamaṃ tadā |
śrutvā nāgapure nṝṇāṃ vismayaḥ samajāyata || 1-117-9||
MHB 1-117-10
मुहूर्तोदित आदित्ये सर्वे धर्मपुरस्कृताः ।
सदारास्तापसान्द्रष्टुं निर्ययुः पुरवासिनः ॥ १-११७-१०॥
muhūrtodita āditye sarve dharmapuraskṛtāḥ |
sadārāstāpasāndraṣṭuṃ niryayuḥ puravāsinaḥ || 1-117-10||
MHB 1-117-11
स्त्रीसंघाः क्षत्रसंघाश्च यानसंघान्समास्थिताः ।
ब्राह्मणैः सह निर्जग्मुर्ब्राह्मणानां च योषितः ॥ १-११७-११॥
strīsaṃghāḥ kṣatrasaṃghāśca yānasaṃghānsamāsthitāḥ |
brāhmaṇaiḥ saha nirjagmurbrāhmaṇānāṃ ca yoṣitaḥ || 1-117-11||
MHB 1-117-12
तथा विट्शूद्रसंघानां महान्व्यतिकरोऽभवत् ।
न कश्चिदकरोदीर्ष्यामभवन्धर्मबुद्धयः ॥ १-११७-१२॥
tathā viṭśūdrasaṃghānāṃ mahānvyatikaro'bhavat |
na kaścidakarodīrṣyāmabhavandharmabuddhayaḥ || 1-117-12||
MHB 1-117-13
तथा भीष्मः शांतनवः सोमदत्तोऽथ बाह्लिकः ।
प्रज्ञाचक्षुश्च राजर्षिः क्षत्ता च विदुरः स्वयम् ॥ १-११७-१३॥
tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ somadatto'tha bāhlikaḥ |
prajñācakṣuśca rājarṣiḥ kṣattā ca viduraḥ svayam || 1-117-13||
MHB 1-117-14
सा च सत्यवती देवी कौसल्या च यशस्विनी ।
राजदारैः परिवृता गान्धारी च विनिर्ययौ ॥ १-११७-१४॥
sā ca satyavatī devī kausalyā ca yaśasvinī |
rājadāraiḥ parivṛtā gāndhārī ca viniryayau || 1-117-14||
MHB 1-117-15
धृतराष्ट्रस्य दायादा दुर्योधनपुरोगमाः ।
भूषिता भूषणैश्चित्रैः शतसंख्या विनिर्ययुः ॥ १-११७-१५॥
dhṛtarāṣṭrasya dāyādā duryodhanapurogamāḥ |
bhūṣitā bhūṣaṇaiścitraiḥ śatasaṃkhyā viniryayuḥ || 1-117-15||
MHB 1-117-16
तान्महर्षिगणान्सर्वाञ्शिरोभिरभिवाद्य च ।
उपोपविविशुः सर्वे कौरव्याः सपुरोहिताः ॥ १-११७-१६॥
tānmaharṣigaṇānsarvāñśirobhirabhivādya ca |
upopaviviśuḥ sarve kauravyāḥ sapurohitāḥ || 1-117-16||
MHB 1-117-17
तथैव शिरसा भूमावभिवाद्य प्रणम्य च ।
उपोपविविशुः सर्वे पौरजानपदा अपि ॥ १-११७-१७॥
tathaiva śirasā bhūmāvabhivādya praṇamya ca |
upopaviviśuḥ sarve paurajānapadā api || 1-117-17||
MHB 1-117-18
तमकूजमिवाज्ञाय जनौघं सर्वशस्तदा ।
भीष्मो राज्यं च राष्ट्रं च महर्षिभ्यो न्यवेदयत् ॥ १-११७-१८॥
tamakūjamivājñāya janaughaṃ sarvaśastadā |
bhīṣmo rājyaṃ ca rāṣṭraṃ ca maharṣibhyo nyavedayat || 1-117-18||
MHB 1-117-19
तेषामथो वृद्धतमः प्रत्युत्थाय जटाजिनी ।
महर्षिमतमाज्ञाय महर्षिरिदमब्रवीत् ॥ १-११७-१९॥
teṣāmatho vṛddhatamaḥ pratyutthāya jaṭājinī |
maharṣimatamājñāya maharṣiridamabravīt || 1-117-19||
MHB 1-117-20
यः स कौरव्यदायादः पाण्डुर्नाम नराधिपः ।
कामभोगान्परित्यज्य शतशृङ्गमितो गतः ॥ १-११७-२०॥
yaḥ sa kauravyadāyādaḥ pāṇḍurnāma narādhipaḥ |
kāmabhogānparityajya śataśṛṅgamito gataḥ || 1-117-20||
MHB 1-117-21
ब्रह्मचर्यव्रतस्थस्य तस्य दिव्येन हेतुना ।
साक्षाद्धर्मादयं पुत्रस्तस्य जातो युधिष्ठिरः ॥ १-११७-२१॥
brahmacaryavratasthasya tasya divyena hetunā |
sākṣāddharmādayaṃ putrastasya jāto yudhiṣṭhiraḥ || 1-117-21||
MHB 1-117-22
तथेमं बलिनां श्रेष्ठं तस्य राज्ञो महात्मनः ।
मातरिश्वा ददौ पुत्रं भीमं नाम महाबलम् ॥ १-११७-२२॥
tathemaṃ balināṃ śreṣṭhaṃ tasya rājño mahātmanaḥ |
mātariśvā dadau putraṃ bhīmaṃ nāma mahābalam || 1-117-22||
MHB 1-117-23
पुरुहूतादयं जज्ञे कुन्त्यां सत्यपराक्रमः ।
यस्य कीर्तिर्महेष्वासान्सर्वानभिभविष्यति ॥ १-११७-२३॥
puruhūtādayaṃ jajñe kuntyāṃ satyaparākramaḥ |
yasya kīrtirmaheṣvāsānsarvānabhibhaviṣyati || 1-117-23||
MHB 1-117-24
यौ तु माद्री महेष्वासावसूत कुरुसत्तमौ ।
अश्विभ्यां मनुजव्याघ्राविमौ तावपि तिष्ठतः ॥ १-११७-२४॥
yau tu mādrī maheṣvāsāvasūta kurusattamau |
aśvibhyāṃ manujavyāghrāvimau tāvapi tiṣṭhataḥ || 1-117-24||
MHB 1-117-25
चरता धर्मनित्येन वनवासं यशस्विना ।
एष पैतामहो वंशः पाण्डुना पुनरुद्धृतः ॥ १-११७-२५॥
caratā dharmanityena vanavāsaṃ yaśasvinā |
eṣa paitāmaho vaṃśaḥ pāṇḍunā punaruddhṛtaḥ || 1-117-25||
MHB 1-117-26
पुत्राणां जन्म वृद्धिं च वैदिकाध्ययनानि च ।
पश्यतः सततं पाण्डोः शश्वत्प्रीतिरवर्धत ॥ १-११७-२६॥
putrāṇāṃ janma vṛddhiṃ ca vaidikādhyayanāni ca |
paśyataḥ satataṃ pāṇḍoḥ śaśvatprītiravardhata || 1-117-26||
MHB 1-117-27
वर्तमानः सतां वृत्ते पुत्रलाभमवाप्य च ।
पितृलोकं गतः पाण्डुरितः सप्तदशेऽहनि ॥ १-११७-२७॥
vartamānaḥ satāṃ vṛtte putralābhamavāpya ca |
pitṛlokaṃ gataḥ pāṇḍuritaḥ saptadaśe'hani || 1-117-27||
MHB 1-117-28
तं चितागतमाज्ञाय वैश्वानरमुखे हुतम् ।
प्रविष्टा पावकं माद्री हित्वा जीवितमात्मनः ॥ १-११७-२८॥
taṃ citāgatamājñāya vaiśvānaramukhe hutam |
praviṣṭā pāvakaṃ mādrī hitvā jīvitamātmanaḥ || 1-117-28||
MHB 1-117-29
सा गता सह तेनैव पतिलोकमनुव्रता ।
तस्यास्तस्य च यत्कार्यं क्रियतां तदनन्तरम् ॥ १-११७-२९॥
sā gatā saha tenaiva patilokamanuvratā |
tasyāstasya ca yatkāryaṃ kriyatāṃ tadanantaram || 1-117-29||
MHB 1-117-30
इमे तयोः शरीरे द्वे सुताश्चेमे तयोर्वराः ।
क्रियाभिरनुगृह्यन्तां सह मात्रा परंतपाः ॥ १-११७-३०॥
ime tayoḥ śarīre dve sutāśceme tayorvarāḥ |
kriyābhiranugṛhyantāṃ saha mātrā paraṃtapāḥ || 1-117-30||
MHB 1-117-31
प्रेतकार्ये च निर्वृत्ते पितृमेधं महायशाः ।
लभतां सर्वधर्मज्ञः पाण्डुः कुरुकुलोद्वहः ॥ १-११७-३१॥
pretakārye ca nirvṛtte pitṛmedhaṃ mahāyaśāḥ |
labhatāṃ sarvadharmajñaḥ pāṇḍuḥ kurukulodvahaḥ || 1-117-31||
MHB 1-117-32
एवमुक्त्वा कुरून्सर्वान्कुरूणामेव पश्यताम् ।
क्षणेनान्तर्हिताः सर्वे चारणा गुह्यकैः सह ॥ १-११७-३२॥
evamuktvā kurūnsarvānkurūṇāmeva paśyatām |
kṣaṇenāntarhitāḥ sarve cāraṇā guhyakaiḥ saha || 1-117-32||
MHB 1-117-33
गन्धर्वनगराकारं तत्रैवान्तर्हितं पुनः ।
ऋषिसिद्धगणं दृष्ट्वा विस्मयं ते परं ययुः ॥ १-११७-३३॥
gandharvanagarākāraṃ tatraivāntarhitaṃ punaḥ |
ṛṣisiddhagaṇaṃ dṛṣṭvā vismayaṃ te paraṃ yayuḥ || 1-117-33||
Adhyaya: 118/225 (30)
MHB 1-118-1
धृतराष्ट्र उवाच ।
पाण्डोर्विदुर सर्वाणि प्रेतकार्याणि कारय ।
राजवद्राजसिंहस्य माद्र्याश्चैव विशेषतः ॥ १-११८-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
pāṇḍorvidura sarvāṇi pretakāryāṇi kāraya |
rājavadrājasiṃhasya mādryāścaiva viśeṣataḥ || 1-118-1||
MHB 1-118-2
पशून्वासांसि रत्नानि धनानि विविधानि च ।
पाण्डोः प्रयच्छ माद्र्याश्च येभ्यो यावच्च वाञ्छितम् ॥ १-११८-२॥
paśūnvāsāṃsi ratnāni dhanāni vividhāni ca |
pāṇḍoḥ prayaccha mādryāśca yebhyo yāvacca vāñchitam || 1-118-2||
MHB 1-118-3
यथा च कुन्ती सत्कारं कुर्यान्माद्र्यास्तथा कुरु ।
यथा न वायुर्नादित्यः पश्येतां तां सुसंवृताम् ॥ १-११८-३॥
yathā ca kuntī satkāraṃ kuryānmādryāstathā kuru |
yathā na vāyurnādityaḥ paśyetāṃ tāṃ susaṃvṛtām || 1-118-3||
MHB 1-118-4
न शोच्यः पाण्डुरनघः प्रशस्यः स नराधिपः ।
यस्य पञ्च सुता वीरा जाताः सुरसुतोपमाः ॥ १-११८-४॥
na śocyaḥ pāṇḍuranaghaḥ praśasyaḥ sa narādhipaḥ |
yasya pañca sutā vīrā jātāḥ surasutopamāḥ || 1-118-4||
MHB 1-118-5
वैशंपायन उवाच ।
विदुरस्तं तथेत्युक्त्वा भीष्मेण सह भारत ।
पाण्डुं संस्कारयामास देशे परमसंवृते ॥ १-११८-५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
vidurastaṃ tathetyuktvā bhīṣmeṇa saha bhārata |
pāṇḍuṃ saṃskārayāmāsa deśe paramasaṃvṛte || 1-118-5||
MHB 1-118-6
ततस्तु नगरात्तूर्णमाज्यहोमपुरस्कृताः ।
निर्हृताः पावका दीप्ताः पाण्डो राजपुरोहितैः ॥ १-११८-६॥
tatastu nagarāttūrṇamājyahomapuraskṛtāḥ |
nirhṛtāḥ pāvakā dīptāḥ pāṇḍo rājapurohitaiḥ || 1-118-6||
MHB 1-118-7
अथैनमार्तवैर्गन्धैर्माल्यैश्च विविधैर्वरैः ।
शिबिकां समलंचक्रुर्वाससाच्छाद्य सर्वशः ॥ १-११८-७॥
athainamārtavairgandhairmālyaiśca vividhairvaraiḥ |
śibikāṃ samalaṃcakrurvāsasācchādya sarvaśaḥ || 1-118-7||
MHB 1-118-8
तां तथा शोभितां माल्यैर्वासोभिश्च महाधनैः ।
अमात्या ज्ञातयश्चैव सुहृदश्चोपतस्थिरे ॥ १-११८-८॥
tāṃ tathā śobhitāṃ mālyairvāsobhiśca mahādhanaiḥ |
amātyā jñātayaścaiva suhṛdaścopatasthire || 1-118-8||
MHB 1-118-9
नृसिंहं नरयुक्तेन परमालंकृतेन तम् ।
अवहन्यानमुख्येन सह माद्र्या सुसंवृतम् ॥ १-११८-९॥
nṛsiṃhaṃ narayuktena paramālaṃkṛtena tam |
avahanyānamukhyena saha mādryā susaṃvṛtam || 1-118-9||
MHB 1-118-10
पाण्डुरेणातपत्रेण चामरव्यजनेन च ।
सर्ववादित्रनादैश्च समलंचक्रिरे ततः ॥ १-११८-१०॥
pāṇḍureṇātapatreṇa cāmaravyajanena ca |
sarvavāditranādaiśca samalaṃcakrire tataḥ || 1-118-10||
MHB 1-118-11
रत्नानि चाप्युपादाय बहूनि शतशो नराः ।
प्रददुः काङ्क्षमाणेभ्यः पाण्डोस्तत्रौर्ध्वदेहिकम् ॥ १-११८-११॥
ratnāni cāpyupādāya bahūni śataśo narāḥ |
pradaduḥ kāṅkṣamāṇebhyaḥ pāṇḍostatraurdhvadehikam || 1-118-11||
MHB 1-118-12
अथ छत्राणि शुभ्राणि पाण्डुराणि बृहन्ति च ।
आजह्रुः कौरवस्यार्थे वासांसि रुचिराणि च ॥ १-११८-१२॥
atha chatrāṇi śubhrāṇi pāṇḍurāṇi bṛhanti ca |
ājahruḥ kauravasyārthe vāsāṃsi rucirāṇi ca || 1-118-12||
MHB 1-118-13
याजकैः शुक्लवासोभिर्हूयमाना हुताशनाः ।
अगच्छन्नग्रतस्तस्य दीप्यमानाः स्वलंकृताः ॥ १-११८-१३॥
yājakaiḥ śuklavāsobhirhūyamānā hutāśanāḥ |
agacchannagratastasya dīpyamānāḥ svalaṃkṛtāḥ || 1-118-13||
MHB 1-118-14
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव सहस्रशः ।
रुदन्तः शोकसंतप्ता अनुजग्मुर्नराधिपम् ॥ १-११८-१४॥
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścaiva sahasraśaḥ |
rudantaḥ śokasaṃtaptā anujagmurnarādhipam || 1-118-14||
MHB 1-118-15
अयमस्मानपाहाय दुःखे चाधाय शाश्वते ।
कृत्वानाथान्परो नाथः क्व यास्यति नराधिपः ॥ १-११८-१५॥
ayamasmānapāhāya duḥkhe cādhāya śāśvate |
kṛtvānāthānparo nāthaḥ kva yāsyati narādhipaḥ || 1-118-15||
MHB 1-118-16
क्रोशन्तः पाण्डवाः सर्वे भीष्मो विदुर एव च ।
रमणीये वनोद्देशे गङ्गातीरे समे शुभे ॥ १-११८-१६॥
krośantaḥ pāṇḍavāḥ sarve bhīṣmo vidura eva ca |
ramaṇīye vanoddeśe gaṅgātīre same śubhe || 1-118-16||
MHB 1-118-17
न्यासयामासुरथ तां शिबिकां सत्यवादिनः ।
सभार्यस्य नृसिंहस्य पाण्डोरक्लिष्टकर्मणः ॥ १-११८-१७॥
nyāsayāmāsuratha tāṃ śibikāṃ satyavādinaḥ |
sabhāryasya nṛsiṃhasya pāṇḍorakliṣṭakarmaṇaḥ || 1-118-17||
MHB 1-118-18
ततस्तस्य शरीरं तत्सर्वगन्धनिषेवितम् ।
शुचिकालीयकादिग्धं मुख्यस्नानाधिवासितम् ।
पर्यषिञ्चज्जलेनाशु शातकुम्भमयैर्घटैः ॥ १-११८-१८॥
tatastasya śarīraṃ tatsarvagandhaniṣevitam |
śucikālīyakādigdhaṃ mukhyasnānādhivāsitam |
paryaṣiñcajjalenāśu śātakumbhamayairghaṭaiḥ || 1-118-18||
MHB 1-118-19
चन्दनेन च मुख्येन शुक्लेन समलेपयन् ।
कालागुरुविमिश्रेण तथा तुङ्गरसेन च ॥ १-११८-१९॥
candanena ca mukhyena śuklena samalepayan |
kālāguruvimiśreṇa tathā tuṅgarasena ca || 1-118-19||
MHB 1-118-20
अथैनं देशजैः शुक्लैर्वासोभिः समयोजयन् ।
आच्छन्नः स तु वासोभिर्जीवन्निव नरर्षभः ।
शुशुभे पुरुषव्याघ्रो महार्हशयनोचितः ॥ १-११८-२०॥
athainaṃ deśajaiḥ śuklairvāsobhiḥ samayojayan |
ācchannaḥ sa tu vāsobhirjīvanniva nararṣabhaḥ |
śuśubhe puruṣavyāghro mahārhaśayanocitaḥ || 1-118-20||
MHB 1-118-21
याजकैरभ्यनुज्ञातं प्रेतकर्मणि निष्ठितैः ।
घृतावसिक्तं राजानं सह माद्र्या स्वलंकृतम् ॥ १-११८-२१॥
yājakairabhyanujñātaṃ pretakarmaṇi niṣṭhitaiḥ |
ghṛtāvasiktaṃ rājānaṃ saha mādryā svalaṃkṛtam || 1-118-21||
MHB 1-118-22
तुङ्गपद्मकमिश्रेण चन्दनेन सुगन्धिना ।
अन्यैश्च विविधैर्गन्धैरनल्पैः समदाहयन् ॥ १-११८-२२॥
tuṅgapadmakamiśreṇa candanena sugandhinā |
anyaiśca vividhairgandhairanalpaiḥ samadāhayan || 1-118-22||
MHB 1-118-23
ततस्तयोः शरीरे ते दृष्ट्वा मोहवशं गता ।
हाहा पुत्रेति कौसल्या पपात सहसा भुवि ॥ १-११८-२३॥
tatastayoḥ śarīre te dṛṣṭvā mohavaśaṃ gatā |
hāhā putreti kausalyā papāta sahasā bhuvi || 1-118-23||
MHB 1-118-24
तां प्रेक्ष्य पतितामार्तां पौरजानपदो जनः ।
रुरोद सस्वनं सर्वो राजभक्त्या कृपान्वितः ॥ १-११८-२४॥
tāṃ prekṣya patitāmārtāṃ paurajānapado janaḥ |
ruroda sasvanaṃ sarvo rājabhaktyā kṛpānvitaḥ || 1-118-24||
MHB 1-118-25
क्लान्तानीवार्तनादेन सर्वाणि च विचुक्रुशुः ।
मानुषैः सह भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि ॥ १-११८-२५॥
klāntānīvārtanādena sarvāṇi ca vicukruśuḥ |
mānuṣaiḥ saha bhūtāni tiryagyonigatānyapi || 1-118-25||
MHB 1-118-26
तथा भीष्मः शांतनवो विदुरश्च महामतिः ।
सर्वशः कौरवाश्चैव प्राणदन्भृशदुःखिताः ॥ १-११८-२६॥
tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavo viduraśca mahāmatiḥ |
sarvaśaḥ kauravāścaiva prāṇadanbhṛśaduḥkhitāḥ || 1-118-26||
MHB 1-118-27
ततो भीष्मोऽथ विदुरो राजा च सह बन्धुभिः ।
उदकं चक्रिरे तस्य सर्वाश्च कुरुयोषितः ॥ १-११८-२७॥
tato bhīṣmo'tha viduro rājā ca saha bandhubhiḥ |
udakaṃ cakrire tasya sarvāśca kuruyoṣitaḥ || 1-118-27||
MHB 1-118-28
कृतोदकांस्तानादाय पाण्डवाञ्शोककर्शितान् ।
सर्वाः प्रकृतयो राजञ्शोचन्त्यः पर्यवारयन् ॥ १-११८-२८॥
kṛtodakāṃstānādāya pāṇḍavāñśokakarśitān |
sarvāḥ prakṛtayo rājañśocantyaḥ paryavārayan || 1-118-28||
MHB 1-118-29
यथैव पाण्डवा भूमौ सुषुपुः सह बान्धवैः ।
तथैव नागरा राजञ्शिश्यिरे ब्राह्मणादयः ॥ १-११८-२९॥
yathaiva pāṇḍavā bhūmau suṣupuḥ saha bāndhavaiḥ |
tathaiva nāgarā rājañśiśyire brāhmaṇādayaḥ || 1-118-29||
MHB 1-118-30
तदनानन्दमस्वस्थमाकुमारमहृष्टवत् ।
बभूव पाण्डवैः सार्धं नगरं द्वादश क्षपाः ॥ १-११८-३०॥
tadanānandamasvasthamākumāramahṛṣṭavat |
babhūva pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ nagaraṃ dvādaśa kṣapāḥ || 1-118-30||
Adhyaya: 119/225 (43)
MHB 1-119-1
वैशंपायन उवाच ।
ततः क्षत्ता च राजा च भीष्मश्च सह बन्धुभिः ।
ददुः श्राद्धं तदा पाण्डोः स्वधामृतमयं तदा ॥ १-११९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ kṣattā ca rājā ca bhīṣmaśca saha bandhubhiḥ |
daduḥ śrāddhaṃ tadā pāṇḍoḥ svadhāmṛtamayaṃ tadā || 1-119-1||
MHB 1-119-2
कुरूंश्च विप्रमुख्यांश्च भोजयित्वा सहस्रशः ।
रत्नौघान्द्विजमुख्येभ्यो दत्त्वा ग्रामवरानपि ॥ १-११९-२॥
kurūṃśca vipramukhyāṃśca bhojayitvā sahasraśaḥ |
ratnaughāndvijamukhyebhyo dattvā grāmavarānapi || 1-119-2||
MHB 1-119-3
कृतशौचांस्ततस्तांस्तु पाण्डवान्भरतर्षभान् ।
आदाय विविशुः पौराः पुरं वारणसाह्वयम् ॥ १-११९-३॥
kṛtaśaucāṃstatastāṃstu pāṇḍavānbharatarṣabhān |
ādāya viviśuḥ paurāḥ puraṃ vāraṇasāhvayam || 1-119-3||
MHB 1-119-4
सततं स्मान्वतप्यन्त तमेव भरतर्षभम् ।
पौरजानपदाः सर्वे मृतं स्वमिव बान्धवम् ॥ १-११९-४॥
satataṃ smānvatapyanta tameva bharatarṣabham |
paurajānapadāḥ sarve mṛtaṃ svamiva bāndhavam || 1-119-4||
MHB 1-119-5
श्राद्धावसाने तु तदा दृष्ट्वा तं दुःखितं जनम् ।
संमूढां दुःखशोकार्तां व्यासो मातरमब्रवीत् ॥ १-११९-५॥
śrāddhāvasāne tu tadā dṛṣṭvā taṃ duḥkhitaṃ janam |
saṃmūḍhāṃ duḥkhaśokārtāṃ vyāso mātaramabravīt || 1-119-5||
MHB 1-119-6
अतिक्रान्तसुखाः कालाः प्रत्युपस्थितदारुणाः ।
श्वः श्वः पापीयदिवसाः पृथिवी गतयौवना ॥ १-११९-६॥
atikrāntasukhāḥ kālāḥ pratyupasthitadāruṇāḥ |
śvaḥ śvaḥ pāpīyadivasāḥ pṛthivī gatayauvanā || 1-119-6||
MHB 1-119-7
बहुमायासमाकीर्णो नानादोषसमाकुलः ।
लुप्तधर्मक्रियाचारो घोरः कालो भविष्यति ॥ १-११९-७॥
bahumāyāsamākīrṇo nānādoṣasamākulaḥ |
luptadharmakriyācāro ghoraḥ kālo bhaviṣyati || 1-119-7||
MHB 1-119-8
गच्छ त्वं त्यागमास्थाय युक्ता वस तपोवने ।
मा द्रक्ष्यसि कुलस्यास्य घोरं संक्षयमात्मनः ॥ १-११९-८॥
gaccha tvaṃ tyāgamāsthāya yuktā vasa tapovane |
mā drakṣyasi kulasyāsya ghoraṃ saṃkṣayamātmanaḥ || 1-119-8||
MHB 1-119-9
तथेति समनुज्ञाय सा प्रविश्याब्रवीत्स्नुषाम् ।
अम्बिके तव पुत्रस्य दुर्नयात्किल भारताः ।
सानुबन्धा विनङ्क्ष्यन्ति पौत्राश्चैवेति नः श्रुतम् ॥ १-११९-९॥
tatheti samanujñāya sā praviśyābravītsnuṣām |
ambike tava putrasya durnayātkila bhāratāḥ |
sānubandhā vinaṅkṣyanti pautrāścaiveti naḥ śrutam || 1-119-9||
MHB 1-119-10
तत्कौसल्यामिमामार्तां पुत्रशोकाभिपीडिताम् ।
वनमादाय भद्रं ते गच्छावो यदि मन्यसे ॥ १-११९-१०॥
tatkausalyāmimāmārtāṃ putraśokābhipīḍitām |
vanamādāya bhadraṃ te gacchāvo yadi manyase || 1-119-10||
MHB 1-119-11
तथेत्युक्ते अम्बिकया भीष्ममामन्त्र्य सुव्रता ।
वनं ययौ सत्यवती स्नुषाभ्यां सह भारत ॥ १-११९-११॥
tathetyukte ambikayā bhīṣmamāmantrya suvratā |
vanaṃ yayau satyavatī snuṣābhyāṃ saha bhārata || 1-119-11||
MHB 1-119-12
ताः सुघोरं तपः कृत्वा देव्यो भरतसत्तम ।
देहं त्यक्त्वा महाराज गतिमिष्टां ययुस्तदा ॥ १-११९-१२॥
tāḥ sughoraṃ tapaḥ kṛtvā devyo bharatasattama |
dehaṃ tyaktvā mahārāja gatimiṣṭāṃ yayustadā || 1-119-12||
MHB 1-119-13
अवाप्नुवन्त वेदोक्तान्संस्कारान्पाण्डवास्तदा ।
अवर्धन्त च भोगांस्ते भुञ्जानाः पितृवेश्मनि ॥ १-११९-१३॥
avāpnuvanta vedoktānsaṃskārānpāṇḍavāstadā |
avardhanta ca bhogāṃste bhuñjānāḥ pitṛveśmani || 1-119-13||
MHB 1-119-14
धार्तराष्ट्रैश्च सहिताः क्रीडन्तः पितृवेश्मनि ।
बालक्रीडासु सर्वासु विशिष्टाः पाण्डवाभवन् ॥ १-११९-१४॥
dhārtarāṣṭraiśca sahitāḥ krīḍantaḥ pitṛveśmani |
bālakrīḍāsu sarvāsu viśiṣṭāḥ pāṇḍavābhavan || 1-119-14||
MHB 1-119-15
जवे लक्ष्याभिहरणे भोज्ये पांसुविकर्षणे ।
धार्तराष्ट्रान्भीमसेनः सर्वान्स परिमर्दति ॥ १-११९-१५॥
jave lakṣyābhiharaṇe bhojye pāṃsuvikarṣaṇe |
dhārtarāṣṭrānbhīmasenaḥ sarvānsa parimardati || 1-119-15||
MHB 1-119-16
हर्षादेतान्क्रीडमानान्गृह्य काकनिलीयने ।
शिरःसु च निगृह्यैनान्योधयामास पाण्डवः ॥ १-११९-१६॥
harṣādetānkrīḍamānāngṛhya kākanilīyane |
śiraḥsu ca nigṛhyainānyodhayāmāsa pāṇḍavaḥ || 1-119-16||
MHB 1-119-17
शतमेकोत्तरं तेषां कुमाराणां महौजसाम् ।
एक एव विमृद्नाति नातिकृच्छ्राद्वृकोदरः ॥ १-११९-१७॥
śatamekottaraṃ teṣāṃ kumārāṇāṃ mahaujasām |
eka eva vimṛdnāti nātikṛcchrādvṛkodaraḥ || 1-119-17||
MHB 1-119-18
पादेषु च निगृह्यैनान्विनिहत्य बलाद्बली ।
चकर्ष क्रोशतो भूमौ घृष्टजानुशिरोक्षिकान् ॥ १-११९-१८॥
pādeṣu ca nigṛhyainānvinihatya balādbalī |
cakarṣa krośato bhūmau ghṛṣṭajānuśirokṣikān || 1-119-18||
MHB 1-119-19
दश बालाञ्जले क्रीडन्भुजाभ्यां परिगृह्य सः ।
आस्ते स्म सलिले मग्नः प्रमृतांश्च विमुञ्चति ॥ १-११९-१९॥
daśa bālāñjale krīḍanbhujābhyāṃ parigṛhya saḥ |
āste sma salile magnaḥ pramṛtāṃśca vimuñcati || 1-119-19||
MHB 1-119-20
फलानि वृक्षमारुह्य प्रचिन्वन्ति च ते यदा ।
तदा पादप्रहारेण भीमः कम्पयते द्रुमम् ॥ १-११९-२०॥
phalāni vṛkṣamāruhya pracinvanti ca te yadā |
tadā pādaprahāreṇa bhīmaḥ kampayate drumam || 1-119-20||
MHB 1-119-21
प्रहारवेगाभिहताद्द्रुमाद्व्याघूर्णितास्ततः ।
सफलाः प्रपतन्ति स्म द्रुतं स्रस्ताः कुमारकाः ॥ १-११९-२१॥
prahāravegābhihatāddrumādvyāghūrṇitāstataḥ |
saphalāḥ prapatanti sma drutaṃ srastāḥ kumārakāḥ || 1-119-21||
MHB 1-119-22
न ते नियुद्धे न जवे न योग्यासु कदाचन ।
कुमारा उत्तरं चक्रुः स्पर्धमाना वृकोदरम् ॥ १-११९-२२॥
na te niyuddhe na jave na yogyāsu kadācana |
kumārā uttaraṃ cakruḥ spardhamānā vṛkodaram || 1-119-22||
MHB 1-119-23
एवं स धार्तराष्ट्राणां स्पर्धमानो वृकोदरः ।
अप्रियेऽतिष्ठदत्यन्तं बाल्यान्न द्रोहचेतसा ॥ १-११९-२३॥
evaṃ sa dhārtarāṣṭrāṇāṃ spardhamāno vṛkodaraḥ |
apriye'tiṣṭhadatyantaṃ bālyānna drohacetasā || 1-119-23||
MHB 1-119-24
ततो बलमतिख्यातं धार्तराष्ट्रः प्रतापवान् ।
भीमसेनस्य तज्ज्ञात्वा दुष्टभावमदर्शयत् ॥ १-११९-२४॥
tato balamatikhyātaṃ dhārtarāṣṭraḥ pratāpavān |
bhīmasenasya tajjñātvā duṣṭabhāvamadarśayat || 1-119-24||
MHB 1-119-25
तस्य धर्मादपेतस्य पापानि परिपश्यतः ।
मोहादैश्वर्यलोभाच्च पापा मतिरजायत ॥ १-११९-२५॥
tasya dharmādapetasya pāpāni paripaśyataḥ |
mohādaiśvaryalobhācca pāpā matirajāyata || 1-119-25||
MHB 1-119-26
अयं बलवतां श्रेष्ठः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः ।
मध्यमः पाण्डुपुत्राणां निकृत्या संनिहन्यताम् ॥ १-११९-२६॥
ayaṃ balavatāṃ śreṣṭhaḥ kuntīputro vṛkodaraḥ |
madhyamaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ nikṛtyā saṃnihanyatām || 1-119-26||
MHB 1-119-27
अथ तस्मादवरजं ज्येष्ठं चैव युधिष्ठिरम् ।
प्रसह्य बन्धने बद्ध्वा प्रशासिष्ये वसुंधराम् ॥ १-११९-२७॥
atha tasmādavarajaṃ jyeṣṭhaṃ caiva yudhiṣṭhiram |
prasahya bandhane baddhvā praśāsiṣye vasuṃdharām || 1-119-27||
MHB 1-119-28
एवं स निश्चयं पापः कृत्वा दुर्योधनस्तदा ।
नित्यमेवान्तरप्रेक्षी भीमस्यासीन्महात्मनः ॥ १-११९-२८॥
evaṃ sa niścayaṃ pāpaḥ kṛtvā duryodhanastadā |
nityamevāntaraprekṣī bhīmasyāsīnmahātmanaḥ || 1-119-28||
MHB 1-119-29
ततो जलविहारार्थं कारयामास भारत ।
चेलकम्बलवेश्मानि विचित्राणि महान्ति च ॥ १-११९-२९॥
tato jalavihārārthaṃ kārayāmāsa bhārata |
celakambalaveśmāni vicitrāṇi mahānti ca || 1-119-29||
MHB 1-119-30
प्रमाणकोट्यामुद्देशं स्थलं किंचिदुपेत्य च ।
क्रीडावसाने सर्वे ते शुचिवस्त्राः स्वलंकृताः ।
सर्वकामसमृद्धं तदन्नं बुभुजिरे शनैः ॥ १-११९-३०॥
pramāṇakoṭyāmuddeśaṃ sthalaṃ kiṃcidupetya ca |
krīḍāvasāne sarve te śucivastrāḥ svalaṃkṛtāḥ |
sarvakāmasamṛddhaṃ tadannaṃ bubhujire śanaiḥ || 1-119-30||
MHB 1-119-31
दिवसान्ते परिश्रान्ता विहृत्य च कुरूद्वहाः ।
विहारावसथेष्वेव वीरा वासमरोचयन् ॥ १-११९-३१॥
divasānte pariśrāntā vihṛtya ca kurūdvahāḥ |
vihārāvasatheṣveva vīrā vāsamarocayan || 1-119-31||
MHB 1-119-32
खिन्नस्तु बलवान्भीमो व्यायामाभ्यधिकस्तदा ।
वाहयित्वा कुमारांस्ताञ्जलक्रीडागतान्विभुः ।
प्रमाणकोट्यां वासार्थी सुष्वापारुह्य तत्स्थलम् ॥ १-११९-३२॥
khinnastu balavānbhīmo vyāyāmābhyadhikastadā |
vāhayitvā kumārāṃstāñjalakrīḍāgatānvibhuḥ |
pramāṇakoṭyāṃ vāsārthī suṣvāpāruhya tatsthalam || 1-119-32||
MHB 1-119-33
शीतं वासं समासाद्य श्रान्तो मदविमोहितः ।
निश्चेष्टः पाण्डवो राजन्सुष्वाप मृतकल्पवत् ॥ १-११९-३३॥
śītaṃ vāsaṃ samāsādya śrānto madavimohitaḥ |
niśceṣṭaḥ pāṇḍavo rājansuṣvāpa mṛtakalpavat || 1-119-33||
MHB 1-119-34
ततो बद्ध्वा लतापाशैर्भीमं दुर्योधनः शनैः ।
गम्भीरं भीमवेगं च स्थलाज्जलमपातयत् ॥ १-११९-३४॥
tato baddhvā latāpāśairbhīmaṃ duryodhanaḥ śanaiḥ |
gambhīraṃ bhīmavegaṃ ca sthalājjalamapātayat || 1-119-34||
MHB 1-119-35
ततः प्रबुद्धः कौन्तेयः सर्वं संछिद्य बन्धनम् ।
उदतिष्ठज्जलाद्भूयो भीमः प्रहरतां वरः ॥ १-११९-३५॥
tataḥ prabuddhaḥ kaunteyaḥ sarvaṃ saṃchidya bandhanam |
udatiṣṭhajjalādbhūyo bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ || 1-119-35||
MHB 1-119-36
सुप्तं चापि पुनः सर्पैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाविषैः ।
कुपितैर्दंशयामास सर्वेष्वेवाङ्गमर्मसु ॥ १-११९-३६॥
suptaṃ cāpi punaḥ sarpaistīkṣṇadaṃṣṭrairmahāviṣaiḥ |
kupitairdaṃśayāmāsa sarveṣvevāṅgamarmasu || 1-119-36||
MHB 1-119-37
दंष्ट्राश्च दंष्ट्रिणां तेषां मर्मस्वपि निपातिताः ।
त्वचं नैवास्य बिभिदुः सारत्वात्पृथुवक्षसः ॥ १-११९-३७॥
daṃṣṭrāśca daṃṣṭriṇāṃ teṣāṃ marmasvapi nipātitāḥ |
tvacaṃ naivāsya bibhiduḥ sāratvātpṛthuvakṣasaḥ || 1-119-37||
MHB 1-119-38
प्रतिबुद्धस्तु भीमस्तान्सर्वान्सर्पानपोथयत् ।
सारथिं चास्य दयितमपहस्तेन जघ्निवान् ॥ १-११९-३८॥
pratibuddhastu bhīmastānsarvānsarpānapothayat |
sārathiṃ cāsya dayitamapahastena jaghnivān || 1-119-38||
MHB 1-119-39
भोजने भीमसेनस्य पुनः प्राक्षेपयद्विषम् ।
कालकूटं नवं तीक्ष्णं संभृतं लोमहर्षणम् ॥ १-११९-३९॥
bhojane bhīmasenasya punaḥ prākṣepayadviṣam |
kālakūṭaṃ navaṃ tīkṣṇaṃ saṃbhṛtaṃ lomaharṣaṇam || 1-119-39||
MHB 1-119-40
वैश्यापुत्रस्तदाचष्ट पार्थानां हितकाम्यया ।
तच्चापि भुक्त्वाजरयदविकारो वृकोदरः ॥ १-११९-४०॥
vaiśyāputrastadācaṣṭa pārthānāṃ hitakāmyayā |
taccāpi bhuktvājarayadavikāro vṛkodaraḥ || 1-119-40||
MHB 1-119-41
विकारं न ह्यजनयत्सुतीक्ष्णमपि तद्विषम् ।
भीमसंहननो भीमस्तदप्यजरयत्ततः ॥ १-११९-४१॥
vikāraṃ na hyajanayatsutīkṣṇamapi tadviṣam |
bhīmasaṃhanano bhīmastadapyajarayattataḥ || 1-119-41||
MHB 1-119-42
एवं दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः ।
अनेकैरभ्युपायैस्ताञ्जिघांसन्ति स्म पाण्डवान् ॥ १-११९-४२॥
evaṃ duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniścāpi saubalaḥ |
anekairabhyupāyaistāñjighāṃsanti sma pāṇḍavān || 1-119-42||
MHB 1-119-43
पाण्डवाश्चापि तत्सर्वं प्रत्यजानन्नरिंदमाः ।
उद्भावनमकुर्वन्तो विदुरस्य मते स्थिताः ॥ १-११९-४३॥
pāṇḍavāścāpi tatsarvaṃ pratyajānannariṃdamāḥ |
udbhāvanamakurvanto vidurasya mate sthitāḥ || 1-119-43||
Adhyaya: 120/225 (21)
MHB 1-120-1
जनमेजय उवाच ।
कृपस्यापि महाब्रह्मन्संभवं वक्तुमर्हसि ।
शरस्तम्भात्कथं जज्ञे कथं चास्त्राण्यवाप्तवान् ॥ १-१२०-१॥
janamejaya uvāca |
kṛpasyāpi mahābrahmansaṃbhavaṃ vaktumarhasi |
śarastambhātkathaṃ jajñe kathaṃ cāstrāṇyavāptavān || 1-120-1||
MHB 1-120-2
वैशंपायन उवाच ।
महर्षेर्गौतमस्यासीच्छरद्वान्नाम नामतः ।
पुत्रः किल महाराज जातः सह शरैर्विभो ॥ १-१२०-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
maharṣergautamasyāsīccharadvānnāma nāmataḥ |
putraḥ kila mahārāja jātaḥ saha śarairvibho || 1-120-2||
MHB 1-120-3
न तस्य वेदाध्ययने तथा बुद्धिरजायत ।
यथास्य बुद्धिरभवद्धनुर्वेदे परंतप ॥ १-१२०-३॥
na tasya vedādhyayane tathā buddhirajāyata |
yathāsya buddhirabhavaddhanurvede paraṃtapa || 1-120-3||
MHB 1-120-4
अधिजग्मुर्यथा वेदांस्तपसा ब्रह्मवादिनः ।
तथा स तपसोपेतः सर्वाण्यस्त्राण्यवाप ह ॥ १-१२०-४॥
adhijagmuryathā vedāṃstapasā brahmavādinaḥ |
tathā sa tapasopetaḥ sarvāṇyastrāṇyavāpa ha || 1-120-4||
MHB 1-120-5
धनुर्वेदपरत्वाच्च तपसा विपुलेन च ।
भृशं संतापयामास देवराजं स गौतमः ॥ १-१२०-५॥
dhanurvedaparatvācca tapasā vipulena ca |
bhṛśaṃ saṃtāpayāmāsa devarājaṃ sa gautamaḥ || 1-120-5||
MHB 1-120-6
ततो जालपदीं नाम देवकन्यां सुरेश्वरः ।
प्राहिणोत्तपसो विघ्नं कुरु तस्येति कौरव ॥ १-१२०-६॥
tato jālapadīṃ nāma devakanyāṃ sureśvaraḥ |
prāhiṇottapaso vighnaṃ kuru tasyeti kaurava || 1-120-6||
MHB 1-120-7
साभिगम्याश्रमपदं रमणीयं शरद्वतः ।
धनुर्बाणधरं बाला लोभयामास गौतमम् ॥ १-१२०-७॥
sābhigamyāśramapadaṃ ramaṇīyaṃ śaradvataḥ |
dhanurbāṇadharaṃ bālā lobhayāmāsa gautamam || 1-120-7||
MHB 1-120-8
तामेकवसनां दृष्ट्वा गौतमोऽप्सरसं वने ।
लोकेऽप्रतिमसंस्थानामुत्फुल्लनयनोऽभवत् ॥ १-१२०-८॥
tāmekavasanāṃ dṛṣṭvā gautamo'psarasaṃ vane |
loke'pratimasaṃsthānāmutphullanayano'bhavat || 1-120-8||
MHB 1-120-9
धनुश्च हि शराश्चास्य कराभ्यां प्रापतन्भुवि ।
वेपथुश्चास्य तां दृष्ट्वा शरीरे समजायत ॥ १-१२०-९॥
dhanuśca hi śarāścāsya karābhyāṃ prāpatanbhuvi |
vepathuścāsya tāṃ dṛṣṭvā śarīre samajāyata || 1-120-9||
MHB 1-120-10
स तु ज्ञानगरीयस्त्वात्तपसश्च समन्वयात् ।
अवतस्थे महाप्राज्ञो धैर्येण परमेण ह ॥ १-१२०-१०॥
sa tu jñānagarīyastvāttapasaśca samanvayāt |
avatasthe mahāprājño dhairyeṇa parameṇa ha || 1-120-10||
MHB 1-120-11
यस्त्वस्य सहसा राजन्विकारः समपद्यत ।
तेन सुस्राव रेतोऽस्य स च तन्नावबुध्यत ॥ १-१२०-११॥
yastvasya sahasā rājanvikāraḥ samapadyata |
tena susrāva reto'sya sa ca tannāvabudhyata || 1-120-11||
MHB 1-120-12
स विहायाश्रमं तं च तां चैवाप्सरसं मुनिः ।
जगाम रेतस्तत्तस्य शरस्तम्बे पपात ह ॥ १-१२०-१२॥
sa vihāyāśramaṃ taṃ ca tāṃ caivāpsarasaṃ muniḥ |
jagāma retastattasya śarastambe papāta ha || 1-120-12||
MHB 1-120-13
शरस्तम्बे च पतितं द्विधा तदभवन्नृप ।
तस्याथ मिथुनं जज्ञे गौतमस्य शरद्वतः ॥ १-१२०-१३॥
śarastambe ca patitaṃ dvidhā tadabhavannṛpa |
tasyātha mithunaṃ jajñe gautamasya śaradvataḥ || 1-120-13||
MHB 1-120-14
मृगयां चरतो राज्ञः शंतनोस्तु यदृच्छया ।
कश्चित्सेनाचरोऽरण्ये मिथुनं तदपश्यत ॥ १-१२०-१४॥
mṛgayāṃ carato rājñaḥ śaṃtanostu yadṛcchayā |
kaścitsenācaro'raṇye mithunaṃ tadapaśyata || 1-120-14||
MHB 1-120-15
धनुश्च सशरं दृष्ट्वा तथा कृष्णाजिनानि च ।
व्यवस्य ब्राह्मणापत्यं धनुर्वेदान्तगस्य तत् ।
स राज्ञे दर्शयामास मिथुनं सशरं तदा ॥ १-१२०-१५॥
dhanuśca saśaraṃ dṛṣṭvā tathā kṛṣṇājināni ca |
vyavasya brāhmaṇāpatyaṃ dhanurvedāntagasya tat |
sa rājñe darśayāmāsa mithunaṃ saśaraṃ tadā || 1-120-15||
MHB 1-120-16
स तदादाय मिथुनं राजाथ कृपयान्वितः ।
आजगाम गृहानेव मम पुत्राविति ब्रुवन् ॥ १-१२०-१६॥
sa tadādāya mithunaṃ rājātha kṛpayānvitaḥ |
ājagāma gṛhāneva mama putrāviti bruvan || 1-120-16||
MHB 1-120-17
ततः संवर्धयामास संस्कारैश्चाप्ययोजयत् ।
गौतमोऽपि तदापेत्य धनुर्वेदपरोऽभवत् ॥ १-१२०-१७॥
tataḥ saṃvardhayāmāsa saṃskāraiścāpyayojayat |
gautamo'pi tadāpetya dhanurvedaparo'bhavat || 1-120-17||
MHB 1-120-18
कृपया यन्मया बालाविमौ संवर्धिताविति ।
तस्मात्तयोर्नाम चक्रे तदेव स महीपतिः ॥ १-१२०-१८॥
kṛpayā yanmayā bālāvimau saṃvardhitāviti |
tasmāttayornāma cakre tadeva sa mahīpatiḥ || 1-120-18||
MHB 1-120-19
निहितौ गौतमस्तत्र तपसा तावविन्दत ।
आगम्य चास्मै गोत्रादि सर्वमाख्यातवांस्तदा ॥ १-१२०-१९॥
nihitau gautamastatra tapasā tāvavindata |
āgamya cāsmai gotrādi sarvamākhyātavāṃstadā || 1-120-19||
MHB 1-120-20
चतुर्विधं धनुर्वेदमस्त्राणि विविधानि च ।
निखिलेनास्य तत्सर्वं गुह्यमाख्यातवांस्तदा ।
सोऽचिरेणैव कालेन परमाचार्यतां गतः ॥ १-१२०-२०॥
caturvidhaṃ dhanurvedamastrāṇi vividhāni ca |
nikhilenāsya tatsarvaṃ guhyamākhyātavāṃstadā |
so'cireṇaiva kālena paramācāryatāṃ gataḥ || 1-120-20||
MHB 1-120-21
ततोऽधिजग्मुः सर्वे ते धनुर्वेदं महारथाः ।
धृतराष्ट्रात्मजाश्चैव पाण्डवाश्च महाबलाः ।
वृष्णयश्च नृपाश्चान्ये नानादेशसमागताः ॥ १-१२०-२१॥
tato'dhijagmuḥ sarve te dhanurvedaṃ mahārathāḥ |
dhṛtarāṣṭrātmajāścaiva pāṇḍavāśca mahābalāḥ |
vṛṣṇayaśca nṛpāścānye nānādeśasamāgatāḥ || 1-120-21||
Adhyaya: 121/225 (23)
MHB 1-121-1
वैशंपायन उवाच ।
विशेषार्थी ततो भीष्मः पौत्राणां विनयेप्सया ।
इष्वस्त्रज्ञान्पर्यपृच्छदाचार्यान्वीर्यसंमतान् ॥ १-१२१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
viśeṣārthī tato bhīṣmaḥ pautrāṇāṃ vinayepsayā |
iṣvastrajñānparyapṛcchadācāryānvīryasaṃmatān || 1-121-1||
MHB 1-121-2
नाल्पधीर्नामहाभागस्तथानानास्त्रकोविदः ।
नादेवसत्त्वो विनयेत्कुरूनस्त्रे महाबलान् ॥ १-१२१-२॥
nālpadhīrnāmahābhāgastathānānāstrakovidaḥ |
nādevasattvo vinayetkurūnastre mahābalān || 1-121-2||
MHB 1-121-3
महर्षिस्तु भरद्वाजो हविर्धाने चरन्पुरा ।
ददर्शाप्सरसं साक्षाद्घृताचीमाप्लुतामृषिः ॥ १-१२१-३॥
maharṣistu bharadvājo havirdhāne caranpurā |
dadarśāpsarasaṃ sākṣādghṛtācīmāplutāmṛṣiḥ || 1-121-3||
MHB 1-121-4
तस्या वायुः समुद्धूतो वसनं व्यपकर्षत ।
ततोऽस्य रेतश्चस्कन्द तदृषिर्द्रोण आदधे ॥ १-१२१-४॥
tasyā vāyuḥ samuddhūto vasanaṃ vyapakarṣata |
tato'sya retaścaskanda tadṛṣirdroṇa ādadhe || 1-121-4||
MHB 1-121-5
तस्मिन्समभवद्द्रोणः कलशे तस्य धीमतः ।
अध्यगीष्ट स वेदांश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः ॥ १-१२१-५॥
tasminsamabhavaddroṇaḥ kalaśe tasya dhīmataḥ |
adhyagīṣṭa sa vedāṃśca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ || 1-121-5||
MHB 1-121-6
अग्निवेश्यं महाभागं भरद्वाजः प्रतापवान् ।
प्रत्यपादयदाग्नेयमस्त्रं धर्मभृतां वरः ॥ १-१२१-६॥
agniveśyaṃ mahābhāgaṃ bharadvājaḥ pratāpavān |
pratyapādayadāgneyamastraṃ dharmabhṛtāṃ varaḥ || 1-121-6||
MHB 1-121-7
अग्निष्टुज्जातः स मुनिस्ततो भरतसत्तम ।
भारद्वाजं तदाग्नेयं महास्त्रं प्रत्यपादयत् ॥ १-१२१-७॥
agniṣṭujjātaḥ sa munistato bharatasattama |
bhāradvājaṃ tadāgneyaṃ mahāstraṃ pratyapādayat || 1-121-7||
MHB 1-121-8
भरद्वाजसखा चासीत्पृषतो नाम पार्थिवः ।
तस्यापि द्रुपदो नाम तदा समभवत्सुतः ॥ १-१२१-८॥
bharadvājasakhā cāsītpṛṣato nāma pārthivaḥ |
tasyāpi drupado nāma tadā samabhavatsutaḥ || 1-121-8||
MHB 1-121-9
स नित्यमाश्रमं गत्वा द्रोणेन सह पार्षतः ।
चिक्रीडाध्ययनं चैव चकार क्षत्रियर्षभः ॥ १-१२१-९॥
sa nityamāśramaṃ gatvā droṇena saha pārṣataḥ |
cikrīḍādhyayanaṃ caiva cakāra kṣatriyarṣabhaḥ || 1-121-9||
MHB 1-121-10
ततो व्यतीते पृषते स राजा द्रुपदोऽभवत् ।
पाञ्चालेषु महाबाहुरुत्तरेषु नरेश्वरः ॥ १-१२१-१०॥
tato vyatīte pṛṣate sa rājā drupado'bhavat |
pāñcāleṣu mahābāhuruttareṣu nareśvaraḥ || 1-121-10||
MHB 1-121-11
भरद्वाजोऽपि भगवानारुरोह दिवं तदा ।
ततः पितृनियुक्तात्मा पुत्रलोभान्महायशाः ।
शारद्वतीं ततो द्रोणः कृपीं भार्यामविन्दत ॥ १-१२१-११॥
bharadvājo'pi bhagavānāruroha divaṃ tadā |
tataḥ pitṛniyuktātmā putralobhānmahāyaśāḥ |
śāradvatīṃ tato droṇaḥ kṛpīṃ bhāryāmavindata || 1-121-11||
MHB 1-121-12
अग्निहोत्रे च धर्मे च दमे च सततं रता ।
अलभद्गौतमी पुत्रमश्वत्थामानमेव च ॥ १-१२१-१२॥
agnihotre ca dharme ca dame ca satataṃ ratā |
alabhadgautamī putramaśvatthāmānameva ca || 1-121-12||
MHB 1-121-13
स जातमात्रो व्यनदद्यथैवोच्चैःश्रवा हयः ।
तच्छ्रुत्वान्तर्हितं भूतमन्तरिक्षस्थमब्रवीत् ॥ १-१२१-१३॥
sa jātamātro vyanadadyathaivoccaiḥśravā hayaḥ |
tacchrutvāntarhitaṃ bhūtamantarikṣasthamabravīt || 1-121-13||
MHB 1-121-14
अश्वस्येवास्य यत्स्थाम नदतः प्रदिशो गतम् ।
अश्वत्थामैव बालोऽयं तस्मान्नाम्ना भविष्यति ॥ १-१२१-१४॥
aśvasyevāsya yatsthāma nadataḥ pradiśo gatam |
aśvatthāmaiva bālo'yaṃ tasmānnāmnā bhaviṣyati || 1-121-14||
MHB 1-121-15
सुतेन तेन सुप्रीतो भारद्वाजस्ततोऽभवत् ।
तत्रैव च वसन्धीमान्धनुर्वेदपरोऽभवत् ॥ १-१२१-१५॥
sutena tena suprīto bhāradvājastato'bhavat |
tatraiva ca vasandhīmāndhanurvedaparo'bhavat || 1-121-15||
MHB 1-121-16
स शुश्राव महात्मानं जामदग्न्यं परंतपम् ।
ब्राह्मणेभ्यस्तदा राजन्दित्सन्तं वसु सर्वशः ॥ १-१२१-१६॥
sa śuśrāva mahātmānaṃ jāmadagnyaṃ paraṃtapam |
brāhmaṇebhyastadā rājanditsantaṃ vasu sarvaśaḥ || 1-121-16||
MHB 1-121-17
वनं तु प्रस्थितं रामं भारद्वाजस्तदाब्रवीत् ।
आगतं वित्तकामं मां विद्धि द्रोणं द्विजर्षभम् ॥ १-१२१-१७॥
vanaṃ tu prasthitaṃ rāmaṃ bhāradvājastadābravīt |
āgataṃ vittakāmaṃ māṃ viddhi droṇaṃ dvijarṣabham || 1-121-17||
MHB 1-121-18
राम उवाच ।
हिरण्यं मम यच्चान्यद्वसु किंचन विद्यते ।
ब्राह्मणेभ्यो मया दत्तं सर्वमेव तपोधन ॥ १-१२१-१८॥
rāma uvāca |
hiraṇyaṃ mama yaccānyadvasu kiṃcana vidyate |
brāhmaṇebhyo mayā dattaṃ sarvameva tapodhana || 1-121-18||
MHB 1-121-19
तथैवेयं धरा देवी सागरान्ता सपत्तना ।
कश्यपाय मया दत्ता कृत्स्ना नगरमालिनी ॥ १-१२१-१९॥
tathaiveyaṃ dharā devī sāgarāntā sapattanā |
kaśyapāya mayā dattā kṛtsnā nagaramālinī || 1-121-19||
MHB 1-121-20
शरीरमात्रमेवाद्य मयेदमवशेषितम् ।
अस्त्राणि च महार्हाणि शस्त्राणि विविधानि च ।
वृणीष्व किं प्रयच्छामि तुभ्यं द्रोण वदाशु तत् ॥ १-१२१-२०॥
śarīramātramevādya mayedamavaśeṣitam |
astrāṇi ca mahārhāṇi śastrāṇi vividhāni ca |
vṛṇīṣva kiṃ prayacchāmi tubhyaṃ droṇa vadāśu tat || 1-121-20||
MHB 1-121-21
द्रोण उवाच ।
अस्त्राणि मे समग्राणि ससंहाराणि भार्गव ।
सप्रयोगरहस्यानि दातुमर्हस्यशेषतः ॥ १-१२१-२१॥
droṇa uvāca |
astrāṇi me samagrāṇi sasaṃhārāṇi bhārgava |
saprayogarahasyāni dātumarhasyaśeṣataḥ || 1-121-21||
MHB 1-121-22
वैशंपायन उवाच ।
तथेत्युक्त्वा ततस्तस्मै प्रादादस्त्राणि भार्गवः ।
सरहस्यव्रतं चैव धनुर्वेदमशेषतः ॥ १-१२१-२२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathetyuktvā tatastasmai prādādastrāṇi bhārgavaḥ |
sarahasyavrataṃ caiva dhanurvedamaśeṣataḥ || 1-121-22||
MHB 1-121-23
प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं कृतास्त्रो द्विजसत्तमः ।
प्रियं सखायं सुप्रीतो जगाम द्रुपदं प्रति ॥ १-१२१-२३॥
pratigṛhya tu tatsarvaṃ kṛtāstro dvijasattamaḥ |
priyaṃ sakhāyaṃ suprīto jagāma drupadaṃ prati || 1-121-23||
Adhyaya: 122/225 (47)
MHB 1-122-1
वैशंपायन उवाच ।
ततो द्रुपदमासाद्य भारद्वाजः प्रतापवान् ।
अब्रवीत्पार्षतं राजन्सखायं विद्धि मामिति ॥ १-१२२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato drupadamāsādya bhāradvājaḥ pratāpavān |
abravītpārṣataṃ rājansakhāyaṃ viddhi māmiti || 1-122-1||
MHB 1-122-2
द्रुपद उवाच ।
अकृतेयं तव प्रज्ञा ब्रह्मन्नातिसमञ्जसी ।
यन्मां ब्रवीषि प्रसभं सखा तेऽहमिति द्विज ॥ १-१२२-२॥
drupada uvāca |
akṛteyaṃ tava prajñā brahmannātisamañjasī |
yanmāṃ bravīṣi prasabhaṃ sakhā te'hamiti dvija || 1-122-2||
MHB 1-122-3
न हि राज्ञामुदीर्णानामेवंभूतैर्नरैः क्वचित् ।
सख्यं भवति मन्दात्मञ्श्रिया हीनैर्धनच्युतैः ॥ १-१२२-३॥
na hi rājñāmudīrṇānāmevaṃbhūtairnaraiḥ kvacit |
sakhyaṃ bhavati mandātmañśriyā hīnairdhanacyutaiḥ || 1-122-3||
MHB 1-122-4
सौहृदान्यपि जीर्यन्ते कालेन परिजीर्यताम् ।
सौहृदं मे त्वया ह्यासीत्पूर्वं सामर्थ्यबन्धनम् ॥ १-१२२-४॥
sauhṛdānyapi jīryante kālena parijīryatām |
sauhṛdaṃ me tvayā hyāsītpūrvaṃ sāmarthyabandhanam || 1-122-4||
MHB 1-122-5
न सख्यमजरं लोके जातु दृश्येत कर्हिचित् ।
कामो वैनं विहरति क्रोधश्चैनं प्रवृश्चति ॥ १-१२२-५॥
na sakhyamajaraṃ loke jātu dṛśyeta karhicit |
kāmo vainaṃ viharati krodhaścainaṃ pravṛścati || 1-122-5||
MHB 1-122-6
मैवं जीर्णमुपासिष्ठाः सख्यं नवमुपाकुरु ।
आसीत्सख्यं द्विजश्रेष्ठ त्वया मेऽर्थनिबन्धनम् ॥ १-१२२-६॥
maivaṃ jīrṇamupāsiṣṭhāḥ sakhyaṃ navamupākuru |
āsītsakhyaṃ dvijaśreṣṭha tvayā me'rthanibandhanam || 1-122-6||
MHB 1-122-7
न दरिद्रो वसुमतो नाविद्वान्विदुषः सखा ।
शूरस्य न सखा क्लीबः सखिपूर्वं किमिष्यते ॥ १-१२२-७॥
na daridro vasumato nāvidvānviduṣaḥ sakhā |
śūrasya na sakhā klībaḥ sakhipūrvaṃ kimiṣyate || 1-122-7||
MHB 1-122-8
ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं कुलम् ।
तयोः सख्यं विवाहश्च न तु पुष्टविपुष्टयोः ॥ १-१२२-८॥
yayoreva samaṃ vittaṃ yayoreva samaṃ kulam |
tayoḥ sakhyaṃ vivāhaśca na tu puṣṭavipuṣṭayoḥ || 1-122-8||
MHB 1-122-9
नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा ।
नाराज्ञा संगतं राज्ञः सखिपूर्वं किमिष्यते ॥ १-१२२-९॥
nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā |
nārājñā saṃgataṃ rājñaḥ sakhipūrvaṃ kimiṣyate || 1-122-9||
MHB 1-122-10
वैशंपायन उवाच ।
द्रुपदेनैवमुक्तस्तु भारद्वाजः प्रतापवान् ।
मुहूर्तं चिन्तयामास मन्युनाभिपरिप्लुतः ॥ १-१२२-१०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
drupadenaivamuktastu bhāradvājaḥ pratāpavān |
muhūrtaṃ cintayāmāsa manyunābhipariplutaḥ || 1-122-10||
MHB 1-122-11
स विनिश्चित्य मनसा पाञ्चालं प्रति बुद्धिमान् ।
जगाम कुरुमुख्यानां नगरं नागसाह्वयम् ॥ १-१२२-११॥
sa viniścitya manasā pāñcālaṃ prati buddhimān |
jagāma kurumukhyānāṃ nagaraṃ nāgasāhvayam || 1-122-11||
MHB 1-122-12
कुमारास्त्वथ निष्क्रम्य समेता गजसाह्वयात् ।
क्रीडन्तो वीटया तत्र वीराः पर्यचरन्मुदा ॥ १-१२२-१२॥
kumārāstvatha niṣkramya sametā gajasāhvayāt |
krīḍanto vīṭayā tatra vīrāḥ paryacaranmudā || 1-122-12||
MHB 1-122-13
पपात कूपे सा वीटा तेषां वै क्रीडतां तदा ।
न च ते प्रत्यपद्यन्त कर्म वीटोपलब्धये ॥ १-१२२-१३॥
papāta kūpe sā vīṭā teṣāṃ vai krīḍatāṃ tadā |
na ca te pratyapadyanta karma vīṭopalabdhaye || 1-122-13||
MHB 1-122-14
अथ द्रोणः कुमारांस्तान्दृष्ट्वा कृत्यवतस्तदा ।
प्रहस्य मन्दं पैशल्यादभ्यभाषत वीर्यवान् ॥ १-१२२-१४॥
atha droṇaḥ kumārāṃstāndṛṣṭvā kṛtyavatastadā |
prahasya mandaṃ paiśalyādabhyabhāṣata vīryavān || 1-122-14||
MHB 1-122-15
अहो नु धिग्बलं क्षात्रं धिगेतां वः कृतास्त्रताम् ।
भरतस्यान्वये जाता ये वीटां नाधिगच्छत ॥ १-१२२-१५॥
aho nu dhigbalaṃ kṣātraṃ dhigetāṃ vaḥ kṛtāstratām |
bharatasyānvaye jātā ye vīṭāṃ nādhigacchata || 1-122-15||
MHB 1-122-16
एष मुष्टिरिषीकाणां मयास्त्रेणाभिमन्त्रितः ।
अस्य वीर्यं निरीक्षध्वं यदन्यस्य न विद्यते ॥ १-१२२-१६॥
eṣa muṣṭiriṣīkāṇāṃ mayāstreṇābhimantritaḥ |
asya vīryaṃ nirīkṣadhvaṃ yadanyasya na vidyate || 1-122-16||
MHB 1-122-17
वेत्स्यामीषीकया वीटां तामिषीकामथान्यया ।
तामन्यया समायोगो वीटाया ग्रहणे मम ॥ १-१२२-१७॥
vetsyāmīṣīkayā vīṭāṃ tāmiṣīkāmathānyayā |
tāmanyayā samāyogo vīṭāyā grahaṇe mama || 1-122-17||
MHB 1-122-18
तदपश्यन्कुमारास्ते विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ।
अवेष्क्य चोद्धृतां वीटां वीटावेद्धारमब्रुवन् ॥ १-१२२-१८॥
tadapaśyankumārāste vismayotphullalocanāḥ |
aveṣkya coddhṛtāṃ vīṭāṃ vīṭāveddhāramabruvan || 1-122-18||
MHB 1-122-19
अभिवादयामहे ब्रह्मन्नैतदन्येषु विद्यते ।
कोऽसि कं त्वाभिजानीमो वयं किं करवामहे ॥ १-१२२-१९॥
abhivādayāmahe brahmannaitadanyeṣu vidyate |
ko'si kaṃ tvābhijānīmo vayaṃ kiṃ karavāmahe || 1-122-19||
MHB 1-122-20
द्रोण उवाच ।
आचक्षध्वं च भीष्माय रूपेण च गुणैश्च माम् ।
स एव सुमहाबुद्धिः सांप्रतं प्रतिपत्स्यते ॥ १-१२२-२०॥
droṇa uvāca |
ācakṣadhvaṃ ca bhīṣmāya rūpeṇa ca guṇaiśca mām |
sa eva sumahābuddhiḥ sāṃprataṃ pratipatsyate || 1-122-20||
MHB 1-122-21
वैशंपायन उवाच ।
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे भीष्ममूचुः पितामहम् ।
ब्राह्मणस्य वचस्तथ्यं तच्च कर्मविशेषवत् ॥ १-१२२-२१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathetyuktvā tu te sarve bhīṣmamūcuḥ pitāmaham |
brāhmaṇasya vacastathyaṃ tacca karmaviśeṣavat || 1-122-21||
MHB 1-122-22
भीष्मः श्रुत्वा कुमाराणां द्रोणं तं प्रत्यजानत ।
युक्तरूपः स हि गुरुरित्येवमनुचिन्त्य च ॥ १-१२२-२२॥
bhīṣmaḥ śrutvā kumārāṇāṃ droṇaṃ taṃ pratyajānata |
yuktarūpaḥ sa hi gururityevamanucintya ca || 1-122-22||
MHB 1-122-23
अथैनमानीय तदा स्वयमेव सुसत्कृतम् ।
परिपप्रच्छ निपुणं भीष्मः शस्त्रभृतां वरः ।
हेतुमागमने तस्य द्रोणः सर्वं न्यवेदयत् ॥ १-१२२-२३॥
athainamānīya tadā svayameva susatkṛtam |
paripapraccha nipuṇaṃ bhīṣmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ |
hetumāgamane tasya droṇaḥ sarvaṃ nyavedayat || 1-122-23||
MHB 1-122-24
महर्षेरग्निवेश्यस्य सकाशमहमच्युत ।
अस्त्रार्थमगमं पूर्वं धनुर्वेदजिघृक्षया ॥ १-१२२-२४॥
maharṣeragniveśyasya sakāśamahamacyuta |
astrārthamagamaṃ pūrvaṃ dhanurvedajighṛkṣayā || 1-122-24||
MHB 1-122-25
ब्रह्मचारी विनीतात्मा जटिलो बहुलाः समाः ।
अवसं तत्र सुचिरं धनुर्वेदचिकीर्षया ॥ १-१२२-२५॥
brahmacārī vinītātmā jaṭilo bahulāḥ samāḥ |
avasaṃ tatra suciraṃ dhanurvedacikīrṣayā || 1-122-25||
MHB 1-122-26
पाञ्चालराजपुत्रस्तु यज्ञसेनो महाबलः ।
मया सहाकरोद्विद्यां गुरोः श्राम्यन्समाहितः ॥ १-१२२-२६॥
pāñcālarājaputrastu yajñaseno mahābalaḥ |
mayā sahākarodvidyāṃ guroḥ śrāmyansamāhitaḥ || 1-122-26||
MHB 1-122-27
स मे तत्र सखा चासीदुपकारी प्रियश्च मे ।
तेनाहं सह संगम्य रतवान्सुचिरं बत ।
बाल्यात्प्रभृति कौरव्य सहाध्ययनमेव च ॥ १-१२२-२७॥
sa me tatra sakhā cāsīdupakārī priyaśca me |
tenāhaṃ saha saṃgamya ratavānsuciraṃ bata |
bālyātprabhṛti kauravya sahādhyayanameva ca || 1-122-27||
MHB 1-122-28
स समासाद्य मां तत्र प्रियकारी प्रियंवदः ।
अब्रवीदिति मां भीष्म वचनं प्रीतिवर्धनम् ॥ १-१२२-२८॥
sa samāsādya māṃ tatra priyakārī priyaṃvadaḥ |
abravīditi māṃ bhīṣma vacanaṃ prītivardhanam || 1-122-28||
MHB 1-122-29
अहं प्रियतमः पुत्रः पितुर्द्रोण महात्मनः ।
अभिषेक्ष्यति मां राज्ये स पाञ्चाल्यो यदा तदा ॥ १-१२२-२९॥
ahaṃ priyatamaḥ putraḥ piturdroṇa mahātmanaḥ |
abhiṣekṣyati māṃ rājye sa pāñcālyo yadā tadā || 1-122-29||
MHB 1-122-30
त्वद्भोज्यं भविता राज्यं सखे सत्येन ते शपे ।
मम भोगाश्च वित्तं च त्वदधीनं सुखानि च ॥ १-१२२-३०॥
tvadbhojyaṃ bhavitā rājyaṃ sakhe satyena te śape |
mama bhogāśca vittaṃ ca tvadadhīnaṃ sukhāni ca || 1-122-30||
MHB 1-122-31
एवमुक्तः प्रवव्राज कृतास्त्रोऽहं धनेप्सया ।
अभिषिक्तं च श्रुत्वैनं कृतार्थोऽस्मीति चिन्तयन् ॥ १-१२२-३१॥
evamuktaḥ pravavrāja kṛtāstro'haṃ dhanepsayā |
abhiṣiktaṃ ca śrutvainaṃ kṛtārtho'smīti cintayan || 1-122-31||
MHB 1-122-32
प्रियं सखायं सुप्रीतो राज्यस्थं पुनराव्रजम् ।
संस्मरन्संगमं चैव वचनं चैव तस्य तत् ॥ १-१२२-३२॥
priyaṃ sakhāyaṃ suprīto rājyasthaṃ punarāvrajam |
saṃsmaransaṃgamaṃ caiva vacanaṃ caiva tasya tat || 1-122-32||
MHB 1-122-33
ततो द्रुपदमागम्य सखिपूर्वमहं प्रभो ।
अब्रुवं पुरुषव्याघ्र सखायं विद्धि मामिति ॥ १-१२२-३३॥
tato drupadamāgamya sakhipūrvamahaṃ prabho |
abruvaṃ puruṣavyāghra sakhāyaṃ viddhi māmiti || 1-122-33||
MHB 1-122-34
उपस्थितं तु द्रुपदः सखिवच्चाभिसंगतम् ।
स मां निराकारमिव प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ १-१२२-३४॥
upasthitaṃ tu drupadaḥ sakhivaccābhisaṃgatam |
sa māṃ nirākāramiva prahasannidamabravīt || 1-122-34||
MHB 1-122-35
अकृतेयं तव प्रज्ञा ब्रह्मन्नातिसमञ्जसी ।
यदात्थ मां त्वं प्रसभं सखा तेऽहमिति द्विज ॥ १-१२२-३५॥
akṛteyaṃ tava prajñā brahmannātisamañjasī |
yadāttha māṃ tvaṃ prasabhaṃ sakhā te'hamiti dvija || 1-122-35||
MHB 1-122-36
न हि राज्ञामुदीर्णानामेवंभूतैर्नरैः क्वचित् ।
सख्यं भवति मन्दात्मञ्श्रिया हीनैर्धनच्युतैः ॥ १-१२२-३६॥
na hi rājñāmudīrṇānāmevaṃbhūtairnaraiḥ kvacit |
sakhyaṃ bhavati mandātmañśriyā hīnairdhanacyutaiḥ || 1-122-36||
MHB 1-122-37
नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा ।
नाराजा पार्थिवस्यापि सखिपूर्वं किमिष्यते ॥ १-१२२-३७॥
nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā |
nārājā pārthivasyāpi sakhipūrvaṃ kimiṣyate || 1-122-37||
MHB 1-122-38
द्रुपदेनैवमुक्तोऽहं मन्युनाभिपरिप्लुतः ।
अभ्यागच्छं कुरून्भीष्म शिष्यैरर्थी गुणान्वितैः ॥ १-१२२-३८॥
drupadenaivamukto'haṃ manyunābhipariplutaḥ |
abhyāgacchaṃ kurūnbhīṣma śiṣyairarthī guṇānvitaiḥ || 1-122-38||
MHB 1-122-39
प्रतिजग्राह तं भीष्मो गुरुं पाण्डुसुतैः सह ।
पौत्रानादाय तान्सर्वान्वसूनि विविधानि च ॥ १-१२२-३९॥
pratijagrāha taṃ bhīṣmo guruṃ pāṇḍusutaiḥ saha |
pautrānādāya tānsarvānvasūni vividhāni ca || 1-122-39||
MHB 1-122-40
शिष्या इति ददौ राजन्द्रोणाय विधिपूर्वकम् ।
स च शिष्यान्महेष्वासः प्रतिजग्राह कौरवान् ॥ १-१२२-४०॥
śiṣyā iti dadau rājandroṇāya vidhipūrvakam |
sa ca śiṣyānmaheṣvāsaḥ pratijagrāha kauravān || 1-122-40||
MHB 1-122-41
प्रतिगृह्य च तान्सर्वान्द्रोणो वचनमब्रवीत् ।
रहस्येकः प्रतीतात्मा कृतोपसदनांस्तदा ॥ १-१२२-४१॥
pratigṛhya ca tānsarvāndroṇo vacanamabravīt |
rahasyekaḥ pratītātmā kṛtopasadanāṃstadā || 1-122-41||
MHB 1-122-42
कार्यं मे काङ्क्षितं किंचिद्धृदि संपरिवर्तते ।
कृतास्त्रैस्तत्प्रदेयं मे तदृतं वदतानघाः ॥ १-१२२-४२॥
kāryaṃ me kāṅkṣitaṃ kiṃciddhṛdi saṃparivartate |
kṛtāstraistatpradeyaṃ me tadṛtaṃ vadatānaghāḥ || 1-122-42||
MHB 1-122-43
तच्छ्रुत्वा कौरवेयास्ते तूष्णीमासन्विशां पते ।
अर्जुनस्तु ततः सर्वं प्रतिजज्ञे परंतपः ॥ १-१२२-४३॥
tacchrutvā kauraveyāste tūṣṇīmāsanviśāṃ pate |
arjunastu tataḥ sarvaṃ pratijajñe paraṃtapaḥ || 1-122-43||
MHB 1-122-44
ततोऽर्जुनं मूर्ध्नि तदा समाघ्राय पुनः पुनः ।
प्रीतिपूर्वं परिष्वज्य प्ररुरोद मुदा तदा ॥ १-१२२-४४॥
tato'rjunaṃ mūrdhni tadā samāghrāya punaḥ punaḥ |
prītipūrvaṃ pariṣvajya praruroda mudā tadā || 1-122-44||
MHB 1-122-45
ततो द्रोणः पाण्डुपुत्रानस्त्राणि विविधानि च ।
ग्राहयामास दिव्यानि मानुषाणि च वीर्यवान् ॥ १-१२२-४५॥
tato droṇaḥ pāṇḍuputrānastrāṇi vividhāni ca |
grāhayāmāsa divyāni mānuṣāṇi ca vīryavān || 1-122-45||
MHB 1-122-46
राजपुत्रास्तथैवान्ये समेत्य भरतर्षभ ।
अभिजग्मुस्ततो द्रोणमस्त्रार्थे द्विजसत्तमम् ।
वृष्णयश्चान्धकाश्चैव नानादेश्याश्च पार्थिवाः ॥ १-१२२-४६॥
rājaputrāstathaivānye sametya bharatarṣabha |
abhijagmustato droṇamastrārthe dvijasattamam |
vṛṣṇayaścāndhakāścaiva nānādeśyāśca pārthivāḥ || 1-122-46||
MHB 1-122-47
सूतपुत्रश्च राधेयो गुरुं द्रोणमियात्तदा ।
स्पर्धमानस्तु पार्थेन सूतपुत्रोऽत्यमर्षणः ।
दुर्योधनमुपाश्रित्य पाण्डवानत्यमन्यत ॥ १-१२२-४७॥
sūtaputraśca rādheyo guruṃ droṇamiyāttadā |
spardhamānastu pārthena sūtaputro'tyamarṣaṇaḥ |
duryodhanamupāśritya pāṇḍavānatyamanyata || 1-122-47||
Adhyaya: 123/225 (78)
MHB 1-123-1
वैशंपायन उवाच ।
अर्जुनस्तु परं यत्नमातस्थे गुरुपूजने ।
अस्त्रे च परमं योगं प्रियो द्रोणस्य चाभवत् ॥ १-१२३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
arjunastu paraṃ yatnamātasthe gurupūjane |
astre ca paramaṃ yogaṃ priyo droṇasya cābhavat || 1-123-1||
MHB 1-123-2
द्रोणेन तु तदाहूय रहस्युक्तोऽन्नसाधकः ।
अन्धकारेऽर्जुनायान्नं न देयं ते कथंचन ॥ १-१२३-२॥
droṇena tu tadāhūya rahasyukto'nnasādhakaḥ |
andhakāre'rjunāyānnaṃ na deyaṃ te kathaṃcana || 1-123-2||
MHB 1-123-3
ततः कदाचिद्भुञ्जाने प्रववौ वायुरर्जुने ।
तेन तत्र प्रदीपः स दीप्यमानो निवापितः ॥ १-१२३-३॥
tataḥ kadācidbhuñjāne pravavau vāyurarjune |
tena tatra pradīpaḥ sa dīpyamāno nivāpitaḥ || 1-123-3||
MHB 1-123-4
भुङ्क्त एवार्जुनो भक्तं न चास्यास्याद्व्यमुह्यत ।
हस्तस्तेजस्विनो नित्यमन्नग्रहणकारणात् ।
तदभ्यासकृतं मत्वा रात्रावभ्यस्त पाण्डवः ॥ १-१२३-४॥
bhuṅkta evārjuno bhaktaṃ na cāsyāsyādvyamuhyata |
hastastejasvino nityamannagrahaṇakāraṇāt |
tadabhyāsakṛtaṃ matvā rātrāvabhyasta pāṇḍavaḥ || 1-123-4||
MHB 1-123-5
तस्य ज्यातलनिर्घोषं द्रोणः शुश्राव भारत ।
उपेत्य चैनमुत्थाय परिष्वज्येदमब्रवीत् ॥ १-१२३-५॥
tasya jyātalanirghoṣaṃ droṇaḥ śuśrāva bhārata |
upetya cainamutthāya pariṣvajyedamabravīt || 1-123-5||
MHB 1-123-6
प्रयतिष्ये तथा कर्तुं यथा नान्यो धनुर्धरः ।
त्वत्समो भविता लोके सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १-१२३-६॥
prayatiṣye tathā kartuṃ yathā nānyo dhanurdharaḥ |
tvatsamo bhavitā loke satyametadbravīmi te || 1-123-6||
MHB 1-123-7
ततो द्रोणोऽर्जुनं भूयो रथेषु च गजेषु च ।
अश्वेषु भूमावपि च रणशिक्षामशिक्षयत् ॥ १-१२३-७॥
tato droṇo'rjunaṃ bhūyo ratheṣu ca gajeṣu ca |
aśveṣu bhūmāvapi ca raṇaśikṣāmaśikṣayat || 1-123-7||
MHB 1-123-8
गदायुद्धेऽसिचर्यायां तोमरप्रासशक्तिषु ।
द्रोणः संकीर्णयुद्धेषु शिक्षयामास पाण्डवम् ॥ १-१२३-८॥
gadāyuddhe'sicaryāyāṃ tomaraprāsaśaktiṣu |
droṇaḥ saṃkīrṇayuddheṣu śikṣayāmāsa pāṇḍavam || 1-123-8||
MHB 1-123-9
तस्य तत्कौशलं दृष्ट्वा धनुर्वेदजिघृक्षवः ।
राजानो राजपुत्राश्च समाजग्मुः सहस्रशः ॥ १-१२३-९॥
tasya tatkauśalaṃ dṛṣṭvā dhanurvedajighṛkṣavaḥ |
rājāno rājaputrāśca samājagmuḥ sahasraśaḥ || 1-123-9||
MHB 1-123-10
ततो निषादराजस्य हिरण्यधनुषः सुतः ।
एकलव्यो महाराज द्रोणमभ्याजगाम ह ॥ १-१२३-१०॥
tato niṣādarājasya hiraṇyadhanuṣaḥ sutaḥ |
ekalavyo mahārāja droṇamabhyājagāma ha || 1-123-10||
MHB 1-123-11
न स तं प्रतिजग्राह नैषादिरिति चिन्तयन् ।
शिष्यं धनुषि धर्मज्ञस्तेषामेवान्ववेक्षया ॥ १-१२३-११॥
na sa taṃ pratijagrāha naiṣādiriti cintayan |
śiṣyaṃ dhanuṣi dharmajñasteṣāmevānvavekṣayā || 1-123-11||
MHB 1-123-12
स तु द्रोणस्य शिरसा पादौ गृह्य परंतपः ।
अरण्यमनुसंप्राप्तः कृत्वा द्रोणं महीमयम् ॥ १-१२३-१२॥
sa tu droṇasya śirasā pādau gṛhya paraṃtapaḥ |
araṇyamanusaṃprāptaḥ kṛtvā droṇaṃ mahīmayam || 1-123-12||
MHB 1-123-13
तस्मिन्नाचार्यवृत्तिं च परमामास्थितस्तदा ।
इष्वस्त्रे योगमातस्थे परं नियममास्थितः ॥ १-१२३-१३॥
tasminnācāryavṛttiṃ ca paramāmāsthitastadā |
iṣvastre yogamātasthe paraṃ niyamamāsthitaḥ || 1-123-13||
MHB 1-123-14
परया श्रद्धया युक्तो योगेन परमेण च ।
विमोक्षादानसंधाने लघुत्वं परमाप सः ॥ १-१२३-१४॥
parayā śraddhayā yukto yogena parameṇa ca |
vimokṣādānasaṃdhāne laghutvaṃ paramāpa saḥ || 1-123-14||
MHB 1-123-15
अथ द्रोणाभ्यनुज्ञाताः कदाचित्कुरुपाण्डवाः ।
रथैर्विनिर्ययुः सर्वे मृगयामरिमर्दनाः ॥ १-१२३-१५॥
atha droṇābhyanujñātāḥ kadācitkurupāṇḍavāḥ |
rathairviniryayuḥ sarve mṛgayāmarimardanāḥ || 1-123-15||
MHB 1-123-16
तत्रोपकरणं गृह्य नरः कश्चिद्यदृच्छया ।
राजन्ननुजगामैकः श्वानमादाय पाण्डवान् ॥ १-१२३-१६॥
tatropakaraṇaṃ gṛhya naraḥ kaścidyadṛcchayā |
rājannanujagāmaikaḥ śvānamādāya pāṇḍavān || 1-123-16||
MHB 1-123-17
तेषां विचरतां तत्र तत्तत्कर्म चिकीर्षताम् ।
श्वा चरन्स वने मूढो नैषादिं प्रति जग्मिवान् ॥ १-१२३-१७॥
teṣāṃ vicaratāṃ tatra tattatkarma cikīrṣatām |
śvā caransa vane mūḍho naiṣādiṃ prati jagmivān || 1-123-17||
MHB 1-123-18
स कृष्णं मलदिग्धाङ्गं कृष्णाजिनधरं वने ।
नैषादिं श्वा समालक्ष्य भषंस्तस्थौ तदन्तिके ॥ १-१२३-१८॥
sa kṛṣṇaṃ maladigdhāṅgaṃ kṛṣṇājinadharaṃ vane |
naiṣādiṃ śvā samālakṣya bhaṣaṃstasthau tadantike || 1-123-18||
MHB 1-123-19
तदा तस्याथ भषतः शुनः सप्त शरान्मुखे ।
लाघवं दर्शयन्नस्त्रे मुमोच युगपद्यथा ॥ १-१२३-१९॥
tadā tasyātha bhaṣataḥ śunaḥ sapta śarānmukhe |
lāghavaṃ darśayannastre mumoca yugapadyathā || 1-123-19||
MHB 1-123-20
स तु श्वा शरपूर्णास्यः पाण्डवानाजगाम ह ।
तं दृष्ट्वा पाण्डवा वीरा विस्मयं परमं ययुः ॥ १-१२३-२०॥
sa tu śvā śarapūrṇāsyaḥ pāṇḍavānājagāma ha |
taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavā vīrā vismayaṃ paramaṃ yayuḥ || 1-123-20||
MHB 1-123-21
लाघवं शब्दवेधित्वं दृष्ट्वा तत्परमं तदा ।
प्रेक्ष्य तं व्रीडिताश्चासन्प्रशशंसुश्च सर्वशः ॥ १-१२३-२१॥
lāghavaṃ śabdavedhitvaṃ dṛṣṭvā tatparamaṃ tadā |
prekṣya taṃ vrīḍitāścāsanpraśaśaṃsuśca sarvaśaḥ || 1-123-21||
MHB 1-123-22
तं ततोऽन्वेषमाणास्ते वने वननिवासिनम् ।
ददृशुः पाण्डवा राजन्नस्यन्तमनिशं शरान् ॥ १-१२३-२२॥
taṃ tato'nveṣamāṇāste vane vananivāsinam |
dadṛśuḥ pāṇḍavā rājannasyantamaniśaṃ śarān || 1-123-22||
MHB 1-123-23
न चैनमभ्यजानंस्ते तदा विकृतदर्शनम् ।
अथैनं परिपप्रच्छुः को भवान्कस्य वेत्युत ॥ १-१२३-२३॥
na cainamabhyajānaṃste tadā vikṛtadarśanam |
athainaṃ paripapracchuḥ ko bhavānkasya vetyuta || 1-123-23||
MHB 1-123-24
एकलव्य उवाच ।
निषादाधिपतेर्वीरा हिरण्यधनुषः सुतम् ।
द्रोणशिष्यं च मां वित्त धनुर्वेदकृतश्रमम् ॥ १-१२३-२४॥
ekalavya uvāca |
niṣādādhipatervīrā hiraṇyadhanuṣaḥ sutam |
droṇaśiṣyaṃ ca māṃ vitta dhanurvedakṛtaśramam || 1-123-24||
MHB 1-123-25
वैशंपायन उवाच ।
ते तमाज्ञाय तत्त्वेन पुनरागम्य पाण्डवाः ।
यथावृत्तं च ते सर्वं द्रोणायाचख्युरद्भुतम् ॥ १-१२३-२५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
te tamājñāya tattvena punarāgamya pāṇḍavāḥ |
yathāvṛttaṃ ca te sarvaṃ droṇāyācakhyuradbhutam || 1-123-25||
MHB 1-123-26
कौन्तेयस्त्वर्जुनो राजन्नेकलव्यमनुस्मरन् ।
रहो द्रोणं समागम्य प्रणयादिदमब्रवीत् ॥ १-१२३-२६॥
kaunteyastvarjuno rājannekalavyamanusmaran |
raho droṇaṃ samāgamya praṇayādidamabravīt || 1-123-26||
MHB 1-123-27
नन्वहं परिरभ्यैकः प्रीतिपूर्वमिदं वचः ।
भवतोक्तो न मे शिष्यस्त्वद्विशिष्टो भविष्यति ॥ १-१२३-२७॥
nanvahaṃ parirabhyaikaḥ prītipūrvamidaṃ vacaḥ |
bhavatokto na me śiṣyastvadviśiṣṭo bhaviṣyati || 1-123-27||
MHB 1-123-28
अथ कस्मान्मद्विशिष्टो लोकादपि च वीर्यवान् ।
अस्त्यन्यो भवतः शिष्यो निषादाधिपतेः सुतः ॥ १-१२३-२८॥
atha kasmānmadviśiṣṭo lokādapi ca vīryavān |
astyanyo bhavataḥ śiṣyo niṣādādhipateḥ sutaḥ || 1-123-28||
MHB 1-123-29
मुहूर्तमिव तं द्रोणश्चिन्तयित्वा विनिश्चयम् ।
सव्यसाचिनमादाय नैषादिं प्रति जग्मिवान् ॥ १-१२३-२९॥
muhūrtamiva taṃ droṇaścintayitvā viniścayam |
savyasācinamādāya naiṣādiṃ prati jagmivān || 1-123-29||
MHB 1-123-30
ददर्श मलदिग्धाङ्गं जटिलं चीरवाससम् ।
एकलव्यं धनुष्पाणिमस्यन्तमनिशं शरान् ॥ १-१२३-३०॥
dadarśa maladigdhāṅgaṃ jaṭilaṃ cīravāsasam |
ekalavyaṃ dhanuṣpāṇimasyantamaniśaṃ śarān || 1-123-30||
MHB 1-123-31
एकलव्यस्तु तं दृष्ट्वा द्रोणमायान्तमन्तिकात् ।
अभिगम्योपसंगृह्य जगाम शिरसा महीम् ॥ १-१२३-३१॥
ekalavyastu taṃ dṛṣṭvā droṇamāyāntamantikāt |
abhigamyopasaṃgṛhya jagāma śirasā mahīm || 1-123-31||
MHB 1-123-32
पूजयित्वा ततो द्रोणं विधिवत्स निषादजः ।
निवेद्य शिष्यमात्मानं तस्थौ प्राञ्जलिरग्रतः ॥ १-१२३-३२॥
pūjayitvā tato droṇaṃ vidhivatsa niṣādajaḥ |
nivedya śiṣyamātmānaṃ tasthau prāñjaliragrataḥ || 1-123-32||
MHB 1-123-33
ततो द्रोणोऽब्रवीद्राजन्नेकलव्यमिदं वचः ।
यदि शिष्योऽसि मे तूर्णं वेतनं संप्रदीयताम् ॥ १-१२३-३३॥
tato droṇo'bravīdrājannekalavyamidaṃ vacaḥ |
yadi śiṣyo'si me tūrṇaṃ vetanaṃ saṃpradīyatām || 1-123-33||
MHB 1-123-34
एकलव्यस्तु तच्छ्रुत्वा प्रीयमाणोऽब्रवीदिदम् ।
किं प्रयच्छामि भगवन्नाज्ञापयतु मां गुरुः ॥ १-१२३-३४॥
ekalavyastu tacchrutvā prīyamāṇo'bravīdidam |
kiṃ prayacchāmi bhagavannājñāpayatu māṃ guruḥ || 1-123-34||
MHB 1-123-35
न हि किंचिददेयं मे गुरवे ब्रह्मवित्तम ।
तमब्रवीत्त्वयाङ्गुष्ठो दक्षिणो दीयतां मम ॥ १-१२३-३५॥
na hi kiṃcidadeyaṃ me gurave brahmavittama |
tamabravīttvayāṅguṣṭho dakṣiṇo dīyatāṃ mama || 1-123-35||
MHB 1-123-36
एकलव्यस्तु तच्छ्रुत्वा वचो द्रोणस्य दारुणम् ।
प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन्सत्ये च निरतः सदा ॥ १-१२३-३६॥
ekalavyastu tacchrutvā vaco droṇasya dāruṇam |
pratijñāmātmano rakṣansatye ca nirataḥ sadā || 1-123-36||
MHB 1-123-37
तथैव हृष्टवदनस्तथैवादीनमानसः ।
छित्त्वाविचार्य तं प्रादाद्द्रोणायाङ्गुष्ठमात्मनः ॥ १-१२३-३७॥
tathaiva hṛṣṭavadanastathaivādīnamānasaḥ |
chittvāvicārya taṃ prādāddroṇāyāṅguṣṭhamātmanaḥ || 1-123-37||
MHB 1-123-38
ततः परं तु नैषादिरङ्गुलीभिर्व्यकर्षत ।
न तथा स तु शीघ्रोऽभूद्यथा पूर्वं नराधिप ॥ १-१२३-३८॥
tataḥ paraṃ tu naiṣādiraṅgulībhirvyakarṣata |
na tathā sa tu śīghro'bhūdyathā pūrvaṃ narādhipa || 1-123-38||
MHB 1-123-39
ततोऽर्जुनः प्रीतमना बभूव विगतज्वरः ।
द्रोणश्च सत्यवागासीन्नान्योऽभ्यभवदर्जुनम् ॥ १-१२३-३९॥
tato'rjunaḥ prītamanā babhūva vigatajvaraḥ |
droṇaśca satyavāgāsīnnānyo'bhyabhavadarjunam || 1-123-39||
MHB 1-123-40
द्रोणस्य तु तदा शिष्यौ गदायोग्यां विशेषतः ।
दुर्योधनश्च भीमश्च कुरूणामभ्यगच्छताम् ॥ १-१२३-४०॥
droṇasya tu tadā śiṣyau gadāyogyāṃ viśeṣataḥ |
duryodhanaśca bhīmaśca kurūṇāmabhyagacchatām || 1-123-40||
MHB 1-123-41
अश्वत्थामा रहस्येषु सर्वेष्वभ्यधिकोऽभवत् ।
तथाति पुरुषानन्यान्त्सारुकौ यमजावुभौ ।
युधिष्ठिरो रथश्रेष्ठः सर्वत्र तु धनंजयः ॥ १-१२३-४१॥
aśvatthāmā rahasyeṣu sarveṣvabhyadhiko'bhavat |
tathāti puruṣānanyāntsārukau yamajāvubhau |
yudhiṣṭhiro rathaśreṣṭhaḥ sarvatra tu dhanaṃjayaḥ || 1-123-41||
MHB 1-123-42
प्रथितः सागरान्तायां रथयूथपयूथपः ।
बुद्धियोगबलोत्साहैः सर्वास्त्रेषु च पाण्डवः ॥ १-१२३-४२॥
prathitaḥ sāgarāntāyāṃ rathayūthapayūthapaḥ |
buddhiyogabalotsāhaiḥ sarvāstreṣu ca pāṇḍavaḥ || 1-123-42||
MHB 1-123-43
अस्त्रे गुर्वनुरागे च विशिष्टोऽभवदर्जुनः ।
तुल्येष्वस्त्रोपदेशेषु सौष्ठवेन च वीर्यवान् ।
एकः सर्वकुमाराणां बभूवातिरथोऽर्जुनः ॥ १-१२३-४३॥
astre gurvanurāge ca viśiṣṭo'bhavadarjunaḥ |
tulyeṣvastropadeśeṣu sauṣṭhavena ca vīryavān |
ekaḥ sarvakumārāṇāṃ babhūvātiratho'rjunaḥ || 1-123-43||
MHB 1-123-44
प्राणाधिकं भीमसेनं कृतविद्यं धनंजयम् ।
धार्तराष्ट्रा दुरात्मानो नामृष्यन्त नराधिप ॥ १-१२३-४४॥
prāṇādhikaṃ bhīmasenaṃ kṛtavidyaṃ dhanaṃjayam |
dhārtarāṣṭrā durātmāno nāmṛṣyanta narādhipa || 1-123-44||
MHB 1-123-45
तांस्तु सर्वान्समानीय सर्वविद्यासु निष्ठितान् ।
द्रोणः प्रहरणज्ञाने जिज्ञासुः पुरुषर्षभ ॥ १-१२३-४५॥
tāṃstu sarvānsamānīya sarvavidyāsu niṣṭhitān |
droṇaḥ praharaṇajñāne jijñāsuḥ puruṣarṣabha || 1-123-45||
MHB 1-123-46
कृत्रिमं भासमारोप्य वृक्षाग्रे शिल्पिभिः कृतम् ।
अविज्ञातं कुमाराणां लक्ष्यभूतमुपादिशत् ॥ १-१२३-४६॥
kṛtrimaṃ bhāsamāropya vṛkṣāgre śilpibhiḥ kṛtam |
avijñātaṃ kumārāṇāṃ lakṣyabhūtamupādiśat || 1-123-46||
MHB 1-123-47
द्रोण उवाच ।
शीघ्रं भवन्तः सर्वे वै धनूंष्यादाय सत्वराः ।
भासमेतं समुद्दिश्य तिष्ठन्तां संहितेषवः ॥ १-१२३-४७॥
droṇa uvāca |
śīghraṃ bhavantaḥ sarve vai dhanūṃṣyādāya satvarāḥ |
bhāsametaṃ samuddiśya tiṣṭhantāṃ saṃhiteṣavaḥ || 1-123-47||
MHB 1-123-48
मद्वाक्यसमकालं च शिरोऽस्य विनिपात्यताम् ।
एकैकशो नियोक्ष्यामि तथा कुरुत पुत्रकाः ॥ १-१२३-४८॥
madvākyasamakālaṃ ca śiro'sya vinipātyatām |
ekaikaśo niyokṣyāmi tathā kuruta putrakāḥ || 1-123-48||
MHB 1-123-49
वैशंपायन उवाच ।
ततो युधिष्ठिरं पूर्वमुवाचाङ्गिरसां वरः ।
संधत्स्व बाणं दुर्धर्ष मद्वाक्यान्ते विमुञ्च च ॥ १-१२३-४९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato yudhiṣṭhiraṃ pūrvamuvācāṅgirasāṃ varaḥ |
saṃdhatsva bāṇaṃ durdharṣa madvākyānte vimuñca ca || 1-123-49||
MHB 1-123-50
ततो युधिष्ठिरः पूर्वं धनुर्गृह्य महारवम् ।
तस्थौ भासं समुद्दिश्य गुरुवाक्यप्रचोदितः ॥ १-१२३-५०॥
tato yudhiṣṭhiraḥ pūrvaṃ dhanurgṛhya mahāravam |
tasthau bhāsaṃ samuddiśya guruvākyapracoditaḥ || 1-123-50||
MHB 1-123-51
ततो विततधन्वानं द्रोणस्तं कुरुनन्दनम् ।
स मुहूर्तादुवाचेदं वचनं भरतर्षभ ॥ १-१२३-५१॥
tato vitatadhanvānaṃ droṇastaṃ kurunandanam |
sa muhūrtāduvācedaṃ vacanaṃ bharatarṣabha || 1-123-51||
MHB 1-123-52
पश्यस्येनं द्रुमाग्रस्थं भासं नरवरात्मज ।
पश्यामीत्येवमाचार्यं प्रत्युवाच युधिष्ठिरः ॥ १-१२३-५२॥
paśyasyenaṃ drumāgrasthaṃ bhāsaṃ naravarātmaja |
paśyāmītyevamācāryaṃ pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ || 1-123-52||
MHB 1-123-53
स मुहूर्तादिव पुनर्द्रोणस्तं प्रत्यभाषत ।
अथ वृक्षमिमं मां वा भ्रातॄन्वापि प्रपश्यसि ॥ १-१२३-५३॥
sa muhūrtādiva punardroṇastaṃ pratyabhāṣata |
atha vṛkṣamimaṃ māṃ vā bhrātṝnvāpi prapaśyasi || 1-123-53||
MHB 1-123-54
तमुवाच स कौन्तेयः पश्याम्येनं वनस्पतिम् ।
भवन्तं च तथा भ्रातॄन्भासं चेति पुनः पुनः ॥ १-१२३-५४॥
tamuvāca sa kaunteyaḥ paśyāmyenaṃ vanaspatim |
bhavantaṃ ca tathā bhrātṝnbhāsaṃ ceti punaḥ punaḥ || 1-123-54||
MHB 1-123-55
तमुवाचापसर्पेति द्रोणोऽप्रीतमना इव ।
नैतच्छक्यं त्वया वेद्धुं लक्ष्यमित्येव कुत्सयन् ॥ १-१२३-५५॥
tamuvācāpasarpeti droṇo'prītamanā iva |
naitacchakyaṃ tvayā veddhuṃ lakṣyamityeva kutsayan || 1-123-55||
MHB 1-123-56
ततो दुर्योधनादींस्तान्धार्तराष्ट्रान्महायशाः ।
तेनैव क्रमयोगेन जिज्ञासुः पर्यपृच्छत ॥ १-१२३-५६॥
tato duryodhanādīṃstāndhārtarāṣṭrānmahāyaśāḥ |
tenaiva kramayogena jijñāsuḥ paryapṛcchata || 1-123-56||
MHB 1-123-57
अन्यांश्च शिष्यान्भीमादीन्राज्ञश्चैवान्यदेशजान् ।
तथा च सर्वे सर्वं तत्पश्याम इति कुत्सिताः ॥ १-१२३-५७॥
anyāṃśca śiṣyānbhīmādīnrājñaścaivānyadeśajān |
tathā ca sarve sarvaṃ tatpaśyāma iti kutsitāḥ || 1-123-57||
MHB 1-123-58
ततो धनंजयं द्रोणः स्मयमानोऽभ्यभाषत ।
त्वयेदानीं प्रहर्तव्यमेतल्लक्ष्यं निशम्यताम् ॥ १-१२३-५८॥
tato dhanaṃjayaṃ droṇaḥ smayamāno'bhyabhāṣata |
tvayedānīṃ prahartavyametallakṣyaṃ niśamyatām || 1-123-58||
MHB 1-123-59
मद्वाक्यसमकालं ते मोक्तव्योऽत्र भवेच्छरः ।
वितत्य कार्मुकं पुत्र तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम् ॥ १-१२३-५९॥
madvākyasamakālaṃ te moktavyo'tra bhaveccharaḥ |
vitatya kārmukaṃ putra tiṣṭha tāvanmuhūrtakam || 1-123-59||
MHB 1-123-60
एवमुक्तः सव्यसाची मण्डलीकृतकार्मुकः ।
तस्थौ लक्ष्यं समुद्दिश्य गुरुवाक्यप्रचोदितः ॥ १-१२३-६०॥
evamuktaḥ savyasācī maṇḍalīkṛtakārmukaḥ |
tasthau lakṣyaṃ samuddiśya guruvākyapracoditaḥ || 1-123-60||
MHB 1-123-61
मुहूर्तादिव तं द्रोणस्तथैव समभाषत ।
पश्यस्येनं स्थितं भासं द्रुमं मामपि वेत्युत ॥ १-१२३-६१॥
muhūrtādiva taṃ droṇastathaiva samabhāṣata |
paśyasyenaṃ sthitaṃ bhāsaṃ drumaṃ māmapi vetyuta || 1-123-61||
MHB 1-123-62
पश्याम्येनं भासमिति द्रोणं पार्थोऽभ्यभाषत ।
न तु वृक्षं भवन्तं वा पश्यामीति च भारत ॥ १-१२३-६२॥
paśyāmyenaṃ bhāsamiti droṇaṃ pārtho'bhyabhāṣata |
na tu vṛkṣaṃ bhavantaṃ vā paśyāmīti ca bhārata || 1-123-62||
MHB 1-123-63
ततः प्रीतमना द्रोणो मुहूर्तादिव तं पुनः ।
प्रत्यभाषत दुर्धर्षः पाण्डवानां रथर्षभम् ॥ १-१२३-६३॥
tataḥ prītamanā droṇo muhūrtādiva taṃ punaḥ |
pratyabhāṣata durdharṣaḥ pāṇḍavānāṃ ratharṣabham || 1-123-63||
MHB 1-123-64
भासं पश्यसि यद्येनं तथा ब्रूहि पुनर्वचः ।
शिरः पश्यामि भासस्य न गात्रमिति सोऽब्रवीत् ॥ १-१२३-६४॥
bhāsaṃ paśyasi yadyenaṃ tathā brūhi punarvacaḥ |
śiraḥ paśyāmi bhāsasya na gātramiti so'bravīt || 1-123-64||
MHB 1-123-65
अर्जुनेनैवमुक्तस्तु द्रोणो हृष्टतनूरुहः ।
मुञ्चस्वेत्यब्रवीत्पार्थं स मुमोचाविचारयन् ॥ १-१२३-६५॥
arjunenaivamuktastu droṇo hṛṣṭatanūruhaḥ |
muñcasvetyabravītpārthaṃ sa mumocāvicārayan || 1-123-65||
MHB 1-123-66
ततस्तस्य नगस्थस्य क्षुरेण निशितेन ह ।
शिर उत्कृत्य तरसा पातयामास पाण्डवः ॥ १-१२३-६६॥
tatastasya nagasthasya kṣureṇa niśitena ha |
śira utkṛtya tarasā pātayāmāsa pāṇḍavaḥ || 1-123-66||
MHB 1-123-67
तस्मिन्कर्मणि संसिद्धे पर्यश्वजत फल्गुनम् ।
मेने च द्रुपदं संख्ये सानुबन्धं पराजितम् ॥ १-१२३-६७॥
tasminkarmaṇi saṃsiddhe paryaśvajata phalgunam |
mene ca drupadaṃ saṃkhye sānubandhaṃ parājitam || 1-123-67||
MHB 1-123-68
कस्यचित्त्वथ कालस्य सशिष्योऽङ्गिरसां वरः ।
जगाम गङ्गामभितो मज्जितुं भरतर्षभ ॥ १-१२३-६८॥
kasyacittvatha kālasya saśiṣyo'ṅgirasāṃ varaḥ |
jagāma gaṅgāmabhito majjituṃ bharatarṣabha || 1-123-68||
MHB 1-123-69
अवगाढमथो द्रोणं सलिले सलिलेचरः ।
ग्राहो जग्राह बलवाञ्जङ्घान्ते कालचोदितः ॥ १-१२३-६९॥
avagāḍhamatho droṇaṃ salile salilecaraḥ |
grāho jagrāha balavāñjaṅghānte kālacoditaḥ || 1-123-69||
MHB 1-123-70
स समर्थोऽपि मोक्षाय शिष्यान्सर्वानचोदयत् ।
ग्राहं हत्वा मोक्षयध्वं मामिति त्वरयन्निव ॥ १-१२३-७०॥
sa samartho'pi mokṣāya śiṣyānsarvānacodayat |
grāhaṃ hatvā mokṣayadhvaṃ māmiti tvarayanniva || 1-123-70||
MHB 1-123-71
तद्वाक्यसमकालं तु बीभत्सुर्निशितैः शरैः ।
आवापैः पञ्चभिर्ग्राहं मग्नमम्भस्यताडयत् ।
इतरे तु विसंमूढास्तत्र तत्र प्रपेदिरे ॥ १-१२३-७१॥
tadvākyasamakālaṃ tu bībhatsurniśitaiḥ śaraiḥ |
āvāpaiḥ pañcabhirgrāhaṃ magnamambhasyatāḍayat |
itare tu visaṃmūḍhāstatra tatra prapedire || 1-123-71||
MHB 1-123-72
तं च दृष्ट्वा क्रियोपेतं द्रोणोऽमन्यत पाण्डवम् ।
विशिष्टं सर्वशिष्येभ्यः प्रीतिमांश्चाभवत्तदा ॥ १-१२३-७२॥
taṃ ca dṛṣṭvā kriyopetaṃ droṇo'manyata pāṇḍavam |
viśiṣṭaṃ sarvaśiṣyebhyaḥ prītimāṃścābhavattadā || 1-123-72||
MHB 1-123-73
स पार्थबाणैर्बहुधा खण्डशः परिकल्पितः ।
ग्राहः पञ्चत्वमापेदे जङ्घां त्यक्त्वा महात्मनः ॥ १-१२३-७३॥
sa pārthabāṇairbahudhā khaṇḍaśaḥ parikalpitaḥ |
grāhaḥ pañcatvamāpede jaṅghāṃ tyaktvā mahātmanaḥ || 1-123-73||
MHB 1-123-74
अथाब्रवीन्महात्मानं भारद्वाजो महारथम् ।
गृहाणेदं महाबाहो विशिष्टमतिदुर्धरम् ।
अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम सप्रयोगनिवर्तनम् ॥ १-१२३-७४॥
athābravīnmahātmānaṃ bhāradvājo mahāratham |
gṛhāṇedaṃ mahābāho viśiṣṭamatidurdharam |
astraṃ brahmaśiro nāma saprayoganivartanam || 1-123-74||
MHB 1-123-75
न च ते मानुषेष्वेतत्प्रयोक्तव्यं कथंचन ।
जगद्विनिर्दहेदेतदल्पतेजसि पातितम् ॥ १-१२३-७५॥
na ca te mānuṣeṣvetatprayoktavyaṃ kathaṃcana |
jagadvinirdahedetadalpatejasi pātitam || 1-123-75||
MHB 1-123-76
असामान्यमिदं तात लोकेष्वस्त्रं निगद्यते ।
तद्धारयेथाः प्रयतः शृणु चेदं वचो मम ॥ १-१२३-७६॥
asāmānyamidaṃ tāta lokeṣvastraṃ nigadyate |
taddhārayethāḥ prayataḥ śṛṇu cedaṃ vaco mama || 1-123-76||
MHB 1-123-77
बाधेतामानुषः शत्रुर्यदा त्वां वीर कश्चन ।
तद्वधाय प्रयुञ्जीथास्तदास्त्रमिदमाहवे ॥ १-१२३-७७॥
bādhetāmānuṣaḥ śatruryadā tvāṃ vīra kaścana |
tadvadhāya prayuñjīthāstadāstramidamāhave || 1-123-77||
MHB 1-123-78
तथेति तत्प्रतिश्रुत्य बीभत्सुः स कृताञ्जलिः ।
जग्राह परमास्त्रं तदाह चैनं पुनर्गुरुः ।
भविता त्वत्समो नान्यः पुमाँल्लोके धनुर्धरः ॥ १-१२३-७८॥
tatheti tatpratiśrutya bībhatsuḥ sa kṛtāñjaliḥ |
jagrāha paramāstraṃ tadāha cainaṃ punarguruḥ |
bhavitā tvatsamo nānyaḥ pumā~lloke dhanurdharaḥ || 1-123-78||
Adhyaya: 124/225 (33)
MHB 1-124-1
वैशंपायन उवाच ।
कृतास्त्रान्धार्तराष्ट्रांश्च पाण्डुपुत्रांश्च भारत ।
दृष्ट्वा द्रोणोऽब्रवीद्राजन्धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ॥ १-१२४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kṛtāstrāndhārtarāṣṭrāṃśca pāṇḍuputrāṃśca bhārata |
dṛṣṭvā droṇo'bravīdrājandhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram || 1-124-1||
MHB 1-124-2
कृपस्य सोमदत्तस्य बाह्लीकस्य च धीमतः ।
गाङ्गेयस्य च सांनिध्ये व्यासस्य विदुरस्य च ॥ १-१२४-२॥
kṛpasya somadattasya bāhlīkasya ca dhīmataḥ |
gāṅgeyasya ca sāṃnidhye vyāsasya vidurasya ca || 1-124-2||
MHB 1-124-3
राजन्संप्राप्तविद्यास्ते कुमराः कुरुसत्तम ।
ते दर्शयेयुः स्वां शिक्षां राजन्ननुमते तव ॥ १-१२४-३॥
rājansaṃprāptavidyāste kumarāḥ kurusattama |
te darśayeyuḥ svāṃ śikṣāṃ rājannanumate tava || 1-124-3||
MHB 1-124-4
ततोऽब्रवीन्महाराजः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
भारद्वाज महत्कर्म कृतं ते द्विजसत्तम ॥ १-१२४-४॥
tato'bravīnmahārājaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā |
bhāradvāja mahatkarma kṛtaṃ te dvijasattama || 1-124-4||
MHB 1-124-5
यदा तु मन्यसे कालं यस्मिन्देशे यथा यथा ।
तथा तथा विधानाय स्वयमाज्ञापयस्व माम् ॥ १-१२४-५॥
yadā tu manyase kālaṃ yasmindeśe yathā yathā |
tathā tathā vidhānāya svayamājñāpayasva mām || 1-124-5||
MHB 1-124-6
स्पृहयाम्यद्य निर्वेदात्पुरुषाणां सचक्षुषाम् ।
अस्त्रहेतोः पराक्रान्तान्ये मे द्रक्ष्यन्ति पुत्रकान् ॥ १-१२४-६॥
spṛhayāmyadya nirvedātpuruṣāṇāṃ sacakṣuṣām |
astrahetoḥ parākrāntānye me drakṣyanti putrakān || 1-124-6||
MHB 1-124-7
क्षत्तर्यद्गुरुराचार्यो ब्रवीति कुरु तत्तथा ।
न हीदृशं प्रियं मन्ये भविता धर्मवत्सल ॥ १-१२४-७॥
kṣattaryadgururācāryo bravīti kuru tattathā |
na hīdṛśaṃ priyaṃ manye bhavitā dharmavatsala || 1-124-7||
MHB 1-124-8
ततो राजानमामन्त्र्य विदुरानुगतो बहिः ।
भारद्वाजो महाप्राज्ञो मापयामास मेदिनीम् ।
समामवृक्षां निर्गुल्मामुदक्प्रवणसंस्थिताम् ॥ १-१२४-८॥
tato rājānamāmantrya vidurānugato bahiḥ |
bhāradvājo mahāprājño māpayāmāsa medinīm |
samāmavṛkṣāṃ nirgulmāmudakpravaṇasaṃsthitām || 1-124-8||
MHB 1-124-9
तस्यां भूमौ बलिं चक्रे तिथौ नक्षत्रपूजिते ।
अवघुष्टं पुरे चापि तदर्थं वदतां वर ॥ १-१२४-९॥
tasyāṃ bhūmau baliṃ cakre tithau nakṣatrapūjite |
avaghuṣṭaṃ pure cāpi tadarthaṃ vadatāṃ vara || 1-124-9||
MHB 1-124-10
रङ्गभूमौ सुविपुलं शास्त्रदृष्टं यथाविधि ।
प्रेक्षागारं सुविहितं चक्रुस्तत्र च शिल्पिनः ।
राज्ञः सर्वायुधोपेतं स्त्रीणां चैव नरर्षभ ॥ १-१२४-१०॥
raṅgabhūmau suvipulaṃ śāstradṛṣṭaṃ yathāvidhi |
prekṣāgāraṃ suvihitaṃ cakrustatra ca śilpinaḥ |
rājñaḥ sarvāyudhopetaṃ strīṇāṃ caiva nararṣabha || 1-124-10||
MHB 1-124-11
मञ्चांश्च कारयामासुस्तत्र जानपदा जनाः ।
विपुलानुच्छ्रयोपेताञ्शिबिकाश्च महाधनाः ॥ १-१२४-११॥
mañcāṃśca kārayāmāsustatra jānapadā janāḥ |
vipulānucchrayopetāñśibikāśca mahādhanāḥ || 1-124-11||
MHB 1-124-12
तस्मिंस्ततोऽहनि प्राप्ते राजा ससचिवस्तदा ।
भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा कृपं चाचार्यसत्तमम् ॥ १-१२४-१२॥
tasmiṃstato'hani prāpte rājā sasacivastadā |
bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā kṛpaṃ cācāryasattamam || 1-124-12||
MHB 1-124-13
मुक्ताजालपरिक्षिप्तं वैडूर्यमणिभूषितम् ।
शातकुम्भमयं दिव्यं प्रेक्षागारमुपागमत् ॥ १-१२४-१३॥
muktājālaparikṣiptaṃ vaiḍūryamaṇibhūṣitam |
śātakumbhamayaṃ divyaṃ prekṣāgāramupāgamat || 1-124-13||
MHB 1-124-14
गान्धारी च महाभागा कुन्ती च जयतां वर ।
स्त्रियश्च सर्वा या राज्ञः सप्रेष्याः सपरिच्छदाः ।
हर्षादारुरुहुर्मञ्चान्मेरुं देवस्त्रियो यथा ॥ १-१२४-१४॥
gāndhārī ca mahābhāgā kuntī ca jayatāṃ vara |
striyaśca sarvā yā rājñaḥ sapreṣyāḥ saparicchadāḥ |
harṣādāruruhurmañcānmeruṃ devastriyo yathā || 1-124-14||
MHB 1-124-15
ब्राह्मणक्षत्रियाद्यं च चातुर्वर्ण्यं पुराद्द्रुतम् ।
दर्शनेप्सु समभ्यागात्कुमाराणां कृतास्त्रताम् ॥ १-१२४-१५॥
brāhmaṇakṣatriyādyaṃ ca cāturvarṇyaṃ purāddrutam |
darśanepsu samabhyāgātkumārāṇāṃ kṛtāstratām || 1-124-15||
MHB 1-124-16
प्रवादितैश्च वादित्रैर्जनकौतूहलेन च ।
महार्णव इव क्षुब्धः समाजः सोऽभवत्तदा ॥ १-१२४-१६॥
pravāditaiśca vāditrairjanakautūhalena ca |
mahārṇava iva kṣubdhaḥ samājaḥ so'bhavattadā || 1-124-16||
MHB 1-124-17
ततः शुक्लाम्बरधरः शुक्लयज्ञोपवीतवान् ।
शुक्लकेशः सितश्मश्रुः शुक्लमाल्यानुलेपनः ॥ १-१२४-१७॥
tataḥ śuklāmbaradharaḥ śuklayajñopavītavān |
śuklakeśaḥ sitaśmaśruḥ śuklamālyānulepanaḥ || 1-124-17||
MHB 1-124-18
रङ्गमध्यं तदाचार्यः सपुत्रः प्रविवेश ह ।
नभो जलधरैर्हीनं साङ्गारक इवांशुमान् ॥ १-१२४-१८॥
raṅgamadhyaṃ tadācāryaḥ saputraḥ praviveśa ha |
nabho jaladharairhīnaṃ sāṅgāraka ivāṃśumān || 1-124-18||
MHB 1-124-19
स यथासमयं चक्रे बलिं बलवतां वरः ।
ब्राह्मणांश्चात्र मन्त्रज्ञान्वाचयामास मङ्गलम् ॥ १-१२४-१९॥
sa yathāsamayaṃ cakre baliṃ balavatāṃ varaḥ |
brāhmaṇāṃścātra mantrajñānvācayāmāsa maṅgalam || 1-124-19||
MHB 1-124-20
अथ पुण्याहघोषस्य पुण्यस्य तदनन्तरम् ।
विविशुर्विविधं गृह्य शस्त्रोपकरणं नराः ॥ १-१२४-२०॥
atha puṇyāhaghoṣasya puṇyasya tadanantaram |
viviśurvividhaṃ gṛhya śastropakaraṇaṃ narāḥ || 1-124-20||
MHB 1-124-21
ततो बद्धतनुत्राणा बद्धकक्ष्या महाबलाः ।
बद्धतूणाः सधनुषो विविशुर्भरतर्षभाः ॥ १-१२४-२१॥
tato baddhatanutrāṇā baddhakakṣyā mahābalāḥ |
baddhatūṇāḥ sadhanuṣo viviśurbharatarṣabhāḥ || 1-124-21||
MHB 1-124-22
अनुज्येष्ठं च ते तत्र युधिष्ठिरपुरोगमाः ।
चक्रुरस्त्रं महावीर्याः कुमाराः परमाद्भुतम् ॥ १-१२४-२२॥
anujyeṣṭhaṃ ca te tatra yudhiṣṭhirapurogamāḥ |
cakrurastraṃ mahāvīryāḥ kumārāḥ paramādbhutam || 1-124-22||
MHB 1-124-23
केचिच्छराक्षेपभयाच्छिरांस्यवननामिरे ।
मनुजा धृष्टमपरे वीक्षां चक्रुः सविस्मयाः ॥ १-१२४-२३॥
keciccharākṣepabhayācchirāṃsyavananāmire |
manujā dhṛṣṭamapare vīkṣāṃ cakruḥ savismayāḥ || 1-124-23||
MHB 1-124-24
ते स्म लक्ष्याणि विविधुर्बाणैर्नामाङ्कशोभितैः ।
विविधैर्लाघवोत्सृष्टैरुह्यन्तो वाजिभिर्द्रुतम् ॥ १-१२४-२४॥
te sma lakṣyāṇi vividhurbāṇairnāmāṅkaśobhitaiḥ |
vividhairlāghavotsṛṣṭairuhyanto vājibhirdrutam || 1-124-24||
MHB 1-124-25
तत्कुमारबलं तत्र गृहीतशरकार्मुकम् ।
गन्धर्वनगराकारं प्रेक्ष्य ते विस्मिताभवन् ॥ १-१२४-२५॥
tatkumārabalaṃ tatra gṛhītaśarakārmukam |
gandharvanagarākāraṃ prekṣya te vismitābhavan || 1-124-25||
MHB 1-124-26
सहसा चुक्रुशुस्तत्र नराः शतसहस्रशः ।
विस्मयोत्फुल्लनयनाः साधु साध्विति भारत ॥ १-१२४-२६॥
sahasā cukruśustatra narāḥ śatasahasraśaḥ |
vismayotphullanayanāḥ sādhu sādhviti bhārata || 1-124-26||
MHB 1-124-27
कृत्वा धनुषि ते मार्गान्रथचर्यासु चासकृत् ।
गजपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च नियुद्धे च महाबलाः ॥ १-१२४-२७॥
kṛtvā dhanuṣi te mārgānrathacaryāsu cāsakṛt |
gajapṛṣṭhe'śvapṛṣṭhe ca niyuddhe ca mahābalāḥ || 1-124-27||
MHB 1-124-28
गृहीतखड्गचर्माणस्ततो भूयः प्रहारिणः ।
त्सरुमार्गान्यथोद्दिष्टांश्चेरुः सर्वासु भूमिषु ॥ १-१२४-२८॥
gṛhītakhaḍgacarmāṇastato bhūyaḥ prahāriṇaḥ |
tsarumārgānyathoddiṣṭāṃśceruḥ sarvāsu bhūmiṣu || 1-124-28||
MHB 1-124-29
लाघवं सौष्ठवं शोभां स्थिरत्वं दृढमुष्टिताम् ।
ददृशुस्तत्र सर्वेषां प्रयोगे खड्गचर्मणाम् ॥ १-१२४-२९॥
lāghavaṃ sauṣṭhavaṃ śobhāṃ sthiratvaṃ dṛḍhamuṣṭitām |
dadṛśustatra sarveṣāṃ prayoge khaḍgacarmaṇām || 1-124-29||
MHB 1-124-30
अथ तौ नित्यसंहृष्टौ सुयोधनवृकोदरौ ।
अवतीर्णौ गदाहस्तावेकशृङ्गाविवाचलौ ॥ १-१२४-३०॥
atha tau nityasaṃhṛṣṭau suyodhanavṛkodarau |
avatīrṇau gadāhastāvekaśṛṅgāvivācalau || 1-124-30||
MHB 1-124-31
बद्धकक्ष्यौ महाबाहू पौरुषे पर्यवस्थितौ ।
बृंहन्तौ वाशिताहेतोः समदाविव कुञ्जरौ ॥ १-१२४-३१॥
baddhakakṣyau mahābāhū pauruṣe paryavasthitau |
bṛṃhantau vāśitāhetoḥ samadāviva kuñjarau || 1-124-31||
MHB 1-124-32
तौ प्रदक्षिणसव्यानि मण्डलानि महाबलौ ।
चेरतुर्निर्मलगदौ समदाविव गोवृषौ ॥ १-१२४-३२॥
tau pradakṣiṇasavyāni maṇḍalāni mahābalau |
ceraturnirmalagadau samadāviva govṛṣau || 1-124-32||
MHB 1-124-33
विदुरो धृतराष्ट्राय गान्धार्यै पाण्डवारणिः ।
न्यवेदयेतां तत्सर्वं कुमाराणां विचेष्टितम् ॥ १-१२४-३३॥
viduro dhṛtarāṣṭrāya gāndhāryai pāṇḍavāraṇiḥ |
nyavedayetāṃ tatsarvaṃ kumārāṇāṃ viceṣṭitam || 1-124-33||
Adhyaya: 125/225 (32)
MHB 1-125-1
वैशंपायन उवाच ।
कुरुराजे च रङ्गस्थे भीमे च बलिनां वरे ।
पक्षपातकृतस्नेहः स द्विधेवाभवज्जनः ॥ १-१२५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kururāje ca raṅgasthe bhīme ca balināṃ vare |
pakṣapātakṛtasnehaḥ sa dvidhevābhavajjanaḥ || 1-125-1||
MHB 1-125-2
हा वीर कुरुराजेति हा भीमेति च नर्दताम् ।
पुरुषाणां सुविपुलाः प्रणादाः सहसोत्थिताः ॥ १-१२५-२॥
hā vīra kururājeti hā bhīmeti ca nardatām |
puruṣāṇāṃ suvipulāḥ praṇādāḥ sahasotthitāḥ || 1-125-2||
MHB 1-125-3
ततः क्षुब्धार्णवनिभं रङ्गमालोक्य बुद्धिमान् ।
भारद्वाजः प्रियं पुत्रमश्वत्थामानमब्रवीत् ॥ १-१२५-३॥
tataḥ kṣubdhārṇavanibhaṃ raṅgamālokya buddhimān |
bhāradvājaḥ priyaṃ putramaśvatthāmānamabravīt || 1-125-3||
MHB 1-125-4
वारयैतौ महावीर्यौ कृतयोग्यावुभावपि ।
मा भूद्रङ्गप्रकोपोऽयं भीमदुर्योधनोद्भवः ॥ १-१२५-४॥
vārayaitau mahāvīryau kṛtayogyāvubhāvapi |
mā bhūdraṅgaprakopo'yaṃ bhīmaduryodhanodbhavaḥ || 1-125-4||
MHB 1-125-5
ततस्तावुद्यतगदौ गुरुपुत्रेण वारितौ ।
युगान्तानिलसंक्षुब्धौ महावेगाविवार्णवौ ॥ १-१२५-५॥
tatastāvudyatagadau guruputreṇa vāritau |
yugāntānilasaṃkṣubdhau mahāvegāvivārṇavau || 1-125-5||
MHB 1-125-6
ततो रङ्गाङ्गणगतो द्रोणो वचनमब्रवीत् ।
निवार्य वादित्रगणं महामेघनिभस्वनम् ॥ १-१२५-६॥
tato raṅgāṅgaṇagato droṇo vacanamabravīt |
nivārya vāditragaṇaṃ mahāmeghanibhasvanam || 1-125-6||
MHB 1-125-7
यो मे पुत्रात्प्रियतरः सर्वास्त्रविदुषां वरः ।
ऐन्द्रिरिन्द्रानुजसमः स पार्थो दृश्यतामिति ॥ १-१२५-७॥
yo me putrātpriyataraḥ sarvāstraviduṣāṃ varaḥ |
aindririndrānujasamaḥ sa pārtho dṛśyatāmiti || 1-125-7||
MHB 1-125-8
आचार्यवचनेनाथ कृतस्वस्त्ययनो युवा ।
बद्धगोधाङ्गुलित्राणः पूर्णतूणः सकार्मुकः ॥ १-१२५-८॥
ācāryavacanenātha kṛtasvastyayano yuvā |
baddhagodhāṅgulitrāṇaḥ pūrṇatūṇaḥ sakārmukaḥ || 1-125-8||
MHB 1-125-9
काञ्चनं कवचं बिभ्रत्प्रत्यदृश्यत फल्गुनः ।
सार्कः सेन्द्रायुधतडित्ससंध्य इव तोयदः ॥ १-१२५-९॥
kāñcanaṃ kavacaṃ bibhratpratyadṛśyata phalgunaḥ |
sārkaḥ sendrāyudhataḍitsasaṃdhya iva toyadaḥ || 1-125-9||
MHB 1-125-10
ततः सर्वस्य रङ्गस्य समुत्पिञ्जोऽभवन्महान् ।
प्रावाद्यन्त च वाद्यानि सशङ्खानि समन्ततः ॥ १-१२५-१०॥
tataḥ sarvasya raṅgasya samutpiñjo'bhavanmahān |
prāvādyanta ca vādyāni saśaṅkhāni samantataḥ || 1-125-10||
MHB 1-125-11
एष कुन्तीसुतः श्रीमानेष पाण्डवमध्यमः ।
एष पुत्रो महेन्द्रस्य कुरूणामेष रक्षिता ॥ १-१२५-११॥
eṣa kuntīsutaḥ śrīmāneṣa pāṇḍavamadhyamaḥ |
eṣa putro mahendrasya kurūṇāmeṣa rakṣitā || 1-125-11||
MHB 1-125-12
एषोऽस्त्रविदुषां श्रेष्ठ एष धर्मभृतां वरः ।
एष शीलवतां चापि शीलज्ञाननिधिः परः ॥ १-१२५-१२॥
eṣo'straviduṣāṃ śreṣṭha eṣa dharmabhṛtāṃ varaḥ |
eṣa śīlavatāṃ cāpi śīlajñānanidhiḥ paraḥ || 1-125-12||
MHB 1-125-13
इत्येवमतुला वाचः शृण्वन्त्याः प्रेक्षकेरिताः ।
कुन्त्याः प्रस्नवसंमिश्रैरस्रैः क्लिन्नमुरोऽभवत् ॥ १-१२५-१३॥
ityevamatulā vācaḥ śṛṇvantyāḥ prekṣakeritāḥ |
kuntyāḥ prasnavasaṃmiśrairasraiḥ klinnamuro'bhavat || 1-125-13||
MHB 1-125-14
तेन शब्देन महता पूर्णश्रुतिरथाब्रवीत् ।
धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठो विदुरं हृष्टमानसः ॥ १-१२५-१४॥
tena śabdena mahatā pūrṇaśrutirathābravīt |
dhṛtarāṣṭro naraśreṣṭho viduraṃ hṛṣṭamānasaḥ || 1-125-14||
MHB 1-125-15
क्षत्तः क्षुब्धार्णवनिभः किमेष सुमहास्वनः ।
सहसैवोत्थितो रङ्गे भिन्दन्निव नभस्तलम् ॥ १-१२५-१५॥
kṣattaḥ kṣubdhārṇavanibhaḥ kimeṣa sumahāsvanaḥ |
sahasaivotthito raṅge bhindanniva nabhastalam || 1-125-15||
MHB 1-125-16
विदुर उवाच ।
एष पार्थो महाराज फल्गुनः पाण्डुनन्दनः ।
अवतीर्णः सकवचस्तत्रैष सुमहास्वनः ॥ १-१२५-१६॥
vidura uvāca |
eṣa pārtho mahārāja phalgunaḥ pāṇḍunandanaḥ |
avatīrṇaḥ sakavacastatraiṣa sumahāsvanaḥ || 1-125-16||
MHB 1-125-17
धृतराष्ट्र उवाच ।
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि रक्षितोऽस्मि महामते ।
पृथारणिसमुद्भूतैस्त्रिभिः पाण्डववह्निभिः ॥ १-१२५-१७॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
dhanyo'smyanugṛhīto'smi rakṣito'smi mahāmate |
pṛthāraṇisamudbhūtaistribhiḥ pāṇḍavavahnibhiḥ || 1-125-17||
MHB 1-125-18
वैशंपायन उवाच ।
तस्मिन्समुदिते रङ्गे कथंचित्पर्यवस्थिते ।
दर्शयामास बीभत्सुराचार्यादस्त्रलाघवम् ॥ १-१२५-१८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasminsamudite raṅge kathaṃcitparyavasthite |
darśayāmāsa bībhatsurācāryādastralāghavam || 1-125-18||
MHB 1-125-19
आग्नेयेनासृजद्वह्निं वारुणेनासृजत्पयः ।
वायव्येनासृजद्वायुं पार्जन्येनासृजद्घनान् ॥ १-१२५-१९॥
āgneyenāsṛjadvahniṃ vāruṇenāsṛjatpayaḥ |
vāyavyenāsṛjadvāyuṃ pārjanyenāsṛjadghanān || 1-125-19||
MHB 1-125-20
भौमेन प्राविशद्भूमिं पार्वतेनासृजद्गिरीन् ।
अन्तर्धानेन चास्त्रेण पुनरन्तर्हितोऽभवत् ॥ १-१२५-२०॥
bhaumena prāviśadbhūmiṃ pārvatenāsṛjadgirīn |
antardhānena cāstreṇa punarantarhito'bhavat || 1-125-20||
MHB 1-125-21
क्षणात्प्रांशुः क्षणाद्ध्रस्वः क्षणाच्च रथधूर्गतः ।
क्षणेन रथमध्यस्थः क्षणेनावापतन्महीम् ॥ १-१२५-२१॥
kṣaṇātprāṃśuḥ kṣaṇāddhrasvaḥ kṣaṇācca rathadhūrgataḥ |
kṣaṇena rathamadhyasthaḥ kṣaṇenāvāpatanmahīm || 1-125-21||
MHB 1-125-22
सुकुमारं च सूक्ष्मं च गुरुं चापि गुरुप्रियः ।
सौष्ठवेनाभिसंयुक्तः सोऽविध्यद्विविधैः शरैः ॥ १-१२५-२२॥
sukumāraṃ ca sūkṣmaṃ ca guruṃ cāpi gurupriyaḥ |
sauṣṭhavenābhisaṃyuktaḥ so'vidhyadvividhaiḥ śaraiḥ || 1-125-22||
MHB 1-125-23
भ्रमतश्च वराहस्य लोहस्य प्रमुखे समम् ।
पञ्च बाणानसंसक्तान्स मुमोचैकबाणवत् ॥ १-१२५-२३॥
bhramataśca varāhasya lohasya pramukhe samam |
pañca bāṇānasaṃsaktānsa mumocaikabāṇavat || 1-125-23||
MHB 1-125-24
गव्ये विषाणकोशे च चले रज्ज्ववलम्बिते ।
निचखान महावीर्यः सायकानेकविंशतिम् ॥ १-१२५-२४॥
gavye viṣāṇakośe ca cale rajjvavalambite |
nicakhāna mahāvīryaḥ sāyakānekaviṃśatim || 1-125-24||
MHB 1-125-25
इत्येवमादि सुमहत्खड्गे धनुषि चाभवत् ।
गदायां शस्त्रकुशलो दर्शनानि व्यदर्शयत् ॥ १-१२५-२५॥
ityevamādi sumahatkhaḍge dhanuṣi cābhavat |
gadāyāṃ śastrakuśalo darśanāni vyadarśayat || 1-125-25||
MHB 1-125-26
ततः समाप्तभूयिष्ठे तस्मिन्कर्मणि भारत ।
मन्दीभूते समाजे च वादित्रस्य च निस्वने ॥ १-१२५-२६॥
tataḥ samāptabhūyiṣṭhe tasminkarmaṇi bhārata |
mandībhūte samāje ca vāditrasya ca nisvane || 1-125-26||
MHB 1-125-27
द्वारदेशात्समुद्भूतो माहात्म्य बलसूचकः ।
वज्रनिष्पेषसदृशः शुश्रुवे भुजनिस्वनः ॥ १-१२५-२७॥
dvāradeśātsamudbhūto māhātmya balasūcakaḥ |
vajraniṣpeṣasadṛśaḥ śuśruve bhujanisvanaḥ || 1-125-27||
MHB 1-125-28
दीर्यन्ते किं नु गिरयः किं स्विद्भूमिर्विदीर्यते ।
किं स्विदापूर्यते व्योम जलभारघनैर्घनैः ॥ १-१२५-२८॥
dīryante kiṃ nu girayaḥ kiṃ svidbhūmirvidīryate |
kiṃ svidāpūryate vyoma jalabhāraghanairghanaiḥ || 1-125-28||
MHB 1-125-29
रङ्गस्यैवं मतिरभूत्क्षणेन वसुधाधिप ।
द्वारं चाभिमुखाः सर्वे बभूवुः प्रेक्षकास्तदा ॥ १-१२५-२९॥
raṅgasyaivaṃ matirabhūtkṣaṇena vasudhādhipa |
dvāraṃ cābhimukhāḥ sarve babhūvuḥ prekṣakāstadā || 1-125-29||
MHB 1-125-30
पञ्चभिर्भ्रातृभिः पार्थैर्द्रोणः परिवृतो बभौ ।
पञ्चतारेण संयुक्तः सावित्रेणेव चन्द्रमाः ॥ १-१२५-३०॥
pañcabhirbhrātṛbhiḥ pārthairdroṇaḥ parivṛto babhau |
pañcatāreṇa saṃyuktaḥ sāvitreṇeva candramāḥ || 1-125-30||
MHB 1-125-31
अश्वत्थाम्ना च सहितं भ्रातॄणां शतमूर्जितम् ।
दुर्योधनममित्रघ्नमुत्थितं पर्यवारयत् ॥ १-१२५-३१॥
aśvatthāmnā ca sahitaṃ bhrātṝṇāṃ śatamūrjitam |
duryodhanamamitraghnamutthitaṃ paryavārayat || 1-125-31||
MHB 1-125-32
स तैस्तदा भ्रातृभिरुद्यतायुधैर्वृतो गदापाणिरवस्थितैः स्थितः ।
बभौ यथा दानवसंक्षये पुरा पुरंदरो देवगणैः समावृतः ॥ १-१२५-३२॥
sa taistadā bhrātṛbhirudyatāyudhairvṛto gadāpāṇiravasthitaiḥ sthitaḥ |
babhau yathā dānavasaṃkṣaye purā puraṃdaro devagaṇaiḥ samāvṛtaḥ || 1-125-32||
Adhyaya: 126/225 (39)
MHB 1-126-1
वैशंपायन उवाच ।
दत्तेऽवकाशे पुरुषैर्विस्मयोत्फुल्ललोचनैः ।
विवेश रङ्गं विस्तीर्णं कर्णः परपुरंजयः ॥ १-१२६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
datte'vakāśe puruṣairvismayotphullalocanaiḥ |
viveśa raṅgaṃ vistīrṇaṃ karṇaḥ parapuraṃjayaḥ || 1-126-1||
MHB 1-126-2
सहजं कवचं बिभ्रत्कुण्डलोद्द्योतिताननः ।
सधनुर्बद्धनिस्त्रिंशः पादचारीव पर्वतः ॥ १-१२६-२॥
sahajaṃ kavacaṃ bibhratkuṇḍaloddyotitānanaḥ |
sadhanurbaddhanistriṃśaḥ pādacārīva parvataḥ || 1-126-2||
MHB 1-126-3
कन्यागर्भः पृथुयशाः पृथायाः पृथुलोचनः ।
तीक्ष्णांशोर्भास्करस्यांशः कर्णोऽरिगणसूदनः ॥ १-१२६-३॥
kanyāgarbhaḥ pṛthuyaśāḥ pṛthāyāḥ pṛthulocanaḥ |
tīkṣṇāṃśorbhāskarasyāṃśaḥ karṇo'rigaṇasūdanaḥ || 1-126-3||
MHB 1-126-4
सिंहर्षभगजेन्द्राणां तुल्यवीर्यपराक्रमः ।
दीप्तिकान्तिद्युतिगुणैः सूर्येन्दुज्वलनोपमः ॥ १-१२६-४॥
siṃharṣabhagajendrāṇāṃ tulyavīryaparākramaḥ |
dīptikāntidyutiguṇaiḥ sūryendujvalanopamaḥ || 1-126-4||
MHB 1-126-5
प्रांशुः कनकतालाभः सिंहसंहननो युवा ।
असंख्येयगुणः श्रीमान्भास्करस्यात्मसंभवः ॥ १-१२६-५॥
prāṃśuḥ kanakatālābhaḥ siṃhasaṃhanano yuvā |
asaṃkhyeyaguṇaḥ śrīmānbhāskarasyātmasaṃbhavaḥ || 1-126-5||
MHB 1-126-6
स निरीक्ष्य महाबाहुः सर्वतो रङ्गमण्डलम् ।
प्रणामं द्रोणकृपयोर्नात्यादृतमिवाकरोत् ॥ १-१२६-६॥
sa nirīkṣya mahābāhuḥ sarvato raṅgamaṇḍalam |
praṇāmaṃ droṇakṛpayornātyādṛtamivākarot || 1-126-6||
MHB 1-126-7
स सामाजजनः सर्वो निश्चलः स्थिरलोचनः ।
कोऽयमित्यागतक्षोभः कौतूहलपरोऽभवत् ॥ १-१२६-७॥
sa sāmājajanaḥ sarvo niścalaḥ sthiralocanaḥ |
ko'yamityāgatakṣobhaḥ kautūhalaparo'bhavat || 1-126-7||
MHB 1-126-8
सोऽब्रवीन्मेघधीरेण स्वरेण वदतां वरः ।
भ्राता भ्रातरमज्ञातं सावित्रः पाकशासनिम् ॥ १-१२६-८॥
so'bravīnmeghadhīreṇa svareṇa vadatāṃ varaḥ |
bhrātā bhrātaramajñātaṃ sāvitraḥ pākaśāsanim || 1-126-8||
MHB 1-126-9
पार्थ यत्ते कृतं कर्म विशेषवदहं ततः ।
करिष्ये पश्यतां नॄणां मात्मना विस्मयं गमः ॥ १-१२६-९॥
pārtha yatte kṛtaṃ karma viśeṣavadahaṃ tataḥ |
kariṣye paśyatāṃ nṝṇāṃ mātmanā vismayaṃ gamaḥ || 1-126-9||
MHB 1-126-10
असमाप्ते ततस्तस्य वचने वदतां वर ।
यन्त्रोत्क्षिप्त इव क्षिप्रमुत्तस्थौ सर्वतो जनः ॥ १-१२६-१०॥
asamāpte tatastasya vacane vadatāṃ vara |
yantrotkṣipta iva kṣipramuttasthau sarvato janaḥ || 1-126-10||
MHB 1-126-11
प्रीतिश्च पुरुषव्याघ्र दुर्योधनमथास्पृशत् ।
ह्रीश्च क्रोधश्च बीभत्सुं क्षणेनान्वविशच्च ह ॥ १-१२६-११॥
prītiśca puruṣavyāghra duryodhanamathāspṛśat |
hrīśca krodhaśca bībhatsuṃ kṣaṇenānvaviśacca ha || 1-126-11||
MHB 1-126-12
ततो द्रोणाभ्यनुज्ञातः कर्णः प्रियरणः सदा ।
यत्कृतं तत्र पार्थेन तच्चकार महाबलः ॥ १-१२६-१२॥
tato droṇābhyanujñātaḥ karṇaḥ priyaraṇaḥ sadā |
yatkṛtaṃ tatra pārthena taccakāra mahābalaḥ || 1-126-12||
MHB 1-126-13
अथ दुर्योधनस्तत्र भ्रातृभिः सह भारत ।
कर्णं परिष्वज्य मुदा ततो वचनमब्रवीत् ॥ १-१२६-१३॥
atha duryodhanastatra bhrātṛbhiḥ saha bhārata |
karṇaṃ pariṣvajya mudā tato vacanamabravīt || 1-126-13||
MHB 1-126-14
स्वागतं ते महाबाहो दिष्ट्या प्राप्तोऽसि मानद ।
अहं च कुरुराज्यं च यथेष्टमुपभुज्यताम् ॥ १-१२६-१४॥
svāgataṃ te mahābāho diṣṭyā prāpto'si mānada |
ahaṃ ca kururājyaṃ ca yatheṣṭamupabhujyatām || 1-126-14||
MHB 1-126-15
कर्ण उवाच ।
कृतं सर्वेण मेऽन्येन सखित्वं च त्वया वृणे ।
द्वन्द्वयुद्धं च पार्थेन कर्तुमिच्छामि भारत ॥ १-१२६-१५॥
karṇa uvāca |
kṛtaṃ sarveṇa me'nyena sakhitvaṃ ca tvayā vṛṇe |
dvandvayuddhaṃ ca pārthena kartumicchāmi bhārata || 1-126-15||
MHB 1-126-16
दुर्योधन उवाच ।
भुङ्क्ष्व भोगान्मया सार्धं बन्धूनां प्रियकृद्भव ।
दुर्हृदां कुरु सर्वेषां मूर्ध्नि पादमरिंदम ॥ १-१२६-१६॥
duryodhana uvāca |
bhuṅkṣva bhogānmayā sārdhaṃ bandhūnāṃ priyakṛdbhava |
durhṛdāṃ kuru sarveṣāṃ mūrdhni pādamariṃdama || 1-126-16||
MHB 1-126-17
वैशंपायन उवाच ।
ततः क्षिप्तमिवात्मानं मत्वा पार्थोऽभ्यभाषत ।
कर्णं भ्रातृसमूहस्य मध्येऽचलमिव स्थितम् ॥ १-१२६-१७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ kṣiptamivātmānaṃ matvā pārtho'bhyabhāṣata |
karṇaṃ bhrātṛsamūhasya madhye'calamiva sthitam || 1-126-17||
MHB 1-126-18
अनाहूतोपसृप्तानामनाहूतोपजल्पिनाम् ।
ये लोकास्तान्हतः कर्ण मया त्वं प्रतिपत्स्यसे ॥ १-१२६-१८॥
anāhūtopasṛptānāmanāhūtopajalpinām |
ye lokāstānhataḥ karṇa mayā tvaṃ pratipatsyase || 1-126-18||
MHB 1-126-19
कर्ण उवाच ।
रङ्गोऽयं सर्वसामान्यः किमत्र तव फल्गुन ।
वीर्यश्रेष्ठाश्च राजन्या बलं धर्मोऽनुवर्तते ॥ १-१२६-१९॥
karṇa uvāca |
raṅgo'yaṃ sarvasāmānyaḥ kimatra tava phalguna |
vīryaśreṣṭhāśca rājanyā balaṃ dharmo'nuvartate || 1-126-19||
MHB 1-126-20
किं क्षेपैर्दुर्बलाश्वासैः शरैः कथय भारत ।
गुरोः समक्षं यावत्ते हराम्यद्य शिरः शरैः ॥ १-१२६-२०॥
kiṃ kṣepairdurbalāśvāsaiḥ śaraiḥ kathaya bhārata |
guroḥ samakṣaṃ yāvatte harāmyadya śiraḥ śaraiḥ || 1-126-20||
MHB 1-126-21
वैशंपायन उवाच ।
ततो द्रोणाभ्यनुज्ञातः पार्थः परपुरंजयः ।
भ्रातृभिस्त्वरयाश्लिष्टो रणायोपजगाम तम् ॥ १-१२६-२१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato droṇābhyanujñātaḥ pārthaḥ parapuraṃjayaḥ |
bhrātṛbhistvarayāśliṣṭo raṇāyopajagāma tam || 1-126-21||
MHB 1-126-22
ततो दुर्योधनेनापि सभ्रात्रा समरोद्यतः ।
परिष्वक्तः स्थितः कर्णः प्रगृह्य सशरं धनुः ॥ १-१२६-२२॥
tato duryodhanenāpi sabhrātrā samarodyataḥ |
pariṣvaktaḥ sthitaḥ karṇaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ || 1-126-22||
MHB 1-126-23
ततः सविद्युत्स्तनितैः सेन्द्रायुधपुरोजवैः ।
आवृतं गगनं मेघैर्बलाकापङ्क्तिहासिभिः ॥ १-१२६-२३॥
tataḥ savidyutstanitaiḥ sendrāyudhapurojavaiḥ |
āvṛtaṃ gaganaṃ meghairbalākāpaṅktihāsibhiḥ || 1-126-23||
MHB 1-126-24
ततः स्नेहाद्धरिहयं दृष्ट्वा रङ्गावलोकिनम् ।
भास्करोऽप्यनयन्नाशं समीपोपगतान्घनान् ॥ १-१२६-२४॥
tataḥ snehāddharihayaṃ dṛṣṭvā raṅgāvalokinam |
bhāskaro'pyanayannāśaṃ samīpopagatānghanān || 1-126-24||
MHB 1-126-25
मेघच्छायोपगूढस्तु ततोऽदृश्यत पाण्डवः ।
सूर्यातपपरिक्षिप्तः कर्णोऽपि समदृश्यत ॥ १-१२६-२५॥
meghacchāyopagūḍhastu tato'dṛśyata pāṇḍavaḥ |
sūryātapaparikṣiptaḥ karṇo'pi samadṛśyata || 1-126-25||
MHB 1-126-26
धार्तराष्ट्रा यतः कर्णस्तस्मिन्देशे व्यवस्थिताः ।
भारद्वाजः कृपो भीष्मो यतः पार्थस्ततोऽभवन् ॥ १-१२६-२६॥
dhārtarāṣṭrā yataḥ karṇastasmindeśe vyavasthitāḥ |
bhāradvājaḥ kṛpo bhīṣmo yataḥ pārthastato'bhavan || 1-126-26||
MHB 1-126-27
द्विधा रङ्गः समभवत्स्त्रीणां द्वैधमजायत ।
कुन्तिभोजसुता मोहं विज्ञातार्था जगाम ह ॥ १-१२६-२७॥
dvidhā raṅgaḥ samabhavatstrīṇāṃ dvaidhamajāyata |
kuntibhojasutā mohaṃ vijñātārthā jagāma ha || 1-126-27||
MHB 1-126-28
तां तथा मोहसंपन्नां विदुरः सर्वधर्मवित् ।
कुन्तीमाश्वासयामास प्रोक्ष्याद्भिश्चन्दनोक्षितैः ॥ १-१२६-२८॥
tāṃ tathā mohasaṃpannāṃ viduraḥ sarvadharmavit |
kuntīmāśvāsayāmāsa prokṣyādbhiścandanokṣitaiḥ || 1-126-28||
MHB 1-126-29
ततः प्रत्यागतप्राणा तावुभावपि दंशितौ ।
पुत्रौ दृष्ट्वा सुसंतप्ता नान्वपद्यत किंचन ॥ १-१२६-२९॥
tataḥ pratyāgataprāṇā tāvubhāvapi daṃśitau |
putrau dṛṣṭvā susaṃtaptā nānvapadyata kiṃcana || 1-126-29||
MHB 1-126-30
तावुद्यतमहाचापौ कृपः शारद्वतोऽब्रवीत् ।
द्वन्द्वयुद्धसमाचारे कुशलः सर्वधर्मवित् ॥ १-१२६-३०॥
tāvudyatamahācāpau kṛpaḥ śāradvato'bravīt |
dvandvayuddhasamācāre kuśalaḥ sarvadharmavit || 1-126-30||
MHB 1-126-31
अयं पृथायास्तनयः कनीयान्पाण्डुनन्दनः ।
कौरवो भवता सार्धं द्वन्द्वयुद्धं करिष्यति ॥ १-१२६-३१॥
ayaṃ pṛthāyāstanayaḥ kanīyānpāṇḍunandanaḥ |
kauravo bhavatā sārdhaṃ dvandvayuddhaṃ kariṣyati || 1-126-31||
MHB 1-126-32
त्वमप्येवं महाबाहो मातरं पितरं कुलम् ।
कथयस्व नरेन्द्राणां येषां त्वं कुलवर्धनः ।
ततो विदित्वा पार्थस्त्वां प्रतियोत्स्यति वा न वा ॥ १-१२६-३२॥
tvamapyevaṃ mahābāho mātaraṃ pitaraṃ kulam |
kathayasva narendrāṇāṃ yeṣāṃ tvaṃ kulavardhanaḥ |
tato viditvā pārthastvāṃ pratiyotsyati vā na vā || 1-126-32||
MHB 1-126-33
एवमुक्तस्य कर्णस्य व्रीडावनतमाननम् ।
बभौ वर्षाम्बुभिः क्लिन्नं पद्ममागलितं यथा ॥ १-१२६-३३॥
evamuktasya karṇasya vrīḍāvanatamānanam |
babhau varṣāmbubhiḥ klinnaṃ padmamāgalitaṃ yathā || 1-126-33||
MHB 1-126-34
दुर्योधन उवाच ।
आचार्य त्रिविधा योनी राज्ञां शास्त्रविनिश्चये ।
तत्कुलीनश्च शूरश्च सेनां यश्च प्रकर्षति ॥ १-१२६-३४॥
duryodhana uvāca |
ācārya trividhā yonī rājñāṃ śāstraviniścaye |
tatkulīnaśca śūraśca senāṃ yaśca prakarṣati || 1-126-34||
MHB 1-126-35
यद्ययं फल्गुनो युद्धे नाराज्ञा योद्धुमिच्छति ।
तस्मादेषोऽङ्गविषये मया राज्येऽभिषिच्यते ॥ १-१२६-३५॥
yadyayaṃ phalguno yuddhe nārājñā yoddhumicchati |
tasmādeṣo'ṅgaviṣaye mayā rājye'bhiṣicyate || 1-126-35||
MHB 1-126-36
वैशंपायन उवाच ।
ततस्तस्मिन्क्षणे कर्णः सलाजकुसुमैर्घटैः ।
काञ्चनैः काञ्चने पीठे मन्त्रविद्भिर्महारथः ।
अभिषिक्तोऽङ्गराज्ये स श्रिया युक्तो महाबलः ॥ १-१२६-३६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tatastasminkṣaṇe karṇaḥ salājakusumairghaṭaiḥ |
kāñcanaiḥ kāñcane pīṭhe mantravidbhirmahārathaḥ |
abhiṣikto'ṅgarājye sa śriyā yukto mahābalaḥ || 1-126-36||
MHB 1-126-37
सच्छत्रवालव्यजनो जयशब्दान्तरेण च ।
उवाच कौरवं राजा राजानं तं वृषस्तदा ॥ १-१२६-३७॥
sacchatravālavyajano jayaśabdāntareṇa ca |
uvāca kauravaṃ rājā rājānaṃ taṃ vṛṣastadā || 1-126-37||
MHB 1-126-38
अस्य राज्यप्रदानस्य सदृशं किं ददानि ते ।
प्रब्रूहि राजशार्दूल कर्ता ह्यस्मि तथा नृप ।
अत्यन्तं सख्यमिच्छामीत्याह तं स सुयोधनः ॥ १-१२६-३८॥
asya rājyapradānasya sadṛśaṃ kiṃ dadāni te |
prabrūhi rājaśārdūla kartā hyasmi tathā nṛpa |
atyantaṃ sakhyamicchāmītyāha taṃ sa suyodhanaḥ || 1-126-38||
MHB 1-126-39
एवमुक्तस्ततः कर्णस्तथेति प्रत्यभाषत ।
हर्षाच्चोभौ समाश्लिष्य परां मुदमवापतुः ॥ १-१२६-३९॥
evamuktastataḥ karṇastatheti pratyabhāṣata |
harṣāccobhau samāśliṣya parāṃ mudamavāpatuḥ || 1-126-39||
Adhyaya: 127/225 (24)
MHB 1-127-1
वैशंपायन उवाच ।
ततः स्रस्तोत्तरपटः सप्रस्वेदः सवेपथुः ।
विवेशाधिरथो रङ्गं यष्टिप्राणो ह्वयन्निव ॥ १-१२७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ srastottarapaṭaḥ saprasvedaḥ savepathuḥ |
viveśādhiratho raṅgaṃ yaṣṭiprāṇo hvayanniva || 1-127-1||
MHB 1-127-2
तमालोक्य धनुस्त्यक्त्वा पितृगौरवयन्त्रितः ।
कर्णोऽभिषेकार्द्रशिराः शिरसा समवन्दत ॥ १-१२७-२॥
tamālokya dhanustyaktvā pitṛgauravayantritaḥ |
karṇo'bhiṣekārdraśirāḥ śirasā samavandata || 1-127-2||
MHB 1-127-3
ततः पादाववच्छाद्य पटान्तेन ससंभ्रमः ।
पुत्रेति परिपूर्णार्थमब्रवीद्रथसारथिः ॥ १-१२७-३॥
tataḥ pādāvavacchādya paṭāntena sasaṃbhramaḥ |
putreti paripūrṇārthamabravīdrathasārathiḥ || 1-127-3||
MHB 1-127-4
परिष्वज्य च तस्याथ मूर्धानं स्नेहविक्लवः ।
अङ्गराज्याभिषेकार्द्रमश्रुभिः सिषिचे पुनः ॥ १-१२७-४॥
pariṣvajya ca tasyātha mūrdhānaṃ snehaviklavaḥ |
aṅgarājyābhiṣekārdramaśrubhiḥ siṣice punaḥ || 1-127-4||
MHB 1-127-5
तं दृष्ट्वा सूतपुत्रोऽयमिति निश्चित्य पाण्डवः ।
भीमसेनस्तदा वाक्यमब्रवीत्प्रहसन्निव ॥ १-१२७-५॥
taṃ dṛṣṭvā sūtaputro'yamiti niścitya pāṇḍavaḥ |
bhīmasenastadā vākyamabravītprahasanniva || 1-127-5||
MHB 1-127-6
न त्वमर्हसि पार्थेन सूतपुत्र रणे वधम् ।
कुलस्य सदृशस्तूर्णं प्रतोदो गृह्यतां त्वया ॥ १-१२७-६॥
na tvamarhasi pārthena sūtaputra raṇe vadham |
kulasya sadṛśastūrṇaṃ pratodo gṛhyatāṃ tvayā || 1-127-6||
MHB 1-127-7
अङ्गराज्यं च नार्हस्त्वमुपभोक्तुं नराधम ।
श्वा हुताशसमीपस्थं पुरोडाशमिवाध्वरे ॥ १-१२७-७॥
aṅgarājyaṃ ca nārhastvamupabhoktuṃ narādhama |
śvā hutāśasamīpasthaṃ puroḍāśamivādhvare || 1-127-7||
MHB 1-127-8
एवमुक्तस्ततः कर्णः किंचित्प्रस्फुरिताधरः ।
गगनस्थं विनिःश्वस्य दिवाकरमुदैक्षत ॥ १-१२७-८॥
evamuktastataḥ karṇaḥ kiṃcitprasphuritādharaḥ |
gaganasthaṃ viniḥśvasya divākaramudaikṣata || 1-127-8||
MHB 1-127-9
ततो दुर्योधनः कोपादुत्पपात महाबलः ।
भ्रातृपद्मवनात्तस्मान्मदोत्कट इव द्विपः ॥ १-१२७-९॥
tato duryodhanaḥ kopādutpapāta mahābalaḥ |
bhrātṛpadmavanāttasmānmadotkaṭa iva dvipaḥ || 1-127-9||
MHB 1-127-10
सोऽब्रवीद्भीमकर्माणं भीमसेनमवस्थितम् ।
वृकोदर न युक्तं ते वचनं वक्तुमीदृशम् ॥ १-१२७-१०॥
so'bravīdbhīmakarmāṇaṃ bhīmasenamavasthitam |
vṛkodara na yuktaṃ te vacanaṃ vaktumīdṛśam || 1-127-10||
MHB 1-127-11
क्षत्रियाणां बलं ज्येष्ठं योद्धव्यं क्षत्रबन्धुना ।
शूराणां च नदीनां च प्रभवा दुर्विदाः किल ॥ १-१२७-११॥
kṣatriyāṇāṃ balaṃ jyeṣṭhaṃ yoddhavyaṃ kṣatrabandhunā |
śūrāṇāṃ ca nadīnāṃ ca prabhavā durvidāḥ kila || 1-127-11||
MHB 1-127-12
सलिलादुत्थितो वह्निर्येन व्याप्तं चराचरम् ।
दधीचस्यास्थितो वज्रं कृतं दानवसूदनम् ॥ १-१२७-१२॥
salilādutthito vahniryena vyāptaṃ carācaram |
dadhīcasyāsthito vajraṃ kṛtaṃ dānavasūdanam || 1-127-12||
MHB 1-127-13
आग्नेयः कृत्तिकापुत्रो रौद्रो गाङ्गेय इत्यपि ।
श्रूयते भगवान्देवः सर्वगुह्यमयो गुहः ॥ १-१२७-१३॥
āgneyaḥ kṛttikāputro raudro gāṅgeya ityapi |
śrūyate bhagavāndevaḥ sarvaguhyamayo guhaḥ || 1-127-13||
MHB 1-127-14
क्षत्रियाभ्यश्च ये जाता ब्राह्मणास्ते च विश्रुताः ।
आचार्यः कलशाज्जातः शरस्तम्बाद्गुरुः कृपः ।
भवतां च यथा जन्म तदप्यागमितं नृपैः ॥ १-१२७-१४॥
kṣatriyābhyaśca ye jātā brāhmaṇāste ca viśrutāḥ |
ācāryaḥ kalaśājjātaḥ śarastambādguruḥ kṛpaḥ |
bhavatāṃ ca yathā janma tadapyāgamitaṃ nṛpaiḥ || 1-127-14||
MHB 1-127-15
सकुण्डलं सकवचं दिव्यलक्षणलक्षितम् ।
कथमादित्यसंकाशं मृगी व्याघ्रं जनिष्यति ॥ १-१२७-१५॥
sakuṇḍalaṃ sakavacaṃ divyalakṣaṇalakṣitam |
kathamādityasaṃkāśaṃ mṛgī vyāghraṃ janiṣyati || 1-127-15||
MHB 1-127-16
पृथिवीराज्यमर्होऽयं नाङ्गराज्यं नरेश्वरः ।
अनेन बाहुवीर्येण मया चाज्ञानुवर्तिना ॥ १-१२७-१६॥
pṛthivīrājyamarho'yaṃ nāṅgarājyaṃ nareśvaraḥ |
anena bāhuvīryeṇa mayā cājñānuvartinā || 1-127-16||
MHB 1-127-17
यस्य वा मनुजस्येदं न क्षान्तं मद्विचेष्टितम् ।
रथमारुह्य पद्भ्यां वा विनामयतु कार्मुकम् ॥ १-१२७-१७॥
yasya vā manujasyedaṃ na kṣāntaṃ madviceṣṭitam |
rathamāruhya padbhyāṃ vā vināmayatu kārmukam || 1-127-17||
MHB 1-127-18
ततः सर्वस्य रङ्गस्य हाहाकारो महानभूत् ।
साधुवादानुसंबद्धः सूर्यश्चास्तमुपागमत् ॥ १-१२७-१८॥
tataḥ sarvasya raṅgasya hāhākāro mahānabhūt |
sādhuvādānusaṃbaddhaḥ sūryaścāstamupāgamat || 1-127-18||
MHB 1-127-19
ततो दुर्योधनः कर्णमालम्ब्याथ करे नृप ।
दीपिकाग्निकृतालोकस्तस्माद्रङ्गाद्विनिर्ययौ ॥ १-१२७-१९॥
tato duryodhanaḥ karṇamālambyātha kare nṛpa |
dīpikāgnikṛtālokastasmādraṅgādviniryayau || 1-127-19||
MHB 1-127-20
पाण्डवाश्च सहद्रोणाः सकृपाश्च विशां पते ।
भीष्मेण सहिताः सर्वे ययुः स्वं स्वं निवेशनम् ॥ १-१२७-२०॥
pāṇḍavāśca sahadroṇāḥ sakṛpāśca viśāṃ pate |
bhīṣmeṇa sahitāḥ sarve yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam || 1-127-20||
MHB 1-127-21
अर्जुनेति जनः कश्चित्कश्चित्कर्णेति भारत ।
कश्चिद्दुर्योधनेत्येवं ब्रुवन्तः प्रस्थितास्तदा ॥ १-१२७-२१॥
arjuneti janaḥ kaścitkaścitkarṇeti bhārata |
kaścidduryodhanetyevaṃ bruvantaḥ prasthitāstadā || 1-127-21||
MHB 1-127-22
कुन्त्याश्च प्रत्यभिज्ञाय दिव्यलक्षणसूचितम् ।
पुत्रमङ्गेश्वरं स्नेहाच्छन्ना प्रीतिरवर्धत ॥ १-१२७-२२॥
kuntyāśca pratyabhijñāya divyalakṣaṇasūcitam |
putramaṅgeśvaraṃ snehācchannā prītiravardhata || 1-127-22||
MHB 1-127-23
दुर्योधनस्यापि तदा कर्णमासाद्य पार्थिव ।
भयमर्जुनसांजातं क्षिप्रमन्तरधीयत ॥ १-१२७-२३॥
duryodhanasyāpi tadā karṇamāsādya pārthiva |
bhayamarjunasāṃjātaṃ kṣipramantaradhīyata || 1-127-23||
MHB 1-127-24
स चापि वीरः कृतशस्त्रनिश्रमः परेण साम्नाभ्यवदत्सुयोधनम् ।
युधिष्ठिरस्याप्यभवत्तदा मतिर्न कर्णतुल्योऽस्ति धनुर्धरः क्षितौ ॥ १-१२७-२४॥
sa cāpi vīraḥ kṛtaśastraniśramaḥ pareṇa sāmnābhyavadatsuyodhanam |
yudhiṣṭhirasyāpyabhavattadā matirna karṇatulyo'sti dhanurdharaḥ kṣitau || 1-127-24||
Adhyaya: 128/225 (18)
MHB 1-128-1
वैशंपायन उवाच ।
ततः शिष्यान्समानीय आचार्यार्थमचोदयत् ।
द्रोणः सर्वानशेषेण दक्षिणार्थं महीपते ॥ १-१२८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ śiṣyānsamānīya ācāryārthamacodayat |
droṇaḥ sarvānaśeṣeṇa dakṣiṇārthaṃ mahīpate || 1-128-1||
MHB 1-128-2
पाञ्चालराजं द्रुपदं गृहीत्वा रणमूर्धनि ।
पर्यानयत भद्रं वः सा स्यात्परमदक्षिणा ॥ १-१२८-२॥
pāñcālarājaṃ drupadaṃ gṛhītvā raṇamūrdhani |
paryānayata bhadraṃ vaḥ sā syātparamadakṣiṇā || 1-128-2||
MHB 1-128-3
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे रथैस्तूर्णं प्रहारिणः ।
आचार्यधनदानार्थं द्रोणेन सहिता ययुः ॥ १-१२८-३॥
tathetyuktvā tu te sarve rathaistūrṇaṃ prahāriṇaḥ |
ācāryadhanadānārthaṃ droṇena sahitā yayuḥ || 1-128-3||
MHB 1-128-4
ततोऽभिजग्मुः पाञ्चालान्निघ्नन्तस्ते नरर्षभाः ।
ममृदुस्तस्य नगरं द्रुपदस्य महौजसः ॥ १-१२८-४॥
tato'bhijagmuḥ pāñcālānnighnantaste nararṣabhāḥ |
mamṛdustasya nagaraṃ drupadasya mahaujasaḥ || 1-128-4||
MHB 1-128-5
ते यज्ञसेनं द्रुपदं गृहीत्वा रणमूर्धनि ।
उपाजह्रुः सहामात्यं द्रोणाय भरतर्षभाः ॥ १-१२८-५॥
te yajñasenaṃ drupadaṃ gṛhītvā raṇamūrdhani |
upājahruḥ sahāmātyaṃ droṇāya bharatarṣabhāḥ || 1-128-5||
MHB 1-128-6
भग्नदर्पं हृतधनं तथा च वशमागतम् ।
स वैरं मनसा ध्यात्वा द्रोणो द्रुपदमब्रवीत् ॥ १-१२८-६॥
bhagnadarpaṃ hṛtadhanaṃ tathā ca vaśamāgatam |
sa vairaṃ manasā dhyātvā droṇo drupadamabravīt || 1-128-6||
MHB 1-128-7
प्रमृद्य तरसा राष्ट्रं पुरं ते मृदितं मया ।
प्राप्य जीवन्रिपुवशं सखिपूर्वं किमिष्यते ॥ १-१२८-७॥
pramṛdya tarasā rāṣṭraṃ puraṃ te mṛditaṃ mayā |
prāpya jīvanripuvaśaṃ sakhipūrvaṃ kimiṣyate || 1-128-7||
MHB 1-128-8
एवमुक्त्वा प्रहस्यैनं निश्चित्य पुनरब्रवीत् ।
मा भैः प्राणभयाद्राजन्क्षमिणो ब्राह्मणा वयम् ॥ १-१२८-८॥
evamuktvā prahasyainaṃ niścitya punarabravīt |
mā bhaiḥ prāṇabhayādrājankṣamiṇo brāhmaṇā vayam || 1-128-8||
MHB 1-128-9
आश्रमे क्रीडितं यत्तु त्वया बाल्ये मया सह ।
तेन संवर्धितः स्नेहस्त्वया मे क्षत्रियर्षभ ॥ १-१२८-९॥
āśrame krīḍitaṃ yattu tvayā bālye mayā saha |
tena saṃvardhitaḥ snehastvayā me kṣatriyarṣabha || 1-128-9||
MHB 1-128-10
प्रार्थयेयं त्वया सख्यं पुनरेव नरर्षभ ।
वरं ददामि ते राजन्राज्यस्यार्धमवाप्नुहि ॥ १-१२८-१०॥
prārthayeyaṃ tvayā sakhyaṃ punareva nararṣabha |
varaṃ dadāmi te rājanrājyasyārdhamavāpnuhi || 1-128-10||
MHB 1-128-11
अराजा किल नो राज्ञां सखा भवितुमर्हति ।
अतः प्रयतितं राज्ये यज्ञसेन मया तव ॥ १-१२८-११॥
arājā kila no rājñāṃ sakhā bhavitumarhati |
ataḥ prayatitaṃ rājye yajñasena mayā tava || 1-128-11||
MHB 1-128-12
राजासि दक्षिणे कूले भागीरथ्याहमुत्तरे ।
सखायं मां विजानीहि पाञ्चाल यदि मन्यसे ॥ १-१२८-१२॥
rājāsi dakṣiṇe kūle bhāgīrathyāhamuttare |
sakhāyaṃ māṃ vijānīhi pāñcāla yadi manyase || 1-128-12||
MHB 1-128-13
द्रुपद उवाच ।
अनाश्चर्यमिदं ब्रह्मन्विक्रान्तेषु महात्मसु ।
प्रीये त्वयाहं त्वत्तश्च प्रीतिमिच्छामि शाश्वतीम् ॥ १-१२८-१३॥
drupada uvāca |
anāścaryamidaṃ brahmanvikrānteṣu mahātmasu |
prīye tvayāhaṃ tvattaśca prītimicchāmi śāśvatīm || 1-128-13||
MHB 1-128-14
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तस्तु तं द्रोणो मोक्षयामास भारत ।
सत्कृत्य चैनं प्रीतात्मा राज्यार्धं प्रत्यपादयत् ॥ १-१२८-१४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktastu taṃ droṇo mokṣayāmāsa bhārata |
satkṛtya cainaṃ prītātmā rājyārdhaṃ pratyapādayat || 1-128-14||
MHB 1-128-15
माकन्दीमथ गङ्गायास्तीरे जनपदायुताम् ।
सोऽध्यावसद्दीनमनाः काम्पिल्यं च पुरोत्तमम् ।
दक्षिणांश्चैव पाञ्चालान्यावच्चर्मण्वती नदी ॥ १-१२८-१५॥
mākandīmatha gaṅgāyāstīre janapadāyutām |
so'dhyāvasaddīnamanāḥ kāmpilyaṃ ca purottamam |
dakṣiṇāṃścaiva pāñcālānyāvaccarmaṇvatī nadī || 1-128-15||
MHB 1-128-16
द्रोणेन वैरं द्रुपदः संस्मरन्न शशाम ह ।
क्षात्रेण च बलेनास्य नापश्यत्स पराजयम् ॥ १-१२८-१६॥
droṇena vairaṃ drupadaḥ saṃsmaranna śaśāma ha |
kṣātreṇa ca balenāsya nāpaśyatsa parājayam || 1-128-16||
MHB 1-128-17
हीनं विदित्वा चात्मानं ब्राह्मणेन बलेन च ।
पुत्रजन्म परीप्सन्वै स राजा तदधारयत् ।
अहिच्छत्रं च विषयं द्रोणः समभिपद्यत ॥ १-१२८-१७॥
hīnaṃ viditvā cātmānaṃ brāhmaṇena balena ca |
putrajanma parīpsanvai sa rājā tadadhārayat |
ahicchatraṃ ca viṣayaṃ droṇaḥ samabhipadyata || 1-128-17||
MHB 1-128-18
एवं राजन्नहिच्छत्रा पुरी जनपदायुता ।
युधि निर्जित्य पार्थेन द्रोणाय प्रतिपादिता ॥ १-१२८-१८॥
evaṃ rājannahicchatrā purī janapadāyutā |
yudhi nirjitya pārthena droṇāya pratipāditā || 1-128-18||
Adhyaya: 129/225 (18)
MHB 1-129-1
वैशंपायन उवाच ।
प्राणाधिकं भीमसेनं कृतविद्यं धनंजयम् ।
दुर्योधनो लक्षयित्व पर्यतप्यत दुर्मतिः ॥ १-१२९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
prāṇādhikaṃ bhīmasenaṃ kṛtavidyaṃ dhanaṃjayam |
duryodhano lakṣayitva paryatapyata durmatiḥ || 1-129-1||
MHB 1-129-2
ततो वैकर्तनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः ।
अनेकैरभ्युपायैस्ताञ्जिघांसन्ति स्म पाण्डवान् ॥ १-१२९-२॥
tato vaikartanaḥ karṇaḥ śakuniścāpi saubalaḥ |
anekairabhyupāyaistāñjighāṃsanti sma pāṇḍavān || 1-129-2||
MHB 1-129-3
पाण्डवाश्चापि तत्सर्वं प्रत्यजानन्नरिंदमाः ।
उद्भावनमकुर्वन्तो विदुरस्य मते स्थिताः ॥ १-१२९-३॥
pāṇḍavāścāpi tatsarvaṃ pratyajānannariṃdamāḥ |
udbhāvanamakurvanto vidurasya mate sthitāḥ || 1-129-3||
MHB 1-129-4
गुणैः समुदितान्दृष्ट्वा पौराः पाण्डुसुतांस्तदा ।
कथयन्ति स्म संभूय चत्वरेषु सभासु च ॥ १-१२९-४॥
guṇaiḥ samuditāndṛṣṭvā paurāḥ pāṇḍusutāṃstadā |
kathayanti sma saṃbhūya catvareṣu sabhāsu ca || 1-129-4||
MHB 1-129-5
प्रज्ञाचक्षुरचक्षुष्ट्वाद्धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
राज्यमप्राप्तवान्पूर्वं स कथं नृपतिर्भवेत् ॥ १-१२९-५॥
prajñācakṣuracakṣuṣṭvāddhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ |
rājyamaprāptavānpūrvaṃ sa kathaṃ nṛpatirbhavet || 1-129-5||
MHB 1-129-6
तथा भीष्मः शांतनवः सत्यसंधो महाव्रतः ।
प्रत्याख्याय पुरा राज्यं नाद्य जातु ग्रहीष्यति ॥ १-१२९-६॥
tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ satyasaṃdho mahāvrataḥ |
pratyākhyāya purā rājyaṃ nādya jātu grahīṣyati || 1-129-6||
MHB 1-129-7
ते वयं पाण्डवं ज्येष्ठं तरुणं वृद्धशीलिनम् ।
अभिषिञ्चाम साध्वद्य सत्यं करुणवेदिनम् ॥ १-१२९-७॥
te vayaṃ pāṇḍavaṃ jyeṣṭhaṃ taruṇaṃ vṛddhaśīlinam |
abhiṣiñcāma sādhvadya satyaṃ karuṇavedinam || 1-129-7||
MHB 1-129-8
स हि भीष्मं शांतनवं धृतराष्ट्रं च धर्मवित् ।
सपुत्रं विविधैर्भोगैर्योजयिष्यति पूजयन् ॥ १-१२९-८॥
sa hi bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca dharmavit |
saputraṃ vividhairbhogairyojayiṣyati pūjayan || 1-129-8||
MHB 1-129-9
तेषां दुर्योधनः श्रुत्वा तानि वाक्यानि भाषताम् ।
युधिष्ठिरानुरक्तानां पर्यतप्यत दुर्मतिः ॥ १-१२९-९॥
teṣāṃ duryodhanaḥ śrutvā tāni vākyāni bhāṣatām |
yudhiṣṭhirānuraktānāṃ paryatapyata durmatiḥ || 1-129-9||
MHB 1-129-10
स तप्यमानो दुष्टात्मा तेषां वाचो न चक्षमे ।
ईर्ष्यया चाभिसंतप्तो धृतराष्ट्रमुपागमत् ॥ १-१२९-१०॥
sa tapyamāno duṣṭātmā teṣāṃ vāco na cakṣame |
īrṣyayā cābhisaṃtapto dhṛtarāṣṭramupāgamat || 1-129-10||
MHB 1-129-11
ततो विरहितं दृष्ट्वा पितरं प्रतिपूज्य सः ।
पौरानुरागसंतप्तः पश्चादिदमभाषत ॥ १-१२९-११॥
tato virahitaṃ dṛṣṭvā pitaraṃ pratipūjya saḥ |
paurānurāgasaṃtaptaḥ paścādidamabhāṣata || 1-129-11||
MHB 1-129-12
श्रुता मे जल्पतां तात पौराणामशिवा गिरः ।
त्वामनादृत्य भीष्मं च पतिमिच्छन्ति पाण्डवम् ॥ १-१२९-१२॥
śrutā me jalpatāṃ tāta paurāṇāmaśivā giraḥ |
tvāmanādṛtya bhīṣmaṃ ca patimicchanti pāṇḍavam || 1-129-12||
MHB 1-129-13
मतमेतच्च भीष्मस्य न स राज्यं बुभूषति ।
अस्माकं तु परां पीडां चिकीर्षन्ति पुरे जनाः ॥ १-१२९-१३॥
matametacca bhīṣmasya na sa rājyaṃ bubhūṣati |
asmākaṃ tu parāṃ pīḍāṃ cikīrṣanti pure janāḥ || 1-129-13||
MHB 1-129-14
पितृतः प्राप्तवान्राज्यं पाण्डुरात्मगुणैः पुरा ।
त्वमप्यगुणसंयोगात्प्राप्तं राज्यं न लब्धवान् ॥ १-१२९-१४॥
pitṛtaḥ prāptavānrājyaṃ pāṇḍurātmaguṇaiḥ purā |
tvamapyaguṇasaṃyogātprāptaṃ rājyaṃ na labdhavān || 1-129-14||
MHB 1-129-15
स एष पाण्डोर्दायाद्यं यदि प्राप्नोति पाण्डवः ।
तस्य पुत्रो ध्रुवं प्राप्तस्तस्य तस्येति चापरः ॥ १-१२९-१५॥
sa eṣa pāṇḍordāyādyaṃ yadi prāpnoti pāṇḍavaḥ |
tasya putro dhruvaṃ prāptastasya tasyeti cāparaḥ || 1-129-15||
MHB 1-129-16
ते वयं राजवंशेन हीनाः सह सुतैरपि ।
अवज्ञाता भविष्यामो लोकस्य जगतीपते ॥ १-१२९-१६॥
te vayaṃ rājavaṃśena hīnāḥ saha sutairapi |
avajñātā bhaviṣyāmo lokasya jagatīpate || 1-129-16||
MHB 1-129-17
सततं निरयं प्राप्ताः परपिण्डोपजीविनः ।
न भवेम यथा राजंस्तथा शीघ्रं विधीयताम् ॥ १-१२९-१७॥
satataṃ nirayaṃ prāptāḥ parapiṇḍopajīvinaḥ |
na bhavema yathā rājaṃstathā śīghraṃ vidhīyatām || 1-129-17||
MHB 1-129-18
अभविष्यः स्थिरो राज्ये यदि हि त्वं पुरा नृप ।
ध्रुवं प्राप्स्याम च वयं राज्यमप्यवशे जने ॥ १-१२९-१८॥
abhaviṣyaḥ sthiro rājye yadi hi tvaṃ purā nṛpa |
dhruvaṃ prāpsyāma ca vayaṃ rājyamapyavaśe jane || 1-129-18||
Adhyaya: 130/225 (20)
MHB 1-130-1
वैशंपायन उवाच ।
धृतराष्ट्रस्तु पुत्रस्य श्रुत्वा वचनमीदृशम् ।
मुहूर्तमिव संचिन्त्य दुर्योधनमथाब्रवीत् ॥ १-१३०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
dhṛtarāṣṭrastu putrasya śrutvā vacanamīdṛśam |
muhūrtamiva saṃcintya duryodhanamathābravīt || 1-130-1||
MHB 1-130-2
धर्मनित्यः सदा पाण्डुर्ममासीत्प्रियकृद्धितः ।
सर्वेषु ज्ञातिषु तथा मयि त्वासीद्विशेषतः ॥ १-१३०-२॥
dharmanityaḥ sadā pāṇḍurmamāsītpriyakṛddhitaḥ |
sarveṣu jñātiṣu tathā mayi tvāsīdviśeṣataḥ || 1-130-2||
MHB 1-130-3
नास्य किंचिन्न जानामि भोजनादि चिकीर्षितम् ।
निवेदयति नित्यं हि मम राज्यं धृतव्रतः ॥ १-१३०-३॥
nāsya kiṃcinna jānāmi bhojanādi cikīrṣitam |
nivedayati nityaṃ hi mama rājyaṃ dhṛtavrataḥ || 1-130-3||
MHB 1-130-4
तस्य पुत्रो यथा पाण्डुस्तथा धर्मपरायणः ।
गुणवाँल्लोकविख्यातः पौराणां च सुसंमतः ॥ १-१३०-४॥
tasya putro yathā pāṇḍustathā dharmaparāyaṇaḥ |
guṇavā~llokavikhyātaḥ paurāṇāṃ ca susaṃmataḥ || 1-130-4||
MHB 1-130-5
स कथं शक्यमस्माभिरपक्रष्टुं बलादितः ।
पितृपैतामहाद्राज्यात्ससहायो विशेषतः ॥ १-१३०-५॥
sa kathaṃ śakyamasmābhirapakraṣṭuṃ balāditaḥ |
pitṛpaitāmahādrājyātsasahāyo viśeṣataḥ || 1-130-5||
MHB 1-130-6
भृता हि पाण्डुनामात्या बलं च सततं भृतम् ।
भृताः पुत्राश्च पौत्राश्च तेषामपि विशेषतः ॥ १-१३०-६॥
bhṛtā hi pāṇḍunāmātyā balaṃ ca satataṃ bhṛtam |
bhṛtāḥ putrāśca pautrāśca teṣāmapi viśeṣataḥ || 1-130-6||
MHB 1-130-7
ते पुरा सत्कृतास्तात पाण्डुना पौरवा जनाः ।
कथं युधिष्ठिरस्यार्थे न नो हन्युः सबान्धवान् ॥ १-१३०-७॥
te purā satkṛtāstāta pāṇḍunā pauravā janāḥ |
kathaṃ yudhiṣṭhirasyārthe na no hanyuḥ sabāndhavān || 1-130-7||
MHB 1-130-8
दुर्योधन उवाच ।
एवमेतन्मया तात भावितं दोषमात्मनि ।
दृष्ट्वा प्रकृतयः सर्वा अर्थमानेन योजिताः ॥ १-१३०-८॥
duryodhana uvāca |
evametanmayā tāta bhāvitaṃ doṣamātmani |
dṛṣṭvā prakṛtayaḥ sarvā arthamānena yojitāḥ || 1-130-8||
MHB 1-130-9
ध्रुवमस्मत्सहायास्ते भविष्यन्ति प्रधानतः ।
अर्थवर्गः सहामात्यो मत्संस्थोऽद्य महीपते ॥ १-१३०-९॥
dhruvamasmatsahāyāste bhaviṣyanti pradhānataḥ |
arthavargaḥ sahāmātyo matsaṃstho'dya mahīpate || 1-130-9||
MHB 1-130-10
स भवान्पाण्डवानाशु विवासयितुमर्हति ।
मृदुनैवाभ्युपायेन नगरं वारणावतम् ॥ १-१३०-१०॥
sa bhavānpāṇḍavānāśu vivāsayitumarhati |
mṛdunaivābhyupāyena nagaraṃ vāraṇāvatam || 1-130-10||
MHB 1-130-11
यदा प्रतिष्ठितं राज्यं मयि राजन्भविष्यति ।
तदा कुन्ती सहापत्या पुनरेष्यति भारत ॥ १-१३०-११॥
yadā pratiṣṭhitaṃ rājyaṃ mayi rājanbhaviṣyati |
tadā kuntī sahāpatyā punareṣyati bhārata || 1-130-11||
MHB 1-130-12
धृतराष्ट्र उवाच ।
दुर्योधन ममाप्येतद्धृदि संपरिवर्तते ।
अभिप्रायस्य पापत्वान्नैतत्तु विवृणोम्यहम् ॥ १-१३०-१२॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
duryodhana mamāpyetaddhṛdi saṃparivartate |
abhiprāyasya pāpatvānnaitattu vivṛṇomyaham || 1-130-12||
MHB 1-130-13
न च भीष्मो न च द्रोणो न क्षत्ता न च गौतमः ।
विवास्यमानान्कौन्तेयाननुमंस्यन्ति कर्हिचित् ॥ १-१३०-१३॥
na ca bhīṣmo na ca droṇo na kṣattā na ca gautamaḥ |
vivāsyamānānkaunteyānanumaṃsyanti karhicit || 1-130-13||
MHB 1-130-14
समा हि कौरवेयाणां वयमेते च पुत्रक ।
नैते विषममिच्छेयुर्धर्मयुक्ता मनस्विनः ॥ १-१३०-१४॥
samā hi kauraveyāṇāṃ vayamete ca putraka |
naite viṣamamiccheyurdharmayuktā manasvinaḥ || 1-130-14||
MHB 1-130-15
ते वयं कौरवेयाणामेतेषां च महात्मनाम् ।
कथं न वध्यतां तात गच्छेम जगतस्तथा ॥ १-१३०-१५॥
te vayaṃ kauraveyāṇāmeteṣāṃ ca mahātmanām |
kathaṃ na vadhyatāṃ tāta gacchema jagatastathā || 1-130-15||
MHB 1-130-16
दुर्योधन उवाच ।
मध्यस्थः सततं भीष्मो द्रोणपुत्रो मयि स्थितः ।
यतः पुत्रस्ततो द्रोणो भविता नात्र सांशयः ॥ १-१३०-१६॥
duryodhana uvāca |
madhyasthaḥ satataṃ bhīṣmo droṇaputro mayi sthitaḥ |
yataḥ putrastato droṇo bhavitā nātra sāṃśayaḥ || 1-130-16||
MHB 1-130-17
कृपः शारद्वतश्चैव यत एते त्रयस्ततः ।
द्रोणं च भागिनेयं च न स त्यक्ष्यति कर्हिचित् ॥ १-१३०-१७॥
kṛpaḥ śāradvataścaiva yata ete trayastataḥ |
droṇaṃ ca bhāgineyaṃ ca na sa tyakṣyati karhicit || 1-130-17||
MHB 1-130-18
क्षत्तार्थबद्धस्त्वस्माकं प्रच्छन्नं तु यतः परे ।
न चैकः स समर्थोऽस्मान्पाण्डवार्थे प्रबाधितुम् ॥ १-१३०-१८॥
kṣattārthabaddhastvasmākaṃ pracchannaṃ tu yataḥ pare |
na caikaḥ sa samartho'smānpāṇḍavārthe prabādhitum || 1-130-18||
MHB 1-130-19
स विश्रब्धः पाण्डुपुत्रान्सह मात्रा विवासय ।
वारणावतमद्यैव नात्र दोषो भविष्यति ॥ १-१३०-१९॥
sa viśrabdhaḥ pāṇḍuputrānsaha mātrā vivāsaya |
vāraṇāvatamadyaiva nātra doṣo bhaviṣyati || 1-130-19||
MHB 1-130-20
विनिद्रकरणं घोरं हृदि शल्यमिवार्पितम् ।
शोकपावकमुद्भूतं कर्मणैतेन नाशय ॥ १-१३०-२०॥
vinidrakaraṇaṃ ghoraṃ hṛdi śalyamivārpitam |
śokapāvakamudbhūtaṃ karmaṇaitena nāśaya || 1-130-20||
Adhyaya: 131/225 (18)
MHB 1-131-1
वैशंपायन उवाच ।
ततो दुर्योधनो राजा सर्वास्ताः प्रकृतीः शनैः ।
अर्थमानप्रदानाभ्यां संजहार सहानुजः ॥ १-१३१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato duryodhano rājā sarvāstāḥ prakṛtīḥ śanaiḥ |
arthamānapradānābhyāṃ saṃjahāra sahānujaḥ || 1-131-1||
MHB 1-131-2
धृतराष्ट्रप्रयुक्तास्तु केचित्कुशलमन्त्रिणः ।
कथयां चक्रिरे रम्यं नगरं वारणावतम् ॥ १-१३१-२॥
dhṛtarāṣṭraprayuktāstu kecitkuśalamantriṇaḥ |
kathayāṃ cakrire ramyaṃ nagaraṃ vāraṇāvatam || 1-131-2||
MHB 1-131-3
अयं समाजः सुमहान्रमणीयतमो भुवि ।
उपस्थितः पशुपतेर्नगरे वारणावते ॥ १-१३१-३॥
ayaṃ samājaḥ sumahānramaṇīyatamo bhuvi |
upasthitaḥ paśupaternagare vāraṇāvate || 1-131-3||
MHB 1-131-4
सर्वरत्नसमाकीर्णे पुंसां देशे मनोरमे ।
इत्येवं धृतराष्ट्रस्य वचनाच्चक्रिरे कथाः ॥ १-१३१-४॥
sarvaratnasamākīrṇe puṃsāṃ deśe manorame |
ityevaṃ dhṛtarāṣṭrasya vacanāccakrire kathāḥ || 1-131-4||
MHB 1-131-5
कथ्यमाने तथा रम्ये नगरे वारणावते ।
गमने पाण्डुपुत्राणां जज्ञे तत्र मतिर्नृप ॥ १-१३१-५॥
kathyamāne tathā ramye nagare vāraṇāvate |
gamane pāṇḍuputrāṇāṃ jajñe tatra matirnṛpa || 1-131-5||
MHB 1-131-6
यदा त्वमन्यत नृपो जातकौतूहला इति ।
उवाचैनानथ तदा पाण्डवानम्बिकासुतः ॥ १-१३१-६॥
yadā tvamanyata nṛpo jātakautūhalā iti |
uvācainānatha tadā pāṇḍavānambikāsutaḥ || 1-131-6||
MHB 1-131-7
ममेमे पुरुषा नित्यं कथयन्ति पुनः पुनः ।
रमणीयतरं लोके नगरं वारणावतम् ॥ १-१३१-७॥
mameme puruṣā nityaṃ kathayanti punaḥ punaḥ |
ramaṇīyataraṃ loke nagaraṃ vāraṇāvatam || 1-131-7||
MHB 1-131-8
ते तात यदि मन्यध्वमुत्सवं वारणावते ।
सगणाः सानुयात्राश्च विहरध्वं यथामराः ॥ १-१३१-८॥
te tāta yadi manyadhvamutsavaṃ vāraṇāvate |
sagaṇāḥ sānuyātrāśca viharadhvaṃ yathāmarāḥ || 1-131-8||
MHB 1-131-9
ब्राह्मणेभ्यश्च रत्नानि गायनेभ्यश्च सर्वशः ।
प्रयच्छध्वं यथाकामं देवा इव सुवर्चसः ॥ १-१३१-९॥
brāhmaṇebhyaśca ratnāni gāyanebhyaśca sarvaśaḥ |
prayacchadhvaṃ yathākāmaṃ devā iva suvarcasaḥ || 1-131-9||
MHB 1-131-10
कंचित्कालं विहृत्यैवमनुभूय परां मुदम् ।
इदं वै हास्तिनपुरं सुखिनः पुनरेष्यथ ॥ १-१३१-१०॥
kaṃcitkālaṃ vihṛtyaivamanubhūya parāṃ mudam |
idaṃ vai hāstinapuraṃ sukhinaḥ punareṣyatha || 1-131-10||
MHB 1-131-11
धृतराष्ट्रस्य तं काममनुबुद्ध्वा युधिष्ठिरः ।
आत्मनश्चासहायत्वं तथेति प्रत्युवाच तम् ॥ १-१३१-११॥
dhṛtarāṣṭrasya taṃ kāmamanubuddhvā yudhiṣṭhiraḥ |
ātmanaścāsahāyatvaṃ tatheti pratyuvāca tam || 1-131-11||
MHB 1-131-12
ततो भीष्मं महाप्राज्ञं विदुरं च महामतिम् ।
द्रोणं च बाह्लिकं चैव सोमदत्तं च कौरवम् ॥ १-१३१-१२॥
tato bhīṣmaṃ mahāprājñaṃ viduraṃ ca mahāmatim |
droṇaṃ ca bāhlikaṃ caiva somadattaṃ ca kauravam || 1-131-12||
MHB 1-131-13
कृपमाचार्यपुत्रं च गान्धारीं च यशस्विनीम् ।
युधिष्ठिरः शनैर्दीनमुवाचेदं वचस्तदा ॥ १-१३१-१३॥
kṛpamācāryaputraṃ ca gāndhārīṃ ca yaśasvinīm |
yudhiṣṭhiraḥ śanairdīnamuvācedaṃ vacastadā || 1-131-13||
MHB 1-131-14
रमणीये जनाकीर्णे नगरे वारणावते ।
सगणास्तात वत्स्यामो धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥ १-१३१-१४॥
ramaṇīye janākīrṇe nagare vāraṇāvate |
sagaṇāstāta vatsyāmo dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt || 1-131-14||
MHB 1-131-15
प्रसन्नमनसः सर्वे पुण्या वाचो विमुञ्चत ।
आशीर्भिर्वर्धितानस्मान्न पापं प्रसहिष्यति ॥ १-१३१-१५॥
prasannamanasaḥ sarve puṇyā vāco vimuñcata |
āśīrbhirvardhitānasmānna pāpaṃ prasahiṣyati || 1-131-15||
MHB 1-131-16
एवमुक्तास्तु ते सर्वे पाण्डुपुत्रेण कौरवाः ।
प्रसन्नवदना भूत्वा तेऽभ्यवर्तन्त पाण्डवान् ॥ १-१३१-१६॥
evamuktāstu te sarve pāṇḍuputreṇa kauravāḥ |
prasannavadanā bhūtvā te'bhyavartanta pāṇḍavān || 1-131-16||
MHB 1-131-17
स्वस्त्यस्तु वः पथि सदा भूतेभ्यश्चैव सर्वशः ।
मा च वोऽस्त्वशुभं किंचित्सर्वतः पाण्डुनन्दनाः ॥ १-१३१-१७॥
svastyastu vaḥ pathi sadā bhūtebhyaścaiva sarvaśaḥ |
mā ca vo'stvaśubhaṃ kiṃcitsarvataḥ pāṇḍunandanāḥ || 1-131-17||
MHB 1-131-18
ततः कृतस्वस्त्ययना राज्यलाभाय पाण्डवाः ।
कृत्वा सर्वाणि कार्याणि प्रययुर्वारणावतम् ॥ १-१३१-१८॥
tataḥ kṛtasvastyayanā rājyalābhāya pāṇḍavāḥ |
kṛtvā sarvāṇi kāryāṇi prayayurvāraṇāvatam || 1-131-18||
Adhyaya: 132/225 (19)
MHB 1-132-1
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तेषु राज्ञा तु पाण्डवेषु महात्मसु ।
दुर्योधनः परं हर्षमाजगाम दुरात्मवान् ॥ १-१३२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamukteṣu rājñā tu pāṇḍaveṣu mahātmasu |
duryodhanaḥ paraṃ harṣamājagāma durātmavān || 1-132-1||
MHB 1-132-2
स पुरोचनमेकान्तमानीय भरतर्षभ ।
गृहीत्वा दक्षिणे पाणौ सचिवं वाक्यमब्रवीत् ॥ १-१३२-२॥
sa purocanamekāntamānīya bharatarṣabha |
gṛhītvā dakṣiṇe pāṇau sacivaṃ vākyamabravīt || 1-132-2||
MHB 1-132-3
ममेयं वसुसंपूर्णा पुरोचन वसुंधरा ।
यथेयं मम तद्वत्ते स तां रक्षितुमर्हसि ॥ १-१३२-३॥
mameyaṃ vasusaṃpūrṇā purocana vasuṃdharā |
yatheyaṃ mama tadvatte sa tāṃ rakṣitumarhasi || 1-132-3||
MHB 1-132-4
न हि मे कश्चिदन्योऽस्ति वैश्वासिकतरस्त्वया ।
सहायो येन संधाय मन्त्रयेयं यथा त्वया ॥ १-१३२-४॥
na hi me kaścidanyo'sti vaiśvāsikatarastvayā |
sahāyo yena saṃdhāya mantrayeyaṃ yathā tvayā || 1-132-4||
MHB 1-132-5
संरक्ष तात मन्त्रं च सपत्नांश्च ममोद्धर ।
निपुणेनाभ्युपायेन यद्ब्रवीमि तथा कुरु ॥ १-१३२-५॥
saṃrakṣa tāta mantraṃ ca sapatnāṃśca mamoddhara |
nipuṇenābhyupāyena yadbravīmi tathā kuru || 1-132-5||
MHB 1-132-6
पाण्डवा धृतराष्ट्रेण प्रेषिता वारणावतम् ।
उत्सवे विहरिष्यन्ति धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥ १-१३२-६॥
pāṇḍavā dhṛtarāṣṭreṇa preṣitā vāraṇāvatam |
utsave vihariṣyanti dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt || 1-132-6||
MHB 1-132-7
स त्वं रासभयुक्तेन स्यन्दनेनाशुगामिना ।
वारणावतमद्यैव यथा यासि तथा कुरु ॥ १-१३२-७॥
sa tvaṃ rāsabhayuktena syandanenāśugāminā |
vāraṇāvatamadyaiva yathā yāsi tathā kuru || 1-132-7||
MHB 1-132-8
तत्र गत्वा चतुःशालं गृहं परमसंवृतम् ।
आयुधागारमाश्रित्य कारयेथा महाधनम् ॥ १-१३२-८॥
tatra gatvā catuḥśālaṃ gṛhaṃ paramasaṃvṛtam |
āyudhāgāramāśritya kārayethā mahādhanam || 1-132-8||
MHB 1-132-9
शणसर्जरसादीनि यानि द्रव्याणि कानिचित् ।
आग्नेयान्युत सन्तीह तानि सर्वाणि दापय ॥ १-१३२-९॥
śaṇasarjarasādīni yāni dravyāṇi kānicit |
āgneyānyuta santīha tāni sarvāṇi dāpaya || 1-132-9||
MHB 1-132-10
सर्पिषा च सतैलेन लाक्षया चाप्यनल्पया ।
मृत्तिकां मिश्रयित्वा त्वं लेपं कुड्येषु दापयेः ॥ १-१३२-१०॥
sarpiṣā ca satailena lākṣayā cāpyanalpayā |
mṛttikāṃ miśrayitvā tvaṃ lepaṃ kuḍyeṣu dāpayeḥ || 1-132-10||
MHB 1-132-11
शणान्वंशं घृतं दारु यन्त्राणि विविधानि च ।
तस्मिन्वेश्मनि सर्वाणि निक्षिपेथाः समन्ततः ॥ १-१३२-११॥
śaṇānvaṃśaṃ ghṛtaṃ dāru yantrāṇi vividhāni ca |
tasminveśmani sarvāṇi nikṣipethāḥ samantataḥ || 1-132-11||
MHB 1-132-12
यथा च त्वां न शङ्केरन्परीक्षन्तोऽपि पाण्डवाः ।
आग्नेयमिति तत्कार्यमिति चान्ये च मानवाः ॥ १-१३२-१२॥
yathā ca tvāṃ na śaṅkeranparīkṣanto'pi pāṇḍavāḥ |
āgneyamiti tatkāryamiti cānye ca mānavāḥ || 1-132-12||
MHB 1-132-13
वेश्मन्येवं कृते तत्र कृत्वा तान्परमार्चितान् ।
वासयेः पाण्डवेयांश्च कुन्तीं च ससुहृज्जनाम् ॥ १-१३२-१३॥
veśmanyevaṃ kṛte tatra kṛtvā tānparamārcitān |
vāsayeḥ pāṇḍaveyāṃśca kuntīṃ ca sasuhṛjjanām || 1-132-13||
MHB 1-132-14
तत्रासनानि मुख्यानि यानानि शयनानि च ।
विधातव्यानि पाण्डूनां यथा तुष्येत मे पिता ॥ १-१३२-१४॥
tatrāsanāni mukhyāni yānāni śayanāni ca |
vidhātavyāni pāṇḍūnāṃ yathā tuṣyeta me pitā || 1-132-14||
MHB 1-132-15
यथा रमेरन्विश्रब्धा नगरे वारणावते ।
तथा सर्वं विधातव्यं यावत्कालस्य पर्ययः ॥ १-१३२-१५॥
yathā rameranviśrabdhā nagare vāraṇāvate |
tathā sarvaṃ vidhātavyaṃ yāvatkālasya paryayaḥ || 1-132-15||
MHB 1-132-16
ज्ञात्वा तु तान्सुविश्वस्ताञ्शयानानकुतोभयान् ।
अग्निस्ततस्त्वया देयो द्वारतस्तस्य वेश्मनः ॥ १-१३२-१६॥
jñātvā tu tānsuviśvastāñśayānānakutobhayān |
agnistatastvayā deyo dvāratastasya veśmanaḥ || 1-132-16||
MHB 1-132-17
दग्धानेवं स्वके गेहे दग्धा इति ततो जनाः ।
ज्ञातयो वा वदिष्यन्ति पाण्डवार्थाय कर्हिचित् ॥ १-१३२-१७॥
dagdhānevaṃ svake gehe dagdhā iti tato janāḥ |
jñātayo vā vadiṣyanti pāṇḍavārthāya karhicit || 1-132-17||
MHB 1-132-18
तत्तथेति प्रतिज्ञाय कौरवाय पुरोचनः ।
प्रायाद्रासभयुक्तेन नगरं वारणावतम् ॥ १-१३२-१८॥
tattatheti pratijñāya kauravāya purocanaḥ |
prāyādrāsabhayuktena nagaraṃ vāraṇāvatam || 1-132-18||
MHB 1-132-19
स गत्वा त्वरितो राजन्दुर्योधनमते स्थितः ।
यथोक्तं राजपुत्रेण सर्वं चक्रे पुरोचनः ॥ १-१३२-१९॥
sa gatvā tvarito rājanduryodhanamate sthitaḥ |
yathoktaṃ rājaputreṇa sarvaṃ cakre purocanaḥ || 1-132-19||
Adhyaya: 133/225 (30)
MHB 1-133-1
वैशंपायन उवाच ।
पाण्डवास्तु रथान्युक्त्वा सदश्वैरनिलोपमैः ।
आरोहमाणा भीष्मस्य पादौ जगृहुरार्तवत् ॥ १-१३३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
pāṇḍavāstu rathānyuktvā sadaśvairanilopamaiḥ |
ārohamāṇā bhīṣmasya pādau jagṛhurārtavat || 1-133-1||
MHB 1-133-2
राज्ञश्च धृतराष्ट्रस्य द्रोणस्य च महात्मनः ।
अन्येषां चैव वृद्धानां विदुरस्य कृपस्य च ॥ १-१३३-२॥
rājñaśca dhṛtarāṣṭrasya droṇasya ca mahātmanaḥ |
anyeṣāṃ caiva vṛddhānāṃ vidurasya kṛpasya ca || 1-133-2||
MHB 1-133-3
एवं सर्वान्कुरून्वृद्धानभिवाद्य यतव्रताः ।
समालिङ्ग्य समानांश्च बालैश्चाप्यभिवादिताः ॥ १-१३३-३॥
evaṃ sarvānkurūnvṛddhānabhivādya yatavratāḥ |
samāliṅgya samānāṃśca bālaiścāpyabhivāditāḥ || 1-133-3||
MHB 1-133-4
सर्वा मातॄस्तथापृष्ट्वा कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ।
सर्वाः प्रकृतयश्चैव प्रययुर्वारणावतम् ॥ १-१३३-४॥
sarvā mātṝstathāpṛṣṭvā kṛtvā caiva pradakṣiṇam |
sarvāḥ prakṛtayaścaiva prayayurvāraṇāvatam || 1-133-4||
MHB 1-133-5
विदुरश्च महाप्राज्ञस्तथान्ये कुरुपुंगवाः ।
पौराश्च पुरुषव्याघ्रानन्वयुः शोककर्शिताः ॥ १-१३३-५॥
viduraśca mahāprājñastathānye kurupuṃgavāḥ |
paurāśca puruṣavyāghrānanvayuḥ śokakarśitāḥ || 1-133-5||
MHB 1-133-6
तत्र केचिद्ब्रुवन्ति स्म ब्राह्मणा निर्भयास्तदा ।
शोचमानाः पाण्डुपुत्रानतीव भरतर्षभ ॥ १-१३३-६॥
tatra kecidbruvanti sma brāhmaṇā nirbhayāstadā |
śocamānāḥ pāṇḍuputrānatīva bharatarṣabha || 1-133-6||
MHB 1-133-7
विषमं पश्यते राजा सर्वथा तमसावृतः ।
धृतराष्ट्रः सुदुर्बुद्धिर्न च धर्मं प्रपश्यति ॥ १-१३३-७॥
viṣamaṃ paśyate rājā sarvathā tamasāvṛtaḥ |
dhṛtarāṣṭraḥ sudurbuddhirna ca dharmaṃ prapaśyati || 1-133-7||
MHB 1-133-8
न हि पापमपापात्मा रोचयिष्यति पाण्डवः ।
भीमो वा बलिनां श्रेष्ठः कौन्तेयो वा धनंजयः ।
कुत एव महाप्राज्ञौ माद्रीपुत्रौ करिष्यतः ॥ १-१३३-८॥
na hi pāpamapāpātmā rocayiṣyati pāṇḍavaḥ |
bhīmo vā balināṃ śreṣṭhaḥ kaunteyo vā dhanaṃjayaḥ |
kuta eva mahāprājñau mādrīputrau kariṣyataḥ || 1-133-8||
MHB 1-133-9
तद्राज्यं पितृतः प्राप्तं धृतराष्ट्रो न मृष्यते ।
अधर्ममखिलं किं नु भीष्मोऽयमनुमन्यते ।
विवास्यमानानस्थाने कौन्तेयान्भरतर्षभान् ॥ १-१३३-९॥
tadrājyaṃ pitṛtaḥ prāptaṃ dhṛtarāṣṭro na mṛṣyate |
adharmamakhilaṃ kiṃ nu bhīṣmo'yamanumanyate |
vivāsyamānānasthāne kaunteyānbharatarṣabhān || 1-133-9||
MHB 1-133-10
पितेव हि नृपोऽस्माकमभूच्छांतनवः पुरा ।
विचित्रवीर्यो राजर्षिः पाण्डुश्च कुरुनन्दनः ॥ १-१३३-१०॥
piteva hi nṛpo'smākamabhūcchāṃtanavaḥ purā |
vicitravīryo rājarṣiḥ pāṇḍuśca kurunandanaḥ || 1-133-10||
MHB 1-133-11
स तस्मिन्पुरुषव्याघ्रे दिष्टभावं गते सति ।
राजपुत्रानिमान्बालान्धृतराष्ट्रो न मृष्यते ॥ १-१३३-११॥
sa tasminpuruṣavyāghre diṣṭabhāvaṃ gate sati |
rājaputrānimānbālāndhṛtarāṣṭro na mṛṣyate || 1-133-11||
MHB 1-133-12
वयमेतदमृष्यन्तः सर्व एव पुरोत्तमात् ।
गृहान्विहाय गच्छामो यत्र याति युधिष्ठिरः ॥ १-१३३-१२॥
vayametadamṛṣyantaḥ sarva eva purottamāt |
gṛhānvihāya gacchāmo yatra yāti yudhiṣṭhiraḥ || 1-133-12||
MHB 1-133-13
तांस्तथावादिनः पौरान्दुःखितान्दुःखकर्शितः ।
उवाच परमप्रीतो धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ १-१३३-१३॥
tāṃstathāvādinaḥ paurānduḥkhitānduḥkhakarśitaḥ |
uvāca paramaprīto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ || 1-133-13||
MHB 1-133-14
पिता मान्यो गुरुः श्रेष्ठो यदाह पृथिवीपतिः ।
अशङ्कमानैस्तत्कार्यमस्माभिरिति नो व्रतम् ॥ १-१३३-१४॥
pitā mānyo guruḥ śreṣṭho yadāha pṛthivīpatiḥ |
aśaṅkamānaistatkāryamasmābhiriti no vratam || 1-133-14||
MHB 1-133-15
भवन्तः सुहृदोऽस्माकमस्मान्कृत्वा प्रदक्षिणम् ।
आशीर्भिरभिनन्द्यास्मान्निवर्तध्वं यथागृहम् ॥ १-१३३-१५॥
bhavantaḥ suhṛdo'smākamasmānkṛtvā pradakṣiṇam |
āśīrbhirabhinandyāsmānnivartadhvaṃ yathāgṛham || 1-133-15||
MHB 1-133-16
यदा तु कार्यमस्माकं भवद्भिरुपपत्स्यते ।
तदा करिष्यथ मम प्रियाणि च हितानि च ॥ १-१३३-१६॥
yadā tu kāryamasmākaṃ bhavadbhirupapatsyate |
tadā kariṣyatha mama priyāṇi ca hitāni ca || 1-133-16||
MHB 1-133-17
ते तथेति प्रतिज्ञाय कृत्वा चैतान्प्रदक्षिणम् ।
आशीर्भिरभिनन्द्यैनाञ्जग्मुर्नगरमेव हि ॥ १-१३३-१७॥
te tatheti pratijñāya kṛtvā caitānpradakṣiṇam |
āśīrbhirabhinandyaināñjagmurnagarameva hi || 1-133-17||
MHB 1-133-18
पौरेषु तु निवृत्तेषु विदुरः सर्वधर्मवित् ।
बोधयन्पाण्डवश्रेष्ठमिदं वचनमब्रवीत् ।
प्राज्ञः प्राज्ञं प्रलापज्ञः सम्यग्धर्मार्थदर्शिवान् ॥ १-१३३-१८॥
paureṣu tu nivṛtteṣu viduraḥ sarvadharmavit |
bodhayanpāṇḍavaśreṣṭhamidaṃ vacanamabravīt |
prājñaḥ prājñaṃ pralāpajñaḥ samyagdharmārthadarśivān || 1-133-18||
MHB 1-133-19
विज्ञायेदं तथा कुर्यादापदं निस्तरेद्यथा ।
अलोहं निशितं शस्त्रं शरीरपरिकर्तनम् ।
यो वेत्ति न तमाघ्नन्ति प्रतिघातविदं द्विषः ॥ १-१३३-१९॥
vijñāyedaṃ tathā kuryādāpadaṃ nistaredyathā |
alohaṃ niśitaṃ śastraṃ śarīraparikartanam |
yo vetti na tamāghnanti pratighātavidaṃ dviṣaḥ || 1-133-19||
MHB 1-133-20
कक्षघ्नः शिशिरघ्नश्च महाकक्षे बिलौकसः ।
न दहेदिति चात्मानं यो रक्षति स जीवति ॥ १-१३३-२०॥
kakṣaghnaḥ śiśiraghnaśca mahākakṣe bilaukasaḥ |
na dahediti cātmānaṃ yo rakṣati sa jīvati || 1-133-20||
MHB 1-133-21
नाचक्षुर्वेत्ति पन्थानं नाचक्षुर्विन्दते दिशः ।
नाधृतिर्भूतिमाप्नोति बुध्यस्वैवं प्रबोधितः ॥ १-१३३-२१॥
nācakṣurvetti panthānaṃ nācakṣurvindate diśaḥ |
nādhṛtirbhūtimāpnoti budhyasvaivaṃ prabodhitaḥ || 1-133-21||
MHB 1-133-22
अनाप्तैर्दत्तमादत्ते नरः शस्त्रमलोहजम् ।
श्वाविच्छरणमासाद्य प्रमुच्येत हुताशनात् ॥ १-१३३-२२॥
anāptairdattamādatte naraḥ śastramalohajam |
śvāviccharaṇamāsādya pramucyeta hutāśanāt || 1-133-22||
MHB 1-133-23
चरन्मार्गान्विजानाति नक्षत्रैर्विन्दते दिशः ।
आत्मना चात्मनः पञ्च पीडयन्नानुपीड्यते ॥ १-१३३-२३॥
caranmārgānvijānāti nakṣatrairvindate diśaḥ |
ātmanā cātmanaḥ pañca pīḍayannānupīḍyate || 1-133-23||
MHB 1-133-24
अनुशिष्ट्वानुगत्वा च कृत्वा चैनान्प्रदक्षिणम् ।
पाण्डवानभ्यनुज्ञाय विदुरः प्रययौ गृहान् ॥ १-१३३-२४॥
anuśiṣṭvānugatvā ca kṛtvā cainānpradakṣiṇam |
pāṇḍavānabhyanujñāya viduraḥ prayayau gṛhān || 1-133-24||
MHB 1-133-25
निवृत्ते विदुरे चैव भीष्मे पौरजने तथा ।
अजातशत्रुमामन्त्र्य कुन्ती वचनमब्रवीत् ॥ १-१३३-२५॥
nivṛtte vidure caiva bhīṣme paurajane tathā |
ajātaśatrumāmantrya kuntī vacanamabravīt || 1-133-25||
MHB 1-133-26
क्षत्ता यदब्रवीद्वाक्यं जनमध्येऽब्रुवन्निव ।
त्वया च तत्तथेत्युक्तो जानीमो न च तद्वयम् ॥ १-१३३-२६॥
kṣattā yadabravīdvākyaṃ janamadhye'bruvanniva |
tvayā ca tattathetyukto jānīmo na ca tadvayam || 1-133-26||
MHB 1-133-27
यदि तच्छक्यमस्माभिः श्रोतुं न च सदोषवत् ।
श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं संवादं तव तस्य च ॥ १-१३३-२७॥
yadi tacchakyamasmābhiḥ śrotuṃ na ca sadoṣavat |
śrotumicchāmi tatsarvaṃ saṃvādaṃ tava tasya ca || 1-133-27||
MHB 1-133-28
युधिष्ठिर उवाच ।
विषादग्नेश्च बोद्धव्यमिति मां विदुरोऽब्रवीत् ।
पन्थाश्च वो नाविदितः कश्चित्स्यादिति चाब्रवीत् ॥ १-१३३-२८॥
yudhiṣṭhira uvāca |
viṣādagneśca boddhavyamiti māṃ viduro'bravīt |
panthāśca vo nāviditaḥ kaścitsyāditi cābravīt || 1-133-28||
MHB 1-133-29
जितेन्द्रियश्च वसुधां प्राप्स्यसीति च माब्रवीत् ।
विज्ञातमिति तत्सर्वमित्युक्तो विदुरो मया ॥ १-१३३-२९॥
jitendriyaśca vasudhāṃ prāpsyasīti ca mābravīt |
vijñātamiti tatsarvamityukto viduro mayā || 1-133-29||
MHB 1-133-30
वैशंपायन उवाच ।
अष्टमेऽहनि रोहिण्यां प्रयाताः फल्गुनस्य ते ।
वारणावतमासाद्य ददृशुर्नागरं जनम् ॥ १-१३३-३०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
aṣṭame'hani rohiṇyāṃ prayātāḥ phalgunasya te |
vāraṇāvatamāsādya dadṛśurnāgaraṃ janam || 1-133-30||
Adhyaya: 134/225 (28)
MHB 1-134-1
वैशंपायन उवाच ।
ततः सर्वाः प्रकृतयो नगराद्वारणावतात् ।
सर्वमङ्गलसंयुक्ता यथाशास्त्रमतन्द्रिताः ॥ १-१३४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ sarvāḥ prakṛtayo nagarādvāraṇāvatāt |
sarvamaṅgalasaṃyuktā yathāśāstramatandritāḥ || 1-134-1||
MHB 1-134-2
श्रुत्वागतान्पाण्डुपुत्रान्नानायानैः सहस्रशः ।
अभिजग्मुर्नरश्रेष्ठाञ्श्रुत्वैव परया मुदा ॥ १-१३४-२॥
śrutvāgatānpāṇḍuputrānnānāyānaiḥ sahasraśaḥ |
abhijagmurnaraśreṣṭhāñśrutvaiva parayā mudā || 1-134-2||
MHB 1-134-3
ते समासाद्य कौन्तेयान्वारणावतका जनाः ।
कृत्वा जयाशिषः सर्वे परिवार्योपतस्थिरे ॥ १-१३४-३॥
te samāsādya kaunteyānvāraṇāvatakā janāḥ |
kṛtvā jayāśiṣaḥ sarve parivāryopatasthire || 1-134-3||
MHB 1-134-4
तैर्वृतः पुरुषव्याघ्रो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
विबभौ देवसंकाशो वज्रपाणिरिवामरैः ॥ १-१३४-४॥
tairvṛtaḥ puruṣavyāghro dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
vibabhau devasaṃkāśo vajrapāṇirivāmaraiḥ || 1-134-4||
MHB 1-134-5
सत्कृतास्ते तु पौरैश्च पौरान्सत्कृत्य चानघाः ।
अलंकृतं जनाकीर्णं विविशुर्वारणावतम् ॥ १-१३४-५॥
satkṛtāste tu pauraiśca paurānsatkṛtya cānaghāḥ |
alaṃkṛtaṃ janākīrṇaṃ viviśurvāraṇāvatam || 1-134-5||
MHB 1-134-6
ते प्रविश्य पुरं वीरास्तूर्णं जग्मुरथो गृहान् ।
ब्राह्मणानां महीपाल रतानां स्वेषु कर्मसु ॥ १-१३४-६॥
te praviśya puraṃ vīrāstūrṇaṃ jagmuratho gṛhān |
brāhmaṇānāṃ mahīpāla ratānāṃ sveṣu karmasu || 1-134-6||
MHB 1-134-7
नगराधिकृतानां च गृहाणि रथिनां तथा ।
उपतस्थुर्नरश्रेष्ठा वैश्यशूद्रगृहानपि ॥ १-१३४-७॥
nagarādhikṛtānāṃ ca gṛhāṇi rathināṃ tathā |
upatasthurnaraśreṣṭhā vaiśyaśūdragṛhānapi || 1-134-7||
MHB 1-134-8
अर्चिताश्च नरैः पौरैः पाण्डवा भरतर्षभाः ।
जग्मुरावसथं पश्चात्पुरोचनपुरस्कृताः ॥ १-१३४-८॥
arcitāśca naraiḥ pauraiḥ pāṇḍavā bharatarṣabhāḥ |
jagmurāvasathaṃ paścātpurocanapuraskṛtāḥ || 1-134-8||
MHB 1-134-9
तेभ्यो भक्ष्यान्नपानानि शयनानि शुभानि च ।
आसनानि च मुख्यानि प्रददौ स पुरोचनः ॥ १-१३४-९॥
tebhyo bhakṣyānnapānāni śayanāni śubhāni ca |
āsanāni ca mukhyāni pradadau sa purocanaḥ || 1-134-9||
MHB 1-134-10
तत्र ते सत्कृतास्तेन सुमहार्हपरिच्छदाः ।
उपास्यमानाः पुरुषैरूषुः पुरनिवासिभिः ॥ १-१३४-१०॥
tatra te satkṛtāstena sumahārhaparicchadāḥ |
upāsyamānāḥ puruṣairūṣuḥ puranivāsibhiḥ || 1-134-10||
MHB 1-134-11
दशरात्रोषितानां तु तत्र तेषां पुरोचनः ।
निवेदयामास गृहं शिवाख्यमशिवं तदा ॥ १-१३४-११॥
daśarātroṣitānāṃ tu tatra teṣāṃ purocanaḥ |
nivedayāmāsa gṛhaṃ śivākhyamaśivaṃ tadā || 1-134-11||
MHB 1-134-12
तत्र ते पुरुषव्याघ्रा विविशुः सपरिच्छदाः ।
पुरोचनस्य वचनात्कैलासमिव गुह्यकाः ॥ १-१३४-१२॥
tatra te puruṣavyāghrā viviśuḥ saparicchadāḥ |
purocanasya vacanātkailāsamiva guhyakāḥ || 1-134-12||
MHB 1-134-13
तत्त्वगारमभिप्रेक्ष्य सर्वधर्मविशारदः ।
उवाचाग्नेयमित्येवं भीमसेनं युधिष्ठिरः ।
जिघ्रन्सोम्य वसागन्धं सर्पिर्जतुविमिश्रितम् ॥ १-१३४-१३॥
tattvagāramabhiprekṣya sarvadharmaviśāradaḥ |
uvācāgneyamityevaṃ bhīmasenaṃ yudhiṣṭhiraḥ |
jighransomya vasāgandhaṃ sarpirjatuvimiśritam || 1-134-13||
MHB 1-134-14
कृतं हि व्यक्तमाग्नेयमिदं वेश्म परंतप ।
शणसर्जरसं व्यक्तमानीतं गृहकर्मणि ।
मुञ्जबल्वजवंशादि द्रव्यं सर्वं घृतोक्षितम् ॥ १-१३४-१४॥
kṛtaṃ hi vyaktamāgneyamidaṃ veśma paraṃtapa |
śaṇasarjarasaṃ vyaktamānītaṃ gṛhakarmaṇi |
muñjabalvajavaṃśādi dravyaṃ sarvaṃ ghṛtokṣitam || 1-134-14||
MHB 1-134-15
शिल्पिभिः सुकृतं ह्याप्तैर्विनीतैर्वेश्मकर्मणि ।
विश्वस्तं मामयं पापो दग्धुकामः पुरोचनः ॥ १-१३४-१५॥
śilpibhiḥ sukṛtaṃ hyāptairvinītairveśmakarmaṇi |
viśvastaṃ māmayaṃ pāpo dagdhukāmaḥ purocanaḥ || 1-134-15||
MHB 1-134-16
इमां तु तां महाबुद्धिर्विदुरो दृष्टवांस्तदा ।
आपदं तेन मां पार्थ स संबोधितवान्पुरा ॥ १-१३४-१६॥
imāṃ tu tāṃ mahābuddhirviduro dṛṣṭavāṃstadā |
āpadaṃ tena māṃ pārtha sa saṃbodhitavānpurā || 1-134-16||
MHB 1-134-17
ते वयं बोधितास्तेन बुद्धवन्तोऽशिवं गृहम् ।
आचार्यैः सुकृतं गूढैर्दुर्योधनवशानुगैः ॥ १-१३४-१७॥
te vayaṃ bodhitāstena buddhavanto'śivaṃ gṛham |
ācāryaiḥ sukṛtaṃ gūḍhairduryodhanavaśānugaiḥ || 1-134-17||
MHB 1-134-18
भीम उवाच ।
यदिदं गृहमाग्नेयं विहितं मन्यते भवान् ।
तत्रैव साधु गच्छामो यत्र पूर्वोषिता वयम् ॥ १-१३४-१८॥
bhīma uvāca |
yadidaṃ gṛhamāgneyaṃ vihitaṃ manyate bhavān |
tatraiva sādhu gacchāmo yatra pūrvoṣitā vayam || 1-134-18||
MHB 1-134-19
युधिष्ठिर उवाच ।
इह यत्तैर्निराकारैर्वस्तव्यमिति रोचये ।
नष्टैरिव विचिन्वद्भिर्गतिमिष्टां ध्रुवामितः ॥ १-१३४-१९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
iha yattairnirākārairvastavyamiti rocaye |
naṣṭairiva vicinvadbhirgatimiṣṭāṃ dhruvāmitaḥ || 1-134-19||
MHB 1-134-20
यदि विन्देत चाकारमस्माकं हि पुरोचनः ।
शीघ्रकारी ततो भूत्वा प्रसह्यापि दहेत नः ॥ १-१३४-२०॥
yadi vindeta cākāramasmākaṃ hi purocanaḥ |
śīghrakārī tato bhūtvā prasahyāpi daheta naḥ || 1-134-20||
MHB 1-134-21
नायं बिभेत्युपक्रोशादधर्माद्वा पुरोचनः ।
तथा हि वर्तते मन्दः सुयोधनमते स्थितः ॥ १-१३४-२१॥
nāyaṃ bibhetyupakrośādadharmādvā purocanaḥ |
tathā hi vartate mandaḥ suyodhanamate sthitaḥ || 1-134-21||
MHB 1-134-22
अपि चेह प्रदग्धेषु भीष्मोऽस्मासु पितामहः ।
कोपं कुर्यात्किमर्थं वा कौरवान्कोपयेत सः ।
धर्म इत्येव कुप्येत तथान्ये कुरुपुंगवाः ॥ १-१३४-२२॥
api ceha pradagdheṣu bhīṣmo'smāsu pitāmahaḥ |
kopaṃ kuryātkimarthaṃ vā kauravānkopayeta saḥ |
dharma ityeva kupyeta tathānye kurupuṃgavāḥ || 1-134-22||
MHB 1-134-23
वयं तु यदि दाहस्य बिभ्यतः प्रद्रवेम हि ।
स्पशैर्नो घातयेत्सार्वान्राज्यलुब्धः सुयोधनः ॥ १-१३४-२३॥
vayaṃ tu yadi dāhasya bibhyataḥ pradravema hi |
spaśairno ghātayetsārvānrājyalubdhaḥ suyodhanaḥ || 1-134-23||
MHB 1-134-24
अपदस्थान्पदे तिष्ठन्नपक्षान्पक्षसंस्थितः ।
हीनकोशान्महाकोशः प्रयोगैर्घातयेद्ध्रुवम् ॥ १-१३४-२४॥
apadasthānpade tiṣṭhannapakṣānpakṣasaṃsthitaḥ |
hīnakośānmahākośaḥ prayogairghātayeddhruvam || 1-134-24||
MHB 1-134-25
तदस्माभिरिमं पापं तं च पापं सुयोधनम् ।
वञ्चयद्भिर्निवस्तव्यं छन्नवासं क्वचित्क्वचित् ॥ १-१३४-२५॥
tadasmābhirimaṃ pāpaṃ taṃ ca pāpaṃ suyodhanam |
vañcayadbhirnivastavyaṃ channavāsaṃ kvacitkvacit || 1-134-25||
MHB 1-134-26
ते वयं मृगयाशीलाश्चराम वसुधामिमाम् ।
तथा नो विदिता मार्गा भविष्यन्ति पलायताम् ॥ १-१३४-२६॥
te vayaṃ mṛgayāśīlāścarāma vasudhāmimām |
tathā no viditā mārgā bhaviṣyanti palāyatām || 1-134-26||
MHB 1-134-27
भौमं च बिलमद्यैव करवाम सुसंवृतम् ।
गूढोच्छ्वसान्न नस्तत्र हुताशः संप्रधक्ष्यति ॥ १-१३४-२७॥
bhaumaṃ ca bilamadyaiva karavāma susaṃvṛtam |
gūḍhocchvasānna nastatra hutāśaḥ saṃpradhakṣyati || 1-134-27||
MHB 1-134-28
वसतोऽत्र यथा चास्मान्न बुध्येत पुरोचनः ।
पौरो वापि जनः कश्चित्तथा कार्यमतन्द्रितैः ॥ १-१३४-२८॥
vasato'tra yathā cāsmānna budhyeta purocanaḥ |
pauro vāpi janaḥ kaścittathā kāryamatandritaiḥ || 1-134-28||
Adhyaya: 135/225 (21)
MHB 1-135-1
वैशंपायन उवाच ।
विदुरस्य सुहृत्कश्चित्खनकः कुशलः क्वचित् ।
विविक्ते पाण्डवान्राजन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ १-१३५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
vidurasya suhṛtkaścitkhanakaḥ kuśalaḥ kvacit |
vivikte pāṇḍavānrājannidaṃ vacanamabravīt || 1-135-1||
MHB 1-135-2
प्रहितो विदुरेणास्मि खनकः कुशलो भृशम् ।
पाण्डवानां प्रियं कार्यमिति किं करवाणि वः ॥ १-१३५-२॥
prahito vidureṇāsmi khanakaḥ kuśalo bhṛśam |
pāṇḍavānāṃ priyaṃ kāryamiti kiṃ karavāṇi vaḥ || 1-135-2||
MHB 1-135-3
प्रच्छन्नं विदुरेणोक्तः श्रेयस्त्वमिह पाण्डवान् ।
प्रतिपादय विश्वासादिति किं करवाणि वः ॥ १-१३५-३॥
pracchannaṃ vidureṇoktaḥ śreyastvamiha pāṇḍavān |
pratipādaya viśvāsāditi kiṃ karavāṇi vaḥ || 1-135-3||
MHB 1-135-4
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां रात्रावस्य पुरोचनः ।
भवनस्य तव द्वारि प्रदास्यति हुताशनम् ॥ १-१३५-४॥
kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ rātrāvasya purocanaḥ |
bhavanasya tava dvāri pradāsyati hutāśanam || 1-135-4||
MHB 1-135-5
मात्रा सह प्रदग्धव्याः पाण्डवाः पुरुषर्षभाः ।
इति व्यवसितं पार्थ धार्तराष्ट्रस्य मे श्रुतम् ॥ १-१३५-५॥
mātrā saha pradagdhavyāḥ pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ |
iti vyavasitaṃ pārtha dhārtarāṣṭrasya me śrutam || 1-135-5||
MHB 1-135-6
किंचिच्च विदुरेणोक्तो म्लेच्छवाचासि पाण्डव ।
त्वया च तत्तथेत्युक्तमेतद्विश्वासकारणम् ॥ १-१३५-६॥
kiṃcicca vidureṇokto mlecchavācāsi pāṇḍava |
tvayā ca tattathetyuktametadviśvāsakāraṇam || 1-135-6||
MHB 1-135-7
उवाच तं सत्यधृतिः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अभिजानामि सौम्य त्वां सुहृदं विदुरस्य वै ॥ १-१३५-७॥
uvāca taṃ satyadhṛtiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
abhijānāmi saumya tvāṃ suhṛdaṃ vidurasya vai || 1-135-7||
MHB 1-135-8
शुचिमाप्तं प्रियं चैव सदा च दृढभक्तिकम् ।
न विद्यते कवेः किंचिदभिज्ञानप्रयोजनम् ॥ १-१३५-८॥
śucimāptaṃ priyaṃ caiva sadā ca dṛḍhabhaktikam |
na vidyate kaveḥ kiṃcidabhijñānaprayojanam || 1-135-8||
MHB 1-135-9
यथा नः स तथा नस्त्वं निर्विशेषा वयं त्वयि ।
भवतः स्म यथा तस्य पालयास्मान्यथा कविः ॥ १-१३५-९॥
yathā naḥ sa tathā nastvaṃ nirviśeṣā vayaṃ tvayi |
bhavataḥ sma yathā tasya pālayāsmānyathā kaviḥ || 1-135-9||
MHB 1-135-10
इदं शरणमाग्नेयं मदर्थमिति मे मतिः ।
पुरोचनेन विहितं धार्तराष्ट्रस्य शासनात् ॥ १-१३५-१०॥
idaṃ śaraṇamāgneyaṃ madarthamiti me matiḥ |
purocanena vihitaṃ dhārtarāṣṭrasya śāsanāt || 1-135-10||
MHB 1-135-11
स पापः कोशवांश्चैव ससहायश्च दुर्मतिः ।
अस्मानपि च दुष्टात्मा नित्यकालं प्रबाधते ॥ १-१३५-११॥
sa pāpaḥ kośavāṃścaiva sasahāyaśca durmatiḥ |
asmānapi ca duṣṭātmā nityakālaṃ prabādhate || 1-135-11||
MHB 1-135-12
स भवान्मोक्षयत्वस्मान्यत्नेनास्माद्धुताशनात् ।
अस्मास्विह हि दग्धेषु सकामः स्यात्सुयोधनः ॥ १-१३५-१२॥
sa bhavānmokṣayatvasmānyatnenāsmāddhutāśanāt |
asmāsviha hi dagdheṣu sakāmaḥ syātsuyodhanaḥ || 1-135-12||
MHB 1-135-13
समृद्धमायुधागारमिदं तस्य दुरात्मनः ।
वप्रान्ते निष्प्रतीकारमाश्लिष्येदं कृतं महत् ॥ १-१३५-१३॥
samṛddhamāyudhāgāramidaṃ tasya durātmanaḥ |
vaprānte niṣpratīkāramāśliṣyedaṃ kṛtaṃ mahat || 1-135-13||
MHB 1-135-14
इदं तदशुभं नूनं तस्य कर्म चिकीर्षितम् ।
प्रागेव विदुरो वेद तेनास्मानन्वबोधयत् ॥ १-१३५-१४॥
idaṃ tadaśubhaṃ nūnaṃ tasya karma cikīrṣitam |
prāgeva viduro veda tenāsmānanvabodhayat || 1-135-14||
MHB 1-135-15
सेयमापदनुप्राप्ता क्षत्ता यां दृष्टवान्पुरा ।
पुरोचनस्याविदितानस्मांस्त्वं विप्रमोचय ॥ १-१३५-१५॥
seyamāpadanuprāptā kṣattā yāṃ dṛṣṭavānpurā |
purocanasyāviditānasmāṃstvaṃ vipramocaya || 1-135-15||
MHB 1-135-16
स तथेति प्रतिश्रुत्य खनको यत्नमास्थितः ।
परिखामुत्किरन्नाम चकार सुमहद्बिलम् ॥ १-१३५-१६॥
sa tatheti pratiśrutya khanako yatnamāsthitaḥ |
parikhāmutkirannāma cakāra sumahadbilam || 1-135-16||
MHB 1-135-17
चक्रे च वेश्मनस्तस्य मध्ये नातिमहन्मुखम् ।
कपाटयुक्तमज्ञातं समं भूम्या च भारत ॥ १-१३५-१७॥
cakre ca veśmanastasya madhye nātimahanmukham |
kapāṭayuktamajñātaṃ samaṃ bhūmyā ca bhārata || 1-135-17||
MHB 1-135-18
पुरोचनभयाच्चैव व्यदधात्संवृतं मुखम् ।
स तत्र च गृहद्वारि वसत्यशुभधीः सदा ॥ १-१३५-१८॥
purocanabhayāccaiva vyadadhātsaṃvṛtaṃ mukham |
sa tatra ca gṛhadvāri vasatyaśubhadhīḥ sadā || 1-135-18||
MHB 1-135-19
तत्र ते सायुधाः सर्वे वसन्ति स्म क्षपां नृप ।
दिवा चरन्ति मृगयां पाण्डवेया वनाद्वनम् ॥ १-१३५-१९॥
tatra te sāyudhāḥ sarve vasanti sma kṣapāṃ nṛpa |
divā caranti mṛgayāṃ pāṇḍaveyā vanādvanam || 1-135-19||
MHB 1-135-20
विश्वस्तवदविश्वस्ता वञ्चयन्तः पुरोचनम् ।
अतुष्टास्तुष्टवद्राजन्नूषुः परमदुःखिताः ॥ १-१३५-२०॥
viśvastavadaviśvastā vañcayantaḥ purocanam |
atuṣṭāstuṣṭavadrājannūṣuḥ paramaduḥkhitāḥ || 1-135-20||
MHB 1-135-21
न चैनानन्वबुध्यन्त नरा नगरवासिनः ।
अन्यत्र विदुरामात्यात्तस्मात्खनकसत्तमात् ॥ १-१३५-२१॥
na cainānanvabudhyanta narā nagaravāsinaḥ |
anyatra vidurāmātyāttasmātkhanakasattamāt || 1-135-21||
Adhyaya: 136/225 (19)
MHB 1-136-1
वैशंपायन उवाच ।
तांस्तु दृष्ट्वा सुमनसः परिसंवत्सरोषितान् ।
विश्वस्तानिव संलक्ष्य हर्षं चक्रे पुरोचनः ॥ १-१३६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tāṃstu dṛṣṭvā sumanasaḥ parisaṃvatsaroṣitān |
viśvastāniva saṃlakṣya harṣaṃ cakre purocanaḥ || 1-136-1||
MHB 1-136-2
पुरोचने तथा हृष्टे कौन्तेयोऽथ युधिष्ठिरः ।
भीमसेनार्जुनौ चैव यमौ चोवाच धर्मवित् ॥ १-१३६-२॥
purocane tathā hṛṣṭe kaunteyo'tha yudhiṣṭhiraḥ |
bhīmasenārjunau caiva yamau covāca dharmavit || 1-136-2||
MHB 1-136-3
अस्मानयं सुविश्वस्तान्वेत्ति पापः पुरोचनः ।
वञ्चितोऽयं नृशंसात्मा कालं मन्ये पलायने ॥ १-१३६-३॥
asmānayaṃ suviśvastānvetti pāpaḥ purocanaḥ |
vañcito'yaṃ nṛśaṃsātmā kālaṃ manye palāyane || 1-136-3||
MHB 1-136-4
आयुधागारमादीप्य दग्ध्वा चैव पुरोचनम् ।
षट्प्राणिनो निधायेह द्रवामोऽनभिलक्षिताः ॥ १-१३६-४॥
āyudhāgāramādīpya dagdhvā caiva purocanam |
ṣaṭprāṇino nidhāyeha dravāmo'nabhilakṣitāḥ || 1-136-4||
MHB 1-136-5
अथ दानापदेशेन कुन्ती ब्राह्मणभोजनम् ।
चक्रे निशि महद्राजन्नाजग्मुस्तत्र योषितः ॥ १-१३६-५॥
atha dānāpadeśena kuntī brāhmaṇabhojanam |
cakre niśi mahadrājannājagmustatra yoṣitaḥ || 1-136-5||
MHB 1-136-6
ता विहृत्य यथाकामं भुक्त्वा पीत्वा च भारत ।
जग्मुर्निशि गृहानेव समनुज्ञाप्य माधवीम् ॥ १-१३६-६॥
tā vihṛtya yathākāmaṃ bhuktvā pītvā ca bhārata |
jagmurniśi gṛhāneva samanujñāpya mādhavīm || 1-136-6||
MHB 1-136-7
निषादी पञ्चपुत्रा तु तस्मिन्भोज्ये यदृच्छया ।
अन्नार्थिनी समभ्यागात्सपुत्रा कालचोदिता ॥ १-१३६-७॥
niṣādī pañcaputrā tu tasminbhojye yadṛcchayā |
annārthinī samabhyāgātsaputrā kālacoditā || 1-136-7||
MHB 1-136-8
सा पीत्वा मदिरां मत्ता सपुत्रा मदविह्वला ।
सह सर्वैः सुतै राजंस्तस्मिन्नेव निवेशने ।
सुष्वाप विगतज्ञाना मृतकल्पा नराधिप ॥ १-१३६-८॥
sā pītvā madirāṃ mattā saputrā madavihvalā |
saha sarvaiḥ sutai rājaṃstasminneva niveśane |
suṣvāpa vigatajñānā mṛtakalpā narādhipa || 1-136-8||
MHB 1-136-9
अथ प्रवाते तुमुले निशि सुप्ते जने विभो ।
तदुपादीपयद्भीमः शेते यत्र पुरोचनः ॥ १-१३६-९॥
atha pravāte tumule niśi supte jane vibho |
tadupādīpayadbhīmaḥ śete yatra purocanaḥ || 1-136-9||
MHB 1-136-10
ततः प्रतापः सुमहाञ्शब्दश्चैव विभावसोः ।
प्रादुरासीत्तदा तेन बुबुधे स जनव्रजः ॥ १-१३६-१०॥
tataḥ pratāpaḥ sumahāñśabdaścaiva vibhāvasoḥ |
prādurāsīttadā tena bubudhe sa janavrajaḥ || 1-136-10||
MHB 1-136-11
पौरा ऊचुः ।
दुर्योधनप्रयुक्तेन पापेनाकृतबुद्धिना ।
गृहमात्मविनाशाय कारितं दाहितं च यत् ॥ १-१३६-११॥
paurā ūcuḥ |
duryodhanaprayuktena pāpenākṛtabuddhinā |
gṛhamātmavināśāya kāritaṃ dāhitaṃ ca yat || 1-136-11||
MHB 1-136-12
अहो धिग्धृतराष्ट्रस्य बुद्धिर्नातिसमञ्जसी ।
यः शुचीन्पाण्डवान्बालान्दाहयामास मन्त्रिणा ॥ १-१३६-१२॥
aho dhigdhṛtarāṣṭrasya buddhirnātisamañjasī |
yaḥ śucīnpāṇḍavānbālāndāhayāmāsa mantriṇā || 1-136-12||
MHB 1-136-13
दिष्ट्या त्विदानीं पापात्मा दग्धोऽयमतिदुर्मतिः ।
अनागसः सुविश्वस्तान्यो ददाह नरोत्तमान् ॥ १-१३६-१३॥
diṣṭyā tvidānīṃ pāpātmā dagdho'yamatidurmatiḥ |
anāgasaḥ suviśvastānyo dadāha narottamān || 1-136-13||
MHB 1-136-14
वैशंपायन उवाच ।
एवं ते विलपन्ति स्म वारणावतका जनाः ।
परिवार्य गृहं तच्च तस्थू रात्रौ समन्ततः ॥ १-१३६-१४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ te vilapanti sma vāraṇāvatakā janāḥ |
parivārya gṛhaṃ tacca tasthū rātrau samantataḥ || 1-136-14||
MHB 1-136-15
पाण्डवाश्चापि ते राजन्मात्रा सह सुदुःखिताः ।
बिलेन तेन निर्गत्य जग्मुर्गूढमलक्षिताः ॥ १-१३६-१५॥
pāṇḍavāścāpi te rājanmātrā saha suduḥkhitāḥ |
bilena tena nirgatya jagmurgūḍhamalakṣitāḥ || 1-136-15||
MHB 1-136-16
तेन निद्रोपरोधेन साध्वसेन च पाण्डवाः ।
न शेकुः सहसा गन्तुं सह मात्रा परंतपाः ॥ १-१३६-१६॥
tena nidroparodhena sādhvasena ca pāṇḍavāḥ |
na śekuḥ sahasā gantuṃ saha mātrā paraṃtapāḥ || 1-136-16||
MHB 1-136-17
भीमसेनस्तु राजेन्द्र भीमवेगपराक्रमः ।
जगाम भ्रातॄनादाय सर्वान्मातरमेव च ॥ १-१३६-१७॥
bhīmasenastu rājendra bhīmavegaparākramaḥ |
jagāma bhrātṝnādāya sarvānmātarameva ca || 1-136-17||
MHB 1-136-18
स्कन्धमारोप्य जननीं यमावङ्केन वीर्यवान् ।
पार्थौ गृहीत्वा पाणिभ्यां भ्रातरौ सुमहाबलौ ॥ १-१३६-१८॥
skandhamāropya jananīṃ yamāvaṅkena vīryavān |
pārthau gṛhītvā pāṇibhyāṃ bhrātarau sumahābalau || 1-136-18||
MHB 1-136-19
तरसा पादपान्भञ्जन्महीं पद्भ्यां विदारयन् ।
स जगामाशु तेजस्वी वातरंहा वृकोदरः ॥ १-१३६-१९॥
tarasā pādapānbhañjanmahīṃ padbhyāṃ vidārayan |
sa jagāmāśu tejasvī vātaraṃhā vṛkodaraḥ || 1-136-19||
Adhyaya: 137/225 (23)
MHB 1-137-1
वैशंपायन उवाच ।
अथ रात्र्यां व्यतीतायामशेषो नागरो जनः ।
तत्राजगाम त्वरितो दिदृक्षुः पाण्डुनन्दनान् ॥ १-१३७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
atha rātryāṃ vyatītāyāmaśeṣo nāgaro janaḥ |
tatrājagāma tvarito didṛkṣuḥ pāṇḍunandanān || 1-137-1||
MHB 1-137-2
निर्वापयन्तो ज्वलनं ते जना ददृशुस्ततः ।
जातुषं तद्गृहं दग्धममात्यं च पुरोचनम् ॥ १-१३७-२॥
nirvāpayanto jvalanaṃ te janā dadṛśustataḥ |
jātuṣaṃ tadgṛhaṃ dagdhamamātyaṃ ca purocanam || 1-137-2||
MHB 1-137-3
नूनं दुर्योधनेनेदं विहितं पापकर्मणा ।
पाण्डवानां विनाशाय इत्येवं चुक्रुषुर्जनाः ॥ १-१३७-३॥
nūnaṃ duryodhanenedaṃ vihitaṃ pāpakarmaṇā |
pāṇḍavānāṃ vināśāya ityevaṃ cukruṣurjanāḥ || 1-137-3||
MHB 1-137-4
विदिते धृतराष्ट्रस्य धार्तराष्ट्रो न संशयः ।
दग्धवान्पाण्डुदायादान्न ह्येनं प्रतिषिद्धवान् ॥ १-१३७-४॥
vidite dhṛtarāṣṭrasya dhārtarāṣṭro na saṃśayaḥ |
dagdhavānpāṇḍudāyādānna hyenaṃ pratiṣiddhavān || 1-137-4||
MHB 1-137-5
नूनं शांतनवो भीष्मो न धर्ममनुवर्तते ।
द्रोणश्च विदुरश्चैव कृपश्चान्ये च कौरवाः ॥ १-१३७-५॥
nūnaṃ śāṃtanavo bhīṣmo na dharmamanuvartate |
droṇaśca viduraścaiva kṛpaścānye ca kauravāḥ || 1-137-5||
MHB 1-137-6
ते वयं धृतराष्ट्रस्य प्रेषयामो दुरात्मनः ।
संवृत्तस्ते परः कामः पाण्डवान्दग्धवानसि ॥ १-१३७-६॥
te vayaṃ dhṛtarāṣṭrasya preṣayāmo durātmanaḥ |
saṃvṛttaste paraḥ kāmaḥ pāṇḍavāndagdhavānasi || 1-137-6||
MHB 1-137-7
ततो व्यपोहमानास्ते पाण्डवार्थे हुताशनम् ।
निषादीं ददृशुर्दग्धां पञ्चपुत्रामनागसम् ॥ १-१३७-७॥
tato vyapohamānāste pāṇḍavārthe hutāśanam |
niṣādīṃ dadṛśurdagdhāṃ pañcaputrāmanāgasam || 1-137-7||
MHB 1-137-8
खनकेन तु तेनैव वेश्म शोधयता बिलम् ।
पांसुभिः प्रत्यपिहितं पुरुषैस्तैरलक्षितम् ॥ १-१३७-८॥
khanakena tu tenaiva veśma śodhayatā bilam |
pāṃsubhiḥ pratyapihitaṃ puruṣaistairalakṣitam || 1-137-8||
MHB 1-137-9
ततस्ते प्रेषयामासुर्धृतराष्ट्रस्य नागराः ।
पाण्डवानग्निना दग्धानमात्यं च पुरोचनम् ॥ १-१३७-९॥
tataste preṣayāmāsurdhṛtarāṣṭrasya nāgarāḥ |
pāṇḍavānagninā dagdhānamātyaṃ ca purocanam || 1-137-9||
MHB 1-137-10
श्रुत्वा तु धृतराष्ट्रस्तद्राजा सुमहदप्रियम् ।
विनाशं पाण्डुपुत्राणां विललाप सुदुःखितः ॥ १-१३७-१०॥
śrutvā tu dhṛtarāṣṭrastadrājā sumahadapriyam |
vināśaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ vilalāpa suduḥkhitaḥ || 1-137-10||
MHB 1-137-11
अद्य पाण्डुर्मृतो राजा भ्राता मम सुदुर्लभः ।
तेषु वीरेषु दग्धेषु मात्रा सह विशेषतः ॥ १-१३७-११॥
adya pāṇḍurmṛto rājā bhrātā mama sudurlabhaḥ |
teṣu vīreṣu dagdheṣu mātrā saha viśeṣataḥ || 1-137-11||
MHB 1-137-12
गच्छन्तु पुरुषाः शीघ्रं नगरं वारणावतम् ।
सत्कारयन्तु तान्वीरान्कुन्तिराजसुतां च ताम् ॥ १-१३७-१२॥
gacchantu puruṣāḥ śīghraṃ nagaraṃ vāraṇāvatam |
satkārayantu tānvīrānkuntirājasutāṃ ca tām || 1-137-12||
MHB 1-137-13
कारयन्तु च कुल्यानि शुभ्राणि च महान्ति च ।
ये च तत्र मृतास्तेषां सुहृदोऽर्चन्तु तानपि ॥ १-१३७-१३॥
kārayantu ca kulyāni śubhrāṇi ca mahānti ca |
ye ca tatra mṛtāsteṣāṃ suhṛdo'rcantu tānapi || 1-137-13||
MHB 1-137-14
एवंगते मया शक्यं यद्यत्कारयितुं हितम् ।
पाण्डवानां च कुन्त्याश्च तत्सर्वं क्रियतां धनैः ॥ १-१३७-१४॥
evaṃgate mayā śakyaṃ yadyatkārayituṃ hitam |
pāṇḍavānāṃ ca kuntyāśca tatsarvaṃ kriyatāṃ dhanaiḥ || 1-137-14||
MHB 1-137-15
एवमुक्त्वा ततश्चक्रे ज्ञातिभिः परिवारितः ।
उदकं पाण्डुपुत्राणां धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ॥ १-१३७-१५॥
evamuktvā tataścakre jñātibhiḥ parivāritaḥ |
udakaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ || 1-137-15||
MHB 1-137-16
चुक्रुशुः कौरवाः सर्वे भृशं शोकपरायणाः ।
विदुरस्त्वल्पशश्चक्रे शोकं वेद परं हि सः ॥ १-१३७-१६॥
cukruśuḥ kauravāḥ sarve bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ |
vidurastvalpaśaścakre śokaṃ veda paraṃ hi saḥ || 1-137-16||
MHB 1-137-17
पाण्डवाश्चापि निर्गत्य नगराद्वारणावतात् ।
जवेन प्रययू राजन्दक्षिणां दिशमाश्रिताः ॥ १-१३७-१७॥
pāṇḍavāścāpi nirgatya nagarādvāraṇāvatāt |
javena prayayū rājandakṣiṇāṃ diśamāśritāḥ || 1-137-17||
MHB 1-137-18
विज्ञाय निशि पन्थानं नक्षत्रैर्दक्षिणामुखाः ।
यतमाना वनं राजन्गहनं प्रतिपेदिरे ॥ १-१३७-१८॥
vijñāya niśi panthānaṃ nakṣatrairdakṣiṇāmukhāḥ |
yatamānā vanaṃ rājangahanaṃ pratipedire || 1-137-18||
MHB 1-137-19
ततः श्रान्ताः पिपासार्ता निद्रान्धाः पाण्डुनन्दनाः ।
पुनरूचुर्महावीर्यं भीमसेनमिदं वचः ॥ १-१३७-१९॥
tataḥ śrāntāḥ pipāsārtā nidrāndhāḥ pāṇḍunandanāḥ |
punarūcurmahāvīryaṃ bhīmasenamidaṃ vacaḥ || 1-137-19||
MHB 1-137-20
इतः कष्टतरं किं नु यद्वयं गहने वने ।
दिशश्च न प्रजानीमो गन्तुं चैव न शक्नुमः ॥ १-१३७-२०॥
itaḥ kaṣṭataraṃ kiṃ nu yadvayaṃ gahane vane |
diśaśca na prajānīmo gantuṃ caiva na śaknumaḥ || 1-137-20||
MHB 1-137-21
तं च पापं न जानीमो यदि दग्धः पुरोचनः ।
कथं नु विप्रमुच्येम भयादस्मादलक्षिताः ॥ १-१३७-२१॥
taṃ ca pāpaṃ na jānīmo yadi dagdhaḥ purocanaḥ |
kathaṃ nu vipramucyema bhayādasmādalakṣitāḥ || 1-137-21||
MHB 1-137-22
पुनरस्मानुपादाय तथैव व्रज भारत ।
त्वं हि नो बलवानेको यथा सततगस्तथा ॥ १-१३७-२२॥
punarasmānupādāya tathaiva vraja bhārata |
tvaṃ hi no balavāneko yathā satatagastathā || 1-137-22||
MHB 1-137-23
इत्युक्तो धर्मराजेन भीमसेनो महाबलः ।
आदाय कुन्तीं भ्रातॄंश्च जगामाशु महाबलः ॥ १-१३७-२३॥
ityukto dharmarājena bhīmaseno mahābalaḥ |
ādāya kuntīṃ bhrātṝṃśca jagāmāśu mahābalaḥ || 1-137-23||
Adhyaya: 138/225 (31)
MHB 1-138-1
वैशंपायन उवाच ।
तेन विक्रमता तूर्णमूरुवेगसमीरितम् ।
प्रववावनिलो राजञ्शुचिशुक्रागमे यथा ॥ १-१३८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tena vikramatā tūrṇamūruvegasamīritam |
pravavāvanilo rājañśuciśukrāgame yathā || 1-138-1||
MHB 1-138-2
स मृद्नन्पुष्पितांश्चैव फलितांश्च वनस्पतीन् ।
आरुजन्दारुगुल्मांश्च पथस्तस्य समीपजान् ॥ १-१३८-२॥
sa mṛdnanpuṣpitāṃścaiva phalitāṃśca vanaspatīn |
ārujandārugulmāṃśca pathastasya samīpajān || 1-138-2||
MHB 1-138-3
तथा वृक्षान्भञ्जमानो जगामामितविक्रमः ।
तस्य वेगेन पाण्डूनां मूर्च्छेव समजायत ॥ १-१३८-३॥
tathā vṛkṣānbhañjamāno jagāmāmitavikramaḥ |
tasya vegena pāṇḍūnāṃ mūrccheva samajāyata || 1-138-3||
MHB 1-138-4
असकृच्चापि संतीर्य दूरपारं भुजप्लवैः ।
पथि प्रच्छन्नमासेदुर्धार्तराष्ट्रभयात्तदा ॥ १-१३८-४॥
asakṛccāpi saṃtīrya dūrapāraṃ bhujaplavaiḥ |
pathi pracchannamāsedurdhārtarāṣṭrabhayāttadā || 1-138-4||
MHB 1-138-5
कृच्छ्रेण मातरं त्वेकां सुकुमारीं यशस्विनीम् ।
अवहत्तत्र पृष्ठेन रोधःसु विषमेषु च ॥ १-१३८-५॥
kṛcchreṇa mātaraṃ tvekāṃ sukumārīṃ yaśasvinīm |
avahattatra pṛṣṭhena rodhaḥsu viṣameṣu ca || 1-138-5||
MHB 1-138-6
आगमंस्ते वनोद्देशमल्पमूलफलोदकम् ।
क्रूरपक्षिमृगं घोरं सायाह्ने भरतर्षभाः ॥ १-१३८-६॥
āgamaṃste vanoddeśamalpamūlaphalodakam |
krūrapakṣimṛgaṃ ghoraṃ sāyāhne bharatarṣabhāḥ || 1-138-6||
MHB 1-138-7
घोरा समभवत्संध्या दारुणा मृगपक्षिणः ।
अप्रकाशा दिशः सर्वा वातैरासन्ननार्तवैः ॥ १-१३८-७॥
ghorā samabhavatsaṃdhyā dāruṇā mṛgapakṣiṇaḥ |
aprakāśā diśaḥ sarvā vātairāsannanārtavaiḥ || 1-138-7||
MHB 1-138-8
ते श्रमेण च कौरव्यास्तृष्णया च प्रपीडिताः ।
नाशक्नुवंस्तदा गन्तुं निद्रया च प्रवृद्धया ॥ १-१३८-८॥
te śrameṇa ca kauravyāstṛṣṇayā ca prapīḍitāḥ |
nāśaknuvaṃstadā gantuṃ nidrayā ca pravṛddhayā || 1-138-8||
MHB 1-138-9
ततो भीमो वनं घोरं प्रविश्य विजनं महत् ।
न्यग्रोधं विपुलच्छायं रमणीयमुपाद्रवत् ॥ १-१३८-९॥
tato bhīmo vanaṃ ghoraṃ praviśya vijanaṃ mahat |
nyagrodhaṃ vipulacchāyaṃ ramaṇīyamupādravat || 1-138-9||
MHB 1-138-10
तत्र निक्षिप्य तान्सर्वानुवाच भरतर्षभः ।
पानीयं मृगयामीह विश्रमध्वमिति प्रभो ॥ १-१३८-१०॥
tatra nikṣipya tānsarvānuvāca bharatarṣabhaḥ |
pānīyaṃ mṛgayāmīha viśramadhvamiti prabho || 1-138-10||
MHB 1-138-11
एते रुवन्ति मधुरं सारसा जलचारिणः ।
ध्रुवमत्र जलस्थायो महानिति मतिर्मम ॥ १-१३८-११॥
ete ruvanti madhuraṃ sārasā jalacāriṇaḥ |
dhruvamatra jalasthāyo mahāniti matirmama || 1-138-11||
MHB 1-138-12
अनुज्ञातः स गच्छेति भ्रात्रा ज्येष्ठेन भारत ।
जगाम तत्र यत्र स्म रुवन्ति जलचारिणः ॥ १-१३८-१२॥
anujñātaḥ sa gaccheti bhrātrā jyeṣṭhena bhārata |
jagāma tatra yatra sma ruvanti jalacāriṇaḥ || 1-138-12||
MHB 1-138-13
स तत्र पीत्वा पानीयं स्नात्वा च भरतर्षभ ।
उत्तरीयेण पानीयमाजहार तदा नृप ॥ १-१३८-१३॥
sa tatra pītvā pānīyaṃ snātvā ca bharatarṣabha |
uttarīyeṇa pānīyamājahāra tadā nṛpa || 1-138-13||
MHB 1-138-14
गव्यूतिमात्रादागत्य त्वरितो मातरं प्रति ।
स सुप्तां मातरं दृष्ट्वा भ्रातॄंश्च वसुधातले ।
भृशं दुःखपरीतात्मा विललाप वृकोदरः ॥ १-१३८-१४॥
gavyūtimātrādāgatya tvarito mātaraṃ prati |
sa suptāṃ mātaraṃ dṛṣṭvā bhrātṝṃśca vasudhātale |
bhṛśaṃ duḥkhaparītātmā vilalāpa vṛkodaraḥ || 1-138-14||
MHB 1-138-15
शयनेषु परार्ध्येषु ये पुरा वारणावते ।
नाधिजग्मुस्तदा निद्रां तेऽद्य सुप्ता महीतले ॥ १-१३८-१५॥
śayaneṣu parārdhyeṣu ye purā vāraṇāvate |
nādhijagmustadā nidrāṃ te'dya suptā mahītale || 1-138-15||
MHB 1-138-16
स्वसारं वसुदेवस्य शत्रुसंघावमर्दिनः ।
कुन्तिभोजसुतां कुन्तीं सर्वलक्षणपूजिताम् ॥ १-१३८-१६॥
svasāraṃ vasudevasya śatrusaṃghāvamardinaḥ |
kuntibhojasutāṃ kuntīṃ sarvalakṣaṇapūjitām || 1-138-16||
MHB 1-138-17
स्नुषां विचित्रवीर्यस्य भार्यां पाण्डोर्महात्मनः ।
प्रासादशयनां नित्यं पुण्डरीकान्तरप्रभाम् ॥ १-१३८-१७॥
snuṣāṃ vicitravīryasya bhāryāṃ pāṇḍormahātmanaḥ |
prāsādaśayanāṃ nityaṃ puṇḍarīkāntaraprabhām || 1-138-17||
MHB 1-138-18
सुकुमारतरां स्त्रीणां महार्हशयनोचिताम् ।
शयानां पश्यताद्येह पृथिव्यामतथोचिताम् ॥ १-१३८-१८॥
sukumāratarāṃ strīṇāṃ mahārhaśayanocitām |
śayānāṃ paśyatādyeha pṛthivyāmatathocitām || 1-138-18||
MHB 1-138-19
धर्मादिन्द्राच्च वायोश्च सुषुवे या सुतानिमान् ।
सेयं भूमौ परिश्रान्ता शेते ह्यद्यातथोचिता ॥ १-१३८-१९॥
dharmādindrācca vāyośca suṣuve yā sutānimān |
seyaṃ bhūmau pariśrāntā śete hyadyātathocitā || 1-138-19||
MHB 1-138-20
किं नु दुःखतरं शक्यं मया द्रष्टुमतः परम् ।
योऽहमद्य नरव्याघ्रान्सुप्तान्पश्यामि भूतले ॥ १-१३८-२०॥
kiṃ nu duḥkhataraṃ śakyaṃ mayā draṣṭumataḥ param |
yo'hamadya naravyāghrānsuptānpaśyāmi bhūtale || 1-138-20||
MHB 1-138-21
त्रिषु लोकेषु यद्राज्यं धर्मविद्योऽर्हते नृपः ।
सोऽयं भूमौ परिश्रान्तः शेते प्राकृतवत्कथम् ॥ १-१३८-२१॥
triṣu lokeṣu yadrājyaṃ dharmavidyo'rhate nṛpaḥ |
so'yaṃ bhūmau pariśrāntaḥ śete prākṛtavatkatham || 1-138-21||
MHB 1-138-22
अयं नीलाम्बुदश्यामो नरेष्वप्रतिमो भुवि ।
शेते प्राकृतवद्भूमावतो दुःखतरं नु किम् ॥ १-१३८-२२॥
ayaṃ nīlāmbudaśyāmo nareṣvapratimo bhuvi |
śete prākṛtavadbhūmāvato duḥkhataraṃ nu kim || 1-138-22||
MHB 1-138-23
अश्विनाविव देवानां याविमौ रूपसंपदा ।
तौ प्राकृतवदद्येमौ प्रसुप्तौ धरणीतले ॥ १-१३८-२३॥
aśvināviva devānāṃ yāvimau rūpasaṃpadā |
tau prākṛtavadadyemau prasuptau dharaṇītale || 1-138-23||
MHB 1-138-24
ज्ञातयो यस्य नैव स्युर्विषमाः कुलपांसनाः ।
स जीवेत्सुसुखं लोके ग्रामे द्रुम इवैकजः ॥ १-१३८-२४॥
jñātayo yasya naiva syurviṣamāḥ kulapāṃsanāḥ |
sa jīvetsusukhaṃ loke grāme druma ivaikajaḥ || 1-138-24||
MHB 1-138-25
एको वृक्षो हि यो ग्रामे भवेत्पर्णफलान्वितः ।
चैत्यो भवति निर्ज्ञातिरर्चनीयः सुपूजितः ॥ १-१३८-२५॥
eko vṛkṣo hi yo grāme bhavetparṇaphalānvitaḥ |
caityo bhavati nirjñātirarcanīyaḥ supūjitaḥ || 1-138-25||
MHB 1-138-26
येषां च बहवः शूरा ज्ञातयो धर्मसंश्रिताः ।
ते जीवन्ति सुखं लोके भवन्ति च निरामयाः ॥ १-१३८-२६॥
yeṣāṃ ca bahavaḥ śūrā jñātayo dharmasaṃśritāḥ |
te jīvanti sukhaṃ loke bhavanti ca nirāmayāḥ || 1-138-26||
MHB 1-138-27
बलवन्तः समृद्धार्था मित्रबान्धवनन्दनाः ।
जीवन्त्यन्योन्यमाश्रित्य द्रुमाः काननजा इव ॥ १-१३८-२७॥
balavantaḥ samṛddhārthā mitrabāndhavanandanāḥ |
jīvantyanyonyamāśritya drumāḥ kānanajā iva || 1-138-27||
MHB 1-138-28
वयं तु धृतराष्ट्रेण सपुत्रेण दुरात्मना ।
विवासिता न दग्धाश्च कथंचित्तस्य शासनात् ॥ १-१३८-२८॥
vayaṃ tu dhṛtarāṣṭreṇa saputreṇa durātmanā |
vivāsitā na dagdhāśca kathaṃcittasya śāsanāt || 1-138-28||
MHB 1-138-29
तस्मान्मुक्ता वयं दाहादिमं वृक्षमुपाश्रिताः ।
कां दिशं प्रतिपत्स्यामः प्राप्ताः क्लेशमनुत्तमम् ॥ १-१३८-२९॥
tasmānmuktā vayaṃ dāhādimaṃ vṛkṣamupāśritāḥ |
kāṃ diśaṃ pratipatsyāmaḥ prāptāḥ kleśamanuttamam || 1-138-29||
MHB 1-138-30
नातिदूरे च नगरं वनादस्माद्धि लक्षये ।
जागर्तव्ये स्वपन्तीमे हन्त जागर्म्यहं स्वयम् ॥ १-१३८-३०॥
nātidūre ca nagaraṃ vanādasmāddhi lakṣaye |
jāgartavye svapantīme hanta jāgarmyahaṃ svayam || 1-138-30||
MHB 1-138-31
पास्यन्तीमे जलं पश्चात्प्रतिबुद्धा जितक्लमाः ।
इति भीमो व्यवस्यैव जजागार स्वयं तदा ॥ १-१३८-३१॥
pāsyantīme jalaṃ paścātpratibuddhā jitaklamāḥ |
iti bhīmo vyavasyaiva jajāgāra svayaṃ tadā || 1-138-31||
Adhyaya: 139/225 (32)
MHB 1-139-1
वैशंपायन उवाच ।
तत्र तेषु शयानेषु हिडिम्बो नाम राक्षसः ।
अविदूरे वनात्तस्माच्छालवृक्षमुपाश्रितः ॥ १-१३९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tatra teṣu śayāneṣu hiḍimbo nāma rākṣasaḥ |
avidūre vanāttasmācchālavṛkṣamupāśritaḥ || 1-139-1||
MHB 1-139-2
क्रूरो मानुषमांसादो महावीर्यो महाबलः ।
विरूपरूपः पिङ्गाक्षः करालो घोरदर्शनः ।
पिशितेप्सुः क्षुधार्तस्तानपश्यत यदृच्छया ॥ १-१३९-२॥
krūro mānuṣamāṃsādo mahāvīryo mahābalaḥ |
virūparūpaḥ piṅgākṣaḥ karālo ghoradarśanaḥ |
piśitepsuḥ kṣudhārtastānapaśyata yadṛcchayā || 1-139-2||
MHB 1-139-3
ऊर्ध्वाङ्गुलिः स कण्डूयन्धुन्वन्रूक्षाञ्शिरोरुहान् ।
जृम्भमाणो महावक्त्रः पुनः पुनरवेक्ष्य च ॥ १-१३९-३॥
ūrdhvāṅguliḥ sa kaṇḍūyandhunvanrūkṣāñśiroruhān |
jṛmbhamāṇo mahāvaktraḥ punaḥ punaravekṣya ca || 1-139-3||
MHB 1-139-4
दुष्टो मानुषमांसादो महाकायो महाबलः ।
आघ्राय मानुषं गन्धं भगिनीमिदमब्रवीत् ॥ १-१३९-४॥
duṣṭo mānuṣamāṃsādo mahākāyo mahābalaḥ |
āghrāya mānuṣaṃ gandhaṃ bhaginīmidamabravīt || 1-139-4||
MHB 1-139-5
उपपन्नश्चिरस्याद्य भक्षो मम मनःप्रियः ।
स्नेहस्रवान्प्रस्रवति जिह्वा पर्येति मे मुखम् ॥ १-१३९-५॥
upapannaścirasyādya bhakṣo mama manaḥpriyaḥ |
snehasravānprasravati jihvā paryeti me mukham || 1-139-5||
MHB 1-139-6
अष्टौ दंष्ट्राः सुतीक्ष्णाग्राश्चिरस्यापातदुःसहाः ।
देहेषु मज्जयिष्यामि स्निग्धेषु पिशितेषु च ॥ १-१३९-६॥
aṣṭau daṃṣṭrāḥ sutīkṣṇāgrāścirasyāpātaduḥsahāḥ |
deheṣu majjayiṣyāmi snigdheṣu piśiteṣu ca || 1-139-6||
MHB 1-139-7
आक्रम्य मानुषं कण्ठमाच्छिद्य धमनीमपि ।
उष्णं नवं प्रपास्यामि फेनिलं रुधिरं बहु ॥ १-१३९-७॥
ākramya mānuṣaṃ kaṇṭhamācchidya dhamanīmapi |
uṣṇaṃ navaṃ prapāsyāmi phenilaṃ rudhiraṃ bahu || 1-139-7||
MHB 1-139-8
गच्छ जानीहि के त्वेते शेरते वनमाश्रिताः ।
मानुषो बलवान्गन्धो घ्राणं तर्पयतीव मे ॥ १-१३९-८॥
gaccha jānīhi ke tvete śerate vanamāśritāḥ |
mānuṣo balavāngandho ghrāṇaṃ tarpayatīva me || 1-139-8||
MHB 1-139-9
हत्वैतान्मानुषान्सर्वानानयस्व ममान्तिकम् ।
अस्मद्विषयसुप्तेभ्यो नैतेभ्यो भयमस्ति ते ॥ १-१३९-९॥
hatvaitānmānuṣānsarvānānayasva mamāntikam |
asmadviṣayasuptebhyo naitebhyo bhayamasti te || 1-139-9||
MHB 1-139-10
एषां मांसानि संस्कृत्य मानुषाणां यथेष्टतः ।
भक्षयिष्याव सहितौ कुरु तूर्णं वचो मम ॥ १-१३९-१०॥
eṣāṃ māṃsāni saṃskṛtya mānuṣāṇāṃ yatheṣṭataḥ |
bhakṣayiṣyāva sahitau kuru tūrṇaṃ vaco mama || 1-139-10||
MHB 1-139-11
भ्रातुर्वचनमाज्ञाय त्वरमाणेव राक्षसी ।
जगाम तत्र यत्र स्म पाण्डवा भरतर्षभ ॥ १-१३९-११॥
bhrāturvacanamājñāya tvaramāṇeva rākṣasī |
jagāma tatra yatra sma pāṇḍavā bharatarṣabha || 1-139-11||
MHB 1-139-12
ददर्श तत्र गत्वा सा पाण्डवान्पृथया सह ।
शयानान्भीमसेनं च जाग्रतं त्वपराजितम् ॥ १-१३९-१२॥
dadarśa tatra gatvā sā pāṇḍavānpṛthayā saha |
śayānānbhīmasenaṃ ca jāgrataṃ tvaparājitam || 1-139-12||
MHB 1-139-13
दृष्ट्वैव भीमसेनं सा शालस्कन्धमिवोद्गतम् ।
राक्षसी कामयामास रूपेणाप्रतिमं भुवि ॥ १-१३९-१३॥
dṛṣṭvaiva bhīmasenaṃ sā śālaskandhamivodgatam |
rākṣasī kāmayāmāsa rūpeṇāpratimaṃ bhuvi || 1-139-13||
MHB 1-139-14
अयं श्यामो महाबाहुः सिंहस्कन्धो महाद्युतिः ।
कम्बुग्रीवः पुष्कराक्षो भर्ता युक्तो भवेन्मम ॥ १-१३९-१४॥
ayaṃ śyāmo mahābāhuḥ siṃhaskandho mahādyutiḥ |
kambugrīvaḥ puṣkarākṣo bhartā yukto bhavenmama || 1-139-14||
MHB 1-139-15
नाहं भ्रातृवचो जातु कुर्यां क्रूरोपसंहितम् ।
पतिस्नेहोऽतिबलवान्न तथा भ्रातृसौहृदम् ॥ १-१३९-१५॥
nāhaṃ bhrātṛvaco jātu kuryāṃ krūropasaṃhitam |
patisneho'tibalavānna tathā bhrātṛsauhṛdam || 1-139-15||
MHB 1-139-16
मुहूर्तमिव तृप्तिश्च भवेद्भ्रातुर्ममैव च ।
हतैरेतैरहत्वा तु मोदिष्ये शाश्वतीः समाः ॥ १-१३९-१६॥
muhūrtamiva tṛptiśca bhavedbhrāturmamaiva ca |
hatairetairahatvā tu modiṣye śāśvatīḥ samāḥ || 1-139-16||
MHB 1-139-17
सा कामरूपिणी रूपं कृत्वा मानुषमुत्तमम् ।
उपतस्थे महाबाहुं भीमसेनं शनैः शनैः ॥ १-१३९-१७॥
sā kāmarūpiṇī rūpaṃ kṛtvā mānuṣamuttamam |
upatasthe mahābāhuṃ bhīmasenaṃ śanaiḥ śanaiḥ || 1-139-17||
MHB 1-139-18
विलज्जमानेव लता दिव्याभरणभूषिता ।
स्मितपूर्वमिदं वाक्यं भीमसेनमथाब्रवीत् ॥ १-१३९-१८॥
vilajjamāneva latā divyābharaṇabhūṣitā |
smitapūrvamidaṃ vākyaṃ bhīmasenamathābravīt || 1-139-18||
MHB 1-139-19
कुतस्त्वमसि संप्राप्तः कश्चासि पुरुषर्षभ ।
क इमे शेरते चेह पुरुषा देवरूपिणः ॥ १-१३९-१९॥
kutastvamasi saṃprāptaḥ kaścāsi puruṣarṣabha |
ka ime śerate ceha puruṣā devarūpiṇaḥ || 1-139-19||
MHB 1-139-20
केयं च बृहती श्यामा सुकुमारी तवानघ ।
शेते वनमिदं प्राप्य विश्वस्ता स्वगृहे यथा ॥ १-१३९-२०॥
keyaṃ ca bṛhatī śyāmā sukumārī tavānagha |
śete vanamidaṃ prāpya viśvastā svagṛhe yathā || 1-139-20||
MHB 1-139-21
नेदं जानाति गहनं वनं राक्षससेवितम् ।
वसति ह्यत्र पापात्मा हिडिम्बो नाम राक्षसः ॥ १-१३९-२१॥
nedaṃ jānāti gahanaṃ vanaṃ rākṣasasevitam |
vasati hyatra pāpātmā hiḍimbo nāma rākṣasaḥ || 1-139-21||
MHB 1-139-22
तेनाहं प्रेषिता भ्रात्रा दुष्टभावेन रक्षसा ।
बिभक्षयिषता मांसं युष्माकममरोपम ॥ १-१३९-२२॥
tenāhaṃ preṣitā bhrātrā duṣṭabhāvena rakṣasā |
bibhakṣayiṣatā māṃsaṃ yuṣmākamamaropama || 1-139-22||
MHB 1-139-23
साहं त्वामभिसंप्रेक्ष्य देवगर्भसमप्रभम् ।
नान्यं भर्तारमिच्छामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १-१३९-२३॥
sāhaṃ tvāmabhisaṃprekṣya devagarbhasamaprabham |
nānyaṃ bhartāramicchāmi satyametadbravīmi te || 1-139-23||
MHB 1-139-24
एतद्विज्ञाय धर्मज्ञ युक्तं मयि समाचर ।
कामोपहतचित्ताङ्गीं भजमानां भजस्व माम् ॥ १-१३९-२४॥
etadvijñāya dharmajña yuktaṃ mayi samācara |
kāmopahatacittāṅgīṃ bhajamānāṃ bhajasva mām || 1-139-24||
MHB 1-139-25
त्रास्येऽहं त्वां महाबाहो राक्षसात्पुरुषादकात् ।
वत्स्यावो गिरिदुर्गेषु भर्ता भव ममानघ ॥ १-१३९-२५॥
trāsye'haṃ tvāṃ mahābāho rākṣasātpuruṣādakāt |
vatsyāvo giridurgeṣu bhartā bhava mamānagha || 1-139-25||
MHB 1-139-26
अन्तरिक्षचरा ह्यस्मि कामतो विचरामि च ।
अतुलामाप्नुहि प्रीतिं तत्र तत्र मया सह ॥ १-१३९-२६॥
antarikṣacarā hyasmi kāmato vicarāmi ca |
atulāmāpnuhi prītiṃ tatra tatra mayā saha || 1-139-26||
MHB 1-139-27
भीम उवाच ।
मातरं भ्रातरं ज्येष्ठं कनिष्ठानपरानिमान् ।
परित्यजेत को न्वद्य प्रभवन्निव राक्षसि ॥ १-१३९-२७॥
bhīma uvāca |
mātaraṃ bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ kaniṣṭhānaparānimān |
parityajeta ko nvadya prabhavanniva rākṣasi || 1-139-27||
MHB 1-139-28
को हि सुप्तानिमान्भ्रातॄन्दत्त्वा राक्षसभोजनम् ।
मातरं च नरो गच्छेत्कामार्त इव मद्विधः ॥ १-१३९-२८॥
ko hi suptānimānbhrātṝndattvā rākṣasabhojanam |
mātaraṃ ca naro gacchetkāmārta iva madvidhaḥ || 1-139-28||
MHB 1-139-29
राक्षस्युवाच ।
यत्ते प्रियं तत्करिष्ये सर्वानेतान्प्रबोधय ।
मोक्षयिष्यामि वः कामं राक्षसात्पुरुषादकात् ॥ १-१३९-२९॥
rākṣasyuvāca |
yatte priyaṃ tatkariṣye sarvānetānprabodhaya |
mokṣayiṣyāmi vaḥ kāmaṃ rākṣasātpuruṣādakāt || 1-139-29||
MHB 1-139-30
भीम उवाच ।
सुखसुप्तान्वने भ्रातॄन्मातरं चैव राक्षसि ।
न भयाद्बोधयिष्यामि भ्रातुस्तव दुरात्मनः ॥ १-१३९-३०॥
bhīma uvāca |
sukhasuptānvane bhrātṝnmātaraṃ caiva rākṣasi |
na bhayādbodhayiṣyāmi bhrātustava durātmanaḥ || 1-139-30||
MHB 1-139-31
न हि मे राक्षसा भीरु सोढुं शक्ताः पराक्रमम् ।
न मनुष्या न गन्धर्वा न यक्षाश्चारुलोचने ॥ १-१३९-३१॥
na hi me rākṣasā bhīru soḍhuṃ śaktāḥ parākramam |
na manuṣyā na gandharvā na yakṣāścārulocane || 1-139-31||
MHB 1-139-32
गच्छ वा तिष्ठ वा भद्रे यद्वापीच्छसि तत्कुरु ।
तं वा प्रेषय तन्वङ्गि भ्रातरं पुरुषादकम् ॥ १-१३९-३२॥
gaccha vā tiṣṭha vā bhadre yadvāpīcchasi tatkuru |
taṃ vā preṣaya tanvaṅgi bhrātaraṃ puruṣādakam || 1-139-32||
Adhyaya: 140/225 (21)
MHB 1-140-1
वैशंपायन उवाच ।
तां विदित्वा चिरगतां हिडिम्बो राक्षसेश्वरः ।
अवतीर्य द्रुमात्तस्मादाजगामाथ पाण्डवान् ॥ १-१४०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tāṃ viditvā ciragatāṃ hiḍimbo rākṣaseśvaraḥ |
avatīrya drumāttasmādājagāmātha pāṇḍavān || 1-140-1||
MHB 1-140-2
लोहिताक्षो महाबाहुरूर्ध्वकेशो महाबलः ।
मेघसंघातवर्ष्मा च तीक्ष्णदंष्ट्रोज्ज्वलाननः ॥ १-१४०-२॥
lohitākṣo mahābāhurūrdhvakeśo mahābalaḥ |
meghasaṃghātavarṣmā ca tīkṣṇadaṃṣṭrojjvalānanaḥ || 1-140-2||
MHB 1-140-3
तमापतन्तं दृष्ट्वैव तथा विकृतदर्शनम् ।
हिडिम्बोवाच वित्रस्ता भीमसेनमिदं वचः ॥ १-१४०-३॥
tamāpatantaṃ dṛṣṭvaiva tathā vikṛtadarśanam |
hiḍimbovāca vitrastā bhīmasenamidaṃ vacaḥ || 1-140-3||
MHB 1-140-4
आपतत्येष दुष्टात्मा संक्रुद्धः पुरुषादकः ।
त्वामहं भ्रातृभिः सार्धं यद्ब्रवीमि तथा कुरु ॥ १-१४०-४॥
āpatatyeṣa duṣṭātmā saṃkruddhaḥ puruṣādakaḥ |
tvāmahaṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ yadbravīmi tathā kuru || 1-140-4||
MHB 1-140-5
अहं कामगमा वीर रक्षोबलसमन्विता ।
आरुहेमां मम श्रोणीं नेष्यामि त्वां विहायसा ॥ १-१४०-५॥
ahaṃ kāmagamā vīra rakṣobalasamanvitā |
āruhemāṃ mama śroṇīṃ neṣyāmi tvāṃ vihāyasā || 1-140-5||
MHB 1-140-6
प्रबोधयैनान्संसुप्तान्मातरं च परंतप ।
सर्वानेव गमिष्यामि गृहीत्वा वो विहायसा ॥ १-१४०-६॥
prabodhayainānsaṃsuptānmātaraṃ ca paraṃtapa |
sarvāneva gamiṣyāmi gṛhītvā vo vihāyasā || 1-140-6||
MHB 1-140-7
भीम उवाच ।
मा भैस्त्वं विपुलश्रोणि नैष कश्चिन्मयि स्थिते ।
अहमेनं हनिष्यामि प्रेक्षन्त्यास्ते सुमध्यमे ॥ १-१४०-७॥
bhīma uvāca |
mā bhaistvaṃ vipulaśroṇi naiṣa kaścinmayi sthite |
ahamenaṃ haniṣyāmi prekṣantyāste sumadhyame || 1-140-7||
MHB 1-140-8
नायं प्रतिबलो भीरु राक्षसापसदो मम ।
सोढुं युधि परिस्पन्दमथ वा सर्वराक्षसाः ॥ १-१४०-८॥
nāyaṃ pratibalo bhīru rākṣasāpasado mama |
soḍhuṃ yudhi parispandamatha vā sarvarākṣasāḥ || 1-140-8||
MHB 1-140-9
पश्य बाहू सुवृत्तौ मे हस्तिहस्तनिभाविमौ ।
ऊरू परिघसंकाशौ संहतं चाप्युरो मम ॥ १-१४०-९॥
paśya bāhū suvṛttau me hastihastanibhāvimau |
ūrū parighasaṃkāśau saṃhataṃ cāpyuro mama || 1-140-9||
MHB 1-140-10
विक्रमं मे यथेन्द्रस्य साद्य द्रक्ष्यसि शोभने ।
मावमंस्थाः पृथुश्रोणि मत्वा मामिह मानुषम् ॥ १-१४०-१०॥
vikramaṃ me yathendrasya sādya drakṣyasi śobhane |
māvamaṃsthāḥ pṛthuśroṇi matvā māmiha mānuṣam || 1-140-10||
MHB 1-140-11
हिडिम्बोवाच ।
नावमन्ये नरव्याघ्र त्वामहं देवरूपिणम् ।
दृष्टापदानस्तु मया मानुषेष्वेव राक्षसः ॥ १-१४०-११॥
hiḍimbovāca |
nāvamanye naravyāghra tvāmahaṃ devarūpiṇam |
dṛṣṭāpadānastu mayā mānuṣeṣveva rākṣasaḥ || 1-140-11||
MHB 1-140-12
वैशंपायन उवाच ।
तथा संजल्पतस्तस्य भीमसेनस्य भारत ।
वाचः शुश्राव ताः क्रुद्धो राक्षसः पुरुषादकः ॥ १-१४०-१२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathā saṃjalpatastasya bhīmasenasya bhārata |
vācaḥ śuśrāva tāḥ kruddho rākṣasaḥ puruṣādakaḥ || 1-140-12||
MHB 1-140-13
अवेक्षमाणस्तस्याश्च हिडिम्बो मानुषं वपुः ।
स्रग्दामपूरितशिखं समग्रेन्दुनिभाननम् ॥ १-१४०-१३॥
avekṣamāṇastasyāśca hiḍimbo mānuṣaṃ vapuḥ |
sragdāmapūritaśikhaṃ samagrendunibhānanam || 1-140-13||
MHB 1-140-14
सुभ्रूनासाक्षिकेशान्तं सुकुमारनखत्वचम् ।
सर्वाभरणसंयुक्तं सुसूक्ष्माम्बरवाससम् ॥ १-१४०-१४॥
subhrūnāsākṣikeśāntaṃ sukumāranakhatvacam |
sarvābharaṇasaṃyuktaṃ susūkṣmāmbaravāsasam || 1-140-14||
MHB 1-140-15
तां तथा मानुषं रूपं बिभ्रतीं सुमनोहरम् ।
पुंस्कामां शङ्कमानश्च चुक्रोध पुरुषादकः ॥ १-१४०-१५॥
tāṃ tathā mānuṣaṃ rūpaṃ bibhratīṃ sumanoharam |
puṃskāmāṃ śaṅkamānaśca cukrodha puruṣādakaḥ || 1-140-15||
MHB 1-140-16
संक्रुद्धो राक्षसस्तस्या भगिन्याः कुरुसत्तम ।
उत्फाल्य विपुले नेत्रे ततस्तामिदमब्रवीत् ॥ १-१४०-१६॥
saṃkruddho rākṣasastasyā bhaginyāḥ kurusattama |
utphālya vipule netre tatastāmidamabravīt || 1-140-16||
MHB 1-140-17
को हि मे भोक्तुकामस्य विघ्नं चरति दुर्मतिः ।
न बिभेषि हिडिम्बे किं मत्कोपाद्विप्रमोहिता ॥ १-१४०-१७॥
ko hi me bhoktukāmasya vighnaṃ carati durmatiḥ |
na bibheṣi hiḍimbe kiṃ matkopādvipramohitā || 1-140-17||
MHB 1-140-18
धिक्त्वामसति पुंस्कामे मम विप्रियकारिणि ।
पूर्वेषां राक्षसेन्द्राणां सर्वेषामयशस्करि ॥ १-१४०-१८॥
dhiktvāmasati puṃskāme mama vipriyakāriṇi |
pūrveṣāṃ rākṣasendrāṇāṃ sarveṣāmayaśaskari || 1-140-18||
MHB 1-140-19
यानिमानाश्रिताकार्षीरप्रियं सुमहन्मम ।
एष तानद्य वै सर्वान्हनिष्यामि त्वया सह ॥ १-१४०-१९॥
yānimānāśritākārṣīrapriyaṃ sumahanmama |
eṣa tānadya vai sarvānhaniṣyāmi tvayā saha || 1-140-19||
MHB 1-140-20
एवमुक्त्वा हिडिम्बां स हिडिम्बो लोहितेक्षणः ।
वधायाभिपपातैनां दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन् ॥ १-१४०-२०॥
evamuktvā hiḍimbāṃ sa hiḍimbo lohitekṣaṇaḥ |
vadhāyābhipapātaināṃ dantairdantānupaspṛśan || 1-140-20||
MHB 1-140-21
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य भीमः प्रहरतां वरः ।
भर्त्सयामास तेजस्वी तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ १-१४०-२१॥
tamāpatantaṃ saṃprekṣya bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ |
bhartsayāmāsa tejasvī tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 1-140-21||
Adhyaya: 141/225 (24)
MHB 1-141-1
वैशंपायन उवाच ।
भीमसेनस्तु तं दृष्ट्वा राक्षसं प्रहसन्निव ।
भगिनीं प्रति संक्रुद्धमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १-१४१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
bhīmasenastu taṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ prahasanniva |
bhaginīṃ prati saṃkruddhamidaṃ vacanamabravīt || 1-141-1||
MHB 1-141-2
किं ते हिडिम्ब एतैर्वा सुखसुप्तैः प्रबोधितैः ।
मामासादय दुर्बुद्धे तरसा त्वं नराशन ॥ १-१४१-२॥
kiṃ te hiḍimba etairvā sukhasuptaiḥ prabodhitaiḥ |
māmāsādaya durbuddhe tarasā tvaṃ narāśana || 1-141-2||
MHB 1-141-3
मय्येव प्रहरैहि त्वं न स्त्रियं हन्तुमर्हसि ।
विशेषतोऽनपकृते परेणापकृते सति ॥ १-१४१-३॥
mayyeva praharaihi tvaṃ na striyaṃ hantumarhasi |
viśeṣato'napakṛte pareṇāpakṛte sati || 1-141-3||
MHB 1-141-4
न हीयं स्ववशा बाला कामयत्यद्य मामिह ।
चोदितैषा ह्यनङ्गेन शरीरान्तरचारिणा ।
भगिनी तव दुर्बुद्धे राक्षसानां यशोहर ॥ १-१४१-४॥
na hīyaṃ svavaśā bālā kāmayatyadya māmiha |
coditaiṣā hyanaṅgena śarīrāntaracāriṇā |
bhaginī tava durbuddhe rākṣasānāṃ yaśohara || 1-141-4||
MHB 1-141-5
त्वन्नियोगेन चैवेयं रूपं मम समीक्ष्य च ।
कामयत्यद्य मां भीरुर्नैषा दूषयते कुलम् ॥ १-१४१-५॥
tvanniyogena caiveyaṃ rūpaṃ mama samīkṣya ca |
kāmayatyadya māṃ bhīrurnaiṣā dūṣayate kulam || 1-141-5||
MHB 1-141-6
अनङ्गेन कृते दोषे नेमां त्वमिह राक्षस ।
मयि तिष्ठति दुष्टात्मन्न स्त्रियं हन्तुमर्हसि ॥ १-१४१-६॥
anaṅgena kṛte doṣe nemāṃ tvamiha rākṣasa |
mayi tiṣṭhati duṣṭātmanna striyaṃ hantumarhasi || 1-141-6||
MHB 1-141-7
समागच्छ मया सार्धमेकेनैको नराशन ।
अहमेव नयिष्यामि त्वामद्य यमसादनम् ॥ १-१४१-७॥
samāgaccha mayā sārdhamekenaiko narāśana |
ahameva nayiṣyāmi tvāmadya yamasādanam || 1-141-7||
MHB 1-141-8
अद्य ते तलनिष्पिष्टं शिरो राक्षस दीर्यताम् ।
कुञ्जरस्येव पादेन विनिष्पिष्टं बलीयसः ॥ १-१४१-८॥
adya te talaniṣpiṣṭaṃ śiro rākṣasa dīryatām |
kuñjarasyeva pādena viniṣpiṣṭaṃ balīyasaḥ || 1-141-8||
MHB 1-141-9
अद्य गात्राणि क्रव्यादाः श्येना गोमायवश्च ते ।
कर्षन्तु भुवि संहृष्टा निहतस्य मया मृधे ॥ १-१४१-९॥
adya gātrāṇi kravyādāḥ śyenā gomāyavaśca te |
karṣantu bhuvi saṃhṛṣṭā nihatasya mayā mṛdhe || 1-141-9||
MHB 1-141-10
क्षणेनाद्य करिष्येऽहमिदं वनमकण्टकम् ।
पुरस्ताद्दूषितं नित्यं त्वया भक्षयता नरान् ॥ १-१४१-१०॥
kṣaṇenādya kariṣye'hamidaṃ vanamakaṇṭakam |
purastāddūṣitaṃ nityaṃ tvayā bhakṣayatā narān || 1-141-10||
MHB 1-141-11
अद्य त्वां भगिनी पाप कृष्यमाणं मया भुवि ।
द्रक्षत्यद्रिप्रतीकाशं सिंहेनेव महाद्विपम् ॥ १-१४१-११॥
adya tvāṃ bhaginī pāpa kṛṣyamāṇaṃ mayā bhuvi |
drakṣatyadripratīkāśaṃ siṃheneva mahādvipam || 1-141-11||
MHB 1-141-12
निराबाधास्त्वयि हते मया राक्षसपांसन ।
वनमेतच्चरिष्यन्ति पुरुषा वनचारिणः ॥ १-१४१-१२॥
nirābādhāstvayi hate mayā rākṣasapāṃsana |
vanametaccariṣyanti puruṣā vanacāriṇaḥ || 1-141-12||
MHB 1-141-13
हिडिम्ब उवाच ।
गर्जितेन वृथा किं ते कत्थितेन च मानुष ।
कृत्वैतत्कर्मणा सर्वं कत्थेथा मा चिरं कृथाः ॥ १-१४१-१३॥
hiḍimba uvāca |
garjitena vṛthā kiṃ te katthitena ca mānuṣa |
kṛtvaitatkarmaṇā sarvaṃ katthethā mā ciraṃ kṛthāḥ || 1-141-13||
MHB 1-141-14
बलिनं मन्यसे यच्च आत्मानमपराक्रमम् ।
ज्ञास्यस्यद्य समागम्य मयात्मानं बलाधिकम् ॥ १-१४१-१४॥
balinaṃ manyase yacca ātmānamaparākramam |
jñāsyasyadya samāgamya mayātmānaṃ balādhikam || 1-141-14||
MHB 1-141-15
न तावदेतान्हिंसिष्ये स्वपन्त्वेते यथासुखम् ।
एष त्वामेव दुर्बुद्धे निहन्म्यद्याप्रियंवदम् ॥ १-१४१-१५॥
na tāvadetānhiṃsiṣye svapantvete yathāsukham |
eṣa tvāmeva durbuddhe nihanmyadyāpriyaṃvadam || 1-141-15||
MHB 1-141-16
पीत्वा तवासृग्गात्रेभ्यस्ततः पश्चादिमानपि ।
हनिष्यामि ततः पश्चादिमां विप्रियकारिणीम् ॥ १-१४१-१६॥
pītvā tavāsṛggātrebhyastataḥ paścādimānapi |
haniṣyāmi tataḥ paścādimāṃ vipriyakāriṇīm || 1-141-16||
MHB 1-141-17
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा ततो बाहुं प्रगृह्य पुरुषादकः ।
अभ्यधावत संक्रुद्धो भीमसेनमरिंदमम् ॥ १-१४१-१७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktvā tato bāhuṃ pragṛhya puruṣādakaḥ |
abhyadhāvata saṃkruddho bhīmasenamariṃdamam || 1-141-17||
MHB 1-141-18
तस्याभिपततस्तूर्णं भीमो भीमपराक्रमः ।
वेगेन प्रहृतं बाहुं निजग्राह हसन्निव ॥ १-१४१-१८॥
tasyābhipatatastūrṇaṃ bhīmo bhīmaparākramaḥ |
vegena prahṛtaṃ bāhuṃ nijagrāha hasanniva || 1-141-18||
MHB 1-141-19
निगृह्य तं बलाद्भीमो विस्फुरन्तं चकर्ष ह ।
तस्माद्देशाद्धनूंष्यष्टौ सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ १-१४१-१९॥
nigṛhya taṃ balādbhīmo visphurantaṃ cakarṣa ha |
tasmāddeśāddhanūṃṣyaṣṭau siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā || 1-141-19||
MHB 1-141-20
ततः स राक्षसः क्रुद्धः पाण्डवेन बलाद्धृतः ।
भीमसेनं समालिङ्ग्य व्यनदद्भैरवं रवम् ॥ १-१४१-२०॥
tataḥ sa rākṣasaḥ kruddhaḥ pāṇḍavena balāddhṛtaḥ |
bhīmasenaṃ samāliṅgya vyanadadbhairavaṃ ravam || 1-141-20||
MHB 1-141-21
पुनर्भीमो बलादेनं विचकर्ष महाबलः ।
मा शब्दः सुखसुप्तानां भ्रातॄणां मे भवेदिति ॥ १-१४१-२१॥
punarbhīmo balādenaṃ vicakarṣa mahābalaḥ |
mā śabdaḥ sukhasuptānāṃ bhrātṝṇāṃ me bhavediti || 1-141-21||
MHB 1-141-22
अन्योन्यं तौ समासाद्य विचकर्षतुरोजसा ।
राक्षसो भीमसेनश्च विक्रमं चक्रतुः परम् ॥ १-१४१-२२॥
anyonyaṃ tau samāsādya vicakarṣaturojasā |
rākṣaso bhīmasenaśca vikramaṃ cakratuḥ param || 1-141-22||
MHB 1-141-23
बभञ्जतुर्महावृक्षाँल्लताश्चाकर्षतुस्ततः ।
मत्ताविव सुसंरब्धौ वारणौ षष्टिहायनौ ॥ १-१४१-२३॥
babhañjaturmahāvṛkṣā~llatāścākarṣatustataḥ |
mattāviva susaṃrabdhau vāraṇau ṣaṣṭihāyanau || 1-141-23||
MHB 1-141-24
तयोः शब्देन महता विबुद्धास्ते नरर्षभाः ।
सह मात्रा तु ददृशुर्हिडिम्बामग्रतः स्थिताम् ॥ १-१४१-२४॥
tayoḥ śabdena mahatā vibuddhāste nararṣabhāḥ |
saha mātrā tu dadṛśurhiḍimbāmagrataḥ sthitām || 1-141-24||
Adhyaya: 142/225 (34)
MHB 1-142-1
वैशंपायन उवाच ।
प्रबुद्धास्ते हिडिम्बाया रूपं दृष्ट्वातिमानुषम् ।
विस्मिताः पुरुषव्याघ्रा बभूवुः पृथया सह ॥ १-१४२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
prabuddhāste hiḍimbāyā rūpaṃ dṛṣṭvātimānuṣam |
vismitāḥ puruṣavyāghrā babhūvuḥ pṛthayā saha || 1-142-1||
MHB 1-142-2
ततः कुन्ती समीक्ष्यैनां विस्मिता रूपसंपदा ।
उवाच मधुरं वाक्यं सान्त्वपूर्वमिदं शनैः ॥ १-१४२-२॥
tataḥ kuntī samīkṣyaināṃ vismitā rūpasaṃpadā |
uvāca madhuraṃ vākyaṃ sāntvapūrvamidaṃ śanaiḥ || 1-142-2||
MHB 1-142-3
कस्य त्वं सुरगर्भाभे का चासि वरवर्णिनि ।
केन कार्येण सुश्रोणि कुतश्चागमनं तव ॥ १-१४२-३॥
kasya tvaṃ suragarbhābhe kā cāsi varavarṇini |
kena kāryeṇa suśroṇi kutaścāgamanaṃ tava || 1-142-3||
MHB 1-142-4
यदि वास्य वनस्यासि देवता यदि वाप्सराः ।
आचक्ष्व मम तत्सर्वं किमर्थं चेह तिष्ठसि ॥ १-१४२-४॥
yadi vāsya vanasyāsi devatā yadi vāpsarāḥ |
ācakṣva mama tatsarvaṃ kimarthaṃ ceha tiṣṭhasi || 1-142-4||
MHB 1-142-5
हिडिम्बोवाच ।
यदेतत्पश्यसि वनं नीलमेघनिभं महत् ।
निवासो राक्षसस्यैतद्धिडिम्बस्य ममैव च ॥ १-१४२-५॥
hiḍimbovāca |
yadetatpaśyasi vanaṃ nīlameghanibhaṃ mahat |
nivāso rākṣasasyaitaddhiḍimbasya mamaiva ca || 1-142-5||
MHB 1-142-6
तस्य मां राक्षसेन्द्रस्य भगिनीं विद्धि भामिनि ।
भ्रात्रा संप्रेषितामार्ये त्वां सपुत्रां जिघांसता ॥ १-१४२-६॥
tasya māṃ rākṣasendrasya bhaginīṃ viddhi bhāmini |
bhrātrā saṃpreṣitāmārye tvāṃ saputrāṃ jighāṃsatā || 1-142-6||
MHB 1-142-7
क्रूरबुद्धेरहं तस्य वचनादागता इह ।
अद्राक्षं हेमवर्णाभं तव पुत्रं महौजसम् ॥ १-१४२-७॥
krūrabuddherahaṃ tasya vacanādāgatā iha |
adrākṣaṃ hemavarṇābhaṃ tava putraṃ mahaujasam || 1-142-7||
MHB 1-142-8
ततोऽहं सर्वभूतानां भावे विचरता शुभे ।
चोदिता तव पुत्रस्य मन्मथेन वशानुगा ॥ १-१४२-८॥
tato'haṃ sarvabhūtānāṃ bhāve vicaratā śubhe |
coditā tava putrasya manmathena vaśānugā || 1-142-8||
MHB 1-142-9
ततो वृतो मया भर्ता तव पुत्रो महाबलः ।
अपनेतुं च यतितो न चैव शकितो मया ॥ १-१४२-९॥
tato vṛto mayā bhartā tava putro mahābalaḥ |
apanetuṃ ca yatito na caiva śakito mayā || 1-142-9||
MHB 1-142-10
चिरायमाणां मां ज्ञात्वा ततः स पुरुषादकः ।
स्वयमेवागतो हन्तुमिमान्सर्वांस्तवात्मजान् ॥ १-१४२-१०॥
cirāyamāṇāṃ māṃ jñātvā tataḥ sa puruṣādakaḥ |
svayamevāgato hantumimānsarvāṃstavātmajān || 1-142-10||
MHB 1-142-11
स तेन मम कान्तेन तव पुत्रेण धीमता ।
बलादितो विनिष्पिष्य व्यपकृष्टो महात्मना ॥ १-१४२-११॥
sa tena mama kāntena tava putreṇa dhīmatā |
balādito viniṣpiṣya vyapakṛṣṭo mahātmanā || 1-142-11||
MHB 1-142-12
विकर्षन्तौ महावेगौ गर्जमानौ परस्परम् ।
पश्यध्वं युधि विक्रान्तावेतौ तौ नरराक्षसौ ॥ १-१४२-१२॥
vikarṣantau mahāvegau garjamānau parasparam |
paśyadhvaṃ yudhi vikrāntāvetau tau nararākṣasau || 1-142-12||
MHB 1-142-13
वैशंपायन उवाच ।
तस्याः श्रुत्वैव वचनमुत्पपात युधिष्ठिरः ।
अर्जुनो नकुलश्चैव सहदेवश्च वीर्यवान् ॥ १-१४२-१३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasyāḥ śrutvaiva vacanamutpapāta yudhiṣṭhiraḥ |
arjuno nakulaścaiva sahadevaśca vīryavān || 1-142-13||
MHB 1-142-14
तौ ते ददृशुरासक्तौ विकर्षन्तौ परस्परम् ।
काङ्क्षमाणौ जयं चैव सिंहाविव रणोत्कटौ ॥ १-१४२-१४॥
tau te dadṛśurāsaktau vikarṣantau parasparam |
kāṅkṣamāṇau jayaṃ caiva siṃhāviva raṇotkaṭau || 1-142-14||
MHB 1-142-15
तावन्योन्यं समाश्लिष्य विकर्षन्तौ परस्परम् ।
दावाग्निधूमसदृशं चक्रतुः पार्थिवं रजः ॥ १-१४२-१५॥
tāvanyonyaṃ samāśliṣya vikarṣantau parasparam |
dāvāgnidhūmasadṛśaṃ cakratuḥ pārthivaṃ rajaḥ || 1-142-15||
MHB 1-142-16
वसुधारेणुसंवीतौ वसुधाधरसंनिभौ ।
विभ्राजेतां यथा शैलौ नीहारेणाभिसंवृतौ ॥ १-१४२-१६॥
vasudhāreṇusaṃvītau vasudhādharasaṃnibhau |
vibhrājetāṃ yathā śailau nīhāreṇābhisaṃvṛtau || 1-142-16||
MHB 1-142-17
राक्षसेन तथा भीमं क्लिश्यमानं निरीक्ष्य तु ।
उवाचेदं वचः पार्थः प्रहसञ्शनकैरिव ॥ १-१४२-१७॥
rākṣasena tathā bhīmaṃ kliśyamānaṃ nirīkṣya tu |
uvācedaṃ vacaḥ pārthaḥ prahasañśanakairiva || 1-142-17||
MHB 1-142-18
भीम मा भैर्महाबाहो न त्वां बुध्यामहे वयम् ।
समेतं भीमरूपेण प्रसुप्ताः श्रमकर्शिताः ॥ १-१४२-१८॥
bhīma mā bhairmahābāho na tvāṃ budhyāmahe vayam |
sametaṃ bhīmarūpeṇa prasuptāḥ śramakarśitāḥ || 1-142-18||
MHB 1-142-19
साहाय्येऽस्मि स्थितः पार्थ योधयिष्यामि राक्षसम् ।
नकुलः सहदेवश्च मातरं गोपयिष्यतः ॥ १-१४२-१९॥
sāhāyye'smi sthitaḥ pārtha yodhayiṣyāmi rākṣasam |
nakulaḥ sahadevaśca mātaraṃ gopayiṣyataḥ || 1-142-19||
MHB 1-142-20
भीम उवाच ।
उदासीनो निरीक्षस्व न कार्यः संभ्रमस्त्वया ।
न जात्वयं पुनर्जीवेन्मद्बाह्वन्तरमागतः ॥ १-१४२-२०॥
bhīma uvāca |
udāsīno nirīkṣasva na kāryaḥ saṃbhramastvayā |
na jātvayaṃ punarjīvenmadbāhvantaramāgataḥ || 1-142-20||
MHB 1-142-21
अर्जुन उवाच ।
किमनेन चिरं भीम जीवता पापरक्षसा ।
गन्तव्यं न चिरं स्थातुमिह शक्यमरिंदम ॥ १-१४२-२१॥
arjuna uvāca |
kimanena ciraṃ bhīma jīvatā pāparakṣasā |
gantavyaṃ na ciraṃ sthātumiha śakyamariṃdama || 1-142-21||
MHB 1-142-22
पुरा संरज्यते प्राची पुरा संध्या प्रवर्तते ।
रौद्रे मुहूर्ते रक्षांसि प्रबलानि भवन्ति च ॥ १-१४२-२२॥
purā saṃrajyate prācī purā saṃdhyā pravartate |
raudre muhūrte rakṣāṃsi prabalāni bhavanti ca || 1-142-22||
MHB 1-142-23
त्वरस्व भीम मा क्रीड जहि रक्षो विभीषणम् ।
पुरा विकुरुते मायां भुजयोः सारमर्पय ॥ १-१४२-२३॥
tvarasva bhīma mā krīḍa jahi rakṣo vibhīṣaṇam |
purā vikurute māyāṃ bhujayoḥ sāramarpaya || 1-142-23||
MHB 1-142-24
वैशंपायन उवाच ।
अर्जुनेनैवमुक्तस्तु भीमो भीमस्य रक्षसः ।
उत्क्षिप्याभ्रामयद्देहं तूर्णं गुणशताधिकम् ॥ १-१४२-२४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
arjunenaivamuktastu bhīmo bhīmasya rakṣasaḥ |
utkṣipyābhrāmayaddehaṃ tūrṇaṃ guṇaśatādhikam || 1-142-24||
MHB 1-142-25
भीम उवाच ।
वृथामांसैर्वृथा पुष्टो वृथा वृद्धो वृथामतिः ।
वृथामरणमर्हस्त्वं वृथाद्य न भविष्यसि ॥ १-१४२-२५॥
bhīma uvāca |
vṛthāmāṃsairvṛthā puṣṭo vṛthā vṛddho vṛthāmatiḥ |
vṛthāmaraṇamarhastvaṃ vṛthādya na bhaviṣyasi || 1-142-25||
MHB 1-142-26
अर्जुन उवाच ।
अथ वा मन्यसे भारं त्वमिमं राक्षसं युधि ।
करोमि तव साहाय्यं शीघ्रमेव निहन्यताम् ॥ १-१४२-२६॥
arjuna uvāca |
atha vā manyase bhāraṃ tvamimaṃ rākṣasaṃ yudhi |
karomi tava sāhāyyaṃ śīghrameva nihanyatām || 1-142-26||
MHB 1-142-27
अथ वाप्यहमेवैनं हनिष्यामि वृकोदर ।
कृतकर्मा परिश्रान्तः साधु तावदुपारम ॥ १-१४२-२७॥
atha vāpyahamevainaṃ haniṣyāmi vṛkodara |
kṛtakarmā pariśrāntaḥ sādhu tāvadupārama || 1-142-27||
MHB 1-142-28
वैशंपायन उवाच ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षणः ।
निष्पिष्यैनं बलाद्भूमौ पशुमारममारयत् ॥ १-१४२-२८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasya tadvacanaṃ śrutvā bhīmaseno'tyamarṣaṇaḥ |
niṣpiṣyainaṃ balādbhūmau paśumāramamārayat || 1-142-28||
MHB 1-142-29
स मार्यमाणो भीमेन ननाद विपुलं स्वनम् ।
पूरयंस्तद्वनं सर्वं जलार्द्र इव दुन्दुभिः ॥ १-१४२-२९॥
sa māryamāṇo bhīmena nanāda vipulaṃ svanam |
pūrayaṃstadvanaṃ sarvaṃ jalārdra iva dundubhiḥ || 1-142-29||
MHB 1-142-30
भुजाभ्यां योक्त्रयित्वा तं बलवान्पाण्डुनन्दनः ।
मध्ये भङ्क्त्वा स बलवान्हर्षयामास पाण्डवान् ॥ १-१४२-३०॥
bhujābhyāṃ yoktrayitvā taṃ balavānpāṇḍunandanaḥ |
madhye bhaṅktvā sa balavānharṣayāmāsa pāṇḍavān || 1-142-30||
MHB 1-142-31
हिडिम्बं निहतं दृष्ट्वा संहृष्टास्ते तरस्विनः ।
अपूजयन्नरव्याघ्रं भीमसेनमरिंदमम् ॥ १-१४२-३१॥
hiḍimbaṃ nihataṃ dṛṣṭvā saṃhṛṣṭāste tarasvinaḥ |
apūjayannaravyāghraṃ bhīmasenamariṃdamam || 1-142-31||
MHB 1-142-32
अभिपूज्य महात्मानं भीमं भीमपराक्रमम् ।
पुनरेवार्जुनो वाक्यमुवाचेदं वृकोदरम् ॥ १-१४२-३२॥
abhipūjya mahātmānaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam |
punarevārjuno vākyamuvācedaṃ vṛkodaram || 1-142-32||
MHB 1-142-33
नदूरे नगरं मन्ये वनादस्मादहं प्रभो ।
शीघ्रं गच्छाम भद्रं ते न नो विद्यात्सुयोधनः ॥ १-१४२-३३॥
nadūre nagaraṃ manye vanādasmādahaṃ prabho |
śīghraṃ gacchāma bhadraṃ te na no vidyātsuyodhanaḥ || 1-142-33||
MHB 1-142-34
ततः सर्वे तथेत्युक्त्वा सह मात्रा परंतपाः ।
प्रययुः पुरुषव्याघ्रा हिडिम्बा चैव राक्षसी ॥ १-१४२-३४॥
tataḥ sarve tathetyuktvā saha mātrā paraṃtapāḥ |
prayayuḥ puruṣavyāghrā hiḍimbā caiva rākṣasī || 1-142-34||
Adhyaya: 143/225 (38)
MHB 1-143-1
भीम उवाच ।
स्मरन्ति वैरं रक्षांसि मायामाश्रित्य मोहिनीम् ।
हिडिम्बे व्रज पन्थानं त्वं वै भ्रातृनिषेवितम् ॥ १-१४३-१॥
bhīma uvāca |
smaranti vairaṃ rakṣāṃsi māyāmāśritya mohinīm |
hiḍimbe vraja panthānaṃ tvaṃ vai bhrātṛniṣevitam || 1-143-1||
MHB 1-143-2
युधिष्ठिर उवाच ।
क्रुद्धोऽपि पुरुषव्याघ्र भीम मा स्म स्त्रियं वधीः ।
शरीरगुप्त्याभ्यधिकं धर्मं गोपय पाण्डव ॥ १-१४३-२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kruddho'pi puruṣavyāghra bhīma mā sma striyaṃ vadhīḥ |
śarīraguptyābhyadhikaṃ dharmaṃ gopaya pāṇḍava || 1-143-2||
MHB 1-143-3
वधाभिप्रायमायान्तमवधीस्त्वं महाबलम् ।
रक्षसस्तस्य भगिनी किं नः क्रुद्धा करिष्यति ॥ १-१४३-३॥
vadhābhiprāyamāyāntamavadhīstvaṃ mahābalam |
rakṣasastasya bhaginī kiṃ naḥ kruddhā kariṣyati || 1-143-3||
MHB 1-143-4
वैशंपायन उवाच ।
हिडिम्बा तु ततः कुन्तीमभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
युधिष्ठिरं च कौन्तेयमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १-१४३-४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
hiḍimbā tu tataḥ kuntīmabhivādya kṛtāñjaliḥ |
yudhiṣṭhiraṃ ca kaunteyamidaṃ vacanamabravīt || 1-143-4||
MHB 1-143-5
आर्ये जानासि यद्दुःखमिह स्त्रीणामनङ्गजम् ।
तदिदं मामनुप्राप्तं भीमसेनकृतं शुभे ॥ १-१४३-५॥
ārye jānāsi yadduḥkhamiha strīṇāmanaṅgajam |
tadidaṃ māmanuprāptaṃ bhīmasenakṛtaṃ śubhe || 1-143-5||
MHB 1-143-6
सोढं तत्परमं दुःखं मया कालप्रतीक्षया ।
सोऽयमभ्यागतः कालो भविता मे सुखाय वै ॥ १-१४३-६॥
soḍhaṃ tatparamaṃ duḥkhaṃ mayā kālapratīkṣayā |
so'yamabhyāgataḥ kālo bhavitā me sukhāya vai || 1-143-6||
MHB 1-143-7
मया ह्युत्सृज्य सुहृदः स्वधर्मं स्वजनं तथा ।
वृतोऽयं पुरुषव्याघ्रस्तव पुत्रः पतिः शुभे ॥ १-१४३-७॥
mayā hyutsṛjya suhṛdaḥ svadharmaṃ svajanaṃ tathā |
vṛto'yaṃ puruṣavyāghrastava putraḥ patiḥ śubhe || 1-143-7||
MHB 1-143-8
वरेणापि तथानेन त्वया चापि यशस्विनि ।
तथा ब्रुवन्ती हि तदा प्रत्याख्याता क्रियां प्रति ॥ १-१४३-८॥
vareṇāpi tathānena tvayā cāpi yaśasvini |
tathā bruvantī hi tadā pratyākhyātā kriyāṃ prati || 1-143-8||
MHB 1-143-9
त्वं मां मूढेति वा मत्वा भक्ता वानुगतेति वा ।
भर्त्रानेन महाभागे संयोजय सुतेन ते ॥ १-१४३-९॥
tvaṃ māṃ mūḍheti vā matvā bhaktā vānugateti vā |
bhartrānena mahābhāge saṃyojaya sutena te || 1-143-9||
MHB 1-143-10
तमुपादाय गच्छेयं यथेष्टं देवरूपिणम् ।
पुनश्चैवागमिष्यामि विश्रम्भं कुरु मे शुभे ॥ १-१४३-१०॥
tamupādāya gaccheyaṃ yatheṣṭaṃ devarūpiṇam |
punaścaivāgamiṣyāmi viśrambhaṃ kuru me śubhe || 1-143-10||
MHB 1-143-11
अहं हि मनसा ध्याता सर्वान्नेष्यामि वः सदा ।
वृजिने तारयिष्यामि दुर्गेषु च नरर्षभान् ॥ १-१४३-११॥
ahaṃ hi manasā dhyātā sarvānneṣyāmi vaḥ sadā |
vṛjine tārayiṣyāmi durgeṣu ca nararṣabhān || 1-143-11||
MHB 1-143-12
पृष्ठेन वो वहिष्यामि शीघ्रां गतिमभीप्सतः ।
यूयं प्रसादं कुरुत भीमसेनो भजेत माम् ॥ १-१४३-१२॥
pṛṣṭhena vo vahiṣyāmi śīghrāṃ gatimabhīpsataḥ |
yūyaṃ prasādaṃ kuruta bhīmaseno bhajeta mām || 1-143-12||
MHB 1-143-13
आपदस्तरणे प्राणान्धारयेद्येन येन हि ।
सर्वमादृत्य कर्तव्यं तद्धर्ममनुवर्तता ॥ १-१४३-१३॥
āpadastaraṇe prāṇāndhārayedyena yena hi |
sarvamādṛtya kartavyaṃ taddharmamanuvartatā || 1-143-13||
MHB 1-143-14
आपत्सु यो धारयति धर्मं धर्मविदुत्तमः ।
व्यसनं ह्येव धर्मस्य धर्मिणामापदुच्यते ॥ १-१४३-१४॥
āpatsu yo dhārayati dharmaṃ dharmaviduttamaḥ |
vyasanaṃ hyeva dharmasya dharmiṇāmāpaducyate || 1-143-14||
MHB 1-143-15
पुण्यं प्राणान्धारयति पुण्यं प्राणदमुच्यते ।
येन येनाचरेद्धर्मं तस्मिन्गर्हा न विद्यते ॥ १-१४३-१५॥
puṇyaṃ prāṇāndhārayati puṇyaṃ prāṇadamucyate |
yena yenācareddharmaṃ tasmingarhā na vidyate || 1-143-15||
MHB 1-143-16
युधिष्ठिर उवाच ।
एवमेतद्यथात्थ त्वं हिडिम्बे नात्र संशयः ।
स्थातव्यं तु त्वया धर्मे यथा ब्रूयां सुमध्यमे ॥ १-१४३-१६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
evametadyathāttha tvaṃ hiḍimbe nātra saṃśayaḥ |
sthātavyaṃ tu tvayā dharme yathā brūyāṃ sumadhyame || 1-143-16||
MHB 1-143-17
स्नातं कृताह्निकं भद्रे कृतकौतुकमङ्गलम् ।
भीमसेनं भजेथास्त्वं प्रागस्तगमनाद्रवेः ॥ १-१४३-१७॥
snātaṃ kṛtāhnikaṃ bhadre kṛtakautukamaṅgalam |
bhīmasenaṃ bhajethāstvaṃ prāgastagamanādraveḥ || 1-143-17||
MHB 1-143-18
अहःसु विहरानेन यथाकामं मनोजवा ।
अयं त्वानयितव्यस्ते भीमसेनः सदा निशि ॥ १-१४३-१८॥
ahaḥsu viharānena yathākāmaṃ manojavā |
ayaṃ tvānayitavyaste bhīmasenaḥ sadā niśi || 1-143-18||
MHB 1-143-19
वैशंपायन उवाच ।
तथेति तत्प्रतिज्ञाय हिडिम्बा राक्षसी तदा ।
भीमसेनमुपादाय ऊर्ध्वमाचक्रमे ततः ॥ १-१४३-१९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tatheti tatpratijñāya hiḍimbā rākṣasī tadā |
bhīmasenamupādāya ūrdhvamācakrame tataḥ || 1-143-19||
MHB 1-143-20
शैलशृङ्गेषु रम्येषु देवतायतनेषु च ।
मृगपक्षिविघुष्टेषु रमणीयेषु सर्वदा ॥ १-१४३-२०॥
śailaśṛṅgeṣu ramyeṣu devatāyataneṣu ca |
mṛgapakṣivighuṣṭeṣu ramaṇīyeṣu sarvadā || 1-143-20||
MHB 1-143-21
कृत्वा च परमं रूपं सर्वाभरणभूषिता ।
संजल्पन्ती सुमधुरं रमयामास पाण्डवम् ॥ १-१४३-२१॥
kṛtvā ca paramaṃ rūpaṃ sarvābharaṇabhūṣitā |
saṃjalpantī sumadhuraṃ ramayāmāsa pāṇḍavam || 1-143-21||
MHB 1-143-22
तथैव वनदुर्गेषु पुष्पितद्रुमसानुषु ।
सरःसु रमणीयेषु पद्मोत्पलयुतेषु च ॥ १-१४३-२२॥
tathaiva vanadurgeṣu puṣpitadrumasānuṣu |
saraḥsu ramaṇīyeṣu padmotpalayuteṣu ca || 1-143-22||
MHB 1-143-23
नदीद्वीपप्रदेशेषु वैडूर्यसिकतासु च ।
सुतीर्थवनतोयासु तथा गिरिनदीषु च ॥ १-१४३-२३॥
nadīdvīpapradeśeṣu vaiḍūryasikatāsu ca |
sutīrthavanatoyāsu tathā girinadīṣu ca || 1-143-23||
MHB 1-143-24
सगरस्य प्रदेशेषु मणिहेमचितेषु च ।
पत्तनेषु च रम्येषु महाशालवनेषु च ॥ १-१४३-२४॥
sagarasya pradeśeṣu maṇihemaciteṣu ca |
pattaneṣu ca ramyeṣu mahāśālavaneṣu ca || 1-143-24||
MHB 1-143-25
देवारण्येषु पुण्येषु तथा पर्वतसानुषु ।
गुह्यकानां निवासेषु तापसायतनेषु च ॥ १-१४३-२५॥
devāraṇyeṣu puṇyeṣu tathā parvatasānuṣu |
guhyakānāṃ nivāseṣu tāpasāyataneṣu ca || 1-143-25||
MHB 1-143-26
सर्वर्तुफलपुष्पेषु मानसेषु सरःसु च ।
बिभ्रती परमं रूपं रमयामास पाण्डवम् ॥ १-१४३-२६॥
sarvartuphalapuṣpeṣu mānaseṣu saraḥsu ca |
bibhratī paramaṃ rūpaṃ ramayāmāsa pāṇḍavam || 1-143-26||
MHB 1-143-27
रमयन्ती तथा भीमं तत्र तत्र मनोजवा ।
प्रजज्ञे राक्षसी पुत्रं भीमसेनान्महाबलम् ॥ १-१४३-२७॥
ramayantī tathā bhīmaṃ tatra tatra manojavā |
prajajñe rākṣasī putraṃ bhīmasenānmahābalam || 1-143-27||
MHB 1-143-28
विरूपाक्षं महावक्त्रं शङ्कुकर्णं विभीषणम् ।
भीमरूपं सुताम्रोष्ठं तीक्ष्णदंष्ट्रं महाबलम् ॥ १-१४३-२८॥
virūpākṣaṃ mahāvaktraṃ śaṅkukarṇaṃ vibhīṣaṇam |
bhīmarūpaṃ sutāmroṣṭhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ mahābalam || 1-143-28||
MHB 1-143-29
महेष्वासं महावीर्यं महासत्त्वं महाभुजम् ।
महाजवं महाकायं महामायमरिंदमम् ॥ १-१४३-२९॥
maheṣvāsaṃ mahāvīryaṃ mahāsattvaṃ mahābhujam |
mahājavaṃ mahākāyaṃ mahāmāyamariṃdamam || 1-143-29||
MHB 1-143-30
अमानुषं मानुषजं भीमवेगं महाबलम् ।
यः पिशाचानतीवान्यान्बभूवाति स मानुषान् ॥ १-१४३-३०॥
amānuṣaṃ mānuṣajaṃ bhīmavegaṃ mahābalam |
yaḥ piśācānatīvānyānbabhūvāti sa mānuṣān || 1-143-30||
MHB 1-143-31
बालोऽपि यौवनं प्राप्तो मानुषेषु विशां पते ।
सर्वास्त्रेषु परं वीरः प्रकर्षमगमद्बली ॥ १-१४३-३१॥
bālo'pi yauvanaṃ prāpto mānuṣeṣu viśāṃ pate |
sarvāstreṣu paraṃ vīraḥ prakarṣamagamadbalī || 1-143-31||
MHB 1-143-32
सद्यो हि गर्भं राक्षस्यो लभन्ते प्रसवन्ति च ।
कामरूपधराश्चैव भवन्ति बहुरूपिणः ॥ १-१४३-३२॥
sadyo hi garbhaṃ rākṣasyo labhante prasavanti ca |
kāmarūpadharāścaiva bhavanti bahurūpiṇaḥ || 1-143-32||
MHB 1-143-33
प्रणम्य विकचः पादावगृह्णात्स पितुस्तदा ।
मातुश्च परमेष्वासस्तौ च नामास्य चक्रतुः ॥ १-१४३-३३॥
praṇamya vikacaḥ pādāvagṛhṇātsa pitustadā |
mātuśca parameṣvāsastau ca nāmāsya cakratuḥ || 1-143-33||
MHB 1-143-34
घटभासोत्कच इति मातरं सोऽभ्यभाषत ।
अभवत्तेन नामास्य घटोत्कच इति स्म ह ॥ १-१४३-३४॥
ghaṭabhāsotkaca iti mātaraṃ so'bhyabhāṣata |
abhavattena nāmāsya ghaṭotkaca iti sma ha || 1-143-34||
MHB 1-143-35
अनुरक्तश्च तानासीत्पाण्डवान्स घटोत्कचः ।
तेषां च दयितो नित्यमात्मभूतो बभूव सः ॥ १-१४३-३५॥
anuraktaśca tānāsītpāṇḍavānsa ghaṭotkacaḥ |
teṣāṃ ca dayito nityamātmabhūto babhūva saḥ || 1-143-35||
MHB 1-143-36
संवाससमयो जीर्ण इत्यभाषत तं ततः ।
हिडिम्बा समयं कृत्वा स्वां गतिं प्रत्यपद्यत ॥ १-१४३-३६॥
saṃvāsasamayo jīrṇa ityabhāṣata taṃ tataḥ |
hiḍimbā samayaṃ kṛtvā svāṃ gatiṃ pratyapadyata || 1-143-36||
MHB 1-143-37
कृत्यकाल उपस्थास्ये पितॄनिति घटोत्कचः ।
आमन्त्र्य राक्षसश्रेष्ठः प्रतस्थे चोत्तरां दिशम् ॥ १-१४३-३७॥
kṛtyakāla upasthāsye pitṝniti ghaṭotkacaḥ |
āmantrya rākṣasaśreṣṭhaḥ pratasthe cottarāṃ diśam || 1-143-37||
MHB 1-143-38
स हि सृष्टो मघवता शक्तिहेतोर्महात्मना ।
कर्णस्याप्रतिवीर्यस्य विनाशाय महात्मनः ॥ १-१४३-३८॥
sa hi sṛṣṭo maghavatā śaktihetormahātmanā |
karṇasyāprativīryasya vināśāya mahātmanaḥ || 1-143-38||
Adhyaya: 144/225 (20)
MHB 1-144-1
वैशंपायन उवाच ।
ते वनेन वनं वीरा घ्नन्तो मृगगणान्बहून् ।
अपक्रम्य ययू राजंस्त्वरमाणा महारथाः ॥ १-१४४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
te vanena vanaṃ vīrā ghnanto mṛgagaṇānbahūn |
apakramya yayū rājaṃstvaramāṇā mahārathāḥ || 1-144-1||
MHB 1-144-2
मत्स्यांस्त्रिगर्तान्पाञ्चालान्कीचकानन्तरेण च ।
रमणीयान्वनोद्देशान्प्रेक्षमाणाः सरांसि च ॥ १-१४४-२॥
matsyāṃstrigartānpāñcālānkīcakānantareṇa ca |
ramaṇīyānvanoddeśānprekṣamāṇāḥ sarāṃsi ca || 1-144-2||
MHB 1-144-3
जटाः कृत्वात्मनः सर्वे वल्कलाजिनवाससः ।
सह कुन्त्या महात्मानो बिभ्रतस्तापसं वपुः ॥ १-१४४-३॥
jaṭāḥ kṛtvātmanaḥ sarve valkalājinavāsasaḥ |
saha kuntyā mahātmāno bibhratastāpasaṃ vapuḥ || 1-144-3||
MHB 1-144-4
क्वचिद्वहन्तो जननीं त्वरमाणा महारथाः ।
क्वचिच्छन्देन गच्छन्तस्ते जग्मुः प्रसभं पुनः ॥ १-१४४-४॥
kvacidvahanto jananīṃ tvaramāṇā mahārathāḥ |
kvacicchandena gacchantaste jagmuḥ prasabhaṃ punaḥ || 1-144-4||
MHB 1-144-5
ब्राह्मं वेदमधीयाना वेदाङ्गानि च सर्वशः ।
नीतिशास्त्रं च धर्मज्ञा ददृशुस्ते पितामहम् ॥ १-१४४-५॥
brāhmaṃ vedamadhīyānā vedāṅgāni ca sarvaśaḥ |
nītiśāstraṃ ca dharmajñā dadṛśuste pitāmaham || 1-144-5||
MHB 1-144-6
तेऽभिवाद्य महात्मानं कृष्णद्वैपायनं तदा ।
तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे सह मात्रा परंतपाः ॥ १-१४४-६॥
te'bhivādya mahātmānaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ tadā |
tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve saha mātrā paraṃtapāḥ || 1-144-6||
MHB 1-144-7
व्यास उवाच ।
मयेदं मनसा पूर्वं विदितं भरतर्षभाः ।
यथा स्थितैरधर्मेण धार्तराष्ट्रैर्विवासिताः ॥ १-१४४-७॥
vyāsa uvāca |
mayedaṃ manasā pūrvaṃ viditaṃ bharatarṣabhāḥ |
yathā sthitairadharmeṇa dhārtarāṣṭrairvivāsitāḥ || 1-144-7||
MHB 1-144-8
तद्विदित्वास्मि संप्राप्तश्चिकीर्षुः परमं हितम् ।
न विषादोऽत्र कर्तव्यः सर्वमेतत्सुखाय वः ॥ १-१४४-८॥
tadviditvāsmi saṃprāptaścikīrṣuḥ paramaṃ hitam |
na viṣādo'tra kartavyaḥ sarvametatsukhāya vaḥ || 1-144-8||
MHB 1-144-9
समास्ते चैव मे सर्वे यूयं चैव न संशयः ।
दीनतो बालतश्चैव स्नेहं कुर्वन्ति बान्धवाः ॥ १-१४४-९॥
samāste caiva me sarve yūyaṃ caiva na saṃśayaḥ |
dīnato bālataścaiva snehaṃ kurvanti bāndhavāḥ || 1-144-9||
MHB 1-144-10
तस्मादभ्यधिकः स्नेहो युष्मासु मम सांप्रतम् ।
स्नेहपूर्वं चिकीर्षामि हितं वस्तन्निबोधत ॥ १-१४४-१०॥
tasmādabhyadhikaḥ sneho yuṣmāsu mama sāṃpratam |
snehapūrvaṃ cikīrṣāmi hitaṃ vastannibodhata || 1-144-10||
MHB 1-144-11
इदं नगरमभ्याशे रमणीयं निरामयम् ।
वसतेह प्रतिच्छन्ना ममागमनकाङ्क्षिणः ॥ १-१४४-११॥
idaṃ nagaramabhyāśe ramaṇīyaṃ nirāmayam |
vasateha praticchannā mamāgamanakāṅkṣiṇaḥ || 1-144-11||
MHB 1-144-12
वैशंपायन उवाच ।
एवं स तान्समाश्वास्य व्यासः पार्थानरिंदमान् ।
एकचक्रामभिगतः कुन्तीमाश्वासयत्प्रभुः ॥ १-१४४-१२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ sa tānsamāśvāsya vyāsaḥ pārthānariṃdamān |
ekacakrāmabhigataḥ kuntīmāśvāsayatprabhuḥ || 1-144-12||
MHB 1-144-13
जीवपुत्रि सुतस्तेऽयं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
पृथिव्यां पार्थिवान्सर्वान्प्रशासिष्यति धर्मराट् ॥ १-१४४-१३॥
jīvaputri sutaste'yaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
pṛthivyāṃ pārthivānsarvānpraśāsiṣyati dharmarāṭ || 1-144-13||
MHB 1-144-14
धर्मेण जित्वा पृथिवीमखिलां धर्मविद्वशी ।
भीमसेनार्जुनबलाद्भोक्ष्यत्ययमसंशयः ॥ १-१४४-१४॥
dharmeṇa jitvā pṛthivīmakhilāṃ dharmavidvaśī |
bhīmasenārjunabalādbhokṣyatyayamasaṃśayaḥ || 1-144-14||
MHB 1-144-15
पुत्रास्तव च माद्र्याश्च सर्व एव महारथाः ।
स्वराष्ट्रे विहरिष्यन्ति सुखं सुमनसस्तदा ॥ १-१४४-१५॥
putrāstava ca mādryāśca sarva eva mahārathāḥ |
svarāṣṭre vihariṣyanti sukhaṃ sumanasastadā || 1-144-15||
MHB 1-144-16
यक्ष्यन्ति च नरव्याघ्रा विजित्य पृथिवीमिमाम् ।
राजसूयाश्वमेधाद्यैः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ॥ १-१४४-१६॥
yakṣyanti ca naravyāghrā vijitya pṛthivīmimām |
rājasūyāśvamedhādyaiḥ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ || 1-144-16||
MHB 1-144-17
अनुगृह्य सुहृद्वर्गं धनेन च सुखेन च ।
पितृपैतामहं राज्यमिह भोक्ष्यन्ति ते सुताः ॥ १-१४४-१७॥
anugṛhya suhṛdvargaṃ dhanena ca sukhena ca |
pitṛpaitāmahaṃ rājyamiha bhokṣyanti te sutāḥ || 1-144-17||
MHB 1-144-18
एवमुक्त्वा निवेश्यैनान्ब्राह्मणस्य निवेशने ।
अब्रवीत्पार्थिवश्रेष्ठमृषिर्द्वैपायनस्तदा ॥ १-१४४-१८॥
evamuktvā niveśyainānbrāhmaṇasya niveśane |
abravītpārthivaśreṣṭhamṛṣirdvaipāyanastadā || 1-144-18||
MHB 1-144-19
इह मां संप्रतीक्षध्वमागमिष्याम्यहं पुनः ।
देशकालौ विदित्वैव वेत्स्यध्वं परमां मुदम् ॥ १-१४४-१९॥
iha māṃ saṃpratīkṣadhvamāgamiṣyāmyahaṃ punaḥ |
deśakālau viditvaiva vetsyadhvaṃ paramāṃ mudam || 1-144-19||
MHB 1-144-20
स तैः प्राञ्जलिभिः सर्वैस्तथेत्युक्तो नराधिप ।
जगाम भगवान्व्यासो यथाकाममृषिः प्रभुः ॥ १-१४४-२०॥
sa taiḥ prāñjalibhiḥ sarvaistathetyukto narādhipa |
jagāma bhagavānvyāso yathākāmamṛṣiḥ prabhuḥ || 1-144-20||
Adhyaya: 145/225 (40)
MHB 1-145-1
जनमेजय उवाच ।
एकचक्रां गतास्ते तु कुन्तीपुत्रा महारथाः ।
अतः परं द्विजश्रेष्ठ किमकुर्वत पाण्डवाः ॥ १-१४५-१॥
janamejaya uvāca |
ekacakrāṃ gatāste tu kuntīputrā mahārathāḥ |
ataḥ paraṃ dvijaśreṣṭha kimakurvata pāṇḍavāḥ || 1-145-1||
MHB 1-145-2
वैशंपायन उवाच ।
एकचक्रां गतास्ते तु कुन्तीपुत्रा महारथाः ।
ऊषुर्नातिचिरं कालं ब्राह्मणस्य निवेशने ॥ १-१४५-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ekacakrāṃ gatāste tu kuntīputrā mahārathāḥ |
ūṣurnāticiraṃ kālaṃ brāhmaṇasya niveśane || 1-145-2||
MHB 1-145-3
रमणीयानि पश्यन्तो वनानि विविधानि च ।
पार्थिवानपि चोद्देशान्सरितश्च सरांसि च ॥ १-१४५-३॥
ramaṇīyāni paśyanto vanāni vividhāni ca |
pārthivānapi coddeśānsaritaśca sarāṃsi ca || 1-145-3||
MHB 1-145-4
चेरुर्भैक्षं तदा ते तु सर्व एव विशां पते ।
बभूवुर्नागराणां च स्वैर्गुणैः प्रियदर्शनाः ॥ १-१४५-४॥
cerurbhaikṣaṃ tadā te tu sarva eva viśāṃ pate |
babhūvurnāgarāṇāṃ ca svairguṇaiḥ priyadarśanāḥ || 1-145-4||
MHB 1-145-5
निवेदयन्ति स्म च ते भैक्षं कुन्त्याः सदा निशि ।
तया विभक्तान्भागांस्ते भुञ्जते स्म पृथक्पृथक् ॥ १-१४५-५॥
nivedayanti sma ca te bhaikṣaṃ kuntyāḥ sadā niśi |
tayā vibhaktānbhāgāṃste bhuñjate sma pṛthakpṛthak || 1-145-5||
MHB 1-145-6
अर्धं ते भुञ्जते वीराः सह मात्रा परंतपाः ।
अर्धं भैक्षस्य सर्वस्य भीमो भुङ्क्ते महाबलः ॥ १-१४५-६॥
ardhaṃ te bhuñjate vīrāḥ saha mātrā paraṃtapāḥ |
ardhaṃ bhaikṣasya sarvasya bhīmo bhuṅkte mahābalaḥ || 1-145-6||
MHB 1-145-7
तथा तु तेषां वसतां तत्र राजन्महात्मनाम् ।
अतिचक्राम सुमहान्कालोऽथ भरतर्षभ ॥ १-१४५-७॥
tathā tu teṣāṃ vasatāṃ tatra rājanmahātmanām |
aticakrāma sumahānkālo'tha bharatarṣabha || 1-145-7||
MHB 1-145-8
ततः कदाचिद्भैक्षाय गतास्ते भरतर्षभाः ।
संगत्या भीमसेनस्तु तत्रास्ते पृथया सह ॥ १-१४५-८॥
tataḥ kadācidbhaikṣāya gatāste bharatarṣabhāḥ |
saṃgatyā bhīmasenastu tatrāste pṛthayā saha || 1-145-8||
MHB 1-145-9
अथार्तिजं महाशब्दं ब्राह्मणस्य निवेशने ।
भृशमुत्पतितं घोरं कुन्ती शुश्राव भारत ॥ १-१४५-९॥
athārtijaṃ mahāśabdaṃ brāhmaṇasya niveśane |
bhṛśamutpatitaṃ ghoraṃ kuntī śuśrāva bhārata || 1-145-9||
MHB 1-145-10
रोरूयमाणांस्तान्सर्वान्परिदेवयतश्च सा ।
कारुण्यात्साधुभावाच्च देवी राजन्न चक्षमे ॥ १-१४५-१०॥
rorūyamāṇāṃstānsarvānparidevayataśca sā |
kāruṇyātsādhubhāvācca devī rājanna cakṣame || 1-145-10||
MHB 1-145-11
मथ्यमानेव दुःखेन हृदयेन पृथा ततः ।
उवाच भीमं कल्याणी कृपान्वितमिदं वचः ॥ १-१४५-११॥
mathyamāneva duḥkhena hṛdayena pṛthā tataḥ |
uvāca bhīmaṃ kalyāṇī kṛpānvitamidaṃ vacaḥ || 1-145-11||
MHB 1-145-12
वसामः सुसुखं पुत्र ब्राह्मणस्य निवेशने ।
अज्ञाता धार्तराष्ट्राणां सत्कृता वीतमन्यवः ॥ १-१४५-१२॥
vasāmaḥ susukhaṃ putra brāhmaṇasya niveśane |
ajñātā dhārtarāṣṭrāṇāṃ satkṛtā vītamanyavaḥ || 1-145-12||
MHB 1-145-13
सा चिन्तये सदा पुत्र ब्राह्मणस्यास्य किं न्वहम् ।
प्रियं कुर्यामिति गृहे यत्कुर्युरुषिताः सुखम् ॥ १-१४५-१३॥
sā cintaye sadā putra brāhmaṇasyāsya kiṃ nvaham |
priyaṃ kuryāmiti gṛhe yatkuryuruṣitāḥ sukham || 1-145-13||
MHB 1-145-14
एतावान्पुरुषस्तात कृतं यस्मिन्न नश्यति ।
यावच्च कुर्यादन्योऽस्य कुर्यादभ्यधिकं ततः ॥ १-१४५-१४॥
etāvānpuruṣastāta kṛtaṃ yasminna naśyati |
yāvacca kuryādanyo'sya kuryādabhyadhikaṃ tataḥ || 1-145-14||
MHB 1-145-15
तदिदं ब्राह्मणस्यास्य दुःखमापतितं ध्रुवम् ।
तत्रास्य यदि साहाय्यं कुर्याम सुकृतं भवेत् ॥ १-१४५-१५॥
tadidaṃ brāhmaṇasyāsya duḥkhamāpatitaṃ dhruvam |
tatrāsya yadi sāhāyyaṃ kuryāma sukṛtaṃ bhavet || 1-145-15||
MHB 1-145-16
भीम उवाच ।
ज्ञायतामस्य यद्दुःखं यतश्चैव समुत्थितम् ।
विदिते व्यवसिष्यामि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम् ॥ १-१४५-१६॥
bhīma uvāca |
jñāyatāmasya yadduḥkhaṃ yataścaiva samutthitam |
vidite vyavasiṣyāmi yadyapi syātsuduṣkaram || 1-145-16||
MHB 1-145-17
वैशंपायन उवाच ।
तथा हि कथयन्तौ तौ भूयः शुश्रुवतुः स्वनम् ।
आर्तिजं तस्य विप्रस्य सभार्यस्य विशां पते ॥ १-१४५-१७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathā hi kathayantau tau bhūyaḥ śuśruvatuḥ svanam |
ārtijaṃ tasya viprasya sabhāryasya viśāṃ pate || 1-145-17||
MHB 1-145-18
अन्तःपुरं ततस्तस्य ब्राह्मणस्य महात्मनः ।
विवेश कुन्ती त्वरिता बद्धवत्सेव सौरभी ॥ १-१४५-१८॥
antaḥpuraṃ tatastasya brāhmaṇasya mahātmanaḥ |
viveśa kuntī tvaritā baddhavatseva saurabhī || 1-145-18||
MHB 1-145-19
ततस्तं ब्राह्मणं तत्र भार्यया च सुतेन च ।
दुहित्रा चैव सहितं ददर्श विकृताननम् ॥ १-१४५-१९॥
tatastaṃ brāhmaṇaṃ tatra bhāryayā ca sutena ca |
duhitrā caiva sahitaṃ dadarśa vikṛtānanam || 1-145-19||
MHB 1-145-20
ब्राह्मण उवाच ।
धिगिदं जीवितं लोकेऽनलसारमनर्थकम् ।
दुःखमूलं पराधीनं भृशमप्रियभागि च ॥ १-१४५-२०॥
brāhmaṇa uvāca |
dhigidaṃ jīvitaṃ loke'nalasāramanarthakam |
duḥkhamūlaṃ parādhīnaṃ bhṛśamapriyabhāgi ca || 1-145-20||
MHB 1-145-21
जीविते परमं दुःखं जीविते परमो ज्वरः ।
जीविते वर्तमानस्य द्वन्द्वानामागमो ध्रुवः ॥ १-१४५-२१॥
jīvite paramaṃ duḥkhaṃ jīvite paramo jvaraḥ |
jīvite vartamānasya dvandvānāmāgamo dhruvaḥ || 1-145-21||
MHB 1-145-22
एकात्मापि हि धर्मार्थौ कामं च न निषेवते ।
एतैश्च विप्रयोगोऽपि दुःखं परमकं मतम् ॥ १-१४५-२२॥
ekātmāpi hi dharmārthau kāmaṃ ca na niṣevate |
etaiśca viprayogo'pi duḥkhaṃ paramakaṃ matam || 1-145-22||
MHB 1-145-23
आहुः केचित्परं मोक्षं स च नास्ति कथंचन ।
अर्थप्राप्तौ च नरकः कृत्स्न एवोपपद्यते ॥ १-१४५-२३॥
āhuḥ kecitparaṃ mokṣaṃ sa ca nāsti kathaṃcana |
arthaprāptau ca narakaḥ kṛtsna evopapadyate || 1-145-23||
MHB 1-145-24
अर्थेप्सुता परं दुःखमर्थप्राप्तौ ततोऽधिकम् ।
जातस्नेहस्य चार्थेषु विप्रयोगे महत्तरम् ॥ १-१४५-२४॥
arthepsutā paraṃ duḥkhamarthaprāptau tato'dhikam |
jātasnehasya cārtheṣu viprayoge mahattaram || 1-145-24||
MHB 1-145-25
न हि योगं प्रपश्यामि येन मुच्येयमापदः ।
पुत्रदारेण वा सार्धं प्राद्रवेयामनामयम् ॥ १-१४५-२५॥
na hi yogaṃ prapaśyāmi yena mucyeyamāpadaḥ |
putradāreṇa vā sārdhaṃ prādraveyāmanāmayam || 1-145-25||
MHB 1-145-26
यतितं वै मया पूर्वं यथा त्वं वेत्थ ब्राह्मणि ।
यतः क्षेमं ततो गन्तुं त्वया तु मम न श्रुतम् ॥ १-१४५-२६॥
yatitaṃ vai mayā pūrvaṃ yathā tvaṃ vettha brāhmaṇi |
yataḥ kṣemaṃ tato gantuṃ tvayā tu mama na śrutam || 1-145-26||
MHB 1-145-27
इह जाता विवृद्धास्मि पिता चेह ममेति च ।
उक्तवत्यसि दुर्मेधे याच्यमाना मयासकृत् ॥ १-१४५-२७॥
iha jātā vivṛddhāsmi pitā ceha mameti ca |
uktavatyasi durmedhe yācyamānā mayāsakṛt || 1-145-27||
MHB 1-145-28
स्वर्गतो हि पिता वृद्धस्तथा माता चिरं तव ।
बान्धवा भूतपूर्वाश्च तत्र वासे तु का रतिः ॥ १-१४५-२८॥
svargato hi pitā vṛddhastathā mātā ciraṃ tava |
bāndhavā bhūtapūrvāśca tatra vāse tu kā ratiḥ || 1-145-28||
MHB 1-145-29
सोऽयं ते बन्धुकामाया अशृण्वन्त्या वचो मम ।
बन्धुप्रणाशः संप्राप्तो भृशं दुःखकरो मम ॥ १-१४५-२९॥
so'yaṃ te bandhukāmāyā aśṛṇvantyā vaco mama |
bandhupraṇāśaḥ saṃprāpto bhṛśaṃ duḥkhakaro mama || 1-145-29||
MHB 1-145-30
अथ वा मद्विनाशोऽयं न हि शक्ष्यामि कंचन ।
परित्यक्तुमहं बन्धुं स्वयं जीवन्नृशंसवत् ॥ १-१४५-३०॥
atha vā madvināśo'yaṃ na hi śakṣyāmi kaṃcana |
parityaktumahaṃ bandhuṃ svayaṃ jīvannṛśaṃsavat || 1-145-30||
MHB 1-145-31
सहधर्मचरीं दान्तां नित्यं मातृसमां मम ।
सखायं विहितां देवैर्नित्यं परमिकां गतिम् ॥ १-१४५-३१॥
sahadharmacarīṃ dāntāṃ nityaṃ mātṛsamāṃ mama |
sakhāyaṃ vihitāṃ devairnityaṃ paramikāṃ gatim || 1-145-31||
MHB 1-145-32
मात्रा पित्रा च विहितां सदा गार्हस्थ्यभागिनीम् ।
वरयित्वा यथान्यायं मन्त्रवत्परिणीय च ॥ १-१४५-३२॥
mātrā pitrā ca vihitāṃ sadā gārhasthyabhāginīm |
varayitvā yathānyāyaṃ mantravatpariṇīya ca || 1-145-32||
MHB 1-145-33
कुलीनां शीलसंपन्नामपत्यजननीं मम ।
त्वामहं जीवितस्यार्थे साध्वीमनपकारिणीम् ।
परित्यक्तुं न शक्ष्यामि भार्यां नित्यमनुव्रताम् ॥ १-१४५-३३॥
kulīnāṃ śīlasaṃpannāmapatyajananīṃ mama |
tvāmahaṃ jīvitasyārthe sādhvīmanapakāriṇīm |
parityaktuṃ na śakṣyāmi bhāryāṃ nityamanuvratām || 1-145-33||
MHB 1-145-34
कुत एव परित्यक्तुं सुतां शक्ष्याम्यहं स्वयम् ।
बालामप्राप्तवयसमजातव्यञ्जनाकृतिम् ॥ १-१४५-३४॥
kuta eva parityaktuṃ sutāṃ śakṣyāmyahaṃ svayam |
bālāmaprāptavayasamajātavyañjanākṛtim || 1-145-34||
MHB 1-145-35
भर्तुरर्थाय निक्षिप्तां न्यासं धात्रा महात्मना ।
यस्यां दौहित्रजाँल्लोकानाशंसे पितृभिः सह ।
स्वयमुत्पाद्य तां बालां कथमुत्स्रष्टुमुत्सहे ॥ १-१४५-३५॥
bharturarthāya nikṣiptāṃ nyāsaṃ dhātrā mahātmanā |
yasyāṃ dauhitrajā~llokānāśaṃse pitṛbhiḥ saha |
svayamutpādya tāṃ bālāṃ kathamutsraṣṭumutsahe || 1-145-35||
MHB 1-145-36
मन्यन्ते केचिदधिकं स्नेहं पुत्रे पितुर्नराः ।
कन्यायां नैव तु पुनर्मम तुल्यावुभौ मतौ ॥ १-१४५-३६॥
manyante kecidadhikaṃ snehaṃ putre piturnarāḥ |
kanyāyāṃ naiva tu punarmama tulyāvubhau matau || 1-145-36||
MHB 1-145-37
यस्मिँल्लोकाः प्रसूतिश्च स्थिता नित्यमथो सुखम् ।
अपापां तामहं बालां कथमुत्स्रष्टुमुत्सहे ॥ १-१४५-३७॥
yasmi~llokāḥ prasūtiśca sthitā nityamatho sukham |
apāpāṃ tāmahaṃ bālāṃ kathamutsraṣṭumutsahe || 1-145-37||
MHB 1-145-38
आत्मानमपि चोत्सृज्य तप्स्ये प्रेतवशं गतः ।
त्यक्ता ह्येते मया व्यक्तं नेह शक्ष्यन्ति जीवितुम् ॥ १-१४५-३८॥
ātmānamapi cotsṛjya tapsye pretavaśaṃ gataḥ |
tyaktā hyete mayā vyaktaṃ neha śakṣyanti jīvitum || 1-145-38||
MHB 1-145-39
एषां चान्यतमत्यागो नृशंसो गर्हितो बुधैः ।
आत्मत्यागे कृते चेमे मरिष्यन्ति मया विना ॥ १-१४५-३९॥
eṣāṃ cānyatamatyāgo nṛśaṃso garhito budhaiḥ |
ātmatyāge kṛte ceme mariṣyanti mayā vinā || 1-145-39||
MHB 1-145-40
स कृच्छ्रामहमापन्नो न शक्तस्तर्तुमापदम् ।
अहो धिक्कां गतिं त्वद्य गमिष्यामि सबान्धवः ।
सर्वैः सह मृतं श्रेयो न तु मे जीवितं क्षमम् ॥ १-१४५-४०॥
sa kṛcchrāmahamāpanno na śaktastartumāpadam |
aho dhikkāṃ gatiṃ tvadya gamiṣyāmi sabāndhavaḥ |
sarvaiḥ saha mṛtaṃ śreyo na tu me jīvitaṃ kṣamam || 1-145-40||
Adhyaya: 146/225 (36)
MHB 1-146-1
ब्राह्मण्युवाच ।
न संतापस्त्वया कार्यः प्राकृतेनेव कर्हिचित् ।
न हि संतापकालोऽयं वैद्यस्य तव विद्यते ॥ १-१४६-१॥
brāhmaṇyuvāca |
na saṃtāpastvayā kāryaḥ prākṛteneva karhicit |
na hi saṃtāpakālo'yaṃ vaidyasya tava vidyate || 1-146-1||
MHB 1-146-2
अवश्यं निधनं सर्वैर्गन्तव्यमिह मानवैः ।
अवश्यभाविन्यर्थे वै संतापो नेह विद्यते ॥ १-१४६-२॥
avaśyaṃ nidhanaṃ sarvairgantavyamiha mānavaiḥ |
avaśyabhāvinyarthe vai saṃtāpo neha vidyate || 1-146-2||
MHB 1-146-3
भार्या पुत्रोऽथ दुहिता सर्वमात्मार्थमिष्यते ।
व्यथां जहि सुबुद्ध्या त्वं स्वयं यास्यामि तत्र वै ॥ १-१४६-३॥
bhāryā putro'tha duhitā sarvamātmārthamiṣyate |
vyathāṃ jahi subuddhyā tvaṃ svayaṃ yāsyāmi tatra vai || 1-146-3||
MHB 1-146-4
एतद्धि परमं नार्याः कार्यं लोके सनातनम् ।
प्राणानपि परित्यज्य यद्भर्तृहितमाचरेत् ॥ १-१४६-४॥
etaddhi paramaṃ nāryāḥ kāryaṃ loke sanātanam |
prāṇānapi parityajya yadbhartṛhitamācaret || 1-146-4||
MHB 1-146-5
तच्च तत्र कृतं कर्म तवापीह सुखावहम् ।
भवत्यमुत्र चाक्षय्यं लोकेऽस्मिंश्च यशस्करम् ॥ १-१४६-५॥
tacca tatra kṛtaṃ karma tavāpīha sukhāvaham |
bhavatyamutra cākṣayyaṃ loke'smiṃśca yaśaskaram || 1-146-5||
MHB 1-146-6
एष चैव गुरुर्धर्मो यं प्रवक्षाम्यहं तव ।
अर्थश्च तव धर्मश्च भूयानत्र प्रदृश्यते ॥ १-१४६-६॥
eṣa caiva gururdharmo yaṃ pravakṣāmyahaṃ tava |
arthaśca tava dharmaśca bhūyānatra pradṛśyate || 1-146-6||
MHB 1-146-7
यदर्थमिष्यते भार्या प्राप्तः सोऽर्थस्त्वया मयि ।
कन्या चैव कुमारश्च कृताहमनृणा त्वया ॥ १-१४६-७॥
yadarthamiṣyate bhāryā prāptaḥ so'rthastvayā mayi |
kanyā caiva kumāraśca kṛtāhamanṛṇā tvayā || 1-146-7||
MHB 1-146-8
समर्थः पोषणे चासि सुतयो रक्षणे तथा ।
न त्वहं सुतयोः शक्ता तथा रक्षणपोषणे ॥ १-१४६-८॥
samarthaḥ poṣaṇe cāsi sutayo rakṣaṇe tathā |
na tvahaṃ sutayoḥ śaktā tathā rakṣaṇapoṣaṇe || 1-146-8||
MHB 1-146-9
मम हि त्वद्विहीनायाः सर्वकामा न आपदः ।
कथं स्यातां सुतौ बालौ भवेयं च कथं त्वहम् ॥ १-१४६-९॥
mama hi tvadvihīnāyāḥ sarvakāmā na āpadaḥ |
kathaṃ syātāṃ sutau bālau bhaveyaṃ ca kathaṃ tvaham || 1-146-9||
MHB 1-146-10
कथं हि विधवानाथा बालपुत्रा विना त्वया ।
मिथुनं जीवयिष्यामि स्थिता साधुगते पथि ॥ १-१४६-१०॥
kathaṃ hi vidhavānāthā bālaputrā vinā tvayā |
mithunaṃ jīvayiṣyāmi sthitā sādhugate pathi || 1-146-10||
MHB 1-146-11
अहंकृतावलिप्तैश्च प्रार्थ्यमानामिमां सुताम् ।
अयुक्तैस्तव संबन्धे कथं शक्ष्यामि रक्षितुम् ॥ १-१४६-११॥
ahaṃkṛtāvaliptaiśca prārthyamānāmimāṃ sutām |
ayuktaistava saṃbandhe kathaṃ śakṣyāmi rakṣitum || 1-146-11||
MHB 1-146-12
उत्सृष्टमामिषं भूमौ प्रार्थयन्ति यथा खगाः ।
प्रार्थयन्ति जनाः सर्वे वीरहीनां तथा स्त्रियम् ॥ १-१४६-१२॥
utsṛṣṭamāmiṣaṃ bhūmau prārthayanti yathā khagāḥ |
prārthayanti janāḥ sarve vīrahīnāṃ tathā striyam || 1-146-12||
MHB 1-146-13
साहं विचाल्यमाना वै प्रार्थ्यमाना दुरात्मभिः ।
स्थातुं पथि न शक्ष्यामि सज्जनेष्टे द्विजोत्तम ॥ १-१४६-१३॥
sāhaṃ vicālyamānā vai prārthyamānā durātmabhiḥ |
sthātuṃ pathi na śakṣyāmi sajjaneṣṭe dvijottama || 1-146-13||
MHB 1-146-14
कथं तव कुलस्यैकामिमां बालामसंस्कृताम् ।
पितृपैतामहे मार्गे नियोक्तुमहमुत्सहे ॥ १-१४६-१४॥
kathaṃ tava kulasyaikāmimāṃ bālāmasaṃskṛtām |
pitṛpaitāmahe mārge niyoktumahamutsahe || 1-146-14||
MHB 1-146-15
कथं शक्ष्यामि बालेऽस्मिन्गुणानाधातुमीप्षितान् ।
अनाथे सर्वतो लुप्ते यथा त्वं धर्मदर्शिवान् ॥ १-१४६-१५॥
kathaṃ śakṣyāmi bāle'sminguṇānādhātumīpṣitān |
anāthe sarvato lupte yathā tvaṃ dharmadarśivān || 1-146-15||
MHB 1-146-16
इमामपि च ते बालामनाथां परिभूय माम् ।
अनर्हाः प्रार्थयिष्यन्ति शूद्रा वेदश्रुतिं यथा ॥ १-१४६-१६॥
imāmapi ca te bālāmanāthāṃ paribhūya mām |
anarhāḥ prārthayiṣyanti śūdrā vedaśrutiṃ yathā || 1-146-16||
MHB 1-146-17
तां चेदहं न दित्सेयं त्वद्गुणैरुपबृंहिताम् ।
प्रमथ्यैनां हरेयुस्ते हविर्ध्वाङ्क्षा इवाध्वरात् ॥ १-१४६-१७॥
tāṃ cedahaṃ na ditseyaṃ tvadguṇairupabṛṃhitām |
pramathyaināṃ hareyuste havirdhvāṅkṣā ivādhvarāt || 1-146-17||
MHB 1-146-18
संप्रेक्षमाणा पुत्रं ते नानुरूपमिवात्मनः ।
अनर्हवशमापन्नामिमां चापि सुतां तव ॥ १-१४६-१८॥
saṃprekṣamāṇā putraṃ te nānurūpamivātmanaḥ |
anarhavaśamāpannāmimāṃ cāpi sutāṃ tava || 1-146-18||
MHB 1-146-19
अवज्ञाता च लोकस्य तथात्मानमजानती ।
अवलिप्तैर्नरैर्ब्रह्मन्मरिष्यामि न संशयः ॥ १-१४६-१९॥
avajñātā ca lokasya tathātmānamajānatī |
avaliptairnarairbrahmanmariṣyāmi na saṃśayaḥ || 1-146-19||
MHB 1-146-20
तौ विहीनौ मया बालौ त्वया चैव ममात्मजौ ।
विनश्येतां न संदेहो मत्स्याविव जलक्षये ॥ १-१४६-२०॥
tau vihīnau mayā bālau tvayā caiva mamātmajau |
vinaśyetāṃ na saṃdeho matsyāviva jalakṣaye || 1-146-20||
MHB 1-146-21
त्रितयं सर्वथाप्येवं विनशिष्यत्यसंशयम् ।
त्वया विहीनं तस्मात्त्वं मां परित्यक्तुमर्हसि ॥ १-१४६-२१॥
tritayaṃ sarvathāpyevaṃ vinaśiṣyatyasaṃśayam |
tvayā vihīnaṃ tasmāttvaṃ māṃ parityaktumarhasi || 1-146-21||
MHB 1-146-22
व्युष्टिरेषा परा स्त्रीणां पूर्वं भर्तुः परा गतिः ।
न तु ब्राह्मण पुत्राणां विषये परिवर्तितुम् ॥ १-१४६-२२॥
vyuṣṭireṣā parā strīṇāṃ pūrvaṃ bhartuḥ parā gatiḥ |
na tu brāhmaṇa putrāṇāṃ viṣaye parivartitum || 1-146-22||
MHB 1-146-23
परित्यक्तः सुतश्चायं दुहितेयं तथा मया ।
बान्धवाश्च परित्यक्तास्त्वदर्थं जीवितं च मे ॥ १-१४६-२३॥
parityaktaḥ sutaścāyaṃ duhiteyaṃ tathā mayā |
bāndhavāśca parityaktāstvadarthaṃ jīvitaṃ ca me || 1-146-23||
MHB 1-146-24
यज्ञैस्तपोभिर्नियमैर्दानैश्च विविधैस्तथा ।
विशिष्यते स्त्रिया भर्तुर्नित्यं प्रियहिते स्थितिः ॥ १-१४६-२४॥
yajñaistapobhirniyamairdānaiśca vividhaistathā |
viśiṣyate striyā bharturnityaṃ priyahite sthitiḥ || 1-146-24||
MHB 1-146-25
तदिदं यच्चिकीर्षामि धर्म्यं परमसंमतम् ।
इष्टं चैव हितं चैव तव चैव कुलस्य च ॥ १-१४६-२५॥
tadidaṃ yaccikīrṣāmi dharmyaṃ paramasaṃmatam |
iṣṭaṃ caiva hitaṃ caiva tava caiva kulasya ca || 1-146-25||
MHB 1-146-26
इष्टानि चाप्यपत्यानि द्रव्याणि सुहृदः प्रियाः ।
आपद्धर्मविमोक्षाय भार्या चापि सतां मतम् ॥ १-१४६-२६॥
iṣṭāni cāpyapatyāni dravyāṇi suhṛdaḥ priyāḥ |
āpaddharmavimokṣāya bhāryā cāpi satāṃ matam || 1-146-26||
MHB 1-146-27
एकतो वा कुलं कृत्स्नमात्मा वा कुलवर्धन ।
न समं सर्वमेवेति बुधानामेष निश्चयः ॥ १-१४६-२७॥
ekato vā kulaṃ kṛtsnamātmā vā kulavardhana |
na samaṃ sarvameveti budhānāmeṣa niścayaḥ || 1-146-27||
MHB 1-146-28
स कुरुष्व मया कार्यं तारयात्मानमात्मना ।
अनुजानीहि मामार्य सुतौ मे परिरक्ष च ॥ १-१४६-२८॥
sa kuruṣva mayā kāryaṃ tārayātmānamātmanā |
anujānīhi māmārya sutau me parirakṣa ca || 1-146-28||
MHB 1-146-29
अवध्याः स्त्रिय इत्याहुर्धर्मज्ञा धर्मनिश्चये ।
धर्मज्ञान्राक्षसानाहुर्न हन्यात्स च मामपि ॥ १-१४६-२९॥
avadhyāḥ striya ityāhurdharmajñā dharmaniścaye |
dharmajñānrākṣasānāhurna hanyātsa ca māmapi || 1-146-29||
MHB 1-146-30
निःसंशयो वधः पुंसां स्त्रीणां संशयितो वधः ।
अतो मामेव धर्मज्ञ प्रस्थापयितुमर्हसि ॥ १-१४६-३०॥
niḥsaṃśayo vadhaḥ puṃsāṃ strīṇāṃ saṃśayito vadhaḥ |
ato māmeva dharmajña prasthāpayitumarhasi || 1-146-30||
MHB 1-146-31
भुक्तं प्रियाण्यवाप्तानि धर्मश्च चरितो मया ।
त्वत्प्रसूतिः प्रिया प्राप्ता न मां तप्स्यत्यजीवितम् ॥ १-१४६-३१॥
bhuktaṃ priyāṇyavāptāni dharmaśca carito mayā |
tvatprasūtiḥ priyā prāptā na māṃ tapsyatyajīvitam || 1-146-31||
MHB 1-146-32
जातपुत्रा च वृद्धा च प्रियकामा च ते सदा ।
समीक्ष्यैतदहं सर्वं व्यवसायं करोम्यतः ॥ १-१४६-३२॥
jātaputrā ca vṛddhā ca priyakāmā ca te sadā |
samīkṣyaitadahaṃ sarvaṃ vyavasāyaṃ karomyataḥ || 1-146-32||
MHB 1-146-33
उत्सृज्यापि च मामार्य वेत्स्यस्यन्यामपि स्त्रियम् ।
ततः प्रतिष्ठितो धर्मो भविष्यति पुनस्तव ॥ १-१४६-३३॥
utsṛjyāpi ca māmārya vetsyasyanyāmapi striyam |
tataḥ pratiṣṭhito dharmo bhaviṣyati punastava || 1-146-33||
MHB 1-146-34
न चाप्यधर्मः कल्याण बहुपत्नीकता नृणाम् ।
स्त्रीणामधर्मः सुमहान्भर्तुः पूर्वस्य लङ्घने ॥ १-१४६-३४॥
na cāpyadharmaḥ kalyāṇa bahupatnīkatā nṛṇām |
strīṇāmadharmaḥ sumahānbhartuḥ pūrvasya laṅghane || 1-146-34||
MHB 1-146-35
एतत्सर्वं समीक्ष्य त्वमात्मत्यागं च गर्हितम् ।
आत्मानं तारय मया कुलं चेमौ च दारकौ ॥ १-१४६-३५॥
etatsarvaṃ samīkṣya tvamātmatyāgaṃ ca garhitam |
ātmānaṃ tāraya mayā kulaṃ cemau ca dārakau || 1-146-35||
MHB 1-146-36
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तस्तया भर्ता तां समालिङ्ग्य भारत ।
मुमोच बाष्पं शनकैः सभार्यो भृशदुःखितः ॥ १-१४६-३६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktastayā bhartā tāṃ samāliṅgya bhārata |
mumoca bāṣpaṃ śanakaiḥ sabhāryo bhṛśaduḥkhitaḥ || 1-146-36||
Adhyaya: 147/225 (24)
MHB 1-147-1
वैशंपायन उवाच ।
तयोर्दुःखितयोर्वाक्यमतिमात्रं निशम्य तत् ।
भृशं दुःखपरीताङ्गी कन्या तावभ्यभाषत ॥ १-१४७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tayorduḥkhitayorvākyamatimātraṃ niśamya tat |
bhṛśaṃ duḥkhaparītāṅgī kanyā tāvabhyabhāṣata || 1-147-1||
MHB 1-147-2
किमिदं भृशदुःखार्तौ रोरवीथो अनाथवत् ।
ममापि श्रूयतां किंचिच्छ्रुत्वा च क्रियतां क्षमम् ॥ १-१४७-२॥
kimidaṃ bhṛśaduḥkhārtau roravītho anāthavat |
mamāpi śrūyatāṃ kiṃcicchrutvā ca kriyatāṃ kṣamam || 1-147-2||
MHB 1-147-3
धर्मतोऽहं परित्याज्या युवयोर्नात्र संशयः ।
त्यक्तव्यां मां परित्यज्य त्रातं सर्वं मयैकया ॥ १-१४७-३॥
dharmato'haṃ parityājyā yuvayornātra saṃśayaḥ |
tyaktavyāṃ māṃ parityajya trātaṃ sarvaṃ mayaikayā || 1-147-3||
MHB 1-147-4
इत्यर्थमिष्यतेऽपत्यं तारयिष्यति मामिति ।
तस्मिन्नुपस्थिते काले तरतं प्लववन्मया ॥ १-१४७-४॥
ityarthamiṣyate'patyaṃ tārayiṣyati māmiti |
tasminnupasthite kāle tarataṃ plavavanmayā || 1-147-4||
MHB 1-147-5
इह वा तारयेद्दुर्गादुत वा प्रेत्य तारयेत् ।
सर्वथा तारयेत्पुत्रः पुत्र इत्युच्यते बुधैः ॥ १-१४७-५॥
iha vā tārayeddurgāduta vā pretya tārayet |
sarvathā tārayetputraḥ putra ityucyate budhaiḥ || 1-147-5||
MHB 1-147-6
आकाङ्क्षन्ते च दौहित्रानपि नित्यं पितामहाः ।
तान्स्वयं वै परित्रास्ये रक्षन्ती जीवितं पितुः ॥ १-१४७-६॥
ākāṅkṣante ca dauhitrānapi nityaṃ pitāmahāḥ |
tānsvayaṃ vai paritrāsye rakṣantī jīvitaṃ pituḥ || 1-147-6||
MHB 1-147-7
भ्राता च मम बालोऽयं गते लोकममुं त्वयि ।
अचिरेणैव कालेन विनश्येत न संशयः ॥ १-१४७-७॥
bhrātā ca mama bālo'yaṃ gate lokamamuṃ tvayi |
acireṇaiva kālena vinaśyeta na saṃśayaḥ || 1-147-7||
MHB 1-147-8
तातेऽपि हि गते स्वर्गं विनष्टे च ममानुजे ।
पिण्डः पितॄणां व्युच्छिद्येत्तत्तेषामप्रियं भवेत् ॥ १-१४७-८॥
tāte'pi hi gate svargaṃ vinaṣṭe ca mamānuje |
piṇḍaḥ pitṝṇāṃ vyucchidyettatteṣāmapriyaṃ bhavet || 1-147-8||
MHB 1-147-9
पित्रा त्यक्ता तथा मात्रा भ्रात्रा चाहमसंशयम् ।
दुःखाद्दुःखतरं प्राप्य म्रियेयमतथोचिता ॥ १-१४७-९॥
pitrā tyaktā tathā mātrā bhrātrā cāhamasaṃśayam |
duḥkhādduḥkhataraṃ prāpya mriyeyamatathocitā || 1-147-9||
MHB 1-147-10
त्वयि त्वरोगे निर्मुक्ते माता भ्राता च मे शिशुः ।
संतानश्चैव पिण्डश्च प्रतिष्ठास्यत्यसंशयम् ॥ १-१४७-१०॥
tvayi tvaroge nirmukte mātā bhrātā ca me śiśuḥ |
saṃtānaścaiva piṇḍaśca pratiṣṭhāsyatyasaṃśayam || 1-147-10||
MHB 1-147-11
आत्मा पुत्रः सखा भार्या कृच्छ्रं तु दुहिता किल ।
स कृच्छ्रान्मोचयात्मानं मां च धर्मेण योजय ॥ १-१४७-११॥
ātmā putraḥ sakhā bhāryā kṛcchraṃ tu duhitā kila |
sa kṛcchrānmocayātmānaṃ māṃ ca dharmeṇa yojaya || 1-147-11||
MHB 1-147-12
अनाथा कृपणा बाला यत्रक्वचनगामिनी ।
भविष्यामि त्वया तात विहीना कृपणा बत ॥ १-१४७-१२॥
anāthā kṛpaṇā bālā yatrakvacanagāminī |
bhaviṣyāmi tvayā tāta vihīnā kṛpaṇā bata || 1-147-12||
MHB 1-147-13
अथ वाहं करिष्यामि कुलस्यास्य विमोक्षणम् ।
फलसंस्था भविष्यामि कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ १-१४७-१३॥
atha vāhaṃ kariṣyāmi kulasyāsya vimokṣaṇam |
phalasaṃsthā bhaviṣyāmi kṛtvā karma suduṣkaram || 1-147-13||
MHB 1-147-14
अथ वा यास्यसे तत्र त्यक्त्वा मां द्विजसत्तम ।
पीडिताहं भविष्यामि तदवेक्षस्व मामपि ॥ १-१४७-१४॥
atha vā yāsyase tatra tyaktvā māṃ dvijasattama |
pīḍitāhaṃ bhaviṣyāmi tadavekṣasva māmapi || 1-147-14||
MHB 1-147-15
तदस्मदर्थं धर्मार्थं प्रसवार्थं च सत्तम ।
आत्मानं परिरक्षस्व त्यक्तव्यां मां च संत्यज ॥ १-१४७-१५॥
tadasmadarthaṃ dharmārthaṃ prasavārthaṃ ca sattama |
ātmānaṃ parirakṣasva tyaktavyāṃ māṃ ca saṃtyaja || 1-147-15||
MHB 1-147-16
अवश्यकरणीयेऽर्थे मा त्वां कालोऽत्यगादयम् ।
त्वया दत्तेन तोयेन भविष्यति हितं च मे ॥ १-१४७-१६॥
avaśyakaraṇīye'rthe mā tvāṃ kālo'tyagādayam |
tvayā dattena toyena bhaviṣyati hitaṃ ca me || 1-147-16||
MHB 1-147-17
किं न्वतः परमं दुःखं यद्वयं स्वर्गते त्वयि ।
याचमानाः परादन्नं परिधावेमहि श्ववत् ॥ १-१४७-१७॥
kiṃ nvataḥ paramaṃ duḥkhaṃ yadvayaṃ svargate tvayi |
yācamānāḥ parādannaṃ paridhāvemahi śvavat || 1-147-17||
MHB 1-147-18
त्वयि त्वरोगे निर्मुक्ते क्लेशादस्मात्सबान्धवे ।
अमृते वसती लोके भविष्यामि सुखान्विता ॥ १-१४७-१८॥
tvayi tvaroge nirmukte kleśādasmātsabāndhave |
amṛte vasatī loke bhaviṣyāmi sukhānvitā || 1-147-18||
MHB 1-147-19
एवं बहुविधं तस्या निशम्य परिदेवितम् ।
पिता माता च सा चैव कन्या प्ररुरुदुस्त्रयः ॥ १-१४७-१९॥
evaṃ bahuvidhaṃ tasyā niśamya paridevitam |
pitā mātā ca sā caiva kanyā prarurudustrayaḥ || 1-147-19||
MHB 1-147-20
ततः प्ररुदितान्सर्वान्निशम्याथ सुतस्तयोः ।
उत्फुल्लनयनो बालः कलमव्यक्तमब्रवीत् ॥ १-१४७-२०॥
tataḥ praruditānsarvānniśamyātha sutastayoḥ |
utphullanayano bālaḥ kalamavyaktamabravīt || 1-147-20||
MHB 1-147-21
मा रोदीस्तात मा मातर्मा स्वसस्त्वमिति ब्रुवन् ।
प्रहसन्निव सर्वांस्तानेकैकं सोऽपसर्पति ॥ १-१४७-२१॥
mā rodīstāta mā mātarmā svasastvamiti bruvan |
prahasanniva sarvāṃstānekaikaṃ so'pasarpati || 1-147-21||
MHB 1-147-22
ततः स तृणमादाय प्रहृष्टः पुनरब्रवीत् ।
अनेन तं हनिष्यामि राक्षसं पुरुषादकम् ॥ १-१४७-२२॥
tataḥ sa tṛṇamādāya prahṛṣṭaḥ punarabravīt |
anena taṃ haniṣyāmi rākṣasaṃ puruṣādakam || 1-147-22||
MHB 1-147-23
तथापि तेषां दुःखेन परीतानां निशम्य तत् ।
बालस्य वाक्यमव्यक्तं हर्षः समभवन्महान् ॥ १-१४७-२३॥
tathāpi teṣāṃ duḥkhena parītānāṃ niśamya tat |
bālasya vākyamavyaktaṃ harṣaḥ samabhavanmahān || 1-147-23||
MHB 1-147-24
अयं काल इति ज्ञात्वा कुन्ती समुपसृत्य तान् ।
गतासूनमृतेनेव जीवयन्तीदमब्रवीत् ॥ १-१४७-२४॥
ayaṃ kāla iti jñātvā kuntī samupasṛtya tān |
gatāsūnamṛteneva jīvayantīdamabravīt || 1-147-24||
Adhyaya: 148/225 (16)
MHB 1-148-1
कुन्त्युवाच ।
कुतोमूलमिदं दुःखं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः ।
विदित्वा अपकर्षेयं शक्यं चेदपकर्षितुम् ॥ १-१४८-१॥
kuntyuvāca |
kutomūlamidaṃ duḥkhaṃ jñātumicchāmi tattvataḥ |
viditvā apakarṣeyaṃ śakyaṃ cedapakarṣitum || 1-148-1||
MHB 1-148-2
ब्राह्मण उवाच ।
उपपन्नं सतामेतद्यद्ब्रवीषि तपोधने ।
न तु दुःखमिदं शक्यं मानुषेण व्यपोहितुम् ॥ १-१४८-२॥
brāhmaṇa uvāca |
upapannaṃ satāmetadyadbravīṣi tapodhane |
na tu duḥkhamidaṃ śakyaṃ mānuṣeṇa vyapohitum || 1-148-2||
MHB 1-148-3
समीपे नगरस्यास्य बको वसति राक्षसः ।
ईशो जनपदस्यास्य पुरस्य च महाबलः ॥ १-१४८-३॥
samīpe nagarasyāsya bako vasati rākṣasaḥ |
īśo janapadasyāsya purasya ca mahābalaḥ || 1-148-3||
MHB 1-148-4
पुष्टो मानुषमांसेन दुर्बुद्धिः पुरुषादकः ।
रक्षत्यसुरराण्नित्यमिमं जनपदं बली ॥ १-१४८-४॥
puṣṭo mānuṣamāṃsena durbuddhiḥ puruṣādakaḥ |
rakṣatyasurarāṇnityamimaṃ janapadaṃ balī || 1-148-4||
MHB 1-148-5
नगरं चैव देशं च रक्षोबलसमन्वितः ।
तत्कृते परचक्राच्च भूतेभ्यश्च न नो भयम् ॥ १-१४८-५॥
nagaraṃ caiva deśaṃ ca rakṣobalasamanvitaḥ |
tatkṛte paracakrācca bhūtebhyaśca na no bhayam || 1-148-5||
MHB 1-148-6
वेतनं तस्य विहितं शालिवाहस्य भोजनम् ।
महिषौ पुरुषश्चैको यस्तदादाय गच्छति ॥ १-१४८-६॥
vetanaṃ tasya vihitaṃ śālivāhasya bhojanam |
mahiṣau puruṣaścaiko yastadādāya gacchati || 1-148-6||
MHB 1-148-7
एकैकश्चैव पुरुषस्तत्प्रयच्छति भोजनम् ।
स वारो बहुभिर्वर्षैर्भवत्यसुतरो नरैः ॥ १-१४८-७॥
ekaikaścaiva puruṣastatprayacchati bhojanam |
sa vāro bahubhirvarṣairbhavatyasutaro naraiḥ || 1-148-7||
MHB 1-148-8
तद्विमोक्षाय ये चापि यतन्ते पुरुषाः क्वचित् ।
सपुत्रदारांस्तान्हत्वा तद्रक्षो भक्षयत्युत ॥ १-१४८-८॥
tadvimokṣāya ye cāpi yatante puruṣāḥ kvacit |
saputradārāṃstānhatvā tadrakṣo bhakṣayatyuta || 1-148-8||
MHB 1-148-9
वेत्रकीयगृहे राजा नायं नयमिहास्थितः ।
अनामयं जनस्यास्य येन स्यादद्य शाश्वतम् ॥ १-१४८-९॥
vetrakīyagṛhe rājā nāyaṃ nayamihāsthitaḥ |
anāmayaṃ janasyāsya yena syādadya śāśvatam || 1-148-9||
MHB 1-148-10
एतदर्हा वयं नूनं वसामो दुर्बलस्य ये ।
विषये नित्यमुद्विग्नाः कुराजानमुपाश्रिताः ॥ १-१४८-१०॥
etadarhā vayaṃ nūnaṃ vasāmo durbalasya ye |
viṣaye nityamudvignāḥ kurājānamupāśritāḥ || 1-148-10||
MHB 1-148-11
ब्राह्मणाः कस्य वक्तव्याः कस्य वा छन्दचारिणः ।
गुणैरेते हि वास्यन्ते कामगाः पक्षिणो यथा ॥ १-१४८-११॥
brāhmaṇāḥ kasya vaktavyāḥ kasya vā chandacāriṇaḥ |
guṇairete hi vāsyante kāmagāḥ pakṣiṇo yathā || 1-148-11||
MHB 1-148-12
राजानं प्रथमं विन्देत्ततो भार्यां ततो धनम् ।
त्रयस्य संचये चास्य ज्ञातीन्पुत्रांश्च धारयेत् ॥ १-१४८-१२॥
rājānaṃ prathamaṃ vindettato bhāryāṃ tato dhanam |
trayasya saṃcaye cāsya jñātīnputrāṃśca dhārayet || 1-148-12||
MHB 1-148-13
विपरीतं मया चेदं त्रयं सर्वमुपार्जितम् ।
त इमामापदं प्राप्य भृशं तप्स्यामहे वयम् ॥ १-१४८-१३॥
viparītaṃ mayā cedaṃ trayaṃ sarvamupārjitam |
ta imāmāpadaṃ prāpya bhṛśaṃ tapsyāmahe vayam || 1-148-13||
MHB 1-148-14
सोऽयमस्माननुप्राप्तो वारः कुलविनाशनः ।
भोजनं पुरुषश्चैकः प्रदेयं वेतनं मया ॥ १-१४८-१४॥
so'yamasmānanuprāpto vāraḥ kulavināśanaḥ |
bhojanaṃ puruṣaścaikaḥ pradeyaṃ vetanaṃ mayā || 1-148-14||
MHB 1-148-15
न च मे विद्यते वित्तं संक्रेतुं पुरुषं क्वचित् ।
सुहृज्जनं प्रदातुं च न शक्ष्यामि कथंचन ।
गतिं चापि न पश्यामि तस्मान्मोक्षाय रक्षसः ॥ १-१४८-१५॥
na ca me vidyate vittaṃ saṃkretuṃ puruṣaṃ kvacit |
suhṛjjanaṃ pradātuṃ ca na śakṣyāmi kathaṃcana |
gatiṃ cāpi na paśyāmi tasmānmokṣāya rakṣasaḥ || 1-148-15||
MHB 1-148-16
सोऽहं दुःखार्णवे मग्नो महत्यसुतरे भृशम् ।
सहैवैतैर्गमिष्यामि बान्धवैरद्य राक्षसम् ।
ततो नः सहितन्क्षुद्रः सर्वानेवोपभोक्ष्यति ॥ १-१४८-१६॥
so'haṃ duḥkhārṇave magno mahatyasutare bhṛśam |
sahaivaitairgamiṣyāmi bāndhavairadya rākṣasam |
tato naḥ sahitankṣudraḥ sarvānevopabhokṣyati || 1-148-16||
Adhyaya: 149/225 (20)
MHB 1-149-1
कुन्त्युवाच ।
न विषादस्त्वया कार्यो भयादस्मात्कथंचन ।
उपायः परिदृष्टोऽत्र तस्मान्मोक्षाय रक्षसः ॥ १-१४९-१॥
kuntyuvāca |
na viṣādastvayā kāryo bhayādasmātkathaṃcana |
upāyaḥ paridṛṣṭo'tra tasmānmokṣāya rakṣasaḥ || 1-149-1||
MHB 1-149-2
एकस्तव सुतो बालः कन्या चैका तपस्विनी ।
न ते तयोस्तथा पत्न्या गमनं तत्र रोचये ॥ १-१४९-२॥
ekastava suto bālaḥ kanyā caikā tapasvinī |
na te tayostathā patnyā gamanaṃ tatra rocaye || 1-149-2||
MHB 1-149-3
मम पञ्च सुता ब्रह्मंस्तेषामेको गमिष्यति ।
त्वदर्थं बलिमादाय तस्य पापस्य रक्षसः ॥ १-१४९-३॥
mama pañca sutā brahmaṃsteṣāmeko gamiṣyati |
tvadarthaṃ balimādāya tasya pāpasya rakṣasaḥ || 1-149-3||
MHB 1-149-4
ब्राह्मण उवाच ।
नाहमेतत्करिष्यामि जीवितार्थी कथंचन ।
ब्राह्मणस्यातिथेश्चैव स्वार्थे प्राणैर्वियोजनम् ॥ १-१४९-४॥
brāhmaṇa uvāca |
nāhametatkariṣyāmi jīvitārthī kathaṃcana |
brāhmaṇasyātitheścaiva svārthe prāṇairviyojanam || 1-149-4||
MHB 1-149-5
न त्वेतदकुलीनासु नाधर्मिष्ठासु विद्यते ।
यद्ब्राह्मणार्थे विसृजेदात्मानमपि चात्मजम् ॥ १-१४९-५॥
na tvetadakulīnāsu nādharmiṣṭhāsu vidyate |
yadbrāhmaṇārthe visṛjedātmānamapi cātmajam || 1-149-5||
MHB 1-149-6
आत्मनस्तु मया श्रेयो बोद्धव्यमिति रोचये ।
ब्रह्मवध्यात्मवध्या वा श्रेय आत्मवधो मम ॥ १-१४९-६॥
ātmanastu mayā śreyo boddhavyamiti rocaye |
brahmavadhyātmavadhyā vā śreya ātmavadho mama || 1-149-6||
MHB 1-149-7
ब्रह्मवध्या परं पापं निष्कृतिर्नात्र विद्यते ।
अबुद्धिपूर्वं कृत्वापि श्रेय आत्मवधो मम ॥ १-१४९-७॥
brahmavadhyā paraṃ pāpaṃ niṣkṛtirnātra vidyate |
abuddhipūrvaṃ kṛtvāpi śreya ātmavadho mama || 1-149-7||
MHB 1-149-8
न त्वहं वधमाकाङ्क्षे स्वयमेवात्मनः शुभे ।
परैः कृते वधे पापं न किंचिन्मयि विद्यते ॥ १-१४९-८॥
na tvahaṃ vadhamākāṅkṣe svayamevātmanaḥ śubhe |
paraiḥ kṛte vadhe pāpaṃ na kiṃcinmayi vidyate || 1-149-8||
MHB 1-149-9
अभिसंधिकृते तस्मिन्ब्राह्मणस्य वधे मया ।
निष्कृतिं न प्रपश्यामि नृशंसं क्षुद्रमेव च ॥ १-१४९-९॥
abhisaṃdhikṛte tasminbrāhmaṇasya vadhe mayā |
niṣkṛtiṃ na prapaśyāmi nṛśaṃsaṃ kṣudrameva ca || 1-149-9||
MHB 1-149-10
आगतस्य गृहे त्यागस्तथैव शरणार्थिनः ।
याचमानस्य च वधो नृशंसं परमं मतम् ॥ १-१४९-१०॥
āgatasya gṛhe tyāgastathaiva śaraṇārthinaḥ |
yācamānasya ca vadho nṛśaṃsaṃ paramaṃ matam || 1-149-10||
MHB 1-149-11
कुर्यान्न निन्दितं कर्म न नृशंसं कदाचन ।
इति पूर्वे महात्मान आपद्धर्मविदो विदुः ॥ १-१४९-११॥
kuryānna ninditaṃ karma na nṛśaṃsaṃ kadācana |
iti pūrve mahātmāna āpaddharmavido viduḥ || 1-149-11||
MHB 1-149-12
श्रेयांस्तु सहदारस्य विनाशोऽद्य मम स्वयम् ।
ब्राह्मणस्य वधं नाहमनुमंस्ये कथंचन ॥ १-१४९-१२॥
śreyāṃstu sahadārasya vināśo'dya mama svayam |
brāhmaṇasya vadhaṃ nāhamanumaṃsye kathaṃcana || 1-149-12||
MHB 1-149-13
कुन्त्युवाच ।
ममाप्येषा मतिर्ब्रह्मन्विप्रा रक्ष्या इति स्थिरा ।
न चाप्यनिष्टः पुत्रो मे यदि पुत्रशतं भवेत् ॥ १-१४९-१३॥
kuntyuvāca |
mamāpyeṣā matirbrahmanviprā rakṣyā iti sthirā |
na cāpyaniṣṭaḥ putro me yadi putraśataṃ bhavet || 1-149-13||
MHB 1-149-14
न चासौ राक्षसः शक्तो मम पुत्रविनाशने ।
वीर्यवान्मन्त्रसिद्धश्च तेजस्वी च सुतो मम ॥ १-१४९-१४॥
na cāsau rākṣasaḥ śakto mama putravināśane |
vīryavānmantrasiddhaśca tejasvī ca suto mama || 1-149-14||
MHB 1-149-15
राक्षसाय च तत्सर्वं प्रापयिष्यति भोजनम् ।
मोक्षयिष्यति चात्मानमिति मे निश्चिता मतिः ॥ १-१४९-१५॥
rākṣasāya ca tatsarvaṃ prāpayiṣyati bhojanam |
mokṣayiṣyati cātmānamiti me niścitā matiḥ || 1-149-15||
MHB 1-149-16
समागताश्च वीरेण दृष्टपूर्वाश्च राक्षसाः ।
बलवन्तो महाकाया निहताश्चाप्यनेकशः ॥ १-१४९-१६॥
samāgatāśca vīreṇa dṛṣṭapūrvāśca rākṣasāḥ |
balavanto mahākāyā nihatāścāpyanekaśaḥ || 1-149-16||
MHB 1-149-17
न त्विदं केषुचिद्ब्रह्मन्व्याहर्तव्यं कथंचन ।
विद्यार्थिनो हि मे पुत्रान्विप्रकुर्युः कुतूहलात् ॥ १-१४९-१७॥
na tvidaṃ keṣucidbrahmanvyāhartavyaṃ kathaṃcana |
vidyārthino hi me putrānviprakuryuḥ kutūhalāt || 1-149-17||
MHB 1-149-18
गुरुणा चाननुज्ञातो ग्राहयेद्यं सुतो मम ।
न स कुर्यात्तया कार्यं विद्ययेति सतां मतम् ॥ १-१४९-१८॥
guruṇā cānanujñāto grāhayedyaṃ suto mama |
na sa kuryāttayā kāryaṃ vidyayeti satāṃ matam || 1-149-18||
MHB 1-149-19
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तस्तु पृथया स विप्रो भार्यया सह ।
हृष्टः संपूजयामास तद्वाक्यममृतोपमम् ॥ १-१४९-१९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktastu pṛthayā sa vipro bhāryayā saha |
hṛṣṭaḥ saṃpūjayāmāsa tadvākyamamṛtopamam || 1-149-19||
MHB 1-149-20
ततः कुन्ती च विप्रश्च सहितावनिलात्मजम् ।
तमब्रूतां कुरुष्वेति स तथेत्यब्रवीच्च तौ ॥ १-१४९-२०॥
tataḥ kuntī ca vipraśca sahitāvanilātmajam |
tamabrūtāṃ kuruṣveti sa tathetyabravīcca tau || 1-149-20||
Adhyaya: 150/225 (27)
MHB 1-150-1
वैशंपायन उवाच ।
करिष्य इति भीमेन प्रतिज्ञाते तु भारत ।
आजग्मुस्ते ततः सर्वे भैक्षमादाय पाण्डवाः ॥ १-१५०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kariṣya iti bhīmena pratijñāte tu bhārata |
ājagmuste tataḥ sarve bhaikṣamādāya pāṇḍavāḥ || 1-150-1||
MHB 1-150-2
आकारेणैव तं ज्ञात्वा पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः ।
रहः समुपविश्यैकस्ततः पप्रच्छ मातरम् ॥ १-१५०-२॥
ākāreṇaiva taṃ jñātvā pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ |
rahaḥ samupaviśyaikastataḥ papraccha mātaram || 1-150-2||
MHB 1-150-3
किं चिकीर्षत्ययं कर्म भीमो भीमपराक्रमः ।
भवत्यनुमते कच्चिदयं कर्तुमिहेच्छति ॥ १-१५०-३॥
kiṃ cikīrṣatyayaṃ karma bhīmo bhīmaparākramaḥ |
bhavatyanumate kaccidayaṃ kartumihecchati || 1-150-3||
MHB 1-150-4
कुन्त्युवाच ।
ममैव वचनादेष करिष्यति परंतपः ।
ब्राह्मणार्थे महत्कृत्यं मोष्काय नगरस्य च ॥ १-१५०-४॥
kuntyuvāca |
mamaiva vacanādeṣa kariṣyati paraṃtapaḥ |
brāhmaṇārthe mahatkṛtyaṃ moṣkāya nagarasya ca || 1-150-4||
MHB 1-150-5
युधिष्ठिर उवाच ।
किमिदं साहसं तीक्ष्णं भवत्या दुष्कृतं कृतम् ।
परित्यागं हि पुत्रस्य न प्रशंसन्ति साधवः ॥ १-१५०-५॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kimidaṃ sāhasaṃ tīkṣṇaṃ bhavatyā duṣkṛtaṃ kṛtam |
parityāgaṃ hi putrasya na praśaṃsanti sādhavaḥ || 1-150-5||
MHB 1-150-6
कथं परसुतस्यार्थे स्वसुतं त्यक्तुमिच्छसि ।
लोकवृत्तिविरुद्धं वै पुत्रत्यागात्कृतं त्वया ॥ १-१५०-६॥
kathaṃ parasutasyārthe svasutaṃ tyaktumicchasi |
lokavṛttiviruddhaṃ vai putratyāgātkṛtaṃ tvayā || 1-150-6||
MHB 1-150-7
यस्य बाहू समाश्रित्य सुखं सर्वे स्वपामहे ।
राज्यं चापहृतं क्षुद्रैराजिहीर्षामहे पुनः ॥ १-१५०-७॥
yasya bāhū samāśritya sukhaṃ sarve svapāmahe |
rājyaṃ cāpahṛtaṃ kṣudrairājihīrṣāmahe punaḥ || 1-150-7||
MHB 1-150-8
यस्य दुर्योधनो वीर्यं चिन्तयन्नमितौजसः ।
न शेते वसतीः सर्वा दुःखाच्छकुनिना सह ॥ १-१५०-८॥
yasya duryodhano vīryaṃ cintayannamitaujasaḥ |
na śete vasatīḥ sarvā duḥkhācchakuninā saha || 1-150-8||
MHB 1-150-9
यस्य वीरस्य वीर्येण मुक्ता जतुगृहाद्वयम् ।
अन्येभ्यश्चैव पापेभ्यो निहतश्च पुरोचनः ॥ १-१५०-९॥
yasya vīrasya vīryeṇa muktā jatugṛhādvayam |
anyebhyaścaiva pāpebhyo nihataśca purocanaḥ || 1-150-9||
MHB 1-150-10
यस्य वीर्यं समाश्रित्य वसुपूर्णां वसुंधराम् ।
इमां मन्यामहे प्राप्तां निहत्य धृतराष्ट्रजान् ॥ १-१५०-१०॥
yasya vīryaṃ samāśritya vasupūrṇāṃ vasuṃdharām |
imāṃ manyāmahe prāptāṃ nihatya dhṛtarāṣṭrajān || 1-150-10||
MHB 1-150-11
तस्य व्यवसितस्त्यागो बुद्धिमास्थाय कां त्वया ।
कच्चिन्न दुःखैर्बुद्धिस्ते विप्लुता गतचेतसः ॥ १-१५०-११॥
tasya vyavasitastyāgo buddhimāsthāya kāṃ tvayā |
kaccinna duḥkhairbuddhiste viplutā gatacetasaḥ || 1-150-11||
MHB 1-150-12
कुन्त्युवाच ।
युधिष्ठिर न संतापः कार्यः प्रति वृकोदरम् ।
न चायं बुद्धिदौर्बल्याद्व्यवसायः कृतो मया ॥ १-१५०-१२॥
kuntyuvāca |
yudhiṣṭhira na saṃtāpaḥ kāryaḥ prati vṛkodaram |
na cāyaṃ buddhidaurbalyādvyavasāyaḥ kṛto mayā || 1-150-12||
MHB 1-150-13
इह विप्रस्य भवने वयं पुत्र सुखोषिताः ।
तस्य प्रतिक्रिया तात मयेयं प्रसमीक्षिता ।
एतावानेव पुरुषः कृतं यस्मिन्न नश्यति ॥ १-१५०-१३॥
iha viprasya bhavane vayaṃ putra sukhoṣitāḥ |
tasya pratikriyā tāta mayeyaṃ prasamīkṣitā |
etāvāneva puruṣaḥ kṛtaṃ yasminna naśyati || 1-150-13||
MHB 1-150-14
दृष्ट्वा भीमस्य विक्रान्तं तदा जतुगृहे महत् ।
हिडिम्बस्य वधाच्चैव विश्वासो मे वृकोदरे ॥ १-१५०-१४॥
dṛṣṭvā bhīmasya vikrāntaṃ tadā jatugṛhe mahat |
hiḍimbasya vadhāccaiva viśvāso me vṛkodare || 1-150-14||
MHB 1-150-15
बाह्वोर्बलं हि भीमस्य नागायुतसमं महत् ।
येन यूयं गजप्रख्या निर्व्यूढा वारणावतात् ॥ १-१५०-१५॥
bāhvorbalaṃ hi bhīmasya nāgāyutasamaṃ mahat |
yena yūyaṃ gajaprakhyā nirvyūḍhā vāraṇāvatāt || 1-150-15||
MHB 1-150-16
वृकोदरबलो नान्यो न भूतो न भविष्यति ।
योऽभ्युदीयाद्युधि श्रेष्ठमपि वज्रधरं स्वयम् ॥ १-१५०-१६॥
vṛkodarabalo nānyo na bhūto na bhaviṣyati |
yo'bhyudīyādyudhi śreṣṭhamapi vajradharaṃ svayam || 1-150-16||
MHB 1-150-17
जातमात्रः पुरा चैष ममाङ्कात्पतितो गिरौ ।
शरीरगौरवात्तस्य शिला गात्रैर्विचूर्णिता ॥ १-१५०-१७॥
jātamātraḥ purā caiṣa mamāṅkātpatito girau |
śarīragauravāttasya śilā gātrairvicūrṇitā || 1-150-17||
MHB 1-150-18
तदहं प्रज्ञया स्मृत्वा बलं भीमस्य पाण्डव ।
प्रतीकारं च विप्रस्य ततः कृतवती मतिम् ॥ १-१५०-१८॥
tadahaṃ prajñayā smṛtvā balaṃ bhīmasya pāṇḍava |
pratīkāraṃ ca viprasya tataḥ kṛtavatī matim || 1-150-18||
MHB 1-150-19
नेदं लोभान्न चाज्ञानान्न च मोहाद्विनिश्चितम् ।
बुद्धिपूर्वं तु धर्मस्य व्यवसायः कृतो मया ॥ १-१५०-१९॥
nedaṃ lobhānna cājñānānna ca mohādviniścitam |
buddhipūrvaṃ tu dharmasya vyavasāyaḥ kṛto mayā || 1-150-19||
MHB 1-150-20
अर्थौ द्वावपि निष्पन्नौ युधिष्ठिर भविष्यतः ।
प्रतीकारश्च वासस्य धर्मश्च चरितो महान् ॥ १-१५०-२०॥
arthau dvāvapi niṣpannau yudhiṣṭhira bhaviṣyataḥ |
pratīkāraśca vāsasya dharmaśca carito mahān || 1-150-20||
MHB 1-150-21
यो ब्राह्मणस्य साहाय्यं कुर्यादर्थेषु कर्हिचित् ।
क्षत्रियः स शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयादिति मे श्रुतम् ॥ १-१५०-२१॥
yo brāhmaṇasya sāhāyyaṃ kuryādartheṣu karhicit |
kṣatriyaḥ sa śubhā~llokānprāpnuyāditi me śrutam || 1-150-21||
MHB 1-150-22
क्षत्रियः क्षत्रियस्यैव कुर्वाणो वधमोक्षणम् ।
विपुलां कीर्तिमाप्नोति लोकेऽस्मिंश्च परत्र च ॥ १-१५०-२२॥
kṣatriyaḥ kṣatriyasyaiva kurvāṇo vadhamokṣaṇam |
vipulāṃ kīrtimāpnoti loke'smiṃśca paratra ca || 1-150-22||
MHB 1-150-23
वैश्यस्यैव तु साहाय्यं कुर्वाणः क्षत्रियो युधि ।
स सर्वेष्वपि लोकेषु प्रजा रञ्जयते ध्रुवम् ॥ १-१५०-२३॥
vaiśyasyaiva tu sāhāyyaṃ kurvāṇaḥ kṣatriyo yudhi |
sa sarveṣvapi lokeṣu prajā rañjayate dhruvam || 1-150-23||
MHB 1-150-24
शूद्रं तु मोक्षयन्राजा शरणार्थिनमागतम् ।
प्राप्नोतीह कुले जन्म सद्रव्ये राजसत्कृते ॥ १-१५०-२४॥
śūdraṃ tu mokṣayanrājā śaraṇārthinamāgatam |
prāpnotīha kule janma sadravye rājasatkṛte || 1-150-24||
MHB 1-150-25
एवं स भगवान्व्यासः पुरा कौरवनन्दन ।
प्रोवाच सुतरां प्राज्ञस्तस्मादेतच्चिकीर्षितम् ॥ १-१५०-२५॥
evaṃ sa bhagavānvyāsaḥ purā kauravanandana |
provāca sutarāṃ prājñastasmādetaccikīrṣitam || 1-150-25||
MHB 1-150-26
युधिष्ठिर उवाच ।
उपपन्नमिदं मातस्त्वया यद्बुद्धिपूर्वकम् ।
आर्तस्य ब्राह्मणस्यैवमनुक्रोशादिदं कृतम् ।
ध्रुवमेष्यति भीमोऽयं निहत्य पुरुषादकम् ॥ १-१५०-२६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
upapannamidaṃ mātastvayā yadbuddhipūrvakam |
ārtasya brāhmaṇasyaivamanukrośādidaṃ kṛtam |
dhruvameṣyati bhīmo'yaṃ nihatya puruṣādakam || 1-150-26||
MHB 1-150-27
यथा त्विदं न विन्देयुर्नरा नगरवासिनः ।
तथायं ब्राह्मणो वाच्यः परिग्राह्यश्च यत्नतः ॥ १-१५०-२७॥
yathā tvidaṃ na vindeyurnarā nagaravāsinaḥ |
tathāyaṃ brāhmaṇo vācyaḥ parigrāhyaśca yatnataḥ || 1-150-27||
Adhyaya: 151/225 (24)
MHB 1-151-1
वैशंपायन उवाच ।
ततो रात्र्यां व्यतीतायामन्नमादाय पाण्डवः ।
भीमसेनो ययौ तत्र यत्रासौ पुरुषादकः ॥ १-१५१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato rātryāṃ vyatītāyāmannamādāya pāṇḍavaḥ |
bhīmaseno yayau tatra yatrāsau puruṣādakaḥ || 1-151-1||
MHB 1-151-2
आसाद्य तु वनं तस्य रक्षसः पाण्डवो बली ।
आजुहाव ततो नाम्ना तदन्नमुपयोजयन् ॥ १-१५१-२॥
āsādya tu vanaṃ tasya rakṣasaḥ pāṇḍavo balī |
ājuhāva tato nāmnā tadannamupayojayan || 1-151-2||
MHB 1-151-3
ततः स राक्षसः श्रुत्वा भीमसेनस्य तद्वचः ।
आजगाम सुसंक्रुद्धो यत्र भीमो व्यवस्थितः ॥ १-१५१-३॥
tataḥ sa rākṣasaḥ śrutvā bhīmasenasya tadvacaḥ |
ājagāma susaṃkruddho yatra bhīmo vyavasthitaḥ || 1-151-3||
MHB 1-151-4
महाकायो महावेगो दारयन्निव मेदिनीम् ।
त्रिशिखां भृकुटिं कृत्वा संदश्य दशनच्छदम् ॥ १-१५१-४॥
mahākāyo mahāvego dārayanniva medinīm |
triśikhāṃ bhṛkuṭiṃ kṛtvā saṃdaśya daśanacchadam || 1-151-4||
MHB 1-151-5
भुञ्जानमन्नं तं दृष्ट्वा भीमसेनं स राक्षसः ।
विवृत्य नयने क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् ॥ १-१५१-५॥
bhuñjānamannaṃ taṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ sa rākṣasaḥ |
vivṛtya nayane kruddha idaṃ vacanamabravīt || 1-151-5||
MHB 1-151-6
कोऽयमन्नमिदं भुङ्क्ते मदर्थमुपकल्पितम् ।
पश्यतो मम दुर्बुद्धिर्यियासुर्यमसादनम् ॥ १-१५१-६॥
ko'yamannamidaṃ bhuṅkte madarthamupakalpitam |
paśyato mama durbuddhiryiyāsuryamasādanam || 1-151-6||
MHB 1-151-7
भीमसेनस्तु तच्छ्रुत्वा प्रहसन्निव भारत ।
राक्षसं तमनादृत्य भुङ्क्त एव पराङ्मुखः ॥ १-१५१-७॥
bhīmasenastu tacchrutvā prahasanniva bhārata |
rākṣasaṃ tamanādṛtya bhuṅkta eva parāṅmukhaḥ || 1-151-7||
MHB 1-151-8
ततः स भैरवं कृत्वा समुद्यम्य करावुभौ ।
अभ्यद्रवद्भीमसेनं जिघांसुः पुरुषादकः ॥ १-१५१-८॥
tataḥ sa bhairavaṃ kṛtvā samudyamya karāvubhau |
abhyadravadbhīmasenaṃ jighāṃsuḥ puruṣādakaḥ || 1-151-8||
MHB 1-151-9
तथापि परिभूयैनं नेक्षमाणो वृकोदरः ।
राक्षसं भुङ्क्त एवान्नं पाण्डवः परवीरहा ॥ १-१५१-९॥
tathāpi paribhūyainaṃ nekṣamāṇo vṛkodaraḥ |
rākṣasaṃ bhuṅkta evānnaṃ pāṇḍavaḥ paravīrahā || 1-151-9||
MHB 1-151-10
अमर्षेण तु संपूर्णः कुन्तीपुत्रस्य राक्षसः ।
जघान पृष्ठं पाणिभ्यामुभाभ्यां पृष्ठतः स्थितः ॥ १-१५१-१०॥
amarṣeṇa tu saṃpūrṇaḥ kuntīputrasya rākṣasaḥ |
jaghāna pṛṣṭhaṃ pāṇibhyāmubhābhyāṃ pṛṣṭhataḥ sthitaḥ || 1-151-10||
MHB 1-151-11
तथा बलवता भीमः पाणिभ्यां भृशमाहतः ।
नैवावलोकयामास राक्षसं भुङ्क्त एव सः ॥ १-१५१-११॥
tathā balavatā bhīmaḥ pāṇibhyāṃ bhṛśamāhataḥ |
naivāvalokayāmāsa rākṣasaṃ bhuṅkta eva saḥ || 1-151-11||
MHB 1-151-12
ततः स भूयः संक्रुद्धो वृक्षमादाय राक्षसः ।
ताडयिष्यंस्तदा भीमं पुनरभ्यद्रवद्बली ॥ १-१५१-१२॥
tataḥ sa bhūyaḥ saṃkruddho vṛkṣamādāya rākṣasaḥ |
tāḍayiṣyaṃstadā bhīmaṃ punarabhyadravadbalī || 1-151-12||
MHB 1-151-13
ततो भीमः शनैर्भुक्त्वा तदन्नं पुरुषर्षभः ।
वार्युपस्पृश्य संहृष्टस्तस्थौ युधि महाबलः ॥ १-१५१-१३॥
tato bhīmaḥ śanairbhuktvā tadannaṃ puruṣarṣabhaḥ |
vāryupaspṛśya saṃhṛṣṭastasthau yudhi mahābalaḥ || 1-151-13||
MHB 1-151-14
क्षिप्तं क्रुद्धेन तं वृक्षं प्रतिजग्राह वीर्यवान् ।
सव्येन पाणिना भीमः प्रहसन्निव भारत ॥ १-१५१-१४॥
kṣiptaṃ kruddhena taṃ vṛkṣaṃ pratijagrāha vīryavān |
savyena pāṇinā bhīmaḥ prahasanniva bhārata || 1-151-14||
MHB 1-151-15
ततः स पुनरुद्यम्य वृक्षान्बहुविधान्बली ।
प्राहिणोद्भीमसेनाय तस्मै भीमश्च पाण्डवः ॥ १-१५१-१५॥
tataḥ sa punarudyamya vṛkṣānbahuvidhānbalī |
prāhiṇodbhīmasenāya tasmai bhīmaśca pāṇḍavaḥ || 1-151-15||
MHB 1-151-16
तद्वृक्षयुद्धमभवन्महीरुहविनाशनम् ।
घोररूपं महाराज बकपाण्डवयोर्महत् ॥ १-१५१-१६॥
tadvṛkṣayuddhamabhavanmahīruhavināśanam |
ghorarūpaṃ mahārāja bakapāṇḍavayormahat || 1-151-16||
MHB 1-151-17
नाम विश्राव्य तु बकः समभिद्रुत्य पाण्डवम् ।
भुजाभ्यां परिजग्राह भीमसेनं महाबलम् ॥ १-१५१-१७॥
nāma viśrāvya tu bakaḥ samabhidrutya pāṇḍavam |
bhujābhyāṃ parijagrāha bhīmasenaṃ mahābalam || 1-151-17||
MHB 1-151-18
भीमसेनोऽपि तद्रक्षः परिरभ्य महाभुजः ।
विस्फुरन्तं महावेगं विचकर्ष बलाद्बली ॥ १-१५१-१८॥
bhīmaseno'pi tadrakṣaḥ parirabhya mahābhujaḥ |
visphurantaṃ mahāvegaṃ vicakarṣa balādbalī || 1-151-18||
MHB 1-151-19
स कृष्यमाणो भीमेन कर्षमाणश्च पाण्डवम् ।
समयुज्यत तीव्रेण श्रमेण पुरुषादकः ॥ १-१५१-१९॥
sa kṛṣyamāṇo bhīmena karṣamāṇaśca pāṇḍavam |
samayujyata tīvreṇa śrameṇa puruṣādakaḥ || 1-151-19||
MHB 1-151-20
तयोर्वेगेन महता पृथिवी समकम्पत ।
पादपांश्च महाकायांश्चूर्णयामासतुस्तदा ॥ १-१५१-२०॥
tayorvegena mahatā pṛthivī samakampata |
pādapāṃśca mahākāyāṃścūrṇayāmāsatustadā || 1-151-20||
MHB 1-151-21
हीयमानं तु तद्रक्षः समीक्ष्य भरतर्षभ ।
निष्पिष्य भूमौ पाणिभ्यां समाजघ्ने वृकोदरः ॥ १-१५१-२१॥
hīyamānaṃ tu tadrakṣaḥ samīkṣya bharatarṣabha |
niṣpiṣya bhūmau pāṇibhyāṃ samājaghne vṛkodaraḥ || 1-151-21||
MHB 1-151-22
ततोऽस्य जानुना पृष्ठमवपीड्य बलादिव ।
बाहुना परिजग्राह दक्षिणेन शिरोधराम् ॥ १-१५१-२२॥
tato'sya jānunā pṛṣṭhamavapīḍya balādiva |
bāhunā parijagrāha dakṣiṇena śirodharām || 1-151-22||
MHB 1-151-23
सव्येन च कटीदेशे गृह्य वाससि पाण्डवः ।
तद्रक्षो द्विगुणं चक्रे नदन्तं भैरवान्रवान् ॥ १-१५१-२३॥
savyena ca kaṭīdeśe gṛhya vāsasi pāṇḍavaḥ |
tadrakṣo dviguṇaṃ cakre nadantaṃ bhairavānravān || 1-151-23||
MHB 1-151-24
ततोऽस्य रुधिरं वक्त्रात्प्रादुरासीद्विशां पते ।
भज्यमानस्य भीमेन तस्य घोरस्य रक्षसः ॥ १-१५१-२४॥
tato'sya rudhiraṃ vaktrātprādurāsīdviśāṃ pate |
bhajyamānasya bhīmena tasya ghorasya rakṣasaḥ || 1-151-24||
Adhyaya: 152/225 (19)
MHB 1-152-1
वैशंपायन उवाच ।
तेन शब्देन वित्रस्तो जनस्तस्याथ रक्षसः ।
निष्पपात गृहाद्राजन्सहैव परिचारिभिः ॥ १-१५२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tena śabdena vitrasto janastasyātha rakṣasaḥ |
niṣpapāta gṛhādrājansahaiva paricāribhiḥ || 1-152-1||
MHB 1-152-2
तान्भीतान्विगतज्ञानान्भीमः प्रहरतां वरः ।
सान्त्वयामास बलवान्समये च न्यवेशयत् ॥ १-१५२-२॥
tānbhītānvigatajñānānbhīmaḥ praharatāṃ varaḥ |
sāntvayāmāsa balavānsamaye ca nyaveśayat || 1-152-2||
MHB 1-152-3
न हिंस्या मानुषा भूयो युष्माभिरिह कर्हिचित् ।
हिंसतां हि वधः शीघ्रमेवमेव भवेदिति ॥ १-१५२-३॥
na hiṃsyā mānuṣā bhūyo yuṣmābhiriha karhicit |
hiṃsatāṃ hi vadhaḥ śīghramevameva bhavediti || 1-152-3||
MHB 1-152-4
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तानि रक्षांसि भारत ।
एवमस्त्विति तं प्राहुर्जगृहुः समयं च तम् ॥ १-१५२-४॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā tāni rakṣāṃsi bhārata |
evamastviti taṃ prāhurjagṛhuḥ samayaṃ ca tam || 1-152-4||
MHB 1-152-5
ततः प्रभृति रक्षांसि तत्र सौम्यानि भारत ।
नगरे प्रत्यदृश्यन्त नरैर्नगरवासिभिः ॥ १-१५२-५॥
tataḥ prabhṛti rakṣāṃsi tatra saumyāni bhārata |
nagare pratyadṛśyanta narairnagaravāsibhiḥ || 1-152-5||
MHB 1-152-6
ततो भीमस्तमादाय गतासुं पुरुषादकम् ।
द्वारदेशे विनिक्षिप्य जगामानुपलक्षितः ॥ १-१५२-६॥
tato bhīmastamādāya gatāsuṃ puruṣādakam |
dvāradeśe vinikṣipya jagāmānupalakṣitaḥ || 1-152-6||
MHB 1-152-7
ततः स भीमस्तं हत्वा गत्वा ब्राह्मणवेश्म तत् ।
आचचक्षे यथावृत्तं राज्ञः सर्वमशेषतः ॥ १-१५२-७॥
tataḥ sa bhīmastaṃ hatvā gatvā brāhmaṇaveśma tat |
ācacakṣe yathāvṛttaṃ rājñaḥ sarvamaśeṣataḥ || 1-152-7||
MHB 1-152-8
ततो नरा विनिष्क्रान्ता नगरात्काल्यमेव तु ।
ददृशुर्निहतं भूमौ राक्षसं रुधिरोक्षितम् ॥ १-१५२-८॥
tato narā viniṣkrāntā nagarātkālyameva tu |
dadṛśurnihataṃ bhūmau rākṣasaṃ rudhirokṣitam || 1-152-8||
MHB 1-152-9
तमद्रिकूटसदृशं विनिकीर्णं भयावहम् ।
एकचक्रां ततो गत्वा प्रवृत्तिं प्रददुः परे ॥ १-१५२-९॥
tamadrikūṭasadṛśaṃ vinikīrṇaṃ bhayāvaham |
ekacakrāṃ tato gatvā pravṛttiṃ pradaduḥ pare || 1-152-9||
MHB 1-152-10
ततः सहस्रशो राजन्नरा नगरवासिनः ।
तत्राजग्मुर्बकं द्रष्टुं सस्त्रीवृद्धकुमारकाः ॥ १-१५२-१०॥
tataḥ sahasraśo rājannarā nagaravāsinaḥ |
tatrājagmurbakaṃ draṣṭuṃ sastrīvṛddhakumārakāḥ || 1-152-10||
MHB 1-152-11
ततस्ते विस्मिताः सर्वे कर्म दृष्ट्वातिमानुषम् ।
दैवतान्यर्चयां चक्रुः सर्व एव विशां पते ॥ १-१५२-११॥
tataste vismitāḥ sarve karma dṛṣṭvātimānuṣam |
daivatānyarcayāṃ cakruḥ sarva eva viśāṃ pate || 1-152-11||
MHB 1-152-12
ततः प्रगणयामासुः कस्य वारोऽद्य भोजने ।
ज्ञात्वा चागम्य तं विप्रं पप्रच्छुः सर्व एव तत् ॥ १-१५२-१२॥
tataḥ pragaṇayāmāsuḥ kasya vāro'dya bhojane |
jñātvā cāgamya taṃ vipraṃ papracchuḥ sarva eva tat || 1-152-12||
MHB 1-152-13
एवं पृष्टस्तु बहुशो रक्षमाणश्च पाण्डवान् ।
उवाच नागरान्सर्वानिदं विप्रर्षभस्तदा ॥ १-१५२-१३॥
evaṃ pṛṣṭastu bahuśo rakṣamāṇaśca pāṇḍavān |
uvāca nāgarānsarvānidaṃ viprarṣabhastadā || 1-152-13||
MHB 1-152-14
आज्ञापितं मामशने रुदन्तं सह बन्धुभिः ।
ददर्श ब्राह्मणः कश्चिन्मन्त्रसिद्धो महाबलः ॥ १-१५२-१४॥
ājñāpitaṃ māmaśane rudantaṃ saha bandhubhiḥ |
dadarśa brāhmaṇaḥ kaścinmantrasiddho mahābalaḥ || 1-152-14||
MHB 1-152-15
परिपृच्छ्य स मां पूर्वं परिक्लेशं पुरस्य च ।
अब्रवीद्ब्राह्मणश्रेष्ठ आश्वास्य प्रहसन्निव ॥ १-१५२-१५॥
paripṛcchya sa māṃ pūrvaṃ parikleśaṃ purasya ca |
abravīdbrāhmaṇaśreṣṭha āśvāsya prahasanniva || 1-152-15||
MHB 1-152-16
प्रापयिष्याम्यहं तस्मै इदमन्नं दुरात्मने ।
मन्निमित्तं भयं चापि न कार्यमिति वीर्यवान् ॥ १-१५२-१६॥
prāpayiṣyāmyahaṃ tasmai idamannaṃ durātmane |
mannimittaṃ bhayaṃ cāpi na kāryamiti vīryavān || 1-152-16||
MHB 1-152-17
स तदन्नमुपादाय गतो बकवनं प्रति ।
तेन नूनं भवेदेतत्कर्म लोकहितं कृतम् ॥ १-१५२-१७॥
sa tadannamupādāya gato bakavanaṃ prati |
tena nūnaṃ bhavedetatkarma lokahitaṃ kṛtam || 1-152-17||
MHB 1-152-18
ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे क्षत्रियाश्च सुविस्मिताः ।
वैश्याः शूद्राश्च मुदिताश्चक्रुर्ब्रह्ममहं तदा ॥ १-१५२-१८॥
tataste brāhmaṇāḥ sarve kṣatriyāśca suvismitāḥ |
vaiśyāḥ śūdrāśca muditāścakrurbrahmamahaṃ tadā || 1-152-18||
MHB 1-152-19
ततो जानपदाः सर्वे आजग्मुर्नगरं प्रति ।
तदद्भुततमं द्रष्टुं पार्थास्तत्रैव चावसन् ॥ १-१५२-१९॥
tato jānapadāḥ sarve ājagmurnagaraṃ prati |
tadadbhutatamaṃ draṣṭuṃ pārthāstatraiva cāvasan || 1-152-19||
Adhyaya: 153/225 (12)
MHB 1-153-1
जनमेजय उवाच ।
ते तथा पुरुषव्याघ्रा निहत्य बकराक्षसम् ।
अत ऊर्ध्वं ततो ब्रह्मन्किमकुर्वत पाण्डवाः ॥ १-१५३-१॥
janamejaya uvāca |
te tathā puruṣavyāghrā nihatya bakarākṣasam |
ata ūrdhvaṃ tato brahmankimakurvata pāṇḍavāḥ || 1-153-1||
MHB 1-153-2
वैशंपायन उवाच ।
तत्रैव न्यवसन्राजन्निहत्य बकराक्षसम् ।
अधीयानाः परं ब्रह्म ब्राह्मणस्य निवेशने ॥ १-१५३-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tatraiva nyavasanrājannihatya bakarākṣasam |
adhīyānāḥ paraṃ brahma brāhmaṇasya niveśane || 1-153-2||
MHB 1-153-3
ततः कतिपयाहस्य ब्राह्मणः संशितव्रतः ।
प्रतिश्रयार्थं तद्वेश्म ब्राह्मणस्याजगाम ह ॥ १-१५३-३॥
tataḥ katipayāhasya brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ |
pratiśrayārthaṃ tadveśma brāhmaṇasyājagāma ha || 1-153-3||
MHB 1-153-4
स सम्यक्पूजयित्वा तं विद्वान्विप्रर्षभस्तदा ।
ददौ प्रतिश्रयं तस्मै सदा सर्वातिथिव्रती ॥ १-१५३-४॥
sa samyakpūjayitvā taṃ vidvānviprarṣabhastadā |
dadau pratiśrayaṃ tasmai sadā sarvātithivratī || 1-153-4||
MHB 1-153-5
ततस्ते पाण्डवाः सर्वे सह कुन्त्या नरर्षभाः ।
उपासां चक्रिरे विप्रं कथयानं कथास्तदा ॥ १-१५३-५॥
tataste pāṇḍavāḥ sarve saha kuntyā nararṣabhāḥ |
upāsāṃ cakrire vipraṃ kathayānaṃ kathāstadā || 1-153-5||
MHB 1-153-6
कथयामास देशान्स तीर्थानि विविधानि च ।
राज्ञां च विविधाश्चर्याः पुराणि विविधानि च ॥ १-१५३-६॥
kathayāmāsa deśānsa tīrthāni vividhāni ca |
rājñāṃ ca vividhāścaryāḥ purāṇi vividhāni ca || 1-153-6||
MHB 1-153-7
स तत्राकथयद्विप्रः कथान्ते जनमेजय ।
पाञ्चालेष्वद्भुताकारं याज्ञसेन्याः स्वयंवरम् ॥ १-१५३-७॥
sa tatrākathayadvipraḥ kathānte janamejaya |
pāñcāleṣvadbhutākāraṃ yājñasenyāḥ svayaṃvaram || 1-153-7||
MHB 1-153-8
धृष्टद्युम्नस्य चोत्पत्तिमुत्पत्तिं च शिखण्डिनः ।
अयोनिजत्वं कृष्णाया द्रुपदस्य महामखे ॥ १-१५३-८॥
dhṛṣṭadyumnasya cotpattimutpattiṃ ca śikhaṇḍinaḥ |
ayonijatvaṃ kṛṣṇāyā drupadasya mahāmakhe || 1-153-8||
MHB 1-153-9
तदद्भुततमं श्रुत्वा लोके तस्य महात्मनः ।
विस्तरेणैव पप्रच्छुः कथां तां पुरुषर्षभाः ॥ १-१५३-९॥
tadadbhutatamaṃ śrutvā loke tasya mahātmanaḥ |
vistareṇaiva papracchuḥ kathāṃ tāṃ puruṣarṣabhāḥ || 1-153-9||
MHB 1-153-10
कथं द्रुपदपुत्रस्य धृष्टद्युम्नस्य पावकात् ।
वेदिमध्याच्च कृष्णायाः संभवः कथमद्भुतः ॥ १-१५३-१०॥
kathaṃ drupadaputrasya dhṛṣṭadyumnasya pāvakāt |
vedimadhyācca kṛṣṇāyāḥ saṃbhavaḥ kathamadbhutaḥ || 1-153-10||
MHB 1-153-11
कथं द्रोणान्महेष्वासात्सर्वाण्यस्त्राण्यशिक्षत ।
कथं प्रियसखायौ तौ भिन्नौ कस्य कृतेन च ॥ १-१५३-११॥
kathaṃ droṇānmaheṣvāsātsarvāṇyastrāṇyaśikṣata |
kathaṃ priyasakhāyau tau bhinnau kasya kṛtena ca || 1-153-11||
MHB 1-153-12
एवं तैश्चोदितो राजन्स विप्रः पुरुषर्षभैः ।
कथयामास तत्सर्वं द्रौपदीसंभवं तदा ॥ १-१५३-१२॥
evaṃ taiścodito rājansa vipraḥ puruṣarṣabhaiḥ |
kathayāmāsa tatsarvaṃ draupadīsaṃbhavaṃ tadā || 1-153-12||
Adhyaya: 154/225 (25)
MHB 1-154-1
ब्राह्मण उवाच ।
गङ्गाद्वारं प्रति महान्बभूवर्षिर्महातपाः ।
भरद्वाजो महाप्राज्ञः सततं संशितव्रतः ॥ १-१५४-१॥
brāhmaṇa uvāca |
gaṅgādvāraṃ prati mahānbabhūvarṣirmahātapāḥ |
bharadvājo mahāprājñaḥ satataṃ saṃśitavrataḥ || 1-154-1||
MHB 1-154-2
सोऽभिषेक्तुं गतो गङ्गां पूर्वमेवागतां सतीम् ।
ददर्शाप्सरसं तत्र घृताचीमाप्लुतामृषिः ॥ १-१५४-२॥
so'bhiṣektuṃ gato gaṅgāṃ pūrvamevāgatāṃ satīm |
dadarśāpsarasaṃ tatra ghṛtācīmāplutāmṛṣiḥ || 1-154-2||
MHB 1-154-3
तस्या वायुर्नदीतीरे वसनं व्यहरत्तदा ।
अपकृष्टाम्बरां दृष्ट्वा तामृषिश्चकमे ततः ॥ १-१५४-३॥
tasyā vāyurnadītīre vasanaṃ vyaharattadā |
apakṛṣṭāmbarāṃ dṛṣṭvā tāmṛṣiścakame tataḥ || 1-154-3||
MHB 1-154-4
तस्यां संसक्तमनसः कौमारब्रह्मचारिणः ।
हृष्टस्य रेतश्चस्कन्द तदृषिर्द्रोण आदधे ॥ १-१५४-४॥
tasyāṃ saṃsaktamanasaḥ kaumārabrahmacāriṇaḥ |
hṛṣṭasya retaścaskanda tadṛṣirdroṇa ādadhe || 1-154-4||
MHB 1-154-5
ततः समभवद्द्रोणः कुमारस्तस्य धीमतः ।
अध्यगीष्ट स वेदांश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः ॥ १-१५४-५॥
tataḥ samabhavaddroṇaḥ kumārastasya dhīmataḥ |
adhyagīṣṭa sa vedāṃśca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ || 1-154-5||
MHB 1-154-6
भरद्वाजस्य तु सखा पृषतो नाम पार्थिवः ।
तस्यापि द्रुपदो नाम तदा समभवत्सुतः ॥ १-१५४-६॥
bharadvājasya tu sakhā pṛṣato nāma pārthivaḥ |
tasyāpi drupado nāma tadā samabhavatsutaḥ || 1-154-6||
MHB 1-154-7
स नित्यमाश्रमं गत्वा द्रोणेन सह पार्षतः ।
चिक्रीडाध्ययनं चैव चकार क्षत्रियर्षभः ॥ १-१५४-७॥
sa nityamāśramaṃ gatvā droṇena saha pārṣataḥ |
cikrīḍādhyayanaṃ caiva cakāra kṣatriyarṣabhaḥ || 1-154-7||
MHB 1-154-8
ततस्तु पृषतेऽतीते स राजा द्रुपदोऽभवत् ।
द्रोणोऽपि रामं शुश्राव दित्सन्तं वसु सर्वशः ॥ १-१५४-८॥
tatastu pṛṣate'tīte sa rājā drupado'bhavat |
droṇo'pi rāmaṃ śuśrāva ditsantaṃ vasu sarvaśaḥ || 1-154-8||
MHB 1-154-9
वनं तु प्रस्थितं रामं भरद्वाजसुतोऽब्रवीत् ।
आगतं वित्तकामं मां विद्धि द्रोणं द्विजर्षभ ॥ १-१५४-९॥
vanaṃ tu prasthitaṃ rāmaṃ bharadvājasuto'bravīt |
āgataṃ vittakāmaṃ māṃ viddhi droṇaṃ dvijarṣabha || 1-154-9||
MHB 1-154-10
राम उवाच ।
शरीरमात्रमेवाद्य मयेदमवशेषितम् ।
अस्त्राणि वा शरीरं वा ब्रह्मन्नन्यतरं वृणु ॥ १-१५४-१०॥
rāma uvāca |
śarīramātramevādya mayedamavaśeṣitam |
astrāṇi vā śarīraṃ vā brahmannanyataraṃ vṛṇu || 1-154-10||
MHB 1-154-11
द्रोण उवाच ।
अस्त्राणि चैव सर्वाणि तेषां संहारमेव च ।
प्रयोगं चैव सर्वेषां दातुमर्हति मे भवान् ॥ १-१५४-११॥
droṇa uvāca |
astrāṇi caiva sarvāṇi teṣāṃ saṃhārameva ca |
prayogaṃ caiva sarveṣāṃ dātumarhati me bhavān || 1-154-11||
MHB 1-154-12
ब्राह्मण उवाच ।
तथेत्युक्त्वा ततस्तस्मै प्रददौ भृगुनन्दनः ।
प्रतिगृह्य ततो द्रोणः कृतकृत्योऽभवत्तदा ॥ १-१५४-१२॥
brāhmaṇa uvāca |
tathetyuktvā tatastasmai pradadau bhṛgunandanaḥ |
pratigṛhya tato droṇaḥ kṛtakṛtyo'bhavattadā || 1-154-12||
MHB 1-154-13
संप्रहृष्टमनाश्चापि रामात्परमसंमतम् ।
ब्रह्मास्त्रं समनुप्राप्य नरेष्वभ्यधिकोऽभवत् ॥ १-१५४-१३॥
saṃprahṛṣṭamanāścāpi rāmātparamasaṃmatam |
brahmāstraṃ samanuprāpya nareṣvabhyadhiko'bhavat || 1-154-13||
MHB 1-154-14
ततो द्रुपदमासाद्य भारद्वाजः प्रतापवान् ।
अब्रवीत्पुरुषव्याघ्रः सखायं विद्धि मामिति ॥ १-१५४-१४॥
tato drupadamāsādya bhāradvājaḥ pratāpavān |
abravītpuruṣavyāghraḥ sakhāyaṃ viddhi māmiti || 1-154-14||
MHB 1-154-15
द्रुपद उवाच ।
नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा ।
नाराजा पार्थिवस्यापि सखिपूर्वं किमिष्यते ॥ १-१५४-१५॥
drupada uvāca |
nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā |
nārājā pārthivasyāpi sakhipūrvaṃ kimiṣyate || 1-154-15||
MHB 1-154-16
ब्राह्मण उवाच ।
स विनिश्चित्य मनसा पाञ्चाल्यं प्रति बुद्धिमान् ।
जगाम कुरुमुख्यानां नगरं नागसाह्वयम् ॥ १-१५४-१६॥
brāhmaṇa uvāca |
sa viniścitya manasā pāñcālyaṃ prati buddhimān |
jagāma kurumukhyānāṃ nagaraṃ nāgasāhvayam || 1-154-16||
MHB 1-154-17
तस्मै पौत्रान्समादाय वसूनि विविधानि च ।
प्राप्ताय प्रददौ भीष्मः शिष्यान्द्रोणाय धीमते ॥ १-१५४-१७॥
tasmai pautrānsamādāya vasūni vividhāni ca |
prāptāya pradadau bhīṣmaḥ śiṣyāndroṇāya dhīmate || 1-154-17||
MHB 1-154-18
द्रोणः शिष्यांस्ततः सर्वानिदं वचनमब्रवीत् ।
समानीय तदा विद्वान्द्रुपदस्यासुखाय वै ॥ १-१५४-१८॥
droṇaḥ śiṣyāṃstataḥ sarvānidaṃ vacanamabravīt |
samānīya tadā vidvāndrupadasyāsukhāya vai || 1-154-18||
MHB 1-154-19
आचार्यवेतनं किंचिद्धृदि संपरिवर्तते ।
कृतास्त्रैस्तत्प्रदेयं स्यात्तदृतं वदतानघाः ॥ १-१५४-१९॥
ācāryavetanaṃ kiṃciddhṛdi saṃparivartate |
kṛtāstraistatpradeyaṃ syāttadṛtaṃ vadatānaghāḥ || 1-154-19||
MHB 1-154-20
यदा च पाण्डवाः सर्वे कृतास्त्राः कृतनिश्रमाः ।
ततो द्रोणोऽब्रवीद्भूयो वेतनार्थमिदं वचः ॥ १-१५४-२०॥
yadā ca pāṇḍavāḥ sarve kṛtāstrāḥ kṛtaniśramāḥ |
tato droṇo'bravīdbhūyo vetanārthamidaṃ vacaḥ || 1-154-20||
MHB 1-154-21
पार्षतो द्रुपदो नाम छत्रवत्यां नरेश्वरः ।
तस्यापकृष्य तद्राज्यं मम शीघ्रं प्रदीयताम् ॥ १-१५४-२१॥
pārṣato drupado nāma chatravatyāṃ nareśvaraḥ |
tasyāpakṛṣya tadrājyaṃ mama śīghraṃ pradīyatām || 1-154-21||
MHB 1-154-22
ततः पाण्डुसुताः पञ्च निर्जित्य द्रुपदं युधि ।
द्रोणाय दर्शयामासुर्बद्ध्वा ससचिवं तदा ॥ १-१५४-२२॥
tataḥ pāṇḍusutāḥ pañca nirjitya drupadaṃ yudhi |
droṇāya darśayāmāsurbaddhvā sasacivaṃ tadā || 1-154-22||
MHB 1-154-23
द्रोण उवाच ।
प्रार्थयामि त्वया सख्यं पुनरेव नराधिप ।
अराजा किल नो राज्ञः सखा भवितुमर्हति ॥ १-१५४-२३॥
droṇa uvāca |
prārthayāmi tvayā sakhyaṃ punareva narādhipa |
arājā kila no rājñaḥ sakhā bhavitumarhati || 1-154-23||
MHB 1-154-24
अतः प्रयतितं राज्ये यज्ञसेन मया तव ।
राजासि दक्षिणे कूले भागीरथ्याहमुत्तरे ॥ १-१५४-२४॥
ataḥ prayatitaṃ rājye yajñasena mayā tava |
rājāsi dakṣiṇe kūle bhāgīrathyāhamuttare || 1-154-24||
MHB 1-154-25
ब्राह्मण उवाच ।
असत्कारः स सुमहान्मुहूर्तमपि तस्य तु ।
न व्येति हृदयाद्राज्ञो दुर्मनाः स कृशोऽभवत् ॥ १-१५४-२५॥
brāhmaṇa uvāca |
asatkāraḥ sa sumahānmuhūrtamapi tasya tu |
na vyeti hṛdayādrājño durmanāḥ sa kṛśo'bhavat || 1-154-25||
Adhyaya: 155/225 (52)
MHB 1-155-1
ब्राह्मण उवाच ।
अमर्षी द्रुपदो राजा कर्मसिद्धान्द्विजर्षभान् ।
अन्विच्छन्परिचक्राम ब्राह्मणावसथान्बहून् ॥ १-१५५-१॥
brāhmaṇa uvāca |
amarṣī drupado rājā karmasiddhāndvijarṣabhān |
anvicchanparicakrāma brāhmaṇāvasathānbahūn || 1-155-1||
MHB 1-155-2
पुत्रजन्म परीप्सन्वै शोकोपहतचेतनः ।
नास्ति श्रेष्ठं ममापत्यमिति नित्यमचिन्तयत् ॥ १-१५५-२॥
putrajanma parīpsanvai śokopahatacetanaḥ |
nāsti śreṣṭhaṃ mamāpatyamiti nityamacintayat || 1-155-2||
MHB 1-155-3
जातान्पुत्रान्स निर्वेदाद्धिग्बन्धूनिति चाब्रवीत् ।
निःश्वासपरमश्चासीद्द्रोणं प्रतिचिकीर्षया ॥ १-१५५-३॥
jātānputrānsa nirvedāddhigbandhūniti cābravīt |
niḥśvāsaparamaścāsīddroṇaṃ praticikīrṣayā || 1-155-3||
MHB 1-155-4
प्रभावं विनयं शिक्षां द्रोणस्य चरितानि च ।
क्षात्रेण च बलेनास्य चिन्तयन्नान्वपद्यत ।
प्रतिकर्तुं नृपश्रेष्ठो यतमानोऽपि भारत ॥ १-१५५-४॥
prabhāvaṃ vinayaṃ śikṣāṃ droṇasya caritāni ca |
kṣātreṇa ca balenāsya cintayannānvapadyata |
pratikartuṃ nṛpaśreṣṭho yatamāno'pi bhārata || 1-155-4||
MHB 1-155-5
अभितः सोऽथ कल्माषीं गङ्गाकूले परिभ्रमन् ।
ब्राह्मणावसथं पुण्यमाससाद महीपतिः ॥ १-१५५-५॥
abhitaḥ so'tha kalmāṣīṃ gaṅgākūle paribhraman |
brāhmaṇāvasathaṃ puṇyamāsasāda mahīpatiḥ || 1-155-5||
MHB 1-155-6
तत्र नास्नातकः कश्चिन्न चासीदव्रती द्विजः ।
तथैव नामहाभागः सोऽपश्यत्संशितव्रतौ ॥ १-१५५-६॥
tatra nāsnātakaḥ kaścinna cāsīdavratī dvijaḥ |
tathaiva nāmahābhāgaḥ so'paśyatsaṃśitavratau || 1-155-6||
MHB 1-155-7
याजोपयाजौ ब्रह्मर्षी शाम्यन्तौ पृषतात्मजः ।
संहिताध्ययने युक्तौ गोत्रतश्चापि काश्यपौ ॥ १-१५५-७॥
yājopayājau brahmarṣī śāmyantau pṛṣatātmajaḥ |
saṃhitādhyayane yuktau gotrataścāpi kāśyapau || 1-155-7||
MHB 1-155-8
तारणे युक्तरूपौ तौ ब्राह्मणावृषिसत्तमौ ।
स तावामन्त्रयामास सर्वकामैरतन्द्रितः ॥ १-१५५-८॥
tāraṇe yuktarūpau tau brāhmaṇāvṛṣisattamau |
sa tāvāmantrayāmāsa sarvakāmairatandritaḥ || 1-155-8||
MHB 1-155-9
बुद्ध्वा तयोर्बलं बुद्धिं कनीयांसमुपह्वरे ।
प्रपेदे छन्दयन्कामैरुपयाजं धृतव्रतम् ॥ १-१५५-९॥
buddhvā tayorbalaṃ buddhiṃ kanīyāṃsamupahvare |
prapede chandayankāmairupayājaṃ dhṛtavratam || 1-155-9||
MHB 1-155-10
पादशुश्रूषणे युक्तः प्रियवाक्सर्वकामदः ।
अर्हयित्वा यथान्यायमुपयाजमुवाच सः ॥ १-१५५-१०॥
pādaśuśrūṣaṇe yuktaḥ priyavāksarvakāmadaḥ |
arhayitvā yathānyāyamupayājamuvāca saḥ || 1-155-10||
MHB 1-155-11
येन मे कर्मणा ब्रह्मन्पुत्रः स्याद्द्रोणमृत्यवे ।
उपयाज कृते तस्मिन्गवां दातास्मि तेऽर्बुदम् ॥ १-१५५-११॥
yena me karmaṇā brahmanputraḥ syāddroṇamṛtyave |
upayāja kṛte tasmingavāṃ dātāsmi te'rbudam || 1-155-11||
MHB 1-155-12
यद्वा तेऽन्यद्द्विजश्रेष्ठ मनसः सुप्रियं भवेत् ।
सर्वं तत्ते प्रदाताहं न हि मेऽस्त्यत्र संशयः ॥ १-१५५-१२॥
yadvā te'nyaddvijaśreṣṭha manasaḥ supriyaṃ bhavet |
sarvaṃ tatte pradātāhaṃ na hi me'styatra saṃśayaḥ || 1-155-12||
MHB 1-155-13
इत्युक्तो नाहमित्येवं तमृषिः प्रत्युवाच ह ।
आराधयिष्यन्द्रुपदः स तं पर्यचरत्पुनः ॥ १-१५५-१३॥
ityukto nāhamityevaṃ tamṛṣiḥ pratyuvāca ha |
ārādhayiṣyandrupadaḥ sa taṃ paryacaratpunaḥ || 1-155-13||
MHB 1-155-14
ततः संवत्सरस्यान्ते द्रुपदं स द्विजोत्तमः ।
उपयाजोऽब्रवीद्राजन्काले मधुरया गिरा ॥ १-१५५-१४॥
tataḥ saṃvatsarasyānte drupadaṃ sa dvijottamaḥ |
upayājo'bravīdrājankāle madhurayā girā || 1-155-14||
MHB 1-155-15
ज्येष्ठो भ्राता ममागृह्णाद्विचरन्वननिर्झरे ।
अपरिज्ञातशौचायां भूमौ निपतितं फलम् ॥ १-१५५-१५॥
jyeṣṭho bhrātā mamāgṛhṇādvicaranvananirjhare |
aparijñātaśaucāyāṃ bhūmau nipatitaṃ phalam || 1-155-15||
MHB 1-155-16
तदपश्यमहं भ्रातुरसांप्रतमनुव्रजन् ।
विमर्शं संकरादाने नायं कुर्यात्कथंचन ॥ १-१५५-१६॥
tadapaśyamahaṃ bhrāturasāṃpratamanuvrajan |
vimarśaṃ saṃkarādāne nāyaṃ kuryātkathaṃcana || 1-155-16||
MHB 1-155-17
दृष्ट्वा फलस्य नापश्यद्दोषा येऽस्यानुबन्धिकाः ।
विविनक्ति न शौचं यः सोऽन्यत्रापि कथं भवेत् ॥ १-१५५-१७॥
dṛṣṭvā phalasya nāpaśyaddoṣā ye'syānubandhikāḥ |
vivinakti na śaucaṃ yaḥ so'nyatrāpi kathaṃ bhavet || 1-155-17||
MHB 1-155-18
संहिताध्ययनं कुर्वन्वसन्गुरुकुले च यः ।
भैक्षमुच्छिष्टमन्येषां भुङ्क्ते चापि सदा सदा ।
कीर्तयन्गुणमन्नानामघृणी च पुनः पुनः ॥ १-१५५-१८॥
saṃhitādhyayanaṃ kurvanvasangurukule ca yaḥ |
bhaikṣamucchiṣṭamanyeṣāṃ bhuṅkte cāpi sadā sadā |
kīrtayanguṇamannānāmaghṛṇī ca punaḥ punaḥ || 1-155-18||
MHB 1-155-19
तमहं फलार्थिनं मन्ये भ्रातरं तर्कचक्षुषा ।
तं वै गच्छस्व नृपते स त्वां संयाजयिष्यति ॥ १-१५५-१९॥
tamahaṃ phalārthinaṃ manye bhrātaraṃ tarkacakṣuṣā |
taṃ vai gacchasva nṛpate sa tvāṃ saṃyājayiṣyati || 1-155-19||
MHB 1-155-20
जुगुप्समानो नृपतिर्मनसेदं विचिन्तयन् ।
उपयाजवचः श्रुत्वा नृपतिः सर्वधर्मवित् ।
अभिसंपूज्य पूजार्हमृषिं याजमुवाच ह ॥ १-१५५-२०॥
jugupsamāno nṛpatirmanasedaṃ vicintayan |
upayājavacaḥ śrutvā nṛpatiḥ sarvadharmavit |
abhisaṃpūjya pūjārhamṛṣiṃ yājamuvāca ha || 1-155-20||
MHB 1-155-21
अयुतानि ददान्यष्टौ गवां याजय मां विभो ।
द्रोणवैराभिसंतप्तं त्वं ह्लादयितुमर्हसि ॥ १-१५५-२१॥
ayutāni dadānyaṣṭau gavāṃ yājaya māṃ vibho |
droṇavairābhisaṃtaptaṃ tvaṃ hlādayitumarhasi || 1-155-21||
MHB 1-155-22
स हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो ब्रह्मास्त्रे चाप्यनुत्तमः ।
तस्माद्द्रोणः पराजैषीन्मां वै स सखिविग्रहे ॥ १-१५५-२२॥
sa hi brahmavidāṃ śreṣṭho brahmāstre cāpyanuttamaḥ |
tasmāddroṇaḥ parājaiṣīnmāṃ vai sa sakhivigrahe || 1-155-22||
MHB 1-155-23
क्षत्रियो नास्ति तुल्योऽस्य पृथिव्यां कश्चिदग्रणीः ।
कौरवाचार्यमुख्यस्य भारद्वाजस्य धीमतः ॥ १-१५५-२३॥
kṣatriyo nāsti tulyo'sya pṛthivyāṃ kaścidagraṇīḥ |
kauravācāryamukhyasya bhāradvājasya dhīmataḥ || 1-155-23||
MHB 1-155-24
द्रोणस्य शरजालानि प्राणिदेहहराणि च ।
षडरत्नि धनुश्चास्य दृश्यतेऽप्रतिमं महत् ॥ १-१५५-२४॥
droṇasya śarajālāni prāṇidehaharāṇi ca |
ṣaḍaratni dhanuścāsya dṛśyate'pratimaṃ mahat || 1-155-24||
MHB 1-155-25
स हि ब्राह्मणवेगेन क्षात्रं वेगमसंशयम् ।
प्रतिहन्ति महेष्वासो भारद्वाजो महामनाः ॥ १-१५५-२५॥
sa hi brāhmaṇavegena kṣātraṃ vegamasaṃśayam |
pratihanti maheṣvāso bhāradvājo mahāmanāḥ || 1-155-25||
MHB 1-155-26
क्षत्रोच्छेदाय विहितो जामदग्न्य इवास्थितः ।
तस्य ह्यस्त्रबलं घोरमप्रसह्यं नरैर्भुवि ॥ १-१५५-२६॥
kṣatrocchedāya vihito jāmadagnya ivāsthitaḥ |
tasya hyastrabalaṃ ghoramaprasahyaṃ narairbhuvi || 1-155-26||
MHB 1-155-27
ब्राह्ममुच्चारयंस्तेजो हुताहुतिरिवानलः ।
समेत्य स दहत्याजौ क्षत्रं ब्रह्मपुरःसरः ।
ब्रह्मक्षत्रे च विहिते ब्रह्मतेजो विशिष्यते ॥ १-१५५-२७॥
brāhmamuccārayaṃstejo hutāhutirivānalaḥ |
sametya sa dahatyājau kṣatraṃ brahmapuraḥsaraḥ |
brahmakṣatre ca vihite brahmatejo viśiṣyate || 1-155-27||
MHB 1-155-28
सोऽहं क्षत्रबलाद्धीनो ब्रह्मतेजः प्रपेदिवान् ।
द्रोणाद्विशिष्टमासाद्य भवन्तं ब्रह्मवित्तमम् ॥ १-१५५-२८॥
so'haṃ kṣatrabalāddhīno brahmatejaḥ prapedivān |
droṇādviśiṣṭamāsādya bhavantaṃ brahmavittamam || 1-155-28||
MHB 1-155-29
द्रोणान्तकमहं पुत्रं लभेयं युधि दुर्जयम् ।
तत्कर्म कुरु मे याज निर्वपाम्यर्बुदं गवाम् ॥ १-१५५-२९॥
droṇāntakamahaṃ putraṃ labheyaṃ yudhi durjayam |
tatkarma kuru me yāja nirvapāmyarbudaṃ gavām || 1-155-29||
MHB 1-155-30
तथेत्युक्त्वा तु तं याजो याज्यार्थमुपकल्पयत् ।
गुर्वर्थ इति चाकाममुपयाजमचोदयत् ।
याजो द्रोणविनाशाय प्रतिजज्ञे तथा च सः ॥ १-१५५-३०॥
tathetyuktvā tu taṃ yājo yājyārthamupakalpayat |
gurvartha iti cākāmamupayājamacodayat |
yājo droṇavināśāya pratijajñe tathā ca saḥ || 1-155-30||
MHB 1-155-31
ततस्तस्य नरेन्द्रस्य उपयाजो महातपाः ।
आचख्यौ कर्म वैतानं तदा पुत्रफलाय वै ॥ १-१५५-३१॥
tatastasya narendrasya upayājo mahātapāḥ |
ācakhyau karma vaitānaṃ tadā putraphalāya vai || 1-155-31||
MHB 1-155-32
स च पुत्रो महावीर्यो महातेजा महाबलः ।
इष्यते यद्विधो राजन्भविता ते तथाविधः ॥ १-१५५-३२॥
sa ca putro mahāvīryo mahātejā mahābalaḥ |
iṣyate yadvidho rājanbhavitā te tathāvidhaḥ || 1-155-32||
MHB 1-155-33
भारद्वाजस्य हन्तारं सोऽभिसंधाय भूमिपः ।
आजह्रे तत्तथा सर्वं द्रुपदः कर्मसिद्धये ॥ १-१५५-३३॥
bhāradvājasya hantāraṃ so'bhisaṃdhāya bhūmipaḥ |
ājahre tattathā sarvaṃ drupadaḥ karmasiddhaye || 1-155-33||
MHB 1-155-34
याजस्तु हवनस्यान्ते देवीमाह्वापयत्तदा ।
प्रैहि मां राज्ञि पृषति मिथुनं त्वामुपस्थितम् ॥ १-१५५-३४॥
yājastu havanasyānte devīmāhvāpayattadā |
praihi māṃ rājñi pṛṣati mithunaṃ tvāmupasthitam || 1-155-34||
MHB 1-155-35
देव्युवाच ।
अवलिप्तं मे मुखं ब्रह्मन्पुण्यान्गन्धान्बिभर्मि च ।
सुतार्थेनोपरुद्धास्मि तिष्ठ याज मम प्रिये ॥ १-१५५-३५॥
devyuvāca |
avaliptaṃ me mukhaṃ brahmanpuṇyāngandhānbibharmi ca |
sutārthenoparuddhāsmi tiṣṭha yāja mama priye || 1-155-35||
MHB 1-155-36
याज उवाच ।
याजेन श्रपितं हव्यमुपयाजेन मन्त्रितम् ।
कथं कामं न संदध्यात्सा त्वं विप्रैहि तिष्ठ वा ॥ १-१५५-३६॥
yāja uvāca |
yājena śrapitaṃ havyamupayājena mantritam |
kathaṃ kāmaṃ na saṃdadhyātsā tvaṃ vipraihi tiṣṭha vā || 1-155-36||
MHB 1-155-37
ब्राह्मण उवाच ।
एवमुक्ते तु याजेन हुते हविषि संस्कृते ।
उत्तस्थौ पावकात्तस्मात्कुमारो देवसंनिभः ॥ १-१५५-३७॥
brāhmaṇa uvāca |
evamukte tu yājena hute haviṣi saṃskṛte |
uttasthau pāvakāttasmātkumāro devasaṃnibhaḥ || 1-155-37||
MHB 1-155-38
ज्वालावर्णो घोररूपः किरीटी वर्म चोत्तमम् ।
बिभ्रत्सखड्गः सशरो धनुष्मान्विनदन्मुहुः ॥ १-१५५-३८॥
jvālāvarṇo ghorarūpaḥ kirīṭī varma cottamam |
bibhratsakhaḍgaḥ saśaro dhanuṣmānvinadanmuhuḥ || 1-155-38||
MHB 1-155-39
सोऽध्यारोहद्रथवरं तेन च प्रययौ तदा ।
ततः प्रणेदुः पाञ्चालाः प्रहृष्टाः साधु साध्विति ॥ १-१५५-३९॥
so'dhyārohadrathavaraṃ tena ca prayayau tadā |
tataḥ praṇeduḥ pāñcālāḥ prahṛṣṭāḥ sādhu sādhviti || 1-155-39||
MHB 1-155-40
भयापहो राजपुत्रः पाञ्चालानां यशस्करः ।
राज्ञः शोकापहो जात एष द्रोणवधाय वै ।
इत्युवाच महद्भूतमदृश्यं खेचरं तदा ॥ १-१५५-४०॥
bhayāpaho rājaputraḥ pāñcālānāṃ yaśaskaraḥ |
rājñaḥ śokāpaho jāta eṣa droṇavadhāya vai |
ityuvāca mahadbhūtamadṛśyaṃ khecaraṃ tadā || 1-155-40||
MHB 1-155-41
कुमारी चापि पाञ्चाली वेदिमध्यात्समुत्थिता ।
सुभगा दर्शनीयाङ्गी वेदिमध्या मनोरमा ॥ १-१५५-४१॥
kumārī cāpi pāñcālī vedimadhyātsamutthitā |
subhagā darśanīyāṅgī vedimadhyā manoramā || 1-155-41||
MHB 1-155-42
श्यामा पद्मपलाशाक्षी नीलकुञ्चितमूर्धजा ।
मानुषं विग्रहं कृत्वा साक्षादमरवर्णिनी ॥ १-१५५-४२॥
śyāmā padmapalāśākṣī nīlakuñcitamūrdhajā |
mānuṣaṃ vigrahaṃ kṛtvā sākṣādamaravarṇinī || 1-155-42||
MHB 1-155-43
नीलोत्पलसमो गन्धो यस्याः क्रोशात्प्रवायति ।
या बिभर्ति परं रूपं यस्या नास्त्युपमा भुवि ॥ १-१५५-४३॥
nīlotpalasamo gandho yasyāḥ krośātpravāyati |
yā bibharti paraṃ rūpaṃ yasyā nāstyupamā bhuvi || 1-155-43||
MHB 1-155-44
तां चापि जातां सुश्रोणीं वागुवाचाशरीरिणी ।
सर्वयोषिद्वरा कृष्णा क्षयं क्षत्रं निनीषति ॥ १-१५५-४४॥
tāṃ cāpi jātāṃ suśroṇīṃ vāguvācāśarīriṇī |
sarvayoṣidvarā kṛṣṇā kṣayaṃ kṣatraṃ ninīṣati || 1-155-44||
MHB 1-155-45
सुरकार्यमियं काले करिष्यति सुमध्यमा ।
अस्या हेतोः क्षत्रियाणां महदुत्पत्स्यते भयम् ॥ १-१५५-४५॥
surakāryamiyaṃ kāle kariṣyati sumadhyamā |
asyā hetoḥ kṣatriyāṇāṃ mahadutpatsyate bhayam || 1-155-45||
MHB 1-155-46
तच्छ्रुत्वा सर्वपाञ्चालाः प्रणेदुः सिंहसंघवत् ।
न चैतान्हर्षसंपूर्णानियं सेहे वसुंधरा ॥ १-१५५-४६॥
tacchrutvā sarvapāñcālāḥ praṇeduḥ siṃhasaṃghavat |
na caitānharṣasaṃpūrṇāniyaṃ sehe vasuṃdharā || 1-155-46||
MHB 1-155-47
तौ दृष्ट्वा पृषती याजं प्रपेदे वै सुतार्थिनी ।
न वै मदन्यां जननीं जानीयातामिमाविति ॥ १-१५५-४७॥
tau dṛṣṭvā pṛṣatī yājaṃ prapede vai sutārthinī |
na vai madanyāṃ jananīṃ jānīyātāmimāviti || 1-155-47||
MHB 1-155-48
तथेत्युवाच तां याजो राज्ञः प्रियचिकीर्षया ।
तयोश्च नामनी चक्रुर्द्विजाः संपूर्णमानसाः ॥ १-१५५-४८॥
tathetyuvāca tāṃ yājo rājñaḥ priyacikīrṣayā |
tayośca nāmanī cakrurdvijāḥ saṃpūrṇamānasāḥ || 1-155-48||
MHB 1-155-49
धृष्टत्वादतिधृष्णुत्वाद्धर्माद्द्युत्संभवादपि ।
धृष्टद्युम्नः कुमारोऽयं द्रुपदस्य भवत्विति ॥ १-१५५-४९॥
dhṛṣṭatvādatidhṛṣṇutvāddharmāddyutsaṃbhavādapi |
dhṛṣṭadyumnaḥ kumāro'yaṃ drupadasya bhavatviti || 1-155-49||
MHB 1-155-50
कृष्णेत्येवाब्रुवन्कृष्णां कृष्णाभूत्सा हि वर्णतः ।
तथा तन्मिथुनं जज्ञे द्रुपदस्य महामखे ॥ १-१५५-५०॥
kṛṣṇetyevābruvankṛṣṇāṃ kṛṣṇābhūtsā hi varṇataḥ |
tathā tanmithunaṃ jajñe drupadasya mahāmakhe || 1-155-50||
MHB 1-155-51
धृष्टद्युम्नं तु पाञ्चाल्यमानीय स्वं विवेशनम् ।
उपाकरोदस्त्रहेतोर्भारद्वाजः प्रतापवान् ॥ १-१५५-५१॥
dhṛṣṭadyumnaṃ tu pāñcālyamānīya svaṃ viveśanam |
upākarodastrahetorbhāradvājaḥ pratāpavān || 1-155-51||
MHB 1-155-52
अमोक्षणीयं दैवं हि भावि मत्वा महामतिः ।
तथा तत्कृतवान्द्रोण आत्मकीर्त्यनुरक्षणात् ॥ १-१५५-५२॥
amokṣaṇīyaṃ daivaṃ hi bhāvi matvā mahāmatiḥ |
tathā tatkṛtavāndroṇa ātmakīrtyanurakṣaṇāt || 1-155-52||
Adhyaya: 156/225 (11)
MHB 1-156-1
वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा तु कौन्तेयाः शल्यविद्धा इवाभवन् ।
सर्वे चास्वस्थमनसो बभूवुस्ते महारथाः ॥ १-१५६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etacchrutvā tu kaunteyāḥ śalyaviddhā ivābhavan |
sarve cāsvasthamanaso babhūvuste mahārathāḥ || 1-156-1||
MHB 1-156-2
ततः कुन्ती सुतान्दृष्ट्वा विभ्रान्तान्गतचेतसः ।
युधिष्ठिरमुवाचेदं वचनं सत्यवादिनी ॥ १-१५६-२॥
tataḥ kuntī sutāndṛṣṭvā vibhrāntāngatacetasaḥ |
yudhiṣṭhiramuvācedaṃ vacanaṃ satyavādinī || 1-156-2||
MHB 1-156-3
चिररात्रोषिताः स्मेह ब्राह्मणस्य निवेशने ।
रममाणाः पुरे रम्ये लब्धभैक्षा युधिष्ठिर ॥ १-१५६-३॥
cirarātroṣitāḥ smeha brāhmaṇasya niveśane |
ramamāṇāḥ pure ramye labdhabhaikṣā yudhiṣṭhira || 1-156-3||
MHB 1-156-4
यानीह रमणीयानि वनान्युपवनानि च ।
सर्वाणि तानि दृष्टानि पुनः पुनररिंदम ॥ १-१५६-४॥
yānīha ramaṇīyāni vanānyupavanāni ca |
sarvāṇi tāni dṛṣṭāni punaḥ punarariṃdama || 1-156-4||
MHB 1-156-5
पुनर्दृष्टानि तान्येव प्रीणयन्ति न नस्तथा ।
भैक्षं च न तथा वीर लभ्यते कुरुनन्दन ॥ १-१५६-५॥
punardṛṣṭāni tānyeva prīṇayanti na nastathā |
bhaikṣaṃ ca na tathā vīra labhyate kurunandana || 1-156-5||
MHB 1-156-6
ते वयं साधु पाञ्चालान्गच्छाम यदि मन्यसे ।
अपूर्वदर्शनं तात रमणीयं भविष्यति ॥ १-१५६-६॥
te vayaṃ sādhu pāñcālāngacchāma yadi manyase |
apūrvadarśanaṃ tāta ramaṇīyaṃ bhaviṣyati || 1-156-6||
MHB 1-156-7
सुभिक्षाश्चैव पाञ्चालाः श्रूयन्ते शत्रुकर्शन ।
यज्ञसेनश्च राजासौ ब्रह्मण्य इति शुश्रुमः ॥ १-१५६-७॥
subhikṣāścaiva pāñcālāḥ śrūyante śatrukarśana |
yajñasenaśca rājāsau brahmaṇya iti śuśrumaḥ || 1-156-7||
MHB 1-156-8
एकत्र चिरवासो हि क्षमो न च मतो मम ।
ते तत्र साधु गच्छामो यदि त्वं पुत्र मन्यसे ॥ १-१५६-८॥
ekatra ciravāso hi kṣamo na ca mato mama |
te tatra sādhu gacchāmo yadi tvaṃ putra manyase || 1-156-8||
MHB 1-156-9
युधिष्ठिर उवाच ।
भवत्या यन्मतं कार्यं तदस्माकं परं हितम् ।
अनुजांस्तु न जानामि गच्छेयुर्नेति वा पुनः ॥ १-१५६-९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
bhavatyā yanmataṃ kāryaṃ tadasmākaṃ paraṃ hitam |
anujāṃstu na jānāmi gaccheyurneti vā punaḥ || 1-156-9||
MHB 1-156-10
वैशंपायन उवाच ।
ततः कुन्ती भीमसेनमर्जुनं यमजौ तथा ।
उवाच गमनं ते च तथेत्येवाब्रुवंस्तदा ॥ १-१५६-१०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ kuntī bhīmasenamarjunaṃ yamajau tathā |
uvāca gamanaṃ te ca tathetyevābruvaṃstadā || 1-156-10||
MHB 1-156-11
तत आमन्त्र्य तं विप्रं कुन्ती राजन्सुतैः सह ।
प्रतस्थे नगरीं रम्यां द्रुपदस्य महात्मनः ॥ १-१५६-११॥
tata āmantrya taṃ vipraṃ kuntī rājansutaiḥ saha |
pratasthe nagarīṃ ramyāṃ drupadasya mahātmanaḥ || 1-156-11||
Adhyaya: 157/225 (16)
MHB 1-157-1
वैशंपायन उवाच ।
वसत्सु तेषु प्रच्छन्नं पाण्डवेषु महात्मसु ।
आजगामाथ तान्द्रष्टुं व्यासः सत्यवतीसुतः ॥ १-१५७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
vasatsu teṣu pracchannaṃ pāṇḍaveṣu mahātmasu |
ājagāmātha tāndraṣṭuṃ vyāsaḥ satyavatīsutaḥ || 1-157-1||
MHB 1-157-2
तमागतमभिप्रेक्ष्य प्रत्युद्गम्य परंतपाः ।
प्रणिपत्याभिवाद्यैनं तस्थुः प्राञ्जलयस्तदा ॥ १-१५७-२॥
tamāgatamabhiprekṣya pratyudgamya paraṃtapāḥ |
praṇipatyābhivādyainaṃ tasthuḥ prāñjalayastadā || 1-157-2||
MHB 1-157-3
समनुज्ञाप्य तान्सर्वानासीनान्मुनिरब्रवीत् ।
प्रसन्नः पूजितः पार्थैः प्रीतिपूर्वमिदं वचः ॥ १-१५७-३॥
samanujñāpya tānsarvānāsīnānmunirabravīt |
prasannaḥ pūjitaḥ pārthaiḥ prītipūrvamidaṃ vacaḥ || 1-157-3||
MHB 1-157-4
अपि धर्मेण वर्तध्वं शास्त्रेण च परंतपाः ।
अपि विप्रेषु वः पूजा पूजार्हेषु न हीयते ॥ १-१५७-४॥
api dharmeṇa vartadhvaṃ śāstreṇa ca paraṃtapāḥ |
api vipreṣu vaḥ pūjā pūjārheṣu na hīyate || 1-157-4||
MHB 1-157-5
अथ धर्मार्थवद्वाक्यमुक्त्वा स भगवानृषिः ।
विचित्राश्च कथास्तास्ताः पुनरेवेदमब्रवीत् ॥ १-१५७-५॥
atha dharmārthavadvākyamuktvā sa bhagavānṛṣiḥ |
vicitrāśca kathāstāstāḥ punarevedamabravīt || 1-157-5||
MHB 1-157-6
आसीत्तपोवने काचिदृषेः कन्या महात्मनः ।
विलग्नमध्या सुश्रोणी सुभ्रूः सर्वगुणान्विता ॥ १-१५७-६॥
āsīttapovane kācidṛṣeḥ kanyā mahātmanaḥ |
vilagnamadhyā suśroṇī subhrūḥ sarvaguṇānvitā || 1-157-6||
MHB 1-157-7
कर्मभिः स्वकृतैः सा तु दुर्भगा समपद्यत ।
नाध्यगच्छत्पतिं सा तु कन्या रूपवती सती ॥ १-१५७-७॥
karmabhiḥ svakṛtaiḥ sā tu durbhagā samapadyata |
nādhyagacchatpatiṃ sā tu kanyā rūpavatī satī || 1-157-7||
MHB 1-157-8
तपस्तप्तुमथारेभे पत्यर्थमसुखा ततः ।
तोषयामास तपसा सा किलोग्रेण शंकरम् ॥ १-१५७-८॥
tapastaptumathārebhe patyarthamasukhā tataḥ |
toṣayāmāsa tapasā sā kilogreṇa śaṃkaram || 1-157-8||
MHB 1-157-9
तस्याः स भगवांस्तुष्टस्तामुवाच तपस्विनीम् ।
वरं वरय भद्रं ते वरदोऽस्मीति भामिनि ॥ १-१५७-९॥
tasyāḥ sa bhagavāṃstuṣṭastāmuvāca tapasvinīm |
varaṃ varaya bhadraṃ te varado'smīti bhāmini || 1-157-9||
MHB 1-157-10
अथेश्वरमुवाचेदमात्मनः सा वचो हितम् ।
पतिं सर्वगुणोपेतमिच्छामीति पुनः पुनः ॥ १-१५७-१०॥
atheśvaramuvācedamātmanaḥ sā vaco hitam |
patiṃ sarvaguṇopetamicchāmīti punaḥ punaḥ || 1-157-10||
MHB 1-157-11
तामथ प्रत्युवाचेदमीशानो वदतां वरः ।
पञ्च ते पतयो भद्रे भविष्यन्तीति शंकरः ॥ १-१५७-११॥
tāmatha pratyuvācedamīśāno vadatāṃ varaḥ |
pañca te patayo bhadre bhaviṣyantīti śaṃkaraḥ || 1-157-11||
MHB 1-157-12
प्रतिब्रुवन्तीमेकं मे पतिं देहीति शंकरम् ।
पुनरेवाब्रवीद्देव इदं वचनमुत्तमम् ॥ १-१५७-१२॥
pratibruvantīmekaṃ me patiṃ dehīti śaṃkaram |
punarevābravīddeva idaṃ vacanamuttamam || 1-157-12||
MHB 1-157-13
पञ्चकृत्वस्त्वया उक्तः पतिं देहीत्यहं पुनः ।
देहमन्यं गतायास्ते यथोक्तं तद्भविष्यति ॥ १-१५७-१३॥
pañcakṛtvastvayā uktaḥ patiṃ dehītyahaṃ punaḥ |
dehamanyaṃ gatāyāste yathoktaṃ tadbhaviṣyati || 1-157-13||
MHB 1-157-14
द्रुपदस्य कुले जाता कन्या सा देवरूपिणी ।
निर्दिष्टा भवतां पत्नी कृष्णा पार्षत्यनिन्दिता ॥ १-१५७-१४॥
drupadasya kule jātā kanyā sā devarūpiṇī |
nirdiṣṭā bhavatāṃ patnī kṛṣṇā pārṣatyaninditā || 1-157-14||
MHB 1-157-15
पाञ्चालनगरं तस्मात्प्रविशध्वं महाबलाः ।
सुखिनस्तामनुप्राप्य भविष्यथ न संशयः ॥ १-१५७-१५॥
pāñcālanagaraṃ tasmātpraviśadhvaṃ mahābalāḥ |
sukhinastāmanuprāpya bhaviṣyatha na saṃśayaḥ || 1-157-15||
MHB 1-157-16
एवमुक्त्वा महाभागः पाण्डवानां पितामहः ।
पार्थानामन्त्र्य कुन्तीं च प्रातिष्ठत महातपाः ॥ १-१५७-१६॥
evamuktvā mahābhāgaḥ pāṇḍavānāṃ pitāmahaḥ |
pārthānāmantrya kuntīṃ ca prātiṣṭhata mahātapāḥ || 1-157-16||
Adhyaya: 158/225 (55)
MHB 1-158-1
वैशंपायन उवाच ।
ते प्रतस्थुः पुरस्कृत्य मातरं पुरुषर्षभाः ।
समैरुदङ्मुखैर्मार्गैर्यथोद्दिष्टं परंतपाः ॥ १-१५८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
te pratasthuḥ puraskṛtya mātaraṃ puruṣarṣabhāḥ |
samairudaṅmukhairmārgairyathoddiṣṭaṃ paraṃtapāḥ || 1-158-1||
MHB 1-158-2
ते गच्छन्तस्त्वहोरात्रं तीर्थं सोमश्रवायणम् ।
आसेदुः पुरुषव्याघ्रा गङ्गायां पाण्डुनन्दनाः ॥ १-१५८-२॥
te gacchantastvahorātraṃ tīrthaṃ somaśravāyaṇam |
āseduḥ puruṣavyāghrā gaṅgāyāṃ pāṇḍunandanāḥ || 1-158-2||
MHB 1-158-3
उल्मुकं तु समुद्यम्य तेषामग्रे धनंजयः ।
प्रकाशार्थं ययौ तत्र रक्षार्थं च महायशाः ॥ १-१५८-३॥
ulmukaṃ tu samudyamya teṣāmagre dhanaṃjayaḥ |
prakāśārthaṃ yayau tatra rakṣārthaṃ ca mahāyaśāḥ || 1-158-3||
MHB 1-158-4
तत्र गङ्गाजले रम्ये विविक्ते क्रीडयन्स्त्रियः ।
ईर्ष्युर्गन्धर्वराजः स्म जलक्रीडामुपागतः ॥ १-१५८-४॥
tatra gaṅgājale ramye vivikte krīḍayanstriyaḥ |
īrṣyurgandharvarājaḥ sma jalakrīḍāmupāgataḥ || 1-158-4||
MHB 1-158-5
शब्दं तेषां स शुश्राव नदीं समुपसर्पताम् ।
तेन शब्देन चाविष्टश्चुक्रोध बलवद्बली ॥ १-१५८-५॥
śabdaṃ teṣāṃ sa śuśrāva nadīṃ samupasarpatām |
tena śabdena cāviṣṭaścukrodha balavadbalī || 1-158-5||
MHB 1-158-6
स दृष्ट्वा पाण्डवांस्तत्र सह मात्रा परंतपान् ।
विस्फारयन्धनुर्घोरमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १-१५८-६॥
sa dṛṣṭvā pāṇḍavāṃstatra saha mātrā paraṃtapān |
visphārayandhanurghoramidaṃ vacanamabravīt || 1-158-6||
MHB 1-158-7
संध्या संरज्यते घोरा पूर्वरात्रागमेषु या ।
अशीतिभिस्त्रुटैर्हीनं तं मुहूर्तं प्रचक्षते ॥ १-१५८-७॥
saṃdhyā saṃrajyate ghorā pūrvarātrāgameṣu yā |
aśītibhistruṭairhīnaṃ taṃ muhūrtaṃ pracakṣate || 1-158-7||
MHB 1-158-8
विहितं कामचाराणां यक्षगन्धर्वरक्षसाम् ।
शेषमन्यन्मनुष्याणां कामचारमिह स्मृतम् ॥ १-१५८-८॥
vihitaṃ kāmacārāṇāṃ yakṣagandharvarakṣasām |
śeṣamanyanmanuṣyāṇāṃ kāmacāramiha smṛtam || 1-158-8||
MHB 1-158-9
लोभात्प्रचारं चरतस्तासु वेलासु वै नरान् ।
उपक्रान्ता निगृह्णीमो राक्षसैः सह बालिशान् ॥ १-१५८-९॥
lobhātpracāraṃ caratastāsu velāsu vai narān |
upakrāntā nigṛhṇīmo rākṣasaiḥ saha bāliśān || 1-158-9||
MHB 1-158-10
ततो रात्रौ प्राप्नुवतो जलं ब्रह्मविदो जनाः ।
गर्हयन्ति नरान्सर्वान्बलस्थान्नृपतीनपि ॥ १-१५८-१०॥
tato rātrau prāpnuvato jalaṃ brahmavido janāḥ |
garhayanti narānsarvānbalasthānnṛpatīnapi || 1-158-10||
MHB 1-158-11
आरात्तिष्ठत मा मह्यं समीपमुपसर्पत ।
कस्मान्मां नाभिजानीत प्राप्तं भागीरथीजलम् ॥ १-१५८-११॥
ārāttiṣṭhata mā mahyaṃ samīpamupasarpata |
kasmānmāṃ nābhijānīta prāptaṃ bhāgīrathījalam || 1-158-11||
MHB 1-158-12
अङ्गारपर्णं गन्धर्वं वित्त मां स्वबलाश्रयम् ।
अहं हि मानी चेर्ष्युश्च कुबेरस्य प्रियः सखा ॥ १-१५८-१२॥
aṅgāraparṇaṃ gandharvaṃ vitta māṃ svabalāśrayam |
ahaṃ hi mānī cerṣyuśca kuberasya priyaḥ sakhā || 1-158-12||
MHB 1-158-13
अङ्गारपर्णमिति च ख्यातं वनमिदं मम ।
अनु गङ्गां च वाकां च चित्रं यत्र वसाम्यहम् ॥ १-१५८-१३॥
aṅgāraparṇamiti ca khyātaṃ vanamidaṃ mama |
anu gaṅgāṃ ca vākāṃ ca citraṃ yatra vasāmyaham || 1-158-13||
MHB 1-158-14
न कुणपाः शृङ्गिणो वा न देवा न च मानुषाः ।
इदं समुपसर्पन्ति तत्किं समुपसर्पथ ॥ १-१५८-१४॥
na kuṇapāḥ śṛṅgiṇo vā na devā na ca mānuṣāḥ |
idaṃ samupasarpanti tatkiṃ samupasarpatha || 1-158-14||
MHB 1-158-15
अर्जुन उवाच ।
समुद्रे हिमवत्पार्श्वे नद्यामस्यां च दुर्मते ।
रात्रावहनि संधौ च कस्य कॢप्तः परिग्रहः ॥ १-१५८-१५॥
arjuna uvāca |
samudre himavatpārśve nadyāmasyāṃ ca durmate |
rātrāvahani saṃdhau ca kasya kḷptaḥ parigrahaḥ || 1-158-15||
MHB 1-158-16
वयं च शक्तिसंपन्ना अकाले त्वामधृष्णुमः ।
अशक्ता हि क्षणे क्रूरे युष्मानर्चन्ति मानवाः ॥ १-१५८-१६॥
vayaṃ ca śaktisaṃpannā akāle tvāmadhṛṣṇumaḥ |
aśaktā hi kṣaṇe krūre yuṣmānarcanti mānavāḥ || 1-158-16||
MHB 1-158-17
पुरा हिमवतश्चैषा हेमशृङ्गाद्विनिःसृता ।
गङ्गा गत्वा समुद्राम्भः सप्तधा प्रतिपद्यते ॥ १-१५८-१७॥
purā himavataścaiṣā hemaśṛṅgādviniḥsṛtā |
gaṅgā gatvā samudrāmbhaḥ saptadhā pratipadyate || 1-158-17||
MHB 1-158-18
इयं भूत्वा चैकवप्रा शुचिराकाशगा पुनः ।
देवेषु गङ्गा गन्धर्व प्राप्नोत्यलकनन्दताम् ॥ १-१५८-१८॥
iyaṃ bhūtvā caikavaprā śucirākāśagā punaḥ |
deveṣu gaṅgā gandharva prāpnotyalakanandatām || 1-158-18||
MHB 1-158-19
तथा पितॄन्वैतरणी दुस्तरा पापकर्मभिः ।
गङ्गा भवति गन्धर्व यथा द्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ १-१५८-१९॥
tathā pitṝnvaitaraṇī dustarā pāpakarmabhiḥ |
gaṅgā bhavati gandharva yathā dvaipāyano'bravīt || 1-158-19||
MHB 1-158-20
असंबाधा देवनदी स्वर्गसंपादनी शुभा ।
कथमिच्छसि तां रोद्धुं नैष धर्मः सनातनः ॥ १-१५८-२०॥
asaṃbādhā devanadī svargasaṃpādanī śubhā |
kathamicchasi tāṃ roddhuṃ naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ || 1-158-20||
MHB 1-158-21
अनिवार्यमसंबाधं तव वाचा कथं वयम् ।
न स्पृशेम यथाकामं पुण्यं भागीरथीजलम् ॥ १-१५८-२१॥
anivāryamasaṃbādhaṃ tava vācā kathaṃ vayam |
na spṛśema yathākāmaṃ puṇyaṃ bhāgīrathījalam || 1-158-21||
MHB 1-158-22
वैशंपायन उवाच ।
अङ्गारपर्णस्तच्छ्रुत्वा क्रुद्ध आनम्य कार्मुकम् ।
मुमोच सायकान्दीप्तानहीनाशीविषानिव ॥ १-१५८-२२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
aṅgāraparṇastacchrutvā kruddha ānamya kārmukam |
mumoca sāyakāndīptānahīnāśīviṣāniva || 1-158-22||
MHB 1-158-23
उल्मुकं भ्रामयंस्तूर्णं पाण्डवश्चर्म चोत्तमम् ।
व्यपोवाह शरांस्तस्य सर्वानेव धनंजयः ॥ १-१५८-२३॥
ulmukaṃ bhrāmayaṃstūrṇaṃ pāṇḍavaścarma cottamam |
vyapovāha śarāṃstasya sarvāneva dhanaṃjayaḥ || 1-158-23||
MHB 1-158-24
अर्जुन उवाच ।
बिभीषिकैषा गन्धर्व नास्त्रज्ञेषु प्रयुज्यते ।
अस्त्रज्ञेषु प्रयुक्तैषा फेनवत्प्रविलीयते ॥ १-१५८-२४॥
arjuna uvāca |
bibhīṣikaiṣā gandharva nāstrajñeṣu prayujyate |
astrajñeṣu prayuktaiṣā phenavatpravilīyate || 1-158-24||
MHB 1-158-25
मानुषानति गन्धर्वान्सर्वान्गन्धर्व लक्षये ।
तस्मादस्त्रेण दिव्येन योत्स्येऽहं न तु मायया ॥ १-१५८-२५॥
mānuṣānati gandharvānsarvāngandharva lakṣaye |
tasmādastreṇa divyena yotsye'haṃ na tu māyayā || 1-158-25||
MHB 1-158-26
पुरास्त्रमिदमाग्नेयं प्रादात्किल बृहस्पतिः ।
भरद्वाजस्य गन्धर्व गुरुपुत्रः शतक्रतोः ॥ १-१५८-२६॥
purāstramidamāgneyaṃ prādātkila bṛhaspatiḥ |
bharadvājasya gandharva guruputraḥ śatakratoḥ || 1-158-26||
MHB 1-158-27
भरद्वाजादग्निवेश्यो अग्निवेश्याद्गुरुर्मम ।
स त्विदं मह्यमददाद्द्रोणो ब्राह्मणसत्तमः ॥ १-१५८-२७॥
bharadvājādagniveśyo agniveśyādgururmama |
sa tvidaṃ mahyamadadāddroṇo brāhmaṇasattamaḥ || 1-158-27||
MHB 1-158-28
वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्त्वा पाण्डवः क्रुद्धो गन्धर्वाय मुमोच ह ।
प्रदीप्तमस्त्रमाग्नेयं ददाहास्य रथं तु तत् ॥ १-१५८-२८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktvā pāṇḍavaḥ kruddho gandharvāya mumoca ha |
pradīptamastramāgneyaṃ dadāhāsya rathaṃ tu tat || 1-158-28||
MHB 1-158-29
विरथं विप्लुतं तं तु स गन्धर्वं महाबलम् ।
अस्त्रतेजःप्रमूढं च प्रपतन्तमवाङ्मुखम् ॥ १-१५८-२९॥
virathaṃ viplutaṃ taṃ tu sa gandharvaṃ mahābalam |
astratejaḥpramūḍhaṃ ca prapatantamavāṅmukham || 1-158-29||
MHB 1-158-30
शिरोरुहेषु जग्राह माल्यवत्सु धनंजयः ।
भ्रातॄन्प्रति चकर्षाथ सोऽस्त्रपातादचेतसम् ॥ १-१५८-३०॥
śiroruheṣu jagrāha mālyavatsu dhanaṃjayaḥ |
bhrātṝnprati cakarṣātha so'strapātādacetasam || 1-158-30||
MHB 1-158-31
युधिष्ठिरं तस्य भार्या प्रपेदे शरणार्थिनी ।
नाम्ना कुम्भीनसी नाम पतित्राणमभीप्सती ॥ १-१५८-३१॥
yudhiṣṭhiraṃ tasya bhāryā prapede śaraṇārthinī |
nāmnā kumbhīnasī nāma patitrāṇamabhīpsatī || 1-158-31||
MHB 1-158-32
गन्धर्व्युवाच ।
त्राहि त्वं मां महाराज पतिं चेमं विमुञ्च मे ।
गन्धर्वीं शरणं प्राप्तां नाम्ना कुम्बीनसीं प्रभो ॥ १-१५८-३२॥
gandharvyuvāca |
trāhi tvaṃ māṃ mahārāja patiṃ cemaṃ vimuñca me |
gandharvīṃ śaraṇaṃ prāptāṃ nāmnā kumbīnasīṃ prabho || 1-158-32||
MHB 1-158-33
युधिष्ठिर उवाच ।
युद्धे जितं यशोहीनं स्त्रीनाथमपराक्रमम् ।
को नु हन्याद्रिपुं त्वादृङ्मुञ्चेमं रिपुसूदन ॥ १-१५८-३३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yuddhe jitaṃ yaśohīnaṃ strīnāthamaparākramam |
ko nu hanyādripuṃ tvādṛṅmuñcemaṃ ripusūdana || 1-158-33||
MHB 1-158-34
अर्जुन उवाच ।
अङ्गेमं प्रतिपद्यस्व गच्छ गन्धर्व मा शुचः ।
प्रदिशत्यभयं तेऽद्य कुरुराजो युधिष्ठिरः ॥ १-१५८-३४॥
arjuna uvāca |
aṅgemaṃ pratipadyasva gaccha gandharva mā śucaḥ |
pradiśatyabhayaṃ te'dya kururājo yudhiṣṭhiraḥ || 1-158-34||
MHB 1-158-35
गन्धर्व उवाच ।
जितोऽहं पूर्वकं नाम मुञ्चाम्यङ्गारपर्णताम् ।
न च श्लाघे बलेनाद्य न नाम्ना जनसंसदि ॥ १-१५८-३५॥
gandharva uvāca |
jito'haṃ pūrvakaṃ nāma muñcāmyaṅgāraparṇatām |
na ca ślāghe balenādya na nāmnā janasaṃsadi || 1-158-35||
MHB 1-158-36
साध्विमं लब्धवाँल्लाभं योऽहं दिव्यास्त्रधारिणम् ।
गान्धर्व्या मायया योद्धुमिच्छामि वयसा वरम् ॥ १-१५८-३६॥
sādhvimaṃ labdhavā~llābhaṃ yo'haṃ divyāstradhāriṇam |
gāndharvyā māyayā yoddhumicchāmi vayasā varam || 1-158-36||
MHB 1-158-37
अस्त्राग्निना विचित्रोऽयं दग्धो मे रथ उत्तमः ।
सोऽहं चित्ररथो भूत्वा नाम्ना दग्धरथोऽभवम् ॥ १-१५८-३७॥
astrāgninā vicitro'yaṃ dagdho me ratha uttamaḥ |
so'haṃ citraratho bhūtvā nāmnā dagdharatho'bhavam || 1-158-37||
MHB 1-158-38
संभृता चैव विद्येयं तपसेह पुरा मया ।
निवेदयिष्ये तामद्य प्राणदाया महात्मने ॥ १-१५८-३८॥
saṃbhṛtā caiva vidyeyaṃ tapaseha purā mayā |
nivedayiṣye tāmadya prāṇadāyā mahātmane || 1-158-38||
MHB 1-158-39
संस्तम्भितं हि तरसा जितं शरणमागतम् ।
योऽरिं संयोजयेत्प्राणैः कल्याणं किं न सोऽर्हति ॥ १-१५८-३९॥
saṃstambhitaṃ hi tarasā jitaṃ śaraṇamāgatam |
yo'riṃ saṃyojayetprāṇaiḥ kalyāṇaṃ kiṃ na so'rhati || 1-158-39||
MHB 1-158-40
चक्षुषी नाम विद्येयं यां सोमाय ददौ मनुः ।
ददौ स विश्वावसवे मह्यं विश्वावसुर्ददौ ॥ १-१५८-४०॥
cakṣuṣī nāma vidyeyaṃ yāṃ somāya dadau manuḥ |
dadau sa viśvāvasave mahyaṃ viśvāvasurdadau || 1-158-40||
MHB 1-158-41
सेयं कापुरुषं प्राप्ता गुरुदत्ता प्रणश्यति ।
आगमोऽस्या मया प्रोक्तो वीर्यं प्रतिनिबोध मे ॥ १-१५८-४१॥
seyaṃ kāpuruṣaṃ prāptā gurudattā praṇaśyati |
āgamo'syā mayā prokto vīryaṃ pratinibodha me || 1-158-41||
MHB 1-158-42
यच्चक्षुषा द्रष्टुमिच्छेत्त्रिषु लोकेषु किंचन ।
तत्पश्येद्यादृशं चेच्छेत्तादृषं द्रष्टुमर्हति ॥ १-१५८-४२॥
yaccakṣuṣā draṣṭumicchettriṣu lokeṣu kiṃcana |
tatpaśyedyādṛśaṃ cecchettādṛṣaṃ draṣṭumarhati || 1-158-42||
MHB 1-158-43
समानपद्ये षण्मासान्स्थितो विद्यां लभेदिमाम् ।
अनुनेष्याम्यहं विद्यां स्वयं तुभ्यं व्रते कृते ॥ १-१५८-४३॥
samānapadye ṣaṇmāsānsthito vidyāṃ labhedimām |
anuneṣyāmyahaṃ vidyāṃ svayaṃ tubhyaṃ vrate kṛte || 1-158-43||
MHB 1-158-44
विद्यया ह्यनया राजन्वयं नृभ्यो विशेषिताः ।
अविशिष्टाश्च देवानामनुभावप्रवर्तिताः ॥ १-१५८-४४॥
vidyayā hyanayā rājanvayaṃ nṛbhyo viśeṣitāḥ |
aviśiṣṭāśca devānāmanubhāvapravartitāḥ || 1-158-44||
MHB 1-158-45
गन्धर्वजानामश्वानामहं पुरुषसत्तम ।
भ्रातृभ्यस्तव पञ्चभ्यः पृथग्दाता शतं शतम् ॥ १-१५८-४५॥
gandharvajānāmaśvānāmahaṃ puruṣasattama |
bhrātṛbhyastava pañcabhyaḥ pṛthagdātā śataṃ śatam || 1-158-45||
MHB 1-158-46
देवगन्धर्ववाहास्ते दिव्यगन्धा मनोगमाः ।
क्षीणाः क्षीणा भवन्त्येते न हीयन्ते च रंहसः ॥ १-१५८-४६॥
devagandharvavāhāste divyagandhā manogamāḥ |
kṣīṇāḥ kṣīṇā bhavantyete na hīyante ca raṃhasaḥ || 1-158-46||
MHB 1-158-47
पुरा कृतं महेन्द्रस्य वज्रं वृत्रनिबर्हणे ।
दशधा शतधा चैव तच्छीर्णं वृत्रमूर्धनि ॥ १-१५८-४७॥
purā kṛtaṃ mahendrasya vajraṃ vṛtranibarhaṇe |
daśadhā śatadhā caiva tacchīrṇaṃ vṛtramūrdhani || 1-158-47||
MHB 1-158-48
ततो भागीकृतो देवैर्वज्रभाग उपास्यते ।
लोके यत्साधनं किंचित्सा वै वज्रतनुः स्मृता ॥ १-१५८-४८॥
tato bhāgīkṛto devairvajrabhāga upāsyate |
loke yatsādhanaṃ kiṃcitsā vai vajratanuḥ smṛtā || 1-158-48||
MHB 1-158-49
वज्रपाणिर्ब्राह्मणः स्यात्क्षत्रं वज्ररथं स्मृतम् ।
वैश्या वै दानवज्राश्च कर्मवज्रा यवीयसः ॥ १-१५८-४९॥
vajrapāṇirbrāhmaṇaḥ syātkṣatraṃ vajrarathaṃ smṛtam |
vaiśyā vai dānavajrāśca karmavajrā yavīyasaḥ || 1-158-49||
MHB 1-158-50
वज्रं क्षत्रस्य वाजिनो अवध्या वाजिनः स्मृताः ।
रथाङ्गं वडवा सूते सूताश्चाश्वेषु ये मताः ॥ १-१५८-५०॥
vajraṃ kṣatrasya vājino avadhyā vājinaḥ smṛtāḥ |
rathāṅgaṃ vaḍavā sūte sūtāścāśveṣu ye matāḥ || 1-158-50||
MHB 1-158-51
कामवर्णाः कामजवाः कामतः समुपस्थिताः ।
इमे गन्धर्वजाः कामं पूरयिष्यन्ति ते हयाः ॥ १-१५८-५१॥
kāmavarṇāḥ kāmajavāḥ kāmataḥ samupasthitāḥ |
ime gandharvajāḥ kāmaṃ pūrayiṣyanti te hayāḥ || 1-158-51||
MHB 1-158-52
अर्जुन उवाच ।
यदि प्रीतेन वा दत्तं संशये जीवितस्य वा ।
विद्या वित्तं श्रुतं वापि न तद्गन्धर्व कामये ॥ १-१५८-५२॥
arjuna uvāca |
yadi prītena vā dattaṃ saṃśaye jīvitasya vā |
vidyā vittaṃ śrutaṃ vāpi na tadgandharva kāmaye || 1-158-52||
MHB 1-158-53
गन्धर्व उवाच ।
संयोगो वै प्रीतिकरः संसत्सु प्रतिदृश्यते ।
जीवितस्य प्रदानेन प्रीतो विद्यां ददामि ते ॥ १-१५८-५३॥
gandharva uvāca |
saṃyogo vai prītikaraḥ saṃsatsu pratidṛśyate |
jīvitasya pradānena prīto vidyāṃ dadāmi te || 1-158-53||
MHB 1-158-54
त्वत्तो ह्यहं ग्रहीष्यामि अस्त्रमाग्नेयमुत्तमम् ।
तथैव सख्यं बीभत्सो चिराय भरतर्षभ ॥ १-१५८-५४॥
tvatto hyahaṃ grahīṣyāmi astramāgneyamuttamam |
tathaiva sakhyaṃ bībhatso cirāya bharatarṣabha || 1-158-54||
MHB 1-158-55
अर्जुन उवाच ।
त्वत्तोऽस्त्रेण वृणोम्यश्वान्संयोगः शाश्वतोऽस्तु नौ ।
सखे तद्ब्रूहि गन्धर्व युष्मभ्यो यद्भयं त्यजेत् ॥ १-१५८-५५॥
arjuna uvāca |
tvatto'streṇa vṛṇomyaśvānsaṃyogaḥ śāśvato'stu nau |
sakhe tadbrūhi gandharva yuṣmabhyo yadbhayaṃ tyajet || 1-158-55||
Adhyaya: 159/225 (22)
MHB 1-159-1
अर्जुन उवाच ।
कारणं ब्रूहि गन्धर्व किं तद्येन स्म धर्षिताः ।
यान्तो ब्रह्मविदः सन्तः सर्वे रात्रावरिंदम ॥ १-१५९-१॥
arjuna uvāca |
kāraṇaṃ brūhi gandharva kiṃ tadyena sma dharṣitāḥ |
yānto brahmavidaḥ santaḥ sarve rātrāvariṃdama || 1-159-1||
MHB 1-159-2
गन्धर्व उवाच ।
अनग्नयोऽनाहुतयो न च विप्रपुरस्कृताः ।
यूयं ततो धर्षिताः स्थ मया पाण्डवनन्दन ॥ १-१५९-२॥
gandharva uvāca |
anagnayo'nāhutayo na ca viprapuraskṛtāḥ |
yūyaṃ tato dharṣitāḥ stha mayā pāṇḍavanandana || 1-159-2||
MHB 1-159-3
यक्षराक्षसगन्धर्वाः पिशाचोरगमानवाः ।
विस्तरं कुरुवंशस्य श्रीमतः कथयन्ति ते ॥ १-१५९-३॥
yakṣarākṣasagandharvāḥ piśācoragamānavāḥ |
vistaraṃ kuruvaṃśasya śrīmataḥ kathayanti te || 1-159-3||
MHB 1-159-4
नारदप्रभृतीनां च देवर्षीणां मया श्रुतम् ।
गुणान्कथयतां वीर पूर्वेषां तव धीमताम् ॥ १-१५९-४॥
nāradaprabhṛtīnāṃ ca devarṣīṇāṃ mayā śrutam |
guṇānkathayatāṃ vīra pūrveṣāṃ tava dhīmatām || 1-159-4||
MHB 1-159-5
स्वयं चापि मया दृष्टश्चरता सागराम्बराम् ।
इमां वसुमतीं कृत्स्नां प्रभावः स्वकुलस्य ते ॥ १-१५९-५॥
svayaṃ cāpi mayā dṛṣṭaścaratā sāgarāmbarām |
imāṃ vasumatīṃ kṛtsnāṃ prabhāvaḥ svakulasya te || 1-159-5||
MHB 1-159-6
वेदे धनुषि चाचार्यमभिजानामि तेऽर्जुन ।
विश्रुतं त्रिषु लोकेषु भारद्वाजं यशस्विनम् ॥ १-१५९-६॥
vede dhanuṣi cācāryamabhijānāmi te'rjuna |
viśrutaṃ triṣu lokeṣu bhāradvājaṃ yaśasvinam || 1-159-6||
MHB 1-159-7
धर्मं वायुं च शक्रं च विजानाम्यश्विनौ तथा ।
पाण्डुं च कुरुशार्दूल षडेतान्कुलवर्धनान् ।
पितॄनेतानहं पार्थ देवमानुषसत्तमान् ॥ १-१५९-७॥
dharmaṃ vāyuṃ ca śakraṃ ca vijānāmyaśvinau tathā |
pāṇḍuṃ ca kuruśārdūla ṣaḍetānkulavardhanān |
pitṝnetānahaṃ pārtha devamānuṣasattamān || 1-159-7||
MHB 1-159-8
दिव्यात्मानो महात्मानः सर्वशस्त्रभृतां वराः ।
भवन्तो भ्रातरः शूराः सर्वे सुचरितव्रताः ॥ १-१५९-८॥
divyātmāno mahātmānaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varāḥ |
bhavanto bhrātaraḥ śūrāḥ sarve sucaritavratāḥ || 1-159-8||
MHB 1-159-9
उत्तमां तु मनोबुद्धिं भवतां भावितात्मनाम् ।
जानन्नपि च वः पार्थ कृतवानिह धर्षणाम् ॥ १-१५९-९॥
uttamāṃ tu manobuddhiṃ bhavatāṃ bhāvitātmanām |
jānannapi ca vaḥ pārtha kṛtavāniha dharṣaṇām || 1-159-9||
MHB 1-159-10
स्त्रीसकाशे च कौरव्य न पुमान्क्षन्तुमर्हति ।
धर्षणामात्मनः पश्यन्बाहुद्रविणमाश्रितः ॥ १-१५९-१०॥
strīsakāśe ca kauravya na pumānkṣantumarhati |
dharṣaṇāmātmanaḥ paśyanbāhudraviṇamāśritaḥ || 1-159-10||
MHB 1-159-11
नक्तं च बलमस्माकं भूय एवाभिवर्धते ।
यतस्ततो मां कौन्तेय सदारं मन्युराविशत् ॥ १-१५९-११॥
naktaṃ ca balamasmākaṃ bhūya evābhivardhate |
yatastato māṃ kaunteya sadāraṃ manyurāviśat || 1-159-11||
MHB 1-159-12
सोऽहं त्वयेह विजितः संख्ये तापत्यवर्धन ।
येन तेनेह विधिना कीर्त्यमानं निबोध मे ॥ १-१५९-१२॥
so'haṃ tvayeha vijitaḥ saṃkhye tāpatyavardhana |
yena teneha vidhinā kīrtyamānaṃ nibodha me || 1-159-12||
MHB 1-159-13
ब्रह्मचर्यं परो धर्मः स चापि नियतस्त्वयि ।
यस्मात्तस्मादहं पार्थ रणेऽस्मिन्विजितस्त्वया ॥ १-१५९-१३॥
brahmacaryaṃ paro dharmaḥ sa cāpi niyatastvayi |
yasmāttasmādahaṃ pārtha raṇe'sminvijitastvayā || 1-159-13||
MHB 1-159-14
यस्तु स्यात्क्षत्रियः कश्चित्कामवृत्तः परंतप ।
नक्तं च युधि युध्येत न स जीवेत्कथंचन ॥ १-१५९-१४॥
yastu syātkṣatriyaḥ kaścitkāmavṛttaḥ paraṃtapa |
naktaṃ ca yudhi yudhyeta na sa jīvetkathaṃcana || 1-159-14||
MHB 1-159-15
यस्तु स्यात्कामवृत्तोऽपि राजा तापत्य संगरे ।
जयेन्नक्तंचरान्सर्वान्स पुरोहितधूर्गतः ॥ १-१५९-१५॥
yastu syātkāmavṛtto'pi rājā tāpatya saṃgare |
jayennaktaṃcarānsarvānsa purohitadhūrgataḥ || 1-159-15||
MHB 1-159-16
तस्मात्तापत्य यत्किंचिन्नृणां श्रेय इहेप्सितम् ।
तस्मिन्कर्मणि योक्तव्या दान्तात्मानः पुरोहिताः ॥ १-१५९-१६॥
tasmāttāpatya yatkiṃcinnṛṇāṃ śreya ihepsitam |
tasminkarmaṇi yoktavyā dāntātmānaḥ purohitāḥ || 1-159-16||
MHB 1-159-17
वेदे षडङ्गे निरताः शुचयः सत्यवादिनः ।
धर्मात्मानः कृतात्मानः स्युर्नृपाणां पुरोहिताः ॥ १-१५९-१७॥
vede ṣaḍaṅge niratāḥ śucayaḥ satyavādinaḥ |
dharmātmānaḥ kṛtātmānaḥ syurnṛpāṇāṃ purohitāḥ || 1-159-17||
MHB 1-159-18
जयश्च नियतो राज्ञः स्वर्गश्च स्यादनन्तरम् ।
यस्य स्याद्धर्मविद्वाग्मी पुरोधाः शीलवाञ्शुचिः ॥ १-१५९-१८॥
jayaśca niyato rājñaḥ svargaśca syādanantaram |
yasya syāddharmavidvāgmī purodhāḥ śīlavāñśuciḥ || 1-159-18||
MHB 1-159-19
लाभं लब्धुमलब्धं हि लब्धं च परिरक्षितुम् ।
पुरोहितं प्रकुर्वीत राजा गुणसमन्वितम् ॥ १-१५९-१९॥
lābhaṃ labdhumalabdhaṃ hi labdhaṃ ca parirakṣitum |
purohitaṃ prakurvīta rājā guṇasamanvitam || 1-159-19||
MHB 1-159-20
पुरोहितमते तिष्ठेद्य इच्छेत्पृथिवीं नृपः ।
प्राप्तुं मेरुवरोत्तंसां सर्वशः सागराम्बराम् ॥ १-१५९-२०॥
purohitamate tiṣṭhedya icchetpṛthivīṃ nṛpaḥ |
prāptuṃ meruvarottaṃsāṃ sarvaśaḥ sāgarāmbarām || 1-159-20||
MHB 1-159-21
न हि केवलशौर्येण तापत्याभिजनेन च ।
जयेदब्राह्मणः कश्चिद्भूमिं भूमिपतिः क्वचित् ॥ १-१५९-२१॥
na hi kevalaśauryeṇa tāpatyābhijanena ca |
jayedabrāhmaṇaḥ kaścidbhūmiṃ bhūmipatiḥ kvacit || 1-159-21||
MHB 1-159-22
तस्मादेवं विजानीहि कुरूणां वंशवर्धन ।
ब्राह्मणप्रमुखं राज्यं शक्यं पालयितुं चिरम् ॥ १-१५९-२२॥
tasmādevaṃ vijānīhi kurūṇāṃ vaṃśavardhana |
brāhmaṇapramukhaṃ rājyaṃ śakyaṃ pālayituṃ ciram || 1-159-22||
Adhyaya: 160/225 (41)
MHB 1-160-1
अर्जुन उवाच ।
तापत्य इति यद्वाक्यमुक्तवानसि मामिह ।
तदहं ज्ञातुमिच्छामि तापत्यार्थविनिश्चयम् ॥ १-१६०-१॥
arjuna uvāca |
tāpatya iti yadvākyamuktavānasi māmiha |
tadahaṃ jñātumicchāmi tāpatyārthaviniścayam || 1-160-1||
MHB 1-160-2
तपती नाम का चैषा तापत्या यत्कृते वयम् ।
कौन्तेया हि वयं साधो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ॥ १-१६०-२॥
tapatī nāma kā caiṣā tāpatyā yatkṛte vayam |
kaunteyā hi vayaṃ sādho tattvamicchāmi veditum || 1-160-2||
MHB 1-160-3
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तः स गन्धर्वः कुन्तीपुत्रं धनंजयम् ।
विश्रुतां त्रिषु लोकेषु श्रावयामास वै कथाम् ॥ १-१६०-३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktaḥ sa gandharvaḥ kuntīputraṃ dhanaṃjayam |
viśrutāṃ triṣu lokeṣu śrāvayāmāsa vai kathām || 1-160-3||
MHB 1-160-4
गन्धर्व उवाच ।
हन्त ते कथयिष्यामि कथामेतां मनोरमाम् ।
यथावदखिलां पार्थ धर्म्यां धर्मभृतां वर ॥ १-१६०-४॥
gandharva uvāca |
hanta te kathayiṣyāmi kathāmetāṃ manoramām |
yathāvadakhilāṃ pārtha dharmyāṃ dharmabhṛtāṃ vara || 1-160-4||
MHB 1-160-5
उक्तवानस्मि येन त्वां तापत्य इति यद्वचः ।
तत्तेऽहं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना मम ॥ १-१६०-५॥
uktavānasmi yena tvāṃ tāpatya iti yadvacaḥ |
tatte'haṃ kathayiṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā mama || 1-160-5||
MHB 1-160-6
य एष दिवि धिष्ण्येन नाकं व्याप्नोति तेजसा ।
एतस्य तपती नाम बभूवासदृशी सुता ॥ १-१६०-६॥
ya eṣa divi dhiṣṇyena nākaṃ vyāpnoti tejasā |
etasya tapatī nāma babhūvāsadṛśī sutā || 1-160-6||
MHB 1-160-7
विवस्वतो वै कौन्तेय सावित्र्यवरजा विभो ।
विश्रुता त्रिषु लोकेषु तपती तपसा युता ॥ १-१६०-७॥
vivasvato vai kaunteya sāvitryavarajā vibho |
viśrutā triṣu lokeṣu tapatī tapasā yutā || 1-160-7||
MHB 1-160-8
न देवी नासुरी चैव न यक्षी न च राक्षसी ।
नाप्सरा न च गन्धर्वी तथारूपेण काचन ॥ १-१६०-८॥
na devī nāsurī caiva na yakṣī na ca rākṣasī |
nāpsarā na ca gandharvī tathārūpeṇa kācana || 1-160-8||
MHB 1-160-9
सुविभक्तानवद्याङ्गी स्वसितायतलोचना ।
स्वाचारा चैव साध्वी च सुवेषा चैव भामिनी ॥ १-१६०-९॥
suvibhaktānavadyāṅgī svasitāyatalocanā |
svācārā caiva sādhvī ca suveṣā caiva bhāminī || 1-160-9||
MHB 1-160-10
न तस्याः सदृशं कंचित्त्रिषु लोकेषु भारत ।
भर्तारं सविता मेने रूपशीलकुलश्रुतैः ॥ १-१६०-१०॥
na tasyāḥ sadṛśaṃ kaṃcittriṣu lokeṣu bhārata |
bhartāraṃ savitā mene rūpaśīlakulaśrutaiḥ || 1-160-10||
MHB 1-160-11
संप्राप्तयौवनां पश्यन्देयां दुहितरं तु ताम् ।
नोपलेभे ततः शान्तिं संप्रदानं विचिन्तयन् ॥ १-१६०-११॥
saṃprāptayauvanāṃ paśyandeyāṃ duhitaraṃ tu tām |
nopalebhe tataḥ śāntiṃ saṃpradānaṃ vicintayan || 1-160-11||
MHB 1-160-12
अर्थर्क्षपुत्रः कौन्तेय कुरूणामृषभो बली ।
सूर्यमाराधयामास नृपः संवरणः सदा ॥ १-१६०-१२॥
artharkṣaputraḥ kaunteya kurūṇāmṛṣabho balī |
sūryamārādhayāmāsa nṛpaḥ saṃvaraṇaḥ sadā || 1-160-12||
MHB 1-160-13
अर्घ्यमाल्योपहारैश्च शश्वच्च नृपतिर्यतः ।
नियमैरुपवासैश्च तपोभिर्विविधैरपि ॥ १-१६०-१३॥
arghyamālyopahāraiśca śaśvacca nṛpatiryataḥ |
niyamairupavāsaiśca tapobhirvividhairapi || 1-160-13||
MHB 1-160-14
शुश्रूषुरनहंवादी शुचिः पौरवनन्दनः ।
अंशुमन्तं समुद्यन्तं पूजयामास भक्तिमान् ॥ १-१६०-१४॥
śuśrūṣuranahaṃvādī śuciḥ pauravanandanaḥ |
aṃśumantaṃ samudyantaṃ pūjayāmāsa bhaktimān || 1-160-14||
MHB 1-160-15
ततः कृतज्ञं धर्मज्ञं रूपेणासदृशं भुवि ।
तपत्याः सदृशं मेने सूर्यः संवरणं पतिम् ॥ १-१६०-१५॥
tataḥ kṛtajñaṃ dharmajñaṃ rūpeṇāsadṛśaṃ bhuvi |
tapatyāḥ sadṛśaṃ mene sūryaḥ saṃvaraṇaṃ patim || 1-160-15||
MHB 1-160-16
दातुमैच्छत्ततः कन्यां तस्मै संवरणाय ताम् ।
नृपोत्तमाय कौरव्य विश्रुताभिजनाय वै ॥ १-१६०-१६॥
dātumaicchattataḥ kanyāṃ tasmai saṃvaraṇāya tām |
nṛpottamāya kauravya viśrutābhijanāya vai || 1-160-16||
MHB 1-160-17
यथा हि दिवि दीप्तांशुः प्रभासयति तेजसा ।
तथा भुवि महीपालो दीप्त्या संवरणोऽभवत् ॥ १-१६०-१७॥
yathā hi divi dīptāṃśuḥ prabhāsayati tejasā |
tathā bhuvi mahīpālo dīptyā saṃvaraṇo'bhavat || 1-160-17||
MHB 1-160-18
यथार्चयन्ति चादित्यमुद्यन्तं ब्रह्मवादिनः ।
तथा संवरणं पार्थ ब्राह्मणावरजाः प्रजाः ॥ १-१६०-१८॥
yathārcayanti cādityamudyantaṃ brahmavādinaḥ |
tathā saṃvaraṇaṃ pārtha brāhmaṇāvarajāḥ prajāḥ || 1-160-18||
MHB 1-160-19
स सोममति कान्तत्वादादित्यमति तेजसा ।
बभूव नृपतिः श्रीमान्सुहृदां दुर्हृदामपि ॥ १-१६०-१९॥
sa somamati kāntatvādādityamati tejasā |
babhūva nṛpatiḥ śrīmānsuhṛdāṃ durhṛdāmapi || 1-160-19||
MHB 1-160-20
एवंगुणस्य नृपतेस्तथावृत्तस्य कौरव ।
तस्मै दातुं मनश्चक्रे तपतीं तपनः स्वयम् ॥ १-१६०-२०॥
evaṃguṇasya nṛpatestathāvṛttasya kaurava |
tasmai dātuṃ manaścakre tapatīṃ tapanaḥ svayam || 1-160-20||
MHB 1-160-21
स कदाचिदथो राजा श्रीमानुरुयशा भुवि ।
चचार मृगयां पार्थ पर्वतोपवने किल ॥ १-१६०-२१॥
sa kadācidatho rājā śrīmānuruyaśā bhuvi |
cacāra mṛgayāṃ pārtha parvatopavane kila || 1-160-21||
MHB 1-160-22
चरतो मृगयां तस्य क्षुत्पिपासाश्रमान्वितः ।
ममार राज्ञः कौन्तेय गिरावप्रतिमो हयः ॥ १-१६०-२२॥
carato mṛgayāṃ tasya kṣutpipāsāśramānvitaḥ |
mamāra rājñaḥ kaunteya girāvapratimo hayaḥ || 1-160-22||
MHB 1-160-23
स मृताश्वश्चरन्पार्थ पद्भ्यामेव गिरौ नृपः ।
ददर्शासदृशीं लोके कन्यामायतलोचनाम् ॥ १-१६०-२३॥
sa mṛtāśvaścaranpārtha padbhyāmeva girau nṛpaḥ |
dadarśāsadṛśīṃ loke kanyāmāyatalocanām || 1-160-23||
MHB 1-160-24
स एक एकामासाद्य कन्यां तामरिमर्दनः ।
तस्थौ नृपतिशार्दूलः पश्यन्नविचलेक्षणः ॥ १-१६०-२४॥
sa eka ekāmāsādya kanyāṃ tāmarimardanaḥ |
tasthau nṛpatiśārdūlaḥ paśyannavicalekṣaṇaḥ || 1-160-24||
MHB 1-160-25
स हि तां तर्कयामास रूपतो नृपतिः श्रियम् ।
पुनः संतर्कयामास रवेर्भ्रष्टामिव प्रभाम् ॥ १-१६०-२५॥
sa hi tāṃ tarkayāmāsa rūpato nṛpatiḥ śriyam |
punaḥ saṃtarkayāmāsa raverbhraṣṭāmiva prabhām || 1-160-25||
MHB 1-160-26
गिरिप्रस्थे तु सा यस्मिन्स्थिता स्वसितलोचना ।
स सवृक्षक्षुपलतो हिरण्मय इवाभवत् ॥ १-१६०-२६॥
giriprasthe tu sā yasminsthitā svasitalocanā |
sa savṛkṣakṣupalato hiraṇmaya ivābhavat || 1-160-26||
MHB 1-160-27
अवमेने च तां दृष्ट्वा सर्वप्राणभृतां वपुः ।
अवाप्तं चात्मनो मेने स राजा चक्षुषः फलम् ॥ १-१६०-२७॥
avamene ca tāṃ dṛṣṭvā sarvaprāṇabhṛtāṃ vapuḥ |
avāptaṃ cātmano mene sa rājā cakṣuṣaḥ phalam || 1-160-27||
MHB 1-160-28
जन्मप्रभृति यत्किंचिद्दृष्टवान्स महीपतिः ।
रूपं न सदृशं तस्यास्तर्कयामास किंचन ॥ १-१६०-२८॥
janmaprabhṛti yatkiṃciddṛṣṭavānsa mahīpatiḥ |
rūpaṃ na sadṛśaṃ tasyāstarkayāmāsa kiṃcana || 1-160-28||
MHB 1-160-29
तया बद्धमनश्चक्षुः पाशैर्गुणमयैस्तदा ।
न चचाल ततो देशाद्बुबुधे न च किंचन ॥ १-१६०-२९॥
tayā baddhamanaścakṣuḥ pāśairguṇamayaistadā |
na cacāla tato deśādbubudhe na ca kiṃcana || 1-160-29||
MHB 1-160-30
अस्या नूनं विशालाक्ष्याः सदेवासुरमानुषम् ।
लोकं निर्मथ्य धात्रेदं रूपमाविष्कृतं कृतम् ॥ १-१६०-३०॥
asyā nūnaṃ viśālākṣyāḥ sadevāsuramānuṣam |
lokaṃ nirmathya dhātredaṃ rūpamāviṣkṛtaṃ kṛtam || 1-160-30||
MHB 1-160-31
एवं स तर्कयामास रूपद्रविणसंपदा ।
कन्यामसदृशीं लोके नृपः संवरणस्तदा ॥ १-१६०-३१॥
evaṃ sa tarkayāmāsa rūpadraviṇasaṃpadā |
kanyāmasadṛśīṃ loke nṛpaḥ saṃvaraṇastadā || 1-160-31||
MHB 1-160-32
तां च दृष्ट्वैव कल्याणीं कल्याणाभिजनो नृपः ।
जगाम मनसा चिन्तां काममार्गणपीडितः ॥ १-१६०-३२॥
tāṃ ca dṛṣṭvaiva kalyāṇīṃ kalyāṇābhijano nṛpaḥ |
jagāma manasā cintāṃ kāmamārgaṇapīḍitaḥ || 1-160-32||
MHB 1-160-33
दह्यमानः स तीव्रेण नृपतिर्मन्मथाग्निना ।
अप्रगल्भां प्रगल्भः स तामुवाच यशस्विनीम् ॥ १-१६०-३३॥
dahyamānaḥ sa tīvreṇa nṛpatirmanmathāgninā |
apragalbhāṃ pragalbhaḥ sa tāmuvāca yaśasvinīm || 1-160-33||
MHB 1-160-34
कासि कस्यासि रम्भोरु किमर्थं चेह तिष्ठसि ।
कथं च निर्जनेऽरण्ये चरस्येका शुचिस्मिते ॥ १-१६०-३४॥
kāsi kasyāsi rambhoru kimarthaṃ ceha tiṣṭhasi |
kathaṃ ca nirjane'raṇye carasyekā śucismite || 1-160-34||
MHB 1-160-35
त्वं हि सर्वानवद्याङ्गी सर्वाभरणभूषिता ।
विभूषणमिवैतेषां भूषणानामभीप्सितम् ॥ १-१६०-३५॥
tvaṃ hi sarvānavadyāṅgī sarvābharaṇabhūṣitā |
vibhūṣaṇamivaiteṣāṃ bhūṣaṇānāmabhīpsitam || 1-160-35||
MHB 1-160-36
न देवीं नासुरीं चैव न यक्षीं न च राक्षसीम् ।
न च भोगवतीं मन्ये न गन्धर्वीं न मानुषीम् ॥ १-१६०-३६॥
na devīṃ nāsurīṃ caiva na yakṣīṃ na ca rākṣasīm |
na ca bhogavatīṃ manye na gandharvīṃ na mānuṣīm || 1-160-36||
MHB 1-160-37
या हि दृष्टा मया काश्चिच्छ्रुता वापि वराङ्गनाः ।
न तासां सदृशीं मन्ये त्वामहं मत्तकाशिनि ॥ १-१६०-३७॥
yā hi dṛṣṭā mayā kāścicchrutā vāpi varāṅganāḥ |
na tāsāṃ sadṛśīṃ manye tvāmahaṃ mattakāśini || 1-160-37||
MHB 1-160-38
एवं तां स महीपालो बभाषे न तु सा तदा ।
कामार्तं निर्जनेऽरण्ये प्रत्यभाषत किंचन ॥ १-१६०-३८॥
evaṃ tāṃ sa mahīpālo babhāṣe na tu sā tadā |
kāmārtaṃ nirjane'raṇye pratyabhāṣata kiṃcana || 1-160-38||
MHB 1-160-39
ततो लालप्यमानस्य पार्थिवस्यायतेक्षणा ।
सौदामिनीव साभ्रेषु तत्रैवान्तरधीयत ॥ १-१६०-३९॥
tato lālapyamānasya pārthivasyāyatekṣaṇā |
saudāminīva sābhreṣu tatraivāntaradhīyata || 1-160-39||
MHB 1-160-40
तामन्विच्छन्स नृपतिः परिचक्राम तत्तदा ।
वनं वनजपत्राक्षीं भ्रमन्नुन्मत्तवत्तदा ॥ १-१६०-४०॥
tāmanvicchansa nṛpatiḥ paricakrāma tattadā |
vanaṃ vanajapatrākṣīṃ bhramannunmattavattadā || 1-160-40||
MHB 1-160-41
अपश्यमानः स तु तां बहु तत्र विलप्य च ।
निश्चेष्टः कौरवश्रेष्ठो मुहूर्तं स व्यतिष्ठत ॥ १-१६०-४१॥
apaśyamānaḥ sa tu tāṃ bahu tatra vilapya ca |
niśceṣṭaḥ kauravaśreṣṭho muhūrtaṃ sa vyatiṣṭhata || 1-160-41||
Adhyaya: 161/225 (20)
MHB 1-161-1
गन्धर्व उवाच ।
अथ तस्यामदृश्यायां नृपतिः काममोहितः ।
पातनः शत्रुसंघानां पपात धरणीतले ॥ १-१६१-१॥
gandharva uvāca |
atha tasyāmadṛśyāyāṃ nṛpatiḥ kāmamohitaḥ |
pātanaḥ śatrusaṃghānāṃ papāta dharaṇītale || 1-161-1||
MHB 1-161-2
तस्मिन्निपतिते भूमावथ सा चारुहासिनी ।
पुनः पीनायतश्रोणी दर्शयामास तं नृपम् ॥ १-१६१-२॥
tasminnipatite bhūmāvatha sā cāruhāsinī |
punaḥ pīnāyataśroṇī darśayāmāsa taṃ nṛpam || 1-161-2||
MHB 1-161-3
अथाबभाषे कल्याणी वाचा मधुरया नृपम् ।
तं कुरूणां कुलकरं कामाभिहतचेतसम् ॥ १-१६१-३॥
athābabhāṣe kalyāṇī vācā madhurayā nṛpam |
taṃ kurūṇāṃ kulakaraṃ kāmābhihatacetasam || 1-161-3||
MHB 1-161-4
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते न त्वमर्हस्यरिंदम ।
मोहं नृपतिशार्दूल गन्तुमाविष्कृतः क्षितौ ॥ १-१६१-४॥
uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te na tvamarhasyariṃdama |
mohaṃ nṛpatiśārdūla gantumāviṣkṛtaḥ kṣitau || 1-161-4||
MHB 1-161-5
एवमुक्तोऽथ नृपतिर्वाचा मधुरया तदा ।
ददर्श विपुलश्रोणीं तामेवाभिमुखे स्थिताम् ॥ १-१६१-५॥
evamukto'tha nṛpatirvācā madhurayā tadā |
dadarśa vipulaśroṇīṃ tāmevābhimukhe sthitām || 1-161-5||
MHB 1-161-6
अथ तामसितापाङ्गीमाबभाषे नराधिपः ।
मन्मथाग्निपरीतात्मा संदिग्धाक्षरया गिरा ॥ १-१६१-६॥
atha tāmasitāpāṅgīmābabhāṣe narādhipaḥ |
manmathāgniparītātmā saṃdigdhākṣarayā girā || 1-161-6||
MHB 1-161-7
साधु मामसितापाङ्गे कामार्तं मत्तकाशिनि ।
भजस्व भजमानं मां प्राणा हि प्रजहन्ति माम् ॥ १-१६१-७॥
sādhu māmasitāpāṅge kāmārtaṃ mattakāśini |
bhajasva bhajamānaṃ māṃ prāṇā hi prajahanti mām || 1-161-7||
MHB 1-161-8
त्वदर्थं हि विशालाक्षि मामयं निशितैः शरैः ।
कामः कमलगर्भाभे प्रतिविध्यन्न शाम्यति ॥ १-१६१-८॥
tvadarthaṃ hi viśālākṣi māmayaṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
kāmaḥ kamalagarbhābhe pratividhyanna śāmyati || 1-161-8||
MHB 1-161-9
ग्रस्तमेवमनाक्रन्दे भद्रे काममहाहिना ।
सा त्वं पीनायतश्रोणि पर्याप्नुहि शुभानने ॥ १-१६१-९॥
grastamevamanākrande bhadre kāmamahāhinā |
sā tvaṃ pīnāyataśroṇi paryāpnuhi śubhānane || 1-161-9||
MHB 1-161-10
त्वय्यधीना हि मे प्राणाः किंनरोद्गीतभाषिणि ।
चारुसर्वानवद्याङ्गि पद्मेन्दुसदृशानने ॥ १-१६१-१०॥
tvayyadhīnā hi me prāṇāḥ kiṃnarodgītabhāṣiṇi |
cārusarvānavadyāṅgi padmendusadṛśānane || 1-161-10||
MHB 1-161-11
न ह्यहं त्वदृते भीरु शक्ष्ये जीवितुमात्मना ।
तस्मात्कुरु विशालाक्षि मय्यनुक्रोशमङ्गने ॥ १-१६१-११॥
na hyahaṃ tvadṛte bhīru śakṣye jīvitumātmanā |
tasmātkuru viśālākṣi mayyanukrośamaṅgane || 1-161-11||
MHB 1-161-12
भक्तं मामसितापाङ्गे न परित्यक्तुमर्हसि ।
त्वं हि मां प्रीतियोगेन त्रातुमर्हसि भामिनि ॥ १-१६१-१२॥
bhaktaṃ māmasitāpāṅge na parityaktumarhasi |
tvaṃ hi māṃ prītiyogena trātumarhasi bhāmini || 1-161-12||
MHB 1-161-13
गान्धर्वेण च मां भीरु विवाहेनैहि सुन्दरि ।
विवाहानां हि रम्भोरु गान्धर्वः श्रेष्ठ उच्यते ॥ १-१६१-१३॥
gāndharveṇa ca māṃ bhīru vivāhenaihi sundari |
vivāhānāṃ hi rambhoru gāndharvaḥ śreṣṭha ucyate || 1-161-13||
MHB 1-161-14
तपत्युवाच ।
नाहमीशात्मनो राजन्कन्या पितृमती ह्यहम् ।
मयि चेदस्ति ते प्रीतिर्याचस्व पितरं मम ॥ १-१६१-१४॥
tapatyuvāca |
nāhamīśātmano rājankanyā pitṛmatī hyaham |
mayi cedasti te prītiryācasva pitaraṃ mama || 1-161-14||
MHB 1-161-15
यथा हि ते मया प्राणाः संगृहीता नरेश्वर ।
दर्शनादेव भूयस्त्वं तथा प्राणान्ममाहरः ॥ १-१६१-१५॥
yathā hi te mayā prāṇāḥ saṃgṛhītā nareśvara |
darśanādeva bhūyastvaṃ tathā prāṇānmamāharaḥ || 1-161-15||
MHB 1-161-16
न चाहमीशा देहस्य तस्मान्नृपतिसत्तम ।
समीपं नोपगच्छामि न स्वतन्त्रा हि योषितः ॥ १-१६१-१६॥
na cāhamīśā dehasya tasmānnṛpatisattama |
samīpaṃ nopagacchāmi na svatantrā hi yoṣitaḥ || 1-161-16||
MHB 1-161-17
का हि सर्वेषु लोकेषु विश्रुताभिजनं नृपम् ।
कन्या नाभिलषेन्नाथं भर्तारं भक्तवत्सलम् ॥ १-१६१-१७॥
kā hi sarveṣu lokeṣu viśrutābhijanaṃ nṛpam |
kanyā nābhilaṣennāthaṃ bhartāraṃ bhaktavatsalam || 1-161-17||
MHB 1-161-18
तस्मादेवंगते काले याचस्व पितरं मम ।
आदित्यं प्रणिपातेन तपसा नियमेन च ॥ १-१६१-१८॥
tasmādevaṃgate kāle yācasva pitaraṃ mama |
ādityaṃ praṇipātena tapasā niyamena ca || 1-161-18||
MHB 1-161-19
स चेत्कामयते दातुं तव मामरिमर्दन ।
भविष्याम्यथ ते राजन्सततं वशवर्तिनी ॥ १-१६१-१९॥
sa cetkāmayate dātuṃ tava māmarimardana |
bhaviṣyāmyatha te rājansatataṃ vaśavartinī || 1-161-19||
MHB 1-161-20
अहं हि तपती नाम सावित्र्यवरजा सुता ।
अस्य लोकप्रदीपस्य सवितुः क्षत्रियर्षभ ॥ १-१६१-२०॥
ahaṃ hi tapatī nāma sāvitryavarajā sutā |
asya lokapradīpasya savituḥ kṣatriyarṣabha || 1-161-20||
Adhyaya: 162/225 (18)
MHB 1-162-1
गन्धर्व उवाच ।
एवमुक्त्वा ततस्तूर्णं जगामोर्ध्वमनिन्दिता ।
स तु राजा पुनर्भूमौ तत्रैव निपपात ह ॥ १-१६२-१॥
gandharva uvāca |
evamuktvā tatastūrṇaṃ jagāmordhvamaninditā |
sa tu rājā punarbhūmau tatraiva nipapāta ha || 1-162-1||
MHB 1-162-2
अमात्यः सानुयात्रस्तु तं ददर्श महावने ।
क्षितौ निपतितं काले शक्रध्वजमिवोच्छ्रितम् ॥ १-१६२-२॥
amātyaḥ sānuyātrastu taṃ dadarśa mahāvane |
kṣitau nipatitaṃ kāle śakradhvajamivocchritam || 1-162-2||
MHB 1-162-3
तं हि दृष्ट्वा महेष्वासं निरश्वं पतितं क्षितौ ।
बभूव सोऽस्य सचिवः संप्रदीप्त इवाग्निना ॥ १-१६२-३॥
taṃ hi dṛṣṭvā maheṣvāsaṃ niraśvaṃ patitaṃ kṣitau |
babhūva so'sya sacivaḥ saṃpradīpta ivāgninā || 1-162-3||
MHB 1-162-4
त्वरया चोपसंगम्य स्नेहादागतसंभ्रमः ।
तं समुत्थापयामास नृपतिं काममोहितम् ॥ १-१६२-४॥
tvarayā copasaṃgamya snehādāgatasaṃbhramaḥ |
taṃ samutthāpayāmāsa nṛpatiṃ kāmamohitam || 1-162-4||
MHB 1-162-5
भूतलाद्भूमिपालेशं पितेव पतितं सुतम् ।
प्रज्ञया वयसा चैव वृद्धः कीर्त्या दमेन च ॥ १-१६२-५॥
bhūtalādbhūmipāleśaṃ piteva patitaṃ sutam |
prajñayā vayasā caiva vṛddhaḥ kīrtyā damena ca || 1-162-5||
MHB 1-162-6
अमात्यस्तं समुत्थाप्य बभूव विगतज्वरः ।
उवाच चैनं कल्याण्या वाचा मधुरयोत्थितम् ।
मा भैर्मनुजशार्दूल भद्रं चास्तु तवानघ ॥ १-१६२-६॥
amātyastaṃ samutthāpya babhūva vigatajvaraḥ |
uvāca cainaṃ kalyāṇyā vācā madhurayotthitam |
mā bhairmanujaśārdūla bhadraṃ cāstu tavānagha || 1-162-6||
MHB 1-162-7
क्षुत्पिपासापरिश्रान्तं तर्कयामास तं नृपम् ।
पतितं पातनं संख्ये शात्रवाणां महीतले ॥ १-१६२-७॥
kṣutpipāsāpariśrāntaṃ tarkayāmāsa taṃ nṛpam |
patitaṃ pātanaṃ saṃkhye śātravāṇāṃ mahītale || 1-162-7||
MHB 1-162-8
वारिणाथ सुशीतेन शिरस्तस्याभ्यषेचयत् ।
अस्पृशन्मुकुटं राज्ञः पुण्डरीकसुगन्धिना ॥ १-१६२-८॥
vāriṇātha suśītena śirastasyābhyaṣecayat |
aspṛśanmukuṭaṃ rājñaḥ puṇḍarīkasugandhinā || 1-162-8||
MHB 1-162-9
ततः प्रत्यागतप्राणस्तद्बलं बलवान्नृपः ।
सर्वं विसर्जयामास तमेकं सचिवं विना ॥ १-१६२-९॥
tataḥ pratyāgataprāṇastadbalaṃ balavānnṛpaḥ |
sarvaṃ visarjayāmāsa tamekaṃ sacivaṃ vinā || 1-162-9||
MHB 1-162-10
ततस्तस्याज्ञया राज्ञो विप्रतस्थे महद्बलम् ।
स तु राजा गिरिप्रस्थे तस्मिन्पुनरुपाविशत् ॥ १-१६२-१०॥
tatastasyājñayā rājño vipratasthe mahadbalam |
sa tu rājā giriprasthe tasminpunarupāviśat || 1-162-10||
MHB 1-162-11
ततस्तस्मिन्गिरिवरे शुचिर्भूत्वा कृताञ्जलिः ।
आरिराधयिषुः सूर्यं तस्थावूर्ध्वभुजः क्षितौ ॥ १-१६२-११॥
tatastasmingirivare śucirbhūtvā kṛtāñjaliḥ |
ārirādhayiṣuḥ sūryaṃ tasthāvūrdhvabhujaḥ kṣitau || 1-162-11||
MHB 1-162-12
जगाम मनसा चैव वसिष्ठमृषिसत्तमम् ।
पुरोहितममित्रघ्नस्तदा संवरणो नृपः ॥ १-१६२-१२॥
jagāma manasā caiva vasiṣṭhamṛṣisattamam |
purohitamamitraghnastadā saṃvaraṇo nṛpaḥ || 1-162-12||
MHB 1-162-13
नक्तंदिनमथैकस्थे स्थिते तस्मिञ्जनाधिपे ।
अथाजगाम विप्रर्षिस्तदा द्वादशमेऽहनि ॥ १-१६२-१३॥
naktaṃdinamathaikasthe sthite tasmiñjanādhipe |
athājagāma viprarṣistadā dvādaśame'hani || 1-162-13||
MHB 1-162-14
स विदित्वैव नृपतिं तपत्या हृतमानसम् ।
दिव्येन विधिना ज्ञात्वा भावितात्मा महानृषिः ॥ १-१६२-१४॥
sa viditvaiva nṛpatiṃ tapatyā hṛtamānasam |
divyena vidhinā jñātvā bhāvitātmā mahānṛṣiḥ || 1-162-14||
MHB 1-162-15
तथा तु नियतात्मानं स तं नृपतिसत्तमम् ।
आबभाषे स धर्मात्मा तस्यैवार्थचिकीर्षया ॥ १-१६२-१५॥
tathā tu niyatātmānaṃ sa taṃ nṛpatisattamam |
ābabhāṣe sa dharmātmā tasyaivārthacikīrṣayā || 1-162-15||
MHB 1-162-16
स तस्य मनुजेन्द्रस्य पश्यतो भगवानृषिः ।
ऊर्ध्वमाचक्रमे द्रष्टुं भास्करं भास्करद्युतिः ॥ १-१६२-१६॥
sa tasya manujendrasya paśyato bhagavānṛṣiḥ |
ūrdhvamācakrame draṣṭuṃ bhāskaraṃ bhāskaradyutiḥ || 1-162-16||
MHB 1-162-17
सहस्रांशुं ततो विप्रः कृताञ्जलिरुपस्थितः ।
वसिष्ठोऽहमिति प्रीत्या स चात्मानं न्यवेदयत् ॥ १-१६२-१७॥
sahasrāṃśuṃ tato vipraḥ kṛtāñjalirupasthitaḥ |
vasiṣṭho'hamiti prītyā sa cātmānaṃ nyavedayat || 1-162-17||
MHB 1-162-18
तमुवाच महातेजा विवस्वान्मुनिसत्तमम् ।
महर्षे स्वागतं तेऽस्तु कथयस्व यथेच्छसि ॥ १-१६२-१८॥
tamuvāca mahātejā vivasvānmunisattamam |
maharṣe svāgataṃ te'stu kathayasva yathecchasi || 1-162-18||
Adhyaya: 163/225 (23)
MHB 1-163-1
वसिष्ठ उवाच ।
यैषा ते तपती नाम सावित्र्यवरजा सुता ।
तां त्वां संवरणस्यार्थे वरयामि विभावसो ॥ १-१६३-१॥
vasiṣṭha uvāca |
yaiṣā te tapatī nāma sāvitryavarajā sutā |
tāṃ tvāṃ saṃvaraṇasyārthe varayāmi vibhāvaso || 1-163-1||
MHB 1-163-2
स हि राजा बृहत्कीर्तिर्धर्मार्थविदुदारधीः ।
युक्तः संवरणो भर्ता दुहितुस्ते विहंगम ॥ १-१६३-२॥
sa hi rājā bṛhatkīrtirdharmārthavidudāradhīḥ |
yuktaḥ saṃvaraṇo bhartā duhituste vihaṃgama || 1-163-2||
MHB 1-163-3
गन्धर्व उवाच ।
इत्युक्तः सविता तेन ददानीत्येव निश्चितः ।
प्रत्यभाषत तं विप्रं प्रतिनन्द्य दिवाकरः ॥ १-१६३-३॥
gandharva uvāca |
ityuktaḥ savitā tena dadānītyeva niścitaḥ |
pratyabhāṣata taṃ vipraṃ pratinandya divākaraḥ || 1-163-3||
MHB 1-163-4
वरः संवरणो राज्ञां त्वमृषीणां वरो मुने ।
तपती योषितां श्रेष्ठा किमन्यत्रापवर्जनात् ॥ १-१६३-४॥
varaḥ saṃvaraṇo rājñāṃ tvamṛṣīṇāṃ varo mune |
tapatī yoṣitāṃ śreṣṭhā kimanyatrāpavarjanāt || 1-163-4||
MHB 1-163-5
ततः सर्वानवद्याङ्गीं तपतीं तपनः स्वयम् ।
ददौ संवरणस्यार्थे वसिष्ठाय महात्मने ।
प्रतिजग्राह तां कन्यां महर्षिस्तपतीं तदा ॥ १-१६३-५॥
tataḥ sarvānavadyāṅgīṃ tapatīṃ tapanaḥ svayam |
dadau saṃvaraṇasyārthe vasiṣṭhāya mahātmane |
pratijagrāha tāṃ kanyāṃ maharṣistapatīṃ tadā || 1-163-5||
MHB 1-163-6
वसिष्ठोऽथ विसृष्टश्च पुनरेवाजगाम ह ।
यत्र विख्यातकीर्तिः स कुरूणामृषभोऽभवत् ॥ १-१६३-६॥
vasiṣṭho'tha visṛṣṭaśca punarevājagāma ha |
yatra vikhyātakīrtiḥ sa kurūṇāmṛṣabho'bhavat || 1-163-6||
MHB 1-163-7
स राजा मन्मथाविष्टस्तद्गतेनान्तरात्मना ।
दृष्ट्वा च देवकन्यां तां तपतीं चारुहासिनीम् ।
वसिष्ठेन सहायान्तीं संहृष्टोऽभ्यधिकं बभौ ॥ १-१६३-७॥
sa rājā manmathāviṣṭastadgatenāntarātmanā |
dṛṣṭvā ca devakanyāṃ tāṃ tapatīṃ cāruhāsinīm |
vasiṣṭhena sahāyāntīṃ saṃhṛṣṭo'bhyadhikaṃ babhau || 1-163-7||
MHB 1-163-8
कृच्छ्रे द्वादशरात्रे तु तस्य राज्ञः समापिते ।
आजगाम विशुद्धात्मा वसिष्ठो भगवानृषिः ॥ १-१६३-८॥
kṛcchre dvādaśarātre tu tasya rājñaḥ samāpite |
ājagāma viśuddhātmā vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ || 1-163-8||
MHB 1-163-9
तपसाराध्य वरदं देवं गोपतिमीश्वरम् ।
लेभे संवरणो भार्यां वसिष्ठस्यैव तेजसा ॥ १-१६३-९॥
tapasārādhya varadaṃ devaṃ gopatimīśvaram |
lebhe saṃvaraṇo bhāryāṃ vasiṣṭhasyaiva tejasā || 1-163-9||
MHB 1-163-10
ततस्तस्मिन्गिरिश्रेष्ठे देवगन्धर्वसेविते ।
जग्राह विधिवत्पाणिं तपत्याः स नरर्षभः ॥ १-१६३-१०॥
tatastasmingiriśreṣṭhe devagandharvasevite |
jagrāha vidhivatpāṇiṃ tapatyāḥ sa nararṣabhaḥ || 1-163-10||
MHB 1-163-11
वसिष्ठेनाभ्यनुज्ञातस्तस्मिन्नेव धराधरे ।
सोऽकामयत राजर्षिर्विहर्तुं सह भार्यया ॥ १-१६३-११॥
vasiṣṭhenābhyanujñātastasminneva dharādhare |
so'kāmayata rājarṣirvihartuṃ saha bhāryayā || 1-163-11||
MHB 1-163-12
ततः पुरे च राष्ट्रे च वाहनेषु बलेषु च ।
आदिदेश महीपालस्तमेव सचिवं तदा ॥ १-१६३-१२॥
tataḥ pure ca rāṣṭre ca vāhaneṣu baleṣu ca |
ādideśa mahīpālastameva sacivaṃ tadā || 1-163-12||
MHB 1-163-13
नृपतिं त्वभ्यनुज्ञाय वसिष्ठोऽथापचक्रमे ।
सोऽपि राजा गिरौ तस्मिन्विजहारामरोपमः ॥ १-१६३-१३॥
nṛpatiṃ tvabhyanujñāya vasiṣṭho'thāpacakrame |
so'pi rājā girau tasminvijahārāmaropamaḥ || 1-163-13||
MHB 1-163-14
ततो द्वादश वर्षाणि काननेषु जलेषु च ।
रेमे तस्मिन्गिरौ राजा तयैव सह भार्यया ॥ १-१६३-१४॥
tato dvādaśa varṣāṇi kānaneṣu jaleṣu ca |
reme tasmingirau rājā tayaiva saha bhāryayā || 1-163-14||
MHB 1-163-15
तस्य राज्ञः पुरे तस्मिन्समा द्वादश सर्वशः ।
न ववर्ष सहस्राक्षो राष्ट्रे चैवास्य सर्वशः ॥ १-१६३-१५॥
tasya rājñaḥ pure tasminsamā dvādaśa sarvaśaḥ |
na vavarṣa sahasrākṣo rāṣṭre caivāsya sarvaśaḥ || 1-163-15||
MHB 1-163-16
तत्क्षुधार्तैर्निरानन्दैः शवभूतैस्तदा नरैः ।
अभवत्प्रेतराजस्य पुरं प्रेतैरिवावृतम् ॥ १-१६३-१६॥
tatkṣudhārtairnirānandaiḥ śavabhūtaistadā naraiḥ |
abhavatpretarājasya puraṃ pretairivāvṛtam || 1-163-16||
MHB 1-163-17
ततस्तत्तादृशं दृष्ट्वा स एव भगवानृषिः ।
अभ्यपद्यत धर्मात्मा वसिष्ठो राजसत्तमम् ॥ १-१६३-१७॥
tatastattādṛśaṃ dṛṣṭvā sa eva bhagavānṛṣiḥ |
abhyapadyata dharmātmā vasiṣṭho rājasattamam || 1-163-17||
MHB 1-163-18
तं च पार्थिवशार्दूलमानयामास तत्पुरम् ।
तपत्या सहितं राजन्नुषितं द्वादशीः समाः ॥ १-१६३-१८॥
taṃ ca pārthivaśārdūlamānayāmāsa tatpuram |
tapatyā sahitaṃ rājannuṣitaṃ dvādaśīḥ samāḥ || 1-163-18||
MHB 1-163-19
ततः प्रवृष्टस्तत्रासीद्यथापूर्वं सुरारिहा ।
तस्मिन्नृपतिशार्दूले प्रविष्टे नगरं पुनः ॥ १-१६३-१९॥
tataḥ pravṛṣṭastatrāsīdyathāpūrvaṃ surārihā |
tasminnṛpatiśārdūle praviṣṭe nagaraṃ punaḥ || 1-163-19||
MHB 1-163-20
ततः सराष्ट्रं मुमुदे तत्पुरं परया मुदा ।
तेन पार्थिवमुख्येन भावितं भावितात्मना ॥ १-१६३-२०॥
tataḥ sarāṣṭraṃ mumude tatpuraṃ parayā mudā |
tena pārthivamukhyena bhāvitaṃ bhāvitātmanā || 1-163-20||
MHB 1-163-21
ततो द्वादश वर्षाणि पुनरीजे नराधिपः ।
पत्न्या तपत्या सहितो यथा शक्रो मरुत्पतिः ॥ १-१६३-२१॥
tato dvādaśa varṣāṇi punarīje narādhipaḥ |
patnyā tapatyā sahito yathā śakro marutpatiḥ || 1-163-21||
MHB 1-163-22
एवमासीन्महाभागा तपती नाम पौर्विकी ।
तव वैवस्वती पार्थ तापत्यस्त्वं यया मतः ॥ १-१६३-२२॥
evamāsīnmahābhāgā tapatī nāma paurvikī |
tava vaivasvatī pārtha tāpatyastvaṃ yayā mataḥ || 1-163-22||
MHB 1-163-23
तस्यां संजनयामास कुरुं संवरणो नृपः ।
तपत्यां तपतां श्रेष्ठ तापत्यस्त्वं ततोऽर्जुन ॥ १-१६३-२३॥
tasyāṃ saṃjanayāmāsa kuruṃ saṃvaraṇo nṛpaḥ |
tapatyāṃ tapatāṃ śreṣṭha tāpatyastvaṃ tato'rjuna || 1-163-23||
Adhyaya: 164/225 (14)
MHB 1-164-1
वैशंपायन उवाच ।
स गन्धर्ववचः श्रुत्वा तत्तदा भरतर्षभ ।
अर्जुनः परया प्रीत्या पूर्णचन्द्र इवाबभौ ॥ १-१६४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sa gandharvavacaḥ śrutvā tattadā bharatarṣabha |
arjunaḥ parayā prītyā pūrṇacandra ivābabhau || 1-164-1||
MHB 1-164-2
उवाच च महेष्वासो गन्धर्वं कुरुसत्तमः ।
जातकौतूहलोऽतीव वसिष्ठस्य तपोबलात् ॥ १-१६४-२॥
uvāca ca maheṣvāso gandharvaṃ kurusattamaḥ |
jātakautūhalo'tīva vasiṣṭhasya tapobalāt || 1-164-2||
MHB 1-164-3
वसिष्ठ इति यस्यैतदृषेर्नाम त्वयेरितम् ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं यथावत्तद्वदस्व मे ॥ १-१६४-३॥
vasiṣṭha iti yasyaitadṛṣernāma tvayeritam |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ yathāvattadvadasva me || 1-164-3||
MHB 1-164-4
य एष गन्धर्वपते पूर्वेषां नः पुरोहितः ।
आसीदेतन्ममाचक्ष्व क एष भगवानृषिः ॥ १-१६४-४॥
ya eṣa gandharvapate pūrveṣāṃ naḥ purohitaḥ |
āsīdetanmamācakṣva ka eṣa bhagavānṛṣiḥ || 1-164-4||
MHB 1-164-5
गन्धर्व उवाच ।
तपसा निर्जितौ शश्वदजेयावमरैरपि ।
कामक्रोधावुभौ यस्य चरणौ संववाहतुः ॥ १-१६४-५॥
gandharva uvāca |
tapasā nirjitau śaśvadajeyāvamarairapi |
kāmakrodhāvubhau yasya caraṇau saṃvavāhatuḥ || 1-164-5||
MHB 1-164-6
यस्तु नोच्छेदनं चक्रे कुशिकानामुदारधीः ।
विश्वामित्रापराधेन धारयन्मन्युमुत्तमम् ॥ १-१६४-६॥
yastu nocchedanaṃ cakre kuśikānāmudāradhīḥ |
viśvāmitrāparādhena dhārayanmanyumuttamam || 1-164-6||
MHB 1-164-7
पुत्रव्यसनसंतप्तः शक्तिमानपि यः प्रभुः ।
विश्वामित्रविनाशाय न मेने कर्म दारुणम् ॥ १-१६४-७॥
putravyasanasaṃtaptaḥ śaktimānapi yaḥ prabhuḥ |
viśvāmitravināśāya na mene karma dāruṇam || 1-164-7||
MHB 1-164-8
मृतांश्च पुनराहर्तुं यः स पुत्रान्यमक्षयात् ।
कृतान्तं नातिचक्राम वेलामिव महोदधिः ॥ १-१६४-८॥
mṛtāṃśca punarāhartuṃ yaḥ sa putrānyamakṣayāt |
kṛtāntaṃ nāticakrāma velāmiva mahodadhiḥ || 1-164-8||
MHB 1-164-9
यं प्राप्य विजितात्मानं महात्मानं नराधिपाः ।
इक्ष्वाकवो महीपाला लेभिरे पृथिवीमिमाम् ॥ १-१६४-९॥
yaṃ prāpya vijitātmānaṃ mahātmānaṃ narādhipāḥ |
ikṣvākavo mahīpālā lebhire pṛthivīmimām || 1-164-9||
MHB 1-164-10
पुरोहितवरं प्राप्य वसिष्ठमृषिसत्तमम् ।
ईजिरे क्रतुभिश्चापि नृपास्ते कुरुनन्दन ॥ १-१६४-१०॥
purohitavaraṃ prāpya vasiṣṭhamṛṣisattamam |
ījire kratubhiścāpi nṛpāste kurunandana || 1-164-10||
MHB 1-164-11
स हि तान्याजयामास सर्वान्नृपतिसत्तमान् ।
ब्रह्मर्षिः पाण्डवश्रेष्ठ बृहस्पतिरिवामरान् ॥ १-१६४-११॥
sa hi tānyājayāmāsa sarvānnṛpatisattamān |
brahmarṣiḥ pāṇḍavaśreṣṭha bṛhaspatirivāmarān || 1-164-11||
MHB 1-164-12
तस्माद्धर्मप्रधानात्मा वेदधर्मविदीप्सितः ।
ब्राह्मणो गुणवान्कश्चित्पुरोधाः प्रविमृश्यताम् ॥ १-१६४-१२॥
tasmāddharmapradhānātmā vedadharmavidīpsitaḥ |
brāhmaṇo guṇavānkaścitpurodhāḥ pravimṛśyatām || 1-164-12||
MHB 1-164-13
क्षत्रियेण हि जातेन पृथिवीं जेतुमिच्छता ।
पूर्वं पुरोहितः कार्यः पार्थ राज्याभिवृद्धये ॥ १-१६४-१३॥
kṣatriyeṇa hi jātena pṛthivīṃ jetumicchatā |
pūrvaṃ purohitaḥ kāryaḥ pārtha rājyābhivṛddhaye || 1-164-13||
MHB 1-164-14
महीं जिगीषता राज्ञा ब्रह्म कार्यं पुरःसरम् ।
तस्मात्पुरोहितः कश्चिद्गुणवानस्तु वो द्विजः ॥ १-१६४-१४॥
mahīṃ jigīṣatā rājñā brahma kāryaṃ puraḥsaram |
tasmātpurohitaḥ kaścidguṇavānastu vo dvijaḥ || 1-164-14||
Adhyaya: 165/225 (44)
MHB 1-165-1
अर्जुन उवाच ।
किंनिमित्तमभूद्वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयोः ।
वसतोराश्रमे पुण्ये शंस नः सर्वमेव तत् ॥ १-१६५-१॥
arjuna uvāca |
kiṃnimittamabhūdvairaṃ viśvāmitravasiṣṭhayoḥ |
vasatorāśrame puṇye śaṃsa naḥ sarvameva tat || 1-165-1||
MHB 1-165-2
गन्धर्व उवाच ।
इदं वासिष्ठमाख्यानं पुराणं परिचक्षते ।
पार्थ सर्वेषु लोकेषु यथावत्तन्निबोध मे ॥ १-१६५-२॥
gandharva uvāca |
idaṃ vāsiṣṭhamākhyānaṃ purāṇaṃ paricakṣate |
pārtha sarveṣu lokeṣu yathāvattannibodha me || 1-165-2||
MHB 1-165-3
कन्यकुब्जे महानासीत्पार्थिवो भरतर्षभ ।
गाधीति विश्रुतो लोके सत्यधर्मपरायणः ॥ १-१६५-३॥
kanyakubje mahānāsītpārthivo bharatarṣabha |
gādhīti viśruto loke satyadharmaparāyaṇaḥ || 1-165-3||
MHB 1-165-4
तस्य धर्मात्मनः पुत्रः समृद्धबलवाहनः ।
विश्वामित्र इति ख्यातो बभूव रिपुमर्दनः ॥ १-१६५-४॥
tasya dharmātmanaḥ putraḥ samṛddhabalavāhanaḥ |
viśvāmitra iti khyāto babhūva ripumardanaḥ || 1-165-4||
MHB 1-165-5
स चचार सहामात्यो मृगयां गहने वने ।
मृगान्विध्यन्वराहांश्च रम्येषु मरुधन्वसु ॥ १-१६५-५॥
sa cacāra sahāmātyo mṛgayāṃ gahane vane |
mṛgānvidhyanvarāhāṃśca ramyeṣu marudhanvasu || 1-165-5||
MHB 1-165-6
व्यायामकर्शितः सोऽथ मृगलिप्सुः पिपासितः ।
आजगाम नरश्रेष्ठ वसिष्ठस्याश्रमं प्रति ॥ १-१६५-६॥
vyāyāmakarśitaḥ so'tha mṛgalipsuḥ pipāsitaḥ |
ājagāma naraśreṣṭha vasiṣṭhasyāśramaṃ prati || 1-165-6||
MHB 1-165-7
तमागतमभिप्रेक्ष्य वसिष्ठः श्रेष्ठभागृषिः ।
विश्वामित्रं नरश्रेष्ठं प्रतिजग्राह पूजया ॥ १-१६५-७॥
tamāgatamabhiprekṣya vasiṣṭhaḥ śreṣṭhabhāgṛṣiḥ |
viśvāmitraṃ naraśreṣṭhaṃ pratijagrāha pūjayā || 1-165-7||
MHB 1-165-8
पाद्यार्घ्याचमनीयेन स्वागतेन च भारत ।
तथैव प्रतिजग्राह वन्येन हविषा तथा ॥ १-१६५-८॥
pādyārghyācamanīyena svāgatena ca bhārata |
tathaiva pratijagrāha vanyena haviṣā tathā || 1-165-8||
MHB 1-165-9
तस्याथ कामधुग्धेनुर्वसिष्ठस्य महात्मनः ।
उक्ता कामान्प्रयच्छेति सा कामान्दुदुहे ततः ॥ १-१६५-९॥
tasyātha kāmadhugdhenurvasiṣṭhasya mahātmanaḥ |
uktā kāmānprayaccheti sā kāmānduduhe tataḥ || 1-165-9||
MHB 1-165-10
ग्राम्यारण्या ओषधीश्च दुदुहे पय एव च ।
षड्रसं चामृतरसं रसायनमनुत्तमम् ॥ १-१६५-१०॥
grāmyāraṇyā oṣadhīśca duduhe paya eva ca |
ṣaḍrasaṃ cāmṛtarasaṃ rasāyanamanuttamam || 1-165-10||
MHB 1-165-11
भोजनीयानि पेयानि भक्ष्याणि विविधानि च ।
लेह्यान्यमृतकल्पानि चोष्याणि च तथार्जुन ॥ १-१६५-११॥
bhojanīyāni peyāni bhakṣyāṇi vividhāni ca |
lehyānyamṛtakalpāni coṣyāṇi ca tathārjuna || 1-165-11||
MHB 1-165-12
तैः कामैः सर्वसंपूर्णैः पूजितः स महीपतिः ।
सामात्यः सबलश्चैव तुतोष स भृशं नृपः ॥ १-१६५-१२॥
taiḥ kāmaiḥ sarvasaṃpūrṇaiḥ pūjitaḥ sa mahīpatiḥ |
sāmātyaḥ sabalaścaiva tutoṣa sa bhṛśaṃ nṛpaḥ || 1-165-12||
MHB 1-165-13
षडायतां सुपार्श्वोरुं त्रिपृथुं पञ्च संवृताम् ।
मण्डूकनेत्रां स्वाकारां पीनोधसमनिन्दिताम् ॥ १-१६५-१३॥
ṣaḍāyatāṃ supārśvoruṃ tripṛthuṃ pañca saṃvṛtām |
maṇḍūkanetrāṃ svākārāṃ pīnodhasamaninditām || 1-165-13||
MHB 1-165-14
सुवालधिं शङ्कुकर्णां चारुशृङ्गां मनोरमाम् ।
पुष्टायतशिरोग्रीवां विस्मितः सोऽभिवीक्ष्य ताम् ॥ १-१६५-१४॥
suvāladhiṃ śaṅkukarṇāṃ cāruśṛṅgāṃ manoramām |
puṣṭāyataśirogrīvāṃ vismitaḥ so'bhivīkṣya tām || 1-165-14||
MHB 1-165-15
अभिनन्दति तां नन्दीं वसिष्ठस्य पयस्विनीम् ।
अब्रवीच्च भृशं तुष्टो विश्वामित्रो मुनिं तदा ॥ १-१६५-१५॥
abhinandati tāṃ nandīṃ vasiṣṭhasya payasvinīm |
abravīcca bhṛśaṃ tuṣṭo viśvāmitro muniṃ tadā || 1-165-15||
MHB 1-165-16
अर्बुदेन गवां ब्रह्मन्मम राज्येन वा पुनः ।
नन्दिनीं संप्रयच्छस्व भुङ्क्ष्व राज्यं महामुने ॥ १-१६५-१६॥
arbudena gavāṃ brahmanmama rājyena vā punaḥ |
nandinīṃ saṃprayacchasva bhuṅkṣva rājyaṃ mahāmune || 1-165-16||
MHB 1-165-17
वसिष्ठ उवाच ।
देवतातिथिपित्रर्थमाज्यार्थं च पयस्विनी ।
अदेया नन्दिनीयं मे राज्येनापि तवानघ ॥ १-१६५-१७॥
vasiṣṭha uvāca |
devatātithipitrarthamājyārthaṃ ca payasvinī |
adeyā nandinīyaṃ me rājyenāpi tavānagha || 1-165-17||
MHB 1-165-18
विश्वामित्र उवाच ।
क्षत्रियोऽहं भवान्विप्रस्तपःस्वाध्यायसाधनः ।
ब्राह्मणेषु कुतो वीर्यं प्रशान्तेषु धृतात्मसु ॥ १-१६५-१८॥
viśvāmitra uvāca |
kṣatriyo'haṃ bhavānviprastapaḥsvādhyāyasādhanaḥ |
brāhmaṇeṣu kuto vīryaṃ praśānteṣu dhṛtātmasu || 1-165-18||
MHB 1-165-19
अर्बुदेन गवां यस्त्वं न ददासि ममेप्सिताम् ।
स्वधर्मं न प्रहास्यामि नयिष्ये ते बलेन गाम् ॥ १-१६५-१९॥
arbudena gavāṃ yastvaṃ na dadāsi mamepsitām |
svadharmaṃ na prahāsyāmi nayiṣye te balena gām || 1-165-19||
MHB 1-165-20
वसिष्ठ उवाच ।
बलस्थश्चासि राजा च बाहुवीर्यश्च क्षत्रियः ।
यथेच्छसि तथा क्षिप्रं कुरु त्वं मा विचारय ॥ १-१६५-२०॥
vasiṣṭha uvāca |
balasthaścāsi rājā ca bāhuvīryaśca kṣatriyaḥ |
yathecchasi tathā kṣipraṃ kuru tvaṃ mā vicāraya || 1-165-20||
MHB 1-165-21
गन्धर्व उवाच ।
एवमुक्तस्तदा पार्थ विश्वामित्रो बलादिव ।
हंसचन्द्रप्रतीकाशां नन्दिनीं तां जहार गाम् ॥ १-१६५-२१॥
gandharva uvāca |
evamuktastadā pārtha viśvāmitro balādiva |
haṃsacandrapratīkāśāṃ nandinīṃ tāṃ jahāra gām || 1-165-21||
MHB 1-165-22
कशादण्डप्रतिहता काल्यमाना ततस्ततः ।
हम्भायमाना कल्याणी वसिष्ठस्याथ नन्दिनी ॥ १-१६५-२२॥
kaśādaṇḍapratihatā kālyamānā tatastataḥ |
hambhāyamānā kalyāṇī vasiṣṭhasyātha nandinī || 1-165-22||
MHB 1-165-23
आगम्याभिमुखी पार्थ तस्थौ भगवदुन्मुखी ।
भृशं च ताड्यमानापि न जगामाश्रमात्ततः ॥ १-१६५-२३॥
āgamyābhimukhī pārtha tasthau bhagavadunmukhī |
bhṛśaṃ ca tāḍyamānāpi na jagāmāśramāttataḥ || 1-165-23||
MHB 1-165-24
वसिष्ठ उवाच ।
शृणोमि ते रवं भद्रे विनदन्त्याः पुनः पुनः ।
बलाद्ध्रियसि मे नन्दि क्षमावान्ब्राह्मणो ह्यहम् ॥ १-१६५-२४॥
vasiṣṭha uvāca |
śṛṇomi te ravaṃ bhadre vinadantyāḥ punaḥ punaḥ |
balāddhriyasi me nandi kṣamāvānbrāhmaṇo hyaham || 1-165-24||
MHB 1-165-25
गन्धर्व उवाच ।
सा तु तेषां बलान्नन्दी बलानां भरतर्षभ ।
विश्वामित्रभयोद्विग्ना वसिष्ठं समुपागमत् ॥ १-१६५-२५॥
gandharva uvāca |
sā tu teṣāṃ balānnandī balānāṃ bharatarṣabha |
viśvāmitrabhayodvignā vasiṣṭhaṃ samupāgamat || 1-165-25||
MHB 1-165-26
गौरुवाच ।
पाषाणदण्डाभिहतां क्रन्दन्तीं मामनाथवत् ।
विश्वामित्रबलैर्घोरैर्भगवन्किमुपेक्षसे ॥ १-१६५-२६॥
gauruvāca |
pāṣāṇadaṇḍābhihatāṃ krandantīṃ māmanāthavat |
viśvāmitrabalairghorairbhagavankimupekṣase || 1-165-26||
MHB 1-165-27
गन्धर्व उवाच ।
एवं तस्यां तदा पर्थ धर्षितायां महामुनिः ।
न चुक्षुभे न धैर्याच्च विचचाल धृतव्रतः ॥ १-१६५-२७॥
gandharva uvāca |
evaṃ tasyāṃ tadā partha dharṣitāyāṃ mahāmuniḥ |
na cukṣubhe na dhairyācca vicacāla dhṛtavrataḥ || 1-165-27||
MHB 1-165-28
वसिष्ठ उवाच ।
क्षत्रियाणां बलं तेजो ब्राह्मणानां क्षमा बलम् ।
क्षमा मां भजते तस्माद्गम्यतां यदि रोचते ॥ १-१६५-२८॥
vasiṣṭha uvāca |
kṣatriyāṇāṃ balaṃ tejo brāhmaṇānāṃ kṣamā balam |
kṣamā māṃ bhajate tasmādgamyatāṃ yadi rocate || 1-165-28||
MHB 1-165-29
गौरुवाच ।
किं नु त्यक्तास्मि भगवन्यदेवं मां प्रभाषसे ।
अत्यक्ताहं त्वया ब्रह्मन्न शक्या नयितुं बलात् ॥ १-१६५-२९॥
gauruvāca |
kiṃ nu tyaktāsmi bhagavanyadevaṃ māṃ prabhāṣase |
atyaktāhaṃ tvayā brahmanna śakyā nayituṃ balāt || 1-165-29||
MHB 1-165-30
वसिष्ठ उवाच ।
न त्वां त्यजामि कल्याणि स्थीयतां यदि शक्यते ।
दृढेन दाम्ना बद्ध्वैष वत्सस्ते ह्रियते बलात् ॥ १-१६५-३०॥
vasiṣṭha uvāca |
na tvāṃ tyajāmi kalyāṇi sthīyatāṃ yadi śakyate |
dṛḍhena dāmnā baddhvaiṣa vatsaste hriyate balāt || 1-165-30||
MHB 1-165-31
गन्धर्व उवाच ।
स्थीयतामिति तच्छ्रुत्वा वसिष्ठस्य पयस्विनी ।
ऊर्ध्वाञ्चितशिरोग्रीवा प्रबभौ घोरदर्शना ॥ १-१६५-३१॥
gandharva uvāca |
sthīyatāmiti tacchrutvā vasiṣṭhasya payasvinī |
ūrdhvāñcitaśirogrīvā prababhau ghoradarśanā || 1-165-31||
MHB 1-165-32
क्रोधरक्तेक्षणा सा गौर्हम्भारवघनस्वना ।
विश्वामित्रस्य तत्सैन्यं व्यद्रावयत सर्वशः ॥ १-१६५-३२॥
krodharaktekṣaṇā sā gaurhambhāravaghanasvanā |
viśvāmitrasya tatsainyaṃ vyadrāvayata sarvaśaḥ || 1-165-32||
MHB 1-165-33
कशाग्रदण्डाभिहता काल्यमाना ततस्ततः ।
क्रोधदीप्तेक्षणा क्रोधं भूय एव समादधे ॥ १-१६५-३३॥
kaśāgradaṇḍābhihatā kālyamānā tatastataḥ |
krodhadīptekṣaṇā krodhaṃ bhūya eva samādadhe || 1-165-33||
MHB 1-165-34
आदित्य इव मध्याह्ने क्रोधदीप्तवपुर्बभौ ।
अङ्गारवर्षं मुञ्चन्ती मुहुर्वालधितो महत् ॥ १-१६५-३४॥
āditya iva madhyāhne krodhadīptavapurbabhau |
aṅgāravarṣaṃ muñcantī muhurvāladhito mahat || 1-165-34||
MHB 1-165-35
असृजत्पह्लवान्पुच्छाच्छकृतः शबराञ्शकान् ।
मूत्रतश्चासृजच्चापि यवनान्क्रोधमूर्च्छिता ॥ १-१६५-३५॥
asṛjatpahlavānpucchācchakṛtaḥ śabarāñśakān |
mūtrataścāsṛjaccāpi yavanānkrodhamūrcchitā || 1-165-35||
MHB 1-165-36
पुण्ड्रान्किरातान्द्रमिडान्सिंहलान्बर्बरांस्तथा ।
तथैव दरदान्म्लेच्छान्फेनतः सा ससर्ज ह ॥ १-१६५-३६॥
puṇḍrānkirātāndramiḍānsiṃhalānbarbarāṃstathā |
tathaiva daradānmlecchānphenataḥ sā sasarja ha || 1-165-36||
MHB 1-165-37
तैर्विसृष्टैर्महत्सैन्यं नानाम्लेच्छगणैस्तदा ।
नानावरणसंछन्नैर्नानायुधधरैस्तथा ।
अवाकीर्यत संरब्धैर्विश्वामित्रस्य पश्यतः ॥ १-१६५-३७॥
tairvisṛṣṭairmahatsainyaṃ nānāmlecchagaṇaistadā |
nānāvaraṇasaṃchannairnānāyudhadharaistathā |
avākīryata saṃrabdhairviśvāmitrasya paśyataḥ || 1-165-37||
MHB 1-165-38
एकैकश्च तदा योधः पञ्चभिः सप्तभिर्वृतः ।
अस्त्रवर्षेण महता काल्यमानं बलं ततः ।
प्रभग्नं सर्वतस्त्रस्तं विश्वामित्रस्य पश्यतः ॥ १-१६५-३८॥
ekaikaśca tadā yodhaḥ pañcabhiḥ saptabhirvṛtaḥ |
astravarṣeṇa mahatā kālyamānaṃ balaṃ tataḥ |
prabhagnaṃ sarvatastrastaṃ viśvāmitrasya paśyataḥ || 1-165-38||
MHB 1-165-39
न च प्राणैर्वियुज्यन्त केचित्ते सैनिकास्तदा ।
विश्वामित्रस्य संक्रुद्धैर्वासिष्ठैर्भरतर्षभ ॥ १-१६५-३९॥
na ca prāṇairviyujyanta kecitte sainikāstadā |
viśvāmitrasya saṃkruddhairvāsiṣṭhairbharatarṣabha || 1-165-39||
MHB 1-165-40
विश्वामित्रस्य सैन्यं तु काल्यमानं त्रियोजनम् ।
क्रोशमानं भयोद्विग्नं त्रातारं नाध्यगच्छत ॥ १-१६५-४०॥
viśvāmitrasya sainyaṃ tu kālyamānaṃ triyojanam |
krośamānaṃ bhayodvignaṃ trātāraṃ nādhyagacchata || 1-165-40||
MHB 1-165-41
दृष्ट्वा तन्महदाश्चर्यं ब्रह्मतेजोभवं तदा ।
विश्वामित्रः क्षत्रभावान्निर्विण्णो वाक्यमब्रवीत् ॥ १-१६५-४१॥
dṛṣṭvā tanmahadāścaryaṃ brahmatejobhavaṃ tadā |
viśvāmitraḥ kṣatrabhāvānnirviṇṇo vākyamabravīt || 1-165-41||
MHB 1-165-42
धिग्बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजोबलं बलम् ।
बलाबलं विनिश्चित्य तप एव परं बलम् ॥ १-१६५-४२॥
dhigbalaṃ kṣatriyabalaṃ brahmatejobalaṃ balam |
balābalaṃ viniścitya tapa eva paraṃ balam || 1-165-42||
MHB 1-165-43
स राज्यं स्फीतमुत्सृज्य तां च दीप्तां नृपश्रियम् ।
भोगांश्च पृष्ठतः कृत्वा तपस्येव मनो दधे ॥ १-१६५-४३॥
sa rājyaṃ sphītamutsṛjya tāṃ ca dīptāṃ nṛpaśriyam |
bhogāṃśca pṛṣṭhataḥ kṛtvā tapasyeva mano dadhe || 1-165-43||
MHB 1-165-44
स गत्वा तपसा सिद्धिं लोकान्विष्टभ्य तेजसा ।
तताप सर्वान्दीप्तौजा ब्राह्मणत्वमवाप च ।
अपिबच्च सुतं सोममिन्द्रेण सह कौशिकः ॥ १-१६५-४४॥
sa gatvā tapasā siddhiṃ lokānviṣṭabhya tejasā |
tatāpa sarvāndīptaujā brāhmaṇatvamavāpa ca |
apibacca sutaṃ somamindreṇa saha kauśikaḥ || 1-165-44||
Adhyaya: 166/225 (45)
MHB 1-166-1
गन्धर्व उवाच ।
कल्माषपाद इत्यस्मिँल्लोके राजा बभूव ह ।
इक्ष्वाकुवंशजः पार्थ तेजसासदृशो भुवि ॥ १-१६६-१॥
gandharva uvāca |
kalmāṣapāda ityasmi~lloke rājā babhūva ha |
ikṣvākuvaṃśajaḥ pārtha tejasāsadṛśo bhuvi || 1-166-1||
MHB 1-166-2
स कदाचिद्वनं राजा मृगयां निर्ययौ पुरात् ।
मृगान्विध्यन्वराहांश्च चचार रिपुमर्दनः ॥ १-१६६-२॥
sa kadācidvanaṃ rājā mṛgayāṃ niryayau purāt |
mṛgānvidhyanvarāhāṃśca cacāra ripumardanaḥ || 1-166-2||
MHB 1-166-3
स तु राजा महात्मानं वासिष्ठमृषिसत्तमम् ।
तृषार्तश्च क्षुधार्तश्च एकायनगतः पथि ॥ १-१६६-३॥
sa tu rājā mahātmānaṃ vāsiṣṭhamṛṣisattamam |
tṛṣārtaśca kṣudhārtaśca ekāyanagataḥ pathi || 1-166-3||
MHB 1-166-4
अपश्यदजितः संख्ये मुनिं प्रतिमुखागतम् ।
शक्तिं नाम महाभागं वसिष्ठकुलनन्दनम् ।
ज्येष्ठं पुत्रशतात्पुत्रं वसिष्ठस्य महात्मनः ॥ १-१६६-४॥
apaśyadajitaḥ saṃkhye muniṃ pratimukhāgatam |
śaktiṃ nāma mahābhāgaṃ vasiṣṭhakulanandanam |
jyeṣṭhaṃ putraśatātputraṃ vasiṣṭhasya mahātmanaḥ || 1-166-4||
MHB 1-166-5
अपगच्छ पथोऽस्माकमित्येवं पार्थिवोऽब्रवीत् ।
तथा ऋषिरुवाचैनं सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा ॥ १-१६६-५॥
apagaccha patho'smākamityevaṃ pārthivo'bravīt |
tathā ṛṣiruvācainaṃ sāntvayañślakṣṇayā girā || 1-166-5||
MHB 1-166-6
ऋषिस्तु नापचक्राम तस्मिन्धर्मपथे स्थितः ।
नापि राजा मुनेर्मानात्क्रोधाच्चापि जगाम ह ॥ १-१६६-६॥
ṛṣistu nāpacakrāma tasmindharmapathe sthitaḥ |
nāpi rājā munermānātkrodhāccāpi jagāma ha || 1-166-6||
MHB 1-166-7
अमुञ्चन्तं तु पन्थानं तमृषिं नृपसत्तमः ।
जघान कशया मोहात्तदा राक्षसवन्मुनिम् ॥ १-१६६-७॥
amuñcantaṃ tu panthānaṃ tamṛṣiṃ nṛpasattamaḥ |
jaghāna kaśayā mohāttadā rākṣasavanmunim || 1-166-7||
MHB 1-166-8
कशाप्रहाराभिहतस्ततः स मुनिसत्तमः ।
तं शशाप नृपश्रेष्ठं वासिष्ठः क्रोधमूर्च्छितः ॥ १-१६६-८॥
kaśāprahārābhihatastataḥ sa munisattamaḥ |
taṃ śaśāpa nṛpaśreṣṭhaṃ vāsiṣṭhaḥ krodhamūrcchitaḥ || 1-166-8||
MHB 1-166-9
हंसि राक्षसवद्यस्माद्राजापसद तापसम् ।
तस्मात्त्वमद्य प्रभृति पुरुषादो भविष्यसि ॥ १-१६६-९॥
haṃsi rākṣasavadyasmādrājāpasada tāpasam |
tasmāttvamadya prabhṛti puruṣādo bhaviṣyasi || 1-166-9||
MHB 1-166-10
मनुष्यपिशिते सक्तश्चरिष्यसि महीमिमाम् ।
गच्छ राजाधमेत्युक्तः शक्तिना वीर्यशक्तिना ॥ १-१६६-१०॥
manuṣyapiśite saktaścariṣyasi mahīmimām |
gaccha rājādhametyuktaḥ śaktinā vīryaśaktinā || 1-166-10||
MHB 1-166-11
ततो याज्यनिमित्तं तु विश्वामित्रवसिष्ठयोः ।
वैरमासीत्तदा तं तु विश्वामित्रोऽन्वपद्यत ॥ १-१६६-११॥
tato yājyanimittaṃ tu viśvāmitravasiṣṭhayoḥ |
vairamāsīttadā taṃ tu viśvāmitro'nvapadyata || 1-166-11||
MHB 1-166-12
तयोर्विवदतोरेवं समीपमुपचक्रमे ।
ऋषिरुग्रतपाः पार्थ विश्वामित्रः प्रतापवान् ॥ १-१६६-१२॥
tayorvivadatorevaṃ samīpamupacakrame |
ṛṣirugratapāḥ pārtha viśvāmitraḥ pratāpavān || 1-166-12||
MHB 1-166-13
ततः स बुबुधे पश्चात्तमृषिं नृपसत्तमः ।
ऋषेः पुत्रं वसिष्ठस्य वसिष्ठमिव तेजसा ॥ १-१६६-१३॥
tataḥ sa bubudhe paścāttamṛṣiṃ nṛpasattamaḥ |
ṛṣeḥ putraṃ vasiṣṭhasya vasiṣṭhamiva tejasā || 1-166-13||
MHB 1-166-14
अन्तर्धाय तदात्मानं विश्वामित्रोऽपि भारत ।
तावुभावुपचक्राम चिकीर्षन्नात्मनः प्रियम् ॥ १-१६६-१४॥
antardhāya tadātmānaṃ viśvāmitro'pi bhārata |
tāvubhāvupacakrāma cikīrṣannātmanaḥ priyam || 1-166-14||
MHB 1-166-15
स तु शप्तस्तदा तेन शक्तिना वै नृपोत्तमः ।
जगाम शरणं शक्तिं प्रसादयितुमर्हयन् ॥ १-१६६-१५॥
sa tu śaptastadā tena śaktinā vai nṛpottamaḥ |
jagāma śaraṇaṃ śaktiṃ prasādayitumarhayan || 1-166-15||
MHB 1-166-16
तस्य भावं विदित्वा स नृपतेः कुरुनन्दन ।
विश्वामित्रस्ततो रक्ष आदिदेश नृपं प्रति ॥ १-१६६-१६॥
tasya bhāvaṃ viditvā sa nṛpateḥ kurunandana |
viśvāmitrastato rakṣa ādideśa nṛpaṃ prati || 1-166-16||
MHB 1-166-17
स शापात्तस्य विप्रर्षेर्विश्वामित्रस्य चाज्ञया ।
राक्षसः किंकरो नाम विवेश नृपतिं तदा ॥ १-१६६-१७॥
sa śāpāttasya viprarṣerviśvāmitrasya cājñayā |
rākṣasaḥ kiṃkaro nāma viveśa nṛpatiṃ tadā || 1-166-17||
MHB 1-166-18
रक्षसा तु गृहीतं तं विदित्वा स मुनिस्तदा ।
विश्वामित्रोऽप्यपक्रामत्तस्माद्देशादरिंदम ॥ १-१६६-१८॥
rakṣasā tu gṛhītaṃ taṃ viditvā sa munistadā |
viśvāmitro'pyapakrāmattasmāddeśādariṃdama || 1-166-18||
MHB 1-166-19
ततः स नृपतिर्विद्वान्रक्षन्नात्मानमात्मना ।
बलवत्पीड्यमानोऽपि रक्षसान्तर्गतेन ह ॥ १-१६६-१९॥
tataḥ sa nṛpatirvidvānrakṣannātmānamātmanā |
balavatpīḍyamāno'pi rakṣasāntargatena ha || 1-166-19||
MHB 1-166-20
ददर्श तं द्विजः कश्चिद्राजानं प्रस्थितं पुनः ।
ययाचे क्षुधितश्चैनं समांसं भोजनं तदा ॥ १-१६६-२०॥
dadarśa taṃ dvijaḥ kaścidrājānaṃ prasthitaṃ punaḥ |
yayāce kṣudhitaścainaṃ samāṃsaṃ bhojanaṃ tadā || 1-166-20||
MHB 1-166-21
तमुवाचाथ राजर्षिर्द्विजं मित्रसहस्तदा ।
आस्स्व ब्रह्मंस्त्वमत्रैव मुहूर्तमिति सान्त्वयन् ॥ १-१६६-२१॥
tamuvācātha rājarṣirdvijaṃ mitrasahastadā |
āssva brahmaṃstvamatraiva muhūrtamiti sāntvayan || 1-166-21||
MHB 1-166-22
निवृत्तः प्रतिदास्यामि भोजनं ते यथेप्सितम् ।
इत्युक्त्वा प्रययौ राजा तस्थौ च द्विजसत्तमः ॥ १-१६६-२२॥
nivṛttaḥ pratidāsyāmi bhojanaṃ te yathepsitam |
ityuktvā prayayau rājā tasthau ca dvijasattamaḥ || 1-166-22||
MHB 1-166-23
अन्तर्गतं तु तद्राज्ञस्तदा ब्राह्मणभाषितम् ।
सोऽन्तःपुरं प्रविश्याथ संविवेश नराधिपः ॥ १-१६६-२३॥
antargataṃ tu tadrājñastadā brāhmaṇabhāṣitam |
so'ntaḥpuraṃ praviśyātha saṃviveśa narādhipaḥ || 1-166-23||
MHB 1-166-24
ततोऽर्धरात्र उत्थाय सूदमानाय्य सत्वरम् ।
उवाच राजा संस्मृत्य ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुतम् ॥ १-१६६-२४॥
tato'rdharātra utthāya sūdamānāyya satvaram |
uvāca rājā saṃsmṛtya brāhmaṇasya pratiśrutam || 1-166-24||
MHB 1-166-25
गच्छामुष्मिन्नसौ देशे ब्राह्मणो मां प्रतीक्षते ।
अन्नार्थी त्वं तमन्नेन समांसेनोपपादय ॥ १-१६६-२५॥
gacchāmuṣminnasau deśe brāhmaṇo māṃ pratīkṣate |
annārthī tvaṃ tamannena samāṃsenopapādaya || 1-166-25||
MHB 1-166-26
एवमुक्तस्तदा सूदः सोऽनासाद्यामिषं क्वचित् ।
निवेदयामास तदा तस्मै राज्ञे व्यथान्वितः ॥ १-१६६-२६॥
evamuktastadā sūdaḥ so'nāsādyāmiṣaṃ kvacit |
nivedayāmāsa tadā tasmai rājñe vyathānvitaḥ || 1-166-26||
MHB 1-166-27
राजा तु रक्षसाविष्टः सूदमाह गतव्यथः ।
अप्येनं नरमांसेन भोजयेति पुनः पुनः ॥ १-१६६-२७॥
rājā tu rakṣasāviṣṭaḥ sūdamāha gatavyathaḥ |
apyenaṃ naramāṃsena bhojayeti punaḥ punaḥ || 1-166-27||
MHB 1-166-28
तथेत्युक्त्वा ततः सूदः संस्थानं वध्यघातिनाम् ।
गत्वा जहार त्वरितो नरमांसमपेतभीः ॥ १-१६६-२८॥
tathetyuktvā tataḥ sūdaḥ saṃsthānaṃ vadhyaghātinām |
gatvā jahāra tvarito naramāṃsamapetabhīḥ || 1-166-28||
MHB 1-166-29
स तत्संस्कृत्य विधिवदन्नोपहितमाशु वै ।
तस्मै प्रादाद्ब्राह्मणाय क्षुधिताय तपस्विने ॥ १-१६६-२९॥
sa tatsaṃskṛtya vidhivadannopahitamāśu vai |
tasmai prādādbrāhmaṇāya kṣudhitāya tapasvine || 1-166-29||
MHB 1-166-30
स सिद्धचक्षुषा दृष्ट्वा तदन्नं द्विजसत्तमः ।
अभोज्यमिदमित्याह क्रोधपर्याकुलेक्षणः ॥ १-१६६-३०॥
sa siddhacakṣuṣā dṛṣṭvā tadannaṃ dvijasattamaḥ |
abhojyamidamityāha krodhaparyākulekṣaṇaḥ || 1-166-30||
MHB 1-166-31
यस्मादभोज्यमन्नं मे ददाति स नराधिपः ।
तस्मात्तस्यैव मूढस्य भविष्यत्यत्र लोलुपा ॥ १-१६६-३१॥
yasmādabhojyamannaṃ me dadāti sa narādhipaḥ |
tasmāttasyaiva mūḍhasya bhaviṣyatyatra lolupā || 1-166-31||
MHB 1-166-32
सक्तो मानुषमांसेषु यथोक्तः शक्तिना पुरा ।
उद्वेजनीयो भूतानां चरिष्यति महीमिमाम् ॥ १-१६६-३२॥
sakto mānuṣamāṃseṣu yathoktaḥ śaktinā purā |
udvejanīyo bhūtānāṃ cariṣyati mahīmimām || 1-166-32||
MHB 1-166-33
द्विरनुव्याहृते राज्ञः स शापो बलवानभूत् ।
रक्षोबलसमाविष्टो विसंज्ञश्चाभवत्तदा ॥ १-१६६-३३॥
dviranuvyāhṛte rājñaḥ sa śāpo balavānabhūt |
rakṣobalasamāviṣṭo visaṃjñaścābhavattadā || 1-166-33||
MHB 1-166-34
ततः स नृपतिश्रेष्ठो राक्षसोपहतेन्द्रियः ।
उवाच शक्तिं तं दृष्ट्वा नचिरादिव भारत ॥ १-१६६-३४॥
tataḥ sa nṛpatiśreṣṭho rākṣasopahatendriyaḥ |
uvāca śaktiṃ taṃ dṛṣṭvā nacirādiva bhārata || 1-166-34||
MHB 1-166-35
यस्मादसदृशः शापः प्रयुक्तोऽयं त्वया मयि ।
तस्मात्त्वत्तः प्रवर्तिष्ये खादितुं मानुषानहम् ॥ १-१६६-३५॥
yasmādasadṛśaḥ śāpaḥ prayukto'yaṃ tvayā mayi |
tasmāttvattaḥ pravartiṣye khādituṃ mānuṣānaham || 1-166-35||
MHB 1-166-36
एवमुक्त्वा ततः सद्यस्तं प्राणैर्विप्रयुज्य सः ।
शक्तिनं भक्षयामास व्याघ्रः पशुमिवेप्सितम् ॥ १-१६६-३६॥
evamuktvā tataḥ sadyastaṃ prāṇairviprayujya saḥ |
śaktinaṃ bhakṣayāmāsa vyāghraḥ paśumivepsitam || 1-166-36||
MHB 1-166-37
शक्तिनं तु हतं दृष्ट्वा विश्वामित्रस्ततः पुनः ।
वसिष्ठस्यैव पुत्रेषु तद्रक्षः संदिदेश ह ॥ १-१६६-३७॥
śaktinaṃ tu hataṃ dṛṣṭvā viśvāmitrastataḥ punaḥ |
vasiṣṭhasyaiva putreṣu tadrakṣaḥ saṃdideśa ha || 1-166-37||
MHB 1-166-38
स ताञ्शतावरान्पुत्रान्वसिष्ठस्य महात्मनः ।
भक्षयामास संक्रुद्धः सिंहः क्षुद्रमृगानिव ॥ १-१६६-३८॥
sa tāñśatāvarānputrānvasiṣṭhasya mahātmanaḥ |
bhakṣayāmāsa saṃkruddhaḥ siṃhaḥ kṣudramṛgāniva || 1-166-38||
MHB 1-166-39
वसिष्ठो घातिताञ्श्रुत्वा विश्वामित्रेण तान्सुतान् ।
धारयामास तं शोकं महाद्रिरिव मेदिनीम् ॥ १-१६६-३९॥
vasiṣṭho ghātitāñśrutvā viśvāmitreṇa tānsutān |
dhārayāmāsa taṃ śokaṃ mahādririva medinīm || 1-166-39||
MHB 1-166-40
चक्रे चात्मविनाशाय बुद्धिं स मुनिसत्तमः ।
न त्वेव कुशिकोच्छेदं मेने मतिमतां वरः ॥ १-१६६-४०॥
cakre cātmavināśāya buddhiṃ sa munisattamaḥ |
na tveva kuśikocchedaṃ mene matimatāṃ varaḥ || 1-166-40||
MHB 1-166-41
स मेरुकूटादात्मानं मुमोच भगवानृषिः ।
शिरस्तस्य शिलायां च तूलराशाविवापतत् ॥ १-१६६-४१॥
sa merukūṭādātmānaṃ mumoca bhagavānṛṣiḥ |
śirastasya śilāyāṃ ca tūlarāśāvivāpatat || 1-166-41||
MHB 1-166-42
न ममार च पातेन स यदा तेन पाण्डव ।
तदाग्निमिद्ध्वा भगवान्संविवेश महावने ॥ १-१६६-४२॥
na mamāra ca pātena sa yadā tena pāṇḍava |
tadāgnimiddhvā bhagavānsaṃviveśa mahāvane || 1-166-42||
MHB 1-166-43
तं तदा सुसमिद्धोऽपि न ददाह हुताशनः ।
दीप्यमानोऽप्यमित्रघ्न शीतोऽग्निरभवत्ततः ॥ १-१६६-४३॥
taṃ tadā susamiddho'pi na dadāha hutāśanaḥ |
dīpyamāno'pyamitraghna śīto'gnirabhavattataḥ || 1-166-43||
MHB 1-166-44
स समुद्रमभिप्रेत्य शोकाविष्टो महामुनिः ।
बद्ध्वा कण्ठे शिलां गुर्वीं निपपात तदम्भसि ॥ १-१६६-४४॥
sa samudramabhipretya śokāviṣṭo mahāmuniḥ |
baddhvā kaṇṭhe śilāṃ gurvīṃ nipapāta tadambhasi || 1-166-44||
MHB 1-166-45
स समुद्रोर्मिवेगेन स्थले न्यस्तो महामुनिः ।
जगाम स ततः खिन्नः पुनरेवाश्रमं प्रति ॥ १-१६६-४५॥
sa samudrormivegena sthale nyasto mahāmuniḥ |
jagāma sa tataḥ khinnaḥ punarevāśramaṃ prati || 1-166-45||
Adhyaya: 167/225 (21)
MHB 1-167-1
गन्धर्व उवाच ।
ततो दृष्ट्वाश्रमपदं रहितं तैः सुतैर्मुनिः ।
निर्जगाम सुदुःखार्तः पुनरेवाश्रमात्ततः ॥ १-१६७-१॥
gandharva uvāca |
tato dṛṣṭvāśramapadaṃ rahitaṃ taiḥ sutairmuniḥ |
nirjagāma suduḥkhārtaḥ punarevāśramāttataḥ || 1-167-1||
MHB 1-167-2
सोऽपश्यत्सरितं पूर्णां प्रावृट्काले नवाम्भसा ।
वृक्षान्बहुविधान्पार्थ वहन्तीं तीरजान्बहून् ॥ १-१६७-२॥
so'paśyatsaritaṃ pūrṇāṃ prāvṛṭkāle navāmbhasā |
vṛkṣānbahuvidhānpārtha vahantīṃ tīrajānbahūn || 1-167-2||
MHB 1-167-3
अथ चिन्तां समापेदे पुनः पौरवनन्दन ।
अम्भस्यस्या निमज्जेयमिति दुःखसमन्वितः ॥ १-१६७-३॥
atha cintāṃ samāpede punaḥ pauravanandana |
ambhasyasyā nimajjeyamiti duḥkhasamanvitaḥ || 1-167-3||
MHB 1-167-4
ततः पाशैस्तदात्मानं गाढं बद्ध्वा महामुनिः ।
तस्या जले महानद्या निममज्ज सुदुःखितः ॥ १-१६७-४॥
tataḥ pāśaistadātmānaṃ gāḍhaṃ baddhvā mahāmuniḥ |
tasyā jale mahānadyā nimamajja suduḥkhitaḥ || 1-167-4||
MHB 1-167-5
अथ छित्त्वा नदी पाशांस्तस्यारिबलमर्दन ।
समस्थं तमृषिं कृत्वा विपाशं समवासृजत् ॥ १-१६७-५॥
atha chittvā nadī pāśāṃstasyāribalamardana |
samasthaṃ tamṛṣiṃ kṛtvā vipāśaṃ samavāsṛjat || 1-167-5||
MHB 1-167-6
उत्ततार ततः पाशैर्विमुक्तः स महानृषिः ।
विपाशेति च नामास्या नद्याश्चक्रे महानृषिः ॥ १-१६७-६॥
uttatāra tataḥ pāśairvimuktaḥ sa mahānṛṣiḥ |
vipāśeti ca nāmāsyā nadyāścakre mahānṛṣiḥ || 1-167-6||
MHB 1-167-7
शोके बुद्धिं ततश्चक्रे न चैकत्र व्यतिष्ठत ।
सोऽगच्छत्पर्वतांश्चैव सरितश्च सरांसि च ॥ १-१६७-७॥
śoke buddhiṃ tataścakre na caikatra vyatiṣṭhata |
so'gacchatparvatāṃścaiva saritaśca sarāṃsi ca || 1-167-7||
MHB 1-167-8
ततः स पुनरेवर्षिर्नदीं हैमवतीं तदा ।
चण्डग्राहवतीं दृष्ट्वा तस्याः स्रोतस्यवापतत् ॥ १-१६७-८॥
tataḥ sa punarevarṣirnadīṃ haimavatīṃ tadā |
caṇḍagrāhavatīṃ dṛṣṭvā tasyāḥ srotasyavāpatat || 1-167-8||
MHB 1-167-9
सा तमग्निसमं विप्रमनुचिन्त्य सरिद्वरा ।
शतधा विद्रुता यस्माच्छतद्रुरिति विश्रुता ॥ १-१६७-९॥
sā tamagnisamaṃ vipramanucintya saridvarā |
śatadhā vidrutā yasmācchatadruriti viśrutā || 1-167-9||
MHB 1-167-10
ततः स्थलगतं दृष्ट्वा तत्राप्यात्मानमात्मना ।
मर्तुं न शक्यमित्युक्त्वा पुनरेवाश्रमं ययौ ॥ १-१६७-१०॥
tataḥ sthalagataṃ dṛṣṭvā tatrāpyātmānamātmanā |
martuṃ na śakyamityuktvā punarevāśramaṃ yayau || 1-167-10||
MHB 1-167-11
वध्वादृश्यन्त्यानुगत आश्रमाभिमुखो व्रजन् ।
अथ शुश्राव संगत्या वेदाध्ययननिःस्वनम् ।
पृष्ठतः परिपूर्णार्थैः षड्भिरङ्गैरलंकृतम् ॥ १-१६७-११॥
vadhvādṛśyantyānugata āśramābhimukho vrajan |
atha śuśrāva saṃgatyā vedādhyayananiḥsvanam |
pṛṣṭhataḥ paripūrṇārthaiḥ ṣaḍbhiraṅgairalaṃkṛtam || 1-167-11||
MHB 1-167-12
अनुव्रजति को न्वेष मामित्येव च सोऽब्रवीत् ।
अहं त्वदृश्यती नाम्ना तं स्नुषा प्रत्यभाषत ।
शक्तेर्भार्या महाभाग तपोयुक्ता तपस्विनी ॥ १-१६७-१२॥
anuvrajati ko nveṣa māmityeva ca so'bravīt |
ahaṃ tvadṛśyatī nāmnā taṃ snuṣā pratyabhāṣata |
śakterbhāryā mahābhāga tapoyuktā tapasvinī || 1-167-12||
MHB 1-167-13
वसिष्ठ उवाच ।
पुत्रि कस्यैष साङ्गस्य वेदस्याध्ययनस्वनः ।
पुरा साङ्गस्य वेदस्य शक्तेरिव मया श्रुतः ॥ १-१६७-१३॥
vasiṣṭha uvāca |
putri kasyaiṣa sāṅgasya vedasyādhyayanasvanaḥ |
purā sāṅgasya vedasya śakteriva mayā śrutaḥ || 1-167-13||
MHB 1-167-14
अदृश्यन्त्युवाच ।
अयं कुक्षौ समुत्पन्नः शक्तेर्गर्भः सुतस्य ते ।
समा द्वादश तस्येह वेदानभ्यसतो मुने ॥ १-१६७-१४॥
adṛśyantyuvāca |
ayaṃ kukṣau samutpannaḥ śaktergarbhaḥ sutasya te |
samā dvādaśa tasyeha vedānabhyasato mune || 1-167-14||
MHB 1-167-15
गन्धर्व उवाच ।
एवमुक्तस्ततो हृष्टो वसिष्ठः श्रेष्ठभागृषिः ।
अस्ति संतानमित्युक्त्वा मृत्योः पार्थ न्यवर्तत ॥ १-१६७-१५॥
gandharva uvāca |
evamuktastato hṛṣṭo vasiṣṭhaḥ śreṣṭhabhāgṛṣiḥ |
asti saṃtānamityuktvā mṛtyoḥ pārtha nyavartata || 1-167-15||
MHB 1-167-16
ततः प्रतिनिवृत्तः स तया वध्वा सहानघ ।
कल्माषपादमासीनं ददर्श विजने वने ॥ १-१६७-१६॥
tataḥ pratinivṛttaḥ sa tayā vadhvā sahānagha |
kalmāṣapādamāsīnaṃ dadarśa vijane vane || 1-167-16||
MHB 1-167-17
स तु दृष्ट्वैव तं राजा क्रुद्ध उत्थाय भारत ।
आविष्टो रक्षसोग्रेण इयेषात्तुं ततः स्म तम् ॥ १-१६७-१७॥
sa tu dṛṣṭvaiva taṃ rājā kruddha utthāya bhārata |
āviṣṭo rakṣasogreṇa iyeṣāttuṃ tataḥ sma tam || 1-167-17||
MHB 1-167-18
अदृश्यन्ती तु तं दृष्ट्वा क्रूरकर्माणमग्रतः ।
भयसंविग्नया वाचा वसिष्ठमिदमब्रवीत् ॥ १-१६७-१८॥
adṛśyantī tu taṃ dṛṣṭvā krūrakarmāṇamagrataḥ |
bhayasaṃvignayā vācā vasiṣṭhamidamabravīt || 1-167-18||
MHB 1-167-19
असौ मृत्युरिवोग्रेण दण्डेन भगवन्नितः ।
प्रगृहीतेन काष्ठेन राक्षसोऽभ्येति भीषणः ॥ १-१६७-१९॥
asau mṛtyurivogreṇa daṇḍena bhagavannitaḥ |
pragṛhītena kāṣṭhena rākṣaso'bhyeti bhīṣaṇaḥ || 1-167-19||
MHB 1-167-20
तं निवारयितुं शक्तो नान्योऽस्ति भुवि कश्चन ।
त्वदृतेऽद्य महाभाग सर्ववेदविदां वर ॥ १-१६७-२०॥
taṃ nivārayituṃ śakto nānyo'sti bhuvi kaścana |
tvadṛte'dya mahābhāga sarvavedavidāṃ vara || 1-167-20||
MHB 1-167-21
त्राहि मां भगवन्पापादस्माद्दारुणदर्शनात् ।
रक्षो अत्तुमिह ह्यावां नूनमेतच्चिकीर्षति ॥ १-१६७-२१॥
trāhi māṃ bhagavanpāpādasmāddāruṇadarśanāt |
rakṣo attumiha hyāvāṃ nūnametaccikīrṣati || 1-167-21||
Adhyaya: 168/225 (25)
MHB 1-168-1
वसिष्ठ उवाच ।
मा भैः पुत्रि न भेतव्यं रक्षसस्ते कथंचन ।
नैतद्रक्षो भयं यस्मात्पश्यसि त्वमुपस्थितम् ॥ १-१६८-१॥
vasiṣṭha uvāca |
mā bhaiḥ putri na bhetavyaṃ rakṣasaste kathaṃcana |
naitadrakṣo bhayaṃ yasmātpaśyasi tvamupasthitam || 1-168-1||
MHB 1-168-2
राजा कल्माषपादोऽयं वीर्यवान्प्रथितो भुवि ।
स एषोऽस्मिन्वनोद्देशे निवसत्यतिभीषणः ॥ १-१६८-२॥
rājā kalmāṣapādo'yaṃ vīryavānprathito bhuvi |
sa eṣo'sminvanoddeśe nivasatyatibhīṣaṇaḥ || 1-168-2||
MHB 1-168-3
गन्धर्व उवाच ।
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य वसिष्ठो भगवानृषिः ।
वारयामास तेजस्वी हुंकरेणैव भारत ॥ १-१६८-३॥
gandharva uvāca |
tamāpatantaṃ saṃprekṣya vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ |
vārayāmāsa tejasvī huṃkareṇaiva bhārata || 1-168-3||
MHB 1-168-4
मन्त्रपूतेन च पुनः स तमभ्युक्ष्य वारिणा ।
मोक्षयामास वै घोराद्राक्षसाद्राजसत्तमम् ॥ १-१६८-४॥
mantrapūtena ca punaḥ sa tamabhyukṣya vāriṇā |
mokṣayāmāsa vai ghorādrākṣasādrājasattamam || 1-168-4||
MHB 1-168-5
स हि द्वादश वर्षाणि वसिष्ठस्यैव तेजसा ।
ग्रस्त आसीद्गृहेणेव पर्वकाले दिवाकरः ॥ १-१६८-५॥
sa hi dvādaśa varṣāṇi vasiṣṭhasyaiva tejasā |
grasta āsīdgṛheṇeva parvakāle divākaraḥ || 1-168-5||
MHB 1-168-6
रक्षसा विप्रमुक्तोऽथ स नृपस्तद्वनं महत् ।
तेजसा रञ्जयामास संध्याभ्रमिव भास्करः ॥ १-१६८-६॥
rakṣasā vipramukto'tha sa nṛpastadvanaṃ mahat |
tejasā rañjayāmāsa saṃdhyābhramiva bhāskaraḥ || 1-168-6||
MHB 1-168-7
प्रतिलभ्य ततः संज्ञामभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
उवाच नृपतिः काले वसिष्ठमृषिसत्तमम् ॥ १-१६८-७॥
pratilabhya tataḥ saṃjñāmabhivādya kṛtāñjaliḥ |
uvāca nṛpatiḥ kāle vasiṣṭhamṛṣisattamam || 1-168-7||
MHB 1-168-8
सौदासोऽहं महाभाग याज्यस्ते द्विजसत्तम ।
अस्मिन्काले यदिष्टं ते ब्रूहि किं करवाणि ते ॥ १-१६८-८॥
saudāso'haṃ mahābhāga yājyaste dvijasattama |
asminkāle yadiṣṭaṃ te brūhi kiṃ karavāṇi te || 1-168-8||
MHB 1-168-9
वसिष्ठ उवाच ।
वृत्तमेतद्यथाकालं गच्छ राज्यं प्रशाधि तत् ।
ब्राह्मणांश्च मनुष्येन्द्र मावमंस्थाः कदाचन ॥ १-१६८-९॥
vasiṣṭha uvāca |
vṛttametadyathākālaṃ gaccha rājyaṃ praśādhi tat |
brāhmaṇāṃśca manuṣyendra māvamaṃsthāḥ kadācana || 1-168-9||
MHB 1-168-10
राजोवाच ।
नावमंस्याम्यहं ब्रह्मन्कदाचिद्ब्राह्मणर्षभान् ।
त्वन्निदेशे स्थितः शश्वत्पुजयिष्याम्यहं द्विजान् ॥ १-१६८-१०॥
rājovāca |
nāvamaṃsyāmyahaṃ brahmankadācidbrāhmaṇarṣabhān |
tvannideśe sthitaḥ śaśvatpujayiṣyāmyahaṃ dvijān || 1-168-10||
MHB 1-168-11
इक्ष्वाकूणां तु येनाहमनृणः स्यां द्विजोत्तम ।
तत्त्वत्तः प्राप्तुमिच्छामि वरं वेदविदां वर ॥ १-१६८-११॥
ikṣvākūṇāṃ tu yenāhamanṛṇaḥ syāṃ dvijottama |
tattvattaḥ prāptumicchāmi varaṃ vedavidāṃ vara || 1-168-11||
MHB 1-168-12
अपत्यायेप्सितां मह्यं महिषीं गन्तुमर्हसि ।
शीलरूपगुणोपेतामिक्ष्वाकुकुलवृद्धये ॥ १-१६८-१२॥
apatyāyepsitāṃ mahyaṃ mahiṣīṃ gantumarhasi |
śīlarūpaguṇopetāmikṣvākukulavṛddhaye || 1-168-12||
MHB 1-168-13
गन्धर्व उवाच ।
ददानीत्येव तं तत्र राजानं प्रत्युवाच ह ।
वसिष्ठः परमेष्वासं सत्यसंधो द्विजोत्तमः ॥ १-१६८-१३॥
gandharva uvāca |
dadānītyeva taṃ tatra rājānaṃ pratyuvāca ha |
vasiṣṭhaḥ parameṣvāsaṃ satyasaṃdho dvijottamaḥ || 1-168-13||
MHB 1-168-14
ततः प्रतिययौ काले वसिष्ठसहितोऽनघ ।
ख्यातं पुरवरं लोकेष्वयोध्यां मनुजेश्वरः ॥ १-१६८-१४॥
tataḥ pratiyayau kāle vasiṣṭhasahito'nagha |
khyātaṃ puravaraṃ lokeṣvayodhyāṃ manujeśvaraḥ || 1-168-14||
MHB 1-168-15
तं प्रजाः प्रतिमोदन्त्यः सर्वाः प्रत्युद्ययुस्तदा ।
विपाप्मानं महात्मानं दिवौकस इवेश्वरम् ॥ १-१६८-१५॥
taṃ prajāḥ pratimodantyaḥ sarvāḥ pratyudyayustadā |
vipāpmānaṃ mahātmānaṃ divaukasa iveśvaram || 1-168-15||
MHB 1-168-16
अचिरात्स मनुष्येन्द्रो नगरीं पुण्यकर्मणाम् ।
विवेश सहितस्तेन वसिष्ठेन महात्मना ॥ १-१६८-१६॥
acirātsa manuṣyendro nagarīṃ puṇyakarmaṇām |
viveśa sahitastena vasiṣṭhena mahātmanā || 1-168-16||
MHB 1-168-17
ददृशुस्तं ततो राजन्नयोध्यावासिनो जनाः ।
पुष्येण सहितं काले दिवाकरमिवोदितम् ॥ १-१६८-१७॥
dadṛśustaṃ tato rājannayodhyāvāsino janāḥ |
puṣyeṇa sahitaṃ kāle divākaramivoditam || 1-168-17||
MHB 1-168-18
स हि तां पूरयामास लक्ष्म्या लक्ष्मीवतां वरः ।
अयोध्यां व्योम शीतांशुः शरत्काल इवोदितः ॥ १-१६८-१८॥
sa hi tāṃ pūrayāmāsa lakṣmyā lakṣmīvatāṃ varaḥ |
ayodhyāṃ vyoma śītāṃśuḥ śaratkāla ivoditaḥ || 1-168-18||
MHB 1-168-19
संसिक्तमृष्टपन्थानं पताकोच्छ्रयभूषितम् ।
मनः प्रह्लादयामासा तस्य तत्पुरमुत्तमम् ॥ १-१६८-१९॥
saṃsiktamṛṣṭapanthānaṃ patākocchrayabhūṣitam |
manaḥ prahlādayāmāsā tasya tatpuramuttamam || 1-168-19||
MHB 1-168-20
तुष्टपुष्टजनाकीर्णा सा पुरी कुरुनन्दन ।
अशोभत तदा तेन शक्रेणेवामरावती ॥ १-१६८-२०॥
tuṣṭapuṣṭajanākīrṇā sā purī kurunandana |
aśobhata tadā tena śakreṇevāmarāvatī || 1-168-20||
MHB 1-168-21
ततः प्रविष्टे राजेन्द्रे तस्मिन्राजनि तां पुरीम् ।
तस्य राज्ञोऽऽज्ञया देवी वसिष्ठमुपचक्रमे ॥ १-१६८-२१॥
tataḥ praviṣṭe rājendre tasminrājani tāṃ purīm |
tasya rājño''jñayā devī vasiṣṭhamupacakrame || 1-168-21||
MHB 1-168-22
ऋतावथ महर्षिः स संबभूव तया सह ।
देव्या दिव्येन विधिना वसिष्ठः श्रेष्ठभागृषिः ॥ १-१६८-२२॥
ṛtāvatha maharṣiḥ sa saṃbabhūva tayā saha |
devyā divyena vidhinā vasiṣṭhaḥ śreṣṭhabhāgṛṣiḥ || 1-168-22||
MHB 1-168-23
अथ तस्यां समुत्पन्ने गर्भे स मुनिसत्तमः ।
राज्ञाभिवादितस्तेन जगाम पुनराश्रमम् ॥ १-१६८-२३॥
atha tasyāṃ samutpanne garbhe sa munisattamaḥ |
rājñābhivāditastena jagāma punarāśramam || 1-168-23||
MHB 1-168-24
दीर्घकालधृतं गर्भं सुषाव न तु तं यदा ।
साथ देव्यश्मना कुक्षिं निर्बिभेद तदा स्वकम् ॥ १-१६८-२४॥
dīrghakāladhṛtaṃ garbhaṃ suṣāva na tu taṃ yadā |
sātha devyaśmanā kukṣiṃ nirbibheda tadā svakam || 1-168-24||
MHB 1-168-25
द्वादशेऽथ ततो वर्षे स जज्ञे मनुजर्षभ ।
अश्मको नाम राजर्षिः पोतनं यो न्यवेशयत् ॥ १-१६८-२५॥
dvādaśe'tha tato varṣe sa jajñe manujarṣabha |
aśmako nāma rājarṣiḥ potanaṃ yo nyaveśayat || 1-168-25||
Adhyaya: 169/225 (25)
MHB 1-169-1
गन्धर्व उवाच ।
आश्रमस्था ततः पुत्रमदृश्यन्ती व्यजायत ।
शक्तेः कुलकरं राजन्द्वितीयमिव शक्तिनम् ॥ १-१६९-१॥
gandharva uvāca |
āśramasthā tataḥ putramadṛśyantī vyajāyata |
śakteḥ kulakaraṃ rājandvitīyamiva śaktinam || 1-169-1||
MHB 1-169-2
जातकर्मादिकास्तस्य क्रियाः स मुनिपुंगवः ।
पौत्रस्य भरतश्रेष्ठ चकार भगवान्स्वयम् ॥ १-१६९-२॥
jātakarmādikāstasya kriyāḥ sa munipuṃgavaḥ |
pautrasya bharataśreṣṭha cakāra bhagavānsvayam || 1-169-2||
MHB 1-169-3
परासुश्च यतस्तेन वसिष्ठः स्थापितस्तदा ।
गर्भस्थेन ततो लोके पराशर इति स्मृतः ॥ १-१६९-३॥
parāsuśca yatastena vasiṣṭhaḥ sthāpitastadā |
garbhasthena tato loke parāśara iti smṛtaḥ || 1-169-3||
MHB 1-169-4
अमन्यत स धर्मात्मा वसिष्ठं पितरं तदा ।
जन्मप्रभृति तस्मिंश्च पितरीव व्यवर्तत ॥ १-१६९-४॥
amanyata sa dharmātmā vasiṣṭhaṃ pitaraṃ tadā |
janmaprabhṛti tasmiṃśca pitarīva vyavartata || 1-169-4||
MHB 1-169-5
स तात इति विप्रर्षिं वसिष्ठं प्रत्यभाषत ।
मातुः समक्षं कौन्तेय अदृश्यन्त्याः परंतप ॥ १-१६९-५॥
sa tāta iti viprarṣiṃ vasiṣṭhaṃ pratyabhāṣata |
mātuḥ samakṣaṃ kaunteya adṛśyantyāḥ paraṃtapa || 1-169-5||
MHB 1-169-6
तातेति परिपूर्णार्थं तस्य तन्मधुरं वचः ।
अदृश्यन्त्यश्रुपूर्णाक्षी शृण्वन्ती तमुवाच ह ॥ १-१६९-६॥
tāteti paripūrṇārthaṃ tasya tanmadhuraṃ vacaḥ |
adṛśyantyaśrupūrṇākṣī śṛṇvantī tamuvāca ha || 1-169-6||
MHB 1-169-7
मा तात तात तातेति न ते तातो महामुनिः ।
रक्षसा भक्षितस्तात तव तातो वनान्तरे ॥ १-१६९-७॥
mā tāta tāta tāteti na te tāto mahāmuniḥ |
rakṣasā bhakṣitastāta tava tāto vanāntare || 1-169-7||
MHB 1-169-8
मन्यसे यं तु तातेति नैष तातस्तवानघ ।
आर्यस्त्वेष पिता तस्य पितुस्तव महात्मनः ॥ १-१६९-८॥
manyase yaṃ tu tāteti naiṣa tātastavānagha |
āryastveṣa pitā tasya pitustava mahātmanaḥ || 1-169-8||
MHB 1-169-9
स एवमुक्तो दुःखार्तः सत्यवागृषिसत्तमः ।
सर्वलोकविनाशाय मतिं चक्रे महामनाः ॥ १-१६९-९॥
sa evamukto duḥkhārtaḥ satyavāgṛṣisattamaḥ |
sarvalokavināśāya matiṃ cakre mahāmanāḥ || 1-169-9||
MHB 1-169-10
तं तथा निश्चितात्मानं महात्मानं महातपाः ।
वसिष्ठो वारयामास हेतुना येन तच्छृणु ॥ १-१६९-१०॥
taṃ tathā niścitātmānaṃ mahātmānaṃ mahātapāḥ |
vasiṣṭho vārayāmāsa hetunā yena tacchṛṇu || 1-169-10||
MHB 1-169-11
वसिष्ठ उवाच ।
कृतवीर्य इति ख्यातो बभूव नृपतिः क्षितौ ।
याज्यो वेदविदां लोके भृगूणां पार्थिवर्षभः ॥ १-१६९-११॥
vasiṣṭha uvāca |
kṛtavīrya iti khyāto babhūva nṛpatiḥ kṣitau |
yājyo vedavidāṃ loke bhṛgūṇāṃ pārthivarṣabhaḥ || 1-169-11||
MHB 1-169-12
स तानग्रभुजस्तात धान्येन च धनेन च ।
सोमान्ते तर्पयामास विपुलेन विशां पतिः ॥ १-१६९-१२॥
sa tānagrabhujastāta dhānyena ca dhanena ca |
somānte tarpayāmāsa vipulena viśāṃ patiḥ || 1-169-12||
MHB 1-169-13
तस्मिन्नृपतिशार्दूले स्वर्यातेऽथ कदाचन ।
बभूव तत्कुलेयानां द्रव्यकार्यमुपस्थितम् ॥ १-१६९-१३॥
tasminnṛpatiśārdūle svaryāte'tha kadācana |
babhūva tatkuleyānāṃ dravyakāryamupasthitam || 1-169-13||
MHB 1-169-14
ते भृगूणां धनं ज्ञात्वा राजानः सर्व एव ह ।
याचिष्णवोऽभिजग्मुस्तांस्तात भार्गवसत्तमान् ॥ १-१६९-१४॥
te bhṛgūṇāṃ dhanaṃ jñātvā rājānaḥ sarva eva ha |
yāciṣṇavo'bhijagmustāṃstāta bhārgavasattamān || 1-169-14||
MHB 1-169-15
भूमौ तु निदधुः केचिद्भृगवो धनमक्षयम् ।
ददुः केचिद्द्विजातिभ्यो ज्ञात्वा क्षत्रियतो भयम् ॥ १-१६९-१५॥
bhūmau tu nidadhuḥ kecidbhṛgavo dhanamakṣayam |
daduḥ keciddvijātibhyo jñātvā kṣatriyato bhayam || 1-169-15||
MHB 1-169-16
भृगवस्तु ददुः केचित्तेषां वित्तं यथेप्सितम् ।
क्षत्रियाणां तदा तात कारणान्तरदर्शनात् ॥ १-१६९-१६॥
bhṛgavastu daduḥ kecitteṣāṃ vittaṃ yathepsitam |
kṣatriyāṇāṃ tadā tāta kāraṇāntaradarśanāt || 1-169-16||
MHB 1-169-17
ततो महीतलं तात क्षत्रियेण यदृच्छया ।
खनताधिगतं वित्तं केनचिद्भृगुवेश्मनि ।
तद्वित्तं ददृशुः सर्वे समेताः क्षत्रियर्षभाः ॥ १-१६९-१७॥
tato mahītalaṃ tāta kṣatriyeṇa yadṛcchayā |
khanatādhigataṃ vittaṃ kenacidbhṛguveśmani |
tadvittaṃ dadṛśuḥ sarve sametāḥ kṣatriyarṣabhāḥ || 1-169-17||
MHB 1-169-18
अवमन्य ततः कोपाद्भृगूंस्ताञ्शरणागतान् ।
निजघ्नुस्ते महेष्वासाः सर्वांस्तान्निशितैः शरैः ।
आ गर्भादनुकृन्तन्तश्चेरुश्चैव वसुंधराम् ॥ १-१६९-१८॥
avamanya tataḥ kopādbhṛgūṃstāñśaraṇāgatān |
nijaghnuste maheṣvāsāḥ sarvāṃstānniśitaiḥ śaraiḥ |
ā garbhādanukṛntantaśceruścaiva vasuṃdharām || 1-169-18||
MHB 1-169-19
तत उच्छिद्यमानेषु भृगुष्वेवं भयात्तदा ।
भृगुपत्न्यो गिरिं तात हिमवन्तं प्रपेदिरे ॥ १-१६९-१९॥
tata ucchidyamāneṣu bhṛguṣvevaṃ bhayāttadā |
bhṛgupatnyo giriṃ tāta himavantaṃ prapedire || 1-169-19||
MHB 1-169-20
तासामन्यतमा गर्भं भयाद्दाधार तैजसम् ।
ऊरुणैकेन वामोरूर्भर्तुः कुलविवृद्धये ।
ददृशुर्ब्राह्मणीं तां ते दीप्यमानां स्वतेजसा ॥ १-१६९-२०॥
tāsāmanyatamā garbhaṃ bhayāddādhāra taijasam |
ūruṇaikena vāmorūrbhartuḥ kulavivṛddhaye |
dadṛśurbrāhmaṇīṃ tāṃ te dīpyamānāṃ svatejasā || 1-169-20||
MHB 1-169-21
अथ गर्भः स भित्त्वोरुं ब्राह्मण्या निर्जगाम ह ।
मुष्णन्दृष्टीः क्षत्रियाणां मध्याह्न इव भास्करः ।
ततश्चक्षुर्वियुक्तास्ते गिरिदुर्गेषु बभ्रमुः ॥ १-१६९-२१॥
atha garbhaḥ sa bhittvoruṃ brāhmaṇyā nirjagāma ha |
muṣṇandṛṣṭīḥ kṣatriyāṇāṃ madhyāhna iva bhāskaraḥ |
tataścakṣurviyuktāste giridurgeṣu babhramuḥ || 1-169-21||
MHB 1-169-22
ततस्ते मोघसंकल्पा भयार्ताः क्षत्रियर्षभाः ।
ब्रह्मणीं शरणं जग्मुर्दृष्ट्यर्थं तामनिन्दिताम् ॥ १-१६९-२२॥
tataste moghasaṃkalpā bhayārtāḥ kṣatriyarṣabhāḥ |
brahmaṇīṃ śaraṇaṃ jagmurdṛṣṭyarthaṃ tāmaninditām || 1-169-22||
MHB 1-169-23
ऊचुश्चैनां महाभागां क्षत्रियास्ते विचेतसः ।
ज्योतिःप्रहीणा दुःखार्ताः शान्तार्चिष इवाग्नयः ॥ १-१६९-२३॥
ūcuścaināṃ mahābhāgāṃ kṣatriyāste vicetasaḥ |
jyotiḥprahīṇā duḥkhārtāḥ śāntārciṣa ivāgnayaḥ || 1-169-23||
MHB 1-169-24
भगवत्याः प्रसादेन गच्छेत्क्षत्रं सचक्षुषम् ।
उपारम्य च गच्छेम सहिताः पापकर्मणः ॥ १-१६९-२४॥
bhagavatyāḥ prasādena gacchetkṣatraṃ sacakṣuṣam |
upāramya ca gacchema sahitāḥ pāpakarmaṇaḥ || 1-169-24||
MHB 1-169-25
सपुत्रा त्वं प्रसादं नः सर्वेषां कर्तुमर्हसि ।
पुनर्दृष्टिप्रदानेन राज्ञः संत्रातुमर्हसि ॥ १-१६९-२५॥
saputrā tvaṃ prasādaṃ naḥ sarveṣāṃ kartumarhasi |
punardṛṣṭipradānena rājñaḥ saṃtrātumarhasi || 1-169-25||
Adhyaya: 170/225 (21)
MHB 1-170-1
ब्राह्मण्युवाच ।
नाहं गृह्णामि वस्तात दृष्टीर्नास्ति रुषान्विता ।
अयं तु भार्गवो नूनमूरुजः कुपितोऽद्य वः ॥ १-१७०-१॥
brāhmaṇyuvāca |
nāhaṃ gṛhṇāmi vastāta dṛṣṭīrnāsti ruṣānvitā |
ayaṃ tu bhārgavo nūnamūrujaḥ kupito'dya vaḥ || 1-170-1||
MHB 1-170-2
तेन चक्षूंषि वस्तात नूनं कोपान्महात्मना ।
स्मरता निहतान्बन्धूनादत्तानि न संशयः ॥ १-१७०-२॥
tena cakṣūṃṣi vastāta nūnaṃ kopānmahātmanā |
smaratā nihatānbandhūnādattāni na saṃśayaḥ || 1-170-2||
MHB 1-170-3
गर्भानपि यदा यूयं भृगूणां घ्नत पुत्रकाः ।
तदायमूरुणा गर्भो मया वर्षशतं धृतः ॥ १-१७०-३॥
garbhānapi yadā yūyaṃ bhṛgūṇāṃ ghnata putrakāḥ |
tadāyamūruṇā garbho mayā varṣaśataṃ dhṛtaḥ || 1-170-3||
MHB 1-170-4
षडङ्गश्चाखिलो वेद इमं गर्भस्थमेव हि ।
विवेश भृगुवंशस्य भूयः प्रियचिकीर्षया ॥ १-१७०-४॥
ṣaḍaṅgaścākhilo veda imaṃ garbhasthameva hi |
viveśa bhṛguvaṃśasya bhūyaḥ priyacikīrṣayā || 1-170-4||
MHB 1-170-5
सोऽयं पितृवधान्नूनं क्रोधाद्वो हन्तुमिच्छति ।
तेजसा यस्य दिव्येन चक्षूंषि मुषितानि वः ॥ १-१७०-५॥
so'yaṃ pitṛvadhānnūnaṃ krodhādvo hantumicchati |
tejasā yasya divyena cakṣūṃṣi muṣitāni vaḥ || 1-170-5||
MHB 1-170-6
तमिमं तात याचध्वमौर्वं मम सुतोत्तमम् ।
अयं वः प्रणिपातेन तुष्टो दृष्टीर्विमोक्ष्यति ॥ १-१७०-६॥
tamimaṃ tāta yācadhvamaurvaṃ mama sutottamam |
ayaṃ vaḥ praṇipātena tuṣṭo dṛṣṭīrvimokṣyati || 1-170-6||
MHB 1-170-7
गन्धर्व उवाच ।
एवमुक्तास्ततः सर्वे राजानस्ते तमूरुजम् ।
ऊचुः प्रसीदेति तदा प्रसादं च चकार सः ॥ १-१७०-७॥
gandharva uvāca |
evamuktāstataḥ sarve rājānaste tamūrujam |
ūcuḥ prasīdeti tadā prasādaṃ ca cakāra saḥ || 1-170-7||
MHB 1-170-8
अनेनैव च विख्यातो नाम्ना लोकेषु सत्तमः ।
स और्व इति विप्रर्षिरूरुं भित्त्वा व्यजायत ॥ १-१७०-८॥
anenaiva ca vikhyāto nāmnā lokeṣu sattamaḥ |
sa aurva iti viprarṣirūruṃ bhittvā vyajāyata || 1-170-8||
MHB 1-170-9
चक्षूंषि प्रतिलभ्याथ प्रतिजग्मुस्ततो नृपाः ।
भार्गवस्तु मुनिर्मेने सर्वलोकपराभवम् ॥ १-१७०-९॥
cakṣūṃṣi pratilabhyātha pratijagmustato nṛpāḥ |
bhārgavastu munirmene sarvalokaparābhavam || 1-170-9||
MHB 1-170-10
स चक्रे तात लोकानां विनाशाय महामनाः ।
सर्वेषामेव कार्त्स्न्येन मनः प्रवणमात्मनः ॥ १-१७०-१०॥
sa cakre tāta lokānāṃ vināśāya mahāmanāḥ |
sarveṣāmeva kārtsnyena manaḥ pravaṇamātmanaḥ || 1-170-10||
MHB 1-170-11
इच्छन्नपचितिं कर्तुं भृगूणां भृगुसत्तमः ।
सर्वलोकविनाशाय तपसा महतैधितः ॥ १-१७०-११॥
icchannapacitiṃ kartuṃ bhṛgūṇāṃ bhṛgusattamaḥ |
sarvalokavināśāya tapasā mahataidhitaḥ || 1-170-11||
MHB 1-170-12
तापयामास लोकान्स सदेवासुरमानुषान् ।
तपसोग्रेण महता नन्दयिष्यन्पितामहान् ॥ १-१७०-१२॥
tāpayāmāsa lokānsa sadevāsuramānuṣān |
tapasogreṇa mahatā nandayiṣyanpitāmahān || 1-170-12||
MHB 1-170-13
ततस्तं पितरस्तात विज्ञाय भृगुसत्तमम् ।
पितृलोकादुपागम्य सर्व ऊचुरिदं वचः ॥ १-१७०-१३॥
tatastaṃ pitarastāta vijñāya bhṛgusattamam |
pitṛlokādupāgamya sarva ūcuridaṃ vacaḥ || 1-170-13||
MHB 1-170-14
और्व दृष्टः प्रभावस्ते तपसोग्रस्य पुत्रक ।
प्रसादं कुरु लोकानां नियच्छ क्रोधमात्मनः ॥ १-१७०-१४॥
aurva dṛṣṭaḥ prabhāvaste tapasograsya putraka |
prasādaṃ kuru lokānāṃ niyaccha krodhamātmanaḥ || 1-170-14||
MHB 1-170-15
नानीशैर्हि तदा तात भृगुभिर्भावितात्मभिः ।
वधोऽभ्युपेक्षितः सर्वैः क्षत्रियाणां विहिंसताम् ॥ १-१७०-१५॥
nānīśairhi tadā tāta bhṛgubhirbhāvitātmabhiḥ |
vadho'bhyupekṣitaḥ sarvaiḥ kṣatriyāṇāṃ vihiṃsatām || 1-170-15||
MHB 1-170-16
आयुषा हि प्रकृष्टेन यदा नः खेद आविशत् ।
तदास्माभिर्वधस्तात क्षत्रियैरीप्सितः स्वयम् ॥ १-१७०-१६॥
āyuṣā hi prakṛṣṭena yadā naḥ kheda āviśat |
tadāsmābhirvadhastāta kṣatriyairīpsitaḥ svayam || 1-170-16||
MHB 1-170-17
निखातं तद्धि वै वित्तं केनचिद्भृगुवेश्मनि ।
वैरायैव तदा न्यस्तं क्षत्रियान्कोपयिष्णुभिः ।
किं हि वित्तेन नः कार्यं स्वर्गेप्सूनां द्विजर्षभ ॥ १-१७०-१७॥
nikhātaṃ taddhi vai vittaṃ kenacidbhṛguveśmani |
vairāyaiva tadā nyastaṃ kṣatriyānkopayiṣṇubhiḥ |
kiṃ hi vittena naḥ kāryaṃ svargepsūnāṃ dvijarṣabha || 1-170-17||
MHB 1-170-18
यदा तु मृत्युरादातुं न नः शक्नोति सर्वशः ।
तदास्माभिरयं दृष्ट उपायस्तात संमतः ॥ १-१७०-१८॥
yadā tu mṛtyurādātuṃ na naḥ śaknoti sarvaśaḥ |
tadāsmābhirayaṃ dṛṣṭa upāyastāta saṃmataḥ || 1-170-18||
MHB 1-170-19
आत्महा च पुमांस्तात न लोकाँल्लभते शुभान् ।
ततोऽस्माभिः समीक्ष्यैवं नात्मनात्मा विनाशितः ॥ १-१७०-१९॥
ātmahā ca pumāṃstāta na lokā~llabhate śubhān |
tato'smābhiḥ samīkṣyaivaṃ nātmanātmā vināśitaḥ || 1-170-19||
MHB 1-170-20
न चैतन्नः प्रियं तात यदिदं कर्तुमिच्छसि ।
नियच्छेदं मनः पापात्सर्वलोकपराभवात् ॥ १-१७०-२०॥
na caitannaḥ priyaṃ tāta yadidaṃ kartumicchasi |
niyacchedaṃ manaḥ pāpātsarvalokaparābhavāt || 1-170-20||
MHB 1-170-21
न हि नः क्षत्रियाः केचिन्न लोकाः सप्त पुत्रक ।
दूषयन्ति तपस्तेजः क्रोधमुत्पतितं जहि ॥ १-१७०-२१॥
na hi naḥ kṣatriyāḥ kecinna lokāḥ sapta putraka |
dūṣayanti tapastejaḥ krodhamutpatitaṃ jahi || 1-170-21||
Adhyaya: 171/225 (23)
MHB 1-171-1
और्व उवाच ।
उक्तवानस्मि यां क्रोधात्प्रतिज्ञां पितरस्तदा ।
सर्वलोकविनाशाय न सा मे वितथा भवेत् ॥ १-१७१-१॥
aurva uvāca |
uktavānasmi yāṃ krodhātpratijñāṃ pitarastadā |
sarvalokavināśāya na sā me vitathā bhavet || 1-171-1||
MHB 1-171-2
वृथारोषप्रतिज्ञो हि नाहं जीवितुमुत्सहे ।
अनिस्तीर्णो हि मां रोषो दहेदग्निरिवारणिम् ॥ १-१७१-२॥
vṛthāroṣapratijño hi nāhaṃ jīvitumutsahe |
anistīrṇo hi māṃ roṣo dahedagnirivāraṇim || 1-171-2||
MHB 1-171-3
यो हि कारणतः क्रोधं संजातं क्षन्तुमर्हति ।
नालं स मनुजः सम्यक्त्रिवर्गं परिरक्षितुम् ॥ १-१७१-३॥
yo hi kāraṇataḥ krodhaṃ saṃjātaṃ kṣantumarhati |
nālaṃ sa manujaḥ samyaktrivargaṃ parirakṣitum || 1-171-3||
MHB 1-171-4
अशिष्टानां नियन्ता हि शिष्टानां परिरक्षता ।
स्थाने रोषः प्रयुक्तः स्यान्नृपैः स्वर्गजिगीषुभिः ॥ १-१७१-४॥
aśiṣṭānāṃ niyantā hi śiṣṭānāṃ parirakṣatā |
sthāne roṣaḥ prayuktaḥ syānnṛpaiḥ svargajigīṣubhiḥ || 1-171-4||
MHB 1-171-5
अश्रौषमहमूरुस्थो गर्भशय्यागतस्तदा ।
आरावं मातृवर्गस्य भृगूणां क्षत्रियैर्वधे ॥ १-१७१-५॥
aśrauṣamahamūrustho garbhaśayyāgatastadā |
ārāvaṃ mātṛvargasya bhṛgūṇāṃ kṣatriyairvadhe || 1-171-5||
MHB 1-171-6
सामरैर्हि यदा लोकैर्भृगूणां क्षत्रियाधमैः ।
आगर्भोत्सादनं क्षान्तं तदा मां मन्युराविषत् ॥ १-१७१-६॥
sāmarairhi yadā lokairbhṛgūṇāṃ kṣatriyādhamaiḥ |
āgarbhotsādanaṃ kṣāntaṃ tadā māṃ manyurāviṣat || 1-171-6||
MHB 1-171-7
आपूर्णकोशाः किल मे मातरः पितरस्तथा ।
भयात्सर्वेषु लोकेषु नाधिजग्मुः परायणम् ॥ १-१७१-७॥
āpūrṇakośāḥ kila me mātaraḥ pitarastathā |
bhayātsarveṣu lokeṣu nādhijagmuḥ parāyaṇam || 1-171-7||
MHB 1-171-8
तान्भृगूणां तदा दारान्कश्चिन्नाभ्यवपद्यत ।
यदा तदा दधारेयमूरुणैकेन मां शुभा ॥ १-१७१-८॥
tānbhṛgūṇāṃ tadā dārānkaścinnābhyavapadyata |
yadā tadā dadhāreyamūruṇaikena māṃ śubhā || 1-171-8||
MHB 1-171-9
प्रतिषेद्धा हि पापस्य यदा लोकेषु विद्यते ।
तदा सर्वेषु लोकेषु पापकृन्नोपपद्यते ॥ १-१७१-९॥
pratiṣeddhā hi pāpasya yadā lokeṣu vidyate |
tadā sarveṣu lokeṣu pāpakṛnnopapadyate || 1-171-9||
MHB 1-171-10
यदा तु प्रतिषेद्धारं पापो न लभते क्वचित् ।
तिष्ठन्ति बहवो लोके तदा पापेषु कर्मसु ॥ १-१७१-१०॥
yadā tu pratiṣeddhāraṃ pāpo na labhate kvacit |
tiṣṭhanti bahavo loke tadā pāpeṣu karmasu || 1-171-10||
MHB 1-171-11
जानन्नपि च यः पापं शक्तिमान्न नियच्छति ।
ईशः सन्सोऽपि तेनैव कर्मणा संप्रयुज्यते ॥ १-१७१-११॥
jānannapi ca yaḥ pāpaṃ śaktimānna niyacchati |
īśaḥ sanso'pi tenaiva karmaṇā saṃprayujyate || 1-171-11||
MHB 1-171-12
राजभिश्चेश्वरैश्चैव यदि वै पितरो मम ।
शक्तैर्न शकिता त्रातुमिष्टं मत्वेह जीवितम् ॥ १-१७१-१२॥
rājabhiśceśvaraiścaiva yadi vai pitaro mama |
śaktairna śakitā trātumiṣṭaṃ matveha jīvitam || 1-171-12||
MHB 1-171-13
अत एषामहं क्रुद्धो लोकानामीश्वरोऽद्य सन् ।
भवतां तु वचो नाहमलं समतिवर्तितुम् ॥ १-१७१-१३॥
ata eṣāmahaṃ kruddho lokānāmīśvaro'dya san |
bhavatāṃ tu vaco nāhamalaṃ samativartitum || 1-171-13||
MHB 1-171-14
मम चापि भवेदेतदीश्वरस्य सतो महत् ।
उपेक्षमाणस्य पुनर्लोकानां किल्बिषाद्भयम् ॥ १-१७१-१४॥
mama cāpi bhavedetadīśvarasya sato mahat |
upekṣamāṇasya punarlokānāṃ kilbiṣādbhayam || 1-171-14||
MHB 1-171-15
यश्चायं मन्युजो मेऽग्निर्लोकानादातुमिच्छति ।
दहेदेष च मामेव निगृहीतः स्वतेजसा ॥ १-१७१-१५॥
yaścāyaṃ manyujo me'gnirlokānādātumicchati |
dahedeṣa ca māmeva nigṛhītaḥ svatejasā || 1-171-15||
MHB 1-171-16
भवतां च विजानामि सर्वलोकहितेप्सुताम् ।
तस्माद्विदध्वं यच्छ्रेयो लोकानां मम चेश्वराः ॥ १-१७१-१६॥
bhavatāṃ ca vijānāmi sarvalokahitepsutām |
tasmādvidadhvaṃ yacchreyo lokānāṃ mama ceśvarāḥ || 1-171-16||
MHB 1-171-17
पितर ऊचुः ।
य एष मन्युजस्तेऽग्निर्लोकानादातुमिच्छति ।
अप्सु तं मुञ्च भद्रं ते लोका ह्यप्सु प्रतिष्ठिताः ॥ १-१७१-१७॥
pitara ūcuḥ |
ya eṣa manyujaste'gnirlokānādātumicchati |
apsu taṃ muñca bhadraṃ te lokā hyapsu pratiṣṭhitāḥ || 1-171-17||
MHB 1-171-18
आपोमयाः सर्वरसाः सर्वमापोमयं जगत् ।
तस्मादप्सु विमुञ्चेमं क्रोधाग्निं द्विजसत्तम ॥ १-१७१-१८॥
āpomayāḥ sarvarasāḥ sarvamāpomayaṃ jagat |
tasmādapsu vimuñcemaṃ krodhāgniṃ dvijasattama || 1-171-18||
MHB 1-171-19
अयं तिष्ठतु ते विप्र यदीच्छसि महोदधौ ।
मन्युजोऽग्निर्दहन्नापो लोका ह्यापोमयाः स्मृताः ॥ १-१७१-१९॥
ayaṃ tiṣṭhatu te vipra yadīcchasi mahodadhau |
manyujo'gnirdahannāpo lokā hyāpomayāḥ smṛtāḥ || 1-171-19||
MHB 1-171-20
एवं प्रतिज्ञा सत्येयं तवानघ भविष्यति ।
न चैव सामरा लोका गमिष्यन्ति पराभवम् ॥ १-१७१-२०॥
evaṃ pratijñā satyeyaṃ tavānagha bhaviṣyati |
na caiva sāmarā lokā gamiṣyanti parābhavam || 1-171-20||
MHB 1-171-21
वसिष्ठ उवाच ।
ततस्तं क्रोधजं तात और्वोऽग्निं वरुणालये ।
उत्ससर्ज स चैवाप उपयुङ्क्ते महोदधौ ॥ १-१७१-२१॥
vasiṣṭha uvāca |
tatastaṃ krodhajaṃ tāta aurvo'gniṃ varuṇālaye |
utsasarja sa caivāpa upayuṅkte mahodadhau || 1-171-21||
MHB 1-171-22
महद्धयशिरो भूत्वा यत्तद्वेदविदो विदुः ।
तमग्निमुद्गिरन्वक्त्रात्पिबत्यापो महोदधौ ॥ १-१७१-२२॥
mahaddhayaśiro bhūtvā yattadvedavido viduḥ |
tamagnimudgiranvaktrātpibatyāpo mahodadhau || 1-171-22||
MHB 1-171-23
तस्मात्त्वमपि भद्रं ते न लोकान्हन्तुमर्हसि ।
पराशर परान्धर्माञ्जानञ्ज्ञानवतां वर ॥ १-१७१-२३॥
tasmāttvamapi bhadraṃ te na lokānhantumarhasi |
parāśara parāndharmāñjānañjñānavatāṃ vara || 1-171-23||
Adhyaya: 172/225 (17)
MHB 1-172-1
गन्धर्व उवाच ।
एवमुक्तः स विप्रर्षिर्वसिष्ठेन महात्मना ।
न्ययच्छदात्मनः कोपं सर्वलोकपराभवात् ॥ १-१७२-१॥
gandharva uvāca |
evamuktaḥ sa viprarṣirvasiṣṭhena mahātmanā |
nyayacchadātmanaḥ kopaṃ sarvalokaparābhavāt || 1-172-1||
MHB 1-172-2
ईजे च स महातेजाः सर्ववेदविदां वरः ।
ऋषी राक्षससत्रेण शाक्तेयोऽथ पराशरः ॥ १-१७२-२॥
īje ca sa mahātejāḥ sarvavedavidāṃ varaḥ |
ṛṣī rākṣasasatreṇa śākteyo'tha parāśaraḥ || 1-172-2||
MHB 1-172-3
ततो वृद्धांश्च बालांश्च राक्षसान्स महामुनिः ।
ददाह वितते यज्ञे शक्तेर्वधमनुस्मरन् ॥ १-१७२-३॥
tato vṛddhāṃśca bālāṃśca rākṣasānsa mahāmuniḥ |
dadāha vitate yajñe śaktervadhamanusmaran || 1-172-3||
MHB 1-172-4
न हि तं वारयामास वसिष्ठो रक्षसां वधात् ।
द्वितीयामस्य मा भाङ्क्षं प्रतिज्ञामिति निश्चयात् ॥ १-१७२-४॥
na hi taṃ vārayāmāsa vasiṣṭho rakṣasāṃ vadhāt |
dvitīyāmasya mā bhāṅkṣaṃ pratijñāmiti niścayāt || 1-172-4||
MHB 1-172-5
त्रयाणां पावकानां स सत्रे तस्मिन्महामुनिः ।
आसीत्पुरस्ताद्दीप्तानां चतुर्थ इव पावकः ॥ १-१७२-५॥
trayāṇāṃ pāvakānāṃ sa satre tasminmahāmuniḥ |
āsītpurastāddīptānāṃ caturtha iva pāvakaḥ || 1-172-5||
MHB 1-172-6
तेन यज्ञेन शुभ्रेण हूयमानेन युक्तितः ।
तद्विदीपितमाकाशं सूर्येणेव घनात्यये ॥ १-१७२-६॥
tena yajñena śubhreṇa hūyamānena yuktitaḥ |
tadvidīpitamākāśaṃ sūryeṇeva ghanātyaye || 1-172-6||
MHB 1-172-7
तं वसिष्ठादयः सर्वे मुनयस्तत्र मेनिरे ।
तेजसा दिवि दीप्यन्तं द्वितीयमिव भास्करम् ॥ १-१७२-७॥
taṃ vasiṣṭhādayaḥ sarve munayastatra menire |
tejasā divi dīpyantaṃ dvitīyamiva bhāskaram || 1-172-7||
MHB 1-172-8
ततः परमदुष्प्रापमन्यैरृषिरुदारधीः ।
समापिपयिषुः सत्रं तमत्रिः समुपागमत् ॥ १-१७२-८॥
tataḥ paramaduṣprāpamanyairṛṣirudāradhīḥ |
samāpipayiṣuḥ satraṃ tamatriḥ samupāgamat || 1-172-8||
MHB 1-172-9
तथा पुलस्त्यः पुलहः क्रतुश्चैव महाक्रतुम् ।
उपाजग्मुरमित्रघ्न रक्षसां जीवितेप्सया ॥ १-१७२-९॥
tathā pulastyaḥ pulahaḥ kratuścaiva mahākratum |
upājagmuramitraghna rakṣasāṃ jīvitepsayā || 1-172-9||
MHB 1-172-10
पुलस्त्यस्तु वधात्तेषां रक्षसां भरतर्षभ ।
उवाचेदं वचः पार्थ पराशरमरिंदमम् ॥ १-१७२-१०॥
pulastyastu vadhātteṣāṃ rakṣasāṃ bharatarṣabha |
uvācedaṃ vacaḥ pārtha parāśaramariṃdamam || 1-172-10||
MHB 1-172-11
कच्चित्तातापविघ्नं ते कच्चिन्नन्दसि पुत्रक ।
अजानतामदोषाणां सर्वेषां रक्षसां वधात् ॥ १-१७२-११॥
kaccittātāpavighnaṃ te kaccinnandasi putraka |
ajānatāmadoṣāṇāṃ sarveṣāṃ rakṣasāṃ vadhāt || 1-172-11||
MHB 1-172-12
प्रजोच्छेदमिमं मह्यं सर्वं सोमपसत्तम ।
अधर्मिष्ठं वरिष्ठः सन्कुरुषे त्वं पराशर ।
राजा कल्माषपादश्च दिवमारोढुमिच्छति ॥ १-१७२-१२॥
prajocchedamimaṃ mahyaṃ sarvaṃ somapasattama |
adharmiṣṭhaṃ variṣṭhaḥ sankuruṣe tvaṃ parāśara |
rājā kalmāṣapādaśca divamāroḍhumicchati || 1-172-12||
MHB 1-172-13
ये च शक्त्यवराः पुत्रा वसिष्ठस्य महामुनेः ।
ते च सर्वे मुदा युक्ता मोदन्ते सहिताः सुरैः ।
सर्वमेतद्वसिष्ठस्य विदितं वै महामुने ॥ १-१७२-१३॥
ye ca śaktyavarāḥ putrā vasiṣṭhasya mahāmuneḥ |
te ca sarve mudā yuktā modante sahitāḥ suraiḥ |
sarvametadvasiṣṭhasya viditaṃ vai mahāmune || 1-172-13||
MHB 1-172-14
रक्षसां च समुच्छेद एष तात तपस्विनाम् ।
निमित्तभूतस्त्वं चात्र क्रतौ वासिष्ठनन्दन ।
स सत्रं मुञ्च भद्रं ते समाप्तमिदमस्तु ते ॥ १-१७२-१४॥
rakṣasāṃ ca samuccheda eṣa tāta tapasvinām |
nimittabhūtastvaṃ cātra kratau vāsiṣṭhanandana |
sa satraṃ muñca bhadraṃ te samāptamidamastu te || 1-172-14||
MHB 1-172-15
एवमुक्तः पुलस्त्येन वसिष्ठेन च धीमता ।
तदा समापयामास सत्रं शाक्तिः पराशरः ॥ १-१७२-१५॥
evamuktaḥ pulastyena vasiṣṭhena ca dhīmatā |
tadā samāpayāmāsa satraṃ śāktiḥ parāśaraḥ || 1-172-15||
MHB 1-172-16
सर्वराक्षससत्राय संभृतं पावकं मुनिः ।
उत्तरे हिमवत्पार्श्वे उत्ससर्ज महावने ॥ १-१७२-१६॥
sarvarākṣasasatrāya saṃbhṛtaṃ pāvakaṃ muniḥ |
uttare himavatpārśve utsasarja mahāvane || 1-172-16||
MHB 1-172-17
स तत्राद्यापि रक्षांसि वृक्षानश्मान एव च ।
भक्षयन्दृश्यते वह्निः सदा पर्वणि पर्वणि ॥ १-१७२-१७॥
sa tatrādyāpi rakṣāṃsi vṛkṣānaśmāna eva ca |
bhakṣayandṛśyate vahniḥ sadā parvaṇi parvaṇi || 1-172-17||
Adhyaya: 173/225 (24)
MHB 1-173-1
अर्जुन उवाच ।
राज्ञा कल्माषपादेन गुरौ ब्रह्मविदां वरे ।
कारणं किं पुरस्कृत्य भार्या वै संनियोजिता ॥ १-१७३-१॥
arjuna uvāca |
rājñā kalmāṣapādena gurau brahmavidāṃ vare |
kāraṇaṃ kiṃ puraskṛtya bhāryā vai saṃniyojitā || 1-173-1||
MHB 1-173-2
जानता च परं धर्मं लोक्यं तेन महात्मना ।
अगम्यागमनं कस्माद्वसिष्ठेन महात्मना ।
कृतं तेन पुरा सर्वं वक्तुमर्हसि पृच्छतः ॥ १-१७३-२॥
jānatā ca paraṃ dharmaṃ lokyaṃ tena mahātmanā |
agamyāgamanaṃ kasmādvasiṣṭhena mahātmanā |
kṛtaṃ tena purā sarvaṃ vaktumarhasi pṛcchataḥ || 1-173-2||
MHB 1-173-3
गन्धर्व उवाच ।
धनंजय निबोधेदं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
वसिष्ठं प्रति दुर्धर्षं तथामित्रसहं नृपम् ॥ १-१७३-३॥
gandharva uvāca |
dhanaṃjaya nibodhedaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
vasiṣṭhaṃ prati durdharṣaṃ tathāmitrasahaṃ nṛpam || 1-173-3||
MHB 1-173-4
कथितं ते मया पूर्वं यथा शप्तः स पार्थिवः ।
शक्तिना भरतश्रेष्ठ वासिष्ठेन महात्मना ॥ १-१७३-४॥
kathitaṃ te mayā pūrvaṃ yathā śaptaḥ sa pārthivaḥ |
śaktinā bharataśreṣṭha vāsiṣṭhena mahātmanā || 1-173-4||
MHB 1-173-5
स तु शापवशं प्राप्तः क्रोधपर्याकुलेक्षणः ।
निर्जगाम पुराद्राजा सहदारः परंतपः ॥ १-१७३-५॥
sa tu śāpavaśaṃ prāptaḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ |
nirjagāma purādrājā sahadāraḥ paraṃtapaḥ || 1-173-5||
MHB 1-173-6
अरण्यं निर्जनं गत्वा सदारः परिचक्रमे ।
नानामृगगणाकीर्णं नानासत्त्वसमाकुलम् ॥ १-१७३-६॥
araṇyaṃ nirjanaṃ gatvā sadāraḥ paricakrame |
nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ nānāsattvasamākulam || 1-173-6||
MHB 1-173-7
नानागुल्मलताच्छन्नं नानाद्रुमसमावृतम् ।
अरण्यं घोरसंनादं शापग्रस्तः परिभ्रमन् ॥ १-१७३-७॥
nānāgulmalatācchannaṃ nānādrumasamāvṛtam |
araṇyaṃ ghorasaṃnādaṃ śāpagrastaḥ paribhraman || 1-173-7||
MHB 1-173-8
स कदाचित्क्षुधाविष्टो मृगयन्भक्षमात्मनः ।
ददर्श सुपरिक्लिष्टः कस्मिंश्चिद्वननिर्झरे ।
ब्राह्मणीं ब्राह्मणं चैव मैथुनायोपसंगतौ ॥ १-१७३-८॥
sa kadācitkṣudhāviṣṭo mṛgayanbhakṣamātmanaḥ |
dadarśa suparikliṣṭaḥ kasmiṃścidvananirjhare |
brāhmaṇīṃ brāhmaṇaṃ caiva maithunāyopasaṃgatau || 1-173-8||
MHB 1-173-9
तौ समीक्ष्य तु वित्रस्तावकृतार्थौ प्रधावितौ ।
तयोश्च द्रवतोर्विप्रं जगृहे नृपतिर्बलात् ॥ १-१७३-९॥
tau samīkṣya tu vitrastāvakṛtārthau pradhāvitau |
tayośca dravatorvipraṃ jagṛhe nṛpatirbalāt || 1-173-9||
MHB 1-173-10
दृष्ट्वा गृहीतं भर्तारमथ ब्राह्मण्यभाषत ।
शृणु राजन्वचो मह्यं यत्त्वां वक्ष्यामि सुव्रत ॥ १-१७३-१०॥
dṛṣṭvā gṛhītaṃ bhartāramatha brāhmaṇyabhāṣata |
śṛṇu rājanvaco mahyaṃ yattvāṃ vakṣyāmi suvrata || 1-173-10||
MHB 1-173-11
आदित्यवंशप्रभवस्त्वं हि लोकपरिश्रुतः ।
अप्रमत्तः स्थितो धर्मे गुरुशुश्रूषणे रतः ॥ १-१७३-११॥
ādityavaṃśaprabhavastvaṃ hi lokapariśrutaḥ |
apramattaḥ sthito dharme guruśuśrūṣaṇe rataḥ || 1-173-11||
MHB 1-173-12
शापं प्राप्तोऽसि दुर्धर्ष न पापं कर्तुमर्हसि ।
ऋतुकाले तु संप्राप्ते भर्त्रास्म्यद्य समागता ॥ १-१७३-१२॥
śāpaṃ prāpto'si durdharṣa na pāpaṃ kartumarhasi |
ṛtukāle tu saṃprāpte bhartrāsmyadya samāgatā || 1-173-12||
MHB 1-173-13
अकृतार्था ह्यहं भर्त्रा प्रसवार्थश्च मे महान् ।
प्रसीद नृपतिश्रेष्ठ भर्ता मेऽयं विसृज्यताम् ॥ १-१७३-१३॥
akṛtārthā hyahaṃ bhartrā prasavārthaśca me mahān |
prasīda nṛpatiśreṣṭha bhartā me'yaṃ visṛjyatām || 1-173-13||
MHB 1-173-14
एवं विक्रोशमानायास्तस्याः स सुनृशंसकृत् ।
भर्तारं भक्षयामास व्याघ्रो मृगमिवेप्सितम् ॥ १-१७३-१४॥
evaṃ vikrośamānāyāstasyāḥ sa sunṛśaṃsakṛt |
bhartāraṃ bhakṣayāmāsa vyāghro mṛgamivepsitam || 1-173-14||
MHB 1-173-15
तस्याः क्रोधाभिभूताया यदश्रु न्यपतद्भुवि ।
सोऽग्निः समभवद्दीप्तस्तं च देशं व्यदीपयत् ॥ १-१७३-१५॥
tasyāḥ krodhābhibhūtāyā yadaśru nyapatadbhuvi |
so'gniḥ samabhavaddīptastaṃ ca deśaṃ vyadīpayat || 1-173-15||
MHB 1-173-16
ततः सा शोकसंतप्ता भर्तृव्यसनदुःखिता ।
कल्माषपादं राजर्षिमशपद्ब्राह्मणी रुषा ॥ १-१७३-१६॥
tataḥ sā śokasaṃtaptā bhartṛvyasanaduḥkhitā |
kalmāṣapādaṃ rājarṣimaśapadbrāhmaṇī ruṣā || 1-173-16||
MHB 1-173-17
यस्मान्ममाकृतार्थायास्त्वया क्षुद्र नृशंसवत् ।
प्रेक्षन्त्या भक्षितो मेऽद्य प्रभुर्भर्ता महायशाः ॥ १-१७३-१७॥
yasmānmamākṛtārthāyāstvayā kṣudra nṛśaṃsavat |
prekṣantyā bhakṣito me'dya prabhurbhartā mahāyaśāḥ || 1-173-17||
MHB 1-173-18
तस्मात्त्वमपि दुर्बुद्धे मच्छापपरिविक्षतः ।
पत्नीमृतावनुप्राप्य सद्यस्त्यक्ष्यसि जीवितम् ॥ १-१७३-१८॥
tasmāttvamapi durbuddhe macchāpaparivikṣataḥ |
patnīmṛtāvanuprāpya sadyastyakṣyasi jīvitam || 1-173-18||
MHB 1-173-19
यस्य चर्षेर्वसिष्ठस्य त्वया पुत्रा विनाशिताः ।
तेन संगम्य ते भार्या तनयं जनयिष्यति ।
स ते वंशकरः पुत्रो भविष्यति नृपाधम ॥ १-१७३-१९॥
yasya carṣervasiṣṭhasya tvayā putrā vināśitāḥ |
tena saṃgamya te bhāryā tanayaṃ janayiṣyati |
sa te vaṃśakaraḥ putro bhaviṣyati nṛpādhama || 1-173-19||
MHB 1-173-20
एवं शप्त्वा तु राजानं सा तमाङ्गिरसी शुभा ।
तस्यैव संनिधौ दीप्तं प्रविवेश हुताशनम् ॥ १-१७३-२०॥
evaṃ śaptvā tu rājānaṃ sā tamāṅgirasī śubhā |
tasyaiva saṃnidhau dīptaṃ praviveśa hutāśanam || 1-173-20||
MHB 1-173-21
वसिष्ठश्च महाभागः सर्वमेतदपश्यत ।
ज्ञानयोगेन महता तपसा च परंतप ॥ १-१७३-२१॥
vasiṣṭhaśca mahābhāgaḥ sarvametadapaśyata |
jñānayogena mahatā tapasā ca paraṃtapa || 1-173-21||
MHB 1-173-22
मुक्तशापश्च राजर्षिः कालेन महता ततः ।
ऋतुकालेऽभिपतितो मदयन्त्या निवारितः ॥ १-१७३-२२॥
muktaśāpaśca rājarṣiḥ kālena mahatā tataḥ |
ṛtukāle'bhipatito madayantyā nivāritaḥ || 1-173-22||
MHB 1-173-23
न हि सस्मार नृपतिस्तं शापं शापमोहितः ।
देव्याः सोऽथ वचः श्रुत्वा स तस्या नृपसत्तमः ।
तं च शापमनुस्मृत्य पर्यतप्यद्भृशं तदा ॥ १-१७३-२३॥
na hi sasmāra nṛpatistaṃ śāpaṃ śāpamohitaḥ |
devyāḥ so'tha vacaḥ śrutvā sa tasyā nṛpasattamaḥ |
taṃ ca śāpamanusmṛtya paryatapyadbhṛśaṃ tadā || 1-173-23||
MHB 1-173-24
एतस्मात्कारणाद्राजा वसिष्ठं संन्ययोजयत् ।
स्वदारे भरतश्रेष्ठ शापदोषसमन्वितः ॥ १-१७३-२४॥
etasmātkāraṇādrājā vasiṣṭhaṃ saṃnyayojayat |
svadāre bharataśreṣṭha śāpadoṣasamanvitaḥ || 1-173-24||
Adhyaya: 174/225 (12)
MHB 1-174-1
अर्जुन उवाच ।
अस्माकमनुरूपो वै यः स्याद्गन्धर्व वेदवित् ।
पुरोहितस्तमाचक्ष्व सर्वं हि विदितं तव ॥ १-१७४-१॥
arjuna uvāca |
asmākamanurūpo vai yaḥ syādgandharva vedavit |
purohitastamācakṣva sarvaṃ hi viditaṃ tava || 1-174-1||
MHB 1-174-2
गन्धर्व उवाच ।
यवीयान्देवलस्यैष वने भ्राता तपस्यति ।
धौम्य उत्कोचके तीर्थे तं वृणुध्वं यदीच्छथ ॥ १-१७४-२॥
gandharva uvāca |
yavīyāndevalasyaiṣa vane bhrātā tapasyati |
dhaumya utkocake tīrthe taṃ vṛṇudhvaṃ yadīcchatha || 1-174-2||
MHB 1-174-3
वैशंपायन उवाच ।
ततोऽर्जुनोऽस्त्रमाग्नेयं प्रददौ तद्यथाविधि ।
गन्धर्वाय तदा प्रीतो वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १-१७४-३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato'rjuno'stramāgneyaṃ pradadau tadyathāvidhi |
gandharvāya tadā prīto vacanaṃ cedamabravīt || 1-174-3||
MHB 1-174-4
त्वय्येव तावत्तिष्ठन्तु हया गन्धर्वसत्तम ।
कर्मकाले ग्रहीष्यामि स्वस्ति तेऽस्त्विति चाब्रवीत् ॥ १-१७४-४॥
tvayyeva tāvattiṣṭhantu hayā gandharvasattama |
karmakāle grahīṣyāmi svasti te'stviti cābravīt || 1-174-4||
MHB 1-174-5
तेऽन्योन्यमभिसंपूज्य गन्धर्वः पाण्डवाश्च ह ।
रम्याद्भागीरथीकच्छाद्यथाकामं प्रतस्थिरे ॥ १-१७४-५॥
te'nyonyamabhisaṃpūjya gandharvaḥ pāṇḍavāśca ha |
ramyādbhāgīrathīkacchādyathākāmaṃ pratasthire || 1-174-5||
MHB 1-174-6
तत उत्कोचकं तीर्थं गत्वा धौम्याश्रमं तु ते ।
तं वव्रुः पाण्डवा धौम्यं पौरोहित्याय भारत ॥ १-१७४-६॥
tata utkocakaṃ tīrthaṃ gatvā dhaumyāśramaṃ tu te |
taṃ vavruḥ pāṇḍavā dhaumyaṃ paurohityāya bhārata || 1-174-6||
MHB 1-174-7
तान्धौम्यः प्रतिजग्राह सर्ववेदविदां वरः ।
पाद्येन फलमूलेन पौरोहित्येन चैव ह ॥ १-१७४-७॥
tāndhaumyaḥ pratijagrāha sarvavedavidāṃ varaḥ |
pādyena phalamūlena paurohityena caiva ha || 1-174-7||
MHB 1-174-8
ते तदाशंसिरे लब्धां श्रियं राज्यं च पाण्डवाः ।
तं ब्राह्मणं पुरस्कृत्य पाञ्चाल्याश्च स्वयंवरम् ॥ १-१७४-८॥
te tadāśaṃsire labdhāṃ śriyaṃ rājyaṃ ca pāṇḍavāḥ |
taṃ brāhmaṇaṃ puraskṛtya pāñcālyāśca svayaṃvaram || 1-174-8||
MHB 1-174-9
मातृषष्ठास्तु ते तेन गुरुणा संगतास्तदा ।
नाथवन्तमिवात्मानं मेनिरे भरतर्षभाः ॥ १-१७४-९॥
mātṛṣaṣṭhāstu te tena guruṇā saṃgatāstadā |
nāthavantamivātmānaṃ menire bharatarṣabhāḥ || 1-174-9||
MHB 1-174-10
स हि वेदार्थतत्त्वज्ञस्तेषां गुरुरुदारधीः ।
तेन धर्मविदा पार्था याज्याः सर्वविदा कृताः ॥ १-१७४-१०॥
sa hi vedārthatattvajñasteṣāṃ gururudāradhīḥ |
tena dharmavidā pārthā yājyāḥ sarvavidā kṛtāḥ || 1-174-10||
MHB 1-174-11
वीरांस्तु स हि तान्मेने प्राप्तराज्यान्स्वधर्मतः ।
बुद्धिवीर्यबलोत्साहैर्युक्तान्देवानिवापरान् ॥ १-१७४-११॥
vīrāṃstu sa hi tānmene prāptarājyānsvadharmataḥ |
buddhivīryabalotsāhairyuktāndevānivāparān || 1-174-11||
MHB 1-174-12
कृतस्वस्त्ययनास्तेन ततस्ते मनुजाधिपाः ।
मेनिरे सहिता गन्तुं पाञ्चाल्यास्तं स्वयंवरम् ॥ १-१७४-१२॥
kṛtasvastyayanāstena tataste manujādhipāḥ |
menire sahitā gantuṃ pāñcālyāstaṃ svayaṃvaram || 1-174-12||
Adhyaya: 175/225 (20)
MHB 1-175-1
वैशंपायन उवाच ।
ततस्ते नरशार्दूला भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः ।
प्रययुर्द्रौपदीं द्रष्टुं तं च देवमहोत्सवम् ॥ १-१७५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataste naraśārdūlā bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ |
prayayurdraupadīṃ draṣṭuṃ taṃ ca devamahotsavam || 1-175-1||
MHB 1-175-2
ते प्रयाता नरव्याघ्रा मात्रा सह परंतपाः ।
ब्राह्मणान्ददृशुर्मार्गे गच्छतः सगणान्बहून् ॥ १-१७५-२॥
te prayātā naravyāghrā mātrā saha paraṃtapāḥ |
brāhmaṇāndadṛśurmārge gacchataḥ sagaṇānbahūn || 1-175-2||
MHB 1-175-3
तानूचुर्ब्राह्मणा राजन्पाण्डवान्ब्रह्मचारिणः ।
क्व भवन्तो गमिष्यन्ति कुतो वागच्छतेति ह ॥ १-१७५-३॥
tānūcurbrāhmaṇā rājanpāṇḍavānbrahmacāriṇaḥ |
kva bhavanto gamiṣyanti kuto vāgacchateti ha || 1-175-3||
MHB 1-175-4
युधिष्ठिर उवाच ।
आगतानेकचक्रायाः सोदर्यान्देवदर्शिनः ।
भवन्तो हि विजानन्तु सहितान्मातृचारिणः ॥ १-१७५-४॥
yudhiṣṭhira uvāca |
āgatānekacakrāyāḥ sodaryāndevadarśinaḥ |
bhavanto hi vijānantu sahitānmātṛcāriṇaḥ || 1-175-4||
MHB 1-175-5
ब्राह्मणा ऊचुः ।
गच्छताद्यैव पाञ्चालान्द्रुपदस्य निवेशनम् ।
स्वयंवरो महांस्तत्र भविता सुमहाधनः ॥ १-१७५-५॥
brāhmaṇā ūcuḥ |
gacchatādyaiva pāñcālāndrupadasya niveśanam |
svayaṃvaro mahāṃstatra bhavitā sumahādhanaḥ || 1-175-5||
MHB 1-175-6
एकसार्थं प्रयाताः स्मो वयमप्यत्र गामिनः ।
तत्र ह्यद्भुतसंकाशो भविता सुमहोत्सवः ॥ १-१७५-६॥
ekasārthaṃ prayātāḥ smo vayamapyatra gāminaḥ |
tatra hyadbhutasaṃkāśo bhavitā sumahotsavaḥ || 1-175-6||
MHB 1-175-7
यज्ञसेनस्य दुहिता द्रुपदस्य महात्मनः ।
वेदीमध्यात्समुत्पन्ना पद्मपत्रनिभेक्षणा ॥ १-१७५-७॥
yajñasenasya duhitā drupadasya mahātmanaḥ |
vedīmadhyātsamutpannā padmapatranibhekṣaṇā || 1-175-7||
MHB 1-175-8
दर्शनीयानवद्याङ्गी सुकुमारी मनस्विनी ।
धृष्टद्युम्नस्य भगिनी द्रोणशत्रोः प्रतापिनः ॥ १-१७५-८॥
darśanīyānavadyāṅgī sukumārī manasvinī |
dhṛṣṭadyumnasya bhaginī droṇaśatroḥ pratāpinaḥ || 1-175-8||
MHB 1-175-9
यो जातः कवची खड्गी सशरः सशरासनः ।
सुसमिद्धे महाबाहुः पावके पावकप्रभः ॥ १-१७५-९॥
yo jātaḥ kavacī khaḍgī saśaraḥ saśarāsanaḥ |
susamiddhe mahābāhuḥ pāvake pāvakaprabhaḥ || 1-175-9||
MHB 1-175-10
स्वसा तस्यानवद्याङ्गी द्रौपदी तनुमध्यमा ।
नीलोत्पलसमो गन्धो यस्याः क्रोशात्प्रवायति ॥ १-१७५-१०॥
svasā tasyānavadyāṅgī draupadī tanumadhyamā |
nīlotpalasamo gandho yasyāḥ krośātpravāyati || 1-175-10||
MHB 1-175-11
तां यज्ञसेनस्य सुतां स्वयंवरकृतक्षणाम् ।
गच्छामहे वयं द्रष्टुं तं च देवमहोत्सवम् ॥ १-१७५-११॥
tāṃ yajñasenasya sutāṃ svayaṃvarakṛtakṣaṇām |
gacchāmahe vayaṃ draṣṭuṃ taṃ ca devamahotsavam || 1-175-11||
MHB 1-175-12
राजानो राजपुत्राश्च यज्वानो भूरिदक्षिणाः ।
स्वाध्यायवन्तः शुचयो महात्मानो यतव्रताः ॥ १-१७५-१२॥
rājāno rājaputrāśca yajvāno bhūridakṣiṇāḥ |
svādhyāyavantaḥ śucayo mahātmāno yatavratāḥ || 1-175-12||
MHB 1-175-13
तरुणा दर्शनीयाश्च नानादेशसमागताः ।
महारथाः कृतास्त्राश्च समुपैष्यन्ति भूमिपाः ॥ १-१७५-१३॥
taruṇā darśanīyāśca nānādeśasamāgatāḥ |
mahārathāḥ kṛtāstrāśca samupaiṣyanti bhūmipāḥ || 1-175-13||
MHB 1-175-14
ते तत्र विविधान्दायान्विजयार्थं नरेश्वराः ।
प्रदास्यन्ति धनं गाश्च भक्ष्यं भोज्यं च सर्वशः ॥ १-१७५-१४॥
te tatra vividhāndāyānvijayārthaṃ nareśvarāḥ |
pradāsyanti dhanaṃ gāśca bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca sarvaśaḥ || 1-175-14||
MHB 1-175-15
प्रतिगृह्य च तत्सर्वं दृष्ट्वा चैव स्वयंवरम् ।
अनुभूयोत्सवं चैव गमिष्यामो यथेप्सितम् ॥ १-१७५-१५॥
pratigṛhya ca tatsarvaṃ dṛṣṭvā caiva svayaṃvaram |
anubhūyotsavaṃ caiva gamiṣyāmo yathepsitam || 1-175-15||
MHB 1-175-16
नटा वैतालिकाश्चैव नर्तकाः सूतमागधाः ।
नियोधकाश्च देशेभ्यः समेष्यन्ति महाबलाः ॥ १-१७५-१६॥
naṭā vaitālikāścaiva nartakāḥ sūtamāgadhāḥ |
niyodhakāśca deśebhyaḥ sameṣyanti mahābalāḥ || 1-175-16||
MHB 1-175-17
एवं कौतूहलं कृत्वा दृष्ट्वा च प्रतिगृह्य च ।
सहास्माभिर्महात्मानः पुनः प्रतिनिवर्त्स्यथ ॥ १-१७५-१७॥
evaṃ kautūhalaṃ kṛtvā dṛṣṭvā ca pratigṛhya ca |
sahāsmābhirmahātmānaḥ punaḥ pratinivartsyatha || 1-175-17||
MHB 1-175-18
दर्शनीयांश्च वः सर्वान्देवरूपानवस्थितान् ।
समीक्ष्य कृष्णा वरयेत्संगत्यान्यतमं वरम् ॥ १-१७५-१८॥
darśanīyāṃśca vaḥ sarvāndevarūpānavasthitān |
samīkṣya kṛṣṇā varayetsaṃgatyānyatamaṃ varam || 1-175-18||
MHB 1-175-19
अयं भ्राता तव श्रीमान्दर्शनीयो महाभुजः ।
नियुध्यमानो विजयेत्संगत्या द्रविणं बहु ॥ १-१७५-१९॥
ayaṃ bhrātā tava śrīmāndarśanīyo mahābhujaḥ |
niyudhyamāno vijayetsaṃgatyā draviṇaṃ bahu || 1-175-19||
MHB 1-175-20
युधिष्ठिर उवाच ।
परमं भो गमिष्यामो द्रष्टुं देवमहोत्सवम् ।
भवद्भिः सहिताः सर्वे कन्यायास्तं स्वयंवरम् ॥ १-१७५-२०॥
yudhiṣṭhira uvāca |
paramaṃ bho gamiṣyāmo draṣṭuṃ devamahotsavam |
bhavadbhiḥ sahitāḥ sarve kanyāyāstaṃ svayaṃvaram || 1-175-20||
Adhyaya: 176/225 (36)
MHB 1-176-1
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्ताः प्रयातास्ते पाण्डवा जनमेजय ।
राज्ञा दक्षिणपाञ्चालान्द्रुपदेनाभिरक्षितान् ॥ १-१७६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktāḥ prayātāste pāṇḍavā janamejaya |
rājñā dakṣiṇapāñcālāndrupadenābhirakṣitān || 1-176-1||
MHB 1-176-2
ततस्ते तं महात्मानं शुद्धात्मानमकल्मषम् ।
ददृशुः पाण्डवा राजन्पथि द्वैपायनं तदा ॥ १-१७६-२॥
tataste taṃ mahātmānaṃ śuddhātmānamakalmaṣam |
dadṛśuḥ pāṇḍavā rājanpathi dvaipāyanaṃ tadā || 1-176-2||
MHB 1-176-3
तस्मै यथावत्सत्कारं कृत्वा तेन च सान्त्विताः ।
कथान्ते चाभ्यनुज्ञाताः प्रययुर्द्रुपदक्षयम् ॥ १-१७६-३॥
tasmai yathāvatsatkāraṃ kṛtvā tena ca sāntvitāḥ |
kathānte cābhyanujñātāḥ prayayurdrupadakṣayam || 1-176-3||
MHB 1-176-4
पश्यन्तो रमणीयानि वनानि च सरांसि च ।
तत्र तत्र वसन्तश्च शनैर्जग्मुर्महारथाः ॥ १-१७६-४॥
paśyanto ramaṇīyāni vanāni ca sarāṃsi ca |
tatra tatra vasantaśca śanairjagmurmahārathāḥ || 1-176-4||
MHB 1-176-5
स्वाध्यायवन्तः शुचयो मधुराः प्रियवादिनः ।
आनुपूर्व्येण संप्राप्ताः पाञ्चालान्कुरुनन्दनाः ॥ १-१७६-५॥
svādhyāyavantaḥ śucayo madhurāḥ priyavādinaḥ |
ānupūrvyeṇa saṃprāptāḥ pāñcālānkurunandanāḥ || 1-176-5||
MHB 1-176-6
ते तु दृष्ट्वा पुरं तच्च स्कन्धावारं च पाण्डवाः ।
कुम्भकारस्य शालायां निवेशं चक्रिरे तदा ॥ १-१७६-६॥
te tu dṛṣṭvā puraṃ tacca skandhāvāraṃ ca pāṇḍavāḥ |
kumbhakārasya śālāyāṃ niveśaṃ cakrire tadā || 1-176-6||
MHB 1-176-7
तत्र भैक्षं समाजह्रुर्ब्राह्मीं वृत्तिं समाश्रिताः ।
तांश्च प्राप्तांस्तदा वीराञ्जज्ञिरे न नराः क्वचित् ॥ १-१७६-७॥
tatra bhaikṣaṃ samājahrurbrāhmīṃ vṛttiṃ samāśritāḥ |
tāṃśca prāptāṃstadā vīrāñjajñire na narāḥ kvacit || 1-176-7||
MHB 1-176-8
यज्ञसेनस्य कामस्तु पाण्डवाय किरीटिने ।
कृष्णां दद्यामिति सदा न चैतद्विवृणोति सः ॥ १-१७६-८॥
yajñasenasya kāmastu pāṇḍavāya kirīṭine |
kṛṣṇāṃ dadyāmiti sadā na caitadvivṛṇoti saḥ || 1-176-8||
MHB 1-176-9
सोऽन्वेषमाणः कौन्तेयान्पाञ्चाल्यो जनमेजय ।
दृढं धनुरनायम्यं कारयामास भारत ॥ १-१७६-९॥
so'nveṣamāṇaḥ kaunteyānpāñcālyo janamejaya |
dṛḍhaṃ dhanuranāyamyaṃ kārayāmāsa bhārata || 1-176-9||
MHB 1-176-10
यन्त्रं वैहायसं चापि कारयामास कृत्रिमम् ।
तेन यन्त्रेण सहितं राजा लक्ष्यं च काञ्चनम् ॥ १-१७६-१०॥
yantraṃ vaihāyasaṃ cāpi kārayāmāsa kṛtrimam |
tena yantreṇa sahitaṃ rājā lakṣyaṃ ca kāñcanam || 1-176-10||
MHB 1-176-11
द्रुपद उवाच ।
इदं सज्यं धनुः कृत्वा सज्येनानेन सायकैः ।
अतीत्य लक्ष्यं यो वेद्धा स लब्धा मत्सुतामिति ॥ १-१७६-११॥
drupada uvāca |
idaṃ sajyaṃ dhanuḥ kṛtvā sajyenānena sāyakaiḥ |
atītya lakṣyaṃ yo veddhā sa labdhā matsutāmiti || 1-176-11||
MHB 1-176-12
वैशंपायन उवाच ।
इति स द्रुपदो राजा सर्वतः समघोषयत् ।
तच्छ्रुत्वा पार्थिवाः सर्वे समीयुस्तत्र भारत ॥ १-१७६-१२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
iti sa drupado rājā sarvataḥ samaghoṣayat |
tacchrutvā pārthivāḥ sarve samīyustatra bhārata || 1-176-12||
MHB 1-176-13
ऋषयश्च महात्मानः स्वयंवरदिदृक्षया ।
दुर्योधनपुरोगाश्च सकर्णाः कुरवो नृप ॥ १-१७६-१३॥
ṛṣayaśca mahātmānaḥ svayaṃvaradidṛkṣayā |
duryodhanapurogāśca sakarṇāḥ kuravo nṛpa || 1-176-13||
MHB 1-176-14
ब्राह्मणाश्च महाभागा देशेभ्यः समुपागमन् ।
तेऽभ्यर्चिता राजगणा द्रुपदेन महात्मना ॥ १-१७६-१४॥
brāhmaṇāśca mahābhāgā deśebhyaḥ samupāgaman |
te'bhyarcitā rājagaṇā drupadena mahātmanā || 1-176-14||
MHB 1-176-15
ततः पौरजनाः सर्वे सागरोद्धूतनिःस्वनाः ।
शिशुमारपुरं प्राप्य न्यविशंस्ते च पार्थिवाः ॥ १-१७६-१५॥
tataḥ paurajanāḥ sarve sāgaroddhūtaniḥsvanāḥ |
śiśumārapuraṃ prāpya nyaviśaṃste ca pārthivāḥ || 1-176-15||
MHB 1-176-16
प्रागुत्तरेण नगराद्भूमिभागे समे शुभे ।
समाजवाटः शुशुभे भवनैः सर्वतो वृतः ॥ १-१७६-१६॥
prāguttareṇa nagarādbhūmibhāge same śubhe |
samājavāṭaḥ śuśubhe bhavanaiḥ sarvato vṛtaḥ || 1-176-16||
MHB 1-176-17
प्राकारपरिखोपेतो द्वारतोरणमण्डितः ।
वितानेन विचित्रेण सर्वतः समवस्तृतः ॥ १-१७६-१७॥
prākāraparikhopeto dvāratoraṇamaṇḍitaḥ |
vitānena vicitreṇa sarvataḥ samavastṛtaḥ || 1-176-17||
MHB 1-176-18
तूर्यौघशतसंकीर्णः परार्ध्यागुरुधूपितः ।
चन्दनोदकसिक्तश्च माल्यदामैश्च शोभितः ॥ १-१७६-१८॥
tūryaughaśatasaṃkīrṇaḥ parārdhyāgurudhūpitaḥ |
candanodakasiktaśca mālyadāmaiśca śobhitaḥ || 1-176-18||
MHB 1-176-19
कैलासशिखरप्रख्यैर्नभस्तलविलेखिभिः ।
सर्वतः संवृतैर्नद्धः प्रासादैः सुकृतोच्छ्रितैः ॥ १-१७६-१९॥
kailāsaśikharaprakhyairnabhastalavilekhibhiḥ |
sarvataḥ saṃvṛtairnaddhaḥ prāsādaiḥ sukṛtocchritaiḥ || 1-176-19||
MHB 1-176-20
सुवर्णजालसंवीतैर्मणिकुट्टिमभूषितैः ।
सुखारोहणसोपानैर्महासनपरिच्छदैः ॥ १-१७६-२०॥
suvarṇajālasaṃvītairmaṇikuṭṭimabhūṣitaiḥ |
sukhārohaṇasopānairmahāsanaparicchadaiḥ || 1-176-20||
MHB 1-176-21
अग्राम्यसमवच्छन्नैरगुरूत्तमवासितैः ।
हंसाच्छवर्णैर्बहुभिरायोजनसुगन्धिभिः ॥ १-१७६-२१॥
agrāmyasamavacchannairagurūttamavāsitaiḥ |
haṃsācchavarṇairbahubhirāyojanasugandhibhiḥ || 1-176-21||
MHB 1-176-22
असंबाधशतद्वारैः शयनासनशोभितैः ।
बहुधातुपिनद्धाङ्गैर्हिमवच्छिखरैरिव ॥ १-१७६-२२॥
asaṃbādhaśatadvāraiḥ śayanāsanaśobhitaiḥ |
bahudhātupinaddhāṅgairhimavacchikharairiva || 1-176-22||
MHB 1-176-23
तत्र नानाप्रकारेषु विमानेषु स्वलंकृताः ।
स्पर्धमानास्तदान्योन्यं निषेदुः सर्वपार्थिवाः ॥ १-१७६-२३॥
tatra nānāprakāreṣu vimāneṣu svalaṃkṛtāḥ |
spardhamānāstadānyonyaṃ niṣeduḥ sarvapārthivāḥ || 1-176-23||
MHB 1-176-24
तत्रोपविष्टान्ददृशुर्महासत्त्वपराक्रमान् ।
राजसिंहान्महाभागान्कृष्णागुरुविभूषितान् ॥ १-१७६-२४॥
tatropaviṣṭāndadṛśurmahāsattvaparākramān |
rājasiṃhānmahābhāgānkṛṣṇāguruvibhūṣitān || 1-176-24||
MHB 1-176-25
महाप्रसादान्ब्रह्मण्यान्स्वराष्ट्रपरिरक्षिणः ।
प्रियान्सर्वस्य लोकस्य सुकृतैः कर्मभिः शुभैः ॥ १-१७६-२५॥
mahāprasādānbrahmaṇyānsvarāṣṭraparirakṣiṇaḥ |
priyānsarvasya lokasya sukṛtaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ || 1-176-25||
MHB 1-176-26
मञ्चेषु च परार्ध्येषु पौरजानपदा जनाः ।
कृष्णादर्शनतुष्ट्यर्थं सर्वतः समुपाविशन् ॥ १-१७६-२६॥
mañceṣu ca parārdhyeṣu paurajānapadā janāḥ |
kṛṣṇādarśanatuṣṭyarthaṃ sarvataḥ samupāviśan || 1-176-26||
MHB 1-176-27
ब्राह्मणैस्ते च सहिताः पाण्डवाः समुपाविशन् ।
ऋद्धिं पाञ्चालराजस्य पश्यन्तस्तामनुत्तमाम् ॥ १-१७६-२७॥
brāhmaṇaiste ca sahitāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśan |
ṛddhiṃ pāñcālarājasya paśyantastāmanuttamām || 1-176-27||
MHB 1-176-28
ततः समाजो ववृधे स राजन्दिवसान्बहून् ।
रत्नप्रदानबहुलः शोभितो नटनर्तकैः ॥ १-१७६-२८॥
tataḥ samājo vavṛdhe sa rājandivasānbahūn |
ratnapradānabahulaḥ śobhito naṭanartakaiḥ || 1-176-28||
MHB 1-176-29
वर्तमाने समाजे तु रमणीयेऽह्नि षोडशे ।
आप्लुताङ्गी सुवसना सर्वाभरणभूषिता ॥ १-१७६-२९॥
vartamāne samāje tu ramaṇīye'hni ṣoḍaśe |
āplutāṅgī suvasanā sarvābharaṇabhūṣitā || 1-176-29||
MHB 1-176-30
वीरकांस्यमुपादाय काञ्चनं समलंकृतम् ।
अवतीर्णा ततो रङ्गं द्रौपदी भरतर्षभ ॥ १-१७६-३०॥
vīrakāṃsyamupādāya kāñcanaṃ samalaṃkṛtam |
avatīrṇā tato raṅgaṃ draupadī bharatarṣabha || 1-176-30||
MHB 1-176-31
पुरोहितः सोमकानां मन्त्रविद्ब्राह्मणः शुचिः ।
परिस्तीर्य जुहावाग्निमाज्येन विधिना तदा ॥ १-१७६-३१॥
purohitaḥ somakānāṃ mantravidbrāhmaṇaḥ śuciḥ |
paristīrya juhāvāgnimājyena vidhinā tadā || 1-176-31||
MHB 1-176-32
स तर्पयित्वा ज्वलनं ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च ।
वारयामास सर्वाणि वादित्राणि समन्ततः ॥ १-१७६-३२॥
sa tarpayitvā jvalanaṃ brāhmaṇānsvasti vācya ca |
vārayāmāsa sarvāṇi vāditrāṇi samantataḥ || 1-176-32||
MHB 1-176-33
निःशब्दे तु कृते तस्मिन्धृष्टद्युम्नो विशां पते ।
रङ्गमध्यगतस्तत्र मेघगम्भीरया गिरा ।
वाक्यमुच्चैर्जगादेदं श्लक्ष्णमर्थवदुत्तमम् ॥ १-१७६-३३॥
niḥśabde tu kṛte tasmindhṛṣṭadyumno viśāṃ pate |
raṅgamadhyagatastatra meghagambhīrayā girā |
vākyamuccairjagādedaṃ ślakṣṇamarthavaduttamam || 1-176-33||
MHB 1-176-34
इदं धनुर्लक्ष्यमिमे च बाणाः शृण्वन्तु मे पार्थिवाः सर्व एव ।
यन्त्रच्छिद्रेणाभ्यतिक्रम्य लक्ष्यं समर्पयध्वं खगमैर्दशार्धैः ॥ १-१७६-३४॥
idaṃ dhanurlakṣyamime ca bāṇāḥ śṛṇvantu me pārthivāḥ sarva eva |
yantracchidreṇābhyatikramya lakṣyaṃ samarpayadhvaṃ khagamairdaśārdhaiḥ || 1-176-34||
MHB 1-176-35
एतत्कर्ता कर्म सुदुष्करं यः कुलेन रूपेण बलेन युक्तः ।
तस्याद्य भार्या भगिनी ममेयं कृष्णा भवित्री न मृषा ब्रवीमि ॥ १-१७६-३५॥
etatkartā karma suduṣkaraṃ yaḥ kulena rūpeṇa balena yuktaḥ |
tasyādya bhāryā bhaginī mameyaṃ kṛṣṇā bhavitrī na mṛṣā bravīmi || 1-176-35||
MHB 1-176-36
तानेवमुक्त्वा द्रुपदस्य पुत्रः पश्चादिदं द्रौपदीमभ्युवाच ।
नाम्ना च गोत्रेण च कर्मणा च संकीर्तयंस्तान्नृपतीन्समेतान् ॥ १-१७६-३६॥
tānevamuktvā drupadasya putraḥ paścādidaṃ draupadīmabhyuvāca |
nāmnā ca gotreṇa ca karmaṇā ca saṃkīrtayaṃstānnṛpatīnsametān || 1-176-36||
Adhyaya: 177/225 (22)
MHB 1-177-1
धृष्टद्युम्न उवाच ।
दुर्योधनो दुर्विषहो दुर्मुखो दुष्प्रधर्षणः ।
विविंशतिर्विकर्णश्च सहो दुःशासनः समः ॥ १-१७७-१॥
dhṛṣṭadyumna uvāca |
duryodhano durviṣaho durmukho duṣpradharṣaṇaḥ |
viviṃśatirvikarṇaśca saho duḥśāsanaḥ samaḥ || 1-177-1||
MHB 1-177-2
युयुत्सुर्वातवेगश्च भीमवेगधरस्तथा ।
उग्रायुधो बलाकी च कनकायुर्विरोचनः ॥ १-१७७-२॥
yuyutsurvātavegaśca bhīmavegadharastathā |
ugrāyudho balākī ca kanakāyurvirocanaḥ || 1-177-2||
MHB 1-177-3
सुकुण्डलश्चित्रसेनः सुवर्चाः कनकध्वजः ।
नन्दको बाहुशाली च कुण्डजो विकटस्तथा ॥ १-१७७-३॥
sukuṇḍalaścitrasenaḥ suvarcāḥ kanakadhvajaḥ |
nandako bāhuśālī ca kuṇḍajo vikaṭastathā || 1-177-3||
MHB 1-177-4
एते चान्ये च बहवो धार्तराष्ट्रा महाबलाः ।
कर्णेन सहिता वीरास्त्वदर्थं समुपागताः ।
शतसंख्या महात्मानः प्रथिताः क्षत्रियर्षभाः ॥ १-१७७-४॥
ete cānye ca bahavo dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ |
karṇena sahitā vīrāstvadarthaṃ samupāgatāḥ |
śatasaṃkhyā mahātmānaḥ prathitāḥ kṣatriyarṣabhāḥ || 1-177-4||
MHB 1-177-5
शकुनिश्च बलश्चैव वृषकोऽथ बृहद्बलः ।
एते गान्धारराजस्य सुताः सर्वे समागताः ॥ १-१७७-५॥
śakuniśca balaścaiva vṛṣako'tha bṛhadbalaḥ |
ete gāndhārarājasya sutāḥ sarve samāgatāḥ || 1-177-5||
MHB 1-177-6
अश्वत्थामा च भोजश्च सर्वशस्त्रभृतां वरौ ।
समवेतौ महात्मानौ त्वदर्थे समलंकृतौ ॥ १-१७७-६॥
aśvatthāmā ca bhojaśca sarvaśastrabhṛtāṃ varau |
samavetau mahātmānau tvadarthe samalaṃkṛtau || 1-177-6||
MHB 1-177-7
बृहन्तो मणिमांश्चैव दण्डधारश्च वीर्यवान् ।
सहदेवो जयत्सेनो मेघसंधिश्च मागधः ॥ १-१७७-७॥
bṛhanto maṇimāṃścaiva daṇḍadhāraśca vīryavān |
sahadevo jayatseno meghasaṃdhiśca māgadhaḥ || 1-177-7||
MHB 1-177-8
विराटः सह पुत्राभ्यां शङ्खेनैवोत्तरेण च ।
वार्धक्षेमिः सुवर्चाश्च सेनाबिन्दुश्च पार्थिवः ॥ १-१७७-८॥
virāṭaḥ saha putrābhyāṃ śaṅkhenaivottareṇa ca |
vārdhakṣemiḥ suvarcāśca senābinduśca pārthivaḥ || 1-177-8||
MHB 1-177-9
अभिभूः सह पुत्रेण सुदाम्ना च सुवर्चसा ।
सुमित्रः सुकुमारश्च वृकः सत्यधृतिस्तथा ॥ १-१७७-९॥
abhibhūḥ saha putreṇa sudāmnā ca suvarcasā |
sumitraḥ sukumāraśca vṛkaḥ satyadhṛtistathā || 1-177-9||
MHB 1-177-10
सूर्यध्वजो रोचमानो नीलश्चित्रायुधस्तथा ।
अंशुमांश्चेकितानश्च श्रेणिमांश्च महाबलः ॥ १-१७७-१०॥
sūryadhvajo rocamāno nīlaścitrāyudhastathā |
aṃśumāṃścekitānaśca śreṇimāṃśca mahābalaḥ || 1-177-10||
MHB 1-177-11
समुद्रसेनपुत्रश्च चन्द्रसेनः प्रतापवान् ।
जलसंधः पितापुत्रौ सुदण्डो दण्ड एव च ॥ १-१७७-११॥
samudrasenaputraśca candrasenaḥ pratāpavān |
jalasaṃdhaḥ pitāputrau sudaṇḍo daṇḍa eva ca || 1-177-11||
MHB 1-177-12
पौण्ड्रको वासुदेवश्च भगदत्तश्च वीर्यवान् ।
कलिङ्गस्ताम्रलिप्तश्च पत्तनाधिपतिस्तथा ॥ १-१७७-१२॥
pauṇḍrako vāsudevaśca bhagadattaśca vīryavān |
kaliṅgastāmraliptaśca pattanādhipatistathā || 1-177-12||
MHB 1-177-13
मद्रराजस्तथा शल्यः सहपुत्रो महारथः ।
रुक्माङ्गदेन वीरेण तथा रुक्मरथेन च ॥ १-१७७-१३॥
madrarājastathā śalyaḥ sahaputro mahārathaḥ |
rukmāṅgadena vīreṇa tathā rukmarathena ca || 1-177-13||
MHB 1-177-14
कौरव्यः सोमदत्तश्च पुत्राश्चास्य महारथाः ।
समवेतास्त्रयः शूरा भूरिर्भूरिश्रवाः शलः ॥ १-१७७-१४॥
kauravyaḥ somadattaśca putrāścāsya mahārathāḥ |
samavetāstrayaḥ śūrā bhūrirbhūriśravāḥ śalaḥ || 1-177-14||
MHB 1-177-15
सुदक्षिणश्च काम्बोजो दृढधन्वा च कौरवः ।
बृहद्बलः सुषेणश्च शिबिरौशीनरस्तथा ॥ १-१७७-१५॥
sudakṣiṇaśca kāmbojo dṛḍhadhanvā ca kauravaḥ |
bṛhadbalaḥ suṣeṇaśca śibirauśīnarastathā || 1-177-15||
MHB 1-177-16
संकर्षणो वासुदेवो रौक्मिणेयश्च वीर्यवान् ।
साम्बश्च चारुदेष्णश्च सारणोऽथ गदस्तथा ॥ १-१७७-१६॥
saṃkarṣaṇo vāsudevo raukmiṇeyaśca vīryavān |
sāmbaśca cārudeṣṇaśca sāraṇo'tha gadastathā || 1-177-16||
MHB 1-177-17
अक्रूरः सात्यकिश्चैव उद्धवश्च महाबलः ।
कृतवर्मा च हार्दिक्यः पृथुर्विपृथुरेव च ॥ १-१७७-१७॥
akrūraḥ sātyakiścaiva uddhavaśca mahābalaḥ |
kṛtavarmā ca hārdikyaḥ pṛthurvipṛthureva ca || 1-177-17||
MHB 1-177-18
विडूरथश्च कङ्कश्च समीकः सारमेजयः ।
वीरो वातपतिश्चैव झिल्ली पिण्डारकस्तथा ।
उशीनरश्च विक्रान्तो वृष्णयस्ते प्रकीर्तिताः ॥ १-१७७-१८॥
viḍūrathaśca kaṅkaśca samīkaḥ sāramejayaḥ |
vīro vātapatiścaiva jhillī piṇḍārakastathā |
uśīnaraśca vikrānto vṛṣṇayaste prakīrtitāḥ || 1-177-18||
MHB 1-177-19
भगीरथो बृहत्क्षत्रः सैन्धवश्च जयद्रथः ।
बृहद्रथो बाह्लिकश्च श्रुतायुश्च महारथः ॥ १-१७७-१९॥
bhagīratho bṛhatkṣatraḥ saindhavaśca jayadrathaḥ |
bṛhadratho bāhlikaśca śrutāyuśca mahārathaḥ || 1-177-19||
MHB 1-177-20
उलूकः कैतवो राजा चित्राङ्गदशुभाङ्गदौ ।
वत्सराजश्च धृतिमान्कोसलाधिपतिस्तथा ॥ १-१७७-२०॥
ulūkaḥ kaitavo rājā citrāṅgadaśubhāṅgadau |
vatsarājaśca dhṛtimānkosalādhipatistathā || 1-177-20||
MHB 1-177-21
एते चान्ये च बहवो नानाजनपदेश्वराः ।
त्वदर्थमागता भद्रे क्षत्रियाः प्रथिता भुवि ॥ १-१७७-२१॥
ete cānye ca bahavo nānājanapadeśvarāḥ |
tvadarthamāgatā bhadre kṣatriyāḥ prathitā bhuvi || 1-177-21||
MHB 1-177-22
एते वेत्स्यन्ति विक्रान्तास्त्वदर्थं लक्ष्यमुत्तमम् ।
विध्येत य इमं लक्ष्यं वरयेथाः शुभेऽद्य तम् ॥ १-१७७-२२॥
ete vetsyanti vikrāntāstvadarthaṃ lakṣyamuttamam |
vidhyeta ya imaṃ lakṣyaṃ varayethāḥ śubhe'dya tam || 1-177-22||
Adhyaya: 178/225 (18)
MHB 1-178-1
वैशंपायन उवाच ।
तेऽलंकृताः कुण्डलिनो युवानः परस्परं स्पर्धमानाः समेताः ।
अस्त्रं बलं चात्मनि मन्यमानाः सर्वे समुत्पेतुरहंकृतेन ॥ १-१७८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
te'laṃkṛtāḥ kuṇḍalino yuvānaḥ parasparaṃ spardhamānāḥ sametāḥ |
astraṃ balaṃ cātmani manyamānāḥ sarve samutpeturahaṃkṛtena || 1-178-1||
MHB 1-178-2
रूपेण वीर्येण कुलेन चैव धर्मेण चैवापि च यौवनेन ।
समृद्धदर्पा मदवेगभिन्ना मत्ता यथा हैमवता गजेन्द्राः ॥ १-१७८-२॥
rūpeṇa vīryeṇa kulena caiva dharmeṇa caivāpi ca yauvanena |
samṛddhadarpā madavegabhinnā mattā yathā haimavatā gajendrāḥ || 1-178-2||
MHB 1-178-3
परस्परं स्पर्धया प्रेक्षमाणाः संकल्पजेनापि परिप्लुताङ्गाः ।
कृष्णा ममैषेत्यभिभाषमाणा नृपासनेभ्यः सहसोपतस्थुः ॥ १-१७८-३॥
parasparaṃ spardhayā prekṣamāṇāḥ saṃkalpajenāpi pariplutāṅgāḥ |
kṛṣṇā mamaiṣetyabhibhāṣamāṇā nṛpāsanebhyaḥ sahasopatasthuḥ || 1-178-3||
MHB 1-178-4
ते क्षत्रिया रङ्गगताः समेता जिगीषमाणा द्रुपदात्मजां ताम् ।
चकाशिरे पर्वतराजकन्यामुमां यथा देवगणाः समेताः ॥ १-१७८-४॥
te kṣatriyā raṅgagatāḥ sametā jigīṣamāṇā drupadātmajāṃ tām |
cakāśire parvatarājakanyāmumāṃ yathā devagaṇāḥ sametāḥ || 1-178-4||
MHB 1-178-5
कन्दर्पबाणाभिनिपीडिताङ्गाः कृष्णागतैस्ते हृदयैर्नरेन्द्राः ।
रङ्गावतीर्णा द्रुपदात्मजार्थं द्वेष्यान्हि चक्रुः सुहृदोऽपि तत्र ॥ १-१७८-५॥
kandarpabāṇābhinipīḍitāṅgāḥ kṛṣṇāgataiste hṛdayairnarendrāḥ |
raṅgāvatīrṇā drupadātmajārthaṃ dveṣyānhi cakruḥ suhṛdo'pi tatra || 1-178-5||
MHB 1-178-6
अथाययुर्देवगणा विमानै रुद्रादित्या वसवोऽथाश्विनौ च ।
साध्याश्च सर्वे मरुतस्तथैव यमं पुरस्कृत्य धनेश्वरं च ॥ १-१७८-६॥
athāyayurdevagaṇā vimānai rudrādityā vasavo'thāśvinau ca |
sādhyāśca sarve marutastathaiva yamaṃ puraskṛtya dhaneśvaraṃ ca || 1-178-6||
MHB 1-178-7
दैत्याः सुपर्णाश्च महोरगाश्च देवर्षयो गुह्यकाश्चारणाश्च ।
विश्वावसुर्नारदपर्वतौ च गन्धर्वमुख्याश्च सहाप्सरोभिः ॥ १-१७८-७॥
daityāḥ suparṇāśca mahoragāśca devarṣayo guhyakāścāraṇāśca |
viśvāvasurnāradaparvatau ca gandharvamukhyāśca sahāpsarobhiḥ || 1-178-7||
MHB 1-178-8
हलायुधस्तत्र च केशवश्च वृष्ण्यन्धकाश्चैव यथा प्रधानाः ।
प्रेक्षां स्म चक्रुर्यदुपुंगवास्ते स्थिताश्च कृष्णस्य मते बभूवुः ॥ १-१७८-८॥
halāyudhastatra ca keśavaśca vṛṣṇyandhakāścaiva yathā pradhānāḥ |
prekṣāṃ sma cakruryadupuṃgavāste sthitāśca kṛṣṇasya mate babhūvuḥ || 1-178-8||
MHB 1-178-9
दृष्ट्वा हि तान्मत्तगजेन्द्ररूपान्पञ्चाभिपद्मानिव वारणेन्द्रान् ।
भस्मावृताङ्गानिव हव्यवाहान्पार्थान्प्रदध्यौ स यदुप्रवीरः ॥ १-१७८-९॥
dṛṣṭvā hi tānmattagajendrarūpānpañcābhipadmāniva vāraṇendrān |
bhasmāvṛtāṅgāniva havyavāhānpārthānpradadhyau sa yadupravīraḥ || 1-178-9||
MHB 1-178-10
शशंस रामाय युधिष्ठिरं च भीमं च जिष्णुं च यमौ च वीरौ ।
शनैः शनैस्तांश्च निरीक्ष्य रामो जनार्दनं प्रीतमना ददर्श ॥ १-१७८-१०॥
śaśaṃsa rāmāya yudhiṣṭhiraṃ ca bhīmaṃ ca jiṣṇuṃ ca yamau ca vīrau |
śanaiḥ śanaistāṃśca nirīkṣya rāmo janārdanaṃ prītamanā dadarśa || 1-178-10||
MHB 1-178-11
अन्ये तु नानानृपपुत्रपौत्राः कृष्णागतैर्नेत्रमनःस्वभावैः ।
व्यायच्छमाना ददृशुर्भ्रमन्तीं संदष्टदन्तच्छदताम्रवक्त्राः ॥ १-१७८-११॥
anye tu nānānṛpaputrapautrāḥ kṛṣṇāgatairnetramanaḥsvabhāvaiḥ |
vyāyacchamānā dadṛśurbhramantīṃ saṃdaṣṭadantacchadatāmravaktrāḥ || 1-178-11||
MHB 1-178-12
तथैव पार्थाः पृथुबाहवस्ते वीरौ यमौ चैव महानुभावौ ।
तां द्रौपदीं प्रेक्ष्य तदा स्म सर्वे कन्दर्पबाणाभिहता बभूवुः ॥ १-१७८-१२॥
tathaiva pārthāḥ pṛthubāhavaste vīrau yamau caiva mahānubhāvau |
tāṃ draupadīṃ prekṣya tadā sma sarve kandarpabāṇābhihatā babhūvuḥ || 1-178-12||
MHB 1-178-13
देवर्षिगन्धर्वसमाकुलं तत्सुपर्णनागासुरसिद्धजुष्टम् ।
दिव्येन गन्धेन समाकुलं च दिव्यैश्च माल्यैरवकीर्यमाणम् ॥ १-१७८-१३॥
devarṣigandharvasamākulaṃ tatsuparṇanāgāsurasiddhajuṣṭam |
divyena gandhena samākulaṃ ca divyaiśca mālyairavakīryamāṇam || 1-178-13||
MHB 1-178-14
महास्वनैर्दुन्दुभिनादितैश्च बभूव तत्संकुलमन्तरिक्षम् ।
विमानसंबाधमभूत्समन्तात्सवेणुवीणापणवानुनादम् ॥ १-१७८-१४॥
mahāsvanairdundubhināditaiśca babhūva tatsaṃkulamantarikṣam |
vimānasaṃbādhamabhūtsamantātsaveṇuvīṇāpaṇavānunādam || 1-178-14||
MHB 1-178-15
ततस्तु ते राजगणाः क्रमेण कृष्णानिमित्तं नृप विक्रमन्तः ।
तत्कार्मुकं संहननोपपन्नं सज्यं न शेकुस्तरसापि कर्तुम् ॥ १-१७८-१५॥
tatastu te rājagaṇāḥ krameṇa kṛṣṇānimittaṃ nṛpa vikramantaḥ |
tatkārmukaṃ saṃhananopapannaṃ sajyaṃ na śekustarasāpi kartum || 1-178-15||
MHB 1-178-16
ते विक्रमन्तः स्फुरता दृढेन निष्कृष्यमाणा धनुषा नरेन्द्राः ।
विचेष्टमाना धरणीतलस्था दीना अदृश्यन्त विभग्नचित्ताः ॥ १-१७८-१६॥
te vikramantaḥ sphuratā dṛḍhena niṣkṛṣyamāṇā dhanuṣā narendrāḥ |
viceṣṭamānā dharaṇītalasthā dīnā adṛśyanta vibhagnacittāḥ || 1-178-16||
MHB 1-178-17
हाहाकृतं तद्धनुषा दृढेन निष्पिष्टभग्नाङ्गदकुण्डलं च ।
कृष्णानिमित्तं विनिवृत्तभावं राज्ञां तदा मण्डलमार्तमासीत् ॥ १-१७८-१७॥
hāhākṛtaṃ taddhanuṣā dṛḍhena niṣpiṣṭabhagnāṅgadakuṇḍalaṃ ca |
kṛṣṇānimittaṃ vinivṛttabhāvaṃ rājñāṃ tadā maṇḍalamārtamāsīt || 1-178-17||
MHB 1-178-18
तस्मिंस्तु संभ्रान्तजने समाजे निक्षिप्तवादेषु नराधिपेषु ।
कुन्तीसुतो जिष्णुरियेष कर्तुं सज्यं धनुस्तत्सशरं स वीरः ॥ १-१७८-१८॥
tasmiṃstu saṃbhrāntajane samāje nikṣiptavādeṣu narādhipeṣu |
kuntīsuto jiṣṇuriyeṣa kartuṃ sajyaṃ dhanustatsaśaraṃ sa vīraḥ || 1-178-18||
Adhyaya: 179/225 (23)
MHB 1-179-1
वैशंपायन उवाच ।
यदा निवृत्ता राजानो धनुषः सज्यकर्मणि ।
अथोदतिष्ठद्विप्राणां मध्याज्जिष्णुरुदारधीः ॥ १-१७९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
yadā nivṛttā rājāno dhanuṣaḥ sajyakarmaṇi |
athodatiṣṭhadviprāṇāṃ madhyājjiṣṇurudāradhīḥ || 1-179-1||
MHB 1-179-2
उदक्रोशन्विप्रमुख्या विधुन्वन्तोऽजिनानि च ।
दृष्ट्वा संप्रस्थितं पार्थमिन्द्रकेतुसमप्रभम् ॥ १-१७९-२॥
udakrośanvipramukhyā vidhunvanto'jināni ca |
dṛṣṭvā saṃprasthitaṃ pārthamindraketusamaprabham || 1-179-2||
MHB 1-179-3
केचिदासन्विमनसः केचिदासन्मुदा युताः ।
आहुः परस्परं केचिन्निपुणा बुद्धिजीविनः ॥ १-१७९-३॥
kecidāsanvimanasaḥ kecidāsanmudā yutāḥ |
āhuḥ parasparaṃ kecinnipuṇā buddhijīvinaḥ || 1-179-3||
MHB 1-179-4
यत्कर्णशल्यप्रमुखैः पार्थिवैर्लोकविश्रुतैः ।
नानतं बलवद्भिर्हि धनुर्वेदपरायणैः ॥ १-१७९-४॥
yatkarṇaśalyapramukhaiḥ pārthivairlokaviśrutaiḥ |
nānataṃ balavadbhirhi dhanurvedaparāyaṇaiḥ || 1-179-4||
MHB 1-179-5
तत्कथं त्वकृतास्त्रेण प्राणतो दुर्बलीयसा ।
बटुमात्रेण शक्यं हि सज्यं कर्तुं धनुर्द्विजाः ॥ १-१७९-५॥
tatkathaṃ tvakṛtāstreṇa prāṇato durbalīyasā |
baṭumātreṇa śakyaṃ hi sajyaṃ kartuṃ dhanurdvijāḥ || 1-179-5||
MHB 1-179-6
अवहास्या भविष्यन्ति ब्राह्मणाः सर्वराजसु ।
कर्मण्यस्मिन्नसंसिद्धे चापलादपरीक्षिते ॥ १-१७९-६॥
avahāsyā bhaviṣyanti brāhmaṇāḥ sarvarājasu |
karmaṇyasminnasaṃsiddhe cāpalādaparīkṣite || 1-179-6||
MHB 1-179-7
यद्येष दर्पाद्धर्षाद्वा यदि वा ब्रह्मचापलात् ।
प्रस्थितो धनुरायन्तुं वार्यतां साधु मा गमत् ॥ १-१७९-७॥
yadyeṣa darpāddharṣādvā yadi vā brahmacāpalāt |
prasthito dhanurāyantuṃ vāryatāṃ sādhu mā gamat || 1-179-7||
MHB 1-179-8
नावहास्या भविष्यामो न च लाघवमास्थिताः ।
न च विद्विष्टतां लोके गमिष्यामो महीक्षिताम् ॥ १-१७९-८॥
nāvahāsyā bhaviṣyāmo na ca lāghavamāsthitāḥ |
na ca vidviṣṭatāṃ loke gamiṣyāmo mahīkṣitām || 1-179-8||
MHB 1-179-9
केचिदाहुर्युवा श्रीमान्नागराजकरोपमः ।
पीनस्कन्धोरुबाहुश्च धैर्येण हिमवानिव ॥ १-१७९-९॥
kecidāhuryuvā śrīmānnāgarājakaropamaḥ |
pīnaskandhorubāhuśca dhairyeṇa himavāniva || 1-179-9||
MHB 1-179-10
संभाव्यमस्मिन्कर्मेदमुत्साहाच्चानुमीयते ।
शक्तिरस्य महोत्साहा न ह्यशक्तः स्वयं व्रजेत् ॥ १-१७९-१०॥
saṃbhāvyamasminkarmedamutsāhāccānumīyate |
śaktirasya mahotsāhā na hyaśaktaḥ svayaṃ vrajet || 1-179-10||
MHB 1-179-11
न च तद्विद्यते किंचित्कर्म लोकेषु यद्भवेत् ।
ब्राह्मणानामसाध्यं च त्रिषु संस्थानचारिषु ॥ १-१७९-११॥
na ca tadvidyate kiṃcitkarma lokeṣu yadbhavet |
brāhmaṇānāmasādhyaṃ ca triṣu saṃsthānacāriṣu || 1-179-11||
MHB 1-179-12
अब्भक्षा वायुभक्षाश्च फलाहारा दृढव्रताः ।
दुर्बला हि बलीयांसो विप्रा हि ब्रह्मतेजसा ॥ १-१७९-१२॥
abbhakṣā vāyubhakṣāśca phalāhārā dṛḍhavratāḥ |
durbalā hi balīyāṃso viprā hi brahmatejasā || 1-179-12||
MHB 1-179-13
ब्राह्मणो नावमन्तव्यः सद्वासद्वा समाचरन् ।
सुखं दुःखं महद्ध्रस्वं कर्म यत्समुपागतम् ॥ १-१७९-१३॥
brāhmaṇo nāvamantavyaḥ sadvāsadvā samācaran |
sukhaṃ duḥkhaṃ mahaddhrasvaṃ karma yatsamupāgatam || 1-179-13||
MHB 1-179-14
एवं तेषां विलपतां विप्राणां विविधा गिरः ।
अर्जुनो धनुषोऽभ्याशे तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥ १-१७९-१४॥
evaṃ teṣāṃ vilapatāṃ viprāṇāṃ vividhā giraḥ |
arjuno dhanuṣo'bhyāśe tasthau giririvācalaḥ || 1-179-14||
MHB 1-179-15
स तद्धनुः परिक्रम्य प्रदक्षिणमथाकरोत् ।
प्रणम्य शिरसा हृष्टो जगृहे च परंतपः ॥ १-१७९-१५॥
sa taddhanuḥ parikramya pradakṣiṇamathākarot |
praṇamya śirasā hṛṣṭo jagṛhe ca paraṃtapaḥ || 1-179-15||
MHB 1-179-16
सज्यं च चक्रे निमिषान्तरेण शरांश्च जग्राह दशार्धसंख्यान् ।
विव्याध लक्ष्यं निपपात तच्च छिद्रेण भूमौ सहसातिविद्धम् ॥ १-१७९-१६॥
sajyaṃ ca cakre nimiṣāntareṇa śarāṃśca jagrāha daśārdhasaṃkhyān |
vivyādha lakṣyaṃ nipapāta tacca chidreṇa bhūmau sahasātividdham || 1-179-16||
MHB 1-179-17
ततोऽन्तरिक्षे च बभूव नादः समाजमध्ये च महान्निनादः ।
पुष्पाणि दिव्यानि ववर्ष देवः पार्थस्य मूर्ध्नि द्विषतां निहन्तुः ॥ १-१७९-१७॥
tato'ntarikṣe ca babhūva nādaḥ samājamadhye ca mahānninādaḥ |
puṣpāṇi divyāni vavarṣa devaḥ pārthasya mūrdhni dviṣatāṃ nihantuḥ || 1-179-17||
MHB 1-179-18
चेलावेधांस्ततश्चक्रुर्हाहाकारांश्च सर्वशः ।
न्यपतंश्चात्र नभसः समन्तात्पुष्पवृष्टयः ॥ १-१७९-१८॥
celāvedhāṃstataścakrurhāhākārāṃśca sarvaśaḥ |
nyapataṃścātra nabhasaḥ samantātpuṣpavṛṣṭayaḥ || 1-179-18||
MHB 1-179-19
शताङ्गानि च तूर्याणि वादकाश्चाप्यवादयन् ।
सूतमागधसंघाश्च अस्तुवंस्तत्र सुस्वनाः ॥ १-१७९-१९॥
śatāṅgāni ca tūryāṇi vādakāścāpyavādayan |
sūtamāgadhasaṃghāśca astuvaṃstatra susvanāḥ || 1-179-19||
MHB 1-179-20
तं दृष्ट्वा द्रुपदः प्रीतो बभूवारिनिषूदनः ।
सहसैन्यश्च पार्थस्य साहाय्यार्थमियेष सः ॥ १-१७९-२०॥
taṃ dṛṣṭvā drupadaḥ prīto babhūvāriniṣūdanaḥ |
sahasainyaśca pārthasya sāhāyyārthamiyeṣa saḥ || 1-179-20||
MHB 1-179-21
तस्मिंस्तु शब्दे महति प्रवृत्ते युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः ।
आवासमेवोपजगाम शीघ्रं सार्धं यमाभ्यां पुरुषोत्तमाभ्याम् ॥ १-१७९-२१॥
tasmiṃstu śabde mahati pravṛtte yudhiṣṭhiro dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ |
āvāsamevopajagāma śīghraṃ sārdhaṃ yamābhyāṃ puruṣottamābhyām || 1-179-21||
MHB 1-179-22
विद्धं तु लक्ष्यं प्रसमीक्ष्य कृष्णा पार्थं च शक्रप्रतिमं निरीक्ष्य ।
आदाय शुक्लं वरमाल्यदाम जगाम कुन्तीसुतमुत्स्मयन्ती ॥ १-१७९-२२॥
viddhaṃ tu lakṣyaṃ prasamīkṣya kṛṣṇā pārthaṃ ca śakrapratimaṃ nirīkṣya |
ādāya śuklaṃ varamālyadāma jagāma kuntīsutamutsmayantī || 1-179-22||
MHB 1-179-23
स तामुपादाय विजित्य रङ्गे द्विजातिभिस्तैरभिपूज्यमानः ।
रङ्गान्निरक्रामदचिन्त्यकर्मा पत्न्या तया चाप्यनुगम्यमानः ॥ १-१७९-२३॥
sa tāmupādāya vijitya raṅge dvijātibhistairabhipūjyamānaḥ |
raṅgānnirakrāmadacintyakarmā patnyā tayā cāpyanugamyamānaḥ || 1-179-23||
Adhyaya: 180/225 (22)
MHB 1-180-1
वैशंपायन उवाच ।
तस्मै दित्सति कन्यां तु ब्राह्मणाय महात्मने ।
कोप आसीन्महीपानामालोक्यान्योन्यमन्तिकात् ॥ १-१८०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasmai ditsati kanyāṃ tu brāhmaṇāya mahātmane |
kopa āsīnmahīpānāmālokyānyonyamantikāt || 1-180-1||
MHB 1-180-2
अस्मानयमतिक्रम्य तृणीकृत्य च संगतान् ।
दातुमिच्छति विप्राय द्रौपदीं योषितां वराम् ॥ १-१८०-२॥
asmānayamatikramya tṛṇīkṛtya ca saṃgatān |
dātumicchati viprāya draupadīṃ yoṣitāṃ varām || 1-180-2||
MHB 1-180-3
निहन्मैनं दुरात्मानं योऽयमस्मान्न मन्यते ।
न ह्यर्हत्येष सत्कारं नापि वृद्धक्रमं गुणैः ॥ १-१८०-३॥
nihanmainaṃ durātmānaṃ yo'yamasmānna manyate |
na hyarhatyeṣa satkāraṃ nāpi vṛddhakramaṃ guṇaiḥ || 1-180-3||
MHB 1-180-4
हन्मैनं सह पुत्रेण दुराचारं नृपद्विषम् ।
अयं हि सर्वानाहूय सत्कृत्य च नराधिपान् ।
गुणवद्भोजयित्वा च ततः पश्चाद्विनिन्दति ॥ १-१८०-४॥
hanmainaṃ saha putreṇa durācāraṃ nṛpadviṣam |
ayaṃ hi sarvānāhūya satkṛtya ca narādhipān |
guṇavadbhojayitvā ca tataḥ paścādvinindati || 1-180-4||
MHB 1-180-5
अस्मिन्राजसमावाये देवानामिव संनये ।
किमयं सदृशं कंचिन्नृपतिं नैव दृष्टवान् ॥ १-१८०-५॥
asminrājasamāvāye devānāmiva saṃnaye |
kimayaṃ sadṛśaṃ kaṃcinnṛpatiṃ naiva dṛṣṭavān || 1-180-5||
MHB 1-180-6
न च विप्रेष्वधीकारो विद्यते वरणं प्रति ।
स्वयंवरः क्षत्रियाणामितीयं प्रथिता श्रुतिः ॥ १-१८०-६॥
na ca vipreṣvadhīkāro vidyate varaṇaṃ prati |
svayaṃvaraḥ kṣatriyāṇāmitīyaṃ prathitā śrutiḥ || 1-180-6||
MHB 1-180-7
अथ वा यदि कन्येयं नेह कंचिद्बुभूषति ।
अग्नावेनां परिक्षिप्य याम राष्ट्राणि पार्थिवाः ॥ १-१८०-७॥
atha vā yadi kanyeyaṃ neha kaṃcidbubhūṣati |
agnāvenāṃ parikṣipya yāma rāṣṭrāṇi pārthivāḥ || 1-180-7||
MHB 1-180-8
ब्राह्मणो यदि वा बाल्याल्लोभाद्वा कृतवानिदम् ।
विप्रियं पार्थिवेन्द्राणां नैष वध्यः कथंचन ॥ १-१८०-८॥
brāhmaṇo yadi vā bālyāllobhādvā kṛtavānidam |
vipriyaṃ pārthivendrāṇāṃ naiṣa vadhyaḥ kathaṃcana || 1-180-8||
MHB 1-180-9
ब्राह्मणार्थं हि नो राज्यं जीवितं च वसूनि च ।
पुत्रपौत्रं च यच्चान्यदस्माकं विद्यते धनम् ॥ १-१८०-९॥
brāhmaṇārthaṃ hi no rājyaṃ jīvitaṃ ca vasūni ca |
putrapautraṃ ca yaccānyadasmākaṃ vidyate dhanam || 1-180-9||
MHB 1-180-10
अवमानभयादेतत्स्वधर्मस्य च रक्षणात् ।
स्वयंवराणां चान्येषां मा भूदेवंविधा गतिः ॥ १-१८०-१०॥
avamānabhayādetatsvadharmasya ca rakṣaṇāt |
svayaṃvarāṇāṃ cānyeṣāṃ mā bhūdevaṃvidhā gatiḥ || 1-180-10||
MHB 1-180-11
इत्युक्त्वा राजशार्दूला हृष्टाः परिघबाहवः ।
द्रुपदं संजिघृक्षन्तः सायुधाः समुपाद्रवन् ॥ १-१८०-११॥
ityuktvā rājaśārdūlā hṛṣṭāḥ parighabāhavaḥ |
drupadaṃ saṃjighṛkṣantaḥ sāyudhāḥ samupādravan || 1-180-11||
MHB 1-180-12
तान्गृहीतशरावापान्क्रुद्धानापततो नृपान् ।
द्रुपदो वीक्ष्य संत्रासाद्ब्राह्मणाञ्शरणं गतः ॥ १-१८०-१२॥
tāngṛhītaśarāvāpānkruddhānāpatato nṛpān |
drupado vīkṣya saṃtrāsādbrāhmaṇāñśaraṇaṃ gataḥ || 1-180-12||
MHB 1-180-13
वेगेनापततस्तांस्तु प्रभिन्नानिव वारणान् ।
पाण्डुपुत्रौ महावीर्यौ प्रतीयतुररिंदमौ ॥ १-१८०-१३॥
vegenāpatatastāṃstu prabhinnāniva vāraṇān |
pāṇḍuputrau mahāvīryau pratīyaturariṃdamau || 1-180-13||
MHB 1-180-14
ततः समुत्पेतुरुदायुधास्ते महीक्षितो बद्धतलाङ्गुलित्राः ।
जिघांसमानाः कुरुराजपुत्रावमर्षयन्तोऽर्जुनभीमसेनौ ॥ १-१८०-१४॥
tataḥ samutpeturudāyudhāste mahīkṣito baddhatalāṅgulitrāḥ |
jighāṃsamānāḥ kururājaputrāvamarṣayanto'rjunabhīmasenau || 1-180-14||
MHB 1-180-15
ततस्तु भीमोऽद्भुतवीर्यकर्मा महाबलो वज्रसमानवीर्यः ।
उत्पाट्य दोर्भ्यां द्रुममेकवीरो निष्पत्रयामास यथा गजेन्द्रः ॥ १-१८०-१५॥
tatastu bhīmo'dbhutavīryakarmā mahābalo vajrasamānavīryaḥ |
utpāṭya dorbhyāṃ drumamekavīro niṣpatrayāmāsa yathā gajendraḥ || 1-180-15||
MHB 1-180-16
तं वृक्षमादाय रिपुप्रमाथी दण्डीव दण्डं पितृराज उग्रम् ।
तस्थौ समीपे पुरुषर्षभस्य पार्थस्य पार्थः पृथुदीर्घबाहुः ॥ १-१८०-१६॥
taṃ vṛkṣamādāya ripupramāthī daṇḍīva daṇḍaṃ pitṛrāja ugram |
tasthau samīpe puruṣarṣabhasya pārthasya pārthaḥ pṛthudīrghabāhuḥ || 1-180-16||
MHB 1-180-17
तत्प्रेक्ष्य कर्मातिमनुष्यबुद्धेर्जिष्णोः सहभ्रातुरचिन्त्यकर्मा ।
दामोदरो भ्रातरमुग्रवीर्यं हलायुधं वाक्यमिदं बभाषे ॥ १-१८०-१७॥
tatprekṣya karmātimanuṣyabuddherjiṣṇoḥ sahabhrāturacintyakarmā |
dāmodaro bhrātaramugravīryaṃ halāyudhaṃ vākyamidaṃ babhāṣe || 1-180-17||
MHB 1-180-18
य एष मत्तर्षभतुल्यगामी महद्धनुः कर्षति तालमात्रम् ।
एषोऽर्जुनो नात्र विचार्यमस्ति यद्यस्मि संकर्षण वासुदेवः ॥ १-१८०-१८॥
ya eṣa mattarṣabhatulyagāmī mahaddhanuḥ karṣati tālamātram |
eṣo'rjuno nātra vicāryamasti yadyasmi saṃkarṣaṇa vāsudevaḥ || 1-180-18||
MHB 1-180-19
य एष वृक्षं तरसावरुज्य राज्ञां विकारे सहसा निवृत्तः ।
वृकोदरो नान्य इहैतदद्य कर्तुं समर्थो भुवि मर्त्यधर्मा ॥ १-१८०-१९॥
ya eṣa vṛkṣaṃ tarasāvarujya rājñāṃ vikāre sahasā nivṛttaḥ |
vṛkodaro nānya ihaitadadya kartuṃ samartho bhuvi martyadharmā || 1-180-19||
MHB 1-180-20
योऽसौ पुरस्तात्कमलायताक्षस्तनुर्महासिंहगतिर्विनीतः ।
गौरः प्रलम्बोज्ज्वलचारुघोणो विनिःसृतः सोऽच्युत धर्मराजः ॥ १-१८०-२०॥
yo'sau purastātkamalāyatākṣastanurmahāsiṃhagatirvinītaḥ |
gauraḥ pralambojjvalacārughoṇo viniḥsṛtaḥ so'cyuta dharmarājaḥ || 1-180-20||
MHB 1-180-21
यौ तौ कुमाराविव कार्त्तिकेयौ द्वावश्विनेयाविति मे प्रतर्कः ।
मुक्ता हि तस्माज्जतुवेश्मदाहान्मया श्रुताः पाण्डुसुताः पृथा च ॥ १-१८०-२१॥
yau tau kumārāviva kārttikeyau dvāvaśvineyāviti me pratarkaḥ |
muktā hi tasmājjatuveśmadāhānmayā śrutāḥ pāṇḍusutāḥ pṛthā ca || 1-180-21||
MHB 1-180-22
तमब्रवीन्निर्मलतोयदाभो हलायुधोऽनन्तरजं प्रतीतः ।
प्रीतोऽस्मि दिष्ट्या हि पितृष्वसा नः पृथा विमुक्ता सह कौरवाग्र्यैः ॥ १-१८०-२२॥
tamabravīnnirmalatoyadābho halāyudho'nantarajaṃ pratītaḥ |
prīto'smi diṣṭyā hi pitṛṣvasā naḥ pṛthā vimuktā saha kauravāgryaiḥ || 1-180-22||
Adhyaya: 181/225 (40)
MHB 1-181-1
वैशंपायन उवाच ।
अजिनानि विधुन्वन्तः करकांश्च द्विजर्षभाः ।
ऊचुस्तं भीर्न कर्तव्या वयं योत्स्यामहे परान् ॥ १-१८१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ajināni vidhunvantaḥ karakāṃśca dvijarṣabhāḥ |
ūcustaṃ bhīrna kartavyā vayaṃ yotsyāmahe parān || 1-181-1||
MHB 1-181-2
तानेवं वदतो विप्रानर्जुनः प्रहसन्निव ।
उवाच प्रेक्षका भूत्वा यूयं तिष्ठत पार्श्वतः ॥ १-१८१-२॥
tānevaṃ vadato viprānarjunaḥ prahasanniva |
uvāca prekṣakā bhūtvā yūyaṃ tiṣṭhata pārśvataḥ || 1-181-2||
MHB 1-181-3
अहमेनानजिह्माग्रैः शतशो विकिरञ्शरैः ।
वारयिष्यामि संक्रुद्धान्मन्त्रैराशीविषानिव ॥ १-१८१-३॥
ahamenānajihmāgraiḥ śataśo vikirañśaraiḥ |
vārayiṣyāmi saṃkruddhānmantrairāśīviṣāniva || 1-181-3||
MHB 1-181-4
इति तद्धनुरादाय शुल्कावाप्तं महारथः ।
भ्रात्रा भीमेन सहितस्तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥ १-१८१-४॥
iti taddhanurādāya śulkāvāptaṃ mahārathaḥ |
bhrātrā bhīmena sahitastasthau giririvācalaḥ || 1-181-4||
MHB 1-181-5
ततः कर्णमुखान्क्रुद्धान्क्षत्रियांस्तान्रुषोत्थितान् ।
संपेततुरभीतौ तौ गजौ प्रतिगजानिव ॥ १-१८१-५॥
tataḥ karṇamukhānkruddhānkṣatriyāṃstānruṣotthitān |
saṃpetaturabhītau tau gajau pratigajāniva || 1-181-5||
MHB 1-181-6
ऊचुश्च वाचः परुषास्ते राजानो जिघांसवः ।
आहवे हि द्विजस्यापि वधो दृष्टो युयुत्सतः ॥ १-१८१-६॥
ūcuśca vācaḥ paruṣāste rājāno jighāṃsavaḥ |
āhave hi dvijasyāpi vadho dṛṣṭo yuyutsataḥ || 1-181-6||
MHB 1-181-7
ततो वैकर्तनः कर्णो जगामार्जुनमोजसा ।
युद्धार्थी वाशिताहेतोर्गजः प्रतिगजं यथा ॥ १-१८१-७॥
tato vaikartanaḥ karṇo jagāmārjunamojasā |
yuddhārthī vāśitāhetorgajaḥ pratigajaṃ yathā || 1-181-7||
MHB 1-181-8
भीमसेनं ययौ शल्यो मद्राणामीश्वरो बली ।
दुर्योधनादयस्त्वन्ये ब्राह्मणैः सह संगताः ।
मृदुपूर्वमयत्नेन प्रत्ययुध्यंस्तदाहवे ॥ १-१८१-८॥
bhīmasenaṃ yayau śalyo madrāṇāmīśvaro balī |
duryodhanādayastvanye brāhmaṇaiḥ saha saṃgatāḥ |
mṛdupūrvamayatnena pratyayudhyaṃstadāhave || 1-181-8||
MHB 1-181-9
ततोऽर्जुनः प्रत्यविध्यदापतन्तं त्रिभिः शरैः ।
कर्णं वैकर्तनं धीमान्विकृष्य बलवद्धनुः ॥ १-१८१-९॥
tato'rjunaḥ pratyavidhyadāpatantaṃ tribhiḥ śaraiḥ |
karṇaṃ vaikartanaṃ dhīmānvikṛṣya balavaddhanuḥ || 1-181-9||
MHB 1-181-10
तेषां शराणां वेगेन शितानां तिग्मतेजसाम् ।
विमुह्यमानो राधेयो यत्नात्तमनुधावति ॥ १-१८१-१०॥
teṣāṃ śarāṇāṃ vegena śitānāṃ tigmatejasām |
vimuhyamāno rādheyo yatnāttamanudhāvati || 1-181-10||
MHB 1-181-11
तावुभावप्यनिर्देश्यौ लाघवाज्जयतां वरौ ।
अयुध्येतां सुसंरब्धावन्योन्यविजयैषिणौ ॥ १-१८१-११॥
tāvubhāvapyanirdeśyau lāghavājjayatāṃ varau |
ayudhyetāṃ susaṃrabdhāvanyonyavijayaiṣiṇau || 1-181-11||
MHB 1-181-12
कृते प्रतिकृतं पश्य पश्य बाहुबलं च मे ।
इति शूरार्थवचनैराभाषेतां परस्परम् ॥ १-१८१-१२॥
kṛte pratikṛtaṃ paśya paśya bāhubalaṃ ca me |
iti śūrārthavacanairābhāṣetāṃ parasparam || 1-181-12||
MHB 1-181-13
ततोऽर्जुनस्य भुजयोर्वीर्यमप्रतिमं भुवि ।
ज्ञात्वा वैकर्तनः कर्णः संरब्धः समयोधयत् ॥ १-१८१-१३॥
tato'rjunasya bhujayorvīryamapratimaṃ bhuvi |
jñātvā vaikartanaḥ karṇaḥ saṃrabdhaḥ samayodhayat || 1-181-13||
MHB 1-181-14
अर्जुनेन प्रयुक्तांस्तान्बाणान्वेगवतस्तदा ।
प्रतिहत्य ननादोच्चैः सैन्यास्तमभिपूजयन् ॥ १-१८१-१४॥
arjunena prayuktāṃstānbāṇānvegavatastadā |
pratihatya nanādoccaiḥ sainyāstamabhipūjayan || 1-181-14||
MHB 1-181-15
कर्ण उवाच ।
तुष्यामि ते विप्रमुख्य भुजवीर्यस्य संयुगे ।
अविषादस्य चैवास्य शस्त्रास्त्रविनयस्य च ॥ १-१८१-१५॥
karṇa uvāca |
tuṣyāmi te vipramukhya bhujavīryasya saṃyuge |
aviṣādasya caivāsya śastrāstravinayasya ca || 1-181-15||
MHB 1-181-16
किं त्वं साक्षाद्धनुर्वेदो रामो वा विप्रसत्तम ।
अथ साक्षाद्धरिहयः साक्षाद्वा विष्णुरच्युतः ॥ १-१८१-१६॥
kiṃ tvaṃ sākṣāddhanurvedo rāmo vā viprasattama |
atha sākṣāddharihayaḥ sākṣādvā viṣṇuracyutaḥ || 1-181-16||
MHB 1-181-17
आत्मप्रच्छादनार्थं वै बाहुवीर्यमुपाश्रितः ।
विप्ररूपं विधायेदं ततो मां प्रतियुध्यसे ॥ १-१८१-१७॥
ātmapracchādanārthaṃ vai bāhuvīryamupāśritaḥ |
viprarūpaṃ vidhāyedaṃ tato māṃ pratiyudhyase || 1-181-17||
MHB 1-181-18
न हि मामाहवे क्रुद्धमन्यः साक्षाच्छचीपतेः ।
पुमान्योधयितुं शक्तः पाण्डवाद्वा किरीटिनः ॥ १-१८१-१८॥
na hi māmāhave kruddhamanyaḥ sākṣācchacīpateḥ |
pumānyodhayituṃ śaktaḥ pāṇḍavādvā kirīṭinaḥ || 1-181-18||
MHB 1-181-19
वैशंपायन उवाच ।
तमेवंवादिनं तत्र फल्गुनः प्रत्यभाषत ।
नास्मि कर्ण धनुर्वेदो नास्मि रामः प्रतापवान् ।
ब्राह्मणोऽस्मि युधां श्रेष्ठः सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ १-१८१-१९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tamevaṃvādinaṃ tatra phalgunaḥ pratyabhāṣata |
nāsmi karṇa dhanurvedo nāsmi rāmaḥ pratāpavān |
brāhmaṇo'smi yudhāṃ śreṣṭhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ || 1-181-19||
MHB 1-181-20
ब्राह्मे पौरंदरे चास्त्रे निष्ठितो गुरुशासनात् ।
स्थितोऽस्म्यद्य रणे जेतुं त्वां वीराविचलो भव ॥ १-१८१-२०॥
brāhme pauraṃdare cāstre niṣṭhito guruśāsanāt |
sthito'smyadya raṇe jetuṃ tvāṃ vīrāvicalo bhava || 1-181-20||
MHB 1-181-21
एवमुक्तस्तु राधेयो युद्धात्कर्णो न्यवर्तत ।
ब्राह्मं तेजस्तदाजय्यं मन्यमानो महारथः ॥ १-१८१-२१॥
evamuktastu rādheyo yuddhātkarṇo nyavartata |
brāhmaṃ tejastadājayyaṃ manyamāno mahārathaḥ || 1-181-21||
MHB 1-181-22
युद्धं तूपेयतुस्तत्र राजञ्शल्यवृकोदरौ ।
बलिनौ युगपन्मत्तौ स्पर्धया च बलेन च ॥ १-१८१-२२॥
yuddhaṃ tūpeyatustatra rājañśalyavṛkodarau |
balinau yugapanmattau spardhayā ca balena ca || 1-181-22||
MHB 1-181-23
अन्योन्यमाह्वयन्तौ तौ मत्ताविव महागजौ ।
मुष्टिभिर्जानुभिश्चैव निघ्नन्तावितरेतरम् ।
मुहूर्तं तौ तथान्योन्यं समरे पर्यकर्षताम् ॥ १-१८१-२३॥
anyonyamāhvayantau tau mattāviva mahāgajau |
muṣṭibhirjānubhiścaiva nighnantāvitaretaram |
muhūrtaṃ tau tathānyonyaṃ samare paryakarṣatām || 1-181-23||
MHB 1-181-24
ततो भीमः समुत्क्षिप्य बाहुभ्यां शल्यमाहवे ।
न्यवधीद्बलिनां श्रेष्ठो जहसुर्ब्राह्मणास्ततः ॥ १-१८१-२४॥
tato bhīmaḥ samutkṣipya bāhubhyāṃ śalyamāhave |
nyavadhīdbalināṃ śreṣṭho jahasurbrāhmaṇāstataḥ || 1-181-24||
MHB 1-181-25
तत्राश्चर्यं भीमसेनश्चकार पुरुषर्षभः ।
यच्छल्यं पतितं भूमौ नाहनद्बलिनं बली ॥ १-१८१-२५॥
tatrāścaryaṃ bhīmasenaścakāra puruṣarṣabhaḥ |
yacchalyaṃ patitaṃ bhūmau nāhanadbalinaṃ balī || 1-181-25||
MHB 1-181-26
पातिते भीमसेनेन शल्ये कर्णे च शङ्किते ।
शङ्किताः सर्वराजानः परिवव्रुर्वृकोदरम् ॥ १-१८१-२६॥
pātite bhīmasenena śalye karṇe ca śaṅkite |
śaṅkitāḥ sarvarājānaḥ parivavrurvṛkodaram || 1-181-26||
MHB 1-181-27
ऊचुश्च सहितास्तत्र साध्विमे ब्राह्मणर्षभाः ।
विज्ञायन्तां क्वजन्मानः क्वनिवासास्तथैव च ॥ १-१८१-२७॥
ūcuśca sahitāstatra sādhvime brāhmaṇarṣabhāḥ |
vijñāyantāṃ kvajanmānaḥ kvanivāsāstathaiva ca || 1-181-27||
MHB 1-181-28
को हि राधासुतं कर्णं शक्तो योधयितुं रणे ।
अन्यत्र रामाद्द्रोणाद्वा कृपाद्वापि शरद्वतः ॥ १-१८१-२८॥
ko hi rādhāsutaṃ karṇaṃ śakto yodhayituṃ raṇe |
anyatra rāmāddroṇādvā kṛpādvāpi śaradvataḥ || 1-181-28||
MHB 1-181-29
कृष्णाद्वा देवकीपुत्रात्फल्गुनाद्वा परंतपात् ।
को वा दुर्योधनं शक्तः प्रतियोधयितुं रणे ॥ १-१८१-२९॥
kṛṣṇādvā devakīputrātphalgunādvā paraṃtapāt |
ko vā duryodhanaṃ śaktaḥ pratiyodhayituṃ raṇe || 1-181-29||
MHB 1-181-30
तथैव मद्रराजानं शल्यं बलवतां वरम् ।
बलदेवादृते वीरात्पाण्डवाद्वा वृकोदरात् ॥ १-१८१-३०॥
tathaiva madrarājānaṃ śalyaṃ balavatāṃ varam |
baladevādṛte vīrātpāṇḍavādvā vṛkodarāt || 1-181-30||
MHB 1-181-31
क्रियतामवहारोऽस्माद्युद्धाद्ब्राह्मणसंयुतात् ।
अथैनानुपलभ्येह पुनर्योत्स्यामहे वयम् ॥ १-१८१-३१॥
kriyatāmavahāro'smādyuddhādbrāhmaṇasaṃyutāt |
athainānupalabhyeha punaryotsyāmahe vayam || 1-181-31||
MHB 1-181-32
तत्कर्म भीमस्य समीक्ष्य कृष्णः कुन्तीसुतौ तौ परिशङ्कमानः ।
निवारयामास महीपतींस्तान्धर्मेण लब्धेत्यनुनीय सर्वान् ॥ १-१८१-३२॥
tatkarma bhīmasya samīkṣya kṛṣṇaḥ kuntīsutau tau pariśaṅkamānaḥ |
nivārayāmāsa mahīpatīṃstāndharmeṇa labdhetyanunīya sarvān || 1-181-32||
MHB 1-181-33
त एवं संनिवृत्तास्तु युद्धाद्युद्धविशारदाः ।
यथावासं ययुः सर्वे विस्मिता राजसत्तमाः ॥ १-१८१-३३॥
ta evaṃ saṃnivṛttāstu yuddhādyuddhaviśāradāḥ |
yathāvāsaṃ yayuḥ sarve vismitā rājasattamāḥ || 1-181-33||
MHB 1-181-34
वृत्तो ब्रह्मोत्तरो रङ्गः पाञ्चाली ब्राह्मणैर्वृता ।
इति ब्रुवन्तः प्रययुर्ये तत्रासन्समागताः ॥ १-१८१-३४॥
vṛtto brahmottaro raṅgaḥ pāñcālī brāhmaṇairvṛtā |
iti bruvantaḥ prayayurye tatrāsansamāgatāḥ || 1-181-34||
MHB 1-181-35
ब्राह्मणैस्तु प्रतिच्छन्नौ रौरवाजिनवासिभिः ।
कृच्छ्रेण जग्मतुस्तत्र भीमसेनधनंजयौ ॥ १-१८१-३५॥
brāhmaṇaistu praticchannau rauravājinavāsibhiḥ |
kṛcchreṇa jagmatustatra bhīmasenadhanaṃjayau || 1-181-35||
MHB 1-181-36
विमुक्तौ जनसंबाधाच्छत्रुभिः परिविक्षतौ ।
कृष्णयानुगतौ तत्र नृवीरौ तौ विरेजतुः ॥ १-१८१-३६॥
vimuktau janasaṃbādhācchatrubhiḥ parivikṣatau |
kṛṣṇayānugatau tatra nṛvīrau tau virejatuḥ || 1-181-36||
MHB 1-181-37
तेषां माता बहुविधं विनाशं पर्यचिन्तयत् ।
अनागच्छत्सु पुत्रेषु भैक्षकालेऽतिगच्छति ॥ १-१८१-३७॥
teṣāṃ mātā bahuvidhaṃ vināśaṃ paryacintayat |
anāgacchatsu putreṣu bhaikṣakāle'tigacchati || 1-181-37||
MHB 1-181-38
धार्तराष्ट्रैर्हता न स्युर्विज्ञाय कुरुपुंगवाः ।
मायान्वितैर्वा रक्षोभिः सुघोरैर्दृढवैरिभिः ॥ १-१८१-३८॥
dhārtarāṣṭrairhatā na syurvijñāya kurupuṃgavāḥ |
māyānvitairvā rakṣobhiḥ sughorairdṛḍhavairibhiḥ || 1-181-38||
MHB 1-181-39
विपरीतं मतं जातं व्यासस्यापि महात्मनः ।
इत्येवं चिन्तयामास सुतस्नेहान्विता पृथा ॥ १-१८१-३९॥
viparītaṃ mataṃ jātaṃ vyāsasyāpi mahātmanaḥ |
ityevaṃ cintayāmāsa sutasnehānvitā pṛthā || 1-181-39||
MHB 1-181-40
महत्यथापराह्णे तु घनैः सूर्य इवावृतः ।
ब्राह्मणैः प्राविशत्तत्र जिष्णुर्ब्रह्मपुरस्कृतः ॥ १-१८१-४०॥
mahatyathāparāhṇe tu ghanaiḥ sūrya ivāvṛtaḥ |
brāhmaṇaiḥ prāviśattatra jiṣṇurbrahmapuraskṛtaḥ || 1-181-40||
Adhyaya: 182/225 (15)
MHB 1-182-1
वैशंपायन उवाच ।
गत्वा तु तां भार्गवकर्मशालां पार्थौ पृथां प्राप्य महानुभावौ ।
तां याज्ञसेनीं परमप्रतीतौ भिक्षेत्यथावेदयतां नराग्र्यौ ॥ १-१८२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
gatvā tu tāṃ bhārgavakarmaśālāṃ pārthau pṛthāṃ prāpya mahānubhāvau |
tāṃ yājñasenīṃ paramapratītau bhikṣetyathāvedayatāṃ narāgryau || 1-182-1||
MHB 1-182-2
कुटीगता सा त्वनवेक्ष्य पुत्रानुवाच भुङ्क्तेति समेत्य सर्वे ।
पश्चात्तु कुन्ती प्रसमीक्ष्य कन्यां कष्टं मया भाषितमित्युवाच ॥ १-१८२-२॥
kuṭīgatā sā tvanavekṣya putrānuvāca bhuṅkteti sametya sarve |
paścāttu kuntī prasamīkṣya kanyāṃ kaṣṭaṃ mayā bhāṣitamityuvāca || 1-182-2||
MHB 1-182-3
साधर्मभीता हि विलज्जमाना तां याज्ञसेनीं परमप्रतीताम् ।
पाणौ गृहीत्वोपजगाम कुन्ती युधिष्ठिरं वाक्यमुवाच चेदम् ॥ १-१८२-३॥
sādharmabhītā hi vilajjamānā tāṃ yājñasenīṃ paramapratītām |
pāṇau gṛhītvopajagāma kuntī yudhiṣṭhiraṃ vākyamuvāca cedam || 1-182-3||
MHB 1-182-4
इयं हि कन्या द्रुपदस्य राज्ञस्तवानुजाभ्यां मयि संनिसृष्टा ।
यथोचितं पुत्र मयापि चोक्तं समेत्य भुङ्क्तेति नृप प्रमादात् ॥ १-१८२-४॥
iyaṃ hi kanyā drupadasya rājñastavānujābhyāṃ mayi saṃnisṛṣṭā |
yathocitaṃ putra mayāpi coktaṃ sametya bhuṅkteti nṛpa pramādāt || 1-182-4||
MHB 1-182-5
कथं मया नानृतमुक्तमद्य भवेत्कुरूणामृषभ ब्रवीहि ।
पाञ्चालराजस्य सुतामधर्मो न चोपवर्तेत नभूतपूर्वः ॥ १-१८२-५॥
kathaṃ mayā nānṛtamuktamadya bhavetkurūṇāmṛṣabha bravīhi |
pāñcālarājasya sutāmadharmo na copavarteta nabhūtapūrvaḥ || 1-182-5||
MHB 1-182-6
मुहूर्तमात्रं त्वनुचिन्त्य राजा युधिष्ठिरो मातरमुत्तमौजाः ।
कुन्तीं समाश्वास्य कुरुप्रवीरो धनंजयं वाक्यमिदं बभाषे ॥ १-१८२-६॥
muhūrtamātraṃ tvanucintya rājā yudhiṣṭhiro mātaramuttamaujāḥ |
kuntīṃ samāśvāsya kurupravīro dhanaṃjayaṃ vākyamidaṃ babhāṣe || 1-182-6||
MHB 1-182-7
त्वया जिता पाण्डव याज्ञसेनी त्वया च तोषिष्यति राजपुत्री ।
प्रज्वाल्यतां हूयतां चापि वह्निर्गृहाण पाणिं विधिवत्त्वमस्याः ॥ १-१८२-७॥
tvayā jitā pāṇḍava yājñasenī tvayā ca toṣiṣyati rājaputrī |
prajvālyatāṃ hūyatāṃ cāpi vahnirgṛhāṇa pāṇiṃ vidhivattvamasyāḥ || 1-182-7||
MHB 1-182-8
अर्जुन उवाच ।
मा मां नरेन्द्र त्वमधर्मभाजं कृथा न धर्मो ह्ययमीप्सितोऽन्यैः ।
भवान्निवेश्यः प्रथमं ततोऽयं भीमो महाबाहुरचिन्त्यकर्मा ॥ १-१८२-८॥
arjuna uvāca |
mā māṃ narendra tvamadharmabhājaṃ kṛthā na dharmo hyayamīpsito'nyaiḥ |
bhavānniveśyaḥ prathamaṃ tato'yaṃ bhīmo mahābāhuracintyakarmā || 1-182-8||
MHB 1-182-9
अहं ततो नकुलोऽनन्तरं मे माद्रीसुतः सहदेवो जघन्यः ।
वृकोदरोऽहं च यमौ च राजन्नियं च कन्या भवतः स्म सर्वे ॥ १-१८२-९॥
ahaṃ tato nakulo'nantaraṃ me mādrīsutaḥ sahadevo jaghanyaḥ |
vṛkodaro'haṃ ca yamau ca rājanniyaṃ ca kanyā bhavataḥ sma sarve || 1-182-9||
MHB 1-182-10
एवंगते यत्करणीयमत्र धर्म्यं यशस्यं कुरु तत्प्रचिन्त्य ।
पाञ्चालराजस्य च यत्प्रियं स्यात्तद्ब्रूहि सर्वे स्म वशे स्थितास्ते ॥ १-१८२-१०॥
evaṃgate yatkaraṇīyamatra dharmyaṃ yaśasyaṃ kuru tatpracintya |
pāñcālarājasya ca yatpriyaṃ syāttadbrūhi sarve sma vaśe sthitāste || 1-182-10||
MHB 1-182-11
वैशंपायन उवाच ।
ते दृष्ट्वा तत्र तिष्ठन्तीं सर्वे कृष्णां यशस्विनीम् ।
संप्रेक्ष्यान्योन्यमासीना हृदयैस्तामधारयन् ॥ १-१८२-११॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
te dṛṣṭvā tatra tiṣṭhantīṃ sarve kṛṣṇāṃ yaśasvinīm |
saṃprekṣyānyonyamāsīnā hṛdayaistāmadhārayan || 1-182-11||
MHB 1-182-12
तेषां हि द्रौपदीं दृष्ट्वा सर्वेषाममितौजसाम् ।
संप्रमथ्येन्द्रियग्रामं प्रादुरासीन्मनोभवः ॥ १-१८२-१२॥
teṣāṃ hi draupadīṃ dṛṣṭvā sarveṣāmamitaujasām |
saṃpramathyendriyagrāmaṃ prādurāsīnmanobhavaḥ || 1-182-12||
MHB 1-182-13
काम्यं रूपं हि पाञ्चाल्या विधात्रा विहितं स्वयम् ।
बभूवाधिकमन्याभ्यः सर्वभूतमनोहरम् ॥ १-१८२-१३॥
kāmyaṃ rūpaṃ hi pāñcālyā vidhātrā vihitaṃ svayam |
babhūvādhikamanyābhyaḥ sarvabhūtamanoharam || 1-182-13||
MHB 1-182-14
तेषामाकारभावज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
द्वैपायनवचः कृत्स्नं संस्मरन्वै नरर्षभ ॥ १-१८२-१४॥
teṣāmākārabhāvajñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
dvaipāyanavacaḥ kṛtsnaṃ saṃsmaranvai nararṣabha || 1-182-14||
MHB 1-182-15
अब्रवीत्स हि तान्भ्रातॄन्मिथोभेदभयान्नृपः ।
सर्वेषां द्रौपदी भार्या भविष्यति हि नः शुभा ॥ १-१८२-१५॥
abravītsa hi tānbhrātṝnmithobhedabhayānnṛpaḥ |
sarveṣāṃ draupadī bhāryā bhaviṣyati hi naḥ śubhā || 1-182-15||
Adhyaya: 183/225 (9)
MHB 1-183-1
वैशंपायन उवाच ।
भ्रातुर्वचस्तत्प्रसमीक्ष्य सर्वे ज्येष्ठस्य पाण्डोस्तनयास्तदानीम् ।
तमेवार्थं ध्यायमाना मनोभिरासां चक्रुरथ तत्रामितौजाः ॥ १-१८३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
bhrāturvacastatprasamīkṣya sarve jyeṣṭhasya pāṇḍostanayāstadānīm |
tamevārthaṃ dhyāyamānā manobhirāsāṃ cakruratha tatrāmitaujāḥ || 1-183-1||
MHB 1-183-2
वृष्णिप्रवीरस्तु कुरुप्रवीरानाशङ्कमानः सहरौहिणेयः ।
जगाम तां भार्गवकर्मशालां यत्रासते ते पुरुषप्रवीराः ॥ १-१८३-२॥
vṛṣṇipravīrastu kurupravīrānāśaṅkamānaḥ saharauhiṇeyaḥ |
jagāma tāṃ bhārgavakarmaśālāṃ yatrāsate te puruṣapravīrāḥ || 1-183-2||
MHB 1-183-3
तत्रोपविष्टं पृथुदीर्घबाहुं ददर्श कृष्णः सहरौहिणेयः ।
अजातशत्रुं परिवार्य तांश्च उपोपविष्टाञ्ज्वलनप्रकाशान् ॥ १-१८३-३॥
tatropaviṣṭaṃ pṛthudīrghabāhuṃ dadarśa kṛṣṇaḥ saharauhiṇeyaḥ |
ajātaśatruṃ parivārya tāṃśca upopaviṣṭāñjvalanaprakāśān || 1-183-3||
MHB 1-183-4
ततोऽब्रवीद्वासुदेवोऽभिगम्य कुन्तीसुतं धर्मभृतां वरिष्ठम् ।
कृष्णोऽहमस्मीति निपीड्य पादौ युधिष्ठिरस्याजमीढस्य राज्ञः ॥ १-१८३-४॥
tato'bravīdvāsudevo'bhigamya kuntīsutaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham |
kṛṣṇo'hamasmīti nipīḍya pādau yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ || 1-183-4||
MHB 1-183-5
तथैव तस्याप्यनु रौहिणेयस्तौ चापि हृष्टाः कुरवोऽभ्यनन्दन् ।
पितृष्वसुश्चापि यदुप्रवीरावगृह्णतां भारतमुख्य पादौ ॥ १-१८३-५॥
tathaiva tasyāpyanu rauhiṇeyastau cāpi hṛṣṭāḥ kuravo'bhyanandan |
pitṛṣvasuścāpi yadupravīrāvagṛhṇatāṃ bhāratamukhya pādau || 1-183-5||
MHB 1-183-6
अजातशत्रुश्च कुरुप्रवीरः पप्रच्छ कृष्णं कुशलं निवेद्य ।
कथं वयं वासुदेव त्वयेह गूढा वसन्तो विदिताः स्म सर्वे ॥ १-१८३-६॥
ajātaśatruśca kurupravīraḥ papraccha kṛṣṇaṃ kuśalaṃ nivedya |
kathaṃ vayaṃ vāsudeva tvayeha gūḍhā vasanto viditāḥ sma sarve || 1-183-6||
MHB 1-183-7
तमब्रवीद्वासुदेवः प्रहस्य गूढोऽप्यग्निर्ज्ञायत एव राजन् ।
तं विक्रमं पाण्डवेयानतीत्य कोऽन्यः कर्ता विद्यते मानुषेषु ॥ १-१८३-७॥
tamabravīdvāsudevaḥ prahasya gūḍho'pyagnirjñāyata eva rājan |
taṃ vikramaṃ pāṇḍaveyānatītya ko'nyaḥ kartā vidyate mānuṣeṣu || 1-183-7||
MHB 1-183-8
दिष्ट्या तस्मात्पावकात्संप्रमुक्ता यूयं सर्वे पाण्डवाः शत्रुसाहाः ।
दिष्ट्या पापो धृतराष्ट्रस्य पुत्रः सहामात्यो न सकामोऽभविष्यत् ॥ १-१८३-८॥
diṣṭyā tasmātpāvakātsaṃpramuktā yūyaṃ sarve pāṇḍavāḥ śatrusāhāḥ |
diṣṭyā pāpo dhṛtarāṣṭrasya putraḥ sahāmātyo na sakāmo'bhaviṣyat || 1-183-8||
MHB 1-183-9
भद्रं वोऽस्तु निहितं यद्गुहायां विवर्धध्वं ज्वलन इवेध्यमानः ।
मा वो विद्युः पार्थिवाः केचनेह यास्यावहे शिबिरायैव तावत् ।
सोऽनुज्ञातः पाण्डवेनाव्ययश्रीः प्रायाच्छीघ्रं बलदेवेन सार्धम् ॥ १-१८३-९॥
bhadraṃ vo'stu nihitaṃ yadguhāyāṃ vivardhadhvaṃ jvalana ivedhyamānaḥ |
mā vo vidyuḥ pārthivāḥ kecaneha yāsyāvahe śibirāyaiva tāvat |
so'nujñātaḥ pāṇḍavenāvyayaśrīḥ prāyācchīghraṃ baladevena sārdham || 1-183-9||
Adhyaya: 184/225 (18)
MHB 1-184-1
वैशंपायन उवाच ।
धृष्टद्युम्नस्तु पाञ्चाल्यः पृष्ठतः कुरुनन्दनौ ।
अन्वगच्छत्तदा यान्तौ भार्गवस्य निवेशनम् ॥ १-१८४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
dhṛṣṭadyumnastu pāñcālyaḥ pṛṣṭhataḥ kurunandanau |
anvagacchattadā yāntau bhārgavasya niveśanam || 1-184-1||
MHB 1-184-2
सोऽज्ञायमानः पुरुषानवधाय समन्ततः ।
स्वयमारान्निविष्टोऽभूद्भार्गवस्य निवेशने ॥ १-१८४-२॥
so'jñāyamānaḥ puruṣānavadhāya samantataḥ |
svayamārānniviṣṭo'bhūdbhārgavasya niveśane || 1-184-2||
MHB 1-184-3
सायेऽथ भीमस्तु रिपुप्रमाथी जिष्णुर्यमौ चापि महानुभावौ ।
भैक्षं चरित्वा तु युधिष्ठिराय निवेदयां चक्रुरदीनसत्त्वाः ॥ १-१८४-३॥
sāye'tha bhīmastu ripupramāthī jiṣṇuryamau cāpi mahānubhāvau |
bhaikṣaṃ caritvā tu yudhiṣṭhirāya nivedayāṃ cakruradīnasattvāḥ || 1-184-3||
MHB 1-184-4
ततस्तु कुन्ती द्रुपदात्मजां तामुवाच काले वचनं वदान्या ।
अतोऽग्रमादाय कुरुष्व भद्रे बलिं च विप्राय च देहि भिक्षाम् ॥ १-१८४-४॥
tatastu kuntī drupadātmajāṃ tāmuvāca kāle vacanaṃ vadānyā |
ato'gramādāya kuruṣva bhadre baliṃ ca viprāya ca dehi bhikṣām || 1-184-4||
MHB 1-184-5
ये चान्नमिच्छन्ति ददस्व तेभ्यः परिश्रिता ये परितो मनुष्याः ।
ततश्च शेषं प्रविभज्य शीघ्रमर्धं चतुर्णां मम चात्मनश्च ॥ १-१८४-५॥
ye cānnamicchanti dadasva tebhyaḥ pariśritā ye parito manuṣyāḥ |
tataśca śeṣaṃ pravibhajya śīghramardhaṃ caturṇāṃ mama cātmanaśca || 1-184-5||
MHB 1-184-6
अर्धं च भीमाय ददाहि भद्रे य एष मत्तर्षभतुल्यरूपः ।
श्यामो युवा संहननोपपन्न एषो हि वीरो बहुभुक्सदैव ॥ १-१८४-६॥
ardhaṃ ca bhīmāya dadāhi bhadre ya eṣa mattarṣabhatulyarūpaḥ |
śyāmo yuvā saṃhananopapanna eṣo hi vīro bahubhuksadaiva || 1-184-6||
MHB 1-184-7
सा हृष्टरूपैव तु राजपुत्री तस्या वचः साध्वविशङ्कमाना ।
यथावदुक्तं प्रचकार साध्वी ते चापि सर्वेऽभ्यवजह्रुरन्नम् ॥ १-१८४-७॥
sā hṛṣṭarūpaiva tu rājaputrī tasyā vacaḥ sādhvaviśaṅkamānā |
yathāvaduktaṃ pracakāra sādhvī te cāpi sarve'bhyavajahrurannam || 1-184-7||
MHB 1-184-8
कुशैस्तु भूमौ शयनं चकार माद्रीसुतः सहदेवस्तरस्वी ।
यथात्मीयान्यजिनानि सर्वे संस्तीर्य वीराः सुषुपुर्धरण्याम् ॥ १-१८४-८॥
kuśaistu bhūmau śayanaṃ cakāra mādrīsutaḥ sahadevastarasvī |
yathātmīyānyajināni sarve saṃstīrya vīrāḥ suṣupurdharaṇyām || 1-184-8||
MHB 1-184-9
अगस्त्यशास्तामभितो दिशं तु शिरांसि तेषां कुरुसत्तमानाम् ।
कुन्ती पुरस्तात्तु बभूव तेषां कृष्णा तिरश्चैव बभूव पत्तः ॥ १-१८४-९॥
agastyaśāstāmabhito diśaṃ tu śirāṃsi teṣāṃ kurusattamānām |
kuntī purastāttu babhūva teṣāṃ kṛṣṇā tiraścaiva babhūva pattaḥ || 1-184-9||
MHB 1-184-10
अशेत भूमौ सह पाण्डुपुत्रैः पादोपधानेव कृता कुशेषु ।
न तत्र दुःखं च बभूव तस्या न चावमेने कुरुपुंगवांस्तान् ॥ १-१८४-१०॥
aśeta bhūmau saha pāṇḍuputraiḥ pādopadhāneva kṛtā kuśeṣu |
na tatra duḥkhaṃ ca babhūva tasyā na cāvamene kurupuṃgavāṃstān || 1-184-10||
MHB 1-184-11
ते तत्र शूराः कथयां बभूवुः कथा विचित्राः पृतनाधिकाराः ।
अस्त्राणि दिव्यानि रथांश्च नागान्खड्गान्गदाश्चापि परश्वधांश्च ॥ १-१८४-११॥
te tatra śūrāḥ kathayāṃ babhūvuḥ kathā vicitrāḥ pṛtanādhikārāḥ |
astrāṇi divyāni rathāṃśca nāgānkhaḍgāngadāścāpi paraśvadhāṃśca || 1-184-11||
MHB 1-184-12
तेषां कथास्ताः परिकीर्त्यमानाः पाञ्चालराजस्य सुतस्तदानीम् ।
शुश्राव कृष्णां च तथा निषण्णां ते चापि सर्वे ददृशुर्मनुष्याः ॥ १-१८४-१२॥
teṣāṃ kathāstāḥ parikīrtyamānāḥ pāñcālarājasya sutastadānīm |
śuśrāva kṛṣṇāṃ ca tathā niṣaṇṇāṃ te cāpi sarve dadṛśurmanuṣyāḥ || 1-184-12||
MHB 1-184-13
धृष्टद्युम्नो राजपुत्रस्तु सर्वं वृत्तं तेषां कथितं चैव रात्रौ ।
सर्वं राज्ञे द्रुपदायाखिलेन निवेदयिष्यंस्त्वरितो जगाम ॥ १-१८४-१३॥
dhṛṣṭadyumno rājaputrastu sarvaṃ vṛttaṃ teṣāṃ kathitaṃ caiva rātrau |
sarvaṃ rājñe drupadāyākhilena nivedayiṣyaṃstvarito jagāma || 1-184-13||
MHB 1-184-14
पाञ्चालराजस्तु विषण्णरूपस्तान्पाण्डवानप्रतिविन्दमानः ।
धृष्टद्युम्नं पर्यपृच्छन्महात्मा क्व सा गता केन नीता च कृष्णा ॥ १-१८४-१४॥
pāñcālarājastu viṣaṇṇarūpastānpāṇḍavānaprativindamānaḥ |
dhṛṣṭadyumnaṃ paryapṛcchanmahātmā kva sā gatā kena nītā ca kṛṣṇā || 1-184-14||
MHB 1-184-15
कच्चिन्न शूद्रेण न हीनजेन वैश्येन वा करदेनोपपन्ना ।
कच्चित्पदं मूर्ध्नि न मे निदिग्धं कच्चिन्माला पतिता न श्मशाने ॥ १-१८४-१५॥
kaccinna śūdreṇa na hīnajena vaiśyena vā karadenopapannā |
kaccitpadaṃ mūrdhni na me nidigdhaṃ kaccinmālā patitā na śmaśāne || 1-184-15||
MHB 1-184-16
कच्चित्सवर्णप्रवरो मनुष्य उद्रिक्तवर्णोऽप्युत वेह कच्चित् ।
कच्चिन्न वामो मम मूर्ध्नि पादः कृष्णाभिमर्शेन कृतोऽद्य पुत्र ॥ १-१८४-१६॥
kaccitsavarṇapravaro manuṣya udriktavarṇo'pyuta veha kaccit |
kaccinna vāmo mama mūrdhni pādaḥ kṛṣṇābhimarśena kṛto'dya putra || 1-184-16||
MHB 1-184-17
कच्चिच्च यक्ष्ये परमप्रतीतः संयुज्य पार्थेन नरर्षभेण ।
ब्रवीहि तत्त्वेन महानुभावः कोऽसौ विजेता दुहितुर्ममाद्य ॥ १-१८४-१७॥
kaccicca yakṣye paramapratītaḥ saṃyujya pārthena nararṣabheṇa |
bravīhi tattvena mahānubhāvaḥ ko'sau vijetā duhiturmamādya || 1-184-17||
MHB 1-184-18
विचित्रवीर्यस्य तु कच्चिदद्य कुरुप्रवीरस्य धरन्ति पुत्राः ।
कच्चित्तु पार्थेन यवीयसाद्य धनुर्गृहीतं निहतं च लक्ष्यम् ॥ १-१८४-१८॥
vicitravīryasya tu kaccidadya kurupravīrasya dharanti putrāḥ |
kaccittu pārthena yavīyasādya dhanurgṛhītaṃ nihataṃ ca lakṣyam || 1-184-18||
Adhyaya: 185/225 (28)
MHB 1-185-1
वैशंपायन उवाच ।
ततस्तथोक्तः परिहृष्टरूपः पित्रे शशंसाथ स राजपुत्रः ।
धृष्टद्युम्नः सोमकानां प्रबर्हो वृत्तं यथा येन हृता च कृष्णा ॥ १-१८५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tatastathoktaḥ parihṛṣṭarūpaḥ pitre śaśaṃsātha sa rājaputraḥ |
dhṛṣṭadyumnaḥ somakānāṃ prabarho vṛttaṃ yathā yena hṛtā ca kṛṣṇā || 1-185-1||
MHB 1-185-2
योऽसौ युवा स्वायतलोहिताक्षः कृष्णाजिनी देवसमानरूपः ।
यः कार्मुकाग्र्यं कृतवानधिज्यं लक्ष्यं च तत्पातितवान्पृथिव्याम् ॥ १-१८५-२॥
yo'sau yuvā svāyatalohitākṣaḥ kṛṣṇājinī devasamānarūpaḥ |
yaḥ kārmukāgryaṃ kṛtavānadhijyaṃ lakṣyaṃ ca tatpātitavānpṛthivyām || 1-185-2||
MHB 1-185-3
असज्जमानश्च गतस्तरस्वी वृतो द्विजाग्र्यैरभिपूज्यमानः ।
चक्राम वज्रीव दितेः सुतेषु सर्वैश्च देवैरृषिभिश्च जुष्टः ॥ १-१८५-३॥
asajjamānaśca gatastarasvī vṛto dvijāgryairabhipūjyamānaḥ |
cakrāma vajrīva diteḥ suteṣu sarvaiśca devairṛṣibhiśca juṣṭaḥ || 1-185-3||
MHB 1-185-4
कृष्णा च गृह्याजिनमन्वयात्तं नागं यथा नागवधूः प्रहृष्टा ।
अमृष्यमाणेषु नराधिपेषु क्रुद्धेषु तं तत्र समापतत्सु ॥ १-१८५-४॥
kṛṣṇā ca gṛhyājinamanvayāttaṃ nāgaṃ yathā nāgavadhūḥ prahṛṣṭā |
amṛṣyamāṇeṣu narādhipeṣu kruddheṣu taṃ tatra samāpatatsu || 1-185-4||
MHB 1-185-5
ततोऽपरः पार्थिवराजमध्ये प्रवृद्धमारुज्य महीप्ररोहम् ।
प्रकालयन्नेव स पार्थिवौघान्क्रुद्धोऽन्तकः प्राणभृतो यथैव ॥ १-१८५-५॥
tato'paraḥ pārthivarājamadhye pravṛddhamārujya mahīpraroham |
prakālayanneva sa pārthivaughānkruddho'ntakaḥ prāṇabhṛto yathaiva || 1-185-5||
MHB 1-185-6
तौ पार्थिवानां मिषतां नरेन्द्र कृष्णामुपादाय गतौ नराग्र्यौ ।
विभ्राजमानाविव चन्द्रसूर्यौ बाह्यां पुराद्भार्गवकर्मशालाम् ॥ १-१८५-६॥
tau pārthivānāṃ miṣatāṃ narendra kṛṣṇāmupādāya gatau narāgryau |
vibhrājamānāviva candrasūryau bāhyāṃ purādbhārgavakarmaśālām || 1-185-6||
MHB 1-185-7
तत्रोपविष्टार्चिरिवानलस्य तेषां जनित्रीति मम प्रतर्कः ।
तथाविधैरेव नरप्रवीरैरुपोपविष्टैस्त्रिभिरग्निकल्पैः ॥ १-१८५-७॥
tatropaviṣṭārcirivānalasya teṣāṃ janitrīti mama pratarkaḥ |
tathāvidhaireva narapravīrairupopaviṣṭaistribhiragnikalpaiḥ || 1-185-7||
MHB 1-185-8
तस्यास्ततस्तावभिवाद्य पादावुक्त्वा च कृष्णामभिवादयेति ।
स्थितौ च तत्रैव निवेद्य कृष्णां भैक्षप्रचाराय गता नराग्र्याः ॥ १-१८५-८॥
tasyāstatastāvabhivādya pādāvuktvā ca kṛṣṇāmabhivādayeti |
sthitau ca tatraiva nivedya kṛṣṇāṃ bhaikṣapracārāya gatā narāgryāḥ || 1-185-8||
MHB 1-185-9
तेषां तु भैक्षं प्रतिगृह्य कृष्णा कृत्वा बलिं ब्राह्मणसाच्च कृत्वा ।
तां चैव वृद्धां परिविष्य तांश्च नरप्रवीरान्स्वयमप्यभुङ्क्त ॥ १-१८५-९॥
teṣāṃ tu bhaikṣaṃ pratigṛhya kṛṣṇā kṛtvā baliṃ brāhmaṇasācca kṛtvā |
tāṃ caiva vṛddhāṃ pariviṣya tāṃśca narapravīrānsvayamapyabhuṅkta || 1-185-9||
MHB 1-185-10
सुप्तास्तु ते पार्थिव सर्व एव कृष्णा तु तेषां चरणोपधानम् ।
आसीत्पृथिव्यां शयनं च तेषां दर्भाजिनाग्र्यास्तरणोपपन्नम् ॥ १-१८५-१०॥
suptāstu te pārthiva sarva eva kṛṣṇā tu teṣāṃ caraṇopadhānam |
āsītpṛthivyāṃ śayanaṃ ca teṣāṃ darbhājināgryāstaraṇopapannam || 1-185-10||
MHB 1-185-11
ते नर्दमाना इव कालमेघाः कथा विचित्राः कथयां बभूवुः ।
न वैश्यशूद्रौपयिकीः कथास्ता न च द्विजातेः कथयन्ति वीराः ॥ १-१८५-११॥
te nardamānā iva kālameghāḥ kathā vicitrāḥ kathayāṃ babhūvuḥ |
na vaiśyaśūdraupayikīḥ kathāstā na ca dvijāteḥ kathayanti vīrāḥ || 1-185-11||
MHB 1-185-12
निःसंशयं क्षत्रियपुंगवास्ते यथा हि युद्धं कथयन्ति राजन् ।
आशा हि नो व्यक्तमियं समृद्धा मुक्तान्हि पार्थाञ्शृणुमोऽग्निदाहात् ॥ १-१८५-१२॥
niḥsaṃśayaṃ kṣatriyapuṃgavāste yathā hi yuddhaṃ kathayanti rājan |
āśā hi no vyaktamiyaṃ samṛddhā muktānhi pārthāñśṛṇumo'gnidāhāt || 1-185-12||
MHB 1-185-13
यथा हि लक्ष्यं निहतं धनुश्च सज्यं कृतं तेन तथा प्रसह्य ।
यथा च भाषन्ति परस्परं ते छन्ना ध्रुवं ते प्रचरन्ति पार्थाः ॥ १-१८५-१३॥
yathā hi lakṣyaṃ nihataṃ dhanuśca sajyaṃ kṛtaṃ tena tathā prasahya |
yathā ca bhāṣanti parasparaṃ te channā dhruvaṃ te pracaranti pārthāḥ || 1-185-13||
MHB 1-185-14
ततः स राजा द्रुपदः प्रहृष्टः पुरोहितं प्रेषयां तत्र चक्रे ।
विद्याम युष्मानिति भाषमाणो महात्मनः पाण्डुसुताः स्थ कच्चित् ॥ १-१८५-१४॥
tataḥ sa rājā drupadaḥ prahṛṣṭaḥ purohitaṃ preṣayāṃ tatra cakre |
vidyāma yuṣmāniti bhāṣamāṇo mahātmanaḥ pāṇḍusutāḥ stha kaccit || 1-185-14||
MHB 1-185-15
गृहीतवाक्यो नृपतेः पुरोधा गत्वा प्रशंसामभिधाय तेषाम् ।
वाक्यं यथावन्नृपतेः समग्रमुवाच तान्स क्रमवित्क्रमेण ॥ १-१८५-१५॥
gṛhītavākyo nṛpateḥ purodhā gatvā praśaṃsāmabhidhāya teṣām |
vākyaṃ yathāvannṛpateḥ samagramuvāca tānsa kramavitkrameṇa || 1-185-15||
MHB 1-185-16
विज्ञातुमिच्छत्यवनीश्वरो वः पाञ्चालराजो द्रुपदो वरार्हाः ।
लक्ष्यस्य वेद्धारमिमं हि दृष्ट्वा हर्षस्य नान्तं परिपश्यते सः ॥ १-१८५-१६॥
vijñātumicchatyavanīśvaro vaḥ pāñcālarājo drupado varārhāḥ |
lakṣyasya veddhāramimaṃ hi dṛṣṭvā harṣasya nāntaṃ paripaśyate saḥ || 1-185-16||
MHB 1-185-17
तदाचड्ढ्वं ज्ञातिकुलानुपूर्वीं पदं शिरःसु द्विषतां कुरुध्वम् ।
प्रह्लादयध्वं हृदयं ममेदं पाञ्चालराजस्य सहानुगस्य ॥ १-१८५-१७॥
tadācaḍḍhvaṃ jñātikulānupūrvīṃ padaṃ śiraḥsu dviṣatāṃ kurudhvam |
prahlādayadhvaṃ hṛdayaṃ mamedaṃ pāñcālarājasya sahānugasya || 1-185-17||
MHB 1-185-18
पाण्डुर्हि राजा द्रुपदस्य राज्ञः प्रियः सखा चात्मसमो बभूव ।
तस्यैष कामो दुहिता ममेयं स्नुषा यदि स्यादिति कौरवस्य ॥ १-१८५-१८॥
pāṇḍurhi rājā drupadasya rājñaḥ priyaḥ sakhā cātmasamo babhūva |
tasyaiṣa kāmo duhitā mameyaṃ snuṣā yadi syāditi kauravasya || 1-185-18||
MHB 1-185-19
अयं च कामो द्रुपदस्य राज्ञो हृदि स्थितो नित्यमनिन्दिताङ्गाः ।
यदर्जुनो वै पृथुदीर्घबाहुर्धर्मेण विन्देत सुतां ममेति ॥ १-१८५-१९॥
ayaṃ ca kāmo drupadasya rājño hṛdi sthito nityamaninditāṅgāḥ |
yadarjuno vai pṛthudīrghabāhurdharmeṇa vindeta sutāṃ mameti || 1-185-19||
MHB 1-185-20
तथोक्तवाक्यं तु पुरोहितं तं स्थितं विनीतं समुदीक्ष्य राजा ।
समीपस्थं भीममिदं शशास प्रदीयतां पाद्यमर्घ्यं तथास्मै ॥ १-१८५-२०॥
tathoktavākyaṃ tu purohitaṃ taṃ sthitaṃ vinītaṃ samudīkṣya rājā |
samīpasthaṃ bhīmamidaṃ śaśāsa pradīyatāṃ pādyamarghyaṃ tathāsmai || 1-185-20||
MHB 1-185-21
मान्यः पुरोधा द्रुपदस्य राज्ञस्तस्मै प्रयोज्याभ्यधिकैव पूजा ।
भीमस्तथा तत्कृतवान्नरेन्द्र तां चैव पूजां प्रतिसंगृहीत्वा ॥ १-१८५-२१॥
mānyaḥ purodhā drupadasya rājñastasmai prayojyābhyadhikaiva pūjā |
bhīmastathā tatkṛtavānnarendra tāṃ caiva pūjāṃ pratisaṃgṛhītvā || 1-185-21||
MHB 1-185-22
सुखोपविष्टं तु पुरोहितं तं युधिष्ठिरो ब्राह्मणमित्युवाच ।
पाञ्चालराजेन सुता निसृष्टा स्वधर्मदृष्टेन यथानुकामम् ॥ १-१८५-२२॥
sukhopaviṣṭaṃ tu purohitaṃ taṃ yudhiṣṭhiro brāhmaṇamityuvāca |
pāñcālarājena sutā nisṛṣṭā svadharmadṛṣṭena yathānukāmam || 1-185-22||
MHB 1-185-23
प्रदिष्टशुल्का द्रुपदेन राज्ञा सानेन वीरेण तथानुवृत्ता ।
न तत्र वर्णेषु कृता विवक्षा न जीवशिल्पे न कुले न गोत्रे ॥ १-१८५-२३॥
pradiṣṭaśulkā drupadena rājñā sānena vīreṇa tathānuvṛttā |
na tatra varṇeṣu kṛtā vivakṣā na jīvaśilpe na kule na gotre || 1-185-23||
MHB 1-185-24
कृतेन सज्येन हि कार्मुकेण विद्धेन लक्ष्येण च संनिसृष्टा ।
सेयं तथानेन महात्मनेह कृष्णा जिता पार्थिवसंघमध्ये ॥ १-१८५-२४॥
kṛtena sajyena hi kārmukeṇa viddhena lakṣyeṇa ca saṃnisṛṣṭā |
seyaṃ tathānena mahātmaneha kṛṣṇā jitā pārthivasaṃghamadhye || 1-185-24||
MHB 1-185-25
नैवंगते सौमकिरद्य राजा संतापमर्हत्यसुखाय कर्तुम् ।
कामश्च योऽसौ द्रुपदस्य राज्ञः स चापि संपत्स्यति पार्थिवस्य ॥ १-१८५-२५॥
naivaṃgate saumakiradya rājā saṃtāpamarhatyasukhāya kartum |
kāmaśca yo'sau drupadasya rājñaḥ sa cāpi saṃpatsyati pārthivasya || 1-185-25||
MHB 1-185-26
अप्राप्यरूपां हि नरेन्द्रकन्यामिमामहं ब्राह्मण साधु मन्ये ।
न तद्धनुर्मन्दबलेन शक्यं मौर्व्या समायोजयितुं तथा हि ।
न चाकृतास्त्रेण न हीनजेन लक्ष्यं तथा पातयितुं हि शक्यम् ॥ १-१८५-२६॥
aprāpyarūpāṃ hi narendrakanyāmimāmahaṃ brāhmaṇa sādhu manye |
na taddhanurmandabalena śakyaṃ maurvyā samāyojayituṃ tathā hi |
na cākṛtāstreṇa na hīnajena lakṣyaṃ tathā pātayituṃ hi śakyam || 1-185-26||
MHB 1-185-27
तस्मान्न तापं दुहितुर्निमित्तं पाञ्चालराजोऽर्हति कर्तुमद्य ।
न चापि तत्पातनमन्यथेह कर्तुं विषह्यं भुवि मानवेन ॥ १-१८५-२७॥
tasmānna tāpaṃ duhiturnimittaṃ pāñcālarājo'rhati kartumadya |
na cāpi tatpātanamanyatheha kartuṃ viṣahyaṃ bhuvi mānavena || 1-185-27||
MHB 1-185-28
एवं ब्रुवत्येव युधिष्ठिरे तु पाञ्चालराजस्य समीपतोऽन्यः ।
तत्राजगामाशु नरो द्वितीयो निवेदयिष्यन्निह सिद्धमन्नम् ॥ १-१८५-२८॥
evaṃ bruvatyeva yudhiṣṭhire tu pāñcālarājasya samīpato'nyaḥ |
tatrājagāmāśu naro dvitīyo nivedayiṣyanniha siddhamannam || 1-185-28||
Adhyaya: 186/225 (15)
MHB 1-186-1
दूत उवाच ।
जन्यार्थमन्नं द्रुपदेन राज्ञा विवाहहेतोरुपसंस्कृतं च ।
तदाप्नुवध्वं कृतसर्वकार्याः कृष्णा च तत्रैव चिरं न कार्यम् ॥ १-१८६-१॥
dūta uvāca |
janyārthamannaṃ drupadena rājñā vivāhahetorupasaṃskṛtaṃ ca |
tadāpnuvadhvaṃ kṛtasarvakāryāḥ kṛṣṇā ca tatraiva ciraṃ na kāryam || 1-186-1||
MHB 1-186-2
इमे रथाः काञ्चनपद्मचित्राः सदश्वयुक्ता वसुधाधिपार्हाः ।
एतान्समारुह्य परैत सर्वे पाञ्चालराजस्य निवेशनं तत् ॥ १-१८६-२॥
ime rathāḥ kāñcanapadmacitrāḥ sadaśvayuktā vasudhādhipārhāḥ |
etānsamāruhya paraita sarve pāñcālarājasya niveśanaṃ tat || 1-186-2||
MHB 1-186-3
वैशंपायन उवाच ।
ततः प्रयाताः कुरुपुंगवास्ते पुरोहितं तं प्रथमं प्रयाप्य ।
आस्थाय यानानि महान्ति तानि कुन्ती च कृष्णा च सहैव याते ॥ १-१८६-३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ prayātāḥ kurupuṃgavāste purohitaṃ taṃ prathamaṃ prayāpya |
āsthāya yānāni mahānti tāni kuntī ca kṛṣṇā ca sahaiva yāte || 1-186-3||
MHB 1-186-4
श्रुत्वा तु वाक्यानि पुरोहितस्य यान्युक्तवान्भारत धर्मराजः ।
जिज्ञासयैवाथ कुरूत्तमानां द्रव्याण्यनेकान्युपसंजहार ॥ १-१८६-४॥
śrutvā tu vākyāni purohitasya yānyuktavānbhārata dharmarājaḥ |
jijñāsayaivātha kurūttamānāṃ dravyāṇyanekānyupasaṃjahāra || 1-186-4||
MHB 1-186-5
फलानि माल्यानि सुसंस्कृतानि चर्माणि वर्माणि तथासनानि ।
गाश्चैव राजन्नथ चैव रज्जूर्द्रव्याणि चान्यानि कृषीनिमित्तम् ॥ १-१८६-५॥
phalāni mālyāni susaṃskṛtāni carmāṇi varmāṇi tathāsanāni |
gāścaiva rājannatha caiva rajjūrdravyāṇi cānyāni kṛṣīnimittam || 1-186-5||
MHB 1-186-6
अन्येषु शिल्पेषु च यान्यपि स्युः सर्वाणि कॢप्तान्यखिलेन तत्र ।
क्रीडानिमित्तानि च यानि तानि सर्वाणि तत्रोपजहार राजा ॥ १-१८६-६॥
anyeṣu śilpeṣu ca yānyapi syuḥ sarvāṇi kḷptānyakhilena tatra |
krīḍānimittāni ca yāni tāni sarvāṇi tatropajahāra rājā || 1-186-6||
MHB 1-186-7
रथाश्ववर्माणि च भानुमन्ति खड्गा महान्तोऽश्वरथाश्च चित्राः ।
धनूंषि चाग्र्याणि शराश्च मुख्याः शक्त्यृष्टयः काञ्चनभूषिताश्च ॥ १-१८६-७॥
rathāśvavarmāṇi ca bhānumanti khaḍgā mahānto'śvarathāśca citrāḥ |
dhanūṃṣi cāgryāṇi śarāśca mukhyāḥ śaktyṛṣṭayaḥ kāñcanabhūṣitāśca || 1-186-7||
MHB 1-186-8
प्रासा भुशुण्ड्यश्च परश्वधाश्च सांग्रामिकं चैव तथैव सर्वम् ।
शय्यासनान्युत्तमसंस्कृतानि तथैव चासन्विविधानि तत्र ॥ १-१८६-८॥
prāsā bhuśuṇḍyaśca paraśvadhāśca sāṃgrāmikaṃ caiva tathaiva sarvam |
śayyāsanānyuttamasaṃskṛtāni tathaiva cāsanvividhāni tatra || 1-186-8||
MHB 1-186-9
कुन्ती तु कृष्णां परिगृह्य साध्वीमन्तःपुरं द्रुपदस्याविवेष ।
स्त्रियश्च तां कौरवराजपत्नीं प्रत्यर्चयां चक्रुरदीनसत्त्वाः ॥ १-१८६-९॥
kuntī tu kṛṣṇāṃ parigṛhya sādhvīmantaḥpuraṃ drupadasyāviveṣa |
striyaśca tāṃ kauravarājapatnīṃ pratyarcayāṃ cakruradīnasattvāḥ || 1-186-9||
MHB 1-186-10
तान्सिंहविक्रान्तगतीनवेक्ष्य महर्षभाक्षानजिनोत्तरीयान् ।
गूढोत्तरांसान्भुजगेन्द्रभोगप्रलम्बबाहून्पुरुषप्रवीरान् ॥ १-१८६-१०॥
tānsiṃhavikrāntagatīnavekṣya maharṣabhākṣānajinottarīyān |
gūḍhottarāṃsānbhujagendrabhogapralambabāhūnpuruṣapravīrān || 1-186-10||
MHB 1-186-11
राजा च राज्ञः सचिवाश्च सर्वे पुत्राश्च राज्ञः सुहृदस्तथैव ।
प्रेष्याश्च सर्वे निखिलेन राजन्हर्षं समापेतुरतीव तत्र ॥ १-१८६-११॥
rājā ca rājñaḥ sacivāśca sarve putrāśca rājñaḥ suhṛdastathaiva |
preṣyāśca sarve nikhilena rājanharṣaṃ samāpeturatīva tatra || 1-186-11||
MHB 1-186-12
ते तत्र वीराः परमासनेषु सपादपीठेष्वविशङ्कमानाः ।
यथानुपूर्व्या विविशुर्नराग्र्यास्तदा महार्हेषु न विस्मयन्तः ॥ १-१८६-१२॥
te tatra vīrāḥ paramāsaneṣu sapādapīṭheṣvaviśaṅkamānāḥ |
yathānupūrvyā viviśurnarāgryāstadā mahārheṣu na vismayantaḥ || 1-186-12||
MHB 1-186-13
उच्चावचं पार्थिवभोजनीयं पात्रीषु जाम्बूनदराजतीषु ।
दासाश्च दास्यश्च सुमृष्टवेषाः भोजापकाश्चाप्युपजह्रुरन्नम् ॥ १-१८६-१३॥
uccāvacaṃ pārthivabhojanīyaṃ pātrīṣu jāmbūnadarājatīṣu |
dāsāśca dāsyaśca sumṛṣṭaveṣāḥ bhojāpakāścāpyupajahrurannam || 1-186-13||
MHB 1-186-14
ते तत्र भुक्त्वा पुरुषप्रवीरा यथानुकामं सुभृशं प्रतीताः ।
उत्क्रम्य सर्वाणि वसूनि तत्र सांग्रामिकान्याविविशुर्नृवीराः ॥ १-१८६-१४॥
te tatra bhuktvā puruṣapravīrā yathānukāmaṃ subhṛśaṃ pratītāḥ |
utkramya sarvāṇi vasūni tatra sāṃgrāmikānyāviviśurnṛvīrāḥ || 1-186-14||
MHB 1-186-15
तल्लक्षयित्वा द्रुपदस्य पुत्रो राजा च सर्वैः सह मन्त्रिमुख्यैः ।
समर्चयामासुरुपेत्य हृष्टाः कुन्तीसुतान्पार्थिवपुत्रपौत्रान् ॥ १-१८६-१५॥
tallakṣayitvā drupadasya putro rājā ca sarvaiḥ saha mantrimukhyaiḥ |
samarcayāmāsurupetya hṛṣṭāḥ kuntīsutānpārthivaputrapautrān || 1-186-15||
Adhyaya: 187/225 (32)
MHB 1-187-1
वैशंपायन उवाच ।
तत आहूय पाञ्चाल्यो राजपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
परिग्रहेण ब्राह्मेण परिगृह्य महाद्युतिः ॥ १-१८७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tata āhūya pāñcālyo rājaputraṃ yudhiṣṭhiram |
parigraheṇa brāhmeṇa parigṛhya mahādyutiḥ || 1-187-1||
MHB 1-187-2
पर्यपृच्छददीनात्मा कुन्तीपुत्रं सुवर्चसम् ।
कथं जानीम भवतः क्षत्रियान्ब्राह्मणानुत ॥ १-१८७-२॥
paryapṛcchadadīnātmā kuntīputraṃ suvarcasam |
kathaṃ jānīma bhavataḥ kṣatriyānbrāhmaṇānuta || 1-187-2||
MHB 1-187-3
वैश्यान्वा गुणसंपन्नानुत वा शूद्रयोनिजान् ।
मायामास्थाय वा सिद्धांश्चरतः सर्वतोदिशम् ॥ १-१८७-३॥
vaiśyānvā guṇasaṃpannānuta vā śūdrayonijān |
māyāmāsthāya vā siddhāṃścarataḥ sarvatodiśam || 1-187-3||
MHB 1-187-4
कृष्णाहेतोरनुप्राप्तान्दिवः संदर्शनार्थिनः ।
ब्रवीतु नो भवान्सत्यं संदेहो ह्यत्र नो महान् ॥ १-१८७-४॥
kṛṣṇāhetoranuprāptāndivaḥ saṃdarśanārthinaḥ |
bravītu no bhavānsatyaṃ saṃdeho hyatra no mahān || 1-187-4||
MHB 1-187-5
अपि नः संशयस्यान्ते मनस्तुष्टिरिहाविशेत् ।
अपि नो भागधेयानि शुभानि स्युः परंतप ॥ १-१८७-५॥
api naḥ saṃśayasyānte manastuṣṭirihāviśet |
api no bhāgadheyāni śubhāni syuḥ paraṃtapa || 1-187-5||
MHB 1-187-6
कामया ब्रूहि सत्यं त्वं सत्यं राजसु शोभते ।
इष्टापूर्तेन च तथा वक्तव्यमनृतं न तु ॥ १-१८७-६॥
kāmayā brūhi satyaṃ tvaṃ satyaṃ rājasu śobhate |
iṣṭāpūrtena ca tathā vaktavyamanṛtaṃ na tu || 1-187-6||
MHB 1-187-7
श्रुत्वा ह्यमरसंकाश तव वाक्यमरिंदम ।
ध्रुवं विवाहकरणमास्थास्यामि विधानतः ॥ १-१८७-७॥
śrutvā hyamarasaṃkāśa tava vākyamariṃdama |
dhruvaṃ vivāhakaraṇamāsthāsyāmi vidhānataḥ || 1-187-7||
MHB 1-187-8
युधिष्ठिर उवाच ।
मा राजन्विमना भूस्त्वं पाञ्चाल्य प्रीतिरस्तु ते ।
ईप्सितस्ते ध्रुवः कामः संवृत्तोऽयमसंशयम् ॥ १-१८७-८॥
yudhiṣṭhira uvāca |
mā rājanvimanā bhūstvaṃ pāñcālya prītirastu te |
īpsitaste dhruvaḥ kāmaḥ saṃvṛtto'yamasaṃśayam || 1-187-8||
MHB 1-187-9
वयं हि क्षत्रिया राजन्पाण्डोः पुत्रा महात्मनः ।
ज्येष्ठं मां विद्धि कौन्तेयं भीमसेनार्जुनाविमौ ।
याभ्यां तव सुता राजन्निर्जिता राजसंसदि ॥ १-१८७-९॥
vayaṃ hi kṣatriyā rājanpāṇḍoḥ putrā mahātmanaḥ |
jyeṣṭhaṃ māṃ viddhi kaunteyaṃ bhīmasenārjunāvimau |
yābhyāṃ tava sutā rājannirjitā rājasaṃsadi || 1-187-9||
MHB 1-187-10
यमौ तु तत्र राजेन्द्र यत्र कृष्णा प्रतिष्ठिता ।
व्येतु ते मानसं दुःखं क्षत्रियाः स्मो नरर्षभ ।
पद्मिनीव सुतेयं ते ह्रदादन्यं ह्रदं गता ॥ १-१८७-१०॥
yamau tu tatra rājendra yatra kṛṣṇā pratiṣṭhitā |
vyetu te mānasaṃ duḥkhaṃ kṣatriyāḥ smo nararṣabha |
padminīva suteyaṃ te hradādanyaṃ hradaṃ gatā || 1-187-10||
MHB 1-187-11
इति तथ्यं महाराज सर्वमेतद्ब्रवीमि ते ।
भवान्हि गुरुरस्माकं परमं च परायणम् ॥ १-१८७-११॥
iti tathyaṃ mahārāja sarvametadbravīmi te |
bhavānhi gururasmākaṃ paramaṃ ca parāyaṇam || 1-187-11||
MHB 1-187-12
वैशंपायन उवाच ।
ततः स द्रुपदो राजा हर्षव्याकुललोचनः ।
प्रतिवक्तुं तदा युक्तं नाशकत्तं युधिष्ठिरम् ॥ १-१८७-१२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ sa drupado rājā harṣavyākulalocanaḥ |
prativaktuṃ tadā yuktaṃ nāśakattaṃ yudhiṣṭhiram || 1-187-12||
MHB 1-187-13
यत्नेन तु स तं हर्षं संनिगृह्य परंतपः ।
अनुरूपं ततो राजा प्रत्युवाच युधिष्ठिरम् ॥ १-१८७-१३॥
yatnena tu sa taṃ harṣaṃ saṃnigṛhya paraṃtapaḥ |
anurūpaṃ tato rājā pratyuvāca yudhiṣṭhiram || 1-187-13||
MHB 1-187-14
पप्रच्छ चैनं धर्मात्मा यथा ते प्रद्रुताः पुरा ।
स तस्मै सर्वमाचख्यावानुपूर्व्येण पाण्डवः ॥ १-१८७-१४॥
papraccha cainaṃ dharmātmā yathā te pradrutāḥ purā |
sa tasmai sarvamācakhyāvānupūrvyeṇa pāṇḍavaḥ || 1-187-14||
MHB 1-187-15
तच्छ्रुत्वा द्रुपदो राजा कुन्तीपुत्रस्य भाषितम् ।
विगर्हयामास तदा धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ॥ १-१८७-१५॥
tacchrutvā drupado rājā kuntīputrasya bhāṣitam |
vigarhayāmāsa tadā dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram || 1-187-15||
MHB 1-187-16
आश्वासयामास च तं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
प्रतिजज्ञे च राज्याय द्रुपदो वदतां वरः ॥ १-१८७-१६॥
āśvāsayāmāsa ca taṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram |
pratijajñe ca rājyāya drupado vadatāṃ varaḥ || 1-187-16||
MHB 1-187-17
ततः कुन्ती च कृष्णा च भीमसेनार्जुनावपि ।
यमौ च राज्ञा संदिष्टौ विविशुर्भवनं महत् ॥ १-१८७-१७॥
tataḥ kuntī ca kṛṣṇā ca bhīmasenārjunāvapi |
yamau ca rājñā saṃdiṣṭau viviśurbhavanaṃ mahat || 1-187-17||
MHB 1-187-18
तत्र ते न्यवसन्राजन्यज्ञसेनेन पूजिताः ।
प्रत्याश्वस्तांस्ततो राजा सह पुत्रैरुवाच तान् ॥ १-१८७-१८॥
tatra te nyavasanrājanyajñasenena pūjitāḥ |
pratyāśvastāṃstato rājā saha putrairuvāca tān || 1-187-18||
MHB 1-187-19
गृह्णातु विधिवत्पाणिमद्यैव कुरुनन्दनः ।
पुण्येऽहनि महाबाहुरर्जुनः कुरुतां क्षणम् ॥ १-१८७-१९॥
gṛhṇātu vidhivatpāṇimadyaiva kurunandanaḥ |
puṇye'hani mahābāhurarjunaḥ kurutāṃ kṣaṇam || 1-187-19||
MHB 1-187-20
ततस्तमब्रवीद्राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
ममापि दारसंबन्धः कार्यस्तावद्विशां पते ॥ १-१८७-२०॥
tatastamabravīdrājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
mamāpi dārasaṃbandhaḥ kāryastāvadviśāṃ pate || 1-187-20||
MHB 1-187-21
द्रुपद उवाच ।
भवान्वा विधिवत्पाणिं गृह्णातु दुहितुर्मम ।
यस्य वा मन्यसे वीर तस्य कृष्णामुपादिश ॥ १-१८७-२१॥
drupada uvāca |
bhavānvā vidhivatpāṇiṃ gṛhṇātu duhiturmama |
yasya vā manyase vīra tasya kṛṣṇāmupādiśa || 1-187-21||
MHB 1-187-22
युधिष्ठिर उवाच ।
सर्वेषां द्रौपदी राजन्महिषी नो भविष्यति ।
एवं हि व्याहृतं पूर्वं मम मात्रा विशां पते ॥ १-१८७-२२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
sarveṣāṃ draupadī rājanmahiṣī no bhaviṣyati |
evaṃ hi vyāhṛtaṃ pūrvaṃ mama mātrā viśāṃ pate || 1-187-22||
MHB 1-187-23
अहं चाप्यनिविष्टो वै भीमसेनश्च पाण्डवः ।
पार्थेन विजिता चैषा रत्नभूता च ते सुता ॥ १-१८७-२३॥
ahaṃ cāpyaniviṣṭo vai bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ |
pārthena vijitā caiṣā ratnabhūtā ca te sutā || 1-187-23||
MHB 1-187-24
एष नः समयो राजन्रत्नस्य सहभोजनम् ।
न च तं हातुमिच्छामः समयं राजसत्तम ॥ १-१८७-२४॥
eṣa naḥ samayo rājanratnasya sahabhojanam |
na ca taṃ hātumicchāmaḥ samayaṃ rājasattama || 1-187-24||
MHB 1-187-25
सर्वेषां धर्मतः कृष्णा महिषी नो भविष्यति ।
आनुपूर्व्येण सर्वेषां गृह्णातु ज्वलने करम् ॥ १-१८७-२५॥
sarveṣāṃ dharmataḥ kṛṣṇā mahiṣī no bhaviṣyati |
ānupūrvyeṇa sarveṣāṃ gṛhṇātu jvalane karam || 1-187-25||
MHB 1-187-26
द्रुपद उवाच ।
एकस्य बह्व्यो विहिता महिष्यः कुरुनन्दन ।
नैकस्या बहवः पुंसो विधीयन्ते कदाचन ॥ १-१८७-२६॥
drupada uvāca |
ekasya bahvyo vihitā mahiṣyaḥ kurunandana |
naikasyā bahavaḥ puṃso vidhīyante kadācana || 1-187-26||
MHB 1-187-27
लोकवेदविरुद्धं त्वं नाधर्मं धार्मिकः शुचिः ।
कर्तुमर्हसि कौन्तेय कस्मात्ते बुद्धिरीदृशी ॥ १-१८७-२७॥
lokavedaviruddhaṃ tvaṃ nādharmaṃ dhārmikaḥ śuciḥ |
kartumarhasi kaunteya kasmātte buddhirīdṛśī || 1-187-27||
MHB 1-187-28
युधिष्ठिर उवाच ।
सूक्ष्मो धर्मो महाराज नास्य विद्मो वयं गतिम् ।
पूर्वेषामानुपूर्व्येण यातं वर्त्मानुयामहे ॥ १-१८७-२८॥
yudhiṣṭhira uvāca |
sūkṣmo dharmo mahārāja nāsya vidmo vayaṃ gatim |
pūrveṣāmānupūrvyeṇa yātaṃ vartmānuyāmahe || 1-187-28||
MHB 1-187-29
न मे वागनृतं प्राह नाधर्मे धीयते मतिः ।
एवं चैव वदत्यम्बा मम चैव मनोगतम् ॥ १-१८७-२९॥
na me vāganṛtaṃ prāha nādharme dhīyate matiḥ |
evaṃ caiva vadatyambā mama caiva manogatam || 1-187-29||
MHB 1-187-30
एष धर्मो ध्रुवो राजंश्चरैनमविचारयन् ।
मा च तेऽत्र विशङ्का भूत्कथंचिदपि पार्थिव ॥ १-१८७-३०॥
eṣa dharmo dhruvo rājaṃścarainamavicārayan |
mā ca te'tra viśaṅkā bhūtkathaṃcidapi pārthiva || 1-187-30||
MHB 1-187-31
द्रुपद उवाच ।
त्वं च कुन्ती च कौन्तेय धृष्टद्युम्नश्च मे सुतः ।
कथयन्त्वितिकर्तव्यं श्वः काले करवामहे ॥ १-१८७-३१॥
drupada uvāca |
tvaṃ ca kuntī ca kaunteya dhṛṣṭadyumnaśca me sutaḥ |
kathayantvitikartavyaṃ śvaḥ kāle karavāmahe || 1-187-31||
MHB 1-187-32
वैशंपायन उवाच ।
ते समेत्य ततः सर्वे कथयन्ति स्म भारत ।
अथ द्वैपायनो राजन्नभ्यागच्छद्यदृच्छया ॥ १-१८७-३२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
te sametya tataḥ sarve kathayanti sma bhārata |
atha dvaipāyano rājannabhyāgacchadyadṛcchayā || 1-187-32||
Adhyaya: 188/225 (22)
MHB 1-188-1
वैशंपायन उवाच ।
ततस्ते पाण्डवाः सर्वे पाञ्चाल्यश्च महायशाः ।
प्रत्युत्थाय महात्मानं कृष्णं दृष्ट्वाभ्यपूजयन् ॥ १-१८८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataste pāṇḍavāḥ sarve pāñcālyaśca mahāyaśāḥ |
pratyutthāya mahātmānaṃ kṛṣṇaṃ dṛṣṭvābhyapūjayan || 1-188-1||
MHB 1-188-2
प्रतिनन्द्य स तान्सर्वान्पृष्ट्वा कुशलमन्ततः ।
आसने काञ्चने शुभ्रे निषसाद महामनाः ॥ १-१८८-२॥
pratinandya sa tānsarvānpṛṣṭvā kuśalamantataḥ |
āsane kāñcane śubhre niṣasāda mahāmanāḥ || 1-188-2||
MHB 1-188-3
अनुज्ञातास्तु ते सर्वे कृष्णेनामिततेजसा ।
आसनेषु महार्हेषु निषेदुर्द्विपदां वराः ॥ १-१८८-३॥
anujñātāstu te sarve kṛṣṇenāmitatejasā |
āsaneṣu mahārheṣu niṣedurdvipadāṃ varāḥ || 1-188-3||
MHB 1-188-4
ततो मुहूर्तान्मधुरां वाणीमुच्चार्य पार्षतः ।
पप्रच्छ तं महात्मानं द्रौपद्यर्थे विशां पतिः ॥ १-१८८-४॥
tato muhūrtānmadhurāṃ vāṇīmuccārya pārṣataḥ |
papraccha taṃ mahātmānaṃ draupadyarthe viśāṃ patiḥ || 1-188-4||
MHB 1-188-5
कथमेका बहूनां स्यान्न च स्याद्धर्मसंकरः ।
एतन्नो भगवान्सर्वं प्रब्रवीतु यथातथम् ॥ १-१८८-५॥
kathamekā bahūnāṃ syānna ca syāddharmasaṃkaraḥ |
etanno bhagavānsarvaṃ prabravītu yathātatham || 1-188-5||
MHB 1-188-6
व्यास उवाच ।
अस्मिन्धर्मे विप्रलम्भे लोकवेदविरोधके ।
यस्य यस्य मतं यद्यच्छ्रोतुमिच्छामि तस्य तत् ॥ १-१८८-६॥
vyāsa uvāca |
asmindharme vipralambhe lokavedavirodhake |
yasya yasya mataṃ yadyacchrotumicchāmi tasya tat || 1-188-6||
MHB 1-188-7
द्रुपद उवाच ।
अधर्मोऽयं मम मतो विरुद्धो लोकवेदयोः ।
न ह्येका विद्यते पत्नी बहूनां द्विजसत्तम ॥ १-१८८-७॥
drupada uvāca |
adharmo'yaṃ mama mato viruddho lokavedayoḥ |
na hyekā vidyate patnī bahūnāṃ dvijasattama || 1-188-7||
MHB 1-188-8
न चाप्याचरितः पूर्वैरयं धर्मो महात्मभिः ।
न च धर्मोऽप्यनेकस्थश्चरितव्यः सनातनः ॥ १-१८८-८॥
na cāpyācaritaḥ pūrvairayaṃ dharmo mahātmabhiḥ |
na ca dharmo'pyanekasthaścaritavyaḥ sanātanaḥ || 1-188-8||
MHB 1-188-9
अतो नाहं करोम्येवं व्यवसायं क्रियां प्रति ।
धर्मसंदेहसंदिग्धं प्रतिभाति हि मामिदम् ॥ १-१८८-९॥
ato nāhaṃ karomyevaṃ vyavasāyaṃ kriyāṃ prati |
dharmasaṃdehasaṃdigdhaṃ pratibhāti hi māmidam || 1-188-9||
MHB 1-188-10
धृष्टद्युम्न उवाच ।
यवीयसः कथं भार्यां ज्येष्ठो भ्राता द्विजर्षभ ।
ब्रह्मन्समभिवर्तेत सद्वृत्तः संस्तपोधन ॥ १-१८८-१०॥
dhṛṣṭadyumna uvāca |
yavīyasaḥ kathaṃ bhāryāṃ jyeṣṭho bhrātā dvijarṣabha |
brahmansamabhivarteta sadvṛttaḥ saṃstapodhana || 1-188-10||
MHB 1-188-11
न तु धर्मस्य सूक्ष्मत्वाद्गतिं विद्मः कथंचन ।
अधर्मो धर्म इति वा व्यवसायो न शक्यते ॥ १-१८८-११॥
na tu dharmasya sūkṣmatvādgatiṃ vidmaḥ kathaṃcana |
adharmo dharma iti vā vyavasāyo na śakyate || 1-188-11||
MHB 1-188-12
कर्तुमस्मद्विधैर्ब्रह्मंस्ततो न व्यवसाम्यहम् ।
पञ्चानां महिषी कृष्णा भवत्विति कथंचन ॥ १-१८८-१२॥
kartumasmadvidhairbrahmaṃstato na vyavasāmyaham |
pañcānāṃ mahiṣī kṛṣṇā bhavatviti kathaṃcana || 1-188-12||
MHB 1-188-13
युधिष्ठिर उवाच ।
न मे वागनृतं प्राह नाधर्मे धीयते मतिः ।
वर्तते हि मनो मेऽत्र नैषोऽधर्मः कथंचन ॥ १-१८८-१३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
na me vāganṛtaṃ prāha nādharme dhīyate matiḥ |
vartate hi mano me'tra naiṣo'dharmaḥ kathaṃcana || 1-188-13||
MHB 1-188-14
श्रूयते हि पुराणेऽपि जटिला नाम गौतमी ।
ऋषीनध्यासितवती सप्त धर्मभृतां वर ॥ १-१८८-१४॥
śrūyate hi purāṇe'pi jaṭilā nāma gautamī |
ṛṣīnadhyāsitavatī sapta dharmabhṛtāṃ vara || 1-188-14||
MHB 1-188-15
गुरोश्च वचनं प्राहुर्धर्मं धर्मज्ञसत्तम ।
गुरूणां चैव सर्वेषां जनित्री परमो गुरुः ॥ १-१८८-१५॥
gurośca vacanaṃ prāhurdharmaṃ dharmajñasattama |
gurūṇāṃ caiva sarveṣāṃ janitrī paramo guruḥ || 1-188-15||
MHB 1-188-16
सा चाप्युक्तवती वाचं भैक्षवद्भुज्यतामिति ।
तस्मादेतदहं मन्ये धर्मं द्विजवरोत्तम ॥ १-१८८-१६॥
sā cāpyuktavatī vācaṃ bhaikṣavadbhujyatāmiti |
tasmādetadahaṃ manye dharmaṃ dvijavarottama || 1-188-16||
MHB 1-188-17
कुन्त्युवाच ।
एवमेतद्यथाहायं धर्मचारी युधिष्ठिरः ।
अनृतान्मे भयं तीव्रं मुच्येयमनृतात्कथम् ॥ १-१८८-१७॥
kuntyuvāca |
evametadyathāhāyaṃ dharmacārī yudhiṣṭhiraḥ |
anṛtānme bhayaṃ tīvraṃ mucyeyamanṛtātkatham || 1-188-17||
MHB 1-188-18
व्यास उवाच ।
अनृतान्मोक्ष्यसे भद्रे धर्मश्चैष सनातनः ।
न तु वक्ष्यामि सर्वेषां पाञ्चाल शृणु मे स्वयम् ॥ १-१८८-१८॥
vyāsa uvāca |
anṛtānmokṣyase bhadre dharmaścaiṣa sanātanaḥ |
na tu vakṣyāmi sarveṣāṃ pāñcāla śṛṇu me svayam || 1-188-18||
MHB 1-188-19
यथायं विहितो धर्मो यतश्चायं सनातनः ।
यथा च प्राह कौन्तेयस्तथा धर्मो न संशयः ॥ १-१८८-१९॥
yathāyaṃ vihito dharmo yataścāyaṃ sanātanaḥ |
yathā ca prāha kaunteyastathā dharmo na saṃśayaḥ || 1-188-19||
MHB 1-188-20
वैशंपायन उवाच ।
तत उत्थाय भगवान्व्यासो द्वैपायनः प्रभुः ।
करे गृहीत्वा राजानं राजवेश्म समाविशत् ॥ १-१८८-२०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tata utthāya bhagavānvyāso dvaipāyanaḥ prabhuḥ |
kare gṛhītvā rājānaṃ rājaveśma samāviśat || 1-188-20||
MHB 1-188-21
पाण्डवाश्चापि कुन्ती च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
विचेतसस्ते तत्रैव प्रतीक्षन्ते स्म तावुभौ ॥ १-१८८-२१॥
pāṇḍavāścāpi kuntī ca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
vicetasaste tatraiva pratīkṣante sma tāvubhau || 1-188-21||
MHB 1-188-22
ततो द्वैपायनस्तस्मै नरेन्द्राय महात्मने ।
आचख्यौ तद्यथा धर्मो बहूनामेकपत्निता ॥ १-१८८-२२॥
tato dvaipāyanastasmai narendrāya mahātmane |
ācakhyau tadyathā dharmo bahūnāmekapatnitā || 1-188-22||
Adhyaya: 189/225 (49)
MHB 1-189-1
व्यास उवाच ।
पुरा वै नैमिषारण्ये देवाः सत्रमुपासते ।
तत्र वैवस्वतो राजञ्शामित्रमकरोत्तदा ॥ १-१८९-१॥
vyāsa uvāca |
purā vai naimiṣāraṇye devāḥ satramupāsate |
tatra vaivasvato rājañśāmitramakarottadā || 1-189-1||
MHB 1-189-2
ततो यमो दीक्षितस्तत्र राजन्नामारयत्किंचिदपि प्रजाभ्यः ।
ततः प्रजास्ता बहुला बभूवुः कालातिपातान्मरणात्प्रहीणाः ॥ १-१८९-२॥
tato yamo dīkṣitastatra rājannāmārayatkiṃcidapi prajābhyaḥ |
tataḥ prajāstā bahulā babhūvuḥ kālātipātānmaraṇātprahīṇāḥ || 1-189-2||
MHB 1-189-3
ततस्तु शक्रो वरुणः कुबेरः साध्या रुद्रा वसवश्चाश्विनौ च ।
प्रणेतारं भुवनस्य प्रजापतिं समाजग्मुस्तत्र देवास्तथान्ये ॥ १-१८९-३॥
tatastu śakro varuṇaḥ kuberaḥ sādhyā rudrā vasavaścāśvinau ca |
praṇetāraṃ bhuvanasya prajāpatiṃ samājagmustatra devāstathānye || 1-189-3||
MHB 1-189-4
ततोऽब्रुवँल्लोकगुरुं समेता भयं नस्तीव्रं मानुषाणां विवृद्ध्या ।
तस्माद्भयादुद्विजन्तः सुखेप्सवः प्रयाम सर्वे शरणं भवन्तम् ॥ १-१८९-४॥
tato'bruva~llokaguruṃ sametā bhayaṃ nastīvraṃ mānuṣāṇāṃ vivṛddhyā |
tasmādbhayādudvijantaḥ sukhepsavaḥ prayāma sarve śaraṇaṃ bhavantam || 1-189-4||
MHB 1-189-5
ब्रह्मोवाच ।
किं वो भयं मानुषेभ्यो यूयं सर्वे यदामराः ।
मा वो मर्त्यसकाशाद्वै भयं भवतु कर्हिचित् ॥ १-१८९-५॥
brahmovāca |
kiṃ vo bhayaṃ mānuṣebhyo yūyaṃ sarve yadāmarāḥ |
mā vo martyasakāśādvai bhayaṃ bhavatu karhicit || 1-189-5||
MHB 1-189-6
देवा ऊचुः ।
मर्त्या ह्यमर्त्याः संवृत्ता न विशेषोऽस्ति कश्चन ।
अविशेषादुद्विजन्तो विशेषार्थमिहागताः ॥ १-१८९-६॥
devā ūcuḥ |
martyā hyamartyāḥ saṃvṛttā na viśeṣo'sti kaścana |
aviśeṣādudvijanto viśeṣārthamihāgatāḥ || 1-189-6||
MHB 1-189-7
ब्रह्मोवाच ।
वैवस्वतो व्यापृतः सत्रहेतोस्तेन त्विमे न म्रियन्ते मनुष्याः ।
तस्मिन्नेकाग्रे कृतसर्वकार्ये तत एषां भवितैवान्तकालः ॥ १-१८९-७॥
brahmovāca |
vaivasvato vyāpṛtaḥ satrahetostena tvime na mriyante manuṣyāḥ |
tasminnekāgre kṛtasarvakārye tata eṣāṃ bhavitaivāntakālaḥ || 1-189-7||
MHB 1-189-8
वैवस्वतस्यापि तनुर्विभूता वीर्येण युष्माकमुत प्रयुक्ता ।
सैषामन्तो भविता ह्यन्तकाले तनुर्हि वीर्यं भविता नरेषु ॥ १-१८९-८॥
vaivasvatasyāpi tanurvibhūtā vīryeṇa yuṣmākamuta prayuktā |
saiṣāmanto bhavitā hyantakāle tanurhi vīryaṃ bhavitā nareṣu || 1-189-8||
MHB 1-189-9
व्यास उवाच ।
ततस्तु ते पूर्वजदेववाक्यं श्रुत्वा देवा यत्र देवा यजन्ते ।
समासीनास्ते समेता महाबला भागीरथ्यां ददृशुः पुण्डरीकम् ॥ १-१८९-९॥
vyāsa uvāca |
tatastu te pūrvajadevavākyaṃ śrutvā devā yatra devā yajante |
samāsīnāste sametā mahābalā bhāgīrathyāṃ dadṛśuḥ puṇḍarīkam || 1-189-9||
MHB 1-189-10
दृष्ट्वा च तद्विस्मितास्ते बभूवुस्तेषामिन्द्रस्तत्र शूरो जगाम ।
सोऽपश्यद्योषामथ पावकप्रभां यत्र गङ्गा सततं संप्रसूता ॥ १-१८९-१०॥
dṛṣṭvā ca tadvismitāste babhūvusteṣāmindrastatra śūro jagāma |
so'paśyadyoṣāmatha pāvakaprabhāṃ yatra gaṅgā satataṃ saṃprasūtā || 1-189-10||
MHB 1-189-11
सा तत्र योषा रुदती जलार्थिनी गङ्गां देवीं व्यवगाह्यावतिष्ठत् ।
तस्याश्रुबिन्दुः पतितो जले वै तत्पद्ममासीदथ तत्र काञ्चनम् ॥ १-१८९-११॥
sā tatra yoṣā rudatī jalārthinī gaṅgāṃ devīṃ vyavagāhyāvatiṣṭhat |
tasyāśrubinduḥ patito jale vai tatpadmamāsīdatha tatra kāñcanam || 1-189-11||
MHB 1-189-12
तदद्भुतं प्रेक्ष्य वज्री तदानीमपृच्छत्तां योषितमन्तिकाद्वै ।
का त्वं कथं रोदिषि कस्य हेतोर्वाक्यं तथ्यं कामयेह ब्रवीहि ॥ १-१८९-१२॥
tadadbhutaṃ prekṣya vajrī tadānīmapṛcchattāṃ yoṣitamantikādvai |
kā tvaṃ kathaṃ rodiṣi kasya hetorvākyaṃ tathyaṃ kāmayeha bravīhi || 1-189-12||
MHB 1-189-13
स्त्र्युवाच ।
त्वं वेत्स्यसे मामिह यास्मि शक्र यदर्थं चाहं रोदिमि मन्दभाग्या ।
आगच्छ राजन्पुरतोऽहं गमिष्ये द्रष्टासि तद्रोदिमि यत्कृतेऽहम् ॥ १-१८९-१३॥
stryuvāca |
tvaṃ vetsyase māmiha yāsmi śakra yadarthaṃ cāhaṃ rodimi mandabhāgyā |
āgaccha rājanpurato'haṃ gamiṣye draṣṭāsi tadrodimi yatkṛte'ham || 1-189-13||
MHB 1-189-14
व्यास उवाच ।
तां गच्छन्तीमन्वगच्छत्तदानीं सोऽपश्यदारात्तरुणं दर्शनीयम् ।
सिंहासनस्थं युवतीसहायं क्रीडन्तमक्षैर्गिरिराजमूर्ध्नि ॥ १-१८९-१४॥
vyāsa uvāca |
tāṃ gacchantīmanvagacchattadānīṃ so'paśyadārāttaruṇaṃ darśanīyam |
siṃhāsanasthaṃ yuvatīsahāyaṃ krīḍantamakṣairgirirājamūrdhni || 1-189-14||
MHB 1-189-15
तमब्रवीद्देवराजो ममेदं त्वं विद्धि विश्वं भुवनं वशे स्थितम् ।
ईशोऽहमस्मीति समन्युरब्रवीद्दृष्ट्वा तमक्षैः सुभृशं प्रमत्तम् ॥ १-१८९-१५॥
tamabravīddevarājo mamedaṃ tvaṃ viddhi viśvaṃ bhuvanaṃ vaśe sthitam |
īśo'hamasmīti samanyurabravīddṛṣṭvā tamakṣaiḥ subhṛśaṃ pramattam || 1-189-15||
MHB 1-189-16
क्रुद्धं तु शक्रं प्रसमीक्ष्य देवो जहास शक्रं च शनैरुदैक्षत ।
संस्तम्भितोऽभूदथ देवराजस्तेनेक्षितः स्थाणुरिवावतस्थे ॥ १-१८९-१६॥
kruddhaṃ tu śakraṃ prasamīkṣya devo jahāsa śakraṃ ca śanairudaikṣata |
saṃstambhito'bhūdatha devarājastenekṣitaḥ sthāṇurivāvatasthe || 1-189-16||
MHB 1-189-17
यदा तु पर्याप्तमिहास्य क्रीडया तदा देवीं रुदतीं तामुवाच ।
आनीयतामेष यतोऽहमारान्मैनं दर्पः पुनरप्याविशेत ॥ १-१८९-१७॥
yadā tu paryāptamihāsya krīḍayā tadā devīṃ rudatīṃ tāmuvāca |
ānīyatāmeṣa yato'hamārānmainaṃ darpaḥ punarapyāviśeta || 1-189-17||
MHB 1-189-18
ततः शक्रः स्पृष्टमात्रस्तया तु स्रस्तैरङ्गैः पतितोऽभूद्धरण्याम् ।
तमब्रवीद्भगवानुग्रतेजा मैवं पुनः शक्र कृथाः कथंचित् ॥ १-१८९-१८॥
tataḥ śakraḥ spṛṣṭamātrastayā tu srastairaṅgaiḥ patito'bhūddharaṇyām |
tamabravīdbhagavānugratejā maivaṃ punaḥ śakra kṛthāḥ kathaṃcit || 1-189-18||
MHB 1-189-19
विवर्तयैनं च महाद्रिराजं बलं च वीर्यं च तवाप्रमेयम् ।
विवृत्य चैवाविश मध्यमस्य यत्रासते त्वद्विधाः सूर्यभासः ॥ १-१८९-१९॥
vivartayainaṃ ca mahādrirājaṃ balaṃ ca vīryaṃ ca tavāprameyam |
vivṛtya caivāviśa madhyamasya yatrāsate tvadvidhāḥ sūryabhāsaḥ || 1-189-19||
MHB 1-189-20
स तद्विवृत्य शिखरं महागिरेस्तुल्यद्युतींश्चतुरोऽन्यान्ददर्श ।
स तानभिप्रेक्ष्य बभूव दुःखितः कच्चिन्नाहं भविता वै यथेमे ॥ १-१८९-२०॥
sa tadvivṛtya śikharaṃ mahāgirestulyadyutīṃścaturo'nyāndadarśa |
sa tānabhiprekṣya babhūva duḥkhitaḥ kaccinnāhaṃ bhavitā vai yatheme || 1-189-20||
MHB 1-189-21
ततो देवो गिरिशो वज्रपाणिं विवृत्य नेत्रे कुपितोऽभ्युवाच ।
दरीमेतां प्रविश त्वं शतक्रतो यन्मां बाल्यादवमंस्थाः पुरस्तात् ॥ १-१८९-२१॥
tato devo giriśo vajrapāṇiṃ vivṛtya netre kupito'bhyuvāca |
darīmetāṃ praviśa tvaṃ śatakrato yanmāṃ bālyādavamaṃsthāḥ purastāt || 1-189-21||
MHB 1-189-22
उक्तस्त्वेवं विभुना देवराजः प्रवेपमानो भृशमेवाभिषङ्गात् ।
स्रस्तैरङ्गैरनिलेनेव नुन्नमश्वत्थपत्रं गिरिराजमूर्ध्नि ॥ १-१८९-२२॥
uktastvevaṃ vibhunā devarājaḥ pravepamāno bhṛśamevābhiṣaṅgāt |
srastairaṅgairanileneva nunnamaśvatthapatraṃ girirājamūrdhni || 1-189-22||
MHB 1-189-23
स प्राञ्जलिर्विनतेनाननेन प्रवेपमानः सहसैवमुक्तः ।
उवाच चेदं बहुरूपमुग्रं द्रष्टा शेषस्य भगवंस्त्वं भवाद्य ॥ १-१८९-२३॥
sa prāñjalirvinatenānanena pravepamānaḥ sahasaivamuktaḥ |
uvāca cedaṃ bahurūpamugraṃ draṣṭā śeṣasya bhagavaṃstvaṃ bhavādya || 1-189-23||
MHB 1-189-24
तमब्रवीदुग्रधन्वा प्रहस्य नैवंशीलाः शेषमिहाप्नुवन्ति ।
एतेऽप्येवं भवितारः पुरस्तात्तस्मादेतां दरिमाविश्य शेध्वम् ॥ १-१८९-२४॥
tamabravīdugradhanvā prahasya naivaṃśīlāḥ śeṣamihāpnuvanti |
ete'pyevaṃ bhavitāraḥ purastāttasmādetāṃ darimāviśya śedhvam || 1-189-24||
MHB 1-189-25
शेषोऽप्येवं भविता वो न संशयो योनिं सर्वे मानुषीमाविशध्वम् ।
तत्र यूयं कर्म कृत्वाविषह्यं बहूनन्यान्निधनं प्रापयित्वा ॥ १-१८९-२५॥
śeṣo'pyevaṃ bhavitā vo na saṃśayo yoniṃ sarve mānuṣīmāviśadhvam |
tatra yūyaṃ karma kṛtvāviṣahyaṃ bahūnanyānnidhanaṃ prāpayitvā || 1-189-25||
MHB 1-189-26
आगन्तारः पुनरेवेन्द्रलोकं स्वकर्मणा पूर्वजितं महार्हम् ।
सर्वं मया भाषितमेतदेवं कर्तव्यमन्यद्विविधार्थवच्च ॥ १-१८९-२६॥
āgantāraḥ punarevendralokaṃ svakarmaṇā pūrvajitaṃ mahārham |
sarvaṃ mayā bhāṣitametadevaṃ kartavyamanyadvividhārthavacca || 1-189-26||
MHB 1-189-27
पूर्वेन्द्रा ऊचुः ।
गमिष्यामो मानुषं देवलोकाद्दुराधरो विहितो यत्र मोक्षः ।
देवास्त्वस्मानादधीरञ्जनन्यां धर्मो वायुर्मघवानश्विनौ च ॥ १-१८९-२७॥
pūrvendrā ūcuḥ |
gamiṣyāmo mānuṣaṃ devalokāddurādharo vihito yatra mokṣaḥ |
devāstvasmānādadhīrañjananyāṃ dharmo vāyurmaghavānaśvinau ca || 1-189-27||
MHB 1-189-28
व्यास उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा वज्रपाणिर्वचस्तु देवश्रेष्ठं पुनरेवेदमाह ।
वीर्येणाहं पुरुषं कार्यहेतोर्दद्यामेषां पञ्चमं मत्प्रसूतम् ॥ १-१८९-२८॥
vyāsa uvāca |
etacchrutvā vajrapāṇirvacastu devaśreṣṭhaṃ punarevedamāha |
vīryeṇāhaṃ puruṣaṃ kāryahetordadyāmeṣāṃ pañcamaṃ matprasūtam || 1-189-28||
MHB 1-189-29
तेषां कामं भगवानुग्रधन्वा प्रादादिष्टं सन्निसर्गाद्यथोक्तम् ।
तां चाप्येषां योषितं लोककान्तां श्रियं भार्यां व्यदधान्मानुषेषु ॥ १-१८९-२९॥
teṣāṃ kāmaṃ bhagavānugradhanvā prādādiṣṭaṃ sannisargādyathoktam |
tāṃ cāpyeṣāṃ yoṣitaṃ lokakāntāṃ śriyaṃ bhāryāṃ vyadadhānmānuṣeṣu || 1-189-29||
MHB 1-189-30
तैरेव सार्धं तु ततः स देवो जगाम नारायणमप्रमेयम् ।
स चापि तद्व्यदधात्सर्वमेव ततः सर्वे संबभूवुर्धरण्याम् ॥ १-१८९-३०॥
taireva sārdhaṃ tu tataḥ sa devo jagāma nārāyaṇamaprameyam |
sa cāpi tadvyadadhātsarvameva tataḥ sarve saṃbabhūvurdharaṇyām || 1-189-30||
MHB 1-189-31
स चापि केशौ हरिरुद्बबर्ह शुक्लमेकमपरं चापि कृष्णम् ।
तौ चापि केशौ विशतां यदूनां कुले स्त्रियौ रोहिणीं देवकीं च ।
तयोरेको बलदेवो बभूव कृष्णो द्वितीयः केशवः संबभूव ॥ १-१८९-३१॥
sa cāpi keśau harirudbabarha śuklamekamaparaṃ cāpi kṛṣṇam |
tau cāpi keśau viśatāṃ yadūnāṃ kule striyau rohiṇīṃ devakīṃ ca |
tayoreko baladevo babhūva kṛṣṇo dvitīyaḥ keśavaḥ saṃbabhūva || 1-189-31||
MHB 1-189-32
ये ते पूर्वं शक्ररूपा निरुद्धास्तस्यां दर्यां पर्वतस्योत्तरस्य ।
इहैव ते पाण्डवा वीर्यवन्तः शक्रस्यांशः पाण्डवः सव्यसाची ॥ १-१८९-३२॥
ye te pūrvaṃ śakrarūpā niruddhāstasyāṃ daryāṃ parvatasyottarasya |
ihaiva te pāṇḍavā vīryavantaḥ śakrasyāṃśaḥ pāṇḍavaḥ savyasācī || 1-189-32||
MHB 1-189-33
एवमेते पाण्डवाः संबभूवुर्ये ते राजन्पूर्वमिन्द्रा बभूवुः ।
लक्ष्मीश्चैषां पूर्वमेवोपदिष्टा भार्या यैषा द्रौपदी दिव्यरूपा ॥ १-१८९-३३॥
evamete pāṇḍavāḥ saṃbabhūvurye te rājanpūrvamindrā babhūvuḥ |
lakṣmīścaiṣāṃ pūrvamevopadiṣṭā bhāryā yaiṣā draupadī divyarūpā || 1-189-33||
MHB 1-189-34
कथं हि स्त्री कर्मणोऽन्ते महीतलात्समुत्तिष्ठेदन्यतो दैवयोगात् ।
यस्या रूपं सोमसूर्यप्रकाशं गन्धश्चाग्र्यः क्रोशमात्रात्प्रवाति ॥ १-१८९-३४॥
kathaṃ hi strī karmaṇo'nte mahītalātsamuttiṣṭhedanyato daivayogāt |
yasyā rūpaṃ somasūryaprakāśaṃ gandhaścāgryaḥ krośamātrātpravāti || 1-189-34||
MHB 1-189-35
इदं चान्यत्प्रीतिपूर्वं नरेन्द्र ददामि ते वरमत्यद्भुतं च ।
दिव्यं चक्षुः पश्य कुन्तीसुतांस्त्वं पुण्यैर्दिव्यैः पूर्वदेहैरुपेतान् ॥ १-१८९-३५॥
idaṃ cānyatprītipūrvaṃ narendra dadāmi te varamatyadbhutaṃ ca |
divyaṃ cakṣuḥ paśya kuntīsutāṃstvaṃ puṇyairdivyaiḥ pūrvadehairupetān || 1-189-35||
MHB 1-189-36
वैशंपायन उवाच ।
ततो व्यासः परमोदारकर्मा शुचिर्विप्रस्तपसा तस्य राज्ञः ।
चक्षुर्दिव्यं प्रददौ तान्स सर्वान्राजापश्यत्पूर्वदेहैर्यथावत् ॥ १-१८९-३६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato vyāsaḥ paramodārakarmā śucirviprastapasā tasya rājñaḥ |
cakṣurdivyaṃ pradadau tānsa sarvānrājāpaśyatpūrvadehairyathāvat || 1-189-36||
MHB 1-189-37
ततो दिव्यान्हेमकिरीटमालिनः शक्रप्रख्यान्पावकादित्यवर्णान् ।
बद्धापीडांश्चारुरूपांश्च यूनो व्यूढोरस्कांस्तालमात्रान्ददर्श ॥ १-१८९-३७॥
tato divyānhemakirīṭamālinaḥ śakraprakhyānpāvakādityavarṇān |
baddhāpīḍāṃścārurūpāṃśca yūno vyūḍhoraskāṃstālamātrāndadarśa || 1-189-37||
MHB 1-189-38
दिव्यैर्वस्त्रैररजोभिः सुवर्णैर्माल्यैश्चाग्र्यैः शोभमानानतीव ।
साक्षात्त्र्यक्षान्वसवो वाथ दिव्यानादित्यान्वा सर्वगुणोपपन्नान् ।
तान्पूर्वेन्द्रानेवमीक्ष्याभिरूपान्प्रीतो राजा द्रुपदो विस्मितश्च ॥ १-१८९-३८॥
divyairvastrairarajobhiḥ suvarṇairmālyaiścāgryaiḥ śobhamānānatīva |
sākṣāttryakṣānvasavo vātha divyānādityānvā sarvaguṇopapannān |
tānpūrvendrānevamīkṣyābhirūpānprīto rājā drupado vismitaśca || 1-189-38||
MHB 1-189-39
दिव्यां मायां तामवाप्याप्रमेयां तां चैवाग्र्यां श्रियमिव रूपिणीं च ।
योग्यां तेषां रूपतेजोयशोभिः पत्नीमृद्धां दृष्टवान्पार्थिवेन्द्रः ॥ १-१८९-३९॥
divyāṃ māyāṃ tāmavāpyāprameyāṃ tāṃ caivāgryāṃ śriyamiva rūpiṇīṃ ca |
yogyāṃ teṣāṃ rūpatejoyaśobhiḥ patnīmṛddhāṃ dṛṣṭavānpārthivendraḥ || 1-189-39||
MHB 1-189-40
स तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यरूपं जग्राह पादौ सत्यवत्याः सुतस्य ।
नैतच्चित्रं परमर्षे त्वयीति प्रसन्नचेताः स उवाच चैनम् ॥ १-१८९-४०॥
sa taddṛṣṭvā mahadāścaryarūpaṃ jagrāha pādau satyavatyāḥ sutasya |
naitaccitraṃ paramarṣe tvayīti prasannacetāḥ sa uvāca cainam || 1-189-40||
MHB 1-189-41
व्यास उवाच ।
आसीत्तपोवने काचिदृषेः कन्या महात्मनः ।
नाध्यगच्छत्पतिं सा तु कन्या रूपवती सती ॥ १-१८९-४१॥
vyāsa uvāca |
āsīttapovane kācidṛṣeḥ kanyā mahātmanaḥ |
nādhyagacchatpatiṃ sā tu kanyā rūpavatī satī || 1-189-41||
MHB 1-189-42
तोषयामास तपसा सा किलोग्रेण शंकरम् ।
तामुवाचेश्वरः प्रीतो वृणु काममिति स्वयम् ॥ १-१८९-४२॥
toṣayāmāsa tapasā sā kilogreṇa śaṃkaram |
tāmuvāceśvaraḥ prīto vṛṇu kāmamiti svayam || 1-189-42||
MHB 1-189-43
सैवमुक्ताब्रवीत्कन्या देवं वरदमीश्वरम् ।
पतिं सर्वगुणोपेतमिच्छामीति पुनः पुनः ॥ १-१८९-४३॥
saivamuktābravītkanyā devaṃ varadamīśvaram |
patiṃ sarvaguṇopetamicchāmīti punaḥ punaḥ || 1-189-43||
MHB 1-189-44
ददौ तस्यै स देवेशस्तं वरं प्रीतिमांस्तदा ।
पञ्च ते पतयः श्रेष्ठा भविष्यन्तीति शंकरः ॥ १-१८९-४४॥
dadau tasyai sa deveśastaṃ varaṃ prītimāṃstadā |
pañca te patayaḥ śreṣṭhā bhaviṣyantīti śaṃkaraḥ || 1-189-44||
MHB 1-189-45
सा प्रसादयती देवमिदं भूयोऽभ्यभाषत ।
एकं पतिं गुणोपेतं त्वत्तोऽर्हामीति वै तदा ।
तां देवदेवः प्रीतात्मा पुनः प्राह शुभं वचः ॥ १-१८९-४५॥
sā prasādayatī devamidaṃ bhūyo'bhyabhāṣata |
ekaṃ patiṃ guṇopetaṃ tvatto'rhāmīti vai tadā |
tāṃ devadevaḥ prītātmā punaḥ prāha śubhaṃ vacaḥ || 1-189-45||
MHB 1-189-46
पञ्चकृत्वस्त्वया उक्तः पतिं देहीत्यहं पुनः ।
तत्तथा भविता भद्रे तव तद्भद्रमस्तु ते ।
देहमन्यं गतायास्ते यथोक्तं तद्भविष्यति ॥ १-१८९-४६॥
pañcakṛtvastvayā uktaḥ patiṃ dehītyahaṃ punaḥ |
tattathā bhavitā bhadre tava tadbhadramastu te |
dehamanyaṃ gatāyāste yathoktaṃ tadbhaviṣyati || 1-189-46||
MHB 1-189-47
द्रुपदैषा हि सा जज्ञे सुता ते देवरूपिणी ।
पञ्चानां विहिता पत्नी कृष्णा पार्षत्यनिन्दिता ॥ १-१८९-४७॥
drupadaiṣā hi sā jajñe sutā te devarūpiṇī |
pañcānāṃ vihitā patnī kṛṣṇā pārṣatyaninditā || 1-189-47||
MHB 1-189-48
स्वर्गश्रीः पाण्डवार्थाय समुत्पन्ना महामखे ।
सेह तप्त्वा तपो घोरं दुहितृत्वं तवागता ॥ १-१८९-४८॥
svargaśrīḥ pāṇḍavārthāya samutpannā mahāmakhe |
seha taptvā tapo ghoraṃ duhitṛtvaṃ tavāgatā || 1-189-48||
MHB 1-189-49
सैषा देवी रुचिरा देवजुष्टा पञ्चानामेका स्वकृतेन कर्मणा ।
सृष्टा स्वयं देवपत्नी स्वयम्भुवा श्रुत्वा राजन्द्रुपदेष्टं कुरुष्व ॥ १-१८९-४९॥
saiṣā devī rucirā devajuṣṭā pañcānāmekā svakṛtena karmaṇā |
sṛṣṭā svayaṃ devapatnī svayambhuvā śrutvā rājandrupadeṣṭaṃ kuruṣva || 1-189-49||
Adhyaya: 190/225 (18)
MHB 1-190-1
द्रुपद उवाच ।
अश्रुत्वैवं वचनं ते महर्षे मया पूर्वं यतितं कार्यमेतत् ।
न वै शक्यं विहितस्यापयातुं तदेवेदमुपपन्नं विधानम् ॥ १-१९०-१॥
drupada uvāca |
aśrutvaivaṃ vacanaṃ te maharṣe mayā pūrvaṃ yatitaṃ kāryametat |
na vai śakyaṃ vihitasyāpayātuṃ tadevedamupapannaṃ vidhānam || 1-190-1||
MHB 1-190-2
दिष्टस्य ग्रन्थिरनिवर्तनीयः स्वकर्मणा विहितं नेह किंचित् ।
कृतं निमित्तं हि वरैकहेतोस्तदेवेदमुपपन्नं बहूनाम् ॥ १-१९०-२॥
diṣṭasya granthiranivartanīyaḥ svakarmaṇā vihitaṃ neha kiṃcit |
kṛtaṃ nimittaṃ hi varaikahetostadevedamupapannaṃ bahūnām || 1-190-2||
MHB 1-190-3
यथैव कृष्णोक्तवती पुरस्तान्नैकान्पतीन्मे भगवान्ददातु ।
स चाप्येवं वरमित्यब्रवीत्तां देवो हि वेद परमं यदत्र ॥ १-१९०-३॥
yathaiva kṛṣṇoktavatī purastānnaikānpatīnme bhagavāndadātu |
sa cāpyevaṃ varamityabravīttāṃ devo hi veda paramaṃ yadatra || 1-190-3||
MHB 1-190-4
यदि वायं विहितः शंकरेण धर्मोऽधर्मो वा नात्र ममापराधः ।
गृह्णन्त्विमे विधिवत्पाणिमस्या यथोपजोषं विहितैषां हि कृष्णा ॥ १-१९०-४॥
yadi vāyaṃ vihitaḥ śaṃkareṇa dharmo'dharmo vā nātra mamāparādhaḥ |
gṛhṇantvime vidhivatpāṇimasyā yathopajoṣaṃ vihitaiṣāṃ hi kṛṣṇā || 1-190-4||
MHB 1-190-5
वैशंपायन उवाच ।
ततोऽब्रवीद्भगवान्धर्मराजमद्य पुण्याहमुत पाण्डवेय ।
अद्य पौष्यं योगमुपैति चन्द्रमाः पाणिं कृष्णायास्त्वं गृहाणाद्य पूर्वम् ॥ १-१९०-५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato'bravīdbhagavāndharmarājamadya puṇyāhamuta pāṇḍaveya |
adya pauṣyaṃ yogamupaiti candramāḥ pāṇiṃ kṛṣṇāyāstvaṃ gṛhāṇādya pūrvam || 1-190-5||
MHB 1-190-6
ततो राजा यज्ञसेनः सपुत्रो जन्यार्थ युक्तं बहु तत्तदग्र्यम् ।
समानयामास सुतां च कृष्णामाप्लाव्य रत्नैर्बहुभिर्विभूष्य ॥ १-१९०-६॥
tato rājā yajñasenaḥ saputro janyārtha yuktaṃ bahu tattadagryam |
samānayāmāsa sutāṃ ca kṛṣṇāmāplāvya ratnairbahubhirvibhūṣya || 1-190-6||
MHB 1-190-7
ततः सर्वे सुहृदस्तत्र तस्य समाजग्मुः सचिवा मन्त्रिणश्च ।
द्रष्टुं विवाहं परमप्रतीता द्विजाश्च पौराश्च यथाप्रधानाः ॥ १-१९०-७॥
tataḥ sarve suhṛdastatra tasya samājagmuḥ sacivā mantriṇaśca |
draṣṭuṃ vivāhaṃ paramapratītā dvijāśca paurāśca yathāpradhānāḥ || 1-190-7||
MHB 1-190-8
तत्तस्य वेश्मार्थिजनोपशोभितं विकीर्णपद्मोत्पलभूषिताजिरम् ।
महार्हरत्नौघविचित्रमाबभौ दिवं यथा निर्मलतारकाचितम् ॥ १-१९०-८॥
tattasya veśmārthijanopaśobhitaṃ vikīrṇapadmotpalabhūṣitājiram |
mahārharatnaughavicitramābabhau divaṃ yathā nirmalatārakācitam || 1-190-8||
MHB 1-190-9
ततस्तु ते कौरवराजपुत्रा विभूषिताः कुण्डलिनो युवानः ।
महार्हवस्त्रा वरचन्दनोक्षिताः कृताभिषेकाः कृतमङ्गलक्रियाः ॥ १-१९०-९॥
tatastu te kauravarājaputrā vibhūṣitāḥ kuṇḍalino yuvānaḥ |
mahārhavastrā varacandanokṣitāḥ kṛtābhiṣekāḥ kṛtamaṅgalakriyāḥ || 1-190-9||
MHB 1-190-10
पुरोहितेनाग्निसमानवर्चसा सहैव धौम्येन यथाविधि प्रभो ।
क्रमेण सर्वे विविशुश्च तत्सदो महर्षभा गोष्ठमिवाभिनन्दिनः ॥ १-१९०-१०॥
purohitenāgnisamānavarcasā sahaiva dhaumyena yathāvidhi prabho |
krameṇa sarve viviśuśca tatsado maharṣabhā goṣṭhamivābhinandinaḥ || 1-190-10||
MHB 1-190-11
ततः समाधाय स वेदपारगो जुहाव मन्त्रैर्ज्वलितं हुताशनम् ।
युधिष्ठिरं चाप्युपनीय मन्त्रविन्नियोजयामास सहैव कृष्णया ॥ १-१९०-११॥
tataḥ samādhāya sa vedapārago juhāva mantrairjvalitaṃ hutāśanam |
yudhiṣṭhiraṃ cāpyupanīya mantravinniyojayāmāsa sahaiva kṛṣṇayā || 1-190-11||
MHB 1-190-12
प्रदक्षिणं तौ प्रगृहीतपाणी समानयामास स वेदपारगः ।
ततोऽभ्यनुज्ञाय तमाजिशोभिनं पुरोहितो राजगृहाद्विनिर्ययौ ॥ १-१९०-१२॥
pradakṣiṇaṃ tau pragṛhītapāṇī samānayāmāsa sa vedapāragaḥ |
tato'bhyanujñāya tamājiśobhinaṃ purohito rājagṛhādviniryayau || 1-190-12||
MHB 1-190-13
क्रमेण चानेन नराधिपात्मजा वरस्त्रियास्ते जगृहुस्तदा करम् ।
अहन्यहन्युत्तमरूपधारिणो महारथाः कौरववंशवर्धनाः ॥ १-१९०-१३॥
krameṇa cānena narādhipātmajā varastriyāste jagṛhustadā karam |
ahanyahanyuttamarūpadhāriṇo mahārathāḥ kauravavaṃśavardhanāḥ || 1-190-13||
MHB 1-190-14
इदं च तत्राद्भुतरूपमुत्तमं जगाद विप्रर्षिरतीतमानुषम् ।
महानुभावा किल सा सुमध्यमा बभूव कन्यैव गते गतेऽहनि ॥ १-१९०-१४॥
idaṃ ca tatrādbhutarūpamuttamaṃ jagāda viprarṣiratītamānuṣam |
mahānubhāvā kila sā sumadhyamā babhūva kanyaiva gate gate'hani || 1-190-14||
MHB 1-190-15
कृते विवाहे द्रुपदो धनं ददौ महारथेभ्यो बहुरूपमुत्तमम् ।
शतं रथानां वरहेमभूषिणां चतुर्युजां हेमखलीनमालिनाम् ॥ १-१९०-१५॥
kṛte vivāhe drupado dhanaṃ dadau mahārathebhyo bahurūpamuttamam |
śataṃ rathānāṃ varahemabhūṣiṇāṃ caturyujāṃ hemakhalīnamālinām || 1-190-15||
MHB 1-190-16
शतं गजानामभिपद्मिनां तथा शतं गिरीणामिव हेमशृङ्गिणाम् ।
तथैव दासीशतमग्र्ययौवनं महार्हवेषाभरणाम्बरस्रजम् ॥ १-१९०-१६॥
śataṃ gajānāmabhipadmināṃ tathā śataṃ girīṇāmiva hemaśṛṅgiṇām |
tathaiva dāsīśatamagryayauvanaṃ mahārhaveṣābharaṇāmbarasrajam || 1-190-16||
MHB 1-190-17
पृथक्पृथक्चैव दशायुतान्वितं धनं ददौ सौमकिरग्निसाक्षिकम् ।
तथैव वस्त्राणि च भूषणानि प्रभावयुक्तानि महाधनानि ॥ १-१९०-१७॥
pṛthakpṛthakcaiva daśāyutānvitaṃ dhanaṃ dadau saumakiragnisākṣikam |
tathaiva vastrāṇi ca bhūṣaṇāni prabhāvayuktāni mahādhanāni || 1-190-17||
MHB 1-190-18
कृते विवाहे च ततः स्म पाण्डवाः प्रभूतरत्नामुपलभ्य तां श्रियम् ।
विजह्रुरिन्द्रप्रतिमा महाबलाः पुरे तु पाञ्चालनृपस्य तस्य ह ॥ १-१९०-१८॥
kṛte vivāhe ca tataḥ sma pāṇḍavāḥ prabhūtaratnāmupalabhya tāṃ śriyam |
vijahrurindrapratimā mahābalāḥ pure tu pāñcālanṛpasya tasya ha || 1-190-18||
Adhyaya: 191/225 (19)
MHB 1-191-1
वैशंपायन उवाच ।
पाण्डवैः सह संयोगं गतस्य द्रुपदस्य तु ।
न बभूव भयं किंचिद्देवेभ्योऽपि कथंचन ॥ १-१९१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
pāṇḍavaiḥ saha saṃyogaṃ gatasya drupadasya tu |
na babhūva bhayaṃ kiṃciddevebhyo'pi kathaṃcana || 1-191-1||
MHB 1-191-2
कुन्तीमासाद्य ता नार्यो द्रुपदस्य महात्मनः ।
नाम संकीर्तयन्त्यस्ताः पादौ जग्मुः स्वमूर्धभिः ॥ १-१९१-२॥
kuntīmāsādya tā nāryo drupadasya mahātmanaḥ |
nāma saṃkīrtayantyastāḥ pādau jagmuḥ svamūrdhabhiḥ || 1-191-2||
MHB 1-191-3
कृष्णा च क्षौमसंवीता कृतकौतुकमङ्गला ।
कृताभिवादना श्वश्र्वास्तस्थौ प्रह्वा कृताञ्जलिः ॥ १-१९१-३॥
kṛṣṇā ca kṣaumasaṃvītā kṛtakautukamaṅgalā |
kṛtābhivādanā śvaśrvāstasthau prahvā kṛtāñjaliḥ || 1-191-3||
MHB 1-191-4
रूपलक्षणसंपन्नां शीलाचारसमन्विताम् ।
द्रौपदीमवदत्प्रेम्णा पृथाशीर्वचनं स्नुषाम् ॥ १-१९१-४॥
rūpalakṣaṇasaṃpannāṃ śīlācārasamanvitām |
draupadīmavadatpremṇā pṛthāśīrvacanaṃ snuṣām || 1-191-4||
MHB 1-191-5
यथेन्द्राणी हरिहये स्वाहा चैव विभावसौ ।
रोहिणी च यथा सोमे दमयन्ती यथा नले ॥ १-१९१-५॥
yathendrāṇī harihaye svāhā caiva vibhāvasau |
rohiṇī ca yathā some damayantī yathā nale || 1-191-5||
MHB 1-191-6
यथा वैश्रवणे भद्रा वसिष्ठे चाप्यरुन्धती ।
यथा नारायणे लक्ष्मीस्तथा त्वं भव भर्तृषु ॥ १-१९१-६॥
yathā vaiśravaṇe bhadrā vasiṣṭhe cāpyarundhatī |
yathā nārāyaṇe lakṣmīstathā tvaṃ bhava bhartṛṣu || 1-191-6||
MHB 1-191-7
जीवसूर्वीरसूर्भद्रे बहुसौख्यसमन्विता ।
सुभगा भोगसंपन्ना यज्ञपत्नी स्वनुव्रता ॥ १-१९१-७॥
jīvasūrvīrasūrbhadre bahusaukhyasamanvitā |
subhagā bhogasaṃpannā yajñapatnī svanuvratā || 1-191-7||
MHB 1-191-8
अतिथीनागतान्साधून्बालान्वृद्धान्गुरूंस्तथा ।
पूजयन्त्या यथान्यायं शश्वद्गच्छन्तु ते समाः ॥ १-१९१-८॥
atithīnāgatānsādhūnbālānvṛddhāngurūṃstathā |
pūjayantyā yathānyāyaṃ śaśvadgacchantu te samāḥ || 1-191-8||
MHB 1-191-9
कुरुजाङ्गलमुख्येषु राष्ट्रेषु नगरेषु च ।
अनु त्वमभिषिच्यस्व नृपतिं धर्मवत्सलम् ॥ १-१९१-९॥
kurujāṅgalamukhyeṣu rāṣṭreṣu nagareṣu ca |
anu tvamabhiṣicyasva nṛpatiṃ dharmavatsalam || 1-191-9||
MHB 1-191-10
पतिभिर्निर्जितामुर्वीं विक्रमेण महाबलैः ।
कुरु ब्राह्मणसात्सर्वामश्वमेधे महाक्रतौ ॥ १-१९१-१०॥
patibhirnirjitāmurvīṃ vikrameṇa mahābalaiḥ |
kuru brāhmaṇasātsarvāmaśvamedhe mahākratau || 1-191-10||
MHB 1-191-11
पृथिव्यां यानि रत्नानि गुणवन्ति गुनान्विते ।
तान्याप्नुहि त्वं कल्याणि सुखिनी शरदां शतम् ॥ १-१९१-११॥
pṛthivyāṃ yāni ratnāni guṇavanti gunānvite |
tānyāpnuhi tvaṃ kalyāṇi sukhinī śaradāṃ śatam || 1-191-11||
MHB 1-191-12
यथा च त्वाभिनन्दामि वध्वद्य क्षौमसंवृताम् ।
तथा भूयोऽभिनन्दिष्ये सूतपुत्रां गुणान्विताम् ॥ १-१९१-१२॥
yathā ca tvābhinandāmi vadhvadya kṣaumasaṃvṛtām |
tathā bhūyo'bhinandiṣye sūtaputrāṃ guṇānvitām || 1-191-12||
MHB 1-191-13
ततस्तु कृतदारेभ्यः पाण्डुभ्यः प्राहिणोद्धरिः ।
मुक्तावैडूर्यचित्राणि हैमान्याभरणानि च ॥ १-१९१-१३॥
tatastu kṛtadārebhyaḥ pāṇḍubhyaḥ prāhiṇoddhariḥ |
muktāvaiḍūryacitrāṇi haimānyābharaṇāni ca || 1-191-13||
MHB 1-191-14
वासांसि च महार्हाणि नानादेश्यानि माधवः ।
कम्बलाजिनरत्नानि स्पर्शवन्ति शुभानि च ॥ १-१९१-१४॥
vāsāṃsi ca mahārhāṇi nānādeśyāni mādhavaḥ |
kambalājinaratnāni sparśavanti śubhāni ca || 1-191-14||
MHB 1-191-15
शयनासनयानानि विविधानि महान्ति च ।
वैडूर्यवज्रचित्राणि शतशो भाजनानि च ॥ १-१९१-१५॥
śayanāsanayānāni vividhāni mahānti ca |
vaiḍūryavajracitrāṇi śataśo bhājanāni ca || 1-191-15||
MHB 1-191-16
रूपयौवनदाक्षिण्यैरुपेताश्च स्वलंकृताः ।
प्रेष्याः संप्रददौ कृष्णो नानादेश्याः सहस्रशः ॥ १-१९१-१६॥
rūpayauvanadākṣiṇyairupetāśca svalaṃkṛtāḥ |
preṣyāḥ saṃpradadau kṛṣṇo nānādeśyāḥ sahasraśaḥ || 1-191-16||
MHB 1-191-17
गजान्विनीतान्भद्रांश्च सदश्वांश्च स्वलंकृतान् ।
रथांश्च दान्तान्सौवर्णैः शुभैः पट्टैरलंकृतान् ॥ १-१९१-१७॥
gajānvinītānbhadrāṃśca sadaśvāṃśca svalaṃkṛtān |
rathāṃśca dāntānsauvarṇaiḥ śubhaiḥ paṭṭairalaṃkṛtān || 1-191-17||
MHB 1-191-18
कोटिशश्च सुवर्णं स तेषामकृतकं तथा ।
वीतीकृतममेयात्मा प्राहिणोन्मधुसूदनः ॥ १-१९१-१८॥
koṭiśaśca suvarṇaṃ sa teṣāmakṛtakaṃ tathā |
vītīkṛtamameyātmā prāhiṇonmadhusūdanaḥ || 1-191-18||
MHB 1-191-19
तत्सर्वं प्रतिजग्राह धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
मुदा परमया युक्तो गोविन्दप्रियकाम्यया ॥ १-१९१-१९॥
tatsarvaṃ pratijagrāha dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
mudā paramayā yukto govindapriyakāmyayā || 1-191-19||
Adhyaya: 192/225 (29)
MHB 1-192-1
वैशंपायन उवाच ।
ततो राज्ञां चरैराप्तैश्चारः समुपनीयत ।
पाण्डवैरुपसंपन्ना द्रौपदी पतिभिः शुभा ॥ १-१९२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato rājñāṃ carairāptaiścāraḥ samupanīyata |
pāṇḍavairupasaṃpannā draupadī patibhiḥ śubhā || 1-192-1||
MHB 1-192-2
येन तद्धनुरायम्य लक्ष्यं विद्धं महात्मना ।
सोऽर्जुनो जयतां श्रेष्ठो महाबाणधनुर्धरः ॥ १-१९२-२॥
yena taddhanurāyamya lakṣyaṃ viddhaṃ mahātmanā |
so'rjuno jayatāṃ śreṣṭho mahābāṇadhanurdharaḥ || 1-192-2||
MHB 1-192-3
यः शल्यं मद्रराजानमुत्क्षिप्याभ्रामयद्बली ।
त्रासयंश्चापि संक्रुद्धो वृक्षेण पुरुषान्रणे ॥ १-१९२-३॥
yaḥ śalyaṃ madrarājānamutkṣipyābhrāmayadbalī |
trāsayaṃścāpi saṃkruddho vṛkṣeṇa puruṣānraṇe || 1-192-3||
MHB 1-192-4
न चापि संभ्रमः कश्चिदासीत्तत्र महात्मनः ।
स भीमो भीमसंस्पर्शः शत्रुसेनाङ्गपातनः ॥ १-१९२-४॥
na cāpi saṃbhramaḥ kaścidāsīttatra mahātmanaḥ |
sa bhīmo bhīmasaṃsparśaḥ śatrusenāṅgapātanaḥ || 1-192-4||
MHB 1-192-5
ब्रह्मरूपधराञ्श्रुत्वा पाण्डुराजसुतांस्तदा ।
कौन्तेयान्मनुजेन्द्राणां विस्मयः समजायत ॥ १-१९२-५॥
brahmarūpadharāñśrutvā pāṇḍurājasutāṃstadā |
kaunteyānmanujendrāṇāṃ vismayaḥ samajāyata || 1-192-5||
MHB 1-192-6
सपुत्रा हि पुरा कुन्ती दग्धा जतुगृहे श्रुता ।
पुनर्जातानिति स्मैतान्मन्यन्ते सर्वपार्थिवाः ॥ १-१९२-६॥
saputrā hi purā kuntī dagdhā jatugṛhe śrutā |
punarjātāniti smaitānmanyante sarvapārthivāḥ || 1-192-6||
MHB 1-192-7
धिक्कुर्वन्तस्तदा भीष्मं धृतराष्ट्रं च कौरवम् ।
कर्मणा सुनृशंसेन पुरोचनकृतेन वै ॥ १-१९२-७॥
dhikkurvantastadā bhīṣmaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca kauravam |
karmaṇā sunṛśaṃsena purocanakṛtena vai || 1-192-7||
MHB 1-192-8
वृत्ते स्वयंवरे चैव राजानः सर्व एव ते ।
यथागतं विप्रजग्मुर्विदित्वा पाण्डवान्वृतान् ॥ १-१९२-८॥
vṛtte svayaṃvare caiva rājānaḥ sarva eva te |
yathāgataṃ viprajagmurviditvā pāṇḍavānvṛtān || 1-192-8||
MHB 1-192-9
अथ दुर्योधनो राजा विमना भ्रातृभिः सह ।
अश्वत्थाम्ना मातुलेन कर्णेन च कृपेण च ॥ १-१९२-९॥
atha duryodhano rājā vimanā bhrātṛbhiḥ saha |
aśvatthāmnā mātulena karṇena ca kṛpeṇa ca || 1-192-9||
MHB 1-192-10
विनिवृत्तो वृतं दृष्ट्वा द्रौपद्या श्वेतवाहनम् ।
तं तु दुःशासनो व्रीडन्मन्दं मन्दमिवाब्रवीत् ॥ १-१९२-१०॥
vinivṛtto vṛtaṃ dṛṣṭvā draupadyā śvetavāhanam |
taṃ tu duḥśāsano vrīḍanmandaṃ mandamivābravīt || 1-192-10||
MHB 1-192-11
यद्यसौ ब्राह्मणो न स्याद्विन्देत द्रौपदीं न सः ।
न हि तं तत्त्वतो राजन्वेद कश्चिद्धनंजयम् ॥ १-१९२-११॥
yadyasau brāhmaṇo na syādvindeta draupadīṃ na saḥ |
na hi taṃ tattvato rājanveda kaściddhanaṃjayam || 1-192-11||
MHB 1-192-12
दैवं तु परमं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम् ।
धिगस्मत्पौरुषं तात यद्धरन्तीह पाण्डवाः ॥ १-१९२-१२॥
daivaṃ tu paramaṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam |
dhigasmatpauruṣaṃ tāta yaddharantīha pāṇḍavāḥ || 1-192-12||
MHB 1-192-13
एवं संभाषमाणास्ते निन्दन्तश्च पुरोचनम् ।
विविशुर्हास्तिनपुरं दीना विगतचेतसः ॥ १-१९२-१३॥
evaṃ saṃbhāṣamāṇāste nindantaśca purocanam |
viviśurhāstinapuraṃ dīnā vigatacetasaḥ || 1-192-13||
MHB 1-192-14
त्रस्ता विगतसंकल्पा दृष्ट्वा पार्थान्महौजसः ।
मुक्तान्हव्यवहाच्चैनान्संयुक्तान्द्रुपदेन च ॥ १-१९२-१४॥
trastā vigatasaṃkalpā dṛṣṭvā pārthānmahaujasaḥ |
muktānhavyavahāccainānsaṃyuktāndrupadena ca || 1-192-14||
MHB 1-192-15
धृष्टद्युम्नं च संचिन्त्य तथैव च शिखण्डिनम् ।
द्रुपदस्यात्मजांश्चान्यान्सर्वयुद्धविशारदान् ॥ १-१९२-१५॥
dhṛṣṭadyumnaṃ ca saṃcintya tathaiva ca śikhaṇḍinam |
drupadasyātmajāṃścānyānsarvayuddhaviśāradān || 1-192-15||
MHB 1-192-16
विदुरस्त्वथ ताञ्श्रुत्वा द्रौपद्या पाण्डवान्वृतान् ।
व्रीडितान्धार्तराष्ट्रांश्च भग्नदर्पानुपागतान् ॥ १-१९२-१६॥
vidurastvatha tāñśrutvā draupadyā pāṇḍavānvṛtān |
vrīḍitāndhārtarāṣṭrāṃśca bhagnadarpānupāgatān || 1-192-16||
MHB 1-192-17
ततः प्रीतमनाः क्षत्ता धृतराष्ट्रं विशां पते ।
उवाच दिष्ट्या कुरवो वर्धन्त इति विस्मितः ॥ १-१९२-१७॥
tataḥ prītamanāḥ kṣattā dhṛtarāṣṭraṃ viśāṃ pate |
uvāca diṣṭyā kuravo vardhanta iti vismitaḥ || 1-192-17||
MHB 1-192-18
वैचित्रवीर्यस्तु नृपो निशम्य विदुरस्य तत् ।
अब्रवीत्परमप्रीतो दिष्ट्या दिष्ट्येति भारत ॥ १-१९२-१८॥
vaicitravīryastu nṛpo niśamya vidurasya tat |
abravītparamaprīto diṣṭyā diṣṭyeti bhārata || 1-192-18||
MHB 1-192-19
मन्यते हि वृतं पुत्रं ज्येष्ठं द्रुपदकन्यया ।
दुर्योधनमविज्ञानात्प्रज्ञाचक्षुर्नरेश्वरः ॥ १-१९२-१९॥
manyate hi vṛtaṃ putraṃ jyeṣṭhaṃ drupadakanyayā |
duryodhanamavijñānātprajñācakṣurnareśvaraḥ || 1-192-19||
MHB 1-192-20
अथ त्वाज्ञापयामास द्रौपद्या भूषणं बहु ।
आनीयतां वै कृष्णेति पुत्रं दुर्योधनं तदा ॥ १-१९२-२०॥
atha tvājñāpayāmāsa draupadyā bhūṣaṇaṃ bahu |
ānīyatāṃ vai kṛṣṇeti putraṃ duryodhanaṃ tadā || 1-192-20||
MHB 1-192-21
अथास्य पश्चाद्विदुर आचख्यौ पाण्डवान्वृतान् ।
सर्वान्कुशलिनो वीरान्पूजितान्द्रुपदेन च ।
तेषां संबन्धिनश्चान्यान्बहून्बलसमन्वितान् ॥ १-१९२-२१॥
athāsya paścādvidura ācakhyau pāṇḍavānvṛtān |
sarvānkuśalino vīrānpūjitāndrupadena ca |
teṣāṃ saṃbandhinaścānyānbahūnbalasamanvitān || 1-192-21||
MHB 1-192-22
धृतराष्ट्र उवाच ।
यथैव पाण्डोः पुत्रास्ते तथैवाभ्यधिका मम ।
सेयमभ्यधिका प्रीतिर्वृद्धिर्विदुर मे मता ।
यत्ते कुशलिनो वीरा मित्रवन्तश्च पाण्डवाः ॥ १-१९२-२२॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
yathaiva pāṇḍoḥ putrāste tathaivābhyadhikā mama |
seyamabhyadhikā prītirvṛddhirvidura me matā |
yatte kuśalino vīrā mitravantaśca pāṇḍavāḥ || 1-192-22||
MHB 1-192-23
को हि द्रुपदमासाद्य मित्रं क्षत्तः सबान्धवम् ।
न बुभूषेद्भवेनार्थी गतश्रीरपि पार्थिवः ॥ १-१९२-२३॥
ko hi drupadamāsādya mitraṃ kṣattaḥ sabāndhavam |
na bubhūṣedbhavenārthī gataśrīrapi pārthivaḥ || 1-192-23||
MHB 1-192-24
वैशंपायन उवाच ।
तं तथा भाषमाणं तु विदुरः प्रत्यभाषत ।
नित्यं भवतु ते बुद्धिरेषा राजञ्शतं समाः ॥ १-१९२-२४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ tu viduraḥ pratyabhāṣata |
nityaṃ bhavatu te buddhireṣā rājañśataṃ samāḥ || 1-192-24||
MHB 1-192-25
ततो दुर्योधनश्चैव राधेयश्च विशां पते ।
धृतराष्ट्रमुपागम्य वचोऽब्रूतामिदं तदा ॥ १-१९२-२५॥
tato duryodhanaścaiva rādheyaśca viśāṃ pate |
dhṛtarāṣṭramupāgamya vaco'brūtāmidaṃ tadā || 1-192-25||
MHB 1-192-26
संनिधौ विदुरस्य त्वां वक्तुं नृप न शक्नुवः ।
विविक्तमिति वक्ष्यावः किं तवेदं चिकीर्षितम् ॥ १-१९२-२६॥
saṃnidhau vidurasya tvāṃ vaktuṃ nṛpa na śaknuvaḥ |
viviktamiti vakṣyāvaḥ kiṃ tavedaṃ cikīrṣitam || 1-192-26||
MHB 1-192-27
सपत्नवृद्धिं यत्तात मन्यसे वृद्धिमात्मनः ।
अभिष्टौषि च यत्क्षत्तुः समीपे द्विपदां वर ॥ १-१९२-२७॥
sapatnavṛddhiṃ yattāta manyase vṛddhimātmanaḥ |
abhiṣṭauṣi ca yatkṣattuḥ samīpe dvipadāṃ vara || 1-192-27||
MHB 1-192-28
अन्यस्मिन्नृप कर्तव्ये त्वमन्यत्कुरुषेऽनघ ।
तेषां बलविघातो हि कर्तव्यस्तात नित्यशः ॥ १-१९२-२८॥
anyasminnṛpa kartavye tvamanyatkuruṣe'nagha |
teṣāṃ balavighāto hi kartavyastāta nityaśaḥ || 1-192-28||
MHB 1-192-29
ते वयं प्राप्तकालस्य चिकीर्षां मन्त्रयामहे ।
यथा नो न ग्रसेयुस्ते सपुत्रबलबान्धवान् ॥ १-१९२-२९॥
te vayaṃ prāptakālasya cikīrṣāṃ mantrayāmahe |
yathā no na graseyuste saputrabalabāndhavān || 1-192-29||
Adhyaya: 193/225 (19)
MHB 1-193-1
धृतराष्ट्र उवाच ।
अहमप्येवमेवैतच्चिन्तयामि यथा युवाम् ।
विवेक्तुं नाहमिच्छामि त्वाकारं विदुरं प्रति ॥ १-१९३-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
ahamapyevamevaitaccintayāmi yathā yuvām |
vivektuṃ nāhamicchāmi tvākāraṃ viduraṃ prati || 1-193-1||
MHB 1-193-2
अतस्तेषां गुणानेव कीर्तयामि विशेषतः ।
नावबुध्येत विदुरो ममाभिप्रायमिङ्गितैः ॥ १-१९३-२॥
atasteṣāṃ guṇāneva kīrtayāmi viśeṣataḥ |
nāvabudhyeta viduro mamābhiprāyamiṅgitaiḥ || 1-193-2||
MHB 1-193-3
यच्च त्वं मन्यसे प्राप्तं तद्ब्रूहि त्वं सुयोधन ।
राधेय मन्यसे त्वं च यत्प्राप्तं तद्ब्रवीहि मे ॥ १-१९३-३॥
yacca tvaṃ manyase prāptaṃ tadbrūhi tvaṃ suyodhana |
rādheya manyase tvaṃ ca yatprāptaṃ tadbravīhi me || 1-193-3||
MHB 1-193-4
दुर्योधन उवाच ।
अद्य तान्कुशलैर्विप्रैः सुकृतैराप्तकारिभिः ।
कुन्तीपुत्रान्भेदयामो माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥ १-१९३-४॥
duryodhana uvāca |
adya tānkuśalairvipraiḥ sukṛtairāptakāribhiḥ |
kuntīputrānbhedayāmo mādrīputrau ca pāṇḍavau || 1-193-4||
MHB 1-193-5
अथ वा द्रुपदो राजा महद्भिर्वित्तसंचयैः ।
पुत्राश्चास्य प्रलोभ्यन्ताममात्याश्चैव सर्वशः ॥ १-१९३-५॥
atha vā drupado rājā mahadbhirvittasaṃcayaiḥ |
putrāścāsya pralobhyantāmamātyāścaiva sarvaśaḥ || 1-193-5||
MHB 1-193-6
परित्यजध्वं राजानं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
अथ तत्रैव वा तेषां निवासं रोचयन्तु ते ॥ १-१९३-६॥
parityajadhvaṃ rājānaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram |
atha tatraiva vā teṣāṃ nivāsaṃ rocayantu te || 1-193-6||
MHB 1-193-7
इहैषां दोषवद्वासं वर्णयन्तु पृथक्पृथक् ।
ते भिद्यमानास्तत्रैव मनः कुर्वन्तु पाण्डवाः ॥ १-१९३-७॥
ihaiṣāṃ doṣavadvāsaṃ varṇayantu pṛthakpṛthak |
te bhidyamānāstatraiva manaḥ kurvantu pāṇḍavāḥ || 1-193-7||
MHB 1-193-8
अथ वा कुशलाः केचिदुपायनिपुणा नराः ।
इतरेतरतः पार्थान्भेदयन्त्वनुरागतः ॥ १-१९३-८॥
atha vā kuśalāḥ kecidupāyanipuṇā narāḥ |
itaretarataḥ pārthānbhedayantvanurāgataḥ || 1-193-8||
MHB 1-193-9
व्युत्थापयन्तु वा कृष्णां बहुत्वात्सुकरं हि तत् ।
अथ वा पाण्डवांस्तस्यां भेदयन्तु ततश्च ताम् ॥ १-१९३-९॥
vyutthāpayantu vā kṛṣṇāṃ bahutvātsukaraṃ hi tat |
atha vā pāṇḍavāṃstasyāṃ bhedayantu tataśca tām || 1-193-9||
MHB 1-193-10
भीमसेनस्य वा राजन्नुपायकुशलैर्नरैः ।
मृत्युर्विधीयतां छन्नैः स हि तेषां बलाधिकः ॥ १-१९३-१०॥
bhīmasenasya vā rājannupāyakuśalairnaraiḥ |
mṛtyurvidhīyatāṃ channaiḥ sa hi teṣāṃ balādhikaḥ || 1-193-10||
MHB 1-193-11
तस्मिंस्तु निहते राजन्हतोत्साहा हतौजसः ।
यतिष्यन्ते न राज्याय स हि तेषां व्यपाश्रयः ॥ १-१९३-११॥
tasmiṃstu nihate rājanhatotsāhā hataujasaḥ |
yatiṣyante na rājyāya sa hi teṣāṃ vyapāśrayaḥ || 1-193-11||
MHB 1-193-12
अजेयो ह्यर्जुनः संख्ये पृष्ठगोपे वृकोदरे ।
तमृते फल्गुनो युद्धे राधेयस्य न पादभाक् ॥ १-१९३-१२॥
ajeyo hyarjunaḥ saṃkhye pṛṣṭhagope vṛkodare |
tamṛte phalguno yuddhe rādheyasya na pādabhāk || 1-193-12||
MHB 1-193-13
ते जानमाना दौर्बल्यं भीमसेनमृते महत् ।
अस्मान्बलवतो ज्ञात्वा नशिष्यन्त्यबलीयसः ॥ १-१९३-१३॥
te jānamānā daurbalyaṃ bhīmasenamṛte mahat |
asmānbalavato jñātvā naśiṣyantyabalīyasaḥ || 1-193-13||
MHB 1-193-14
इहागतेषु पार्थेषु निदेशवशवर्तिषु ।
प्रवर्तिष्यामहे राजन्यथाश्रद्धं निबर्हणे ॥ १-१९३-१४॥
ihāgateṣu pārtheṣu nideśavaśavartiṣu |
pravartiṣyāmahe rājanyathāśraddhaṃ nibarhaṇe || 1-193-14||
MHB 1-193-15
अथ वा दर्शनीयाभिः प्रमदाभिर्विलोभ्यताम् ।
एकैकस्तत्र कौन्तेयस्ततः कृष्णा विरज्यताम् ॥ १-१९३-१५॥
atha vā darśanīyābhiḥ pramadābhirvilobhyatām |
ekaikastatra kaunteyastataḥ kṛṣṇā virajyatām || 1-193-15||
MHB 1-193-16
प्रेष्यतां वापि राधेयस्तेषामागमनाय वै ।
ते लोप्त्रहारैः संधाय वध्यन्तामाप्तकारिभिः ॥ १-१९३-१६॥
preṣyatāṃ vāpi rādheyasteṣāmāgamanāya vai |
te loptrahāraiḥ saṃdhāya vadhyantāmāptakāribhiḥ || 1-193-16||
MHB 1-193-17
एतेषामभ्युपायानां यस्ते निर्दोषवान्मतः ।
तस्य प्रयोगमातिष्ठ पुरा कालोऽतिवर्तते ॥ १-१९३-१७॥
eteṣāmabhyupāyānāṃ yaste nirdoṣavānmataḥ |
tasya prayogamātiṣṭha purā kālo'tivartate || 1-193-17||
MHB 1-193-18
यावच्चाकृतविश्वासा द्रुपदे पार्थिवर्षभे ।
तावदेवाद्य ते शक्या न शक्यास्तु ततः परम् ॥ १-१९३-१८॥
yāvaccākṛtaviśvāsā drupade pārthivarṣabhe |
tāvadevādya te śakyā na śakyāstu tataḥ param || 1-193-18||
MHB 1-193-19
एषा मम मतिस्तात निग्रहाय प्रवर्तते ।
साधु वा यदि वासाधु किं वा राधेय मन्यसे ॥ १-१९३-१९॥
eṣā mama matistāta nigrahāya pravartate |
sādhu vā yadi vāsādhu kiṃ vā rādheya manyase || 1-193-19||
Adhyaya: 194/225 (25)
MHB 1-194-1
कर्ण उवाच ।
दुर्योधन तव प्रज्ञा न सम्यगिति मे मतिः ।
न ह्युपायेन ते शक्याः पाण्डवाः कुरुनन्दन ॥ १-१९४-१॥
karṇa uvāca |
duryodhana tava prajñā na samyagiti me matiḥ |
na hyupāyena te śakyāḥ pāṇḍavāḥ kurunandana || 1-194-1||
MHB 1-194-2
पूर्वमेव हि ते सूक्ष्मैरुपायैर्यतितास्त्वया ।
निग्रहीतुं यदा वीर शकिता न तदा त्वया ॥ १-१९४-२॥
pūrvameva hi te sūkṣmairupāyairyatitāstvayā |
nigrahītuṃ yadā vīra śakitā na tadā tvayā || 1-194-2||
MHB 1-194-3
इहैव वर्तमानास्ते समीपे तव पार्थिव ।
अजातपक्षाः शिशवः शकिता नैव बाधितुम् ॥ १-१९४-३॥
ihaiva vartamānāste samīpe tava pārthiva |
ajātapakṣāḥ śiśavaḥ śakitā naiva bādhitum || 1-194-3||
MHB 1-194-4
जातपक्षा विदेशस्था विवृद्धाः सर्वशोऽद्य ते ।
नोपायसाध्याः कौन्तेया ममैषा मतिरच्युत ॥ १-१९४-४॥
jātapakṣā videśasthā vivṛddhāḥ sarvaśo'dya te |
nopāyasādhyāḥ kaunteyā mamaiṣā matiracyuta || 1-194-4||
MHB 1-194-5
न च ते व्यसनैर्योक्तुं शक्या दिष्टकृता हि ते ।
शङ्किताश्चेप्सवश्चैव पितृपैतामहं पदम् ॥ १-१९४-५॥
na ca te vyasanairyoktuṃ śakyā diṣṭakṛtā hi te |
śaṅkitāścepsavaścaiva pitṛpaitāmahaṃ padam || 1-194-5||
MHB 1-194-6
परस्परेण भेदश्च नाधातुं तेषु शक्यते ।
एकस्यां ये रताः पत्न्यां न भिद्यन्ते परस्परम् ॥ १-१९४-६॥
paraspareṇa bhedaśca nādhātuṃ teṣu śakyate |
ekasyāṃ ye ratāḥ patnyāṃ na bhidyante parasparam || 1-194-6||
MHB 1-194-7
न चापि कृष्णा शक्येत तेभ्यो भेदयितुं परैः ।
परिद्यूनान्वृतवती किमुताद्य मृजावतः ॥ १-१९४-७॥
na cāpi kṛṣṇā śakyeta tebhyo bhedayituṃ paraiḥ |
paridyūnānvṛtavatī kimutādya mṛjāvataḥ || 1-194-7||
MHB 1-194-8
ईप्सितश्च गुणः स्त्रीणामेकस्या बहुभर्तृता ।
तं च प्राप्तवती कृष्णा न सा भेदयितुं सुखम् ॥ १-१९४-८॥
īpsitaśca guṇaḥ strīṇāmekasyā bahubhartṛtā |
taṃ ca prāptavatī kṛṣṇā na sā bhedayituṃ sukham || 1-194-8||
MHB 1-194-9
आर्यवृत्तश्च पाञ्चाल्यो न स राजा धनप्रियः ।
न संत्यक्ष्यति कौन्तेयान्राज्यदानैरपि ध्रुवम् ॥ १-१९४-९॥
āryavṛttaśca pāñcālyo na sa rājā dhanapriyaḥ |
na saṃtyakṣyati kaunteyānrājyadānairapi dhruvam || 1-194-9||
MHB 1-194-10
तथास्य पुत्रो गुणवाननुरक्तश्च पाण्डवान् ।
तस्मान्नोपायसाध्यांस्तानहं मन्ये कथंचन ॥ १-१९४-१०॥
tathāsya putro guṇavānanuraktaśca pāṇḍavān |
tasmānnopāyasādhyāṃstānahaṃ manye kathaṃcana || 1-194-10||
MHB 1-194-11
इदं त्वद्य क्षमं कर्तुमस्माकं पुरुषर्षभ ।
यावन्न कृतमूलास्ते पाण्डवेया विशां पते ।
तावत्प्रहरणीयास्ते रोचतां तव विक्रमः ॥ १-१९४-११॥
idaṃ tvadya kṣamaṃ kartumasmākaṃ puruṣarṣabha |
yāvanna kṛtamūlāste pāṇḍaveyā viśāṃ pate |
tāvatpraharaṇīyāste rocatāṃ tava vikramaḥ || 1-194-11||
MHB 1-194-12
अस्मत्पक्षो महान्यावद्यावत्पाञ्चालको लघुः ।
तावत्प्रहरणं तेषां क्रियतां मा विचारय ॥ १-१९४-१२॥
asmatpakṣo mahānyāvadyāvatpāñcālako laghuḥ |
tāvatpraharaṇaṃ teṣāṃ kriyatāṃ mā vicāraya || 1-194-12||
MHB 1-194-13
वाहनानि प्रभूतानि मित्राणि बहुलानि च ।
यावन्न तेषां गान्धारे तावदेवाशु विक्रम ॥ १-१९४-१३॥
vāhanāni prabhūtāni mitrāṇi bahulāni ca |
yāvanna teṣāṃ gāndhāre tāvadevāśu vikrama || 1-194-13||
MHB 1-194-14
यावच्च राजा पाञ्चाल्यो नोद्यमे कुरुते मनः ।
सह पुत्रैर्महावीर्यैस्तावदेवाशु विक्रम ॥ १-१९४-१४॥
yāvacca rājā pāñcālyo nodyame kurute manaḥ |
saha putrairmahāvīryaistāvadevāśu vikrama || 1-194-14||
MHB 1-194-15
यावन्नायाति वार्ष्णेयः कर्षन्यादववाहिनीम् ।
राज्यार्थे पाण्डवेयानां तावदेवाशु विक्रम ॥ १-१९४-१५॥
yāvannāyāti vārṣṇeyaḥ karṣanyādavavāhinīm |
rājyārthe pāṇḍaveyānāṃ tāvadevāśu vikrama || 1-194-15||
MHB 1-194-16
वसूनि विविधान्भोगान्राज्यमेव च केवलम् ।
नात्याज्यमस्ति कृष्णस्य पाण्डवार्थे महीपते ॥ १-१९४-१६॥
vasūni vividhānbhogānrājyameva ca kevalam |
nātyājyamasti kṛṣṇasya pāṇḍavārthe mahīpate || 1-194-16||
MHB 1-194-17
विक्रमेण मही प्राप्ता भरतेन महात्मना ।
विक्रमेण च लोकांस्त्रीञ्जितवान्पाकशासनः ॥ १-१९४-१७॥
vikrameṇa mahī prāptā bharatena mahātmanā |
vikrameṇa ca lokāṃstrīñjitavānpākaśāsanaḥ || 1-194-17||
MHB 1-194-18
विक्रमं च प्रशंसन्ति क्षत्रियस्य विशां पते ।
स्वको हि धर्मः शूराणां विक्रमः पार्थिवर्षभ ॥ १-१९४-१८॥
vikramaṃ ca praśaṃsanti kṣatriyasya viśāṃ pate |
svako hi dharmaḥ śūrāṇāṃ vikramaḥ pārthivarṣabha || 1-194-18||
MHB 1-194-19
ते बलेन वयं राजन्महता चतुरङ्गिणा ।
प्रमथ्य द्रुपदं शीघ्रमानयामेह पाण्डवान् ॥ १-१९४-१९॥
te balena vayaṃ rājanmahatā caturaṅgiṇā |
pramathya drupadaṃ śīghramānayāmeha pāṇḍavān || 1-194-19||
MHB 1-194-20
न हि साम्ना न दानेन न भेदेन च पाण्डवाः ।
शक्याः साधयितुं तस्माद्विक्रमेणैव ताञ्जहि ॥ १-१९४-२०॥
na hi sāmnā na dānena na bhedena ca pāṇḍavāḥ |
śakyāḥ sādhayituṃ tasmādvikrameṇaiva tāñjahi || 1-194-20||
MHB 1-194-21
तान्विक्रमेण जित्वेमामखिलां भुङ्क्ष्व मेदिनीम् ।
नान्यमत्र प्रपश्यामि कार्योपायं जनाधिप ॥ १-१९४-२१॥
tānvikrameṇa jitvemāmakhilāṃ bhuṅkṣva medinīm |
nānyamatra prapaśyāmi kāryopāyaṃ janādhipa || 1-194-21||
MHB 1-194-22
वैशंपायन उवाच ।
श्रुत्वा तु राधेयवचो धृतराष्ट्रः प्रतापवान् ।
अभिपूज्य ततः पश्चादिदं वचनमब्रवीत् ॥ १-१९४-२२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śrutvā tu rādheyavaco dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān |
abhipūjya tataḥ paścādidaṃ vacanamabravīt || 1-194-22||
MHB 1-194-23
उपपन्नं महाप्राज्ञे कृतास्त्रे सूतनन्दने ।
त्वयि विक्रमसंपन्नमिदं वचनमीदृशम् ॥ १-१९४-२३॥
upapannaṃ mahāprājñe kṛtāstre sūtanandane |
tvayi vikramasaṃpannamidaṃ vacanamīdṛśam || 1-194-23||
MHB 1-194-24
भूय एव तु भीष्मश्च द्रोणो विदुर एव च ।
युवां च कुरुतां बुद्धिं भवेद्या नः सुखोदया ॥ १-१९४-२४॥
bhūya eva tu bhīṣmaśca droṇo vidura eva ca |
yuvāṃ ca kurutāṃ buddhiṃ bhavedyā naḥ sukhodayā || 1-194-24||
MHB 1-194-25
तत आनाय्य तान्सर्वान्मन्त्रिणः सुमहायशाः ।
धृतराष्ट्रो महाराज मन्त्रयामास वै तदा ॥ १-१९४-२५॥
tata ānāyya tānsarvānmantriṇaḥ sumahāyaśāḥ |
dhṛtarāṣṭro mahārāja mantrayāmāsa vai tadā || 1-194-25||
Adhyaya: 195/225 (19)
MHB 1-195-1
भीष्म उवाच ।
न रोचते विग्रहो मे पाण्डुपुत्रैः कथंचन ।
यथैव धृतराष्ट्रो मे तथा पाण्डुरसंशयम् ॥ १-१९५-१॥
bhīṣma uvāca |
na rocate vigraho me pāṇḍuputraiḥ kathaṃcana |
yathaiva dhṛtarāṣṭro me tathā pāṇḍurasaṃśayam || 1-195-1||
MHB 1-195-2
गान्धार्याश्च यथा पुत्रास्तथा कुन्तीसुता मताः ।
यथा च मम ते रक्ष्या धृतराष्ट्र तथा तव ॥ १-१९५-२॥
gāndhāryāśca yathā putrāstathā kuntīsutā matāḥ |
yathā ca mama te rakṣyā dhṛtarāṣṭra tathā tava || 1-195-2||
MHB 1-195-3
यथा च मम राज्ञश्च तथा दुर्योधनस्य ते ।
तथा कुरूणां सर्वेषामन्येषामपि भारत ॥ १-१९५-३॥
yathā ca mama rājñaśca tathā duryodhanasya te |
tathā kurūṇāṃ sarveṣāmanyeṣāmapi bhārata || 1-195-3||
MHB 1-195-4
एवं गते विग्रहं तैर्न रोचये संधाय वीरैर्दीयतामद्य भूमिः ।
तेषामपीदं प्रपितामहानां राज्यं पितुश्चैव कुरूत्तमानाम् ॥ १-१९५-४॥
evaṃ gate vigrahaṃ tairna rocaye saṃdhāya vīrairdīyatāmadya bhūmiḥ |
teṣāmapīdaṃ prapitāmahānāṃ rājyaṃ pituścaiva kurūttamānām || 1-195-4||
MHB 1-195-5
दुर्योधन यथा राज्यं त्वमिदं तात पश्यसि ।
मम पैतृकमित्येवं तेऽपि पश्यन्ति पाण्डवाः ॥ १-१९५-५॥
duryodhana yathā rājyaṃ tvamidaṃ tāta paśyasi |
mama paitṛkamityevaṃ te'pi paśyanti pāṇḍavāḥ || 1-195-5||
MHB 1-195-6
यदि राज्यं न ते प्राप्ताः पाण्डवेयास्तपस्विनः ।
कुत एव तवापीदं भारतस्य च कस्यचित् ॥ १-१९५-६॥
yadi rājyaṃ na te prāptāḥ pāṇḍaveyāstapasvinaḥ |
kuta eva tavāpīdaṃ bhāratasya ca kasyacit || 1-195-6||
MHB 1-195-7
अथ धर्मेण राज्यं त्वं प्राप्तवान्भरतर्षभ ।
तेऽपि राज्यमनुप्राप्ताः पूर्वमेवेति मे मतिः ॥ १-१९५-७॥
atha dharmeṇa rājyaṃ tvaṃ prāptavānbharatarṣabha |
te'pi rājyamanuprāptāḥ pūrvameveti me matiḥ || 1-195-7||
MHB 1-195-8
मधुरेणैव राज्यस्य तेषामर्धं प्रदीयताम् ।
एतद्धि पुरुषव्याघ्र हितं सर्वजनस्य च ॥ १-१९५-८॥
madhureṇaiva rājyasya teṣāmardhaṃ pradīyatām |
etaddhi puruṣavyāghra hitaṃ sarvajanasya ca || 1-195-8||
MHB 1-195-9
अतोऽन्यथा चेत्क्रियते न हितं नो भविष्यति ।
तवाप्यकीर्तिः सकला भविष्यति न संशयः ॥ १-१९५-९॥
ato'nyathā cetkriyate na hitaṃ no bhaviṣyati |
tavāpyakīrtiḥ sakalā bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 1-195-9||
MHB 1-195-10
कीर्तिरक्षणमातिष्ठ कीर्तिर्हि परमं बलम् ।
नष्टकीर्तेर्मनुष्यस्य जीवितं ह्यफलं स्मृतम् ॥ १-१९५-१०॥
kīrtirakṣaṇamātiṣṭha kīrtirhi paramaṃ balam |
naṣṭakīrtermanuṣyasya jīvitaṃ hyaphalaṃ smṛtam || 1-195-10||
MHB 1-195-11
यावत्कीर्तिर्मनुष्यस्य न प्रणश्यति कौरव ।
तावज्जीवति गान्धारे नष्टकीर्तिस्तु नश्यति ॥ १-१९५-११॥
yāvatkīrtirmanuṣyasya na praṇaśyati kaurava |
tāvajjīvati gāndhāre naṣṭakīrtistu naśyati || 1-195-11||
MHB 1-195-12
तमिमं समुपातिष्ठ धर्मं कुरुकुलोचितम् ।
अनुरूपं महाबाहो पूर्वेषामात्मनः कुरु ॥ १-१९५-१२॥
tamimaṃ samupātiṣṭha dharmaṃ kurukulocitam |
anurūpaṃ mahābāho pūrveṣāmātmanaḥ kuru || 1-195-12||
MHB 1-195-13
दिष्ट्या धरन्ति ते वीरा दिष्ट्या जीवति सा पृथा ।
दिष्ट्या पुरोचनः पापो नसकामोऽत्ययं गतः ॥ १-१९५-१३॥
diṣṭyā dharanti te vīrā diṣṭyā jīvati sā pṛthā |
diṣṭyā purocanaḥ pāpo nasakāmo'tyayaṃ gataḥ || 1-195-13||
MHB 1-195-14
तदा प्रभृति गान्धारे न शक्नोम्यभिवीक्षितुम् ।
लोके प्राणभृतां कंचिच्छ्रुत्वा कुन्तीं तथागताम् ॥ १-१९५-१४॥
tadā prabhṛti gāndhāre na śaknomyabhivīkṣitum |
loke prāṇabhṛtāṃ kaṃcicchrutvā kuntīṃ tathāgatām || 1-195-14||
MHB 1-195-15
न चापि दोषेण तथा लोको वैति पुरोचनम् ।
यथा त्वां पुरुषव्याघ्र लोको दोषेण गच्छति ॥ १-१९५-१५॥
na cāpi doṣeṇa tathā loko vaiti purocanam |
yathā tvāṃ puruṣavyāghra loko doṣeṇa gacchati || 1-195-15||
MHB 1-195-16
तदिदं जीवितं तेषां तव कल्मषनाशनम् ।
संमन्तव्यं महाराज पाण्डवानां च दर्शनम् ॥ १-१९५-१६॥
tadidaṃ jīvitaṃ teṣāṃ tava kalmaṣanāśanam |
saṃmantavyaṃ mahārāja pāṇḍavānāṃ ca darśanam || 1-195-16||
MHB 1-195-17
न चापि तेषां वीराणां जीवतां कुरुनन्दन ।
पित्र्योंऽशः शक्य आदातुमपि वज्रभृता स्वयम् ॥ १-१९५-१७॥
na cāpi teṣāṃ vīrāṇāṃ jīvatāṃ kurunandana |
pitryoṃ'śaḥ śakya ādātumapi vajrabhṛtā svayam || 1-195-17||
MHB 1-195-18
ते हि सर्वे स्थिता धर्मे सर्वे चैवैकचेतसः ।
अधर्मेण निरस्ताश्च तुल्ये राज्ये विशेषतः ॥ १-१९५-१८॥
te hi sarve sthitā dharme sarve caivaikacetasaḥ |
adharmeṇa nirastāśca tulye rājye viśeṣataḥ || 1-195-18||
MHB 1-195-19
यदि धर्मस्त्वया कार्यो यदि कार्यं प्रियं च मे ।
क्षेमं च यदि कर्तव्यं तेषामर्धं प्रदीयताम् ॥ १-१९५-१९॥
yadi dharmastvayā kāryo yadi kāryaṃ priyaṃ ca me |
kṣemaṃ ca yadi kartavyaṃ teṣāmardhaṃ pradīyatām || 1-195-19||
Adhyaya: 196/225 (28)
MHB 1-196-1
द्रोण उवाच ।
मन्त्राय समुपानीतैर्धृतराष्ट्रहितैर्नृप ।
धर्म्यं पथ्यं यशस्यं च वाच्यमित्यनुशुश्रुमः ॥ १-१९६-१॥
droṇa uvāca |
mantrāya samupānītairdhṛtarāṣṭrahitairnṛpa |
dharmyaṃ pathyaṃ yaśasyaṃ ca vācyamityanuśuśrumaḥ || 1-196-1||
MHB 1-196-2
ममाप्येषा मतिस्तात या भीष्मस्य महात्मनः ।
संविभज्यास्तु कौन्तेया धर्म एष सनातनः ॥ १-१९६-२॥
mamāpyeṣā matistāta yā bhīṣmasya mahātmanaḥ |
saṃvibhajyāstu kaunteyā dharma eṣa sanātanaḥ || 1-196-2||
MHB 1-196-3
प्रेष्यतां द्रुपदायाशु नरः कश्चित्प्रियंवदः ।
बहुलं रत्नमादाय तेषामर्थाय भारत ॥ १-१९६-३॥
preṣyatāṃ drupadāyāśu naraḥ kaścitpriyaṃvadaḥ |
bahulaṃ ratnamādāya teṣāmarthāya bhārata || 1-196-3||
MHB 1-196-4
मिथः कृत्यं च तस्मै स आदाय बहु गच्छतु ।
वृद्धिं च परमां ब्रूयात्तत्संयोगोद्भवां तथा ॥ १-१९६-४॥
mithaḥ kṛtyaṃ ca tasmai sa ādāya bahu gacchatu |
vṛddhiṃ ca paramāṃ brūyāttatsaṃyogodbhavāṃ tathā || 1-196-4||
MHB 1-196-5
संप्रीयमाणं त्वां ब्रूयाद्राजन्दुर्योधनं तथा ।
असकृद्द्रुपदे चैव धृष्टद्युम्ने च भारत ॥ १-१९६-५॥
saṃprīyamāṇaṃ tvāṃ brūyādrājanduryodhanaṃ tathā |
asakṛddrupade caiva dhṛṣṭadyumne ca bhārata || 1-196-5||
MHB 1-196-6
उचितत्वं प्रियत्वं च योगस्यापि च वर्णयेत् ।
पुनः पुनश्च कौन्तेयान्माद्रीपुत्रौ च सान्त्वयन् ॥ १-१९६-६॥
ucitatvaṃ priyatvaṃ ca yogasyāpi ca varṇayet |
punaḥ punaśca kaunteyānmādrīputrau ca sāntvayan || 1-196-6||
MHB 1-196-7
हिरण्मयानि शुभ्राणि बहून्याभरणानि च ।
वचनात्तव राजेन्द्र द्रौपद्याः संप्रयच्छतु ॥ १-१९६-७॥
hiraṇmayāni śubhrāṇi bahūnyābharaṇāni ca |
vacanāttava rājendra draupadyāḥ saṃprayacchatu || 1-196-7||
MHB 1-196-8
तथा द्रुपदपुत्राणां सर्वेषां भरतर्षभ ।
पाण्डवानां च सर्वेषां कुन्त्या युक्तानि यानि च ॥ १-१९६-८॥
tathā drupadaputrāṇāṃ sarveṣāṃ bharatarṣabha |
pāṇḍavānāṃ ca sarveṣāṃ kuntyā yuktāni yāni ca || 1-196-8||
MHB 1-196-9
एवं सान्त्वसमायुक्तं द्रुपदं पाण्डवैः सह ।
उक्त्वाथानन्तरं ब्रूयात्तेषामागमनं प्रति ॥ १-१९६-९॥
evaṃ sāntvasamāyuktaṃ drupadaṃ pāṇḍavaiḥ saha |
uktvāthānantaraṃ brūyātteṣāmāgamanaṃ prati || 1-196-9||
MHB 1-196-10
अनुज्ञातेषु वीरेषु बलं गच्छतु शोभनम् ।
दुःशासनो विकर्णश्च पाण्डवानानयन्त्विह ॥ १-१९६-१०॥
anujñāteṣu vīreṣu balaṃ gacchatu śobhanam |
duḥśāsano vikarṇaśca pāṇḍavānānayantviha || 1-196-10||
MHB 1-196-11
ततस्ते पार्थिवश्रेष्ठ पूज्यमानाः सदा त्वया ।
प्रकृतीनामनुमते पदे स्थास्यन्ति पैतृके ॥ १-१९६-११॥
tataste pārthivaśreṣṭha pūjyamānāḥ sadā tvayā |
prakṛtīnāmanumate pade sthāsyanti paitṛke || 1-196-11||
MHB 1-196-12
एवं तव महाराज तेषु पुत्रेषु चैव ह ।
वृत्तमौपयिकं मन्ये भीष्मेण सह भारत ॥ १-१९६-१२॥
evaṃ tava mahārāja teṣu putreṣu caiva ha |
vṛttamaupayikaṃ manye bhīṣmeṇa saha bhārata || 1-196-12||
MHB 1-196-13
कर्ण उवाच ।
योजितावर्थमानाभ्यां सर्वकार्येष्वनन्तरौ ।
न मन्त्रयेतां त्वच्छ्रेयः किमद्भुततरं ततः ॥ १-१९६-१३॥
karṇa uvāca |
yojitāvarthamānābhyāṃ sarvakāryeṣvanantarau |
na mantrayetāṃ tvacchreyaḥ kimadbhutataraṃ tataḥ || 1-196-13||
MHB 1-196-14
दुष्टेन मनसा यो वै प्रच्छन्नेनान्तरात्मना ।
ब्रूयान्निःश्रेयसं नाम कथं कुर्यात्सतां मतम् ॥ १-१९६-१४॥
duṣṭena manasā yo vai pracchannenāntarātmanā |
brūyānniḥśreyasaṃ nāma kathaṃ kuryātsatāṃ matam || 1-196-14||
MHB 1-196-15
न मित्राण्यर्थकृच्छ्रेषु श्रेयसे वेतराय वा ।
विधिपूर्वं हि सर्वस्य दुःखं वा यदि वा सुखम् ॥ १-१९६-१५॥
na mitrāṇyarthakṛcchreṣu śreyase vetarāya vā |
vidhipūrvaṃ hi sarvasya duḥkhaṃ vā yadi vā sukham || 1-196-15||
MHB 1-196-16
कृतप्रज्ञोऽकृतप्रज्ञो बालो वृद्धश्च मानवः ।
ससहायोऽसहायश्च सर्वं सर्वत्र विन्दति ॥ १-१९६-१६॥
kṛtaprajño'kṛtaprajño bālo vṛddhaśca mānavaḥ |
sasahāyo'sahāyaśca sarvaṃ sarvatra vindati || 1-196-16||
MHB 1-196-17
श्रूयते हि पुरा कश्चिदम्बुवीच इति श्रुतः ।
आसीद्राजगृहे राजा मागधानां महीक्षिताम् ॥ १-१९६-१७॥
śrūyate hi purā kaścidambuvīca iti śrutaḥ |
āsīdrājagṛhe rājā māgadhānāṃ mahīkṣitām || 1-196-17||
MHB 1-196-18
स हीनः करणैः सर्वैरुच्छ्वासपरमो नृपः ।
अमात्यसंस्थः कार्येषु सर्वेष्वेवाभवत्तदा ॥ १-१९६-१८॥
sa hīnaḥ karaṇaiḥ sarvairucchvāsaparamo nṛpaḥ |
amātyasaṃsthaḥ kāryeṣu sarveṣvevābhavattadā || 1-196-18||
MHB 1-196-19
तस्यामात्यो महाकर्णिर्बभूवैकेश्वरः पुरा ।
स लब्धबलमात्मानं मन्यमानोऽवमन्यते ॥ १-१९६-१९॥
tasyāmātyo mahākarṇirbabhūvaikeśvaraḥ purā |
sa labdhabalamātmānaṃ manyamāno'vamanyate || 1-196-19||
MHB 1-196-20
स राज्ञ उपभोग्यानि स्त्रियो रत्नधनानि च ।
आददे सर्वशो मूढ ऐश्वर्यं च स्वयं तदा ॥ १-१९६-२०॥
sa rājña upabhogyāni striyo ratnadhanāni ca |
ādade sarvaśo mūḍha aiśvaryaṃ ca svayaṃ tadā || 1-196-20||
MHB 1-196-21
तदादाय च लुब्धस्य लाभाल्लोभो व्यवर्धत ।
तथा हि सर्वमादाय राज्यमस्य जिहीर्षति ॥ १-१९६-२१॥
tadādāya ca lubdhasya lābhāllobho vyavardhata |
tathā hi sarvamādāya rājyamasya jihīrṣati || 1-196-21||
MHB 1-196-22
हीनस्य करणैः सर्वैरुच्छ्वासपरमस्य च ।
यतमानोऽपि तद्राज्यं न शशाकेति नः श्रुतम् ॥ १-१९६-२२॥
hīnasya karaṇaiḥ sarvairucchvāsaparamasya ca |
yatamāno'pi tadrājyaṃ na śaśāketi naḥ śrutam || 1-196-22||
MHB 1-196-23
किमन्यद्विहितान्नूनं तस्य सा पुरुषेन्द्रता ।
यदि ते विहितं राज्यं भविष्यति विशां पते ॥ १-१९६-२३॥
kimanyadvihitānnūnaṃ tasya sā puruṣendratā |
yadi te vihitaṃ rājyaṃ bhaviṣyati viśāṃ pate || 1-196-23||
MHB 1-196-24
मिषतः सर्वलोकस्य स्थास्यते त्वयि तद्ध्रुवम् ।
अतोऽन्यथा चेद्विहितं यतमानो न लप्स्यसे ॥ १-१९६-२४॥
miṣataḥ sarvalokasya sthāsyate tvayi taddhruvam |
ato'nyathā cedvihitaṃ yatamāno na lapsyase || 1-196-24||
MHB 1-196-25
एवं विद्वन्नुपादत्स्व मन्त्रिणां साध्वसाधुताम् ।
दुष्टानां चैव बोद्धव्यमदुष्टानां च भाषितम् ॥ १-१९६-२५॥
evaṃ vidvannupādatsva mantriṇāṃ sādhvasādhutām |
duṣṭānāṃ caiva boddhavyamaduṣṭānāṃ ca bhāṣitam || 1-196-25||
MHB 1-196-26
द्रोण उवाच ।
विद्म ते भावदोषेण यदर्थमिदमुच्यते ।
दुष्टः पाण्डवहेतोस्त्वं दोषं ख्यापयसे हि नः ॥ १-१९६-२६॥
droṇa uvāca |
vidma te bhāvadoṣeṇa yadarthamidamucyate |
duṣṭaḥ pāṇḍavahetostvaṃ doṣaṃ khyāpayase hi naḥ || 1-196-26||
MHB 1-196-27
हितं तु परमं कर्ण ब्रवीमि कुरुवर्धनम् ।
अथ त्वं मन्यसे दुष्टं ब्रूहि यत्परमं हितम् ॥ १-१९६-२७॥
hitaṃ tu paramaṃ karṇa bravīmi kuruvardhanam |
atha tvaṃ manyase duṣṭaṃ brūhi yatparamaṃ hitam || 1-196-27||
MHB 1-196-28
अतोऽन्यथा चेत्क्रियते यद्ब्रवीमि परं हितम् ।
कुरवो विनशिष्यन्ति नचिरेणेति मे मतिः ॥ १-१९६-२८॥
ato'nyathā cetkriyate yadbravīmi paraṃ hitam |
kuravo vinaśiṣyanti nacireṇeti me matiḥ || 1-196-28||
Adhyaya: 197/225 (29)
MHB 1-197-1
विदुर उवाच ।
राजन्निःसंशयं श्रेयो वाच्यस्त्वमसि बान्धवैः ।
न त्वशुश्रूषमाणेषु वाक्यं संप्रतितिष्ठति ॥ १-१९७-१॥
vidura uvāca |
rājanniḥsaṃśayaṃ śreyo vācyastvamasi bāndhavaiḥ |
na tvaśuśrūṣamāṇeṣu vākyaṃ saṃpratitiṣṭhati || 1-197-1||
MHB 1-197-2
हितं हि तव तद्वाक्यमुक्तवान्कुरुसत्तमः ।
भीष्मः शांतनवो राजन्प्रतिगृह्णासि तन्न च ॥ १-१९७-२॥
hitaṃ hi tava tadvākyamuktavānkurusattamaḥ |
bhīṣmaḥ śāṃtanavo rājanpratigṛhṇāsi tanna ca || 1-197-2||
MHB 1-197-3
तथा द्रोणेन बहुधा भाषितं हितमुत्तमम् ।
तच्च राधासुतः कर्णो मन्यते न हितं तव ॥ १-१९७-३॥
tathā droṇena bahudhā bhāṣitaṃ hitamuttamam |
tacca rādhāsutaḥ karṇo manyate na hitaṃ tava || 1-197-3||
MHB 1-197-4
चिन्तयंश्च न पश्यामि राजंस्तव सुहृत्तमम् ।
आभ्यां पुरुषसिंहाभ्यां यो वा स्यात्प्रज्ञयाधिकः ॥ १-१९७-४॥
cintayaṃśca na paśyāmi rājaṃstava suhṛttamam |
ābhyāṃ puruṣasiṃhābhyāṃ yo vā syātprajñayādhikaḥ || 1-197-4||
MHB 1-197-5
इमौ हि वृद्धौ वयसा प्रज्ञया च श्रुतेन च ।
समौ च त्वयि राजेन्द्र तेषु पाण्डुसुतेषु च ॥ १-१९७-५॥
imau hi vṛddhau vayasā prajñayā ca śrutena ca |
samau ca tvayi rājendra teṣu pāṇḍusuteṣu ca || 1-197-5||
MHB 1-197-6
धर्मे चानवमौ राजन्सत्यतायां च भारत ।
रामाद्दाशरथेश्चैव गयाच्चैव न संशयः ॥ १-१९७-६॥
dharme cānavamau rājansatyatāyāṃ ca bhārata |
rāmāddāśaratheścaiva gayāccaiva na saṃśayaḥ || 1-197-6||
MHB 1-197-7
न चोक्तवन्तावश्रेयः पुरस्तादपि किंचन ।
न चाप्यपकृतं किंचिदनयोर्लक्ष्यते त्वयि ॥ १-१९७-७॥
na coktavantāvaśreyaḥ purastādapi kiṃcana |
na cāpyapakṛtaṃ kiṃcidanayorlakṣyate tvayi || 1-197-7||
MHB 1-197-8
ताविमौ पुरुषव्याघ्रावनागसि नृप त्वयि ।
न मन्त्रयेतां त्वच्छ्रेयः कथं सत्यपराक्रमौ ॥ १-१९७-८॥
tāvimau puruṣavyāghrāvanāgasi nṛpa tvayi |
na mantrayetāṃ tvacchreyaḥ kathaṃ satyaparākramau || 1-197-8||
MHB 1-197-9
प्रज्ञावन्तौ नरश्रेष्ठावस्मिँल्लोके नराधिप ।
त्वन्निमित्तमतो नेमौ किंचिज्जिह्मं वदिष्यतः ।
इति मे नैष्ठिकी बुद्धिर्वर्तते कुरुनन्दन ॥ १-१९७-९॥
prajñāvantau naraśreṣṭhāvasmi~lloke narādhipa |
tvannimittamato nemau kiṃcijjihmaṃ vadiṣyataḥ |
iti me naiṣṭhikī buddhirvartate kurunandana || 1-197-9||
MHB 1-197-10
न चार्थहेतोर्धर्मज्ञौ वक्ष्यतः पक्षसंश्रितम् ।
एतद्धि परमं श्रेयो मेनाते तव भारत ॥ १-१९७-१०॥
na cārthahetordharmajñau vakṣyataḥ pakṣasaṃśritam |
etaddhi paramaṃ śreyo menāte tava bhārata || 1-197-10||
MHB 1-197-11
दुर्योधनप्रभृतयः पुत्रा राजन्यथा तव ।
तथैव पाण्डवेयास्ते पुत्रा राजन्न संशयः ॥ १-१९७-११॥
duryodhanaprabhṛtayaḥ putrā rājanyathā tava |
tathaiva pāṇḍaveyāste putrā rājanna saṃśayaḥ || 1-197-11||
MHB 1-197-12
तेषु चेदहितं किंचिन्मन्त्रयेयुरबुद्धितः ।
मन्त्रिणस्ते न ते श्रेयः प्रपश्यन्ति विशेषतः ॥ १-१९७-१२॥
teṣu cedahitaṃ kiṃcinmantrayeyurabuddhitaḥ |
mantriṇaste na te śreyaḥ prapaśyanti viśeṣataḥ || 1-197-12||
MHB 1-197-13
अथ ते हृदये राजन्विशेषस्तेषु वर्तते ।
अन्तरस्थं विवृण्वानाः श्रेयः कुर्युर्न ते ध्रुवम् ॥ १-१९७-१३॥
atha te hṛdaye rājanviśeṣasteṣu vartate |
antarasthaṃ vivṛṇvānāḥ śreyaḥ kuryurna te dhruvam || 1-197-13||
MHB 1-197-14
एतदर्थमिमौ राजन्महात्मानौ महाद्युती ।
नोचतुर्विवृतं किंचिन्न ह्येष तव निश्चयः ॥ १-१९७-१४॥
etadarthamimau rājanmahātmānau mahādyutī |
nocaturvivṛtaṃ kiṃcinna hyeṣa tava niścayaḥ || 1-197-14||
MHB 1-197-15
यच्चाप्यशक्यतां तेषामाहतुः पुरुषर्षभौ ।
तत्तथा पुरुषव्याघ्र तव तद्भद्रमस्तु ते ॥ १-१९७-१५॥
yaccāpyaśakyatāṃ teṣāmāhatuḥ puruṣarṣabhau |
tattathā puruṣavyāghra tava tadbhadramastu te || 1-197-15||
MHB 1-197-16
कथं हि पाण्डवः श्रीमान्सव्यसाची परंतपः ।
शक्यो विजेतुं संग्रामे राजन्मघवता अपि ॥ १-१९७-१६॥
kathaṃ hi pāṇḍavaḥ śrīmānsavyasācī paraṃtapaḥ |
śakyo vijetuṃ saṃgrāme rājanmaghavatā api || 1-197-16||
MHB 1-197-17
भीमसेनो महाबाहुर्नागायुतबलो महान् ।
कथं हि युधि शक्येत विजेतुममरैरपि ॥ १-१९७-१७॥
bhīmaseno mahābāhurnāgāyutabalo mahān |
kathaṃ hi yudhi śakyeta vijetumamarairapi || 1-197-17||
MHB 1-197-18
तथैव कृतिनौ युद्धे यमौ यमसुताविव ।
कथं विषहितुं शक्यौ रणे जीवितुमिच्छता ॥ १-१९७-१८॥
tathaiva kṛtinau yuddhe yamau yamasutāviva |
kathaṃ viṣahituṃ śakyau raṇe jīvitumicchatā || 1-197-18||
MHB 1-197-19
यस्मिन्धृतिरनुक्रोशः क्षमा सत्यं पराक्रमः ।
नित्यानि पाण्डवश्रेष्ठे स जीयेत कथं रणे ॥ १-१९७-१९॥
yasmindhṛtiranukrośaḥ kṣamā satyaṃ parākramaḥ |
nityāni pāṇḍavaśreṣṭhe sa jīyeta kathaṃ raṇe || 1-197-19||
MHB 1-197-20
येषां पक्षधरो रामो येषां मन्त्री जनार्दनः ।
किं नु तैरजितं संख्ये येषां पक्षे च सात्यकिः ॥ १-१९७-२०॥
yeṣāṃ pakṣadharo rāmo yeṣāṃ mantrī janārdanaḥ |
kiṃ nu tairajitaṃ saṃkhye yeṣāṃ pakṣe ca sātyakiḥ || 1-197-20||
MHB 1-197-21
द्रुपदः श्वशुरो येषां येषां श्यालाश्च पार्षताः ।
धृष्टद्युम्नमुखा वीरा भ्रातरो द्रुपदात्मजाः ॥ १-१९७-२१॥
drupadaḥ śvaśuro yeṣāṃ yeṣāṃ śyālāśca pārṣatāḥ |
dhṛṣṭadyumnamukhā vīrā bhrātaro drupadātmajāḥ || 1-197-21||
MHB 1-197-22
सोऽशक्यतां च विज्ञाय तेषामग्रेण भारत ।
दायाद्यतां च धर्मेण सम्यक्तेषु समाचर ॥ १-१९७-२२॥
so'śakyatāṃ ca vijñāya teṣāmagreṇa bhārata |
dāyādyatāṃ ca dharmeṇa samyakteṣu samācara || 1-197-22||
MHB 1-197-23
इदं निर्दिग्धमयशः पुरोचनकृतं महत् ।
तेषामनुग्रहेणाद्य राजन्प्रक्षालयात्मनः ॥ १-१९७-२३॥
idaṃ nirdigdhamayaśaḥ purocanakṛtaṃ mahat |
teṣāmanugraheṇādya rājanprakṣālayātmanaḥ || 1-197-23||
MHB 1-197-24
द्रुपदोऽपि महान्राजा कृतवैरश्च नः पुरा ।
तस्य संग्रहणं राजन्स्वपक्षस्य विवर्धनम् ॥ १-१९७-२४॥
drupado'pi mahānrājā kṛtavairaśca naḥ purā |
tasya saṃgrahaṇaṃ rājansvapakṣasya vivardhanam || 1-197-24||
MHB 1-197-25
बलवन्तश्च दाशार्हा बहवश्च विशां पते ।
यतः कृष्णस्ततस्ते स्युर्यतः कृष्णस्ततो जयः ॥ १-१९७-२५॥
balavantaśca dāśārhā bahavaśca viśāṃ pate |
yataḥ kṛṣṇastataste syuryataḥ kṛṣṇastato jayaḥ || 1-197-25||
MHB 1-197-26
यच्च साम्नैव शक्येत कार्यं साधयितुं नृप ।
को दैवशप्तस्तत्कार्तुं विग्रहेण समाचरेत् ॥ १-१९७-२६॥
yacca sāmnaiva śakyeta kāryaṃ sādhayituṃ nṛpa |
ko daivaśaptastatkārtuṃ vigraheṇa samācaret || 1-197-26||
MHB 1-197-27
श्रुत्वा च जीवतः पार्थान्पौरजानपदो जनः ।
बलवद्दर्शने गृध्नुस्तेषां राजन्कुरु प्रियम् ॥ १-१९७-२७॥
śrutvā ca jīvataḥ pārthānpaurajānapado janaḥ |
balavaddarśane gṛdhnusteṣāṃ rājankuru priyam || 1-197-27||
MHB 1-197-28
दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः ।
अधर्मयुक्ता दुष्प्रज्ञा बाला मैषां वचः कृथाः ॥ १-१९७-२८॥
duryodhanaśca karṇaśca śakuniścāpi saubalaḥ |
adharmayuktā duṣprajñā bālā maiṣāṃ vacaḥ kṛthāḥ || 1-197-28||
MHB 1-197-29
उक्तमेतन्मया राजन्पुरा गुणवतस्तव ।
दुर्योधनापराधेन प्रजेयं विनशिष्यति ॥ १-१९७-२९॥
uktametanmayā rājanpurā guṇavatastava |
duryodhanāparādhena prajeyaṃ vinaśiṣyati || 1-197-29||
Adhyaya: 198/225 (25)
MHB 1-198-1
धृतराष्ट्र उवाच ।
भीष्मः शांतनवो विद्वान्द्रोणश्च भगवानृषिः ।
हितं परमकं वाक्यं त्वं च सत्यं ब्रवीषि माम् ॥ १-१९८-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
bhīṣmaḥ śāṃtanavo vidvāndroṇaśca bhagavānṛṣiḥ |
hitaṃ paramakaṃ vākyaṃ tvaṃ ca satyaṃ bravīṣi mām || 1-198-1||
MHB 1-198-2
यथैव पाण्डोस्ते वीराः कुन्तीपुत्रा महारथाः ।
तथैव धर्मतः सर्वे मम पुत्रा न संशयः ॥ १-१९८-२॥
yathaiva pāṇḍoste vīrāḥ kuntīputrā mahārathāḥ |
tathaiva dharmataḥ sarve mama putrā na saṃśayaḥ || 1-198-2||
MHB 1-198-3
यथैव मम पुत्राणामिदं राज्यं विधीयते ।
तथैव पाण्डुपुत्राणामिदं राज्यं न संशयः ॥ १-१९८-३॥
yathaiva mama putrāṇāmidaṃ rājyaṃ vidhīyate |
tathaiva pāṇḍuputrāṇāmidaṃ rājyaṃ na saṃśayaḥ || 1-198-3||
MHB 1-198-4
क्षत्तरानय गच्छैतान्सह मात्रा सुसत्कृतान् ।
तया च देवरूपिण्या कृष्णया सह भारत ॥ १-१९८-४॥
kṣattarānaya gacchaitānsaha mātrā susatkṛtān |
tayā ca devarūpiṇyā kṛṣṇayā saha bhārata || 1-198-4||
MHB 1-198-5
दिष्ट्या जीवन्ति ते पार्था दिष्ट्या जीवति सा पृथा ।
दिष्ट्या द्रुपदकन्यां च लब्धवन्तो महारथाः ॥ १-१९८-५॥
diṣṭyā jīvanti te pārthā diṣṭyā jīvati sā pṛthā |
diṣṭyā drupadakanyāṃ ca labdhavanto mahārathāḥ || 1-198-5||
MHB 1-198-6
दिष्ट्या वर्धामहे सर्वे दिष्ट्या शान्तः पुरोचनः ।
दिष्ट्या मम परं दुःखमपनीतं महाद्युते ॥ १-१९८-६॥
diṣṭyā vardhāmahe sarve diṣṭyā śāntaḥ purocanaḥ |
diṣṭyā mama paraṃ duḥkhamapanītaṃ mahādyute || 1-198-6||
MHB 1-198-7
वैशंपायन उवाच ।
ततो जगाम विदुरो धृतराष्ट्रस्य शासनात् ।
सकाशं यज्ञसेनस्य पाण्डवानां च भारत ॥ १-१९८-७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato jagāma viduro dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt |
sakāśaṃ yajñasenasya pāṇḍavānāṃ ca bhārata || 1-198-7||
MHB 1-198-8
तत्र गत्वा स धर्मज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः ।
द्रुपदं न्यायतो राजन्संयुक्तमुपतस्थिवान् ॥ १-१९८-८॥
tatra gatvā sa dharmajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ |
drupadaṃ nyāyato rājansaṃyuktamupatasthivān || 1-198-8||
MHB 1-198-9
स चापि प्रतिजग्राह धर्मेण विदुरं ततः ।
चक्रतुश्च यथान्यायं कुशलप्रश्नसंविदम् ॥ १-१९८-९॥
sa cāpi pratijagrāha dharmeṇa viduraṃ tataḥ |
cakratuśca yathānyāyaṃ kuśalapraśnasaṃvidam || 1-198-9||
MHB 1-198-10
ददर्श पाण्डवांस्तत्र वासुदेवं च भारत ।
स्नेहात्परिष्वज्य स तान्पप्रच्छानामयं ततः ॥ १-१९८-१०॥
dadarśa pāṇḍavāṃstatra vāsudevaṃ ca bhārata |
snehātpariṣvajya sa tānpapracchānāmayaṃ tataḥ || 1-198-10||
MHB 1-198-11
तैश्चाप्यमितबुद्धिः स पूजितोऽथ यथाक्रमम् ।
वचनाद्धृतराष्ट्रस्य स्नेहयुक्तं पुनः पुनः ॥ १-१९८-११॥
taiścāpyamitabuddhiḥ sa pūjito'tha yathākramam |
vacanāddhṛtarāṣṭrasya snehayuktaṃ punaḥ punaḥ || 1-198-11||
MHB 1-198-12
पप्रच्छानामयं राजंस्ततस्तान्पाण्डुनन्दनान् ।
प्रददौ चापि रत्नानि विविधानि वसूनि च ॥ १-१९८-१२॥
papracchānāmayaṃ rājaṃstatastānpāṇḍunandanān |
pradadau cāpi ratnāni vividhāni vasūni ca || 1-198-12||
MHB 1-198-13
पाण्डवानां च कुन्त्याश्च द्रौपद्याश्च विशां पते ।
द्रुपदस्य च पुत्राणां यथा दत्तानि कौरवैः ॥ १-१९८-१३॥
pāṇḍavānāṃ ca kuntyāśca draupadyāśca viśāṃ pate |
drupadasya ca putrāṇāṃ yathā dattāni kauravaiḥ || 1-198-13||
MHB 1-198-14
प्रोवाच चामितमतिः प्रश्रितं विनयान्वितः ।
द्रुपदं पाण्डुपुत्राणां संनिधौ केशवस्य च ॥ १-१९८-१४॥
provāca cāmitamatiḥ praśritaṃ vinayānvitaḥ |
drupadaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ saṃnidhau keśavasya ca || 1-198-14||
MHB 1-198-15
राजञ्शृणु सहामात्यः सपुत्रश्च वचो मम ।
धृतराष्ट्रः सपुत्रस्त्वां सहामात्यः सबान्धवः ॥ १-१९८-१५॥
rājañśṛṇu sahāmātyaḥ saputraśca vaco mama |
dhṛtarāṣṭraḥ saputrastvāṃ sahāmātyaḥ sabāndhavaḥ || 1-198-15||
MHB 1-198-16
अब्रवीत्कुशलं राजन्प्रीयमाणः पुनः पुनः ।
प्रीतिमांस्ते दृढं चापि संबन्धेन नराधिप ॥ १-१९८-१६॥
abravītkuśalaṃ rājanprīyamāṇaḥ punaḥ punaḥ |
prītimāṃste dṛḍhaṃ cāpi saṃbandhena narādhipa || 1-198-16||
MHB 1-198-17
तथा भीष्मः शांतनवः कौरवैः सह सर्वशः ।
कुशलं त्वां महाप्राज्ञः सर्वतः परिपृच्छति ॥ १-१९८-१७॥
tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ kauravaiḥ saha sarvaśaḥ |
kuśalaṃ tvāṃ mahāprājñaḥ sarvataḥ paripṛcchati || 1-198-17||
MHB 1-198-18
भारद्वाजो महेष्वासो द्रोणः प्रियसखस्तव ।
समाश्लेषमुपेत्य त्वां कुशलं परिपृच्छति ॥ १-१९८-१८॥
bhāradvājo maheṣvāso droṇaḥ priyasakhastava |
samāśleṣamupetya tvāṃ kuśalaṃ paripṛcchati || 1-198-18||
MHB 1-198-19
धृतराष्ट्रश्च पाञ्चाल्य त्वया संबन्धमीयिवान् ।
कृतार्थं मन्यतेऽऽत्मानं तथा सर्वेऽपि कौरवाः ॥ १-१९८-१९॥
dhṛtarāṣṭraśca pāñcālya tvayā saṃbandhamīyivān |
kṛtārthaṃ manyate''tmānaṃ tathā sarve'pi kauravāḥ || 1-198-19||
MHB 1-198-20
न तथा राज्यसंप्राप्तिस्तेषां प्रीतिकरी मता ।
यथा संबन्धकं प्राप्य यज्ञसेन त्वया सह ॥ १-१९८-२०॥
na tathā rājyasaṃprāptisteṣāṃ prītikarī matā |
yathā saṃbandhakaṃ prāpya yajñasena tvayā saha || 1-198-20||
MHB 1-198-21
एतद्विदित्वा तु भवान्प्रस्थापयतु पाण्डवान् ।
द्रष्टुं हि पाण्डुदायादांस्त्वरन्ते कुरवो भृशम् ॥ १-१९८-२१॥
etadviditvā tu bhavānprasthāpayatu pāṇḍavān |
draṣṭuṃ hi pāṇḍudāyādāṃstvarante kuravo bhṛśam || 1-198-21||
MHB 1-198-22
विप्रोषिता दीर्घकालमिमे चापि नरर्षभाः ।
उत्सुका नगरं द्रष्टुं भविष्यन्ति पृथा तथा ॥ १-१९८-२२॥
viproṣitā dīrghakālamime cāpi nararṣabhāḥ |
utsukā nagaraṃ draṣṭuṃ bhaviṣyanti pṛthā tathā || 1-198-22||
MHB 1-198-23
कृष्णामपि च पाञ्चालीं सर्वाः कुरुवरस्त्रियः ।
द्रष्टुकामाः प्रतीक्षन्ते पुरं च विषयं च नः ॥ १-१९८-२३॥
kṛṣṇāmapi ca pāñcālīṃ sarvāḥ kuruvarastriyaḥ |
draṣṭukāmāḥ pratīkṣante puraṃ ca viṣayaṃ ca naḥ || 1-198-23||
MHB 1-198-24
स भवान्पाण्डुपुत्राणामाज्ञापयतु माचिरम् ।
गमनं सहदाराणामेतदागमनं मम ॥ १-१९८-२४॥
sa bhavānpāṇḍuputrāṇāmājñāpayatu māciram |
gamanaṃ sahadārāṇāmetadāgamanaṃ mama || 1-198-24||
MHB 1-198-25
विसृष्टेषु त्वया राजन्पाण्डवेषु महात्मसु ।
ततोऽहं प्रेषयिष्यामि धृतराष्ट्रस्य शीघ्रगान् ।
आगमिष्यन्ति कौन्तेयाः कुन्ती च सह कृष्णया ॥ १-१९८-२५॥
visṛṣṭeṣu tvayā rājanpāṇḍaveṣu mahātmasu |
tato'haṃ preṣayiṣyāmi dhṛtarāṣṭrasya śīghragān |
āgamiṣyanti kaunteyāḥ kuntī ca saha kṛṣṇayā || 1-198-25||
Adhyaya: 199/225 (50)
MHB 1-199-1
द्रुपद उवाच ।
एवमेतन्महाप्राज्ञ यथात्थ विदुराद्य माम् ।
ममापि परमो हर्षः संबन्धेऽस्मिन्कृते विभो ॥ १-१९९-१॥
drupada uvāca |
evametanmahāprājña yathāttha vidurādya mām |
mamāpi paramo harṣaḥ saṃbandhe'sminkṛte vibho || 1-199-1||
MHB 1-199-2
गमनं चापि युक्तं स्याद्गृहमेषां महात्मनाम् ।
न तु तावन्मया युक्तमेतद्वक्तुं स्वयं गिरा ॥ १-१९९-२॥
gamanaṃ cāpi yuktaṃ syādgṛhameṣāṃ mahātmanām |
na tu tāvanmayā yuktametadvaktuṃ svayaṃ girā || 1-199-2||
MHB 1-199-3
यदा तु मन्यते वीरः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
भीमसेनार्जुनौ चैव यमौ च पुरुषर्षभौ ॥ १-१९९-३॥
yadā tu manyate vīraḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
bhīmasenārjunau caiva yamau ca puruṣarṣabhau || 1-199-3||
MHB 1-199-4
रामकृष्णौ च धर्मज्ञौ तदा गच्छन्तु पाण्डवाः ।
एतौ हि पुरुषव्याघ्रावेषां प्रियहिते रतौ ॥ १-१९९-४॥
rāmakṛṣṇau ca dharmajñau tadā gacchantu pāṇḍavāḥ |
etau hi puruṣavyāghrāveṣāṃ priyahite ratau || 1-199-4||
MHB 1-199-5
युधिष्ठिर उवाच ।
परवन्तो वयं राजंस्त्वयि सर्वे सहानुगाः ।
यथा वक्ष्यसि नः प्रीत्या करिष्यामस्तथा वयम् ॥ १-१९९-५॥
yudhiṣṭhira uvāca |
paravanto vayaṃ rājaṃstvayi sarve sahānugāḥ |
yathā vakṣyasi naḥ prītyā kariṣyāmastathā vayam || 1-199-5||
MHB 1-199-6
वैशंपायन उवाच ।
ततोऽब्रवीद्वासुदेवो गमनं मम रोचते ।
यथा वा मन्यते राजा द्रुपदः सर्वधर्मवित् ॥ १-१९९-६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato'bravīdvāsudevo gamanaṃ mama rocate |
yathā vā manyate rājā drupadaḥ sarvadharmavit || 1-199-6||
MHB 1-199-7
द्रुपद उवाच ।
यथैव मन्यते वीरो दाशार्हः पुरुषोत्तमः ।
प्राप्तकालं महाबाहुः सा बुद्धिर्निश्चिता मम ॥ १-१९९-७॥
drupada uvāca |
yathaiva manyate vīro dāśārhaḥ puruṣottamaḥ |
prāptakālaṃ mahābāhuḥ sā buddhirniścitā mama || 1-199-7||
MHB 1-199-8
यथैव हि महाभागाः कौन्तेया मम सांप्रतम् ।
तथैव वासुदेवस्य पाण्डुपुत्रा न संशयः ॥ १-१९९-८॥
yathaiva hi mahābhāgāḥ kaunteyā mama sāṃpratam |
tathaiva vāsudevasya pāṇḍuputrā na saṃśayaḥ || 1-199-8||
MHB 1-199-9
न तद्ध्यायति कौन्तेयो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
यदेषां पुरुषव्याघ्रः श्रेयो ध्यायति केशवः ॥ १-१९९-९॥
na taddhyāyati kaunteyo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
yadeṣāṃ puruṣavyāghraḥ śreyo dhyāyati keśavaḥ || 1-199-9||
MHB 1-199-10
वैशंपायन उवाच ।
ततस्ते समनुज्ञाता द्रुपदेन महात्मना ।
पाण्डवाश्चैव कृष्णश्च विदुरश्च महामतिः ॥ १-१९९-१०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataste samanujñātā drupadena mahātmanā |
pāṇḍavāścaiva kṛṣṇaśca viduraśca mahāmatiḥ || 1-199-10||
MHB 1-199-11
आदाय द्रौपदीं कृष्णां कुन्तीं चैव यशस्विनीम् ।
सविहारं सुखं जग्मुर्नगरं नागसाह्वयम् ॥ १-१९९-११॥
ādāya draupadīṃ kṛṣṇāṃ kuntīṃ caiva yaśasvinīm |
savihāraṃ sukhaṃ jagmurnagaraṃ nāgasāhvayam || 1-199-11||
MHB 1-199-12
श्रुत्वा चोपस्थितान्वीरान्धृतराष्ट्रोऽपि कौरवः ।
प्रतिग्रहाय पाण्डूनां प्रेषयामास कौरवान् ॥ १-१९९-१२॥
śrutvā copasthitānvīrāndhṛtarāṣṭro'pi kauravaḥ |
pratigrahāya pāṇḍūnāṃ preṣayāmāsa kauravān || 1-199-12||
MHB 1-199-13
विकर्णं च महेष्वासं चित्रसेनं च भारत ।
द्रोणं च परमेष्वासं गौतमं कृपमेव च ॥ १-१९९-१३॥
vikarṇaṃ ca maheṣvāsaṃ citrasenaṃ ca bhārata |
droṇaṃ ca parameṣvāsaṃ gautamaṃ kṛpameva ca || 1-199-13||
MHB 1-199-14
तैस्ते परिवृता वीराः शोभमाना महारथाः ।
नगरं हास्तिनपुरं शनैः प्रविविशुस्तदा ॥ १-१९९-१४॥
taiste parivṛtā vīrāḥ śobhamānā mahārathāḥ |
nagaraṃ hāstinapuraṃ śanaiḥ praviviśustadā || 1-199-14||
MHB 1-199-15
कौतूहलेन नगरं दीर्यमाणमिवाभवत् ।
यत्र ते पुरुषव्याघ्राः शोकदुःखविनाशनाः ॥ १-१९९-१५॥
kautūhalena nagaraṃ dīryamāṇamivābhavat |
yatra te puruṣavyāghrāḥ śokaduḥkhavināśanāḥ || 1-199-15||
MHB 1-199-16
तत उच्चावचा वाचः प्रियाः प्रियचिकीर्षुभिः ।
उदीरिता अशृण्वंस्ते पाण्डवा हृदयंगमाः ॥ १-१९९-१६॥
tata uccāvacā vācaḥ priyāḥ priyacikīrṣubhiḥ |
udīritā aśṛṇvaṃste pāṇḍavā hṛdayaṃgamāḥ || 1-199-16||
MHB 1-199-17
अयं स पुरुषव्याघ्रः पुनरायाति धर्मवित् ।
यो नः स्वानिव दायादान्धर्मेण परिरक्षति ॥ १-१९९-१७॥
ayaṃ sa puruṣavyāghraḥ punarāyāti dharmavit |
yo naḥ svāniva dāyādāndharmeṇa parirakṣati || 1-199-17||
MHB 1-199-18
अद्य पाण्डुर्महाराजो वनादिव वनप्रियः ।
आगतः प्रियमस्माकं चिकीर्षुर्नात्र संशयः ॥ १-१९९-१८॥
adya pāṇḍurmahārājo vanādiva vanapriyaḥ |
āgataḥ priyamasmākaṃ cikīrṣurnātra saṃśayaḥ || 1-199-18||
MHB 1-199-19
किं नु नाद्य कृतं तावत्सर्वेषां नः परं प्रियम् ।
यन्नः कुन्तीसुता वीरा भर्तारः पुनरागताः ॥ १-१९९-१९॥
kiṃ nu nādya kṛtaṃ tāvatsarveṣāṃ naḥ paraṃ priyam |
yannaḥ kuntīsutā vīrā bhartāraḥ punarāgatāḥ || 1-199-19||
MHB 1-199-20
यदि दत्तं यदि हुतं विद्यते यदि नस्तपः ।
तेन तिष्ठन्तु नगरे पाण्डवाः शरदां शतम् ॥ १-१९९-२०॥
yadi dattaṃ yadi hutaṃ vidyate yadi nastapaḥ |
tena tiṣṭhantu nagare pāṇḍavāḥ śaradāṃ śatam || 1-199-20||
MHB 1-199-21
ततस्ते धृतराष्ट्रस्य भीष्मस्य च महात्मनः ।
अन्येषां च तदर्हाणां चक्रुः पादाभिवन्दनम् ॥ १-१९९-२१॥
tataste dhṛtarāṣṭrasya bhīṣmasya ca mahātmanaḥ |
anyeṣāṃ ca tadarhāṇāṃ cakruḥ pādābhivandanam || 1-199-21||
MHB 1-199-22
कृत्वा तु कुशलप्रश्नं सर्वेण नगरेण ते ।
समाविशन्त वेश्मानि धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥ १-१९९-२२॥
kṛtvā tu kuśalapraśnaṃ sarveṇa nagareṇa te |
samāviśanta veśmāni dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt || 1-199-22||
MHB 1-199-23
विश्रान्तास्ते महात्मानः कंचित्कालं महाबलाः ।
आहूता धृतराष्ट्रेण राज्ञा शांतनवेन च ॥ १-१९९-२३॥
viśrāntāste mahātmānaḥ kaṃcitkālaṃ mahābalāḥ |
āhūtā dhṛtarāṣṭreṇa rājñā śāṃtanavena ca || 1-199-23||
MHB 1-199-24
धृतराष्ट्र उवाच ।
भ्रातृभिः सह कौन्तेय निबोधेदं वचो मम ।
पुनर्वो विग्रहो मा भूत्खाण्डवप्रस्थमाविश ॥ १-१९९-२४॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
bhrātṛbhiḥ saha kaunteya nibodhedaṃ vaco mama |
punarvo vigraho mā bhūtkhāṇḍavaprasthamāviśa || 1-199-24||
MHB 1-199-25
न च वो वसतस्तत्र कश्चिच्छक्तः प्रबाधितुम् ।
संरक्ष्यमाणान्पार्थेन त्रिदशानिव वज्रिणा ।
अर्धं राज्यस्य संप्राप्य खाण्डवप्रस्थमाविश ॥ १-१९९-२५॥
na ca vo vasatastatra kaścicchaktaḥ prabādhitum |
saṃrakṣyamāṇānpārthena tridaśāniva vajriṇā |
ardhaṃ rājyasya saṃprāpya khāṇḍavaprasthamāviśa || 1-199-25||
MHB 1-199-26
वैशंपायन उवाच ।
प्रतिगृह्य तु तद्वाक्यं नृपं सर्वे प्रणम्य च ।
प्रतस्थिरे ततो घोरं वनं तन्मनुजर्षभाः ।
अर्धं राज्यस्य संप्राप्य खाण्डवप्रस्थमाविशन् ॥ १-१९९-२६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
pratigṛhya tu tadvākyaṃ nṛpaṃ sarve praṇamya ca |
pratasthire tato ghoraṃ vanaṃ tanmanujarṣabhāḥ |
ardhaṃ rājyasya saṃprāpya khāṇḍavaprasthamāviśan || 1-199-26||
MHB 1-199-27
ततस्ते पाण्डवास्तत्र गत्वा कृष्णपुरोगमाः ।
मण्डयां चक्रिरे तद्वै पुरं स्वर्गवदच्युताः ॥ १-१९९-२७॥
tataste pāṇḍavāstatra gatvā kṛṣṇapurogamāḥ |
maṇḍayāṃ cakrire tadvai puraṃ svargavadacyutāḥ || 1-199-27||
MHB 1-199-28
ततः पुण्ये शिवे देशे शान्तिं कृत्वा महारथाः ।
नगरं मापयामासुर्द्वैपायनपुरोगमाः ॥ १-१९९-२८॥
tataḥ puṇye śive deśe śāntiṃ kṛtvā mahārathāḥ |
nagaraṃ māpayāmāsurdvaipāyanapurogamāḥ || 1-199-28||
MHB 1-199-29
सागरप्रतिरूपाभिः परिखाभिरलंकृतम् ।
प्राकारेण च संपन्नं दिवमावृत्य तिष्ठता ॥ १-१९९-२९॥
sāgarapratirūpābhiḥ parikhābhiralaṃkṛtam |
prākāreṇa ca saṃpannaṃ divamāvṛtya tiṣṭhatā || 1-199-29||
MHB 1-199-30
पाण्डुराभ्रप्रकाशेन हिमराशिनिभेन च ।
शुशुभे तत्पुरश्रेष्ठं नागैर्भोगवती यथा ॥ १-१९९-३०॥
pāṇḍurābhraprakāśena himarāśinibhena ca |
śuśubhe tatpuraśreṣṭhaṃ nāgairbhogavatī yathā || 1-199-30||
MHB 1-199-31
द्विपक्षगरुडप्रख्यैर्द्वारैर्घोरप्रदर्शनैः ।
गुप्तमभ्रचयप्रख्यैर्गोपुरैर्मन्दरोपमैः ॥ १-१९९-३१॥
dvipakṣagaruḍaprakhyairdvārairghorapradarśanaiḥ |
guptamabhracayaprakhyairgopurairmandaropamaiḥ || 1-199-31||
MHB 1-199-32
विविधैरतिनिर्विद्धैः शस्त्रोपेतैः सुसंवृतैः ।
शक्तिभिश्चावृतं तद्धि द्विजिह्वैरिव पन्नगैः ।
तल्पैश्चाभ्यासिकैर्युक्तं शुशुभे योधरक्षितम् ॥ १-१९९-३२॥
vividhairatinirviddhaiḥ śastropetaiḥ susaṃvṛtaiḥ |
śaktibhiścāvṛtaṃ taddhi dvijihvairiva pannagaiḥ |
talpaiścābhyāsikairyuktaṃ śuśubhe yodharakṣitam || 1-199-32||
MHB 1-199-33
तीक्ष्णाङ्कुशशतघ्नीभिर्यन्त्रजालैश्च शोभितम् ।
आयसैश्च महाचक्रैः शुशुभे तत्पुरोत्तमम् ॥ १-१९९-३३॥
tīkṣṇāṅkuśaśataghnībhiryantrajālaiśca śobhitam |
āyasaiśca mahācakraiḥ śuśubhe tatpurottamam || 1-199-33||
MHB 1-199-34
सुविभक्तमहारथ्यं देवताबाधवर्जितम् ।
विरोचमानं विविधैः पाण्डुरैर्भवनोत्तमैः ॥ १-१९९-३४॥
suvibhaktamahārathyaṃ devatābādhavarjitam |
virocamānaṃ vividhaiḥ pāṇḍurairbhavanottamaiḥ || 1-199-34||
MHB 1-199-35
तत्त्रिविष्टपसंकाशमिन्द्रप्रस्थं व्यरोचत ।
मेघवृन्दमिवाकाशे वृद्धं विद्युत्समावृतम् ॥ १-१९९-३५॥
tattriviṣṭapasaṃkāśamindraprasthaṃ vyarocata |
meghavṛndamivākāśe vṛddhaṃ vidyutsamāvṛtam || 1-199-35||
MHB 1-199-36
तत्र रम्ये शुभे देशे कौरव्यस्य निवेशनम् ।
शुशुभे धनसंपूर्णं धनाध्यक्षक्षयोपमम् ॥ १-१९९-३६॥
tatra ramye śubhe deśe kauravyasya niveśanam |
śuśubhe dhanasaṃpūrṇaṃ dhanādhyakṣakṣayopamam || 1-199-36||
MHB 1-199-37
तत्रागच्छन्द्विजा राजन्सर्ववेदविदां वराः ।
निवासं रोचयन्ति स्म सर्वभाषाविदस्तथा ॥ १-१९९-३७॥
tatrāgacchandvijā rājansarvavedavidāṃ varāḥ |
nivāsaṃ rocayanti sma sarvabhāṣāvidastathā || 1-199-37||
MHB 1-199-38
वणिजश्चाभ्ययुस्तत्र देशे दिग्भ्यो धनार्थिनः ।
सर्वशिल्पविदश्चैव वासायाभ्यागमंस्तदा ॥ १-१९९-३८॥
vaṇijaścābhyayustatra deśe digbhyo dhanārthinaḥ |
sarvaśilpavidaścaiva vāsāyābhyāgamaṃstadā || 1-199-38||
MHB 1-199-39
उद्यानानि च रम्याणि नगरस्य समन्ततः ।
आम्रैराम्रातकैर्नीपैरशोकैश्चम्पकैस्तथा ॥ १-१९९-३९॥
udyānāni ca ramyāṇi nagarasya samantataḥ |
āmrairāmrātakairnīpairaśokaiścampakaistathā || 1-199-39||
MHB 1-199-40
पुंनागैर्नागपुष्पैश्च लकुचैः पनसैस्तथा ।
शालतालकदम्बैश्च बकुलैश्च सकेतकैः ॥ १-१९९-४०॥
puṃnāgairnāgapuṣpaiśca lakucaiḥ panasaistathā |
śālatālakadambaiśca bakulaiśca saketakaiḥ || 1-199-40||
MHB 1-199-41
मनोहरैः पुष्पितैश्च फलभारावनामितैः ।
प्राचीनामलकैर्लोध्रैरङ्कोलैश्च सुपुष्पितैः ॥ १-१९९-४१॥
manoharaiḥ puṣpitaiśca phalabhārāvanāmitaiḥ |
prācīnāmalakairlodhrairaṅkolaiśca supuṣpitaiḥ || 1-199-41||
MHB 1-199-42
जम्बूभिः पाटलाभिश्च कुब्जकैरतिमुक्तकैः ।
करवीरैः पारिजातैरन्यैश्च विविधैर्द्रुमैः ॥ १-१९९-४२॥
jambūbhiḥ pāṭalābhiśca kubjakairatimuktakaiḥ |
karavīraiḥ pārijātairanyaiśca vividhairdrumaiḥ || 1-199-42||
MHB 1-199-43
नित्यपुष्पफलोपेतैर्नानाद्विजगणायुतम् ।
मत्तबर्हिणसंघुष्टं कोकिलैश्च सदामदैः ॥ १-१९९-४३॥
nityapuṣpaphalopetairnānādvijagaṇāyutam |
mattabarhiṇasaṃghuṣṭaṃ kokilaiśca sadāmadaiḥ || 1-199-43||
MHB 1-199-44
गृहैरादर्शविमलैर्विविधैश्च लतागृहैः ।
मनोहरैश्चित्रगृहैस्तथा जगतिपर्वतैः ।
वापीभिर्विविधाभिश्च पूर्णाभिः परमाम्भसा ॥ १-१९९-४४॥
gṛhairādarśavimalairvividhaiśca latāgṛhaiḥ |
manoharaiścitragṛhaistathā jagatiparvataiḥ |
vāpībhirvividhābhiśca pūrṇābhiḥ paramāmbhasā || 1-199-44||
MHB 1-199-45
सरोभिरतिरम्यैश्च पद्मोत्पलसुगन्धिभिः ।
हंसकारण्डवयुतैश्चक्रवाकोपशोभितैः ॥ १-१९९-४५॥
sarobhiratiramyaiśca padmotpalasugandhibhiḥ |
haṃsakāraṇḍavayutaiścakravākopaśobhitaiḥ || 1-199-45||
MHB 1-199-46
रम्याश्च विविधास्तत्र पुष्करिण्यो वनावृताः ।
तडागानि च रम्याणि बृहन्ति च महान्ति च ॥ १-१९९-४६॥
ramyāśca vividhāstatra puṣkariṇyo vanāvṛtāḥ |
taḍāgāni ca ramyāṇi bṛhanti ca mahānti ca || 1-199-46||
MHB 1-199-47
तेषां पुण्यजनोपेतं राष्ट्रमावसतां महत् ।
पाण्डवानां महाराज शश्वत्प्रीतिरवर्धत ॥ १-१९९-४७॥
teṣāṃ puṇyajanopetaṃ rāṣṭramāvasatāṃ mahat |
pāṇḍavānāṃ mahārāja śaśvatprītiravardhata || 1-199-47||
MHB 1-199-48
तत्र भीष्मेण राज्ञा च धर्मप्रणयने कृते ।
पाण्डवाः समपद्यन्त खाण्डवप्रस्थवासिनः ॥ १-१९९-४८॥
tatra bhīṣmeṇa rājñā ca dharmapraṇayane kṛte |
pāṇḍavāḥ samapadyanta khāṇḍavaprasthavāsinaḥ || 1-199-48||
MHB 1-199-49
पञ्चभिस्तैर्महेष्वासैरिन्द्रकल्पैः समन्वितम् ।
शुशुभे तत्पुरश्रेष्ठं नागैर्भोगवती यथा ॥ १-१९९-४९॥
pañcabhistairmaheṣvāsairindrakalpaiḥ samanvitam |
śuśubhe tatpuraśreṣṭhaṃ nāgairbhogavatī yathā || 1-199-49||
MHB 1-199-50
तान्निवेश्य ततो वीरो रामेण सह केशवः ।
ययौ द्वारवतीं राजन्पाण्डवानुमते तदा ॥ १-१९९-५०॥
tānniveśya tato vīro rāmeṇa saha keśavaḥ |
yayau dvāravatīṃ rājanpāṇḍavānumate tadā || 1-199-50||
Adhyaya: 200/225 (23)
MHB 1-200-1
जनमेजय उवाच ।
एवं संप्राप्य राज्यं तदिन्द्रप्रस्थे तपोधन ।
अत ऊर्ध्वं महात्मानः किमकुर्वन्त पाण्डवाः ॥ १-२००-१॥
janamejaya uvāca |
evaṃ saṃprāpya rājyaṃ tadindraprasthe tapodhana |
ata ūrdhvaṃ mahātmānaḥ kimakurvanta pāṇḍavāḥ || 1-200-1||
MHB 1-200-2
सर्व एव महात्मानः पूर्वे मम पितामहाः ।
द्रौपदी धर्मपत्नी च कथं तानन्ववर्तत ॥ १-२००-२॥
sarva eva mahātmānaḥ pūrve mama pitāmahāḥ |
draupadī dharmapatnī ca kathaṃ tānanvavartata || 1-200-2||
MHB 1-200-3
कथं वा पञ्च कृष्णायामेकस्यां ते नराधिपाः ।
वर्तमाना महाभागा नाभिद्यन्त परस्परम् ॥ १-२००-३॥
kathaṃ vā pañca kṛṣṇāyāmekasyāṃ te narādhipāḥ |
vartamānā mahābhāgā nābhidyanta parasparam || 1-200-3||
MHB 1-200-4
श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वं विस्तरेण तपोधन ।
तेषां चेष्टितमन्योन्यं युक्तानां कृष्णया तया ॥ १-२००-४॥
śrotumicchāmyahaṃ sarvaṃ vistareṇa tapodhana |
teṣāṃ ceṣṭitamanyonyaṃ yuktānāṃ kṛṣṇayā tayā || 1-200-4||
MHB 1-200-5
वैशंपायन उवाच ।
धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञाताः कृष्णया सह पाण्डवाः ।
रेमिरे पुरुषव्याघ्राः प्राप्तराज्याः परंतपाः ॥ १-२००-५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
dhṛtarāṣṭrābhyanujñātāḥ kṛṣṇayā saha pāṇḍavāḥ |
remire puruṣavyāghrāḥ prāptarājyāḥ paraṃtapāḥ || 1-200-5||
MHB 1-200-6
प्राप्य राज्यं महातेजाः सत्यसंधो युधिष्ठिरः ।
पालयामास धर्मेण पृथिवीं भ्रातृभिः सह ॥ १-२००-६॥
prāpya rājyaṃ mahātejāḥ satyasaṃdho yudhiṣṭhiraḥ |
pālayāmāsa dharmeṇa pṛthivīṃ bhrātṛbhiḥ saha || 1-200-6||
MHB 1-200-7
जितारयो महाप्राज्ञाः सत्यधर्मपरायणाः ।
मुदं परमिकां प्राप्तास्तत्रोषुः पाण्डुनन्दनाः ॥ १-२००-७॥
jitārayo mahāprājñāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ |
mudaṃ paramikāṃ prāptāstatroṣuḥ pāṇḍunandanāḥ || 1-200-7||
MHB 1-200-8
कुर्वाणाः पौरकार्याणि सर्वाणि पुरुषर्षभाः ।
आसां चक्रुर्महार्हेषु पार्थिवेष्वासनेषु च ॥ १-२००-८॥
kurvāṇāḥ paurakāryāṇi sarvāṇi puruṣarṣabhāḥ |
āsāṃ cakrurmahārheṣu pārthiveṣvāsaneṣu ca || 1-200-8||
MHB 1-200-9
अथ तेषूपविष्टेषु सर्वेष्वेव महात्मसु ।
नारदस्त्वथ देवर्षिराजगाम यदृच्छया ।
आसनं रुचिरं तस्मै प्रददौ स्वं युधिष्ठिरः ॥ १-२००-९॥
atha teṣūpaviṣṭeṣu sarveṣveva mahātmasu |
nāradastvatha devarṣirājagāma yadṛcchayā |
āsanaṃ ruciraṃ tasmai pradadau svaṃ yudhiṣṭhiraḥ || 1-200-9||
MHB 1-200-10
देवर्षेरुपविष्टस्य स्वयमर्घ्यं यथाविधि ।
प्रादाद्युधिष्ठिरो धीमान्राज्यं चास्मै न्यवेदयत् ॥ १-२००-१०॥
devarṣerupaviṣṭasya svayamarghyaṃ yathāvidhi |
prādādyudhiṣṭhiro dhīmānrājyaṃ cāsmai nyavedayat || 1-200-10||
MHB 1-200-11
प्रतिगृह्य तु तां पूजामृषिः प्रीतमनाभवत् ।
आशीर्भिर्वर्धयित्वा तु तमुवाचास्यतामिति ॥ १-२००-११॥
pratigṛhya tu tāṃ pūjāmṛṣiḥ prītamanābhavat |
āśīrbhirvardhayitvā tu tamuvācāsyatāmiti || 1-200-11||
MHB 1-200-12
निषसादाभ्यनुज्ञातस्ततो राजा युधिष्ठिरः ।
प्रेषयामास कृष्णायै भगवन्तमुपस्थितम् ॥ १-२००-१२॥
niṣasādābhyanujñātastato rājā yudhiṣṭhiraḥ |
preṣayāmāsa kṛṣṇāyai bhagavantamupasthitam || 1-200-12||
MHB 1-200-13
श्रुत्वैव द्रौपदी चापि शुचिर्भूत्वा समाहिता ।
जगाम तत्र यत्रास्ते नारदः पाण्डवैः सह ॥ १-२००-१३॥
śrutvaiva draupadī cāpi śucirbhūtvā samāhitā |
jagāma tatra yatrāste nāradaḥ pāṇḍavaiḥ saha || 1-200-13||
MHB 1-200-14
तस्याभिवाद्य चरणौ देवर्षेर्धर्मचारिणी ।
कृताञ्जलिः सुसंवीता स्थिताथ द्रुपदात्मजा ॥ १-२००-१४॥
tasyābhivādya caraṇau devarṣerdharmacāriṇī |
kṛtāñjaliḥ susaṃvītā sthitātha drupadātmajā || 1-200-14||
MHB 1-200-15
तस्याश्चापि स धर्मात्मा सत्यवागृषिसत्तमः ।
आशिषो विविधाः प्रोच्य राजपुत्र्यास्तु नारदः ।
गम्यतामिति होवाच भगवांस्तामनिन्दिताम् ॥ १-२००-१५॥
tasyāścāpi sa dharmātmā satyavāgṛṣisattamaḥ |
āśiṣo vividhāḥ procya rājaputryāstu nāradaḥ |
gamyatāmiti hovāca bhagavāṃstāmaninditām || 1-200-15||
MHB 1-200-16
गतायामथ कृष्णायां युधिष्ठिरपुरोगमान् ।
विविक्ते पाण्डवान्सर्वानुवाच भगवानृषिः ॥ १-२००-१६॥
gatāyāmatha kṛṣṇāyāṃ yudhiṣṭhirapurogamān |
vivikte pāṇḍavānsarvānuvāca bhagavānṛṣiḥ || 1-200-16||
MHB 1-200-17
पाञ्चाली भवतामेका धर्मपत्नी यशस्विनी ।
यथा वो नात्र भेदः स्यात्तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ १-२००-१७॥
pāñcālī bhavatāmekā dharmapatnī yaśasvinī |
yathā vo nātra bhedaḥ syāttathā nītirvidhīyatām || 1-200-17||
MHB 1-200-18
सुन्दोपसुन्दावसुरौ भ्रातरौ सहितावुभौ ।
आस्तामवध्यावन्येषां त्रिषु लोकेषु विश्रुतौ ॥ १-२००-१८॥
sundopasundāvasurau bhrātarau sahitāvubhau |
āstāmavadhyāvanyeṣāṃ triṣu lokeṣu viśrutau || 1-200-18||
MHB 1-200-19
एकराज्यावेकगृहावेकशय्यासनाशनौ ।
तिलोत्तमायास्तौ हेतोरन्योन्यमभिजघ्नतुः ॥ १-२००-१९॥
ekarājyāvekagṛhāvekaśayyāsanāśanau |
tilottamāyāstau hetoranyonyamabhijaghnatuḥ || 1-200-19||
MHB 1-200-20
रक्ष्यतां सौहृदं तस्मादन्योन्यप्रतिभाविकम् ।
यथा वो नात्र भेदः स्यात्तत्कुरुष्व युधिष्ठिर ॥ १-२००-२०॥
rakṣyatāṃ sauhṛdaṃ tasmādanyonyapratibhāvikam |
yathā vo nātra bhedaḥ syāttatkuruṣva yudhiṣṭhira || 1-200-20||
MHB 1-200-21
युधिष्ठिर उवाच ।
सुन्दोपसुन्दावसुरौ कस्य पुत्रौ महामुने ।
उत्पन्नश्च कथं भेदः कथं चान्योन्यमघ्नताम् ॥ १-२००-२१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
sundopasundāvasurau kasya putrau mahāmune |
utpannaśca kathaṃ bhedaḥ kathaṃ cānyonyamaghnatām || 1-200-21||
MHB 1-200-22
अप्सरा देवकन्या वा कस्य चैषा तिलोत्तमा ।
यस्याः कामेन संमत्तौ जघ्नतुस्तौ परस्परम् ॥ १-२००-२२॥
apsarā devakanyā vā kasya caiṣā tilottamā |
yasyāḥ kāmena saṃmattau jaghnatustau parasparam || 1-200-22||
MHB 1-200-23
एतत्सर्वं यथावृत्तं विस्तरेण तपोधन ।
श्रोतुमिच्छामहे विप्र परं कौतूहलं हि नः ॥ १-२००-२३॥
etatsarvaṃ yathāvṛttaṃ vistareṇa tapodhana |
śrotumicchāmahe vipra paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ || 1-200-23||
Adhyaya: 201/225 (32)
MHB 1-201-1
नारद उवाच ।
शृणु मे विस्तरेणेममितिहासं पुरातनम् ।
भ्रातृभीः सहितः पार्थ यथावृत्तं युधिष्ठिर ॥ १-२०१-१॥
nārada uvāca |
śṛṇu me vistareṇemamitihāsaṃ purātanam |
bhrātṛbhīḥ sahitaḥ pārtha yathāvṛttaṃ yudhiṣṭhira || 1-201-1||
MHB 1-201-2
महासुरस्यान्ववाये हिरण्यकशिपोः पुरा ।
निकुम्भो नाम दैत्येन्द्रस्तेजस्वी बलवानभूत् ॥ १-२०१-२॥
mahāsurasyānvavāye hiraṇyakaśipoḥ purā |
nikumbho nāma daityendrastejasvī balavānabhūt || 1-201-2||
MHB 1-201-3
तस्य पुत्रौ महावीर्यौ जातौ भीमपराक्रमौ ।
सहान्योन्येन भुञ्जाते विनान्योन्यं न गच्छतः ॥ १-२०१-३॥
tasya putrau mahāvīryau jātau bhīmaparākramau |
sahānyonyena bhuñjāte vinānyonyaṃ na gacchataḥ || 1-201-3||
MHB 1-201-4
अन्योन्यस्य प्रियकरावन्योन्यस्य प्रियंवदौ ।
एकशीलसमाचारौ द्विधैवैकं यथा कृतौ ॥ १-२०१-४॥
anyonyasya priyakarāvanyonyasya priyaṃvadau |
ekaśīlasamācārau dvidhaivaikaṃ yathā kṛtau || 1-201-4||
MHB 1-201-5
तौ विवृद्धौ महावीर्यौ कार्येष्वप्येकनिश्चयौ ।
त्रैलोक्यविजयार्थाय समास्थायैकनिश्चयम् ॥ १-२०१-५॥
tau vivṛddhau mahāvīryau kāryeṣvapyekaniścayau |
trailokyavijayārthāya samāsthāyaikaniścayam || 1-201-5||
MHB 1-201-6
कृत्वा दीक्षां गतौ विन्ध्यं तत्रोग्रं तेपतुस्तपः ।
तौ तु दीर्घेण कालेन तपोयुक्तौ बभूवतुः ॥ १-२०१-६॥
kṛtvā dīkṣāṃ gatau vindhyaṃ tatrograṃ tepatustapaḥ |
tau tu dīrgheṇa kālena tapoyuktau babhūvatuḥ || 1-201-6||
MHB 1-201-7
क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ जटावल्कलधारिणौ ।
मलोपचितसर्वाङ्गौ वायुभक्षौ बभूवतुः ॥ १-२०१-७॥
kṣutpipāsāpariśrāntau jaṭāvalkaladhāriṇau |
malopacitasarvāṅgau vāyubhakṣau babhūvatuḥ || 1-201-7||
MHB 1-201-8
आत्ममांसानि जुह्वन्तौ पादाङ्गुष्ठाग्रधिष्ठितौ ।
ऊर्ध्वबाहू चानिमिषौ दीर्घकालं धृतव्रतौ ॥ १-२०१-८॥
ātmamāṃsāni juhvantau pādāṅguṣṭhāgradhiṣṭhitau |
ūrdhvabāhū cānimiṣau dīrghakālaṃ dhṛtavratau || 1-201-8||
MHB 1-201-9
तयोस्तपःप्रभावेण दीर्घकालं प्रतापितः ।
धूमं प्रमुमुचे विन्ध्यस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ १-२०१-९॥
tayostapaḥprabhāveṇa dīrghakālaṃ pratāpitaḥ |
dhūmaṃ pramumuce vindhyastadadbhutamivābhavat || 1-201-9||
MHB 1-201-10
ततो देवाभवन्भीता उग्रं दृष्ट्वा तयोस्तपः ।
तपोविघातार्थमथो देवा विघ्नानि चक्रिरे ॥ १-२०१-१०॥
tato devābhavanbhītā ugraṃ dṛṣṭvā tayostapaḥ |
tapovighātārthamatho devā vighnāni cakrire || 1-201-10||
MHB 1-201-11
रत्नैः प्रलोभयामासुः स्त्रीभिश्चोभौ पुनः पुनः ।
न च तौ चक्रतुर्भङ्गं व्रतस्य सुमहाव्रतौ ॥ १-२०१-११॥
ratnaiḥ pralobhayāmāsuḥ strībhiścobhau punaḥ punaḥ |
na ca tau cakraturbhaṅgaṃ vratasya sumahāvratau || 1-201-11||
MHB 1-201-12
अथ मायां पुनर्देवास्तयोश्चक्रुर्महात्मनोः ।
भगिन्यो मातरो भार्यास्तयोः परिजनस्तथा ॥ १-२०१-१२॥
atha māyāṃ punardevāstayoścakrurmahātmanoḥ |
bhaginyo mātaro bhāryāstayoḥ parijanastathā || 1-201-12||
MHB 1-201-13
परिपात्यमाना वित्रस्ताः शूलहस्तेन रक्षसा ।
स्रस्ताभरणकेशान्ता एकान्तभ्रष्टवाससः ॥ १-२०१-१३॥
paripātyamānā vitrastāḥ śūlahastena rakṣasā |
srastābharaṇakeśāntā ekāntabhraṣṭavāsasaḥ || 1-201-13||
MHB 1-201-14
अभिधाव्य ततः सर्वास्तौ त्राहीति विचुक्रुशुः ।
न च तौ चक्रतुर्भङ्गं व्रतस्य सुमहाव्रतौ ॥ १-२०१-१४॥
abhidhāvya tataḥ sarvāstau trāhīti vicukruśuḥ |
na ca tau cakraturbhaṅgaṃ vratasya sumahāvratau || 1-201-14||
MHB 1-201-15
यदा क्षोभं नोपयाति नार्तिमन्यतरस्तयोः ।
ततः स्त्रियस्ता भूतं च सर्वमन्तरधीयत ॥ १-२०१-१५॥
yadā kṣobhaṃ nopayāti nārtimanyatarastayoḥ |
tataḥ striyastā bhūtaṃ ca sarvamantaradhīyata || 1-201-15||
MHB 1-201-16
ततः पितामहः साक्षादभिगम्य महासुरौ ।
वरेण छन्दयामास सर्वलोकपितामहः ॥ १-२०१-१६॥
tataḥ pitāmahaḥ sākṣādabhigamya mahāsurau |
vareṇa chandayāmāsa sarvalokapitāmahaḥ || 1-201-16||
MHB 1-201-17
ततः सुन्दोपसुन्दौ तौ भ्रातरौ दृढविक्रमौ ।
दृष्ट्वा पितामहं देवं तस्थतुः प्राञ्जली तदा ॥ १-२०१-१७॥
tataḥ sundopasundau tau bhrātarau dṛḍhavikramau |
dṛṣṭvā pitāmahaṃ devaṃ tasthatuḥ prāñjalī tadā || 1-201-17||
MHB 1-201-18
ऊचतुश्च प्रभुं देवं ततस्तौ सहितौ तदा ।
आवयोस्तपसानेन यदि प्रीतः पितामहः ॥ १-२०१-१८॥
ūcatuśca prabhuṃ devaṃ tatastau sahitau tadā |
āvayostapasānena yadi prītaḥ pitāmahaḥ || 1-201-18||
MHB 1-201-19
मायाविदावस्त्रविदौ बलिनौ कामरूपिणौ ।
उभावप्यमरौ स्यावः प्रसन्नो यदि नौ प्रभुः ॥ १-२०१-१९॥
māyāvidāvastravidau balinau kāmarūpiṇau |
ubhāvapyamarau syāvaḥ prasanno yadi nau prabhuḥ || 1-201-19||
MHB 1-201-20
पितामह उवाच ।
ऋतेऽमरत्वमन्यद्वां सर्वमुक्तं भविष्यति ।
अन्यद्वृणीतां मृत्योश्च विधानममरैः समम् ॥ १-२०१-२०॥
pitāmaha uvāca |
ṛte'maratvamanyadvāṃ sarvamuktaṃ bhaviṣyati |
anyadvṛṇītāṃ mṛtyośca vidhānamamaraiḥ samam || 1-201-20||
MHB 1-201-21
करिष्यावेदमिति यन्महदभ्युत्थितं तपः ।
युवयोर्हेतुनानेन नामरत्वं विधीयते ॥ १-२०१-२१॥
kariṣyāvedamiti yanmahadabhyutthitaṃ tapaḥ |
yuvayorhetunānena nāmaratvaṃ vidhīyate || 1-201-21||
MHB 1-201-22
त्रैलोक्यविजयार्थाय भवद्भ्यामास्थितं तपः ।
हेतुनानेन दैत्येन्द्रौ न वां कामं करोम्यहम् ॥ १-२०१-२२॥
trailokyavijayārthāya bhavadbhyāmāsthitaṃ tapaḥ |
hetunānena daityendrau na vāṃ kāmaṃ karomyaham || 1-201-22||
MHB 1-201-23
सुन्दोपसुन्दावूचतुः ।
त्रिषु लोकेषु यद्भूतं किंचित्स्थावरजङ्गमम् ।
सर्वस्मान्नौ भयं न स्यादृतेऽन्योन्यं पितामह ॥ १-२०१-२३॥
sundopasundāvūcatuḥ |
triṣu lokeṣu yadbhūtaṃ kiṃcitsthāvarajaṅgamam |
sarvasmānnau bhayaṃ na syādṛte'nyonyaṃ pitāmaha || 1-201-23||
MHB 1-201-24
पितामह उवाच ।
यत्प्रार्थितं यथोक्तं च काममेतद्ददानि वाम् ।
मृत्योर्विधानमेतच्च यथावद्वां भविष्यति ॥ १-२०१-२४॥
pitāmaha uvāca |
yatprārthitaṃ yathoktaṃ ca kāmametaddadāni vām |
mṛtyorvidhānametacca yathāvadvāṃ bhaviṣyati || 1-201-24||
MHB 1-201-25
नारद उवाच ।
ततः पितामहो दत्त्वा वरमेतत्तदा तयोः ।
निवर्त्य तपसस्तौ च ब्रह्मलोकं जगाम ह ॥ १-२०१-२५॥
nārada uvāca |
tataḥ pitāmaho dattvā varametattadā tayoḥ |
nivartya tapasastau ca brahmalokaṃ jagāma ha || 1-201-25||
MHB 1-201-26
लब्ध्वा वराणि सर्वाणि दैत्येन्द्रावपि तावुभौ ।
अवध्यौ सर्वलोकस्य स्वमेव भवनं गतौ ॥ १-२०१-२६॥
labdhvā varāṇi sarvāṇi daityendrāvapi tāvubhau |
avadhyau sarvalokasya svameva bhavanaṃ gatau || 1-201-26||
MHB 1-201-27
तौ तु लब्धवरौ दृष्ट्वा कृतकामौ महासुरौ ।
सर्वः सुहृज्जनस्ताभ्यां प्रमोदमुपजग्मिवान् ॥ १-२०१-२७॥
tau tu labdhavarau dṛṣṭvā kṛtakāmau mahāsurau |
sarvaḥ suhṛjjanastābhyāṃ pramodamupajagmivān || 1-201-27||
MHB 1-201-28
ततस्तौ तु जटा हित्वा मौलिनौ संबभूवतुः ।
महार्हाभरणोपेतौ विरजोम्बरधारिणौ ॥ १-२०१-२८॥
tatastau tu jaṭā hitvā maulinau saṃbabhūvatuḥ |
mahārhābharaṇopetau virajombaradhāriṇau || 1-201-28||
MHB 1-201-29
अकालकौमुदीं चैव चक्रतुः सार्वकामिकीम् ।
दैत्येन्द्रौ परमप्रीतौ तयोश्चैव सुहृज्जनः ॥ १-२०१-२९॥
akālakaumudīṃ caiva cakratuḥ sārvakāmikīm |
daityendrau paramaprītau tayoścaiva suhṛjjanaḥ || 1-201-29||
MHB 1-201-30
भक्ष्यतां भुज्यतां नित्यं रम्यतां गीयतामिति ।
पीयतां दीयतां चेति वाच आसन्गृहे गृहे ॥ १-२०१-३०॥
bhakṣyatāṃ bhujyatāṃ nityaṃ ramyatāṃ gīyatāmiti |
pīyatāṃ dīyatāṃ ceti vāca āsangṛhe gṛhe || 1-201-30||
MHB 1-201-31
तत्र तत्र महापानैरुत्कृष्टतलनादितैः ।
हृष्टं प्रमुदितं सर्वं दैत्यानामभवत्पुरम् ॥ १-२०१-३१॥
tatra tatra mahāpānairutkṛṣṭatalanāditaiḥ |
hṛṣṭaṃ pramuditaṃ sarvaṃ daityānāmabhavatpuram || 1-201-31||
MHB 1-201-32
तैस्तैर्विहारैर्बहुभिर्दैत्यानां कामरूपिणाम् ।
समाः संक्रीडतां तेषामहरेकमिवाभवत् ॥ १-२०१-३२॥
taistairvihārairbahubhirdaityānāṃ kāmarūpiṇām |
samāḥ saṃkrīḍatāṃ teṣāmaharekamivābhavat || 1-201-32||
Adhyaya: 202/225 (27)
MHB 1-202-1
नारद उवाच ।
उत्सवे वृत्तमात्रे तु त्रैलोक्याकाङ्क्षिणावुभौ ।
मन्त्रयित्वा ततः सेनां तावाज्ञापयतां तदा ॥ १-२०२-१॥
nārada uvāca |
utsave vṛttamātre tu trailokyākāṅkṣiṇāvubhau |
mantrayitvā tataḥ senāṃ tāvājñāpayatāṃ tadā || 1-202-1||
MHB 1-202-2
सुहृद्भिरभ्यनुज्ञातौ दैत्यवृद्धैश्च मन्त्रिभिः ।
कृत्वा प्रास्थानिकं रात्रौ मघासु ययतुस्तदा ॥ १-२०२-२॥
suhṛdbhirabhyanujñātau daityavṛddhaiśca mantribhiḥ |
kṛtvā prāsthānikaṃ rātrau maghāsu yayatustadā || 1-202-2||
MHB 1-202-3
गदापट्टिशधारिण्या शूलमुद्गरहस्तया ।
प्रस्थितौ सहधर्मिण्या महत्या दैत्यसेनया ॥ १-२०२-३॥
gadāpaṭṭiśadhāriṇyā śūlamudgarahastayā |
prasthitau sahadharmiṇyā mahatyā daityasenayā || 1-202-3||
MHB 1-202-4
मङ्गलैः स्तुतिभिश्चापि विजयप्रतिसंहितैः ।
चारणैः स्तूयमानौ तु जग्मतुः परया मुदा ॥ १-२०२-४॥
maṅgalaiḥ stutibhiścāpi vijayapratisaṃhitaiḥ |
cāraṇaiḥ stūyamānau tu jagmatuḥ parayā mudā || 1-202-4||
MHB 1-202-5
तावन्तरिक्षमुत्पत्य दैत्यौ कामगमावुभौ ।
देवानामेव भवनं जग्मतुर्युद्धदुर्मदौ ॥ १-२०२-५॥
tāvantarikṣamutpatya daityau kāmagamāvubhau |
devānāmeva bhavanaṃ jagmaturyuddhadurmadau || 1-202-5||
MHB 1-202-6
तयोरागमनं ज्ञात्वा वरदानं च तत्प्रभोः ।
हित्वा त्रिविष्टपं जग्मुर्ब्रह्मलोकं ततः सुराः ॥ १-२०२-६॥
tayorāgamanaṃ jñātvā varadānaṃ ca tatprabhoḥ |
hitvā triviṣṭapaṃ jagmurbrahmalokaṃ tataḥ surāḥ || 1-202-6||
MHB 1-202-7
ताविन्द्रलोकं निर्जित्य यक्षरक्षोगणांस्तथा ।
खेचराण्यपि भूतानि जिग्यतुस्तीव्रविक्रमौ ॥ १-२०२-७॥
tāvindralokaṃ nirjitya yakṣarakṣogaṇāṃstathā |
khecarāṇyapi bhūtāni jigyatustīvravikramau || 1-202-7||
MHB 1-202-8
अन्तर्भूमिगतान्नागाञ्जित्वा तौ च महासुरौ ।
समुद्रवासिनः सर्वान्म्लेच्छजातीन्विजिग्यतुः ॥ १-२०२-८॥
antarbhūmigatānnāgāñjitvā tau ca mahāsurau |
samudravāsinaḥ sarvānmlecchajātīnvijigyatuḥ || 1-202-8||
MHB 1-202-9
ततः सर्वां महीं जेतुमारब्धावुग्रशासनौ ।
सैनिकांश्च समाहूय सुतीक्ष्णां वाचमूचतुः ॥ १-२०२-९॥
tataḥ sarvāṃ mahīṃ jetumārabdhāvugraśāsanau |
sainikāṃśca samāhūya sutīkṣṇāṃ vācamūcatuḥ || 1-202-9||
MHB 1-202-10
राजर्षयो महायज्ञैर्हव्यकव्यैर्द्विजातयः ।
तेजो बलं च देवानां वर्धयन्ति श्रियं तथा ॥ १-२०२-१०॥
rājarṣayo mahāyajñairhavyakavyairdvijātayaḥ |
tejo balaṃ ca devānāṃ vardhayanti śriyaṃ tathā || 1-202-10||
MHB 1-202-11
तेषामेवं प्रवृद्धानां सर्वेषामसुरद्विषाम् ।
संभूय सर्वैरस्माभिः कार्यः सर्वात्मना वधः ॥ १-२०२-११॥
teṣāmevaṃ pravṛddhānāṃ sarveṣāmasuradviṣām |
saṃbhūya sarvairasmābhiḥ kāryaḥ sarvātmanā vadhaḥ || 1-202-11||
MHB 1-202-12
एवं सर्वान्समादिश्य पूर्वतीरे महोदधेः ।
क्रूरां मतिं समास्थाय जग्मतुः सर्वतोमुखम् ॥ १-२०२-१२॥
evaṃ sarvānsamādiśya pūrvatīre mahodadheḥ |
krūrāṃ matiṃ samāsthāya jagmatuḥ sarvatomukham || 1-202-12||
MHB 1-202-13
यज्ञैर्यजन्ते ये केचिद्याजयन्ति च ये द्विजाः ।
तान्सर्वान्प्रसभं दृष्ट्वा बलिनौ जघ्नतुस्तदा ॥ १-२०२-१३॥
yajñairyajante ye kecidyājayanti ca ye dvijāḥ |
tānsarvānprasabhaṃ dṛṣṭvā balinau jaghnatustadā || 1-202-13||
MHB 1-202-14
आश्रमेष्वग्निहोत्राणि ऋषीणां भावितात्मनाम् ।
गृहीत्वा प्रक्षिपन्त्यप्सु विश्रब्धाः सैनिकास्तयोः ॥ १-२०२-१४॥
āśrameṣvagnihotrāṇi ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
gṛhītvā prakṣipantyapsu viśrabdhāḥ sainikāstayoḥ || 1-202-14||
MHB 1-202-15
तपोधनैश्च ये शापाः क्रुद्धैरुक्ता महात्मभिः ।
नाक्रामन्ति तयोस्तेऽपि वरदानेन जृम्भतोः ॥ १-२०२-१५॥
tapodhanaiśca ye śāpāḥ kruddhairuktā mahātmabhiḥ |
nākrāmanti tayoste'pi varadānena jṛmbhatoḥ || 1-202-15||
MHB 1-202-16
नाक्रामन्ति यदा शापा बाणा मुक्ताः शिलास्विव ।
नियमांस्तदा परित्यज्य व्यद्रवन्त द्विजातयः ॥ १-२०२-१६॥
nākrāmanti yadā śāpā bāṇā muktāḥ śilāsviva |
niyamāṃstadā parityajya vyadravanta dvijātayaḥ || 1-202-16||
MHB 1-202-17
पृथिव्यां ये तपःसिद्धा दान्ताः शमपरायणाः ।
तयोर्भयाद्दुद्रुवुस्ते वैनतेयादिवोरगाः ॥ १-२०२-१७॥
pṛthivyāṃ ye tapaḥsiddhā dāntāḥ śamaparāyaṇāḥ |
tayorbhayāddudruvuste vainateyādivoragāḥ || 1-202-17||
MHB 1-202-18
मथितैराश्रमैर्भग्नैर्विकीर्णकलशस्रुवैः ।
शून्यमासीज्जगत्सर्वं कालेनेव हतं यथा ॥ १-२०२-१८॥
mathitairāśramairbhagnairvikīrṇakalaśasruvaiḥ |
śūnyamāsījjagatsarvaṃ kāleneva hataṃ yathā || 1-202-18||
MHB 1-202-19
राजर्षिभिरदृश्यद्भिरृषिभिश्च महासुरौ ।
उभौ विनिश्चयं कृत्वा विकुर्वाते वधैषिणौ ॥ १-२०२-१९॥
rājarṣibhiradṛśyadbhirṛṣibhiśca mahāsurau |
ubhau viniścayaṃ kṛtvā vikurvāte vadhaiṣiṇau || 1-202-19||
MHB 1-202-20
प्रभिन्नकरटौ मत्तौ भूत्वा कुञ्जररूपिणौ ।
संलीनानपि दुर्गेषु निन्यतुर्यमसादनम् ॥ १-२०२-२०॥
prabhinnakaraṭau mattau bhūtvā kuñjararūpiṇau |
saṃlīnānapi durgeṣu ninyaturyamasādanam || 1-202-20||
MHB 1-202-21
सिंहौ भूत्वा पुनर्व्याघ्रौ पुनश्चान्तर्हितावुभौ ।
तैस्तैरुपायैस्तौ क्रूरावृषीन्दृष्ट्वा निजघ्नतुः ॥ १-२०२-२१॥
siṃhau bhūtvā punarvyāghrau punaścāntarhitāvubhau |
taistairupāyaistau krūrāvṛṣīndṛṣṭvā nijaghnatuḥ || 1-202-21||
MHB 1-202-22
निवृत्तयज्ञस्वाध्याया प्रणष्टनृपतिद्विजा ।
उत्सन्नोत्सवयज्ञा च बभूव वसुधा तदा ॥ १-२०२-२२॥
nivṛttayajñasvādhyāyā praṇaṣṭanṛpatidvijā |
utsannotsavayajñā ca babhūva vasudhā tadā || 1-202-22||
MHB 1-202-23
हाहाभूता भयार्ता च निवृत्तविपणापणा ।
निवृत्तदेवकार्या च पुण्योद्वाहविवर्जिता ॥ १-२०२-२३॥
hāhābhūtā bhayārtā ca nivṛttavipaṇāpaṇā |
nivṛttadevakāryā ca puṇyodvāhavivarjitā || 1-202-23||
MHB 1-202-24
निवृत्तकृषिगोरक्षा विध्वस्तनगराश्रमा ।
अस्थिकङ्कालसंकीर्णा भूर्बभूवोग्रदर्शना ॥ १-२०२-२४॥
nivṛttakṛṣigorakṣā vidhvastanagarāśramā |
asthikaṅkālasaṃkīrṇā bhūrbabhūvogradarśanā || 1-202-24||
MHB 1-202-25
निवृत्तपितृकार्यं च निर्वषट्कारमङ्गलम् ।
जगत्प्रतिभयाकारं दुष्प्रेक्ष्यमभवत्तदा ॥ १-२०२-२५॥
nivṛttapitṛkāryaṃ ca nirvaṣaṭkāramaṅgalam |
jagatpratibhayākāraṃ duṣprekṣyamabhavattadā || 1-202-25||
MHB 1-202-26
चन्द्रादित्यौ ग्रहास्तारा नक्षत्राणि दिवौकसः ।
जग्मुर्विषादं तत्कर्म दृष्ट्वा सुन्दोपसुन्दयोः ॥ १-२०२-२६॥
candrādityau grahāstārā nakṣatrāṇi divaukasaḥ |
jagmurviṣādaṃ tatkarma dṛṣṭvā sundopasundayoḥ || 1-202-26||
MHB 1-202-27
एवं सर्वा दिशो दैत्यौ जित्वा क्रूरेण कर्मणा ।
निःसपत्नौ कुरुक्षेत्रे निवेशमभिचक्रतुः ॥ १-२०२-२७॥
evaṃ sarvā diśo daityau jitvā krūreṇa karmaṇā |
niḥsapatnau kurukṣetre niveśamabhicakratuḥ || 1-202-27||
Adhyaya: 203/225 (30)
MHB 1-203-1
नारद उवाच ।
ततो देवर्षयः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ।
जग्मुस्तदा परामार्तिं दृष्ट्वा तत्कदनं महत् ॥ १-२०३-१॥
nārada uvāca |
tato devarṣayaḥ sarve siddhāśca paramarṣayaḥ |
jagmustadā parāmārtiṃ dṛṣṭvā tatkadanaṃ mahat || 1-203-1||
MHB 1-203-2
तेऽभिजग्मुर्जितक्रोधा जितात्मानो जितेन्द्रियाः ।
पितामहस्य भवनं जगतः कृपया तदा ॥ १-२०३-२॥
te'bhijagmurjitakrodhā jitātmāno jitendriyāḥ |
pitāmahasya bhavanaṃ jagataḥ kṛpayā tadā || 1-203-2||
MHB 1-203-3
ततो ददृशुरासीनं सह देवैः पितामहम् ।
सिद्धैर्ब्रह्मर्षिभिश्चैव समन्तात्परिवारितम् ॥ १-२०३-३॥
tato dadṛśurāsīnaṃ saha devaiḥ pitāmaham |
siddhairbrahmarṣibhiścaiva samantātparivāritam || 1-203-3||
MHB 1-203-4
तत्र देवो महादेवस्तत्राग्निर्वायुना सह ।
चन्द्रादित्यौ च धर्मश्च परमेष्ठी तथा बुधः ॥ १-२०३-४॥
tatra devo mahādevastatrāgnirvāyunā saha |
candrādityau ca dharmaśca parameṣṭhī tathā budhaḥ || 1-203-4||
MHB 1-203-5
वैखानसा वालखिल्या वानप्रस्था मरीचिपाः ।
अजाश्चैवाविमूढाश्च तेजोगर्भास्तपस्विनः ।
ऋषयः सर्व एवैते पितामहमुपासते ॥ १-२०३-५॥
vaikhānasā vālakhilyā vānaprasthā marīcipāḥ |
ajāścaivāvimūḍhāśca tejogarbhāstapasvinaḥ |
ṛṣayaḥ sarva evaite pitāmahamupāsate || 1-203-5||
MHB 1-203-6
ततोऽभिगम्य सहिताः सर्व एव महर्षयः ।
सुन्दोपसुन्दयोः कर्म सर्वमेव शशंसिरे ॥ १-२०३-६॥
tato'bhigamya sahitāḥ sarva eva maharṣayaḥ |
sundopasundayoḥ karma sarvameva śaśaṃsire || 1-203-6||
MHB 1-203-7
यथाकृतं यथा चैव कृतं येन क्रमेण च ।
न्यवेदयंस्ततः सर्वमखिलेन पितामहे ॥ १-२०३-७॥
yathākṛtaṃ yathā caiva kṛtaṃ yena krameṇa ca |
nyavedayaṃstataḥ sarvamakhilena pitāmahe || 1-203-7||
MHB 1-203-8
ततो देवगणाः सर्वे ते चैव परमर्षयः ।
तमेवार्थं पुरस्कृत्य पितामहमचोदयन् ॥ १-२०३-८॥
tato devagaṇāḥ sarve te caiva paramarṣayaḥ |
tamevārthaṃ puraskṛtya pitāmahamacodayan || 1-203-8||
MHB 1-203-9
ततः पितामहः श्रुत्वा सर्वेषां तद्वचस्तदा ।
मुहूर्तमिव संचिन्त्य कर्तव्यस्य विनिश्चयम् ॥ १-२०३-९॥
tataḥ pitāmahaḥ śrutvā sarveṣāṃ tadvacastadā |
muhūrtamiva saṃcintya kartavyasya viniścayam || 1-203-9||
MHB 1-203-10
तयोर्वधं समुद्दिश्य विश्वकर्माणमाह्वयत् ।
दृष्ट्वा च विश्वकर्माणं व्यादिदेश पितामहः ।
सृज्यतां प्रार्थनीयेह प्रमदेति महातपाः ॥ १-२०३-१०॥
tayorvadhaṃ samuddiśya viśvakarmāṇamāhvayat |
dṛṣṭvā ca viśvakarmāṇaṃ vyādideśa pitāmahaḥ |
sṛjyatāṃ prārthanīyeha pramadeti mahātapāḥ || 1-203-10||
MHB 1-203-11
पितामहं नमस्कृत्य तद्वाक्यमभिनन्द्य च ।
निर्ममे योषितं दिव्यां चिन्तयित्वा प्रयत्नतः ॥ १-२०३-११॥
pitāmahaṃ namaskṛtya tadvākyamabhinandya ca |
nirmame yoṣitaṃ divyāṃ cintayitvā prayatnataḥ || 1-203-11||
MHB 1-203-12
त्रिषु लोकेषु यत्किंचिद्भूतं स्थावरजङ्गमम् ।
समानयद्दर्शनीयं तत्तद्यत्नात्ततस्ततः ॥ १-२०३-१२॥
triṣu lokeṣu yatkiṃcidbhūtaṃ sthāvarajaṅgamam |
samānayaddarśanīyaṃ tattadyatnāttatastataḥ || 1-203-12||
MHB 1-203-13
कोटिशश्चापि रत्नानि तस्या गात्रे न्यवेशयत् ।
तां रत्नसंघातमयीमसृजद्देवरूपिणीम् ॥ १-२०३-१३॥
koṭiśaścāpi ratnāni tasyā gātre nyaveśayat |
tāṃ ratnasaṃghātamayīmasṛjaddevarūpiṇīm || 1-203-13||
MHB 1-203-14
सा प्रयत्नेन महता निर्मिता विश्वकर्मणा ।
त्रिषु लोकेषु नारीणां रूपेणाप्रतिमाभवत् ॥ १-२०३-१४॥
sā prayatnena mahatā nirmitā viśvakarmaṇā |
triṣu lokeṣu nārīṇāṃ rūpeṇāpratimābhavat || 1-203-14||
MHB 1-203-15
न तस्याः सूक्ष्ममप्यस्ति यद्गात्रे रूपसंपदा ।
न युक्तं यत्र वा दृष्टिर्न सज्जति निरीक्षताम् ॥ १-२०३-१५॥
na tasyāḥ sūkṣmamapyasti yadgātre rūpasaṃpadā |
na yuktaṃ yatra vā dṛṣṭirna sajjati nirīkṣatām || 1-203-15||
MHB 1-203-16
सा विग्रहवतीव श्रीः कान्तरूपा वपुष्मती ।
जहार सर्वभूतानां चक्षूंषि च मनांसि च ॥ १-२०३-१६॥
sā vigrahavatīva śrīḥ kāntarūpā vapuṣmatī |
jahāra sarvabhūtānāṃ cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca || 1-203-16||
MHB 1-203-17
तिलं तिलं समानीय रत्नानां यद्विनिर्मिता ।
तिलोत्तमेत्यतस्तस्या नाम चक्रे पितामहः ॥ १-२०३-१७॥
tilaṃ tilaṃ samānīya ratnānāṃ yadvinirmitā |
tilottametyatastasyā nāma cakre pitāmahaḥ || 1-203-17||
MHB 1-203-18
पितामह उवाच ।
गच्छ सुन्दोपसुन्दाभ्यामसुराभ्यां तिलोत्तमे ।
प्रार्थनीयेन रूपेण कुरु भद्रे प्रलोभनम् ॥ १-२०३-१८॥
pitāmaha uvāca |
gaccha sundopasundābhyāmasurābhyāṃ tilottame |
prārthanīyena rūpeṇa kuru bhadre pralobhanam || 1-203-18||
MHB 1-203-19
त्वत्कृते दर्शनादेव रूपसंपत्कृतेन वै ।
विरोधः स्याद्यथा ताभ्यामन्योन्येन तथा कुरु ॥ १-२०३-१९॥
tvatkṛte darśanādeva rūpasaṃpatkṛtena vai |
virodhaḥ syādyathā tābhyāmanyonyena tathā kuru || 1-203-19||
MHB 1-203-20
नारद उवाच ।
सा तथेति प्रतिज्ञाय नमस्कृत्य पितामहम् ।
चकार मण्डलं तत्र विबुधानां प्रदक्षिणम् ॥ १-२०३-२०॥
nārada uvāca |
sā tatheti pratijñāya namaskṛtya pitāmaham |
cakāra maṇḍalaṃ tatra vibudhānāṃ pradakṣiṇam || 1-203-20||
MHB 1-203-21
प्राङ्मुखो भगवानास्ते दक्षिणेन महेश्वरः ।
देवाश्चैवोत्तरेणासन्सर्वतस्त्वृषयोऽभवन् ॥ १-२०३-२१॥
prāṅmukho bhagavānāste dakṣiṇena maheśvaraḥ |
devāścaivottareṇāsansarvatastvṛṣayo'bhavan || 1-203-21||
MHB 1-203-22
कुर्वन्त्या तु तया तत्र मण्डलं तत्प्रदक्षिणम् ।
इन्द्रः स्थाणुश्च भगवान्धैर्येण प्रत्यवस्थितौ ॥ १-२०३-२२॥
kurvantyā tu tayā tatra maṇḍalaṃ tatpradakṣiṇam |
indraḥ sthāṇuśca bhagavāndhairyeṇa pratyavasthitau || 1-203-22||
MHB 1-203-23
द्रष्टुकामस्य चात्यर्थं गतायाः पार्श्वतस्तदा ।
अन्यदञ्चितपक्ष्मान्तं दक्षिणं निःसृतं मुखम् ॥ १-२०३-२३॥
draṣṭukāmasya cātyarthaṃ gatāyāḥ pārśvatastadā |
anyadañcitapakṣmāntaṃ dakṣiṇaṃ niḥsṛtaṃ mukham || 1-203-23||
MHB 1-203-24
पृष्ठतः परिवर्तन्त्याः पश्चिमं निःसृतं मुखम् ।
गतायाश्चोत्तरं पार्श्वमुत्तरं निःसृतं मुखम् ॥ १-२०३-२४॥
pṛṣṭhataḥ parivartantyāḥ paścimaṃ niḥsṛtaṃ mukham |
gatāyāścottaraṃ pārśvamuttaraṃ niḥsṛtaṃ mukham || 1-203-24||
MHB 1-203-25
महेन्द्रस्यापि नेत्राणां पार्श्वतः पृष्ठतोऽग्रतः ।
रक्तान्तानां विशालानां सहस्रं सर्वतोऽभवत् ॥ १-२०३-२५॥
mahendrasyāpi netrāṇāṃ pārśvataḥ pṛṣṭhato'grataḥ |
raktāntānāṃ viśālānāṃ sahasraṃ sarvato'bhavat || 1-203-25||
MHB 1-203-26
एवं चतुर्मुखः स्थाणुर्महादेवोऽभवत्पुरा ।
तथा सहस्रनेत्रश्च बभूव बलसूदनः ॥ १-२०३-२६॥
evaṃ caturmukhaḥ sthāṇurmahādevo'bhavatpurā |
tathā sahasranetraśca babhūva balasūdanaḥ || 1-203-26||
MHB 1-203-27
तथा देवनिकायानामृषीणां चैव सर्वशः ।
मुखान्यभिप्रवर्तन्ते येन याति तिलोत्तमा ॥ १-२०३-२७॥
tathā devanikāyānāmṛṣīṇāṃ caiva sarvaśaḥ |
mukhānyabhipravartante yena yāti tilottamā || 1-203-27||
MHB 1-203-28
तस्या गात्रे निपतिता तेषां दृष्टिर्महात्मनाम् ।
सर्वेषामेव भूयिष्ठमृते देवं पितामहम् ॥ १-२०३-२८॥
tasyā gātre nipatitā teṣāṃ dṛṣṭirmahātmanām |
sarveṣāmeva bhūyiṣṭhamṛte devaṃ pitāmaham || 1-203-28||
MHB 1-203-29
गच्छन्त्यास्तु तदा देवाः सर्वे च परमर्षयः ।
कृतमित्येव तत्कार्यं मेनिरे रूपसंपदा ॥ १-२०३-२९॥
gacchantyāstu tadā devāḥ sarve ca paramarṣayaḥ |
kṛtamityeva tatkāryaṃ menire rūpasaṃpadā || 1-203-29||
MHB 1-203-30
तिलोत्तमायां तु तदा गतायां लोकभावनः ।
सर्वान्विसर्जयामास देवानृषिगणांश्च तान् ॥ १-२०३-३०॥
tilottamāyāṃ tu tadā gatāyāṃ lokabhāvanaḥ |
sarvānvisarjayāmāsa devānṛṣigaṇāṃśca tān || 1-203-30||
Adhyaya: 204/225 (30)
MHB 1-204-1
नारद उवाच ।
जित्वा तु पृथिवीं दैत्यौ निःसपत्नौ गतव्यथौ ।
कृत्वा त्रैलोक्यमव्यग्रं कृतकृत्यौ बभूवतुः ॥ १-२०४-१॥
nārada uvāca |
jitvā tu pṛthivīṃ daityau niḥsapatnau gatavyathau |
kṛtvā trailokyamavyagraṃ kṛtakṛtyau babhūvatuḥ || 1-204-1||
MHB 1-204-2
देवगन्धर्वयक्षाणां नागपार्थिवरक्षसाम् ।
आदाय सर्वरत्नानि परां तुष्टिमुपागतौ ॥ १-२०४-२॥
devagandharvayakṣāṇāṃ nāgapārthivarakṣasām |
ādāya sarvaratnāni parāṃ tuṣṭimupāgatau || 1-204-2||
MHB 1-204-3
यदा न प्रतिषेद्धारस्तयोः सन्तीह केचन ।
निरुद्योगौ तदा भूत्वा विजह्रातेऽमराविव ॥ १-२०४-३॥
yadā na pratiṣeddhārastayoḥ santīha kecana |
nirudyogau tadā bhūtvā vijahrāte'marāviva || 1-204-3||
MHB 1-204-4
स्त्रीभिर्माल्यैश्च गन्धैश्च भक्षैर्भोज्यैश्च पुष्कलैः ।
पानैश्च विविधैर्हृद्यैः परां प्रीतिमवापतुः ॥ १-२०४-४॥
strībhirmālyaiśca gandhaiśca bhakṣairbhojyaiśca puṣkalaiḥ |
pānaiśca vividhairhṛdyaiḥ parāṃ prītimavāpatuḥ || 1-204-4||
MHB 1-204-5
अन्तःपुरे वनोद्याने पर्वतोपवनेषु च ।
यथेप्सितेषु देशेषु विजह्रातेऽमराविव ॥ १-२०४-५॥
antaḥpure vanodyāne parvatopavaneṣu ca |
yathepsiteṣu deśeṣu vijahrāte'marāviva || 1-204-5||
MHB 1-204-6
ततः कदाचिद्विन्ध्यस्य पृष्ठे समशिलातले ।
पुष्पिताग्रेषु शालेषु विहारमभिजग्मतुः ॥ १-२०४-६॥
tataḥ kadācidvindhyasya pṛṣṭhe samaśilātale |
puṣpitāgreṣu śāleṣu vihāramabhijagmatuḥ || 1-204-6||
MHB 1-204-7
दिव्येषु सर्वकामेषु समानीतेषु तत्र तौ ।
वरासनेषु संहृष्टौ सह स्त्रीभिर्निषेदतुः ॥ १-२०४-७॥
divyeṣu sarvakāmeṣu samānīteṣu tatra tau |
varāsaneṣu saṃhṛṣṭau saha strībhirniṣedatuḥ || 1-204-7||
MHB 1-204-8
ततो वादित्रनृत्ताभ्यामुपातिष्ठन्त तौ स्त्रियः ।
गीतैश्च स्तुतिसंयुक्तैः प्रीत्यर्थमुपजग्मिरे ॥ १-२०४-८॥
tato vāditranṛttābhyāmupātiṣṭhanta tau striyaḥ |
gītaiśca stutisaṃyuktaiḥ prītyarthamupajagmire || 1-204-8||
MHB 1-204-9
ततस्तिलोत्तमा तत्र वने पुष्पाणि चिन्वती ।
वेषमाक्षिप्तमाधाय रक्तेनैकेन वाससा ॥ १-२०४-९॥
tatastilottamā tatra vane puṣpāṇi cinvatī |
veṣamākṣiptamādhāya raktenaikena vāsasā || 1-204-9||
MHB 1-204-10
नदीतीरेषु जातान्सा कर्णिकारान्विचिन्वती ।
शनैर्जगाम तं देशं यत्रास्तां तौ महासुरौ ॥ १-२०४-१०॥
nadītīreṣu jātānsā karṇikārānvicinvatī |
śanairjagāma taṃ deśaṃ yatrāstāṃ tau mahāsurau || 1-204-10||
MHB 1-204-11
तौ तु पीत्वा वरं पानं मदरक्तान्तलोचनौ ।
दृष्ट्वैव तां वरारोहां व्यथितौ संबभूवतुः ॥ १-२०४-११॥
tau tu pītvā varaṃ pānaṃ madaraktāntalocanau |
dṛṣṭvaiva tāṃ varārohāṃ vyathitau saṃbabhūvatuḥ || 1-204-11||
MHB 1-204-12
तावुत्पत्यासनं हित्वा जग्मतुर्यत्र सा स्थिता ।
उभौ च कामसंमत्तावुभौ प्रार्थयतश्च ताम् ॥ १-२०४-१२॥
tāvutpatyāsanaṃ hitvā jagmaturyatra sā sthitā |
ubhau ca kāmasaṃmattāvubhau prārthayataśca tām || 1-204-12||
MHB 1-204-13
दक्षिणे तां करे सुभ्रूं सुन्दो जग्राह पाणिना ।
उपसुन्दोऽपि जग्राह वामे पाणौ तिलोत्तमाम् ॥ १-२०४-१३॥
dakṣiṇe tāṃ kare subhrūṃ sundo jagrāha pāṇinā |
upasundo'pi jagrāha vāme pāṇau tilottamām || 1-204-13||
MHB 1-204-14
वरप्रदानमत्तौ तावौरसेन बलेन च ।
धनरत्नमदाभ्यां च सुरापानमदेन च ॥ १-२०४-१४॥
varapradānamattau tāvaurasena balena ca |
dhanaratnamadābhyāṃ ca surāpānamadena ca || 1-204-14||
MHB 1-204-15
सर्वैरेतैर्मदैर्मत्तावन्योन्यं भ्रुकुटीकृतौ ।
मदकामसमाविष्टौ परस्परमथोचतुः ॥ १-२०४-१५॥
sarvairetairmadairmattāvanyonyaṃ bhrukuṭīkṛtau |
madakāmasamāviṣṭau parasparamathocatuḥ || 1-204-15||
MHB 1-204-16
मम भार्या तव गुरुरिति सुन्दोऽभ्यभाषत ।
मम भार्या तव वधूरुपसुन्दोऽभ्यभाषत ॥ १-२०४-१६॥
mama bhāryā tava gururiti sundo'bhyabhāṣata |
mama bhāryā tava vadhūrupasundo'bhyabhāṣata || 1-204-16||
MHB 1-204-17
नैषा तव ममैषेति तत्र तौ मन्युराविशत् ।
तस्या हेतोर्गदे भीमे तावुभावप्यगृह्णताम् ॥ १-२०४-१७॥
naiṣā tava mamaiṣeti tatra tau manyurāviśat |
tasyā hetorgade bhīme tāvubhāvapyagṛhṇatām || 1-204-17||
MHB 1-204-18
तौ प्रगृह्य गदे भीमे तस्याः कामेन मोहितौ ।
अहं पूर्वमहं पूर्वमित्यन्योन्यं निजघ्नतुः ॥ १-२०४-१८॥
tau pragṛhya gade bhīme tasyāḥ kāmena mohitau |
ahaṃ pūrvamahaṃ pūrvamityanyonyaṃ nijaghnatuḥ || 1-204-18||
MHB 1-204-19
तौ गदाभिहतौ भीमौ पेततुर्धरणीतले ।
रुधिरेणावलिप्ताङ्गौ द्वाविवार्कौ नभश्च्युतौ ॥ १-२०४-१९॥
tau gadābhihatau bhīmau petaturdharaṇītale |
rudhireṇāvaliptāṅgau dvāvivārkau nabhaścyutau || 1-204-19||
MHB 1-204-20
ततस्ता विद्रुता नार्यः स च दैत्यगणस्तदा ।
पातालमगमत्सर्वो विषादभयकम्पितः ॥ १-२०४-२०॥
tatastā vidrutā nāryaḥ sa ca daityagaṇastadā |
pātālamagamatsarvo viṣādabhayakampitaḥ || 1-204-20||
MHB 1-204-21
ततः पितामहस्तत्र सह देवैर्महर्षिभिः ।
आजगाम विशुद्धात्मा पूजयिष्यंस्तिलोत्तमाम् ॥ १-२०४-२१॥
tataḥ pitāmahastatra saha devairmaharṣibhiḥ |
ājagāma viśuddhātmā pūjayiṣyaṃstilottamām || 1-204-21||
MHB 1-204-22
वरेण छन्दिता सा तु ब्रह्मणा प्रीतिमेव ह ।
वरयामास तत्रैनां प्रीतः प्राह पितामहः ॥ १-२०४-२२॥
vareṇa chanditā sā tu brahmaṇā prītimeva ha |
varayāmāsa tatraināṃ prītaḥ prāha pitāmahaḥ || 1-204-22||
MHB 1-204-23
आदित्यचरिताँल्लोकान्विचरिष्यसि भामिनि ।
तेजसा च सुदृष्टां त्वां न करिष्यति कश्चन ॥ १-२०४-२३॥
ādityacaritā~llokānvicariṣyasi bhāmini |
tejasā ca sudṛṣṭāṃ tvāṃ na kariṣyati kaścana || 1-204-23||
MHB 1-204-24
एवं तस्यै वरं दत्त्वा सर्वलोकपितामहः ।
इन्द्रे त्रैलोक्यमाधाय ब्रह्मलोकं गतः प्रभुः ॥ १-२०४-२४॥
evaṃ tasyai varaṃ dattvā sarvalokapitāmahaḥ |
indre trailokyamādhāya brahmalokaṃ gataḥ prabhuḥ || 1-204-24||
MHB 1-204-25
एवं तौ सहितौ भूत्वा सर्वार्थेष्वेकनिश्चयौ ।
तिलोत्तमार्थे संक्रुद्धावन्योन्यमभिजघ्नतुः ॥ १-२०४-२५॥
evaṃ tau sahitau bhūtvā sarvārtheṣvekaniścayau |
tilottamārthe saṃkruddhāvanyonyamabhijaghnatuḥ || 1-204-25||
MHB 1-204-26
तस्माद्ब्रवीमि वः स्नेहात्सर्वान्भरतसत्तमान् ।
यथा वो नात्र भेदः स्यात्सर्वेषां द्रौपदीकृते ।
तथा कुरुत भद्रं वो मम चेत्प्रियमिच्छथ ॥ १-२०४-२६॥
tasmādbravīmi vaḥ snehātsarvānbharatasattamān |
yathā vo nātra bhedaḥ syātsarveṣāṃ draupadīkṛte |
tathā kuruta bhadraṃ vo mama cetpriyamicchatha || 1-204-26||
MHB 1-204-27
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्ता महात्मानो नारदेन महर्षिणा ।
समयं चक्रिरे राजंस्तेऽन्योन्येन समागताः ।
समक्षं तस्य देवर्षेर्नारदस्यामितौजसः ॥ १-२०४-२७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktā mahātmāno nāradena maharṣiṇā |
samayaṃ cakrire rājaṃste'nyonyena samāgatāḥ |
samakṣaṃ tasya devarṣernāradasyāmitaujasaḥ || 1-204-27||
MHB 1-204-28
द्रौपद्या नः सहासीनमन्योऽन्यं योऽभिदर्शयेत् ।
स नो द्वादश वर्षाणि ब्रह्मचारी वने वसेत् ॥ १-२०४-२८॥
draupadyā naḥ sahāsīnamanyo'nyaṃ yo'bhidarśayet |
sa no dvādaśa varṣāṇi brahmacārī vane vaset || 1-204-28||
MHB 1-204-29
कृते तु समये तस्मिन्पाण्डवैर्धर्मचारिभिः ।
नारदोऽप्यगमत्प्रीत इष्टं देशं महामुनिः ॥ १-२०४-२९॥
kṛte tu samaye tasminpāṇḍavairdharmacāribhiḥ |
nārado'pyagamatprīta iṣṭaṃ deśaṃ mahāmuniḥ || 1-204-29||
MHB 1-204-30
एवं तैः समयः पूर्वं कृतो नारदचोदितैः ।
न चाभिद्यन्त ते सार्वे तदान्योन्येन भारत ॥ १-२०४-३०॥
evaṃ taiḥ samayaḥ pūrvaṃ kṛto nāradacoditaiḥ |
na cābhidyanta te sārve tadānyonyena bhārata || 1-204-30||
Adhyaya: 205/225 (30)
MHB 1-205-1
वैशंपायन उवाच ।
एवं ते समयं कृत्वा न्यवसंस्तत्र पाण्डवाः ।
वशे शस्त्रप्रतापेन कुर्वन्तोऽन्यान्महीक्षितः ॥ १-२०५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ te samayaṃ kṛtvā nyavasaṃstatra pāṇḍavāḥ |
vaśe śastrapratāpena kurvanto'nyānmahīkṣitaḥ || 1-205-1||
MHB 1-205-2
तेषां मनुजसिंहानां पञ्चानाममितौजसाम् ।
बभूव कृष्णा सर्वेषां पार्थानां वशवर्तिनी ॥ १-२०५-२॥
teṣāṃ manujasiṃhānāṃ pañcānāmamitaujasām |
babhūva kṛṣṇā sarveṣāṃ pārthānāṃ vaśavartinī || 1-205-2||
MHB 1-205-3
ते तया तैश्च सा वीरैः पतिभिः सह पञ्चभिः ।
बभूव परमप्रीता नागैरिव सरस्वती ॥ १-२०५-३॥
te tayā taiśca sā vīraiḥ patibhiḥ saha pañcabhiḥ |
babhūva paramaprītā nāgairiva sarasvatī || 1-205-3||
MHB 1-205-4
वर्तमानेषु धर्मेण पाण्डवेषु महात्मसु ।
व्यवर्धन्कुरवः सर्वे हीनदोषाः सुखान्विताः ॥ १-२०५-४॥
vartamāneṣu dharmeṇa pāṇḍaveṣu mahātmasu |
vyavardhankuravaḥ sarve hīnadoṣāḥ sukhānvitāḥ || 1-205-4||
MHB 1-205-5
अथ दीर्घेण कालेन ब्राह्मणस्य विशां पते ।
कस्यचित्तस्कराः केचिज्जह्रुर्गा नृपसत्तम ॥ १-२०५-५॥
atha dīrgheṇa kālena brāhmaṇasya viśāṃ pate |
kasyacittaskarāḥ kecijjahrurgā nṛpasattama || 1-205-5||
MHB 1-205-6
ह्रियमाणे धने तस्मिन्ब्राह्मणः क्रोधमूर्च्छितः ।
आगम्य खाण्डवप्रस्थमुदक्रोशत पाण्डवान् ॥ १-२०५-६॥
hriyamāṇe dhane tasminbrāhmaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ |
āgamya khāṇḍavaprasthamudakrośata pāṇḍavān || 1-205-6||
MHB 1-205-7
ह्रियते गोधनं क्षुद्रैर्नृशंसैरकृतात्मभिः ।
प्रसह्य वोऽस्माद्विषयादभिधावत पाण्डवाः ॥ १-२०५-७॥
hriyate godhanaṃ kṣudrairnṛśaṃsairakṛtātmabhiḥ |
prasahya vo'smādviṣayādabhidhāvata pāṇḍavāḥ || 1-205-7||
MHB 1-205-8
ब्राह्मणस्य प्रमत्तस्य हविर्ध्वाङ्क्षैर्विलुप्यते ।
शार्दूलस्य गुहां शून्यां नीचः क्रोष्टाभिमर्शति ॥ १-२०५-८॥
brāhmaṇasya pramattasya havirdhvāṅkṣairvilupyate |
śārdūlasya guhāṃ śūnyāṃ nīcaḥ kroṣṭābhimarśati || 1-205-8||
MHB 1-205-9
ब्राह्मणस्वे हृते चोरैर्धर्मार्थे च विलोपिते ।
रोरूयमाणे च मयि क्रियतामस्त्रधारणम् ॥ १-२०५-९॥
brāhmaṇasve hṛte corairdharmārthe ca vilopite |
rorūyamāṇe ca mayi kriyatāmastradhāraṇam || 1-205-9||
MHB 1-205-10
रोरूयमाणस्याभ्याशे तस्य विप्रस्य पाण्डवः ।
तानि वाक्यानि शुश्राव कुन्तीपुत्रो धनंजयः ॥ १-२०५-१०॥
rorūyamāṇasyābhyāśe tasya viprasya pāṇḍavaḥ |
tāni vākyāni śuśrāva kuntīputro dhanaṃjayaḥ || 1-205-10||
MHB 1-205-11
श्रुत्वा चैव महाबाहुर्मा भैरित्याह तं द्विजम् ।
आयुधानि च यत्रासन्पाण्डवानां महात्मनाम् ।
कृष्णया सह तत्रासीद्धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ १-२०५-११॥
śrutvā caiva mahābāhurmā bhairityāha taṃ dvijam |
āyudhāni ca yatrāsanpāṇḍavānāṃ mahātmanām |
kṛṣṇayā saha tatrāsīddharmarājo yudhiṣṭhiraḥ || 1-205-11||
MHB 1-205-12
स प्रवेशाय चाशक्तो गमनाय च पाण्डवः ।
तस्य चार्तस्य तैर्वाक्यैश्चोद्यमानः पुनः पुनः ।
आक्रन्दे तत्र कौन्तेयश्चिन्तयामास दुःखितः ॥ १-२०५-१२॥
sa praveśāya cāśakto gamanāya ca pāṇḍavaḥ |
tasya cārtasya tairvākyaiścodyamānaḥ punaḥ punaḥ |
ākrande tatra kaunteyaścintayāmāsa duḥkhitaḥ || 1-205-12||
MHB 1-205-13
ह्रियमाणे धने तस्मिन्ब्राह्मणस्य तपस्विनः ।
अश्रुप्रमार्जनं तस्य कर्तव्यमिति निश्चितः ॥ १-२०५-१३॥
hriyamāṇe dhane tasminbrāhmaṇasya tapasvinaḥ |
aśrupramārjanaṃ tasya kartavyamiti niścitaḥ || 1-205-13||
MHB 1-205-14
उपप्रेक्षणजोऽधर्मः सुमहान्स्यान्महीपतेः ।
यद्यस्य रुदतो द्वारि न करोम्यद्य रक्षणम् ॥ १-२०५-१४॥
upaprekṣaṇajo'dharmaḥ sumahānsyānmahīpateḥ |
yadyasya rudato dvāri na karomyadya rakṣaṇam || 1-205-14||
MHB 1-205-15
अनास्तिक्यं च सर्वेषामस्माकमपि रक्षणे ।
प्रतितिष्ठेत लोकेऽस्मिन्नधर्मश्चैव नो भवेत् ॥ १-२०५-१५॥
anāstikyaṃ ca sarveṣāmasmākamapi rakṣaṇe |
pratitiṣṭheta loke'sminnadharmaścaiva no bhavet || 1-205-15||
MHB 1-205-16
अनापृच्छ्य च राजानं गते मयि न संशयः ।
अजातशत्रोर्नृपतेर्मम चैवाप्रियं भवेत् ॥ १-२०५-१६॥
anāpṛcchya ca rājānaṃ gate mayi na saṃśayaḥ |
ajātaśatrornṛpatermama caivāpriyaṃ bhavet || 1-205-16||
MHB 1-205-17
अनुप्रवेशे राज्ञस्तु वनवासो भवेन्मम ।
अधर्मो वा महानस्तु वने वा मरणं मम ।
शरीरस्यापि नाशेन धर्म एव विशिष्यते ॥ १-२०५-१७॥
anupraveśe rājñastu vanavāso bhavenmama |
adharmo vā mahānastu vane vā maraṇaṃ mama |
śarīrasyāpi nāśena dharma eva viśiṣyate || 1-205-17||
MHB 1-205-18
एवं विनिश्चित्य ततः कुन्तीपुत्रो धनंजयः ।
अनुप्रविश्य राजानमापृच्छ्य च विशां पते ॥ १-२०५-१८॥
evaṃ viniścitya tataḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ |
anupraviśya rājānamāpṛcchya ca viśāṃ pate || 1-205-18||
MHB 1-205-19
धनुरादाय संहृष्टो ब्राह्मणं प्रत्यभाषत ।
ब्राह्मणागम्यतां शीघ्रं यावत्परधनैषिणः ॥ १-२०५-१९॥
dhanurādāya saṃhṛṣṭo brāhmaṇaṃ pratyabhāṣata |
brāhmaṇāgamyatāṃ śīghraṃ yāvatparadhanaiṣiṇaḥ || 1-205-19||
MHB 1-205-20
न दूरे ते गताः क्षुद्रास्तावद्गच्छामहे सह ।
यावदावर्तयाम्यद्य चोरहस्ताद्धनं तव ॥ १-२०५-२०॥
na dūre te gatāḥ kṣudrāstāvadgacchāmahe saha |
yāvadāvartayāmyadya corahastāddhanaṃ tava || 1-205-20||
MHB 1-205-21
सोऽनुसृत्य महाबाहुर्धन्वी वर्मी रथी ध्वजी ।
शरैर्विध्वंसितांश्चोरानवजित्य च तद्धनम् ॥ १-२०५-२१॥
so'nusṛtya mahābāhurdhanvī varmī rathī dhvajī |
śarairvidhvaṃsitāṃścorānavajitya ca taddhanam || 1-205-21||
MHB 1-205-22
ब्राह्मणस्य उपाहृत्य यशः पीत्वा च पाण्डवः ।
आजगाम पुरं वीरः सव्यसाची परंतपः ॥ १-२०५-२२॥
brāhmaṇasya upāhṛtya yaśaḥ pītvā ca pāṇḍavaḥ |
ājagāma puraṃ vīraḥ savyasācī paraṃtapaḥ || 1-205-22||
MHB 1-205-23
सोऽभिवाद्य गुरून्सर्वांस्तैश्चापि प्रतिनन्दितः ।
धर्मराजमुवाचेदं व्रतमादिश्यतां मम ॥ १-२०५-२३॥
so'bhivādya gurūnsarvāṃstaiścāpi pratinanditaḥ |
dharmarājamuvācedaṃ vratamādiśyatāṃ mama || 1-205-23||
MHB 1-205-24
समयः समतिक्रान्तो भवत्संदर्शनान्मया ।
वनवासं गमिष्यामि समयो ह्येष नः कृतः ॥ १-२०५-२४॥
samayaḥ samatikrānto bhavatsaṃdarśanānmayā |
vanavāsaṃ gamiṣyāmi samayo hyeṣa naḥ kṛtaḥ || 1-205-24||
MHB 1-205-25
इत्युक्तो धर्मराजस्तु सहसा वाक्यमप्रियम् ।
कथमित्यब्रवीद्वाचा शोकार्तः सज्जमानया ।
युधिष्ठिरो गुडाकेशं भ्राता भ्रातरमच्युतम् ॥ १-२०५-२५॥
ityukto dharmarājastu sahasā vākyamapriyam |
kathamityabravīdvācā śokārtaḥ sajjamānayā |
yudhiṣṭhiro guḍākeśaṃ bhrātā bhrātaramacyutam || 1-205-25||
MHB 1-205-26
प्रमाणमस्मि यदि ते मत्तः शृणु वचोऽनघ ।
अनुप्रवेशे यद्वीर कृतवांस्त्वं ममाप्रियम् ।
सर्वं तदनुजानामि व्यलीकं न च मे हृदि ॥ १-२०५-२६॥
pramāṇamasmi yadi te mattaḥ śṛṇu vaco'nagha |
anupraveśe yadvīra kṛtavāṃstvaṃ mamāpriyam |
sarvaṃ tadanujānāmi vyalīkaṃ na ca me hṛdi || 1-205-26||
MHB 1-205-27
गुरोरनुप्रवेशो हि नोपघातो यवीयसः ।
यवीयसोऽनुप्रवेशो ज्येष्ठस्य विधिलोपकः ॥ १-२०५-२७॥
guroranupraveśo hi nopaghāto yavīyasaḥ |
yavīyaso'nupraveśo jyeṣṭhasya vidhilopakaḥ || 1-205-27||
MHB 1-205-28
निवर्तस्व महाबाहो कुरुष्व वचनं मम ।
न हि ते धर्मलोपोऽस्ति न च मे धर्षणा कृता ॥ १-२०५-२८॥
nivartasva mahābāho kuruṣva vacanaṃ mama |
na hi te dharmalopo'sti na ca me dharṣaṇā kṛtā || 1-205-28||
MHB 1-205-29
अर्जुन उवाच ।
न व्याजेन चरेद्धर्ममिति मे भवतः श्रुतम् ।
न सत्याद्विचलिष्यामि सत्येनायुधमालभे ॥ १-२०५-२९॥
arjuna uvāca |
na vyājena careddharmamiti me bhavataḥ śrutam |
na satyādvicaliṣyāmi satyenāyudhamālabhe || 1-205-29||
MHB 1-205-30
वैशंपायन उवाच ।
सोऽभ्यनुज्ञाप्य राजानं ब्रह्मचर्याय दीक्षितः ।
वने द्वादश वर्षाणि वासायोपजगाम ह ॥ १-२०५-३०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
so'bhyanujñāpya rājānaṃ brahmacaryāya dīkṣitaḥ |
vane dvādaśa varṣāṇi vāsāyopajagāma ha || 1-205-30||
Adhyaya: 206/225 (34)
MHB 1-206-1
वैशंपायन उवाच ।
तं प्रयान्तं महाबाहुं कौरवाणां यशस्करम् ।
अनुजग्मुर्महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥ १-२०६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
taṃ prayāntaṃ mahābāhuṃ kauravāṇāṃ yaśaskaram |
anujagmurmahātmāno brāhmaṇā vedapāragāḥ || 1-206-1||
MHB 1-206-2
वेदवेदाङ्गविद्वांसस्तथैवाध्यात्मचिन्तकाः ।
चौक्षाश्च भगवद्भक्ताः सूताः पौराणिकाश्च ये ॥ १-२०६-२॥
vedavedāṅgavidvāṃsastathaivādhyātmacintakāḥ |
caukṣāśca bhagavadbhaktāḥ sūtāḥ paurāṇikāśca ye || 1-206-2||
MHB 1-206-3
कथकाश्चापरे राजञ्श्रमणाश्च वनौकसः ।
दिव्याख्यानानि ये चापि पठन्ति मधुरं द्विजाः ॥ १-२०६-३॥
kathakāścāpare rājañśramaṇāśca vanaukasaḥ |
divyākhyānāni ye cāpi paṭhanti madhuraṃ dvijāḥ || 1-206-3||
MHB 1-206-4
एतैश्चान्यैश्च बहुभिः सहायैः पाण्डुनन्दनः ।
वृतः श्लक्ष्णकथैः प्रायान्मरुद्भिरिव वासवः ॥ १-२०६-४॥
etaiścānyaiśca bahubhiḥ sahāyaiḥ pāṇḍunandanaḥ |
vṛtaḥ ślakṣṇakathaiḥ prāyānmarudbhiriva vāsavaḥ || 1-206-4||
MHB 1-206-5
रमणीयानि चित्राणि वनानि च सरांसि च ।
सरितः सागरांश्चैव देशानपि च भारत ॥ १-२०६-५॥
ramaṇīyāni citrāṇi vanāni ca sarāṃsi ca |
saritaḥ sāgarāṃścaiva deśānapi ca bhārata || 1-206-5||
MHB 1-206-6
पुण्यानि चैव तीर्थानि ददर्श भरतर्षभ ।
स गङ्गाद्वारमासाद्य निवेशमकरोत्प्रभुः ॥ १-२०६-६॥
puṇyāni caiva tīrthāni dadarśa bharatarṣabha |
sa gaṅgādvāramāsādya niveśamakarotprabhuḥ || 1-206-6||
MHB 1-206-7
तत्र तस्याद्भुतं कर्म शृणु मे जनमेजय ।
कृतवान्यद्विशुद्धात्मा पाण्डूनां प्रवरो रथी ॥ १-२०६-७॥
tatra tasyādbhutaṃ karma śṛṇu me janamejaya |
kṛtavānyadviśuddhātmā pāṇḍūnāṃ pravaro rathī || 1-206-7||
MHB 1-206-8
निविष्टे तत्र कौन्तेये ब्राह्मणेषु च भारत ।
अग्निहोत्राणि विप्रास्ते प्रादुश्चक्रुरनेकशः ॥ १-२०६-८॥
niviṣṭe tatra kaunteye brāhmaṇeṣu ca bhārata |
agnihotrāṇi viprāste prāduścakruranekaśaḥ || 1-206-8||
MHB 1-206-9
तेषु प्रबोध्यमानेषु ज्वलितेषु हुतेषु च ।
कृतपुष्पोपहारेषु तीरान्तरगतेषु च ॥ १-२०६-९॥
teṣu prabodhyamāneṣu jvaliteṣu huteṣu ca |
kṛtapuṣpopahāreṣu tīrāntaragateṣu ca || 1-206-9||
MHB 1-206-10
कृताभिषेकैर्विद्वद्भिर्नियतैः सत्पथि स्थितैः ।
शुशुभेऽतीव तद्राजन्गङ्गाद्वारं महात्मभिः ॥ १-२०६-१०॥
kṛtābhiṣekairvidvadbhirniyataiḥ satpathi sthitaiḥ |
śuśubhe'tīva tadrājangaṅgādvāraṃ mahātmabhiḥ || 1-206-10||
MHB 1-206-11
तथा पर्याकुले तस्मिन्निवेशे पाण्डुनन्दनः ।
अभिषेकाय कौन्तेयो गङ्गामवततार ह ॥ १-२०६-११॥
tathā paryākule tasminniveśe pāṇḍunandanaḥ |
abhiṣekāya kaunteyo gaṅgāmavatatāra ha || 1-206-11||
MHB 1-206-12
तत्राभिषेकं कृत्वा स तर्पयित्वा पितामहान् ।
उत्तितीर्षुर्जलाद्राजन्नग्निकार्यचिकीर्षया ॥ १-२०६-१२॥
tatrābhiṣekaṃ kṛtvā sa tarpayitvā pitāmahān |
uttitīrṣurjalādrājannagnikāryacikīrṣayā || 1-206-12||
MHB 1-206-13
अपकृष्टो महाबाहुर्नागराजस्य कन्यया ।
अन्तर्जले महाराज उलूप्या कामयानया ॥ १-२०६-१३॥
apakṛṣṭo mahābāhurnāgarājasya kanyayā |
antarjale mahārāja ulūpyā kāmayānayā || 1-206-13||
MHB 1-206-14
ददर्श पाण्डवस्तत्र पावकं सुसमाहितम् ।
कौरव्यस्याथ नागस्य भवने परमार्चिते ॥ १-२०६-१४॥
dadarśa pāṇḍavastatra pāvakaṃ susamāhitam |
kauravyasyātha nāgasya bhavane paramārcite || 1-206-14||
MHB 1-206-15
तत्राग्निकार्यं कृतवान्कुन्तीपुत्रो धनंजयः ।
अशङ्कमानेन हुतस्तेनातुष्यद्धुताशनः ॥ १-२०६-१५॥
tatrāgnikāryaṃ kṛtavānkuntīputro dhanaṃjayaḥ |
aśaṅkamānena hutastenātuṣyaddhutāśanaḥ || 1-206-15||
MHB 1-206-16
अग्निकार्यं स कृत्वा तु नागराजसुतां तदा ।
प्रहसन्निव कौन्तेय इदं वचनमब्रवीत् ॥ १-२०६-१६॥
agnikāryaṃ sa kṛtvā tu nāgarājasutāṃ tadā |
prahasanniva kaunteya idaṃ vacanamabravīt || 1-206-16||
MHB 1-206-17
किमिदं साहसं भीरु कृतवत्यसि भामिनि ।
कश्चायं सुभगो देशः का च त्वं कस्य चात्मजा ॥ १-२०६-१७॥
kimidaṃ sāhasaṃ bhīru kṛtavatyasi bhāmini |
kaścāyaṃ subhago deśaḥ kā ca tvaṃ kasya cātmajā || 1-206-17||
MHB 1-206-18
उलूप्युवाच ।
ऐरावतकुले जातः कौरव्यो नाम पन्नगः ।
तस्यास्मि दुहिता पार्थ उलूपी नाम पन्नगी ॥ १-२०६-१८॥
ulūpyuvāca |
airāvatakule jātaḥ kauravyo nāma pannagaḥ |
tasyāsmi duhitā pārtha ulūpī nāma pannagī || 1-206-18||
MHB 1-206-19
साहं त्वामभिषेकार्थमवतीर्णं समुद्रगाम् ।
दृष्टवत्येव कौन्तेय कन्दर्पेणास्मि मूर्च्छिता ॥ १-२०६-१९॥
sāhaṃ tvāmabhiṣekārthamavatīrṇaṃ samudragām |
dṛṣṭavatyeva kaunteya kandarpeṇāsmi mūrcchitā || 1-206-19||
MHB 1-206-20
तां मामनङ्गमथितां त्वत्कृते कुरुनन्दन ।
अनन्यां नन्दयस्वाद्य प्रदानेनात्मनो रहः ॥ १-२०६-२०॥
tāṃ māmanaṅgamathitāṃ tvatkṛte kurunandana |
ananyāṃ nandayasvādya pradānenātmano rahaḥ || 1-206-20||
MHB 1-206-21
अर्जुन उवाच ।
ब्रह्मचर्यमिदं भद्रे मम द्वादशवार्षिकम् ।
धर्मराजेन चादिष्टं नाहमस्मि स्वयंवशः ॥ १-२०६-२१॥
arjuna uvāca |
brahmacaryamidaṃ bhadre mama dvādaśavārṣikam |
dharmarājena cādiṣṭaṃ nāhamasmi svayaṃvaśaḥ || 1-206-21||
MHB 1-206-22
तव चापि प्रियं कर्तुमिच्छामि जलचारिणि ।
अनृतं नोक्तपूर्वं च मया किंचन कर्हिचित् ॥ १-२०६-२२॥
tava cāpi priyaṃ kartumicchāmi jalacāriṇi |
anṛtaṃ noktapūrvaṃ ca mayā kiṃcana karhicit || 1-206-22||
MHB 1-206-23
कथं च नानृतं तत्स्यात्तव चापि प्रियं भवेत् ।
न च पीड्येत मे धर्मस्तथा कुर्यां भुजंगमे ॥ १-२०६-२३॥
kathaṃ ca nānṛtaṃ tatsyāttava cāpi priyaṃ bhavet |
na ca pīḍyeta me dharmastathā kuryāṃ bhujaṃgame || 1-206-23||
MHB 1-206-24
उलूप्युवाच ।
जानाम्यहं पाण्डवेय यथा चरसि मेदिनीम् ।
यथा च ते ब्रह्मचर्यमिदमादिष्टवान्गुरुः ॥ १-२०६-२४॥
ulūpyuvāca |
jānāmyahaṃ pāṇḍaveya yathā carasi medinīm |
yathā ca te brahmacaryamidamādiṣṭavānguruḥ || 1-206-24||
MHB 1-206-25
परस्परं वर्तमानान्द्रुपदस्यात्मजां प्रति ।
यो नोऽनुप्रविशेन्मोहात्स नो द्वादशवार्षिकम् ।
वने चरेद्ब्रह्मचर्यमिति वः समयः कृतः ॥ १-२०६-२५॥
parasparaṃ vartamānāndrupadasyātmajāṃ prati |
yo no'nupraviśenmohātsa no dvādaśavārṣikam |
vane caredbrahmacaryamiti vaḥ samayaḥ kṛtaḥ || 1-206-25||
MHB 1-206-26
तदिदं द्रौपदीहेतोरन्योन्यस्य प्रवासनम् ।
कृतं वस्तत्र धर्मार्थमत्र धर्मो न दुष्यति ॥ १-२०६-२६॥
tadidaṃ draupadīhetoranyonyasya pravāsanam |
kṛtaṃ vastatra dharmārthamatra dharmo na duṣyati || 1-206-26||
MHB 1-206-27
परित्राणं च कर्तव्यमार्तानां पृथुलोचन ।
कृत्वा मम परित्राणं तव धर्मो न लुप्यते ॥ १-२०६-२७॥
paritrāṇaṃ ca kartavyamārtānāṃ pṛthulocana |
kṛtvā mama paritrāṇaṃ tava dharmo na lupyate || 1-206-27||
MHB 1-206-28
यदि वाप्यस्य धर्मस्य सूक्ष्मोऽपि स्याद्व्यतिक्रमः ।
स च ते धर्म एव स्याद्दत्त्वा प्राणान्ममार्जुन ॥ १-२०६-२८॥
yadi vāpyasya dharmasya sūkṣmo'pi syādvyatikramaḥ |
sa ca te dharma eva syāddattvā prāṇānmamārjuna || 1-206-28||
MHB 1-206-29
भक्तां भजस्व मां पार्थ सतामेतन्मतं प्रभो ।
न करिष्यसि चेदेवं मृतां मामुपधारय ॥ १-२०६-२९॥
bhaktāṃ bhajasva māṃ pārtha satāmetanmataṃ prabho |
na kariṣyasi cedevaṃ mṛtāṃ māmupadhāraya || 1-206-29||
MHB 1-206-30
प्राणदानान्महाबाहो चर धर्ममनुत्तमम् ।
शरणं च प्रपन्नास्मि त्वामद्य पुरुषोत्तम ॥ १-२०६-३०॥
prāṇadānānmahābāho cara dharmamanuttamam |
śaraṇaṃ ca prapannāsmi tvāmadya puruṣottama || 1-206-30||
MHB 1-206-31
दीनाननाथान्कौन्तेय परिरक्षसि नित्यशः ।
साहं शरणमभ्येमि रोरवीमि च दुःखिता ॥ १-२०६-३१॥
dīnānanāthānkaunteya parirakṣasi nityaśaḥ |
sāhaṃ śaraṇamabhyemi roravīmi ca duḥkhitā || 1-206-31||
MHB 1-206-32
याचे त्वामभिकामाहं तस्मात्कुरु मम प्रियम् ।
स त्वमात्मप्रदानेन सकामां कर्तुमर्हसि ॥ १-२०६-३२॥
yāce tvāmabhikāmāhaṃ tasmātkuru mama priyam |
sa tvamātmapradānena sakāmāṃ kartumarhasi || 1-206-32||
MHB 1-206-33
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तस्तु कौन्तेयः पन्नगेश्वरकन्यया ।
कृतवांस्तत्तथा सर्वं धर्ममुद्दिश्य कारणम् ॥ १-२०६-३३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktastu kaunteyaḥ pannageśvarakanyayā |
kṛtavāṃstattathā sarvaṃ dharmamuddiśya kāraṇam || 1-206-33||
MHB 1-206-34
स नागभवने रात्रिं तामुषित्वा प्रतापवान् ।
उदितेऽभ्युत्थितः सूर्ये कौरव्यस्य निवेशनात् ॥ १-२०६-३४॥
sa nāgabhavane rātriṃ tāmuṣitvā pratāpavān |
udite'bhyutthitaḥ sūrye kauravyasya niveśanāt || 1-206-34||
Adhyaya: 207/225 (23)
MHB 1-207-1
वैशंपायन उवाच ।
कथयित्वा तु तत्सर्वं ब्राह्मणेभ्यः स भारत ।
प्रययौ हिमवत्पार्श्वं ततो वज्रधरात्मजः ॥ १-२०७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kathayitvā tu tatsarvaṃ brāhmaṇebhyaḥ sa bhārata |
prayayau himavatpārśvaṃ tato vajradharātmajaḥ || 1-207-1||
MHB 1-207-2
अगस्त्यवटमासाद्य वसिष्ठस्य च पर्वतम् ।
भृगुतुङ्गे च कौन्तेयः कृतवाञ्शौचमात्मनः ॥ १-२०७-२॥
agastyavaṭamāsādya vasiṣṭhasya ca parvatam |
bhṛgutuṅge ca kaunteyaḥ kṛtavāñśaucamātmanaḥ || 1-207-2||
MHB 1-207-3
प्रददौ गोसहस्राणि तीर्थेष्वायतनेषु च ।
निवेशांश्च द्विजातिभ्यः सोऽददत्कुरुसत्तमः ॥ १-२०७-३॥
pradadau gosahasrāṇi tīrtheṣvāyataneṣu ca |
niveśāṃśca dvijātibhyaḥ so'dadatkurusattamaḥ || 1-207-3||
MHB 1-207-4
हिरण्यबिन्दोस्तीर्थे च स्नात्वा पुरुषसत्तमः ।
दृष्टवान्पर्वतश्रेष्ठं पुण्यान्यायतनानि च ॥ १-२०७-४॥
hiraṇyabindostīrthe ca snātvā puruṣasattamaḥ |
dṛṣṭavānparvataśreṣṭhaṃ puṇyānyāyatanāni ca || 1-207-4||
MHB 1-207-5
अवतीर्य नरश्रेष्ठो ब्राह्मणैः सह भारत ।
प्राचीं दिशमभिप्रेप्सुर्जगाम भरतर्षभः ॥ १-२०७-५॥
avatīrya naraśreṣṭho brāhmaṇaiḥ saha bhārata |
prācīṃ diśamabhiprepsurjagāma bharatarṣabhaḥ || 1-207-5||
MHB 1-207-6
आनुपूर्व्येण तीर्थानि दृष्टवान्कुरुसत्तमः ।
नदीं चोत्पलिनीं रम्यामरण्यं नैमिषं प्रति ॥ १-२०७-६॥
ānupūrvyeṇa tīrthāni dṛṣṭavānkurusattamaḥ |
nadīṃ cotpalinīṃ ramyāmaraṇyaṃ naimiṣaṃ prati || 1-207-6||
MHB 1-207-7
नन्दामपरनन्दां च कौशिकीं च यशस्विनीम् ।
महानदीं गयां चैव गङ्गामपि च भारत ॥ १-२०७-७॥
nandāmaparanandāṃ ca kauśikīṃ ca yaśasvinīm |
mahānadīṃ gayāṃ caiva gaṅgāmapi ca bhārata || 1-207-7||
MHB 1-207-8
एवं सर्वाणि तीर्थानि पश्यमानस्तथाश्रमान् ।
आत्मनः पावनं कुर्वन्ब्राह्मणेभ्यो ददौ वसु ॥ १-२०७-८॥
evaṃ sarvāṇi tīrthāni paśyamānastathāśramān |
ātmanaḥ pāvanaṃ kurvanbrāhmaṇebhyo dadau vasu || 1-207-8||
MHB 1-207-9
अङ्गवङ्गकलिङ्गेषु यानि पुण्यानि कानिचित् ।
जगाम तानि सर्वाणि तीर्थान्यायतनानि च ।
दृष्ट्वा च विधिवत्तानि धनं चापि ददौ ततः ॥ १-२०७-९॥
aṅgavaṅgakaliṅgeṣu yāni puṇyāni kānicit |
jagāma tāni sarvāṇi tīrthānyāyatanāni ca |
dṛṣṭvā ca vidhivattāni dhanaṃ cāpi dadau tataḥ || 1-207-9||
MHB 1-207-10
कलिङ्गराष्ट्रद्वारेषु ब्राह्मणाः पाण्डवानुगाः ।
अभ्यनुज्ञाय कौन्तेयमुपावर्तन्त भारत ॥ १-२०७-१०॥
kaliṅgarāṣṭradvāreṣu brāhmaṇāḥ pāṇḍavānugāḥ |
abhyanujñāya kaunteyamupāvartanta bhārata || 1-207-10||
MHB 1-207-11
स तु तैरभ्यनुज्ञातः कुन्तीपुत्रो धनंजयः ।
सहायैरल्पकैः शूरः प्रययौ येन सागरम् ॥ १-२०७-११॥
sa tu tairabhyanujñātaḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ |
sahāyairalpakaiḥ śūraḥ prayayau yena sāgaram || 1-207-11||
MHB 1-207-12
स कलिङ्गानतिक्रम्य देशानायतनानि च ।
धर्म्याणि रमणीयानि प्रेक्षमाणो ययौ प्रभुः ॥ १-२०७-१२॥
sa kaliṅgānatikramya deśānāyatanāni ca |
dharmyāṇi ramaṇīyāni prekṣamāṇo yayau prabhuḥ || 1-207-12||
MHB 1-207-13
महेन्द्रपर्वतं दृष्ट्वा तापसैरुपशोभितम् ।
समुद्रतीरेण शनैर्मणलूरं जगाम ह ॥ १-२०७-१३॥
mahendraparvataṃ dṛṣṭvā tāpasairupaśobhitam |
samudratīreṇa śanairmaṇalūraṃ jagāma ha || 1-207-13||
MHB 1-207-14
तत्र सर्वाणि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च ।
अभिगम्य महाबाहुरभ्यगच्छन्महीपतिम् ।
मणलूरेश्वरं राजन्धर्मज्ञं चित्रवाहनम् ॥ १-२०७-१४॥
tatra sarvāṇi tīrthāni puṇyānyāyatanāni ca |
abhigamya mahābāhurabhyagacchanmahīpatim |
maṇalūreśvaraṃ rājandharmajñaṃ citravāhanam || 1-207-14||
MHB 1-207-15
तस्य चित्राङ्गदा नाम दुहिता चारुदर्शना ।
तां ददर्श पुरे तस्मिन्विचरन्तीं यदृच्छया ॥ १-२०७-१५॥
tasya citrāṅgadā nāma duhitā cārudarśanā |
tāṃ dadarśa pure tasminvicarantīṃ yadṛcchayā || 1-207-15||
MHB 1-207-16
दृष्ट्वा च तां वरारोहां चकमे चैत्रवाहिनीम् ।
अभिगम्य च राजानं ज्ञापयत्स्वं प्रयोजनम् ।
तमुवाचाथ राजा स सान्त्वपूर्वमिदं वचः ॥ १-२०७-१६॥
dṛṣṭvā ca tāṃ varārohāṃ cakame caitravāhinīm |
abhigamya ca rājānaṃ jñāpayatsvaṃ prayojanam |
tamuvācātha rājā sa sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ || 1-207-16||
MHB 1-207-17
राजा प्रभंकरो नाम कुले अस्मिन्बभूव ह ।
अपुत्रः प्रसवेनार्थी तपस्तेपे स उत्तमम् ॥ १-२०७-१७॥
rājā prabhaṃkaro nāma kule asminbabhūva ha |
aputraḥ prasavenārthī tapastepe sa uttamam || 1-207-17||
MHB 1-207-18
उग्रेण तपसा तेन प्रणिपातेन शंकरः ।
ईश्वरस्तोषितस्तेन महादेव उमापतिः ॥ १-२०७-१८॥
ugreṇa tapasā tena praṇipātena śaṃkaraḥ |
īśvarastoṣitastena mahādeva umāpatiḥ || 1-207-18||
MHB 1-207-19
स तस्मै भगवान्प्रादादेकैकं प्रसवं कुले ।
एकैकः प्रसवस्तस्माद्भवत्यस्मिन्कुले सदा ॥ १-२०७-१९॥
sa tasmai bhagavānprādādekaikaṃ prasavaṃ kule |
ekaikaḥ prasavastasmādbhavatyasminkule sadā || 1-207-19||
MHB 1-207-20
तेषां कुमाराः सर्वेषां पूर्वेषां मम जज्ञिरे ।
कन्या तु मम जातेयं कुलस्योत्पादनी ध्रुवम् ॥ १-२०७-२०॥
teṣāṃ kumārāḥ sarveṣāṃ pūrveṣāṃ mama jajñire |
kanyā tu mama jāteyaṃ kulasyotpādanī dhruvam || 1-207-20||
MHB 1-207-21
पुत्रो ममेयमिति मे भावना पुरुषोत्तम ।
पुत्रिका हेतुविधिना संज्ञिता भरतर्षभ ॥ १-२०७-२१॥
putro mameyamiti me bhāvanā puruṣottama |
putrikā hetuvidhinā saṃjñitā bharatarṣabha || 1-207-21||
MHB 1-207-22
एतच्छुल्कं भवत्वस्याः कुलकृज्जायतामिह ।
एतेन समयेनेमां प्रतिगृह्णीष्व पाण्डव ॥ १-२०७-२२॥
etacchulkaṃ bhavatvasyāḥ kulakṛjjāyatāmiha |
etena samayenemāṃ pratigṛhṇīṣva pāṇḍava || 1-207-22||
MHB 1-207-23
स तथेति प्रतिज्ञाय कन्यां तां प्रतिगृह्य च ।
उवास नगरे तस्मिन्कौन्तेयस्त्रिहिमाः समाः ॥ १-२०७-२३॥
sa tatheti pratijñāya kanyāṃ tāṃ pratigṛhya ca |
uvāsa nagare tasminkaunteyastrihimāḥ samāḥ || 1-207-23||
Adhyaya: 208/225 (21)
MHB 1-208-1
वैशंपायन उवाच ।
ततः समुद्रे तीर्थानि दक्षिणे भरतर्षभः ।
अभ्यगच्छत्सुपुण्यानि शोभितानि तपस्विभिः ॥ १-२०८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ samudre tīrthāni dakṣiṇe bharatarṣabhaḥ |
abhyagacchatsupuṇyāni śobhitāni tapasvibhiḥ || 1-208-1||
MHB 1-208-2
वर्जयन्ति स्म तीर्थानि पञ्च तत्र तु तापसाः ।
आचीर्णानि तु यान्यासन्पुरस्तात्तु तपस्विभिः ॥ १-२०८-२॥
varjayanti sma tīrthāni pañca tatra tu tāpasāḥ |
ācīrṇāni tu yānyāsanpurastāttu tapasvibhiḥ || 1-208-2||
MHB 1-208-3
अगस्त्यतीर्थं सौभद्रं पौलोमं च सुपावनम् ।
कारंधमं प्रसन्नं च हयमेधफलं च यत् ।
भारद्वाजस्य तीर्थं च पापप्रशमनं महत् ॥ १-२०८-३॥
agastyatīrthaṃ saubhadraṃ paulomaṃ ca supāvanam |
kāraṃdhamaṃ prasannaṃ ca hayamedhaphalaṃ ca yat |
bhāradvājasya tīrthaṃ ca pāpapraśamanaṃ mahat || 1-208-3||
MHB 1-208-4
विविक्तान्युपलक्ष्याथ तानि तीर्थानि पाण्डवः ।
दृष्ट्वा च वर्ज्यमानानि मुनिभिर्धर्मबुद्धिभिः ॥ १-२०८-४॥
viviktānyupalakṣyātha tāni tīrthāni pāṇḍavaḥ |
dṛṣṭvā ca varjyamānāni munibhirdharmabuddhibhiḥ || 1-208-4||
MHB 1-208-5
तपस्विनस्ततोऽपृच्छत्प्राज्ञलिः कुरुनन्दनः ।
तीर्थानीमानि वर्ज्यन्ते किमर्थं ब्रह्मवादिभिः ॥ १-२०८-५॥
tapasvinastato'pṛcchatprājñaliḥ kurunandanaḥ |
tīrthānīmāni varjyante kimarthaṃ brahmavādibhiḥ || 1-208-5||
MHB 1-208-6
तापसा ऊचुः ।
ग्राहाः पञ्च वसन्त्येषु हरन्ति च तपोधनान् ।
अत एतानि वर्ज्यन्ते तीर्थानि कुरुनन्दन ॥ १-२०८-६॥
tāpasā ūcuḥ |
grāhāḥ pañca vasantyeṣu haranti ca tapodhanān |
ata etāni varjyante tīrthāni kurunandana || 1-208-6||
MHB 1-208-7
वैशंपायन उवाच ।
तेषां श्रुत्वा महाबाहुर्वार्यमाणस्तपोधनैः ।
जगाम तानि तीर्थानि द्रष्टुं पुरुषसत्तमः ॥ १-२०८-७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
teṣāṃ śrutvā mahābāhurvāryamāṇastapodhanaiḥ |
jagāma tāni tīrthāni draṣṭuṃ puruṣasattamaḥ || 1-208-7||
MHB 1-208-8
ततः सौभद्रमासाद्य महर्षेस्तीर्थमुत्तमम् ।
विगाह्य तरसा शूरः स्नानं चक्रे परंतपः ॥ १-२०८-८॥
tataḥ saubhadramāsādya maharṣestīrthamuttamam |
vigāhya tarasā śūraḥ snānaṃ cakre paraṃtapaḥ || 1-208-8||
MHB 1-208-9
अथ तं पुरुषव्याघ्रमन्तर्जलचरो महान् ।
निजग्राह जले ग्राहः कुन्तीपुत्रं धनंजयम् ॥ १-२०८-९॥
atha taṃ puruṣavyāghramantarjalacaro mahān |
nijagrāha jale grāhaḥ kuntīputraṃ dhanaṃjayam || 1-208-9||
MHB 1-208-10
स तमादाय कौन्तेयो विस्फुरन्तं जलेचरम् ।
उदतिष्ठन्महाबाहुर्बलेन बलिनां वरः ॥ १-२०८-१०॥
sa tamādāya kaunteyo visphurantaṃ jalecaram |
udatiṣṭhanmahābāhurbalena balināṃ varaḥ || 1-208-10||
MHB 1-208-11
उत्कृष्ट एव तु ग्राहः सोऽर्जुनेन यशस्विना ।
बभूव नारी कल्याणी सर्वाभरणभूषिता ।
दीप्यमाना श्रिया राजन्दिव्यरूपा मनोरमा ॥ १-२०८-११॥
utkṛṣṭa eva tu grāhaḥ so'rjunena yaśasvinā |
babhūva nārī kalyāṇī sarvābharaṇabhūṣitā |
dīpyamānā śriyā rājandivyarūpā manoramā || 1-208-11||
MHB 1-208-12
तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रो धनंजयः ।
तां स्त्रियं परमप्रीत इदं वचनमब्रवीत् ॥ १-२०८-१२॥
tadadbhutaṃ mahaddṛṣṭvā kuntīputro dhanaṃjayaḥ |
tāṃ striyaṃ paramaprīta idaṃ vacanamabravīt || 1-208-12||
MHB 1-208-13
का वै त्वमसि कल्याणि कुतो वासि जलेचरी ।
किमर्थं च महत्पापमिदं कृतवती पुरा ॥ १-२०८-१३॥
kā vai tvamasi kalyāṇi kuto vāsi jalecarī |
kimarthaṃ ca mahatpāpamidaṃ kṛtavatī purā || 1-208-13||
MHB 1-208-14
नार्युवाच ।
अप्सरास्मि महाबाहो देवारण्यविचारिणी ।
इष्टा धनपतेर्नित्यं वर्गा नाम महाबल ॥ १-२०८-१४॥
nāryuvāca |
apsarāsmi mahābāho devāraṇyavicāriṇī |
iṣṭā dhanapaternityaṃ vargā nāma mahābala || 1-208-14||
MHB 1-208-15
मम सख्यश्चतस्रोऽन्याः सर्वाः कामगमाः शुभाः ।
ताभिः सार्धं प्रयातास्मि लोकपालनिवेशनम् ॥ १-२०८-१५॥
mama sakhyaścatasro'nyāḥ sarvāḥ kāmagamāḥ śubhāḥ |
tābhiḥ sārdhaṃ prayātāsmi lokapālaniveśanam || 1-208-15||
MHB 1-208-16
ततः पश्यामहे सर्वा ब्राह्मणं संशितव्रतम् ।
रूपवन्तमधीयानमेकमेकान्तचारिणम् ॥ १-२०८-१६॥
tataḥ paśyāmahe sarvā brāhmaṇaṃ saṃśitavratam |
rūpavantamadhīyānamekamekāntacāriṇam || 1-208-16||
MHB 1-208-17
तस्य वै तपसा राजंस्तद्वनं तेजसावृतम् ।
आदित्य इव तं देशं कृत्स्नं स व्यवभासयत् ॥ १-२०८-१७॥
tasya vai tapasā rājaṃstadvanaṃ tejasāvṛtam |
āditya iva taṃ deśaṃ kṛtsnaṃ sa vyavabhāsayat || 1-208-17||
MHB 1-208-18
तस्य दृष्ट्वा तपस्तादृग्रूपं चाद्भुतदर्शनम् ।
अवतीर्णाः स्म तं देशं तपोविघ्नचिकीर्षया ॥ १-२०८-१८॥
tasya dṛṣṭvā tapastādṛgrūpaṃ cādbhutadarśanam |
avatīrṇāḥ sma taṃ deśaṃ tapovighnacikīrṣayā || 1-208-18||
MHB 1-208-19
अहं च सौरभेयी च समीची बुद्बुदा लता ।
यौगपद्येन तं विप्रमभ्यगच्छाम भारत ॥ १-२०८-१९॥
ahaṃ ca saurabheyī ca samīcī budbudā latā |
yaugapadyena taṃ vipramabhyagacchāma bhārata || 1-208-19||
MHB 1-208-20
गायन्त्यो वै हसन्त्यश्च लोभयन्त्यश्च तं द्विजम् ।
स च नास्मासु कृतवान्मनो वीर कथंचन ।
नाकम्पत महातेजाः स्थितस्तपसि निर्मले ॥ १-२०८-२०॥
gāyantyo vai hasantyaśca lobhayantyaśca taṃ dvijam |
sa ca nāsmāsu kṛtavānmano vīra kathaṃcana |
nākampata mahātejāḥ sthitastapasi nirmale || 1-208-20||
MHB 1-208-21
सोऽशपत्कुपितोऽस्मांस्तु ब्राह्मणः क्षत्रियर्षभ ।
ग्राहभूता जले यूयं चरिष्यध्वं शतं समाः ॥ १-२०८-२१॥
so'śapatkupito'smāṃstu brāhmaṇaḥ kṣatriyarṣabha |
grāhabhūtā jale yūyaṃ cariṣyadhvaṃ śataṃ samāḥ || 1-208-21||
Adhyaya: 209/225 (24)
MHB 1-209-1
वर्गोवाच ।
ततो वयं प्रव्यथिताः सर्वा भरतसत्तम ।
आयाम शरणं विप्रं तं तपोधनमच्युतम् ॥ १-२०९-१॥
vargovāca |
tato vayaṃ pravyathitāḥ sarvā bharatasattama |
āyāma śaraṇaṃ vipraṃ taṃ tapodhanamacyutam || 1-209-1||
MHB 1-209-2
रूपेण वयसा चैव कन्दर्पेण च दर्पिताः ।
अयुक्तं कृतवत्यः स्म क्षन्तुमर्हसि नो द्विज ॥ १-२०९-२॥
rūpeṇa vayasā caiva kandarpeṇa ca darpitāḥ |
ayuktaṃ kṛtavatyaḥ sma kṣantumarhasi no dvija || 1-209-2||
MHB 1-209-3
एष एव वधोऽस्माकं सुपर्याप्तस्तपोधन ।
यद्वयं संशितात्मानं प्रलोब्धुं त्वामिहागताः ॥ १-२०९-३॥
eṣa eva vadho'smākaṃ suparyāptastapodhana |
yadvayaṃ saṃśitātmānaṃ pralobdhuṃ tvāmihāgatāḥ || 1-209-3||
MHB 1-209-4
अवध्यास्तु स्त्रियः सृष्टा मन्यन्ते धर्मचिन्तकाः ।
तस्माद्धर्मेण धर्मज्ञ नास्मान्हिंसितुमर्हसि ॥ १-२०९-४॥
avadhyāstu striyaḥ sṛṣṭā manyante dharmacintakāḥ |
tasmāddharmeṇa dharmajña nāsmānhiṃsitumarhasi || 1-209-4||
MHB 1-209-5
सर्वभूतेषु धर्मज्ञ मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ।
सत्यो भवतु कल्याण एष वादो मनीषिणाम् ॥ १-२०९-५॥
sarvabhūteṣu dharmajña maitro brāhmaṇa ucyate |
satyo bhavatu kalyāṇa eṣa vādo manīṣiṇām || 1-209-5||
MHB 1-209-6
शरणं च प्रपन्नानां शिष्टाः कुर्वन्ति पालनम् ।
शरणं त्वां प्रपन्नाः स्म तस्मात्त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ १-२०९-६॥
śaraṇaṃ ca prapannānāṃ śiṣṭāḥ kurvanti pālanam |
śaraṇaṃ tvāṃ prapannāḥ sma tasmāttvaṃ kṣantumarhasi || 1-209-6||
MHB 1-209-7
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा ब्राह्मणः शुभकर्मकृत् ।
प्रसादं कृतवान्वीर रविसोमसमप्रभः ॥ १-२०९-७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktastu dharmātmā brāhmaṇaḥ śubhakarmakṛt |
prasādaṃ kṛtavānvīra ravisomasamaprabhaḥ || 1-209-7||
MHB 1-209-8
ब्राह्मण उवाच ।
शतं सहस्रं विश्वं च सर्वमक्षयवाचकम् ।
परिमाणं शतं त्वेतन्नैतदक्षयवाचकम् ॥ १-२०९-८॥
brāhmaṇa uvāca |
śataṃ sahasraṃ viśvaṃ ca sarvamakṣayavācakam |
parimāṇaṃ śataṃ tvetannaitadakṣayavācakam || 1-209-8||
MHB 1-209-9
यदा च वो ग्राहभूता गृह्णन्तीः पुरुषाञ्जले ।
उत्कर्षति जलात्कश्चित्स्थलं पुरुषसत्तमः ॥ १-२०९-९॥
yadā ca vo grāhabhūtā gṛhṇantīḥ puruṣāñjale |
utkarṣati jalātkaścitsthalaṃ puruṣasattamaḥ || 1-209-9||
MHB 1-209-10
तदा यूयं पुनः सर्वाः स्वरूपं प्रतिपत्स्यथ ।
अनृतं नोक्तपूर्वं मे हसतापि कदाचन ॥ १-२०९-१०॥
tadā yūyaṃ punaḥ sarvāḥ svarūpaṃ pratipatsyatha |
anṛtaṃ noktapūrvaṃ me hasatāpi kadācana || 1-209-10||
MHB 1-209-11
तानि सर्वाणि तीर्थानि इतः प्रभृति चैव ह ।
नारीतीर्थानि नाम्नेह ख्यातिं यास्यन्ति सर्वशः ।
पुण्यानि च भविष्यन्ति पावनानि मनीषिणाम् ॥ १-२०९-११॥
tāni sarvāṇi tīrthāni itaḥ prabhṛti caiva ha |
nārītīrthāni nāmneha khyātiṃ yāsyanti sarvaśaḥ |
puṇyāni ca bhaviṣyanti pāvanāni manīṣiṇām || 1-209-11||
MHB 1-209-12
वर्गोवाच ।
ततोऽभिवाद्य तं विप्रं कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ।
अचिन्तयामोपसृत्य तस्माद्देशात्सुदुःखिताः ॥ १-२०९-१२॥
vargovāca |
tato'bhivādya taṃ vipraṃ kṛtvā caiva pradakṣiṇam |
acintayāmopasṛtya tasmāddeśātsuduḥkhitāḥ || 1-209-12||
MHB 1-209-13
क्व नु नाम वयं सर्वाः कालेनाल्पेन तं नरम् ।
समागच्छेम यो नस्तद्रूपमापादयेत्पुनः ॥ १-२०९-१३॥
kva nu nāma vayaṃ sarvāḥ kālenālpena taṃ naram |
samāgacchema yo nastadrūpamāpādayetpunaḥ || 1-209-13||
MHB 1-209-14
ता वयं चिन्तयित्वैवं मुहूर्तादिव भारत ।
दृष्टवत्यो महाभागं देवर्षिमुत नारदम् ॥ १-२०९-१४॥
tā vayaṃ cintayitvaivaṃ muhūrtādiva bhārata |
dṛṣṭavatyo mahābhāgaṃ devarṣimuta nāradam || 1-209-14||
MHB 1-209-15
सर्वा हृष्टाः स्म तं दृष्ट्वा देवर्षिममितद्युतिम् ।
अभिवाद्य च तं पार्थ स्थिताः स्म व्यथिताननाः ॥ १-२०९-१५॥
sarvā hṛṣṭāḥ sma taṃ dṛṣṭvā devarṣimamitadyutim |
abhivādya ca taṃ pārtha sthitāḥ sma vyathitānanāḥ || 1-209-15||
MHB 1-209-16
स नोऽपृच्छद्दुःखमूलमुक्तवत्यो वयं च तत् ।
श्रुत्वा तच्च यथावृत्तमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १-२०९-१६॥
sa no'pṛcchadduḥkhamūlamuktavatyo vayaṃ ca tat |
śrutvā tacca yathāvṛttamidaṃ vacanamabravīt || 1-209-16||
MHB 1-209-17
दक्षिणे सागरानूपे पञ्च तीर्थानि सन्ति वै ।
पुण्यानि रमणीयानि तानि गच्छत माचिरम् ॥ १-२०९-१७॥
dakṣiṇe sāgarānūpe pañca tīrthāni santi vai |
puṇyāni ramaṇīyāni tāni gacchata māciram || 1-209-17||
MHB 1-209-18
तत्राशु पुरुषव्याघ्रः पाण्डवो वो धनंजयः ।
मोक्षयिष्यति शुद्धात्मा दुःखादस्मान्न संशयः ॥ १-२०९-१८॥
tatrāśu puruṣavyāghraḥ pāṇḍavo vo dhanaṃjayaḥ |
mokṣayiṣyati śuddhātmā duḥkhādasmānna saṃśayaḥ || 1-209-18||
MHB 1-209-19
तस्य सर्वा वयं वीर श्रुत्वा वाक्यमिहागताः ।
तदिदं सत्यमेवाद्य मोक्षिताहं त्वयानघ ॥ १-२०९-१९॥
tasya sarvā vayaṃ vīra śrutvā vākyamihāgatāḥ |
tadidaṃ satyamevādya mokṣitāhaṃ tvayānagha || 1-209-19||
MHB 1-209-20
एतास्तु मम वै सख्यश्चतस्रोऽन्या जले स्थिताः ।
कुरु कर्म शुभं वीर एताः सर्वा विमोक्षय ॥ १-२०९-२०॥
etāstu mama vai sakhyaścatasro'nyā jale sthitāḥ |
kuru karma śubhaṃ vīra etāḥ sarvā vimokṣaya || 1-209-20||
MHB 1-209-21
वैशंपायन उवाच ।
ततस्ताः पाण्डवश्रेष्ठः सर्वा एव विशां पते ।
तस्माच्छापाददीनात्मा मोक्षयामास वीर्यवान् ॥ १-२०९-२१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tatastāḥ pāṇḍavaśreṣṭhaḥ sarvā eva viśāṃ pate |
tasmācchāpādadīnātmā mokṣayāmāsa vīryavān || 1-209-21||
MHB 1-209-22
उत्थाय च जलात्तस्मात्प्रतिलभ्य वपुः स्वकम् ।
तास्तदाप्सरसो राजन्नदृश्यन्त यथा पुरा ॥ १-२०९-२२॥
utthāya ca jalāttasmātpratilabhya vapuḥ svakam |
tāstadāpsaraso rājannadṛśyanta yathā purā || 1-209-22||
MHB 1-209-23
तीर्थानि शोधयित्वा तु तथानुज्ञाय ताः प्रभुः ।
चित्राङ्गदां पुनर्द्रष्टुं मणलूरपुरं ययौ ॥ १-२०९-२३॥
tīrthāni śodhayitvā tu tathānujñāya tāḥ prabhuḥ |
citrāṅgadāṃ punardraṣṭuṃ maṇalūrapuraṃ yayau || 1-209-23||
MHB 1-209-24
तस्यामजनयत्पुत्रं राजानं बभ्रुवाहनम् ।
तं दृष्ट्वा पाण्डवो राजन्गोकर्णमभितोऽगमत् ॥ १-२०९-२४॥
tasyāmajanayatputraṃ rājānaṃ babhruvāhanam |
taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavo rājangokarṇamabhito'gamat || 1-209-24||
Adhyaya: 210/225 (21)
MHB 1-210-1
वैशंपायन उवाच ।
सोऽपरान्तेषु तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च ।
सर्वाण्येवानुपूर्व्येण जगामामितविक्रमः ॥ १-२१०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
so'parānteṣu tīrthāni puṇyānyāyatanāni ca |
sarvāṇyevānupūrvyeṇa jagāmāmitavikramaḥ || 1-210-1||
MHB 1-210-2
समुद्रे पश्चिमे यानि तीर्थान्यायतनानि च ।
तानि सर्वाणि गत्वा स प्रभासमुपजग्मिवान् ॥ १-२१०-२॥
samudre paścime yāni tīrthānyāyatanāni ca |
tāni sarvāṇi gatvā sa prabhāsamupajagmivān || 1-210-2||
MHB 1-210-3
प्रभासदेशं संप्राप्तं बीभत्सुमपराजितम् ।
तीर्थान्यनुचरन्तं च शुश्राव मधुसूदनः ॥ १-२१०-३॥
prabhāsadeśaṃ saṃprāptaṃ bībhatsumaparājitam |
tīrthānyanucarantaṃ ca śuśrāva madhusūdanaḥ || 1-210-3||
MHB 1-210-4
ततोऽभ्यगच्छत्कौन्तेयमज्ञातो नाम माधवः ।
ददृशाते तदान्योन्यं प्रभासे कृष्णपाण्डवौ ॥ १-२१०-४॥
tato'bhyagacchatkaunteyamajñāto nāma mādhavaḥ |
dadṛśāte tadānyonyaṃ prabhāse kṛṣṇapāṇḍavau || 1-210-4||
MHB 1-210-5
तावन्योन्यं समाश्लिष्य पृष्ट्वा च कुशलं वने ।
आस्तां प्रियसखायौ तौ नरनारायणावृषी ॥ १-२१०-५॥
tāvanyonyaṃ samāśliṣya pṛṣṭvā ca kuśalaṃ vane |
āstāṃ priyasakhāyau tau naranārāyaṇāvṛṣī || 1-210-5||
MHB 1-210-6
ततोऽर्जुनं वासुदेवस्तां चर्यां पर्यपृच्छत ।
किमर्थं पाण्डवेमानि तीर्थान्यनुचरस्युत ॥ १-२१०-६॥
tato'rjunaṃ vāsudevastāṃ caryāṃ paryapṛcchata |
kimarthaṃ pāṇḍavemāni tīrthānyanucarasyuta || 1-210-6||
MHB 1-210-7
ततोऽर्जुनो यथावृत्तं सर्वमाख्यातवांस्तदा ।
श्रुत्वोवाच च वार्ष्णेय एवमेतदिति प्रभुः ॥ १-२१०-७॥
tato'rjuno yathāvṛttaṃ sarvamākhyātavāṃstadā |
śrutvovāca ca vārṣṇeya evametaditi prabhuḥ || 1-210-7||
MHB 1-210-8
तौ विहृत्य यथाकामं प्रभासे कृष्णपाण्डवौ ।
महीधरं रैवतकं वासायैवाभिजग्मतुः ॥ १-२१०-८॥
tau vihṛtya yathākāmaṃ prabhāse kṛṣṇapāṇḍavau |
mahīdharaṃ raivatakaṃ vāsāyaivābhijagmatuḥ || 1-210-8||
MHB 1-210-9
पूर्वमेव तु कृष्णस्य वचनात्तं महीधरम् ।
पुरुषाः समलंचक्रुरुपजह्रुश्च भोजनम् ॥ १-२१०-९॥
pūrvameva tu kṛṣṇasya vacanāttaṃ mahīdharam |
puruṣāḥ samalaṃcakrurupajahruśca bhojanam || 1-210-9||
MHB 1-210-10
प्रतिगृह्यार्जुनः सर्वमुपभुज्य च पाण्डवः ।
सहैव वासुदेवेन दृष्टवान्नटनर्तकान् ॥ १-२१०-१०॥
pratigṛhyārjunaḥ sarvamupabhujya ca pāṇḍavaḥ |
sahaiva vāsudevena dṛṣṭavānnaṭanartakān || 1-210-10||
MHB 1-210-11
अभ्यनुज्ञाप्य तान्सर्वानर्चयित्वा च पाण्डवः ।
सत्कृतं शयनं दिव्यमभ्यगच्छन्महाद्युतिः ॥ १-२१०-११॥
abhyanujñāpya tānsarvānarcayitvā ca pāṇḍavaḥ |
satkṛtaṃ śayanaṃ divyamabhyagacchanmahādyutiḥ || 1-210-11||
MHB 1-210-12
तीर्थानां दर्शनं चैव पर्वतानां च भारत ।
आपगानां वनानां च कथयामास सात्वते ॥ १-२१०-१२॥
tīrthānāṃ darśanaṃ caiva parvatānāṃ ca bhārata |
āpagānāṃ vanānāṃ ca kathayāmāsa sātvate || 1-210-12||
MHB 1-210-13
स कथाः कथयन्नेव निद्रया जनमेजय ।
कौन्तेयोऽपहृतस्तस्मिञ्शयने स्वर्गसंमिते ॥ १-२१०-१३॥
sa kathāḥ kathayanneva nidrayā janamejaya |
kaunteyo'pahṛtastasmiñśayane svargasaṃmite || 1-210-13||
MHB 1-210-14
मधुरेण स गीतेन वीणाशब्देन चानघ ।
प्रबोध्यमानो बुबुधे स्तुतिभिर्मङ्गलैस्तथा ॥ १-२१०-१४॥
madhureṇa sa gītena vīṇāśabdena cānagha |
prabodhyamāno bubudhe stutibhirmaṅgalaistathā || 1-210-14||
MHB 1-210-15
स कृत्वावश्यकार्याणि वार्ष्णेयेनाभिनन्दितः ।
रथेन काञ्चनाङ्गेन द्वारकामभिजग्मिवान् ॥ १-२१०-१५॥
sa kṛtvāvaśyakāryāṇi vārṣṇeyenābhinanditaḥ |
rathena kāñcanāṅgena dvārakāmabhijagmivān || 1-210-15||
MHB 1-210-16
अलंकृता द्वारका तु बभूव जनमेजय ।
कुन्तीसुतस्य पूजार्थमपि निष्कुटकेष्वपि ॥ १-२१०-१६॥
alaṃkṛtā dvārakā tu babhūva janamejaya |
kuntīsutasya pūjārthamapi niṣkuṭakeṣvapi || 1-210-16||
MHB 1-210-17
दिदृक्षवश्च कौन्तेयं द्वारकावासिनो जनाः ।
नरेन्द्रमार्गमाजग्मुस्तूर्णं शतसहस्रशः ॥ १-२१०-१७॥
didṛkṣavaśca kaunteyaṃ dvārakāvāsino janāḥ |
narendramārgamājagmustūrṇaṃ śatasahasraśaḥ || 1-210-17||
MHB 1-210-18
अवलोकेषु नारीणां सहस्राणि शतानि च ।
भोजवृष्ण्यन्धकानां च समवायो महानभूत् ॥ १-२१०-१८॥
avalokeṣu nārīṇāṃ sahasrāṇi śatāni ca |
bhojavṛṣṇyandhakānāṃ ca samavāyo mahānabhūt || 1-210-18||
MHB 1-210-19
स तथा सत्कृतः सर्वैर्भोजवृष्ण्यन्धकात्मजैः ।
अभिवाद्याभिवाद्यांश्च सर्वैश्च प्रतिनन्दितः ॥ १-२१०-१९॥
sa tathā satkṛtaḥ sarvairbhojavṛṣṇyandhakātmajaiḥ |
abhivādyābhivādyāṃśca sarvaiśca pratinanditaḥ || 1-210-19||
MHB 1-210-20
कुमारैः सर्वशो वीरः सत्कारेणाभिवादितः ।
समानवयसः सर्वानाश्लिष्य स पुनः पुनः ॥ १-२१०-२०॥
kumāraiḥ sarvaśo vīraḥ satkāreṇābhivāditaḥ |
samānavayasaḥ sarvānāśliṣya sa punaḥ punaḥ || 1-210-20||
MHB 1-210-21
कृष्णस्य भवने रम्ये रत्नभोज्यसमावृते ।
उवास सह कृष्णेन बहुलास्तत्र शर्वरीः ॥ १-२१०-२१॥
kṛṣṇasya bhavane ramye ratnabhojyasamāvṛte |
uvāsa saha kṛṣṇena bahulāstatra śarvarīḥ || 1-210-21||
Adhyaya: 211/225 (25)
MHB 1-211-1
वैशंपायन उवाच ।
ततः कतिपयाहस्य तस्मिन्रैवतके गिरौ ।
वृष्ण्यन्धकानामभवत्सुमहानुत्सवो नृप ॥ १-२११-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ katipayāhasya tasminraivatake girau |
vṛṣṇyandhakānāmabhavatsumahānutsavo nṛpa || 1-211-1||
MHB 1-211-2
तत्र दानं ददुर्वीरा ब्राह्मणानां सहस्रशः ।
भोजवृष्ण्यन्धकाश्चैव महे तस्य गिरेस्तदा ॥ १-२११-२॥
tatra dānaṃ dadurvīrā brāhmaṇānāṃ sahasraśaḥ |
bhojavṛṣṇyandhakāścaiva mahe tasya girestadā || 1-211-2||
MHB 1-211-3
प्रासादै रत्नचित्रैश्च गिरेस्तस्य समन्ततः ।
स देशः शोभितो राजन्दीपवृक्षैश्च सर्वशः ॥ १-२११-३॥
prāsādai ratnacitraiśca girestasya samantataḥ |
sa deśaḥ śobhito rājandīpavṛkṣaiśca sarvaśaḥ || 1-211-3||
MHB 1-211-4
वादित्राणि च तत्र स्म वादकाः समवादयन् ।
ननृतुर्नर्तकाश्चैव जगुर्गानानि गायनाः ॥ १-२११-४॥
vāditrāṇi ca tatra sma vādakāḥ samavādayan |
nanṛturnartakāścaiva jagurgānāni gāyanāḥ || 1-211-4||
MHB 1-211-5
अलंकृताः कुमाराश्च वृष्णीनां सुमहौजसः ।
यानैर्हाटकचित्राङ्गैश्चञ्चूर्यन्ते स्म सर्वशः ॥ १-२११-५॥
alaṃkṛtāḥ kumārāśca vṛṣṇīnāṃ sumahaujasaḥ |
yānairhāṭakacitrāṅgaiścañcūryante sma sarvaśaḥ || 1-211-5||
MHB 1-211-6
पौराश्च पादचारेण यानैरुच्चावचैस्तथा ।
सदाराः सानुयात्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १-२११-६॥
paurāśca pādacāreṇa yānairuccāvacaistathā |
sadārāḥ sānuyātrāśca śataśo'tha sahasraśaḥ || 1-211-6||
MHB 1-211-7
ततो हलधरः क्षीबो रेवतीसहितः प्रभुः ।
अनुगम्यमानो गन्धर्वैरचरत्तत्र भारत ॥ १-२११-७॥
tato haladharaḥ kṣībo revatīsahitaḥ prabhuḥ |
anugamyamāno gandharvairacarattatra bhārata || 1-211-7||
MHB 1-211-8
तथैव राजा वृष्णीनामुग्रसेनः प्रतापवान् ।
उपगीयमानो गन्धर्वैः स्त्रीसहस्रसहायवान् ॥ १-२११-८॥
tathaiva rājā vṛṣṇīnāmugrasenaḥ pratāpavān |
upagīyamāno gandharvaiḥ strīsahasrasahāyavān || 1-211-8||
MHB 1-211-9
रौक्मिणेयश्च साम्बश्च क्षीबौ समरदुर्मदौ ।
दिव्यमाल्याम्बरधरौ विजह्रातेऽमराविव ॥ १-२११-९॥
raukmiṇeyaśca sāmbaśca kṣībau samaradurmadau |
divyamālyāmbaradharau vijahrāte'marāviva || 1-211-9||
MHB 1-211-10
अक्रूरः सारणश्चैव गदो भानुर्विडूरथः ।
निशठश्चारुदेष्णश्च पृथुर्विपृथुरेव च ॥ १-२११-१०॥
akrūraḥ sāraṇaścaiva gado bhānurviḍūrathaḥ |
niśaṭhaścārudeṣṇaśca pṛthurvipṛthureva ca || 1-211-10||
MHB 1-211-11
सत्यकः सात्यकिश्चैव भङ्गकारसहाचरौ ।
हार्दिक्यः कृतवर्मा च ये चान्ये नानुकीर्तिताः ॥ १-२११-११॥
satyakaḥ sātyakiścaiva bhaṅgakārasahācarau |
hārdikyaḥ kṛtavarmā ca ye cānye nānukīrtitāḥ || 1-211-11||
MHB 1-211-12
एते परिवृताः स्त्रीभिर्गन्धर्वैश्च पृथक्पृथक् ।
तमुत्सवं रैवतके शोभयां चक्रिरे तदा ॥ १-२११-१२॥
ete parivṛtāḥ strībhirgandharvaiśca pṛthakpṛthak |
tamutsavaṃ raivatake śobhayāṃ cakrire tadā || 1-211-12||
MHB 1-211-13
तदा कोलाहले तस्मिन्वर्तमाने महाशुभे ।
वासुदेवश्च पार्थश्च सहितौ परिजग्मतुः ॥ १-२११-१३॥
tadā kolāhale tasminvartamāne mahāśubhe |
vāsudevaśca pārthaśca sahitau parijagmatuḥ || 1-211-13||
MHB 1-211-14
तत्र चङ्क्रम्यमाणौ तौ वसुदेवसुतां शुभाम् ।
अलंकृतां सखीमध्ये भद्रां ददृशतुस्तदा ॥ १-२११-१४॥
tatra caṅkramyamāṇau tau vasudevasutāṃ śubhām |
alaṃkṛtāṃ sakhīmadhye bhadrāṃ dadṛśatustadā || 1-211-14||
MHB 1-211-15
दृष्ट्वैव तामर्जुनस्य कन्दर्पः समजायत ।
तं तथैकाग्रमनसं कृष्णः पार्थमलक्षयत् ॥ १-२११-१५॥
dṛṣṭvaiva tāmarjunasya kandarpaḥ samajāyata |
taṃ tathaikāgramanasaṃ kṛṣṇaḥ pārthamalakṣayat || 1-211-15||
MHB 1-211-16
अथाब्रवीत्पुष्कराक्षः प्रहसन्निव भारत ।
वनेचरस्य किमिदं कामेनालोड्यते मनः ॥ १-२११-१६॥
athābravītpuṣkarākṣaḥ prahasanniva bhārata |
vanecarasya kimidaṃ kāmenāloḍyate manaḥ || 1-211-16||
MHB 1-211-17
ममैषा भगिनी पार्थ सारणस्य सहोदरा ।
यदि ते वर्तते बुद्धिर्वक्ष्यामि पितरं स्वयम् ॥ १-२११-१७॥
mamaiṣā bhaginī pārtha sāraṇasya sahodarā |
yadi te vartate buddhirvakṣyāmi pitaraṃ svayam || 1-211-17||
MHB 1-211-18
अर्जुन उवाच ।
दुहिता वसुदेवस्य वासुदेवस्य च स्वसा ।
रूपेण चैव संपन्ना कमिवैषा न मोहयेत् ॥ १-२११-१८॥
arjuna uvāca |
duhitā vasudevasya vāsudevasya ca svasā |
rūpeṇa caiva saṃpannā kamivaiṣā na mohayet || 1-211-18||
MHB 1-211-19
कृतमेव तु कल्याणं सर्वं मम भवेद्ध्रुवम् ।
यदि स्यान्मम वार्ष्णेयी महिषीयं स्वसा तव ॥ १-२११-१९॥
kṛtameva tu kalyāṇaṃ sarvaṃ mama bhaveddhruvam |
yadi syānmama vārṣṇeyī mahiṣīyaṃ svasā tava || 1-211-19||
MHB 1-211-20
प्राप्तौ तु क उपायः स्यात्तद्ब्रवीहि जनार्दन ।
आस्थास्यामि तथा सर्वं यदि शक्यं नरेण तत् ॥ १-२११-२०॥
prāptau tu ka upāyaḥ syāttadbravīhi janārdana |
āsthāsyāmi tathā sarvaṃ yadi śakyaṃ nareṇa tat || 1-211-20||
MHB 1-211-21
वासुदेव उवाच ।
स्वयंवरः क्षत्रियाणां विवाहः पुरुषर्षभ ।
स च संशयितः पार्थ स्वभावस्यानिमित्ततः ॥ १-२११-२१॥
vāsudeva uvāca |
svayaṃvaraḥ kṣatriyāṇāṃ vivāhaḥ puruṣarṣabha |
sa ca saṃśayitaḥ pārtha svabhāvasyānimittataḥ || 1-211-21||
MHB 1-211-22
प्रसह्य हरणं चापि क्षत्रियाणां प्रशस्यते ।
विवाहहेतोः शूराणामिति धर्मविदो विदुः ॥ १-२११-२२॥
prasahya haraṇaṃ cāpi kṣatriyāṇāṃ praśasyate |
vivāhahetoḥ śūrāṇāmiti dharmavido viduḥ || 1-211-22||
MHB 1-211-23
स त्वमर्जुन कल्याणीं प्रसह्य भगिनीं मम ।
हर स्वयंवरे ह्यस्याः को वै वेद चिकीर्षितम् ॥ १-२११-२३॥
sa tvamarjuna kalyāṇīṃ prasahya bhaginīṃ mama |
hara svayaṃvare hyasyāḥ ko vai veda cikīrṣitam || 1-211-23||
MHB 1-211-24
वैशंपायन उवाच ।
ततोऽर्जुनश्च कृष्णश्च विनिश्चित्येतिकृत्यताम् ।
शीघ्रगान्पुरुषान्राजन्प्रेषयामासतुस्तदा ॥ १-२११-२४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato'rjunaśca kṛṣṇaśca viniścityetikṛtyatām |
śīghragānpuruṣānrājanpreṣayāmāsatustadā || 1-211-24||
MHB 1-211-25
धर्मराजाय तत्सर्वमिन्द्रप्रस्थगताय वै ।
श्रुत्वैव च महाबाहुरनुजज्ञे स पाण्डवः ॥ १-२११-२५॥
dharmarājāya tatsarvamindraprasthagatāya vai |
śrutvaiva ca mahābāhuranujajñe sa pāṇḍavaḥ || 1-211-25||
Adhyaya: 212/225 (32)
MHB 1-212-1
वैशंपायन उवाच ।
ततः संवादिते तस्मिन्ननुज्ञातो धनंजयः ।
गतां रैवतके कन्यां विदित्वा जनमेजय ॥ १-२१२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ saṃvādite tasminnanujñāto dhanaṃjayaḥ |
gatāṃ raivatake kanyāṃ viditvā janamejaya || 1-212-1||
MHB 1-212-2
वासुदेवाभ्यनुज्ञातः कथयित्वेतिकृत्यताम् ।
कृष्णस्य मतमाज्ञाय प्रययौ भरतर्षभः ॥ १-२१२-२॥
vāsudevābhyanujñātaḥ kathayitvetikṛtyatām |
kṛṣṇasya matamājñāya prayayau bharatarṣabhaḥ || 1-212-2||
MHB 1-212-3
रथेन काञ्चनाङ्गेन कल्पितेन यथाविधि ।
सैन्यसुग्रीवयुक्तेन किङ्किणीजालमालिना ॥ १-२१२-३॥
rathena kāñcanāṅgena kalpitena yathāvidhi |
sainyasugrīvayuktena kiṅkiṇījālamālinā || 1-212-3||
MHB 1-212-4
सर्वशस्त्रोपपन्नेन जीमूतरवनादिना ।
ज्वलिताग्निप्रकाशेन द्विषतां हर्षघातिना ॥ १-२१२-४॥
sarvaśastropapannena jīmūtaravanādinā |
jvalitāgniprakāśena dviṣatāṃ harṣaghātinā || 1-212-4||
MHB 1-212-5
संनद्धः कवची खड्गी बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् ।
मृगयाव्यपदेशेन यौगपद्येन भारत ॥ १-२१२-५॥
saṃnaddhaḥ kavacī khaḍgī baddhagodhāṅgulitravān |
mṛgayāvyapadeśena yaugapadyena bhārata || 1-212-5||
MHB 1-212-6
सुभद्रा त्वथ शैलेन्द्रमभ्यर्च्य सह रैवतम् ।
दैवतानि च सर्वाणि ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च ॥ १-२१२-६॥
subhadrā tvatha śailendramabhyarcya saha raivatam |
daivatāni ca sarvāṇi brāhmaṇānsvasti vācya ca || 1-212-6||
MHB 1-212-7
प्रदक्षिणं गिरिं कृत्वा प्रययौ द्वारकां प्रति ।
तामभिद्रुत्य कौन्तेयः प्रसह्यारोपयद्रथम् ॥ १-२१२-७॥
pradakṣiṇaṃ giriṃ kṛtvā prayayau dvārakāṃ prati |
tāmabhidrutya kaunteyaḥ prasahyāropayadratham || 1-212-7||
MHB 1-212-8
ततः स पुरुषव्याघ्रस्तामादाय शुचिस्मिताम् ।
रथेनाकाशगेनैव प्रययौ स्वपुरं प्रति ॥ १-२१२-८॥
tataḥ sa puruṣavyāghrastāmādāya śucismitām |
rathenākāśagenaiva prayayau svapuraṃ prati || 1-212-8||
MHB 1-212-9
ह्रियमाणां तु तां दृष्ट्वा सुभद्रां सैनिको जनः ।
विक्रोशन्प्राद्रवत्सर्वो द्वारकामभितः पुरीम् ॥ १-२१२-९॥
hriyamāṇāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā subhadrāṃ sainiko janaḥ |
vikrośanprādravatsarvo dvārakāmabhitaḥ purīm || 1-212-9||
MHB 1-212-10
ते समासाद्य सहिताः सुधर्मामभितः सभाम् ।
सभापालस्य तत्सर्वमाचख्युः पार्थविक्रमम् ॥ १-२१२-१०॥
te samāsādya sahitāḥ sudharmāmabhitaḥ sabhām |
sabhāpālasya tatsarvamācakhyuḥ pārthavikramam || 1-212-10||
MHB 1-212-11
तेषां श्रुत्वा सभापालो भेरीं सांनाहिकीं ततः ।
समाजघ्ने महाघोषां जाम्बूनदपरिष्कृताम् ॥ १-२१२-११॥
teṣāṃ śrutvā sabhāpālo bherīṃ sāṃnāhikīṃ tataḥ |
samājaghne mahāghoṣāṃ jāmbūnadapariṣkṛtām || 1-212-11||
MHB 1-212-12
क्षुब्धास्तेनाथ शब्देन भोजवृष्ण्यन्धकास्तदा ।
अन्नपानमपास्याथ समापेतुः सभां ततः ॥ १-२१२-१२॥
kṣubdhāstenātha śabdena bhojavṛṣṇyandhakāstadā |
annapānamapāsyātha samāpetuḥ sabhāṃ tataḥ || 1-212-12||
MHB 1-212-13
ततो जाम्बूनदाङ्गानि स्पर्ध्यास्तरणवन्ति च ।
मणिविद्रुमचित्राणि ज्वलिताग्निप्रभाणि च ॥ १-२१२-१३॥
tato jāmbūnadāṅgāni spardhyāstaraṇavanti ca |
maṇividrumacitrāṇi jvalitāgniprabhāṇi ca || 1-212-13||
MHB 1-212-14
भेजिरे पुरुषव्याघ्रा वृष्ण्यन्धकमहारथाः ।
सिंहासनानि शतशो धिष्ण्यानीव हुताशनाः ॥ १-२१२-१४॥
bhejire puruṣavyāghrā vṛṣṇyandhakamahārathāḥ |
siṃhāsanāni śataśo dhiṣṇyānīva hutāśanāḥ || 1-212-14||
MHB 1-212-15
तेषां समुपविष्टानां देवानामिव संनये ।
आचख्यौ चेष्टितं जिष्णोः सभापालः सहानुगः ॥ १-२१२-१५॥
teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ devānāmiva saṃnaye |
ācakhyau ceṣṭitaṃ jiṣṇoḥ sabhāpālaḥ sahānugaḥ || 1-212-15||
MHB 1-212-16
तच्छ्रुत्वा वृष्णिवीरास्ते मदरक्तान्तलोचनाः ।
अमृष्यमाणाः पार्थस्य समुत्पेतुरहंकृताः ॥ १-२१२-१६॥
tacchrutvā vṛṣṇivīrāste madaraktāntalocanāḥ |
amṛṣyamāṇāḥ pārthasya samutpeturahaṃkṛtāḥ || 1-212-16||
MHB 1-212-17
योजयध्वं रथानाशु प्रासानाहरतेति च ।
धनूंषि च महार्हाणि कवचानि बृहन्ति च ॥ १-२१२-१७॥
yojayadhvaṃ rathānāśu prāsānāharateti ca |
dhanūṃṣi ca mahārhāṇi kavacāni bṛhanti ca || 1-212-17||
MHB 1-212-18
सूतानुच्चुक्रुशुः केचिद्रथान्योजयतेति च ।
स्वयं च तुरगान्केचिन्निन्युर्हेमविभूषितान् ॥ १-२१२-१८॥
sūtānuccukruśuḥ kecidrathānyojayateti ca |
svayaṃ ca turagānkecinninyurhemavibhūṣitān || 1-212-18||
MHB 1-212-19
रथेष्वानीयमानेषु कवचेषु ध्वजेषु च ।
अभिक्रन्दे नृवीराणां तदासीत्संकुलं महत् ॥ १-२१२-१९॥
ratheṣvānīyamāneṣu kavaceṣu dhvajeṣu ca |
abhikrande nṛvīrāṇāṃ tadāsītsaṃkulaṃ mahat || 1-212-19||
MHB 1-212-20
वनमाली ततः क्षीबः कैलासशिखरोपमः ।
नीलवासा मदोत्सिक्त इदं वचनमब्रवीत् ॥ १-२१२-२०॥
vanamālī tataḥ kṣībaḥ kailāsaśikharopamaḥ |
nīlavāsā madotsikta idaṃ vacanamabravīt || 1-212-20||
MHB 1-212-21
किमिदं कुरुथाप्रज्ञास्तूष्णीं भूते जनार्दने ।
अस्य भावमविज्ञाय संक्रुद्धा मोघगर्जिताः ॥ १-२१२-२१॥
kimidaṃ kuruthāprajñāstūṣṇīṃ bhūte janārdane |
asya bhāvamavijñāya saṃkruddhā moghagarjitāḥ || 1-212-21||
MHB 1-212-22
एष तावदभिप्रायमाख्यातु स्वं महामतिः ।
यदस्य रुचितं कर्तुं तत्कुरुध्वमतन्द्रिताः ॥ १-२१२-२२॥
eṣa tāvadabhiprāyamākhyātu svaṃ mahāmatiḥ |
yadasya rucitaṃ kartuṃ tatkurudhvamatandritāḥ || 1-212-22||
MHB 1-212-23
ततस्ते तद्वचः श्रुत्वा ग्राह्यरूपं हलायुधात् ।
तूष्णीं भूतास्ततः सर्वे साधु साध्विति चाब्रुवन् ॥ १-२१२-२३॥
tataste tadvacaḥ śrutvā grāhyarūpaṃ halāyudhāt |
tūṣṇīṃ bhūtāstataḥ sarve sādhu sādhviti cābruvan || 1-212-23||
MHB 1-212-24
समं वचो निशम्येति बलदेवस्य धीमतः ।
पुनरेव सभामध्ये सर्वे तु समुपाविशन् ॥ १-२१२-२४॥
samaṃ vaco niśamyeti baladevasya dhīmataḥ |
punareva sabhāmadhye sarve tu samupāviśan || 1-212-24||
MHB 1-212-25
ततोऽब्रवीत्कामपालो वासुदेवं परंतपम् ।
किमवागुपविष्टोऽसि प्रेक्षमाणो जनार्दन ॥ १-२१२-२५॥
tato'bravītkāmapālo vāsudevaṃ paraṃtapam |
kimavāgupaviṣṭo'si prekṣamāṇo janārdana || 1-212-25||
MHB 1-212-26
सत्कृतस्त्वत्कृते पार्थः सर्वैरस्माभिरच्युत ।
न च सोऽर्हति तां पूजां दुर्बुद्धिः कुलपांसनः ॥ १-२१२-२६॥
satkṛtastvatkṛte pārthaḥ sarvairasmābhiracyuta |
na ca so'rhati tāṃ pūjāṃ durbuddhiḥ kulapāṃsanaḥ || 1-212-26||
MHB 1-212-27
को हि तत्रैव भुक्त्वान्नं भाजनं भेत्तुमर्हति ।
मन्यमानः कुले जातमात्मानं पुरुषः क्वचित् ॥ १-२१२-२७॥
ko hi tatraiva bhuktvānnaṃ bhājanaṃ bhettumarhati |
manyamānaḥ kule jātamātmānaṃ puruṣaḥ kvacit || 1-212-27||
MHB 1-212-28
ईप्समानश्च संबन्धं कृतपूर्वं च मानयन् ।
को हि नाम भवेनार्थी साहसेन समाचरेत् ॥ १-२१२-२८॥
īpsamānaśca saṃbandhaṃ kṛtapūrvaṃ ca mānayan |
ko hi nāma bhavenārthī sāhasena samācaret || 1-212-28||
MHB 1-212-29
सोऽवमन्य च नामास्माननादृत्य च केशवम् ।
प्रसह्य हृतवानद्य सुभद्रां मृत्युमात्मनः ॥ १-२१२-२९॥
so'vamanya ca nāmāsmānanādṛtya ca keśavam |
prasahya hṛtavānadya subhadrāṃ mṛtyumātmanaḥ || 1-212-29||
MHB 1-212-30
कथं हि शिरसो मध्ये पदं तेन कृतं मम ।
मर्षयिष्यामि गोविन्द पादस्पर्शमिवोरगः ॥ १-२१२-३०॥
kathaṃ hi śiraso madhye padaṃ tena kṛtaṃ mama |
marṣayiṣyāmi govinda pādasparśamivoragaḥ || 1-212-30||
MHB 1-212-31
अद्य निष्कौरवामेकः करिष्यामि वसुंधराम् ।
न हि मे मर्षणीयोऽयमर्जुनस्य व्यतिक्रमः ॥ १-२१२-३१॥
adya niṣkauravāmekaḥ kariṣyāmi vasuṃdharām |
na hi me marṣaṇīyo'yamarjunasya vyatikramaḥ || 1-212-31||
MHB 1-212-32
तं तथा गर्जमानं तु मेघदुन्दुभिनिःस्वनम् ।
अन्वपद्यन्त ते सर्वे भोजवृष्ण्यन्धकास्तदा ॥ १-२१२-३२॥
taṃ tathā garjamānaṃ tu meghadundubhiniḥsvanam |
anvapadyanta te sarve bhojavṛṣṇyandhakāstadā || 1-212-32||
Adhyaya: 213/225 (82)
MHB 1-213-1
वैशंपायन उवाच ।
उक्तवन्तो यदा वाक्यमसकृत्सर्ववृष्णयः ।
ततोऽब्रवीद्वासुदेवो वाक्यं धर्मार्थसंहितम् ॥ १-२१३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
uktavanto yadā vākyamasakṛtsarvavṛṣṇayaḥ |
tato'bravīdvāsudevo vākyaṃ dharmārthasaṃhitam || 1-213-1||
MHB 1-213-2
नावमानं कुलस्यास्य गुडाकेशः प्रयुक्तवान् ।
संमानोऽभ्यधिकस्तेन प्रयुक्तोऽयमसंशयम् ॥ १-२१३-२॥
nāvamānaṃ kulasyāsya guḍākeśaḥ prayuktavān |
saṃmāno'bhyadhikastena prayukto'yamasaṃśayam || 1-213-2||
MHB 1-213-3
अर्थलुब्धान्न वः पार्थो मन्यते सात्वतान्सदा ।
स्वयंवरमनाधृष्यं मन्यते चापि पाण्डवः ॥ १-२१३-३॥
arthalubdhānna vaḥ pārtho manyate sātvatānsadā |
svayaṃvaramanādhṛṣyaṃ manyate cāpi pāṇḍavaḥ || 1-213-3||
MHB 1-213-4
प्रदानमपि कन्यायाः पशुवत्कोऽनुमंस्यते ।
विक्रयं चाप्यपत्यस्य कः कुर्यात्पुरुषो भुवि ॥ १-२१३-४॥
pradānamapi kanyāyāḥ paśuvatko'numaṃsyate |
vikrayaṃ cāpyapatyasya kaḥ kuryātpuruṣo bhuvi || 1-213-4||
MHB 1-213-5
एतान्दोषांश्च कौन्तेयो दृष्टवानिति मे मतिः ।
अतः प्रसह्य हृतवान्कन्यां धर्मेण पाण्डवः ॥ १-२१३-५॥
etāndoṣāṃśca kaunteyo dṛṣṭavāniti me matiḥ |
ataḥ prasahya hṛtavānkanyāṃ dharmeṇa pāṇḍavaḥ || 1-213-5||
MHB 1-213-6
उचितश्चैव संबन्धः सुभद्रा च यशस्विनी ।
एष चापीदृशः पार्थः प्रसह्य हृतवानिति ॥ १-२१३-६॥
ucitaścaiva saṃbandhaḥ subhadrā ca yaśasvinī |
eṣa cāpīdṛśaḥ pārthaḥ prasahya hṛtavāniti || 1-213-6||
MHB 1-213-7
भरतस्यान्वये जातं शंतनोश्च महात्मनः ।
कुन्तिभोजात्मजापुत्रं को बुभूषेत नार्जुनम् ॥ १-२१३-७॥
bharatasyānvaye jātaṃ śaṃtanośca mahātmanaḥ |
kuntibhojātmajāputraṃ ko bubhūṣeta nārjunam || 1-213-7||
MHB 1-213-8
न च पश्यामि यः पार्थं विक्रमेण पराजयेत् ।
अपि सर्वेषु लोकेषु सेन्द्ररुद्रेषु मारिष ॥ १-२१३-८॥
na ca paśyāmi yaḥ pārthaṃ vikrameṇa parājayet |
api sarveṣu lokeṣu sendrarudreṣu māriṣa || 1-213-8||
MHB 1-213-9
स च नाम रथस्तादृङ्मदीयास्ते च वाजिनः ।
योद्धा पार्थश्च शीघ्रास्त्रः को नु तेन समो भवेत् ॥ १-२१३-९॥
sa ca nāma rathastādṛṅmadīyāste ca vājinaḥ |
yoddhā pārthaśca śīghrāstraḥ ko nu tena samo bhavet || 1-213-9||
MHB 1-213-10
तमनुद्रुत्य सान्त्वेन परमेण धनंजयम् ।
निवर्तयध्वं संहृष्टा ममैषा परमा मतिः ॥ १-२१३-१०॥
tamanudrutya sāntvena parameṇa dhanaṃjayam |
nivartayadhvaṃ saṃhṛṣṭā mamaiṣā paramā matiḥ || 1-213-10||
MHB 1-213-11
यदि निर्जित्य वः पार्थो बलाद्गच्छेत्स्वकं पुरम् ।
प्रणश्येद्वो यशः सद्यो न तु सान्त्वे पराजयः ॥ १-२१३-११॥
yadi nirjitya vaḥ pārtho balādgacchetsvakaṃ puram |
praṇaśyedvo yaśaḥ sadyo na tu sāntve parājayaḥ || 1-213-11||
MHB 1-213-12
तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य तथा चक्रुर्जनाधिप ।
निवृत्तश्चार्जुनस्तत्र विवाहं कृतवांस्ततः ॥ १-२१३-१२॥
tacchrutvā vāsudevasya tathā cakrurjanādhipa |
nivṛttaścārjunastatra vivāhaṃ kṛtavāṃstataḥ || 1-213-12||
MHB 1-213-13
उषित्वा तत्र कौन्तेयः संवत्सरपराः क्षपाः ।
पुष्करेषु ततः शिष्टं कालं वर्तितवान्प्रभुः ।
पूर्णे तु द्वादशे वर्षे खाण्डवप्रस्थमाविशत् ॥ १-२१३-१३॥
uṣitvā tatra kaunteyaḥ saṃvatsaraparāḥ kṣapāḥ |
puṣkareṣu tataḥ śiṣṭaṃ kālaṃ vartitavānprabhuḥ |
pūrṇe tu dvādaśe varṣe khāṇḍavaprasthamāviśat || 1-213-13||
MHB 1-213-14
अभिगम्य स राजानं विनयेन समाहितः ।
अभ्यर्च्य ब्राह्मणान्पार्थो द्रौपदीमभिजग्मिवान् ॥ १-२१३-१४॥
abhigamya sa rājānaṃ vinayena samāhitaḥ |
abhyarcya brāhmaṇānpārtho draupadīmabhijagmivān || 1-213-14||
MHB 1-213-15
तं द्रौपदी प्रत्युवाच प्रणयात्कुरुनन्दनम् ।
तत्रैव गच्छ कौन्तेय यत्र सा सात्वतात्मजा ।
सुबद्धस्यापि भारस्य पूर्वबन्धः श्लथायते ॥ १-२१३-१५॥
taṃ draupadī pratyuvāca praṇayātkurunandanam |
tatraiva gaccha kaunteya yatra sā sātvatātmajā |
subaddhasyāpi bhārasya pūrvabandhaḥ ślathāyate || 1-213-15||
MHB 1-213-16
तथा बहुविधं कृष्णां विलपन्तीं धनंजयः ।
सान्त्वयामास भूयश्च क्षमयामास चासकृत् ॥ १-२१३-१६॥
tathā bahuvidhaṃ kṛṣṇāṃ vilapantīṃ dhanaṃjayaḥ |
sāntvayāmāsa bhūyaśca kṣamayāmāsa cāsakṛt || 1-213-16||
MHB 1-213-17
सुभद्रां त्वरमाणश्च रक्तकौशेयवाससम् ।
पार्थः प्रस्थापयामास कृत्वा गोपालिकावपुः ॥ १-२१३-१७॥
subhadrāṃ tvaramāṇaśca raktakauśeyavāsasam |
pārthaḥ prasthāpayāmāsa kṛtvā gopālikāvapuḥ || 1-213-17||
MHB 1-213-18
साधिकं तेन रूपेण शोभमाना यशस्विनी ।
भवनं श्रेष्ठमासाद्य वीरपत्नी वराङ्गना ।
ववन्दे पृथुताम्राक्षी पृथां भद्रा यशस्विनी ॥ १-२१३-१८॥
sādhikaṃ tena rūpeṇa śobhamānā yaśasvinī |
bhavanaṃ śreṣṭhamāsādya vīrapatnī varāṅganā |
vavande pṛthutāmrākṣī pṛthāṃ bhadrā yaśasvinī || 1-213-18||
MHB 1-213-19
ततोऽभिगम्य त्वरिता पूर्णेन्दुसदृशानना ।
ववन्दे द्रौपदीं भद्रा प्रेष्याहमिति चाब्रवीत् ॥ १-२१३-१९॥
tato'bhigamya tvaritā pūrṇendusadṛśānanā |
vavande draupadīṃ bhadrā preṣyāhamiti cābravīt || 1-213-19||
MHB 1-213-20
प्रत्युत्थाय च तां कृष्णा स्वसारं माधवस्य ताम् ।
सस्वजे चावदत्प्रीता निःसपत्नोऽस्तु ते पतिः ।
तथैव मुदिता भद्रा तामुवाचैवमस्त्विति ॥ १-२१३-२०॥
pratyutthāya ca tāṃ kṛṣṇā svasāraṃ mādhavasya tām |
sasvaje cāvadatprītā niḥsapatno'stu te patiḥ |
tathaiva muditā bhadrā tāmuvācaivamastviti || 1-213-20||
MHB 1-213-21
ततस्ते हृष्टमनसः पाण्डवेया महारथाः ।
कुन्ती च परमप्रीता बभूव जनमेजय ॥ १-२१३-२१॥
tataste hṛṣṭamanasaḥ pāṇḍaveyā mahārathāḥ |
kuntī ca paramaprītā babhūva janamejaya || 1-213-21||
MHB 1-213-22
श्रुत्वा तु पुण्डरीकाक्षः संप्राप्तं स्वपुरोत्तमम् ।
अर्जुनं पाण्डवश्रेष्ठमिन्द्रप्रस्थगतं तदा ॥ १-२१३-२२॥
śrutvā tu puṇḍarīkākṣaḥ saṃprāptaṃ svapurottamam |
arjunaṃ pāṇḍavaśreṣṭhamindraprasthagataṃ tadā || 1-213-22||
MHB 1-213-23
आजगाम विशुद्धात्मा सह रामेण केशवः ।
वृष्ण्यन्धकमहामात्रैः सह वीरैर्महारथैः ॥ १-२१३-२३॥
ājagāma viśuddhātmā saha rāmeṇa keśavaḥ |
vṛṣṇyandhakamahāmātraiḥ saha vīrairmahārathaiḥ || 1-213-23||
MHB 1-213-24
भ्रातृभिश्च कुमारैश्च योधैश्च शतशो वृतः ।
सैन्येन महता शौरिरभिगुप्तः परंतपः ॥ १-२१३-२४॥
bhrātṛbhiśca kumāraiśca yodhaiśca śataśo vṛtaḥ |
sainyena mahatā śaurirabhiguptaḥ paraṃtapaḥ || 1-213-24||
MHB 1-213-25
तत्र दानपतिर्धीमानाजगाम महायशाः ।
अक्रूरो वृष्णिवीराणां सेनापतिररिंदमः ॥ १-२१३-२५॥
tatra dānapatirdhīmānājagāma mahāyaśāḥ |
akrūro vṛṣṇivīrāṇāṃ senāpatirariṃdamaḥ || 1-213-25||
MHB 1-213-26
अनाधृष्टिर्महातेजा उद्धवश्च महायशाः ।
साक्षाद्बृहस्पतेः शिष्यो महाबुद्धिर्महायशाः ॥ १-२१३-२६॥
anādhṛṣṭirmahātejā uddhavaśca mahāyaśāḥ |
sākṣādbṛhaspateḥ śiṣyo mahābuddhirmahāyaśāḥ || 1-213-26||
MHB 1-213-27
सत्यकः सात्यकिश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ।
प्रद्युम्नश्चैव साम्बश्च निशठः शङ्कुरेव च ॥ १-२१३-२७॥
satyakaḥ sātyakiścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ |
pradyumnaścaiva sāmbaśca niśaṭhaḥ śaṅkureva ca || 1-213-27||
MHB 1-213-28
चारुदेष्णश्च विक्रान्तो झिल्ली विपृथुरेव च ।
सारणश्च महाबाहुर्गदश्च विदुषां वरः ॥ १-२१३-२८॥
cārudeṣṇaśca vikrānto jhillī vipṛthureva ca |
sāraṇaśca mahābāhurgadaśca viduṣāṃ varaḥ || 1-213-28||
MHB 1-213-29
एते चान्ये च बहवो वृष्णिभोजान्धकास्तथा ।
आजग्मुः खाण्डवप्रस्थमादाय हरणं बहु ॥ १-२१३-२९॥
ete cānye ca bahavo vṛṣṇibhojāndhakāstathā |
ājagmuḥ khāṇḍavaprasthamādāya haraṇaṃ bahu || 1-213-29||
MHB 1-213-30
ततो युधिष्ठिरो राजा श्रुत्वा माधवमागतम् ।
प्रतिग्रहार्थं कृष्णस्य यमौ प्रास्थापयत्तदा ॥ १-२१३-३०॥
tato yudhiṣṭhiro rājā śrutvā mādhavamāgatam |
pratigrahārthaṃ kṛṣṇasya yamau prāsthāpayattadā || 1-213-30||
MHB 1-213-31
ताभ्यां प्रतिगृहीतं तद्वृष्णिचक्रं समृद्धिमत् ।
विवेश खाण्डवप्रस्थं पताकाध्वजशोभितम् ॥ १-२१३-३१॥
tābhyāṃ pratigṛhītaṃ tadvṛṣṇicakraṃ samṛddhimat |
viveśa khāṇḍavaprasthaṃ patākādhvajaśobhitam || 1-213-31||
MHB 1-213-32
सिक्तसंमृष्टपन्थानं पुष्पप्रकरशोभितम् ।
चन्दनस्य रसैः शीतैः पुण्यगन्धैर्निषेवितम् ॥ १-२१३-३२॥
siktasaṃmṛṣṭapanthānaṃ puṣpaprakaraśobhitam |
candanasya rasaiḥ śītaiḥ puṇyagandhairniṣevitam || 1-213-32||
MHB 1-213-33
दह्यतागुरुणा चैव देशे देशे सुगन्धिना ।
सुसंमृष्टजनाकीर्णं वणिग्भिरुपशोभितम् ॥ १-२१३-३३॥
dahyatāguruṇā caiva deśe deśe sugandhinā |
susaṃmṛṣṭajanākīrṇaṃ vaṇigbhirupaśobhitam || 1-213-33||
MHB 1-213-34
प्रतिपेदे महाबाहुः सह रामेण केशवः ।
वृष्ण्यन्धकमहाभोजैः संवृतः पुरुषोत्तमः ॥ १-२१३-३४॥
pratipede mahābāhuḥ saha rāmeṇa keśavaḥ |
vṛṣṇyandhakamahābhojaiḥ saṃvṛtaḥ puruṣottamaḥ || 1-213-34||
MHB 1-213-35
संपूज्यमानः पौरैश्च ब्राह्मणैश्च सहस्रशः ।
विवेश भवनं राज्ञः पुरंदरगृहोपमम् ॥ १-२१३-३५॥
saṃpūjyamānaḥ pauraiśca brāhmaṇaiśca sahasraśaḥ |
viveśa bhavanaṃ rājñaḥ puraṃdaragṛhopamam || 1-213-35||
MHB 1-213-36
युधिष्ठिरस्तु रामेण समागच्छद्यथाविधि ।
मूर्ध्नि केशवमाघ्राय पर्यष्वजत बाहुना ॥ १-२१३-३६॥
yudhiṣṭhirastu rāmeṇa samāgacchadyathāvidhi |
mūrdhni keśavamāghrāya paryaṣvajata bāhunā || 1-213-36||
MHB 1-213-37
तं प्रीयमाणं कृष्णस्तु विनयेनाभ्यपूजयत् ।
भीमं च पुरुषव्याघ्रं विधिवत्प्रत्यपूजयत् ॥ १-२१३-३७॥
taṃ prīyamāṇaṃ kṛṣṇastu vinayenābhyapūjayat |
bhīmaṃ ca puruṣavyāghraṃ vidhivatpratyapūjayat || 1-213-37||
MHB 1-213-38
तांश्च वृष्ण्यन्धकश्रेष्ठान्धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
प्रतिजग्राह सत्कारैर्यथाविधि यथोपगम् ॥ १-२१३-३८॥
tāṃśca vṛṣṇyandhakaśreṣṭhāndharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
pratijagrāha satkārairyathāvidhi yathopagam || 1-213-38||
MHB 1-213-39
गुरुवत्पूजयामास कांश्चित्कांश्चिद्वयस्यवत् ।
कांश्चिदभ्यवदत्प्रेम्णा कैश्चिदप्यभिवादितः ॥ १-२१३-३९॥
guruvatpūjayāmāsa kāṃścitkāṃścidvayasyavat |
kāṃścidabhyavadatpremṇā kaiścidapyabhivāditaḥ || 1-213-39||
MHB 1-213-40
ततो ददौ वासुदेवो जन्यार्थे धनमुत्तमम् ।
हरणं वै सुभद्राया ज्ञातिदेयं महायशाः ॥ १-२१३-४०॥
tato dadau vāsudevo janyārthe dhanamuttamam |
haraṇaṃ vai subhadrāyā jñātideyaṃ mahāyaśāḥ || 1-213-40||
MHB 1-213-41
रथानां काञ्चनाङ्गानां किङ्किणीजालमालिनाम् ।
चतुर्युजामुपेतानां सूतैः कुशलसंमतैः ।
सहस्रं प्रददौ कृष्णो गवामयुतमेव च ॥ १-२१३-४१॥
rathānāṃ kāñcanāṅgānāṃ kiṅkiṇījālamālinām |
caturyujāmupetānāṃ sūtaiḥ kuśalasaṃmataiḥ |
sahasraṃ pradadau kṛṣṇo gavāmayutameva ca || 1-213-41||
MHB 1-213-42
श्रीमान्माथुरदेश्यानां दोग्ध्रीणां पुण्यवर्चसाम् ।
वडवानां च शुभ्राणां चन्द्रांशुसमवर्चसाम् ।
ददौ जनार्दनः प्रीत्या सहस्रं हेमभूषणम् ॥ १-२१३-४२॥
śrīmānmāthuradeśyānāṃ dogdhrīṇāṃ puṇyavarcasām |
vaḍavānāṃ ca śubhrāṇāṃ candrāṃśusamavarcasām |
dadau janārdanaḥ prītyā sahasraṃ hemabhūṣaṇam || 1-213-42||
MHB 1-213-43
तथैवाश्वतरीणां च दान्तानां वातरंहसाम् ।
शतान्यञ्जनकेशीनां श्वेतानां पञ्च पञ्च च ॥ १-२१३-४३॥
tathaivāśvatarīṇāṃ ca dāntānāṃ vātaraṃhasām |
śatānyañjanakeśīnāṃ śvetānāṃ pañca pañca ca || 1-213-43||
MHB 1-213-44
स्नापनोत्सादने चैव सुयुक्तं वयसान्वितम् ।
स्त्रीणां सहस्रं गौरीणां सुवेषाणां सुवर्चसाम् ॥ १-२१३-४४॥
snāpanotsādane caiva suyuktaṃ vayasānvitam |
strīṇāṃ sahasraṃ gaurīṇāṃ suveṣāṇāṃ suvarcasām || 1-213-44||
MHB 1-213-45
सुवर्णशतकण्ठीनामरोगाणां सुवाससाम् ।
परिचर्यासु दक्षाणां प्रददौ पुष्करेक्षणः ॥ १-२१३-४५॥
suvarṇaśatakaṇṭhīnāmarogāṇāṃ suvāsasām |
paricaryāsu dakṣāṇāṃ pradadau puṣkarekṣaṇaḥ || 1-213-45||
MHB 1-213-46
कृताकृतस्य मुख्यस्य कनकस्याग्निवर्चसः ।
मनुष्यभारान्दाशार्हो ददौ दश जनार्दनः ॥ १-२१३-४६॥
kṛtākṛtasya mukhyasya kanakasyāgnivarcasaḥ |
manuṣyabhārāndāśārho dadau daśa janārdanaḥ || 1-213-46||
MHB 1-213-47
गजानां तु प्रभिन्नानां त्रिधा प्रस्रवतां मदम् ।
गिरिकूटनिकाशानां समरेष्वनिवर्तिनाम् ॥ १-२१३-४७॥
gajānāṃ tu prabhinnānāṃ tridhā prasravatāṃ madam |
girikūṭanikāśānāṃ samareṣvanivartinām || 1-213-47||
MHB 1-213-48
कॢप्तानां पटुघण्टानां वराणां हेममालिनाम् ।
हस्त्यारोहैरुपेतानां सहस्रं साहसप्रियः ॥ १-२१३-४८॥
kḷptānāṃ paṭughaṇṭānāṃ varāṇāṃ hemamālinām |
hastyārohairupetānāṃ sahasraṃ sāhasapriyaḥ || 1-213-48||
MHB 1-213-49
रामः पादग्राहणिकं ददौ पार्थाय लाङ्गली ।
प्रीयमाणो हलधरः संबन्धप्रीतिमावहन् ॥ १-२१३-४९॥
rāmaḥ pādagrāhaṇikaṃ dadau pārthāya lāṅgalī |
prīyamāṇo haladharaḥ saṃbandhaprītimāvahan || 1-213-49||
MHB 1-213-50
स महाधनरत्नौघो वस्त्रकम्बलफेनवान् ।
महागजमहाग्राहः पताकाशैवलाकुलः ॥ १-२१३-५०॥
sa mahādhanaratnaugho vastrakambalaphenavān |
mahāgajamahāgrāhaḥ patākāśaivalākulaḥ || 1-213-50||
MHB 1-213-51
पाण्डुसागरमाविद्धः प्रविवेश महानदः ।
पूर्णमापूरयंस्तेषां द्विषच्छोकावहोऽभवत् ॥ १-२१३-५१॥
pāṇḍusāgaramāviddhaḥ praviveśa mahānadaḥ |
pūrṇamāpūrayaṃsteṣāṃ dviṣacchokāvaho'bhavat || 1-213-51||
MHB 1-213-52
प्रतिजग्राह तत्सर्वं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
पूजयामास तांश्चैव वृष्ण्यन्धकमहारथान् ॥ १-२१३-५२॥
pratijagrāha tatsarvaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
pūjayāmāsa tāṃścaiva vṛṣṇyandhakamahārathān || 1-213-52||
MHB 1-213-53
ते समेता महात्मानः कुरुवृष्ण्यन्धकोत्तमाः ।
विजह्रुरमरावासे नराः सुकृतिनो यथा ॥ १-२१३-५३॥
te sametā mahātmānaḥ kuruvṛṣṇyandhakottamāḥ |
vijahruramarāvāse narāḥ sukṛtino yathā || 1-213-53||
MHB 1-213-54
तत्र तत्र महापानैरुत्कृष्टतलनादितैः ।
यथायोगं यथाप्रीति विजह्रुः कुरुवृष्णयः ॥ १-२१३-५४॥
tatra tatra mahāpānairutkṛṣṭatalanāditaiḥ |
yathāyogaṃ yathāprīti vijahruḥ kuruvṛṣṇayaḥ || 1-213-54||
MHB 1-213-55
एवमुत्तमवीर्यास्ते विहृत्य दिवसान्बहून् ।
पूजिताः कुरुभिर्जग्मुः पुनर्द्वारवतीं पुरीम् ॥ १-२१३-५५॥
evamuttamavīryāste vihṛtya divasānbahūn |
pūjitāḥ kurubhirjagmuḥ punardvāravatīṃ purīm || 1-213-55||
MHB 1-213-56
रामं पुरस्कृत्य ययुर्वृष्ण्यन्धकमहारथाः ।
रत्नान्यादाय शुभ्राणि दत्तानि कुरुसत्तमैः ॥ १-२१३-५६॥
rāmaṃ puraskṛtya yayurvṛṣṇyandhakamahārathāḥ |
ratnānyādāya śubhrāṇi dattāni kurusattamaiḥ || 1-213-56||
MHB 1-213-57
वासुदेवस्तु पार्थेन तत्रैव सह भारत ।
उवास नगरे रम्ये शक्रप्रस्थे महामनाः ।
व्यचरद्यमुनाकूले पार्थेन सह भारत ॥ १-२१३-५७॥
vāsudevastu pārthena tatraiva saha bhārata |
uvāsa nagare ramye śakraprasthe mahāmanāḥ |
vyacaradyamunākūle pārthena saha bhārata || 1-213-57||
MHB 1-213-58
ततः सुभद्रा सौभद्रं केशवस्य प्रिया स्वसा ।
जयन्तमिव पौलोमी द्युतिमन्तमजीजनत् ॥ १-२१३-५८॥
tataḥ subhadrā saubhadraṃ keśavasya priyā svasā |
jayantamiva paulomī dyutimantamajījanat || 1-213-58||
MHB 1-213-59
दीर्घबाहुं महासत्त्वमृषभाक्षमरिंदमम् ।
सुभद्रा सुषुवे वीरमभिमन्युं नरर्षभम् ॥ १-२१३-५९॥
dīrghabāhuṃ mahāsattvamṛṣabhākṣamariṃdamam |
subhadrā suṣuve vīramabhimanyuṃ nararṣabham || 1-213-59||
MHB 1-213-60
अभीश्च मन्युमांश्चैव ततस्तमरिमर्दनम् ।
अभिमन्युमिति प्राहुरार्जुनिं पुरुषर्षभम् ॥ १-२१३-६०॥
abhīśca manyumāṃścaiva tatastamarimardanam |
abhimanyumiti prāhurārjuniṃ puruṣarṣabham || 1-213-60||
MHB 1-213-61
स सात्वत्यामतिरथः संबभूव धनंजयात् ।
मखे निर्मथ्यमानाद्वा शमीगर्भाद्धुताशनः ॥ १-२१३-६१॥
sa sātvatyāmatirathaḥ saṃbabhūva dhanaṃjayāt |
makhe nirmathyamānādvā śamīgarbhāddhutāśanaḥ || 1-213-61||
MHB 1-213-62
यस्मिञ्जाते महाबाहुः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अयुतं गा द्विजातिभ्यः प्रादान्निष्कांश्च तावतः ॥ १-२१३-६२॥
yasmiñjāte mahābāhuḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
ayutaṃ gā dvijātibhyaḥ prādānniṣkāṃśca tāvataḥ || 1-213-62||
MHB 1-213-63
दयितो वासुदेवस्य बाल्यात्प्रभृति चाभवत् ।
पितॄणां चैव सर्वेषां प्रजानामिव चन्द्रमाः ॥ १-२१३-६३॥
dayito vāsudevasya bālyātprabhṛti cābhavat |
pitṝṇāṃ caiva sarveṣāṃ prajānāmiva candramāḥ || 1-213-63||
MHB 1-213-64
जन्मप्रभृति कृष्णश्च चक्रे तस्य क्रियाः शुभाः ।
स चापि ववृधे बालः शुक्लपक्षे यथा शशी ॥ १-२१३-६४॥
janmaprabhṛti kṛṣṇaśca cakre tasya kriyāḥ śubhāḥ |
sa cāpi vavṛdhe bālaḥ śuklapakṣe yathā śaśī || 1-213-64||
MHB 1-213-65
चतुष्पादं दशविधं धनुर्वेदमरिंदमः ।
अर्जुनाद्वेद वेदज्ञात्सकलं दिव्यमानुषम् ॥ १-२१३-६५॥
catuṣpādaṃ daśavidhaṃ dhanurvedamariṃdamaḥ |
arjunādveda vedajñātsakalaṃ divyamānuṣam || 1-213-65||
MHB 1-213-66
विज्ञानेष्वपि चास्त्राणां सौष्ठवे च महाबलः ।
क्रियास्वपि च सर्वासु विशेषानभ्यशिक्षयत् ॥ १-२१३-६६॥
vijñāneṣvapi cāstrāṇāṃ sauṣṭhave ca mahābalaḥ |
kriyāsvapi ca sarvāsu viśeṣānabhyaśikṣayat || 1-213-66||
MHB 1-213-67
आगमे च प्रयोगे च चक्रे तुल्यमिवात्मनः ।
तुतोष पुत्रं सौभद्रं प्रेक्षमाणो धनंजयः ॥ १-२१३-६७॥
āgame ca prayoge ca cakre tulyamivātmanaḥ |
tutoṣa putraṃ saubhadraṃ prekṣamāṇo dhanaṃjayaḥ || 1-213-67||
MHB 1-213-68
सर्वसंहननोपेतं सर्वलक्षणलक्षितम् ।
दुर्धर्षमृषभस्कन्धं व्यात्ताननमिवोरगम् ॥ १-२१३-६८॥
sarvasaṃhananopetaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam |
durdharṣamṛṣabhaskandhaṃ vyāttānanamivoragam || 1-213-68||
MHB 1-213-69
सिंहदर्पं महेष्वासं मत्तमातङ्गविक्रमम् ।
मेघदुन्दुभिनिर्घोषं पूर्णचन्द्रनिभाननम् ॥ १-२१३-६९॥
siṃhadarpaṃ maheṣvāsaṃ mattamātaṅgavikramam |
meghadundubhinirghoṣaṃ pūrṇacandranibhānanam || 1-213-69||
MHB 1-213-70
कृष्णस्य सदृशं शौर्ये वीर्ये रूपे तथाकृतौ ।
ददर्श पुत्रं बीभत्सुर्मघवानिव तं यथा ॥ १-२१३-७०॥
kṛṣṇasya sadṛśaṃ śaurye vīrye rūpe tathākṛtau |
dadarśa putraṃ bībhatsurmaghavāniva taṃ yathā || 1-213-70||
MHB 1-213-71
पाञ्चाल्यपि च पञ्चभ्यः पतिभ्यः शुभलक्षणा ।
लेभे पञ्च सुतान्वीराञ्शुभान्पञ्चाचलानिव ॥ १-२१३-७१॥
pāñcālyapi ca pañcabhyaḥ patibhyaḥ śubhalakṣaṇā |
lebhe pañca sutānvīrāñśubhānpañcācalāniva || 1-213-71||
MHB 1-213-72
युधिष्ठिरात्प्रतिविन्ध्यं सुतसोमं वृकोदरात् ।
अर्जुनाच्छ्रुतकर्माणं शतानीकं च नाकुलिम् ॥ १-२१३-७२॥
yudhiṣṭhirātprativindhyaṃ sutasomaṃ vṛkodarāt |
arjunācchrutakarmāṇaṃ śatānīkaṃ ca nākulim || 1-213-72||
MHB 1-213-73
सहदेवाच्छ्रुतसेनमेतान्पञ्च महारथान् ।
पाञ्चाली सुषुवे वीरानादित्यानदितिर्यथा ॥ १-२१३-७३॥
sahadevācchrutasenametānpañca mahārathān |
pāñcālī suṣuve vīrānādityānaditiryathā || 1-213-73||
MHB 1-213-74
शास्त्रतः प्रतिविन्ध्यं तमूचुर्विप्रा युधिष्ठिरम् ।
परप्रहरणज्ञाने प्रतिविन्ध्यो भवत्वयम् ॥ १-२१३-७४॥
śāstrataḥ prativindhyaṃ tamūcurviprā yudhiṣṭhiram |
parapraharaṇajñāne prativindhyo bhavatvayam || 1-213-74||
MHB 1-213-75
सुते सोमसहस्रे तु सोमार्कसमतेजसम् ।
सुतसोमं महेष्वासं सुषुवे भीमसेनतः ॥ १-२१३-७५॥
sute somasahasre tu somārkasamatejasam |
sutasomaṃ maheṣvāsaṃ suṣuve bhīmasenataḥ || 1-213-75||
MHB 1-213-76
श्रुतं कर्म महत्कृत्वा निवृत्तेन किरीटिना ।
जातः पुत्रस्तवेत्येवं श्रुतकर्मा ततोऽभवत् ॥ १-२१३-७६॥
śrutaṃ karma mahatkṛtvā nivṛttena kirīṭinā |
jātaḥ putrastavetyevaṃ śrutakarmā tato'bhavat || 1-213-76||
MHB 1-213-77
शतानीकस्य राजर्षेः कौरव्यः कुरुनन्दनः ।
चक्रे पुत्रं सनामानं नकुलः कीर्तिवर्धनम् ॥ १-२१३-७७॥
śatānīkasya rājarṣeḥ kauravyaḥ kurunandanaḥ |
cakre putraṃ sanāmānaṃ nakulaḥ kīrtivardhanam || 1-213-77||
MHB 1-213-78
ततस्त्वजीजनत्कृष्णा नक्षत्रे वह्निदैवते ।
सहदेवात्सुतं तस्माच्छ्रुतसेनेति तं विदुः ॥ १-२१३-७८॥
tatastvajījanatkṛṣṇā nakṣatre vahnidaivate |
sahadevātsutaṃ tasmācchrutaseneti taṃ viduḥ || 1-213-78||
MHB 1-213-79
एकवर्षान्तरास्त्वेव द्रौपदेया यशस्विनः ।
अन्वजायन्त राजेन्द्र परस्परहिते रताः ॥ १-२१३-७९॥
ekavarṣāntarāstveva draupadeyā yaśasvinaḥ |
anvajāyanta rājendra parasparahite ratāḥ || 1-213-79||
MHB 1-213-80
जातकर्माण्यानुपूर्व्याच्चूडोपनयनानि च ।
चकार विधिवद्धौम्यस्तेषां भरतसत्तम ॥ १-२१३-८०॥
jātakarmāṇyānupūrvyāccūḍopanayanāni ca |
cakāra vidhivaddhaumyasteṣāṃ bharatasattama || 1-213-80||
MHB 1-213-81
कृत्वा च वेदाध्ययनं ततः सुचरितव्रताः ।
जगृहुः सर्वमिष्वस्त्रमर्जुनाद्दिव्यमानुषम् ॥ १-२१३-८१॥
kṛtvā ca vedādhyayanaṃ tataḥ sucaritavratāḥ |
jagṛhuḥ sarvamiṣvastramarjunāddivyamānuṣam || 1-213-81||
MHB 1-213-82
देवगर्भोपमैः पुत्रैर्व्यूढोरस्कैर्महाबलैः ।
अन्विता राजशार्दूल पाण्डवा मुदमाप्नुवन् ॥ १-२१३-८२॥
devagarbhopamaiḥ putrairvyūḍhoraskairmahābalaiḥ |
anvitā rājaśārdūla pāṇḍavā mudamāpnuvan || 1-213-82||
Adhyaya: 214/225 (32)
MHB 1-214-1
वैशंपायन उवाच ।
इन्द्रप्रस्थे वसन्तस्ते जघ्नुरन्यान्नराधिपान् ।
शासनाद्धृतराष्ट्रस्य राज्ञः शांतनवस्य च ॥ १-२१४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
indraprasthe vasantaste jaghnuranyānnarādhipān |
śāsanāddhṛtarāṣṭrasya rājñaḥ śāṃtanavasya ca || 1-214-1||
MHB 1-214-2
आश्रित्य धर्मराजानं सर्वलोकोऽवसत्सुखम् ।
पुण्यलक्षणकर्माणं स्वदेहमिव देहिनः ॥ १-२१४-२॥
āśritya dharmarājānaṃ sarvaloko'vasatsukham |
puṇyalakṣaṇakarmāṇaṃ svadehamiva dehinaḥ || 1-214-2||
MHB 1-214-3
स समं धर्मकामार्थान्सिषेवे भरतर्षभः ।
त्रीनिवात्मसमान्बन्धून्बन्धुमानिव मानयन् ॥ १-२१४-३॥
sa samaṃ dharmakāmārthānsiṣeve bharatarṣabhaḥ |
trīnivātmasamānbandhūnbandhumāniva mānayan || 1-214-3||
MHB 1-214-4
तेषां समविभक्तानां क्षितौ देहवतामिव ।
बभौ धर्मार्थकामानां चतुर्थ इव पार्थिवः ॥ १-२१४-४॥
teṣāṃ samavibhaktānāṃ kṣitau dehavatāmiva |
babhau dharmārthakāmānāṃ caturtha iva pārthivaḥ || 1-214-4||
MHB 1-214-5
अध्येतारं परं वेदाः प्रयोक्तारं महाध्वराः ।
रक्षितारं शुभं वर्णा लेभिरे तं जनाधिपम् ॥ १-२१४-५॥
adhyetāraṃ paraṃ vedāḥ prayoktāraṃ mahādhvarāḥ |
rakṣitāraṃ śubhaṃ varṇā lebhire taṃ janādhipam || 1-214-5||
MHB 1-214-6
अधिष्ठानवती लक्ष्मीः परायणवती मतिः ।
बन्धुमानखिलो धर्मस्तेनासीत्पृथिवीक्षिता ॥ १-२१४-६॥
adhiṣṭhānavatī lakṣmīḥ parāyaṇavatī matiḥ |
bandhumānakhilo dharmastenāsītpṛthivīkṣitā || 1-214-6||
MHB 1-214-7
भ्रातृभिः सहितो राजा चतुर्भिरधिकं बभौ ।
प्रयुज्यमानैर्विततो वेदैरिव महाध्वरः ॥ १-२१४-७॥
bhrātṛbhiḥ sahito rājā caturbhiradhikaṃ babhau |
prayujyamānairvitato vedairiva mahādhvaraḥ || 1-214-7||
MHB 1-214-8
तं तु धौम्यादयो विप्राः परिवार्योपतस्थिरे ।
बृहस्पतिसमा मुख्याः प्रजापतिमिवामराः ॥ १-२१४-८॥
taṃ tu dhaumyādayo viprāḥ parivāryopatasthire |
bṛhaspatisamā mukhyāḥ prajāpatimivāmarāḥ || 1-214-8||
MHB 1-214-9
धर्मराजे अतिप्रीत्या पूर्णचन्द्र इवामले ।
प्रजानां रेमिरे तुल्यं नेत्राणि हृदयानि च ॥ १-२१४-९॥
dharmarāje atiprītyā pūrṇacandra ivāmale |
prajānāṃ remire tulyaṃ netrāṇi hṛdayāni ca || 1-214-9||
MHB 1-214-10
न तु केवलदैवेन प्रजा भावेन रेमिरे ।
यद्बभूव मनःकान्तं कर्मणा स चकार तत् ॥ १-२१४-१०॥
na tu kevaladaivena prajā bhāvena remire |
yadbabhūva manaḥkāntaṃ karmaṇā sa cakāra tat || 1-214-10||
MHB 1-214-11
न ह्ययुक्तं न चासत्यं नानृतं न च विप्रियम् ।
भाषितं चारुभाषस्य जज्ञे पार्थस्य धीमतः ॥ १-२१४-११॥
na hyayuktaṃ na cāsatyaṃ nānṛtaṃ na ca vipriyam |
bhāṣitaṃ cārubhāṣasya jajñe pārthasya dhīmataḥ || 1-214-11||
MHB 1-214-12
स हि सर्वस्य लोकस्य हितमात्मन एव च ।
चिकीर्षुः सुमहातेजा रेमे भरतसत्तमः ॥ १-२१४-१२॥
sa hi sarvasya lokasya hitamātmana eva ca |
cikīrṣuḥ sumahātejā reme bharatasattamaḥ || 1-214-12||
MHB 1-214-13
तथा तु मुदिताः सर्वे पाण्डवा विगतज्वराः ।
अवसन्पृथिवीपालांस्त्रासयन्तः स्वतेजसा ॥ १-२१४-१३॥
tathā tu muditāḥ sarve pāṇḍavā vigatajvarāḥ |
avasanpṛthivīpālāṃstrāsayantaḥ svatejasā || 1-214-13||
MHB 1-214-14
ततः कतिपयाहस्य बीभत्सुः कृष्णमब्रवीत् ।
उष्णानि कृष्ण वर्तन्ते गच्छामो यमुनां प्रति ॥ १-२१४-१४॥
tataḥ katipayāhasya bībhatsuḥ kṛṣṇamabravīt |
uṣṇāni kṛṣṇa vartante gacchāmo yamunāṃ prati || 1-214-14||
MHB 1-214-15
सुहृज्जनवृतास्तत्र विहृत्य मधुसूदन ।
सायाह्ने पुनरेष्यामो रोचतां ते जनार्दन ॥ १-२१४-१५॥
suhṛjjanavṛtāstatra vihṛtya madhusūdana |
sāyāhne punareṣyāmo rocatāṃ te janārdana || 1-214-15||
MHB 1-214-16
वासुदेव उवाच ।
कुन्तीमातर्ममाप्येतद्रोचते यद्वयं जले ।
सुहृज्जनवृताः पार्थ विहरेम यथासुखम् ॥ १-२१४-१६॥
vāsudeva uvāca |
kuntīmātarmamāpyetadrocate yadvayaṃ jale |
suhṛjjanavṛtāḥ pārtha viharema yathāsukham || 1-214-16||
MHB 1-214-17
वैशंपायन उवाच ।
आमन्त्र्य धर्मराजानमनुज्ञाप्य च भारत ।
जग्मतुः पार्थगोविन्दौ सुहृज्जनवृतौ ततः ॥ १-२१४-१७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
āmantrya dharmarājānamanujñāpya ca bhārata |
jagmatuḥ pārthagovindau suhṛjjanavṛtau tataḥ || 1-214-17||
MHB 1-214-18
विहारदेशं संप्राप्य नानाद्रुमवदुत्तमम् ।
गृहैरुच्चावचैर्युक्तं पुरंदरगृहोपमम् ॥ १-२१४-१८॥
vihāradeśaṃ saṃprāpya nānādrumavaduttamam |
gṛhairuccāvacairyuktaṃ puraṃdaragṛhopamam || 1-214-18||
MHB 1-214-19
भक्ष्यैर्भोज्यैश्च पेयैश्च रसवद्भिर्महाधनैः ।
माल्यैश्च विविधैर्युक्तं युक्तं वार्ष्णेयपार्थयोः ॥ १-२१४-१९॥
bhakṣyairbhojyaiśca peyaiśca rasavadbhirmahādhanaiḥ |
mālyaiśca vividhairyuktaṃ yuktaṃ vārṣṇeyapārthayoḥ || 1-214-19||
MHB 1-214-20
आविवेशतुरापूर्णं रत्नैरुच्चावचैः शुभैः ।
यथोपजोषं सर्वश्च जनश्चिक्रीड भारत ॥ १-२१४-२०॥
āviveśaturāpūrṇaṃ ratnairuccāvacaiḥ śubhaiḥ |
yathopajoṣaṃ sarvaśca janaścikrīḍa bhārata || 1-214-20||
MHB 1-214-21
वने काश्चिज्जले काश्चित्काश्चिद्वेश्मसु चाङ्गनाः ।
यथादेशं यथाप्रीति चिक्रीडुः कृष्णपार्थयोः ॥ १-२१४-२१॥
vane kāścijjale kāścitkāścidveśmasu cāṅganāḥ |
yathādeśaṃ yathāprīti cikrīḍuḥ kṛṣṇapārthayoḥ || 1-214-21||
MHB 1-214-22
द्रौपदी च सुभद्रा च वासांस्याभरणानि च ।
प्रयच्छेतां महार्हाणि स्त्रीणां ते स्म मदोत्कटे ॥ १-२१४-२२॥
draupadī ca subhadrā ca vāsāṃsyābharaṇāni ca |
prayacchetāṃ mahārhāṇi strīṇāṃ te sma madotkaṭe || 1-214-22||
MHB 1-214-23
काश्चित्प्रहृष्टा ननृतुश्चुक्रुशुश्च तथापराः ।
जहसुश्चापरा नार्यः पपुश्चान्या वरासवम् ॥ १-२१४-२३॥
kāścitprahṛṣṭā nanṛtuścukruśuśca tathāparāḥ |
jahasuścāparā nāryaḥ papuścānyā varāsavam || 1-214-23||
MHB 1-214-24
रुरुदुश्चापरास्तत्र प्रजघ्नुश्च परस्परम् ।
मन्त्रयामासुरन्याश्च रहस्यानि परस्परम् ॥ १-२१४-२४॥
ruruduścāparāstatra prajaghnuśca parasparam |
mantrayāmāsuranyāśca rahasyāni parasparam || 1-214-24||
MHB 1-214-25
वेणुवीणामृदङ्गानां मनोज्ञानां च सर्वशः ।
शब्देनापूर्यते ह स्म तद्वनं सुसमृद्धिमत् ॥ १-२१४-२५॥
veṇuvīṇāmṛdaṅgānāṃ manojñānāṃ ca sarvaśaḥ |
śabdenāpūryate ha sma tadvanaṃ susamṛddhimat || 1-214-25||
MHB 1-214-26
तस्मिंस्तथा वर्तमाने कुरुदाशार्हनन्दनौ ।
समीपे जग्मतुः कंचिदुद्देशं सुमनोहरम् ॥ १-२१४-२६॥
tasmiṃstathā vartamāne kurudāśārhanandanau |
samīpe jagmatuḥ kaṃciduddeśaṃ sumanoharam || 1-214-26||
MHB 1-214-27
तत्र गत्वा महात्मानौ कृष्णौ परपुरंजयौ ।
महार्हासनयो राजंस्ततस्तौ संनिषीदतुः ॥ १-२१४-२७॥
tatra gatvā mahātmānau kṛṣṇau parapuraṃjayau |
mahārhāsanayo rājaṃstatastau saṃniṣīdatuḥ || 1-214-27||
MHB 1-214-28
तत्र पूर्वव्यतीतानि विक्रान्तानि रतानि च ।
बहूनि कथयित्वा तौ रेमाते पार्थमाधवौ ॥ १-२१४-२८॥
tatra pūrvavyatītāni vikrāntāni ratāni ca |
bahūni kathayitvā tau remāte pārthamādhavau || 1-214-28||
MHB 1-214-29
तत्रोपविष्टौ मुदितौ नाकपृष्ठेऽश्विनाविव ।
अभ्यगच्छत्तदा विप्रो वासुदेवधनंजयौ ॥ १-२१४-२९॥
tatropaviṣṭau muditau nākapṛṣṭhe'śvināviva |
abhyagacchattadā vipro vāsudevadhanaṃjayau || 1-214-29||
MHB 1-214-30
बृहच्छालप्रतीकाशः प्रतप्तकनकप्रभः ।
हरिपिङ्गो हरिश्मश्रुः प्रमाणायामतः समः ॥ १-२१४-३०॥
bṛhacchālapratīkāśaḥ prataptakanakaprabhaḥ |
haripiṅgo hariśmaśruḥ pramāṇāyāmataḥ samaḥ || 1-214-30||
MHB 1-214-31
तरुणादित्यसंकाशः कृष्णवासा जटाधरः ।
पद्मपत्राननः पिङ्गस्तेजसा प्रज्वलन्निव ॥ १-२१४-३१॥
taruṇādityasaṃkāśaḥ kṛṣṇavāsā jaṭādharaḥ |
padmapatrānanaḥ piṅgastejasā prajvalanniva || 1-214-31||
MHB 1-214-32
उपसृष्टं तु तं कृष्णौ भ्राजमानं द्विजोत्तमम् ।
अर्जुनो वासुदेवश्च तूर्णमुत्पत्य तस्थतुः ॥ १-२१४-३२॥
upasṛṣṭaṃ tu taṃ kṛṣṇau bhrājamānaṃ dvijottamam |
arjuno vāsudevaśca tūrṇamutpatya tasthatuḥ || 1-214-32||
Adhyaya: 215/225 (19)
MHB 1-215-1
वैशंपायन उवाच ।
सोऽब्रवीदर्जुनं चैव वासुदेवं च सात्वतम् ।
लोकप्रवीरौ तिष्ठन्तौ खाण्डवस्य समीपतः ॥ १-२१५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
so'bravīdarjunaṃ caiva vāsudevaṃ ca sātvatam |
lokapravīrau tiṣṭhantau khāṇḍavasya samīpataḥ || 1-215-1||
MHB 1-215-2
ब्राह्मणो बहुभोक्तास्मि भुञ्जेऽपरिमितं सदा ।
भिक्षे वार्ष्णेयपार्थौ वामेकां तृप्तिं प्रयच्छताम् ॥ १-२१५-२॥
brāhmaṇo bahubhoktāsmi bhuñje'parimitaṃ sadā |
bhikṣe vārṣṇeyapārthau vāmekāṃ tṛptiṃ prayacchatām || 1-215-2||
MHB 1-215-3
एवमुक्तौ तमब्रूतां ततस्तौ कृष्णपाण्डवौ ।
केनान्नेन भवांस्तृप्येत्तस्यान्नस्य यतावहे ॥ १-२१५-३॥
evamuktau tamabrūtāṃ tatastau kṛṣṇapāṇḍavau |
kenānnena bhavāṃstṛpyettasyānnasya yatāvahe || 1-215-3||
MHB 1-215-4
एवमुक्तः स भगवानब्रवीत्तावुभौ ततः ।
भाषमाणौ तदा वीरौ किमन्नं क्रियतामिति ॥ १-२१५-४॥
evamuktaḥ sa bhagavānabravīttāvubhau tataḥ |
bhāṣamāṇau tadā vīrau kimannaṃ kriyatāmiti || 1-215-4||
MHB 1-215-5
नाहमन्नं बुभुक्षे वै पावकं मां निबोधतम् ।
यदन्नमनुरूपं मे तद्युवां संप्रयच्छतम् ॥ १-२१५-५॥
nāhamannaṃ bubhukṣe vai pāvakaṃ māṃ nibodhatam |
yadannamanurūpaṃ me tadyuvāṃ saṃprayacchatam || 1-215-5||
MHB 1-215-6
इदमिन्द्रः सदा दावं खाण्डवं परिरक्षति ।
तं न शक्नोम्यहं दग्धुं रक्ष्यमाणं महात्मना ॥ १-२१५-६॥
idamindraḥ sadā dāvaṃ khāṇḍavaṃ parirakṣati |
taṃ na śaknomyahaṃ dagdhuṃ rakṣyamāṇaṃ mahātmanā || 1-215-6||
MHB 1-215-7
वसत्यत्र सखा तस्य तक्षकः पन्नगः सदा ।
सगणस्तत्कृते दावं परिरक्षति वज्रभृत् ॥ १-२१५-७॥
vasatyatra sakhā tasya takṣakaḥ pannagaḥ sadā |
sagaṇastatkṛte dāvaṃ parirakṣati vajrabhṛt || 1-215-7||
MHB 1-215-8
तत्र भूतान्यनेकानि रक्ष्यन्ते स्म प्रसङ्गतः ।
तं दिधक्षुर्न शक्नोमि दग्धुं शक्रस्य तेजसा ॥ १-२१५-८॥
tatra bhūtānyanekāni rakṣyante sma prasaṅgataḥ |
taṃ didhakṣurna śaknomi dagdhuṃ śakrasya tejasā || 1-215-8||
MHB 1-215-9
स मां प्रज्वलितं दृष्ट्वा मेघाम्भोभिः प्रवर्षति ।
ततो दग्धुं न शक्नोमि दिधक्षुर्दावमीप्सितम् ॥ १-२१५-९॥
sa māṃ prajvalitaṃ dṛṣṭvā meghāmbhobhiḥ pravarṣati |
tato dagdhuṃ na śaknomi didhakṣurdāvamīpsitam || 1-215-9||
MHB 1-215-10
स युवाभ्यां सहायाभ्यामस्त्रविद्भ्यां समागतः ।
दहेयं खाण्डवं दावमेतदन्नं वृतं मया ॥ १-२१५-१०॥
sa yuvābhyāṃ sahāyābhyāmastravidbhyāṃ samāgataḥ |
daheyaṃ khāṇḍavaṃ dāvametadannaṃ vṛtaṃ mayā || 1-215-10||
MHB 1-215-11
युवां ह्युदकधारास्ता भूतानि च समन्ततः ।
उत्तमास्त्रविदौ सम्यक्सर्वतो वारयिष्यथः ॥ १-२१५-११॥
yuvāṃ hyudakadhārāstā bhūtāni ca samantataḥ |
uttamāstravidau samyaksarvato vārayiṣyathaḥ || 1-215-11||
MHB 1-215-12
एवमुक्ते प्रत्युवाच बीभत्सुर्जातवेदसम् ।
दिधक्षुं खाण्डवं दावमकामस्य शतक्रतोः ॥ १-२१५-१२॥
evamukte pratyuvāca bībhatsurjātavedasam |
didhakṣuṃ khāṇḍavaṃ dāvamakāmasya śatakratoḥ || 1-215-12||
MHB 1-215-13
उत्तमास्त्राणि मे सन्ति दिव्यानि च बहूनि च ।
यैरहं शक्नुयां योद्धुमपि वज्रधरान्बहून् ॥ १-२१५-१३॥
uttamāstrāṇi me santi divyāni ca bahūni ca |
yairahaṃ śaknuyāṃ yoddhumapi vajradharānbahūn || 1-215-13||
MHB 1-215-14
धनुर्मे नास्ति भगवन्बाहुवीर्येण संमितम् ।
कुर्वतः समरे यत्नं वेगं यद्विषहेत मे ॥ १-२१५-१४॥
dhanurme nāsti bhagavanbāhuvīryeṇa saṃmitam |
kurvataḥ samare yatnaṃ vegaṃ yadviṣaheta me || 1-215-14||
MHB 1-215-15
शरैश्च मेऽर्थो बहुभिरक्षयैः क्षिप्रमस्यतः ।
न हि वोढुं रथः शक्तः शरान्मम यथेप्सितान् ॥ १-२१५-१५॥
śaraiśca me'rtho bahubhirakṣayaiḥ kṣipramasyataḥ |
na hi voḍhuṃ rathaḥ śaktaḥ śarānmama yathepsitān || 1-215-15||
MHB 1-215-16
अश्वांश्च दिव्यानिच्छेयं पाण्डुरान्वातरंहसः ।
रथं च मेघनिर्घोषं सूर्यप्रतिमतेजसम् ॥ १-२१५-१६॥
aśvāṃśca divyāniccheyaṃ pāṇḍurānvātaraṃhasaḥ |
rathaṃ ca meghanirghoṣaṃ sūryapratimatejasam || 1-215-16||
MHB 1-215-17
तथा कृष्णस्य वीर्येण नायुधं विद्यते समम् ।
येन नागान्पिशाचांश्च निहन्यान्माधवो रणे ॥ १-२१५-१७॥
tathā kṛṣṇasya vīryeṇa nāyudhaṃ vidyate samam |
yena nāgānpiśācāṃśca nihanyānmādhavo raṇe || 1-215-17||
MHB 1-215-18
उपायं कर्मणः सिद्धौ भगवन्वक्तुमर्हसि ।
निवारयेयं येनेन्द्रं वर्षमाणं महावने ॥ १-२१५-१८॥
upāyaṃ karmaṇaḥ siddhau bhagavanvaktumarhasi |
nivārayeyaṃ yenendraṃ varṣamāṇaṃ mahāvane || 1-215-18||
MHB 1-215-19
पौरुषेण तु यत्कार्यं तत्कर्तारौ स्व पावक ।
करणानि समर्थानि भगवन्दातुमर्हसि ॥ १-२१५-१९॥
pauruṣeṇa tu yatkāryaṃ tatkartārau sva pāvaka |
karaṇāni samarthāni bhagavandātumarhasi || 1-215-19||
Adhyaya: 216/225 (34)
MHB 1-216-1
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तस्तु भगवान्धूमकेतुर्हुताशनः ।
चिन्तयामास वरुणं लोकपालं दिदृक्षया ।
आदित्यमुदके देवं निवसन्तं जलेश्वरम् ॥ १-२१६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktastu bhagavāndhūmaketurhutāśanaḥ |
cintayāmāsa varuṇaṃ lokapālaṃ didṛkṣayā |
ādityamudake devaṃ nivasantaṃ jaleśvaram || 1-216-1||
MHB 1-216-2
स च तच्चिन्तितं ज्ञात्वा दर्शयामास पावकम् ।
तमब्रवीद्धूमकेतुः प्रतिपूज्य जलेश्वरम् ।
चतुर्थं लोकपालानां रक्षितारं महेश्वरम् ॥ १-२१६-२॥
sa ca taccintitaṃ jñātvā darśayāmāsa pāvakam |
tamabravīddhūmaketuḥ pratipūjya jaleśvaram |
caturthaṃ lokapālānāṃ rakṣitāraṃ maheśvaram || 1-216-2||
MHB 1-216-3
सोमेन राज्ञा यद्दत्तं धनुश्चैवेषुधी च ते ।
तत्प्रयच्छोभयं शीघ्रं रथं च कपिलक्षणम् ॥ १-२१६-३॥
somena rājñā yaddattaṃ dhanuścaiveṣudhī ca te |
tatprayacchobhayaṃ śīghraṃ rathaṃ ca kapilakṣaṇam || 1-216-3||
MHB 1-216-4
कार्यं हि सुमहत्पार्थो गाण्डीवेन करिष्यति ।
चक्रेण वासुदेवश्च तन्मदर्थे प्रदीयताम् ।
ददानीत्येव वरुणः पावकं प्रत्यभाषत ॥ १-२१६-४॥
kāryaṃ hi sumahatpārtho gāṇḍīvena kariṣyati |
cakreṇa vāsudevaśca tanmadarthe pradīyatām |
dadānītyeva varuṇaḥ pāvakaṃ pratyabhāṣata || 1-216-4||
MHB 1-216-5
ततोऽद्भुतं महावीर्यं यशःकीर्तिविवर्धनम् ।
सर्वशस्त्रैरनाधृष्यं सर्वशस्त्रप्रमाथि च ।
सर्वायुधमहामात्रं परसेनाप्रधर्षणम् ॥ १-२१६-५॥
tato'dbhutaṃ mahāvīryaṃ yaśaḥkīrtivivardhanam |
sarvaśastrairanādhṛṣyaṃ sarvaśastrapramāthi ca |
sarvāyudhamahāmātraṃ parasenāpradharṣaṇam || 1-216-5||
MHB 1-216-6
एकं शतसहस्रेण संमितं राष्ट्रवर्धनम् ।
चित्रमुच्चावचैर्वर्णैः शोभितं श्लक्ष्णमव्रणम् ॥ १-२१६-६॥
ekaṃ śatasahasreṇa saṃmitaṃ rāṣṭravardhanam |
citramuccāvacairvarṇaiḥ śobhitaṃ ślakṣṇamavraṇam || 1-216-6||
MHB 1-216-7
देवदानवगन्धर्वैः पूजितं शाश्वतीः समाः ।
प्रादाद्वै धनुरत्नं तदक्षय्यौ च महेषुधी ॥ १-२१६-७॥
devadānavagandharvaiḥ pūjitaṃ śāśvatīḥ samāḥ |
prādādvai dhanuratnaṃ tadakṣayyau ca maheṣudhī || 1-216-7||
MHB 1-216-8
रथं च दिव्याश्वयुजं कपिप्रवरकेतनम् ।
उपेतं राजतैरश्वैर्गान्धर्वैर्हेममालिभिः ।
पाण्डुराभ्रप्रतीकाशैर्मनोवायुसमैर्जवे ॥ १-२१६-८॥
rathaṃ ca divyāśvayujaṃ kapipravaraketanam |
upetaṃ rājatairaśvairgāndharvairhemamālibhiḥ |
pāṇḍurābhrapratīkāśairmanovāyusamairjave || 1-216-8||
MHB 1-216-9
सर्वोपकरणैर्युक्तमजय्यं देवदानवैः ।
भानुमन्तं महाघोषं सर्वभूतमनोहरम् ॥ १-२१६-९॥
sarvopakaraṇairyuktamajayyaṃ devadānavaiḥ |
bhānumantaṃ mahāghoṣaṃ sarvabhūtamanoharam || 1-216-9||
MHB 1-216-10
ससर्ज यत्स्वतपसा भौवनो भुवनप्रभुः ।
प्रजापतिरनिर्देश्यं यस्य रूपं रवेरिव ॥ १-२१६-१०॥
sasarja yatsvatapasā bhauvano bhuvanaprabhuḥ |
prajāpatiranirdeśyaṃ yasya rūpaṃ raveriva || 1-216-10||
MHB 1-216-11
यं स्म सोमः समारुह्य दानवानजयत्प्रभुः ।
नगमेघप्रतीकाशं ज्वलन्तमिव च श्रिया ॥ १-२१६-११॥
yaṃ sma somaḥ samāruhya dānavānajayatprabhuḥ |
nagameghapratīkāśaṃ jvalantamiva ca śriyā || 1-216-11||
MHB 1-216-12
आश्रिता तं रथश्रेष्ठं शक्रायुधसमा शुभा ।
तापनीया सुरुचिरा ध्वजयष्टिरनुत्तमा ॥ १-२१६-१२॥
āśritā taṃ rathaśreṣṭhaṃ śakrāyudhasamā śubhā |
tāpanīyā surucirā dhvajayaṣṭiranuttamā || 1-216-12||
MHB 1-216-13
तस्यां तु वानरो दिव्यः सिंहशार्दूललक्षणः ।
विनर्दन्निव तत्रस्थः संस्थितो मूर्ध्न्यशोभत ॥ १-२१६-१३॥
tasyāṃ tu vānaro divyaḥ siṃhaśārdūlalakṣaṇaḥ |
vinardanniva tatrasthaḥ saṃsthito mūrdhnyaśobhata || 1-216-13||
MHB 1-216-14
ध्वजे भूतानि तत्रासन्विविधानि महान्ति च ।
नादेन रिपुसैन्यानां येषां संज्ञा प्रणश्यति ॥ १-२१६-१४॥
dhvaje bhūtāni tatrāsanvividhāni mahānti ca |
nādena ripusainyānāṃ yeṣāṃ saṃjñā praṇaśyati || 1-216-14||
MHB 1-216-15
स तं नानापताकाभिः शोभितं रथमुत्तमम् ।
प्रदक्षिणमुपावृत्य दैवतेभ्यः प्रणम्य च ॥ १-२१६-१५॥
sa taṃ nānāpatākābhiḥ śobhitaṃ rathamuttamam |
pradakṣiṇamupāvṛtya daivatebhyaḥ praṇamya ca || 1-216-15||
MHB 1-216-16
संनद्धः कवची खड्गी बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् ।
आरुरोह रथं पार्थो विमानं सुकृती यथा ॥ १-२१६-१६॥
saṃnaddhaḥ kavacī khaḍgī baddhagodhāṅgulitravān |
āruroha rathaṃ pārtho vimānaṃ sukṛtī yathā || 1-216-16||
MHB 1-216-17
तच्च दिव्यं धनुःश्रेष्ठं ब्रह्मणा निर्मितं पुरा ।
गाण्डीवमुपसंगृह्य बभूव मुदितोऽर्जुनः ॥ १-२१६-१७॥
tacca divyaṃ dhanuḥśreṣṭhaṃ brahmaṇā nirmitaṃ purā |
gāṇḍīvamupasaṃgṛhya babhūva mudito'rjunaḥ || 1-216-17||
MHB 1-216-18
हुताशनं नमस्कृत्य ततस्तदपि वीर्यवान् ।
जग्राह बलमास्थाय ज्यया च युयुजे धनुः ॥ १-२१६-१८॥
hutāśanaṃ namaskṛtya tatastadapi vīryavān |
jagrāha balamāsthāya jyayā ca yuyuje dhanuḥ || 1-216-18||
MHB 1-216-19
मौर्व्यां तु युज्यमानायां बलिना पाण्डवेन ह ।
येऽशृण्वन्कूजितं तत्र तेषां वै व्यथितं मनः ॥ १-२१६-१९॥
maurvyāṃ tu yujyamānāyāṃ balinā pāṇḍavena ha |
ye'śṛṇvankūjitaṃ tatra teṣāṃ vai vyathitaṃ manaḥ || 1-216-19||
MHB 1-216-20
लब्ध्वा रथं धनुश्चैव तथाक्षय्यौ महेषुधी ।
बभूव कल्यः कौन्तेयः प्रहृष्टः साह्यकर्मणि ॥ १-२१६-२०॥
labdhvā rathaṃ dhanuścaiva tathākṣayyau maheṣudhī |
babhūva kalyaḥ kaunteyaḥ prahṛṣṭaḥ sāhyakarmaṇi || 1-216-20||
MHB 1-216-21
वज्रनाभं ततश्चक्रं ददौ कृष्णाय पावकः ।
आग्नेयमस्त्रं दयितं स च कल्योऽभवत्तदा ॥ १-२१६-२१॥
vajranābhaṃ tataścakraṃ dadau kṛṣṇāya pāvakaḥ |
āgneyamastraṃ dayitaṃ sa ca kalyo'bhavattadā || 1-216-21||
MHB 1-216-22
अब्रवीत्पावकश्चैनमेतेन मधुसूदन ।
अमानुषानपि रणे विजेष्यसि न संशयः ॥ १-२१६-२२॥
abravītpāvakaścainametena madhusūdana |
amānuṣānapi raṇe vijeṣyasi na saṃśayaḥ || 1-216-22||
MHB 1-216-23
अनेन त्वं मनुष्याणां देवानामपि चाहवे ।
रक्षःपिशाचदैत्यानां नागानां चाधिकः सदा ।
भविष्यसि न संदेहः प्रवरारिनिबर्हणे ॥ १-२१६-२३॥
anena tvaṃ manuṣyāṇāṃ devānāmapi cāhave |
rakṣaḥpiśācadaityānāṃ nāgānāṃ cādhikaḥ sadā |
bhaviṣyasi na saṃdehaḥ pravarārinibarhaṇe || 1-216-23||
MHB 1-216-24
क्षिप्तं क्षिप्तं रणे चैतत्त्वया माधव शत्रुषु ।
हत्वाप्रतिहतं संख्ये पाणिमेष्यति ते पुनः ॥ १-२१६-२४॥
kṣiptaṃ kṣiptaṃ raṇe caitattvayā mādhava śatruṣu |
hatvāpratihataṃ saṃkhye pāṇimeṣyati te punaḥ || 1-216-24||
MHB 1-216-25
वरुणश्च ददौ तस्मै गदामशनिनिःस्वनाम् ।
दैत्यान्तकरणीं घोरां नाम्ना कौमोदकीं हरेः ॥ १-२१६-२५॥
varuṇaśca dadau tasmai gadāmaśaniniḥsvanām |
daityāntakaraṇīṃ ghorāṃ nāmnā kaumodakīṃ hareḥ || 1-216-25||
MHB 1-216-26
ततः पावकमब्रूतां प्रहृष्टौ कृष्णपाण्डवौ ।
कृतास्त्रौ शस्त्रसंपन्नौ रथिनौ ध्वजिनावपि ॥ १-२१६-२६॥
tataḥ pāvakamabrūtāṃ prahṛṣṭau kṛṣṇapāṇḍavau |
kṛtāstrau śastrasaṃpannau rathinau dhvajināvapi || 1-216-26||
MHB 1-216-27
कल्यौ स्वो भगवन्योद्धुमपि सर्वैः सुरासुरैः ।
किं पुनर्वज्रिणैकेन पन्नगार्थे युयुत्सुना ॥ १-२१६-२७॥
kalyau svo bhagavanyoddhumapi sarvaiḥ surāsuraiḥ |
kiṃ punarvajriṇaikena pannagārthe yuyutsunā || 1-216-27||
MHB 1-216-28
अर्जुन उवाच ।
चक्रमस्त्रं च वार्ष्णेयो विसृजन्युधि वीर्यवान् ।
त्रिषु लोकेषु तन्नास्ति यन्न जीयाज्जनार्दनः ॥ १-२१६-२८॥
arjuna uvāca |
cakramastraṃ ca vārṣṇeyo visṛjanyudhi vīryavān |
triṣu lokeṣu tannāsti yanna jīyājjanārdanaḥ || 1-216-28||
MHB 1-216-29
गाण्डीवं धनुरादाय तथाक्षय्यौ महेषुधी ।
अहमप्युत्सहे लोकान्विजेतुं युधि पावक ॥ १-२१६-२९॥
gāṇḍīvaṃ dhanurādāya tathākṣayyau maheṣudhī |
ahamapyutsahe lokānvijetuṃ yudhi pāvaka || 1-216-29||
MHB 1-216-30
सर्वतः परिवार्यैनं दावेन महता प्रभो ।
कामं संप्रज्वलाद्यैव कल्यौ स्वः साह्यकर्मणि ॥ १-२१६-३०॥
sarvataḥ parivāryainaṃ dāvena mahatā prabho |
kāmaṃ saṃprajvalādyaiva kalyau svaḥ sāhyakarmaṇi || 1-216-30||
MHB 1-216-31
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तः स भगवान्दाशार्हेणार्जुनेन च ।
तैजसं रूपमास्थाय दावं दग्धुं प्रचक्रमे ॥ १-२१६-३१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktaḥ sa bhagavāndāśārheṇārjunena ca |
taijasaṃ rūpamāsthāya dāvaṃ dagdhuṃ pracakrame || 1-216-31||
MHB 1-216-32
सर्वतः परिवार्याथ सप्तार्चिर्ज्वलनस्तदा ।
ददाह खाण्डवं क्रुद्धो युगान्तमिव दर्शयन् ॥ १-२१६-३२॥
sarvataḥ parivāryātha saptārcirjvalanastadā |
dadāha khāṇḍavaṃ kruddho yugāntamiva darśayan || 1-216-32||
MHB 1-216-33
परिगृह्य समाविष्टस्तद्वनं भरतर्षभ ।
मेघस्तनितनिर्घोषं सर्वभूतानि निर्दहन् ॥ १-२१६-३३॥
parigṛhya samāviṣṭastadvanaṃ bharatarṣabha |
meghastanitanirghoṣaṃ sarvabhūtāni nirdahan || 1-216-33||
MHB 1-216-34
दह्यतस्तस्य विबभौ रूपं दावस्य भारत ।
मेरोरिव नगेन्द्रस्य काञ्चनस्य महाद्युतेः ॥ १-२१६-३४॥
dahyatastasya vibabhau rūpaṃ dāvasya bhārata |
meroriva nagendrasya kāñcanasya mahādyuteḥ || 1-216-34||
Adhyaya: 217/225 (22)
MHB 1-217-1
वैशंपायन उवाच ।
तौ रथाभ्यां नरव्याघ्रौ दावस्योभयतः स्थितौ ।
दिक्षु सर्वासु भूतानां चक्राते कदनं महत् ॥ १-२१७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tau rathābhyāṃ naravyāghrau dāvasyobhayataḥ sthitau |
dikṣu sarvāsu bhūtānāṃ cakrāte kadanaṃ mahat || 1-217-1||
MHB 1-217-2
यत्र यत्र हि दृश्यन्ते प्राणिनः खाण्डवालयाः ।
पलायन्तस्तत्र तत्र तौ वीरौ पर्यधावताम् ॥ १-२१७-२॥
yatra yatra hi dṛśyante prāṇinaḥ khāṇḍavālayāḥ |
palāyantastatra tatra tau vīrau paryadhāvatām || 1-217-2||
MHB 1-217-3
छिद्रं हि न प्रपश्यन्ति रथयोराशुविक्रमात् ।
आविद्धाविव दृश्येते रथिनौ तौ रथोत्तमौ ॥ १-२१७-३॥
chidraṃ hi na prapaśyanti rathayorāśuvikramāt |
āviddhāviva dṛśyete rathinau tau rathottamau || 1-217-3||
MHB 1-217-4
खाण्डवे दह्यमाने तु भूतान्यथ सहस्रशः ।
उत्पेतुर्भैरवान्नादान्विनदन्तो दिशो दश ॥ १-२१७-४॥
khāṇḍave dahyamāne tu bhūtānyatha sahasraśaḥ |
utpeturbhairavānnādānvinadanto diśo daśa || 1-217-4||
MHB 1-217-5
दग्धैकदेशा बहवो निष्टप्ताश्च तथापरे ।
स्फुटिताक्षा विशीर्णाश्च विप्लुताश्च विचेतसः ॥ १-२१७-५॥
dagdhaikadeśā bahavo niṣṭaptāśca tathāpare |
sphuṭitākṣā viśīrṇāśca viplutāśca vicetasaḥ || 1-217-5||
MHB 1-217-6
समालिङ्ग्य सुतानन्ये पितॄन्मातॄंस्तथापरे ।
त्यक्तुं न शेकुः स्नेहेन तथैव निधनं गताः ॥ १-२१७-६॥
samāliṅgya sutānanye pitṝnmātṝṃstathāpare |
tyaktuṃ na śekuḥ snehena tathaiva nidhanaṃ gatāḥ || 1-217-6||
MHB 1-217-7
विकृतैर्दर्शनैरन्ये समुत्पेतुः सहस्रशः ।
तत्र तत्र विघूर्णन्तः पुनरग्नौ प्रपेदिरे ॥ १-२१७-७॥
vikṛtairdarśanairanye samutpetuḥ sahasraśaḥ |
tatra tatra vighūrṇantaḥ punaragnau prapedire || 1-217-7||
MHB 1-217-8
दग्धपक्षाक्षिचरणा विचेष्टन्तो महीतले ।
तत्र तत्र स्म दृश्यन्ते विनश्यन्तः शरीरिणः ॥ १-२१७-८॥
dagdhapakṣākṣicaraṇā viceṣṭanto mahītale |
tatra tatra sma dṛśyante vinaśyantaḥ śarīriṇaḥ || 1-217-8||
MHB 1-217-9
जलस्थानेषु सर्वेषु क्वाथ्यमानेषु भारत ।
गतसत्त्वाः स्म दृश्यन्ते कूर्ममत्स्याः सहस्रशः ॥ १-२१७-९॥
jalasthāneṣu sarveṣu kvāthyamāneṣu bhārata |
gatasattvāḥ sma dṛśyante kūrmamatsyāḥ sahasraśaḥ || 1-217-9||
MHB 1-217-10
शरीरैः संप्रदीप्तैश्च देहवन्त इवाग्नयः ।
अदृश्यन्त वने तस्मिन्प्राणिनः प्राणसंक्षये ॥ १-२१७-१०॥
śarīraiḥ saṃpradīptaiśca dehavanta ivāgnayaḥ |
adṛśyanta vane tasminprāṇinaḥ prāṇasaṃkṣaye || 1-217-10||
MHB 1-217-11
तांस्तथोत्पततः पार्थः शरैः संछिद्य खण्डशः ।
दीप्यमाने ततः प्रास्यत्प्रहसन्कृष्णवर्त्मनि ॥ १-२१७-११॥
tāṃstathotpatataḥ pārthaḥ śaraiḥ saṃchidya khaṇḍaśaḥ |
dīpyamāne tataḥ prāsyatprahasankṛṣṇavartmani || 1-217-11||
MHB 1-217-12
ते शराचितसर्वाङ्गा विनदन्तो महारवान् ।
ऊर्ध्वमुत्पत्य वेगेन निपेतुः पावके पुनः ॥ १-२१७-१२॥
te śarācitasarvāṅgā vinadanto mahāravān |
ūrdhvamutpatya vegena nipetuḥ pāvake punaḥ || 1-217-12||
MHB 1-217-13
शरैरभ्याहतानां च दह्यतां च वनौकसाम् ।
विरावः श्रूयते ह स्म समुद्रस्येव मथ्यतः ॥ १-२१७-१३॥
śarairabhyāhatānāṃ ca dahyatāṃ ca vanaukasām |
virāvaḥ śrūyate ha sma samudrasyeva mathyataḥ || 1-217-13||
MHB 1-217-14
वह्नेश्चापि प्रहृष्टस्य खमुत्पेतुर्महार्चिषः ।
जनयामासुरुद्वेगं सुमहान्तं दिवौकसाम् ॥ १-२१७-१४॥
vahneścāpi prahṛṣṭasya khamutpeturmahārciṣaḥ |
janayāmāsurudvegaṃ sumahāntaṃ divaukasām || 1-217-14||
MHB 1-217-15
ततो जग्मुर्महात्मानः सर्व एव दिवौकसः ।
शरणं देवराजानं सहस्राक्षं पुरंदरम् ॥ १-२१७-१५॥
tato jagmurmahātmānaḥ sarva eva divaukasaḥ |
śaraṇaṃ devarājānaṃ sahasrākṣaṃ puraṃdaram || 1-217-15||
MHB 1-217-16
देवा ऊचुः ।
किं न्विमे मानवाः सर्वे दह्यन्ते कृष्णवर्त्मना ।
कच्चिन्न संक्षयः प्राप्तो लोकानाममरेश्वर ॥ १-२१७-१६॥
devā ūcuḥ |
kiṃ nvime mānavāḥ sarve dahyante kṛṣṇavartmanā |
kaccinna saṃkṣayaḥ prāpto lokānāmamareśvara || 1-217-16||
MHB 1-217-17
वैशंपायन उवाच ।
तच्छ्रुत्वा वृत्रहा तेभ्यः स्वयमेवान्ववेक्ष्य च ।
खाण्डवस्य विमोक्षार्थं प्रययौ हरिवाहनः ॥ १-२१७-१७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tacchrutvā vṛtrahā tebhyaḥ svayamevānvavekṣya ca |
khāṇḍavasya vimokṣārthaṃ prayayau harivāhanaḥ || 1-217-17||
MHB 1-217-18
महता मेघजालेन नानारूपेण वज्रभृत् ।
आकाशं समवस्तीर्य प्रववर्ष सुरेश्वरः ॥ १-२१७-१८॥
mahatā meghajālena nānārūpeṇa vajrabhṛt |
ākāśaṃ samavastīrya pravavarṣa sureśvaraḥ || 1-217-18||
MHB 1-217-19
ततोऽक्षमात्रा विसृजन्धाराः शतसहस्रशः ।
अभ्यवर्षत्सहस्राक्षः पावकं खाण्डवं प्रति ॥ १-२१७-१९॥
tato'kṣamātrā visṛjandhārāḥ śatasahasraśaḥ |
abhyavarṣatsahasrākṣaḥ pāvakaṃ khāṇḍavaṃ prati || 1-217-19||
MHB 1-217-20
असंप्राप्तास्तु ता धारास्तेजसा जातवेदसः ।
ख एव समशुष्यन्त न काश्चित्पावकं गताः ॥ १-२१७-२०॥
asaṃprāptāstu tā dhārāstejasā jātavedasaḥ |
kha eva samaśuṣyanta na kāścitpāvakaṃ gatāḥ || 1-217-20||
MHB 1-217-21
ततो नमुचिहा क्रुद्धो भृशमर्चिष्मतस्तदा ।
पुनरेवाभ्यवर्षत्तमम्भः प्रविसृजन्बहु ॥ १-२१७-२१॥
tato namucihā kruddho bhṛśamarciṣmatastadā |
punarevābhyavarṣattamambhaḥ pravisṛjanbahu || 1-217-21||
MHB 1-217-22
अर्चिर्धाराभिसंबद्धं धूमविद्युत्समाकुलम् ।
बभूव तद्वनं घोरं स्तनयित्नुसघोषवत् ॥ १-२१७-२२॥
arcirdhārābhisaṃbaddhaṃ dhūmavidyutsamākulam |
babhūva tadvanaṃ ghoraṃ stanayitnusaghoṣavat || 1-217-22||
Adhyaya: 218/225 (50)
MHB 1-218-1
वैशंपायन उवाच ।
तस्याभिवर्षतो वारि पाण्डवः प्रत्यवारयत् ।
शरवर्षेण बीभत्सुरुत्तमास्त्राणि दर्शयन् ॥ १-२१८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasyābhivarṣato vāri pāṇḍavaḥ pratyavārayat |
śaravarṣeṇa bībhatsuruttamāstrāṇi darśayan || 1-218-1||
MHB 1-218-2
शरैः समन्ततः सर्वं खाण्डवं चापि पाण्डवः ।
छादयामास तद्वर्षमपकृष्य ततो वनात् ॥ १-२१८-२॥
śaraiḥ samantataḥ sarvaṃ khāṇḍavaṃ cāpi pāṇḍavaḥ |
chādayāmāsa tadvarṣamapakṛṣya tato vanāt || 1-218-2||
MHB 1-218-3
न च स्म किंचिच्छक्नोति भूतं निश्चरितुं ततः ।
संछाद्यमाने खगमैरस्यता सव्यसाचिना ॥ १-२१८-३॥
na ca sma kiṃcicchaknoti bhūtaṃ niścarituṃ tataḥ |
saṃchādyamāne khagamairasyatā savyasācinā || 1-218-3||
MHB 1-218-4
तक्षकस्तु न तत्रासीत्सर्पराजो महाबलः ।
दह्यमाने वने तस्मिन्कुरुक्षेत्रेऽभवत्तदा ॥ १-२१८-४॥
takṣakastu na tatrāsītsarparājo mahābalaḥ |
dahyamāne vane tasminkurukṣetre'bhavattadā || 1-218-4||
MHB 1-218-5
अश्वसेनस्तु तत्रासीत्तक्षकस्य सुतो बली ।
स यत्नमकरोत्तीव्रं मोक्षार्थं हव्यवाहनात् ॥ १-२१८-५॥
aśvasenastu tatrāsīttakṣakasya suto balī |
sa yatnamakarottīvraṃ mokṣārthaṃ havyavāhanāt || 1-218-5||
MHB 1-218-6
न शशाक विनिर्गन्तुं कौन्तेयशरपीडितः ।
मोक्षयामास तं माता निगीर्य भुजगात्मजा ॥ १-२१८-६॥
na śaśāka vinirgantuṃ kaunteyaśarapīḍitaḥ |
mokṣayāmāsa taṃ mātā nigīrya bhujagātmajā || 1-218-6||
MHB 1-218-7
तस्य पूर्वं शिरो ग्रस्तं पुच्छमस्य निगीर्यते ।
ऊर्ध्वमाचक्रमे सा तु पन्नगी पुत्रगृद्धिनी ॥ १-२१८-७॥
tasya pūrvaṃ śiro grastaṃ pucchamasya nigīryate |
ūrdhvamācakrame sā tu pannagī putragṛddhinī || 1-218-7||
MHB 1-218-8
तस्यास्तीक्ष्णेन भल्लेन पृथुधारेण पाण्डवः ।
शिरश्चिच्छेद गच्छन्त्यास्तामपश्यत्सुरेश्वरः ॥ १-२१८-८॥
tasyāstīkṣṇena bhallena pṛthudhāreṇa pāṇḍavaḥ |
śiraściccheda gacchantyāstāmapaśyatsureśvaraḥ || 1-218-8||
MHB 1-218-9
तं मुमोचयिषुर्वज्री वातवर्षेण पाण्डवम् ।
मोहयामास तत्कालमश्वसेनस्त्वमुच्यत ॥ १-२१८-९॥
taṃ mumocayiṣurvajrī vātavarṣeṇa pāṇḍavam |
mohayāmāsa tatkālamaśvasenastvamucyata || 1-218-9||
MHB 1-218-10
तां च मायां तदा दृष्ट्वा घोरां नागेन वञ्चितः ।
द्विधा त्रिधा च चिच्छेद खगतानेव भारत ॥ १-२१८-१०॥
tāṃ ca māyāṃ tadā dṛṣṭvā ghorāṃ nāgena vañcitaḥ |
dvidhā tridhā ca ciccheda khagatāneva bhārata || 1-218-10||
MHB 1-218-11
शशाप तं च संक्रुद्धो बीभत्सुर्जिह्मगामिनम् ।
पावको वासुदेवश्च अप्रतिष्ठो भवेदिति ॥ १-२१८-११॥
śaśāpa taṃ ca saṃkruddho bībhatsurjihmagāminam |
pāvako vāsudevaśca apratiṣṭho bhavediti || 1-218-11||
MHB 1-218-12
ततो जिष्णुः सहस्राक्षं खं वितत्येषुभिः शितैः ।
योधयामास संक्रुद्धो वञ्चनां तामनुस्मरन् ॥ १-२१८-१२॥
tato jiṣṇuḥ sahasrākṣaṃ khaṃ vitatyeṣubhiḥ śitaiḥ |
yodhayāmāsa saṃkruddho vañcanāṃ tāmanusmaran || 1-218-12||
MHB 1-218-13
देवराडपि तं दृष्ट्वा संरब्धमिव फल्गुनम् ।
स्वमस्त्रमसृजद्दीप्तं यत्ततानाखिलं नभः ॥ १-२१८-१३॥
devarāḍapi taṃ dṛṣṭvā saṃrabdhamiva phalgunam |
svamastramasṛjaddīptaṃ yattatānākhilaṃ nabhaḥ || 1-218-13||
MHB 1-218-14
ततो वायुर्महाघोषः क्षोभयन्सर्वसागरान् ।
वियत्स्थोऽजनयन्मेघाञ्जलधारामुचोऽऽकुलान् ॥ १-२१८-१४॥
tato vāyurmahāghoṣaḥ kṣobhayansarvasāgarān |
viyatstho'janayanmeghāñjaladhārāmuco''kulān || 1-218-14||
MHB 1-218-15
तद्विघातार्थमसृजदर्जुनोऽप्यस्त्रमुत्तमम् ।
वायव्यमेवाभिमन्त्र्य प्रतिपत्तिविशारदः ॥ १-२१८-१५॥
tadvighātārthamasṛjadarjuno'pyastramuttamam |
vāyavyamevābhimantrya pratipattiviśāradaḥ || 1-218-15||
MHB 1-218-16
तेनेन्द्राशनिमेघानां वीर्यौजस्तद्विनाशितम् ।
जलधाराश्च ताः शोषं जग्मुर्नेशुश्च विद्युतः ॥ १-२१८-१६॥
tenendrāśanimeghānāṃ vīryaujastadvināśitam |
jaladhārāśca tāḥ śoṣaṃ jagmurneśuśca vidyutaḥ || 1-218-16||
MHB 1-218-17
क्षणेन चाभवद्व्योम संप्रशान्तरजस्तमः ।
सुखशीतानिलगुणं प्रकृतिस्थार्कमण्डलम् ॥ १-२१८-१७॥
kṣaṇena cābhavadvyoma saṃpraśāntarajastamaḥ |
sukhaśītānilaguṇaṃ prakṛtisthārkamaṇḍalam || 1-218-17||
MHB 1-218-18
निष्प्रतीकारहृष्टश्च हुतभुग्विविधाकृतिः ।
प्रजज्वालातुलार्चिष्मान्स्वनादैः पूरयञ्जगत् ॥ १-२१८-१८॥
niṣpratīkārahṛṣṭaśca hutabhugvividhākṛtiḥ |
prajajvālātulārciṣmānsvanādaiḥ pūrayañjagat || 1-218-18||
MHB 1-218-19
कृष्णाभ्यां रक्षितं दृष्ट्वा तं च दावमहंकृताः ।
समुत्पेतुरथाकाशं सुपर्णाद्याः पतत्रिणः ॥ १-२१८-१९॥
kṛṣṇābhyāṃ rakṣitaṃ dṛṣṭvā taṃ ca dāvamahaṃkṛtāḥ |
samutpeturathākāśaṃ suparṇādyāḥ patatriṇaḥ || 1-218-19||
MHB 1-218-20
गरुडा वज्रसदृशैः पक्षतुण्डनखैस्तथा ।
प्रहर्तुकामाः संपेतुराकाशात्कृष्णपाण्डवौ ॥ १-२१८-२०॥
garuḍā vajrasadṛśaiḥ pakṣatuṇḍanakhaistathā |
prahartukāmāḥ saṃpeturākāśātkṛṣṇapāṇḍavau || 1-218-20||
MHB 1-218-21
तथैवोरगसंघाताः पाण्डवस्य समीपतः ।
उत्सृजन्तो विषं घोरं निश्चेरुर्ज्वलिताननाः ॥ १-२१८-२१॥
tathaivoragasaṃghātāḥ pāṇḍavasya samīpataḥ |
utsṛjanto viṣaṃ ghoraṃ niścerurjvalitānanāḥ || 1-218-21||
MHB 1-218-22
तांश्चकर्त शरैः पार्थः सरोषान्दृश्य खेचरान् ।
विवशाश्चापतन्दीप्तं देहाभावाय पावकम् ॥ १-२१८-२२॥
tāṃścakarta śaraiḥ pārthaḥ saroṣāndṛśya khecarān |
vivaśāścāpatandīptaṃ dehābhāvāya pāvakam || 1-218-22||
MHB 1-218-23
ततः सुराः सगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ।
उत्पेतुर्नादमतुलमुत्सृजन्तो रणार्थिणः ॥ १-२१८-२३॥
tataḥ surāḥ sagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ |
utpeturnādamatulamutsṛjanto raṇārthiṇaḥ || 1-218-23||
MHB 1-218-24
अयःकणपचक्राश्मभुशुण्ड्युद्यतबाहवः ।
कृष्णपार्थौ जिघांसन्तः क्रोधसंमूर्च्छितौजसः ॥ १-२१८-२४॥
ayaḥkaṇapacakrāśmabhuśuṇḍyudyatabāhavaḥ |
kṛṣṇapārthau jighāṃsantaḥ krodhasaṃmūrcchitaujasaḥ || 1-218-24||
MHB 1-218-25
तेषामभिव्याहरतां शस्त्रवर्षं च मुञ्चताम् ।
प्रममाथोत्तमाङ्गानि बीभत्सुर्निशितैः शरैः ॥ १-२१८-२५॥
teṣāmabhivyāharatāṃ śastravarṣaṃ ca muñcatām |
pramamāthottamāṅgāni bībhatsurniśitaiḥ śaraiḥ || 1-218-25||
MHB 1-218-26
कृष्णश्च सुमहातेजाश्चक्रेणारिनिहा तदा ।
दैत्यदानवसंघानां चकार कदनं महत् ॥ १-२१८-२६॥
kṛṣṇaśca sumahātejāścakreṇārinihā tadā |
daityadānavasaṃghānāṃ cakāra kadanaṃ mahat || 1-218-26||
MHB 1-218-27
अथापरे शरैर्विद्धाश्चक्रवेगेरितास्तदा ।
वेलामिव समासाद्य व्यातिष्ठन्त महौजसः ॥ १-२१८-२७॥
athāpare śarairviddhāścakravegeritāstadā |
velāmiva samāsādya vyātiṣṭhanta mahaujasaḥ || 1-218-27||
MHB 1-218-28
ततः शक्रोऽभिसंक्रुद्धस्त्रिदशानां महेश्वरः ।
पाण्डुरं गजमास्थाय तावुभौ समभिद्रवत् ॥ १-२१८-२८॥
tataḥ śakro'bhisaṃkruddhastridaśānāṃ maheśvaraḥ |
pāṇḍuraṃ gajamāsthāya tāvubhau samabhidravat || 1-218-28||
MHB 1-218-29
अशनिं गृह्य तरसा वज्रमस्त्रमवासृजत् ।
हतावेताविति प्राह सुरानसुरसूदनः ॥ १-२१८-२९॥
aśaniṃ gṛhya tarasā vajramastramavāsṛjat |
hatāvetāviti prāha surānasurasūdanaḥ || 1-218-29||
MHB 1-218-30
ततः समुद्यतां दृष्ट्वा देवेन्द्रेण महाशनिम् ।
जगृहुः सर्वशस्त्राणि स्वानि स्वानि सुरास्तदा ॥ १-२१८-३०॥
tataḥ samudyatāṃ dṛṣṭvā devendreṇa mahāśanim |
jagṛhuḥ sarvaśastrāṇi svāni svāni surāstadā || 1-218-30||
MHB 1-218-31
कालदण्डं यमो राजा शिबिकां च धनेश्वरः ।
पाशं च वरुणस्तत्र विचक्रं च तथा शिवः ॥ १-२१८-३१॥
kāladaṇḍaṃ yamo rājā śibikāṃ ca dhaneśvaraḥ |
pāśaṃ ca varuṇastatra vicakraṃ ca tathā śivaḥ || 1-218-31||
MHB 1-218-32
ओषधीर्दीप्यमानाश्च जगृहातेऽश्विनावपि ।
जगृहे च धनुर्धाता मुसलं च जयस्तथा ॥ १-२१८-३२॥
oṣadhīrdīpyamānāśca jagṛhāte'śvināvapi |
jagṛhe ca dhanurdhātā musalaṃ ca jayastathā || 1-218-32||
MHB 1-218-33
पर्वतं चापि जग्राह क्रुद्धस्त्वष्टा महाबलः ।
अंशस्तु शक्तिं जग्राह मृत्युर्देवः परश्वधम् ॥ १-२१८-३३॥
parvataṃ cāpi jagrāha kruddhastvaṣṭā mahābalaḥ |
aṃśastu śaktiṃ jagrāha mṛtyurdevaḥ paraśvadham || 1-218-33||
MHB 1-218-34
प्रगृह्य परिघं घोरं विचचारार्यमा अपि ।
मित्रश्च क्षुरपर्यन्तं चक्रं गृह्य व्यतिष्ठत ॥ १-२१८-३४॥
pragṛhya parighaṃ ghoraṃ vicacārāryamā api |
mitraśca kṣuraparyantaṃ cakraṃ gṛhya vyatiṣṭhata || 1-218-34||
MHB 1-218-35
पूषा भगश्च संक्रुद्धः सविता च विशां पते ।
आत्तकार्मुकनिस्त्रिंशाः कृष्णपार्थावभिद्रुताः ॥ १-२१८-३५॥
pūṣā bhagaśca saṃkruddhaḥ savitā ca viśāṃ pate |
āttakārmukanistriṃśāḥ kṛṣṇapārthāvabhidrutāḥ || 1-218-35||
MHB 1-218-36
रुद्राश्च वसवश्चैव मरुतश्च महाबलाः ।
विश्वेदेवास्तथा साध्या दीप्यमानाः स्वतेजसा ॥ १-२१८-३६॥
rudrāśca vasavaścaiva marutaśca mahābalāḥ |
viśvedevāstathā sādhyā dīpyamānāḥ svatejasā || 1-218-36||
MHB 1-218-37
एते चान्ये च बहवो देवास्तौ पुरुषोत्तमौ ।
कृष्णपार्थौ जिघांसन्तः प्रतीयुर्विविधायुधाः ॥ १-२१८-३७॥
ete cānye ca bahavo devāstau puruṣottamau |
kṛṣṇapārthau jighāṃsantaḥ pratīyurvividhāyudhāḥ || 1-218-37||
MHB 1-218-38
तत्राद्भुतान्यदृश्यन्त निमित्तानि महाहवे ।
युगान्तसमरूपाणि भूतोत्सादाय भारत ॥ १-२१८-३८॥
tatrādbhutānyadṛśyanta nimittāni mahāhave |
yugāntasamarūpāṇi bhūtotsādāya bhārata || 1-218-38||
MHB 1-218-39
तथा तु दृष्ट्वा संरब्धं शक्रं देवैः सहाच्युतौ ।
अभीतौ युधि दुर्धर्षौ तस्थतुः सज्जकार्मुकौ ॥ १-२१८-३९॥
tathā tu dṛṣṭvā saṃrabdhaṃ śakraṃ devaiḥ sahācyutau |
abhītau yudhi durdharṣau tasthatuḥ sajjakārmukau || 1-218-39||
MHB 1-218-40
आगतांश्चैव तान्दृष्ट्वा देवानेकैकशस्ततः ।
न्यवारयेतां संक्रुद्धौ बाणैर्वज्रोपमैस्तदा ॥ १-२१८-४०॥
āgatāṃścaiva tāndṛṣṭvā devānekaikaśastataḥ |
nyavārayetāṃ saṃkruddhau bāṇairvajropamaistadā || 1-218-40||
MHB 1-218-41
असकृद्भग्नसंकल्पाः सुराश्च बहुशः कृताः ।
भयाद्रणं परित्यज्य शक्रमेवाभिशिश्रियुः ॥ १-२१८-४१॥
asakṛdbhagnasaṃkalpāḥ surāśca bahuśaḥ kṛtāḥ |
bhayādraṇaṃ parityajya śakramevābhiśiśriyuḥ || 1-218-41||
MHB 1-218-42
दृष्ट्वा निवारितान्देवान्माधवेनार्जुनेन च ।
आश्चर्यमगमंस्तत्र मुनयो दिवि विष्ठिताः ॥ १-२१८-४२॥
dṛṣṭvā nivāritāndevānmādhavenārjunena ca |
āścaryamagamaṃstatra munayo divi viṣṭhitāḥ || 1-218-42||
MHB 1-218-43
शक्रश्चापि तयोर्वीर्यमुपलभ्यासकृद्रणे ।
बभूव परमप्रीतो भूयश्चैतावयोधयत् ॥ १-२१८-४३॥
śakraścāpi tayorvīryamupalabhyāsakṛdraṇe |
babhūva paramaprīto bhūyaścaitāvayodhayat || 1-218-43||
MHB 1-218-44
ततोऽश्मवर्षं सुमहद्व्यसृजत्पाकशासनः ।
भूय एव तदा वीर्यं जिज्ञासुः सव्यसाचिनः ।
तच्छरैरर्जुनो वर्षं प्रतिजघ्नेऽत्यमर्षणः ॥ १-२१८-४४॥
tato'śmavarṣaṃ sumahadvyasṛjatpākaśāsanaḥ |
bhūya eva tadā vīryaṃ jijñāsuḥ savyasācinaḥ |
taccharairarjuno varṣaṃ pratijaghne'tyamarṣaṇaḥ || 1-218-44||
MHB 1-218-45
विफलं क्रियमाणं तत्संप्रेक्ष्य च शतक्रतुः ।
भूयः संवर्धयामास तद्वर्षं देवराडथ ॥ १-२१८-४५॥
viphalaṃ kriyamāṇaṃ tatsaṃprekṣya ca śatakratuḥ |
bhūyaḥ saṃvardhayāmāsa tadvarṣaṃ devarāḍatha || 1-218-45||
MHB 1-218-46
सोऽश्मवर्षं महावेगैरिषुभिः पाकशासनिः ।
विलयं गमयामास हर्षयन्पितरं तदा ॥ १-२१८-४६॥
so'śmavarṣaṃ mahāvegairiṣubhiḥ pākaśāsaniḥ |
vilayaṃ gamayāmāsa harṣayanpitaraṃ tadā || 1-218-46||
MHB 1-218-47
समुत्पाट्य तु पाणिभ्यां मन्दराच्छिखरं महत् ।
सद्रुमं व्यसृजच्छक्रो जिघांसुः पाण्डुनन्दनम् ॥ १-२१८-४७॥
samutpāṭya tu pāṇibhyāṃ mandarācchikharaṃ mahat |
sadrumaṃ vyasṛjacchakro jighāṃsuḥ pāṇḍunandanam || 1-218-47||
MHB 1-218-48
ततोऽर्जुनो वेगवद्भिर्ज्वलिताग्रैरजिह्मगैः ।
बाणैर्विध्वंसयामास गिरेः शृङ्गं सहस्रधा ॥ १-२१८-४८॥
tato'rjuno vegavadbhirjvalitāgrairajihmagaiḥ |
bāṇairvidhvaṃsayāmāsa gireḥ śṛṅgaṃ sahasradhā || 1-218-48||
MHB 1-218-49
गिरेर्विशीर्यमाणस्य तस्य रूपं तदा बभौ ।
सार्कचन्द्रग्रहस्येव नभसः प्रविशीर्यतः ॥ १-२१८-४९॥
girerviśīryamāṇasya tasya rūpaṃ tadā babhau |
sārkacandragrahasyeva nabhasaḥ praviśīryataḥ || 1-218-49||
MHB 1-218-50
तेनावाक्पतता दावे शैलेन महता भृशम् ।
भूय एव हतास्तत्र प्राणिनः खाण्डवालयाः ॥ १-२१८-५०॥
tenāvākpatatā dāve śailena mahatā bhṛśam |
bhūya eva hatāstatra prāṇinaḥ khāṇḍavālayāḥ || 1-218-50||
Adhyaya: 219/225 (40)
MHB 1-219-1
वैशंपायन उवाच ।
तथा शैलनिपातेन भीषिताः खाण्डवालयाः ।
दानवा राक्षसा नागास्तरक्ष्वृक्षवनौकसः ।
द्विपाः प्रभिन्नाः शार्दूलाः सिंहाः केसरिणस्तथा ॥ १-२१९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathā śailanipātena bhīṣitāḥ khāṇḍavālayāḥ |
dānavā rākṣasā nāgāstarakṣvṛkṣavanaukasaḥ |
dvipāḥ prabhinnāḥ śārdūlāḥ siṃhāḥ kesariṇastathā || 1-219-1||
MHB 1-219-2
मृगाश्च महिषाश्चैव शतशः पक्षिणस्तथा ।
समुद्विग्ना विससृपुस्तथान्या भूतजातयः ॥ १-२१९-२॥
mṛgāśca mahiṣāścaiva śataśaḥ pakṣiṇastathā |
samudvignā visasṛpustathānyā bhūtajātayaḥ || 1-219-2||
MHB 1-219-3
तं दावं समुदीक्षन्तः कृष्णौ चाभ्युद्यतायुधौ ।
उत्पातनादशब्देन संत्रासित इवाभवन् ॥ १-२१९-३॥
taṃ dāvaṃ samudīkṣantaḥ kṛṣṇau cābhyudyatāyudhau |
utpātanādaśabdena saṃtrāsita ivābhavan || 1-219-3||
MHB 1-219-4
स्वतेजोभास्वरं चक्रमुत्ससर्ज जनार्दनः ।
तेन ता जातयः क्षुद्राः सदानवनिशाचराः ।
निकृत्ताः शतशः सर्वा निपेतुरनलं क्षणात् ॥ १-२१९-४॥
svatejobhāsvaraṃ cakramutsasarja janārdanaḥ |
tena tā jātayaḥ kṣudrāḥ sadānavaniśācarāḥ |
nikṛttāḥ śataśaḥ sarvā nipeturanalaṃ kṣaṇāt || 1-219-4||
MHB 1-219-5
अदृश्यन्राक्षसास्तत्र कृष्णचक्रविदारिताः ।
वसारुधिरसंपृक्ताः संध्यायामिव तोयदाः ॥ १-२१९-५॥
adṛśyanrākṣasāstatra kṛṣṇacakravidāritāḥ |
vasārudhirasaṃpṛktāḥ saṃdhyāyāmiva toyadāḥ || 1-219-5||
MHB 1-219-6
पिशाचान्पक्षिणो नागान्पशूंश्चापि सहस्रशः ।
निघ्नंश्चरति वार्ष्णेयः कालवत्तत्र भारत ॥ १-२१९-६॥
piśācānpakṣiṇo nāgānpaśūṃścāpi sahasraśaḥ |
nighnaṃścarati vārṣṇeyaḥ kālavattatra bhārata || 1-219-6||
MHB 1-219-7
क्षिप्तं क्षिप्तं हि तच्चक्रं कृष्णस्यामित्रघातिनः ।
हत्वानेकानि सत्त्वानि पाणिमेति पुनः पुनः ॥ १-२१९-७॥
kṣiptaṃ kṣiptaṃ hi taccakraṃ kṛṣṇasyāmitraghātinaḥ |
hatvānekāni sattvāni pāṇimeti punaḥ punaḥ || 1-219-7||
MHB 1-219-8
तथा तु निघ्नतस्तस्य सर्वसत्त्वानि भारत ।
बभूव रूपमत्युग्रं सर्वभूतात्मनस्तदा ॥ १-२१९-८॥
tathā tu nighnatastasya sarvasattvāni bhārata |
babhūva rūpamatyugraṃ sarvabhūtātmanastadā || 1-219-8||
MHB 1-219-9
समेतानां च देवानां दानवानां च सर्वशः ।
विजेता नाभवत्कश्चित्कृष्णपाण्डवयोर्मृधे ॥ १-२१९-९॥
sametānāṃ ca devānāṃ dānavānāṃ ca sarvaśaḥ |
vijetā nābhavatkaścitkṛṣṇapāṇḍavayormṛdhe || 1-219-9||
MHB 1-219-10
तयोर्बलात्परित्रातुं तं दावं तु यदा सुराः ।
नाशक्नुवञ्शमयितुं तदाभूवन्पराङ्मुखाः ॥ १-२१९-१०॥
tayorbalātparitrātuṃ taṃ dāvaṃ tu yadā surāḥ |
nāśaknuvañśamayituṃ tadābhūvanparāṅmukhāḥ || 1-219-10||
MHB 1-219-11
शतक्रतुश्च संप्रेक्ष्य विमुखान्देवतागणान् ।
बभूवावस्थितः प्रीतः प्रशंसन्कृष्णपाण्डवौ ॥ १-२१९-११॥
śatakratuśca saṃprekṣya vimukhāndevatāgaṇān |
babhūvāvasthitaḥ prītaḥ praśaṃsankṛṣṇapāṇḍavau || 1-219-11||
MHB 1-219-12
निवृत्तेषु तु देवेषु वागुवाचाशरीरिणी ।
शतक्रतुमभिप्रेक्ष्य महागम्भीरनिःस्वना ॥ १-२१९-१२॥
nivṛtteṣu tu deveṣu vāguvācāśarīriṇī |
śatakratumabhiprekṣya mahāgambhīraniḥsvanā || 1-219-12||
MHB 1-219-13
न ते सखा संनिहितस्तक्षकः पन्नगोत्तमः ।
दाहकाले खाण्डवस्य कुरुक्षेत्रं गतो ह्यसौ ॥ १-२१९-१३॥
na te sakhā saṃnihitastakṣakaḥ pannagottamaḥ |
dāhakāle khāṇḍavasya kurukṣetraṃ gato hyasau || 1-219-13||
MHB 1-219-14
न च शक्यौ त्वया जेतुं युद्धेऽस्मिन्समवस्थितौ ।
वासुदेवार्जुनौ शक्र निबोधेदं वचो मम ॥ १-२१९-१४॥
na ca śakyau tvayā jetuṃ yuddhe'sminsamavasthitau |
vāsudevārjunau śakra nibodhedaṃ vaco mama || 1-219-14||
MHB 1-219-15
नरनारायणौ देवौ तावेतौ विश्रुतौ दिवि ।
भवानप्यभिजानाति यद्वीर्यौ यत्पराक्रमौ ॥ १-२१९-१५॥
naranārāyaṇau devau tāvetau viśrutau divi |
bhavānapyabhijānāti yadvīryau yatparākramau || 1-219-15||
MHB 1-219-16
नैतौ शक्यौ दुराधर्षौ विजेतुमजितौ युधि ।
अपि सर्वेषु लोकेषु पुराणावृषिसत्तमौ ॥ १-२१९-१६॥
naitau śakyau durādharṣau vijetumajitau yudhi |
api sarveṣu lokeṣu purāṇāvṛṣisattamau || 1-219-16||
MHB 1-219-17
पूजनीयतमावेतावपि सर्वैः सुरासुरैः ।
सयक्षरक्षोगन्धर्वनरकिंनरपन्नगैः ॥ १-२१९-१७॥
pūjanīyatamāvetāvapi sarvaiḥ surāsuraiḥ |
sayakṣarakṣogandharvanarakiṃnarapannagaiḥ || 1-219-17||
MHB 1-219-18
तस्मादितः सुरैः सार्धं गन्तुमर्हसि वासव ।
दिष्टं चाप्यनुपश्यैतत्खाण्डवस्य विनाशनम् ॥ १-२१९-१८॥
tasmāditaḥ suraiḥ sārdhaṃ gantumarhasi vāsava |
diṣṭaṃ cāpyanupaśyaitatkhāṇḍavasya vināśanam || 1-219-18||
MHB 1-219-19
इति वाचमभिश्रुत्य तथ्यमित्यमरेश्वरः ।
कोपामर्षौ समुत्सृज्य संप्रतस्थे दिवं तदा ॥ १-२१९-१९॥
iti vācamabhiśrutya tathyamityamareśvaraḥ |
kopāmarṣau samutsṛjya saṃpratasthe divaṃ tadā || 1-219-19||
MHB 1-219-20
तं प्रस्थितं महात्मानं समवेक्ष्य दिवौकसः ।
त्वरिताः सहिता राजन्ननुजग्मुः शतक्रतुम् ॥ १-२१९-२०॥
taṃ prasthitaṃ mahātmānaṃ samavekṣya divaukasaḥ |
tvaritāḥ sahitā rājannanujagmuḥ śatakratum || 1-219-20||
MHB 1-219-21
देवराजं तदा यान्तं सह देवैरुदीक्ष्य तु ।
वासुदेवार्जुनौ वीरौ सिंहनादं विनेदतुः ॥ १-२१९-२१॥
devarājaṃ tadā yāntaṃ saha devairudīkṣya tu |
vāsudevārjunau vīrau siṃhanādaṃ vinedatuḥ || 1-219-21||
MHB 1-219-22
देवराजे गते राजन्प्रहृष्टौ कृष्णपाण्डवौ ।
निर्विशङ्कं पुनर्दावं दाहयामासतुस्तदा ॥ १-२१९-२२॥
devarāje gate rājanprahṛṣṭau kṛṣṇapāṇḍavau |
nirviśaṅkaṃ punardāvaṃ dāhayāmāsatustadā || 1-219-22||
MHB 1-219-23
स मारुत इवाभ्राणि नाशयित्वार्जुनः सुरान् ।
व्यधमच्छरसंपातैः प्राणिनः खाण्डवालयान् ॥ १-२१९-२३॥
sa māruta ivābhrāṇi nāśayitvārjunaḥ surān |
vyadhamaccharasaṃpātaiḥ prāṇinaḥ khāṇḍavālayān || 1-219-23||
MHB 1-219-24
न च स्म किंचिच्छक्नोति भूतं निश्चरितुं ततः ।
संछिद्यमानमिषुभिरस्यता सव्यसाचिना ॥ १-२१९-२४॥
na ca sma kiṃcicchaknoti bhūtaṃ niścarituṃ tataḥ |
saṃchidyamānamiṣubhirasyatā savyasācinā || 1-219-24||
MHB 1-219-25
नाशकंस्तत्र भूतानि महान्त्यपि रणेऽर्जुनम् ।
निरीक्षितुममोघेषुं करिष्यन्ति कुतो रणम् ॥ १-२१९-२५॥
nāśakaṃstatra bhūtāni mahāntyapi raṇe'rjunam |
nirīkṣitumamogheṣuṃ kariṣyanti kuto raṇam || 1-219-25||
MHB 1-219-26
शतेनैकं च विव्याध शतं चैकेन पत्रिणा ।
व्यसवस्तेऽपतन्नग्नौ साक्षात्कालहता इव ॥ १-२१९-२६॥
śatenaikaṃ ca vivyādha śataṃ caikena patriṇā |
vyasavaste'patannagnau sākṣātkālahatā iva || 1-219-26||
MHB 1-219-27
न चालभन्त ते शर्म रोधःसु विषमेषु च ।
पितृदेवनिवासेषु संतापश्चाप्यजायत ॥ १-२१९-२७॥
na cālabhanta te śarma rodhaḥsu viṣameṣu ca |
pitṛdevanivāseṣu saṃtāpaścāpyajāyata || 1-219-27||
MHB 1-219-28
भूतसंघसहस्राश्च दीनाश्चक्रुर्महास्वनम् ।
रुरुवुर्वारणाश्चैव तथैव मृगपक्षिणः ।
तेन शब्देन वित्रेसुर्गङ्गोदधिचरा झषाः ॥ १-२१९-२८॥
bhūtasaṃghasahasrāśca dīnāścakrurmahāsvanam |
ruruvurvāraṇāścaiva tathaiva mṛgapakṣiṇaḥ |
tena śabdena vitresurgaṅgodadhicarā jhaṣāḥ || 1-219-28||
MHB 1-219-29
न ह्यर्जुनं महाबाहुं नापि कृष्णं महाबलम् ।
निरीक्षितुं वै शक्नोति कश्चिद्योद्धुं कुतः पुनः ॥ १-२१९-२९॥
na hyarjunaṃ mahābāhuṃ nāpi kṛṣṇaṃ mahābalam |
nirīkṣituṃ vai śaknoti kaścidyoddhuṃ kutaḥ punaḥ || 1-219-29||
MHB 1-219-30
एकायनगता येऽपि निष्पतन्त्यत्र केचन ।
राक्षसान्दानवान्नागाञ्जघ्ने चक्रेण तान्हरिः ॥ १-२१९-३०॥
ekāyanagatā ye'pi niṣpatantyatra kecana |
rākṣasāndānavānnāgāñjaghne cakreṇa tānhariḥ || 1-219-30||
MHB 1-219-31
ते विभिन्नशिरोदेहाश्चक्रवेगाद्गतासवः ।
पेतुरास्ये महाकाया दीप्तस्य वसुरेतसः ॥ १-२१९-३१॥
te vibhinnaśirodehāścakravegādgatāsavaḥ |
peturāsye mahākāyā dīptasya vasuretasaḥ || 1-219-31||
MHB 1-219-32
स मांसरुधिरौघैश्च मेदौघैश्च समीरितः ।
उपर्याकाशगो वह्निर्विधूमः समदृश्यत ॥ १-२१९-३२॥
sa māṃsarudhiraughaiśca medaughaiśca samīritaḥ |
uparyākāśago vahnirvidhūmaḥ samadṛśyata || 1-219-32||
MHB 1-219-33
दीप्ताक्षो दीप्तजिह्वश्च दीप्तव्यात्तमहाननः ।
दीप्तोर्ध्वकेशः पिङ्गाक्षः पिबन्प्राणभृतां वसाम् ॥ १-२१९-३३॥
dīptākṣo dīptajihvaśca dīptavyāttamahānanaḥ |
dīptordhvakeśaḥ piṅgākṣaḥ pibanprāṇabhṛtāṃ vasām || 1-219-33||
MHB 1-219-34
तां स कृष्णार्जुनकृतां सुधां प्राप्य हुताशनः ।
बभूव मुदितस्तृप्तः परां निर्वृतिमागतः ॥ १-२१९-३४॥
tāṃ sa kṛṣṇārjunakṛtāṃ sudhāṃ prāpya hutāśanaḥ |
babhūva muditastṛptaḥ parāṃ nirvṛtimāgataḥ || 1-219-34||
MHB 1-219-35
अथासुरं मयं नाम तक्षकस्य निवेशनात् ।
विप्रद्रवन्तं सहसा ददर्श मधुसूदनः ॥ १-२१९-३५॥
athāsuraṃ mayaṃ nāma takṣakasya niveśanāt |
vipradravantaṃ sahasā dadarśa madhusūdanaḥ || 1-219-35||
MHB 1-219-36
तमग्निः प्रार्थयामास दिधक्षुर्वातसारथिः ।
देहवान्वै जटी भूत्वा नदंश्च जलदो यथा ।
जिघांसुर्वासुदेवश्च चक्रमुद्यम्य विष्ठितः ॥ १-२१९-३६॥
tamagniḥ prārthayāmāsa didhakṣurvātasārathiḥ |
dehavānvai jaṭī bhūtvā nadaṃśca jalado yathā |
jighāṃsurvāsudevaśca cakramudyamya viṣṭhitaḥ || 1-219-36||
MHB 1-219-37
स चक्रमुद्यतं दृष्ट्वा दिधक्षुं च हुताशनम् ।
अभिधावार्जुनेत्येवं मयश्चुक्रोश भारत ॥ १-२१९-३७॥
sa cakramudyataṃ dṛṣṭvā didhakṣuṃ ca hutāśanam |
abhidhāvārjunetyevaṃ mayaścukrośa bhārata || 1-219-37||
MHB 1-219-38
तस्य भीतस्वनं श्रुत्वा मा भैरिति धनंजयः ।
प्रत्युवाच मयं पार्थो जीवयन्निव भारत ॥ १-२१९-३८॥
tasya bhītasvanaṃ śrutvā mā bhairiti dhanaṃjayaḥ |
pratyuvāca mayaṃ pārtho jīvayanniva bhārata || 1-219-38||
MHB 1-219-39
तं पार्थेनाभये दत्ते नमुचेर्भ्रातरं मयम् ।
न हन्तुमैच्छद्दाशार्हः पावको न ददाह च ॥ १-२१९-३९॥
taṃ pārthenābhaye datte namucerbhrātaraṃ mayam |
na hantumaicchaddāśārhaḥ pāvako na dadāha ca || 1-219-39||
MHB 1-219-40
तस्मिन्वने दह्यमाने षडग्निर्न ददाह च ।
अश्वसेनं मयं चापि चतुरः शार्ङ्गकानिति ॥ १-२१९-४०॥
tasminvane dahyamāne ṣaḍagnirna dadāha ca |
aśvasenaṃ mayaṃ cāpi caturaḥ śārṅgakāniti || 1-219-40||
Adhyaya: 220/225 (32)
MHB 1-220-1
जनमेजय उवाच ।
किमर्थं शार्ङ्गकानग्निर्न ददाह तथागते ।
तस्मिन्वने दह्यमाने ब्रह्मन्नेतद्वदाशु मे ॥ १-२२०-१॥
janamejaya uvāca |
kimarthaṃ śārṅgakānagnirna dadāha tathāgate |
tasminvane dahyamāne brahmannetadvadāśu me || 1-220-1||
MHB 1-220-2
अदाहे ह्यश्वसेनस्य दानवस्य मयस्य च ।
कारणं कीर्तितं ब्रह्मञ्शार्ङ्गकानां न कीर्तितम् ॥ १-२२०-२॥
adāhe hyaśvasenasya dānavasya mayasya ca |
kāraṇaṃ kīrtitaṃ brahmañśārṅgakānāṃ na kīrtitam || 1-220-2||
MHB 1-220-3
तदेतदद्भुतं ब्रह्मञ्शार्ङ्गानामविनाशनम् ।
कीर्तयस्वाग्निसंमर्दे कथं ते न विनाशिताः ॥ १-२२०-३॥
tadetadadbhutaṃ brahmañśārṅgānāmavināśanam |
kīrtayasvāgnisaṃmarde kathaṃ te na vināśitāḥ || 1-220-3||
MHB 1-220-4
वैशंपायन उवाच ।
यदर्थं शार्ङ्गकानग्निर्न ददाह तथागते ।
तत्ते सर्वं यथावृत्तं कथयिष्यामि भारत ॥ १-२२०-४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
yadarthaṃ śārṅgakānagnirna dadāha tathāgate |
tatte sarvaṃ yathāvṛttaṃ kathayiṣyāmi bhārata || 1-220-4||
MHB 1-220-5
धर्मज्ञानां मुख्यतमस्तपस्वी संशितव्रतः ।
आसीन्महर्षिः श्रुतवान्मन्दपाल इति श्रुतः ॥ १-२२०-५॥
dharmajñānāṃ mukhyatamastapasvī saṃśitavrataḥ |
āsīnmaharṣiḥ śrutavānmandapāla iti śrutaḥ || 1-220-5||
MHB 1-220-6
स मार्गमास्थितो राजन्नृषीणामूर्ध्वरेतसाम् ।
स्वाध्यायवान्धर्मरतस्तपस्वी विजितेन्द्रियः ॥ १-२२०-६॥
sa mārgamāsthito rājannṛṣīṇāmūrdhvaretasām |
svādhyāyavāndharmaratastapasvī vijitendriyaḥ || 1-220-6||
MHB 1-220-7
स गत्वा तपसः पारं देहमुत्सृज्य भारत ।
जगाम पितृलोकाय न लेभे तत्र तत्फलम् ॥ १-२२०-७॥
sa gatvā tapasaḥ pāraṃ dehamutsṛjya bhārata |
jagāma pitṛlokāya na lebhe tatra tatphalam || 1-220-7||
MHB 1-220-8
स लोकानफलान्दृष्ट्वा तपसा निर्जितानपि ।
पप्रच्छ धर्मराजस्य समीपस्थान्दिवौकसः ॥ १-२२०-८॥
sa lokānaphalāndṛṣṭvā tapasā nirjitānapi |
papraccha dharmarājasya samīpasthāndivaukasaḥ || 1-220-8||
MHB 1-220-9
किमर्थमावृता लोका ममैते तपसार्जिताः ।
किं मया न कृतं तत्र यस्येदं कर्मणः फलम् ॥ १-२२०-९॥
kimarthamāvṛtā lokā mamaite tapasārjitāḥ |
kiṃ mayā na kṛtaṃ tatra yasyedaṃ karmaṇaḥ phalam || 1-220-9||
MHB 1-220-10
तत्राहं तत्करिष्यामि यदर्थमिदमावृतम् ।
फलमेतस्य तपसः कथयध्वं दिवौकसः ॥ १-२२०-१०॥
tatrāhaṃ tatkariṣyāmi yadarthamidamāvṛtam |
phalametasya tapasaḥ kathayadhvaṃ divaukasaḥ || 1-220-10||
MHB 1-220-11
देवा ऊचुः ।
ऋणिनो मानवा ब्रह्मञ्जायन्ते येन तच्छृणु ।
क्रियाभिर्ब्रह्मचर्येण प्रजया च न संशयः ॥ १-२२०-११॥
devā ūcuḥ |
ṛṇino mānavā brahmañjāyante yena tacchṛṇu |
kriyābhirbrahmacaryeṇa prajayā ca na saṃśayaḥ || 1-220-11||
MHB 1-220-12
तदपाक्रियते सर्वं यज्ञेन तपसा सुतैः ।
तपस्वी यज्ञकृच्चासि न तु ते विद्यते प्रजा ॥ १-२२०-१२॥
tadapākriyate sarvaṃ yajñena tapasā sutaiḥ |
tapasvī yajñakṛccāsi na tu te vidyate prajā || 1-220-12||
MHB 1-220-13
त इमे प्रसवस्यार्थे तव लोकाः समावृताः ।
प्रजायस्व ततो लोकानुपभोक्तासि शाश्वतान् ॥ १-२२०-१३॥
ta ime prasavasyārthe tava lokāḥ samāvṛtāḥ |
prajāyasva tato lokānupabhoktāsi śāśvatān || 1-220-13||
MHB 1-220-14
पुन्नाम्नो नरकात्पुत्रस्त्रातीति पितरं मुने ।
तस्मादपत्यसंताने यतस्व द्विजसत्तम ॥ १-२२०-१४॥
punnāmno narakātputrastrātīti pitaraṃ mune |
tasmādapatyasaṃtāne yatasva dvijasattama || 1-220-14||
MHB 1-220-15
वैशंपायन उवाच ।
तच्छ्रुत्वा मन्दपालस्तु तेषां वाक्यं दिवौकसाम् ।
क्व नु शीघ्रमपत्यं स्याद्बहुलं चेत्यचिन्तयत् ॥ १-२२०-१५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tacchrutvā mandapālastu teṣāṃ vākyaṃ divaukasām |
kva nu śīghramapatyaṃ syādbahulaṃ cetyacintayat || 1-220-15||
MHB 1-220-16
स चिन्तयन्नभ्यगच्छद्बहुलप्रसवान्खगान् ।
शार्ङ्गिकां शार्ङ्गको भूत्वा जरितां समुपेयिवान् ॥ १-२२०-१६॥
sa cintayannabhyagacchadbahulaprasavānkhagān |
śārṅgikāṃ śārṅgako bhūtvā jaritāṃ samupeyivān || 1-220-16||
MHB 1-220-17
तस्यां पुत्रानजनयच्चतुरो ब्रह्मवादिनः ।
तानपास्य स तत्रैव जगाम लपितां प्रति ।
बालान्सुतानण्डगतान्मात्रा सह मुनिर्वने ॥ १-२२०-१७॥
tasyāṃ putrānajanayaccaturo brahmavādinaḥ |
tānapāsya sa tatraiva jagāma lapitāṃ prati |
bālānsutānaṇḍagatānmātrā saha munirvane || 1-220-17||
MHB 1-220-18
तस्मिन्गते महाभागे लपितां प्रति भारत ।
अपत्यस्नेहसंविग्ना जरिता बह्वचिन्तयत् ॥ १-२२०-१८॥
tasmingate mahābhāge lapitāṃ prati bhārata |
apatyasnehasaṃvignā jaritā bahvacintayat || 1-220-18||
MHB 1-220-19
तेन त्यक्तानसंत्याज्यानृषीनण्डगतान्वने ।
नाजहत्पुत्रकानार्ता जरिता खाण्डवे नृप ।
बभार चैतान्संजातान्स्ववृत्त्या स्नेहविक्लवा ॥ १-२२०-१९॥
tena tyaktānasaṃtyājyānṛṣīnaṇḍagatānvane |
nājahatputrakānārtā jaritā khāṇḍave nṛpa |
babhāra caitānsaṃjātānsvavṛttyā snehaviklavā || 1-220-19||
MHB 1-220-20
ततोऽग्निं खाण्डवं दग्धुमायान्तं दृष्टवानृषिः ।
मन्दपालश्चरंस्तस्मिन्वने लपितया सह ॥ १-२२०-२०॥
tato'gniṃ khāṇḍavaṃ dagdhumāyāntaṃ dṛṣṭavānṛṣiḥ |
mandapālaścaraṃstasminvane lapitayā saha || 1-220-20||
MHB 1-220-21
तं संकल्पं विदित्वास्य ज्ञात्वा पुत्रांश्च बालकान् ।
सोऽभितुष्टाव विप्रर्षिर्ब्राह्मणो जातवेदसम् ।
पुत्रान्परिददद्भीतो लोकपालं महौजसम् ॥ १-२२०-२१॥
taṃ saṃkalpaṃ viditvāsya jñātvā putrāṃśca bālakān |
so'bhituṣṭāva viprarṣirbrāhmaṇo jātavedasam |
putrānparidadadbhīto lokapālaṃ mahaujasam || 1-220-21||
MHB 1-220-22
मन्दपाल उवाच ।
त्वमग्ने सर्वदेवानां मुखं त्वमसि हव्यवाट् ।
त्वमन्तः सर्वभूतानां गूढश्चरसि पावक ॥ १-२२०-२२॥
mandapāla uvāca |
tvamagne sarvadevānāṃ mukhaṃ tvamasi havyavāṭ |
tvamantaḥ sarvabhūtānāṃ gūḍhaścarasi pāvaka || 1-220-22||
MHB 1-220-23
त्वामेकमाहुः कवयस्त्वामाहुस्त्रिविधं पुनः ।
त्वामष्टधा कल्पयित्वा यज्ञवाहमकल्पयन् ॥ १-२२०-२३॥
tvāmekamāhuḥ kavayastvāmāhustrividhaṃ punaḥ |
tvāmaṣṭadhā kalpayitvā yajñavāhamakalpayan || 1-220-23||
MHB 1-220-24
त्वया सृष्टमिदं विश्वं वदन्ति परमर्षयः ।
त्वदृते हि जगत्कृत्स्नं सद्यो न स्याद्धुताशन ॥ १-२२०-२४॥
tvayā sṛṣṭamidaṃ viśvaṃ vadanti paramarṣayaḥ |
tvadṛte hi jagatkṛtsnaṃ sadyo na syāddhutāśana || 1-220-24||
MHB 1-220-25
तुभ्यं कृत्वा नमो विप्राः स्वकर्मविजितां गतिम् ।
गच्छन्ति सह पत्नीभिः सुतैरपि च शाश्वतीम् ॥ १-२२०-२५॥
tubhyaṃ kṛtvā namo viprāḥ svakarmavijitāṃ gatim |
gacchanti saha patnībhiḥ sutairapi ca śāśvatīm || 1-220-25||
MHB 1-220-26
त्वामग्ने जलदानाहुः खे विषक्तान्सविद्युतः ।
दहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्य हायनाः ॥ १-२२०-२६॥
tvāmagne jaladānāhuḥ khe viṣaktānsavidyutaḥ |
dahanti sarvabhūtāni tvatto niṣkramya hāyanāḥ || 1-220-26||
MHB 1-220-27
जातवेदस्तवैवेयं विश्वसृष्टिर्महाद्युते ।
तवैव कर्म विहितं भूतं सर्वं चराचरम् ॥ १-२२०-२७॥
jātavedastavaiveyaṃ viśvasṛṣṭirmahādyute |
tavaiva karma vihitaṃ bhūtaṃ sarvaṃ carācaram || 1-220-27||
MHB 1-220-28
त्वयापो विहिताः पूर्वं त्वयि सर्वमिदं जगत् ।
त्वयि हव्यं च कव्यं च यथावत्संप्रतिष्ठितम् ॥ १-२२०-२८॥
tvayāpo vihitāḥ pūrvaṃ tvayi sarvamidaṃ jagat |
tvayi havyaṃ ca kavyaṃ ca yathāvatsaṃpratiṣṭhitam || 1-220-28||
MHB 1-220-29
अग्ने त्वमेव ज्वलनस्त्वं धाता त्वं बृहस्पतिः ।
त्वमश्विनौ यमौ मित्रः सोमस्त्वमसि चानिलः ॥ १-२२०-२९॥
agne tvameva jvalanastvaṃ dhātā tvaṃ bṛhaspatiḥ |
tvamaśvinau yamau mitraḥ somastvamasi cānilaḥ || 1-220-29||
MHB 1-220-30
वैशंपायन उवाच ।
एवं स्तुतस्ततस्तेन मन्दपालेन पावकः ।
तुतोष तस्य नृपते मुनेरमिततेजसः ।
उवाच चैनं प्रीतात्मा किमिष्टं करवाणि ते ॥ १-२२०-३०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ stutastatastena mandapālena pāvakaḥ |
tutoṣa tasya nṛpate muneramitatejasaḥ |
uvāca cainaṃ prītātmā kimiṣṭaṃ karavāṇi te || 1-220-30||
MHB 1-220-31
तमब्रवीन्मन्दपालः प्राञ्जलिर्हव्यवाहनम् ।
प्रदहन्खाण्डवं दावं मम पुत्रान्विसर्जय ॥ १-२२०-३१॥
tamabravīnmandapālaḥ prāñjalirhavyavāhanam |
pradahankhāṇḍavaṃ dāvaṃ mama putrānvisarjaya || 1-220-31||
MHB 1-220-32
तथेति तत्प्रतिश्रुत्य भगवान्हव्यवाहनः ।
खाण्डवे तेन कालेन प्रजज्वाल दिधक्षया ॥ १-२२०-३२॥
tatheti tatpratiśrutya bhagavānhavyavāhanaḥ |
khāṇḍave tena kālena prajajvāla didhakṣayā || 1-220-32||
Adhyaya: 221/225 (21)
MHB 1-221-1
वैशंपायन उवाच ।
ततः प्रज्वलिते शुक्रे शार्ङ्गकास्ते सुदुःखिताः ।
व्यथिताः परमोद्विग्ना नाधिजग्मुः परायणम् ॥ १-२२१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ prajvalite śukre śārṅgakāste suduḥkhitāḥ |
vyathitāḥ paramodvignā nādhijagmuḥ parāyaṇam || 1-221-1||
MHB 1-221-2
निशाम्य पुत्रकान्बालान्माता तेषां तपस्विनी ।
जरिता दुःखसंतप्ता विललाप नरेश्वर ॥ १-२२१-२॥
niśāmya putrakānbālānmātā teṣāṃ tapasvinī |
jaritā duḥkhasaṃtaptā vilalāpa nareśvara || 1-221-2||
MHB 1-221-3
अयमग्निर्दहन्कक्षमित आयाति भीषणः ।
जगत्संदीपयन्भीमो मम दुःखविवर्धनः ॥ १-२२१-३॥
ayamagnirdahankakṣamita āyāti bhīṣaṇaḥ |
jagatsaṃdīpayanbhīmo mama duḥkhavivardhanaḥ || 1-221-3||
MHB 1-221-4
इमे च मां कर्षयन्ति शिशवो मन्दचेतसः ।
अबर्हाश्चरणैर्हीनाः पूर्वेषां नः परायणम् ।
त्रासयंश्चायमायाति लेलिहानो महीरुहान् ॥ १-२२१-४॥
ime ca māṃ karṣayanti śiśavo mandacetasaḥ |
abarhāścaraṇairhīnāḥ pūrveṣāṃ naḥ parāyaṇam |
trāsayaṃścāyamāyāti lelihāno mahīruhān || 1-221-4||
MHB 1-221-5
अशक्तिमत्त्वाच्च सुता न शक्ताः सरणे मम ।
आदाय च न शक्तास्मि पुत्रान्सरितुमन्यतः ॥ १-२२१-५॥
aśaktimattvācca sutā na śaktāḥ saraṇe mama |
ādāya ca na śaktāsmi putrānsaritumanyataḥ || 1-221-5||
MHB 1-221-6
न च त्यक्तुमहं शक्ता हृदयं दूयतीव मे ।
कं नु जह्यामहं पुत्रं कमादाय व्रजाम्यहम् ॥ १-२२१-६॥
na ca tyaktumahaṃ śaktā hṛdayaṃ dūyatīva me |
kaṃ nu jahyāmahaṃ putraṃ kamādāya vrajāmyaham || 1-221-6||
MHB 1-221-7
किं नु मे स्यात्कृतं कृत्वा मन्यध्वं पुत्रकाः कथम् ।
चिन्तयाना विमोक्षं वो नाधिगच्छामि किंचन ।
छादयित्वा च वो गात्रैः करिष्ये मरणं सह ॥ १-२२१-७॥
kiṃ nu me syātkṛtaṃ kṛtvā manyadhvaṃ putrakāḥ katham |
cintayānā vimokṣaṃ vo nādhigacchāmi kiṃcana |
chādayitvā ca vo gātraiḥ kariṣye maraṇaṃ saha || 1-221-7||
MHB 1-221-8
जरितारौ कुलं हीदं ज्येष्ठत्वेन प्रतिष्ठितम् ।
सारिसृक्वः प्रजायेत पितॄणां कुलवर्धनः ॥ १-२२१-८॥
jaritārau kulaṃ hīdaṃ jyeṣṭhatvena pratiṣṭhitam |
sārisṛkvaḥ prajāyeta pitṝṇāṃ kulavardhanaḥ || 1-221-8||
MHB 1-221-9
स्तम्बमित्रस्तपः कुर्याद्द्रोणो ब्रह्मविदुत्तमः ।
इत्येवमुक्त्वा प्रययौ पिता वो निर्घृणः पुरा ॥ १-२२१-९॥
stambamitrastapaḥ kuryāddroṇo brahmaviduttamaḥ |
ityevamuktvā prayayau pitā vo nirghṛṇaḥ purā || 1-221-9||
MHB 1-221-10
कमुपादाय शक्येत गन्तुं कस्यापदुत्तमा ।
किं नु कृत्वा कृतं कार्यं भवेदिति च विह्वला ॥ १-२२१-१०॥
kamupādāya śakyeta gantuṃ kasyāpaduttamā |
kiṃ nu kṛtvā kṛtaṃ kāryaṃ bhavediti ca vihvalā || 1-221-10||
MHB 1-221-11
नापश्यत्स्वधिया मोक्षं स्वसुतानां तदानलात् ।
एवं ब्रुवन्तीं शार्ङ्गास्ते प्रत्यूचुरथ मातरम् ॥ १-२२१-११॥
nāpaśyatsvadhiyā mokṣaṃ svasutānāṃ tadānalāt |
evaṃ bruvantīṃ śārṅgāste pratyūcuratha mātaram || 1-221-11||
MHB 1-221-12
स्नेहमुत्सृज्य मातस्त्वं पत यत्र न हव्यवाट् ।
अस्मासु हि विनष्टेषु भवितारः सुतास्तव ।
त्वयि मातर्विनष्टायां न नः स्यात्कुलसंततिः ॥ १-२२१-१२॥
snehamutsṛjya mātastvaṃ pata yatra na havyavāṭ |
asmāsu hi vinaṣṭeṣu bhavitāraḥ sutāstava |
tvayi mātarvinaṣṭāyāṃ na naḥ syātkulasaṃtatiḥ || 1-221-12||
MHB 1-221-13
अन्ववेक्ष्यैतदुभयं क्षमं स्याद्यत्कुलस्य नः ।
तद्वै कर्तुं परः कालो मातरेष भवेत्तव ॥ १-२२१-१३॥
anvavekṣyaitadubhayaṃ kṣamaṃ syādyatkulasya naḥ |
tadvai kartuṃ paraḥ kālo mātareṣa bhavettava || 1-221-13||
MHB 1-221-14
मा वै कुलविनाशाय स्नेहं कार्षीः सुतेषु नः ।
न हीदं कर्म मोघं स्याल्लोककामस्य नः पितुः ॥ १-२२१-१४॥
mā vai kulavināśāya snehaṃ kārṣīḥ suteṣu naḥ |
na hīdaṃ karma moghaṃ syāllokakāmasya naḥ pituḥ || 1-221-14||
MHB 1-221-15
जरितोवाच ।
इदमाखोर्बिलं भूमौ वृक्षस्यास्य समीपतः ।
तदाविशध्वं त्वरिता वह्नेरत्र न वो भयम् ॥ १-२२१-१५॥
jaritovāca |
idamākhorbilaṃ bhūmau vṛkṣasyāsya samīpataḥ |
tadāviśadhvaṃ tvaritā vahneratra na vo bhayam || 1-221-15||
MHB 1-221-16
ततोऽहं पांसुना छिद्रमपिधास्यामि पुत्रकाः ।
एवं प्रतिकृतं मन्ये ज्वलतः कृष्णवर्त्मनः ॥ १-२२१-१६॥
tato'haṃ pāṃsunā chidramapidhāsyāmi putrakāḥ |
evaṃ pratikṛtaṃ manye jvalataḥ kṛṣṇavartmanaḥ || 1-221-16||
MHB 1-221-17
तत एष्याम्यतीतेऽग्नौ विहर्तुं पांसुसंचयम् ।
रोचतामेष वोपायो विमोक्षाय हुताशनात् ॥ १-२२१-१७॥
tata eṣyāmyatīte'gnau vihartuṃ pāṃsusaṃcayam |
rocatāmeṣa vopāyo vimokṣāya hutāśanāt || 1-221-17||
MHB 1-221-18
शार्ङ्गका ऊचुः ।
अबर्हान्मांसभूतान्नः क्रव्यादाखुर्विनाशयेत् ।
पश्यमाना भयमिदं न शक्ष्यामो निषेवितुम् ॥ १-२२१-१८॥
śārṅgakā ūcuḥ |
abarhānmāṃsabhūtānnaḥ kravyādākhurvināśayet |
paśyamānā bhayamidaṃ na śakṣyāmo niṣevitum || 1-221-18||
MHB 1-221-19
कथमग्निर्न नो दह्यात्कथमाखुर्न भक्षयेत् ।
कथं न स्यात्पिता मोघः कथं माता ध्रियेत नः ॥ १-२२१-१९॥
kathamagnirna no dahyātkathamākhurna bhakṣayet |
kathaṃ na syātpitā moghaḥ kathaṃ mātā dhriyeta naḥ || 1-221-19||
MHB 1-221-20
बिल आखोर्विनाशः स्यादग्नेराकाशचारिणाम् ।
अन्ववेक्ष्यैतदुभयं श्रेयान्दाहो न भक्षणम् ॥ १-२२१-२०॥
bila ākhorvināśaḥ syādagnerākāśacāriṇām |
anvavekṣyaitadubhayaṃ śreyāndāho na bhakṣaṇam || 1-221-20||
MHB 1-221-21
गर्हितं मरणं नः स्यादाखुना खादता बिले ।
शिष्टादिष्टः परित्यागः शरीरस्य हुताशनात् ॥ १-२२१-२१॥
garhitaṃ maraṇaṃ naḥ syādākhunā khādatā bile |
śiṣṭādiṣṭaḥ parityāgaḥ śarīrasya hutāśanāt || 1-221-21||
Adhyaya: 222/225 (18)
MHB 1-222-1
जरितोवाच ।
अस्माद्बिलान्निष्पतितं श्येन आखुं जहार तम् ।
क्षुद्रं गृहीत्वा पादाभ्यां भयं न भविता ततः ॥ १-२२२-१॥
jaritovāca |
asmādbilānniṣpatitaṃ śyena ākhuṃ jahāra tam |
kṣudraṃ gṛhītvā pādābhyāṃ bhayaṃ na bhavitā tataḥ || 1-222-1||
MHB 1-222-2
शार्ङ्गका ऊचुः ।
न हृतं तं वयं विद्मः श्येनेनाखुं कथंचन ।
अन्येऽपि भवितारोऽत्र तेभ्योऽपि भयमेव नः ॥ १-२२२-२॥
śārṅgakā ūcuḥ |
na hṛtaṃ taṃ vayaṃ vidmaḥ śyenenākhuṃ kathaṃcana |
anye'pi bhavitāro'tra tebhyo'pi bhayameva naḥ || 1-222-2||
MHB 1-222-3
संशयो ह्यग्निरागच्छेद्दृष्टं वायोर्निवर्तनम् ।
मृत्युर्नो बिलवासिभ्यो भवेन्मातरसंशयम् ॥ १-२२२-३॥
saṃśayo hyagnirāgaccheddṛṣṭaṃ vāyornivartanam |
mṛtyurno bilavāsibhyo bhavenmātarasaṃśayam || 1-222-3||
MHB 1-222-4
निःसंशयात्संशयितो मृत्युर्मातर्विशिष्यते ।
चर खे त्वं यथान्यायं पुत्रान्वेत्स्यसि शोभनान् ॥ १-२२२-४॥
niḥsaṃśayātsaṃśayito mṛtyurmātarviśiṣyate |
cara khe tvaṃ yathānyāyaṃ putrānvetsyasi śobhanān || 1-222-4||
MHB 1-222-5
जरितोवाच ।
अहं वै श्येनमायान्तमद्राक्षं बिलमन्तिकात् ।
संचरन्तं समादाय जहाराखुं बिलाद्बली ॥ १-२२२-५॥
jaritovāca |
ahaṃ vai śyenamāyāntamadrākṣaṃ bilamantikāt |
saṃcarantaṃ samādāya jahārākhuṃ bilādbalī || 1-222-5||
MHB 1-222-6
तं पतन्तमहं श्येनं त्वरिता पृष्ठतोऽन्वगाम् ।
आशिषोऽस्य प्रयुञ्जाना हरतो मूषकं बिलात् ॥ १-२२२-६॥
taṃ patantamahaṃ śyenaṃ tvaritā pṛṣṭhato'nvagām |
āśiṣo'sya prayuñjānā harato mūṣakaṃ bilāt || 1-222-6||
MHB 1-222-7
यो नो द्वेष्टारमादाय श्येनराज प्रधावसि ।
भव त्वं दिवमास्थाय निरमित्रो हिरण्मयः ॥ १-२२२-७॥
yo no dveṣṭāramādāya śyenarāja pradhāvasi |
bhava tvaṃ divamāsthāya niramitro hiraṇmayaḥ || 1-222-7||
MHB 1-222-8
यदा स भक्षितस्तेन क्षुधितेन पतत्रिणा ।
तदाहं तमनुज्ञाप्य प्रत्युपायां गृहान्प्रति ॥ १-२२२-८॥
yadā sa bhakṣitastena kṣudhitena patatriṇā |
tadāhaṃ tamanujñāpya pratyupāyāṃ gṛhānprati || 1-222-8||
MHB 1-222-9
प्रविशध्वं बिलं पुत्रा विश्रब्धा नास्ति वो भयम् ।
श्येनेन मम पश्यन्त्या हृत आखुर्न संशयः ॥ १-२२२-९॥
praviśadhvaṃ bilaṃ putrā viśrabdhā nāsti vo bhayam |
śyenena mama paśyantyā hṛta ākhurna saṃśayaḥ || 1-222-9||
MHB 1-222-10
शार्ङ्गका ऊचुः ।
न विद्म वै वयं मातर्हृतमाखुमितः पुरा ।
अविज्ञाय न शक्ष्यामो बिलमाविशतुं वयम् ॥ १-२२२-१०॥
śārṅgakā ūcuḥ |
na vidma vai vayaṃ mātarhṛtamākhumitaḥ purā |
avijñāya na śakṣyāmo bilamāviśatuṃ vayam || 1-222-10||
MHB 1-222-11
जरितोवाच ।
अहं हि तं प्रजानामि हृतं श्येनेन मूषकम् ।
अत एव भयं नास्ति क्रियतां वचनं मम ॥ १-२२२-११॥
jaritovāca |
ahaṃ hi taṃ prajānāmi hṛtaṃ śyenena mūṣakam |
ata eva bhayaṃ nāsti kriyatāṃ vacanaṃ mama || 1-222-11||
MHB 1-222-12
शार्ङ्गका ऊचुः ।
न त्वं मिथ्योपचारेण मोक्षयेथा भयं महत् ।
समाकुलेषु ज्ञानेषु न बुद्धिकृतमेव तत् ॥ १-२२२-१२॥
śārṅgakā ūcuḥ |
na tvaṃ mithyopacāreṇa mokṣayethā bhayaṃ mahat |
samākuleṣu jñāneṣu na buddhikṛtameva tat || 1-222-12||
MHB 1-222-13
न चोपकृतमस्माभिर्न चास्मान्वेत्थ ये वयम् ।
पीड्यमाना भरस्यस्मान्का सती के वयं तव ॥ १-२२२-१३॥
na copakṛtamasmābhirna cāsmānvettha ye vayam |
pīḍyamānā bharasyasmānkā satī ke vayaṃ tava || 1-222-13||
MHB 1-222-14
तरुणी दर्शनीयासि समर्था भर्तुरेषणे ।
अनुगच्छ स्वभर्तारं पुत्रानाप्स्यसि शोभनान् ॥ १-२२२-१४॥
taruṇī darśanīyāsi samarthā bhartureṣaṇe |
anugaccha svabhartāraṃ putrānāpsyasi śobhanān || 1-222-14||
MHB 1-222-15
वयमप्यग्निमाविश्य लोकान्प्राप्स्यामहे शुभान् ।
अथास्मान्न दहेदग्निरायास्त्वं पुनरेव नः ॥ १-२२२-१५॥
vayamapyagnimāviśya lokānprāpsyāmahe śubhān |
athāsmānna dahedagnirāyāstvaṃ punareva naḥ || 1-222-15||
MHB 1-222-16
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्ता ततः शार्ङ्गी पुत्रानुत्सृज्य खाण्डवे ।
जगाम त्वरिता देशं क्षेममग्नेरनाश्रयम् ॥ १-२२२-१६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktā tataḥ śārṅgī putrānutsṛjya khāṇḍave |
jagāma tvaritā deśaṃ kṣemamagneranāśrayam || 1-222-16||
MHB 1-222-17
ततस्तीक्ष्णार्चिरभ्यागाज्ज्वलितो हव्यवाहनः ।
यत्र शार्ङ्गा बभूवुस्ते मन्दपालस्य पुत्रकाः ॥ १-२२२-१७॥
tatastīkṣṇārcirabhyāgājjvalito havyavāhanaḥ |
yatra śārṅgā babhūvuste mandapālasya putrakāḥ || 1-222-17||
MHB 1-222-18
ते शार्ङ्गा ज्वलनं दृष्ट्वा ज्वलितं स्वेन तेजसा ।
जरितारिस्ततो वाचं श्रावयामास पावकम् ॥ १-२२२-१८॥
te śārṅgā jvalanaṃ dṛṣṭvā jvalitaṃ svena tejasā |
jaritāristato vācaṃ śrāvayāmāsa pāvakam || 1-222-18||
Adhyaya: 223/225 (25)
MHB 1-223-1
जरितारिरुवाच ।
पुरतः कृच्छ्रकालस्य धीमाञ्जागर्ति पूरुषः ।
स कृच्छ्रकालं संप्राप्य व्यथां नैवैति कर्हिचित् ॥ १-२२३-१॥
jaritāriruvāca |
purataḥ kṛcchrakālasya dhīmāñjāgarti pūruṣaḥ |
sa kṛcchrakālaṃ saṃprāpya vyathāṃ naivaiti karhicit || 1-223-1||
MHB 1-223-2
यस्तु कृच्छ्रमसंप्राप्तं विचेता नावबुध्यते ।
स कृच्छ्रकाले व्यथितो न प्रजानाति किंचन ॥ १-२२३-२॥
yastu kṛcchramasaṃprāptaṃ vicetā nāvabudhyate |
sa kṛcchrakāle vyathito na prajānāti kiṃcana || 1-223-2||
MHB 1-223-3
सारिसृक्व उवाच ।
धीरस्त्वमसि मेधावी प्राणकृच्छ्रमिदं च नः ।
शूरः प्राज्ञो बहूनां हि भवत्येको न संशयः ॥ १-२२३-३॥
sārisṛkva uvāca |
dhīrastvamasi medhāvī prāṇakṛcchramidaṃ ca naḥ |
śūraḥ prājño bahūnāṃ hi bhavatyeko na saṃśayaḥ || 1-223-3||
MHB 1-223-4
स्तम्बमित्र उवाच ।
ज्येष्ठस्त्राता भवति वै ज्येष्ठो मुञ्चति कृच्छ्रतः ।
ज्येष्ठश्चेन्न प्रजानाति कनीयान्किं करिष्यति ॥ १-२२३-४॥
stambamitra uvāca |
jyeṣṭhastrātā bhavati vai jyeṣṭho muñcati kṛcchrataḥ |
jyeṣṭhaścenna prajānāti kanīyānkiṃ kariṣyati || 1-223-4||
MHB 1-223-5
द्रोण उवाच ।
हिरण्यरेतास्त्वरितो ज्वलन्नायाति नः क्षयम् ।
सप्तजिह्वोऽनलः क्षामो लेलिहानोपसर्पति ॥ १-२२३-५॥
droṇa uvāca |
hiraṇyaretāstvarito jvalannāyāti naḥ kṣayam |
saptajihvo'nalaḥ kṣāmo lelihānopasarpati || 1-223-5||
MHB 1-223-6
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तो भ्रातृभिस्तु जरितारिर्विभावसुम् ।
तुष्टाव प्राञ्जलिर्भूत्वा यथा तच्छृणु पार्थिव ॥ १-२२३-६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamukto bhrātṛbhistu jaritārirvibhāvasum |
tuṣṭāva prāñjalirbhūtvā yathā tacchṛṇu pārthiva || 1-223-6||
MHB 1-223-7
जरितारिरुवाच ।
आत्मासि वायोः पवनः शरीरमुत वीरुधाम् ।
योनिरापश्च ते शुक्र योनिस्त्वमसि चाम्भसः ॥ १-२२३-७॥
jaritāriruvāca |
ātmāsi vāyoḥ pavanaḥ śarīramuta vīrudhām |
yonirāpaśca te śukra yonistvamasi cāmbhasaḥ || 1-223-7||
MHB 1-223-8
ऊर्ध्वं चाधश्च गच्छन्ति विसर्पन्ति च पार्श्वतः ।
अर्चिषस्ते महावीर्य रश्मयः सवितुर्यथा ॥ १-२२३-८॥
ūrdhvaṃ cādhaśca gacchanti visarpanti ca pārśvataḥ |
arciṣaste mahāvīrya raśmayaḥ savituryathā || 1-223-8||
MHB 1-223-9
सारिसृक्व उवाच ।
माता प्रपन्ना पितरं न विद्मः पक्षाश्च नो न प्रजाताब्जकेतो ।
न नस्त्राता विद्यतेऽग्ने त्वदन्यस्तस्माद्धि नः परिरक्षैकवीर ॥ १-२२३-९॥
sārisṛkva uvāca |
mātā prapannā pitaraṃ na vidmaḥ pakṣāśca no na prajātābjaketo |
na nastrātā vidyate'gne tvadanyastasmāddhi naḥ parirakṣaikavīra || 1-223-9||
MHB 1-223-10
यदग्ने ते शिवं रूपं ये च ते सप्त हेतयः ।
तेन नः परिरक्षाद्य ईडितः शरणैषिणः ॥ १-२२३-१०॥
yadagne te śivaṃ rūpaṃ ye ca te sapta hetayaḥ |
tena naḥ parirakṣādya īḍitaḥ śaraṇaiṣiṇaḥ || 1-223-10||
MHB 1-223-11
त्वमेवैकस्तपसे जातवेदो नान्यस्तप्ता विद्यते गोषु देव ।
ऋषीनस्मान्बालकान्पालयस्व परेणास्मान्प्रैहि वै हव्यवाह ॥ १-२२३-११॥
tvamevaikastapase jātavedo nānyastaptā vidyate goṣu deva |
ṛṣīnasmānbālakānpālayasva pareṇāsmānpraihi vai havyavāha || 1-223-11||
MHB 1-223-12
स्तम्बमित्र उवाच ।
सर्वमग्ने त्वमेवैकस्त्वयि सर्वमिदं जगत् ।
त्वं धारयसि भूतानि भुवनं त्वं बिभर्षि च ॥ १-२२३-१२॥
stambamitra uvāca |
sarvamagne tvamevaikastvayi sarvamidaṃ jagat |
tvaṃ dhārayasi bhūtāni bhuvanaṃ tvaṃ bibharṣi ca || 1-223-12||
MHB 1-223-13
त्वमग्निर्हव्यवाहस्त्वं त्वमेव परमं हविः ।
मनीषिणस्त्वां यजन्ते बहुधा चैकधैव च ॥ १-२२३-१३॥
tvamagnirhavyavāhastvaṃ tvameva paramaṃ haviḥ |
manīṣiṇastvāṃ yajante bahudhā caikadhaiva ca || 1-223-13||
MHB 1-223-14
सृष्ट्वा लोकांस्त्रीनिमान्हव्यवाह प्राप्ते काले पचसि पुनः समिद्धः ।
सर्वस्यास्य भुवनस्य प्रसूतिस्त्वमेवाग्ने भवसि पुनः प्रतिष्ठा ॥ १-२२३-१४॥
sṛṣṭvā lokāṃstrīnimānhavyavāha prāpte kāle pacasi punaḥ samiddhaḥ |
sarvasyāsya bhuvanasya prasūtistvamevāgne bhavasi punaḥ pratiṣṭhā || 1-223-14||
MHB 1-223-15
त्वमन्नं प्राणिनां भुक्तमन्तर्भूतो जगत्पते ।
नित्यं प्रवृद्धः पचसि त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १-२२३-१५॥
tvamannaṃ prāṇināṃ bhuktamantarbhūto jagatpate |
nityaṃ pravṛddhaḥ pacasi tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam || 1-223-15||
MHB 1-223-16
द्रोण उवाच ।
सूर्यो भूत्वा रश्मिभिर्जातवेदो भूमेरम्भो भूमिजातान्रसांश्च ।
विश्वानादाय पुनरुत्सर्गकाले सृष्ट्वा वृष्ट्या भावयसीह शुक्र ॥ १-२२३-१६॥
droṇa uvāca |
sūryo bhūtvā raśmibhirjātavedo bhūmerambho bhūmijātānrasāṃśca |
viśvānādāya punarutsargakāle sṛṣṭvā vṛṣṭyā bhāvayasīha śukra || 1-223-16||
MHB 1-223-17
त्वत्त एताः पुनः शुक्र वीरुधो हरितच्छदाः ।
जायन्ते पुष्करिण्यश्च समुद्रश्च महोदधिः ॥ १-२२३-१७॥
tvatta etāḥ punaḥ śukra vīrudho haritacchadāḥ |
jāyante puṣkariṇyaśca samudraśca mahodadhiḥ || 1-223-17||
MHB 1-223-18
इदं वै सद्म तिग्मांशो वरुणस्य परायणम् ।
शिवस्त्राता भवास्माकं मास्मानद्य विनाशय ॥ १-२२३-१८॥
idaṃ vai sadma tigmāṃśo varuṇasya parāyaṇam |
śivastrātā bhavāsmākaṃ māsmānadya vināśaya || 1-223-18||
MHB 1-223-19
पिङ्गाक्ष लोहितग्रीव कृष्णवर्त्मन्हुताशन ।
परेण प्रैहि मुञ्चास्मान्सागरस्य गृहानिव ॥ १-२२३-१९॥
piṅgākṣa lohitagrīva kṛṣṇavartmanhutāśana |
pareṇa praihi muñcāsmānsāgarasya gṛhāniva || 1-223-19||
MHB 1-223-20
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तो जातवेदा द्रोणेनाक्लिष्टकर्मणा ।
द्रोणमाह प्रतीतात्मा मन्दपालप्रतिज्ञया ॥ १-२२३-२०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamukto jātavedā droṇenākliṣṭakarmaṇā |
droṇamāha pratītātmā mandapālapratijñayā || 1-223-20||
MHB 1-223-21
ऋषिर्द्रोणस्त्वमसि वै ब्रह्मैतद्व्याहृतं त्वया ।
ईप्सितं ते करिष्यामि न च ते विद्यते भयम् ॥ १-२२३-२१॥
ṛṣirdroṇastvamasi vai brahmaitadvyāhṛtaṃ tvayā |
īpsitaṃ te kariṣyāmi na ca te vidyate bhayam || 1-223-21||
MHB 1-223-22
मन्दपालेन यूयं हि मम पूर्वं निवेदिताः ।
वर्जयेः पुत्रकान्मह्यं दहन्दावमिति स्म ह ॥ १-२२३-२२॥
mandapālena yūyaṃ hi mama pūrvaṃ niveditāḥ |
varjayeḥ putrakānmahyaṃ dahandāvamiti sma ha || 1-223-22||
MHB 1-223-23
यच्च तद्वचनं तस्य त्वया यच्चेह भाषितम् ।
उभयं मे गरीयस्तद्ब्रूहि किं करवाणि ते ।
भृशं प्रीतोऽस्मि भद्रं ते ब्रह्मन्स्तोत्रेण ते विभो ॥ १-२२३-२३॥
yacca tadvacanaṃ tasya tvayā yacceha bhāṣitam |
ubhayaṃ me garīyastadbrūhi kiṃ karavāṇi te |
bhṛśaṃ prīto'smi bhadraṃ te brahmanstotreṇa te vibho || 1-223-23||
MHB 1-223-24
द्रोण उवाच ।
इमे मार्जारकाः शुक्र नित्यमुद्वेजयन्ति नः ।
एतान्कुरुष्व दंष्ट्रासु हव्यवाह सबान्धवान् ॥ १-२२३-२४॥
droṇa uvāca |
ime mārjārakāḥ śukra nityamudvejayanti naḥ |
etānkuruṣva daṃṣṭrāsu havyavāha sabāndhavān || 1-223-24||
MHB 1-223-25
वैशंपायन उवाच ।
तथा तत्कृतवान्वह्निरभ्यनुज्ञाय शार्ङ्गकान् ।
ददाह खाण्डवं चैव समिद्धो जनमेजय ॥ १-२२३-२५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathā tatkṛtavānvahnirabhyanujñāya śārṅgakān |
dadāha khāṇḍavaṃ caiva samiddho janamejaya || 1-223-25||
Adhyaya: 224/225 (32)
MHB 1-224-1
वैशंपायन उवाच ।
मन्दपालोऽपि कौरव्य चिन्तयानः सुतांस्तदा ।
उक्तवानप्यशीतांशुं नैव स स्म न तप्यते ॥ १-२२४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
mandapālo'pi kauravya cintayānaḥ sutāṃstadā |
uktavānapyaśītāṃśuṃ naiva sa sma na tapyate || 1-224-1||
MHB 1-224-2
स तप्यमानः पुत्रार्थे लपितामिदमब्रवीत् ।
कथं न्वशक्ताः प्लवने लपिते मम पुत्रकाः ॥ १-२२४-२॥
sa tapyamānaḥ putrārthe lapitāmidamabravīt |
kathaṃ nvaśaktāḥ plavane lapite mama putrakāḥ || 1-224-2||
MHB 1-224-3
वर्धमाने हुतवहे वाते शीघ्रं प्रवायति ।
असमर्था विमोक्षाय भविष्यन्ति ममात्मजाः ॥ १-२२४-३॥
vardhamāne hutavahe vāte śīghraṃ pravāyati |
asamarthā vimokṣāya bhaviṣyanti mamātmajāḥ || 1-224-3||
MHB 1-224-4
कथं न्वशक्ता त्राणाय माता तेषां तपस्विनी ।
भविष्यत्यसुखाविष्टा पुत्रत्राणमपश्यती ॥ १-२२४-४॥
kathaṃ nvaśaktā trāṇāya mātā teṣāṃ tapasvinī |
bhaviṣyatyasukhāviṣṭā putratrāṇamapaśyatī || 1-224-4||
MHB 1-224-5
कथं नु सरणेऽशक्तान्पतने च ममात्मजान् ।
संतप्यमाना अभितो वाशमानाभिधावती ॥ १-२२४-५॥
kathaṃ nu saraṇe'śaktānpatane ca mamātmajān |
saṃtapyamānā abhito vāśamānābhidhāvatī || 1-224-5||
MHB 1-224-6
जरितारिः कथं पुत्रः सारिसृक्वः कथं च मे ।
स्तम्बमित्रः कथं द्रोणः कथं सा च तपस्विनी ॥ १-२२४-६॥
jaritāriḥ kathaṃ putraḥ sārisṛkvaḥ kathaṃ ca me |
stambamitraḥ kathaṃ droṇaḥ kathaṃ sā ca tapasvinī || 1-224-6||
MHB 1-224-7
लालप्यमानं तमृषिं मन्दपालं तथा वने ।
लपिता प्रत्युवाचेदं सासूयमिव भारत ॥ १-२२४-७॥
lālapyamānaṃ tamṛṣiṃ mandapālaṃ tathā vane |
lapitā pratyuvācedaṃ sāsūyamiva bhārata || 1-224-7||
MHB 1-224-8
न ते सुतेष्ववेक्षास्ति तानृषीनुक्तवानसि ।
तेजस्विनो वीर्यवन्तो न तेषां ज्वलनाद्भयम् ॥ १-२२४-८॥
na te suteṣvavekṣāsti tānṛṣīnuktavānasi |
tejasvino vīryavanto na teṣāṃ jvalanādbhayam || 1-224-8||
MHB 1-224-9
तथाग्नौ ते परीत्ताश्च त्वया हि मम संनिधौ ।
प्रतिश्रुतं तथा चेति ज्वलनेन महात्मना ॥ १-२२४-९॥
tathāgnau te parīttāśca tvayā hi mama saṃnidhau |
pratiśrutaṃ tathā ceti jvalanena mahātmanā || 1-224-9||
MHB 1-224-10
लोकपालोऽनृतां वाचं न तु वक्ता कथंचन ।
समर्थास्ते च वक्तारो न ते तेष्वस्ति मानसम् ॥ १-२२४-१०॥
lokapālo'nṛtāṃ vācaṃ na tu vaktā kathaṃcana |
samarthāste ca vaktāro na te teṣvasti mānasam || 1-224-10||
MHB 1-224-11
तामेव तु ममामित्रीं चिन्तयन्परितप्यसे ।
ध्रुवं मयि न ते स्नेहो यथा तस्यां पुराभवत् ॥ १-२२४-११॥
tāmeva tu mamāmitrīṃ cintayanparitapyase |
dhruvaṃ mayi na te sneho yathā tasyāṃ purābhavat || 1-224-11||
MHB 1-224-12
न हि पक्षवता न्याय्यं निःस्नेहेन सुहृज्जने ।
पीड्यमान उपद्रष्टुं शक्तेनात्मा कथंचन ॥ १-२२४-१२॥
na hi pakṣavatā nyāyyaṃ niḥsnehena suhṛjjane |
pīḍyamāna upadraṣṭuṃ śaktenātmā kathaṃcana || 1-224-12||
MHB 1-224-13
गच्छ त्वं जरितामेव यदर्थं परितप्यसे ।
चरिष्याम्यहमप्येका यथा कापुरुषे तथा ॥ १-२२४-१३॥
gaccha tvaṃ jaritāmeva yadarthaṃ paritapyase |
cariṣyāmyahamapyekā yathā kāpuruṣe tathā || 1-224-13||
MHB 1-224-14
मन्दपाल उवाच ।
नाहमेवं चरे लोके यथा त्वमभिमन्यसे ।
अपत्यहेतोर्विचरे तच्च कृच्छ्रगतं मम ॥ १-२२४-१४॥
mandapāla uvāca |
nāhamevaṃ care loke yathā tvamabhimanyase |
apatyahetorvicare tacca kṛcchragataṃ mama || 1-224-14||
MHB 1-224-15
भूतं हित्वा भविष्येऽर्थे योऽवलम्बेत मन्दधीः ।
अवमन्येत तं लोको यथेच्छसि तथा कुरु ॥ १-२२४-१५॥
bhūtaṃ hitvā bhaviṣye'rthe yo'valambeta mandadhīḥ |
avamanyeta taṃ loko yathecchasi tathā kuru || 1-224-15||
MHB 1-224-16
एष हि ज्वलमानोऽग्निर्लेलिहानो महीरुहान् ।
द्वेष्यं हि हृदि संतापं जनयत्यशिवं मम ॥ १-२२४-१६॥
eṣa hi jvalamāno'gnirlelihāno mahīruhān |
dveṣyaṃ hi hṛdi saṃtāpaṃ janayatyaśivaṃ mama || 1-224-16||
MHB 1-224-17
वैशंपायन उवाच ।
तस्माद्देशादतिक्रान्ते ज्वलने जरिता ततः ।
जगाम पुत्रकानेव त्वरिता पुत्रगृद्धिनी ॥ १-२२४-१७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasmāddeśādatikrānte jvalane jaritā tataḥ |
jagāma putrakāneva tvaritā putragṛddhinī || 1-224-17||
MHB 1-224-18
सा तान्कुशलिनः सर्वान्निर्मुक्ताञ्जातवेदसः ।
रोरूयमाणा कृपणा सुतान्दृष्टवती वने ॥ १-२२४-१८॥
sā tānkuśalinaḥ sarvānnirmuktāñjātavedasaḥ |
rorūyamāṇā kṛpaṇā sutāndṛṣṭavatī vane || 1-224-18||
MHB 1-224-19
अश्रद्धेयतमं तेषां दर्शनं सा पुनः पुनः ।
एकैकशश्च तान्पुत्रान्क्रोशमानान्वपद्यत ॥ १-२२४-१९॥
aśraddheyatamaṃ teṣāṃ darśanaṃ sā punaḥ punaḥ |
ekaikaśaśca tānputrānkrośamānānvapadyata || 1-224-19||
MHB 1-224-20
ततोऽभ्यगच्छत्सहसा मन्दपालोऽपि भारत ।
अथ ते सर्व एवैनं नाभ्यनन्दन्त वै सुताः ॥ १-२२४-२०॥
tato'bhyagacchatsahasā mandapālo'pi bhārata |
atha te sarva evainaṃ nābhyanandanta vai sutāḥ || 1-224-20||
MHB 1-224-21
लालप्यमानमेकैकं जरितां च पुनः पुनः ।
नोचुस्ते वचनं किंचित्तमृषिं साध्वसाधु वा ॥ १-२२४-२१॥
lālapyamānamekaikaṃ jaritāṃ ca punaḥ punaḥ |
nocuste vacanaṃ kiṃcittamṛṣiṃ sādhvasādhu vā || 1-224-21||
MHB 1-224-22
मन्दपाल उवाच ।
ज्येष्ठः सुतस्ते कतमः कतमस्तदनन्तरः ।
मध्यमः कतमः पुत्रः कनिष्ठः कतमश्च ते ॥ १-२२४-२२॥
mandapāla uvāca |
jyeṣṭhaḥ sutaste katamaḥ katamastadanantaraḥ |
madhyamaḥ katamaḥ putraḥ kaniṣṭhaḥ katamaśca te || 1-224-22||
MHB 1-224-23
एवं ब्रुवन्तं दुःखार्तं किं मां न प्रतिभाषसे ।
कृतवानस्मि हव्याशे नैव शान्तिमितो लभे ॥ १-२२४-२३॥
evaṃ bruvantaṃ duḥkhārtaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase |
kṛtavānasmi havyāśe naiva śāntimito labhe || 1-224-23||
MHB 1-224-24
जरितोवाच ।
किं ते ज्येष्ठे सुते कार्यं किमनन्तरजेन वा ।
किं च ते मध्यमे कार्यं किं कनिष्ठे तपस्विनि ॥ १-२२४-२४॥
jaritovāca |
kiṃ te jyeṣṭhe sute kāryaṃ kimanantarajena vā |
kiṃ ca te madhyame kāryaṃ kiṃ kaniṣṭhe tapasvini || 1-224-24||
MHB 1-224-25
यस्त्वं मां सर्वशो हीनामुत्सृज्यासि गतः पुरा ।
तामेव लपितां गच्छ तरुणीं चारुहासिनीम् ॥ १-२२४-२५॥
yastvaṃ māṃ sarvaśo hīnāmutsṛjyāsi gataḥ purā |
tāmeva lapitāṃ gaccha taruṇīṃ cāruhāsinīm || 1-224-25||
MHB 1-224-26
मन्दपाल उवाच ।
न स्त्रीणां विद्यते किंचिदन्यत्र पुरुषान्तरात् ।
सापत्नकमृते लोके भवितव्यं हि तत्तथा ॥ १-२२४-२६॥
mandapāla uvāca |
na strīṇāṃ vidyate kiṃcidanyatra puruṣāntarāt |
sāpatnakamṛte loke bhavitavyaṃ hi tattathā || 1-224-26||
MHB 1-224-27
सुव्रतापि हि कल्याणी सर्वलोकपरिश्रुता ।
अरुन्धती पर्यशङ्कद्वसिष्ठमृषिसत्तमम् ॥ १-२२४-२७॥
suvratāpi hi kalyāṇī sarvalokapariśrutā |
arundhatī paryaśaṅkadvasiṣṭhamṛṣisattamam || 1-224-27||
MHB 1-224-28
विशुद्धभावमत्यन्तं सदा प्रियहिते रतम् ।
सप्तर्षिमध्यगं वीरमवमेने च तं मुनिम् ॥ १-२२४-२८॥
viśuddhabhāvamatyantaṃ sadā priyahite ratam |
saptarṣimadhyagaṃ vīramavamene ca taṃ munim || 1-224-28||
MHB 1-224-29
अपध्यानेन सा तेन धूमारुणसमप्रभा ।
लक्ष्यालक्ष्या नाभिरूपा निमित्तमिव लक्ष्यते ॥ १-२२४-२९॥
apadhyānena sā tena dhūmāruṇasamaprabhā |
lakṣyālakṣyā nābhirūpā nimittamiva lakṣyate || 1-224-29||
MHB 1-224-30
अपत्यहेतोः संप्राप्तं तथा त्वमपि मामिह ।
इष्टमेवंगते हित्वा सा तथैव च वर्तसे ॥ १-२२४-३०॥
apatyahetoḥ saṃprāptaṃ tathā tvamapi māmiha |
iṣṭamevaṃgate hitvā sā tathaiva ca vartase || 1-224-30||
MHB 1-224-31
नैव भार्येति विश्वासः कार्यः पुंसा कथंचन ।
न हि कार्यमनुध्याति भार्या पुत्रवती सती ॥ १-२२४-३१॥
naiva bhāryeti viśvāsaḥ kāryaḥ puṃsā kathaṃcana |
na hi kāryamanudhyāti bhāryā putravatī satī || 1-224-31||
MHB 1-224-32
वैशंपायन उवाच ।
ततस्ते सर्व एवैनं पुत्राः सम्यगुपासिरे ।
स च तानात्मजान्राजन्नाश्वासयितुमारभत् ॥ १-२२४-३२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataste sarva evainaṃ putrāḥ samyagupāsire |
sa ca tānātmajānrājannāśvāsayitumārabhat || 1-224-32||
Adhyaya: 225/225 (19)
MHB 1-225-1
मन्दपाल उवाच ।
युष्माकं परिरक्षार्थं विज्ञप्तो ज्वलनो मया ।
अग्निना च तथेत्येवं पूर्वमेव प्रतिश्रुतम् ॥ १-२२५-१॥
mandapāla uvāca |
yuṣmākaṃ parirakṣārthaṃ vijñapto jvalano mayā |
agninā ca tathetyevaṃ pūrvameva pratiśrutam || 1-225-1||
MHB 1-225-2
अग्नेर्वचनमाज्ञाय मातुर्धर्मज्ञतां च वः ।
युष्माकं च परं वीर्यं नाहं पूर्वमिहागतः ॥ १-२२५-२॥
agnervacanamājñāya māturdharmajñatāṃ ca vaḥ |
yuṣmākaṃ ca paraṃ vīryaṃ nāhaṃ pūrvamihāgataḥ || 1-225-2||
MHB 1-225-3
न संतापो हि वः कार्यः पुत्रका मरणं प्रति ।
ऋषीन्वेद हुताशोऽपि ब्रह्म तद्विदितं च वः ॥ १-२२५-३॥
na saṃtāpo hi vaḥ kāryaḥ putrakā maraṇaṃ prati |
ṛṣīnveda hutāśo'pi brahma tadviditaṃ ca vaḥ || 1-225-3||
MHB 1-225-4
वैशंपायन उवाच ।
एवमाश्वास्य पुत्रान्स भार्यां चादाय भारत ।
मन्दपालस्ततो देशादन्यं देशं जगाम ह ॥ १-२२५-४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamāśvāsya putrānsa bhāryāṃ cādāya bhārata |
mandapālastato deśādanyaṃ deśaṃ jagāma ha || 1-225-4||
MHB 1-225-5
भगवानपि तिग्मांशुः समिद्धं खाण्डवं वनम् ।
ददाह सह कृष्णाभ्यां जनयञ्जगतोऽभयम् ॥ १-२२५-५॥
bhagavānapi tigmāṃśuḥ samiddhaṃ khāṇḍavaṃ vanam |
dadāha saha kṛṣṇābhyāṃ janayañjagato'bhayam || 1-225-5||
MHB 1-225-6
वसामेदोवहाः कुल्यास्तत्र पीत्वा च पावकः ।
अगच्छत्परमां तृप्तिं दर्शयामास चार्जुनम् ॥ १-२२५-६॥
vasāmedovahāḥ kulyāstatra pītvā ca pāvakaḥ |
agacchatparamāṃ tṛptiṃ darśayāmāsa cārjunam || 1-225-6||
MHB 1-225-7
ततोऽन्तरिक्षाद्भगवानवतीर्य सुरेश्वरः ।
मरुद्गणवृतः पार्थं माधवं चाब्रवीदिदम् ॥ १-२२५-७॥
tato'ntarikṣādbhagavānavatīrya sureśvaraḥ |
marudgaṇavṛtaḥ pārthaṃ mādhavaṃ cābravīdidam || 1-225-7||
MHB 1-225-8
कृतं युवाभ्यां कर्मेदममरैरपि दुष्करम् ।
वरान्वृणीतं तुष्टोऽस्मि दुर्लभानप्यमानुषान् ॥ १-२२५-८॥
kṛtaṃ yuvābhyāṃ karmedamamarairapi duṣkaram |
varānvṛṇītaṃ tuṣṭo'smi durlabhānapyamānuṣān || 1-225-8||
MHB 1-225-9
पार्थस्तु वरयामास शक्रादस्त्राणि सर्वशः ।
ग्रहीतुं तच्च शक्रोऽस्य तदा कालं चकार ह ॥ १-२२५-९॥
pārthastu varayāmāsa śakrādastrāṇi sarvaśaḥ |
grahītuṃ tacca śakro'sya tadā kālaṃ cakāra ha || 1-225-9||
MHB 1-225-10
यदा प्रसन्नो भगवान्महादेवो भविष्यति ।
तुभ्यं तदा प्रदास्यामि पाण्डवास्त्राणि सर्वशः ॥ १-२२५-१०॥
yadā prasanno bhagavānmahādevo bhaviṣyati |
tubhyaṃ tadā pradāsyāmi pāṇḍavāstrāṇi sarvaśaḥ || 1-225-10||
MHB 1-225-11
अहमेव च तं कालं वेत्स्यामि कुरुनन्दन ।
तपसा महता चापि दास्यामि तव तान्यहम् ॥ १-२२५-११॥
ahameva ca taṃ kālaṃ vetsyāmi kurunandana |
tapasā mahatā cāpi dāsyāmi tava tānyaham || 1-225-11||
MHB 1-225-12
आग्नेयानि च सर्वाणि वायव्यानि तथैव च ।
मदीयानि च सर्वाणि ग्रहीष्यसि धनंजय ॥ १-२२५-१२॥
āgneyāni ca sarvāṇi vāyavyāni tathaiva ca |
madīyāni ca sarvāṇi grahīṣyasi dhanaṃjaya || 1-225-12||
MHB 1-225-13
वासुदेवोऽपि जग्राह प्रीतिं पार्थेन शाश्वतीम् ।
ददौ च तस्मै देवेन्द्रस्तं वरं प्रीतिमांस्तदा ॥ १-२२५-१३॥
vāsudevo'pi jagrāha prītiṃ pārthena śāśvatīm |
dadau ca tasmai devendrastaṃ varaṃ prītimāṃstadā || 1-225-13||
MHB 1-225-14
दत्त्वा ताभ्यां वरं प्रीतः सह देवैर्मरुत्पतिः ।
हुताशनमनुज्ञाप्य जगाम त्रिदिवं पुनः ॥ १-२२५-१४॥
dattvā tābhyāṃ varaṃ prītaḥ saha devairmarutpatiḥ |
hutāśanamanujñāpya jagāma tridivaṃ punaḥ || 1-225-14||
MHB 1-225-15
पावकश्चापि तं दावं दग्ध्वा समृगपक्षिणम् ।
अहानि पञ्च चैकं च विरराम सुतर्पितः ॥ १-२२५-१५॥
pāvakaścāpi taṃ dāvaṃ dagdhvā samṛgapakṣiṇam |
ahāni pañca caikaṃ ca virarāma sutarpitaḥ || 1-225-15||
MHB 1-225-16
जग्ध्वा मांसानि पीत्वा च मेदांसि रुधिराणि च ।
युक्तः परमया प्रीत्या तावुवाच विशां पते ॥ १-२२५-१६॥
jagdhvā māṃsāni pītvā ca medāṃsi rudhirāṇi ca |
yuktaḥ paramayā prītyā tāvuvāca viśāṃ pate || 1-225-16||
MHB 1-225-17
युवाभ्यां पुरुषाग्र्याभ्यां तर्पितोऽस्मि यथासुखम् ।
अनुजानामि वां वीरौ चरतं यत्र वाञ्छितम् ॥ १-२२५-१७॥
yuvābhyāṃ puruṣāgryābhyāṃ tarpito'smi yathāsukham |
anujānāmi vāṃ vīrau carataṃ yatra vāñchitam || 1-225-17||
MHB 1-225-18
एवं तौ समनुज्ञातौ पावकेन महात्मना ।
अर्जुनो वासुदेवश्च दानवश्च मयस्तथा ॥ १-२२५-१८॥
evaṃ tau samanujñātau pāvakena mahātmanā |
arjuno vāsudevaśca dānavaśca mayastathā || 1-225-18||
MHB 1-225-19
परिक्रम्य ततः सर्वे त्रयोऽपि भरतर्षभ ।
रमणीये नदीकूले सहिताः समुपाविशन् ॥ १-२२५-१९॥
parikramya tataḥ sarve trayo'pi bharatarṣabha |
ramaṇīye nadīkūle sahitāḥ samupāviśan || 1-225-19||