Editorial Note
Ashvamedhika Parva is the restoration and reconstruction phase of the Mahabharata.
After the destruction of war and the long ethical discussions of Shanti and Anushasana Parvas, the epic now turns toward rebuilding political order.
Yudhishthira performs the Ashvamedha sacrifice, an ancient royal ritual associated with sovereignty and imperial authority.
But this Parva is not simply about political power.
It also explores:
- reconciliation
- responsibility after war
- restoration of stability
- and the search for peace after collective trauma.
The atmosphere is calmer than the war Parvas, yet the memory of destruction still remains in the background.
Structure and Composition
Total Adhyayas: ~92 (Critical Edition alignment)
Narrative Coverage:
- Preparation for the Ashvamedha sacrifice
- Release of the sacrificial horse
- Arjuna’s journeys following the horse
- Battles and political submission of kingdoms
- Encounters with former enemies and allies
- Philosophical teachings and narratives
- Completion of the Ashvamedha ritual
- Attempts to restore social and political order
📌 Textual Note: This edition follows the BORI Critical Edition, a scholarly reconstruction based on extensive manuscript comparison, digitally preserved and maintained through the work of Tokunaga and John Smith.
Major Characters and Roles
- Yudhishthira - king attempting to restore moral and political stability
- Arjuna - protector of the sacrificial horse during its journey
- Krishna - continuing guide and stabilizing force
- Vyasa - sage offering wisdom and interpretation
- Surviving kings and rulers - participants in the rebuilding of political order
Thematic Flow
Restoration after War Society begins rebuilding after catastrophe
Ashvamedha Preparation Yudhishthira undertakes the royal sacrifice
Journey of the Horse Arjuna travels across kingdoms following the ritual horse
Political Reconciliation Former enemies are integrated into a new order
Reflection and Philosophy Ethical and spiritual teachings continue alongside political restoration
Re-establishment of Kingship Royal authority is formally reaffirmed
Philosophical Significance
Ashvamedhika Parva explores how societies attempt to recover after devastating conflict.
Major themes include:
- Restoration of Order - political systems must be rebuilt after violence
- Responsibility of Kingship - rulers must govern with ethical awareness after war
- Reconciliation after Conflict - stable society requires reintegration rather than endless revenge
- Impermanence of Power - even victory remains fragile
- Spiritual Reflection amid Politics - governance and morality remain interconnected
This Parva suggests that true victory lies not in conquest, but in restoring stability and justice.
Simple Summary (For Easy Understanding)
Ashvamedhika Parva takes place after the war and after Bhishma’s teachings.
Yudhishthira now rules the kingdom, but society is still recovering from the destruction of the Kurukshetra war.
To restore royal authority and stability, he performs the Ashvamedha sacrifice.
In this ritual:
- a horse is released to travel freely
- and Arjuna follows it with an army.
If another kingdom stops the horse, battle may occur.
If the kingdom accepts Yudhishthira’s authority, peaceful relations are established.
During these journeys, Arjuna meets different rulers and former enemies.
The Parva combines political restoration with philosophical discussion.
At the end, the Ashvamedha ritual is completed successfully.
Ashvamedhika Parva teaches that:
- rebuilding society is harder than winning war
- peace requires responsibility and reconciliation
- and political authority must be connected with ethical conduct.
Important Events in Ashvamedhika Parva
1. Decision to Perform the Ashvamedha
Yudhishthira undertakes the Ashvamedha sacrifice to restore political legitimacy and stability.
2. Release of the Sacrificial Horse
The ceremonial horse is released to travel across different kingdoms.
Its movement symbolizes royal sovereignty.
3. Arjuna’s Campaigns
Arjuna follows the horse and confronts rulers who challenge Yudhishthira’s authority.
Some conflicts occur, while other kingdoms peacefully accept alliance.
4. Encounters with Former Rivals
The journeys create opportunities for reconciliation after the war.
Political order gradually stabilizes.
5. Philosophical and Spiritual Discussions
The Parva continues the Mahabharata’s tradition of combining narrative with ethical reflection and philosophical teaching.
6. Completion of the Ashvamedha Ritual
The sacrifice concludes successfully, symbolizing the restoration of royal authority and social order.
Historical and Literary Importance
Ashvamedhika Parva is important because it shifts the Mahabharata from destruction toward reconstruction.
It combines:
- political restoration
- ritual symbolism
- diplomacy
- ethical reflection
- and post-war recovery.
The Parva also preserves important information about ancient Indian ideas regarding:
- kingship
- sovereignty
- ritual authority
- and interstate relations.
It reinforces one of the Mahabharata’s enduring themes: lasting peace requires wisdom, restraint, and moral responsibility after victory.
Source Note: This presentation follows the Mahabharata Critical Edition prepared at the Bhandarkar Oriental Research Institute (BORI), based on systematic manuscript comparison. The digital text lineage originates from Prof. Tokunaga and has been maintained and updated by Prof. John Smith.
Reading Mode - Change for details
Original Texts
Adhyaya: 1/96 (19)
MHB 14-1-1
वैशंपायन उवाच ।
कृतोदकं तु राजानं धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरः ।
पुरस्कृत्य महाबाहुरुत्तताराकुलेन्द्रियः ॥ १४-१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kṛtodakaṃ tu rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ yudhiṣṭhiraḥ |
puraskṛtya mahābāhuruttatārākulendriyaḥ || 14-1-1||
MHB 14-1-2
उत्तीर्य च महीपालो बाष्पव्याकुललोचनः ।
पपात तीरे गङ्गाया व्याधविद्ध इव द्विपः ॥ १४-१-२॥
uttīrya ca mahīpālo bāṣpavyākulalocanaḥ |
papāta tīre gaṅgāyā vyādhaviddha iva dvipaḥ || 14-1-2||
MHB 14-1-3
तं सीदमानं जग्राह भीमः कृष्णेन चोदितः ।
मैवमित्यब्रवीच्चैनं कृष्णः परबलार्दनः ॥ १४-१-३॥
taṃ sīdamānaṃ jagrāha bhīmaḥ kṛṣṇena coditaḥ |
maivamityabravīccainaṃ kṛṣṇaḥ parabalārdanaḥ || 14-1-3||
MHB 14-1-4
तमार्तं पतितं भूमौ निश्वसन्तं पुनः पुनः ।
ददृशुः पाण्डवा राजन्धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ॥ १४-१-४॥
tamārtaṃ patitaṃ bhūmau niśvasantaṃ punaḥ punaḥ |
dadṛśuḥ pāṇḍavā rājandharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram || 14-1-4||
MHB 14-1-5
तं दृष्ट्वा दीनमनसं गतसत्त्वं जनेश्वरम् ।
भूयः शोकसमाविष्टाः पाण्डवाः समुपाविशन् ॥ १४-१-५॥
taṃ dṛṣṭvā dīnamanasaṃ gatasattvaṃ janeśvaram |
bhūyaḥ śokasamāviṣṭāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśan || 14-1-5||
MHB 14-1-6
राजा च धृतराष्ट्रस्तमुपासीनो महाभुजः ।
वाक्यमाह महाप्राज्ञो महाशोकप्रपीडितम् ॥ १४-१-६॥
rājā ca dhṛtarāṣṭrastamupāsīno mahābhujaḥ |
vākyamāha mahāprājño mahāśokaprapīḍitam || 14-1-6||
MHB 14-1-7
उत्तिष्ठ कुरुशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम् ।
क्षत्रधर्मेण कौरव्य जितेयमवनिस्त्वया ॥ १४-१-७॥
uttiṣṭha kuruśārdūla kuru kāryamanantaram |
kṣatradharmeṇa kauravya jiteyamavanistvayā || 14-1-7||
MHB 14-1-8
तां भुङ्क्ष्व भ्रातृभिः सार्धं सुहृद्भिश्च जनेश्वर ।
न शोचितव्यं पश्यामि त्वया धर्मभृतां वर ॥ १४-१-८॥
tāṃ bhuṅkṣva bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ suhṛdbhiśca janeśvara |
na śocitavyaṃ paśyāmi tvayā dharmabhṛtāṃ vara || 14-1-8||
MHB 14-1-9
शोचितव्यं मया चैव गान्धार्या च विशां पते ।
पुत्रैर्विहीनो राज्येन स्वप्नलब्धधनो यथा ॥ १४-१-९॥
śocitavyaṃ mayā caiva gāndhāryā ca viśāṃ pate |
putrairvihīno rājyena svapnalabdhadhano yathā || 14-1-9||
MHB 14-1-10
अश्रुत्वा हितकामस्य विदुरस्य महात्मनः ।
वाक्यानि सुमहार्थानि परितप्यामि दुर्मतिः ॥ १४-१-१०॥
aśrutvā hitakāmasya vidurasya mahātmanaḥ |
vākyāni sumahārthāni paritapyāmi durmatiḥ || 14-1-10||
MHB 14-1-11
उक्तवानेष मां पूर्वं धर्मात्मा दिव्यदर्शनः ।
दुर्योधनापराधेन कुलं ते विनशिष्यति ॥ १४-१-११॥
uktavāneṣa māṃ pūrvaṃ dharmātmā divyadarśanaḥ |
duryodhanāparādhena kulaṃ te vinaśiṣyati || 14-1-11||
MHB 14-1-12
स्वस्ति चेदिच्छसे राजन्कुलस्यात्मन एव च ।
वध्यतामेष दुष्टात्मा मन्दो राजा सुयोधनः ॥ १४-१-१२॥
svasti cedicchase rājankulasyātmana eva ca |
vadhyatāmeṣa duṣṭātmā mando rājā suyodhanaḥ || 14-1-12||
MHB 14-1-13
कर्णश्च शकुनिश्चैव मैनं पश्यतु कर्हिचित् ।
द्यूतसंपातमप्येषामप्रमत्तो निवारय ॥ १४-१-१३॥
karṇaśca śakuniścaiva mainaṃ paśyatu karhicit |
dyūtasaṃpātamapyeṣāmapramatto nivāraya || 14-1-13||
MHB 14-1-14
अभिषेचय राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
स पालयिष्यति वशी धर्मेण पृथिवीमिमाम् ॥ १४-१-१४॥
abhiṣecaya rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
sa pālayiṣyati vaśī dharmeṇa pṛthivīmimām || 14-1-14||
MHB 14-1-15
अथ नेच्छसि राजानं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
मेढीभूतः स्वयं राज्यं प्रतिगृह्णीष्व पार्थिव ॥ १४-१-१५॥
atha necchasi rājānaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram |
meḍhībhūtaḥ svayaṃ rājyaṃ pratigṛhṇīṣva pārthiva || 14-1-15||
MHB 14-1-16
समं सर्वेषु भूतेषु वर्तमानं नराधिप ।
अनुजीवन्तु सर्वे त्वां ज्ञातयो ज्ञातिवर्धन ॥ १४-१-१६॥
samaṃ sarveṣu bhūteṣu vartamānaṃ narādhipa |
anujīvantu sarve tvāṃ jñātayo jñātivardhana || 14-1-16||
MHB 14-1-17
एवं ब्रुवति कौन्तेय विदुरे दीर्घदर्शिनि ।
दुर्योधनमहं पापमन्ववर्तं वृथामतिः ॥ १४-१-१७॥
evaṃ bruvati kaunteya vidure dīrghadarśini |
duryodhanamahaṃ pāpamanvavartaṃ vṛthāmatiḥ || 14-1-17||
MHB 14-1-18
अश्रुत्वा ह्यस्य वीरस्य वाक्यानि मधुराण्यहम् ।
फलं प्राप्य महद्दुःखं निमग्नः शोकसागरे ॥ १४-१-१८॥
aśrutvā hyasya vīrasya vākyāni madhurāṇyaham |
phalaṃ prāpya mahadduḥkhaṃ nimagnaḥ śokasāgare || 14-1-18||
MHB 14-1-19
वृद्धौ हि ते स्वः पितरौ पश्यावां दुःखितौ नृप ।
न शोचितव्यं भवता पश्यामीह जनाधिप ॥ १४-१-१९॥
vṛddhau hi te svaḥ pitarau paśyāvāṃ duḥkhitau nṛpa |
na śocitavyaṃ bhavatā paśyāmīha janādhipa || 14-1-19||
Adhyaya: 2/96 (20)
MHB 14-2-1
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तस्तु राज्ञा स धृतराष्ट्रेण धीमता ।
तूष्णीं बभूव मेधावी तमुवाचाथ केशवः ॥ १४-२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktastu rājñā sa dhṛtarāṣṭreṇa dhīmatā |
tūṣṇīṃ babhūva medhāvī tamuvācātha keśavaḥ || 14-2-1||
MHB 14-2-2
अतीव मनसा शोकः क्रियमाणो जनाधिप ।
संतापयति वैतस्य पूर्वप्रेतान्पितामहान् ॥ १४-२-२॥
atīva manasā śokaḥ kriyamāṇo janādhipa |
saṃtāpayati vaitasya pūrvapretānpitāmahān || 14-2-2||
MHB 14-2-3
यजस्व विविधैर्यज्ञैर्बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः ।
देवांस्तर्पय सोमेन स्वधया च पितॄनपि ॥ १४-२-३॥
yajasva vividhairyajñairbahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ |
devāṃstarpaya somena svadhayā ca pitṝnapi || 14-2-3||
MHB 14-2-4
त्वद्विधस्य महाबुद्धे नैतदद्योपपद्यते ।
विदितं वेदितव्यं ते कर्तव्यमपि ते कृतम् ॥ १४-२-४॥
tvadvidhasya mahābuddhe naitadadyopapadyate |
viditaṃ veditavyaṃ te kartavyamapi te kṛtam || 14-2-4||
MHB 14-2-5
श्रुताश्च राजधर्मास्ते भीष्माद्भागीरथीसुतात् ।
कृष्णद्वैपायनाच्चैव नारदाद्विदुरात्तथा ॥ १४-२-५॥
śrutāśca rājadharmāste bhīṣmādbhāgīrathīsutāt |
kṛṣṇadvaipāyanāccaiva nāradādvidurāttathā || 14-2-5||
MHB 14-2-6
नेमामर्हसि मूढानां वृत्तिं त्वमनुवर्तितुम् ।
पितृपैतामहीं वृत्तिमास्थाय धुरमुद्वह ॥ १४-२-६॥
nemāmarhasi mūḍhānāṃ vṛttiṃ tvamanuvartitum |
pitṛpaitāmahīṃ vṛttimāsthāya dhuramudvaha || 14-2-6||
MHB 14-2-7
युक्तं हि यशसा क्षत्रं स्वर्गं प्राप्तुमसंशयम् ।
न हि कश्चन शूराणां निहतोऽत्र पराङ्मुखः ॥ १४-२-७॥
yuktaṃ hi yaśasā kṣatraṃ svargaṃ prāptumasaṃśayam |
na hi kaścana śūrāṇāṃ nihato'tra parāṅmukhaḥ || 14-2-7||
MHB 14-2-8
त्यज शोकं महाराज भवितव्यं हि तत्तथा ।
न शक्यास्ते पुनर्द्रष्टुं त्वया ह्यस्मिन्रणे हताः ॥ १४-२-८॥
tyaja śokaṃ mahārāja bhavitavyaṃ hi tattathā |
na śakyāste punardraṣṭuṃ tvayā hyasminraṇe hatāḥ || 14-2-8||
MHB 14-2-9
एतावदुक्त्वा गोविन्दो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
विरराम महातेजास्तमुवाच युधिष्ठिरः ॥ १४-२-९॥
etāvaduktvā govindo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
virarāma mahātejāstamuvāca yudhiṣṭhiraḥ || 14-2-9||
MHB 14-2-10
गोविन्द मयि या प्रीतिस्तव सा विदिता मम ।
सौहृदेन तथा प्रेम्णा सदा मामनुकम्पसे ॥ १४-२-१०॥
govinda mayi yā prītistava sā viditā mama |
sauhṛdena tathā premṇā sadā māmanukampase || 14-2-10||
MHB 14-2-11
प्रियं तु मे स्यात्सुमहत्कृतं चक्रगदाधर ।
श्रीमन्प्रीतेन मनसा सर्वं यादवनन्दन ॥ १४-२-११॥
priyaṃ tu me syātsumahatkṛtaṃ cakragadādhara |
śrīmanprītena manasā sarvaṃ yādavanandana || 14-2-11||
MHB 14-2-12
यदि मामनुजानीयाद्भवान्गन्तुं तपोवनम् ।
न हि शान्तिं प्रपश्यामि घातयित्वा पितामहम् ।
कर्णं च पुरुषव्याघ्रं संग्रामेष्वपलायिनम् ॥ १४-२-१२॥
yadi māmanujānīyādbhavāngantuṃ tapovanam |
na hi śāntiṃ prapaśyāmi ghātayitvā pitāmaham |
karṇaṃ ca puruṣavyāghraṃ saṃgrāmeṣvapalāyinam || 14-2-12||
MHB 14-2-13
कर्मणा येन मुच्येयमस्मात्क्रूरादरिंदम ।
कर्मणस्तद्विधत्स्वेह येन शुध्यति मे मनः ॥ १४-२-१३॥
karmaṇā yena mucyeyamasmātkrūrādariṃdama |
karmaṇastadvidhatsveha yena śudhyati me manaḥ || 14-2-13||
MHB 14-2-14
तमेवंवादिनं व्यासस्ततः प्रोवाच धर्मवित् ।
सान्त्वयन्सुमहातेजाः शुभं वचनमर्थवत् ॥ १४-२-१४॥
tamevaṃvādinaṃ vyāsastataḥ provāca dharmavit |
sāntvayansumahātejāḥ śubhaṃ vacanamarthavat || 14-2-14||
MHB 14-2-15
अकृता ते मतिस्तात पुनर्बाल्येन मुह्यसे ।
किमाकाशे वयं सर्वे प्रलपाम मुहुर्मुहुः ॥ १४-२-१५॥
akṛtā te matistāta punarbālyena muhyase |
kimākāśe vayaṃ sarve pralapāma muhurmuhuḥ || 14-2-15||
MHB 14-2-16
विदिताः क्षत्रधर्मास्ते येषां युद्धेन जीविका ।
यथा प्रवृत्तो नृपतिर्नाधिबन्धेन युज्यते ॥ १४-२-१६॥
viditāḥ kṣatradharmāste yeṣāṃ yuddhena jīvikā |
yathā pravṛtto nṛpatirnādhibandhena yujyate || 14-2-16||
MHB 14-2-17
मोक्षधर्माश्च निखिला याथातथ्येन ते श्रुताः ।
असकृच्चैव संदेहाश्छिन्नास्ते कामजा मया ॥ १४-२-१७॥
mokṣadharmāśca nikhilā yāthātathyena te śrutāḥ |
asakṛccaiva saṃdehāśchinnāste kāmajā mayā || 14-2-17||
MHB 14-2-18
अश्रद्दधानो दुर्मेधा लुप्तस्मृतिरसि ध्रुवम् ।
मैवं भव न ते युक्तमिदमज्ञानमीदृशम् ॥ १४-२-१८॥
aśraddadhāno durmedhā luptasmṛtirasi dhruvam |
maivaṃ bhava na te yuktamidamajñānamīdṛśam || 14-2-18||
MHB 14-2-19
प्रायश्चित्तानि सर्वाणि विदितानि च तेऽनघ ।
युद्धधर्माश्च ते सर्वे दानधर्माश्च ते श्रुताः ॥ १४-२-१९॥
prāyaścittāni sarvāṇi viditāni ca te'nagha |
yuddhadharmāśca te sarve dānadharmāśca te śrutāḥ || 14-2-19||
MHB 14-2-20
स कथं सर्वधर्मज्ञः सर्वागमविशारदः ।
परिमुह्यसि भूयस्त्वमज्ञानादिव भारत ॥ १४-२-२०॥
sa kathaṃ sarvadharmajñaḥ sarvāgamaviśāradaḥ |
parimuhyasi bhūyastvamajñānādiva bhārata || 14-2-20||
Adhyaya: 3/96 (22)
MHB 14-3-1
व्यास उवाच ।
युधिष्ठिर तव प्रज्ञा न सम्यगिति मे मतिः ।
न हि कश्चित्स्वयं मर्त्यः स्ववशः कुरुते क्रियाः ॥ १४-३-१॥
vyāsa uvāca |
yudhiṣṭhira tava prajñā na samyagiti me matiḥ |
na hi kaścitsvayaṃ martyaḥ svavaśaḥ kurute kriyāḥ || 14-3-1||
MHB 14-3-2
ईश्वरेण नियुक्तोऽयं साध्वसाधु च मानवः ।
करोति पुरुषः कर्म तत्र का परिदेवना ॥ १४-३-२॥
īśvareṇa niyukto'yaṃ sādhvasādhu ca mānavaḥ |
karoti puruṣaḥ karma tatra kā paridevanā || 14-3-2||
MHB 14-3-3
आत्मानं मन्यसे चाथ पापकर्माणमन्ततः ।
शृणु तत्र यथा पापमपकृष्येत भारत ॥ १४-३-३॥
ātmānaṃ manyase cātha pāpakarmāṇamantataḥ |
śṛṇu tatra yathā pāpamapakṛṣyeta bhārata || 14-3-3||
MHB 14-3-4
तपोभिः क्रतुभिश्चैव दानेन च युधिष्ठिर ।
तरन्ति नित्यं पुरुषा ये स्म पापानि कुर्वते ॥ १४-३-४॥
tapobhiḥ kratubhiścaiva dānena ca yudhiṣṭhira |
taranti nityaṃ puruṣā ye sma pāpāni kurvate || 14-3-4||
MHB 14-3-5
यज्ञेन तपसा चैव दानेन च नराधिप ।
पूयन्ते राजशार्दूल नरा दुष्कृतकर्मिणः ॥ १४-३-५॥
yajñena tapasā caiva dānena ca narādhipa |
pūyante rājaśārdūla narā duṣkṛtakarmiṇaḥ || 14-3-5||
MHB 14-3-6
असुराश्च सुराश्चैव पुण्यहेतोर्मखक्रियाम् ।
प्रयतन्ते महात्मानस्तस्माद्यज्ञाः परायणम् ॥ १४-३-६॥
asurāśca surāścaiva puṇyahetormakhakriyām |
prayatante mahātmānastasmādyajñāḥ parāyaṇam || 14-3-6||
MHB 14-3-7
यज्ञैरेव महात्मानो बभूवुरधिकाः सुराः ।
ततो देवाः क्रियावन्तो दानवानभ्यधर्षयन् ॥ १४-३-७॥
yajñaireva mahātmāno babhūvuradhikāḥ surāḥ |
tato devāḥ kriyāvanto dānavānabhyadharṣayan || 14-3-7||
MHB 14-3-8
राजसूयाश्वमेधौ च सर्वमेधं च भारत ।
नरमेधं च नृपते त्वमाहर युधिष्ठिर ॥ १४-३-८॥
rājasūyāśvamedhau ca sarvamedhaṃ ca bhārata |
naramedhaṃ ca nṛpate tvamāhara yudhiṣṭhira || 14-3-8||
MHB 14-3-9
यजस्व वाजिमेधेन विधिवद्दक्षिणावता ।
बहुकामान्नवित्तेन रामो दाशरथिर्यथा ॥ १४-३-९॥
yajasva vājimedhena vidhivaddakṣiṇāvatā |
bahukāmānnavittena rāmo dāśarathiryathā || 14-3-9||
MHB 14-3-10
यथा च भरतो राजा दौःषन्तिः पृथिवीपतिः ।
शाकुन्तलो महावीर्यस्तव पूर्वपितामहः ॥ १४-३-१०॥
yathā ca bharato rājā dauḥṣantiḥ pṛthivīpatiḥ |
śākuntalo mahāvīryastava pūrvapitāmahaḥ || 14-3-10||
MHB 14-3-11
युधिष्ठिर उवाच ।
असंशयं वाजिमेधः पावयेत्पृथिवीमपि ।
अभिप्रायस्तु मे कश्चित्तं त्वं श्रोतुमिहार्हसि ॥ १४-३-११॥
yudhiṣṭhira uvāca |
asaṃśayaṃ vājimedhaḥ pāvayetpṛthivīmapi |
abhiprāyastu me kaścittaṃ tvaṃ śrotumihārhasi || 14-3-11||
MHB 14-3-12
इमं ज्ञातिवधं कृत्वा सुमहान्तं द्विजोत्तम ।
दानमल्पं न शक्यामि दातुं वित्तं च नास्ति मे ॥ १४-३-१२॥
imaṃ jñātivadhaṃ kṛtvā sumahāntaṃ dvijottama |
dānamalpaṃ na śakyāmi dātuṃ vittaṃ ca nāsti me || 14-3-12||
MHB 14-3-13
न च बालानिमान्दीनानुत्सहे वसु याचितुम् ।
तथैवार्द्रव्रणान्कृच्छ्रे वर्तमानान्नृपात्मजान् ॥ १४-३-१३॥
na ca bālānimāndīnānutsahe vasu yācitum |
tathaivārdravraṇānkṛcchre vartamānānnṛpātmajān || 14-3-13||
MHB 14-3-14
स्वयं विनाश्य पृथिवीं यज्ञार्थे द्विजसत्तम ।
करमाहारयिष्यामि कथं शोकपरायणान् ॥ १४-३-१४॥
svayaṃ vināśya pṛthivīṃ yajñārthe dvijasattama |
karamāhārayiṣyāmi kathaṃ śokaparāyaṇān || 14-3-14||
MHB 14-3-15
दुर्योधनापराधेन वसुधा वसुधाधिपाः ।
प्रनष्टा योजयित्वास्मानकीर्त्या मुनिसत्तम ॥ १४-३-१५॥
duryodhanāparādhena vasudhā vasudhādhipāḥ |
pranaṣṭā yojayitvāsmānakīrtyā munisattama || 14-3-15||
MHB 14-3-16
दुर्योधनेन पृथिवी क्षयिता वित्तकारणात् ।
कोशश्चापि विशीर्णोऽसौ धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः ॥ १४-३-१६॥
duryodhanena pṛthivī kṣayitā vittakāraṇāt |
kośaścāpi viśīrṇo'sau dhārtarāṣṭrasya durmateḥ || 14-3-16||
MHB 14-3-17
पृथिवी दक्षिणा चात्र विधिः प्रथमकल्पिकः ।
विद्वद्भिः परिदृष्टोऽयं शिष्टो विधिविपर्ययः ॥ १४-३-१७॥
pṛthivī dakṣiṇā cātra vidhiḥ prathamakalpikaḥ |
vidvadbhiḥ paridṛṣṭo'yaṃ śiṣṭo vidhiviparyayaḥ || 14-3-17||
MHB 14-3-18
न च प्रतिनिधिं कर्तुं चिकीर्षामि तपोधन ।
अत्र मे भगवन्सम्यक्साचिव्यं कर्तुमर्हसि ॥ १४-३-१८॥
na ca pratinidhiṃ kartuṃ cikīrṣāmi tapodhana |
atra me bhagavansamyaksācivyaṃ kartumarhasi || 14-3-18||
MHB 14-3-19
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तस्तु पार्थेन कृष्णद्वैपायनस्तदा ।
मुहूर्तमनुसंचिन्त्य धर्मराजानमब्रवीत् ॥ १४-३-१९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktastu pārthena kṛṣṇadvaipāyanastadā |
muhūrtamanusaṃcintya dharmarājānamabravīt || 14-3-19||
MHB 14-3-20
विद्यते द्रविणं पार्थ गिरौ हिमवति स्थितम् ।
उत्सृष्टं ब्राह्मणैर्यज्ञे मरुत्तस्य महीपतेः ।
तदानयस्व कौन्तेय पर्याप्तं तद्भविष्यति ॥ १४-३-२०॥
vidyate draviṇaṃ pārtha girau himavati sthitam |
utsṛṣṭaṃ brāhmaṇairyajñe maruttasya mahīpateḥ |
tadānayasva kaunteya paryāptaṃ tadbhaviṣyati || 14-3-20||
MHB 14-3-21
युधिष्ठिर उवाच ।
कथं यज्ञे मरुत्तस्य द्रविणं तत्समाचितम् ।
कस्मिंश्च काले स नृपो बभूव वदतां वर ॥ १४-३-२१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ yajñe maruttasya draviṇaṃ tatsamācitam |
kasmiṃśca kāle sa nṛpo babhūva vadatāṃ vara || 14-3-21||
MHB 14-3-22
व्यास उवाच ।
यदि शुश्रूषसे पार्थ शृणु कारंधमं नृपम् ।
यस्मिन्काले महावीर्यः स राजासीन्महाधनः ॥ १४-३-२२॥
vyāsa uvāca |
yadi śuśrūṣase pārtha śṛṇu kāraṃdhamaṃ nṛpam |
yasminkāle mahāvīryaḥ sa rājāsīnmahādhanaḥ || 14-3-22||
Adhyaya: 4/96 (27)
MHB 14-4-1
युधिष्ठिर उवाच ।
शुश्रूषे तस्य धर्मज्ञ राजर्षेः परिकीर्तनम् ।
द्वैपायन मरुत्तस्य कथां प्रब्रूहि मेऽनघ ॥ १४-४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śuśrūṣe tasya dharmajña rājarṣeḥ parikīrtanam |
dvaipāyana maruttasya kathāṃ prabrūhi me'nagha || 14-4-1||
MHB 14-4-2
व्यास उवाच ।
आसीत्कृतयुगे पूर्वं मनुर्दण्डधरः प्रभुः ।
तस्य पुत्रो महेष्वासः प्रजातिरिति विश्रुतः ॥ १४-४-२॥
vyāsa uvāca |
āsītkṛtayuge pūrvaṃ manurdaṇḍadharaḥ prabhuḥ |
tasya putro maheṣvāsaḥ prajātiriti viśrutaḥ || 14-4-2||
MHB 14-4-3
प्रजातेरभवत्पुत्रः क्षुप इत्यभिविश्रुतः ।
क्षुपस्य पुत्रस्त्विक्ष्वाकुर्महीपालोऽभवत्प्रभुः ॥ १४-४-३॥
prajāterabhavatputraḥ kṣupa ityabhiviśrutaḥ |
kṣupasya putrastvikṣvākurmahīpālo'bhavatprabhuḥ || 14-4-3||
MHB 14-4-4
तस्य पुत्रशतं राजन्नासीत्परमधार्मिकम् ।
तांस्तु सर्वान्महीपालानिक्ष्वाकुरकरोत्प्रभुः ॥ १४-४-४॥
tasya putraśataṃ rājannāsītparamadhārmikam |
tāṃstu sarvānmahīpālānikṣvākurakarotprabhuḥ || 14-4-4||
MHB 14-4-5
तेषां ज्येष्ठस्तु विंशोऽभूत्प्रतिमानं धनुष्मताम् ।
विंशस्य पुत्रः कल्याणो विविंशो नाम भारत ॥ १४-४-५॥
teṣāṃ jyeṣṭhastu viṃśo'bhūtpratimānaṃ dhanuṣmatām |
viṃśasya putraḥ kalyāṇo viviṃśo nāma bhārata || 14-4-5||
MHB 14-4-6
विविंशस्य सुता राजन्बभूवुर्दश पञ्च च ।
सर्वे धनुषि विक्रान्ता ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ॥ १४-४-६॥
viviṃśasya sutā rājanbabhūvurdaśa pañca ca |
sarve dhanuṣi vikrāntā brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ || 14-4-6||
MHB 14-4-7
दानधर्मरताः सन्तः सततं प्रियवादिनः ।
तेषां ज्येष्ठः खनीनेत्रः स तान्सर्वानपीडयत् ॥ १४-४-७॥
dānadharmaratāḥ santaḥ satataṃ priyavādinaḥ |
teṣāṃ jyeṣṭhaḥ khanīnetraḥ sa tānsarvānapīḍayat || 14-4-7||
MHB 14-4-8
खनीनेत्रस्तु विक्रान्तो जित्वा राज्यमकण्टकम् ।
नाशक्नोद्रक्षितुं राज्यं नान्वरज्यन्त तं प्रजाः ॥ १४-४-८॥
khanīnetrastu vikrānto jitvā rājyamakaṇṭakam |
nāśaknodrakṣituṃ rājyaṃ nānvarajyanta taṃ prajāḥ || 14-4-8||
MHB 14-4-9
तमपास्य च तद्राष्ट्रं तस्य पुत्रं सुवर्चसम् ।
अभ्यषिञ्चत राजेन्द्र मुदितं चाभवत्तदा ॥ १४-४-९॥
tamapāsya ca tadrāṣṭraṃ tasya putraṃ suvarcasam |
abhyaṣiñcata rājendra muditaṃ cābhavattadā || 14-4-9||
MHB 14-4-10
स पितुर्विक्रियां दृष्ट्वा राज्यान्निरसनं तथा ।
नियतो वर्तयामास प्रजाहितचिकीर्षया ॥ १४-४-१०॥
sa piturvikriyāṃ dṛṣṭvā rājyānnirasanaṃ tathā |
niyato vartayāmāsa prajāhitacikīrṣayā || 14-4-10||
MHB 14-4-11
ब्रह्मण्यः सत्यवादी च शुचिः शमदमान्वितः ।
प्रजास्तं चान्वरज्यन्त धर्मनित्यं मनस्विनम् ॥ १४-४-११॥
brahmaṇyaḥ satyavādī ca śuciḥ śamadamānvitaḥ |
prajāstaṃ cānvarajyanta dharmanityaṃ manasvinam || 14-4-11||
MHB 14-4-12
तस्य धर्मप्रवृत्तस्य व्यशीर्यत्कोशवाहनम् ।
तं क्षीणकोशं सामन्ताः समन्तात्पर्यपीडयन् ॥ १४-४-१२॥
tasya dharmapravṛttasya vyaśīryatkośavāhanam |
taṃ kṣīṇakośaṃ sāmantāḥ samantātparyapīḍayan || 14-4-12||
MHB 14-4-13
स पीड्यमानो बहुभिः क्षीणकोशस्त्ववाहनः ।
आर्तिमार्छत्परां राजा सह भृत्यैः पुरेण च ॥ १४-४-१३॥
sa pīḍyamāno bahubhiḥ kṣīṇakośastvavāhanaḥ |
ārtimārchatparāṃ rājā saha bhṛtyaiḥ pureṇa ca || 14-4-13||
MHB 14-4-14
न चैनं परिहर्तुं तेऽशक्नुवन्परिसंक्षये ।
सम्यग्वृत्तो हि राजा स धर्मनित्यो युधिष्ठिर ॥ १४-४-१४॥
na cainaṃ parihartuṃ te'śaknuvanparisaṃkṣaye |
samyagvṛtto hi rājā sa dharmanityo yudhiṣṭhira || 14-4-14||
MHB 14-4-15
यदा तु परमामार्तिं गतोऽसौ सपुरो नृपः ।
ततः प्रदध्मौ स करं प्रादुरासीत्ततो बलम् ॥ १४-४-१५॥
yadā tu paramāmārtiṃ gato'sau sapuro nṛpaḥ |
tataḥ pradadhmau sa karaṃ prādurāsīttato balam || 14-4-15||
MHB 14-4-16
ततस्तानजयत्सर्वान्प्रातिसीमान्नराधिपान् ।
एतस्मात्कारणाद्राजन्विश्रुतः स करंधमः ॥ १४-४-१६॥
tatastānajayatsarvānprātisīmānnarādhipān |
etasmātkāraṇādrājanviśrutaḥ sa karaṃdhamaḥ || 14-4-16||
MHB 14-4-17
तस्य कारंधमः पुत्रस्त्रेतायुगमुखेऽभवत् ।
इन्द्रादनवरः श्रीमान्देवैरपि सुदुर्जयः ॥ १४-४-१७॥
tasya kāraṃdhamaḥ putrastretāyugamukhe'bhavat |
indrādanavaraḥ śrīmāndevairapi sudurjayaḥ || 14-4-17||
MHB 14-4-18
तस्य सर्वे महीपाला वर्तन्ते स्म वशे तदा ।
स हि सम्राडभूत्तेषां वृत्तेन च बलेन च ॥ १४-४-१८॥
tasya sarve mahīpālā vartante sma vaśe tadā |
sa hi samrāḍabhūtteṣāṃ vṛttena ca balena ca || 14-4-18||
MHB 14-4-19
अविक्षिन्नाम धर्मात्मा शौर्येणेन्द्रसमोऽभवत् ।
यज्ञशीलः कर्मरतिर्धृतिमान्संयतेन्द्रियः ॥ १४-४-१९॥
avikṣinnāma dharmātmā śauryeṇendrasamo'bhavat |
yajñaśīlaḥ karmaratirdhṛtimānsaṃyatendriyaḥ || 14-4-19||
MHB 14-4-20
तेजसादित्यसदृशः क्षमया पृथिवीसमः ।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या हिमवानिव सुस्थिरः ॥ १४-४-२०॥
tejasādityasadṛśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ |
bṛhaspatisamo buddhyā himavāniva susthiraḥ || 14-4-20||
MHB 14-4-21
कर्मणा मनसा वाचा दमेन प्रशमेन च ।
मनांस्याराधयामास प्रजानां स महीपतिः ॥ १४-४-२१॥
karmaṇā manasā vācā damena praśamena ca |
manāṃsyārādhayāmāsa prajānāṃ sa mahīpatiḥ || 14-4-21||
MHB 14-4-22
य ईजे हयमेधानां शतेन विधिवत्प्रभुः ।
याजयामास यं विद्वान्स्वयमेवाङ्गिराः प्रभुः ॥ १४-४-२२॥
ya īje hayamedhānāṃ śatena vidhivatprabhuḥ |
yājayāmāsa yaṃ vidvānsvayamevāṅgirāḥ prabhuḥ || 14-4-22||
MHB 14-4-23
तस्य पुत्रोऽतिचक्राम पितरं गुणवत्तया ।
मरुत्तो नाम धर्मज्ञश्चक्रवर्ती महायशाः ॥ १४-४-२३॥
tasya putro'ticakrāma pitaraṃ guṇavattayā |
marutto nāma dharmajñaścakravartī mahāyaśāḥ || 14-4-23||
MHB 14-4-24
नागायुतसमप्राणः साक्षाद्विष्णुरिवापरः ।
स यक्ष्यमाणो धर्मात्मा शातकुम्भमयान्युत ।
कारयामास शुभ्राणि भाजनानि सहस्रशः ॥ १४-४-२४॥
nāgāyutasamaprāṇaḥ sākṣādviṣṇurivāparaḥ |
sa yakṣyamāṇo dharmātmā śātakumbhamayānyuta |
kārayāmāsa śubhrāṇi bhājanāni sahasraśaḥ || 14-4-24||
MHB 14-4-25
मेरुं पर्वतमासाद्य हिमवत्पार्श्व उत्तरे ।
काञ्चनः सुमहान्पादस्तत्र कर्म चकार सः ॥ १४-४-२५॥
meruṃ parvatamāsādya himavatpārśva uttare |
kāñcanaḥ sumahānpādastatra karma cakāra saḥ || 14-4-25||
MHB 14-4-26
ततः कुण्डानि पात्रीश्च पिठराण्यासनानि च ।
चक्रुः सुवर्णकर्तारो येषां संख्या न विद्यते ॥ १४-४-२६॥
tataḥ kuṇḍāni pātrīśca piṭharāṇyāsanāni ca |
cakruḥ suvarṇakartāro yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate || 14-4-26||
MHB 14-4-27
तस्यैव च समीपे स यज्ञवाटो बभूव ह ।
ईजे तत्र स धर्मात्मा विधिवत्पृथिवीपतिः ।
मरुत्तः सहितैः सर्वैः प्रजापालैर्नराधिपः ॥ १४-४-२७॥
tasyaiva ca samīpe sa yajñavāṭo babhūva ha |
īje tatra sa dharmātmā vidhivatpṛthivīpatiḥ |
maruttaḥ sahitaiḥ sarvaiḥ prajāpālairnarādhipaḥ || 14-4-27||
Adhyaya: 5/96 (26)
MHB 14-5-1
युधिष्ठिर उवाच ।
कथंवीर्यः समभवत्स राजा वदतां वरः ।
कथं च जातरूपेण समयुज्यत स द्विज ॥ १४-५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃvīryaḥ samabhavatsa rājā vadatāṃ varaḥ |
kathaṃ ca jātarūpeṇa samayujyata sa dvija || 14-5-1||
MHB 14-5-2
क्व च तत्सांप्रतं द्रव्यं भगवन्नवतिष्ठते ।
कथं च शक्यमस्माभिस्तदवाप्तुं तपोधन ॥ १४-५-२॥
kva ca tatsāṃprataṃ dravyaṃ bhagavannavatiṣṭhate |
kathaṃ ca śakyamasmābhistadavāptuṃ tapodhana || 14-5-2||
MHB 14-5-3
व्यास उवाच ।
असुराश्चैव देवाश्च दक्षस्यासन्प्रजापतेः ।
अपत्यं बहुलं तात तेऽस्पर्धन्त परस्परम् ॥ १४-५-३॥
vyāsa uvāca |
asurāścaiva devāśca dakṣasyāsanprajāpateḥ |
apatyaṃ bahulaṃ tāta te'spardhanta parasparam || 14-5-3||
MHB 14-5-4
तथैवाङ्गिरसः पुत्रौ व्रततुल्यौ बभूवतुः ।
बृहस्पतिर्बृहत्तेजाः संवर्तश्च तपोधनः ॥ १४-५-४॥
tathaivāṅgirasaḥ putrau vratatulyau babhūvatuḥ |
bṛhaspatirbṛhattejāḥ saṃvartaśca tapodhanaḥ || 14-5-4||
MHB 14-5-5
तावपि स्पर्धिनौ राजन्पृथगास्तां परस्परम् ।
बृहस्पतिश्च संवर्तं बाधते स्म पुनः पुनः ॥ १४-५-५॥
tāvapi spardhinau rājanpṛthagāstāṃ parasparam |
bṛhaspatiśca saṃvartaṃ bādhate sma punaḥ punaḥ || 14-5-5||
MHB 14-5-6
स बाध्यमानः सततं भ्रात्रा ज्येष्ठेन भारत ।
अर्थानुत्सृज्य दिग्वासा वनवासमरोचयत् ॥ १४-५-६॥
sa bādhyamānaḥ satataṃ bhrātrā jyeṣṭhena bhārata |
arthānutsṛjya digvāsā vanavāsamarocayat || 14-5-6||
MHB 14-5-7
वासवोऽप्यसुरान्सर्वान्निर्जित्य च निहत्य च ।
इन्द्रत्वं प्राप्य लोकेषु ततो वव्रे पुरोहितम् ।
पुत्रमङ्गिरसो ज्येष्ठं विप्रश्रेष्ठं बृहस्पतिम् ॥ १४-५-७॥
vāsavo'pyasurānsarvānnirjitya ca nihatya ca |
indratvaṃ prāpya lokeṣu tato vavre purohitam |
putramaṅgiraso jyeṣṭhaṃ vipraśreṣṭhaṃ bṛhaspatim || 14-5-7||
MHB 14-5-8
याज्यस्त्वङ्गिरसः पूर्वमासीद्राजा करंधमः ।
वीर्येणाप्रतिमो लोके वृत्तेन च बलेन च ।
शतक्रतुरिवौजस्वी धर्मात्मा संशितव्रतः ॥ १४-५-८॥
yājyastvaṅgirasaḥ pūrvamāsīdrājā karaṃdhamaḥ |
vīryeṇāpratimo loke vṛttena ca balena ca |
śatakraturivaujasvī dharmātmā saṃśitavrataḥ || 14-5-8||
MHB 14-5-9
वाहनं यस्य योधाश्च द्रव्याणि विविधानि च ।
ध्यानादेवाभवद्राजन्मुखवातेन सर्वशः ॥ १४-५-९॥
vāhanaṃ yasya yodhāśca dravyāṇi vividhāni ca |
dhyānādevābhavadrājanmukhavātena sarvaśaḥ || 14-5-9||
MHB 14-5-10
स गुणैः पार्थिवान्सर्वान्वशे चक्रे नराधिपः ।
संजीव्य कालमिष्टं च सशरीरो दिवं गतः ॥ १४-५-१०॥
sa guṇaiḥ pārthivānsarvānvaśe cakre narādhipaḥ |
saṃjīvya kālamiṣṭaṃ ca saśarīro divaṃ gataḥ || 14-5-10||
MHB 14-5-11
बभूव तस्य पुत्रस्तु ययातिरिव धर्मवित् ।
अविक्षिन्नाम शत्रुक्षित्स वशे कृतवान्महीम् ।
विक्रमेण गुणैश्चैव पितेवासीत्स पार्थिवः ॥ १४-५-११॥
babhūva tasya putrastu yayātiriva dharmavit |
avikṣinnāma śatrukṣitsa vaśe kṛtavānmahīm |
vikrameṇa guṇaiścaiva pitevāsītsa pārthivaḥ || 14-5-11||
MHB 14-5-12
तस्य वासवतुल्योऽभून्मरुत्तो नाम वीर्यवान् ।
पुत्रस्तमनुरक्ताभूत्पृथिवी सागराम्बरा ॥ १४-५-१२॥
tasya vāsavatulyo'bhūnmarutto nāma vīryavān |
putrastamanuraktābhūtpṛthivī sāgarāmbarā || 14-5-12||
MHB 14-5-13
स्पर्धते सततं स स्म देवराजेन पार्थिवः ।
वासवोऽपि मरुत्तेन स्पर्धते पाण्डुनन्दन ॥ १४-५-१३॥
spardhate satataṃ sa sma devarājena pārthivaḥ |
vāsavo'pi maruttena spardhate pāṇḍunandana || 14-5-13||
MHB 14-5-14
शुचिः स गुणवानासीन्मरुत्तः पृथिवीपतिः ।
यतमानोऽपि यं शक्रो न विशेषयति स्म ह ॥ १४-५-१४॥
śuciḥ sa guṇavānāsīnmaruttaḥ pṛthivīpatiḥ |
yatamāno'pi yaṃ śakro na viśeṣayati sma ha || 14-5-14||
MHB 14-5-15
सोऽशक्नुवन्विशेषाय समाहूय बृहस्पतिम् ।
उवाचेदं वचो देवैः सहितो हरिवाहनः ॥ १४-५-१५॥
so'śaknuvanviśeṣāya samāhūya bṛhaspatim |
uvācedaṃ vaco devaiḥ sahito harivāhanaḥ || 14-5-15||
MHB 14-5-16
बृहस्पते मरुत्तस्य मा स्म कार्षीः कथंचन ।
दैवं कर्माथ वा पित्र्यं कर्तासि मम चेत्प्रियम् ॥ १४-५-१६॥
bṛhaspate maruttasya mā sma kārṣīḥ kathaṃcana |
daivaṃ karmātha vā pitryaṃ kartāsi mama cetpriyam || 14-5-16||
MHB 14-5-17
अहं हि त्रिषु लोकेषु सुराणां च बृहस्पते ।
इन्द्रत्वं प्राप्तवानेको मरुत्तस्तु महीपतिः ॥ १४-५-१७॥
ahaṃ hi triṣu lokeṣu surāṇāṃ ca bṛhaspate |
indratvaṃ prāptavāneko maruttastu mahīpatiḥ || 14-5-17||
MHB 14-5-18
कथं ह्यमर्त्यं ब्रह्मंस्त्वं याजयित्वा सुराधिपम् ।
याजयेर्मृत्युसंयुक्तं मरुत्तमविशङ्कया ॥ १४-५-१८॥
kathaṃ hyamartyaṃ brahmaṃstvaṃ yājayitvā surādhipam |
yājayermṛtyusaṃyuktaṃ maruttamaviśaṅkayā || 14-5-18||
MHB 14-5-19
मां वा वृणीष्व भद्रं ते मरुत्तं वा महीपतिम् ।
परित्यज्य मरुत्तं वा यथाजोषं भजस्व माम् ॥ १४-५-१९॥
māṃ vā vṛṇīṣva bhadraṃ te maruttaṃ vā mahīpatim |
parityajya maruttaṃ vā yathājoṣaṃ bhajasva mām || 14-5-19||
MHB 14-5-20
एवमुक्तः स कौरव्य देवराज्ञा बृहस्पतिः ।
मुहूर्तमिव संचिन्त्य देवराजानमब्रवीत् ॥ १४-५-२०॥
evamuktaḥ sa kauravya devarājñā bṛhaspatiḥ |
muhūrtamiva saṃcintya devarājānamabravīt || 14-5-20||
MHB 14-5-21
त्वं भूतानामधिपतिस्त्वयि लोकाः प्रतिष्ठिताः ।
नमुचेर्विश्वरूपस्य निहन्ता त्वं बलस्य च ॥ १४-५-२१॥
tvaṃ bhūtānāmadhipatistvayi lokāḥ pratiṣṭhitāḥ |
namucerviśvarūpasya nihantā tvaṃ balasya ca || 14-5-21||
MHB 14-5-22
त्वमाजहर्थ देवानामेको वीर श्रियं पराम् ।
त्वं बिभर्षि भुवं द्यां च सदैव बलसूदन ॥ १४-५-२२॥
tvamājahartha devānāmeko vīra śriyaṃ parām |
tvaṃ bibharṣi bhuvaṃ dyāṃ ca sadaiva balasūdana || 14-5-22||
MHB 14-5-23
पौरोहित्यं कथं कृत्वा तव देवगणेश्वर ।
याजयेयमहं मर्त्यं मरुत्तं पाकशासन ॥ १४-५-२३॥
paurohityaṃ kathaṃ kṛtvā tava devagaṇeśvara |
yājayeyamahaṃ martyaṃ maruttaṃ pākaśāsana || 14-5-23||
MHB 14-5-24
समाश्वसिहि देवेश नाहं मर्त्याय कर्हिचित् ।
ग्रहीष्यामि स्रुवं यज्ञे शृणु चेदं वचो मम ॥ १४-५-२४॥
samāśvasihi deveśa nāhaṃ martyāya karhicit |
grahīṣyāmi sruvaṃ yajñe śṛṇu cedaṃ vaco mama || 14-5-24||
MHB 14-5-25
हिरण्यरेतसोऽम्भः स्यात्परिवर्तेत मेदिनी ।
भासं च न रविः कुर्यान्मत्सत्यं विचलेद्यदि ॥ १४-५-२५॥
hiraṇyaretaso'mbhaḥ syātparivarteta medinī |
bhāsaṃ ca na raviḥ kuryānmatsatyaṃ vicaledyadi || 14-5-25||
MHB 14-5-26
बृहस्पतिवचः श्रुत्वा शक्रो विगतमत्सरः ।
प्रशस्यैनं विवेशाथ स्वमेव भवनं तदा ॥ १४-५-२६॥
bṛhaspativacaḥ śrutvā śakro vigatamatsaraḥ |
praśasyainaṃ viveśātha svameva bhavanaṃ tadā || 14-5-26||
Adhyaya: 6/96 (33)
MHB 14-6-1
व्यास उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतेश्च संवादं मरुत्तस्य च भारत ॥ १४-६-१॥
vyāsa uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
bṛhaspateśca saṃvādaṃ maruttasya ca bhārata || 14-6-1||
MHB 14-6-2
देवराजस्य समयं कृतमाङ्गिरसेन ह ।
श्रुत्वा मरुत्तो नृपतिर्मन्युमाहारयत्तदा ॥ १४-६-२॥
devarājasya samayaṃ kṛtamāṅgirasena ha |
śrutvā marutto nṛpatirmanyumāhārayattadā || 14-6-2||
MHB 14-6-3
संकल्प्य मनसा यज्ञं करंधमसुतात्मजः ।
बृहस्पतिमुपागम्य वाग्मी वचनमब्रवीत् ॥ १४-६-३॥
saṃkalpya manasā yajñaṃ karaṃdhamasutātmajaḥ |
bṛhaspatimupāgamya vāgmī vacanamabravīt || 14-6-3||
MHB 14-6-4
भगवन्यन्मया पूर्वमभिगम्य तपोधन ।
कृतोऽभिसंधिर्यज्ञाय भवतो वचनाद्गुरो ॥ १४-६-४॥
bhagavanyanmayā pūrvamabhigamya tapodhana |
kṛto'bhisaṃdhiryajñāya bhavato vacanādguro || 14-6-4||
MHB 14-6-5
तमहं यष्टुमिच्छामि संभाराः संभृताश्च मे ।
याज्योऽस्मि भवतः साधो तत्प्राप्नुहि विधत्स्व च ॥ १४-६-५॥
tamahaṃ yaṣṭumicchāmi saṃbhārāḥ saṃbhṛtāśca me |
yājyo'smi bhavataḥ sādho tatprāpnuhi vidhatsva ca || 14-6-5||
MHB 14-6-6
बृहस्पतिरुवाच ।
न कामये याजयितुं त्वामहं पृथिवीपते ।
वृतोऽस्मि देवराजेन प्रतिज्ञातं च तस्य मे ॥ १४-६-६॥
bṛhaspatiruvāca |
na kāmaye yājayituṃ tvāmahaṃ pṛthivīpate |
vṛto'smi devarājena pratijñātaṃ ca tasya me || 14-6-6||
MHB 14-6-7
मरुत्त उवाच ।
पित्र्यमस्मि तव क्षेत्रं बहु मन्ये च ते भृशम् ।
न चास्म्ययाज्यतां प्राप्तो भजमानं भजस्व माम् ॥ १४-६-७॥
marutta uvāca |
pitryamasmi tava kṣetraṃ bahu manye ca te bhṛśam |
na cāsmyayājyatāṃ prāpto bhajamānaṃ bhajasva mām || 14-6-7||
MHB 14-6-8
बृहस्पतिरुवाच ।
अमर्त्यं याजयित्वाहं याजयिष्ये न मानुषम् ।
मरुत्त गच्छ वा मा वा निवृत्तोऽस्म्यद्य याजनात् ॥ १४-६-८॥
bṛhaspatiruvāca |
amartyaṃ yājayitvāhaṃ yājayiṣye na mānuṣam |
marutta gaccha vā mā vā nivṛtto'smyadya yājanāt || 14-6-8||
MHB 14-6-9
न त्वां याजयितास्म्यद्य वृणु त्वं यमिहेच्छसि ।
उपाध्यायं महाबाहो यस्ते यज्ञं करिष्यति ॥ १४-६-९॥
na tvāṃ yājayitāsmyadya vṛṇu tvaṃ yamihecchasi |
upādhyāyaṃ mahābāho yaste yajñaṃ kariṣyati || 14-6-9||
MHB 14-6-10
व्यास उवाच ।
एवमुक्तस्तु नृपतिर्मरुत्तो व्रीडितोऽभवत् ।
प्रत्यागच्छच्च संविग्नो ददर्श पथि नारदम् ॥ १४-६-१०॥
vyāsa uvāca |
evamuktastu nṛpatirmarutto vrīḍito'bhavat |
pratyāgacchacca saṃvigno dadarśa pathi nāradam || 14-6-10||
MHB 14-6-11
देवर्षिणा समागम्य नारदेन स पार्थिवः ।
विधिवत्प्राञ्जलिस्तस्थावथैनं नारदोऽब्रवीत् ॥ १४-६-११॥
devarṣiṇā samāgamya nāradena sa pārthivaḥ |
vidhivatprāñjalistasthāvathainaṃ nārado'bravīt || 14-6-11||
MHB 14-6-12
राजर्षे नातिहृष्टोऽसि कच्चित्क्षेमं तवानघ ।
क्व गतोऽसि कुतो वेदमप्रीतिस्थानमागतम् ॥ १४-६-१२॥
rājarṣe nātihṛṣṭo'si kaccitkṣemaṃ tavānagha |
kva gato'si kuto vedamaprītisthānamāgatam || 14-6-12||
MHB 14-6-13
श्रोतव्यं चेन्मया राजन्ब्रूहि मे पार्थिवर्षभ ।
व्यपनेष्यामि ते मन्युं सर्वयत्नैर्नराधिप ॥ १४-६-१३॥
śrotavyaṃ cenmayā rājanbrūhi me pārthivarṣabha |
vyapaneṣyāmi te manyuṃ sarvayatnairnarādhipa || 14-6-13||
MHB 14-6-14
एवमुक्तो मरुत्तस्तु नारदेन महर्षिणा ।
विप्रलम्भमुपाध्यायात्सर्वमेव न्यवेदयत् ॥ १४-६-१४॥
evamukto maruttastu nāradena maharṣiṇā |
vipralambhamupādhyāyātsarvameva nyavedayat || 14-6-14||
MHB 14-6-15
गतोऽस्म्यङ्गिरसः पुत्रं देवाचार्यं बृहस्पतिम् ।
यज्ञार्थमृत्विजं द्रष्टुं स च मां नाभ्यनन्दत ॥ १४-६-१५॥
gato'smyaṅgirasaḥ putraṃ devācāryaṃ bṛhaspatim |
yajñārthamṛtvijaṃ draṣṭuṃ sa ca māṃ nābhyanandata || 14-6-15||
MHB 14-6-16
प्रत्याख्यातश्च तेनाहं जीवितुं नाद्य कामये ।
परित्यक्तश्च गुरुणा दूषितश्चास्मि नारद ॥ १४-६-१६॥
pratyākhyātaśca tenāhaṃ jīvituṃ nādya kāmaye |
parityaktaśca guruṇā dūṣitaścāsmi nārada || 14-6-16||
MHB 14-6-17
एवमुक्तस्तु राज्ञा स नारदः प्रत्युवाच ह ।
आविक्षितं महाराज वाचा संजीवयन्निव ॥ १४-६-१७॥
evamuktastu rājñā sa nāradaḥ pratyuvāca ha |
āvikṣitaṃ mahārāja vācā saṃjīvayanniva || 14-6-17||
MHB 14-6-18
राजन्नङ्गिरसः पुत्रः संवर्तो नाम धार्मिकः ।
चङ्क्रमीति दिशः सर्वा दिग्वासा मोहयन्प्रजाः ॥ १४-६-१८॥
rājannaṅgirasaḥ putraḥ saṃvarto nāma dhārmikaḥ |
caṅkramīti diśaḥ sarvā digvāsā mohayanprajāḥ || 14-6-18||
MHB 14-6-19
तं गच्छ यदि याज्यं त्वां न वाञ्छति बृहस्पतिः ।
प्रसन्नस्त्वां महाराज संवर्तो याजयिष्यति ॥ १४-६-१९॥
taṃ gaccha yadi yājyaṃ tvāṃ na vāñchati bṛhaspatiḥ |
prasannastvāṃ mahārāja saṃvarto yājayiṣyati || 14-6-19||
MHB 14-6-20
मरुत्त उवाच ।
संजीवितोऽहं भवता वाक्येनानेन नारद ।
पश्येयं क्व नु संवर्तं शंस मे वदतां वर ॥ १४-६-२०॥
marutta uvāca |
saṃjīvito'haṃ bhavatā vākyenānena nārada |
paśyeyaṃ kva nu saṃvartaṃ śaṃsa me vadatāṃ vara || 14-6-20||
MHB 14-6-21
कथं च तस्मै वर्तेयं कथं मां न परित्यजेत् ।
प्रत्याख्यातश्च तेनापि नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ १४-६-२१॥
kathaṃ ca tasmai varteyaṃ kathaṃ māṃ na parityajet |
pratyākhyātaśca tenāpi nāhaṃ jīvitumutsahe || 14-6-21||
MHB 14-6-22
नारद उवाच ।
उन्मत्तवेषं बिभ्रत्स चङ्क्रमीति यथासुखम् ।
वाराणसीं तु नगरीमभीक्ष्णमुपसेवते ॥ १४-६-२२॥
nārada uvāca |
unmattaveṣaṃ bibhratsa caṅkramīti yathāsukham |
vārāṇasīṃ tu nagarīmabhīkṣṇamupasevate || 14-6-22||
MHB 14-6-23
तस्या द्वारं समासाद्य न्यसेथाः कुणपं क्वचित् ।
तं दृष्ट्वा यो निवर्तेत स संवर्तो महीपते ॥ १४-६-२३॥
tasyā dvāraṃ samāsādya nyasethāḥ kuṇapaṃ kvacit |
taṃ dṛṣṭvā yo nivarteta sa saṃvarto mahīpate || 14-6-23||
MHB 14-6-24
तं पृष्ठतोऽनुगच्छेथा यत्र गच्छेत्स वीर्यवान् ।
तमेकान्ते समासाद्य प्राञ्जलिः शरणं व्रजेः ॥ १४-६-२४॥
taṃ pṛṣṭhato'nugacchethā yatra gacchetsa vīryavān |
tamekānte samāsādya prāñjaliḥ śaraṇaṃ vrajeḥ || 14-6-24||
MHB 14-6-25
पृच्छेत्त्वां यदि केनाहं तवाख्यात इति स्म ह ।
ब्रूयास्त्वं नारदेनेति संतप्त इव शत्रुहन् ॥ १४-६-२५॥
pṛcchettvāṃ yadi kenāhaṃ tavākhyāta iti sma ha |
brūyāstvaṃ nāradeneti saṃtapta iva śatruhan || 14-6-25||
MHB 14-6-26
स चेत्त्वामनुयुञ्जीत ममाभिगमनेप्सया ।
शंसेथा वह्निमारूढं मामपि त्वमशङ्कया ॥ १४-६-२६॥
sa cettvāmanuyuñjīta mamābhigamanepsayā |
śaṃsethā vahnimārūḍhaṃ māmapi tvamaśaṅkayā || 14-6-26||
MHB 14-6-27
व्यास उवाच ।
स तथेति प्रतिश्रुत्य पूजयित्वा च नारदम् ।
अभ्यनुज्ञाय राजर्षिर्ययौ वाराणसीं पुरीम् ॥ १४-६-२७॥
vyāsa uvāca |
sa tatheti pratiśrutya pūjayitvā ca nāradam |
abhyanujñāya rājarṣiryayau vārāṇasīṃ purīm || 14-6-27||
MHB 14-6-28
तत्र गत्वा यथोक्तं स पुर्या द्वारे महायशाः ।
कुणपं स्थापयामास नारदस्य वचः स्मरन् ॥ १४-६-२८॥
tatra gatvā yathoktaṃ sa puryā dvāre mahāyaśāḥ |
kuṇapaṃ sthāpayāmāsa nāradasya vacaḥ smaran || 14-6-28||
MHB 14-6-29
यौगपद्येन विप्रश्च स पुरीद्वारमाविशत् ।
ततः स कुणपं दृष्ट्वा सहसा स न्यवर्तत ॥ १४-६-२९॥
yaugapadyena vipraśca sa purīdvāramāviśat |
tataḥ sa kuṇapaṃ dṛṣṭvā sahasā sa nyavartata || 14-6-29||
MHB 14-6-30
स तं निवृत्तमालक्ष्य प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात् ।
आविक्षितो महीपालः संवर्तमुपशिक्षितुम् ॥ १४-६-३०॥
sa taṃ nivṛttamālakṣya prāñjaliḥ pṛṣṭhato'nvagāt |
āvikṣito mahīpālaḥ saṃvartamupaśikṣitum || 14-6-30||
MHB 14-6-31
स एनं विजने दृष्ट्वा पांसुभिः कर्दमेन च ।
श्लेष्मणा चापि राजानं ष्ठीवनैश्च समाकिरत् ॥ १४-६-३१॥
sa enaṃ vijane dṛṣṭvā pāṃsubhiḥ kardamena ca |
śleṣmaṇā cāpi rājānaṃ ṣṭhīvanaiśca samākirat || 14-6-31||
MHB 14-6-32
स तथा बाध्यमानोऽपि संवर्तेन महीपतिः ।
अन्वगादेव तमृषिं प्राञ्जलिः संप्रसादयन् ॥ १४-६-३२॥
sa tathā bādhyamāno'pi saṃvartena mahīpatiḥ |
anvagādeva tamṛṣiṃ prāñjaliḥ saṃprasādayan || 14-6-32||
MHB 14-6-33
ततो निवृत्य संवर्तः परिश्रान्त उपाविशत् ।
शीतलच्छायमासाद्य न्यग्रोधं बहुशाखिनम् ॥ १४-६-३३॥
tato nivṛtya saṃvartaḥ pariśrānta upāviśat |
śītalacchāyamāsādya nyagrodhaṃ bahuśākhinam || 14-6-33||
Adhyaya: 7/96 (27)
MHB 14-7-1
संवर्त उवाच ।
कथमस्मि त्वया ज्ञातः केन वा कथितोऽस्मि ते ।
एतदाचक्ष्व मे तत्त्वमिच्छसे चेत्प्रियं मम ॥ १४-७-१॥
saṃvarta uvāca |
kathamasmi tvayā jñātaḥ kena vā kathito'smi te |
etadācakṣva me tattvamicchase cetpriyaṃ mama || 14-7-1||
MHB 14-7-2
सत्यं ते ब्रुवतः सर्वे संपत्स्यन्ते मनोरथाः ।
मिथ्या तु ब्रुवतो मूर्धा सप्तधा ते फलिष्यति ॥ १४-७-२॥
satyaṃ te bruvataḥ sarve saṃpatsyante manorathāḥ |
mithyā tu bruvato mūrdhā saptadhā te phaliṣyati || 14-7-2||
MHB 14-7-3
मरुत्त उवाच ।
नारदेन भवान्मह्यमाख्यातो ह्यटता पथि ।
गुरुपुत्रो ममेति त्वं ततो मे प्रीतिरुत्तमा ॥ १४-७-३॥
marutta uvāca |
nāradena bhavānmahyamākhyāto hyaṭatā pathi |
guruputro mameti tvaṃ tato me prītiruttamā || 14-7-3||
MHB 14-7-4
संवर्त उवाच ।
सत्यमेतद्भवानाह स मां जानाति सत्रिणम् ।
कथयस्वैतदेकं मे क्व नु संप्रति नारदः ॥ १४-७-४॥
saṃvarta uvāca |
satyametadbhavānāha sa māṃ jānāti satriṇam |
kathayasvaitadekaṃ me kva nu saṃprati nāradaḥ || 14-7-4||
MHB 14-7-5
मरुत्त उवाच ।
भवन्तं कथयित्वा तु मम देवर्षिसत्तमः ।
ततो मामभ्यनुज्ञाय प्रविष्टो हव्यवाहनम् ॥ १४-७-५॥
marutta uvāca |
bhavantaṃ kathayitvā tu mama devarṣisattamaḥ |
tato māmabhyanujñāya praviṣṭo havyavāhanam || 14-7-5||
MHB 14-7-6
व्यास उवाच ।
श्रुत्वा तु पार्थिवस्यैतत्संवर्तः परया मुदा ।
एतावदहमप्येनं कुर्यामिति तदाब्रवीत् ॥ १४-७-६॥
vyāsa uvāca |
śrutvā tu pārthivasyaitatsaṃvartaḥ parayā mudā |
etāvadahamapyenaṃ kuryāmiti tadābravīt || 14-7-6||
MHB 14-7-7
ततो मरुत्तमुन्मत्तो वाचा निर्भर्त्सयन्निव ।
रूक्षया ब्राह्मणो राजन्पुनः पुनरथाब्रवीत् ॥ १४-७-७॥
tato maruttamunmatto vācā nirbhartsayanniva |
rūkṣayā brāhmaṇo rājanpunaḥ punarathābravīt || 14-7-7||
MHB 14-7-8
वातप्रधानेन मया स्वचित्तवशवर्तिना ।
एवं विकृतरूपेण कथं याजितुमिच्छसि ॥ १४-७-८॥
vātapradhānena mayā svacittavaśavartinā |
evaṃ vikṛtarūpeṇa kathaṃ yājitumicchasi || 14-7-8||
MHB 14-7-9
भ्राता मम समर्थश्च वासवेन च सत्कृतः ।
वर्तते याजने चैव तेन कर्माणि कारय ॥ १४-७-९॥
bhrātā mama samarthaśca vāsavena ca satkṛtaḥ |
vartate yājane caiva tena karmāṇi kāraya || 14-7-9||
MHB 14-7-10
गृहं स्वं चैव याज्याश्च सर्वा गृह्याश्च देवताः ।
पूर्वजेन ममाक्षिप्तं शरीरं वर्जितं त्विदम् ॥ १४-७-१०॥
gṛhaṃ svaṃ caiva yājyāśca sarvā gṛhyāśca devatāḥ |
pūrvajena mamākṣiptaṃ śarīraṃ varjitaṃ tvidam || 14-7-10||
MHB 14-7-11
नाहं तेनाननुज्ञातस्त्वामाविक्षित कर्हिचित् ।
याजयेयं कथंचिद्वै स हि पूज्यतमो मम ॥ १४-७-११॥
nāhaṃ tenānanujñātastvāmāvikṣita karhicit |
yājayeyaṃ kathaṃcidvai sa hi pūjyatamo mama || 14-7-11||
MHB 14-7-12
स त्वं बृहस्पतिं गच्छ तमनुज्ञाप्य चाव्रज ।
ततोऽहं याजयिष्ये त्वां यदि यष्टुमिहेच्छसि ॥ १४-७-१२॥
sa tvaṃ bṛhaspatiṃ gaccha tamanujñāpya cāvraja |
tato'haṃ yājayiṣye tvāṃ yadi yaṣṭumihecchasi || 14-7-12||
MHB 14-7-13
मरुत्त उवाच ।
बृहस्पतिं गतः पूर्वमहं संवर्त तच्छृणु ।
न मां कामयते याज्यमसौ वासववारितः ॥ १४-७-१३॥
marutta uvāca |
bṛhaspatiṃ gataḥ pūrvamahaṃ saṃvarta tacchṛṇu |
na māṃ kāmayate yājyamasau vāsavavāritaḥ || 14-7-13||
MHB 14-7-14
अमरं याज्यमासाद्य मामृषे मा स्म मानुषम् ।
याजयेथा मरुत्तं त्वं मर्त्यधर्माणमातुरम् ॥ १४-७-१४॥
amaraṃ yājyamāsādya māmṛṣe mā sma mānuṣam |
yājayethā maruttaṃ tvaṃ martyadharmāṇamāturam || 14-7-14||
MHB 14-7-15
स्पर्धते च मया विप्र सदा वै स हि पार्थिवः ।
एवमस्त्विति चाप्युक्तो भ्रात्रा ते बलवृत्रहा ॥ १४-७-१५॥
spardhate ca mayā vipra sadā vai sa hi pārthivaḥ |
evamastviti cāpyukto bhrātrā te balavṛtrahā || 14-7-15||
MHB 14-7-16
स मामभिगतं प्रेम्णा याज्यवन्न बुभूषति ।
देवराजमुपाश्रित्य तद्विद्धि मुनिपुंगव ॥ १४-७-१६॥
sa māmabhigataṃ premṇā yājyavanna bubhūṣati |
devarājamupāśritya tadviddhi munipuṃgava || 14-7-16||
MHB 14-7-17
सोऽहमिच्छामि भवता सर्वस्वेनापि याजितुम् ।
कामये समतिक्रान्तुं वासवं त्वत्कृतैर्गुणैः ॥ १४-७-१७॥
so'hamicchāmi bhavatā sarvasvenāpi yājitum |
kāmaye samatikrāntuṃ vāsavaṃ tvatkṛtairguṇaiḥ || 14-7-17||
MHB 14-7-18
न हि मे वर्तते बुद्धिर्गन्तुं ब्रह्मन्बृहस्पतिम् ।
प्रत्याख्यातो हि तेनास्मि तथानपकृते सति ॥ १४-७-१८॥
na hi me vartate buddhirgantuṃ brahmanbṛhaspatim |
pratyākhyāto hi tenāsmi tathānapakṛte sati || 14-7-18||
MHB 14-7-19
संवर्त उवाच ।
चिकीर्षसि यथाकामं सर्वमेतत्त्वयि ध्रुवम् ।
यदि सर्वानभिप्रायान्कर्तासि मम पार्थिव ॥ १४-७-१९॥
saṃvarta uvāca |
cikīrṣasi yathākāmaṃ sarvametattvayi dhruvam |
yadi sarvānabhiprāyānkartāsi mama pārthiva || 14-7-19||
MHB 14-7-20
याज्यमानं मया हि त्वां बृहस्पतिपुरंदरौ ।
द्विषेतां समभिक्रुद्धावेतदेकं समर्थय ॥ १४-७-२०॥
yājyamānaṃ mayā hi tvāṃ bṛhaspatipuraṃdarau |
dviṣetāṃ samabhikruddhāvetadekaṃ samarthaya || 14-7-20||
MHB 14-7-21
स्थैर्यमत्र कथं ते स्यात्स त्वं निःसंशयं कुरु ।
कुपितस्त्वां न हीदानीं भस्म कुर्यां सबान्धवम् ॥ १४-७-२१॥
sthairyamatra kathaṃ te syātsa tvaṃ niḥsaṃśayaṃ kuru |
kupitastvāṃ na hīdānīṃ bhasma kuryāṃ sabāndhavam || 14-7-21||
MHB 14-7-22
मरुत्त उवाच ।
यावत्तपेत्सहस्रांशुस्तिष्ठेरंश्चापि पर्वताः ।
तावल्लोकान्न लभेयं त्यजेयं संगतं यदि ॥ १४-७-२२॥
marutta uvāca |
yāvattapetsahasrāṃśustiṣṭheraṃścāpi parvatāḥ |
tāvallokānna labheyaṃ tyajeyaṃ saṃgataṃ yadi || 14-7-22||
MHB 14-7-23
मा चापि शुभबुद्धित्वं लभेयमिह कर्हिचित् ।
सम्यग्ज्ञाने वैषये वा त्यजेयं संगतं यदि ॥ १४-७-२३॥
mā cāpi śubhabuddhitvaṃ labheyamiha karhicit |
samyagjñāne vaiṣaye vā tyajeyaṃ saṃgataṃ yadi || 14-7-23||
MHB 14-7-24
संवर्त उवाच ।
आविक्षित शुभा बुद्धिर्धीयतां तव कर्मसु ।
याजनं हि ममाप्येवं वर्तते त्वयि पार्थिव ॥ १४-७-२४॥
saṃvarta uvāca |
āvikṣita śubhā buddhirdhīyatāṃ tava karmasu |
yājanaṃ hi mamāpyevaṃ vartate tvayi pārthiva || 14-7-24||
MHB 14-7-25
संविधास्ये च ते राजन्नक्षयं द्रव्यमुत्तमम् ।
येन देवान्सगन्धर्वाञ्शक्रं चाभिभविष्यसि ॥ १४-७-२५॥
saṃvidhāsye ca te rājannakṣayaṃ dravyamuttamam |
yena devānsagandharvāñśakraṃ cābhibhaviṣyasi || 14-7-25||
MHB 14-7-26
न तु मे वर्तते बुद्धिर्धने याज्येषु वा पुनः ।
विप्रियं तु चिकीर्षामि भ्रातुश्चेन्द्रस्य चोभयोः ॥ १४-७-२६॥
na tu me vartate buddhirdhane yājyeṣu vā punaḥ |
vipriyaṃ tu cikīrṣāmi bhrātuścendrasya cobhayoḥ || 14-7-26||
MHB 14-7-27
गमयिष्यामि चेन्द्रेण समतामपि ते ध्रुवम् ।
प्रियं च ते करिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १४-७-२७॥
gamayiṣyāmi cendreṇa samatāmapi te dhruvam |
priyaṃ ca te kariṣyāmi satyametadbravīmi te || 14-7-27||
Adhyaya: 8/96 (35)
MHB 14-8-1
संवर्त उवाच ।
गिरेर्हिमवतः पृष्ठे मुञ्जवान्नाम पर्वतः ।
तप्यते यत्र भगवांस्तपो नित्यमुमापतिः ॥ १४-८-१॥
saṃvarta uvāca |
girerhimavataḥ pṛṣṭhe muñjavānnāma parvataḥ |
tapyate yatra bhagavāṃstapo nityamumāpatiḥ || 14-8-1||
MHB 14-8-2
वनस्पतीनां मूलेषु टङ्केषु शिखरेषु च ।
गुहासु शैलराजस्य यथाकामं यथासुखम् ॥ १४-८-२॥
vanaspatīnāṃ mūleṣu ṭaṅkeṣu śikhareṣu ca |
guhāsu śailarājasya yathākāmaṃ yathāsukham || 14-8-2||
MHB 14-8-3
उमासहायो भगवान्यत्र नित्यं महेश्वरः ।
आस्ते शूली महातेजा नानाभूतगणावृतः ॥ १४-८-३॥
umāsahāyo bhagavānyatra nityaṃ maheśvaraḥ |
āste śūlī mahātejā nānābhūtagaṇāvṛtaḥ || 14-8-3||
MHB 14-8-4
तत्र रुद्राश्च साध्याश्च विश्वेऽथ वसवस्तथा ।
यमश्च वरुणश्चैव कुबेरश्च सहानुगः ॥ १४-८-४॥
tatra rudrāśca sādhyāśca viśve'tha vasavastathā |
yamaśca varuṇaścaiva kuberaśca sahānugaḥ || 14-8-4||
MHB 14-8-5
भूतानि च पिशाचाश्च नासत्यावश्विनावपि ।
गन्धर्वाप्सरसश्चैव यक्षा देवर्षयस्तथा ॥ १४-८-५॥
bhūtāni ca piśācāśca nāsatyāvaśvināvapi |
gandharvāpsarasaścaiva yakṣā devarṣayastathā || 14-8-5||
MHB 14-8-6
आदित्या मरुतश्चैव यातुधानाश्च सर्वशः ।
उपासन्ते महात्मानं बहुरूपमुमापतिम् ॥ १४-८-६॥
ādityā marutaścaiva yātudhānāśca sarvaśaḥ |
upāsante mahātmānaṃ bahurūpamumāpatim || 14-8-6||
MHB 14-8-7
रमते भगवांस्तत्र कुबेरानुचरैः सह ।
विकृतैर्विकृताकारैः क्रीडद्भिः पृथिवीपते ।
श्रिया ज्वलन्दृश्यते वै बालादित्यसमद्युतिः ॥ १४-८-७॥
ramate bhagavāṃstatra kuberānucaraiḥ saha |
vikṛtairvikṛtākāraiḥ krīḍadbhiḥ pṛthivīpate |
śriyā jvalandṛśyate vai bālādityasamadyutiḥ || 14-8-7||
MHB 14-8-8
न रूपं दृश्यते तस्य संस्थानं वा कथंचन ।
निर्देष्टुं प्राणिभिः कैश्चित्प्राकृतैर्मांसलोचनैः ॥ १४-८-८॥
na rūpaṃ dṛśyate tasya saṃsthānaṃ vā kathaṃcana |
nirdeṣṭuṃ prāṇibhiḥ kaiścitprākṛtairmāṃsalocanaiḥ || 14-8-8||
MHB 14-8-9
नोष्णं न शिशिरं तत्र न वायुर्न च भास्करः ।
न जरा क्षुत्पिपासे वा न मृत्युर्न भयं नृप ॥ १४-८-९॥
noṣṇaṃ na śiśiraṃ tatra na vāyurna ca bhāskaraḥ |
na jarā kṣutpipāse vā na mṛtyurna bhayaṃ nṛpa || 14-8-9||
MHB 14-8-10
तस्य शैलस्य पार्श्वेषु सर्वेषु जयतां वर ।
धातवो जातरूपस्य रश्मयः सवितुर्यथा ॥ १४-८-१०॥
tasya śailasya pārśveṣu sarveṣu jayatāṃ vara |
dhātavo jātarūpasya raśmayaḥ savituryathā || 14-8-10||
MHB 14-8-11
रक्ष्यन्ते ते कुबेरस्य सहायैरुद्यतायुधैः ।
चिकीर्षद्भिः प्रियं राजन्कुबेरस्य महात्मनः ॥ १४-८-११॥
rakṣyante te kuberasya sahāyairudyatāyudhaiḥ |
cikīrṣadbhiḥ priyaṃ rājankuberasya mahātmanaḥ || 14-8-11||
MHB 14-8-12
तस्मै भगवते कृत्वा नमः शर्वाय वेधसे ।
रुद्राय शितिकण्ठाय सुरूपाय सुवर्चसे ॥ १४-८-१२॥
tasmai bhagavate kṛtvā namaḥ śarvāya vedhase |
rudrāya śitikaṇṭhāya surūpāya suvarcase || 14-8-12||
MHB 14-8-13
कपर्दिने करालाय हर्यक्ष्णे वरदाय च ।
त्र्यक्ष्णे पूष्णो दन्तभिदे वामनाय शिवाय च ॥ १४-८-१३॥
kapardine karālāya haryakṣṇe varadāya ca |
tryakṣṇe pūṣṇo dantabhide vāmanāya śivāya ca || 14-8-13||
MHB 14-8-14
याम्यायाव्यक्तकेशाय सद्वृत्ते शंकराय च ।
क्षेम्याय हरिनेत्राय स्थाणवे पुरुषाय च ॥ १४-८-१४॥
yāmyāyāvyaktakeśāya sadvṛtte śaṃkarāya ca |
kṣemyāya harinetrāya sthāṇave puruṣāya ca || 14-8-14||
MHB 14-8-15
हरिकेशाय मुण्डाय कृशायोत्तारणाय च ।
भास्कराय सुतीर्थाय देवदेवाय रंहसे ॥ १४-८-१५॥
harikeśāya muṇḍāya kṛśāyottāraṇāya ca |
bhāskarāya sutīrthāya devadevāya raṃhase || 14-8-15||
MHB 14-8-16
उष्णीषिणे सुवक्त्राय सहस्राक्षाय मीढुषे ।
गिरिशाय प्रशान्ताय यतये चीरवाससे ॥ १४-८-१६॥
uṣṇīṣiṇe suvaktrāya sahasrākṣāya mīḍhuṣe |
giriśāya praśāntāya yataye cīravāsase || 14-8-16||
MHB 14-8-17
बिल्वदण्डाय सिद्धाय सर्वदण्डधराय च ।
मृगव्याधाय महते धन्विनेऽथ भवाय च ॥ १४-८-१७॥
bilvadaṇḍāya siddhāya sarvadaṇḍadharāya ca |
mṛgavyādhāya mahate dhanvine'tha bhavāya ca || 14-8-17||
MHB 14-8-18
वराय सौम्यवक्त्राय पशुहस्ताय वर्षिणे ।
हिरण्यबाहवे राजन्नुग्राय पतये दिशाम् ॥ १४-८-१८॥
varāya saumyavaktrāya paśuhastāya varṣiṇe |
hiraṇyabāhave rājannugrāya pataye diśām || 14-8-18||
MHB 14-8-19
पशूनां पतये चैव भूतानां पतये तथा ।
वृषाय मातृभक्ताय सेनान्ये मध्यमाय च ॥ १४-८-१९॥
paśūnāṃ pataye caiva bhūtānāṃ pataye tathā |
vṛṣāya mātṛbhaktāya senānye madhyamāya ca || 14-8-19||
MHB 14-8-20
स्रुवहस्ताय पतये धन्विने भार्गवाय च ।
अजाय कृष्णनेत्राय विरूपाक्षाय चैव ह ॥ १४-८-२०॥
sruvahastāya pataye dhanvine bhārgavāya ca |
ajāya kṛṣṇanetrāya virūpākṣāya caiva ha || 14-8-20||
MHB 14-8-21
तीक्ष्णदंष्ट्राय तीक्ष्णाय वैश्वानरमुखाय च ।
महाद्युतयेऽनङ्गाय सर्वाङ्गाय प्रजावते ॥ १४-८-२१॥
tīkṣṇadaṃṣṭrāya tīkṣṇāya vaiśvānaramukhāya ca |
mahādyutaye'naṅgāya sarvāṅgāya prajāvate || 14-8-21||
MHB 14-8-22
तथा शुक्राधिपतये पृथवे कृत्तिवाससे ।
कपालमालिने नित्यं सुवर्णमुकुटाय च ॥ १४-८-२२॥
tathā śukrādhipataye pṛthave kṛttivāsase |
kapālamāline nityaṃ suvarṇamukuṭāya ca || 14-8-22||
MHB 14-8-23
महादेवाय कृष्णाय त्र्यम्बकायानघाय च ।
क्रोधनाय नृशंसाय मृदवे बाहुशालिने ॥ १४-८-२३॥
mahādevāya kṛṣṇāya tryambakāyānaghāya ca |
krodhanāya nṛśaṃsāya mṛdave bāhuśāline || 14-8-23||
MHB 14-8-24
दण्डिने तप्ततपसे तथैव क्रूरकर्मणे ।
सहस्रशिरसे चैव सहस्रचरणाय च ।
नमः स्वधास्वरूपाय बहुरूपाय दंष्ट्रिणे ॥ १४-८-२४॥
daṇḍine taptatapase tathaiva krūrakarmaṇe |
sahasraśirase caiva sahasracaraṇāya ca |
namaḥ svadhāsvarūpāya bahurūpāya daṃṣṭriṇe || 14-8-24||
MHB 14-8-25
पिनाकिनं महादेवं महायोगिनमव्ययम् ।
त्रिशूलपाणिं वरदं त्र्यम्बकं भुवनेश्वरम् ॥ १४-८-२५॥
pinākinaṃ mahādevaṃ mahāyoginamavyayam |
triśūlapāṇiṃ varadaṃ tryambakaṃ bhuvaneśvaram || 14-8-25||
MHB 14-8-26
त्रिपुरघ्नं त्रिनयनं त्रिलोकेशं महौजसम् ।
प्रभवं सर्वभूतानां धारणं धरणीधरम् ॥ १४-८-२६॥
tripuraghnaṃ trinayanaṃ trilokeśaṃ mahaujasam |
prabhavaṃ sarvabhūtānāṃ dhāraṇaṃ dharaṇīdharam || 14-8-26||
MHB 14-8-27
ईशानं शंकरं सर्वं शिवं विश्वेश्वरं भवम् ।
उमापतिं पशुपतिं विश्वरूपं महेश्वरम् ॥ १४-८-२७॥
īśānaṃ śaṃkaraṃ sarvaṃ śivaṃ viśveśvaraṃ bhavam |
umāpatiṃ paśupatiṃ viśvarūpaṃ maheśvaram || 14-8-27||
MHB 14-8-28
विरूपाक्षं दशभुजं तिष्यगोवृषभध्वजम् ।
उग्रं स्थाणुं शिवं घोरं शर्वं गौरीशमीश्वरम् ॥ १४-८-२८॥
virūpākṣaṃ daśabhujaṃ tiṣyagovṛṣabhadhvajam |
ugraṃ sthāṇuṃ śivaṃ ghoraṃ śarvaṃ gaurīśamīśvaram || 14-8-28||
MHB 14-8-29
शितिकण्ठमजं शुक्रं पृथुं पृथुहरं हरम् ।
विश्वरूपं विरूपाक्षं बहुरूपमुमापतिम् ॥ १४-८-२९॥
śitikaṇṭhamajaṃ śukraṃ pṛthuṃ pṛthuharaṃ haram |
viśvarūpaṃ virūpākṣaṃ bahurūpamumāpatim || 14-8-29||
MHB 14-8-30
प्रणम्य शिरसा देवमनङ्गाङ्गहरं हरम् ।
शरण्यं शरणं याहि महादेवं चतुर्मुखम् ॥ १४-८-३०॥
praṇamya śirasā devamanaṅgāṅgaharaṃ haram |
śaraṇyaṃ śaraṇaṃ yāhi mahādevaṃ caturmukham || 14-8-30||
MHB 14-8-31
एवं कृत्वा नमस्तस्मै महादेवाय रंहसे ।
महात्मने क्षितिपते तत्सुवर्णमवाप्स्यसि ।
सुवर्णमाहरिष्यन्तस्तत्र गच्छन्तु ते नराः ॥ १४-८-३१॥
evaṃ kṛtvā namastasmai mahādevāya raṃhase |
mahātmane kṣitipate tatsuvarṇamavāpsyasi |
suvarṇamāhariṣyantastatra gacchantu te narāḥ || 14-8-31||
MHB 14-8-32
व्यास उवाच ।
इत्युक्तः स वचस्तस्य चक्रे कारंधमात्मजः ।
ततोऽतिमानुषं सर्वं चक्रे यज्ञस्य संविधिम् ।
सौवर्णानि च भाण्डानि संचक्रुस्तत्र शिल्पिनः ॥ १४-८-३२॥
vyāsa uvāca |
ityuktaḥ sa vacastasya cakre kāraṃdhamātmajaḥ |
tato'timānuṣaṃ sarvaṃ cakre yajñasya saṃvidhim |
sauvarṇāni ca bhāṇḍāni saṃcakrustatra śilpinaḥ || 14-8-32||
MHB 14-8-33
बृहस्पतिस्तु तां श्रुत्वा मरुत्तस्य महीपतेः ।
समृद्धिमति देवेभ्यः संतापमकरोद्भृशम् ॥ १४-८-३३॥
bṛhaspatistu tāṃ śrutvā maruttasya mahīpateḥ |
samṛddhimati devebhyaḥ saṃtāpamakarodbhṛśam || 14-8-33||
MHB 14-8-34
स तप्यमानो वैवर्ण्यं कृशत्वं चागमत्परम् ।
भविष्यति हि मे शत्रुः संवर्तो वसुमानिति ॥ १४-८-३४॥
sa tapyamāno vaivarṇyaṃ kṛśatvaṃ cāgamatparam |
bhaviṣyati hi me śatruḥ saṃvarto vasumāniti || 14-8-34||
MHB 14-8-35
तं श्रुत्वा भृशसंतप्तं देवराजो बृहस्पतिम् ।
अभिगम्यामरवृतः प्रोवाचेदं वचस्तदा ॥ १४-८-३५॥
taṃ śrutvā bhṛśasaṃtaptaṃ devarājo bṛhaspatim |
abhigamyāmaravṛtaḥ provācedaṃ vacastadā || 14-8-35||
Adhyaya: 9/96 (37)
MHB 14-9-1
इन्द्र उवाच ।
कच्चित्सुखं स्वपिषि त्वं बृहस्पते कच्चिन्मनोज्ञाः परिचारकास्ते ।
कच्चिद्देवानां सुखकामोऽसि विप्र कच्चिद्देवास्त्वां परिपालयन्ति ॥ १४-९-१॥
indra uvāca |
kaccitsukhaṃ svapiṣi tvaṃ bṛhaspate kaccinmanojñāḥ paricārakāste |
kacciddevānāṃ sukhakāmo'si vipra kacciddevāstvāṃ paripālayanti || 14-9-1||
MHB 14-9-2
बृहस्पतिरुवाच ।
सुखं शयेऽहं शयने महेन्द्र तथा मनोज्ञाः परिचारका मे ।
तथा देवानां सुखकामोऽस्मि शक्र देवाश्च मां सुभृशं पालयन्ति ॥ १४-९-२॥
bṛhaspatiruvāca |
sukhaṃ śaye'haṃ śayane mahendra tathā manojñāḥ paricārakā me |
tathā devānāṃ sukhakāmo'smi śakra devāśca māṃ subhṛśaṃ pālayanti || 14-9-2||
MHB 14-9-3
इन्द्र उवाच ।
कुतो दुःखं मानसं देहजं वा पाण्डुर्विवर्णश्च कुतस्त्वमद्य ।
आचक्ष्व मे तद्द्विज यावदेतान्निहन्मि सर्वांस्तव दुःखकर्तॄन् ॥ १४-९-३॥
indra uvāca |
kuto duḥkhaṃ mānasaṃ dehajaṃ vā pāṇḍurvivarṇaśca kutastvamadya |
ācakṣva me taddvija yāvadetānnihanmi sarvāṃstava duḥkhakartṝn || 14-9-3||
MHB 14-9-4
बृहस्पतिरुवाच ।
मरुत्तमाहुर्मघवन्यक्ष्यमाणं महायज्ञेनोत्तमदक्षिणेन ।
तं संवर्तो याजयितेति मे श्रुतं तदिच्छामि न स तं याजयेत ॥ १४-९-४॥
bṛhaspatiruvāca |
maruttamāhurmaghavanyakṣyamāṇaṃ mahāyajñenottamadakṣiṇena |
taṃ saṃvarto yājayiteti me śrutaṃ tadicchāmi na sa taṃ yājayeta || 14-9-4||
MHB 14-9-5
इन्द्र उवाच ।
सर्वान्कामाननुजातोऽसि विप्र यस्त्वं देवानां मन्त्रयसे पुरोधाः ।
उभौ च ते जन्ममृत्यू व्यतीतौ किं संवर्तस्तव कर्ताद्य विप्र ॥ १४-९-५॥
indra uvāca |
sarvānkāmānanujāto'si vipra yastvaṃ devānāṃ mantrayase purodhāḥ |
ubhau ca te janmamṛtyū vyatītau kiṃ saṃvartastava kartādya vipra || 14-9-5||
MHB 14-9-6
बृहस्पतिरुवाच ।
देवैः सह त्वमसुरान्संप्रणुद्य जिघांससेऽद्याप्युत सानुबन्धान् ।
यं यं समृद्धं पश्यसि तत्र तत्र दुःखं सपत्नेषु समृद्धभावः ॥ १४-९-६॥
bṛhaspatiruvāca |
devaiḥ saha tvamasurānsaṃpraṇudya jighāṃsase'dyāpyuta sānubandhān |
yaṃ yaṃ samṛddhaṃ paśyasi tatra tatra duḥkhaṃ sapatneṣu samṛddhabhāvaḥ || 14-9-6||
MHB 14-9-7
अतोऽस्मि देवेन्द्र विवर्णरूपः सपत्नो मे वर्धते तन्निशम्य ।
सर्वोपायैर्मघवन्संनियच्छ संवर्तं वा पार्थिवं वा मरुत्तम् ॥ १४-९-७॥
ato'smi devendra vivarṇarūpaḥ sapatno me vardhate tanniśamya |
sarvopāyairmaghavansaṃniyaccha saṃvartaṃ vā pārthivaṃ vā maruttam || 14-9-7||
MHB 14-9-8
इन्द्र उवाच ।
एहि गच्छ प्रहितो जातवेदो बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते ।
अयं वै त्वा याजयिता बृहस्पतिस्तथामरं चैव करिष्यतीति ॥ १४-९-८॥
indra uvāca |
ehi gaccha prahito jātavedo bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte |
ayaṃ vai tvā yājayitā bṛhaspatistathāmaraṃ caiva kariṣyatīti || 14-9-8||
MHB 14-9-9
अग्निरुवाच ।
अयं गच्छामि तव शक्राद्य दूतो बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते ।
वाचं सत्यां पुरुहूतस्य कर्तुं बृहस्पतेश्चापचितिं चिकीर्षुः ॥ १४-९-९॥
agniruvāca |
ayaṃ gacchāmi tava śakrādya dūto bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte |
vācaṃ satyāṃ puruhūtasya kartuṃ bṛhaspateścāpacitiṃ cikīrṣuḥ || 14-9-9||
MHB 14-9-10
व्यास उवाच ।
ततः प्रायाद्धूमकेतुर्महात्मा वनस्पतीन्वीरुधश्चावमृद्नन् ।
कामाद्धिमान्ते परिवर्तमानः काष्ठातिगो मातरिश्वेव नर्दन् ॥ १४-९-१०॥
vyāsa uvāca |
tataḥ prāyāddhūmaketurmahātmā vanaspatīnvīrudhaścāvamṛdnan |
kāmāddhimānte parivartamānaḥ kāṣṭhātigo mātariśveva nardan || 14-9-10||
MHB 14-9-11
मरुत्त उवाच ।
आश्चर्यमद्य पश्यामि रूपिणं वह्निमागतम् ।
आसनं सलिलं पाद्यं गां चोपानय वै मुने ॥ १४-९-११॥
marutta uvāca |
āścaryamadya paśyāmi rūpiṇaṃ vahnimāgatam |
āsanaṃ salilaṃ pādyaṃ gāṃ copānaya vai mune || 14-9-11||
MHB 14-9-12
अग्निरुवाच ।
आसनं सलिलं पाद्यं प्रतिनन्दामि तेऽनघ ।
इन्द्रेण तु समादिष्टं विद्धि मां दूतमागतम् ॥ १४-९-१२॥
agniruvāca |
āsanaṃ salilaṃ pādyaṃ pratinandāmi te'nagha |
indreṇa tu samādiṣṭaṃ viddhi māṃ dūtamāgatam || 14-9-12||
MHB 14-9-13
मरुत्त उवाच ।
कच्चिच्छ्रीमान्देवराजः सुखी च कच्चिच्चास्मान्प्रीयते धूमकेतो ।
कच्चिद्देवाश्चास्य वशे यथावत्तद्ब्रूहि त्वं मम कार्त्स्न्येन देव ॥ १४-९-१३॥
marutta uvāca |
kaccicchrīmāndevarājaḥ sukhī ca kacciccāsmānprīyate dhūmaketo |
kacciddevāścāsya vaśe yathāvattadbrūhi tvaṃ mama kārtsnyena deva || 14-9-13||
MHB 14-9-14
अग्निरुवाच ।
शक्रो भृशं सुसुखी पार्थिवेन्द्र प्रीतिं चेच्छत्यजरां वै त्वया सः ।
देवाश्च सर्वे वशगास्तस्य राजन्संदेशं त्वं शृणु मे देवराज्ञः ॥ १४-९-१४॥
agniruvāca |
śakro bhṛśaṃ susukhī pārthivendra prītiṃ cecchatyajarāṃ vai tvayā saḥ |
devāśca sarve vaśagāstasya rājansaṃdeśaṃ tvaṃ śṛṇu me devarājñaḥ || 14-9-14||
MHB 14-9-15
यदर्थं मां प्राहिणोत्त्वत्सकाशं बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते ।
अयं गुरुर्याजयिता नृप त्वां मर्त्यं सन्तममरं त्वां करोतु ॥ १४-९-१५॥
yadarthaṃ māṃ prāhiṇottvatsakāśaṃ bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte |
ayaṃ gururyājayitā nṛpa tvāṃ martyaṃ santamamaraṃ tvāṃ karotu || 14-9-15||
MHB 14-9-16
मरुत्त उवाच ।
संवर्तोऽयं याजयिता द्विजो मे बृहस्पतेरञ्जलिरेष तस्य ।
नासौ देवं याजयित्वा महेन्द्रं मर्त्यं सन्तं याजयन्नद्य शोभेत् ॥ १४-९-१६॥
marutta uvāca |
saṃvarto'yaṃ yājayitā dvijo me bṛhaspaterañjalireṣa tasya |
nāsau devaṃ yājayitvā mahendraṃ martyaṃ santaṃ yājayannadya śobhet || 14-9-16||
MHB 14-9-17
अग्निरुवाच ।
ये वै लोका देवलोके महान्तः संप्राप्स्यसे तान्देवराजप्रसादात् ।
त्वां चेदसौ याजयेद्वै बृहस्पतिर्नूनं स्वर्गं त्वं जयेः कीर्तियुक्तः ॥ १४-९-१७॥
agniruvāca |
ye vai lokā devaloke mahāntaḥ saṃprāpsyase tāndevarājaprasādāt |
tvāṃ cedasau yājayedvai bṛhaspatirnūnaṃ svargaṃ tvaṃ jayeḥ kīrtiyuktaḥ || 14-9-17||
MHB 14-9-18
तथा लोका मानुषा ये च दिव्याः प्रजापतेश्चापि ये वै महान्तः ।
ते ते जिता देवराज्यं च कृत्स्नं बृहस्पतिश्चेद्याजयेत्त्वां नरेन्द्र ॥ १४-९-१८॥
tathā lokā mānuṣā ye ca divyāḥ prajāpateścāpi ye vai mahāntaḥ |
te te jitā devarājyaṃ ca kṛtsnaṃ bṛhaspatiścedyājayettvāṃ narendra || 14-9-18||
MHB 14-9-19
संवर्त उवाच ।
मास्मानेवं त्वं पुनरागाः कथंचिद्बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते ।
मा त्वां धक्ष्ये चक्षुषा दारुणेन संक्रुद्धोऽहं पावक तन्निबोध ॥ १४-९-१९॥
saṃvarta uvāca |
māsmānevaṃ tvaṃ punarāgāḥ kathaṃcidbṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte |
mā tvāṃ dhakṣye cakṣuṣā dāruṇena saṃkruddho'haṃ pāvaka tannibodha || 14-9-19||
MHB 14-9-20
व्यास उवाच ।
ततो देवानगमद्धूमकेतुर्दाहाद्भीतो व्यथितोऽश्वत्थपर्णवत् ।
तं वै दृष्ट्वा प्राह शक्रो महात्मा बृहस्पतेः संनिधौ हव्यवाहम् ॥ १४-९-२०॥
vyāsa uvāca |
tato devānagamaddhūmaketurdāhādbhīto vyathito'śvatthaparṇavat |
taṃ vai dṛṣṭvā prāha śakro mahātmā bṛhaspateḥ saṃnidhau havyavāham || 14-9-20||
MHB 14-9-21
यत्त्वं गतः प्रहितो जातवेदो बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते ।
तत्किं प्राह स नृपो यक्ष्यमाणः कच्चिद्वचः प्रतिगृह्णाति तच्च ॥ १४-९-२१॥
yattvaṃ gataḥ prahito jātavedo bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte |
tatkiṃ prāha sa nṛpo yakṣyamāṇaḥ kaccidvacaḥ pratigṛhṇāti tacca || 14-9-21||
MHB 14-9-22
अग्निरुवाच ।
न ते वाचं रोचयते मरुत्तो बृहस्पतेरञ्जलिं प्राहिणोत्सः ।
संवर्तो मां याजयितेत्यभीक्ष्णं पुनः पुनः स मया प्रोच्यमानः ॥ १४-९-२२॥
agniruvāca |
na te vācaṃ rocayate marutto bṛhaspaterañjaliṃ prāhiṇotsaḥ |
saṃvarto māṃ yājayitetyabhīkṣṇaṃ punaḥ punaḥ sa mayā procyamānaḥ || 14-9-22||
MHB 14-9-23
उवाचेदं मानुषा ये च दिव्याः प्रजापतेर्ये च लोका महान्तः ।
तांश्चेल्लभेयं संविदं तेन कृत्वा तथापि नेच्छेयमिति प्रतीतः ॥ १४-९-२३॥
uvācedaṃ mānuṣā ye ca divyāḥ prajāpaterye ca lokā mahāntaḥ |
tāṃścellabheyaṃ saṃvidaṃ tena kṛtvā tathāpi neccheyamiti pratītaḥ || 14-9-23||
MHB 14-9-24
इन्द्र उवाच ।
पुनर्भवान्पार्थिवं तं समेत्य वाक्यं मदीयं प्रापय स्वार्थयुक्तम् ।
पुनर्यद्युक्तो न करिष्यते वचस्ततो वज्रं संप्रहर्तास्मि तस्मै ॥ १४-९-२४॥
indra uvāca |
punarbhavānpārthivaṃ taṃ sametya vākyaṃ madīyaṃ prāpaya svārthayuktam |
punaryadyukto na kariṣyate vacastato vajraṃ saṃprahartāsmi tasmai || 14-9-24||
MHB 14-9-25
अग्निरुवाच ।
गन्धर्वराड्यात्वयं तत्र दूतो बिभेम्यहं वासव तत्र गन्तुम् ।
संरब्धो मामब्रवीत्तीक्ष्णरोषः संवर्तो वाक्यं चरितब्रह्मचर्यः ॥ १४-९-२५॥
agniruvāca |
gandharvarāḍyātvayaṃ tatra dūto bibhemyahaṃ vāsava tatra gantum |
saṃrabdho māmabravīttīkṣṇaroṣaḥ saṃvarto vākyaṃ caritabrahmacaryaḥ || 14-9-25||
MHB 14-9-26
यद्यागच्छेः पुनरेवं कथंचिद्बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते ।
दहेयं त्वां चक्षुषा दारुणेन संक्रुद्ध इत्येतदवैहि शक्र ॥ १४-९-२६॥
yadyāgaccheḥ punarevaṃ kathaṃcidbṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte |
daheyaṃ tvāṃ cakṣuṣā dāruṇena saṃkruddha ityetadavaihi śakra || 14-9-26||
MHB 14-9-27
इन्द्र उवाच ।
त्वमेवान्यान्दहसे जातवेदो न हि त्वदन्यो विद्यते भस्मकर्ता ।
त्वत्संस्पर्शात्सर्वलोको बिभेत्यश्रद्धेयं वदसे हव्यवाह ॥ १४-९-२७॥
indra uvāca |
tvamevānyāndahase jātavedo na hi tvadanyo vidyate bhasmakartā |
tvatsaṃsparśātsarvaloko bibhetyaśraddheyaṃ vadase havyavāha || 14-9-27||
MHB 14-9-28
अग्निरुवाच ।
दिवं देवेन्द्र पृथिवीं चैव सर्वां संवेष्टयेस्त्वं स्वबलेनैव शक्र ।
एवंविधस्येह सतस्तवासौ कथं वृत्रस्त्रिदिवं प्राग्जहार ॥ १४-९-२८॥
agniruvāca |
divaṃ devendra pṛthivīṃ caiva sarvāṃ saṃveṣṭayestvaṃ svabalenaiva śakra |
evaṃvidhasyeha satastavāsau kathaṃ vṛtrastridivaṃ prāgjahāra || 14-9-28||
MHB 14-9-29
इन्द्र उवाच ।
न चण्डिका जङ्गमा नो करेणुर्न वारिसोमं प्रपिबामि वह्ने ।
न दुर्बले वै विसृजामि वज्रं को मेऽसुखाय प्रहरेन्मनुष्यः ॥ १४-९-२९॥
indra uvāca |
na caṇḍikā jaṅgamā no kareṇurna vārisomaṃ prapibāmi vahne |
na durbale vai visṛjāmi vajraṃ ko me'sukhāya praharenmanuṣyaḥ || 14-9-29||
MHB 14-9-30
प्रव्राजयेयं कालकेयान्पृथिव्यामपाकर्षं दानवानन्तरिक्षात् ।
दिवः प्रह्रादमवसानमानयं को मेऽसुखाय प्रहरेत मर्त्यः ॥ १४-९-३०॥
pravrājayeyaṃ kālakeyānpṛthivyāmapākarṣaṃ dānavānantarikṣāt |
divaḥ prahrādamavasānamānayaṃ ko me'sukhāya prahareta martyaḥ || 14-9-30||
MHB 14-9-31
अग्निरुवाच ।
यत्र शर्यातिं च्यवनो याजयिष्यन्सहाश्विभ्यां सोममगृह्णदेकः ।
तं त्वं क्रुद्धः प्रत्यषेधीः पुरस्ताच्छर्यातियज्ञं स्मर तं महेन्द्र ॥ १४-९-३१॥
agniruvāca |
yatra śaryātiṃ cyavano yājayiṣyansahāśvibhyāṃ somamagṛhṇadekaḥ |
taṃ tvaṃ kruddhaḥ pratyaṣedhīḥ purastāccharyātiyajñaṃ smara taṃ mahendra || 14-9-31||
MHB 14-9-32
वज्रं गृहीत्वा च पुरंदर त्वं संप्राहार्षीश्च्यवनस्यातिघोरम् ।
स ते विप्रः सह वज्रेण बाहुमपागृह्णात्तपसा जातमन्युः ॥ १४-९-३२॥
vajraṃ gṛhītvā ca puraṃdara tvaṃ saṃprāhārṣīścyavanasyātighoram |
sa te vipraḥ saha vajreṇa bāhumapāgṛhṇāttapasā jātamanyuḥ || 14-9-32||
MHB 14-9-33
ततो रोषात्सर्वतो घोररूपं सपत्नं ते जनयामास भूयः ।
मदं नामासुरं विश्वरूपं यं त्वं दृष्ट्वा चक्षुषी संन्यमीलः ॥ १४-९-३३॥
tato roṣātsarvato ghorarūpaṃ sapatnaṃ te janayāmāsa bhūyaḥ |
madaṃ nāmāsuraṃ viśvarūpaṃ yaṃ tvaṃ dṛṣṭvā cakṣuṣī saṃnyamīlaḥ || 14-9-33||
MHB 14-9-34
हनुरेका जगतीस्था तथैका दिवं गता महतो दानवस्य ।
सहस्रं दन्तानां शतयोजनानां सुतीक्ष्णानां घोररूपं बभूव ॥ १४-९-३४॥
hanurekā jagatīsthā tathaikā divaṃ gatā mahato dānavasya |
sahasraṃ dantānāṃ śatayojanānāṃ sutīkṣṇānāṃ ghorarūpaṃ babhūva || 14-9-34||
MHB 14-9-35
वृत्ताः स्थूला रजतस्तम्भवर्णा दंष्ट्राश्चतस्रो द्वे शते योजनानाम् ।
स त्वां दन्तान्विदशन्नभ्यधावज्जिघांसया शूलमुद्यम्य घोरम् ॥ १४-९-३५॥
vṛttāḥ sthūlā rajatastambhavarṇā daṃṣṭrāścatasro dve śate yojanānām |
sa tvāṃ dantānvidaśannabhyadhāvajjighāṃsayā śūlamudyamya ghoram || 14-9-35||
MHB 14-9-36
अपश्यस्त्वं तं तदा घोररूपं सर्वे त्वन्ये ददृशुर्दर्शनीयम् ।
यस्माद्भीतः प्राञ्जलिस्त्वं महर्षिमागच्छेथाः शरणं दानवघ्न ॥ १४-९-३६॥
apaśyastvaṃ taṃ tadā ghorarūpaṃ sarve tvanye dadṛśurdarśanīyam |
yasmādbhītaḥ prāñjalistvaṃ maharṣimāgacchethāḥ śaraṇaṃ dānavaghna || 14-9-36||
MHB 14-9-37
क्षत्रादेवं ब्रह्मबलं गरीयो न ब्रह्मतः किंचिदन्यद्गरीयः ।
सोऽहं जानन्ब्रह्मतेजो यथावन्न संवर्तं गन्तुमिच्छामि शक्र ॥ १४-९-३७॥
kṣatrādevaṃ brahmabalaṃ garīyo na brahmataḥ kiṃcidanyadgarīyaḥ |
so'haṃ jānanbrahmatejo yathāvanna saṃvartaṃ gantumicchāmi śakra || 14-9-37||
Adhyaya: 10/96 (36)
MHB 14-10-1
इन्द्र उवाच ।
एवमेतद्ब्रह्मबलं गरीयो न ब्रह्मतः किंचिदन्यद्गरीयः ।
आविक्षितस्य तु बलं न मृष्ये वज्रमस्मै प्रहरिष्यामि घोरम् ॥ १४-१०-१॥
indra uvāca |
evametadbrahmabalaṃ garīyo na brahmataḥ kiṃcidanyadgarīyaḥ |
āvikṣitasya tu balaṃ na mṛṣye vajramasmai prahariṣyāmi ghoram || 14-10-1||
MHB 14-10-2
धृतराष्ट्र प्रहितो गच्छ मरुत्तं संवर्तेन सहितं तं वदस्व ।
बृहस्पतिं त्वमुपशिक्षस्व राजन्वज्रं वा ते प्रहरिष्यामि घोरम् ॥ १४-१०-२॥
dhṛtarāṣṭra prahito gaccha maruttaṃ saṃvartena sahitaṃ taṃ vadasva |
bṛhaspatiṃ tvamupaśikṣasva rājanvajraṃ vā te prahariṣyāmi ghoram || 14-10-2||
MHB 14-10-3
व्यास उवाच ।
ततो गत्वा धृतराष्ट्रो नरेन्द्रं प्रोवाचेदं वचनं वासवस्य ।
गन्धर्वं मां धृतराष्ट्रं निबोध त्वामागतं वक्तुकामं नरेन्द्र ॥ १४-१०-३॥
vyāsa uvāca |
tato gatvā dhṛtarāṣṭro narendraṃ provācedaṃ vacanaṃ vāsavasya |
gandharvaṃ māṃ dhṛtarāṣṭraṃ nibodha tvāmāgataṃ vaktukāmaṃ narendra || 14-10-3||
MHB 14-10-4
ऐन्द्रं वाक्यं शृणु मे राजसिंह यत्प्राह लोकाधिपतिर्महात्मा ।
बृहस्पतिं याजकं त्वं वृणीष्व वज्रं वा ते प्रहरिष्यामि घोरम् ।
वचश्चेदेतन्न करिष्यसे मे प्राहैतदेतावदचिन्त्यकर्मा ॥ १४-१०-४॥
aindraṃ vākyaṃ śṛṇu me rājasiṃha yatprāha lokādhipatirmahātmā |
bṛhaspatiṃ yājakaṃ tvaṃ vṛṇīṣva vajraṃ vā te prahariṣyāmi ghoram |
vacaścedetanna kariṣyase me prāhaitadetāvadacintyakarmā || 14-10-4||
MHB 14-10-5
मरुत्त उवाच ।
त्वं चैवैतद्वेत्थ पुरंदरश्च विश्वेदेवा वसवश्चाश्विनौ च ।
मित्रद्रोहे निष्कृतिर्वै यथैव नास्तीति लोकेषु सदैव वादः ॥ १४-१०-५॥
marutta uvāca |
tvaṃ caivaitadvettha puraṃdaraśca viśvedevā vasavaścāśvinau ca |
mitradrohe niṣkṛtirvai yathaiva nāstīti lokeṣu sadaiva vādaḥ || 14-10-5||
MHB 14-10-6
बृहस्पतिर्याजयिता महेन्द्रं देवश्रेष्ठं वज्रभृतां वरिष्ठम् ।
संवर्तो मां याजयिताद्य राजन्न ते वाक्यं तस्य वा रोचयामि ॥ १४-१०-६॥
bṛhaspatiryājayitā mahendraṃ devaśreṣṭhaṃ vajrabhṛtāṃ variṣṭham |
saṃvarto māṃ yājayitādya rājanna te vākyaṃ tasya vā rocayāmi || 14-10-6||
MHB 14-10-7
गन्धर्व उवाच ।
घोरो नादः श्रूयते वासवस्य नभस्तले गर्जतो राजसिंह ।
व्यक्तं वज्रं मोक्ष्यते ते महेन्द्रः क्षेमं राजंश्चिन्त्यतामेष कालः ॥ १४-१०-७॥
gandharva uvāca |
ghoro nādaḥ śrūyate vāsavasya nabhastale garjato rājasiṃha |
vyaktaṃ vajraṃ mokṣyate te mahendraḥ kṣemaṃ rājaṃścintyatāmeṣa kālaḥ || 14-10-7||
MHB 14-10-8
व्यास उवाच ।
इत्येवमुक्तो धृतराष्ट्रेण राजा श्रुत्वा नादं नदतो वासवस्य ।
तपोनित्यं धर्मविदां वरिष्ठं संवर्तं तं ज्ञापयामास कार्यम् ॥ १४-१०-८॥
vyāsa uvāca |
ityevamukto dhṛtarāṣṭreṇa rājā śrutvā nādaṃ nadato vāsavasya |
taponityaṃ dharmavidāṃ variṣṭhaṃ saṃvartaṃ taṃ jñāpayāmāsa kāryam || 14-10-8||
MHB 14-10-9
मरुत्त उवाच ।
इममश्मानं प्लवमानमारादध्वा दूरं तेन न दृश्यतेऽद्य ।
प्रपद्येऽहं शर्म विप्रेन्द्र त्वत्तः प्रयच्छ तस्मादभयं विप्रमुख्य ॥ १४-१०-९॥
marutta uvāca |
imamaśmānaṃ plavamānamārādadhvā dūraṃ tena na dṛśyate'dya |
prapadye'haṃ śarma viprendra tvattaḥ prayaccha tasmādabhayaṃ vipramukhya || 14-10-9||
MHB 14-10-10
अयमायाति वै वज्री दिशो विद्योतयन्दश ।
अमानुषेण घोरेण सदस्यास्त्रासिता हि नः ॥ १४-१०-१०॥
ayamāyāti vai vajrī diśo vidyotayandaśa |
amānuṣeṇa ghoreṇa sadasyāstrāsitā hi naḥ || 14-10-10||
MHB 14-10-11
संवर्त उवाच ।
भयं शक्राद्व्येतु ते राजसिंह प्रणोत्स्येऽहं भयमेतत्सुघोरम् ।
संस्तम्भिन्या विद्यया क्षिप्रमेव मा भैस्त्वमस्माद्भव चापि प्रतीतः ॥ १४-१०-११॥
saṃvarta uvāca |
bhayaṃ śakrādvyetu te rājasiṃha praṇotsye'haṃ bhayametatsughoram |
saṃstambhinyā vidyayā kṣiprameva mā bhaistvamasmādbhava cāpi pratītaḥ || 14-10-11||
MHB 14-10-12
अहं संस्तम्भयिष्यामि मा भैस्त्वं शक्रतो नृप ।
सर्वेषामेव देवानां क्षपितान्यायुधानि मे ॥ १४-१०-१२॥
ahaṃ saṃstambhayiṣyāmi mā bhaistvaṃ śakrato nṛpa |
sarveṣāmeva devānāṃ kṣapitānyāyudhāni me || 14-10-12||
MHB 14-10-13
दिशो वज्रं व्रजतां वायुरेतु वर्षं भूत्वा निपततु काननेषु ।
आपः प्लवन्त्वन्तरिक्षे वृथा च सौदामिनी दृश्यतां मा बिभस्त्वम् ॥ १४-१०-१३॥
diśo vajraṃ vrajatāṃ vāyuretu varṣaṃ bhūtvā nipatatu kānaneṣu |
āpaḥ plavantvantarikṣe vṛthā ca saudāminī dṛśyatāṃ mā bibhastvam || 14-10-13||
MHB 14-10-14
अथो वह्निस्त्रातु वा सर्वतस्ते कामं वर्षं वर्षतु वासवो वा ।
वज्रं तथा स्थापयतां च वायुर्महाघोरं प्लवमानं जलौघैः ॥ १४-१०-१४॥
atho vahnistrātu vā sarvataste kāmaṃ varṣaṃ varṣatu vāsavo vā |
vajraṃ tathā sthāpayatāṃ ca vāyurmahāghoraṃ plavamānaṃ jalaughaiḥ || 14-10-14||
MHB 14-10-15
मरुत्त उवाच ।
घोरः शब्दः श्रूयते वै महास्वनो वज्रस्यैष सहितो मारुतेन ।
आत्मा हि मे प्रव्यथते मुहुर्मुहुर्न मे स्वास्थ्यं जायते चाद्य विप्र ॥ १४-१०-१५॥
marutta uvāca |
ghoraḥ śabdaḥ śrūyate vai mahāsvano vajrasyaiṣa sahito mārutena |
ātmā hi me pravyathate muhurmuhurna me svāsthyaṃ jāyate cādya vipra || 14-10-15||
MHB 14-10-16
संवर्त उवाच ।
वज्रादुग्राद्व्येतु भयं तवाद्य वातो भूत्वा हन्मि नरेन्द्र वज्रम् ।
भयं त्यक्त्वा वरमन्यं वृणीष्व कं ते कामं तपसा साधयामि ॥ १४-१०-१६॥
saṃvarta uvāca |
vajrādugrādvyetu bhayaṃ tavādya vāto bhūtvā hanmi narendra vajram |
bhayaṃ tyaktvā varamanyaṃ vṛṇīṣva kaṃ te kāmaṃ tapasā sādhayāmi || 14-10-16||
MHB 14-10-17
मरुत्त उवाच ।
इन्द्रः साक्षात्सहसाभ्येतु विप्र हविर्यज्ञे प्रतिगृह्णातु चैव ।
स्वं स्वं धिष्ण्यं चैव जुषन्तु देवाः सुतं सोमं प्रतिगृह्णन्तु चैव ॥ १४-१०-१७॥
marutta uvāca |
indraḥ sākṣātsahasābhyetu vipra haviryajñe pratigṛhṇātu caiva |
svaṃ svaṃ dhiṣṇyaṃ caiva juṣantu devāḥ sutaṃ somaṃ pratigṛhṇantu caiva || 14-10-17||
MHB 14-10-18
संवर्त उवाच ।
अयमिन्द्रो हरिभिरायाति राजन्देवैः सर्वैः सहितः सोमपीथी ।
मन्त्राहूतो यज्ञमिमं मयाद्य पश्यस्वैनं मन्त्रविस्रस्तकायम् ॥ १४-१०-१८॥
saṃvarta uvāca |
ayamindro haribhirāyāti rājandevaiḥ sarvaiḥ sahitaḥ somapīthī |
mantrāhūto yajñamimaṃ mayādya paśyasvainaṃ mantravisrastakāyam || 14-10-18||
MHB 14-10-19
व्यास उवाच ।
ततो देवैः सहितो देवराजो रथे युक्त्वा तान्हरीन्वाजिमुख्यान् ।
आयाद्यज्ञमधि राज्ञः पिपासुराविक्षितस्याप्रमेयस्य सोमम् ॥ १४-१०-१९॥
vyāsa uvāca |
tato devaiḥ sahito devarājo rathe yuktvā tānharīnvājimukhyān |
āyādyajñamadhi rājñaḥ pipāsurāvikṣitasyāprameyasya somam || 14-10-19||
MHB 14-10-20
तमायान्तं सहितं देवसंघैः प्रत्युद्ययौ सपुरोधा मरुत्तः ।
चक्रे पूजां देवराजाय चाग्र्यां यथाशास्त्रं विधिवत्प्रीयमाणः ॥ १४-१०-२०॥
tamāyāntaṃ sahitaṃ devasaṃghaiḥ pratyudyayau sapurodhā maruttaḥ |
cakre pūjāṃ devarājāya cāgryāṃ yathāśāstraṃ vidhivatprīyamāṇaḥ || 14-10-20||
MHB 14-10-21
संवर्त उवाच ।
स्वागतं ते पुरुहूतेह विद्वन्यज्ञोऽद्यायं संनिहिते त्वयीन्द्र ।
शोशुभ्यते बलवृत्रघ्न भूयः पिबस्व सोमं सुतमुद्यतं मया ॥ १४-१०-२१॥
saṃvarta uvāca |
svāgataṃ te puruhūteha vidvanyajño'dyāyaṃ saṃnihite tvayīndra |
śośubhyate balavṛtraghna bhūyaḥ pibasva somaṃ sutamudyataṃ mayā || 14-10-21||
MHB 14-10-22
मरुत्त उवाच ।
शिवेन मां पश्य नमश्च तेऽस्तु प्राप्तो यज्ञः सफलं जीवितं मे ।
अयं यज्ञं कुरुते मे सुरेन्द्र बृहस्पतेरवरो जन्मना यः ॥ १४-१०-२२॥
marutta uvāca |
śivena māṃ paśya namaśca te'stu prāpto yajñaḥ saphalaṃ jīvitaṃ me |
ayaṃ yajñaṃ kurute me surendra bṛhaspateravaro janmanā yaḥ || 14-10-22||
MHB 14-10-23
इन्द्र उवाच ।
जानामि ते गुरुमेनं तपोधनं बृहस्पतेरनुजं तिग्मतेजसम् ।
यस्याह्वानादागतोऽहं नरेन्द्र प्रीतिर्मेऽद्य त्वयि मन्युः प्रनष्टः ॥ १४-१०-२३॥
indra uvāca |
jānāmi te gurumenaṃ tapodhanaṃ bṛhaspateranujaṃ tigmatejasam |
yasyāhvānādāgato'haṃ narendra prītirme'dya tvayi manyuḥ pranaṣṭaḥ || 14-10-23||
MHB 14-10-24
संवर्त उवाच ।
यदि प्रीतस्त्वमसि वै देवराज तस्मात्स्वयं शाधि यज्ञे विधानम् ।
स्वयं सर्वान्कुरु मार्गान्सुरेन्द्र जानात्वयं सर्वलोकश्च देव ॥ १४-१०-२४॥
saṃvarta uvāca |
yadi prītastvamasi vai devarāja tasmātsvayaṃ śādhi yajñe vidhānam |
svayaṃ sarvānkuru mārgānsurendra jānātvayaṃ sarvalokaśca deva || 14-10-24||
MHB 14-10-25
व्यास उवाच ।
एवमुक्तस्त्वाङ्गिरसेन शक्रः समादिदेश स्वयमेव देवान् ।
सभाः क्रियन्तामावसथाश्च मुख्याः सहस्रशश्चित्रभौमाः समृद्धाः ॥ १४-१०-२५॥
vyāsa uvāca |
evamuktastvāṅgirasena śakraḥ samādideśa svayameva devān |
sabhāḥ kriyantāmāvasathāśca mukhyāḥ sahasraśaścitrabhaumāḥ samṛddhāḥ || 14-10-25||
MHB 14-10-26
कॢप्तस्थूणाः कुरुतारोहणानि गन्धर्वाणामप्सरसां च शीघ्रम् ।
येषु नृत्येरन्नप्सरसः सहस्रशः स्वर्गोद्देशः क्रियतां यज्ञवाटः ॥ १४-१०-२६॥
kḷptasthūṇāḥ kurutārohaṇāni gandharvāṇāmapsarasāṃ ca śīghram |
yeṣu nṛtyerannapsarasaḥ sahasraśaḥ svargoddeśaḥ kriyatāṃ yajñavāṭaḥ || 14-10-26||
MHB 14-10-27
इत्युक्तास्ते चक्रुराशु प्रतीता दिवौकसः शक्रवाक्यान्नरेन्द्र ।
ततो वाक्यं प्राह राजानमिन्द्रः प्रीतो राजन्पूजयानो मरुत्तम् ॥ १४-१०-२७॥
ityuktāste cakrurāśu pratītā divaukasaḥ śakravākyānnarendra |
tato vākyaṃ prāha rājānamindraḥ prīto rājanpūjayāno maruttam || 14-10-27||
MHB 14-10-28
एष त्वयाहमिह राजन्समेत्य ये चाप्यन्ये तव पूर्वे नरेन्द्राः ।
सर्वाश्चान्या देवताः प्रीयमाणा हविस्तुभ्यं प्रतिगृह्णन्तु राजन् ॥ १४-१०-२८॥
eṣa tvayāhamiha rājansametya ye cāpyanye tava pūrve narendrāḥ |
sarvāścānyā devatāḥ prīyamāṇā havistubhyaṃ pratigṛhṇantu rājan || 14-10-28||
MHB 14-10-29
आग्नेयं वै लोहितमालभन्तां वैश्वदेवं बहुरूपं विराजन् ।
नीलं चोक्षाणं मेध्यमभ्यालभन्तां चलच्छिश्नं मत्प्रदिष्टं द्विजेन्द्राः ॥ १४-१०-२९॥
āgneyaṃ vai lohitamālabhantāṃ vaiśvadevaṃ bahurūpaṃ virājan |
nīlaṃ cokṣāṇaṃ medhyamabhyālabhantāṃ calacchiśnaṃ matpradiṣṭaṃ dvijendrāḥ || 14-10-29||
MHB 14-10-30
ततो यज्ञो ववृधे तस्य राज्ञो यत्र देवाः स्वयमन्नानि जह्रुः ।
यस्मिञ्शक्रो ब्राह्मणैः पूज्यमानः सदस्योऽभूद्धरिमान्देवराजः ॥ १४-१०-३०॥
tato yajño vavṛdhe tasya rājño yatra devāḥ svayamannāni jahruḥ |
yasmiñśakro brāhmaṇaiḥ pūjyamānaḥ sadasyo'bhūddharimāndevarājaḥ || 14-10-30||
MHB 14-10-31
ततः संवर्तश्चित्यगतो महात्मा यथा वह्निः प्रज्वलितो द्वितीयः ।
हवींष्युच्चैराह्वयन्देवसंघाञ्जुहावाग्नौ मन्त्रवत्सुप्रतीतः ॥ १४-१०-३१॥
tataḥ saṃvartaścityagato mahātmā yathā vahniḥ prajvalito dvitīyaḥ |
havīṃṣyuccairāhvayandevasaṃghāñjuhāvāgnau mantravatsupratītaḥ || 14-10-31||
MHB 14-10-32
ततः पीत्वा बलभित्सोममग्र्यं ये चाप्यन्ये सोमपा वै दिवौकसः ।
सर्वेऽनुज्ञाताः प्रययुः पार्थिवेन यथाजोषं तर्पिताः प्रीतिमन्तः ॥ १४-१०-३२॥
tataḥ pītvā balabhitsomamagryaṃ ye cāpyanye somapā vai divaukasaḥ |
sarve'nujñātāḥ prayayuḥ pārthivena yathājoṣaṃ tarpitāḥ prītimantaḥ || 14-10-32||
MHB 14-10-33
ततो राजा जातरूपस्य राशीन्पदे पदे कारयामास हृष्टः ।
द्विजातिभ्यो विसृजन्भूरि वित्तं रराज वित्तेश इवारिहन्ता ॥ १४-१०-३३॥
tato rājā jātarūpasya rāśīnpade pade kārayāmāsa hṛṣṭaḥ |
dvijātibhyo visṛjanbhūri vittaṃ rarāja vitteśa ivārihantā || 14-10-33||
MHB 14-10-34
ततो वित्तं विविधं संनिधाय यथोत्साहं कारयित्वा च कोशम् ।
अनुज्ञातो गुरुणा संनिवृत्य शशास गामखिलां सागरान्ताम् ॥ १४-१०-३४॥
tato vittaṃ vividhaṃ saṃnidhāya yathotsāhaṃ kārayitvā ca kośam |
anujñāto guruṇā saṃnivṛtya śaśāsa gāmakhilāṃ sāgarāntām || 14-10-34||
MHB 14-10-35
एवंगुणः संबभूवेह राजा यस्य क्रतौ तत्सुवर्णं प्रभूतम् ।
तत्त्वं समादाय नरेन्द्र वित्तं यजस्व देवांस्तर्पयानो विधानैः ॥ १४-१०-३५॥
evaṃguṇaḥ saṃbabhūveha rājā yasya kratau tatsuvarṇaṃ prabhūtam |
tattvaṃ samādāya narendra vittaṃ yajasva devāṃstarpayāno vidhānaiḥ || 14-10-35||
MHB 14-10-36
वैशंपायन उवाच ।
ततो राजा पाण्डवो हृष्टरूपः श्रुत्वा वाक्यं सत्यवत्याः सुतस्य ।
मनश्चक्रे तेन वित्तेन यष्टुं ततोऽमात्यैर्मन्त्रयामास भूयः ॥ १४-१०-३६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato rājā pāṇḍavo hṛṣṭarūpaḥ śrutvā vākyaṃ satyavatyāḥ sutasya |
manaścakre tena vittena yaṣṭuṃ tato'mātyairmantrayāmāsa bhūyaḥ || 14-10-36||
Adhyaya: 11/96 (20)
MHB 14-11-1
वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्ते नृपतौ तस्मिन्व्यासेनाद्भुतकर्मणा ।
वासुदेवो महातेजास्ततो वचनमाददे ॥ १४-११-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityukte nṛpatau tasminvyāsenādbhutakarmaṇā |
vāsudevo mahātejāstato vacanamādade || 14-11-1||
MHB 14-11-2
तं नृपं दीनमनसं निहतज्ञातिबान्धवम् ।
उपप्लुतमिवादित्यं सधूममिव पावकम् ॥ १४-११-२॥
taṃ nṛpaṃ dīnamanasaṃ nihatajñātibāndhavam |
upaplutamivādityaṃ sadhūmamiva pāvakam || 14-11-2||
MHB 14-11-3
निर्विण्णमनसं पार्थं ज्ञात्वा वृष्णिकुलोद्वहः ।
आश्वासयन्धर्मसुतं प्रवक्तुमुपचक्रमे ॥ १४-११-३॥
nirviṇṇamanasaṃ pārthaṃ jñātvā vṛṣṇikulodvahaḥ |
āśvāsayandharmasutaṃ pravaktumupacakrame || 14-11-3||
MHB 14-11-4
वासुदेव उवाच ।
सर्वं जिह्मं मृत्युपदमार्जवं ब्रह्मणः पदम् ।
एतावाञ्ज्ञानविषयः किं प्रलापः करिष्यति ॥ १४-११-४॥
vāsudeva uvāca |
sarvaṃ jihmaṃ mṛtyupadamārjavaṃ brahmaṇaḥ padam |
etāvāñjñānaviṣayaḥ kiṃ pralāpaḥ kariṣyati || 14-11-4||
MHB 14-11-5
नैव ते निष्ठितं कर्म नैव ते शत्रवो जिताः ।
कथं शत्रुं शरीरस्थमात्मानं नावबुध्यसे ॥ १४-११-५॥
naiva te niṣṭhitaṃ karma naiva te śatravo jitāḥ |
kathaṃ śatruṃ śarīrasthamātmānaṃ nāvabudhyase || 14-11-5||
MHB 14-11-6
अत्र ते वर्तयिष्यामि यथाधर्मं यथाश्रुतम् ।
इन्द्रस्य सह वृत्रेण यथा युद्धमवर्तत ॥ १४-११-६॥
atra te vartayiṣyāmi yathādharmaṃ yathāśrutam |
indrasya saha vṛtreṇa yathā yuddhamavartata || 14-11-6||
MHB 14-11-7
वृत्रेण पृथिवी व्याप्ता पुरा किल नराधिप ।
दृष्ट्वा स पृथिवीं व्याप्तां गन्धस्य विषये हृते ।
धराहरणदुर्गन्धो विषयः समपद्यत ॥ १४-११-७॥
vṛtreṇa pṛthivī vyāptā purā kila narādhipa |
dṛṣṭvā sa pṛthivīṃ vyāptāṃ gandhasya viṣaye hṛte |
dharāharaṇadurgandho viṣayaḥ samapadyata || 14-11-7||
MHB 14-11-8
शतक्रतुश्चुकोपाथ गन्धस्य विषये हृते ।
वृत्रस्य स ततः क्रुद्धो वज्रं घोरमवासृजत् ॥ १४-११-८॥
śatakratuścukopātha gandhasya viṣaye hṛte |
vṛtrasya sa tataḥ kruddho vajraṃ ghoramavāsṛjat || 14-11-8||
MHB 14-11-9
स वध्यमानो वज्रेण पृथिव्यां भूरितेजसा ।
विवेश सहसैवापो जग्राह विषयं ततः ॥ १४-११-९॥
sa vadhyamāno vajreṇa pṛthivyāṃ bhūritejasā |
viveśa sahasaivāpo jagrāha viṣayaṃ tataḥ || 14-11-9||
MHB 14-11-10
व्याप्तास्वथाप्सु वृत्रेण रसे च विषये हृते ।
शतक्रतुरभिक्रुद्धस्तासु वज्रमवासृजत् ॥ १४-११-१०॥
vyāptāsvathāpsu vṛtreṇa rase ca viṣaye hṛte |
śatakraturabhikruddhastāsu vajramavāsṛjat || 14-11-10||
MHB 14-11-11
स वध्यमानो वज्रेण सलिले भूरितेजसा ।
विवेश सहसा ज्योतिर्जग्राह विषयं ततः ॥ १४-११-११॥
sa vadhyamāno vajreṇa salile bhūritejasā |
viveśa sahasā jyotirjagrāha viṣayaṃ tataḥ || 14-11-11||
MHB 14-11-12
व्याप्ते ज्योतिषि वृत्रेण रूपेऽथ विषये हृते ।
शतक्रतुरभिक्रुद्धस्तत्र वज्रमवासृजत् ॥ १४-११-१२॥
vyāpte jyotiṣi vṛtreṇa rūpe'tha viṣaye hṛte |
śatakraturabhikruddhastatra vajramavāsṛjat || 14-11-12||
MHB 14-11-13
स वध्यमानो वज्रेण सुभृशं भूरितेजसा ।
विवेश सहसा वायुं जग्राह विषयं ततः ॥ १४-११-१३॥
sa vadhyamāno vajreṇa subhṛśaṃ bhūritejasā |
viveśa sahasā vāyuṃ jagrāha viṣayaṃ tataḥ || 14-11-13||
MHB 14-11-14
व्याप्ते वायौ तु वृत्रेण स्पर्शेऽथ विषये हृते ।
शतक्रतुरभिक्रुद्धस्तत्र वज्रमवासृजत् ॥ १४-११-१४॥
vyāpte vāyau tu vṛtreṇa sparśe'tha viṣaye hṛte |
śatakraturabhikruddhastatra vajramavāsṛjat || 14-11-14||
MHB 14-11-15
स वध्यमानो वज्रेण तस्मिन्नमिततेजसा ।
आकाशमभिदुद्राव जग्राह विषयं ततः ॥ १४-११-१५॥
sa vadhyamāno vajreṇa tasminnamitatejasā |
ākāśamabhidudrāva jagrāha viṣayaṃ tataḥ || 14-11-15||
MHB 14-11-16
आकाशे वृत्रभूते च शब्दे च विषये हृते ।
शतक्रतुरभिक्रुद्धस्तत्र वज्रमवासृजत् ॥ १४-११-१६॥
ākāśe vṛtrabhūte ca śabde ca viṣaye hṛte |
śatakraturabhikruddhastatra vajramavāsṛjat || 14-11-16||
MHB 14-11-17
स वध्यमानो वज्रेण तस्मिन्नमिततेजसा ।
विवेश सहसा शक्रं जग्राह विषयं ततः ॥ १४-११-१७॥
sa vadhyamāno vajreṇa tasminnamitatejasā |
viveśa sahasā śakraṃ jagrāha viṣayaṃ tataḥ || 14-11-17||
MHB 14-11-18
तस्य वृत्रगृहीतस्य मोहः समभवन्महान् ।
रथंतरेण तं तात वसिष्ठः प्रत्यबोधयत् ॥ १४-११-१८॥
tasya vṛtragṛhītasya mohaḥ samabhavanmahān |
rathaṃtareṇa taṃ tāta vasiṣṭhaḥ pratyabodhayat || 14-11-18||
MHB 14-11-19
ततो वृत्रं शरीरस्थं जघान भरतर्षभ ।
शतक्रतुरदृश्येन वज्रेणेतीह नः श्रुतम् ॥ १४-११-१९॥
tato vṛtraṃ śarīrasthaṃ jaghāna bharatarṣabha |
śatakraturadṛśyena vajreṇetīha naḥ śrutam || 14-11-19||
MHB 14-11-20
इदं धर्मरहस्यं च शक्रेणोक्तं महर्षिषु ।
ऋषिभिश्च मम प्रोक्तं तन्निबोध नराधिप ॥ १४-११-२०॥
idaṃ dharmarahasyaṃ ca śakreṇoktaṃ maharṣiṣu |
ṛṣibhiśca mama proktaṃ tannibodha narādhipa || 14-11-20||
Adhyaya: 12/96 (14)
MHB 14-12-1
वासुदेव उवाच ।
द्विविधो जायते व्याधिः शारीरो मानसस्तथा ।
परस्परं तयोर्जन्म निर्द्वंद्वं नोपलभ्यते ॥ १४-१२-१॥
vāsudeva uvāca |
dvividho jāyate vyādhiḥ śārīro mānasastathā |
parasparaṃ tayorjanma nirdvaṃdvaṃ nopalabhyate || 14-12-1||
MHB 14-12-2
शरीरे जायते व्याधिः शारीरो नात्र संशयः ।
मानसो जायते व्याधिर्मनस्येवेति निश्चयः ॥ १४-१२-२॥
śarīre jāyate vyādhiḥ śārīro nātra saṃśayaḥ |
mānaso jāyate vyādhirmanasyeveti niścayaḥ || 14-12-2||
MHB 14-12-3
शीतोष्णे चैव वायुश्च गुणा राजञ्शरीरजाः ।
तेषां गुणानां साम्यं चेत्तदाहुः स्वस्थलक्षणम् ।
उष्णेन बाध्यते शीतं शीतेनोष्णं च बाध्यते ॥ १४-१२-३॥
śītoṣṇe caiva vāyuśca guṇā rājañśarīrajāḥ |
teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ cettadāhuḥ svasthalakṣaṇam |
uṣṇena bādhyate śītaṃ śītenoṣṇaṃ ca bādhyate || 14-12-3||
MHB 14-12-4
सत्त्वं रजस्तमश्चेति त्रयस्त्वात्मगुणाः स्मृताः ।
तेषां गुणानां साम्यं चेत्तदाहुः स्वस्थलक्षणम् ।
तेषामन्यतमोत्सेके विधानमुपदिश्यते ॥ १४-१२-४॥
sattvaṃ rajastamaśceti trayastvātmaguṇāḥ smṛtāḥ |
teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ cettadāhuḥ svasthalakṣaṇam |
teṣāmanyatamotseke vidhānamupadiśyate || 14-12-4||
MHB 14-12-5
हर्षेण बाध्यते शोको हर्षः शोकेन बाध्यते ।
कश्चिद्दुःखे वर्तमानः सुखस्य स्मर्तुमिच्छति ।
कश्चित्सुखे वर्तमानो दुःखस्य स्मर्तुमिच्छति ॥ १४-१२-५॥
harṣeṇa bādhyate śoko harṣaḥ śokena bādhyate |
kaścidduḥkhe vartamānaḥ sukhasya smartumicchati |
kaścitsukhe vartamāno duḥkhasya smartumicchati || 14-12-5||
MHB 14-12-6
स त्वं न दुःखी दुःखस्य न सुखी सुसुखस्य वा ।
स्मर्तुमिच्छसि कौन्तेय दिष्टं हि बलवत्तरम् ॥ १४-१२-६॥
sa tvaṃ na duḥkhī duḥkhasya na sukhī susukhasya vā |
smartumicchasi kaunteya diṣṭaṃ hi balavattaram || 14-12-6||
MHB 14-12-7
अथ वा ते स्वभावोऽयं येन पार्थावकृष्यसे ।
दृष्ट्वा सभागतां कृष्णामेकवस्त्रां रजस्वलाम् ।
मिषतां पाण्डवेयानां न तत्संस्मर्तुमिच्छसि ॥ १४-१२-७॥
atha vā te svabhāvo'yaṃ yena pārthāvakṛṣyase |
dṛṣṭvā sabhāgatāṃ kṛṣṇāmekavastrāṃ rajasvalām |
miṣatāṃ pāṇḍaveyānāṃ na tatsaṃsmartumicchasi || 14-12-7||
MHB 14-12-8
प्रव्राजनं च नगरादजिनैश्च विवासनम् ।
महारण्यनिवासश्च न तस्य स्मर्तुमिच्छसि ॥ १४-१२-८॥
pravrājanaṃ ca nagarādajinaiśca vivāsanam |
mahāraṇyanivāsaśca na tasya smartumicchasi || 14-12-8||
MHB 14-12-9
जटासुरात्परिक्लेशश्चित्रसेनेन चाहवः ।
सैन्धवाच्च परिक्लेशो न तस्य स्मर्तुमिच्छसि ॥ १४-१२-९॥
jaṭāsurātparikleśaścitrasenena cāhavaḥ |
saindhavācca parikleśo na tasya smartumicchasi || 14-12-9||
MHB 14-12-10
पुनरज्ञातचर्यायां कीचकेन पदा वधः ।
याज्ञसेन्यास्तदा पार्थ न तस्य स्मर्तुमिच्छसि ॥ १४-१२-१०॥
punarajñātacaryāyāṃ kīcakena padā vadhaḥ |
yājñasenyāstadā pārtha na tasya smartumicchasi || 14-12-10||
MHB 14-12-11
यच्च ते द्रोणभीष्माभ्यां युद्धमासीदरिंदम ।
मनसैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम् ।
तस्मादभ्युपगन्तव्यं युद्धाय भरतर्षभ ॥ १४-१२-११॥
yacca te droṇabhīṣmābhyāṃ yuddhamāsīdariṃdama |
manasaikena yoddhavyaṃ tatte yuddhamupasthitam |
tasmādabhyupagantavyaṃ yuddhāya bharatarṣabha || 14-12-11||
MHB 14-12-12
परमव्यक्तरूपस्य परं मुक्त्वा स्वकर्मभिः ।
यत्र नैव शरैः कार्यं न भृत्यैर्न च बन्धुभिः ।
आत्मनैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम् ॥ १४-१२-१२॥
paramavyaktarūpasya paraṃ muktvā svakarmabhiḥ |
yatra naiva śaraiḥ kāryaṃ na bhṛtyairna ca bandhubhiḥ |
ātmanaikena yoddhavyaṃ tatte yuddhamupasthitam || 14-12-12||
MHB 14-12-13
तस्मिन्ननिर्जिते युद्धे कामवस्थां गमिष्यसि ।
एतज्ज्ञात्वा तु कौन्तेय कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ १४-१२-१३॥
tasminnanirjite yuddhe kāmavasthāṃ gamiṣyasi |
etajjñātvā tu kaunteya kṛtakṛtyo bhaviṣyasi || 14-12-13||
MHB 14-12-14
एतां बुद्धिं विनिश्चित्य भूतानामागतिं गतिम् ।
पितृपैतामहे वृत्ते शाधि राज्यं यथोचितम् ॥ १४-१२-१४॥
etāṃ buddhiṃ viniścitya bhūtānāmāgatiṃ gatim |
pitṛpaitāmahe vṛtte śādhi rājyaṃ yathocitam || 14-12-14||
Adhyaya: 13/96 (21)
MHB 14-13-1
वासुदेव उवाच ।
न बाह्यं द्रव्यमुत्सृज्य सिद्धिर्भवति भारत ।
शारीरं द्रव्यमुत्सृज्य सिद्धिर्भवति वा न वा ॥ १४-१३-१॥
vāsudeva uvāca |
na bāhyaṃ dravyamutsṛjya siddhirbhavati bhārata |
śārīraṃ dravyamutsṛjya siddhirbhavati vā na vā || 14-13-1||
MHB 14-13-2
बाह्यद्रव्यविमुक्तस्य शारीरेषु च गृध्यतः ।
यो धर्मो यत्सुखं चैव द्विषतामस्तु तत्तथा ॥ १४-१३-२॥
bāhyadravyavimuktasya śārīreṣu ca gṛdhyataḥ |
yo dharmo yatsukhaṃ caiva dviṣatāmastu tattathā || 14-13-2||
MHB 14-13-3
द्व्यक्षरस्तु भवेन्मृत्युस्त्र्यक्षरं ब्रह्म शाश्वतम् ।
ममेति द्व्यक्षरो मृत्युर्न ममेति च शाश्वतम् ॥ १४-१३-३॥
dvyakṣarastu bhavenmṛtyustryakṣaraṃ brahma śāśvatam |
mameti dvyakṣaro mṛtyurna mameti ca śāśvatam || 14-13-3||
MHB 14-13-4
ब्रह्म मृत्युश्च तौ राजन्नात्मन्येव व्यवस्थितौ ।
अदृश्यमानौ भूतानि योधयेतामसंशयम् ॥ १४-१३-४॥
brahma mṛtyuśca tau rājannātmanyeva vyavasthitau |
adṛśyamānau bhūtāni yodhayetāmasaṃśayam || 14-13-4||
MHB 14-13-5
अविनाशोऽस्य सत्त्वस्य नियतो यदि भारत ।
भित्त्वा शरीरं भूतानामहिंसां प्रतिपद्यते ॥ १४-१३-५॥
avināśo'sya sattvasya niyato yadi bhārata |
bhittvā śarīraṃ bhūtānāmahiṃsāṃ pratipadyate || 14-13-5||
MHB 14-13-6
लब्ध्वापि पृथिवीं सर्वां सहस्थावरजङ्गमाम् ।
ममत्वं यस्य नैव स्यात्किं तया स करिष्यति ॥ १४-१३-६॥
labdhvāpi pṛthivīṃ sarvāṃ sahasthāvarajaṅgamām |
mamatvaṃ yasya naiva syātkiṃ tayā sa kariṣyati || 14-13-6||
MHB 14-13-7
अथ वा वसतः पार्थ वने वन्येन जीवतः ।
ममता यस्य द्रव्येषु मृत्योरास्ये स वर्तते ॥ १४-१३-७॥
atha vā vasataḥ pārtha vane vanyena jīvataḥ |
mamatā yasya dravyeṣu mṛtyorāsye sa vartate || 14-13-7||
MHB 14-13-8
बाह्यान्तराणां शत्रूणां स्वभावं पश्य भारत ।
यन्न पश्यति तद्भूतं मुच्यते स महाभयात् ॥ १४-१३-८॥
bāhyāntarāṇāṃ śatrūṇāṃ svabhāvaṃ paśya bhārata |
yanna paśyati tadbhūtaṃ mucyate sa mahābhayāt || 14-13-8||
MHB 14-13-9
कामात्मानं न प्रशंसन्ति लोके न चाकामात्काचिदस्ति प्रवृत्तिः ।
दानं हि वेदाध्ययनं तपश्च कामेन कर्माणि च वैदिकानि ॥ १४-१३-९॥
kāmātmānaṃ na praśaṃsanti loke na cākāmātkācidasti pravṛttiḥ |
dānaṃ hi vedādhyayanaṃ tapaśca kāmena karmāṇi ca vaidikāni || 14-13-9||
MHB 14-13-10
व्रतं यज्ञान्नियमान्ध्यानयोगान्कामेन यो नारभते विदित्वा ।
यद्यद्ध्ययं कामयते स धर्मो न यो धर्मो नियमस्तस्य मूलम् ॥ १४-१३-१०॥
vrataṃ yajñānniyamāndhyānayogānkāmena yo nārabhate viditvā |
yadyaddhyayaṃ kāmayate sa dharmo na yo dharmo niyamastasya mūlam || 14-13-10||
MHB 14-13-11
अत्र गाथाः कामगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः ।
शृणु संकीर्त्यमानास्ता निखिलेन युधिष्ठिर ॥ १४-१३-११॥
atra gāthāḥ kāmagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ |
śṛṇu saṃkīrtyamānāstā nikhilena yudhiṣṭhira || 14-13-11||
MHB 14-13-12
नाहं शक्योऽनुपायेन हन्तुं भूतेन केनचित् ।
यो मां प्रयतते हन्तुं ज्ञात्वा प्रहरणे बलम् ।
तस्य तस्मिन्प्रहरणे पुनः प्रादुर्भवाम्यहम् ॥ १४-१३-१२॥
nāhaṃ śakyo'nupāyena hantuṃ bhūtena kenacit |
yo māṃ prayatate hantuṃ jñātvā praharaṇe balam |
tasya tasminpraharaṇe punaḥ prādurbhavāmyaham || 14-13-12||
MHB 14-13-13
यो मां प्रयतते हन्तुं यज्ञैर्विविधदक्षिणैः ।
जङ्गमेष्विव कर्मात्मा पुनः प्रादुर्भवाम्यहम् ॥ १४-१३-१३॥
yo māṃ prayatate hantuṃ yajñairvividhadakṣiṇaiḥ |
jaṅgameṣviva karmātmā punaḥ prādurbhavāmyaham || 14-13-13||
MHB 14-13-14
यो मां प्रयतते हन्तुं वेदैर्वेदान्तसाधनैः ।
स्थावरेष्विव शान्तात्मा तस्य प्रादुर्भवाम्यहम् ॥ १४-१३-१४॥
yo māṃ prayatate hantuṃ vedairvedāntasādhanaiḥ |
sthāvareṣviva śāntātmā tasya prādurbhavāmyaham || 14-13-14||
MHB 14-13-15
यो मां प्रयतते हन्तुं धृत्या सत्यपराक्रमः ।
भावो भवामि तस्याहं स च मां नावबुध्यते ॥ १४-१३-१५॥
yo māṃ prayatate hantuṃ dhṛtyā satyaparākramaḥ |
bhāvo bhavāmi tasyāhaṃ sa ca māṃ nāvabudhyate || 14-13-15||
MHB 14-13-16
यो मां प्रयतते हन्तुं तपसा संशितव्रतः ।
ततस्तपसि तस्याथ पुनः प्रादुर्भवाम्यहम् ॥ १४-१३-१६॥
yo māṃ prayatate hantuṃ tapasā saṃśitavrataḥ |
tatastapasi tasyātha punaḥ prādurbhavāmyaham || 14-13-16||
MHB 14-13-17
यो मां प्रयतते हन्तुं मोक्षमास्थाय पण्डितः ।
तस्य मोक्षरतिस्थस्य नृत्यामि च हसामि च ।
अवध्यः सर्वभूतानामहमेकः सनातनः ॥ १४-१३-१७॥
yo māṃ prayatate hantuṃ mokṣamāsthāya paṇḍitaḥ |
tasya mokṣaratisthasya nṛtyāmi ca hasāmi ca |
avadhyaḥ sarvabhūtānāmahamekaḥ sanātanaḥ || 14-13-17||
MHB 14-13-18
तस्मात्त्वमपि तं कामं यज्ञैर्विविधदक्षिणैः ।
धर्मं कुरु महाराज तत्र ते स भविष्यति ॥ १४-१३-१८॥
tasmāttvamapi taṃ kāmaṃ yajñairvividhadakṣiṇaiḥ |
dharmaṃ kuru mahārāja tatra te sa bhaviṣyati || 14-13-18||
MHB 14-13-19
यजस्व वाजिमेधेन विधिवद्दक्षिणावता ।
अन्यैश्च विविधैर्यज्ञैः समृद्धैराप्तदक्षिणैः ॥ १४-१३-१९॥
yajasva vājimedhena vidhivaddakṣiṇāvatā |
anyaiśca vividhairyajñaiḥ samṛddhairāptadakṣiṇaiḥ || 14-13-19||
MHB 14-13-20
मा ते व्यथास्तु निहतान्बन्धून्वीक्ष्य पुनः पुनः ।
न शक्यास्ते पुनर्द्रष्टुं ये हतास्मिन्रणाजिरे ॥ १४-१३-२०॥
mā te vyathāstu nihatānbandhūnvīkṣya punaḥ punaḥ |
na śakyāste punardraṣṭuṃ ye hatāsminraṇājire || 14-13-20||
MHB 14-13-21
स त्वमिष्ट्वा महायज्ञैः समृद्धैराप्तदक्षिणैः ।
लोके कीर्तिं परां प्राप्य गतिमग्र्यां गमिष्यसि ॥ १४-१३-२१॥
sa tvamiṣṭvā mahāyajñaiḥ samṛddhairāptadakṣiṇaiḥ |
loke kīrtiṃ parāṃ prāpya gatimagryāṃ gamiṣyasi || 14-13-21||
Adhyaya: 14/96 (17)
MHB 14-14-1
वैशंपायन उवाच ।
एवं बहुविधैर्वाक्यैर्मुनिभिस्तैस्तपोधनैः ।
समाश्वस्यत राजर्षिर्हतबन्धुर्युधिष्ठिरः ॥ १४-१४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ bahuvidhairvākyairmunibhistaistapodhanaiḥ |
samāśvasyata rājarṣirhatabandhuryudhiṣṭhiraḥ || 14-14-1||
MHB 14-14-2
सोऽनुनीतो भगवता विष्टरश्रवसा स्वयम् ।
द्वैपायनेन कृष्णेन देवस्थानेन चाभिभूः ॥ १४-१४-२॥
so'nunīto bhagavatā viṣṭaraśravasā svayam |
dvaipāyanena kṛṣṇena devasthānena cābhibhūḥ || 14-14-2||
MHB 14-14-3
नारदेनाथ भीमेन नकुलेन च पार्थिवः ।
कृष्णया सहदेवेन विजयेन च धीमता ॥ १४-१४-३॥
nāradenātha bhīmena nakulena ca pārthivaḥ |
kṛṣṇayā sahadevena vijayena ca dhīmatā || 14-14-3||
MHB 14-14-4
अन्यैश्च पुरुषव्याघ्रैर्ब्राह्मणैः शास्त्रदृष्टिभिः ।
व्यजहाच्छोकजं दुःखं संतापं चैव मानसम् ॥ १४-१४-४॥
anyaiśca puruṣavyāghrairbrāhmaṇaiḥ śāstradṛṣṭibhiḥ |
vyajahācchokajaṃ duḥkhaṃ saṃtāpaṃ caiva mānasam || 14-14-4||
MHB 14-14-5
अर्चयामास देवांश्च ब्राह्मणांश्च युधिष्ठिरः ।
कृत्वाथ प्रेतकार्याणि बन्धूनां स पुनर्नृपः ।
अन्वशासत धर्मात्मा पृथिवीं सागराम्बराम् ॥ १४-१४-५॥
arcayāmāsa devāṃśca brāhmaṇāṃśca yudhiṣṭhiraḥ |
kṛtvātha pretakāryāṇi bandhūnāṃ sa punarnṛpaḥ |
anvaśāsata dharmātmā pṛthivīṃ sāgarāmbarām || 14-14-5||
MHB 14-14-6
प्रशान्तचेताः कौरव्यः स्वराज्यं प्राप्य केवलम् ।
व्यासं च नारदं चैव तांश्चान्यानब्रवीन्नृपः ॥ १४-१४-६॥
praśāntacetāḥ kauravyaḥ svarājyaṃ prāpya kevalam |
vyāsaṃ ca nāradaṃ caiva tāṃścānyānabravīnnṛpaḥ || 14-14-6||
MHB 14-14-7
आश्वासितोऽहं प्राग्वृद्धैर्भवद्भिर्मुनिपुंगवैः ।
न सूक्ष्ममपि मे किंचिद्व्यलीकमिह विद्यते ॥ १४-१४-७॥
āśvāsito'haṃ prāgvṛddhairbhavadbhirmunipuṃgavaiḥ |
na sūkṣmamapi me kiṃcidvyalīkamiha vidyate || 14-14-7||
MHB 14-14-8
अर्थश्च सुमहान्प्राप्तो येन यक्ष्यामि देवताः ।
पुरस्कृत्येह भवतः समानेष्यामहे मखम् ॥ १४-१४-८॥
arthaśca sumahānprāpto yena yakṣyāmi devatāḥ |
puraskṛtyeha bhavataḥ samāneṣyāmahe makham || 14-14-8||
MHB 14-14-9
हिमवन्तं त्वया गुप्ता गमिष्यामः पितामह ।
बह्वाश्चर्यो हि देशः स श्रूयते द्विजसत्तम ॥ १४-१४-९॥
himavantaṃ tvayā guptā gamiṣyāmaḥ pitāmaha |
bahvāścaryo hi deśaḥ sa śrūyate dvijasattama || 14-14-9||
MHB 14-14-10
तथा भगवता चित्रं कल्याणं बहु भाषितम् ।
देवर्षिणा नारदेन देवस्थानेन चैव ह ॥ १४-१४-१०॥
tathā bhagavatā citraṃ kalyāṇaṃ bahu bhāṣitam |
devarṣiṇā nāradena devasthānena caiva ha || 14-14-10||
MHB 14-14-11
नाभागधेयः पुरुषः कश्चिदेवंविधान्गुरून् ।
लभते व्यसनं प्राप्य सुहृदः साधुसंमतान् ॥ १४-१४-११॥
nābhāgadheyaḥ puruṣaḥ kaścidevaṃvidhāngurūn |
labhate vyasanaṃ prāpya suhṛdaḥ sādhusaṃmatān || 14-14-11||
MHB 14-14-12
एवमुक्तास्तु ते राज्ञा सर्व एव महर्षयः ।
अभ्यनुज्ञाप्य राजानं तथोभौ कृष्णफल्गुनौ ।
पश्यतामेव सर्वेषां तत्रैवादर्शनं ययुः ॥ १४-१४-१२॥
evamuktāstu te rājñā sarva eva maharṣayaḥ |
abhyanujñāpya rājānaṃ tathobhau kṛṣṇaphalgunau |
paśyatāmeva sarveṣāṃ tatraivādarśanaṃ yayuḥ || 14-14-12||
MHB 14-14-13
ततो धर्मसुतो राजा तत्रैवोपाविशत्प्रभुः ।
एवं नातिमहान्कालः स तेषामभ्यवर्तत ॥ १४-१४-१३॥
tato dharmasuto rājā tatraivopāviśatprabhuḥ |
evaṃ nātimahānkālaḥ sa teṣāmabhyavartata || 14-14-13||
MHB 14-14-14
कुर्वतां शौचकर्माणि भीष्मस्य निधने तदा ।
महादानानि विप्रेभ्यो ददतामौर्ध्वदैहिकम् ॥ १४-१४-१४॥
kurvatāṃ śaucakarmāṇi bhīṣmasya nidhane tadā |
mahādānāni viprebhyo dadatāmaurdhvadaihikam || 14-14-14||
MHB 14-14-15
भीष्मकर्णपुरोगाणां कुरूणां कुरुनन्दन ।
सहितो धृतराष्ट्रेण प्रददावौर्ध्वदैहिकम् ॥ १४-१४-१५॥
bhīṣmakarṇapurogāṇāṃ kurūṇāṃ kurunandana |
sahito dhṛtarāṣṭreṇa pradadāvaurdhvadaihikam || 14-14-15||
MHB 14-14-16
ततो दत्त्वा बहु धनं विप्रेभ्यः पाण्डवर्षभः ।
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य विवेश गजसाह्वयम् ॥ १४-१४-१६॥
tato dattvā bahu dhanaṃ viprebhyaḥ pāṇḍavarṣabhaḥ |
dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya viveśa gajasāhvayam || 14-14-16||
MHB 14-14-17
स समाश्वास्य पितरं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ।
अन्वशाद्वै स धर्मात्मा पृथिवीं भ्रातृभिः सह ॥ १४-१४-१७॥
sa samāśvāsya pitaraṃ prajñācakṣuṣamīśvaram |
anvaśādvai sa dharmātmā pṛthivīṃ bhrātṛbhiḥ saha || 14-14-17||
Adhyaya: 15/96 (34)
MHB 14-15-1
जनमेजय उवाच ।
विजिते पाण्डवेयैस्तु प्रशान्ते च द्विजोत्तम ।
राष्ट्रे किं चक्रतुर्वीरौ वासुदेवधनंजयौ ॥ १४-१५-१॥
janamejaya uvāca |
vijite pāṇḍaveyaistu praśānte ca dvijottama |
rāṣṭre kiṃ cakraturvīrau vāsudevadhanaṃjayau || 14-15-1||
MHB 14-15-2
वैशंपायन उवाच ।
विजिते पाण्डवेयैस्तु प्रशान्ते च विशां पते ।
राष्ट्रे बभूवतुर्हृष्टौ वासुदेवधनंजयौ ॥ १४-१५-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
vijite pāṇḍaveyaistu praśānte ca viśāṃ pate |
rāṣṭre babhūvaturhṛṣṭau vāsudevadhanaṃjayau || 14-15-2||
MHB 14-15-3
विजह्राते मुदा युक्तौ दिवि देवेश्वराविव ।
तौ वनेषु विचित्रेषु पर्वतानां च सानुषु ॥ १४-१५-३॥
vijahrāte mudā yuktau divi deveśvarāviva |
tau vaneṣu vicitreṣu parvatānāṃ ca sānuṣu || 14-15-3||
MHB 14-15-4
शैलेषु रमणीयेषु पल्वलेषु नदीषु च ।
चङ्क्रम्यमाणौ संहृष्टावश्विनाविव नन्दने ॥ १४-१५-४॥
śaileṣu ramaṇīyeṣu palvaleṣu nadīṣu ca |
caṅkramyamāṇau saṃhṛṣṭāvaśvināviva nandane || 14-15-4||
MHB 14-15-5
इन्द्रप्रस्थे महात्मानौ रेमाते कृष्णपाण्डवौ ।
प्रविश्य तां सभां रम्यां विजह्राते च भारत ॥ १४-१५-५॥
indraprasthe mahātmānau remāte kṛṣṇapāṇḍavau |
praviśya tāṃ sabhāṃ ramyāṃ vijahrāte ca bhārata || 14-15-5||
MHB 14-15-6
तत्र युद्धकथाश्चित्राः परिक्लेशांश्च पार्थिव ।
कथायोगे कथायोगे कथयामासतुस्तदा ॥ १४-१५-६॥
tatra yuddhakathāścitrāḥ parikleśāṃśca pārthiva |
kathāyoge kathāyoge kathayāmāsatustadā || 14-15-6||
MHB 14-15-7
ऋषीणां देवतानां च वंशांस्तावाहतुस्तदा ।
प्रीयमाणौ महात्मानौ पुराणावृषिसत्तमौ ॥ १४-१५-७॥
ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca vaṃśāṃstāvāhatustadā |
prīyamāṇau mahātmānau purāṇāvṛṣisattamau || 14-15-7||
MHB 14-15-8
मधुरास्तु कथाश्चित्राश्चित्रार्थपदनिश्चयाः ।
निश्चयज्ञः स पार्थाय कथयामास केशवः ॥ १४-१५-८॥
madhurāstu kathāścitrāścitrārthapadaniścayāḥ |
niścayajñaḥ sa pārthāya kathayāmāsa keśavaḥ || 14-15-8||
MHB 14-15-9
पुत्रशोकाभिसंतप्तं ज्ञातीनां च सहस्रशः ।
कथाभिः शमयामास पार्थं शौरिर्जनार्दनः ॥ १४-१५-९॥
putraśokābhisaṃtaptaṃ jñātīnāṃ ca sahasraśaḥ |
kathābhiḥ śamayāmāsa pārthaṃ śaurirjanārdanaḥ || 14-15-9||
MHB 14-15-10
स तमाश्वास्य विधिवद्विधानज्ञो महातपाः ।
अपहृत्यात्मनो भारं विशश्रामेव सात्वतः ॥ १४-१५-१०॥
sa tamāśvāsya vidhivadvidhānajño mahātapāḥ |
apahṛtyātmano bhāraṃ viśaśrāmeva sātvataḥ || 14-15-10||
MHB 14-15-11
ततः कथान्ते गोविन्दो गुडाकेशमुवाच ह ।
सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया वाचा हेतुयुक्तमिदं वचः ॥ १४-१५-११॥
tataḥ kathānte govindo guḍākeśamuvāca ha |
sāntvayañślakṣṇayā vācā hetuyuktamidaṃ vacaḥ || 14-15-11||
MHB 14-15-12
विजितेयं धरा कृत्स्ना सव्यसाचिन्परंतप ।
त्वद्बाहुबलमाश्रित्य राज्ञा धर्मसुतेन ह ॥ १४-१५-१२॥
vijiteyaṃ dharā kṛtsnā savyasācinparaṃtapa |
tvadbāhubalamāśritya rājñā dharmasutena ha || 14-15-12||
MHB 14-15-13
असपत्नां महीं भुङ्क्ते धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
भीमसेनप्रभावेन यमयोश्च नरोत्तम ॥ १४-१५-१३॥
asapatnāṃ mahīṃ bhuṅkte dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
bhīmasenaprabhāvena yamayośca narottama || 14-15-13||
MHB 14-15-14
धर्मेण राज्ञा धर्मज्ञ प्राप्तं राज्यमकण्टकम् ।
धर्मेण निहतः संख्ये स च राजा सुयोधनः ॥ १४-१५-१४॥
dharmeṇa rājñā dharmajña prāptaṃ rājyamakaṇṭakam |
dharmeṇa nihataḥ saṃkhye sa ca rājā suyodhanaḥ || 14-15-14||
MHB 14-15-15
अधर्मरुचयो लुब्धाः सदा चाप्रियवादिनः ।
धार्तराष्ट्रा दुरात्मानः सानुबन्धा निपातिताः ॥ १४-१५-१५॥
adharmarucayo lubdhāḥ sadā cāpriyavādinaḥ |
dhārtarāṣṭrā durātmānaḥ sānubandhā nipātitāḥ || 14-15-15||
MHB 14-15-16
प्रशान्तामखिलां पार्थ पृथिवीं पृथिवीपतिः ।
भुङ्क्ते धर्मसुतो राजा त्वया गुप्तः कुरूद्वह ॥ १४-१५-१६॥
praśāntāmakhilāṃ pārtha pṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ |
bhuṅkte dharmasuto rājā tvayā guptaḥ kurūdvaha || 14-15-16||
MHB 14-15-17
रमे चाहं त्वया सार्धमरण्येष्वपि पाण्डव ।
किमु यत्र जनोऽयं वै पृथा चामित्रकर्शन ॥ १४-१५-१७॥
rame cāhaṃ tvayā sārdhamaraṇyeṣvapi pāṇḍava |
kimu yatra jano'yaṃ vai pṛthā cāmitrakarśana || 14-15-17||
MHB 14-15-18
यत्र धर्मसुतो राजा यत्र भीमो महाबलः ।
यत्र माद्रवतीपुत्रौ रतिस्तत्र परा मम ॥ १४-१५-१८॥
yatra dharmasuto rājā yatra bhīmo mahābalaḥ |
yatra mādravatīputrau ratistatra parā mama || 14-15-18||
MHB 14-15-19
तथैव स्वर्गकल्पेषु सभोद्देशेषु भारत ।
रमणीयेषु पुण्येषु सहितस्य त्वयानघ ॥ १४-१५-१९॥
tathaiva svargakalpeṣu sabhoddeśeṣu bhārata |
ramaṇīyeṣu puṇyeṣu sahitasya tvayānagha || 14-15-19||
MHB 14-15-20
कालो महांस्त्वतीतो मे शूरपुत्रमपश्यतः ।
बलदेवं च कौरव्य तथान्यान्वृष्णिपुंगवान् ॥ १४-१५-२०॥
kālo mahāṃstvatīto me śūraputramapaśyataḥ |
baladevaṃ ca kauravya tathānyānvṛṣṇipuṃgavān || 14-15-20||
MHB 14-15-21
सोऽहं गन्तुमभीप्सामि पुरीं द्वारवतीं प्रति ।
रोचतां गमनं मह्यं तवापि पुरुषर्षभ ॥ १४-१५-२१॥
so'haṃ gantumabhīpsāmi purīṃ dvāravatīṃ prati |
rocatāṃ gamanaṃ mahyaṃ tavāpi puruṣarṣabha || 14-15-21||
MHB 14-15-22
उक्तो बहुविधं राजा तत्र तत्र युधिष्ठिरः ।
स ह भीष्मेण यद्युक्तमस्माभिः शोककारिते ॥ १४-१५-२२॥
ukto bahuvidhaṃ rājā tatra tatra yudhiṣṭhiraḥ |
sa ha bhīṣmeṇa yadyuktamasmābhiḥ śokakārite || 14-15-22||
MHB 14-15-23
शिष्टो युधिष्ठिरोऽस्माभिः शास्ता सन्नपि पाण्डवः ।
तेन तच्च वचः सम्यग्गृहीतं सुमहात्मना ॥ १४-१५-२३॥
śiṣṭo yudhiṣṭhiro'smābhiḥ śāstā sannapi pāṇḍavaḥ |
tena tacca vacaḥ samyaggṛhītaṃ sumahātmanā || 14-15-23||
MHB 14-15-24
धर्मपुत्रे हि धर्मज्ञे कृतज्ञे सत्यवादिनि ।
सत्यं धर्मो मतिश्चाग्र्या स्थितिश्च सततं स्थिरा ॥ १४-१५-२४॥
dharmaputre hi dharmajñe kṛtajñe satyavādini |
satyaṃ dharmo matiścāgryā sthitiśca satataṃ sthirā || 14-15-24||
MHB 14-15-25
तद्गत्वा तं महात्मानं यदि ते रोचतेऽर्जुन ।
अस्मद्गमनसंयुक्तं वचो ब्रूहि जनाधिपम् ॥ १४-१५-२५॥
tadgatvā taṃ mahātmānaṃ yadi te rocate'rjuna |
asmadgamanasaṃyuktaṃ vaco brūhi janādhipam || 14-15-25||
MHB 14-15-26
न हि तस्याप्रियं कुर्यां प्राणत्यागेऽप्युपस्थिते ।
कुतो गन्तुं महाबाहो पुरीं द्वारवतीं प्रति ॥ १४-१५-२६॥
na hi tasyāpriyaṃ kuryāṃ prāṇatyāge'pyupasthite |
kuto gantuṃ mahābāho purīṃ dvāravatīṃ prati || 14-15-26||
MHB 14-15-27
सर्वं त्विदमहं पार्थ त्वत्प्रीतिहितकाम्यया ।
ब्रवीमि सत्यं कौरव्य न मिथ्यैतत्कथंचन ॥ १४-१५-२७॥
sarvaṃ tvidamahaṃ pārtha tvatprītihitakāmyayā |
bravīmi satyaṃ kauravya na mithyaitatkathaṃcana || 14-15-27||
MHB 14-15-28
प्रयोजनं च निर्वृत्तमिह वासे ममार्जुन ।
धार्तराष्ट्रो हतो राजा सबलः सपदानुगः ॥ १४-१५-२८॥
prayojanaṃ ca nirvṛttamiha vāse mamārjuna |
dhārtarāṣṭro hato rājā sabalaḥ sapadānugaḥ || 14-15-28||
MHB 14-15-29
पृथिवी च वशे तात धर्मपुत्रस्य धीमतः ।
स्थिता समुद्रवसना सशैलवनकानना ।
चिता रत्नैर्बहुविधैः कुरुराजस्य पाण्डव ॥ १४-१५-२९॥
pṛthivī ca vaśe tāta dharmaputrasya dhīmataḥ |
sthitā samudravasanā saśailavanakānanā |
citā ratnairbahuvidhaiḥ kururājasya pāṇḍava || 14-15-29||
MHB 14-15-30
धर्मेण राजा धर्मज्ञः पातु सर्वां वसुंधराम् ।
उपास्यमानो बहुभिः सिद्धैश्चापि महात्मभिः ।
स्तूयमानश्च सततं बन्दिभिर्भरतर्षभ ॥ १४-१५-३०॥
dharmeṇa rājā dharmajñaḥ pātu sarvāṃ vasuṃdharām |
upāsyamāno bahubhiḥ siddhaiścāpi mahātmabhiḥ |
stūyamānaśca satataṃ bandibhirbharatarṣabha || 14-15-30||
MHB 14-15-31
तन्मया सह गत्वाद्य राजानं कुरुवर्धनम् ।
आपृच्छ कुरुशार्दूल गमनं द्वारकां प्रति ॥ १४-१५-३१॥
tanmayā saha gatvādya rājānaṃ kuruvardhanam |
āpṛccha kuruśārdūla gamanaṃ dvārakāṃ prati || 14-15-31||
MHB 14-15-32
इदं शरीरं वसु यच्च मे गृहे निवेदितं पार्थ सदा युधिष्ठिरे ।
प्रियश्च मान्यश्च हि मे युधिष्ठिरः सदा कुरूणामधिपो महामतिः ॥ १४-१५-३२॥
idaṃ śarīraṃ vasu yacca me gṛhe niveditaṃ pārtha sadā yudhiṣṭhire |
priyaśca mānyaśca hi me yudhiṣṭhiraḥ sadā kurūṇāmadhipo mahāmatiḥ || 14-15-32||
MHB 14-15-33
प्रयोजनं चापि निवासकारणे न विद्यते मे त्वदृते महाभुज ।
स्थिता हि पृथ्वी तव पार्थ शासने गुरोः सुवृत्तस्य युधिष्ठिरस्य ह ॥ १४-१५-३३॥
prayojanaṃ cāpi nivāsakāraṇe na vidyate me tvadṛte mahābhuja |
sthitā hi pṛthvī tava pārtha śāsane guroḥ suvṛttasya yudhiṣṭhirasya ha || 14-15-33||
MHB 14-15-34
इतीदमुक्तं स तदा महात्मना जनार्दनेनामितविक्रमोऽर्जुनः ।
तथेति कृच्छ्रादिव वाचमीरयज्जनार्दनं संप्रतिपूज्य पार्थिव ॥ १४-१५-३४॥
itīdamuktaṃ sa tadā mahātmanā janārdanenāmitavikramo'rjunaḥ |
tatheti kṛcchrādiva vācamīrayajjanārdanaṃ saṃpratipūjya pārthiva || 14-15-34||
Adhyaya: 16/96 (43)
MHB 14-16-1
जनमेजय उवाच ।
सभायां वसतोस्तस्यां निहत्यारीन्महात्मनोः ।
केशवार्जुनयोः का नु कथा समभवद्द्विज ॥ १४-१६-१॥
janamejaya uvāca |
sabhāyāṃ vasatostasyāṃ nihatyārīnmahātmanoḥ |
keśavārjunayoḥ kā nu kathā samabhavaddvija || 14-16-1||
MHB 14-16-2
वैशंपायन उवाच ।
कृष्णेन सहितः पार्थः स्वराज्यं प्राप्य केवलम् ।
तस्यां सभायां रम्यायां विजहार मुदा युतः ॥ १४-१६-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kṛṣṇena sahitaḥ pārthaḥ svarājyaṃ prāpya kevalam |
tasyāṃ sabhāyāṃ ramyāyāṃ vijahāra mudā yutaḥ || 14-16-2||
MHB 14-16-3
ततः कंचित्सभोद्देशं स्वर्गोद्देशसमं नृप ।
यदृच्छया तौ मुदितौ जग्मतुः स्वजनावृतौ ॥ १४-१६-३॥
tataḥ kaṃcitsabhoddeśaṃ svargoddeśasamaṃ nṛpa |
yadṛcchayā tau muditau jagmatuḥ svajanāvṛtau || 14-16-3||
MHB 14-16-4
ततः प्रतीतः कृष्णेन सहितः पाण्डवोऽर्जुनः ।
निरीक्ष्य तां सभां रम्यामिदं वचनमब्रवीत् ॥ १४-१६-४॥
tataḥ pratītaḥ kṛṣṇena sahitaḥ pāṇḍavo'rjunaḥ |
nirīkṣya tāṃ sabhāṃ ramyāmidaṃ vacanamabravīt || 14-16-4||
MHB 14-16-5
विदितं ते महाबाहो संग्रामे समुपस्थिते ।
माहात्म्यं देवकीमातस्तच्च ते रूपमैश्वरम् ॥ १४-१६-५॥
viditaṃ te mahābāho saṃgrāme samupasthite |
māhātmyaṃ devakīmātastacca te rūpamaiśvaram || 14-16-5||
MHB 14-16-6
यत्तु तद्भवता प्रोक्तं तदा केशव सौहृदात् ।
तत्सर्वं पुरुषव्याघ्र नष्टं मे नष्टचेतसः ॥ १४-१६-६॥
yattu tadbhavatā proktaṃ tadā keśava sauhṛdāt |
tatsarvaṃ puruṣavyāghra naṣṭaṃ me naṣṭacetasaḥ || 14-16-6||
MHB 14-16-7
मम कौतूहलं त्वस्ति तेष्वर्थेषु पुनः प्रभो ।
भवांश्च द्वारकां गन्ता नचिरादिव माधव ॥ १४-१६-७॥
mama kautūhalaṃ tvasti teṣvartheṣu punaḥ prabho |
bhavāṃśca dvārakāṃ gantā nacirādiva mādhava || 14-16-7||
MHB 14-16-8
एवमुक्तस्ततः कृष्णः फल्गुनं प्रत्यभाषत ।
परिष्वज्य महातेजा वचनं वदतां वरः ॥ १४-१६-८॥
evamuktastataḥ kṛṣṇaḥ phalgunaṃ pratyabhāṣata |
pariṣvajya mahātejā vacanaṃ vadatāṃ varaḥ || 14-16-8||
MHB 14-16-9
श्रावितस्त्वं मया गुह्यं ज्ञापितश्च सनातनम् ।
धर्मं स्वरूपिणं पार्थ सर्वलोकांश्च शाश्वतान् ॥ १४-१६-९॥
śrāvitastvaṃ mayā guhyaṃ jñāpitaśca sanātanam |
dharmaṃ svarūpiṇaṃ pārtha sarvalokāṃśca śāśvatān || 14-16-9||
MHB 14-16-10
अबुद्ध्वा यन्न गृह्णीथास्तन्मे सुमहदप्रियम् ।
नूनमश्रद्दधानोऽसि दुर्मेधाश्चासि पाण्डव ॥ १४-१६-१०॥
abuddhvā yanna gṛhṇīthāstanme sumahadapriyam |
nūnamaśraddadhāno'si durmedhāścāsi pāṇḍava || 14-16-10||
MHB 14-16-11
स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पदवेदने ।
न शक्यं तन्मया भूयस्तथा वक्तुमशेषतः ॥ १४-१६-११॥
sa hi dharmaḥ suparyāpto brahmaṇaḥ padavedane |
na śakyaṃ tanmayā bhūyastathā vaktumaśeṣataḥ || 14-16-11||
MHB 14-16-12
परं हि ब्रह्म कथितं योगयुक्तेन तन्मया ।
इतिहासं तु वक्ष्यामि तस्मिन्नर्थे पुरातनम् ॥ १४-१६-१२॥
paraṃ hi brahma kathitaṃ yogayuktena tanmayā |
itihāsaṃ tu vakṣyāmi tasminnarthe purātanam || 14-16-12||
MHB 14-16-13
यथा तां बुद्धिमास्थाय गतिमग्र्यां गमिष्यसि ।
शृणु धर्मभृतां श्रेष्ठ गदतः सर्वमेव मे ॥ १४-१६-१३॥
yathā tāṃ buddhimāsthāya gatimagryāṃ gamiṣyasi |
śṛṇu dharmabhṛtāṃ śreṣṭha gadataḥ sarvameva me || 14-16-13||
MHB 14-16-14
आगच्छद्ब्राह्मणः कश्चित्स्वर्गलोकादरिंदम ।
ब्रह्मलोकाच्च दुर्धर्षः सोऽस्माभिः पूजितोऽभवत् ॥ १४-१६-१४॥
āgacchadbrāhmaṇaḥ kaścitsvargalokādariṃdama |
brahmalokācca durdharṣaḥ so'smābhiḥ pūjito'bhavat || 14-16-14||
MHB 14-16-15
अस्माभिः परिपृष्टश्च यदाह भरतर्षभ ।
दिव्येन विधिना पार्थ तच्छृणुष्वाविचारयन् ॥ १४-१६-१५॥
asmābhiḥ paripṛṣṭaśca yadāha bharatarṣabha |
divyena vidhinā pārtha tacchṛṇuṣvāvicārayan || 14-16-15||
MHB 14-16-16
ब्राह्मण उवाच ।
मोक्षधर्मं समाश्रित्य कृष्ण यन्मानुपृच्छसि ।
भूतानामनुकम्पार्थं यन्मोहच्छेदनं प्रभो ॥ १४-१६-१६॥
brāhmaṇa uvāca |
mokṣadharmaṃ samāśritya kṛṣṇa yanmānupṛcchasi |
bhūtānāmanukampārthaṃ yanmohacchedanaṃ prabho || 14-16-16||
MHB 14-16-17
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि यथावन्मधुसूदन ।
शृणुष्वावहितो भूत्वा गदतो मम माधव ॥ १४-१६-१७॥
tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi yathāvanmadhusūdana |
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā gadato mama mādhava || 14-16-17||
MHB 14-16-18
कश्चिद्विप्रस्तपोयुक्तः काश्यपो धर्मवित्तमः ।
आससाद द्विजं कंचिद्धर्माणामागतागमम् ॥ १४-१६-१८॥
kaścidviprastapoyuktaḥ kāśyapo dharmavittamaḥ |
āsasāda dvijaṃ kaṃciddharmāṇāmāgatāgamam || 14-16-18||
MHB 14-16-19
गतागते सुबहुशो ज्ञानविज्ञानपारगम् ।
लोकतत्त्वार्थकुशलं ज्ञातारं सुखदुःखयोः ॥ १४-१६-१९॥
gatāgate subahuśo jñānavijñānapāragam |
lokatattvārthakuśalaṃ jñātāraṃ sukhaduḥkhayoḥ || 14-16-19||
MHB 14-16-20
जातीमरणतत्त्वज्ञं कोविदं पुण्यपापयोः ।
द्रष्टारमुच्चनीचानां कर्मभिर्देहिनां गतिम् ॥ १४-१६-२०॥
jātīmaraṇatattvajñaṃ kovidaṃ puṇyapāpayoḥ |
draṣṭāramuccanīcānāṃ karmabhirdehināṃ gatim || 14-16-20||
MHB 14-16-21
चरन्तं मुक्तवत्सिद्धं प्रशान्तं संयतेन्द्रियम् ।
दीप्यमानं श्रिया ब्राह्म्या क्रममाणं च सर्वशः ॥ १४-१६-२१॥
carantaṃ muktavatsiddhaṃ praśāntaṃ saṃyatendriyam |
dīpyamānaṃ śriyā brāhmyā kramamāṇaṃ ca sarvaśaḥ || 14-16-21||
MHB 14-16-22
अन्तर्धानगतिज्ञं च श्रुत्वा तत्त्वेन काश्यपः ।
तथैवान्तर्हितैः सिद्धैर्यान्तं चक्रधरैः सह ॥ १४-१६-२२॥
antardhānagatijñaṃ ca śrutvā tattvena kāśyapaḥ |
tathaivāntarhitaiḥ siddhairyāntaṃ cakradharaiḥ saha || 14-16-22||
MHB 14-16-23
संभाषमाणमेकान्ते समासीनं च तैः सह ।
यदृच्छया च गच्छन्तमसक्तं पवनं यथा ॥ १४-१६-२३॥
saṃbhāṣamāṇamekānte samāsīnaṃ ca taiḥ saha |
yadṛcchayā ca gacchantamasaktaṃ pavanaṃ yathā || 14-16-23||
MHB 14-16-24
तं समासाद्य मेधावी स तदा द्विजसत्तमः ।
चरणौ धर्मकामो वै तपस्वी सुसमाहितः ।
प्रतिपेदे यथान्यायं भक्त्या परमया युतः ॥ १४-१६-२४॥
taṃ samāsādya medhāvī sa tadā dvijasattamaḥ |
caraṇau dharmakāmo vai tapasvī susamāhitaḥ |
pratipede yathānyāyaṃ bhaktyā paramayā yutaḥ || 14-16-24||
MHB 14-16-25
विस्मितश्चाद्भुतं दृष्ट्वा काश्यपस्तं द्विजोत्तमम् ।
परिचारेण महता गुरुं वैद्यमतोषयत् ॥ १४-१६-२५॥
vismitaścādbhutaṃ dṛṣṭvā kāśyapastaṃ dvijottamam |
paricāreṇa mahatā guruṃ vaidyamatoṣayat || 14-16-25||
MHB 14-16-26
प्रीतात्मा चोपपन्नश्च श्रुतचारित्रसंयुतः ।
भावेन तोषयच्चैनं गुरुवृत्त्या परंतपः ॥ १४-१६-२६॥
prītātmā copapannaśca śrutacāritrasaṃyutaḥ |
bhāvena toṣayaccainaṃ guruvṛttyā paraṃtapaḥ || 14-16-26||
MHB 14-16-27
तस्मै तुष्टः स शिष्याय प्रसन्नोऽथाब्रवीद्गुरुः ।
सिद्धिं परामभिप्रेक्ष्य शृणु तन्मे जनार्दन ॥ १४-१६-२७॥
tasmai tuṣṭaḥ sa śiṣyāya prasanno'thābravīdguruḥ |
siddhiṃ parāmabhiprekṣya śṛṇu tanme janārdana || 14-16-27||
MHB 14-16-28
विविधैः कर्मभिस्तात पुण्ययोगैश्च केवलैः ।
गच्छन्तीह गतिं मर्त्या देवलोकेऽपि च स्थितिम् ॥ १४-१६-२८॥
vividhaiḥ karmabhistāta puṇyayogaiśca kevalaiḥ |
gacchantīha gatiṃ martyā devaloke'pi ca sthitim || 14-16-28||
MHB 14-16-29
न क्वचित्सुखमत्यन्तं न क्वचिच्छाश्वती स्थितिः ।
स्थानाच्च महतो भ्रंशो दुःखलब्धात्पुनः पुनः ॥ १४-१६-२९॥
na kvacitsukhamatyantaṃ na kvacicchāśvatī sthitiḥ |
sthānācca mahato bhraṃśo duḥkhalabdhātpunaḥ punaḥ || 14-16-29||
MHB 14-16-30
अशुभा गतयः प्राप्ताः कष्टा मे पापसेवनात् ।
काममन्युपरीतेन तृष्णया मोहितेन च ॥ १४-१६-३०॥
aśubhā gatayaḥ prāptāḥ kaṣṭā me pāpasevanāt |
kāmamanyuparītena tṛṣṇayā mohitena ca || 14-16-30||
MHB 14-16-31
पुनः पुनश्च मरणं जन्म चैव पुनः पुनः ।
आहारा विविधा भुक्ताः पीता नानाविधाः स्तनाः ॥ १४-१६-३१॥
punaḥ punaśca maraṇaṃ janma caiva punaḥ punaḥ |
āhārā vividhā bhuktāḥ pītā nānāvidhāḥ stanāḥ || 14-16-31||
MHB 14-16-32
मातरो विविधा दृष्टाः पितरश्च पृथग्विधाः ।
सुखानि च विचित्राणि दुःखानि च मयानघ ॥ १४-१६-३२॥
mātaro vividhā dṛṣṭāḥ pitaraśca pṛthagvidhāḥ |
sukhāni ca vicitrāṇi duḥkhāni ca mayānagha || 14-16-32||
MHB 14-16-33
प्रियैर्विवासो बहुशः संवासश्चाप्रियैः सह ।
धननाशश्च संप्राप्तो लब्ध्वा दुःखेन तद्धनम् ॥ १४-१६-३३॥
priyairvivāso bahuśaḥ saṃvāsaścāpriyaiḥ saha |
dhananāśaśca saṃprāpto labdhvā duḥkhena taddhanam || 14-16-33||
MHB 14-16-34
अवमानाः सुकष्टाश्च परतः स्वजनात्तथा ।
शारीरा मानसाश्चापि वेदना भृशदारुणाः ॥ १४-१६-३४॥
avamānāḥ sukaṣṭāśca parataḥ svajanāttathā |
śārīrā mānasāścāpi vedanā bhṛśadāruṇāḥ || 14-16-34||
MHB 14-16-35
प्राप्ता विमाननाश्चोग्रा वधबन्धाश्च दारुणाः ।
पतनं निरये चैव यातनाश्च यमक्षये ॥ १४-१६-३५॥
prāptā vimānanāścogrā vadhabandhāśca dāruṇāḥ |
patanaṃ niraye caiva yātanāśca yamakṣaye || 14-16-35||
MHB 14-16-36
जरा रोगाश्च सततं वासनानि च भूरिशः ।
लोकेऽस्मिन्ननुभूतानि द्वंद्वजानि भृशं मया ॥ १४-१६-३६॥
jarā rogāśca satataṃ vāsanāni ca bhūriśaḥ |
loke'sminnanubhūtāni dvaṃdvajāni bhṛśaṃ mayā || 14-16-36||
MHB 14-16-37
ततः कदाचिन्निर्वेदान्निकारान्निकृतेन च ।
लोकतन्त्रं परित्यक्तं दुःखार्तेन भृशं मया ।
ततः सिद्धिरियं प्राप्ता प्रसादादात्मनो मया ॥ १४-१६-३७॥
tataḥ kadācinnirvedānnikārānnikṛtena ca |
lokatantraṃ parityaktaṃ duḥkhārtena bhṛśaṃ mayā |
tataḥ siddhiriyaṃ prāptā prasādādātmano mayā || 14-16-37||
MHB 14-16-38
नाहं पुनरिहागन्ता लोकानालोकयाम्यहम् ।
आ सिद्धेरा प्रजासर्गादात्मनो मे गतिः शुभा ॥ १४-१६-३८॥
nāhaṃ punarihāgantā lokānālokayāmyaham |
ā siddherā prajāsargādātmano me gatiḥ śubhā || 14-16-38||
MHB 14-16-39
उपलब्धा द्विजश्रेष्ठ तथेयं सिद्धिरुत्तमा ।
इतः परं गमिष्यामि ततः परतरं पुनः ।
ब्रह्मणः पदमव्यग्रं मा ते भूदत्र संशयः ॥ १४-१६-३९॥
upalabdhā dvijaśreṣṭha tatheyaṃ siddhiruttamā |
itaḥ paraṃ gamiṣyāmi tataḥ parataraṃ punaḥ |
brahmaṇaḥ padamavyagraṃ mā te bhūdatra saṃśayaḥ || 14-16-39||
MHB 14-16-40
नाहं पुनरिहागन्ता मर्त्यलोकं परंतप ।
प्रीतोऽस्मि ते महाप्राज्ञ ब्रूहि किं करवाणि ते ॥ १४-१६-४०॥
nāhaṃ punarihāgantā martyalokaṃ paraṃtapa |
prīto'smi te mahāprājña brūhi kiṃ karavāṇi te || 14-16-40||
MHB 14-16-41
यदीप्सुरुपपन्नस्त्वं तस्य कालोऽयमागतः ।
अभिजाने च तदहं यदर्थं मा त्वमागतः ।
अचिरात्तु गमिष्यामि येनाहं त्वामचूचुदम् ॥ १४-१६-४१॥
yadīpsurupapannastvaṃ tasya kālo'yamāgataḥ |
abhijāne ca tadahaṃ yadarthaṃ mā tvamāgataḥ |
acirāttu gamiṣyāmi yenāhaṃ tvāmacūcudam || 14-16-41||
MHB 14-16-42
भृशं प्रीतोऽस्मि भवतश्चारित्रेण विचक्षण ।
परिपृच्छ यावद्भवते भाषेयं यत्तवेप्सितम् ॥ १४-१६-४२॥
bhṛśaṃ prīto'smi bhavataścāritreṇa vicakṣaṇa |
paripṛccha yāvadbhavate bhāṣeyaṃ yattavepsitam || 14-16-42||
MHB 14-16-43
बहु मन्ये च ते बुद्धिं भृशं संपूजयामि च ।
येनाहं भवता बुद्धो मेधावी ह्यसि काश्यप ॥ १४-१६-४३॥
bahu manye ca te buddhiṃ bhṛśaṃ saṃpūjayāmi ca |
yenāhaṃ bhavatā buddho medhāvī hyasi kāśyapa || 14-16-43||
Adhyaya: 17/96 (39)
MHB 14-17-1
वासुदेव उवाच ।
ततस्तस्योपसंगृह्य पादौ प्रश्नान्सुदुर्वचान् ।
पप्रच्छ तांश्च सर्वान्स प्राह धर्मभृतां वरः ॥ १४-१७-१॥
vāsudeva uvāca |
tatastasyopasaṃgṛhya pādau praśnānsudurvacān |
papraccha tāṃśca sarvānsa prāha dharmabhṛtāṃ varaḥ || 14-17-1||
MHB 14-17-2
काश्यप उवाच ।
कथं शरीरं च्यवते कथं चैवोपपद्यते ।
कथं कष्टाच्च संसारात्संसरन्परिमुच्यते ॥ १४-१७-२॥
kāśyapa uvāca |
kathaṃ śarīraṃ cyavate kathaṃ caivopapadyate |
kathaṃ kaṣṭācca saṃsārātsaṃsaranparimucyate || 14-17-2||
MHB 14-17-3
आत्मानं वा कथं युक्त्वा तच्छरीरं विमुञ्चति ।
शरीरतश्च निर्मुक्तः कथमन्यत्प्रपद्यते ॥ १४-१७-३॥
ātmānaṃ vā kathaṃ yuktvā taccharīraṃ vimuñcati |
śarīrataśca nirmuktaḥ kathamanyatprapadyate || 14-17-3||
MHB 14-17-4
कथं शुभाशुभे चायं कर्मणी स्वकृते नरः ।
उपभुङ्क्ते क्व वा कर्म विदेहस्योपतिष्ठति ॥ १४-१७-४॥
kathaṃ śubhāśubhe cāyaṃ karmaṇī svakṛte naraḥ |
upabhuṅkte kva vā karma videhasyopatiṣṭhati || 14-17-4||
MHB 14-17-5
ब्राह्मण उवाच ।
एवं संचोदितः सिद्धः प्रश्नांस्तान्प्रत्यभाषत ।
आनुपूर्व्येण वार्ष्णेय यथा तन्मे वचः शृणु ॥ १४-१७-५॥
brāhmaṇa uvāca |
evaṃ saṃcoditaḥ siddhaḥ praśnāṃstānpratyabhāṣata |
ānupūrvyeṇa vārṣṇeya yathā tanme vacaḥ śṛṇu || 14-17-5||
MHB 14-17-6
सिद्ध उवाच ।
आयुःकीर्तिकराणीह यानि कर्माणि सेवते ।
शरीरग्रहणेऽन्यस्मिंस्तेषु क्षीणेषु सर्वशः ॥ १४-१७-६॥
siddha uvāca |
āyuḥkīrtikarāṇīha yāni karmāṇi sevate |
śarīragrahaṇe'nyasmiṃsteṣu kṣīṇeṣu sarvaśaḥ || 14-17-6||
MHB 14-17-7
आयुःक्षयपरीतात्मा विपरीतानि सेवते ।
बुद्धिर्व्यावर्तते चास्य विनाशे प्रत्युपस्थिते ॥ १४-१७-७॥
āyuḥkṣayaparītātmā viparītāni sevate |
buddhirvyāvartate cāsya vināśe pratyupasthite || 14-17-7||
MHB 14-17-8
सत्त्वं बलं च कालं चाप्यविदित्वात्मनस्तथा ।
अतिवेलमुपाश्नाति तैर्विरुद्धान्यनात्मवान् ॥ १४-१७-८॥
sattvaṃ balaṃ ca kālaṃ cāpyaviditvātmanastathā |
ativelamupāśnāti tairviruddhānyanātmavān || 14-17-8||
MHB 14-17-9
यदायमतिकष्टानि सर्वाण्युपनिषेवते ।
अत्यर्थमपि वा भुङ्क्ते न वा भुङ्क्ते कदाचन ॥ १४-१७-९॥
yadāyamatikaṣṭāni sarvāṇyupaniṣevate |
atyarthamapi vā bhuṅkte na vā bhuṅkte kadācana || 14-17-9||
MHB 14-17-10
दुष्टान्नं विषमान्नं च सोऽन्योन्येन विरोधि च ।
गुरु वापि समं भुङ्क्ते नातिजीर्णेऽपि वा पुनः ॥ १४-१७-१०॥
duṣṭānnaṃ viṣamānnaṃ ca so'nyonyena virodhi ca |
guru vāpi samaṃ bhuṅkte nātijīrṇe'pi vā punaḥ || 14-17-10||
MHB 14-17-11
व्यायाममतिमात्रं वा व्यवायं चोपसेवते ।
सततं कर्मलोभाद्वा प्राप्तं वेगविधारणम् ॥ १४-१७-११॥
vyāyāmamatimātraṃ vā vyavāyaṃ copasevate |
satataṃ karmalobhādvā prāptaṃ vegavidhāraṇam || 14-17-11||
MHB 14-17-12
रसातियुक्तमन्नं वा दिवास्वप्नं निषेवते ।
अपक्वानागते काले स्वयं दोषान्प्रकोपयन् ॥ १४-१७-१२॥
rasātiyuktamannaṃ vā divāsvapnaṃ niṣevate |
apakvānāgate kāle svayaṃ doṣānprakopayan || 14-17-12||
MHB 14-17-13
स्वदोषकोपनाद्रोगं लभते मरणान्तिकम् ।
अथ चोद्बन्धनादीनि परीतानि व्यवस्यति ॥ १४-१७-१३॥
svadoṣakopanādrogaṃ labhate maraṇāntikam |
atha codbandhanādīni parītāni vyavasyati || 14-17-13||
MHB 14-17-14
तस्य तैः कारणैर्जन्तोः शरीराच्च्यवते यथा ।
जीवितं प्रोच्यमानं तद्यथावदुपधारय ॥ १४-१७-१४॥
tasya taiḥ kāraṇairjantoḥ śarīrāccyavate yathā |
jīvitaṃ procyamānaṃ tadyathāvadupadhāraya || 14-17-14||
MHB 14-17-15
ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः ।
शरीरमनुपर्येति सर्वान्प्राणान्रुणद्धि वै ॥ १४-१७-१५॥
ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ |
śarīramanuparyeti sarvānprāṇānruṇaddhi vai || 14-17-15||
MHB 14-17-16
अत्यर्थं बलवानूष्मा शरीरे परिकोपितः ।
भिनत्ति जीवस्थानानि तानि मर्माणि विद्धि च ॥ १४-१७-१६॥
atyarthaṃ balavānūṣmā śarīre parikopitaḥ |
bhinatti jīvasthānāni tāni marmāṇi viddhi ca || 14-17-16||
MHB 14-17-17
ततः सवेदनः सद्यो जीवः प्रच्यवते क्षरन् ।
शरीरं त्यजते जन्तुश्छिद्यमानेषु मर्मसु ।
वेदनाभिः परीतात्मा तद्विद्धि द्विजसत्तम ॥ १४-१७-१७॥
tataḥ savedanaḥ sadyo jīvaḥ pracyavate kṣaran |
śarīraṃ tyajate jantuśchidyamāneṣu marmasu |
vedanābhiḥ parītātmā tadviddhi dvijasattama || 14-17-17||
MHB 14-17-18
जातीमरणसंविग्नाः सततं सर्वजन्तवः ।
दृश्यन्ते संत्यजन्तश्च शरीराणि द्विजर्षभ ॥ १४-१७-१८॥
jātīmaraṇasaṃvignāḥ satataṃ sarvajantavaḥ |
dṛśyante saṃtyajantaśca śarīrāṇi dvijarṣabha || 14-17-18||
MHB 14-17-19
गर्भसंक्रमणे चापि मर्मणामतिसर्पणे ।
तादृशीमेव लभते वेदनां मानवः पुनः ॥ १४-१७-१९॥
garbhasaṃkramaṇe cāpi marmaṇāmatisarpaṇe |
tādṛśīmeva labhate vedanāṃ mānavaḥ punaḥ || 14-17-19||
MHB 14-17-20
भिन्नसंधिरथ क्लेदमद्भिः स लभते नरः ।
यथा पञ्चसु भूतेषु संश्रितत्वं निगच्छति ।
शैत्यात्प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः ॥ १४-१७-२०॥
bhinnasaṃdhiratha kledamadbhiḥ sa labhate naraḥ |
yathā pañcasu bhūteṣu saṃśritatvaṃ nigacchati |
śaityātprakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ || 14-17-20||
MHB 14-17-21
यः स पञ्चसु भूतेषु प्राणापाने व्यवस्थितः ।
स गच्छत्यूर्ध्वगो वायुः कृच्छ्रान्मुक्त्वा शरीरिणम् ॥ १४-१७-२१॥
yaḥ sa pañcasu bhūteṣu prāṇāpāne vyavasthitaḥ |
sa gacchatyūrdhvago vāyuḥ kṛcchrānmuktvā śarīriṇam || 14-17-21||
MHB 14-17-22
शरीरं च जहात्येव निरुच्छ्वासश्च दृश्यते ।
निरूष्मा स निरुच्छ्वासो निःश्रीको गतचेतनः ॥ १४-१७-२२॥
śarīraṃ ca jahātyeva nirucchvāsaśca dṛśyate |
nirūṣmā sa nirucchvāso niḥśrīko gatacetanaḥ || 14-17-22||
MHB 14-17-23
ब्रह्मणा संपरित्यक्तो मृत इत्युच्यते नरः ।
स्रोतोभिर्यैर्विजानाति इन्द्रियार्थाञ्शरीरभृत् ।
तैरेव न विजानाति प्राणमाहारसंभवम् ॥ १४-१७-२३॥
brahmaṇā saṃparityakto mṛta ityucyate naraḥ |
srotobhiryairvijānāti indriyārthāñśarīrabhṛt |
taireva na vijānāti prāṇamāhārasaṃbhavam || 14-17-23||
MHB 14-17-24
तत्रैव कुरुते काये यः स जीवः सनातनः ।
तेषां यद्यद्भवेद्युक्तं संनिपाते क्वचित्क्वचित् ।
तत्तन्मर्म विजानीहि शास्त्रदृष्टं हि तत्तथा ॥ १४-१७-२४॥
tatraiva kurute kāye yaḥ sa jīvaḥ sanātanaḥ |
teṣāṃ yadyadbhavedyuktaṃ saṃnipāte kvacitkvacit |
tattanmarma vijānīhi śāstradṛṣṭaṃ hi tattathā || 14-17-24||
MHB 14-17-25
तेषु मर्मसु भिन्नेषु ततः स समुदीरयन् ।
आविश्य हृदयं जन्तोः सत्त्वं चाशु रुणद्धि वै ।
ततः स चेतनो जन्तुर्नाभिजानाति किंचन ॥ १४-१७-२५॥
teṣu marmasu bhinneṣu tataḥ sa samudīrayan |
āviśya hṛdayaṃ jantoḥ sattvaṃ cāśu ruṇaddhi vai |
tataḥ sa cetano janturnābhijānāti kiṃcana || 14-17-25||
MHB 14-17-26
तमसा संवृतज्ञानः संवृतेष्वथ मर्मसु ।
स जीवो निरधिष्ठानश्चाव्यते मातरिश्वना ॥ १४-१७-२६॥
tamasā saṃvṛtajñānaḥ saṃvṛteṣvatha marmasu |
sa jīvo niradhiṣṭhānaścāvyate mātariśvanā || 14-17-26||
MHB 14-17-27
ततः स तं महोच्छ्वासं भृशमुच्छ्वस्य दारुणम् ।
निष्क्रामन्कम्पयत्याशु तच्छरीरमचेतनम् ॥ १४-१७-२७॥
tataḥ sa taṃ mahocchvāsaṃ bhṛśamucchvasya dāruṇam |
niṣkrāmankampayatyāśu taccharīramacetanam || 14-17-27||
MHB 14-17-28
स जीवः प्रच्युतः कायात्कर्मभिः स्वैः समावृतः ।
अङ्कितः स्वैः शुभैः पुण्यैः पापैर्वाप्युपपद्यते ॥ १४-१७-२८॥
sa jīvaḥ pracyutaḥ kāyātkarmabhiḥ svaiḥ samāvṛtaḥ |
aṅkitaḥ svaiḥ śubhaiḥ puṇyaiḥ pāpairvāpyupapadyate || 14-17-28||
MHB 14-17-29
ब्राह्मणा ज्ञानसंपन्ना यथावच्छ्रुतनिश्चयाः ।
इतरं कृतपुण्यं वा तं विजानन्ति लक्षणैः ॥ १४-१७-२९॥
brāhmaṇā jñānasaṃpannā yathāvacchrutaniścayāḥ |
itaraṃ kṛtapuṇyaṃ vā taṃ vijānanti lakṣaṇaiḥ || 14-17-29||
MHB 14-17-30
यथान्धकारे खद्योतं लीयमानं ततस्ततः ।
चक्षुष्मन्तः प्रपश्यन्ति तथा तं ज्ञानचक्षुषः ॥ १४-१७-३०॥
yathāndhakāre khadyotaṃ līyamānaṃ tatastataḥ |
cakṣuṣmantaḥ prapaśyanti tathā taṃ jñānacakṣuṣaḥ || 14-17-30||
MHB 14-17-31
पश्यन्त्येवंविधाः सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा ।
च्यवन्तं जायमानं च योनिं चानुप्रवेशितम् ॥ १४-१७-३१॥
paśyantyevaṃvidhāḥ siddhā jīvaṃ divyena cakṣuṣā |
cyavantaṃ jāyamānaṃ ca yoniṃ cānupraveśitam || 14-17-31||
MHB 14-17-32
तस्य स्थानानि दृष्टानि त्रिविधानीह शास्त्रतः ।
कर्मभूमिरियं भूमिर्यत्र तिष्ठन्ति जन्तवः ॥ १४-१७-३२॥
tasya sthānāni dṛṣṭāni trividhānīha śāstrataḥ |
karmabhūmiriyaṃ bhūmiryatra tiṣṭhanti jantavaḥ || 14-17-32||
MHB 14-17-33
ततः शुभाशुभं कृत्वा लभन्ते सर्वदेहिनः ।
इहैवोच्चावचान्भोगान्प्राप्नुवन्ति स्वकर्मभिः ॥ १४-१७-३३॥
tataḥ śubhāśubhaṃ kṛtvā labhante sarvadehinaḥ |
ihaivoccāvacānbhogānprāpnuvanti svakarmabhiḥ || 14-17-33||
MHB 14-17-34
इहैवाशुभकर्मा तु कर्मभिर्निरयं गतः ।
अवाक्स निरये पापो मानवः पच्यते भृशम् ।
तस्मात्सुदुर्लभो मोक्ष आत्मा रक्ष्यो भृशं ततः ॥ १४-१७-३४॥
ihaivāśubhakarmā tu karmabhirnirayaṃ gataḥ |
avāksa niraye pāpo mānavaḥ pacyate bhṛśam |
tasmātsudurlabho mokṣa ātmā rakṣyo bhṛśaṃ tataḥ || 14-17-34||
MHB 14-17-35
ऊर्ध्वं तु जन्तवो गत्वा येषु स्थानेष्ववस्थिताः ।
कीर्त्यमानानि तानीह तत्त्वतः संनिबोध मे ।
तच्छ्रुत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं बुध्येथाः कर्मनिश्चयात् ॥ १४-१७-३५॥
ūrdhvaṃ tu jantavo gatvā yeṣu sthāneṣvavasthitāḥ |
kīrtyamānāni tānīha tattvataḥ saṃnibodha me |
tacchrutvā naiṣṭhikīṃ buddhiṃ budhyethāḥ karmaniścayāt || 14-17-35||
MHB 14-17-36
तारारूपाणि सर्वाणि यच्चैतच्चन्द्रमण्डलम् ।
यच्च विभ्राजते लोके स्वभासा सूर्यमण्डलम् ।
स्थानान्येतानि जानीहि नराणां पुण्यकर्मणाम् ॥ १४-१७-३६॥
tārārūpāṇi sarvāṇi yaccaitaccandramaṇḍalam |
yacca vibhrājate loke svabhāsā sūryamaṇḍalam |
sthānānyetāni jānīhi narāṇāṃ puṇyakarmaṇām || 14-17-36||
MHB 14-17-37
कर्मक्षयाच्च ते सर्वे च्यवन्ते वै पुनः पुनः ।
तत्रापि च विशेषोऽस्ति दिवि नीचोच्चमध्यमः ॥ १४-१७-३७॥
karmakṣayācca te sarve cyavante vai punaḥ punaḥ |
tatrāpi ca viśeṣo'sti divi nīcoccamadhyamaḥ || 14-17-37||
MHB 14-17-38
न तत्राप्यस्ति संतोषो दृष्ट्वा दीप्ततरां श्रियम् ।
इत्येता गतयः सर्वाः पृथक्त्वे समुदीरिताः ॥ १४-१७-३८॥
na tatrāpyasti saṃtoṣo dṛṣṭvā dīptatarāṃ śriyam |
ityetā gatayaḥ sarvāḥ pṛthaktve samudīritāḥ || 14-17-38||
MHB 14-17-39
उपपत्तिं तु गर्भस्य वक्ष्याम्यहमतः परम् ।
यथावत्तां निगदतः शृणुष्वावहितो द्विज ॥ १४-१७-३९॥
upapattiṃ tu garbhasya vakṣyāmyahamataḥ param |
yathāvattāṃ nigadataḥ śṛṇuṣvāvahito dvija || 14-17-39||
Adhyaya: 18/96 (34)
MHB 14-18-1
ब्राह्मण उवाच ।
शुभानामशुभानां च नेह नाशोऽस्ति कर्मणाम् ।
प्राप्य प्राप्य तु पच्यन्ते क्षेत्रं क्षेत्रं तथा तथा ॥ १४-१८-१॥
brāhmaṇa uvāca |
śubhānāmaśubhānāṃ ca neha nāśo'sti karmaṇām |
prāpya prāpya tu pacyante kṣetraṃ kṣetraṃ tathā tathā || 14-18-1||
MHB 14-18-2
यथा प्रसूयमानस्तु फली दद्यात्फलं बहु ।
तथा स्याद्विपुलं पुण्यं शुद्धेन मनसा कृतम् ॥ १४-१८-२॥
yathā prasūyamānastu phalī dadyātphalaṃ bahu |
tathā syādvipulaṃ puṇyaṃ śuddhena manasā kṛtam || 14-18-2||
MHB 14-18-3
पापं चापि तथैव स्यात्पापेन मनसा कृतम् ।
पुरोधाय मनो हीह कर्मण्यात्मा प्रवर्तते ॥ १४-१८-३॥
pāpaṃ cāpi tathaiva syātpāpena manasā kṛtam |
purodhāya mano hīha karmaṇyātmā pravartate || 14-18-3||
MHB 14-18-4
यथा कर्मसमादिष्टं काममन्युसमावृतः ।
नरो गर्भं प्रविशति तच्चापि शृणु चोत्तरम् ॥ १४-१८-४॥
yathā karmasamādiṣṭaṃ kāmamanyusamāvṛtaḥ |
naro garbhaṃ praviśati taccāpi śṛṇu cottaram || 14-18-4||
MHB 14-18-5
शुक्रं शोणितसंसृष्टं स्त्रिया गर्भाशयं गतम् ।
क्षेत्रं कर्मजमाप्नोति शुभं वा यदि वाशुभम् ॥ १४-१८-५॥
śukraṃ śoṇitasaṃsṛṣṭaṃ striyā garbhāśayaṃ gatam |
kṣetraṃ karmajamāpnoti śubhaṃ vā yadi vāśubham || 14-18-5||
MHB 14-18-6
सौक्ष्म्यादव्यक्तभावाच्च न स क्वचन सज्जते ।
संप्राप्य ब्रह्मणः कायं तस्मात्तद्ब्रह्म शाश्वतम् ।
तद्बीजं सर्वभूतानां तेन जीवन्ति जन्तवः ॥ १४-१८-६॥
saukṣmyādavyaktabhāvācca na sa kvacana sajjate |
saṃprāpya brahmaṇaḥ kāyaṃ tasmāttadbrahma śāśvatam |
tadbījaṃ sarvabhūtānāṃ tena jīvanti jantavaḥ || 14-18-6||
MHB 14-18-7
स जीवः सर्वगात्राणि गर्भस्याविश्य भागशः ।
दधाति चेतसा सद्यः प्राणस्थानेष्ववस्थितः ।
ततः स्पन्दयतेऽङ्गानि स गर्भश्चेतनान्वितः ॥ १४-१८-७॥
sa jīvaḥ sarvagātrāṇi garbhasyāviśya bhāgaśaḥ |
dadhāti cetasā sadyaḥ prāṇasthāneṣvavasthitaḥ |
tataḥ spandayate'ṅgāni sa garbhaścetanānvitaḥ || 14-18-7||
MHB 14-18-8
यथा हि लोहनिष्यन्दो निषिक्तो बिम्बविग्रहम् ।
उपैति तद्वज्जानीहि गर्भे जीवप्रवेशनम् ॥ १४-१८-८॥
yathā hi lohaniṣyando niṣikto bimbavigraham |
upaiti tadvajjānīhi garbhe jīvapraveśanam || 14-18-8||
MHB 14-18-9
लोहपिण्डं यथा वह्निः प्रविशत्यभितापयन् ।
तथा त्वमपि जानीहि गर्भे जीवोपपादनम् ॥ १४-१८-९॥
lohapiṇḍaṃ yathā vahniḥ praviśatyabhitāpayan |
tathā tvamapi jānīhi garbhe jīvopapādanam || 14-18-9||
MHB 14-18-10
यथा च दीपः शरणं दीप्यमानः प्रकाशयेत् ।
एवमेव शरीराणि प्रकाशयति चेतना ॥ १४-१८-१०॥
yathā ca dīpaḥ śaraṇaṃ dīpyamānaḥ prakāśayet |
evameva śarīrāṇi prakāśayati cetanā || 14-18-10||
MHB 14-18-11
यद्यच्च कुरुते कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् ।
पूर्वदेहकृतं सर्वमवश्यमुपभुज्यते ॥ १४-१८-११॥
yadyacca kurute karma śubhaṃ vā yadi vāśubham |
pūrvadehakṛtaṃ sarvamavaśyamupabhujyate || 14-18-11||
MHB 14-18-12
ततस्तत्क्षीयते चैव पुनश्चान्यत्प्रचीयते ।
यावत्तन्मोक्षयोगस्थं धर्मं नैवावबुध्यते ॥ १४-१८-१२॥
tatastatkṣīyate caiva punaścānyatpracīyate |
yāvattanmokṣayogasthaṃ dharmaṃ naivāvabudhyate || 14-18-12||
MHB 14-18-13
तत्र धर्मं प्रवक्ष्यामि सुखी भवति येन वै ।
आवर्तमानो जातीषु तथान्योन्यासु सत्तम ॥ १४-१८-१३॥
tatra dharmaṃ pravakṣyāmi sukhī bhavati yena vai |
āvartamāno jātīṣu tathānyonyāsu sattama || 14-18-13||
MHB 14-18-14
दानं व्रतं ब्रह्मचर्यं यथोक्तव्रतधारणम् ।
दमः प्रशान्तता चैव भूतानां चानुकम्पनम् ॥ १४-१८-१४॥
dānaṃ vrataṃ brahmacaryaṃ yathoktavratadhāraṇam |
damaḥ praśāntatā caiva bhūtānāṃ cānukampanam || 14-18-14||
MHB 14-18-15
संयमश्चानृशंस्यं च परस्वादानवर्जनम् ।
व्यलीकानामकरणं भूतानां यत्र सा भुवि ॥ १४-१८-१५॥
saṃyamaścānṛśaṃsyaṃ ca parasvādānavarjanam |
vyalīkānāmakaraṇaṃ bhūtānāṃ yatra sā bhuvi || 14-18-15||
MHB 14-18-16
मातापित्रोश्च शुश्रूषा देवतातिथिपूजनम् ।
गुरुपूजा घृणा शौचं नित्यमिन्द्रियसंयमः ॥ १४-१८-१६॥
mātāpitrośca śuśrūṣā devatātithipūjanam |
gurupūjā ghṛṇā śaucaṃ nityamindriyasaṃyamaḥ || 14-18-16||
MHB 14-18-17
प्रवर्तनं शुभानां च तत्सतां वृत्तमुच्यते ।
ततो धर्मः प्रभवति यः प्रजाः पाति शाश्वतीः ॥ १४-१८-१७॥
pravartanaṃ śubhānāṃ ca tatsatāṃ vṛttamucyate |
tato dharmaḥ prabhavati yaḥ prajāḥ pāti śāśvatīḥ || 14-18-17||
MHB 14-18-18
एवं सत्सु सदा पश्येत्तत्र ह्येषा ध्रुवा स्थितिः ।
आचारो धर्ममाचष्टे यस्मिन्सन्तो व्यवस्थिताः ॥ १४-१८-१८॥
evaṃ satsu sadā paśyettatra hyeṣā dhruvā sthitiḥ |
ācāro dharmamācaṣṭe yasminsanto vyavasthitāḥ || 14-18-18||
MHB 14-18-19
तेषु तद्धर्मनिक्षिप्तं यः स धर्मः सनातनः ।
यस्तं समभिपद्येत न स दुर्गतिमाप्नुयात् ॥ १४-१८-१९॥
teṣu taddharmanikṣiptaṃ yaḥ sa dharmaḥ sanātanaḥ |
yastaṃ samabhipadyeta na sa durgatimāpnuyāt || 14-18-19||
MHB 14-18-20
अतो नियम्यते लोकः प्रमुह्य धर्मवर्त्मसु ।
यस्तु योगी च मुक्तश्च स एतेभ्यो विशिष्यते ॥ १४-१८-२०॥
ato niyamyate lokaḥ pramuhya dharmavartmasu |
yastu yogī ca muktaśca sa etebhyo viśiṣyate || 14-18-20||
MHB 14-18-21
वर्तमानस्य धर्मेण पुरुषस्य यथा तथा ।
संसारतारणं ह्यस्य कालेन महता भवेत् ॥ १४-१८-२१॥
vartamānasya dharmeṇa puruṣasya yathā tathā |
saṃsāratāraṇaṃ hyasya kālena mahatā bhavet || 14-18-21||
MHB 14-18-22
एवं पूर्वकृतं कर्म सर्वो जन्तुर्निषेवते ।
सर्वं तत्कारणं येन निकृतोऽयमिहागतः ॥ १४-१८-२२॥
evaṃ pūrvakṛtaṃ karma sarvo janturniṣevate |
sarvaṃ tatkāraṇaṃ yena nikṛto'yamihāgataḥ || 14-18-22||
MHB 14-18-23
शरीरग्रहणं चास्य केन पूर्वं प्रकल्पितम् ।
इत्येवं संशयो लोके तच्च वक्ष्याम्यतः परम् ॥ १४-१८-२३॥
śarīragrahaṇaṃ cāsya kena pūrvaṃ prakalpitam |
ityevaṃ saṃśayo loke tacca vakṣyāmyataḥ param || 14-18-23||
MHB 14-18-24
शरीरमात्मनः कृत्वा सर्वभूतपितामहः ।
त्रैलोक्यमसृजद्ब्रह्मा कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम् ॥ १४-१८-२४॥
śarīramātmanaḥ kṛtvā sarvabhūtapitāmahaḥ |
trailokyamasṛjadbrahmā kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam || 14-18-24||
MHB 14-18-25
ततः प्रधानमसृजच्चेतना सा शरीरिणाम् ।
यया सर्वमिदं व्याप्तं यां लोके परमां विदुः ॥ १४-१८-२५॥
tataḥ pradhānamasṛjaccetanā sā śarīriṇām |
yayā sarvamidaṃ vyāptaṃ yāṃ loke paramāṃ viduḥ || 14-18-25||
MHB 14-18-26
इह तत्क्षरमित्युक्तं परं त्वमृतमक्षरम् ।
त्रयाणां मिथुनं सर्वमेकैकस्य पृथक्पृथक् ॥ १४-१८-२६॥
iha tatkṣaramityuktaṃ paraṃ tvamṛtamakṣaram |
trayāṇāṃ mithunaṃ sarvamekaikasya pṛthakpṛthak || 14-18-26||
MHB 14-18-27
असृजत्सर्वभूतानि पूर्वसृष्टः प्रजापतिः ।
स्थावराणि च भूतानि इत्येषा पौर्विकी श्रुतिः ॥ १४-१८-२७॥
asṛjatsarvabhūtāni pūrvasṛṣṭaḥ prajāpatiḥ |
sthāvarāṇi ca bhūtāni ityeṣā paurvikī śrutiḥ || 14-18-27||
MHB 14-18-28
तस्य कालपरीमाणमकरोत्स पितामहः ।
भूतेषु परिवृत्तिं च पुनरावृत्तिमेव च ॥ १४-१८-२८॥
tasya kālaparīmāṇamakarotsa pitāmahaḥ |
bhūteṣu parivṛttiṃ ca punarāvṛttimeva ca || 14-18-28||
MHB 14-18-29
यथात्र कश्चिन्मेधावी दृष्टात्मा पूर्वजन्मनि ।
यत्प्रवक्ष्यामि तत्सर्वं यथावदुपपद्यते ॥ १४-१८-२९॥
yathātra kaścinmedhāvī dṛṣṭātmā pūrvajanmani |
yatpravakṣyāmi tatsarvaṃ yathāvadupapadyate || 14-18-29||
MHB 14-18-30
सुखदुःखे सदा सम्यगनित्ये यः प्रपश्यति ।
कायं चामेध्यसंघातं विनाशं कर्मसंहितम् ॥ १४-१८-३०॥
sukhaduḥkhe sadā samyaganitye yaḥ prapaśyati |
kāyaṃ cāmedhyasaṃghātaṃ vināśaṃ karmasaṃhitam || 14-18-30||
MHB 14-18-31
यच्च किंचित्सुखं तच्च सर्वं दुःखमिति स्मरन् ।
संसारसागरं घोरं तरिष्यति सुदुस्तरम् ॥ १४-१८-३१॥
yacca kiṃcitsukhaṃ tacca sarvaṃ duḥkhamiti smaran |
saṃsārasāgaraṃ ghoraṃ tariṣyati sudustaram || 14-18-31||
MHB 14-18-32
जातीमरणरोगैश्च समाविष्टः प्रधानवित् ।
चेतनावत्सु चैतन्यं समं भूतेषु पश्यति ॥ १४-१८-३२॥
jātīmaraṇarogaiśca samāviṣṭaḥ pradhānavit |
cetanāvatsu caitanyaṃ samaṃ bhūteṣu paśyati || 14-18-32||
MHB 14-18-33
निर्विद्यते ततः कृत्स्नं मार्गमाणः परं पदम् ।
तस्योपदेशं वक्ष्यामि याथातथ्येन सत्तम ॥ १४-१८-३३॥
nirvidyate tataḥ kṛtsnaṃ mārgamāṇaḥ paraṃ padam |
tasyopadeśaṃ vakṣyāmi yāthātathyena sattama || 14-18-33||
MHB 14-18-34
शाश्वतस्याव्ययस्याथ पदस्य ज्ञानमुत्तमम् ।
प्रोच्यमानं मया विप्र निबोधेदमशेषतः ॥ १४-१८-३४॥
śāśvatasyāvyayasyātha padasya jñānamuttamam |
procyamānaṃ mayā vipra nibodhedamaśeṣataḥ || 14-18-34||
Adhyaya: 19/96 (60)
MHB 14-19-1
ब्राह्मण उवाच ।
यः स्यादेकायने लीनस्तूष्णीं किंचिदचिन्तयन् ।
पूर्वं पूर्वं परित्यज्य स निरारम्भको भवेत् ॥ १४-१९-१॥
brāhmaṇa uvāca |
yaḥ syādekāyane līnastūṣṇīṃ kiṃcidacintayan |
pūrvaṃ pūrvaṃ parityajya sa nirārambhako bhavet || 14-19-1||
MHB 14-19-2
सर्वमित्रः सर्वसहः समरक्तो जितेन्द्रियः ।
व्यपेतभयमन्युश्च कामहा मुच्यते नरः ॥ १४-१९-२॥
sarvamitraḥ sarvasahaḥ samarakto jitendriyaḥ |
vyapetabhayamanyuśca kāmahā mucyate naraḥ || 14-19-2||
MHB 14-19-3
आत्मवत्सर्वभूतेषु यश्चरेन्नियतः शुचिः ।
अमानी निरभीमानः सर्वतो मुक्त एव सः ॥ १४-१९-३॥
ātmavatsarvabhūteṣu yaścarenniyataḥ śuciḥ |
amānī nirabhīmānaḥ sarvato mukta eva saḥ || 14-19-3||
MHB 14-19-4
जीवितं मरणं चोभे सुखदुःखे तथैव च ।
लाभालाभे प्रियद्वेष्ये यः समः स च मुच्यते ॥ १४-१९-४॥
jīvitaṃ maraṇaṃ cobhe sukhaduḥkhe tathaiva ca |
lābhālābhe priyadveṣye yaḥ samaḥ sa ca mucyate || 14-19-4||
MHB 14-19-5
न कस्यचित्स्पृहयते नावजानाति किंचन ।
निर्द्वंद्वो वीतरागात्मा सर्वतो मुक्त एव सः ॥ १४-१९-५॥
na kasyacitspṛhayate nāvajānāti kiṃcana |
nirdvaṃdvo vītarāgātmā sarvato mukta eva saḥ || 14-19-5||
MHB 14-19-6
अनमित्रोऽथ निर्बन्धुरनपत्यश्च यः क्वचित् ।
त्यक्तधर्मार्थकामश्च निराकाङ्क्षी स मुच्यते ॥ १४-१९-६॥
anamitro'tha nirbandhuranapatyaśca yaḥ kvacit |
tyaktadharmārthakāmaśca nirākāṅkṣī sa mucyate || 14-19-6||
MHB 14-19-7
नैव धर्मी न चाधर्मी पूर्वोपचितहा च यः ।
धातुक्षयप्रशान्तात्मा निर्द्वंद्वः स विमुच्यते ॥ १४-१९-७॥
naiva dharmī na cādharmī pūrvopacitahā ca yaḥ |
dhātukṣayapraśāntātmā nirdvaṃdvaḥ sa vimucyate || 14-19-7||
MHB 14-19-8
अकर्मा चाविकाङ्क्षश्च पश्यञ्जगदशाश्वतम् ।
अस्वस्थमवशं नित्यं जन्मसंसारमोहितम् ॥ १४-१९-८॥
akarmā cāvikāṅkṣaśca paśyañjagadaśāśvatam |
asvasthamavaśaṃ nityaṃ janmasaṃsāramohitam || 14-19-8||
MHB 14-19-9
वैराग्यबुद्धिः सततं तापदोषव्यपेक्षकः ।
आत्मबन्धविनिर्मोक्षं स करोत्यचिरादिव ॥ १४-१९-९॥
vairāgyabuddhiḥ satataṃ tāpadoṣavyapekṣakaḥ |
ātmabandhavinirmokṣaṃ sa karotyacirādiva || 14-19-9||
MHB 14-19-10
अगन्धरसमस्पर्शमशब्दमपरिग्रहम् ।
अरूपमनभिज्ञेयं दृष्ट्वात्मानं विमुच्यते ॥ १४-१९-१०॥
agandharasamasparśamaśabdamaparigraham |
arūpamanabhijñeyaṃ dṛṣṭvātmānaṃ vimucyate || 14-19-10||
MHB 14-19-11
पञ्चभूतगुणैर्हीनममूर्तिमदलेपकम् ।
अगुणं गुणभोक्तारं यः पश्यति स मुच्यते ॥ १४-१९-११॥
pañcabhūtaguṇairhīnamamūrtimadalepakam |
aguṇaṃ guṇabhoktāraṃ yaḥ paśyati sa mucyate || 14-19-11||
MHB 14-19-12
विहाय सर्वसंकल्पान्बुद्ध्या शारीरमानसान् ।
शनैर्निर्वाणमाप्नोति निरिन्धन इवानलः ॥ १४-१९-१२॥
vihāya sarvasaṃkalpānbuddhyā śārīramānasān |
śanairnirvāṇamāpnoti nirindhana ivānalaḥ || 14-19-12||
MHB 14-19-13
विमुक्तः सर्वसंस्कारैस्ततो ब्रह्म सनातनम् ।
परमाप्नोति संशान्तमचलं दिव्यमक्षरम् ॥ १४-१९-१३॥
vimuktaḥ sarvasaṃskāraistato brahma sanātanam |
paramāpnoti saṃśāntamacalaṃ divyamakṣaram || 14-19-13||
MHB 14-19-14
अतः परं प्रवक्ष्यामि योगशास्त्रमनुत्तमम् ।
यज्ज्ञात्वा सिद्धमात्मानं लोके पश्यन्ति योगिनः ॥ १४-१९-१४॥
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yogaśāstramanuttamam |
yajjñātvā siddhamātmānaṃ loke paśyanti yoginaḥ || 14-19-14||
MHB 14-19-15
तस्योपदेशं पश्यामि यथावत्तन्निबोध मे ।
यैर्द्वारैश्चारयन्नित्यं पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १४-१९-१५॥
tasyopadeśaṃ paśyāmi yathāvattannibodha me |
yairdvāraiścārayannityaṃ paśyatyātmānamātmani || 14-19-15||
MHB 14-19-16
इन्द्रियाणि तु संहृत्य मन आत्मनि धारयेत् ।
तीव्रं तप्त्वा तपः पूर्वं ततो योक्तुमुपक्रमेत् ॥ १४-१९-१६॥
indriyāṇi tu saṃhṛtya mana ātmani dhārayet |
tīvraṃ taptvā tapaḥ pūrvaṃ tato yoktumupakramet || 14-19-16||
MHB 14-19-17
तपस्वी त्यक्तसंकल्पो दम्भाहंकारवर्जितः ।
मनीषी मनसा विप्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १४-१९-१७॥
tapasvī tyaktasaṃkalpo dambhāhaṃkāravarjitaḥ |
manīṣī manasā vipraḥ paśyatyātmānamātmani || 14-19-17||
MHB 14-19-18
स चेच्छक्नोत्ययं साधुर्योक्तुमात्मानमात्मनि ।
तत एकान्तशीलः स पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १४-१९-१८॥
sa cecchaknotyayaṃ sādhuryoktumātmānamātmani |
tata ekāntaśīlaḥ sa paśyatyātmānamātmani || 14-19-18||
MHB 14-19-19
संयतः सततं युक्त आत्मवान्विजितेन्द्रियः ।
तथायमात्मनात्मानं साधु युक्तः प्रपश्यति ॥ १४-१९-१९॥
saṃyataḥ satataṃ yukta ātmavānvijitendriyaḥ |
tathāyamātmanātmānaṃ sādhu yuktaḥ prapaśyati || 14-19-19||
MHB 14-19-20
यथा हि पुरुषः स्वप्ने दृष्ट्वा पश्यत्यसाविति ।
तथारूपमिवात्मानं साधु युक्तः प्रपश्यति ॥ १४-१९-२०॥
yathā hi puruṣaḥ svapne dṛṣṭvā paśyatyasāviti |
tathārūpamivātmānaṃ sādhu yuktaḥ prapaśyati || 14-19-20||
MHB 14-19-21
इषीकां वा यथा मुञ्जात्कश्चिन्निर्हृत्य दर्शयेत् ।
योगी निष्कृष्टमात्मानं तथा संपश्यते तनौ ॥ १४-१९-२१॥
iṣīkāṃ vā yathā muñjātkaścinnirhṛtya darśayet |
yogī niṣkṛṣṭamātmānaṃ tathā saṃpaśyate tanau || 14-19-21||
MHB 14-19-22
मुञ्जं शरीरं तस्याहुरिषीकामात्मनि श्रिताम् ।
एतन्निदर्शनं प्रोक्तं योगविद्भिरनुत्तमम् ॥ १४-१९-२२॥
muñjaṃ śarīraṃ tasyāhuriṣīkāmātmani śritām |
etannidarśanaṃ proktaṃ yogavidbhiranuttamam || 14-19-22||
MHB 14-19-23
यदा हि युक्तमात्मानं सम्यक्पश्यति देहभृत् ।
तदास्य नेशते कश्चित्त्रैलोक्यस्यापि यः प्रभुः ॥ १४-१९-२३॥
yadā hi yuktamātmānaṃ samyakpaśyati dehabhṛt |
tadāsya neśate kaścittrailokyasyāpi yaḥ prabhuḥ || 14-19-23||
MHB 14-19-24
अन्योन्याश्चैव तनवो यथेष्टं प्रतिपद्यते ।
विनिवृत्य जरामृत्यू न हृष्यति न शोचति ॥ १४-१९-२४॥
anyonyāścaiva tanavo yatheṣṭaṃ pratipadyate |
vinivṛtya jarāmṛtyū na hṛṣyati na śocati || 14-19-24||
MHB 14-19-25
देवानामपि देवत्वं युक्तः कारयते वशी ।
ब्रह्म चाव्ययमाप्नोति हित्वा देहमशाश्वतम् ॥ १४-१९-२५॥
devānāmapi devatvaṃ yuktaḥ kārayate vaśī |
brahma cāvyayamāpnoti hitvā dehamaśāśvatam || 14-19-25||
MHB 14-19-26
विनश्यत्स्वपि लोकेषु न भयं तस्य जायते ।
क्लिश्यमानेषु भूतेषु न स क्लिश्यति केनचित् ॥ १४-१९-२६॥
vinaśyatsvapi lokeṣu na bhayaṃ tasya jāyate |
kliśyamāneṣu bhūteṣu na sa kliśyati kenacit || 14-19-26||
MHB 14-19-27
दुःखशोकमयैर्घोरैः सङ्गस्नेहसमुद्भवैः ।
न विचाल्येत युक्तात्मा निःस्पृहः शान्तमानसः ॥ १४-१९-२७॥
duḥkhaśokamayairghoraiḥ saṅgasnehasamudbhavaiḥ |
na vicālyeta yuktātmā niḥspṛhaḥ śāntamānasaḥ || 14-19-27||
MHB 14-19-28
नैनं शस्त्राणि विध्यन्ते न मृत्युश्चास्य विद्यते ।
नातः सुखतरं किंचिल्लोके क्वचन विद्यते ॥ १४-१९-२८॥
nainaṃ śastrāṇi vidhyante na mṛtyuścāsya vidyate |
nātaḥ sukhataraṃ kiṃcilloke kvacana vidyate || 14-19-28||
MHB 14-19-29
सम्यग्युक्त्वा यदात्मानमात्मन्येव प्रपश्यति ।
तदैव न स्पृहयते साक्षादपि शतक्रतोः ॥ १४-१९-२९॥
samyagyuktvā yadātmānamātmanyeva prapaśyati |
tadaiva na spṛhayate sākṣādapi śatakratoḥ || 14-19-29||
MHB 14-19-30
निर्वेदस्तु न गन्तव्यो युञ्जानेन कथंचन ।
योगमेकान्तशीलस्तु यथा युञ्जीत तच्छृणु ॥ १४-१९-३०॥
nirvedastu na gantavyo yuñjānena kathaṃcana |
yogamekāntaśīlastu yathā yuñjīta tacchṛṇu || 14-19-30||
MHB 14-19-31
दृष्टपूर्वां दिशं चिन्त्य यस्मिन्संनिवसेत्पुरे ।
पुरस्याभ्यन्तरे तस्य मनश्चार्यं न बाह्यतः ॥ १४-१९-३१॥
dṛṣṭapūrvāṃ diśaṃ cintya yasminsaṃnivasetpure |
purasyābhyantare tasya manaścāryaṃ na bāhyataḥ || 14-19-31||
MHB 14-19-32
पुरस्याभ्यन्तरे तिष्ठन्यस्मिन्नावसथे वसेत् ।
तस्मिन्नावसथे धार्यं सबाह्याभ्यन्तरं मनः ॥ १४-१९-३२॥
purasyābhyantare tiṣṭhanyasminnāvasathe vaset |
tasminnāvasathe dhāryaṃ sabāhyābhyantaraṃ manaḥ || 14-19-32||
MHB 14-19-33
प्रचिन्त्यावसथं कृत्स्नं यस्मिन्कायेऽवतिष्ठते ।
तस्मिन्काये मनश्चार्यं न कथंचन बाह्यतः ॥ १४-१९-३३॥
pracintyāvasathaṃ kṛtsnaṃ yasminkāye'vatiṣṭhate |
tasminkāye manaścāryaṃ na kathaṃcana bāhyataḥ || 14-19-33||
MHB 14-19-34
संनियम्येन्द्रियग्रामं निर्घोषे निर्जने वने ।
कायमभ्यन्तरं कृत्स्नमेकाग्रः परिचिन्तयेत् ॥ १४-१९-३४॥
saṃniyamyendriyagrāmaṃ nirghoṣe nirjane vane |
kāyamabhyantaraṃ kṛtsnamekāgraḥ paricintayet || 14-19-34||
MHB 14-19-35
दन्तांस्तालु च जिह्वां च गलं ग्रीवां तथैव च ।
हृदयं चिन्तयेच्चापि तथा हृदयबन्धनम् ॥ १४-१९-३५॥
dantāṃstālu ca jihvāṃ ca galaṃ grīvāṃ tathaiva ca |
hṛdayaṃ cintayeccāpi tathā hṛdayabandhanam || 14-19-35||
MHB 14-19-36
इत्युक्तः स मया शिष्यो मेधावी मधुसूदन ।
पप्रच्छ पुनरेवेमं मोक्षधर्मं सुदुर्वचम् ॥ १४-१९-३६॥
ityuktaḥ sa mayā śiṣyo medhāvī madhusūdana |
papraccha punarevemaṃ mokṣadharmaṃ sudurvacam || 14-19-36||
MHB 14-19-37
भुक्तं भुक्तं कथमिदमन्नं कोष्ठे विपच्यते ।
कथं रसत्वं व्रजति शोणितं जायते कथम् ।
तथा मांसं च मेदश्च स्नाय्वस्थीनि च पोषति ॥ १४-१९-३७॥
bhuktaṃ bhuktaṃ kathamidamannaṃ koṣṭhe vipacyate |
kathaṃ rasatvaṃ vrajati śoṇitaṃ jāyate katham |
tathā māṃsaṃ ca medaśca snāyvasthīni ca poṣati || 14-19-37||
MHB 14-19-38
कथमेतानि सर्वाणि शरीराणि शरीरिणाम् ।
वर्धन्ते वर्धमानस्य वर्धते च कथं बलम् ।
निरोजसां निष्क्रमणं मलानां च पृथक्पृथक् ॥ १४-१९-३८॥
kathametāni sarvāṇi śarīrāṇi śarīriṇām |
vardhante vardhamānasya vardhate ca kathaṃ balam |
nirojasāṃ niṣkramaṇaṃ malānāṃ ca pṛthakpṛthak || 14-19-38||
MHB 14-19-39
कुतो वायं प्रश्वसिति उच्छ्वसित्यपि वा पुनः ।
कं च देशमधिष्ठाय तिष्ठत्यात्मायमात्मनि ॥ १४-१९-३९॥
kuto vāyaṃ praśvasiti ucchvasityapi vā punaḥ |
kaṃ ca deśamadhiṣṭhāya tiṣṭhatyātmāyamātmani || 14-19-39||
MHB 14-19-40
जीवः कायं वहति चेच्चेष्टयानः कलेवरम् ।
किंवर्णं कीदृशं चैव निवेशयति वै मनः ।
याथातथ्येन भगवन्वक्तुमर्हसि मेऽनघ ॥ १४-१९-४०॥
jīvaḥ kāyaṃ vahati cecceṣṭayānaḥ kalevaram |
kiṃvarṇaṃ kīdṛśaṃ caiva niveśayati vai manaḥ |
yāthātathyena bhagavanvaktumarhasi me'nagha || 14-19-40||
MHB 14-19-41
इति संपरिपृष्टोऽहं तेन विप्रेण माधव ।
प्रत्यब्रुवं महाबाहो यथाश्रुतमरिंदम ॥ १४-१९-४१॥
iti saṃparipṛṣṭo'haṃ tena vipreṇa mādhava |
pratyabruvaṃ mahābāho yathāśrutamariṃdama || 14-19-41||
MHB 14-19-42
यथा स्वकोष्ठे प्रक्षिप्य कोष्ठं भाण्डमना भवेत् ।
तथा स्वकाये प्रक्षिप्य मनो द्वारैरनिश्चलैः ।
आत्मानं तत्र मार्गेत प्रमादं परिवर्जयेत् ॥ १४-१९-४२॥
yathā svakoṣṭhe prakṣipya koṣṭhaṃ bhāṇḍamanā bhavet |
tathā svakāye prakṣipya mano dvārairaniścalaiḥ |
ātmānaṃ tatra mārgeta pramādaṃ parivarjayet || 14-19-42||
MHB 14-19-43
एवं सततमुद्युक्तः प्रीतात्मा नचिरादिव ।
आसादयति तद्ब्रह्म यद्दृष्ट्वा स्यात्प्रधानवित् ॥ १४-१९-४३॥
evaṃ satatamudyuktaḥ prītātmā nacirādiva |
āsādayati tadbrahma yaddṛṣṭvā syātpradhānavit || 14-19-43||
MHB 14-19-44
न त्वसौ चक्षुषा ग्राह्यो न च सर्वैरपीन्द्रियैः ।
मनसैव प्रदीपेन महानात्मनि दृश्यते ॥ १४-१९-४४॥
na tvasau cakṣuṣā grāhyo na ca sarvairapīndriyaiḥ |
manasaiva pradīpena mahānātmani dṛśyate || 14-19-44||
MHB 14-19-45
सर्वतःपाणिपादं तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।
जीवो निष्क्रान्तमात्मानं शरीरात्संप्रपश्यति ॥ १४-१९-४५॥
sarvataḥpāṇipādaṃ taṃ sarvatokṣiśiromukham |
jīvo niṣkrāntamātmānaṃ śarīrātsaṃprapaśyati || 14-19-45||
MHB 14-19-46
स तदुत्सृज्य देहं स्वं धारयन्ब्रह्म केवलम् ।
आत्मानमालोकयति मनसा प्रहसन्निव ॥ १४-१९-४६॥
sa tadutsṛjya dehaṃ svaṃ dhārayanbrahma kevalam |
ātmānamālokayati manasā prahasanniva || 14-19-46||
MHB 14-19-47
इदं सर्वरहस्यं ते मयोक्तं द्विजसत्तम ।
आपृच्छे साधयिष्यामि गच्छ शिष्य यथासुखम् ॥ १४-१९-४७॥
idaṃ sarvarahasyaṃ te mayoktaṃ dvijasattama |
āpṛcche sādhayiṣyāmi gaccha śiṣya yathāsukham || 14-19-47||
MHB 14-19-48
इत्युक्तः स तदा कृष्ण मया शिष्यो महातपाः ।
अगच्छत यथाकामं ब्राह्मणश्छिन्नसंशयः ॥ १४-१९-४८॥
ityuktaḥ sa tadā kṛṣṇa mayā śiṣyo mahātapāḥ |
agacchata yathākāmaṃ brāhmaṇaśchinnasaṃśayaḥ || 14-19-48||
MHB 14-19-49
वासुदेव उवाच ।
इत्युक्त्वा स तदा वाक्यं मां पार्थ द्विजपुंगवः ।
मोक्षधर्माश्रितः सम्यक्तत्रैवान्तरधीयत ॥ १४-१९-४९॥
vāsudeva uvāca |
ityuktvā sa tadā vākyaṃ māṃ pārtha dvijapuṃgavaḥ |
mokṣadharmāśritaḥ samyaktatraivāntaradhīyata || 14-19-49||
MHB 14-19-50
कच्चिदेतत्त्वया पार्थ श्रुतमेकाग्रचेतसा ।
तदापि हि रथस्थस्त्वं श्रुतवानेतदेव हि ॥ १४-१९-५०॥
kaccidetattvayā pārtha śrutamekāgracetasā |
tadāpi hi rathasthastvaṃ śrutavānetadeva hi || 14-19-50||
MHB 14-19-51
नैतत्पार्थ सुविज्ञेयं व्यामिश्रेणेति मे मतिः ।
नरेणाकृतसंज्ञेन विदग्धेनाकृतात्मना ॥ १४-१९-५१॥
naitatpārtha suvijñeyaṃ vyāmiśreṇeti me matiḥ |
nareṇākṛtasaṃjñena vidagdhenākṛtātmanā || 14-19-51||
MHB 14-19-52
सुरहस्यमिदं प्रोक्तं देवानां भरतर्षभ ।
कच्चिन्नेदं श्रुतं पार्थ मर्त्येनान्येन केनचित् ॥ १४-१९-५२॥
surahasyamidaṃ proktaṃ devānāṃ bharatarṣabha |
kaccinnedaṃ śrutaṃ pārtha martyenānyena kenacit || 14-19-52||
MHB 14-19-53
न ह्येतच्छ्रोतुमर्होऽन्यो मनुष्यस्त्वामृतेऽनघ ।
नैतदद्य सुविज्ञेयं व्यामिश्रेणान्तरात्मना ॥ १४-१९-५३॥
na hyetacchrotumarho'nyo manuṣyastvāmṛte'nagha |
naitadadya suvijñeyaṃ vyāmiśreṇāntarātmanā || 14-19-53||
MHB 14-19-54
क्रियावद्भिर्हि कौन्तेय देवलोकः समावृतः ।
न चैतदिष्टं देवानां मर्त्यै रूपनिवर्तनम् ॥ १४-१९-५४॥
kriyāvadbhirhi kaunteya devalokaḥ samāvṛtaḥ |
na caitadiṣṭaṃ devānāṃ martyai rūpanivartanam || 14-19-54||
MHB 14-19-55
परा हि सा गतिः पार्थ यत्तद्ब्रह्म सनातनम् ।
यत्रामृतत्वं प्राप्नोति त्यक्त्वा दुःखं सदा सुखी ॥ १४-१९-५५॥
parā hi sā gatiḥ pārtha yattadbrahma sanātanam |
yatrāmṛtatvaṃ prāpnoti tyaktvā duḥkhaṃ sadā sukhī || 14-19-55||
MHB 14-19-56
एवं हि धर्ममास्थाय येऽपि स्युः पापयोनयः ।
स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ १४-१९-५६॥
evaṃ hi dharmamāsthāya ye'pi syuḥ pāpayonayaḥ |
striyo vaiśyāstathā śūdrāste'pi yānti parāṃ gatim || 14-19-56||
MHB 14-19-57
किं पुनर्ब्राह्मणाः पार्थ क्षत्रिया वा बहुश्रुताः ।
स्वधर्मरतयो नित्यं ब्रह्मलोकपरायणाः ॥ १४-१९-५७॥
kiṃ punarbrāhmaṇāḥ pārtha kṣatriyā vā bahuśrutāḥ |
svadharmaratayo nityaṃ brahmalokaparāyaṇāḥ || 14-19-57||
MHB 14-19-58
हेतुमच्चैतदुद्दिष्टमुपायाश्चास्य साधने ।
सिद्धेः फलं च मोक्षश्च दुःखस्य च विनिर्णयः ।
अतः परं सुखं त्वन्यत्किं नु स्याद्भरतर्षभ ॥ १४-१९-५८॥
hetumaccaitaduddiṣṭamupāyāścāsya sādhane |
siddheḥ phalaṃ ca mokṣaśca duḥkhasya ca vinirṇayaḥ |
ataḥ paraṃ sukhaṃ tvanyatkiṃ nu syādbharatarṣabha || 14-19-58||
MHB 14-19-59
श्रुतवाञ्श्रद्दधानश्च पराक्रान्तश्च पाण्डव ।
यः परित्यजते मर्त्यो लोकतन्त्रमसारवत् ।
एतैरुपायैः स क्षिप्रं परां गतिमवाप्नुयात् ॥ १४-१९-५९॥
śrutavāñśraddadhānaśca parākrāntaśca pāṇḍava |
yaḥ parityajate martyo lokatantramasāravat |
etairupāyaiḥ sa kṣipraṃ parāṃ gatimavāpnuyāt || 14-19-59||
MHB 14-19-60
एतावदेव वक्तव्यं नातो भूयोऽस्ति किंचन ।
षण्मासान्नित्ययुक्तस्य योगः पार्थ प्रवर्तते ॥ १४-१९-६०॥
etāvadeva vaktavyaṃ nāto bhūyo'sti kiṃcana |
ṣaṇmāsānnityayuktasya yogaḥ pārtha pravartate || 14-19-60||
Adhyaya: 20/96 (27)
MHB 14-20-1
वासुदेव उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
दंपत्योः पार्थ संवादमभयं नाम नामतः ॥ १४-२०-१॥
vāsudeva uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
daṃpatyoḥ pārtha saṃvādamabhayaṃ nāma nāmataḥ || 14-20-1||
MHB 14-20-2
ब्राह्मणी ब्राह्मणं कंचिज्ज्ञानविज्ञानपारगम् ।
दृष्ट्वा विविक्त आसीनं भार्या भर्तारमब्रवीत् ॥ १४-२०-२॥
brāhmaṇī brāhmaṇaṃ kaṃcijjñānavijñānapāragam |
dṛṣṭvā vivikta āsīnaṃ bhāryā bhartāramabravīt || 14-20-2||
MHB 14-20-3
कं नु लोकं गमिष्यामि त्वामहं पतिमाश्रिता ।
न्यस्तकर्माणमासीनं कीनाशमविचक्षणम् ॥ १४-२०-३॥
kaṃ nu lokaṃ gamiṣyāmi tvāmahaṃ patimāśritā |
nyastakarmāṇamāsīnaṃ kīnāśamavicakṣaṇam || 14-20-3||
MHB 14-20-4
भार्याः पतिकृताँल्लोकानाप्नुवन्तीति नः श्रुतम् ।
त्वामहं पतिमासाद्य कां गमिष्यामि वै गतिम् ॥ १४-२०-४॥
bhāryāḥ patikṛtā~llokānāpnuvantīti naḥ śrutam |
tvāmahaṃ patimāsādya kāṃ gamiṣyāmi vai gatim || 14-20-4||
MHB 14-20-5
एवमुक्तः स शान्तात्मा तामुवाच हसन्निव ।
सुभगे नाभ्यसूयामि वाक्यस्यास्य तवानघे ॥ १४-२०-५॥
evamuktaḥ sa śāntātmā tāmuvāca hasanniva |
subhage nābhyasūyāmi vākyasyāsya tavānaghe || 14-20-5||
MHB 14-20-6
ग्राह्यं दृश्यं च श्राव्यं च यदिदं कर्म विद्यते ।
एतदेव व्यवस्यन्ति कर्म कर्मेति कर्मिणः ॥ १४-२०-६॥
grāhyaṃ dṛśyaṃ ca śrāvyaṃ ca yadidaṃ karma vidyate |
etadeva vyavasyanti karma karmeti karmiṇaḥ || 14-20-6||
MHB 14-20-7
मोहमेव नियच्छन्ति कर्मणा ज्ञानवर्जिताः ।
नैष्कर्म्यं न च लोकेऽस्मिन्मौर्तमित्युपलभ्यते ॥ १४-२०-७॥
mohameva niyacchanti karmaṇā jñānavarjitāḥ |
naiṣkarmyaṃ na ca loke'sminmaurtamityupalabhyate || 14-20-7||
MHB 14-20-8
कर्मणा मनसा वाचा शुभं वा यदि वाशुभम् ।
जन्मादिमूर्तिभेदानां कर्म भूतेषु वर्तते ॥ १४-२०-८॥
karmaṇā manasā vācā śubhaṃ vā yadi vāśubham |
janmādimūrtibhedānāṃ karma bhūteṣu vartate || 14-20-8||
MHB 14-20-9
रक्षोभिर्वध्यमानेषु दृश्यद्रव्येषु कर्मसु ।
आत्मस्थमात्मना तेन दृष्टमायतनं मया ॥ १४-२०-९॥
rakṣobhirvadhyamāneṣu dṛśyadravyeṣu karmasu |
ātmasthamātmanā tena dṛṣṭamāyatanaṃ mayā || 14-20-9||
MHB 14-20-10
यत्र तद्ब्रह्म निर्द्वंद्वं यत्र सोमः सहाग्निना ।
व्यवायं कुरुते नित्यं धीरो भूतानि धारयन् ॥ १४-२०-१०॥
yatra tadbrahma nirdvaṃdvaṃ yatra somaḥ sahāgninā |
vyavāyaṃ kurute nityaṃ dhīro bhūtāni dhārayan || 14-20-10||
MHB 14-20-11
यत्र ब्रह्मादयो युक्तास्तदक्षरमुपासते ।
विद्वांसः सुव्रता यत्र शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः ॥ १४-२०-११॥
yatra brahmādayo yuktāstadakṣaramupāsate |
vidvāṃsaḥ suvratā yatra śāntātmāno jitendriyāḥ || 14-20-11||
MHB 14-20-12
घ्राणेन न तदाघ्रेयं न तदाद्यं च जिह्वया ।
स्पर्शेन च न तत्स्पृश्यं मनसा त्वेव गम्यते ॥ १४-२०-१२॥
ghrāṇena na tadāghreyaṃ na tadādyaṃ ca jihvayā |
sparśena ca na tatspṛśyaṃ manasā tveva gamyate || 14-20-12||
MHB 14-20-13
चक्षुषा न विषह्यं च यत्किंचिच्छ्रवणात्परम् ।
अगन्धमरसस्पर्शमरूपाशब्दमव्ययम् ॥ १४-२०-१३॥
cakṣuṣā na viṣahyaṃ ca yatkiṃcicchravaṇātparam |
agandhamarasasparśamarūpāśabdamavyayam || 14-20-13||
MHB 14-20-14
यतः प्रवर्तते तन्त्रं यत्र च प्रतितिष्ठति ।
प्राणोऽपानः समानश्च व्यानश्चोदान एव च ॥ १४-२०-१४॥
yataḥ pravartate tantraṃ yatra ca pratitiṣṭhati |
prāṇo'pānaḥ samānaśca vyānaścodāna eva ca || 14-20-14||
MHB 14-20-15
तत एव प्रवर्तन्ते तमेव प्रविशन्ति च ।
समानव्यानयोर्मध्ये प्राणापानौ विचेरतुः ॥ १४-२०-१५॥
tata eva pravartante tameva praviśanti ca |
samānavyānayormadhye prāṇāpānau viceratuḥ || 14-20-15||
MHB 14-20-16
तस्मिन्सुप्ते प्रलीयेते समानो व्यान एव च ।
अपानप्राणयोर्मध्ये उदानो व्याप्य तिष्ठति ।
तस्माच्छयानं पुरुषं प्राणापानौ न मुञ्चतः ॥ १४-२०-१६॥
tasminsupte pralīyete samāno vyāna eva ca |
apānaprāṇayormadhye udāno vyāpya tiṣṭhati |
tasmācchayānaṃ puruṣaṃ prāṇāpānau na muñcataḥ || 14-20-16||
MHB 14-20-17
प्राणानायम्यते येन तमुदानं प्रचक्षते ।
तस्मात्तपो व्यवस्यन्ति तद्भवं ब्रह्मवादिनः ॥ १४-२०-१७॥
prāṇānāyamyate yena tamudānaṃ pracakṣate |
tasmāttapo vyavasyanti tadbhavaṃ brahmavādinaḥ || 14-20-17||
MHB 14-20-18
तेषामन्योन्यभक्षाणां सर्वेषां देहचारिणाम् ।
अग्निर्वैश्वानरो मध्ये सप्तधा विहितोऽन्तरा ॥ १४-२०-१८॥
teṣāmanyonyabhakṣāṇāṃ sarveṣāṃ dehacāriṇām |
agnirvaiśvānaro madhye saptadhā vihito'ntarā || 14-20-18||
MHB 14-20-19
घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्च श्रोत्रं च पञ्चमम् ।
मनो बुद्धिश्च सप्तैता जिह्वा वैश्वानरार्चिषः ॥ १४-२०-१९॥
ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvakca śrotraṃ ca pañcamam |
mano buddhiśca saptaitā jihvā vaiśvānarārciṣaḥ || 14-20-19||
MHB 14-20-20
घ्रेयं पेयं च दृश्यं च स्पृश्यं श्रव्यं तथैव च ।
मन्तव्यमथ बोद्धव्यं ताः सप्त समिधो मम ॥ १४-२०-२०॥
ghreyaṃ peyaṃ ca dṛśyaṃ ca spṛśyaṃ śravyaṃ tathaiva ca |
mantavyamatha boddhavyaṃ tāḥ sapta samidho mama || 14-20-20||
MHB 14-20-21
घ्राता भक्षयिता द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता च पञ्चमः ।
मन्ता बोद्धा च सप्तैते भवन्ति परमर्त्विजः ॥ १४-२०-२१॥
ghrātā bhakṣayitā draṣṭā spraṣṭā śrotā ca pañcamaḥ |
mantā boddhā ca saptaite bhavanti paramartvijaḥ || 14-20-21||
MHB 14-20-22
घ्रेये पेये च दृश्ये च स्पृश्ये श्रव्ये तथैव च ।
हवींष्यग्निषु होतारः सप्तधा सप्त सप्तसु ।
सम्यक्प्रक्षिप्य विद्वांसो जनयन्ति स्वयोनिषु ॥ १४-२०-२२॥
ghreye peye ca dṛśye ca spṛśye śravye tathaiva ca |
havīṃṣyagniṣu hotāraḥ saptadhā sapta saptasu |
samyakprakṣipya vidvāṃso janayanti svayoniṣu || 14-20-22||
MHB 14-20-23
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
मनो बुद्धिश्च सप्तैते योनिरित्येव शब्दिताः ॥ १४-२०-२३॥
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam |
mano buddhiśca saptaite yonirityeva śabditāḥ || 14-20-23||
MHB 14-20-24
हविर्भूता गुणाः सर्वे प्रविशन्त्यग्निजं मुखम् ।
अन्तर्वासमुषित्वा च जायन्ते स्वासु योनिषु ।
तत्रैव च निरुध्यन्ते प्रलये भूतभावने ॥ १४-२०-२४॥
havirbhūtā guṇāḥ sarve praviśantyagnijaṃ mukham |
antarvāsamuṣitvā ca jāyante svāsu yoniṣu |
tatraiva ca nirudhyante pralaye bhūtabhāvane || 14-20-24||
MHB 14-20-25
ततः संजायते गन्धस्ततः संजायते रसः ।
ततः संजायते रूपं ततः स्पर्शोऽभिजायते ॥ १४-२०-२५॥
tataḥ saṃjāyate gandhastataḥ saṃjāyate rasaḥ |
tataḥ saṃjāyate rūpaṃ tataḥ sparśo'bhijāyate || 14-20-25||
MHB 14-20-26
ततः संजायते शब्दः संशयस्तत्र जायते ।
ततः संजायते निष्ठा जन्मैतत्सप्तधा विदुः ॥ १४-२०-२६॥
tataḥ saṃjāyate śabdaḥ saṃśayastatra jāyate |
tataḥ saṃjāyate niṣṭhā janmaitatsaptadhā viduḥ || 14-20-26||
MHB 14-20-27
अनेनैव प्रकारेण प्रगृहीतं पुरातनैः ।
पूर्णाहुतिभिरापूर्णास्तेऽभिपूर्यन्ति तेजसा ॥ १४-२०-२७॥
anenaiva prakāreṇa pragṛhītaṃ purātanaiḥ |
pūrṇāhutibhirāpūrṇāste'bhipūryanti tejasā || 14-20-27||
Adhyaya: 21/96 (21)
MHB 14-21-1
ब्राह्मण उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
निबोध दशहोतॄणां विधानमिह यादृशम् ॥ १४-२१-१॥
brāhmaṇa uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
nibodha daśahotṝṇāṃ vidhānamiha yādṛśam || 14-21-1||
MHB 14-21-2
सर्वमेवात्र विज्ञेयं चित्तं ज्ञानमवेक्षते ।
रेतः शरीरभृत्काये विज्ञाता तु शरीरभृत् ॥ १४-२१-२॥
sarvamevātra vijñeyaṃ cittaṃ jñānamavekṣate |
retaḥ śarīrabhṛtkāye vijñātā tu śarīrabhṛt || 14-21-2||
MHB 14-21-3
शरीरभृद्गार्हपत्यस्तस्मादन्यः प्रणीयते ।
ततश्चाहवनीयस्तु तस्मिन्संक्षिप्यते हविः ॥ १४-२१-३॥
śarīrabhṛdgārhapatyastasmādanyaḥ praṇīyate |
tataścāhavanīyastu tasminsaṃkṣipyate haviḥ || 14-21-3||
MHB 14-21-4
ततो वाचस्पतिर्जज्ञे समानः पर्यवेक्षते ।
रूपं भवति वै व्यक्तं तदनुद्रवते मनः ॥ १४-२१-४॥
tato vācaspatirjajñe samānaḥ paryavekṣate |
rūpaṃ bhavati vai vyaktaṃ tadanudravate manaḥ || 14-21-4||
MHB 14-21-5
ब्राह्मण्युवाच ।
कस्माद्वागभवत्पूर्वं कस्मात्पश्चान्मनोऽभवत् ।
मनसा चिन्तितं वाक्यं यदा समभिपद्यते ॥ १४-२१-५॥
brāhmaṇyuvāca |
kasmādvāgabhavatpūrvaṃ kasmātpaścānmano'bhavat |
manasā cintitaṃ vākyaṃ yadā samabhipadyate || 14-21-5||
MHB 14-21-6
केन विज्ञानयोगेन मतिश्चित्तं समास्थिता ।
समुन्नीता नाध्यगच्छत्को वैनां प्रतिषेधति ॥ १४-२१-६॥
kena vijñānayogena matiścittaṃ samāsthitā |
samunnītā nādhyagacchatko vaināṃ pratiṣedhati || 14-21-6||
MHB 14-21-7
ब्राह्मण उवाच ।
तामपानः पतिर्भूत्वा तस्मात्प्रेष्यत्यपानताम् ।
तां मतिं मनसः प्राहुर्मनस्तस्मादवेक्षते ॥ १४-२१-७॥
brāhmaṇa uvāca |
tāmapānaḥ patirbhūtvā tasmātpreṣyatyapānatām |
tāṃ matiṃ manasaḥ prāhurmanastasmādavekṣate || 14-21-7||
MHB 14-21-8
प्रश्नं तु वाङ्मनसोर्मां यस्मात्त्वमनुपृच्छसि ।
तस्मात्ते वर्तयिष्यामि तयोरेव समाह्वयम् ॥ १४-२१-८॥
praśnaṃ tu vāṅmanasormāṃ yasmāttvamanupṛcchasi |
tasmātte vartayiṣyāmi tayoreva samāhvayam || 14-21-8||
MHB 14-21-9
उभे वाङ्मनसी गत्वा भूतात्मानमपृच्छताम् ।
आवयोः श्रेष्ठमाचक्ष्व छिन्धि नौ संशयं विभो ॥ १४-२१-९॥
ubhe vāṅmanasī gatvā bhūtātmānamapṛcchatām |
āvayoḥ śreṣṭhamācakṣva chindhi nau saṃśayaṃ vibho || 14-21-9||
MHB 14-21-10
मन इत्येव भगवांस्तदा प्राह सरस्वतीम् ।
अहं वै कामधुक्तुभ्यमिति तं प्राह वागथ ॥ १४-२१-१०॥
mana ityeva bhagavāṃstadā prāha sarasvatīm |
ahaṃ vai kāmadhuktubhyamiti taṃ prāha vāgatha || 14-21-10||
MHB 14-21-11
स्थावरं जङ्गमं चैव विद्ध्युभे मनसी मम ।
स्थावरं मत्सकाशे वै जङ्गमं विषये तव ॥ १४-२१-११॥
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva viddhyubhe manasī mama |
sthāvaraṃ matsakāśe vai jaṅgamaṃ viṣaye tava || 14-21-11||
MHB 14-21-12
यस्तु ते विषयं गच्छेन्मन्त्रो वर्णः स्वरोऽपि वा ।
तन्मनो जङ्गमं नाम तस्मादसि गरीयसी ॥ १४-२१-१२॥
yastu te viṣayaṃ gacchenmantro varṇaḥ svaro'pi vā |
tanmano jaṅgamaṃ nāma tasmādasi garīyasī || 14-21-12||
MHB 14-21-13
यस्मादसि च मा वोचः स्वयमभ्येत्य शोभने ।
तस्मादुच्छ्वासमासाद्य न वक्ष्यसि सरस्वति ॥ १४-२१-१३॥
yasmādasi ca mā vocaḥ svayamabhyetya śobhane |
tasmāducchvāsamāsādya na vakṣyasi sarasvati || 14-21-13||
MHB 14-21-14
प्राणापानान्तरे देवी वाग्वै नित्यं स्म तिष्ठति ।
प्रेर्यमाणा महाभागे विना प्राणमपानती ।
प्रजापतिमुपाधावत्प्रसीद भगवन्निति ॥ १४-२१-१४॥
prāṇāpānāntare devī vāgvai nityaṃ sma tiṣṭhati |
preryamāṇā mahābhāge vinā prāṇamapānatī |
prajāpatimupādhāvatprasīda bhagavanniti || 14-21-14||
MHB 14-21-15
ततः प्राणः प्रादुरभूद्वाचमाप्याययन्पुनः ।
तस्मादुच्छ्वासमासाद्य न वाग्वदति कर्हिचित् ॥ १४-२१-१५॥
tataḥ prāṇaḥ prādurabhūdvācamāpyāyayanpunaḥ |
tasmāducchvāsamāsādya na vāgvadati karhicit || 14-21-15||
MHB 14-21-16
घोषिणी जातनिर्घोषा नित्यमेव प्रवर्तते ।
तयोरपि च घोषिण्योर्निर्घोषैव गरीयसी ॥ १४-२१-१६॥
ghoṣiṇī jātanirghoṣā nityameva pravartate |
tayorapi ca ghoṣiṇyornirghoṣaiva garīyasī || 14-21-16||
MHB 14-21-17
गौरिव प्रस्रवत्येषा रसमुत्तमशालिनी ।
सततं स्यन्दते ह्येषा शाश्वतं ब्रह्मवादिनी ॥ १४-२१-१७॥
gauriva prasravatyeṣā rasamuttamaśālinī |
satataṃ syandate hyeṣā śāśvataṃ brahmavādinī || 14-21-17||
MHB 14-21-18
दिव्यादिव्यप्रभावेन भारती गौः शुचिस्मिते ।
एतयोरन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः स्यन्दमानयोः ॥ १४-२१-१८॥
divyādivyaprabhāvena bhāratī gauḥ śucismite |
etayorantaraṃ paśya sūkṣmayoḥ syandamānayoḥ || 14-21-18||
MHB 14-21-19
अनुत्पन्नेषु वाक्येषु चोद्यमाना सिसृक्षया ।
किं नु पूर्वं ततो देवी व्याजहार सरस्वती ॥ १४-२१-१९॥
anutpanneṣu vākyeṣu codyamānā sisṛkṣayā |
kiṃ nu pūrvaṃ tato devī vyājahāra sarasvatī || 14-21-19||
MHB 14-21-20
प्राणेन या संभवते शरीरे प्राणादपानं प्रतिपद्यते च ।
उदानभूता च विसृज्य देहं व्यानेन सर्वं दिवमावृणोति ॥ १४-२१-२०॥
prāṇena yā saṃbhavate śarīre prāṇādapānaṃ pratipadyate ca |
udānabhūtā ca visṛjya dehaṃ vyānena sarvaṃ divamāvṛṇoti || 14-21-20||
MHB 14-21-21
ततः समाने प्रतितिष्ठतीह इत्येव पूर्वं प्रजजल्प चापि ।
तस्मान्मनः स्थावरत्वाद्विशिष्टं तथा देवी जङ्गमत्वाद्विशिष्टा ॥ १४-२१-२१॥
tataḥ samāne pratitiṣṭhatīha ityeva pūrvaṃ prajajalpa cāpi |
tasmānmanaḥ sthāvaratvādviśiṣṭaṃ tathā devī jaṅgamatvādviśiṣṭā || 14-21-21||
Adhyaya: 22/96 (29)
MHB 14-22-1
ब्राह्मण उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सुभगे सप्तहोतॄणां विधानमिह यादृशम् ॥ १४-२२-१॥
brāhmaṇa uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
subhage saptahotṝṇāṃ vidhānamiha yādṛśam || 14-22-1||
MHB 14-22-2
घ्राणं चक्षुश्च जिह्वा च त्वक्श्रोत्रं चैव पञ्चमम् ।
मनो बुद्धिश्च सप्तैते होतारः पृथगाश्रिताः ॥ १४-२२-२॥
ghrāṇaṃ cakṣuśca jihvā ca tvakśrotraṃ caiva pañcamam |
mano buddhiśca saptaite hotāraḥ pṛthagāśritāḥ || 14-22-2||
MHB 14-22-3
सूक्ष्मेऽवकाशे सन्तस्ते न पश्यन्तीतरेतरम् ।
एतान्वै सप्तहोतॄंस्त्वं स्वभावाद्विद्धि शोभने ॥ १४-२२-३॥
sūkṣme'vakāśe santaste na paśyantītaretaram |
etānvai saptahotṝṃstvaṃ svabhāvādviddhi śobhane || 14-22-3||
MHB 14-22-4
ब्राह्मण्युवाच ।
सूक्ष्मेऽवकाशे सन्तस्ते कथं नान्योन्यदर्शिनः ।
कथंस्वभावा भगवन्नेतदाचक्ष्व मे विभो ॥ १४-२२-४॥
brāhmaṇyuvāca |
sūkṣme'vakāśe santaste kathaṃ nānyonyadarśinaḥ |
kathaṃsvabhāvā bhagavannetadācakṣva me vibho || 14-22-4||
MHB 14-22-5
ब्राह्मण उवाच ।
गुणाज्ञानमविज्ञानं गुणिज्ञानमभिज्ञता ।
परस्परगुणानेते न विजानन्ति कर्हिचित् ॥ १४-२२-५॥
brāhmaṇa uvāca |
guṇājñānamavijñānaṃ guṇijñānamabhijñatā |
parasparaguṇānete na vijānanti karhicit || 14-22-5||
MHB 14-22-6
जिह्वा चक्षुस्तथा श्रोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिरेव च ।
न गन्धानधिगच्छन्ति घ्राणस्तानधिगच्छति ॥ १४-२२-६॥
jihvā cakṣustathā śrotraṃ tvaṅmano buddhireva ca |
na gandhānadhigacchanti ghrāṇastānadhigacchati || 14-22-6||
MHB 14-22-7
घ्राणं चक्षुस्तथा श्रोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिरेव च ।
न रसानधिगच्छन्ति जिह्वा तानधिगच्छति ॥ १४-२२-७॥
ghrāṇaṃ cakṣustathā śrotraṃ tvaṅmano buddhireva ca |
na rasānadhigacchanti jihvā tānadhigacchati || 14-22-7||
MHB 14-22-8
घ्राणं जिह्वा तथा श्रोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिरेव च ।
न रूपाण्यधिगच्छन्ति चक्षुस्तान्यधिगच्छति ॥ १४-२२-८॥
ghrāṇaṃ jihvā tathā śrotraṃ tvaṅmano buddhireva ca |
na rūpāṇyadhigacchanti cakṣustānyadhigacchati || 14-22-8||
MHB 14-22-9
घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च श्रोत्रं बुद्धिर्मनस्तथा ।
न स्पर्शानधिगच्छन्ति त्वक्च तानधिगच्छति ॥ १४-२२-९॥
ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca śrotraṃ buddhirmanastathā |
na sparśānadhigacchanti tvakca tānadhigacchati || 14-22-9||
MHB 14-22-10
घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वङ्मनो बुद्धिरेव च ।
न शब्दानधिगच्छन्ति श्रोत्रं तानधिगच्छति ॥ १४-२२-१०॥
ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvaṅmano buddhireva ca |
na śabdānadhigacchanti śrotraṃ tānadhigacchati || 14-22-10||
MHB 14-22-11
घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्श्रोत्रं बुद्धिरेव च ।
संशयान्नाधिगच्छन्ति मनस्तानधिगच्छति ॥ १४-२२-११॥
ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvakśrotraṃ buddhireva ca |
saṃśayānnādhigacchanti manastānadhigacchati || 14-22-11||
MHB 14-22-12
घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्श्रोत्रं मन एव च ।
न निष्ठामधिगच्छन्ति बुद्धिस्तामधिगच्छति ॥ १४-२२-१२॥
ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvakśrotraṃ mana eva ca |
na niṣṭhāmadhigacchanti buddhistāmadhigacchati || 14-22-12||
MHB 14-22-13
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
इन्द्रियाणां च संवादं मनसश्चैव भामिनि ॥ १४-२२-१३॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
indriyāṇāṃ ca saṃvādaṃ manasaścaiva bhāmini || 14-22-13||
MHB 14-22-14
मन उवाच ।
न घ्राति मामृते घ्राणं रसं जिह्वा न बुध्यते ।
रूपं चक्षुर्न गृह्णाति त्वक्स्पर्शं नावबुध्यते ॥ १४-२२-१४॥
mana uvāca |
na ghrāti māmṛte ghrāṇaṃ rasaṃ jihvā na budhyate |
rūpaṃ cakṣurna gṛhṇāti tvaksparśaṃ nāvabudhyate || 14-22-14||
MHB 14-22-15
न श्रोत्रं बुध्यते शब्दं मया हीनं कथंचन ।
प्रवरं सर्वभूतानामहमस्मि सनातनम् ॥ १४-२२-१५॥
na śrotraṃ budhyate śabdaṃ mayā hīnaṃ kathaṃcana |
pravaraṃ sarvabhūtānāmahamasmi sanātanam || 14-22-15||
MHB 14-22-16
अगाराणीव शून्यानि शान्तार्चिष इवाग्नयः ।
इन्द्रियाणि न भासन्ते मया हीनानि नित्यशः ॥ १४-२२-१६॥
agārāṇīva śūnyāni śāntārciṣa ivāgnayaḥ |
indriyāṇi na bhāsante mayā hīnāni nityaśaḥ || 14-22-16||
MHB 14-22-17
काष्ठानीवार्द्रशुष्काणि यतमानैरपीन्द्रियैः ।
गुणार्थान्नाधिगच्छन्ति मामृते सर्वजन्तवः ॥ १४-२२-१७॥
kāṣṭhānīvārdraśuṣkāṇi yatamānairapīndriyaiḥ |
guṇārthānnādhigacchanti māmṛte sarvajantavaḥ || 14-22-17||
MHB 14-22-18
इन्द्रियाण्यूचुः ।
एवमेतद्भवेत्सत्यं यथैतन्मन्यते भवान् ।
ऋतेऽस्मानस्मदर्थांस्तु भोगान्भुङ्क्ते भवान्यदि ॥ १४-२२-१८॥
indriyāṇyūcuḥ |
evametadbhavetsatyaṃ yathaitanmanyate bhavān |
ṛte'smānasmadarthāṃstu bhogānbhuṅkte bhavānyadi || 14-22-18||
MHB 14-22-19
यद्यस्मासु प्रलीनेषु तर्पणं प्राणधारणम् ।
भोगान्भुङ्क्षे रसान्भुङ्क्षे यथैतन्मन्यते तथा ॥ १४-२२-१९॥
yadyasmāsu pralīneṣu tarpaṇaṃ prāṇadhāraṇam |
bhogānbhuṅkṣe rasānbhuṅkṣe yathaitanmanyate tathā || 14-22-19||
MHB 14-22-20
अथ वास्मासु लीनेषु तिष्ठत्सु विषयेषु च ।
यदि संकल्पमात्रेण भुङ्क्ते भोगान्यथार्थवत् ॥ १४-२२-२०॥
atha vāsmāsu līneṣu tiṣṭhatsu viṣayeṣu ca |
yadi saṃkalpamātreṇa bhuṅkte bhogānyathārthavat || 14-22-20||
MHB 14-22-21
अथ चेन्मन्यसे सिद्धिमस्मदर्थेषु नित्यदा ।
घ्राणेन रूपमादत्स्व रसमादत्स्व चक्षुषा ॥ १४-२२-२१॥
atha cenmanyase siddhimasmadartheṣu nityadā |
ghrāṇena rūpamādatsva rasamādatsva cakṣuṣā || 14-22-21||
MHB 14-22-22
श्रोत्रेण गन्धमादत्स्व निष्ठामादत्स्व जिह्वया ।
त्वचा च शब्दमादत्स्व बुद्ध्या स्पर्शमथापि च ॥ १४-२२-२२॥
śrotreṇa gandhamādatsva niṣṭhāmādatsva jihvayā |
tvacā ca śabdamādatsva buddhyā sparśamathāpi ca || 14-22-22||
MHB 14-22-23
बलवन्तो ह्यनियमा नियमा दुर्बलीयसाम् ।
भोगानपूर्वानादत्स्व नोच्छिष्टं भोक्तुमर्हसि ॥ १४-२२-२३॥
balavanto hyaniyamā niyamā durbalīyasām |
bhogānapūrvānādatsva nocchiṣṭaṃ bhoktumarhasi || 14-22-23||
MHB 14-22-24
यथा हि शिष्यः शास्तारं श्रुत्यर्थमभिधावति ।
ततः श्रुतमुपादाय श्रुतार्थमुपतिष्ठति ॥ १४-२२-२४॥
yathā hi śiṣyaḥ śāstāraṃ śrutyarthamabhidhāvati |
tataḥ śrutamupādāya śrutārthamupatiṣṭhati || 14-22-24||
MHB 14-22-25
विषयानेवमस्माभिर्दर्शितानभिमन्यसे ।
अनागतानतीतांश्च स्वप्ने जागरणे तथा ॥ १४-२२-२५॥
viṣayānevamasmābhirdarśitānabhimanyase |
anāgatānatītāṃśca svapne jāgaraṇe tathā || 14-22-25||
MHB 14-22-26
वैमनस्यं गतानां च जन्तूनामल्पचेतसाम् ।
अस्मदर्थे कृते कार्ये दृश्यते प्राणधारणम् ॥ १४-२२-२६॥
vaimanasyaṃ gatānāṃ ca jantūnāmalpacetasām |
asmadarthe kṛte kārye dṛśyate prāṇadhāraṇam || 14-22-26||
MHB 14-22-27
बहूनपि हि संकल्पान्मत्वा स्वप्नानुपास्य च ।
बुभुक्षया पीड्यमानो विषयानेव धावसि ॥ १४-२२-२७॥
bahūnapi hi saṃkalpānmatvā svapnānupāsya ca |
bubhukṣayā pīḍyamāno viṣayāneva dhāvasi || 14-22-27||
MHB 14-22-28
अगारमद्वारमिव प्रविश्य संकल्पभोगो विषयानविन्दन् ।
प्राणक्षये शान्तिमुपैति नित्यं दारुक्षयेऽग्निर्ज्वलितो यथैव ॥ १४-२२-२८॥
agāramadvāramiva praviśya saṃkalpabhogo viṣayānavindan |
prāṇakṣaye śāntimupaiti nityaṃ dārukṣaye'gnirjvalito yathaiva || 14-22-28||
MHB 14-22-29
कामं तु नः स्वेषु गुणेषु सङ्गः कामं च नान्योन्यगुणोपलब्धिः ।
अस्मानृते नास्ति तवोपलब्धिस्त्वामप्यृतेऽस्मान्न भजेत हर्षः ॥ १४-२२-२९॥
kāmaṃ tu naḥ sveṣu guṇeṣu saṅgaḥ kāmaṃ ca nānyonyaguṇopalabdhiḥ |
asmānṛte nāsti tavopalabdhistvāmapyṛte'smānna bhajeta harṣaḥ || 14-22-29||
Adhyaya: 23/96 (24)
MHB 14-23-1
ब्राह्मण उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सुभगे पञ्चहोतॄणां विधानमिह यादृशम् ॥ १४-२३-१॥
brāhmaṇa uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
subhage pañcahotṝṇāṃ vidhānamiha yādṛśam || 14-23-1||
MHB 14-23-2
प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च ।
पञ्चहोतॄनथैतान्वै परं भावं विदुर्बुधाः ॥ १४-२३-२॥
prāṇāpānāvudānaśca samāno vyāna eva ca |
pañcahotṝnathaitānvai paraṃ bhāvaṃ vidurbudhāḥ || 14-23-2||
MHB 14-23-3
ब्राह्मण्युवाच ।
स्वभावात्सप्त होतार इति ते पूर्विका मतिः ।
यथा वै पञ्च होतारः परो भावस्तथोच्यताम् ॥ १४-२३-३॥
brāhmaṇyuvāca |
svabhāvātsapta hotāra iti te pūrvikā matiḥ |
yathā vai pañca hotāraḥ paro bhāvastathocyatām || 14-23-3||
MHB 14-23-4
ब्राह्मण उवाच ।
प्राणेन संभृतो वायुरपानो जायते ततः ।
अपाने संभृतो वायुस्ततो व्यानः प्रवर्तते ॥ १४-२३-४॥
brāhmaṇa uvāca |
prāṇena saṃbhṛto vāyurapāno jāyate tataḥ |
apāne saṃbhṛto vāyustato vyānaḥ pravartate || 14-23-4||
MHB 14-23-5
व्यानेन संभृतो वायुस्ततोदानः प्रवर्तते ।
उदाने संभृतो वायुः समानः संप्रवर्तते ॥ १४-२३-५॥
vyānena saṃbhṛto vāyustatodānaḥ pravartate |
udāne saṃbhṛto vāyuḥ samānaḥ saṃpravartate || 14-23-5||
MHB 14-23-6
तेऽपृच्छन्त पुरा गत्वा पूर्वजातं प्रजापतिम् ।
यो नो ज्येष्ठस्तमाचक्ष्व स नः श्रेष्ठो भविष्यति ॥ १४-२३-६॥
te'pṛcchanta purā gatvā pūrvajātaṃ prajāpatim |
yo no jyeṣṭhastamācakṣva sa naḥ śreṣṭho bhaviṣyati || 14-23-6||
MHB 14-23-7
ब्रह्मोवाच ।
यस्मिन्प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे ।
यस्मिन्प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति स वै श्रेष्ठो गच्छत यत्र कामः ॥ १४-२३-७॥
brahmovāca |
yasminpralīne pralayaṃ vrajanti sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre |
yasminpracīrṇe ca punaścaranti sa vai śreṣṭho gacchata yatra kāmaḥ || 14-23-7||
MHB 14-23-8
प्राण उवाच ।
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे ।
मयि प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥ १४-२३-८॥
prāṇa uvāca |
mayi pralīne pralayaṃ vrajanti sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre |
mayi pracīrṇe ca punaścaranti śreṣṭho hyahaṃ paśyata māṃ pralīnam || 14-23-8||
MHB 14-23-9
ब्राह्मण उवाच ।
प्राणः प्रलीयत ततः पुनश्च प्रचचार ह ।
समानश्चाप्युदानश्च वचोऽब्रूतां ततः शुभे ॥ १४-२३-९॥
brāhmaṇa uvāca |
prāṇaḥ pralīyata tataḥ punaśca pracacāra ha |
samānaścāpyudānaśca vaco'brūtāṃ tataḥ śubhe || 14-23-9||
MHB 14-23-10
न त्वं सर्वमिदं व्याप्य तिष्ठसीह यथा वयम् ।
न त्वं श्रेष्ठोऽसि नः प्राण अपानो हि वशे तव ।
प्रचचार पुनः प्राणस्तमपानोऽभ्यभाषत ॥ १४-२३-१०॥
na tvaṃ sarvamidaṃ vyāpya tiṣṭhasīha yathā vayam |
na tvaṃ śreṣṭho'si naḥ prāṇa apāno hi vaśe tava |
pracacāra punaḥ prāṇastamapāno'bhyabhāṣata || 14-23-10||
MHB 14-23-11
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे ।
मयि प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥ १४-२३-११॥
mayi pralīne pralayaṃ vrajanti sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre |
mayi pracīrṇe ca punaścaranti śreṣṭho hyahaṃ paśyata māṃ pralīnam || 14-23-11||
MHB 14-23-12
व्यानश्च तमुदानश्च भाषमाणमथोचतुः ।
अपान न त्वं श्रेष्ठोऽसि प्राणो हि वशगस्तव ॥ १४-२३-१२॥
vyānaśca tamudānaśca bhāṣamāṇamathocatuḥ |
apāna na tvaṃ śreṣṭho'si prāṇo hi vaśagastava || 14-23-12||
MHB 14-23-13
अपानः प्रचचाराथ व्यानस्तं पुनरब्रवीत् ।
श्रेष्ठोऽहमस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना ॥ १४-२३-१३॥
apānaḥ pracacārātha vyānastaṃ punarabravīt |
śreṣṭho'hamasmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ yena hetunā || 14-23-13||
MHB 14-23-14
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे ।
मयि प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥ १४-२३-१४॥
mayi pralīne pralayaṃ vrajanti sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre |
mayi pracīrṇe ca punaścaranti śreṣṭho hyahaṃ paśyata māṃ pralīnam || 14-23-14||
MHB 14-23-15
प्रालीयत ततो व्यानः पुनश्च प्रचचार ह ।
प्राणापानावुदानश्च समानश्च तमब्रुवन् ।
न त्वं श्रेष्ठोऽसि नो व्यान समानो हि वशे तव ॥ १४-२३-१५॥
prālīyata tato vyānaḥ punaśca pracacāra ha |
prāṇāpānāvudānaśca samānaśca tamabruvan |
na tvaṃ śreṣṭho'si no vyāna samāno hi vaśe tava || 14-23-15||
MHB 14-23-16
प्रचचार पुनर्व्यानः समानः पुनरब्रवीत् ।
श्रेष्ठोऽहमस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना ॥ १४-२३-१६॥
pracacāra punarvyānaḥ samānaḥ punarabravīt |
śreṣṭho'hamasmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ yena hetunā || 14-23-16||
MHB 14-23-17
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे ।
मयि प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥ १४-२३-१७॥
mayi pralīne pralayaṃ vrajanti sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre |
mayi pracīrṇe ca punaścaranti śreṣṭho hyahaṃ paśyata māṃ pralīnam || 14-23-17||
MHB 14-23-18
ततः समानः प्रालिल्ये पुनश्च प्रचचार ह ।
प्राणापानावुदानश्च व्यानश्चैव तमब्रुवन् ।
समान न त्वं श्रेष्ठोऽसि व्यान एव वशे तव ॥ १४-२३-१८॥
tataḥ samānaḥ prālilye punaśca pracacāra ha |
prāṇāpānāvudānaśca vyānaścaiva tamabruvan |
samāna na tvaṃ śreṣṭho'si vyāna eva vaśe tava || 14-23-18||
MHB 14-23-19
समानः प्रचचाराथ उदानस्तमुवाच ह ।
श्रेष्ठोऽहमस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना ॥ १४-२३-१९॥
samānaḥ pracacārātha udānastamuvāca ha |
śreṣṭho'hamasmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ yena hetunā || 14-23-19||
MHB 14-23-20
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे ।
मयि प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥ १४-२३-२०॥
mayi pralīne pralayaṃ vrajanti sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre |
mayi pracīrṇe ca punaścaranti śreṣṭho hyahaṃ paśyata māṃ pralīnam || 14-23-20||
MHB 14-23-21
ततः प्रालीयतोदानः पुनश्च प्रचचार ह ।
प्राणापानौ समानश्च व्यानश्चैव तमब्रुवन् ।
उदान न त्वं श्रेष्ठोऽसि व्यान एव वशे तव ॥ १४-२३-२१॥
tataḥ prālīyatodānaḥ punaśca pracacāra ha |
prāṇāpānau samānaśca vyānaścaiva tamabruvan |
udāna na tvaṃ śreṣṭho'si vyāna eva vaśe tava || 14-23-21||
MHB 14-23-22
ततस्तानब्रवीद्ब्रह्मा समवेतान्प्रजापतिः ।
सर्वे श्रेष्ठा न वा श्रेष्ठाः सर्वे चान्योन्यधर्मिणः ।
सर्वे स्वविषये श्रेष्ठाः सर्वे चान्योन्यरक्षिणः ॥ १४-२३-२२॥
tatastānabravīdbrahmā samavetānprajāpatiḥ |
sarve śreṣṭhā na vā śreṣṭhāḥ sarve cānyonyadharmiṇaḥ |
sarve svaviṣaye śreṣṭhāḥ sarve cānyonyarakṣiṇaḥ || 14-23-22||
MHB 14-23-23
एकः स्थिरश्चास्थिरश्च विशेषात्पञ्च वायवः ।
एक एव ममैवात्मा बहुधाप्युपचीयते ॥ १४-२३-२३॥
ekaḥ sthiraścāsthiraśca viśeṣātpañca vāyavaḥ |
eka eva mamaivātmā bahudhāpyupacīyate || 14-23-23||
MHB 14-23-24
परस्परस्य सुहृदो भावयन्तः परस्परम् ।
स्वस्ति व्रजत भद्रं वो धारयध्वं परस्परम् ॥ १४-२३-२४॥
parasparasya suhṛdo bhāvayantaḥ parasparam |
svasti vrajata bhadraṃ vo dhārayadhvaṃ parasparam || 14-23-24||
Adhyaya: 24/96 (20)
MHB 14-24-1
ब्राह्मण उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदस्य च संवादमृषेर्देवमतस्य च ॥ १४-२४-१॥
brāhmaṇa uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
nāradasya ca saṃvādamṛṣerdevamatasya ca || 14-24-1||
MHB 14-24-2
देवमत उवाच ।
जन्तोः संजायमानस्य किं नु पूर्वं प्रवर्तते ।
प्राणोऽपानः समानो वा व्यानो वोदान एव च ॥ १४-२४-२॥
devamata uvāca |
jantoḥ saṃjāyamānasya kiṃ nu pūrvaṃ pravartate |
prāṇo'pānaḥ samāno vā vyāno vodāna eva ca || 14-24-2||
MHB 14-24-3
नारद उवाच ।
येनायं सृज्यते जन्तुस्ततोऽन्यः पूर्वमेति तम् ।
प्राणद्वंद्वं च विज्ञेयं तिर्यगं चोर्ध्वगं च यत् ॥ १४-२४-३॥
nārada uvāca |
yenāyaṃ sṛjyate jantustato'nyaḥ pūrvameti tam |
prāṇadvaṃdvaṃ ca vijñeyaṃ tiryagaṃ cordhvagaṃ ca yat || 14-24-3||
MHB 14-24-4
देवमत उवाच ।
केनायं सृज्यते जन्तुः कश्चान्यः पूर्वमेति तम् ।
प्राणद्वंद्वं च मे ब्रूहि तिर्यगूर्ध्वं च निश्चयात् ॥ १४-२४-४॥
devamata uvāca |
kenāyaṃ sṛjyate jantuḥ kaścānyaḥ pūrvameti tam |
prāṇadvaṃdvaṃ ca me brūhi tiryagūrdhvaṃ ca niścayāt || 14-24-4||
MHB 14-24-5
नारद उवाच ।
संकल्पाज्जायते हर्षः शब्दादपि च जायते ।
रसात्संजायते चापि रूपादपि च जायते ॥ १४-२४-५॥
nārada uvāca |
saṃkalpājjāyate harṣaḥ śabdādapi ca jāyate |
rasātsaṃjāyate cāpi rūpādapi ca jāyate || 14-24-5||
MHB 14-24-6
स्पर्शात्संजायते चापि गन्धादपि च जायते ।
एतद्रूपमुदानस्य हर्षो मिथुनसंभवः ॥ १४-२४-६॥
sparśātsaṃjāyate cāpi gandhādapi ca jāyate |
etadrūpamudānasya harṣo mithunasaṃbhavaḥ || 14-24-6||
MHB 14-24-7
कामात्संजायते शुक्रं कामात्संजायते रसः ।
समानव्यानजनिते सामान्ये शुक्रशोणिते ॥ १४-२४-७॥
kāmātsaṃjāyate śukraṃ kāmātsaṃjāyate rasaḥ |
samānavyānajanite sāmānye śukraśoṇite || 14-24-7||
MHB 14-24-8
शुक्राच्छोणितसंसृष्टात्पूर्वं प्राणः प्रवर्तते ।
प्राणेन विकृते शुक्रे ततोऽपानः प्रवर्तते ॥ १४-२४-८॥
śukrācchoṇitasaṃsṛṣṭātpūrvaṃ prāṇaḥ pravartate |
prāṇena vikṛte śukre tato'pānaḥ pravartate || 14-24-8||
MHB 14-24-9
प्राणापानाविदं द्वंद्वमवाक्चोर्ध्वं च गच्छतः ।
व्यानः समानश्चैवोभौ तिर्यग्द्वंद्वत्वमुच्यते ॥ १४-२४-९॥
prāṇāpānāvidaṃ dvaṃdvamavākcordhvaṃ ca gacchataḥ |
vyānaḥ samānaścaivobhau tiryagdvaṃdvatvamucyate || 14-24-9||
MHB 14-24-10
अग्निर्वै देवताः सर्वा इति वेदस्य शासनम् ।
संजायते ब्राह्मणेषु ज्ञानं बुद्धिसमन्वितम् ॥ १४-२४-१०॥
agnirvai devatāḥ sarvā iti vedasya śāsanam |
saṃjāyate brāhmaṇeṣu jñānaṃ buddhisamanvitam || 14-24-10||
MHB 14-24-11
तस्य धूमस्तमोरूपं रजो भस्म सुरेतसः ।
सत्त्वं संजायते तस्य यत्र प्रक्षिप्यते हविः ॥ १४-२४-११॥
tasya dhūmastamorūpaṃ rajo bhasma suretasaḥ |
sattvaṃ saṃjāyate tasya yatra prakṣipyate haviḥ || 14-24-11||
MHB 14-24-12
आघारौ समानो व्यानश्च इति यज्ञविदो विदुः ।
प्राणापानावाज्यभागौ तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४-२४-१२॥
āghārau samāno vyānaśca iti yajñavido viduḥ |
prāṇāpānāvājyabhāgau tayormadhye hutāśanaḥ |
etadrūpamudānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ || 14-24-12||
MHB 14-24-13
निर्द्वंद्वमिति यत्त्वेतत्तन्मे निगदतः शृणु ॥ १४-२४-१३॥
nirdvaṃdvamiti yattvetattanme nigadataḥ śṛṇu || 14-24-13||
MHB 14-24-14
अहोरात्रमिदं द्वंद्वं तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४-२४-१४॥
ahorātramidaṃ dvaṃdvaṃ tayormadhye hutāśanaḥ |
etadrūpamudānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ || 14-24-14||
MHB 14-24-15
उभे चैवायने द्वंद्वं तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४-२४-१५॥
ubhe caivāyane dvaṃdvaṃ tayormadhye hutāśanaḥ |
etadrūpamudānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ || 14-24-15||
MHB 14-24-16
उभे सत्यानृते द्वंद्वं तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४-२४-१६॥
ubhe satyānṛte dvaṃdvaṃ tayormadhye hutāśanaḥ |
etadrūpamudānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ || 14-24-16||
MHB 14-24-17
उभे शुभाशुभे द्वंद्वं तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४-२४-१७॥
ubhe śubhāśubhe dvaṃdvaṃ tayormadhye hutāśanaḥ |
etadrūpamudānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ || 14-24-17||
MHB 14-24-18
सच्चासच्चैव तद्द्वंद्वं तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४-२४-१८॥
saccāsaccaiva taddvaṃdvaṃ tayormadhye hutāśanaḥ |
etadrūpamudānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ || 14-24-18||
MHB 14-24-19
प्रथमं समानो व्यानो व्यस्यते कर्म तेन तत् ।
तृतीयं तु समानेन पुनरेव व्यवस्यते ॥ १४-२४-१९॥
prathamaṃ samāno vyāno vyasyate karma tena tat |
tṛtīyaṃ tu samānena punareva vyavasyate || 14-24-19||
MHB 14-24-20
शान्त्यर्थं वामदेवं च शान्तिर्ब्रह्म सनातनम् ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४-२४-२०॥
śāntyarthaṃ vāmadevaṃ ca śāntirbrahma sanātanam |
etadrūpamudānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ || 14-24-20||
Adhyaya: 25/96 (17)
MHB 14-25-1
ब्राह्मण उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
चातुर्होत्रविधानस्य विधानमिह यादृशम् ॥ १४-२५-१॥
brāhmaṇa uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
cāturhotravidhānasya vidhānamiha yādṛśam || 14-25-1||
MHB 14-25-2
तस्य सर्वस्य विधिवद्विधानमुपदेक्ष्यते ।
शृणु मे गदतो भद्रे रहस्यमिदमुत्तमम् ॥ १४-२५-२॥
tasya sarvasya vidhivadvidhānamupadekṣyate |
śṛṇu me gadato bhadre rahasyamidamuttamam || 14-25-2||
MHB 14-25-3
करणं कर्म कर्ता च मोक्ष इत्येव भामिनि ।
चत्वार एते होतारो यैरिदं जगदावृतम् ॥ १४-२५-३॥
karaṇaṃ karma kartā ca mokṣa ityeva bhāmini |
catvāra ete hotāro yairidaṃ jagadāvṛtam || 14-25-3||
MHB 14-25-4
होतॄणां साधनं चैव शृणु सर्वमशेषतः ।
घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्च श्रोत्रं च पञ्चमम् ।
मनो बुद्धिश्च सप्तैते विज्ञेया गुणहेतवः ॥ १४-२५-४॥
hotṝṇāṃ sādhanaṃ caiva śṛṇu sarvamaśeṣataḥ |
ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvakca śrotraṃ ca pañcamam |
mano buddhiśca saptaite vijñeyā guṇahetavaḥ || 14-25-4||
MHB 14-25-5
गन्धो रसश्च रूपं च शब्दः स्पर्शश्च पञ्चमः ।
मन्तव्यमथ बोद्धव्यं सप्तैते कर्महेतवः ॥ १४-२५-५॥
gandho rasaśca rūpaṃ ca śabdaḥ sparśaśca pañcamaḥ |
mantavyamatha boddhavyaṃ saptaite karmahetavaḥ || 14-25-5||
MHB 14-25-6
घ्राता भक्षयिता द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता च पञ्चमः ।
मन्ता बोद्धा च सप्तैते विज्ञेयाः कर्तृहेतवः ॥ १४-२५-६॥
ghrātā bhakṣayitā draṣṭā spraṣṭā śrotā ca pañcamaḥ |
mantā boddhā ca saptaite vijñeyāḥ kartṛhetavaḥ || 14-25-6||
MHB 14-25-7
स्वगुणं भक्षयन्त्येते गुणवन्तः शुभाशुभम् ।
अहं च निर्गुणोऽत्रेति सप्तैते मोक्षहेतवः ॥ १४-२५-७॥
svaguṇaṃ bhakṣayantyete guṇavantaḥ śubhāśubham |
ahaṃ ca nirguṇo'treti saptaite mokṣahetavaḥ || 14-25-7||
MHB 14-25-8
विदुषां बुध्यमानानां स्वं स्वं स्थानं यथाविधि ।
गुणास्ते देवताभूताः सततं भुञ्जते हविः ॥ १४-२५-८॥
viduṣāṃ budhyamānānāṃ svaṃ svaṃ sthānaṃ yathāvidhi |
guṇāste devatābhūtāḥ satataṃ bhuñjate haviḥ || 14-25-8||
MHB 14-25-9
अदन्ह्यविद्वानन्नानि ममत्वेनोपपद्यते ।
आत्मार्थं पाचयन्नित्यं ममत्वेनोपहन्यते ॥ १४-२५-९॥
adanhyavidvānannāni mamatvenopapadyate |
ātmārthaṃ pācayannityaṃ mamatvenopahanyate || 14-25-9||
MHB 14-25-10
अभक्ष्यभक्षणं चैव मद्यपानं च हन्ति तम् ।
स चान्नं हन्ति तच्चान्नं स हत्वा हन्यते बुधः ॥ १४-२५-१०॥
abhakṣyabhakṣaṇaṃ caiva madyapānaṃ ca hanti tam |
sa cānnaṃ hanti taccānnaṃ sa hatvā hanyate budhaḥ || 14-25-10||
MHB 14-25-11
अत्ता ह्यन्नमिदं विद्वान्पुनर्जनयतीश्वरः ।
स चान्नाज्जायते तस्मिन्सूक्ष्मो नाम व्यतिक्रमः ॥ १४-२५-११॥
attā hyannamidaṃ vidvānpunarjanayatīśvaraḥ |
sa cānnājjāyate tasminsūkṣmo nāma vyatikramaḥ || 14-25-11||
MHB 14-25-12
मनसा गम्यते यच्च यच्च वाचा निरुद्यते ।
श्रोत्रेण श्रूयते यच्च चक्षुषा यच्च दृश्यते ॥ १४-२५-१२॥
manasā gamyate yacca yacca vācā nirudyate |
śrotreṇa śrūyate yacca cakṣuṣā yacca dṛśyate || 14-25-12||
MHB 14-25-13
स्पर्शेन स्पृश्यते यच्च घ्राणेन घ्रायते च यत् ।
मनःषष्ठानि संयम्य हवींष्येतानि सर्वशः ॥ १४-२५-१३॥
sparśena spṛśyate yacca ghrāṇena ghrāyate ca yat |
manaḥṣaṣṭhāni saṃyamya havīṃṣyetāni sarvaśaḥ || 14-25-13||
MHB 14-25-14
गुणवत्पावको मह्यं दीप्यते हव्यवाहनः ।
योगयज्ञः प्रवृत्तो मे ज्ञानब्रह्ममनोद्भवः ।
प्राणस्तोत्रोऽपानशस्त्रः सर्वत्यागसुदक्षिणः ॥ १४-२५-१४॥
guṇavatpāvako mahyaṃ dīpyate havyavāhanaḥ |
yogayajñaḥ pravṛtto me jñānabrahmamanodbhavaḥ |
prāṇastotro'pānaśastraḥ sarvatyāgasudakṣiṇaḥ || 14-25-14||
MHB 14-25-15
कर्मानुमन्ता ब्रह्मा मे कर्ताध्वर्युः कृतस्तुतिः ।
कृतप्रशास्ता तच्छास्त्रमपवर्गोऽस्य दक्षिणा ॥ १४-२५-१५॥
karmānumantā brahmā me kartādhvaryuḥ kṛtastutiḥ |
kṛtapraśāstā tacchāstramapavargo'sya dakṣiṇā || 14-25-15||
MHB 14-25-16
ऋचश्चाप्यत्र शंसन्ति नारायणविदो जनाः ।
नारायणाय देवाय यदबध्नन्पशून्पुरा ॥ १४-२५-१६॥
ṛcaścāpyatra śaṃsanti nārāyaṇavido janāḥ |
nārāyaṇāya devāya yadabadhnanpaśūnpurā || 14-25-16||
MHB 14-25-17
तत्र सामानि गायन्ति तानि चाहुर्निदर्शनम् ।
देवं नारायणं भीरु सर्वात्मानं निबोध मे ॥ १४-२५-१७॥
tatra sāmāni gāyanti tāni cāhurnidarśanam |
devaṃ nārāyaṇaṃ bhīru sarvātmānaṃ nibodha me || 14-25-17||
Adhyaya: 26/96 (18)
MHB 14-26-1
ब्राह्मण उवाच ।
एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता यथा नियुक्तोऽस्मि तथा चरामि ।
हृद्येष तिष्ठन्पुरुषः शास्ति शास्ता तेनैव युक्तः प्रवणादिवोदकम् ॥ १४-२६-१॥
brāhmaṇa uvāca |
ekaḥ śāstā na dvitīyo'sti śāstā yathā niyukto'smi tathā carāmi |
hṛdyeṣa tiṣṭhanpuruṣaḥ śāsti śāstā tenaiva yuktaḥ pravaṇādivodakam || 14-26-1||
MHB 14-26-2
एको गुरुर्नास्ति ततो द्वितीयो यो हृच्छयस्तमहमनुब्रवीमि ।
तेनानुशिष्टा गुरुणा सदैव पराभूता दानवाः सर्व एव ॥ १४-२६-२॥
eko gururnāsti tato dvitīyo yo hṛcchayastamahamanubravīmi |
tenānuśiṣṭā guruṇā sadaiva parābhūtā dānavāḥ sarva eva || 14-26-2||
MHB 14-26-3
एको बन्धुर्नास्ति ततो द्वितीयो यो हृच्छयस्तमहमनुब्रवीमि ।
तेनानुशिष्टा बान्धवा बन्धुमन्तः सप्तर्षयः सप्त दिवि प्रभान्ति ॥ १४-२६-३॥
eko bandhurnāsti tato dvitīyo yo hṛcchayastamahamanubravīmi |
tenānuśiṣṭā bāndhavā bandhumantaḥ saptarṣayaḥ sapta divi prabhānti || 14-26-3||
MHB 14-26-4
एकः श्रोता नास्ति ततो द्वितीयो यो हृच्छयस्तमहमनुब्रवीमि ।
तस्मिन्गुरौ गुरुवासं निरुष्य शक्रो गतः सर्वलोकामरत्वम् ॥ १४-२६-४॥
ekaḥ śrotā nāsti tato dvitīyo yo hṛcchayastamahamanubravīmi |
tasmingurau guruvāsaṃ niruṣya śakro gataḥ sarvalokāmaratvam || 14-26-4||
MHB 14-26-5
एको द्वेष्टा नास्ति ततो द्वितीयो यो हृच्छयस्तमहमनुब्रवीमि ।
तेनानुशिष्टा गुरुणा सदैव लोकद्विष्टाः पन्नगाः सर्व एव ॥ १४-२६-५॥
eko dveṣṭā nāsti tato dvitīyo yo hṛcchayastamahamanubravīmi |
tenānuśiṣṭā guruṇā sadaiva lokadviṣṭāḥ pannagāḥ sarva eva || 14-26-5||
MHB 14-26-6
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रजापतौ पन्नगानां देवर्षीणां च संविदम् ॥ १४-२६-६॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
prajāpatau pannagānāṃ devarṣīṇāṃ ca saṃvidam || 14-26-6||
MHB 14-26-7
देवर्षयश्च नागाश्च असुराश्च प्रजापतिम् ।
पर्यपृच्छन्नुपासीनाः श्रेयो नः प्रोच्यतामिति ॥ १४-२६-७॥
devarṣayaśca nāgāśca asurāśca prajāpatim |
paryapṛcchannupāsīnāḥ śreyo naḥ procyatāmiti || 14-26-7||
MHB 14-26-8
तेषां प्रोवाच भगवाञ्श्रेयः समनुपृच्छताम् ।
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ते श्रुत्वा प्राद्रवन्दिशः ॥ १४-२६-८॥
teṣāṃ provāca bhagavāñśreyaḥ samanupṛcchatām |
omityekākṣaraṃ brahma te śrutvā prādravandiśaḥ || 14-26-8||
MHB 14-26-9
तेषां प्राद्रवमाणानामुपदेशार्थमात्मनः ।
सर्पाणां दशने भावः प्रवृत्तः पूर्वमेव तु ॥ १४-२६-९॥
teṣāṃ prādravamāṇānāmupadeśārthamātmanaḥ |
sarpāṇāṃ daśane bhāvaḥ pravṛttaḥ pūrvameva tu || 14-26-9||
MHB 14-26-10
असुराणां प्रवृत्तस्तु दम्भभावः स्वभावजः ।
दानं देवा व्यवसिता दममेव महर्षयः ॥ १४-२६-१०॥
asurāṇāṃ pravṛttastu dambhabhāvaḥ svabhāvajaḥ |
dānaṃ devā vyavasitā damameva maharṣayaḥ || 14-26-10||
MHB 14-26-11
एकं शास्तारमासाद्य शब्देनैकेन संस्कृताः ।
नाना व्यवसिताः सर्वे सर्पदेवर्षिदानवाः ॥ १४-२६-११॥
ekaṃ śāstāramāsādya śabdenaikena saṃskṛtāḥ |
nānā vyavasitāḥ sarve sarpadevarṣidānavāḥ || 14-26-11||
MHB 14-26-12
शृणोत्ययं प्रोच्यमानं गृह्णाति च यथातथम् ।
पृच्छतस्तावतो भूयो गुरुरन्योऽनुमन्यते ॥ १४-२६-१२॥
śṛṇotyayaṃ procyamānaṃ gṛhṇāti ca yathātatham |
pṛcchatastāvato bhūyo gururanyo'numanyate || 14-26-12||
MHB 14-26-13
तस्य चानुमते कर्म ततः पश्चात्प्रवर्तते ।
गुरुर्बोद्धा च शत्रुश्च द्वेष्टा च हृदि संश्रितः ॥ १४-२६-१३॥
tasya cānumate karma tataḥ paścātpravartate |
gururboddhā ca śatruśca dveṣṭā ca hṛdi saṃśritaḥ || 14-26-13||
MHB 14-26-14
पापेन विचरँल्लोके पापचारी भवत्ययम् ।
शुभेन विचरँल्लोके शुभचारी भवत्युत ॥ १४-२६-१४॥
pāpena vicara~lloke pāpacārī bhavatyayam |
śubhena vicara~lloke śubhacārī bhavatyuta || 14-26-14||
MHB 14-26-15
कामचारी तु कामेन य इन्द्रियसुखे रतः ।
व्रतवारी सदैवैष य इन्द्रियजये रतः ॥ १४-२६-१५॥
kāmacārī tu kāmena ya indriyasukhe rataḥ |
vratavārī sadaivaiṣa ya indriyajaye rataḥ || 14-26-15||
MHB 14-26-16
अपेतव्रतकर्मा तु केवलं ब्रह्मणि श्रितः ।
ब्रह्मभूतश्चरँल्लोके ब्रह्मचारी भवत्ययम् ॥ १४-२६-१६॥
apetavratakarmā tu kevalaṃ brahmaṇi śritaḥ |
brahmabhūtaścara~lloke brahmacārī bhavatyayam || 14-26-16||
MHB 14-26-17
ब्रह्मैव समिधस्तस्य ब्रह्माग्निर्ब्रह्मसंस्तरः ।
आपो ब्रह्म गुरुर्ब्रह्म स ब्रह्मणि समाहितः ॥ १४-२६-१७॥
brahmaiva samidhastasya brahmāgnirbrahmasaṃstaraḥ |
āpo brahma gururbrahma sa brahmaṇi samāhitaḥ || 14-26-17||
MHB 14-26-18
एतदेतादृशं सूक्ष्मं ब्रह्मचर्यं विदुर्बुधाः ।
विदित्वा चान्वपद्यन्त क्षेत्रज्ञेनानुदर्शिनः ॥ १४-२६-१८॥
etadetādṛśaṃ sūkṣmaṃ brahmacaryaṃ vidurbudhāḥ |
viditvā cānvapadyanta kṣetrajñenānudarśinaḥ || 14-26-18||
Adhyaya: 27/96 (25)
MHB 14-27-1
ब्राह्मण उवाच ।
संकल्पदंशमशकं शोकहर्षहिमातपम् ।
मोहान्धकारतिमिरं लोभव्यालसरीसृपम् ॥ १४-२७-१॥
brāhmaṇa uvāca |
saṃkalpadaṃśamaśakaṃ śokaharṣahimātapam |
mohāndhakāratimiraṃ lobhavyālasarīsṛpam || 14-27-1||
MHB 14-27-2
विषयैकात्ययाध्वानं कामक्रोधविरोधकम् ।
तदतीत्य महादुर्गं प्रविष्टोऽस्मि महद्वनम् ॥ १४-२७-२॥
viṣayaikātyayādhvānaṃ kāmakrodhavirodhakam |
tadatītya mahādurgaṃ praviṣṭo'smi mahadvanam || 14-27-2||
MHB 14-27-3
ब्राह्मण्युवाच ।
क्व तद्वनं महाप्राज्ञ के वृक्षाः सरितश्च काः ।
गिरयः पर्वताश्चैव कियत्यध्वनि तद्वनम् ॥ १४-२७-३॥
brāhmaṇyuvāca |
kva tadvanaṃ mahāprājña ke vṛkṣāḥ saritaśca kāḥ |
girayaḥ parvatāścaiva kiyatyadhvani tadvanam || 14-27-3||
MHB 14-27-4
ब्राह्मण उवाच ।
न तदस्ति पृथग्भावे किंचिदन्यत्ततः समम् ।
न तदस्त्यपृथग्भावे किंचिद्दूरतरं ततः ॥ १४-२७-४॥
brāhmaṇa uvāca |
na tadasti pṛthagbhāve kiṃcidanyattataḥ samam |
na tadastyapṛthagbhāve kiṃciddūrataraṃ tataḥ || 14-27-4||
MHB 14-27-5
तस्माद्ध्रस्वतरं नास्ति न ततोऽस्ति बृहत्तरम् ।
नास्ति तस्माद्दुःखतरं नास्त्यन्यत्तत्समं सुखम् ॥ १४-२७-५॥
tasmāddhrasvataraṃ nāsti na tato'sti bṛhattaram |
nāsti tasmādduḥkhataraṃ nāstyanyattatsamaṃ sukham || 14-27-5||
MHB 14-27-6
न तत्प्रविश्य शोचन्ति न प्रहृष्यन्ति च द्विजाः ।
न च बिभ्यति केषांचित्तेभ्यो बिभ्यति के च न ॥ १४-२७-६॥
na tatpraviśya śocanti na prahṛṣyanti ca dvijāḥ |
na ca bibhyati keṣāṃcittebhyo bibhyati ke ca na || 14-27-6||
MHB 14-27-7
तस्मिन्वने सप्त महाद्रुमाश्च फलानि सप्तातिथयश्च सप्त ।
सप्ताश्रमाः सप्त समाधयश्च दीक्षाश्च सप्तैतदरण्यरूपम् ॥ १४-२७-७॥
tasminvane sapta mahādrumāśca phalāni saptātithayaśca sapta |
saptāśramāḥ sapta samādhayaśca dīkṣāśca saptaitadaraṇyarūpam || 14-27-7||
MHB 14-27-8
पञ्चवर्णानि दिव्यानि पुष्पाणि च फलानि च ।
सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम् ॥ १४-२७-८॥
pañcavarṇāni divyāni puṣpāṇi ca phalāni ca |
sṛjantaḥ pādapāstatra vyāpya tiṣṭhanti tadvanam || 14-27-8||
MHB 14-27-9
सुवर्णानि द्विवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च ।
सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम् ॥ १४-२७-९॥
suvarṇāni dvivarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca |
sṛjantaḥ pādapāstatra vyāpya tiṣṭhanti tadvanam || 14-27-9||
MHB 14-27-10
चतुर्वर्णानि दिव्यानि पुष्पाणि च फलानि च ।
सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम् ॥ १४-२७-१०॥
caturvarṇāni divyāni puṣpāṇi ca phalāni ca |
sṛjantaḥ pādapāstatra vyāpya tiṣṭhanti tadvanam || 14-27-10||
MHB 14-27-11
शंकराणि त्रिवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च ।
सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम् ॥ १४-२७-११॥
śaṃkarāṇi trivarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca |
sṛjantaḥ pādapāstatra vyāpya tiṣṭhanti tadvanam || 14-27-11||
MHB 14-27-12
सुरभीण्येकवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च ।
सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम् ॥ १४-२७-१२॥
surabhīṇyekavarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca |
sṛjantaḥ pādapāstatra vyāpya tiṣṭhanti tadvanam || 14-27-12||
MHB 14-27-13
बहून्यव्यक्तवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च ।
विसृजन्तौ महावृक्षौ तद्वनं व्याप्य तिष्ठतः ॥ १४-२७-१३॥
bahūnyavyaktavarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca |
visṛjantau mahāvṛkṣau tadvanaṃ vyāpya tiṣṭhataḥ || 14-27-13||
MHB 14-27-14
एको ह्यग्निः सुमना ब्राह्मणोऽत्र पञ्चेन्द्रियाणि समिधश्चात्र सन्ति ।
तेभ्यो मोक्षाः सप्त भवन्ति दीक्षा गुणाः फलान्यतिथयः फलाशाः ॥ १४-२७-१४॥
eko hyagniḥ sumanā brāhmaṇo'tra pañcendriyāṇi samidhaścātra santi |
tebhyo mokṣāḥ sapta bhavanti dīkṣā guṇāḥ phalānyatithayaḥ phalāśāḥ || 14-27-14||
MHB 14-27-15
आतिथ्यं प्रतिगृह्णन्ति तत्र सप्त महर्षयः ।
अर्चितेषु प्रलीनेषु तेष्वन्यद्रोचते वनम् ॥ १४-२७-१५॥
ātithyaṃ pratigṛhṇanti tatra sapta maharṣayaḥ |
arciteṣu pralīneṣu teṣvanyadrocate vanam || 14-27-15||
MHB 14-27-16
प्रतिज्ञावृक्षमफलं शान्तिच्छायासमन्वितम् ।
ज्ञानाश्रयं तृप्तितोयमन्तःक्षेत्रज्ञभास्करम् ॥ १४-२७-१६॥
pratijñāvṛkṣamaphalaṃ śānticchāyāsamanvitam |
jñānāśrayaṃ tṛptitoyamantaḥkṣetrajñabhāskaram || 14-27-16||
MHB 14-27-17
येऽधिगच्छन्ति तत्सन्तस्तेषां नास्ति भयं पुनः ।
ऊर्ध्वं चावाक्च तिर्यक्च तस्य नान्तोऽधिगम्यते ॥ १४-२७-१७॥
ye'dhigacchanti tatsantasteṣāṃ nāsti bhayaṃ punaḥ |
ūrdhvaṃ cāvākca tiryakca tasya nānto'dhigamyate || 14-27-17||
MHB 14-27-18
सप्त स्त्रियस्तत्र वसन्ति सद्यो अवाङ्मुखा भानुमत्यो जनित्र्यः ।
ऊर्ध्वं रसानां ददते प्रजाभ्यः सर्वान्यथा सर्वमनित्यतां च ॥ १४-२७-१८॥
sapta striyastatra vasanti sadyo avāṅmukhā bhānumatyo janitryaḥ |
ūrdhvaṃ rasānāṃ dadate prajābhyaḥ sarvānyathā sarvamanityatāṃ ca || 14-27-18||
MHB 14-27-19
तत्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनस्तत्रोदयन्ति च ।
सप्त सप्तर्षयः सिद्धा वसिष्ठप्रमुखाः सह ॥ १४-२७-१९॥
tatraiva pratitiṣṭhanti punastatrodayanti ca |
sapta saptarṣayaḥ siddhā vasiṣṭhapramukhāḥ saha || 14-27-19||
MHB 14-27-20
यशो वर्चो भगश्चैव विजयः सिद्धितेजसी ।
एवमेवानुवर्तन्ते सप्त ज्योतींषि भास्करम् ॥ १४-२७-२०॥
yaśo varco bhagaścaiva vijayaḥ siddhitejasī |
evamevānuvartante sapta jyotīṃṣi bhāskaram || 14-27-20||
MHB 14-27-21
गिरयः पर्वताश्चैव सन्ति तत्र समासतः ।
नद्यश्च सरितो वारि वहन्त्यो ब्रह्मसंभवम् ॥ १४-२७-२१॥
girayaḥ parvatāścaiva santi tatra samāsataḥ |
nadyaśca sarito vāri vahantyo brahmasaṃbhavam || 14-27-21||
MHB 14-27-22
नदीनां संगमस्तत्र वैतानः समुपह्वरे ।
स्वात्मतृप्ता यतो यान्ति साक्षाद्दान्ताः पितामहम् ॥ १४-२७-२२॥
nadīnāṃ saṃgamastatra vaitānaḥ samupahvare |
svātmatṛptā yato yānti sākṣāddāntāḥ pitāmaham || 14-27-22||
MHB 14-27-23
कृशाशाः सुव्रताशाश्च तपसा दग्धकिल्बिषाः ।
आत्मन्यात्मानमावेश्य ब्रह्माणं समुपासते ॥ १४-२७-२३॥
kṛśāśāḥ suvratāśāśca tapasā dagdhakilbiṣāḥ |
ātmanyātmānamāveśya brahmāṇaṃ samupāsate || 14-27-23||
MHB 14-27-24
ऋचमप्यत्र शंसन्ति विद्यारण्यविदो जनाः ।
तदरण्यमभिप्रेत्य यथाधीरमजायत ॥ १४-२७-२४॥
ṛcamapyatra śaṃsanti vidyāraṇyavido janāḥ |
tadaraṇyamabhipretya yathādhīramajāyata || 14-27-24||
MHB 14-27-25
एतदेतादृशं दिव्यमरण्यं ब्राह्मणा विदुः ।
विदित्वा चान्वतिष्ठन्त क्षेत्रज्ञेनानुदर्शितम् ॥ १४-२७-२५॥
etadetādṛśaṃ divyamaraṇyaṃ brāhmaṇā viduḥ |
viditvā cānvatiṣṭhanta kṣetrajñenānudarśitam || 14-27-25||
Adhyaya: 28/96 (28)
MHB 14-28-1
ब्राह्मण उवाच ।
गन्धान्न जिघ्रामि रसान्न वेद्मि रूपं न पश्यामि न च स्पृशामि ।
न चापि शब्दान्विविधाञ्शृणोमि न चापि संकल्पमुपैमि किंचित् ॥ १४-२८-१॥
brāhmaṇa uvāca |
gandhānna jighrāmi rasānna vedmi rūpaṃ na paśyāmi na ca spṛśāmi |
na cāpi śabdānvividhāñśṛṇomi na cāpi saṃkalpamupaimi kiṃcit || 14-28-1||
MHB 14-28-2
अर्थानिष्टान्कामयते स्वभावः सर्वान्द्वेष्यान्प्रद्विषते स्वभावः ।
कामद्वेषावुद्भवतः स्वभावात्प्राणापानौ जन्तुदेहान्निवेश्य ॥ १४-२८-२॥
arthāniṣṭānkāmayate svabhāvaḥ sarvāndveṣyānpradviṣate svabhāvaḥ |
kāmadveṣāvudbhavataḥ svabhāvātprāṇāpānau jantudehānniveśya || 14-28-2||
MHB 14-28-3
तेभ्यश्चान्यांस्तेष्वनित्यांश्च भावान्भूतात्मानं लक्षयेयं शरीरे ।
तस्मिंस्तिष्ठन्नास्मि शक्यः कथंचित्कामक्रोधाभ्यां जरया मृत्युना च ॥ १४-२८-३॥
tebhyaścānyāṃsteṣvanityāṃśca bhāvānbhūtātmānaṃ lakṣayeyaṃ śarīre |
tasmiṃstiṣṭhannāsmi śakyaḥ kathaṃcitkāmakrodhābhyāṃ jarayā mṛtyunā ca || 14-28-3||
MHB 14-28-4
अकामयानस्य च सर्वकामानविद्विषाणस्य च सर्वदोषान् ।
न मे स्वभावेषु भवन्ति लेपास्तोयस्य बिन्दोरिव पुष्करेषु ॥ १४-२८-४॥
akāmayānasya ca sarvakāmānavidviṣāṇasya ca sarvadoṣān |
na me svabhāveṣu bhavanti lepāstoyasya bindoriva puṣkareṣu || 14-28-4||
MHB 14-28-5
नित्यस्य चैतस्य भवन्ति नित्या निरीक्षमाणस्य बहून्स्वभावान् ।
न सज्जते कर्मसु भोगजालं दिवीव सूर्यस्य मयूखजालम् ॥ १४-२८-५॥
nityasya caitasya bhavanti nityā nirīkṣamāṇasya bahūnsvabhāvān |
na sajjate karmasu bhogajālaṃ divīva sūryasya mayūkhajālam || 14-28-5||
MHB 14-28-6
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अध्वर्युयतिसंवादं तं निबोध यशस्विनि ॥ १४-२८-६॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
adhvaryuyatisaṃvādaṃ taṃ nibodha yaśasvini || 14-28-6||
MHB 14-28-7
प्रोक्ष्यमाणं पशुं दृष्ट्वा यज्ञकर्मण्यथाब्रवीत् ।
यतिरध्वर्युमासीनो हिंसेयमिति कुत्सयन् ॥ १४-२८-७॥
prokṣyamāṇaṃ paśuṃ dṛṣṭvā yajñakarmaṇyathābravīt |
yatiradhvaryumāsīno hiṃseyamiti kutsayan || 14-28-7||
MHB 14-28-8
तमध्वर्युः प्रत्युवाच नायं छागो विनश्यति ।
श्रेयसा योक्ष्यते जन्तुर्यदि श्रुतिरियं तथा ॥ १४-२८-८॥
tamadhvaryuḥ pratyuvāca nāyaṃ chāgo vinaśyati |
śreyasā yokṣyate janturyadi śrutiriyaṃ tathā || 14-28-8||
MHB 14-28-9
यो ह्यस्य पार्थिवो भागः पृथिवीं स गमिष्यति ।
यदस्य वारिजं किंचिदपस्तत्प्रतिपद्यते ॥ १४-२८-९॥
yo hyasya pārthivo bhāgaḥ pṛthivīṃ sa gamiṣyati |
yadasya vārijaṃ kiṃcidapastatpratipadyate || 14-28-9||
MHB 14-28-10
सूर्यं चक्षुर्दिशः श्रोत्रे प्राणोऽस्य दिवमेव च ।
आगमे वर्तमानस्य न मे दोषोऽस्ति कश्चन ॥ १४-२८-१०॥
sūryaṃ cakṣurdiśaḥ śrotre prāṇo'sya divameva ca |
āgame vartamānasya na me doṣo'sti kaścana || 14-28-10||
MHB 14-28-11
यतिरुवाच ।
प्राणैर्वियोगे छागस्य यदि श्रेयः प्रपश्यसि ।
छागार्थे वर्तते यज्ञो भवतः किं प्रयोजनम् ॥ १४-२८-११॥
yatiruvāca |
prāṇairviyoge chāgasya yadi śreyaḥ prapaśyasi |
chāgārthe vartate yajño bhavataḥ kiṃ prayojanam || 14-28-11||
MHB 14-28-12
अनु त्वा मन्यतां माता पिता भ्राता सखापि च ।
मन्त्रयस्वैनमुन्नीय परवन्तं विशेषतः ॥ १४-२८-१२॥
anu tvā manyatāṃ mātā pitā bhrātā sakhāpi ca |
mantrayasvainamunnīya paravantaṃ viśeṣataḥ || 14-28-12||
MHB 14-28-13
य एवमनुमन्येरंस्तान्भवान्प्रष्टुमर्हति ।
तेषामनुमतं श्रुत्वा शक्या कर्तुं विचारणा ॥ १४-२८-१३॥
ya evamanumanyeraṃstānbhavānpraṣṭumarhati |
teṣāmanumataṃ śrutvā śakyā kartuṃ vicāraṇā || 14-28-13||
MHB 14-28-14
प्राणा अप्यस्य छागस्य प्रापितास्ते स्वयोनिषु ।
शरीरं केवलं शिष्टं निश्चेष्टमिति मे मतिः ॥ १४-२८-१४॥
prāṇā apyasya chāgasya prāpitāste svayoniṣu |
śarīraṃ kevalaṃ śiṣṭaṃ niśceṣṭamiti me matiḥ || 14-28-14||
MHB 14-28-15
इन्धनस्य तु तुल्येन शरीरेण विचेतसा ।
हिंसा निर्वेष्टुकामानामिन्धनं पशुसंज्ञितम् ॥ १४-२८-१५॥
indhanasya tu tulyena śarīreṇa vicetasā |
hiṃsā nirveṣṭukāmānāmindhanaṃ paśusaṃjñitam || 14-28-15||
MHB 14-28-16
अहिंसा सर्वधर्माणामिति वृद्धानुशासनम् ।
यदहिंस्रं भवेत्कर्म तत्कार्यमिति विद्महे ॥ १४-२८-१६॥
ahiṃsā sarvadharmāṇāmiti vṛddhānuśāsanam |
yadahiṃsraṃ bhavetkarma tatkāryamiti vidmahe || 14-28-16||
MHB 14-28-17
अहिंसेति प्रतिज्ञेयं यदि वक्ष्याम्यतः परम् ।
शक्यं बहुविधं वक्तुं भवतः कार्यदूषणम् ॥ १४-२८-१७॥
ahiṃseti pratijñeyaṃ yadi vakṣyāmyataḥ param |
śakyaṃ bahuvidhaṃ vaktuṃ bhavataḥ kāryadūṣaṇam || 14-28-17||
MHB 14-28-18
अहिंसा सर्वभूतानां नित्यमस्मासु रोचते ।
प्रत्यक्षतः साधयामो न परोक्षमुपास्महे ॥ १४-२८-१८॥
ahiṃsā sarvabhūtānāṃ nityamasmāsu rocate |
pratyakṣataḥ sādhayāmo na parokṣamupāsmahe || 14-28-18||
MHB 14-28-19
अध्वर्युरुवाच ।
भूमेर्गन्धगुणान्भुङ्क्षे पिबस्यापोमयान्रसान् ।
ज्योतिषां पश्यसे रूपं स्पृशस्यनिलजान्गुणान् ॥ १४-२८-१९॥
adhvaryuruvāca |
bhūmergandhaguṇānbhuṅkṣe pibasyāpomayānrasān |
jyotiṣāṃ paśyase rūpaṃ spṛśasyanilajānguṇān || 14-28-19||
MHB 14-28-20
शृणोष्याकाशजं शब्दं मनसा मन्यसे मतिम् ।
सर्वाण्येतानि भूतानि प्राणा इति च मन्यसे ॥ १४-२८-२०॥
śṛṇoṣyākāśajaṃ śabdaṃ manasā manyase matim |
sarvāṇyetāni bhūtāni prāṇā iti ca manyase || 14-28-20||
MHB 14-28-21
प्राणादाने च नित्योऽसि हिंसायां वर्तते भवान् ।
नास्ति चेष्टा विना हिंसां किं वा त्वं मन्यसे द्विज ॥ १४-२८-२१॥
prāṇādāne ca nityo'si hiṃsāyāṃ vartate bhavān |
nāsti ceṣṭā vinā hiṃsāṃ kiṃ vā tvaṃ manyase dvija || 14-28-21||
MHB 14-28-22
यतिरुवाच ।
अक्षरं च क्षरं चैव द्वैधीभावोऽयमात्मनः ।
अक्षरं तत्र सद्भावः स्वभावः क्षर उच्यते ॥ १४-२८-२२॥
yatiruvāca |
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva dvaidhībhāvo'yamātmanaḥ |
akṣaraṃ tatra sadbhāvaḥ svabhāvaḥ kṣara ucyate || 14-28-22||
MHB 14-28-23
प्राणो जिह्वा मनः सत्त्वं स्वभावो रजसा सह ।
भावैरेतैर्विमुक्तस्य निर्द्वंद्वस्य निराशिषः ॥ १४-२८-२३॥
prāṇo jihvā manaḥ sattvaṃ svabhāvo rajasā saha |
bhāvairetairvimuktasya nirdvaṃdvasya nirāśiṣaḥ || 14-28-23||
MHB 14-28-24
समस्य सर्वभूतेषु निर्ममस्य जितात्मनः ।
समन्तात्परिमुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ १४-२८-२४॥
samasya sarvabhūteṣu nirmamasya jitātmanaḥ |
samantātparimuktasya na bhayaṃ vidyate kvacit || 14-28-24||
MHB 14-28-25
अध्वर्युरुवाच ।
सद्भिरेवेह संवासः कार्यो मतिमतां वर ।
भवतो हि मतं श्रुत्वा प्रतिभाति मतिर्मम ॥ १४-२८-२५॥
adhvaryuruvāca |
sadbhireveha saṃvāsaḥ kāryo matimatāṃ vara |
bhavato hi mataṃ śrutvā pratibhāti matirmama || 14-28-25||
MHB 14-28-26
भगवन्भगवद्बुद्ध्या प्रतिबुद्धो ब्रवीम्यहम् ।
मतं मन्तुं क्रतुं कर्तुं नापराधोऽस्ति मे द्विज ॥ १४-२८-२६॥
bhagavanbhagavadbuddhyā pratibuddho bravīmyaham |
mataṃ mantuṃ kratuṃ kartuṃ nāparādho'sti me dvija || 14-28-26||
MHB 14-28-27
ब्राह्मण उवाच ।
उपपत्त्या यतिस्तूष्णीं वर्तमानस्ततः परम् ।
अध्वर्युरपि निर्मोहः प्रचचार महामखे ॥ १४-२८-२७॥
brāhmaṇa uvāca |
upapattyā yatistūṣṇīṃ vartamānastataḥ param |
adhvaryurapi nirmohaḥ pracacāra mahāmakhe || 14-28-27||
MHB 14-28-28
एवमेतादृशं मोक्षं सुसूक्ष्मं ब्राह्मणा विदुः ।
विदित्वा चानुतिष्ठन्ति क्षेत्रज्ञेनानुदर्शिना ॥ १४-२८-२८॥
evametādṛśaṃ mokṣaṃ susūkṣmaṃ brāhmaṇā viduḥ |
viditvā cānutiṣṭhanti kṣetrajñenānudarśinā || 14-28-28||
Adhyaya: 29/96 (22)
MHB 14-29-1
ब्राह्मण उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
कार्तवीर्यस्य संवादं समुद्रस्य च भामिनि ॥ १४-२९-१॥
brāhmaṇa uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
kārtavīryasya saṃvādaṃ samudrasya ca bhāmini || 14-29-1||
MHB 14-29-2
कार्तवीर्यार्जुनो नाम राजा बाहुसहस्रवान् ।
येन सागरपर्यन्ता धनुषा निर्जिता मही ॥ १४-२९-२॥
kārtavīryārjuno nāma rājā bāhusahasravān |
yena sāgaraparyantā dhanuṣā nirjitā mahī || 14-29-2||
MHB 14-29-3
स कदाचित्समुद्रान्ते विचरन्बलदर्पितः ।
अवाकिरच्छरशतैः समुद्रमिति नः श्रुतम् ॥ १४-२९-३॥
sa kadācitsamudrānte vicaranbaladarpitaḥ |
avākiraccharaśataiḥ samudramiti naḥ śrutam || 14-29-3||
MHB 14-29-4
तं समुद्रो नमस्कृत्य कृताञ्जलिरुवाच ह ।
मा मुञ्च वीर नाराचान्ब्रूहि किं करवाणि ते ॥ १४-२९-४॥
taṃ samudro namaskṛtya kṛtāñjaliruvāca ha |
mā muñca vīra nārācānbrūhi kiṃ karavāṇi te || 14-29-4||
MHB 14-29-5
मदाश्रयाणि भूतानि त्वद्विसृष्टैर्महेषुभिः ।
वध्यन्ते राजशार्दूल तेभ्यो देह्यभयं विभो ॥ १४-२९-५॥
madāśrayāṇi bhūtāni tvadvisṛṣṭairmaheṣubhiḥ |
vadhyante rājaśārdūla tebhyo dehyabhayaṃ vibho || 14-29-5||
MHB 14-29-6
अर्जुन उवाच ।
मत्समो यदि संग्रामे शरासनधरः क्वचित् ।
विद्यते तं ममाचक्ष्व यः समासीत मां मृधे ॥ १४-२९-६॥
arjuna uvāca |
matsamo yadi saṃgrāme śarāsanadharaḥ kvacit |
vidyate taṃ mamācakṣva yaḥ samāsīta māṃ mṛdhe || 14-29-6||
MHB 14-29-7
समुद्र उवाच ।
महर्षिर्जमदग्निस्ते यदि राजन्परिश्रुतः ।
तस्य पुत्रस्तवातिथ्यं यथावत्कर्तुमर्हति ॥ १४-२९-७॥
samudra uvāca |
maharṣirjamadagniste yadi rājanpariśrutaḥ |
tasya putrastavātithyaṃ yathāvatkartumarhati || 14-29-7||
MHB 14-29-8
ततः स राजा प्रययौ क्रोधेन महता वृतः ।
स तमाश्रममागम्य राममेवान्वपद्यत ॥ १४-२९-८॥
tataḥ sa rājā prayayau krodhena mahatā vṛtaḥ |
sa tamāśramamāgamya rāmamevānvapadyata || 14-29-8||
MHB 14-29-9
स रामप्रतिकूलानि चकार सह बन्धुभिः ।
आयासं जनयामास रामस्य च महात्मनः ॥ १४-२९-९॥
sa rāmapratikūlāni cakāra saha bandhubhiḥ |
āyāsaṃ janayāmāsa rāmasya ca mahātmanaḥ || 14-29-9||
MHB 14-29-10
ततस्तेजः प्रजज्वाल रामस्यामिततेजसः ।
प्रदहद्रिपुसैन्यानि तदा कमललोचने ॥ १४-२९-१०॥
tatastejaḥ prajajvāla rāmasyāmitatejasaḥ |
pradahadripusainyāni tadā kamalalocane || 14-29-10||
MHB 14-29-11
ततः परशुमादाय स तं बाहुसहस्रिणम् ।
चिच्छेद सहसा रामो बाहुशाखमिव द्रुमम् ॥ १४-२९-११॥
tataḥ paraśumādāya sa taṃ bāhusahasriṇam |
ciccheda sahasā rāmo bāhuśākhamiva drumam || 14-29-11||
MHB 14-29-12
तं हतं पतितं दृष्ट्वा समेताः सर्वबान्धवाः ।
असीनादाय शक्तीश्च भार्गवं पर्यवारयन् ॥ १४-२९-१२॥
taṃ hataṃ patitaṃ dṛṣṭvā sametāḥ sarvabāndhavāḥ |
asīnādāya śaktīśca bhārgavaṃ paryavārayan || 14-29-12||
MHB 14-29-13
रामोऽपि धनुरादाय रथमारुह्य सत्वरः ।
विसृजञ्शरवर्षाणि व्यधमत्पार्थिवं बलम् ॥ १४-२९-१३॥
rāmo'pi dhanurādāya rathamāruhya satvaraḥ |
visṛjañśaravarṣāṇi vyadhamatpārthivaṃ balam || 14-29-13||
MHB 14-29-14
ततस्तु क्षत्रियाः केचिज्जमदग्निं निहत्य च ।
विविशुर्गिरिदुर्गाणि मृगाः सिंहार्दिता इव ॥ १४-२९-१४॥
tatastu kṣatriyāḥ kecijjamadagniṃ nihatya ca |
viviśurgiridurgāṇi mṛgāḥ siṃhārditā iva || 14-29-14||
MHB 14-29-15
तेषां स्वविहितं कर्म तद्भयान्नानुतिष्ठताम् ।
प्रजा वृषलतां प्राप्ता ब्राह्मणानामदर्शनात् ॥ १४-२९-१५॥
teṣāṃ svavihitaṃ karma tadbhayānnānutiṣṭhatām |
prajā vṛṣalatāṃ prāptā brāhmaṇānāmadarśanāt || 14-29-15||
MHB 14-29-16
त एते द्रमिडाः काशाः पुण्ड्राश्च शबरैः सह ।
वृषलत्वं परिगता व्युत्थानात्क्षत्रधर्मतः ॥ १४-२९-१६॥
ta ete dramiḍāḥ kāśāḥ puṇḍrāśca śabaraiḥ saha |
vṛṣalatvaṃ parigatā vyutthānātkṣatradharmataḥ || 14-29-16||
MHB 14-29-17
ततस्तु हतवीरासु क्षत्रियासु पुनः पुनः ।
द्विजैरुत्पादितं क्षत्रं जामदग्न्यो न्यकृन्तत ॥ १४-२९-१७॥
tatastu hatavīrāsu kṣatriyāsu punaḥ punaḥ |
dvijairutpāditaṃ kṣatraṃ jāmadagnyo nyakṛntata || 14-29-17||
MHB 14-29-18
एकविंशतिमेधान्ते रामं वागशरीरिणी ।
दिव्या प्रोवाच मधुरा सर्वलोकपरिश्रुता ॥ १४-२९-१८॥
ekaviṃśatimedhānte rāmaṃ vāgaśarīriṇī |
divyā provāca madhurā sarvalokapariśrutā || 14-29-18||
MHB 14-29-19
राम राम निवर्तस्व कं गुणं तात पश्यसि ।
क्षत्रबन्धूनिमान्प्राणैर्विप्रयोज्य पुनः पुनः ॥ १४-२९-१९॥
rāma rāma nivartasva kaṃ guṇaṃ tāta paśyasi |
kṣatrabandhūnimānprāṇairviprayojya punaḥ punaḥ || 14-29-19||
MHB 14-29-20
तथैव तं महात्मानमृचीकप्रमुखास्तदा ।
पितामहा महाभाग निवर्तस्वेत्यथाब्रुवन् ॥ १४-२९-२०॥
tathaiva taṃ mahātmānamṛcīkapramukhāstadā |
pitāmahā mahābhāga nivartasvetyathābruvan || 14-29-20||
MHB 14-29-21
पितुर्वधममृष्यंस्तु रामः प्रोवाच तानृषीन् ।
नार्हन्तीह भवन्तो मां निवारयितुमित्युत ॥ १४-२९-२१॥
piturvadhamamṛṣyaṃstu rāmaḥ provāca tānṛṣīn |
nārhantīha bhavanto māṃ nivārayitumityuta || 14-29-21||
MHB 14-29-22
पितर ऊचुः ।
नार्हसे क्षत्रबन्धूंस्त्वं निहन्तुं जयतां वर ।
न हि युक्तं त्वया हन्तुं ब्राह्मणेन सता नृपान् ॥ १४-२९-२२॥
pitara ūcuḥ |
nārhase kṣatrabandhūṃstvaṃ nihantuṃ jayatāṃ vara |
na hi yuktaṃ tvayā hantuṃ brāhmaṇena satā nṛpān || 14-29-22||
Adhyaya: 30/96 (31)
MHB 14-30-1
पितर ऊचुः ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
श्रुत्वा च तत्तथा कार्यं भवता द्विजसत्तम ॥ १४-३०-१॥
pitara ūcuḥ |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
śrutvā ca tattathā kāryaṃ bhavatā dvijasattama || 14-30-1||
MHB 14-30-2
अलर्को नाम राजर्षिरभवत्सुमहातपाः ।
धर्मज्ञः सत्यसंधश्च महात्मा सुमहाव्रतः ॥ १४-३०-२॥
alarko nāma rājarṣirabhavatsumahātapāḥ |
dharmajñaḥ satyasaṃdhaśca mahātmā sumahāvrataḥ || 14-30-2||
MHB 14-30-3
स सागरान्तां धनुषा विनिर्जित्य महीमिमाम् ।
कृत्वा सुदुष्करं कर्म मनः सूक्ष्मे समादधे ॥ १४-३०-३॥
sa sāgarāntāṃ dhanuṣā vinirjitya mahīmimām |
kṛtvā suduṣkaraṃ karma manaḥ sūkṣme samādadhe || 14-30-3||
MHB 14-30-4
स्थितस्य वृक्षमूलेऽथ तस्य चिन्ता बभूव ह ।
उत्सृज्य सुमहद्राज्यं सूक्ष्मं प्रति महामते ॥ १४-३०-४॥
sthitasya vṛkṣamūle'tha tasya cintā babhūva ha |
utsṛjya sumahadrājyaṃ sūkṣmaṃ prati mahāmate || 14-30-4||
MHB 14-30-5
अलर्क उवाच ।
मनसो मे बलं जातं मनो जित्वा ध्रुवो जयः ।
अन्यत्र बाणानस्यामि शत्रुभिः परिवारितः ॥ १४-३०-५॥
alarka uvāca |
manaso me balaṃ jātaṃ mano jitvā dhruvo jayaḥ |
anyatra bāṇānasyāmi śatrubhiḥ parivāritaḥ || 14-30-5||
MHB 14-30-6
यदिदं चापलान्मूर्तेः सर्वमेतच्चिकीर्षति ।
मनः प्रति सुतीक्ष्णाग्रानहं मोक्ष्यामि सायकान् ॥ १४-३०-६॥
yadidaṃ cāpalānmūrteḥ sarvametaccikīrṣati |
manaḥ prati sutīkṣṇāgrānahaṃ mokṣyāmi sāyakān || 14-30-6||
MHB 14-30-7
मन उवाच ।
नेमे बाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथंचन ।
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि ॥ १४-३०-७॥
mana uvāca |
neme bāṇāstariṣyanti māmalarka kathaṃcana |
tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi || 14-30-7||
MHB 14-30-8
अन्यान्बाणान्समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यसि ।
तच्छ्रुत्वा स विचिन्त्याथ ततो वचनमब्रवीत् ॥ १४-३०-८॥
anyānbāṇānsamīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyasi |
tacchrutvā sa vicintyātha tato vacanamabravīt || 14-30-8||
MHB 14-30-9
अलर्क उवाच ।
आघ्राय सुबहून्गन्धांस्तानेव प्रतिगृध्यति ।
तस्माद्घ्राणं प्रति शरान्प्रतिमोक्ष्याम्यहं शितान् ॥ १४-३०-९॥
alarka uvāca |
āghrāya subahūngandhāṃstāneva pratigṛdhyati |
tasmādghrāṇaṃ prati śarānpratimokṣyāmyahaṃ śitān || 14-30-9||
MHB 14-30-10
घ्राण उवाच ।
नेमे बाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथंचन ।
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि ॥ १४-३०-१०॥
ghrāṇa uvāca |
neme bāṇāstariṣyanti māmalarka kathaṃcana |
tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi || 14-30-10||
MHB 14-30-11
अन्यान्बाणान्समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यसि ।
तच्छ्रुत्वा स विचिन्त्याथ ततो वचनमब्रवीत् ॥ १४-३०-११॥
anyānbāṇānsamīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyasi |
tacchrutvā sa vicintyātha tato vacanamabravīt || 14-30-11||
MHB 14-30-12
अलर्क उवाच ।
इयं स्वादून्रसान्भुक्त्वा तानेव प्रतिगृध्यति ।
तस्माज्जिह्वां प्रति शरान्प्रतिमोक्ष्याम्यहं शितान् ॥ १४-३०-१२॥
alarka uvāca |
iyaṃ svādūnrasānbhuktvā tāneva pratigṛdhyati |
tasmājjihvāṃ prati śarānpratimokṣyāmyahaṃ śitān || 14-30-12||
MHB 14-30-13
जिह्वोवाच ।
नेमे बाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथंचन ।
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि ॥ १४-३०-१३॥
jihvovāca |
neme bāṇāstariṣyanti māmalarka kathaṃcana |
tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi || 14-30-13||
MHB 14-30-14
अन्यान्बाणान्समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यसि ।
तच्छ्रुत्वा स विचिन्त्याथ ततो वचनमब्रवीत् ॥ १४-३०-१४॥
anyānbāṇānsamīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyasi |
tacchrutvā sa vicintyātha tato vacanamabravīt || 14-30-14||
MHB 14-30-15
अलर्क उवाच ।
स्पृष्ट्वा त्वग्विविधान्स्पर्शांस्तानेव प्रतिगृध्यति ।
तस्मात्त्वचं पाटयिष्ये विविधैः कङ्कपत्रिभिः ॥ १४-३०-१५॥
alarka uvāca |
spṛṣṭvā tvagvividhānsparśāṃstāneva pratigṛdhyati |
tasmāttvacaṃ pāṭayiṣye vividhaiḥ kaṅkapatribhiḥ || 14-30-15||
MHB 14-30-16
त्वगुवाच ।
नेमे बाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथंचन ।
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि ॥ १४-३०-१६॥
tvaguvāca |
neme bāṇāstariṣyanti māmalarka kathaṃcana |
tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi || 14-30-16||
MHB 14-30-17
अन्यान्बाणान्समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यसि ।
तच्छ्रुत्वा स विचिन्त्याथ ततो वचनमब्रवीत् ॥ १४-३०-१७॥
anyānbāṇānsamīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyasi |
tacchrutvā sa vicintyātha tato vacanamabravīt || 14-30-17||
MHB 14-30-18
अलर्क उवाच ।
श्रुत्वा वै विविधाञ्शब्दांस्तानेव प्रतिगृध्यति ।
तस्माच्छ्रोत्रं प्रति शरान्प्रतिमोक्ष्याम्यहं शितान् ॥ १४-३०-१८॥
alarka uvāca |
śrutvā vai vividhāñśabdāṃstāneva pratigṛdhyati |
tasmācchrotraṃ prati śarānpratimokṣyāmyahaṃ śitān || 14-30-18||
MHB 14-30-19
श्रोत्र उवाच ।
नेमे बाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथंचन ।
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति ततो हास्यसि जीवितम् ॥ १४-३०-१९॥
śrotra uvāca |
neme bāṇāstariṣyanti māmalarka kathaṃcana |
tavaiva marma bhetsyanti tato hāsyasi jīvitam || 14-30-19||
MHB 14-30-20
अन्यान्बाणान्समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यसि ।
तच्छ्रुत्वा स विचिन्त्याथ ततो वचनमब्रवीत् ॥ १४-३०-२०॥
anyānbāṇānsamīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyasi |
tacchrutvā sa vicintyātha tato vacanamabravīt || 14-30-20||
MHB 14-30-21
अलर्क उवाच ।
दृष्ट्वा वै विविधान्भावांस्तानेव प्रतिगृध्यति ।
तस्माच्चक्षुः प्रति शरान्प्रतिमोक्ष्याम्यहं शितान् ॥ १४-३०-२१॥
alarka uvāca |
dṛṣṭvā vai vividhānbhāvāṃstāneva pratigṛdhyati |
tasmāccakṣuḥ prati śarānpratimokṣyāmyahaṃ śitān || 14-30-21||
MHB 14-30-22
चक्षुरुवाच ।
नेमे बाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथंचन ।
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि ॥ १४-३०-२२॥
cakṣuruvāca |
neme bāṇāstariṣyanti māmalarka kathaṃcana |
tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi || 14-30-22||
MHB 14-30-23
अन्यान्बाणान्समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यसि ।
तच्छ्रुत्वा स विचिन्त्याथ ततो वचनमब्रवीत् ॥ १४-३०-२३॥
anyānbāṇānsamīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyasi |
tacchrutvā sa vicintyātha tato vacanamabravīt || 14-30-23||
MHB 14-30-24
अलर्क उवाच ।
इयं निष्ठा बहुविधा प्रज्ञया त्वध्यवस्यति ।
तस्माद्बुद्धिं प्रति शरान्प्रतिमोक्ष्याम्यहं शितान् ॥ १४-३०-२४॥
alarka uvāca |
iyaṃ niṣṭhā bahuvidhā prajñayā tvadhyavasyati |
tasmādbuddhiṃ prati śarānpratimokṣyāmyahaṃ śitān || 14-30-24||
MHB 14-30-25
बुद्धिरुवाच ।
नेमे बाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथंचन ।
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि ॥ १४-३०-२५॥
buddhiruvāca |
neme bāṇāstariṣyanti māmalarka kathaṃcana |
tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi || 14-30-25||
MHB 14-30-26
पितर ऊचुः ।
ततोऽलर्कस्तपो घोरमास्थायाथ सुदुष्करम् ।
नाध्यगच्छत्परं शक्त्या बाणमेतेषु सप्तसु ।
सुसमाहितचेतास्तु ततोऽचिन्तयत प्रभुः ॥ १४-३०-२६॥
pitara ūcuḥ |
tato'larkastapo ghoramāsthāyātha suduṣkaram |
nādhyagacchatparaṃ śaktyā bāṇameteṣu saptasu |
susamāhitacetāstu tato'cintayata prabhuḥ || 14-30-26||
MHB 14-30-27
स विचिन्त्य चिरं कालमलर्को द्विजसत्तम ।
नाध्यगच्छत्परं श्रेयो योगान्मतिमतां वरः ॥ १४-३०-२७॥
sa vicintya ciraṃ kālamalarko dvijasattama |
nādhyagacchatparaṃ śreyo yogānmatimatāṃ varaḥ || 14-30-27||
MHB 14-30-28
स एकाग्रं मनः कृत्वा निश्चलो योगमास्थितः ।
इन्द्रियाणि जघानाशु बाणेनैकेन वीर्यवान् ।
योगेनात्मानमाविश्य संसिद्धिं परमां ययौ ॥ १४-३०-२८॥
sa ekāgraṃ manaḥ kṛtvā niścalo yogamāsthitaḥ |
indriyāṇi jaghānāśu bāṇenaikena vīryavān |
yogenātmānamāviśya saṃsiddhiṃ paramāṃ yayau || 14-30-28||
MHB 14-30-29
विस्मितश्चापि राजर्षिरिमां गाथां जगाद ह ।
अहो कष्टं यदस्माभिः पूर्वं राज्यमनुष्ठितम् ।
इति पश्चान्मया ज्ञातं योगान्नास्ति परं सुखम् ॥ १४-३०-२९॥
vismitaścāpi rājarṣirimāṃ gāthāṃ jagāda ha |
aho kaṣṭaṃ yadasmābhiḥ pūrvaṃ rājyamanuṣṭhitam |
iti paścānmayā jñātaṃ yogānnāsti paraṃ sukham || 14-30-29||
MHB 14-30-30
इति त्वमपि जानीहि राम मा क्षत्रियाञ्जहि ।
तपो घोरमुपातिष्ठ ततः श्रेयोऽभिपत्स्यसे ॥ १४-३०-३०॥
iti tvamapi jānīhi rāma mā kṣatriyāñjahi |
tapo ghoramupātiṣṭha tataḥ śreyo'bhipatsyase || 14-30-30||
MHB 14-30-31
ब्राह्मण उवाच ।
इत्युक्तः स तपो घोरं जामदग्न्यः पितामहैः ।
आस्थितः सुमहाभागो ययौ सिद्धिं च दुर्गमाम् ॥ १४-३०-३१॥
brāhmaṇa uvāca |
ityuktaḥ sa tapo ghoraṃ jāmadagnyaḥ pitāmahaiḥ |
āsthitaḥ sumahābhāgo yayau siddhiṃ ca durgamām || 14-30-31||
Adhyaya: 31/96 (13)
MHB 14-31-1
ब्राह्मण उवाच ।
त्रयो वै रिपवो लोके नव वै गुणतः स्मृताः ।
हर्षः स्तम्भोऽभिमानश्च त्रयस्ते सात्त्विका गुणाः ॥ १४-३१-१॥
brāhmaṇa uvāca |
trayo vai ripavo loke nava vai guṇataḥ smṛtāḥ |
harṣaḥ stambho'bhimānaśca trayaste sāttvikā guṇāḥ || 14-31-1||
MHB 14-31-2
शोकः क्रोधोऽतिसंरम्भो राजसास्ते गुणाः स्मृताः ।
स्वप्नस्तन्द्री च मोहश्च त्रयस्ते तामसा गुणाः ॥ १४-३१-२॥
śokaḥ krodho'tisaṃrambho rājasāste guṇāḥ smṛtāḥ |
svapnastandrī ca mohaśca trayaste tāmasā guṇāḥ || 14-31-2||
MHB 14-31-3
एतान्निकृत्य धृतिमान्बाणसंघैरतन्द्रितः ।
जेतुं परानुत्सहते प्रशान्तात्मा जितेन्द्रियः ॥ १४-३१-३॥
etānnikṛtya dhṛtimānbāṇasaṃghairatandritaḥ |
jetuṃ parānutsahate praśāntātmā jitendriyaḥ || 14-31-3||
MHB 14-31-4
अत्र गाथाः कीर्तयन्ति पुराकल्पविदो जनाः ।
अम्बरीषेण या गीता राज्ञा राज्यं प्रशासता ॥ १४-३१-४॥
atra gāthāḥ kīrtayanti purākalpavido janāḥ |
ambarīṣeṇa yā gītā rājñā rājyaṃ praśāsatā || 14-31-4||
MHB 14-31-5
समुदीर्णेषु दोषेषु वध्यमानेषु साधुषु ।
जग्राह तरसा राज्यमम्बरीष इति श्रुतिः ॥ १४-३१-५॥
samudīrṇeṣu doṣeṣu vadhyamāneṣu sādhuṣu |
jagrāha tarasā rājyamambarīṣa iti śrutiḥ || 14-31-5||
MHB 14-31-6
स निगृह्य महादोषान्साधून्समभिपूज्य च ।
जगाम महतीं सिद्धिं गाथां चेमां जगाद ह ॥ १४-३१-६॥
sa nigṛhya mahādoṣānsādhūnsamabhipūjya ca |
jagāma mahatīṃ siddhiṃ gāthāṃ cemāṃ jagāda ha || 14-31-6||
MHB 14-31-7
भूयिष्ठं मे जिता दोषा निहताः सर्वशत्रवः ।
एको दोषोऽवशिष्टस्तु वध्यः स न हतो मया ॥ १४-३१-७॥
bhūyiṣṭhaṃ me jitā doṣā nihatāḥ sarvaśatravaḥ |
eko doṣo'vaśiṣṭastu vadhyaḥ sa na hato mayā || 14-31-7||
MHB 14-31-8
येन युक्तो जन्तुरयं वैतृष्ण्यं नाधिगच्छति ।
तृष्णार्त इव निम्नानि धावमानो न बुध्यते ॥ १४-३१-८॥
yena yukto janturayaṃ vaitṛṣṇyaṃ nādhigacchati |
tṛṣṇārta iva nimnāni dhāvamāno na budhyate || 14-31-8||
MHB 14-31-9
अकार्यमपि येनेह प्रयुक्तः सेवते नरः ।
तं लोभमसिभिस्तीक्ष्णैर्निकृन्तन्तं निकृन्तत ॥ १४-३१-९॥
akāryamapi yeneha prayuktaḥ sevate naraḥ |
taṃ lobhamasibhistīkṣṇairnikṛntantaṃ nikṛntata || 14-31-9||
MHB 14-31-10
लोभाद्धि जायते तृष्णा ततश्चिन्ता प्रसज्यते ।
स लिप्समानो लभते भूयिष्ठं राजसान्गुणान् ॥ १४-३१-१०॥
lobhāddhi jāyate tṛṣṇā tataścintā prasajyate |
sa lipsamāno labhate bhūyiṣṭhaṃ rājasānguṇān || 14-31-10||
MHB 14-31-11
स तैर्गुणैः संहतदेहबन्धनः पुनः पुनर्जायति कर्म चेहते ।
जन्मक्षये भिन्नविकीर्णदेहः पुनर्मृत्युं गच्छति जन्मनि स्वे ॥ १४-३१-११॥
sa tairguṇaiḥ saṃhatadehabandhanaḥ punaḥ punarjāyati karma cehate |
janmakṣaye bhinnavikīrṇadehaḥ punarmṛtyuṃ gacchati janmani sve || 14-31-11||
MHB 14-31-12
तस्मादेनं सम्यगवेक्ष्य लोभं निगृह्य धृत्यात्मनि राज्यमिच्छेत् ।
एतद्राज्यं नान्यदस्तीति विद्याद्यस्त्वत्र राजा विजितो ममैकः ॥ १४-३१-१२॥
tasmādenaṃ samyagavekṣya lobhaṃ nigṛhya dhṛtyātmani rājyamicchet |
etadrājyaṃ nānyadastīti vidyādyastvatra rājā vijito mamaikaḥ || 14-31-12||
MHB 14-31-13
इति राज्ञाम्बरीषेण गाथा गीता यशस्विना ।
आधिराज्यं पुरस्कृत्य लोभमेकं निकृन्तता ॥ १४-३१-१३॥
iti rājñāmbarīṣeṇa gāthā gītā yaśasvinā |
ādhirājyaṃ puraskṛtya lobhamekaṃ nikṛntatā || 14-31-13||
Adhyaya: 32/96 (25)
MHB 14-32-1
ब्राह्मण उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ब्राह्मणस्य च संवादं जनकस्य च भामिनि ॥ १४-३२-१॥
brāhmaṇa uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
brāhmaṇasya ca saṃvādaṃ janakasya ca bhāmini || 14-32-1||
MHB 14-32-2
ब्राह्मणं जनको राजा सन्नं कस्मिंश्चिदागमे ।
विषये मे न वस्तव्यमिति शिष्ट्यर्थमब्रवीत् ॥ १४-३२-२॥
brāhmaṇaṃ janako rājā sannaṃ kasmiṃścidāgame |
viṣaye me na vastavyamiti śiṣṭyarthamabravīt || 14-32-2||
MHB 14-32-3
इत्युक्तः प्रत्युवाचाथ ब्राह्मणो राजसत्तमम् ।
आचक्ष्व विषयं राजन्यावांस्तव वशे स्थितः ॥ १४-३२-३॥
ityuktaḥ pratyuvācātha brāhmaṇo rājasattamam |
ācakṣva viṣayaṃ rājanyāvāṃstava vaśe sthitaḥ || 14-32-3||
MHB 14-32-4
सोऽन्यस्य विषये राज्ञो वस्तुमिच्छाम्यहं विभो ।
वचस्ते कर्तुमिच्छामि यथाशास्त्रं महीपते ॥ १४-३२-४॥
so'nyasya viṣaye rājño vastumicchāmyahaṃ vibho |
vacaste kartumicchāmi yathāśāstraṃ mahīpate || 14-32-4||
MHB 14-32-5
इत्युक्तः स तदा राजा ब्राह्मणेन यशस्विना ।
मुहुरुष्णं च निःश्वस्य न स तं प्रत्यभाषत ॥ १४-३२-५॥
ityuktaḥ sa tadā rājā brāhmaṇena yaśasvinā |
muhuruṣṇaṃ ca niḥśvasya na sa taṃ pratyabhāṣata || 14-32-5||
MHB 14-32-6
तमासीनं ध्यायमानं राजानममितौजसम् ।
कश्मलं सहसागच्छद्भानुमन्तमिव ग्रहः ॥ १४-३२-६॥
tamāsīnaṃ dhyāyamānaṃ rājānamamitaujasam |
kaśmalaṃ sahasāgacchadbhānumantamiva grahaḥ || 14-32-6||
MHB 14-32-7
समाश्वास्य ततो राजा व्यपेते कश्मले तदा ।
ततो मुहूर्तादिव तं ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत् ॥ १४-३२-७॥
samāśvāsya tato rājā vyapete kaśmale tadā |
tato muhūrtādiva taṃ brāhmaṇaṃ vākyamabravīt || 14-32-7||
MHB 14-32-8
पितृपैतामहे राज्ये वश्ये जनपदे सति ।
विषयं नाधिगच्छामि विचिन्वन्पृथिवीमिमाम् ॥ १४-३२-८॥
pitṛpaitāmahe rājye vaśye janapade sati |
viṣayaṃ nādhigacchāmi vicinvanpṛthivīmimām || 14-32-8||
MHB 14-32-9
नाध्यगच्छं यदा पृथ्व्यां मिथिला मार्गिता मया ।
नाध्यगच्छं यदा तस्यां स्वप्रजा मार्गिता मया ॥ १४-३२-९॥
nādhyagacchaṃ yadā pṛthvyāṃ mithilā mārgitā mayā |
nādhyagacchaṃ yadā tasyāṃ svaprajā mārgitā mayā || 14-32-9||
MHB 14-32-10
नाध्यगच्छं यदा तासु तदा मे कश्मलोऽभवत् ।
ततो मे कश्मलस्यान्ते मतिः पुनरुपस्थिता ॥ १४-३२-१०॥
nādhyagacchaṃ yadā tāsu tadā me kaśmalo'bhavat |
tato me kaśmalasyānte matiḥ punarupasthitā || 14-32-10||
MHB 14-32-11
तया न विषयं मन्ये सर्वो वा विषयो मम ।
आत्मापि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम ।
उष्यतां यावदुत्साहो भुज्यतां यावदिष्यते ॥ १४-३२-११॥
tayā na viṣayaṃ manye sarvo vā viṣayo mama |
ātmāpi cāyaṃ na mama sarvā vā pṛthivī mama |
uṣyatāṃ yāvadutsāho bhujyatāṃ yāvadiṣyate || 14-32-11||
MHB 14-32-12
पितृपैतामहे राज्ये वश्ये जनपदे सति ।
ब्रूहि कां बुद्धिमास्थाय ममत्वं वर्जितं त्वया ॥ १४-३२-१२॥
pitṛpaitāmahe rājye vaśye janapade sati |
brūhi kāṃ buddhimāsthāya mamatvaṃ varjitaṃ tvayā || 14-32-12||
MHB 14-32-13
कां वा बुद्धिं विनिश्चित्य सर्वो वै विषयस्तव ।
नावैषि विषयं येन सर्वो वा विषयस्तव ॥ १४-३२-१३॥
kāṃ vā buddhiṃ viniścitya sarvo vai viṣayastava |
nāvaiṣi viṣayaṃ yena sarvo vā viṣayastava || 14-32-13||
MHB 14-32-14
जनक उवाच ।
अन्तवन्त इहारम्भा विदिताः सर्वकर्मसु ।
नाध्यगच्छमहं यस्मान्ममेदमिति यद्भवेत् ॥ १४-३२-१४॥
janaka uvāca |
antavanta ihārambhā viditāḥ sarvakarmasu |
nādhyagacchamahaṃ yasmānmamedamiti yadbhavet || 14-32-14||
MHB 14-32-15
कस्येदमिति कस्य स्वमिति वेदवचस्तथा ।
नाध्यगच्छमहं बुद्ध्या ममेदमिति यद्भवेत् ॥ १४-३२-१५॥
kasyedamiti kasya svamiti vedavacastathā |
nādhyagacchamahaṃ buddhyā mamedamiti yadbhavet || 14-32-15||
MHB 14-32-16
एतां बुद्धिं विनिश्चित्य ममत्वं वर्जितं मया ।
शृणु बुद्धिं तु यां ज्ञात्वा सर्वत्र विषयो मम ॥ १४-३२-१६॥
etāṃ buddhiṃ viniścitya mamatvaṃ varjitaṃ mayā |
śṛṇu buddhiṃ tu yāṃ jñātvā sarvatra viṣayo mama || 14-32-16||
MHB 14-32-17
नाहमात्मार्थमिच्छामि गन्धान्घ्राणगतानपि ।
तस्मान्मे निर्जिता भूमिर्वशे तिष्ठति नित्यदा ॥ १४-३२-१७॥
nāhamātmārthamicchāmi gandhānghrāṇagatānapi |
tasmānme nirjitā bhūmirvaśe tiṣṭhati nityadā || 14-32-17||
MHB 14-32-18
नाहमात्मार्थमिच्छामि रसानास्येऽपि वर्ततः ।
आपो मे निर्जितास्तस्माद्वशे तिष्ठन्ति नित्यदा ॥ १४-३२-१८॥
nāhamātmārthamicchāmi rasānāsye'pi vartataḥ |
āpo me nirjitāstasmādvaśe tiṣṭhanti nityadā || 14-32-18||
MHB 14-32-19
नाहमात्मार्थमिच्छामि रूपं ज्योतिश्च चक्षुषा ।
तस्मान्मे निर्जितं ज्योतिर्वशे तिष्ठति नित्यदा ॥ १४-३२-१९॥
nāhamātmārthamicchāmi rūpaṃ jyotiśca cakṣuṣā |
tasmānme nirjitaṃ jyotirvaśe tiṣṭhati nityadā || 14-32-19||
MHB 14-32-20
नाहमात्मार्थमिच्छामि स्पर्शांस्त्वचि गताश्च ये ।
तस्मान्मे निर्जितो वायुर्वशे तिष्ठति नित्यदा ॥ १४-३२-२०॥
nāhamātmārthamicchāmi sparśāṃstvaci gatāśca ye |
tasmānme nirjito vāyurvaśe tiṣṭhati nityadā || 14-32-20||
MHB 14-32-21
नाहमात्मार्थमिच्छामि शब्दाञ्श्रोत्रगतानपि ।
तस्मान्मे निर्जिताः शब्दा वशे तिष्ठन्ति नित्यदा ॥ १४-३२-२१॥
nāhamātmārthamicchāmi śabdāñśrotragatānapi |
tasmānme nirjitāḥ śabdā vaśe tiṣṭhanti nityadā || 14-32-21||
MHB 14-32-22
नाहमात्मार्थमिच्छामि मनो नित्यं मनोन्तरे ।
मनो मे निर्जितं तस्माद्वशे तिष्ठति नित्यदा ॥ १४-३२-२२॥
nāhamātmārthamicchāmi mano nityaṃ manontare |
mano me nirjitaṃ tasmādvaśe tiṣṭhati nityadā || 14-32-22||
MHB 14-32-23
देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च भूतेभ्योऽतिथिभिः सह ।
इत्यर्थं सर्व एवेमे समारम्भा भवन्ति वै ॥ १४-३२-२३॥
devebhyaśca pitṛbhyaśca bhūtebhyo'tithibhiḥ saha |
ityarthaṃ sarva eveme samārambhā bhavanti vai || 14-32-23||
MHB 14-32-24
ततः प्रहस्य जनकं ब्राह्मणः पुनरब्रवीत् ।
त्वज्जिज्ञासार्थमद्येह विद्धि मां धर्ममागतम् ॥ १४-३२-२४॥
tataḥ prahasya janakaṃ brāhmaṇaḥ punarabravīt |
tvajjijñāsārthamadyeha viddhi māṃ dharmamāgatam || 14-32-24||
MHB 14-32-25
त्वमस्य ब्रह्मनाभस्य बुद्ध्यारस्यानिवर्तिनः ।
सत्त्वनेमिनिरुद्धस्य चक्रस्यैकः प्रवर्तकः ॥ १४-३२-२५॥
tvamasya brahmanābhasya buddhyārasyānivartinaḥ |
sattvaneminiruddhasya cakrasyaikaḥ pravartakaḥ || 14-32-25||
Adhyaya: 33/96 (8)
MHB 14-33-1
ब्राह्मण उवाच ।
नाहं तथा भीरु चरामि लोके तथा त्वं मां तर्कयसे स्वबुद्ध्या ।
विप्रोऽस्मि मुक्तोऽस्मि वनेचरोऽस्मि गृहस्थधर्मा ब्रह्मचारी तथास्मि ॥ १४-३३-१॥
brāhmaṇa uvāca |
nāhaṃ tathā bhīru carāmi loke tathā tvaṃ māṃ tarkayase svabuddhyā |
vipro'smi mukto'smi vanecaro'smi gṛhasthadharmā brahmacārī tathāsmi || 14-33-1||
MHB 14-33-2
नाहमस्मि यथा मां त्वं पश्यसे चक्षुषा शुभे ।
मया व्याप्तमिदं सर्वं यत्किंचिज्जगतीगतम् ॥ १४-३३-२॥
nāhamasmi yathā māṃ tvaṃ paśyase cakṣuṣā śubhe |
mayā vyāptamidaṃ sarvaṃ yatkiṃcijjagatīgatam || 14-33-2||
MHB 14-33-3
ये केचिज्जन्तवो लोके जङ्गमाः स्थावराश्च ह ।
तेषां मामन्तकं विद्धि दारूणामिव पावकम् ॥ १४-३३-३॥
ye kecijjantavo loke jaṅgamāḥ sthāvarāśca ha |
teṣāṃ māmantakaṃ viddhi dārūṇāmiva pāvakam || 14-33-3||
MHB 14-33-4
राज्यं पृथिव्यां सर्वस्यामथ वापि त्रिविष्टपे ।
तथा बुद्धिरियं वेत्ति बुद्धिरेव धनं मम ॥ १४-३३-४॥
rājyaṃ pṛthivyāṃ sarvasyāmatha vāpi triviṣṭape |
tathā buddhiriyaṃ vetti buddhireva dhanaṃ mama || 14-33-4||
MHB 14-33-5
एकः पन्था ब्राह्मणानां येन गच्छन्ति तद्विदः ।
गृहेषु वनवासेषु गुरुवासेषु भिक्षुषु ।
लिङ्गैर्बहुभिरव्यग्रैरेका बुद्धिरुपास्यते ॥ १४-३३-५॥
ekaḥ panthā brāhmaṇānāṃ yena gacchanti tadvidaḥ |
gṛheṣu vanavāseṣu guruvāseṣu bhikṣuṣu |
liṅgairbahubhiravyagrairekā buddhirupāsyate || 14-33-5||
MHB 14-33-6
नानालिङ्गाश्रमस्थानां येषां बुद्धिः शमात्मिका ।
ते भावमेकमायान्ति सरितः सागरं यथा ॥ १४-३३-६॥
nānāliṅgāśramasthānāṃ yeṣāṃ buddhiḥ śamātmikā |
te bhāvamekamāyānti saritaḥ sāgaraṃ yathā || 14-33-6||
MHB 14-33-7
बुद्ध्यायं गम्यते मार्गः शरीरेण न गम्यते ।
आद्यन्तवन्ति कर्माणि शरीरं कर्मबन्धनम् ॥ १४-३३-७॥
buddhyāyaṃ gamyate mārgaḥ śarīreṇa na gamyate |
ādyantavanti karmāṇi śarīraṃ karmabandhanam || 14-33-7||
MHB 14-33-8
तस्मात्ते सुभगे नास्ति परलोककृतं भयम् ।
मद्भावभावनिरता ममैवात्मानमेष्यसि ॥ १४-३३-८॥
tasmātte subhage nāsti paralokakṛtaṃ bhayam |
madbhāvabhāvaniratā mamaivātmānameṣyasi || 14-33-8||
Adhyaya: 34/96 (12)
MHB 14-34-1
ब्राह्मण्युवाच ।
नेदमल्पात्मना शक्यं वेदितुं नाकृतात्मना ।
बहु चाल्पं च संक्षिप्तं विप्लुतं च मतं मम ॥ १४-३४-१॥
brāhmaṇyuvāca |
nedamalpātmanā śakyaṃ vedituṃ nākṛtātmanā |
bahu cālpaṃ ca saṃkṣiptaṃ viplutaṃ ca mataṃ mama || 14-34-1||
MHB 14-34-2
उपायं तु मम ब्रूहि येनैषा लभ्यते मतिः ।
तन्मन्ये कारणतमं यत एषा प्रवर्तते ॥ १४-३४-२॥
upāyaṃ tu mama brūhi yenaiṣā labhyate matiḥ |
tanmanye kāraṇatamaṃ yata eṣā pravartate || 14-34-2||
MHB 14-34-3
ब्राह्मण उवाच ।
अरणीं ब्राह्मणीं विद्धि गुरुरस्योत्तरारणिः ।
तपःश्रुतेऽभिमथ्नीतो ज्ञानाग्निर्जायते ततः ॥ १४-३४-३॥
brāhmaṇa uvāca |
araṇīṃ brāhmaṇīṃ viddhi gururasyottarāraṇiḥ |
tapaḥśrute'bhimathnīto jñānāgnirjāyate tataḥ || 14-34-3||
MHB 14-34-4
ब्राह्मण्युवाच ।
यदिदं ब्रह्मणो लिङ्गं क्षेत्रज्ञमिति संज्ञितम् ।
ग्रहीतुं येन तच्छक्यं लक्षणं तस्य तत्क्व नु ॥ १४-३४-४॥
brāhmaṇyuvāca |
yadidaṃ brahmaṇo liṅgaṃ kṣetrajñamiti saṃjñitam |
grahītuṃ yena tacchakyaṃ lakṣaṇaṃ tasya tatkva nu || 14-34-4||
MHB 14-34-5
ब्राह्मण उवाच ।
अलिङ्गो निर्गुणश्चैव कारणं नास्य विद्यते ।
उपायमेव वक्ष्यामि येन गृह्येत वा न वा ॥ १४-३४-५॥
brāhmaṇa uvāca |
aliṅgo nirguṇaścaiva kāraṇaṃ nāsya vidyate |
upāyameva vakṣyāmi yena gṛhyeta vā na vā || 14-34-5||
MHB 14-34-6
सम्यगप्युपदिष्टश्च भ्रमरैरिव लक्ष्यते ।
कर्मबुद्धिरबुद्धित्वाज्ज्ञानलिङ्गैरिवाश्रितम् ॥ १४-३४-६॥
samyagapyupadiṣṭaśca bhramarairiva lakṣyate |
karmabuddhirabuddhitvājjñānaliṅgairivāśritam || 14-34-6||
MHB 14-34-7
इदं कार्यमिदं नेति न मोक्षेषूपदिश्यते ।
पश्यतः शृण्वतो बुद्धिरात्मनो येषु जायते ॥ १४-३४-७॥
idaṃ kāryamidaṃ neti na mokṣeṣūpadiśyate |
paśyataḥ śṛṇvato buddhirātmano yeṣu jāyate || 14-34-7||
MHB 14-34-8
यावन्त इह शक्येरंस्तावतोंऽशान्प्रकल्पयेत् ।
व्यक्तानव्यक्तरूपांश्च शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १४-३४-८॥
yāvanta iha śakyeraṃstāvatoṃ'śānprakalpayet |
vyaktānavyaktarūpāṃśca śataśo'tha sahasraśaḥ || 14-34-8||
MHB 14-34-9
सर्वान्नानात्वयुक्तांश्च सर्वान्प्रत्यक्षहेतुकान् ।
यतः परं न विद्येत ततोऽभ्यासे भविष्यति ॥ १४-३४-९॥
sarvānnānātvayuktāṃśca sarvānpratyakṣahetukān |
yataḥ paraṃ na vidyeta tato'bhyāse bhaviṣyati || 14-34-9||
MHB 14-34-10
वासुदेव उवाच ।
ततस्तु तस्या ब्राह्मण्या मतिः क्षेत्रज्ञसंक्षये ।
क्षेत्रज्ञादेव परतः क्षेत्रज्ञोऽन्यः प्रवर्तते ॥ १४-३४-१०॥
vāsudeva uvāca |
tatastu tasyā brāhmaṇyā matiḥ kṣetrajñasaṃkṣaye |
kṣetrajñādeva parataḥ kṣetrajño'nyaḥ pravartate || 14-34-10||
MHB 14-34-11
अर्जुन उवाच ।
क्व नु सा ब्राह्मणी कृष्ण क्व चासौ ब्राह्मणर्षभः ।
याभ्यां सिद्धिरियं प्राप्ता तावुभौ वद मेऽच्युत ॥ १४-३४-११॥
arjuna uvāca |
kva nu sā brāhmaṇī kṛṣṇa kva cāsau brāhmaṇarṣabhaḥ |
yābhyāṃ siddhiriyaṃ prāptā tāvubhau vada me'cyuta || 14-34-11||
MHB 14-34-12
वासुदेव उवाच ।
मनो मे ब्राह्मणं विद्धि बुद्धिं मे विद्धि ब्राह्मणीम् ।
क्षेत्रज्ञ इति यश्चोक्तः सोऽहमेव धनंजय ॥ १४-३४-१२॥
vāsudeva uvāca |
mano me brāhmaṇaṃ viddhi buddhiṃ me viddhi brāhmaṇīm |
kṣetrajña iti yaścoktaḥ so'hameva dhanaṃjaya || 14-34-12||
Adhyaya: 35/96 (40)
MHB 14-35-1
अर्जुन उवाच ।
ब्रह्म यत्परमं वेद्यं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ।
भवतो हि प्रसादेन सूक्ष्मे मे रमते मतिः ॥ १४-३५-१॥
arjuna uvāca |
brahma yatparamaṃ vedyaṃ tanme vyākhyātumarhasi |
bhavato hi prasādena sūkṣme me ramate matiḥ || 14-35-1||
MHB 14-35-2
वासुदेव उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह ॥ १४-३५-२॥
vāsudeva uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
saṃvādaṃ mokṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha || 14-35-2||
MHB 14-35-3
कश्चिद्ब्राह्मणमासीनमाचार्यं संशितव्रतम् ।
शिष्यः पप्रच्छ मेधावी किं स्विच्छ्रेयः परंतप ॥ १४-३५-३॥
kaścidbrāhmaṇamāsīnamācāryaṃ saṃśitavratam |
śiṣyaḥ papraccha medhāvī kiṃ svicchreyaḥ paraṃtapa || 14-35-3||
MHB 14-35-4
भगवन्तं प्रपन्नोऽहं निःश्रेयसपरायणः ।
याचे त्वां शिरसा विप्र यद्ब्रूयां तद्विचक्ष्व मे ॥ १४-३५-४॥
bhagavantaṃ prapanno'haṃ niḥśreyasaparāyaṇaḥ |
yāce tvāṃ śirasā vipra yadbrūyāṃ tadvicakṣva me || 14-35-4||
MHB 14-35-5
तमेवंवादिनं पार्थ शिष्यं गुरुरुवाच ह ।
कथयस्व प्रवक्ष्यामि यत्र ते संशयो द्विज ॥ १४-३५-५॥
tamevaṃvādinaṃ pārtha śiṣyaṃ gururuvāca ha |
kathayasva pravakṣyāmi yatra te saṃśayo dvija || 14-35-5||
MHB 14-35-6
इत्युक्तः स कुरुश्रेष्ठ गुरुणा गुरुवत्सलः ।
प्राञ्जलिः परिपप्रच्छ यत्तच्छृणु महामते ॥ १४-३५-६॥
ityuktaḥ sa kuruśreṣṭha guruṇā guruvatsalaḥ |
prāñjaliḥ paripapraccha yattacchṛṇu mahāmate || 14-35-6||
MHB 14-35-7
शिष्य उवाच ।
कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत्सत्यं ब्रूहि यत्परम् ।
कुतो जातानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ १४-३५-७॥
śiṣya uvāca |
kutaścāhaṃ kutaśca tvaṃ tatsatyaṃ brūhi yatparam |
kuto jātāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca || 14-35-7||
MHB 14-35-8
केन जीवन्ति भूतानि तेषामायुः किमात्मकम् ।
किं सत्यं किं तपो विप्र के गुणाः सद्भिरीरिताः ।
के पन्थानः शिवाः सन्ति किं सुखं किं च दुष्कृतम् ॥ १४-३५-८॥
kena jīvanti bhūtāni teṣāmāyuḥ kimātmakam |
kiṃ satyaṃ kiṃ tapo vipra ke guṇāḥ sadbhirīritāḥ |
ke panthānaḥ śivāḥ santi kiṃ sukhaṃ kiṃ ca duṣkṛtam || 14-35-8||
MHB 14-35-9
एतान्मे भगवन्प्रश्नान्याथातथ्येन सत्तम ।
वक्तुमर्हसि विप्रर्षे यथावदिह तत्त्वतः ॥ १४-३५-९॥
etānme bhagavanpraśnānyāthātathyena sattama |
vaktumarhasi viprarṣe yathāvadiha tattvataḥ || 14-35-9||
MHB 14-35-10
वासुदेव उवाच ।
तस्मै संप्रतिपन्नाय यथावत्परिपृच्छते ।
शिष्याय गुणयुक्ताय शान्ताय गुरुवर्तिने ।
छायाभूताय दान्ताय यतये ब्रह्मचारिणे ॥ १४-३५-१०॥
vāsudeva uvāca |
tasmai saṃpratipannāya yathāvatparipṛcchate |
śiṣyāya guṇayuktāya śāntāya guruvartine |
chāyābhūtāya dāntāya yataye brahmacāriṇe || 14-35-10||
MHB 14-35-11
तान्प्रश्नानब्रवीत्पार्थ मेधावी स धृतव्रतः ।
गुरुः कुरुकुलश्रेष्ठ सम्यक्सर्वानरिंदम ॥ १४-३५-११॥
tānpraśnānabravītpārtha medhāvī sa dhṛtavrataḥ |
guruḥ kurukulaśreṣṭha samyaksarvānariṃdama || 14-35-11||
MHB 14-35-12
ब्रह्मप्रोक्तमिदं धर्ममृषिप्रवरसेवितम् ।
वेदविद्यासमावाप्यं तत्त्वभूतार्थभावनम् ॥ १४-३५-१२॥
brahmaproktamidaṃ dharmamṛṣipravarasevitam |
vedavidyāsamāvāpyaṃ tattvabhūtārthabhāvanam || 14-35-12||
MHB 14-35-13
भूतभव्यभविष्यादिधर्मकामार्थनिश्चयम् ।
सिद्धसंघपरिज्ञातं पुराकल्पं सनातनम् ॥ १४-३५-१३॥
bhūtabhavyabhaviṣyādidharmakāmārthaniścayam |
siddhasaṃghaparijñātaṃ purākalpaṃ sanātanam || 14-35-13||
MHB 14-35-14
प्रवक्ष्येऽहं महाप्राज्ञ पदमुत्तममद्य ते ।
बुद्ध्वा यदिह संसिद्धा भवन्तीह मनीषिणः ॥ १४-३५-१४॥
pravakṣye'haṃ mahāprājña padamuttamamadya te |
buddhvā yadiha saṃsiddhā bhavantīha manīṣiṇaḥ || 14-35-14||
MHB 14-35-15
उपगम्यर्षयः पूर्वं जिज्ञासन्तः परस्परम् ।
बृहस्पतिभरद्वाजौ गौतमो भार्गवस्तथा ॥ १४-३५-१५॥
upagamyarṣayaḥ pūrvaṃ jijñāsantaḥ parasparam |
bṛhaspatibharadvājau gautamo bhārgavastathā || 14-35-15||
MHB 14-35-16
वसिष्ठः काश्यपश्चैव विश्वामित्रोऽत्रिरेव च ।
मार्गान्सर्वान्परिक्रम्य परिश्रान्ताः स्वकर्मभिः ॥ १४-३५-१६॥
vasiṣṭhaḥ kāśyapaścaiva viśvāmitro'trireva ca |
mārgānsarvānparikramya pariśrāntāḥ svakarmabhiḥ || 14-35-16||
MHB 14-35-17
ऋषिमाङ्गिरसं वृद्धं पुरस्कृत्य तु ते द्विजाः ।
ददृशुर्ब्रह्मभवने ब्रह्माणं वीतकल्मषम् ॥ १४-३५-१७॥
ṛṣimāṅgirasaṃ vṛddhaṃ puraskṛtya tu te dvijāḥ |
dadṛśurbrahmabhavane brahmāṇaṃ vītakalmaṣam || 14-35-17||
MHB 14-35-18
तं प्रणम्य महात्मानं सुखासीनं महर्षयः ।
पप्रच्छुर्विनयोपेता निःश्रेयसमिदं परम् ॥ १४-३५-१८॥
taṃ praṇamya mahātmānaṃ sukhāsīnaṃ maharṣayaḥ |
papracchurvinayopetā niḥśreyasamidaṃ param || 14-35-18||
MHB 14-35-19
कथं कर्म क्रियात्साधु कथं मुच्येत किल्बिषात् ।
के नो मार्गाः शिवाश्च स्युः किं सत्यं किं च दुष्कृतम् ॥ १४-३५-१९॥
kathaṃ karma kriyātsādhu kathaṃ mucyeta kilbiṣāt |
ke no mārgāḥ śivāśca syuḥ kiṃ satyaṃ kiṃ ca duṣkṛtam || 14-35-19||
MHB 14-35-20
केनोभौ कर्मपन्थानौ महत्त्वं केन विन्दति ।
प्रलयं चापवर्गं च भूतानां प्रभवाप्ययौ ॥ १४-३५-२०॥
kenobhau karmapanthānau mahattvaṃ kena vindati |
pralayaṃ cāpavargaṃ ca bhūtānāṃ prabhavāpyayau || 14-35-20||
MHB 14-35-21
इत्युक्तः स मुनिश्रेष्ठैर्यदाह प्रपितामहः ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि शृणु शिष्य यथागमम् ॥ १४-३५-२१॥
ityuktaḥ sa muniśreṣṭhairyadāha prapitāmahaḥ |
tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi śṛṇu śiṣya yathāgamam || 14-35-21||
MHB 14-35-22
ब्रह्मोवाच ।
सत्याद्भूतानि जातानि स्थावराणि चराणि च ।
तपसा तानि जीवन्ति इति तद्वित्त सुव्रताः ॥ १४-३५-२२॥
brahmovāca |
satyādbhūtāni jātāni sthāvarāṇi carāṇi ca |
tapasā tāni jīvanti iti tadvitta suvratāḥ || 14-35-22||
MHB 14-35-23
स्वां योनिं पुनरागम्य वर्तन्ते स्वेन कर्मणा ।
सत्यं हि गुणसंयुक्तं नियतं पञ्चलक्षणम् ॥ १४-३५-२३॥
svāṃ yoniṃ punarāgamya vartante svena karmaṇā |
satyaṃ hi guṇasaṃyuktaṃ niyataṃ pañcalakṣaṇam || 14-35-23||
MHB 14-35-24
ब्रह्म सत्यं तपः सत्यं सत्यं चैव प्रजापतिः ।
सत्याद्भूतानि जातानि भूतं सत्यमयं महत् ॥ १४-३५-२४॥
brahma satyaṃ tapaḥ satyaṃ satyaṃ caiva prajāpatiḥ |
satyādbhūtāni jātāni bhūtaṃ satyamayaṃ mahat || 14-35-24||
MHB 14-35-25
तस्मात्सत्याश्रया विप्रा नित्यं योगपरायणाः ।
अतीतक्रोधसंतापा नियता धर्मसेतवः ॥ १४-३५-२५॥
tasmātsatyāśrayā viprā nityaṃ yogaparāyaṇāḥ |
atītakrodhasaṃtāpā niyatā dharmasetavaḥ || 14-35-25||
MHB 14-35-26
अन्योन्यनियतान्वैद्यान्धर्मसेतुप्रवर्तकान् ।
तानहं संप्रवक्ष्यामि शाश्वतान्लोकभावनान् ॥ १४-३५-२६॥
anyonyaniyatānvaidyāndharmasetupravartakān |
tānahaṃ saṃpravakṣyāmi śāśvatānlokabhāvanān || 14-35-26||
MHB 14-35-27
चातुर्विद्यं तथा वर्णांश्चतुरश्चाश्रमान्पृथक् ।
धर्ममेकं चतुष्पादं नित्यमाहुर्मनीषिणः ॥ १४-३५-२७॥
cāturvidyaṃ tathā varṇāṃścaturaścāśramānpṛthak |
dharmamekaṃ catuṣpādaṃ nityamāhurmanīṣiṇaḥ || 14-35-27||
MHB 14-35-28
पन्थानं वः प्रवक्ष्यामि शिवं क्षेमकरं द्विजाः ।
नियतं ब्रह्मभावाय यातं पूर्वं मनीषिभिः ॥ १४-३५-२८॥
panthānaṃ vaḥ pravakṣyāmi śivaṃ kṣemakaraṃ dvijāḥ |
niyataṃ brahmabhāvāya yātaṃ pūrvaṃ manīṣibhiḥ || 14-35-28||
MHB 14-35-29
गदतस्तं ममाद्येह पन्थानं दुर्विदं परम् ।
निबोधत महाभागा निखिलेन परं पदम् ॥ १४-३५-२९॥
gadatastaṃ mamādyeha panthānaṃ durvidaṃ param |
nibodhata mahābhāgā nikhilena paraṃ padam || 14-35-29||
MHB 14-35-30
ब्रह्मचारिकमेवाहुराश्रमं प्रथमं पदम् ।
गार्हस्थ्यं तु द्वितीयं स्याद्वानप्रस्थमतः परम् ।
ततः परं तु विज्ञेयमध्यात्मं परमं पदम् ॥ १४-३५-३०॥
brahmacārikamevāhurāśramaṃ prathamaṃ padam |
gārhasthyaṃ tu dvitīyaṃ syādvānaprasthamataḥ param |
tataḥ paraṃ tu vijñeyamadhyātmaṃ paramaṃ padam || 14-35-30||
MHB 14-35-31
ज्योतिराकाशमादित्यो वायुरिन्द्रः प्रजापतिः ।
नोपैति यावदध्यात्मं तावदेतान्न पश्यति ।
तस्योपायं प्रवक्ष्यामि पुरस्तात्तं निबोधत ॥ १४-३५-३१॥
jyotirākāśamādityo vāyurindraḥ prajāpatiḥ |
nopaiti yāvadadhyātmaṃ tāvadetānna paśyati |
tasyopāyaṃ pravakṣyāmi purastāttaṃ nibodhata || 14-35-31||
MHB 14-35-32
फलमूलानिलभुजां मुनीनां वसतां वने ।
वानप्रस्थं द्विजातीनां त्रयाणामुपदिश्यते ॥ १४-३५-३२॥
phalamūlānilabhujāṃ munīnāṃ vasatāṃ vane |
vānaprasthaṃ dvijātīnāṃ trayāṇāmupadiśyate || 14-35-32||
MHB 14-35-33
सर्वेषामेव वर्णानां गार्हस्थ्यं तद्विधीयते ।
श्रद्धालक्षणमित्येवं धर्मं धीराः प्रचक्षते ॥ १४-३५-३३॥
sarveṣāmeva varṇānāṃ gārhasthyaṃ tadvidhīyate |
śraddhālakṣaṇamityevaṃ dharmaṃ dhīrāḥ pracakṣate || 14-35-33||
MHB 14-35-34
इत्येते देवयाना वः पन्थानः परिकीर्तिताः ।
सद्भिरध्यासिता धीरैः कर्मभिर्धर्मसेतवः ॥ १४-३५-३४॥
ityete devayānā vaḥ panthānaḥ parikīrtitāḥ |
sadbhiradhyāsitā dhīraiḥ karmabhirdharmasetavaḥ || 14-35-34||
MHB 14-35-35
एतेषां पृथगध्यास्ते यो धर्मं संशितव्रतः ।
कालात्पश्यति भूतानां सदैव प्रभवाप्ययौ ॥ १४-३५-३५॥
eteṣāṃ pṛthagadhyāste yo dharmaṃ saṃśitavrataḥ |
kālātpaśyati bhūtānāṃ sadaiva prabhavāpyayau || 14-35-35||
MHB 14-35-36
अतस्तत्त्वानि वक्ष्यामि याथातथ्येन हेतुना ।
विषयस्थानि सर्वाणि वर्तमानानि भागशः ॥ १४-३५-३६॥
atastattvāni vakṣyāmi yāthātathyena hetunā |
viṣayasthāni sarvāṇi vartamānāni bhāgaśaḥ || 14-35-36||
MHB 14-35-37
महानात्मा तथाव्यक्तमहंकारस्तथैव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च महाभूतानि पञ्च च ॥ १४-३५-३७॥
mahānātmā tathāvyaktamahaṃkārastathaiva ca |
indriyāṇi daśaikaṃ ca mahābhūtāni pañca ca || 14-35-37||
MHB 14-35-38
विशेषाः पञ्चभूतानामित्येषा वैदिकी श्रुतिः ।
चतुर्विंशतिरेषा वस्तत्त्वानां संप्रकीर्तिता ॥ १४-३५-३८॥
viśeṣāḥ pañcabhūtānāmityeṣā vaidikī śrutiḥ |
caturviṃśatireṣā vastattvānāṃ saṃprakīrtitā || 14-35-38||
MHB 14-35-39
तत्त्वानामथ यो वेद सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ।
स धीरः सर्वभूतेषु न मोहमधिगच्छति ॥ १४-३५-३९॥
tattvānāmatha yo veda sarveṣāṃ prabhavāpyayau |
sa dhīraḥ sarvabhūteṣu na mohamadhigacchati || 14-35-39||
MHB 14-35-40
तत्त्वानि यो वेदयते यथातथं गुणांश्च सर्वानखिलाश्च देवताः ।
विधूतपाप्मा प्रविमुच्य बन्धनं स सर्वलोकानमलान्समश्नुते ॥ १४-३५-४०॥
tattvāni yo vedayate yathātathaṃ guṇāṃśca sarvānakhilāśca devatāḥ |
vidhūtapāpmā pravimucya bandhanaṃ sa sarvalokānamalānsamaśnute || 14-35-40||
Adhyaya: 36/96 (36)
MHB 14-36-1
ब्रह्मोवाच ।
तदव्यक्तमनुद्रिक्तं सर्वव्यापि ध्रुवं स्थिरम् ।
नवद्वारं पुरं विद्यात्त्रिगुणं पञ्चधातुकम् ॥ १४-३६-१॥
brahmovāca |
tadavyaktamanudriktaṃ sarvavyāpi dhruvaṃ sthiram |
navadvāraṃ puraṃ vidyāttriguṇaṃ pañcadhātukam || 14-36-1||
MHB 14-36-2
एकादशपरिक्षेपं मनो व्याकरणात्मकम् ।
बुद्धिस्वामिकमित्येतत्परमेकादशं भवेत् ॥ १४-३६-२॥
ekādaśaparikṣepaṃ mano vyākaraṇātmakam |
buddhisvāmikamityetatparamekādaśaṃ bhavet || 14-36-2||
MHB 14-36-3
त्रीणि स्रोतांसि यान्यस्मिन्नाप्यायन्ते पुनः पुनः ।
प्रणाड्यस्तिस्र एवैताः प्रवर्तन्ते गुणात्मिकाः ॥ १४-३६-३॥
trīṇi srotāṃsi yānyasminnāpyāyante punaḥ punaḥ |
praṇāḍyastisra evaitāḥ pravartante guṇātmikāḥ || 14-36-3||
MHB 14-36-4
तमो रजस्तथा सत्त्वं गुणानेतान्प्रचक्षते ।
अन्योन्यमिथुनाः सर्वे तथान्योन्यानुजीविनः ॥ १४-३६-४॥
tamo rajastathā sattvaṃ guṇānetānpracakṣate |
anyonyamithunāḥ sarve tathānyonyānujīvinaḥ || 14-36-4||
MHB 14-36-5
अन्योन्यापाश्रयाश्चैव तथान्योन्यानुवर्तिनः ।
अन्योन्यव्यतिषक्ताश्च त्रिगुणाः पञ्च धातवः ॥ १४-३६-५॥
anyonyāpāśrayāścaiva tathānyonyānuvartinaḥ |
anyonyavyatiṣaktāśca triguṇāḥ pañca dhātavaḥ || 14-36-5||
MHB 14-36-6
तमसो मिथुनं सत्त्वं सत्त्वस्य मिथुनं रजः ।
रजसश्चापि सत्त्वं स्यात्सत्त्वस्य मिथुनं तमः ॥ १४-३६-६॥
tamaso mithunaṃ sattvaṃ sattvasya mithunaṃ rajaḥ |
rajasaścāpi sattvaṃ syātsattvasya mithunaṃ tamaḥ || 14-36-6||
MHB 14-36-7
नियम्यते तमो यत्र रजस्तत्र प्रवर्तते ।
नियम्यते रजो यत्र सत्त्वं तत्र प्रवर्तते ॥ १४-३६-७॥
niyamyate tamo yatra rajastatra pravartate |
niyamyate rajo yatra sattvaṃ tatra pravartate || 14-36-7||
MHB 14-36-8
नैशात्मकं तमो विद्यात्त्रिगुणं मोहसंज्ञितम् ।
अधर्मलक्षणं चैव नियतं पापकर्मसु ॥ १४-३६-८॥
naiśātmakaṃ tamo vidyāttriguṇaṃ mohasaṃjñitam |
adharmalakṣaṇaṃ caiva niyataṃ pāpakarmasu || 14-36-8||
MHB 14-36-9
प्रवृत्त्यात्मकमेवाहू रजः पर्यायकारकम् ।
प्रवृत्तं सर्वभूतेषु दृश्यतोत्पत्तिलक्षणम् ॥ १४-३६-९॥
pravṛttyātmakamevāhū rajaḥ paryāyakārakam |
pravṛttaṃ sarvabhūteṣu dṛśyatotpattilakṣaṇam || 14-36-9||
MHB 14-36-10
प्रकाशं सर्वभूतेषु लाघवं श्रद्दधानता ।
सात्त्विकं रूपमेवं तु लाघवं साधुसंमितम् ॥ १४-३६-१०॥
prakāśaṃ sarvabhūteṣu lāghavaṃ śraddadhānatā |
sāttvikaṃ rūpamevaṃ tu lāghavaṃ sādhusaṃmitam || 14-36-10||
MHB 14-36-11
एतेषां गुणतत्त्वं हि वक्ष्यते हेत्वहेतुभिः ।
समासव्यासयुक्तानि तत्त्वतस्तानि वित्त मे ॥ १४-३६-११॥
eteṣāṃ guṇatattvaṃ hi vakṣyate hetvahetubhiḥ |
samāsavyāsayuktāni tattvatastāni vitta me || 14-36-11||
MHB 14-36-12
संमोहोऽज्ञानमत्यागः कर्मणामविनिर्णयः ।
स्वप्नः स्तम्भो भयं लोभः शोकः सुकृतदूषणम् ॥ १४-३६-१२॥
saṃmoho'jñānamatyāgaḥ karmaṇāmavinirṇayaḥ |
svapnaḥ stambho bhayaṃ lobhaḥ śokaḥ sukṛtadūṣaṇam || 14-36-12||
MHB 14-36-13
अस्मृतिश्चाविपाकश्च नास्तिक्यं भिन्नवृत्तिता ।
निर्विशेषत्वमन्धत्वं जघन्यगुणवृत्तिता ॥ १४-३६-१३॥
asmṛtiścāvipākaśca nāstikyaṃ bhinnavṛttitā |
nirviśeṣatvamandhatvaṃ jaghanyaguṇavṛttitā || 14-36-13||
MHB 14-36-14
अकृते कृतमानित्वमज्ञाने ज्ञानमानिता ।
अमैत्री विकृतो भावो अश्रद्धा मूढभावना ॥ १४-३६-१४॥
akṛte kṛtamānitvamajñāne jñānamānitā |
amaitrī vikṛto bhāvo aśraddhā mūḍhabhāvanā || 14-36-14||
MHB 14-36-15
अनार्जवमसंज्ञत्वं कर्म पापमचेतना ।
गुरुत्वं सन्नभावत्वमसितत्वमवाग्गतिः ॥ १४-३६-१५॥
anārjavamasaṃjñatvaṃ karma pāpamacetanā |
gurutvaṃ sannabhāvatvamasitatvamavāggatiḥ || 14-36-15||
MHB 14-36-16
सर्व एते गुणा विप्रास्तामसाः संप्रकीर्तिताः ।
ये चान्ये नियता भावा लोकेऽस्मिन्मोहसंज्ञिताः ॥ १४-३६-१६॥
sarva ete guṇā viprāstāmasāḥ saṃprakīrtitāḥ |
ye cānye niyatā bhāvā loke'sminmohasaṃjñitāḥ || 14-36-16||
MHB 14-36-17
तत्र तत्र नियम्यन्ते सर्वे ते तामसा गुणाः ।
परिवादकथा नित्यं देवब्राह्मणवैदिकाः ॥ १४-३६-१७॥
tatra tatra niyamyante sarve te tāmasā guṇāḥ |
parivādakathā nityaṃ devabrāhmaṇavaidikāḥ || 14-36-17||
MHB 14-36-18
अत्यागश्चाभिमानश्च मोहो मन्युस्तथाक्षमा ।
मत्सरश्चैव भूतेषु तामसं वृत्तमिष्यते ॥ १४-३६-१८॥
atyāgaścābhimānaśca moho manyustathākṣamā |
matsaraścaiva bhūteṣu tāmasaṃ vṛttamiṣyate || 14-36-18||
MHB 14-36-19
वृथारम्भाश्च ये केचिद्वृथादानानि यानि च ।
वृथाभक्षणमित्येतत्तामसं वृत्तमिष्यते ॥ १४-३६-१९॥
vṛthārambhāśca ye kecidvṛthādānāni yāni ca |
vṛthābhakṣaṇamityetattāmasaṃ vṛttamiṣyate || 14-36-19||
MHB 14-36-20
अतिवादोऽतितिक्षा च मात्सर्यमतिमानिता ।
अश्रद्दधानता चैव तामसं वृत्तमिष्यते ॥ १४-३६-२०॥
ativādo'titikṣā ca mātsaryamatimānitā |
aśraddadhānatā caiva tāmasaṃ vṛttamiṣyate || 14-36-20||
MHB 14-36-21
एवंविधास्तु ये केचिल्लोकेऽस्मिन्पापकर्मिणः ।
मनुष्या भिन्नमर्यादाः सर्वे ते तामसा जनाः ॥ १४-३६-२१॥
evaṃvidhāstu ye kecilloke'sminpāpakarmiṇaḥ |
manuṣyā bhinnamaryādāḥ sarve te tāmasā janāḥ || 14-36-21||
MHB 14-36-22
तेषां योनिं प्रवक्ष्यामि नियतां पापकर्मणाम् ।
अवाङ्निरयभावाय तिर्यङ्निरयगामिनः ॥ १४-३६-२२॥
teṣāṃ yoniṃ pravakṣyāmi niyatāṃ pāpakarmaṇām |
avāṅnirayabhāvāya tiryaṅnirayagāminaḥ || 14-36-22||
MHB 14-36-23
स्थावराणि च भूतानि पशवो वाहनानि च ।
क्रव्यादा दन्दशूकाश्च कृमिकीटविहंगमाः ॥ १४-३६-२३॥
sthāvarāṇi ca bhūtāni paśavo vāhanāni ca |
kravyādā dandaśūkāśca kṛmikīṭavihaṃgamāḥ || 14-36-23||
MHB 14-36-24
अण्डजा जन्तवो ये च सर्वे चापि चतुष्पदाः ।
उन्मत्ता बधिरा मूका ये चान्ये पापरोगिणः ॥ १४-३६-२४॥
aṇḍajā jantavo ye ca sarve cāpi catuṣpadāḥ |
unmattā badhirā mūkā ye cānye pāparogiṇaḥ || 14-36-24||
MHB 14-36-25
मग्नास्तमसि दुर्वृत्ताः स्वकर्मकृतलक्षणाः ।
अवाक्स्रोतस इत्येते मग्नास्तमसि तामसाः ॥ १४-३६-२५॥
magnāstamasi durvṛttāḥ svakarmakṛtalakṣaṇāḥ |
avāksrotasa ityete magnāstamasi tāmasāḥ || 14-36-25||
MHB 14-36-26
तेषामुत्कर्षमुद्रेकं वक्ष्याम्यहमतः परम् ।
यथा ते सुकृताँल्लोकाँल्लभन्ते पुण्यकर्मिणः ॥ १४-३६-२६॥
teṣāmutkarṣamudrekaṃ vakṣyāmyahamataḥ param |
yathā te sukṛtā~llokā~llabhante puṇyakarmiṇaḥ || 14-36-26||
MHB 14-36-27
अन्यथा प्रतिपन्नास्तु विवृद्धा ये च कर्मसु ।
स्वकर्मनिरतानां च ब्राह्मणानां शुभैषिणाम् ॥ १४-३६-२७॥
anyathā pratipannāstu vivṛddhā ye ca karmasu |
svakarmaniratānāṃ ca brāhmaṇānāṃ śubhaiṣiṇām || 14-36-27||
MHB 14-36-28
संस्कारेणोर्ध्वमायान्ति यतमानाः सलोकताम् ।
स्वर्गं गच्छन्ति देवानामित्येषा वैदिकी श्रुतिः ॥ १४-३६-२८॥
saṃskāreṇordhvamāyānti yatamānāḥ salokatām |
svargaṃ gacchanti devānāmityeṣā vaidikī śrutiḥ || 14-36-28||
MHB 14-36-29
अन्यथा प्रतिपन्नास्तु विवृद्धाः स्वेषु कर्मसु ।
पुनरावृत्तिधर्माणस्ते भवन्तीह मानुषाः ॥ १४-३६-२९॥
anyathā pratipannāstu vivṛddhāḥ sveṣu karmasu |
punarāvṛttidharmāṇaste bhavantīha mānuṣāḥ || 14-36-29||
MHB 14-36-30
पापयोनिं समापन्नाश्चण्डाला मूकचूचुकाः ।
वर्णान्पर्यायशश्चापि प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम् ॥ १४-३६-३०॥
pāpayoniṃ samāpannāścaṇḍālā mūkacūcukāḥ |
varṇānparyāyaśaścāpi prāpnuvantyuttarottaram || 14-36-30||
MHB 14-36-31
शूद्रयोनिमतिक्रम्य ये चान्ये तामसा गुणाः ।
स्रोतोमध्ये समागम्य वर्तन्ते तामसे गुणे ॥ १४-३६-३१॥
śūdrayonimatikramya ye cānye tāmasā guṇāḥ |
srotomadhye samāgamya vartante tāmase guṇe || 14-36-31||
MHB 14-36-32
अभिषङ्गस्तु कामेषु महामोह इति स्मृतः ।
ऋषयो मुनयो देवा मुह्यन्त्यत्र सुखेप्सवः ॥ १४-३६-३२॥
abhiṣaṅgastu kāmeṣu mahāmoha iti smṛtaḥ |
ṛṣayo munayo devā muhyantyatra sukhepsavaḥ || 14-36-32||
MHB 14-36-33
तमो मोहो महामोहस्तामिस्रः क्रोधसंज्ञितः ।
मरणं त्वन्धतामिस्रं तामिस्रं क्रोध उच्यते ॥ १४-३६-३३॥
tamo moho mahāmohastāmisraḥ krodhasaṃjñitaḥ |
maraṇaṃ tvandhatāmisraṃ tāmisraṃ krodha ucyate || 14-36-33||
MHB 14-36-34
भावतो गुणतश्चैव योनितश्चैव तत्त्वतः ।
सर्वमेतत्तमो विप्राः कीर्तितं वो यथाविधि ॥ १४-३६-३४॥
bhāvato guṇataścaiva yonitaścaiva tattvataḥ |
sarvametattamo viprāḥ kīrtitaṃ vo yathāvidhi || 14-36-34||
MHB 14-36-35
को न्वेतद्बुध्यते साधु को न्वेतत्साधु पश्यति ।
अतत्त्वे तत्त्वदर्शी यस्तमसस्तत्त्वलक्षणम् ॥ १४-३६-३५॥
ko nvetadbudhyate sādhu ko nvetatsādhu paśyati |
atattve tattvadarśī yastamasastattvalakṣaṇam || 14-36-35||
MHB 14-36-36
तमोगुणा वो बहुधा प्रकीर्तिता यथावदुक्तं च तमः परावरम् ।
नरो हि यो वेद गुणानिमान्सदा स तामसैः सर्वगुणैः प्रमुच्यते ॥ १४-३६-३६॥
tamoguṇā vo bahudhā prakīrtitā yathāvaduktaṃ ca tamaḥ parāvaram |
naro hi yo veda guṇānimānsadā sa tāmasaiḥ sarvaguṇaiḥ pramucyate || 14-36-36||
Adhyaya: 37/96 (17)
MHB 14-37-1
ब्रह्मोवाच ।
रजोऽहं वः प्रवक्ष्यामि याथातथ्येन सत्तमाः ।
निबोधत महाभागा गुणवृत्तं च सर्वशः ॥ १४-३७-१॥
brahmovāca |
rajo'haṃ vaḥ pravakṣyāmi yāthātathyena sattamāḥ |
nibodhata mahābhāgā guṇavṛttaṃ ca sarvaśaḥ || 14-37-1||
MHB 14-37-2
संघातो रूपमायासः सुखदुःखे हिमातपौ ।
ऐश्वर्यं विग्रहः संधिर्हेतुवादोऽरतिः क्षमा ॥ १४-३७-२॥
saṃghāto rūpamāyāsaḥ sukhaduḥkhe himātapau |
aiśvaryaṃ vigrahaḥ saṃdhirhetuvādo'ratiḥ kṣamā || 14-37-2||
MHB 14-37-3
बलं शौर्यं मदो रोषो व्यायामकलहावपि ।
ईर्ष्येप्सा पैशुनं युद्धं ममत्वं परिपालनम् ॥ १४-३७-३॥
balaṃ śauryaṃ mado roṣo vyāyāmakalahāvapi |
īrṣyepsā paiśunaṃ yuddhaṃ mamatvaṃ paripālanam || 14-37-3||
MHB 14-37-4
वधबन्धपरिक्लेशाः क्रयो विक्रय एव च ।
निकृन्त छिन्धि भिन्धीति परमर्मावकर्तनम् ॥ १४-३७-४॥
vadhabandhaparikleśāḥ krayo vikraya eva ca |
nikṛnta chindhi bhindhīti paramarmāvakartanam || 14-37-4||
MHB 14-37-5
उग्रं दारुणमाक्रोशः परवित्तानुशासनम् ।
लोकचिन्ता विचिन्ता च मत्सरः परिभाषणम् ॥ १४-३७-५॥
ugraṃ dāruṇamākrośaḥ paravittānuśāsanam |
lokacintā vicintā ca matsaraḥ paribhāṣaṇam || 14-37-5||
MHB 14-37-6
मृषावादो मृषादानं विकल्पः परिभाषणम् ।
निन्दा स्तुतिः प्रशंसा च प्रतापः परितर्पणम् ॥ १४-३७-६॥
mṛṣāvādo mṛṣādānaṃ vikalpaḥ paribhāṣaṇam |
nindā stutiḥ praśaṃsā ca pratāpaḥ paritarpaṇam || 14-37-6||
MHB 14-37-7
परिचर्या च शुश्रूषा सेवा तृष्णा व्यपाश्रयः ।
व्यूहोऽनयः प्रमादश्च परितापः परिग्रहः ॥ १४-३७-७॥
paricaryā ca śuśrūṣā sevā tṛṣṇā vyapāśrayaḥ |
vyūho'nayaḥ pramādaśca paritāpaḥ parigrahaḥ || 14-37-7||
MHB 14-37-8
संस्कारा ये च लोकेऽस्मिन्प्रवर्तन्ते पृथक्पृथक् ।
नृषु नारीषु भूतेषु द्रव्येषु शरणेषु च ॥ १४-३७-८॥
saṃskārā ye ca loke'sminpravartante pṛthakpṛthak |
nṛṣu nārīṣu bhūteṣu dravyeṣu śaraṇeṣu ca || 14-37-8||
MHB 14-37-9
संतापोऽप्रत्ययश्चैव व्रतानि नियमाश्च ये ।
प्रदानमाशीर्युक्तं च सततं मे भवत्विति ॥ १४-३७-९॥
saṃtāpo'pratyayaścaiva vratāni niyamāśca ye |
pradānamāśīryuktaṃ ca satataṃ me bhavatviti || 14-37-9||
MHB 14-37-10
स्वधाकारो नमस्कारः स्वाहाकारो वषट्क्रिया ।
याजनाध्यापने चोभे तथैवाहुः परिग्रहम् ॥ १४-३७-१०॥
svadhākāro namaskāraḥ svāhākāro vaṣaṭkriyā |
yājanādhyāpane cobhe tathaivāhuḥ parigraham || 14-37-10||
MHB 14-37-11
इदं मे स्यादिदं मे स्यात्स्नेहो गुणसमुद्भवः ।
अभिद्रोहस्तथा माया निकृतिर्मान एव च ॥ १४-३७-११॥
idaṃ me syādidaṃ me syātsneho guṇasamudbhavaḥ |
abhidrohastathā māyā nikṛtirmāna eva ca || 14-37-11||
MHB 14-37-12
स्तैन्यं हिंसा परीवादः परितापः प्रजागरः ।
स्तम्भो दम्भोऽथ रागश्च भक्तिः प्रीतिः प्रमोदनम् ॥ १४-३७-१२॥
stainyaṃ hiṃsā parīvādaḥ paritāpaḥ prajāgaraḥ |
stambho dambho'tha rāgaśca bhaktiḥ prītiḥ pramodanam || 14-37-12||
MHB 14-37-13
द्यूतं च जनवादश्च संबन्धाः स्त्रीकृताश्च ये ।
नृत्तवादित्रगीतानि प्रसङ्गा ये च केचन ।
सर्व एते गुणा विप्रा राजसाः संप्रकीर्तिताः ॥ १४-३७-१३॥
dyūtaṃ ca janavādaśca saṃbandhāḥ strīkṛtāśca ye |
nṛttavāditragītāni prasaṅgā ye ca kecana |
sarva ete guṇā viprā rājasāḥ saṃprakīrtitāḥ || 14-37-13||
MHB 14-37-14
भूतभव्यभविष्याणां भावानां भुवि भावनाः ।
त्रिवर्गनिरता नित्यं धर्मोऽर्थः काम इत्यपि ॥ १४-३७-१४॥
bhūtabhavyabhaviṣyāṇāṃ bhāvānāṃ bhuvi bhāvanāḥ |
trivarganiratā nityaṃ dharmo'rthaḥ kāma ityapi || 14-37-14||
MHB 14-37-15
कामवृत्ताः प्रमोदन्ते सर्वकामसमृद्धिभिः ।
अर्वाक्स्रोतस इत्येते तैजसा रजसावृताः ॥ १४-३७-१५॥
kāmavṛttāḥ pramodante sarvakāmasamṛddhibhiḥ |
arvāksrotasa ityete taijasā rajasāvṛtāḥ || 14-37-15||
MHB 14-37-16
अस्मिँल्लोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनः पुनः ।
प्रेत्यभाविकमीहन्त इह लौकिकमेव च ।
ददति प्रतिगृह्णन्ति जपन्त्यथ च जुह्वति ॥ १४-३७-१६॥
asmi~lloke pramodante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ |
pretyabhāvikamīhanta iha laukikameva ca |
dadati pratigṛhṇanti japantyatha ca juhvati || 14-37-16||
MHB 14-37-17
रजोगुणा वो बहुधानुकीर्तिता यथावदुक्तं गुणवृत्तमेव च ।
नरो हि यो वेद गुणानिमान्सदा स राजसैः सर्वगुणैर्विमुच्यते ॥ १४-३७-१७॥
rajoguṇā vo bahudhānukīrtitā yathāvaduktaṃ guṇavṛttameva ca |
naro hi yo veda guṇānimānsadā sa rājasaiḥ sarvaguṇairvimucyate || 14-37-17||
Adhyaya: 38/96 (15)
MHB 14-38-1
ब्रह्मोवाच ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि तृतीयं गुणमुत्तमम् ।
सर्वभूतहितं लोके सतां धर्ममनिन्दितम् ॥ १४-३८-१॥
brahmovāca |
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tṛtīyaṃ guṇamuttamam |
sarvabhūtahitaṃ loke satāṃ dharmamaninditam || 14-38-1||
MHB 14-38-2
आनन्दः प्रीतिरुद्रेकः प्राकाश्यं सुखमेव च ।
अकार्पण्यमसंरम्भः संतोषः श्रद्दधानता ॥ १४-३८-२॥
ānandaḥ prītirudrekaḥ prākāśyaṃ sukhameva ca |
akārpaṇyamasaṃrambhaḥ saṃtoṣaḥ śraddadhānatā || 14-38-2||
MHB 14-38-3
क्षमा धृतिरहिंसा च समता सत्यमार्जवम् ।
अक्रोधश्चानसूया च शौचं दाक्ष्यं पराक्रमः ॥ १४-३८-३॥
kṣamā dhṛtirahiṃsā ca samatā satyamārjavam |
akrodhaścānasūyā ca śaucaṃ dākṣyaṃ parākramaḥ || 14-38-3||
MHB 14-38-4
मुधा ज्ञानं मुधा वृत्तं मुधा सेवा मुधा श्रमः ।
एवं यो युक्तधर्मः स्यात्सोऽमुत्रानन्त्यमश्नुते ॥ १४-३८-४॥
mudhā jñānaṃ mudhā vṛttaṃ mudhā sevā mudhā śramaḥ |
evaṃ yo yuktadharmaḥ syātso'mutrānantyamaśnute || 14-38-4||
MHB 14-38-5
निर्ममो निरहंकारो निराशीः सर्वतः समः ।
अकामहत इत्येष सतां धर्मः सनातनः ॥ १४-३८-५॥
nirmamo nirahaṃkāro nirāśīḥ sarvataḥ samaḥ |
akāmahata ityeṣa satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ || 14-38-5||
MHB 14-38-6
विश्रम्भो ह्रीस्तितिक्षा च त्यागः शौचमतन्द्रिता ।
आनृशंस्यमसंमोहो दया भूतेष्वपैशुनम् ॥ १४-३८-६॥
viśrambho hrīstitikṣā ca tyāgaḥ śaucamatandritā |
ānṛśaṃsyamasaṃmoho dayā bhūteṣvapaiśunam || 14-38-6||
MHB 14-38-7
हर्षस्तुष्टिर्विस्मयश्च विनयः साधुवृत्तता ।
शान्तिकर्म विशुद्धिश्च शुभा बुद्धिर्विमोचनम् ॥ १४-३८-७॥
harṣastuṣṭirvismayaśca vinayaḥ sādhuvṛttatā |
śāntikarma viśuddhiśca śubhā buddhirvimocanam || 14-38-7||
MHB 14-38-8
उपेक्षा ब्रह्मचर्यं च परित्यागश्च सर्वशः ।
निर्ममत्वमनाशीस्त्वमपरिक्रीतधर्मता ॥ १४-३८-८॥
upekṣā brahmacaryaṃ ca parityāgaśca sarvaśaḥ |
nirmamatvamanāśīstvamaparikrītadharmatā || 14-38-8||
MHB 14-38-9
मुधा दानं मुधा यज्ञो मुधाधीतं मुधा व्रतम् ।
मुधा प्रतिग्रहश्चैव मुधा धर्मो मुधा तपः ॥ १४-३८-९॥
mudhā dānaṃ mudhā yajño mudhādhītaṃ mudhā vratam |
mudhā pratigrahaścaiva mudhā dharmo mudhā tapaḥ || 14-38-9||
MHB 14-38-10
एवंवृत्तास्तु ये केचिल्लोकेऽस्मिन्सत्त्वसंश्रयाः ।
ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्थास्ते धीराः साधुदर्शिनः ॥ १४-३८-१०॥
evaṃvṛttāstu ye kecilloke'sminsattvasaṃśrayāḥ |
brāhmaṇā brahmayonisthāste dhīrāḥ sādhudarśinaḥ || 14-38-10||
MHB 14-38-11
हित्वा सर्वाणि पापानि निःशोका ह्यजरामराः ।
दिवं प्राप्य तु ते धीराः कुर्वते वै ततस्ततः ॥ १४-३८-११॥
hitvā sarvāṇi pāpāni niḥśokā hyajarāmarāḥ |
divaṃ prāpya tu te dhīrāḥ kurvate vai tatastataḥ || 14-38-11||
MHB 14-38-12
ईशित्वं च वशित्वं च लघुत्वं मनसश्च ते ।
विकुर्वते महात्मानो देवास्त्रिदिवगा इव ॥ १४-३८-१२॥
īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca laghutvaṃ manasaśca te |
vikurvate mahātmāno devāstridivagā iva || 14-38-12||
MHB 14-38-13
ऊर्ध्वस्रोतस इत्येते देवा वैकारिकाः स्मृताः ।
विकुर्वते प्रकृत्या वै दिवं प्राप्तास्ततस्ततः ।
यद्यदिच्छन्ति तत्सर्वं भजन्ते विभजन्ति च ॥ १४-३८-१३॥
ūrdhvasrotasa ityete devā vaikārikāḥ smṛtāḥ |
vikurvate prakṛtyā vai divaṃ prāptāstatastataḥ |
yadyadicchanti tatsarvaṃ bhajante vibhajanti ca || 14-38-13||
MHB 14-38-14
इत्येतत्सात्त्विकं वृत्तं कथितं वो द्विजर्षभाः ।
एतद्विज्ञाय विधिवल्लभते यद्यदिच्छति ॥ १४-३८-१४॥
ityetatsāttvikaṃ vṛttaṃ kathitaṃ vo dvijarṣabhāḥ |
etadvijñāya vidhivallabhate yadyadicchati || 14-38-14||
MHB 14-38-15
प्रकीर्तिताः सत्त्वगुणा विशेषतो यथावदुक्तं गुणवृत्तमेव च ।
नरस्तु यो वेद गुणानिमान्सदा गुणान्स भुङ्क्ते न गुणैः स भुज्यते ॥ १४-३८-१५॥
prakīrtitāḥ sattvaguṇā viśeṣato yathāvaduktaṃ guṇavṛttameva ca |
narastu yo veda guṇānimānsadā guṇānsa bhuṅkte na guṇaiḥ sa bhujyate || 14-38-15||
Adhyaya: 39/96 (24)
MHB 14-39-1
ब्रह्मोवाच ।
नैव शक्या गुणा वक्तुं पृथक्त्वेनेह सर्वशः ।
अविच्छिन्नानि दृश्यन्ते रजः सत्त्वं तमस्तथा ॥ १४-३९-१॥
brahmovāca |
naiva śakyā guṇā vaktuṃ pṛthaktveneha sarvaśaḥ |
avicchinnāni dṛśyante rajaḥ sattvaṃ tamastathā || 14-39-1||
MHB 14-39-2
अन्योन्यमनुषज्जन्ते अन्योन्यं चानुजीविनः ।
अन्योन्यापाश्रयाः सर्वे तथान्योन्यानुवर्तिनः ॥ १४-३९-२॥
anyonyamanuṣajjante anyonyaṃ cānujīvinaḥ |
anyonyāpāśrayāḥ sarve tathānyonyānuvartinaḥ || 14-39-2||
MHB 14-39-3
यावत्सत्त्वं तमस्तावद्वर्तते नात्र संशयः ।
यावत्तमश्च सत्त्वं च रजस्तावदिहोच्यते ॥ १४-३९-३॥
yāvatsattvaṃ tamastāvadvartate nātra saṃśayaḥ |
yāvattamaśca sattvaṃ ca rajastāvadihocyate || 14-39-3||
MHB 14-39-4
संहत्य कुर्वते यात्रां सहिताः संघचारिणः ।
संघातवृत्तयो ह्येते वर्तन्ते हेत्वहेतुभिः ॥ १४-३९-४॥
saṃhatya kurvate yātrāṃ sahitāḥ saṃghacāriṇaḥ |
saṃghātavṛttayo hyete vartante hetvahetubhiḥ || 14-39-4||
MHB 14-39-5
उद्रेकव्यतिरेकाणां तेषामन्योन्यवर्तिनाम् ।
वर्तते तद्यथान्यूनं व्यतिरिक्तं च सर्वशः ॥ १४-३९-५॥
udrekavyatirekāṇāṃ teṣāmanyonyavartinām |
vartate tadyathānyūnaṃ vyatiriktaṃ ca sarvaśaḥ || 14-39-5||
MHB 14-39-6
व्यतिरिक्तं तमो यत्र तिर्यग्भावगतं भवेत् ।
अल्पं तत्र रजो ज्ञेयं सत्त्वं चाल्पतरं ततः ॥ १४-३९-६॥
vyatiriktaṃ tamo yatra tiryagbhāvagataṃ bhavet |
alpaṃ tatra rajo jñeyaṃ sattvaṃ cālpataraṃ tataḥ || 14-39-6||
MHB 14-39-7
उद्रिक्तं च रजो यत्र मध्यस्रोतोगतं भवेत् ।
अल्पं तत्र तमो ज्ञेयं सत्त्वं चाल्पतरं ततः ॥ १४-३९-७॥
udriktaṃ ca rajo yatra madhyasrotogataṃ bhavet |
alpaṃ tatra tamo jñeyaṃ sattvaṃ cālpataraṃ tataḥ || 14-39-7||
MHB 14-39-8
उद्रिक्तं च यदा सत्त्वमूर्ध्वस्रोतोगतं भवेत् ।
अल्पं तत्र रजो ज्ञेयं तमश्चाल्पतरं ततः ॥ १४-३९-८॥
udriktaṃ ca yadā sattvamūrdhvasrotogataṃ bhavet |
alpaṃ tatra rajo jñeyaṃ tamaścālpataraṃ tataḥ || 14-39-8||
MHB 14-39-9
सत्त्वं वैकारिकं योनिरिन्द्रियाणां प्रकाशिका ।
न हि सत्त्वात्परो भावः कश्चिदन्यो विधीयते ॥ १४-३९-९॥
sattvaṃ vaikārikaṃ yonirindriyāṇāṃ prakāśikā |
na hi sattvātparo bhāvaḥ kaścidanyo vidhīyate || 14-39-9||
MHB 14-39-10
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणसंयुक्ता यान्त्यधस्तामसा जनाः ॥ १४-३९-१०॥
ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ |
jaghanyaguṇasaṃyuktā yāntyadhastāmasā janāḥ || 14-39-10||
MHB 14-39-11
तमः शूद्रे रजः क्षत्रे ब्राह्मणे सत्त्वमुत्तमम् ।
इत्येवं त्रिषु वर्णेषु विवर्तन्ते गुणास्त्रयः ॥ १४-३९-११॥
tamaḥ śūdre rajaḥ kṣatre brāhmaṇe sattvamuttamam |
ityevaṃ triṣu varṇeṣu vivartante guṇāstrayaḥ || 14-39-11||
MHB 14-39-12
दूरादपि हि दृश्यन्ते सहिताः संघचारिणः ।
तमः सत्त्वं रजश्चैव पृथक्त्वं नानुशुश्रुम ॥ १४-३९-१२॥
dūrādapi hi dṛśyante sahitāḥ saṃghacāriṇaḥ |
tamaḥ sattvaṃ rajaścaiva pṛthaktvaṃ nānuśuśruma || 14-39-12||
MHB 14-39-13
दृष्ट्वा चादित्यमुद्यन्तं कुचोराणां भयं भवेत् ।
अध्वगाः परितप्येरंस्तृष्णार्ता दुःखभागिनः ॥ १४-३९-१३॥
dṛṣṭvā cādityamudyantaṃ kucorāṇāṃ bhayaṃ bhavet |
adhvagāḥ paritapyeraṃstṛṣṇārtā duḥkhabhāginaḥ || 14-39-13||
MHB 14-39-14
आदित्यः सत्त्वमुद्दिष्टं कुचोरास्तु यथा तमः ।
परितापोऽध्वगानां च राजसो गुण उच्यते ॥ १४-३९-१४॥
ādityaḥ sattvamuddiṣṭaṃ kucorāstu yathā tamaḥ |
paritāpo'dhvagānāṃ ca rājaso guṇa ucyate || 14-39-14||
MHB 14-39-15
प्राकाश्यं सत्त्वमादित्ये संतापो राजसो गुणः ।
उपप्लवस्तु विज्ञेयस्तामसस्तस्य पर्वसु ॥ १४-३९-१५॥
prākāśyaṃ sattvamāditye saṃtāpo rājaso guṇaḥ |
upaplavastu vijñeyastāmasastasya parvasu || 14-39-15||
MHB 14-39-16
एवं ज्योतिःषु सर्वेषु विवर्तन्ते गुणास्त्रयः ।
पर्यायेण च वर्तन्ते तत्र तत्र तथा तथा ॥ १४-३९-१६॥
evaṃ jyotiḥṣu sarveṣu vivartante guṇāstrayaḥ |
paryāyeṇa ca vartante tatra tatra tathā tathā || 14-39-16||
MHB 14-39-17
स्थावरेषु च भूतेषु तिर्यग्भावगतं तमः ।
राजसास्तु विवर्तन्ते स्नेहभावस्तु सात्त्विकः ॥ १४-३९-१७॥
sthāvareṣu ca bhūteṣu tiryagbhāvagataṃ tamaḥ |
rājasāstu vivartante snehabhāvastu sāttvikaḥ || 14-39-17||
MHB 14-39-18
अहस्त्रिधा तु विज्ञेयं त्रिधा रात्रिर्विधीयते ।
मासार्धमासवर्षाणि ऋतवः संधयस्तथा ॥ १४-३९-१८॥
ahastridhā tu vijñeyaṃ tridhā rātrirvidhīyate |
māsārdhamāsavarṣāṇi ṛtavaḥ saṃdhayastathā || 14-39-18||
MHB 14-39-19
त्रिधा दानानि दीयन्ते त्रिधा यज्ञः प्रवर्तते ।
त्रिधा लोकास्त्रिधा वेदास्त्रिधा विद्यास्त्रिधा गतिः ॥ १४-३९-१९॥
tridhā dānāni dīyante tridhā yajñaḥ pravartate |
tridhā lokāstridhā vedāstridhā vidyāstridhā gatiḥ || 14-39-19||
MHB 14-39-20
भूतं भव्यं भविष्यच्च धर्मोऽर्थः काम इत्यपि ।
प्राणापानावुदानश्चाप्येत एव त्रयो गुणाः ॥ १४-३९-२०॥
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca dharmo'rthaḥ kāma ityapi |
prāṇāpānāvudānaścāpyeta eva trayo guṇāḥ || 14-39-20||
MHB 14-39-21
यत्किंचिदिह वै लोके सर्वमेष्वेव तत्त्रिषु ।
त्रयो गुणाः प्रवर्तन्ते अव्यक्ता नित्यमेव तु ।
सत्त्वं रजस्तमश्चैव गुणसर्गः सनातनः ॥ १४-३९-२१॥
yatkiṃcidiha vai loke sarvameṣveva tattriṣu |
trayo guṇāḥ pravartante avyaktā nityameva tu |
sattvaṃ rajastamaścaiva guṇasargaḥ sanātanaḥ || 14-39-21||
MHB 14-39-22
तमोऽव्यक्तं शिवं नित्यमजं योनिः सनातनः ।
प्रकृतिर्विकारः प्रलयः प्रधानं प्रभवाप्ययौ ॥ १४-३९-२२॥
tamo'vyaktaṃ śivaṃ nityamajaṃ yoniḥ sanātanaḥ |
prakṛtirvikāraḥ pralayaḥ pradhānaṃ prabhavāpyayau || 14-39-22||
MHB 14-39-23
अनुद्रिक्तमनूनं च ह्यकम्पमचलं ध्रुवम् ।
सदसच्चैव तत्सर्वमव्यक्तं त्रिगुणं स्मृतम् ।
ज्ञेयानि नामधेयानि नरैरध्यात्मचिन्तकैः ॥ १४-३९-२३॥
anudriktamanūnaṃ ca hyakampamacalaṃ dhruvam |
sadasaccaiva tatsarvamavyaktaṃ triguṇaṃ smṛtam |
jñeyāni nāmadheyāni narairadhyātmacintakaiḥ || 14-39-23||
MHB 14-39-24
अव्यक्तनामानि गुणांश्च तत्त्वतो यो वेद सर्वाणि गतीश्च केवलाः ।
विमुक्तदेहः प्रविभागतत्त्ववित्स मुच्यते सर्वगुणैर्निरामयः ॥ १४-३९-२४॥
avyaktanāmāni guṇāṃśca tattvato yo veda sarvāṇi gatīśca kevalāḥ |
vimuktadehaḥ pravibhāgatattvavitsa mucyate sarvaguṇairnirāmayaḥ || 14-39-24||
Adhyaya: 40/96 (9)
MHB 14-40-1
ब्रह्मोवाच ।
अव्यक्तात्पूर्वमुत्पन्नो महानात्मा महामतिः ।
आदिर्गुणानां सर्वेषां प्रथमः सर्ग उच्यते ॥ १४-४०-१॥
brahmovāca |
avyaktātpūrvamutpanno mahānātmā mahāmatiḥ |
ādirguṇānāṃ sarveṣāṃ prathamaḥ sarga ucyate || 14-40-1||
MHB 14-40-2
महानात्मा मतिर्विष्णुर्विश्वः शंभुश्च वीर्यवान् ।
बुद्धिः प्रज्ञोपलब्धिश्च तथा ख्यातिर्धृतिः स्मृतिः ॥ १४-४०-२॥
mahānātmā matirviṣṇurviśvaḥ śaṃbhuśca vīryavān |
buddhiḥ prajñopalabdhiśca tathā khyātirdhṛtiḥ smṛtiḥ || 14-40-2||
MHB 14-40-3
पर्यायवाचकैः शब्दैर्महानात्मा विभाव्यते ।
तं जानन्ब्राह्मणो विद्वान्न प्रमोहं निगच्छति ॥ १४-४०-३॥
paryāyavācakaiḥ śabdairmahānātmā vibhāvyate |
taṃ jānanbrāhmaṇo vidvānna pramohaṃ nigacchati || 14-40-3||
MHB 14-40-4
सर्वतःपाणिपादश्च सर्वतोक्षिशिरोमुखः ।
सर्वतःश्रुतिमाँल्लोके सर्वं व्याप्य स तिष्ठति ॥ १४-४०-४॥
sarvataḥpāṇipādaśca sarvatokṣiśiromukhaḥ |
sarvataḥśrutimā~lloke sarvaṃ vyāpya sa tiṣṭhati || 14-40-4||
MHB 14-40-5
महाप्रभार्चिः पुरुषः सर्वस्य हृदि निश्रितः ।
अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिरव्ययः ॥ १४-४०-५॥
mahāprabhārciḥ puruṣaḥ sarvasya hṛdi niśritaḥ |
aṇimā laghimā prāptirīśāno jyotiravyayaḥ || 14-40-5||
MHB 14-40-6
तत्र बुद्धिमतां लोकाः संन्यासनिरताश्च ये ।
ध्यानिनो नित्ययोगाश्च सत्यसंधा जितेन्द्रियाः ॥ १४-४०-६॥
tatra buddhimatāṃ lokāḥ saṃnyāsaniratāśca ye |
dhyānino nityayogāśca satyasaṃdhā jitendriyāḥ || 14-40-6||
MHB 14-40-7
ज्ञानवन्तश्च ये केचिदलुब्धा जितमन्यवः ।
प्रसन्नमनसो धीरा निर्ममा निरहंकृताः ।
विमुक्ताः सर्व एवैते महत्त्वमुपयान्ति वै ॥ १४-४०-७॥
jñānavantaśca ye kecidalubdhā jitamanyavaḥ |
prasannamanaso dhīrā nirmamā nirahaṃkṛtāḥ |
vimuktāḥ sarva evaite mahattvamupayānti vai || 14-40-7||
MHB 14-40-8
आत्मनो महतो वेद यः पुण्यां गतिमुत्तमाम् ।
स धीरः सर्वलोकेषु न मोहमधिगच्छति ।
विष्णुरेवादिसर्गेषु स्वयंभूर्भवति प्रभुः ॥ १४-४०-८॥
ātmano mahato veda yaḥ puṇyāṃ gatimuttamām |
sa dhīraḥ sarvalokeṣu na mohamadhigacchati |
viṣṇurevādisargeṣu svayaṃbhūrbhavati prabhuḥ || 14-40-8||
MHB 14-40-9
एवं हि यो वेद गुहाशयं प्रभुं नरः पुराणं पुरुषं विश्वरूपम् ।
हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं स बुद्धिमान्बुद्धिमतीत्य तिष्ठति ॥ १४-४०-९॥
evaṃ hi yo veda guhāśayaṃ prabhuṃ naraḥ purāṇaṃ puruṣaṃ viśvarūpam |
hiraṇmayaṃ buddhimatāṃ parāṃ gatiṃ sa buddhimānbuddhimatītya tiṣṭhati || 14-40-9||
Adhyaya: 41/96 (5)
MHB 14-41-1
ब्रह्मोवाच ।
य उत्पन्नो महान्पूर्वमहंकारः स उच्यते ।
अहमित्येव संभूतो द्वितीयः सर्ग उच्यते ॥ १४-४१-१॥
brahmovāca |
ya utpanno mahānpūrvamahaṃkāraḥ sa ucyate |
ahamityeva saṃbhūto dvitīyaḥ sarga ucyate || 14-41-1||
MHB 14-41-2
अहंकारश्च भूतादिर्वैकारिक इति स्मृतः ।
तेजसश्चेतना धातुः प्रजासर्गः प्रजापतिः ॥ १४-४१-२॥
ahaṃkāraśca bhūtādirvaikārika iti smṛtaḥ |
tejasaścetanā dhātuḥ prajāsargaḥ prajāpatiḥ || 14-41-2||
MHB 14-41-3
देवानां प्रभवो देवो मनसश्च त्रिलोककृत् ।
अहमित्येव तत्सर्वमभिमन्ता स उच्यते ॥ १४-४१-३॥
devānāṃ prabhavo devo manasaśca trilokakṛt |
ahamityeva tatsarvamabhimantā sa ucyate || 14-41-3||
MHB 14-41-4
अध्यात्मज्ञाननित्यानां मुनीनां भावितात्मनाम् ।
स्वाध्यायक्रतुसिद्धानामेष लोकः सनातनः ॥ १४-४१-४॥
adhyātmajñānanityānāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām |
svādhyāyakratusiddhānāmeṣa lokaḥ sanātanaḥ || 14-41-4||
MHB 14-41-5
अहंकारेणाहरतो गुणानिमान्भूतादिरेवं सृजते स भूतकृत् ।
वैकारिकः सर्वमिदं विचेष्टते स्वतेजसा रञ्जयते जगत्तथा ॥ १४-४१-५॥
ahaṃkāreṇāharato guṇānimānbhūtādirevaṃ sṛjate sa bhūtakṛt |
vaikārikaḥ sarvamidaṃ viceṣṭate svatejasā rañjayate jagattathā || 14-41-5||
Adhyaya: 42/96 (62)
MHB 14-42-1
ब्रह्मोवाच ।
अहंकारात्प्रसूतानि महाभूतानि पञ्च वै ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ १४-४२-१॥
brahmovāca |
ahaṃkārātprasūtāni mahābhūtāni pañca vai |
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam || 14-42-1||
MHB 14-42-2
तेषु भूतानि मुह्यन्ते महाभूतेषु पञ्चसु ।
शब्दस्पर्शनरूपेषु रसगन्धक्रियासु च ॥ १४-४२-२॥
teṣu bhūtāni muhyante mahābhūteṣu pañcasu |
śabdasparśanarūpeṣu rasagandhakriyāsu ca || 14-42-2||
MHB 14-42-3
महाभूतविनाशान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते ।
सर्वप्राणभृतां धीरा महदुत्पद्यते भयम् ॥ १४-४२-३॥
mahābhūtavināśānte pralaye pratyupasthite |
sarvaprāṇabhṛtāṃ dhīrā mahadutpadyate bhayam || 14-42-3||
MHB 14-42-4
यद्यस्माज्जायते भूतं तत्र तत्प्रविलीयते ।
लीयन्ते प्रतिलोमानि जायन्ते चोत्तरोत्तरम् ॥ १४-४२-४॥
yadyasmājjāyate bhūtaṃ tatra tatpravilīyate |
līyante pratilomāni jāyante cottarottaram || 14-42-4||
MHB 14-42-5
ततः प्रलीने सर्वस्मिन्भूते स्थावरजङ्गमे ।
स्मृतिमन्तस्तदा धीरा न लीयन्ते कदाचन ॥ १४-४२-५॥
tataḥ pralīne sarvasminbhūte sthāvarajaṅgame |
smṛtimantastadā dhīrā na līyante kadācana || 14-42-5||
MHB 14-42-6
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
क्रियाकारणयुक्ताः स्युरनित्या मोहसंज्ञिताः ॥ १४-४२-६॥
śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ raso gandhaśca pañcamaḥ |
kriyākāraṇayuktāḥ syuranityā mohasaṃjñitāḥ || 14-42-6||
MHB 14-42-7
लोभप्रजनसंयुक्ता निर्विशेषा ह्यकिंचनाः ।
मांसशोणितसंघाता अन्योन्यस्योपजीविनः ॥ १४-४२-७॥
lobhaprajanasaṃyuktā nirviśeṣā hyakiṃcanāḥ |
māṃsaśoṇitasaṃghātā anyonyasyopajīvinaḥ || 14-42-7||
MHB 14-42-8
बहिरात्मान इत्येते दीनाः कृपणवृत्तयः ।
प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च ॥ १४-४२-८॥
bahirātmāna ityete dīnāḥ kṛpaṇavṛttayaḥ |
prāṇāpānāvudānaśca samāno vyāna eva ca || 14-42-8||
MHB 14-42-9
अन्तरात्मेति चाप्येते नियताः पञ्च वायवः ।
वाङ्मनोबुद्धिरित्येभिः सार्धमष्टात्मकं जगत् ॥ १४-४२-९॥
antarātmeti cāpyete niyatāḥ pañca vāyavaḥ |
vāṅmanobuddhirityebhiḥ sārdhamaṣṭātmakaṃ jagat || 14-42-9||
MHB 14-42-10
त्वग्घ्राणश्रोत्रचक्षूंषि रसनं वाक्च संयता ।
विशुद्धं च मनो यस्य बुद्धिश्चाव्यभिचारिणी ॥ १४-४२-१०॥
tvagghrāṇaśrotracakṣūṃṣi rasanaṃ vākca saṃyatā |
viśuddhaṃ ca mano yasya buddhiścāvyabhicāriṇī || 14-42-10||
MHB 14-42-11
अष्टौ यस्याग्नयो ह्येते न दहन्ते मनः सदा ।
स तद्ब्रह्म शुभं याति यस्माद्भूयो न विद्यते ॥ १४-४२-११॥
aṣṭau yasyāgnayo hyete na dahante manaḥ sadā |
sa tadbrahma śubhaṃ yāti yasmādbhūyo na vidyate || 14-42-11||
MHB 14-42-12
एकादश च यान्याहुरिन्द्रियाणि विशेषतः ।
अहंकारप्रसूतानि तानि वक्ष्याम्यहं द्विजाः ॥ १४-४२-१२॥
ekādaśa ca yānyāhurindriyāṇi viśeṣataḥ |
ahaṃkāraprasūtāni tāni vakṣyāmyahaṃ dvijāḥ || 14-42-12||
MHB 14-42-13
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ।
पादौ पायुरुपस्थं च हस्तौ वाग्दशमी भवेत् ॥ १४-४२-१३॥
śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī |
pādau pāyurupasthaṃ ca hastau vāgdaśamī bhavet || 14-42-13||
MHB 14-42-14
इन्द्रियग्राम इत्येष मन एकादशं भवेत् ।
एतं ग्रामं जयेत्पूर्वं ततो ब्रह्म प्रकाशते ॥ १४-४२-१४॥
indriyagrāma ityeṣa mana ekādaśaṃ bhavet |
etaṃ grāmaṃ jayetpūrvaṃ tato brahma prakāśate || 14-42-14||
MHB 14-42-15
बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चाहुः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च ।
श्रोत्रादीन्यपि पञ्चाहुर्बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः ॥ १४-४२-१५॥
buddhīndriyāṇi pañcāhuḥ pañca karmendriyāṇi ca |
śrotrādīnyapi pañcāhurbuddhiyuktāni tattvataḥ || 14-42-15||
MHB 14-42-16
अविशेषाणि चान्यानि कर्मयुक्तानि तानि तु ।
उभयत्र मनो ज्ञेयं बुद्धिर्द्वादशमी भवेत् ॥ १४-४२-१६॥
aviśeṣāṇi cānyāni karmayuktāni tāni tu |
ubhayatra mano jñeyaṃ buddhirdvādaśamī bhavet || 14-42-16||
MHB 14-42-17
इत्युक्तानीन्द्रियाणीमान्येकादश मया क्रमात् ।
मन्यन्ते कृतमित्येव विदित्वैतानि पण्डिताः ॥ १४-४२-१७॥
ityuktānīndriyāṇīmānyekādaśa mayā kramāt |
manyante kṛtamityeva viditvaitāni paṇḍitāḥ || 14-42-17||
MHB 14-42-18
त्रीणि स्थानानि भूतानां चतुर्थं नोपपद्यते ।
स्थलमापस्तथाकाशं जन्म चापि चतुर्विधम् ॥ १४-४२-१८॥
trīṇi sthānāni bhūtānāṃ caturthaṃ nopapadyate |
sthalamāpastathākāśaṃ janma cāpi caturvidham || 14-42-18||
MHB 14-42-19
अण्डजोद्भिज्जसंस्वेदजरायुजमथापि च ।
चतुर्धा जन्म इत्येतद्भूतग्रामस्य लक्ष्यते ॥ १४-४२-१९॥
aṇḍajodbhijjasaṃsvedajarāyujamathāpi ca |
caturdhā janma ityetadbhūtagrāmasya lakṣyate || 14-42-19||
MHB 14-42-20
अचराण्यपि भूतानि खेचराणि तथैव च ।
अण्डजानि विजानीयात्सर्वांश्चैव सरीसृपान् ॥ १४-४२-२०॥
acarāṇyapi bhūtāni khecarāṇi tathaiva ca |
aṇḍajāni vijānīyātsarvāṃścaiva sarīsṛpān || 14-42-20||
MHB 14-42-21
संस्वेदाः कृमयः प्रोक्ता जन्तवश्च तथाविधाः ।
जन्म द्वितीयमित्येतज्जघन्यतरमुच्यते ॥ १४-४२-२१॥
saṃsvedāḥ kṛmayaḥ proktā jantavaśca tathāvidhāḥ |
janma dvitīyamityetajjaghanyataramucyate || 14-42-21||
MHB 14-42-22
भित्त्वा तु पृथिवीं यानि जायन्ते कालपर्ययात् ।
उद्भिज्जानीति तान्याहुर्भूतानि द्विजसत्तमाः ॥ १४-४२-२२॥
bhittvā tu pṛthivīṃ yāni jāyante kālaparyayāt |
udbhijjānīti tānyāhurbhūtāni dvijasattamāḥ || 14-42-22||
MHB 14-42-23
द्विपादबहुपादानि तिर्यग्गतिमतीनि च ।
जरायुजानि भूतानि वित्त तान्यपि सत्तमाः ॥ १४-४२-२३॥
dvipādabahupādāni tiryaggatimatīni ca |
jarāyujāni bhūtāni vitta tānyapi sattamāḥ || 14-42-23||
MHB 14-42-24
द्विविधापीह विज्ञेया ब्रह्मयोनिः सनातना ।
तपः कर्म च यत्पुण्यमित्येष विदुषां नयः ॥ १४-४२-२४॥
dvividhāpīha vijñeyā brahmayoniḥ sanātanā |
tapaḥ karma ca yatpuṇyamityeṣa viduṣāṃ nayaḥ || 14-42-24||
MHB 14-42-25
द्विविधं कर्म विज्ञेयमिज्या दानं च यन्मखे ।
जातस्याध्ययनं पुण्यमिति वृद्धानुशासनम् ॥ १४-४२-२५॥
dvividhaṃ karma vijñeyamijyā dānaṃ ca yanmakhe |
jātasyādhyayanaṃ puṇyamiti vṛddhānuśāsanam || 14-42-25||
MHB 14-42-26
एतद्यो वेद विधिवत्स मुक्तः स्याद्द्विजर्षभाः ।
विमुक्तः सर्वपापेभ्य इति चैव निबोधत ॥ १४-४२-२६॥
etadyo veda vidhivatsa muktaḥ syāddvijarṣabhāḥ |
vimuktaḥ sarvapāpebhya iti caiva nibodhata || 14-42-26||
MHB 14-42-27
आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रमध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा शब्दो दिशस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४-४२-२७॥
ākāśaṃ prathamaṃ bhūtaṃ śrotramadhyātmamucyate |
adhibhūtaṃ tathā śabdo diśastatrādhidaivatam || 14-42-27||
MHB 14-42-28
द्वितीयं मारुतो भूतं त्वगध्यात्मं च विश्रुतम् ।
स्प्रष्टव्यमधिभूतं च विद्युत्तत्राधिदैवतम् ॥ १४-४२-२८॥
dvitīyaṃ māruto bhūtaṃ tvagadhyātmaṃ ca viśrutam |
spraṣṭavyamadhibhūtaṃ ca vidyuttatrādhidaivatam || 14-42-28||
MHB 14-42-29
तृतीयं ज्योतिरित्याहुश्चक्षुरध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं ततो रूपं सूर्यस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४-४२-२९॥
tṛtīyaṃ jyotirityāhuścakṣuradhyātmamucyate |
adhibhūtaṃ tato rūpaṃ sūryastatrādhidaivatam || 14-42-29||
MHB 14-42-30
चतुर्थमापो विज्ञेयं जिह्वा चाध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं रसश्चात्र सोमस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४-४२-३०॥
caturthamāpo vijñeyaṃ jihvā cādhyātmamiṣyate |
adhibhūtaṃ rasaścātra somastatrādhidaivatam || 14-42-30||
MHB 14-42-31
पृथिवी पञ्चमं भूतं घ्राणश्चाध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं तथा गन्धो वायुस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४-४२-३१॥
pṛthivī pañcamaṃ bhūtaṃ ghrāṇaścādhyātmamiṣyate |
adhibhūtaṃ tathā gandho vāyustatrādhidaivatam || 14-42-31||
MHB 14-42-32
एष पञ्चसु भूतेषु चतुष्टयविधिः स्मृतः ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं त्रिविधमिन्द्रियम् ॥ १४-४२-३२॥
eṣa pañcasu bhūteṣu catuṣṭayavidhiḥ smṛtaḥ |
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvaṃ trividhamindriyam || 14-42-32||
MHB 14-42-33
पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः ।
अधिभूतं तु गन्तव्यं विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४-४२-३३॥
pādāvadhyātmamityāhurbrāhmaṇāstattvadarśinaḥ |
adhibhūtaṃ tu gantavyaṃ viṣṇustatrādhidaivatam || 14-42-33||
MHB 14-42-34
अवाग्गतिरपानश्च पायुरध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं विसर्गश्च मित्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४-४२-३४॥
avāggatirapānaśca pāyuradhyātmamiṣyate |
adhibhūtaṃ visargaśca mitrastatrādhidaivatam || 14-42-34||
MHB 14-42-35
प्रजनः सर्वभूतानामुपस्थोऽध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा शुक्रं दैवतं च प्रजापतिः ॥ १४-४२-३५॥
prajanaḥ sarvabhūtānāmupastho'dhyātmamucyate |
adhibhūtaṃ tathā śukraṃ daivataṃ ca prajāpatiḥ || 14-42-35||
MHB 14-42-36
हस्तावध्यात्ममित्याहुरध्यात्मविदुषो जनाः ।
अधिभूतं तु कर्माणि शक्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४-४२-३६॥
hastāvadhyātmamityāhuradhyātmaviduṣo janāḥ |
adhibhūtaṃ tu karmāṇi śakrastatrādhidaivatam || 14-42-36||
MHB 14-42-37
वैश्वदेवी मनःपूर्वा वागध्यात्ममिहोच्यते ।
वक्तव्यमधिभूतं च वह्निस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४-४२-३७॥
vaiśvadevī manaḥpūrvā vāgadhyātmamihocyate |
vaktavyamadhibhūtaṃ ca vahnistatrādhidaivatam || 14-42-37||
MHB 14-42-38
अध्यात्मं मन इत्याहुः पञ्चभूतानुचारकम् ।
अधिभूतं च मन्तव्यं चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ॥ १४-४२-३८॥
adhyātmaṃ mana ityāhuḥ pañcabhūtānucārakam |
adhibhūtaṃ ca mantavyaṃ candramāścādhidaivatam || 14-42-38||
MHB 14-42-39
अध्यात्मं बुद्धिरित्याहुः षडिन्द्रियविचारिणी ।
अधिभूतं तु विज्ञेयं ब्रह्मा तत्राधिदैवतम् ॥ १४-४२-३९॥
adhyātmaṃ buddhirityāhuḥ ṣaḍindriyavicāriṇī |
adhibhūtaṃ tu vijñeyaṃ brahmā tatrādhidaivatam || 14-42-39||
MHB 14-42-40
यथावदध्यात्मविधिरेष वः कीर्तितो मया ।
ज्ञानमस्य हि धर्मज्ञाः प्राप्तं बुद्धिमतामिह ॥ १४-४२-४०॥
yathāvadadhyātmavidhireṣa vaḥ kīrtito mayā |
jñānamasya hi dharmajñāḥ prāptaṃ buddhimatāmiha || 14-42-40||
MHB 14-42-41
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च ।
सर्वाण्येतानि संधाय मनसा संप्रधारयेत् ॥ १४-४२-४१॥
indriyāṇīndriyārthāśca mahābhūtāni pañca ca |
sarvāṇyetāni saṃdhāya manasā saṃpradhārayet || 14-42-41||
MHB 14-42-42
क्षीणे मनसि सर्वस्मिन्न जन्मसुखमिष्यते ।
ज्ञानसंपन्नसत्त्वानां तत्सुखं विदुषां मतम् ॥ १४-४२-४२॥
kṣīṇe manasi sarvasminna janmasukhamiṣyate |
jñānasaṃpannasattvānāṃ tatsukhaṃ viduṣāṃ matam || 14-42-42||
MHB 14-42-43
अतः परं प्रवक्ष्यामि सूक्ष्मभावकरीं शिवाम् ।
निवृत्तिं सर्वभूतेषु मृदुना दारुणेन वा ॥ १४-४२-४३॥
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sūkṣmabhāvakarīṃ śivām |
nivṛttiṃ sarvabhūteṣu mṛdunā dāruṇena vā || 14-42-43||
MHB 14-42-44
गुणागुणमनासङ्गमेकचर्यमनन्तरम् ।
एतद्ब्राह्मणतो वृत्तमाहुरेकपदं सुखम् ॥ १४-४२-४४॥
guṇāguṇamanāsaṅgamekacaryamanantaram |
etadbrāhmaṇato vṛttamāhurekapadaṃ sukham || 14-42-44||
MHB 14-42-45
विद्वान्कूर्म इवाङ्गानि कामान्संहृत्य सर्वशः ।
विरजाः सर्वतो मुक्तो यो नरः स सुखी सदा ॥ १४-४२-४५॥
vidvānkūrma ivāṅgāni kāmānsaṃhṛtya sarvaśaḥ |
virajāḥ sarvato mukto yo naraḥ sa sukhī sadā || 14-42-45||
MHB 14-42-46
कामानात्मनि संयम्य क्षीणतृष्णः समाहितः ।
सर्वभूतसुहृन्मैत्रो ब्रह्मभूयं स गच्छति ॥ १४-४२-४६॥
kāmānātmani saṃyamya kṣīṇatṛṣṇaḥ samāhitaḥ |
sarvabhūtasuhṛnmaitro brahmabhūyaṃ sa gacchati || 14-42-46||
MHB 14-42-47
इन्द्रियाणां निरोधेन सर्वेषां विषयैषिणाम् ।
मुनेर्जनपदत्यागादध्यात्माग्निः समिध्यते ॥ १४-४२-४७॥
indriyāṇāṃ nirodhena sarveṣāṃ viṣayaiṣiṇām |
munerjanapadatyāgādadhyātmāgniḥ samidhyate || 14-42-47||
MHB 14-42-48
यथाग्निरिन्धनैरिद्धो महाज्योतिः प्रकाशते ।
तथेन्द्रियनिरोधेन महानात्मा प्रकाशते ॥ १४-४२-४८॥
yathāgnirindhanairiddho mahājyotiḥ prakāśate |
tathendriyanirodhena mahānātmā prakāśate || 14-42-48||
MHB 14-42-49
यदा पश्यति भूतानि प्रसन्नात्मात्मनो हृदि ।
स्वयंयोनिस्तदा सूक्ष्मात्सूक्ष्ममाप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १४-४२-४९॥
yadā paśyati bhūtāni prasannātmātmano hṛdi |
svayaṃyonistadā sūkṣmātsūkṣmamāpnotyanuttamam || 14-42-49||
MHB 14-42-50
अग्नी रूपं पयः स्रोतो वायुः स्पर्शनमेव च ।
मही पङ्कधरं घोरमाकाशं श्रवणं तथा ॥ १४-४२-५०॥
agnī rūpaṃ payaḥ sroto vāyuḥ sparśanameva ca |
mahī paṅkadharaṃ ghoramākāśaṃ śravaṇaṃ tathā || 14-42-50||
MHB 14-42-51
रागशोकसमाविष्टं पञ्चस्रोतःसमावृतम् ।
पञ्चभूतसमायुक्तं नवद्वारं द्विदैवतम् ॥ १४-४२-५१॥
rāgaśokasamāviṣṭaṃ pañcasrotaḥsamāvṛtam |
pañcabhūtasamāyuktaṃ navadvāraṃ dvidaivatam || 14-42-51||
MHB 14-42-52
रजस्वलमथादृश्यं त्रिगुणं च त्रिधातुकम् ।
संसर्गाभिरतं मूढं शरीरमिति धारणा ॥ १४-४२-५२॥
rajasvalamathādṛśyaṃ triguṇaṃ ca tridhātukam |
saṃsargābhirataṃ mūḍhaṃ śarīramiti dhāraṇā || 14-42-52||
MHB 14-42-53
दुश्चरं जीवलोकेऽस्मिन्सत्त्वं प्रति समाश्रितम् ।
एतदेव हि लोकेऽस्मिन्कालचक्रं प्रवर्तते ॥ १४-४२-५३॥
duścaraṃ jīvaloke'sminsattvaṃ prati samāśritam |
etadeva hi loke'sminkālacakraṃ pravartate || 14-42-53||
MHB 14-42-54
एतन्महार्णवं घोरमगाधं मोहसंज्ञितम् ।
विसृजेत्संक्षिपेच्चैव बोधयेत्सामरं जगत् ॥ १४-४२-५४॥
etanmahārṇavaṃ ghoramagādhaṃ mohasaṃjñitam |
visṛjetsaṃkṣipeccaiva bodhayetsāmaraṃ jagat || 14-42-54||
MHB 14-42-55
कामक्रोधौ भयं मोहमभिद्रोहमथानृतम् ।
इन्द्रियाणां निरोधेन स तांस्त्यजति दुस्त्यजान् ॥ १४-४२-५५॥
kāmakrodhau bhayaṃ mohamabhidrohamathānṛtam |
indriyāṇāṃ nirodhena sa tāṃstyajati dustyajān || 14-42-55||
MHB 14-42-56
यस्यैते निर्जिता लोके त्रिगुणाः पञ्च धातवः ।
व्योम्नि तस्य परं स्थानमनन्तमथ लक्ष्यते ॥ १४-४२-५६॥
yasyaite nirjitā loke triguṇāḥ pañca dhātavaḥ |
vyomni tasya paraṃ sthānamanantamatha lakṣyate || 14-42-56||
MHB 14-42-57
कामकूलामपारान्तां मनःस्रोतोभयावहाम् ।
नदीं दुर्गह्रदां तीर्णः कामक्रोधावुभौ जयेत् ॥ १४-४२-५७॥
kāmakūlāmapārāntāṃ manaḥsrotobhayāvahām |
nadīṃ durgahradāṃ tīrṇaḥ kāmakrodhāvubhau jayet || 14-42-57||
MHB 14-42-58
स सर्वदोषनिर्मुक्तस्ततः पश्यति यत्परम् ।
मनो मनसि संधाय पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १४-४२-५८॥
sa sarvadoṣanirmuktastataḥ paśyati yatparam |
mano manasi saṃdhāya paśyatyātmānamātmani || 14-42-58||
MHB 14-42-59
सर्ववित्सर्वभूतेषु वीक्षत्यात्मानमात्मनि ।
एकधा बहुधा चैव विकुर्वाणस्ततस्ततः ॥ १४-४२-५९॥
sarvavitsarvabhūteṣu vīkṣatyātmānamātmani |
ekadhā bahudhā caiva vikurvāṇastatastataḥ || 14-42-59||
MHB 14-42-60
ध्रुवं पश्यति रूपाणि दीपाद्दीपशतं यथा ।
स वै विष्णुश्च मित्रश्च वरुणोऽग्निः प्रजापतिः ॥ १४-४२-६०॥
dhruvaṃ paśyati rūpāṇi dīpāddīpaśataṃ yathā |
sa vai viṣṇuśca mitraśca varuṇo'gniḥ prajāpatiḥ || 14-42-60||
MHB 14-42-61
स हि धाता विधाता च स प्रभुः सर्वतोमुखः ।
हृदयं सर्वभूतानां महानात्मा प्रकाशते ॥ १४-४२-६१॥
sa hi dhātā vidhātā ca sa prabhuḥ sarvatomukhaḥ |
hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ mahānātmā prakāśate || 14-42-61||
MHB 14-42-62
तं विप्रसंघाश्च सुरासुराश्च यक्षाः पिशाचाः पितरो वयांसि ।
रक्षोगणा भूतगणाश्च सर्वे महर्षयश्चैव सदा स्तुवन्ति ॥ १४-४२-६२॥
taṃ viprasaṃghāśca surāsurāśca yakṣāḥ piśācāḥ pitaro vayāṃsi |
rakṣogaṇā bhūtagaṇāśca sarve maharṣayaścaiva sadā stuvanti || 14-42-62||
Adhyaya: 43/96 (40)
MHB 14-43-1
ब्रह्मोवाच ।
मनुष्याणां तु राजन्यः क्षत्रियो मध्यमो गुणः ।
कुञ्जरो वाहनानां च सिंहश्चारण्यवासिनाम् ॥ १४-४३-१॥
brahmovāca |
manuṣyāṇāṃ tu rājanyaḥ kṣatriyo madhyamo guṇaḥ |
kuñjaro vāhanānāṃ ca siṃhaścāraṇyavāsinām || 14-43-1||
MHB 14-43-2
अविः पशूनां सर्वेषामाखुश्च बिलवासिनाम् ।
गवां गोवृषभश्चैव स्त्रीणां पुरुष एव च ॥ १४-४३-२॥
aviḥ paśūnāṃ sarveṣāmākhuśca bilavāsinām |
gavāṃ govṛṣabhaścaiva strīṇāṃ puruṣa eva ca || 14-43-2||
MHB 14-43-3
न्यग्रोधो जम्बुवृक्षश्च पिप्पलः शाल्मलिस्तथा ।
शिंशपा मेषशृङ्गश्च तथा कीचकवेणवः ।
एते द्रुमाणां राजानो लोकेऽस्मिन्नात्र संशयः ॥ १४-४३-३॥
nyagrodho jambuvṛkṣaśca pippalaḥ śālmalistathā |
śiṃśapā meṣaśṛṅgaśca tathā kīcakaveṇavaḥ |
ete drumāṇāṃ rājāno loke'sminnātra saṃśayaḥ || 14-43-3||
MHB 14-43-4
हिमवान्पारियात्रश्च सह्यो विन्ध्यस्त्रिकूटवान् ।
श्वेतो नीलश्च भासश्च काष्ठवांश्चैव पर्वतः ॥ १४-४३-४॥
himavānpāriyātraśca sahyo vindhyastrikūṭavān |
śveto nīlaśca bhāsaśca kāṣṭhavāṃścaiva parvataḥ || 14-43-4||
MHB 14-43-5
शुभस्कन्धो महेन्द्रश्च माल्यवान्पर्वतस्तथा ।
एते पर्वतराजानो गणानां मरुतस्तथा ॥ १४-४३-५॥
śubhaskandho mahendraśca mālyavānparvatastathā |
ete parvatarājāno gaṇānāṃ marutastathā || 14-43-5||
MHB 14-43-6
सूर्यो ग्रहाणामधिपो नक्षत्राणां च चन्द्रमाः ।
यमः पितॄणामधिपः सरितामथ सागरः ॥ १४-४३-६॥
sūryo grahāṇāmadhipo nakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ |
yamaḥ pitṝṇāmadhipaḥ saritāmatha sāgaraḥ || 14-43-6||
MHB 14-43-7
अम्भसां वरुणो राजा सत्त्वानां मित्र उच्यते ।
अर्कोऽधिपतिरुष्णानां ज्योतिषामिन्दुरुच्यते ॥ १४-४३-७॥
ambhasāṃ varuṇo rājā sattvānāṃ mitra ucyate |
arko'dhipatiruṣṇānāṃ jyotiṣāmindurucyate || 14-43-7||
MHB 14-43-8
अग्निर्भूतपतिर्नित्यं ब्राह्मणानां बृहस्पतिः ।
ओषधीनां पतिः सोमो विष्णुर्बलवतां वरः ॥ १४-४३-८॥
agnirbhūtapatirnityaṃ brāhmaṇānāṃ bṛhaspatiḥ |
oṣadhīnāṃ patiḥ somo viṣṇurbalavatāṃ varaḥ || 14-43-8||
MHB 14-43-9
त्वष्टाधिराजो रूपाणां पशूनामीश्वरः शिवः ।
दक्षिणानां तथा यज्ञो वेदानामृषयस्तथा ॥ १४-४३-९॥
tvaṣṭādhirājo rūpāṇāṃ paśūnāmīśvaraḥ śivaḥ |
dakṣiṇānāṃ tathā yajño vedānāmṛṣayastathā || 14-43-9||
MHB 14-43-10
दिशामुदीची विप्राणां सोमो राजा प्रतापवान् ।
कुबेरः सर्वयक्षाणां देवतानां पुरंदरः ।
एष भूतादिकः सर्गः प्रजानां च प्रजापतिः ॥ १४-४३-१०॥
diśāmudīcī viprāṇāṃ somo rājā pratāpavān |
kuberaḥ sarvayakṣāṇāṃ devatānāṃ puraṃdaraḥ |
eṣa bhūtādikaḥ sargaḥ prajānāṃ ca prajāpatiḥ || 14-43-10||
MHB 14-43-11
सर्वेषामेव भूतानामहं ब्रह्ममयो महान् ।
भूतं परतरं मत्तो विष्णोर्वापि न विद्यते ॥ १४-४३-११॥
sarveṣāmeva bhūtānāmahaṃ brahmamayo mahān |
bhūtaṃ parataraṃ matto viṣṇorvāpi na vidyate || 14-43-11||
MHB 14-43-12
राजाधिराजः सर्वासां विष्णुर्ब्रह्ममयो महान् ।
ईश्वरं तं विजानीमः स विभुः स प्रजापतिः ॥ १४-४३-१२॥
rājādhirājaḥ sarvāsāṃ viṣṇurbrahmamayo mahān |
īśvaraṃ taṃ vijānīmaḥ sa vibhuḥ sa prajāpatiḥ || 14-43-12||
MHB 14-43-13
नरकिंनरयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
देवदानवनागानां सर्वेषामीश्वरो हि सः ॥ १४-४३-१३॥
narakiṃnarayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām |
devadānavanāgānāṃ sarveṣāmīśvaro hi saḥ || 14-43-13||
MHB 14-43-14
भगदेवानुयातानां सर्वासां वामलोचना ।
माहेश्वरी महादेवी प्रोच्यते पार्वतीति या ॥ १४-४३-१४॥
bhagadevānuyātānāṃ sarvāsāṃ vāmalocanā |
māheśvarī mahādevī procyate pārvatīti yā || 14-43-14||
MHB 14-43-15
उमां देवीं विजानीत नारीणामुत्तमां शुभाम् ।
रतीनां वसुमत्यस्तु स्त्रीणामप्सरसस्तथा ॥ १४-४३-१५॥
umāṃ devīṃ vijānīta nārīṇāmuttamāṃ śubhām |
ratīnāṃ vasumatyastu strīṇāmapsarasastathā || 14-43-15||
MHB 14-43-16
धर्मकामाश्च राजानो ब्राह्मणा धर्मलक्षणाः ।
तस्माद्राजा द्विजातीनां प्रयतेतेह रक्षणे ॥ १४-४३-१६॥
dharmakāmāśca rājāno brāhmaṇā dharmalakṣaṇāḥ |
tasmādrājā dvijātīnāṃ prayateteha rakṣaṇe || 14-43-16||
MHB 14-43-17
राज्ञां हि विषये येषामवसीदन्ति साधवः ।
हीनास्ते स्वगुणैः सर्वैः प्रेत्यावाङ्मार्गगामिनः ॥ १४-४३-१७॥
rājñāṃ hi viṣaye yeṣāmavasīdanti sādhavaḥ |
hīnāste svaguṇaiḥ sarvaiḥ pretyāvāṅmārgagāminaḥ || 14-43-17||
MHB 14-43-18
राज्ञां तु विषये येषां साधवः परिरक्षिताः ।
तेऽस्मिँल्लोके प्रमोदन्ते प्रेत्य चानन्त्यमेव च ।
प्राप्नुवन्ति महात्मान इति वित्त द्विजर्षभाः ॥ १४-४३-१८॥
rājñāṃ tu viṣaye yeṣāṃ sādhavaḥ parirakṣitāḥ |
te'smi~lloke pramodante pretya cānantyameva ca |
prāpnuvanti mahātmāna iti vitta dvijarṣabhāḥ || 14-43-18||
MHB 14-43-19
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि नियतं धर्मलक्षणम् ।
अहिंसालक्षणो धर्मो हिंसा चाधर्मलक्षणा ॥ १४-४३-१९॥
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi niyataṃ dharmalakṣaṇam |
ahiṃsālakṣaṇo dharmo hiṃsā cādharmalakṣaṇā || 14-43-19||
MHB 14-43-20
प्रकाशलक्षणा देवा मनुष्याः कर्मलक्षणाः ।
शब्दलक्षणमाकाशं वायुस्तु स्पर्शलक्षणः ॥ १४-४३-२०॥
prakāśalakṣaṇā devā manuṣyāḥ karmalakṣaṇāḥ |
śabdalakṣaṇamākāśaṃ vāyustu sparśalakṣaṇaḥ || 14-43-20||
MHB 14-43-21
ज्योतिषां लक्षणं रूपमापश्च रसलक्षणाः ।
धरणी सर्वभूतानां पृथिवी गन्धलक्षणा ॥ १४-४३-२१॥
jyotiṣāṃ lakṣaṇaṃ rūpamāpaśca rasalakṣaṇāḥ |
dharaṇī sarvabhūtānāṃ pṛthivī gandhalakṣaṇā || 14-43-21||
MHB 14-43-22
स्वरव्यञ्जनसंस्कारा भारती सत्यलक्षणा ।
मनसो लक्षणं चिन्ता तथोक्ता बुद्धिरन्वयात् ॥ १४-४३-२२॥
svaravyañjanasaṃskārā bhāratī satyalakṣaṇā |
manaso lakṣaṇaṃ cintā tathoktā buddhiranvayāt || 14-43-22||
MHB 14-43-23
मनसा चिन्तयानोऽर्थान्बुद्ध्या चैव व्यवस्यति ।
बुद्धिर्हि व्यवसायेन लक्ष्यते नात्र संशयः ॥ १४-४३-२३॥
manasā cintayāno'rthānbuddhyā caiva vyavasyati |
buddhirhi vyavasāyena lakṣyate nātra saṃśayaḥ || 14-43-23||
MHB 14-43-24
लक्षणं महतो ध्यानमव्यक्तं साधुलक्षणम् ।
प्रवृत्तिलक्षणो योगो ज्ञानं संन्यासलक्षणम् ॥ १४-४३-२४॥
lakṣaṇaṃ mahato dhyānamavyaktaṃ sādhulakṣaṇam |
pravṛttilakṣaṇo yogo jñānaṃ saṃnyāsalakṣaṇam || 14-43-24||
MHB 14-43-25
तस्माज्ज्ञानं पुरस्कृत्य संन्यसेदिह बुद्धिमान् ।
संन्यासी ज्ञानसंयुक्तः प्राप्नोति परमां गतिम् ।
अतीतोऽद्वंद्वमभ्येति तमोमृत्युजरातिगम् ॥ १४-४३-२५॥
tasmājjñānaṃ puraskṛtya saṃnyasediha buddhimān |
saṃnyāsī jñānasaṃyuktaḥ prāpnoti paramāṃ gatim |
atīto'dvaṃdvamabhyeti tamomṛtyujarātigam || 14-43-25||
MHB 14-43-26
धर्मलक्षणसंयुक्तमुक्तं वो विधिवन्मया ।
गुणानां ग्रहणं सम्यग्वक्ष्याम्यहमतः परम् ॥ १४-४३-२६॥
dharmalakṣaṇasaṃyuktamuktaṃ vo vidhivanmayā |
guṇānāṃ grahaṇaṃ samyagvakṣyāmyahamataḥ param || 14-43-26||
MHB 14-43-27
पार्थिवो यस्तु गन्धो वै घ्राणेनेह स गृह्यते ।
घ्राणस्थश्च तथा वायुर्गन्धज्ञाने विधीयते ॥ १४-४३-२७॥
pārthivo yastu gandho vai ghrāṇeneha sa gṛhyate |
ghrāṇasthaśca tathā vāyurgandhajñāne vidhīyate || 14-43-27||
MHB 14-43-28
अपां धातुरसो नित्यं जिह्वया स तु गृह्यते ।
जिह्वास्थश्च तथा सोमो रसज्ञाने विधीयते ॥ १४-४३-२८॥
apāṃ dhāturaso nityaṃ jihvayā sa tu gṛhyate |
jihvāsthaśca tathā somo rasajñāne vidhīyate || 14-43-28||
MHB 14-43-29
ज्योतिषश्च गुणो रूपं चक्षुषा तच्च गृह्यते ।
चक्षुःस्थश्च तथादित्यो रूपज्ञाने विधीयते ॥ १४-४३-२९॥
jyotiṣaśca guṇo rūpaṃ cakṣuṣā tacca gṛhyate |
cakṣuḥsthaśca tathādityo rūpajñāne vidhīyate || 14-43-29||
MHB 14-43-30
वायव्यस्तु तथा स्पर्शस्त्वचा प्रज्ञायते च सः ।
त्वक्स्थश्चैव तथा वायुः स्पर्शज्ञाने विधीयते ॥ १४-४३-३०॥
vāyavyastu tathā sparśastvacā prajñāyate ca saḥ |
tvaksthaścaiva tathā vāyuḥ sparśajñāne vidhīyate || 14-43-30||
MHB 14-43-31
आकाशस्य गुणो घोषः श्रोत्रेण स तु गृह्यते ।
श्रोत्रस्थाश्च दिशः सर्वाः शब्दज्ञाने प्रकीर्तिताः ॥ १४-४३-३१॥
ākāśasya guṇo ghoṣaḥ śrotreṇa sa tu gṛhyate |
śrotrasthāśca diśaḥ sarvāḥ śabdajñāne prakīrtitāḥ || 14-43-31||
MHB 14-43-32
मनसस्तु गुणश्चिन्ता प्रज्ञया स तु गृह्यते ।
हृदिस्थचेतनाधातुर्मनोज्ञाने विधीयते ॥ १४-४३-३२॥
manasastu guṇaścintā prajñayā sa tu gṛhyate |
hṛdisthacetanādhāturmanojñāne vidhīyate || 14-43-32||
MHB 14-43-33
बुद्धिरध्यवसायेन ध्यानेन च महांस्तथा ।
निश्चित्य ग्रहणं नित्यमव्यक्तं नात्र संशयः ॥ १४-४३-३३॥
buddhiradhyavasāyena dhyānena ca mahāṃstathā |
niścitya grahaṇaṃ nityamavyaktaṃ nātra saṃśayaḥ || 14-43-33||
MHB 14-43-34
अलिङ्गग्रहणो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ।
तस्मादलिङ्गः क्षेत्रज्ञः केवलं ज्ञानलक्षणः ॥ १४-४३-३४॥
aliṅgagrahaṇo nityaḥ kṣetrajño nirguṇātmakaḥ |
tasmādaliṅgaḥ kṣetrajñaḥ kevalaṃ jñānalakṣaṇaḥ || 14-43-34||
MHB 14-43-35
अव्यक्तं क्षेत्रमुद्दिष्टं गुणानां प्रभवाप्ययम् ।
सदा पश्याम्यहं लीनं विजानामि शृणोमि च ॥ १४-४३-३५॥
avyaktaṃ kṣetramuddiṣṭaṃ guṇānāṃ prabhavāpyayam |
sadā paśyāmyahaṃ līnaṃ vijānāmi śṛṇomi ca || 14-43-35||
MHB 14-43-36
पुरुषस्तद्विजानीते तस्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते ।
गुणवृत्तं तथा कृत्स्नं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ॥ १४-४३-३६॥
puruṣastadvijānīte tasmātkṣetrajña ucyate |
guṇavṛttaṃ tathā kṛtsnaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati || 14-43-36||
MHB 14-43-37
आदिमध्यावसानान्तं सृज्यमानमचेतनम् ।
न गुणा विदुरात्मानं सृज्यमानं पुनः पुनः ॥ १४-४३-३७॥
ādimadhyāvasānāntaṃ sṛjyamānamacetanam |
na guṇā vidurātmānaṃ sṛjyamānaṃ punaḥ punaḥ || 14-43-37||
MHB 14-43-38
न सत्यं वेद वै कश्चित्क्षेत्रज्ञस्त्वेव विन्दति ।
गुणानां गुणभूतानां यत्परं परतो महत् ॥ १४-४३-३८॥
na satyaṃ veda vai kaścitkṣetrajñastveva vindati |
guṇānāṃ guṇabhūtānāṃ yatparaṃ parato mahat || 14-43-38||
MHB 14-43-39
तस्माद्गुणांश्च तत्त्वं च परित्यज्येह तत्त्ववित् ।
क्षीणदोषो गुणान्हित्वा क्षेत्रज्ञं प्रविशत्यथ ॥ १४-४३-३९॥
tasmādguṇāṃśca tattvaṃ ca parityajyeha tattvavit |
kṣīṇadoṣo guṇānhitvā kṣetrajñaṃ praviśatyatha || 14-43-39||
MHB 14-43-40
निर्द्वंद्वो निर्नमस्कारो निःस्वधाकार एव च ।
अचलश्चानिकेतश्च क्षेत्रज्ञः स परो विभुः ॥ १४-४३-४०॥
nirdvaṃdvo nirnamaskāro niḥsvadhākāra eva ca |
acalaścāniketaśca kṣetrajñaḥ sa paro vibhuḥ || 14-43-40||
Adhyaya: 44/96 (21)
MHB 14-44-1
ब्रह्मोवाच ।
यदादिमध्यपर्यन्तं ग्रहणोपायमेव च ।
नामलक्षणसंयुक्तं सर्वं वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥ १४-४४-१॥
brahmovāca |
yadādimadhyaparyantaṃ grahaṇopāyameva ca |
nāmalakṣaṇasaṃyuktaṃ sarvaṃ vakṣyāmi tattvataḥ || 14-44-1||
MHB 14-44-2
अहः पूर्वं ततो रात्रिर्मासाः शुक्लादयः स्मृताः ।
श्रविष्ठादीनि ऋक्षाणि ऋतवः शिशिरादयः ॥ १४-४४-२॥
ahaḥ pūrvaṃ tato rātrirmāsāḥ śuklādayaḥ smṛtāḥ |
śraviṣṭhādīni ṛkṣāṇi ṛtavaḥ śiśirādayaḥ || 14-44-2||
MHB 14-44-3
भूमिरादिस्तु गन्धानां रसानामाप एव च ।
रूपाणां ज्योतिरादिस्तु स्पर्शादिर्वायुरुच्यते ।
शब्दस्यादिस्तथाकाशमेष भूतकृतो गुणः ॥ १४-४४-३॥
bhūmirādistu gandhānāṃ rasānāmāpa eva ca |
rūpāṇāṃ jyotirādistu sparśādirvāyurucyate |
śabdasyādistathākāśameṣa bhūtakṛto guṇaḥ || 14-44-3||
MHB 14-44-4
अतः परं प्रवक्ष्यामि भूतानामादिमुत्तमम् ।
आदित्यो ज्योतिषामादिरग्निर्भूतादिरिष्यते ॥ १४-४४-४॥
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhūtānāmādimuttamam |
ādityo jyotiṣāmādiragnirbhūtādiriṣyate || 14-44-4||
MHB 14-44-5
सावित्री सर्वविद्यानां देवतानां प्रजापतिः ।
ओंकारः सर्ववेदानां वचसां प्राण एव च ।
यद्यस्मिन्नियतं लोके सर्वं सावित्रमुच्यते ॥ १४-४४-५॥
sāvitrī sarvavidyānāṃ devatānāṃ prajāpatiḥ |
oṃkāraḥ sarvavedānāṃ vacasāṃ prāṇa eva ca |
yadyasminniyataṃ loke sarvaṃ sāvitramucyate || 14-44-5||
MHB 14-44-6
गायत्री छन्दसामादिः पशूनामज उच्यते ।
गावश्चतुष्पदामादिर्मनुष्याणां द्विजातयः ॥ १४-४४-६॥
gāyatrī chandasāmādiḥ paśūnāmaja ucyate |
gāvaścatuṣpadāmādirmanuṣyāṇāṃ dvijātayaḥ || 14-44-6||
MHB 14-44-7
श्येनः पतत्रिणामादिर्यज्ञानां हुतमुत्तमम् ।
परिसर्पिणां तु सर्वेषां ज्येष्ठः सर्पो द्विजोत्तमाः ॥ १४-४४-७॥
śyenaḥ patatriṇāmādiryajñānāṃ hutamuttamam |
parisarpiṇāṃ tu sarveṣāṃ jyeṣṭhaḥ sarpo dvijottamāḥ || 14-44-7||
MHB 14-44-8
कृतमादिर्युगानां च सर्वेषां नात्र संशयः ।
हिरण्यं सर्वरत्नानामोषधीनां यवास्तथा ॥ १४-४४-८॥
kṛtamādiryugānāṃ ca sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ |
hiraṇyaṃ sarvaratnānāmoṣadhīnāṃ yavāstathā || 14-44-8||
MHB 14-44-9
सर्वेषां भक्ष्यभोज्यानामन्नं परममुच्यते ।
द्रवाणां चैव सर्वेषां पेयानामाप उत्तमाः ॥ १४-४४-९॥
sarveṣāṃ bhakṣyabhojyānāmannaṃ paramamucyate |
dravāṇāṃ caiva sarveṣāṃ peyānāmāpa uttamāḥ || 14-44-9||
MHB 14-44-10
स्थावराणां च भूतानां सर्वेषामविशेषतः ।
ब्रह्मक्षेत्रं सदा पुण्यं प्लक्षः प्रथमजः स्मृतः ॥ १४-४४-१०॥
sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ sarveṣāmaviśeṣataḥ |
brahmakṣetraṃ sadā puṇyaṃ plakṣaḥ prathamajaḥ smṛtaḥ || 14-44-10||
MHB 14-44-11
अहं प्रजापतीनां च सर्वेषां नात्र संशयः ।
मम विष्णुरचिन्त्यात्मा स्वयंभूरिति स स्मृतः ॥ १४-४४-११॥
ahaṃ prajāpatīnāṃ ca sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ |
mama viṣṇuracintyātmā svayaṃbhūriti sa smṛtaḥ || 14-44-11||
MHB 14-44-12
पर्वतानां महामेरुः सर्वेषामग्रजः स्मृतः ।
दिशां च प्रदिशां चोर्ध्वा दिग्जाता प्रथमं तथा ॥ १४-४४-१२॥
parvatānāṃ mahāmeruḥ sarveṣāmagrajaḥ smṛtaḥ |
diśāṃ ca pradiśāṃ cordhvā digjātā prathamaṃ tathā || 14-44-12||
MHB 14-44-13
तथा त्रिपथगा गङ्गा नदीनामग्रजा स्मृता ।
तथा सरोदपानानां सर्वेषां सागरोऽग्रजः ॥ १४-४४-१३॥
tathā tripathagā gaṅgā nadīnāmagrajā smṛtā |
tathā sarodapānānāṃ sarveṣāṃ sāgaro'grajaḥ || 14-44-13||
MHB 14-44-14
देवदानवभूतानां पिशाचोरगरक्षसाम् ।
नरकिंनरयक्षाणां सर्वेषामीश्वरः प्रभुः ॥ १४-४४-१४॥
devadānavabhūtānāṃ piśācoragarakṣasām |
narakiṃnarayakṣāṇāṃ sarveṣāmīśvaraḥ prabhuḥ || 14-44-14||
MHB 14-44-15
आदिर्विश्वस्य जगतो विष्णुर्ब्रह्ममयो महान् ।
भूतं परतरं तस्मात्त्रैलोक्ये नेह विद्यते ॥ १४-४४-१५॥
ādirviśvasya jagato viṣṇurbrahmamayo mahān |
bhūtaṃ parataraṃ tasmāttrailokye neha vidyate || 14-44-15||
MHB 14-44-16
आश्रमाणां च गार्हस्थ्यं सर्वेषां नात्र संशयः ।
लोकानामादिरव्यक्तं सर्वस्यान्तस्तदेव च ॥ १४-४४-१६॥
āśramāṇāṃ ca gārhasthyaṃ sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ |
lokānāmādiravyaktaṃ sarvasyāntastadeva ca || 14-44-16||
MHB 14-44-17
अहान्यस्तमयान्तानि उदयान्ता च शर्वरी ।
सुखस्यान्तः सदा दुःखं दुःखस्यान्तः सदा सुखम् ॥ १४-४४-१७॥
ahānyastamayāntāni udayāntā ca śarvarī |
sukhasyāntaḥ sadā duḥkhaṃ duḥkhasyāntaḥ sadā sukham || 14-44-17||
MHB 14-44-18
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम् ॥ १४-४४-१८॥
sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ |
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam || 14-44-18||
MHB 14-44-19
सर्वं कृतं विनाशान्तं जातस्य मरणं ध्रुवम् ।
अशाश्वतं हि लोकेऽस्मिन्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ॥ १४-४४-१९॥
sarvaṃ kṛtaṃ vināśāntaṃ jātasya maraṇaṃ dhruvam |
aśāśvataṃ hi loke'sminsarvaṃ sthāvarajaṅgamam || 14-44-19||
MHB 14-44-20
इष्टं दत्तं तपोऽधीतं व्रतानि नियमाश्च ये ।
सर्वमेतद्विनाशान्तं ज्ञानस्यान्तो न विद्यते ॥ १४-४४-२०॥
iṣṭaṃ dattaṃ tapo'dhītaṃ vratāni niyamāśca ye |
sarvametadvināśāntaṃ jñānasyānto na vidyate || 14-44-20||
MHB 14-44-21
तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन प्रसन्नात्मा समाहितः ।
निर्ममो निरहंकारो मुच्यते सर्वपाप्मभिः ॥ १४-४४-२१॥
tasmājjñānena śuddhena prasannātmā samāhitaḥ |
nirmamo nirahaṃkāro mucyate sarvapāpmabhiḥ || 14-44-21||
Adhyaya: 45/96 (25)
MHB 14-45-1
ब्रह्मोवाच ।
बुद्धिसारं मनस्तम्भमिन्द्रियग्रामबन्धनम् ।
महाभूतारविष्कम्भं निमेषपरिवेष्टनम् ॥ १४-४५-१॥
brahmovāca |
buddhisāraṃ manastambhamindriyagrāmabandhanam |
mahābhūtāraviṣkambhaṃ nimeṣapariveṣṭanam || 14-45-1||
MHB 14-45-2
जराशोकसमाविष्टं व्याधिव्यसनसंचरम् ।
देशकालविचारीदं श्रमव्यायामनिस्वनम् ॥ १४-४५-२॥
jarāśokasamāviṣṭaṃ vyādhivyasanasaṃcaram |
deśakālavicārīdaṃ śramavyāyāmanisvanam || 14-45-2||
MHB 14-45-3
अहोरात्रपरिक्षेपं शीतोष्णपरिमण्डलम् ।
सुखदुःखान्तसंक्लेशं क्षुत्पिपासावकीलनम् ॥ १४-४५-३॥
ahorātraparikṣepaṃ śītoṣṇaparimaṇḍalam |
sukhaduḥkhāntasaṃkleśaṃ kṣutpipāsāvakīlanam || 14-45-3||
MHB 14-45-4
छायातपविलेखं च निमेषोन्मेषविह्वलम् ।
घोरमोहजनाकीर्णं वर्तमानमचेतनम् ॥ १४-४५-४॥
chāyātapavilekhaṃ ca nimeṣonmeṣavihvalam |
ghoramohajanākīrṇaṃ vartamānamacetanam || 14-45-4||
MHB 14-45-5
मासार्धमासगणितं विषमं लोकसंचरम् ।
तमोनिचयपङ्कं च रजोवेगप्रवर्तकम् ॥ १४-४५-५॥
māsārdhamāsagaṇitaṃ viṣamaṃ lokasaṃcaram |
tamonicayapaṅkaṃ ca rajovegapravartakam || 14-45-5||
MHB 14-45-6
सत्त्वालंकारदीप्तं च गुणसंघातमण्डलम् ।
स्वरविग्रहनाभीकं शोकसंघातवर्तनम् ॥ १४-४५-६॥
sattvālaṃkāradīptaṃ ca guṇasaṃghātamaṇḍalam |
svaravigrahanābhīkaṃ śokasaṃghātavartanam || 14-45-6||
MHB 14-45-7
क्रियाकारणसंयुक्तं रागविस्तारमायतम् ।
लोभेप्सापरिसंख्यातं विविक्तज्ञानसंभवम् ॥ १४-४५-७॥
kriyākāraṇasaṃyuktaṃ rāgavistāramāyatam |
lobhepsāparisaṃkhyātaṃ viviktajñānasaṃbhavam || 14-45-7||
MHB 14-45-8
भयमोहपरीवारं भूतसंमोहकारकम् ।
आनन्दप्रीतिधारं च कामक्रोधपरिग्रहम् ॥ १४-४५-८॥
bhayamohaparīvāraṃ bhūtasaṃmohakārakam |
ānandaprītidhāraṃ ca kāmakrodhaparigraham || 14-45-8||
MHB 14-45-9
महदादिविशेषान्तमसक्तप्रभवाव्ययम् ।
मनोजवनमश्रान्तं कालचक्रं प्रवर्तते ॥ १४-४५-९॥
mahadādiviśeṣāntamasaktaprabhavāvyayam |
manojavanamaśrāntaṃ kālacakraṃ pravartate || 14-45-9||
MHB 14-45-10
एतद्द्वंद्वसमायुक्तं कालचक्रमचेतनम् ।
विसृजेत्संक्षिपेच्चापि बोधयेत्सामरं जगत् ॥ १४-४५-१०॥
etaddvaṃdvasamāyuktaṃ kālacakramacetanam |
visṛjetsaṃkṣipeccāpi bodhayetsāmaraṃ jagat || 14-45-10||
MHB 14-45-11
कालचक्रप्रवृत्तिं च निवृत्तिं चैव तत्त्वतः ।
यस्तु वेद नरो नित्यं न स भूतेषु मुह्यति ॥ १४-४५-११॥
kālacakrapravṛttiṃ ca nivṛttiṃ caiva tattvataḥ |
yastu veda naro nityaṃ na sa bhūteṣu muhyati || 14-45-11||
MHB 14-45-12
विमुक्तः सर्वसंक्लेशैः सर्वद्वंद्वातिगो मुनिः ।
विमुक्तः सर्वपापेभ्यः प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ १४-४५-१२॥
vimuktaḥ sarvasaṃkleśaiḥ sarvadvaṃdvātigo muniḥ |
vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ prāpnoti paramāṃ gatim || 14-45-12||
MHB 14-45-13
गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः ।
चत्वार आश्रमाः प्रोक्ताः सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः ॥ १४-४५-१३॥
gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho'tha bhikṣukaḥ |
catvāra āśramāḥ proktāḥ sarve gārhasthyamūlakāḥ || 14-45-13||
MHB 14-45-14
यः कश्चिदिह लोके च ह्यागमः संप्रकीर्तितः ।
तस्यान्तगमनं श्रेयः कीर्तिरेषा सनातनी ॥ १४-४५-१४॥
yaḥ kaścidiha loke ca hyāgamaḥ saṃprakīrtitaḥ |
tasyāntagamanaṃ śreyaḥ kīrtireṣā sanātanī || 14-45-14||
MHB 14-45-15
संस्कारैः संस्कृतः पूर्वं यथावच्चरितव्रतः ।
जातौ गुणविशिष्टायां समावर्तेत वेदवित् ॥ १४-४५-१५॥
saṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ pūrvaṃ yathāvaccaritavrataḥ |
jātau guṇaviśiṣṭāyāṃ samāvarteta vedavit || 14-45-15||
MHB 14-45-16
स्वदारनिरतो दान्तः शिष्टाचारो जितेन्द्रियः ।
पञ्चभिश्च महायज्ञैः श्रद्दधानो यजेत ह ॥ १४-४५-१६॥
svadāranirato dāntaḥ śiṣṭācāro jitendriyaḥ |
pañcabhiśca mahāyajñaiḥ śraddadhāno yajeta ha || 14-45-16||
MHB 14-45-17
देवतातिथिशिष्टाशी निरतो वेदकर्मसु ।
इज्याप्रदानयुक्तश्च यथाशक्ति यथाविधि ॥ १४-४५-१७॥
devatātithiśiṣṭāśī nirato vedakarmasu |
ijyāpradānayuktaśca yathāśakti yathāvidhi || 14-45-17||
MHB 14-45-18
न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलो मुनिः ।
न च वागङ्गचपल इति शिष्टस्य गोचरः ॥ १४-४५-१८॥
na pāṇipādacapalo na netracapalo muniḥ |
na ca vāgaṅgacapala iti śiṣṭasya gocaraḥ || 14-45-18||
MHB 14-45-19
नित्ययज्ञोपवीती स्याच्छुक्लवासाः शुचिव्रतः ।
नियतो दमदानाभ्यां सदा शिष्टैश्च संविशेत् ॥ १४-४५-१९॥
nityayajñopavītī syācchuklavāsāḥ śucivrataḥ |
niyato damadānābhyāṃ sadā śiṣṭaiśca saṃviśet || 14-45-19||
MHB 14-45-20
जितशिश्नोदरो मैत्रः शिष्टाचारसमाहितः ।
वैणवीं धारयेद्यष्टिं सोदकं च कमण्डलुम् ॥ १४-४५-२०॥
jitaśiśnodaro maitraḥ śiṣṭācārasamāhitaḥ |
vaiṇavīṃ dhārayedyaṣṭiṃ sodakaṃ ca kamaṇḍalum || 14-45-20||
MHB 14-45-21
अधीत्याध्यापनं कुर्यात्तथा यजनयाजने ।
दानं प्रतिग्रहं चैव षड्गुणां वृत्तिमाचरेत् ॥ १४-४५-२१॥
adhītyādhyāpanaṃ kuryāttathā yajanayājane |
dānaṃ pratigrahaṃ caiva ṣaḍguṇāṃ vṛttimācaret || 14-45-21||
MHB 14-45-22
त्रीणि कर्माणि यानीह ब्राह्मणानां तु जीविका ।
याजनाध्यापने चोभे शुद्धाच्चापि प्रतिग्रहः ॥ १४-४५-२२॥
trīṇi karmāṇi yānīha brāhmaṇānāṃ tu jīvikā |
yājanādhyāpane cobhe śuddhāccāpi pratigrahaḥ || 14-45-22||
MHB 14-45-23
अवशेषाणि चान्यानि त्रीणि कर्माणि यानि तु ।
दानमध्ययनं यज्ञो धर्मयुक्तानि तानि तु ॥ १४-४५-२३॥
avaśeṣāṇi cānyāni trīṇi karmāṇi yāni tu |
dānamadhyayanaṃ yajño dharmayuktāni tāni tu || 14-45-23||
MHB 14-45-24
तेष्वप्रमादं कुर्वीत त्रिषु कर्मसु धर्मवित् ।
दान्तो मैत्रः क्षमायुक्तः सर्वभूतसमो मुनिः ॥ १४-४५-२४॥
teṣvapramādaṃ kurvīta triṣu karmasu dharmavit |
dānto maitraḥ kṣamāyuktaḥ sarvabhūtasamo muniḥ || 14-45-24||
MHB 14-45-25
सर्वमेतद्यथाशक्ति विप्रो निर्वर्तयञ्शुचिः ।
एवं युक्तो जयेत्स्वर्गं गृहस्थः संशितव्रतः ॥ १४-४५-२५॥
sarvametadyathāśakti vipro nirvartayañśuciḥ |
evaṃ yukto jayetsvargaṃ gṛhasthaḥ saṃśitavrataḥ || 14-45-25||
Adhyaya: 46/96 (55)
MHB 14-46-1
ब्रह्मोवाच ।
एवमेतेन मार्गेण पूर्वोक्तेन यथाविधि ।
अधीतवान्यथाशक्ति तथैव ब्रह्मचर्यवान् ॥ १४-४६-१॥
brahmovāca |
evametena mārgeṇa pūrvoktena yathāvidhi |
adhītavānyathāśakti tathaiva brahmacaryavān || 14-46-1||
MHB 14-46-2
स्वधर्मनिरतो विद्वान्सर्वेन्द्रिययतो मुनिः ।
गुरोः प्रियहिते युक्तः सत्यधर्मपरः शुचिः ॥ १४-४६-२॥
svadharmanirato vidvānsarvendriyayato muniḥ |
guroḥ priyahite yuktaḥ satyadharmaparaḥ śuciḥ || 14-46-2||
MHB 14-46-3
गुरुणा समनुज्ञातो भुञ्जीतान्नमकुत्सयन् ।
हविष्यभैक्ष्यभुक्चापि स्थानासनविहारवान् ॥ १४-४६-३॥
guruṇā samanujñāto bhuñjītānnamakutsayan |
haviṣyabhaikṣyabhukcāpi sthānāsanavihāravān || 14-46-3||
MHB 14-46-4
द्विकालमग्निं जुह्वानः शुचिर्भूत्वा समाहितः ।
धारयीत सदा दण्डं बैल्वं पालाशमेव वा ॥ १४-४६-४॥
dvikālamagniṃ juhvānaḥ śucirbhūtvā samāhitaḥ |
dhārayīta sadā daṇḍaṃ bailvaṃ pālāśameva vā || 14-46-4||
MHB 14-46-5
क्षौमं कार्पासिकं वापि मृगाजिनमथापि वा ।
सर्वं काषायरक्तं स्याद्वासो वापि द्विजस्य ह ॥ १४-४६-५॥
kṣaumaṃ kārpāsikaṃ vāpi mṛgājinamathāpi vā |
sarvaṃ kāṣāyaraktaṃ syādvāso vāpi dvijasya ha || 14-46-5||
MHB 14-46-6
मेखला च भवेन्मौञ्जी जटी नित्योदकस्तथा ।
यज्ञोपवीती स्वाध्यायी अलुप्तनियतव्रतः ॥ १४-४६-६॥
mekhalā ca bhavenmauñjī jaṭī nityodakastathā |
yajñopavītī svādhyāyī aluptaniyatavrataḥ || 14-46-6||
MHB 14-46-7
पूताभिश्च तथैवाद्भिः सदा दैवततर्पणम् ।
भावेन नियतः कुर्वन्ब्रह्मचारी प्रशस्यते ॥ १४-४६-७॥
pūtābhiśca tathaivādbhiḥ sadā daivatatarpaṇam |
bhāvena niyataḥ kurvanbrahmacārī praśasyate || 14-46-7||
MHB 14-46-8
एवं युक्तो जयेत्स्वर्गमूर्ध्वरेताः समाहितः ।
न संसरति जातीषु परमं स्थानमाश्रितः ॥ १४-४६-८॥
evaṃ yukto jayetsvargamūrdhvaretāḥ samāhitaḥ |
na saṃsarati jātīṣu paramaṃ sthānamāśritaḥ || 14-46-8||
MHB 14-46-9
संस्कृतः सर्वसंस्कारैस्तथैव ब्रह्मचर्यवान् ।
ग्रामान्निष्क्रम्य चारण्यं मुनिः प्रव्रजितो वसेत् ॥ १४-४६-९॥
saṃskṛtaḥ sarvasaṃskāraistathaiva brahmacaryavān |
grāmānniṣkramya cāraṇyaṃ muniḥ pravrajito vaset || 14-46-9||
MHB 14-46-10
चर्मवल्कलसंवीतः स्वयं प्रातरुपस्पृशेत् ।
अरण्यगोचरो नित्यं न ग्रामं प्रविशेत्पुनः ॥ १४-४६-१०॥
carmavalkalasaṃvītaḥ svayaṃ prātarupaspṛśet |
araṇyagocaro nityaṃ na grāmaṃ praviśetpunaḥ || 14-46-10||
MHB 14-46-11
अर्चयन्नतिथीन्काले दद्याच्चापि प्रतिश्रयम् ।
फलपत्रावरैर्मूलैः श्यामाकेन च वर्तयन् ॥ १४-४६-११॥
arcayannatithīnkāle dadyāccāpi pratiśrayam |
phalapatrāvarairmūlaiḥ śyāmākena ca vartayan || 14-46-11||
MHB 14-46-12
प्रवृत्तमुदकं वायुं सर्वं वानेयमा तृणात् ।
प्राश्नीयादानुपूर्व्येण यथादीक्षमतन्द्रितः ॥ १४-४६-१२॥
pravṛttamudakaṃ vāyuṃ sarvaṃ vāneyamā tṛṇāt |
prāśnīyādānupūrvyeṇa yathādīkṣamatandritaḥ || 14-46-12||
MHB 14-46-13
आमूलफलभिक्षाभिरर्चेदतिथिमागतम् ।
यद्भक्षः स्यात्ततो दद्याद्भिक्षां नित्यमतन्द्रितः ॥ १४-४६-१३॥
āmūlaphalabhikṣābhirarcedatithimāgatam |
yadbhakṣaḥ syāttato dadyādbhikṣāṃ nityamatandritaḥ || 14-46-13||
MHB 14-46-14
देवतातिथिपूर्वं च सदा भुञ्जीत वाग्यतः ।
अस्कन्दितमनाश्चैव लघ्वाशी देवताश्रयः ॥ १४-४६-१४॥
devatātithipūrvaṃ ca sadā bhuñjīta vāgyataḥ |
askanditamanāścaiva laghvāśī devatāśrayaḥ || 14-46-14||
MHB 14-46-15
दान्तो मैत्रः क्षमायुक्तः केशश्मश्रु च धारयन् ।
जुह्वन्स्वाध्यायशीलश्च सत्यधर्मपरायणः ॥ १४-४६-१५॥
dānto maitraḥ kṣamāyuktaḥ keśaśmaśru ca dhārayan |
juhvansvādhyāyaśīlaśca satyadharmaparāyaṇaḥ || 14-46-15||
MHB 14-46-16
त्यक्तदेहः सदा दक्षो वननित्यः समाहितः ।
एवं युक्तो जयेत्स्वर्गं वानप्रस्थो जितेन्द्रियः ॥ १४-४६-१६॥
tyaktadehaḥ sadā dakṣo vananityaḥ samāhitaḥ |
evaṃ yukto jayetsvargaṃ vānaprastho jitendriyaḥ || 14-46-16||
MHB 14-46-17
गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ वा पुनः ।
य इच्छेन्मोक्षमास्थातुमुत्तमां वृत्तिमाश्रयेत् ॥ १४-४६-१७॥
gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho'tha vā punaḥ |
ya icchenmokṣamāsthātumuttamāṃ vṛttimāśrayet || 14-46-17||
MHB 14-46-18
अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा नैष्कर्म्यमाचरेत् ।
सर्वभूतहितो मैत्रः सर्वेन्द्रिययतो मुनिः ॥ १४-४६-१८॥
abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā naiṣkarmyamācaret |
sarvabhūtahito maitraḥ sarvendriyayato muniḥ || 14-46-18||
MHB 14-46-19
अयाचितमसंकॢप्तमुपपन्नं यदृच्छया ।
जोषयेत सदा भोज्यं ग्रासमागतमस्पृहः ॥ १४-४६-१९॥
ayācitamasaṃkḷptamupapannaṃ yadṛcchayā |
joṣayeta sadā bhojyaṃ grāsamāgatamaspṛhaḥ || 14-46-19||
MHB 14-46-20
यात्रामात्रं च भुञ्जीत केवलं प्राणयात्रिकम् ।
धर्मलब्धं तथाश्नीयान्न काममनुवर्तयेत् ॥ १४-४६-२०॥
yātrāmātraṃ ca bhuñjīta kevalaṃ prāṇayātrikam |
dharmalabdhaṃ tathāśnīyānna kāmamanuvartayet || 14-46-20||
MHB 14-46-21
ग्रासादाच्छादनाच्चान्यन्न गृह्णीयात्कथंचन ।
यावदाहारयेत्तावत्प्रतिगृह्णीत नान्यथा ॥ १४-४६-२१॥
grāsādācchādanāccānyanna gṛhṇīyātkathaṃcana |
yāvadāhārayettāvatpratigṛhṇīta nānyathā || 14-46-21||
MHB 14-46-22
परेभ्यो न प्रतिग्राह्यं न च देयं कदाचन ।
दैन्यभावाच्च भूतानां संविभज्य सदा बुधः ॥ १४-४६-२२॥
parebhyo na pratigrāhyaṃ na ca deyaṃ kadācana |
dainyabhāvācca bhūtānāṃ saṃvibhajya sadā budhaḥ || 14-46-22||
MHB 14-46-23
नाददीत परस्वानि न गृह्णीयादयाचितम् ।
न किंचिद्विषयं भुक्त्वा स्पृहयेत्तस्य वै पुनः ॥ १४-४६-२३॥
nādadīta parasvāni na gṛhṇīyādayācitam |
na kiṃcidviṣayaṃ bhuktvā spṛhayettasya vai punaḥ || 14-46-23||
MHB 14-46-24
मृदमापस्तथाश्मानं पत्रपुष्पफलानि च ।
असंवृतानि गृह्णीयात्प्रवृत्तानीह कार्यवान् ॥ १४-४६-२४॥
mṛdamāpastathāśmānaṃ patrapuṣpaphalāni ca |
asaṃvṛtāni gṛhṇīyātpravṛttānīha kāryavān || 14-46-24||
MHB 14-46-25
न शिल्पजीविकां जीवेद्द्विरन्नं नोत कामयेत् ।
न द्वेष्टा नोपदेष्टा च भवेत निरुपस्कृतः ।
श्रद्धापूतानि भुञ्जीत निमित्तानि विवर्जयेत् ॥ १४-४६-२५॥
na śilpajīvikāṃ jīveddvirannaṃ nota kāmayet |
na dveṣṭā nopadeṣṭā ca bhaveta nirupaskṛtaḥ |
śraddhāpūtāni bhuñjīta nimittāni vivarjayet || 14-46-25||
MHB 14-46-26
मुधावृत्तिरसक्तश्च सर्वभूतैरसंविदम् ।
कृत्वा वह्निं चरेद्भैक्ष्यं विधूमे भुक्तवज्जने ॥ १४-४६-२६॥
mudhāvṛttirasaktaśca sarvabhūtairasaṃvidam |
kṛtvā vahniṃ caredbhaikṣyaṃ vidhūme bhuktavajjane || 14-46-26||
MHB 14-46-27
वृत्ते शरावसंपाते भैक्ष्यं लिप्सेत मोक्षवित् ।
लाभे न च प्रहृष्येत नालाभे विमना भवेत् ॥ १४-४६-२७॥
vṛtte śarāvasaṃpāte bhaikṣyaṃ lipseta mokṣavit |
lābhe na ca prahṛṣyeta nālābhe vimanā bhavet || 14-46-27||
MHB 14-46-28
मात्राशी कालमाकाङ्क्षंश्चरेद्भैक्ष्यं समाहितः ।
लाभं साधारणं नेच्छेन्न भुञ्जीताभिपूजितः ।
अभिपूजितलाभाद्धि विजुगुप्सेत भिक्षुकः ॥ १४-४६-२८॥
mātrāśī kālamākāṅkṣaṃścaredbhaikṣyaṃ samāhitaḥ |
lābhaṃ sādhāraṇaṃ necchenna bhuñjītābhipūjitaḥ |
abhipūjitalābhāddhi vijugupseta bhikṣukaḥ || 14-46-28||
MHB 14-46-29
शुक्तान्यम्लानि तिक्तानि कषायकटुकानि च ।
नास्वादयीत भुञ्जानो रसांश्च मधुरांस्तथा ।
यात्रामात्रं च भुञ्जीत केवलं प्राणयात्रिकम् ॥ १४-४६-२९॥
śuktānyamlāni tiktāni kaṣāyakaṭukāni ca |
nāsvādayīta bhuñjāno rasāṃśca madhurāṃstathā |
yātrāmātraṃ ca bhuñjīta kevalaṃ prāṇayātrikam || 14-46-29||
MHB 14-46-30
असंरोधेन भूतानां वृत्तिं लिप्सेत मोक्षवित् ।
न चान्यमनुभिक्षेत भिक्षमाणः कथंचन ॥ १४-४६-३०॥
asaṃrodhena bhūtānāṃ vṛttiṃ lipseta mokṣavit |
na cānyamanubhikṣeta bhikṣamāṇaḥ kathaṃcana || 14-46-30||
MHB 14-46-31
न संनिकाशयेद्धर्मं विविक्ते विरजाश्चरेत् ।
शून्यागारमरण्यं वा वृक्षमूलं नदीं तथा ।
प्रतिश्रयार्थं सेवेत पार्वतीं वा पुनर्गुहाम् ॥ १४-४६-३१॥
na saṃnikāśayeddharmaṃ vivikte virajāścaret |
śūnyāgāramaraṇyaṃ vā vṛkṣamūlaṃ nadīṃ tathā |
pratiśrayārthaṃ seveta pārvatīṃ vā punarguhām || 14-46-31||
MHB 14-46-32
ग्रामैकरात्रिको ग्रीष्मे वर्षास्वेकत्र वा वसेत् ।
अध्वा सूर्येण निर्दिष्टः कीटवच्च चरेन्महीम् ॥ १४-४६-३२॥
grāmaikarātriko grīṣme varṣāsvekatra vā vaset |
adhvā sūryeṇa nirdiṣṭaḥ kīṭavacca carenmahīm || 14-46-32||
MHB 14-46-33
दयार्थं चैव भूतानां समीक्ष्य पृथिवीं चरेत् ।
संचयांश्च न कुर्वीत स्नेहवासं च वर्जयेत् ॥ १४-४६-३३॥
dayārthaṃ caiva bhūtānāṃ samīkṣya pṛthivīṃ caret |
saṃcayāṃśca na kurvīta snehavāsaṃ ca varjayet || 14-46-33||
MHB 14-46-34
पूतेन चाम्भसा नित्यं कार्यं कुर्वीत मोक्षवित् ।
उपस्पृशेदुद्धृताभिरद्भिश्च पुरुषः सदा ॥ १४-४६-३४॥
pūtena cāmbhasā nityaṃ kāryaṃ kurvīta mokṣavit |
upaspṛśeduddhṛtābhiradbhiśca puruṣaḥ sadā || 14-46-34||
MHB 14-46-35
अहिंसा ब्रह्मचर्यं च सत्यमार्जवमेव च ।
अक्रोधश्चानसूया च दमो नित्यमपैशुनम् ॥ १४-४६-३५॥
ahiṃsā brahmacaryaṃ ca satyamārjavameva ca |
akrodhaścānasūyā ca damo nityamapaiśunam || 14-46-35||
MHB 14-46-36
अष्टास्वेतेषु युक्तः स्याद्व्रतेषु नियतेन्द्रियः ।
अपापमशठं वृत्तमजिह्मं नित्यमाचरेत् ॥ १४-४६-३६॥
aṣṭāsveteṣu yuktaḥ syādvrateṣu niyatendriyaḥ |
apāpamaśaṭhaṃ vṛttamajihmaṃ nityamācaret || 14-46-36||
MHB 14-46-37
आशीर्युक्तानि कर्माणि हिंसायुक्तानि यानि च ।
लोकसंग्रहधर्मं च नैव कुर्यान्न कारयेत् ॥ १४-४६-३७॥
āśīryuktāni karmāṇi hiṃsāyuktāni yāni ca |
lokasaṃgrahadharmaṃ ca naiva kuryānna kārayet || 14-46-37||
MHB 14-46-38
सर्वभावानतिक्रम्य लघुमात्रः परिव्रजेत् ।
समः सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ॥ १४-४६-३८॥
sarvabhāvānatikramya laghumātraḥ parivrajet |
samaḥ sarveṣu bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca || 14-46-38||
MHB 14-46-39
परं नोद्वेजयेत्कंचिन्न च कस्यचिदुद्विजेत् ।
विश्वास्यः सर्वभूतानामग्र्यो मोक्षविदुच्यते ॥ १४-४६-३९॥
paraṃ nodvejayetkaṃcinna ca kasyacidudvijet |
viśvāsyaḥ sarvabhūtānāmagryo mokṣaviducyate || 14-46-39||
MHB 14-46-40
अनागतं च न ध्यायेन्नातीतमनुचिन्तयेत् ।
वर्तमानमुपेक्षेत कालाकाङ्क्षी समाहितः ॥ १४-४६-४०॥
anāgataṃ ca na dhyāyennātītamanucintayet |
vartamānamupekṣeta kālākāṅkṣī samāhitaḥ || 14-46-40||
MHB 14-46-41
न चक्षुषा न मनसा न वाचा दूषयेत्क्वचित् ।
न प्रत्यक्षं परोक्षं वा किंचिद्दुष्टं समाचरेत् ॥ १४-४६-४१॥
na cakṣuṣā na manasā na vācā dūṣayetkvacit |
na pratyakṣaṃ parokṣaṃ vā kiṃcidduṣṭaṃ samācaret || 14-46-41||
MHB 14-46-42
इन्द्रियाण्युपसंहृत्य कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
क्षीणेन्द्रियमनोबुद्धिर्निरीक्षेत निरिन्द्रियः ॥ १४-४६-४२॥
indriyāṇyupasaṃhṛtya kūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ |
kṣīṇendriyamanobuddhirnirīkṣeta nirindriyaḥ || 14-46-42||
MHB 14-46-43
निर्द्वंद्वो निर्नमस्कारो निःस्वाहाकार एव च ।
निर्ममो निरहंकारो निर्योगक्षेम एव च ॥ १४-४६-४३॥
nirdvaṃdvo nirnamaskāro niḥsvāhākāra eva ca |
nirmamo nirahaṃkāro niryogakṣema eva ca || 14-46-43||
MHB 14-46-44
निराशीः सर्वभूतेषु निरासङ्गो निराश्रयः ।
सर्वज्ञः सर्वतो मुक्तो मुच्यते नात्र संशयः ॥ १४-४६-४४॥
nirāśīḥ sarvabhūteṣu nirāsaṅgo nirāśrayaḥ |
sarvajñaḥ sarvato mukto mucyate nātra saṃśayaḥ || 14-46-44||
MHB 14-46-45
अपाणिपादपृष्ठं तमशिरस्कमनूदरम् ।
प्रहीणगुणकर्माणं केवलं विमलं स्थिरम् ॥ १४-४६-४५॥
apāṇipādapṛṣṭhaṃ tamaśiraskamanūdaram |
prahīṇaguṇakarmāṇaṃ kevalaṃ vimalaṃ sthiram || 14-46-45||
MHB 14-46-46
अगन्धरसमस्पर्शमरूपाशब्दमेव च ।
अत्वगस्थ्यथ वामज्जममांसमपि चैव ह ॥ १४-४६-४६॥
agandharasamasparśamarūpāśabdameva ca |
atvagasthyatha vāmajjamamāṃsamapi caiva ha || 14-46-46||
MHB 14-46-47
निश्चिन्तमव्ययं नित्यं हृदिस्थमपि नित्यदा ।
सर्वभूतस्थमात्मानं ये पश्यन्ति न ते मृताः ॥ १४-४६-४७॥
niścintamavyayaṃ nityaṃ hṛdisthamapi nityadā |
sarvabhūtasthamātmānaṃ ye paśyanti na te mṛtāḥ || 14-46-47||
MHB 14-46-48
न तत्र क्रमते बुद्धिर्नेन्द्रियाणि न देवताः ।
वेदा यज्ञाश्च लोकाश्च न तपो न पराक्रमः ।
यत्र ज्ञानवतां प्राप्तिरलिङ्गग्रहणा स्मृता ॥ १४-४६-४८॥
na tatra kramate buddhirnendriyāṇi na devatāḥ |
vedā yajñāśca lokāśca na tapo na parākramaḥ |
yatra jñānavatāṃ prāptiraliṅgagrahaṇā smṛtā || 14-46-48||
MHB 14-46-49
तस्मादलिङ्गो धर्मज्ञो धर्मव्रतमनुव्रतः ।
गूढधर्माश्रितो विद्वानज्ञातचरितं चरेत् ॥ १४-४६-४९॥
tasmādaliṅgo dharmajño dharmavratamanuvrataḥ |
gūḍhadharmāśrito vidvānajñātacaritaṃ caret || 14-46-49||
MHB 14-46-50
अमूढो मूढरूपेण चरेद्धर्ममदूषयन् ।
यथैनमवमन्येरन्परे सततमेव हि ॥ १४-४६-५०॥
amūḍho mūḍharūpeṇa careddharmamadūṣayan |
yathainamavamanyeranpare satatameva hi || 14-46-50||
MHB 14-46-51
तथावृत्तश्चरेद्धर्मं सतां वर्त्माविदूषयन् ।
यो ह्येवं वृत्तसंपन्नः स मुनिः श्रेष्ठ उच्यते ॥ १४-४६-५१॥
tathāvṛttaścareddharmaṃ satāṃ vartmāvidūṣayan |
yo hyevaṃ vṛttasaṃpannaḥ sa muniḥ śreṣṭha ucyate || 14-46-51||
MHB 14-46-52
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च महाभूतानि पञ्च च ।
मनोबुद्धिरथात्मानमव्यक्तं पुरुषं तथा ॥ १४-४६-५२॥
indriyāṇīndriyārthāṃśca mahābhūtāni pañca ca |
manobuddhirathātmānamavyaktaṃ puruṣaṃ tathā || 14-46-52||
MHB 14-46-53
सर्वमेतत्प्रसंख्याय सम्यक्संत्यज्य निर्मलः ।
ततः स्वर्गमवाप्नोति विमुक्तः सर्वबन्धनैः ॥ १४-४६-५३॥
sarvametatprasaṃkhyāya samyaksaṃtyajya nirmalaḥ |
tataḥ svargamavāpnoti vimuktaḥ sarvabandhanaiḥ || 14-46-53||
MHB 14-46-54
एतदेवान्तवेलायां परिसंख्याय तत्त्ववित् ।
ध्यायेदेकान्तमास्थाय मुच्यतेऽथ निराश्रयः ॥ १४-४६-५४॥
etadevāntavelāyāṃ parisaṃkhyāya tattvavit |
dhyāyedekāntamāsthāya mucyate'tha nirāśrayaḥ || 14-46-54||
MHB 14-46-55
निर्मुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो वायुराकाशगो यथा ।
क्षीणकोशो निरातङ्कः प्राप्नोति परमं पदम् ॥ १४-४६-५५॥
nirmuktaḥ sarvasaṅgebhyo vāyurākāśago yathā |
kṣīṇakośo nirātaṅkaḥ prāpnoti paramaṃ padam || 14-46-55||
Adhyaya: 47/96 (16)
MHB 14-47-1
ब्रह्मोवाच ।
संन्यासं तप इत्याहुर्वृद्धा निश्चितदर्शिनः ।
ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ज्ञानं ब्रह्म परं विदुः ॥ १४-४७-१॥
brahmovāca |
saṃnyāsaṃ tapa ityāhurvṛddhā niścitadarśinaḥ |
brāhmaṇā brahmayonisthā jñānaṃ brahma paraṃ viduḥ || 14-47-1||
MHB 14-47-2
अविदूरात्परं ब्रह्म वेदविद्याव्यपाश्रयम् ।
निर्द्वंद्वं निर्गुणं नित्यमचिन्त्यं गुह्यमुत्तमम् ॥ १४-४७-२॥
avidūrātparaṃ brahma vedavidyāvyapāśrayam |
nirdvaṃdvaṃ nirguṇaṃ nityamacintyaṃ guhyamuttamam || 14-47-2||
MHB 14-47-3
ज्ञानेन तपसा चैव धीराः पश्यन्ति तत्पदम् ।
निर्णिक्ततमसः पूता व्युत्क्रान्तरजसोऽमलाः ॥ १४-४७-३॥
jñānena tapasā caiva dhīrāḥ paśyanti tatpadam |
nirṇiktatamasaḥ pūtā vyutkrāntarajaso'malāḥ || 14-47-3||
MHB 14-47-4
तपसा क्षेममध्वानं गच्छन्ति परमैषिणः ।
संन्यासनिरता नित्यं ये ब्रह्मविदुषो जनाः ॥ १४-४७-४॥
tapasā kṣemamadhvānaṃ gacchanti paramaiṣiṇaḥ |
saṃnyāsaniratā nityaṃ ye brahmaviduṣo janāḥ || 14-47-4||
MHB 14-47-5
तपः प्रदीप इत्याहुराचारो धर्मसाधकः ।
ज्ञानं त्वेव परं विद्म संन्यासस्तप उत्तमम् ॥ १४-४७-५॥
tapaḥ pradīpa ityāhurācāro dharmasādhakaḥ |
jñānaṃ tveva paraṃ vidma saṃnyāsastapa uttamam || 14-47-5||
MHB 14-47-6
यस्तु वेद निराबाधं ज्ञानं तत्त्वविनिश्चयात् ।
सर्वभूतस्थमात्मानं स सर्वगतिरिष्यते ॥ १४-४७-६॥
yastu veda nirābādhaṃ jñānaṃ tattvaviniścayāt |
sarvabhūtasthamātmānaṃ sa sarvagatiriṣyate || 14-47-6||
MHB 14-47-7
यो विद्वान्सहवासं च विवासं चैव पश्यति ।
तथैवैकत्वनानात्वे स दुःखात्परिमुच्यते ॥ १४-४७-७॥
yo vidvānsahavāsaṃ ca vivāsaṃ caiva paśyati |
tathaivaikatvanānātve sa duḥkhātparimucyate || 14-47-7||
MHB 14-47-8
यो न कामयते किंचिन्न किंचिदवमन्यते ।
इहलोकस्थ एवैष ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १४-४७-८॥
yo na kāmayate kiṃcinna kiṃcidavamanyate |
ihalokastha evaiṣa brahmabhūyāya kalpate || 14-47-8||
MHB 14-47-9
प्रधानगुणतत्त्वज्ञः सर्वभूतविधानवित् ।
निर्ममो निरहंकारो मुच्यते नात्र संशयः ॥ १४-४७-९॥
pradhānaguṇatattvajñaḥ sarvabhūtavidhānavit |
nirmamo nirahaṃkāro mucyate nātra saṃśayaḥ || 14-47-9||
MHB 14-47-10
निर्द्वंद्वो निर्नमस्कारो निःस्वधाकार एव च ।
निर्गुणं नित्यमद्वंद्वं प्रशमेनैव गच्छति ॥ १४-४७-१०॥
nirdvaṃdvo nirnamaskāro niḥsvadhākāra eva ca |
nirguṇaṃ nityamadvaṃdvaṃ praśamenaiva gacchati || 14-47-10||
MHB 14-47-11
हित्वा गुणमयं सर्वं कर्म जन्तुः शुभाशुभम् ।
उभे सत्यानृते हित्वा मुच्यते नात्र संशयः ॥ १४-४७-११॥
hitvā guṇamayaṃ sarvaṃ karma jantuḥ śubhāśubham |
ubhe satyānṛte hitvā mucyate nātra saṃśayaḥ || 14-47-11||
MHB 14-47-12
अव्यक्तबीजप्रभवो बुद्धिस्कन्धमयो महान् ।
महाहंकारविटप इन्द्रियान्तरकोटरः ॥ १४-४७-१२॥
avyaktabījaprabhavo buddhiskandhamayo mahān |
mahāhaṃkāraviṭapa indriyāntarakoṭaraḥ || 14-47-12||
MHB 14-47-13
महाभूतविशाखश्च विशेषप्रतिशाखवान् ।
सदापर्णः सदापुष्पः शुभाशुभफलोदयः ।
आजीवः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः ॥ १४-४७-१३॥
mahābhūtaviśākhaśca viśeṣapratiśākhavān |
sadāparṇaḥ sadāpuṣpaḥ śubhāśubhaphalodayaḥ |
ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ brahmavṛkṣaḥ sanātanaḥ || 14-47-13||
MHB 14-47-14
एतच्छित्त्वा च भित्त्वा च ज्ञानेन परमासिना ।
हित्वा चामरतां प्राप्य जह्याद्वै मृत्युजन्मनी ।
निर्ममो निरहंकारो मुच्यते नात्र संशयः ॥ १४-४७-१४॥
etacchittvā ca bhittvā ca jñānena paramāsinā |
hitvā cāmaratāṃ prāpya jahyādvai mṛtyujanmanī |
nirmamo nirahaṃkāro mucyate nātra saṃśayaḥ || 14-47-14||
MHB 14-47-15
द्वावेतौ पक्षिणौ नित्यौ सखायौ चाप्यचेतनौ ।
एताभ्यां तु परो यस्य चेतनावानिति स्मृतः ॥ १४-४७-१५॥
dvāvetau pakṣiṇau nityau sakhāyau cāpyacetanau |
etābhyāṃ tu paro yasya cetanāvāniti smṛtaḥ || 14-47-15||
MHB 14-47-16
अचेतनः सत्त्वसंघातयुक्तः सत्त्वात्परं चेतयतेऽन्तरात्मा ।
स क्षेत्रज्ञः सत्त्वसंघातबुद्धिर्गुणातिगो मुच्यते मृत्युपाशात् ॥ १४-४७-१६॥
acetanaḥ sattvasaṃghātayuktaḥ sattvātparaṃ cetayate'ntarātmā |
sa kṣetrajñaḥ sattvasaṃghātabuddhirguṇātigo mucyate mṛtyupāśāt || 14-47-16||
Adhyaya: 48/96 (29)
MHB 14-48-1
ब्रह्मोवाच ।
केचिद्ब्रह्ममयं वृक्षं केचिद्ब्रह्ममयं महत् ।
केचित्पुरुषमव्यक्तं केचित्परमनामयम् ।
मन्यन्ते सर्वमप्येतदव्यक्तप्रभवाव्ययम् ॥ १४-४८-१॥
brahmovāca |
kecidbrahmamayaṃ vṛkṣaṃ kecidbrahmamayaṃ mahat |
kecitpuruṣamavyaktaṃ kecitparamanāmayam |
manyante sarvamapyetadavyaktaprabhavāvyayam || 14-48-1||
MHB 14-48-2
उच्छ्वासमात्रमपि चेद्योऽन्तकाले समो भवेत् ।
आत्मानमुपसंगम्य सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १४-४८-२॥
ucchvāsamātramapi cedyo'ntakāle samo bhavet |
ātmānamupasaṃgamya so'mṛtatvāya kalpate || 14-48-2||
MHB 14-48-3
निमेषमात्रमपि चेत्संयम्यात्मानमात्मनि ।
गच्छत्यात्मप्रसादेन विदुषां प्राप्तिमव्ययाम् ॥ १४-४८-३॥
nimeṣamātramapi cetsaṃyamyātmānamātmani |
gacchatyātmaprasādena viduṣāṃ prāptimavyayām || 14-48-3||
MHB 14-48-4
प्राणायामैरथ प्राणान्संयम्य स पुनः पुनः ।
दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विंशात्परं ततः ॥ १४-४८-४॥
prāṇāyāmairatha prāṇānsaṃyamya sa punaḥ punaḥ |
daśadvādaśabhirvāpi caturviṃśātparaṃ tataḥ || 14-48-4||
MHB 14-48-5
एवं पूर्वं प्रसन्नात्मा लभते यद्यदिच्छति ।
अव्यक्तात्सत्त्वमुद्रिक्तममृतत्वाय कल्पते ॥ १४-४८-५॥
evaṃ pūrvaṃ prasannātmā labhate yadyadicchati |
avyaktātsattvamudriktamamṛtatvāya kalpate || 14-48-5||
MHB 14-48-6
सत्त्वात्परतरं नान्यत्प्रशंसन्तीह तद्विदः ।
अनुमानाद्विजानीमः पुरुषं सत्त्वसंश्रयम् ।
न शक्यमन्यथा गन्तुं पुरुषं तमथो द्विजाः ॥ १४-४८-६॥
sattvātparataraṃ nānyatpraśaṃsantīha tadvidaḥ |
anumānādvijānīmaḥ puruṣaṃ sattvasaṃśrayam |
na śakyamanyathā gantuṃ puruṣaṃ tamatho dvijāḥ || 14-48-6||
MHB 14-48-7
क्षमा धृतिरहिंसा च समता सत्यमार्जवम् ।
ज्ञानं त्यागोऽथ संन्यासः सात्त्विकं वृत्तमिष्यते ॥ १४-४८-७॥
kṣamā dhṛtirahiṃsā ca samatā satyamārjavam |
jñānaṃ tyāgo'tha saṃnyāsaḥ sāttvikaṃ vṛttamiṣyate || 14-48-7||
MHB 14-48-8
एतेनैवानुमानेन मन्यन्तेऽथ मनीषिणः ।
सत्त्वं च पुरुषश्चैकस्तत्र नास्ति विचारणा ॥ १४-४८-८॥
etenaivānumānena manyante'tha manīṣiṇaḥ |
sattvaṃ ca puruṣaścaikastatra nāsti vicāraṇā || 14-48-8||
MHB 14-48-9
आहुरेके च विद्वांसो ये ज्ञाने सुप्रतिष्ठिताः ।
क्षेत्रज्ञसत्त्वयोरैक्यमित्येतन्नोपपद्यते ॥ १४-४८-९॥
āhureke ca vidvāṃso ye jñāne supratiṣṭhitāḥ |
kṣetrajñasattvayoraikyamityetannopapadyate || 14-48-9||
MHB 14-48-10
पृथग्भूतस्ततो नित्यमित्येतदविचारितम् ।
पृथग्भावश्च विज्ञेयः सहजश्चापि तत्त्वतः ॥ १४-४८-१०॥
pṛthagbhūtastato nityamityetadavicāritam |
pṛthagbhāvaśca vijñeyaḥ sahajaścāpi tattvataḥ || 14-48-10||
MHB 14-48-11
तथैवैकत्वनानात्वमिष्यते विदुषां नयः ।
मशकोदुम्बरे त्वैक्यं पृथक्त्वमपि दृश्यते ॥ १४-४८-११॥
tathaivaikatvanānātvamiṣyate viduṣāṃ nayaḥ |
maśakodumbare tvaikyaṃ pṛthaktvamapi dṛśyate || 14-48-11||
MHB 14-48-12
मत्स्यो यथान्यः स्यादप्सु संप्रयोगस्तथानयोः ।
संबन्धस्तोयबिन्दूनां पर्णे कोकनदस्य च ॥ १४-४८-१२॥
matsyo yathānyaḥ syādapsu saṃprayogastathānayoḥ |
saṃbandhastoyabindūnāṃ parṇe kokanadasya ca || 14-48-12||
MHB 14-48-13
गुरुरुवाच ।
इत्युक्तवन्तं ते विप्रास्तदा लोकपितामहम् ।
पुनः संशयमापन्नाः पप्रच्छुर्द्विजसत्तमाः ॥ १४-४८-१३॥
gururuvāca |
ityuktavantaṃ te viprāstadā lokapitāmaham |
punaḥ saṃśayamāpannāḥ papracchurdvijasattamāḥ || 14-48-13||
MHB 14-48-14
ऋषय ऊचुः ।
किं स्विदेवेह धर्माणामनुष्ठेयतमं स्मृतम् ।
व्याहतामिव पश्यामो धर्मस्य विविधां गतिम् ॥ १४-४८-१४॥
ṛṣaya ūcuḥ |
kiṃ svideveha dharmāṇāmanuṣṭheyatamaṃ smṛtam |
vyāhatāmiva paśyāmo dharmasya vividhāṃ gatim || 14-48-14||
MHB 14-48-15
ऊर्ध्वं देहाद्वदन्त्येके नैतदस्तीति चापरे ।
केचित्संशयितं सर्वं निःसंशयमथापरे ॥ १४-४८-१५॥
ūrdhvaṃ dehādvadantyeke naitadastīti cāpare |
kecitsaṃśayitaṃ sarvaṃ niḥsaṃśayamathāpare || 14-48-15||
MHB 14-48-16
अनित्यं नित्यमित्येके नास्त्यस्तीत्यपि चापरे ।
एकरूपं द्विधेत्येके व्यामिश्रमिति चापरे ।
एकमेके पृथक्चान्ये बहुत्वमिति चापरे ॥ १४-४८-१६॥
anityaṃ nityamityeke nāstyastītyapi cāpare |
ekarūpaṃ dvidhetyeke vyāmiśramiti cāpare |
ekameke pṛthakcānye bahutvamiti cāpare || 14-48-16||
MHB 14-48-17
मन्यन्ते ब्राह्मणा एवं प्राज्ञास्तत्त्वार्थदर्शिनः ।
जटाजिनधराश्चान्ये मुण्डाः केचिदसंवृताः ॥ १४-४८-१७॥
manyante brāhmaṇā evaṃ prājñāstattvārthadarśinaḥ |
jaṭājinadharāścānye muṇḍāḥ kecidasaṃvṛtāḥ || 14-48-17||
MHB 14-48-18
अस्नानं केचिदिच्छन्ति स्नानमित्यपि चापरे ।
आहारं केचिदिच्छन्ति केचिच्चानशने रताः ॥ १४-४८-१८॥
asnānaṃ kecidicchanti snānamityapi cāpare |
āhāraṃ kecidicchanti keciccānaśane ratāḥ || 14-48-18||
MHB 14-48-19
कर्म केचित्प्रशंसन्ति प्रशान्तिमपि चापरे ।
देशकालावुभौ केचिन्नैतदस्तीति चापरे ।
केचिन्मोक्षं प्रशंसन्ति केचिद्भोगान्पृथग्विधान् ॥ १४-४८-१९॥
karma kecitpraśaṃsanti praśāntimapi cāpare |
deśakālāvubhau kecinnaitadastīti cāpare |
kecinmokṣaṃ praśaṃsanti kecidbhogānpṛthagvidhān || 14-48-19||
MHB 14-48-20
धनानि केचिदिच्छन्ति निर्धनत्वं तथापरे ।
उपास्यसाधनं त्वेके नैतदस्तीति चापरे ॥ १४-४८-२०॥
dhanāni kecidicchanti nirdhanatvaṃ tathāpare |
upāsyasādhanaṃ tveke naitadastīti cāpare || 14-48-20||
MHB 14-48-21
अहिंसानिरताश्चान्ये केचिद्धिंसापरायणाः ।
पुण्येन यशसेत्येके नैतदस्तीति चापरे ॥ १४-४८-२१॥
ahiṃsāniratāścānye keciddhiṃsāparāyaṇāḥ |
puṇyena yaśasetyeke naitadastīti cāpare || 14-48-21||
MHB 14-48-22
सद्भावनिरताश्चान्ये केचित्संशयिते स्थिताः ।
दुःखादन्ये सुखादन्ये ध्यानमित्यपरे स्थिताः ॥ १४-४८-२२॥
sadbhāvaniratāścānye kecitsaṃśayite sthitāḥ |
duḥkhādanye sukhādanye dhyānamityapare sthitāḥ || 14-48-22||
MHB 14-48-23
यज्ञमित्यपरे धीराः प्रदानमिति चापरे ।
सर्वमेके प्रशंसन्ति न सर्वमिति चापरे ॥ १४-४८-२३॥
yajñamityapare dhīrāḥ pradānamiti cāpare |
sarvameke praśaṃsanti na sarvamiti cāpare || 14-48-23||
MHB 14-48-24
तपस्त्वन्ये प्रशंसन्ति स्वाध्यायमपरे जनाः ।
ज्ञानं संन्यासमित्येके स्वभावं भूतचिन्तकाः ॥ १४-४८-२४॥
tapastvanye praśaṃsanti svādhyāyamapare janāḥ |
jñānaṃ saṃnyāsamityeke svabhāvaṃ bhūtacintakāḥ || 14-48-24||
MHB 14-48-25
एवं व्युत्थापिते धर्मे बहुधा विप्रधावति ।
निश्चयं नाधिगच्छामः संमूढाः सुरसत्तम ॥ १४-४८-२५॥
evaṃ vyutthāpite dharme bahudhā vipradhāvati |
niścayaṃ nādhigacchāmaḥ saṃmūḍhāḥ surasattama || 14-48-25||
MHB 14-48-26
इदं श्रेय इदं श्रेय इत्येवं प्रस्थितो जनः ।
यो हि यस्मिन्रतो धर्मे स तं पूजयते सदा ॥ १४-४८-२६॥
idaṃ śreya idaṃ śreya ityevaṃ prasthito janaḥ |
yo hi yasminrato dharme sa taṃ pūjayate sadā || 14-48-26||
MHB 14-48-27
तत्र नो विहता प्रज्ञा मनश्च बहुलीकृतम् ।
एतदाख्यातुमिच्छामः श्रेयः किमिति सत्तम ॥ १४-४८-२७॥
tatra no vihatā prajñā manaśca bahulīkṛtam |
etadākhyātumicchāmaḥ śreyaḥ kimiti sattama || 14-48-27||
MHB 14-48-28
अतः परं च यद्गुह्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति ।
सत्त्वक्षेत्रज्ञयोश्चैव संबन्धः केन हेतुना ॥ १४-४८-२८॥
ataḥ paraṃ ca yadguhyaṃ tadbhavānvaktumarhati |
sattvakṣetrajñayoścaiva saṃbandhaḥ kena hetunā || 14-48-28||
MHB 14-48-29
एवमुक्तः स तैर्विप्रैर्भगवाँल्लोकभावनः ।
तेभ्यः शशंस धर्मात्मा याथातथ्येन बुद्धिमान् ॥ १४-४८-२९॥
evamuktaḥ sa tairviprairbhagavā~llokabhāvanaḥ |
tebhyaḥ śaśaṃsa dharmātmā yāthātathyena buddhimān || 14-48-29||
Adhyaya: 49/96 (55)
MHB 14-49-1
ब्रह्मोवाच ।
हन्त वः संप्रवक्ष्यामि यन्मां पृच्छथ सत्तमाः ।
समस्तमिह तच्छ्रुत्वा सम्यगेवावधार्यताम् ॥ १४-४९-१॥
brahmovāca |
hanta vaḥ saṃpravakṣyāmi yanmāṃ pṛcchatha sattamāḥ |
samastamiha tacchrutvā samyagevāvadhāryatām || 14-49-1||
MHB 14-49-2
अहिंसा सर्वभूतानामेतत्कृत्यतमं मतम् ।
एतत्पदमनुद्विग्नं वरिष्ठं धर्मलक्षणम् ॥ १४-४९-२॥
ahiṃsā sarvabhūtānāmetatkṛtyatamaṃ matam |
etatpadamanudvignaṃ variṣṭhaṃ dharmalakṣaṇam || 14-49-2||
MHB 14-49-3
ज्ञानं निःश्रेय इत्याहुर्वृद्धा निश्चयदर्शिनः ।
तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन मुच्यते सर्वपातकैः ॥ १४-४९-३॥
jñānaṃ niḥśreya ityāhurvṛddhā niścayadarśinaḥ |
tasmājjñānena śuddhena mucyate sarvapātakaiḥ || 14-49-3||
MHB 14-49-4
हिंसापराश्च ये लोके ये च नास्तिकवृत्तयः ।
लोभमोहसमायुक्तास्ते वै निरयगामिनः ॥ १४-४९-४॥
hiṃsāparāśca ye loke ye ca nāstikavṛttayaḥ |
lobhamohasamāyuktāste vai nirayagāminaḥ || 14-49-4||
MHB 14-49-5
आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः ।
तेऽस्मिँल्लोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनः पुनः ॥ १४-४९-५॥
āśīryuktāni karmāṇi kurvate ye tvatandritāḥ |
te'smi~lloke pramodante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ || 14-49-5||
MHB 14-49-6
कुर्वते ये तु कर्माणि श्रद्दधाना विपश्चितः ।
अनाशीर्योगसंयुक्तास्ते धीराः साधुदर्शिनः ॥ १४-४९-६॥
kurvate ye tu karmāṇi śraddadhānā vipaścitaḥ |
anāśīryogasaṃyuktāste dhīrāḥ sādhudarśinaḥ || 14-49-6||
MHB 14-49-7
अतः परं प्रवक्ष्यामि सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्यथा ।
संयोगो विप्रयोगश्च तन्निबोधत सत्तमाः ॥ १४-४९-७॥
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sattvakṣetrajñayoryathā |
saṃyogo viprayogaśca tannibodhata sattamāḥ || 14-49-7||
MHB 14-49-8
विषयो विषयित्वं च संबन्धोऽयमिहोच्यते ।
विषयी पुरुषो नित्यं सत्त्वं च विषयः स्मृतः ॥ १४-४९-८॥
viṣayo viṣayitvaṃ ca saṃbandho'yamihocyate |
viṣayī puruṣo nityaṃ sattvaṃ ca viṣayaḥ smṛtaḥ || 14-49-8||
MHB 14-49-9
व्याख्यातं पूर्वकल्पेन मशकोदुम्बरं यथा ।
भुज्यमानं न जानीते नित्यं सत्त्वमचेतनम् ।
यस्त्वेव तु विजानीते यो भुङ्क्ते यश्च भुज्यते ॥ १४-४९-९॥
vyākhyātaṃ pūrvakalpena maśakodumbaraṃ yathā |
bhujyamānaṃ na jānīte nityaṃ sattvamacetanam |
yastveva tu vijānīte yo bhuṅkte yaśca bhujyate || 14-49-9||
MHB 14-49-10
अनित्यं द्वंद्वसंयुक्तं सत्त्वमाहुर्गुणात्मकम् ।
निर्द्वंद्वो निष्कलो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ॥ १४-४९-१०॥
anityaṃ dvaṃdvasaṃyuktaṃ sattvamāhurguṇātmakam |
nirdvaṃdvo niṣkalo nityaḥ kṣetrajño nirguṇātmakaḥ || 14-49-10||
MHB 14-49-11
समः संज्ञागतस्त्वेवं यदा सर्वत्र दृश्यते ।
उपभुङ्क्ते सदा सत्त्वमापः पुष्करपर्णवत् ॥ १४-४९-११॥
samaḥ saṃjñāgatastvevaṃ yadā sarvatra dṛśyate |
upabhuṅkte sadā sattvamāpaḥ puṣkaraparṇavat || 14-49-11||
MHB 14-49-12
सर्वैरपि गुणैर्विद्वान्व्यतिषक्तो न लिप्यते ।
जलबिन्दुर्यथा लोलः पद्मिनीपत्रसंस्थितः ।
एवमेवाप्यसंसक्तः पुरुषः स्यान्न संशयः ॥ १४-४९-१२॥
sarvairapi guṇairvidvānvyatiṣakto na lipyate |
jalabinduryathā lolaḥ padminīpatrasaṃsthitaḥ |
evamevāpyasaṃsaktaḥ puruṣaḥ syānna saṃśayaḥ || 14-49-12||
MHB 14-49-13
द्रव्यमात्रमभूत्सत्त्वं पुरुषस्येति निश्चयः ।
यथा द्रव्यं च कर्ता च संयोगोऽप्यनयोस्तथा ॥ १४-४९-१३॥
dravyamātramabhūtsattvaṃ puruṣasyeti niścayaḥ |
yathā dravyaṃ ca kartā ca saṃyogo'pyanayostathā || 14-49-13||
MHB 14-49-14
यथा प्रदीपमादाय कश्चित्तमसि गच्छति ।
तथा सत्त्वप्रदीपेन गच्छन्ति परमैषिणः ॥ १४-४९-१४॥
yathā pradīpamādāya kaścittamasi gacchati |
tathā sattvapradīpena gacchanti paramaiṣiṇaḥ || 14-49-14||
MHB 14-49-15
यावद्द्रव्यगुणस्तावत्प्रदीपः संप्रकाशते ।
क्षीणद्रव्यगुणं ज्योतिरन्तर्धानाय गच्छति ॥ १४-४९-१५॥
yāvaddravyaguṇastāvatpradīpaḥ saṃprakāśate |
kṣīṇadravyaguṇaṃ jyotirantardhānāya gacchati || 14-49-15||
MHB 14-49-16
व्यक्तः सत्त्वगुणस्त्वेवं पुरुषोऽव्यक्त इष्यते ।
एतद्विप्रा विजानीत हन्त भूयो ब्रवीमि वः ॥ १४-४९-१६॥
vyaktaḥ sattvaguṇastvevaṃ puruṣo'vyakta iṣyate |
etadviprā vijānīta hanta bhūyo bravīmi vaḥ || 14-49-16||
MHB 14-49-17
सहस्रेणापि दुर्मेधा न वृद्धिमधिगच्छति ।
चतुर्थेनाप्यथांशेन बुद्धिमान्सुखमेधते ॥ १४-४९-१७॥
sahasreṇāpi durmedhā na vṛddhimadhigacchati |
caturthenāpyathāṃśena buddhimānsukhamedhate || 14-49-17||
MHB 14-49-18
एवं धर्मस्य विज्ञेयं संसाधनमुपायतः ।
उपायज्ञो हि मेधावी सुखमत्यन्तमश्नुते ॥ १४-४९-१८॥
evaṃ dharmasya vijñeyaṃ saṃsādhanamupāyataḥ |
upāyajño hi medhāvī sukhamatyantamaśnute || 14-49-18||
MHB 14-49-19
यथाध्वानमपाथेयः प्रपन्नो मानवः क्वचित् ।
क्लेशेन याति महता विनश्यत्यन्तरापि वा ॥ १४-४९-१९॥
yathādhvānamapātheyaḥ prapanno mānavaḥ kvacit |
kleśena yāti mahatā vinaśyatyantarāpi vā || 14-49-19||
MHB 14-49-20
तथा कर्मसु विज्ञेयं फलं भवति वा न वा ।
पुरुषस्यात्मनिःश्रेयः शुभाशुभनिदर्शनम् ॥ १४-४९-२०॥
tathā karmasu vijñeyaṃ phalaṃ bhavati vā na vā |
puruṣasyātmaniḥśreyaḥ śubhāśubhanidarśanam || 14-49-20||
MHB 14-49-21
यथा च दीर्घमध्वानं पद्भ्यामेव प्रपद्यते ।
अदृष्टपूर्वं सहसा तत्त्वदर्शनवर्जितः ॥ १४-४९-२१॥
yathā ca dīrghamadhvānaṃ padbhyāmeva prapadyate |
adṛṣṭapūrvaṃ sahasā tattvadarśanavarjitaḥ || 14-49-21||
MHB 14-49-22
तमेव च यथाध्वानं रथेनेहाशुगामिना ।
यायादश्वप्रयुक्तेन तथा बुद्धिमतां गतिः ॥ १४-४९-२२॥
tameva ca yathādhvānaṃ rathenehāśugāminā |
yāyādaśvaprayuktena tathā buddhimatāṃ gatiḥ || 14-49-22||
MHB 14-49-23
उच्चं पर्वतमारुह्य नान्ववेक्षेत भूगतम् ।
रथेन रथिनं पश्येत्क्लिश्यमानमचेतनम् ॥ १४-४९-२३॥
uccaṃ parvatamāruhya nānvavekṣeta bhūgatam |
rathena rathinaṃ paśyetkliśyamānamacetanam || 14-49-23||
MHB 14-49-24
यावद्रथपथस्तावद्रथेन स तु गच्छति ।
क्षीणे रथपथे प्राज्ञो रथमुत्सृज्य गच्छति ॥ १४-४९-२४॥
yāvadrathapathastāvadrathena sa tu gacchati |
kṣīṇe rathapathe prājño rathamutsṛjya gacchati || 14-49-24||
MHB 14-49-25
एवं गच्छति मेधावी तत्त्वयोगविधानवित् ।
समाज्ञाय महाबुद्धिरुत्तरादुत्तरोत्तरम् ॥ १४-४९-२५॥
evaṃ gacchati medhāvī tattvayogavidhānavit |
samājñāya mahābuddhiruttarāduttarottaram || 14-49-25||
MHB 14-49-26
यथा महार्णवं घोरमप्लवः संप्रगाहते ।
बाहुभ्यामेव संमोहाद्वधं चर्च्छत्यसंशयम् ॥ १४-४९-२६॥
yathā mahārṇavaṃ ghoramaplavaḥ saṃpragāhate |
bāhubhyāmeva saṃmohādvadhaṃ carcchatyasaṃśayam || 14-49-26||
MHB 14-49-27
नावा चापि यथा प्राज्ञो विभागज्ञस्तरित्रया ।
अक्लान्तः सलिलं गाहेत्क्षिप्रं संतरति ध्रुवम् ॥ १४-४९-२७॥
nāvā cāpi yathā prājño vibhāgajñastaritrayā |
aklāntaḥ salilaṃ gāhetkṣipraṃ saṃtarati dhruvam || 14-49-27||
MHB 14-49-28
तीर्णो गच्छेत्परं पारं नावमुत्सृज्य निर्ममः ।
व्याख्यातं पूर्वकल्पेन यथा रथिपदातिनौ ॥ १४-४९-२८॥
tīrṇo gacchetparaṃ pāraṃ nāvamutsṛjya nirmamaḥ |
vyākhyātaṃ pūrvakalpena yathā rathipadātinau || 14-49-28||
MHB 14-49-29
स्नेहात्संमोहमापन्नो नावि दाशो यथा तथा ।
ममत्वेनाभिभूतः स तत्रैव परिवर्तते ॥ १४-४९-२९॥
snehātsaṃmohamāpanno nāvi dāśo yathā tathā |
mamatvenābhibhūtaḥ sa tatraiva parivartate || 14-49-29||
MHB 14-49-30
नावं न शक्यमारुह्य स्थले विपरिवर्तितुम् ।
तथैव रथमारुह्य नाप्सु चर्या विधीयते ॥ १४-४९-३०॥
nāvaṃ na śakyamāruhya sthale viparivartitum |
tathaiva rathamāruhya nāpsu caryā vidhīyate || 14-49-30||
MHB 14-49-31
एवं कर्म कृतं चित्रं विषयस्थं पृथक्पृथक् ।
यथा कर्म कृतं लोके तथा तदुपपद्यते ॥ १४-४९-३१॥
evaṃ karma kṛtaṃ citraṃ viṣayasthaṃ pṛthakpṛthak |
yathā karma kṛtaṃ loke tathā tadupapadyate || 14-49-31||
MHB 14-49-32
यन्नैव गन्धिनो रस्यं न रूपस्पर्शशब्दवत् ।
मन्यन्ते मुनयो बुद्ध्या तत्प्रधानं प्रचक्षते ॥ १४-४९-३२॥
yannaiva gandhino rasyaṃ na rūpasparśaśabdavat |
manyante munayo buddhyā tatpradhānaṃ pracakṣate || 14-49-32||
MHB 14-49-33
तत्र प्रधानमव्यक्तमव्यक्तस्य गुणो महान् ।
महतः प्रधानभूतस्य गुणोऽहंकार एव च ॥ १४-४९-३३॥
tatra pradhānamavyaktamavyaktasya guṇo mahān |
mahataḥ pradhānabhūtasya guṇo'haṃkāra eva ca || 14-49-33||
MHB 14-49-34
अहंकारप्रधानस्य महाभूतकृतो गुणः ।
पृथक्त्वेन हि भूतानां विषया वै गुणाः स्मृताः ॥ १४-४९-३४॥
ahaṃkārapradhānasya mahābhūtakṛto guṇaḥ |
pṛthaktvena hi bhūtānāṃ viṣayā vai guṇāḥ smṛtāḥ || 14-49-34||
MHB 14-49-35
बीजधर्मं यथाव्यक्तं तथैव प्रसवात्मकम् ।
बीजधर्मा महानात्मा प्रसवश्चेति नः श्रुतम् ॥ १४-४९-३५॥
bījadharmaṃ yathāvyaktaṃ tathaiva prasavātmakam |
bījadharmā mahānātmā prasavaśceti naḥ śrutam || 14-49-35||
MHB 14-49-36
बीजधर्मा त्वहंकारः प्रसवश्च पुनः पुनः ।
बीजप्रसवधर्माणि महाभूतानि पञ्च वै ॥ १४-४९-३६॥
bījadharmā tvahaṃkāraḥ prasavaśca punaḥ punaḥ |
bījaprasavadharmāṇi mahābhūtāni pañca vai || 14-49-36||
MHB 14-49-37
बीजधर्मिण इत्याहुः प्रसवं च न कुर्वते ।
विशेषाः पञ्चभूतानां तेषां वित्तं विशेषणम् ॥ १४-४९-३७॥
bījadharmiṇa ityāhuḥ prasavaṃ ca na kurvate |
viśeṣāḥ pañcabhūtānāṃ teṣāṃ vittaṃ viśeṣaṇam || 14-49-37||
MHB 14-49-38
तत्रैकगुणमाकाशं द्विगुणो वायुरुच्यते ।
त्रिगुणं ज्योतिरित्याहुरापश्चापि चतुर्गुणाः ॥ १४-४९-३८॥
tatraikaguṇamākāśaṃ dviguṇo vāyurucyate |
triguṇaṃ jyotirityāhurāpaścāpi caturguṇāḥ || 14-49-38||
MHB 14-49-39
पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया त्रसस्थावरसंकुला ।
सर्वभूतकरी देवी शुभाशुभनिदर्शना ॥ १४-४९-३९॥
pṛthvī pañcaguṇā jñeyā trasasthāvarasaṃkulā |
sarvabhūtakarī devī śubhāśubhanidarśanā || 14-49-39||
MHB 14-49-40
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
एते पञ्च गुणा भूमेर्विज्ञेया द्विजसत्तमाः ॥ १४-४९-४०॥
śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ raso gandhaśca pañcamaḥ |
ete pañca guṇā bhūmervijñeyā dvijasattamāḥ || 14-49-40||
MHB 14-49-41
पार्थिवश्च सदा गन्धो गन्धश्च बहुधा स्मृतः ।
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान् ॥ १४-४९-४१॥
pārthivaśca sadā gandho gandhaśca bahudhā smṛtaḥ |
tasya gandhasya vakṣyāmi vistareṇa bahūnguṇān || 14-49-41||
MHB 14-49-42
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरोऽम्लः कटुस्तथा ।
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च ।
एवं दशविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्ध इत्युत ॥ १४-४९-४२॥
iṣṭaścāniṣṭagandhaśca madhuro'mlaḥ kaṭustathā |
nirhārī saṃhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva ca |
evaṃ daśavidho jñeyaḥ pārthivo gandha ityuta || 14-49-42||
MHB 14-49-43
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसश्चापां गुणाः स्मृताः ।
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि रसस्तु बहुधा स्मृतः ॥ १४-४९-४३॥
śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ rasaścāpāṃ guṇāḥ smṛtāḥ |
rasajñānaṃ tu vakṣyāmi rasastu bahudhā smṛtaḥ || 14-49-43||
MHB 14-49-44
मधुरोऽम्लः कटुस्तिक्तः कषायो लवणस्तथा ।
एवं षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ॥ १४-४९-४४॥
madhuro'mlaḥ kaṭustiktaḥ kaṣāyo lavaṇastathā |
evaṃ ṣaḍvidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ || 14-49-44||
MHB 14-49-45
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ।
ज्योतिषश्च गुणो रूपं रूपं च बहुधा स्मृतम् ॥ १४-४९-४५॥
śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ triguṇaṃ jyotirucyate |
jyotiṣaśca guṇo rūpaṃ rūpaṃ ca bahudhā smṛtam || 14-49-45||
MHB 14-49-46
शुक्लं कृष्णं तथा रक्तं नीलं पीतारुणं तथा ।
ह्रस्वं दीर्घं तथा स्थूलं चतुरस्राणु वृत्तकम् ॥ १४-४९-४६॥
śuklaṃ kṛṣṇaṃ tathā raktaṃ nīlaṃ pītāruṇaṃ tathā |
hrasvaṃ dīrghaṃ tathā sthūlaṃ caturasrāṇu vṛttakam || 14-49-46||
MHB 14-49-47
एवं द्वादशविस्तारं तेजसो रूपमुच्यते ।
विज्ञेयं ब्राह्मणैर्नित्यं धर्मज्ञैः सत्यवादिभिः ॥ १४-४९-४७॥
evaṃ dvādaśavistāraṃ tejaso rūpamucyate |
vijñeyaṃ brāhmaṇairnityaṃ dharmajñaiḥ satyavādibhiḥ || 14-49-47||
MHB 14-49-48
शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यते ।
वायोश्चापि गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥ १४-४९-४८॥
śabdasparśau ca vijñeyau dviguṇo vāyurucyate |
vāyoścāpi guṇaḥ sparśaḥ sparśaśca bahudhā smṛtaḥ || 14-49-48||
MHB 14-49-49
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च ।
कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो दारुणो मृदुः ॥ १४-४९-४९॥
uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca |
kaṭhinaścikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo dāruṇo mṛduḥ || 14-49-49||
MHB 14-49-50
एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते ।
विधिवद्ब्रह्मणैः सिद्धैर्धर्मज्ञैस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ १४-४९-५०॥
evaṃ dvādaśavistāro vāyavyo guṇa ucyate |
vidhivadbrahmaṇaiḥ siddhairdharmajñaistattvadarśibhiḥ || 14-49-50||
MHB 14-49-51
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव च स्मृतः ।
तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान् ॥ १४-४९-५१॥
tatraikaguṇamākāśaṃ śabda ityeva ca smṛtaḥ |
tasya śabdasya vakṣyāmi vistareṇa bahūnguṇān || 14-49-51||
MHB 14-49-52
षड्जर्षभौ च गान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा ।
अतः परं तु विज्ञेयो निषादो धैवतस्तथा ॥ १४-४९-५२॥
ṣaḍjarṣabhau ca gāndhāro madhyamaḥ pañcamastathā |
ataḥ paraṃ tu vijñeyo niṣādo dhaivatastathā || 14-49-52||
MHB 14-49-53
इष्टोऽनिष्टश्च शब्दस्तु संहतः प्रविभागवान् ।
एवं बहुविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसंभवः ॥ १४-४९-५३॥
iṣṭo'niṣṭaśca śabdastu saṃhataḥ pravibhāgavān |
evaṃ bahuvidho jñeyaḥ śabda ākāśasaṃbhavaḥ || 14-49-53||
MHB 14-49-54
आकाशमुत्तमं भूतमहंकारस्ततः परम् ।
अहंकारात्परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा ततः परः ॥ १४-४९-५४॥
ākāśamuttamaṃ bhūtamahaṃkārastataḥ param |
ahaṃkārātparā buddhirbuddherātmā tataḥ paraḥ || 14-49-54||
MHB 14-49-55
तस्मात्तु परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ।
परावरज्ञो भूतानां यं प्राप्यानन्त्यमश्नुते ॥ १४-४९-५५॥
tasmāttu paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ |
parāvarajño bhūtānāṃ yaṃ prāpyānantyamaśnute || 14-49-55||
Adhyaya: 50/96 (51)
MHB 14-50-1
ब्रह्मोवाच ।
भूतानामथ पञ्चानां यथैषामीश्वरं मनः ।
नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मन एव च ॥ १४-५०-१॥
brahmovāca |
bhūtānāmatha pañcānāṃ yathaiṣāmīśvaraṃ manaḥ |
niyame ca visarge ca bhūtātmā mana eva ca || 14-50-1||
MHB 14-50-2
अधिष्ठाता मनो नित्यं भूतानां महतां तथा ।
बुद्धिरैश्वर्यमाचष्टे क्षेत्रज्ञः सर्व उच्यते ॥ १४-५०-२॥
adhiṣṭhātā mano nityaṃ bhūtānāṃ mahatāṃ tathā |
buddhiraiśvaryamācaṣṭe kṣetrajñaḥ sarva ucyate || 14-50-2||
MHB 14-50-3
इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते सदश्वानिव सारथिः ।
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिं क्षेत्रज्ञो युञ्जते सदा ॥ १४-५०-३॥
indriyāṇi mano yuṅkte sadaśvāniva sārathiḥ |
indriyāṇi mano buddhiṃ kṣetrajño yuñjate sadā || 14-50-3||
MHB 14-50-4
महाभूतसमायुक्तं बुद्धिसंयमनं रथम् ।
तमारुह्य स भूतात्मा समन्तात्परिधावति ॥ १४-५०-४॥
mahābhūtasamāyuktaṃ buddhisaṃyamanaṃ ratham |
tamāruhya sa bhūtātmā samantātparidhāvati || 14-50-4||
MHB 14-50-5
इन्द्रियग्रामसंयुक्तो मनःसारथिरेव च ।
बुद्धिसंयमनो नित्यं महान्ब्रह्ममयो रथः ॥ १४-५०-५॥
indriyagrāmasaṃyukto manaḥsārathireva ca |
buddhisaṃyamano nityaṃ mahānbrahmamayo rathaḥ || 14-50-5||
MHB 14-50-6
एवं यो वेत्ति विद्वान्वै सदा ब्रह्ममयं रथम् ।
स धीरः सर्वलोकेषु न मोहमधिगच्छति ॥ १४-५०-६॥
evaṃ yo vetti vidvānvai sadā brahmamayaṃ ratham |
sa dhīraḥ sarvalokeṣu na mohamadhigacchati || 14-50-6||
MHB 14-50-7
अव्यक्तादि विशेषान्तं त्रसस्थावरसंकुलम् ।
चन्द्रसूर्यप्रभालोकं ग्रहनक्षत्रमण्डितम् ॥ १४-५०-७॥
avyaktādi viśeṣāntaṃ trasasthāvarasaṃkulam |
candrasūryaprabhālokaṃ grahanakṣatramaṇḍitam || 14-50-7||
MHB 14-50-8
नदीपर्वतजालैश्च सर्वतः परिभूषितम् ।
विविधाभिस्तथाद्भिश्च सततं समलंकृतम् ॥ १४-५०-८॥
nadīparvatajālaiśca sarvataḥ paribhūṣitam |
vividhābhistathādbhiśca satataṃ samalaṃkṛtam || 14-50-8||
MHB 14-50-9
आजीवः सर्वभूतानां सर्वप्राणभृतां गतिः ।
एतद्ब्रह्मवनं नित्यं यस्मिंश्चरति क्षेत्रवित् ॥ १४-५०-९॥
ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ sarvaprāṇabhṛtāṃ gatiḥ |
etadbrahmavanaṃ nityaṃ yasmiṃścarati kṣetravit || 14-50-9||
MHB 14-50-10
लोकेऽस्मिन्यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते पश्चाद्भूतकृता गुणाः ।
गुणेभ्यः पञ्चभूतानि एष भूतसमुच्छ्रयः ॥ १४-५०-१०॥
loke'sminyāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca |
tānyevāgre pralīyante paścādbhūtakṛtā guṇāḥ |
guṇebhyaḥ pañcabhūtāni eṣa bhūtasamucchrayaḥ || 14-50-10||
MHB 14-50-11
देवा मनुष्या गन्धर्वाः पिशाचासुरराक्षसाः ।
सर्वे स्वभावतः सृष्टा न क्रियाभ्यो न कारणात् ॥ १४-५०-११॥
devā manuṣyā gandharvāḥ piśācāsurarākṣasāḥ |
sarve svabhāvataḥ sṛṣṭā na kriyābhyo na kāraṇāt || 14-50-11||
MHB 14-50-12
एते विश्वकृतो विप्रा जायन्ते ह पुनः पुनः ।
तेभ्यः प्रसूतास्तेष्वेव महाभूतेषु पञ्चसु ।
प्रलीयन्ते यथाकालमूर्मयः सागरे यथा ॥ १४-५०-१२॥
ete viśvakṛto viprā jāyante ha punaḥ punaḥ |
tebhyaḥ prasūtāsteṣveva mahābhūteṣu pañcasu |
pralīyante yathākālamūrmayaḥ sāgare yathā || 14-50-12||
MHB 14-50-13
विश्वसृग्भ्यस्तु भूतेभ्यो महाभूतानि गच्छति ।
भूतेभ्यश्चापि पञ्चभ्यो मुक्तो गच्छेत्प्रजापतिम् ॥ १४-५०-१३॥
viśvasṛgbhyastu bhūtebhyo mahābhūtāni gacchati |
bhūtebhyaścāpi pañcabhyo mukto gacchetprajāpatim || 14-50-13||
MHB 14-50-14
प्रजापतिरिदं सर्वं तपसैवासृजत्प्रभुः ।
तथैव वेदानृषयस्तपसा प्रतिपेदिरे ॥ १४-५०-१४॥
prajāpatiridaṃ sarvaṃ tapasaivāsṛjatprabhuḥ |
tathaiva vedānṛṣayastapasā pratipedire || 14-50-14||
MHB 14-50-15
तपसश्चानुपूर्व्येण फलमूलाशिनस्तथा ।
त्रैलोक्यं तपसा सिद्धाः पश्यन्तीह समाहिताः ॥ १४-५०-१५॥
tapasaścānupūrvyeṇa phalamūlāśinastathā |
trailokyaṃ tapasā siddhāḥ paśyantīha samāhitāḥ || 14-50-15||
MHB 14-50-16
ओषधान्यगदादीनी नानाविद्याश्च सर्वशः ।
तपसैव प्रसिध्यन्ति तपोमूलं हि साधनम् ॥ १४-५०-१६॥
oṣadhānyagadādīnī nānāvidyāśca sarvaśaḥ |
tapasaiva prasidhyanti tapomūlaṃ hi sādhanam || 14-50-16||
MHB 14-50-17
यद्दुरापं दुराम्नायं दुराधर्षं दुरन्वयम् ।
तत्सर्वं तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम् ॥ १४-५०-१७॥
yaddurāpaṃ durāmnāyaṃ durādharṣaṃ duranvayam |
tatsarvaṃ tapasā sādhyaṃ tapo hi duratikramam || 14-50-17||
MHB 14-50-18
सुरापो ब्रह्महा स्तेयी भ्रूणहा गुरुतल्पगः ।
तपसैव सुतप्तेन मुच्यन्ते किल्बिषात्ततः ॥ १४-५०-१८॥
surāpo brahmahā steyī bhrūṇahā gurutalpagaḥ |
tapasaiva sutaptena mucyante kilbiṣāttataḥ || 14-50-18||
MHB 14-50-19
मनुष्याः पितरो देवाः पशवो मृगपक्षिणः ।
यानि चान्यानि भूतानि त्रसानि स्थावराणि च ॥ १४-५०-१९॥
manuṣyāḥ pitaro devāḥ paśavo mṛgapakṣiṇaḥ |
yāni cānyāni bhūtāni trasāni sthāvarāṇi ca || 14-50-19||
MHB 14-50-20
तपःपरायणा नित्यं सिध्यन्ते तपसा सदा ।
तथैव तपसा देवा महाभागा दिवं गताः ॥ १४-५०-२०॥
tapaḥparāyaṇā nityaṃ sidhyante tapasā sadā |
tathaiva tapasā devā mahābhāgā divaṃ gatāḥ || 14-50-20||
MHB 14-50-21
आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः ।
अहंकारसमायुक्तास्ते सकाशे प्रजापतेः ॥ १४-५०-२१॥
āśīryuktāni karmāṇi kurvate ye tvatandritāḥ |
ahaṃkārasamāyuktāste sakāśe prajāpateḥ || 14-50-21||
MHB 14-50-22
ध्यानयोगेन शुद्धेन निर्ममा निरहंकृताः ।
प्राप्नुवन्ति महात्मानो महान्तं लोकमुत्तमम् ॥ १४-५०-२२॥
dhyānayogena śuddhena nirmamā nirahaṃkṛtāḥ |
prāpnuvanti mahātmāno mahāntaṃ lokamuttamam || 14-50-22||
MHB 14-50-23
ध्यानयोगादुपागम्य प्रसन्नमतयः सदा ।
सुखोपचयमव्यक्तं प्रविशन्त्यात्मवत्तया ॥ १४-५०-२३॥
dhyānayogādupāgamya prasannamatayaḥ sadā |
sukhopacayamavyaktaṃ praviśantyātmavattayā || 14-50-23||
MHB 14-50-24
ध्यानयोगादुपागम्य निर्ममा निरहंकृताः ।
अव्यक्तं प्रविशन्तीह महान्तं लोकमुत्तमम् ॥ १४-५०-२४॥
dhyānayogādupāgamya nirmamā nirahaṃkṛtāḥ |
avyaktaṃ praviśantīha mahāntaṃ lokamuttamam || 14-50-24||
MHB 14-50-25
अव्यक्तादेव संभूतः समयज्ञो गतः पुनः ।
तमोरजोभ्यां निर्मुक्तः सत्त्वमास्थाय केवलम् ॥ १४-५०-२५॥
avyaktādeva saṃbhūtaḥ samayajño gataḥ punaḥ |
tamorajobhyāṃ nirmuktaḥ sattvamāsthāya kevalam || 14-50-25||
MHB 14-50-26
विमुक्तः सर्वपापेभ्यः सर्वं त्यजति निष्कलः ।
क्षेत्रज्ञ इति तं विद्याद्यस्तं वेद स वेदवित् ॥ १४-५०-२६॥
vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ sarvaṃ tyajati niṣkalaḥ |
kṣetrajña iti taṃ vidyādyastaṃ veda sa vedavit || 14-50-26||
MHB 14-50-27
चित्तं चित्तादुपागम्य मुनिरासीत संयतः ।
यच्चित्तस्तन्मना भूत्वा गुह्यमेतत्सनातनम् ॥ १४-५०-२७॥
cittaṃ cittādupāgamya munirāsīta saṃyataḥ |
yaccittastanmanā bhūtvā guhyametatsanātanam || 14-50-27||
MHB 14-50-28
अव्यक्तादि विशेषान्तमविद्यालक्षणं स्मृतम् ।
निबोधत यथा हीदं गुणैर्लक्षणमित्युत ॥ १४-५०-२८॥
avyaktādi viśeṣāntamavidyālakṣaṇaṃ smṛtam |
nibodhata yathā hīdaṃ guṇairlakṣaṇamityuta || 14-50-28||
MHB 14-50-29
द्व्यक्षरस्तु भवेन्मृत्युस्त्र्यक्षरं ब्रह्म शाश्वतम् ।
ममेति च भवेन्मृत्युर्न ममेति च शाश्वतम् ॥ १४-५०-२९॥
dvyakṣarastu bhavenmṛtyustryakṣaraṃ brahma śāśvatam |
mameti ca bhavenmṛtyurna mameti ca śāśvatam || 14-50-29||
MHB 14-50-30
कर्म केचित्प्रशंसन्ति मन्दबुद्धितरा नराः ।
ये तु बुद्धा महात्मानो न प्रशंसन्ति कर्म ते ॥ १४-५०-३०॥
karma kecitpraśaṃsanti mandabuddhitarā narāḥ |
ye tu buddhā mahātmāno na praśaṃsanti karma te || 14-50-30||
MHB 14-50-31
कर्मणा जायते जन्तुर्मूर्तिमान्षोडशात्मकः ।
पुरुषं सृजतेऽविद्या अग्राह्यममृताशिनम् ॥ १४-५०-३१॥
karmaṇā jāyate janturmūrtimānṣoḍaśātmakaḥ |
puruṣaṃ sṛjate'vidyā agrāhyamamṛtāśinam || 14-50-31||
MHB 14-50-32
तस्मात्कर्मसु निःस्नेहा ये केचित्पारदर्शिनः ।
विद्यामयोऽयं पुरुषो न तु कर्ममयः स्मृतः ॥ १४-५०-३२॥
tasmātkarmasu niḥsnehā ye kecitpāradarśinaḥ |
vidyāmayo'yaṃ puruṣo na tu karmamayaḥ smṛtaḥ || 14-50-32||
MHB 14-50-33
अपूर्वममृतं नित्यं य एनमविचारिणम् ।
य एनं विन्दतेऽऽत्मानमग्राह्यममृताशिनम् ।
अग्राह्योऽमृतो भवति य एभिः कारणैर्ध्रुवः ॥ १४-५०-३३॥
apūrvamamṛtaṃ nityaṃ ya enamavicāriṇam |
ya enaṃ vindate''tmānamagrāhyamamṛtāśinam |
agrāhyo'mṛto bhavati ya ebhiḥ kāraṇairdhruvaḥ || 14-50-33||
MHB 14-50-34
अपोह्य सर्वसंकल्पान्संयम्यात्मानमात्मनि ।
स तद्ब्रह्म शुभं वेत्ति यस्माद्भूयो न विद्यते ॥ १४-५०-३४॥
apohya sarvasaṃkalpānsaṃyamyātmānamātmani |
sa tadbrahma śubhaṃ vetti yasmādbhūyo na vidyate || 14-50-34||
MHB 14-50-35
प्रसादेनैव सत्त्वस्य प्रसादं समवाप्नुयात् ।
लक्षणं हि प्रसादस्य यथा स्यात्स्वप्नदर्शनम् ॥ १४-५०-३५॥
prasādenaiva sattvasya prasādaṃ samavāpnuyāt |
lakṣaṇaṃ hi prasādasya yathā syātsvapnadarśanam || 14-50-35||
MHB 14-50-36
गतिरेषा तु मुक्तानां ये ज्ञानपरिनिष्ठिताः ।
प्रवृत्तयश्च याः सर्वाः पश्यन्ति परिणामजाः ॥ १४-५०-३६॥
gatireṣā tu muktānāṃ ye jñānapariniṣṭhitāḥ |
pravṛttayaśca yāḥ sarvāḥ paśyanti pariṇāmajāḥ || 14-50-36||
MHB 14-50-37
एषा गतिरसक्तानामेष धर्मः सनातनः ।
एषा ज्ञानवतां प्राप्तिरेतद्वृत्तमनिन्दितम् ॥ १४-५०-३७॥
eṣā gatirasaktānāmeṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
eṣā jñānavatāṃ prāptiretadvṛttamaninditam || 14-50-37||
MHB 14-50-38
समेन सर्वभूतेषु निःस्पृहेण निराशिषा ।
शक्या गतिरियं गन्तुं सर्वत्र समदर्शिना ॥ १४-५०-३८॥
samena sarvabhūteṣu niḥspṛheṇa nirāśiṣā |
śakyā gatiriyaṃ gantuṃ sarvatra samadarśinā || 14-50-38||
MHB 14-50-39
एतद्वः सर्वमाख्यातं मया विप्रर्षिसत्तमाः ।
एवमाचरत क्षिप्रं ततः सिद्धिमवाप्स्यथ ॥ १४-५०-३९॥
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ mayā viprarṣisattamāḥ |
evamācarata kṣipraṃ tataḥ siddhimavāpsyatha || 14-50-39||
MHB 14-50-40
गुरुरुवाच ।
इत्युक्तास्ते तु मुनयो ब्रह्मणा गुरुणा तथा ।
कृतवन्तो महात्मानस्ततो लोकानवाप्नुवन् ॥ १४-५०-४०॥
gururuvāca |
ityuktāste tu munayo brahmaṇā guruṇā tathā |
kṛtavanto mahātmānastato lokānavāpnuvan || 14-50-40||
MHB 14-50-41
त्वमप्येतन्महाभाग यथोक्तं ब्रह्मणो वचः ।
सम्यगाचर शुद्धात्मंस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ १४-५०-४१॥
tvamapyetanmahābhāga yathoktaṃ brahmaṇo vacaḥ |
samyagācara śuddhātmaṃstataḥ siddhimavāpsyasi || 14-50-41||
MHB 14-50-42
वासुदेव उवाच ।
इत्युक्तः स तदा शिष्यो गुरुणा धर्ममुत्तमम् ।
चकार सर्वं कौन्तेय ततो मोक्षमवाप्तवान् ॥ १४-५०-४२॥
vāsudeva uvāca |
ityuktaḥ sa tadā śiṣyo guruṇā dharmamuttamam |
cakāra sarvaṃ kaunteya tato mokṣamavāptavān || 14-50-42||
MHB 14-50-43
कृतकृत्यश्च स तदा शिष्यः कुरुकुलोद्वह ।
तत्पदं समनुप्राप्तो यत्र गत्वा न शोचति ॥ १४-५०-४३॥
kṛtakṛtyaśca sa tadā śiṣyaḥ kurukulodvaha |
tatpadaṃ samanuprāpto yatra gatvā na śocati || 14-50-43||
MHB 14-50-44
अर्जुन उवाच ।
को न्वसौ ब्राह्मणः कृष्ण कश्च शिष्यो जनार्दन ।
श्रोतव्यं चेन्मयैतद्वै तत्त्वमाचक्ष्व मे विभो ॥ १४-५०-४४॥
arjuna uvāca |
ko nvasau brāhmaṇaḥ kṛṣṇa kaśca śiṣyo janārdana |
śrotavyaṃ cenmayaitadvai tattvamācakṣva me vibho || 14-50-44||
MHB 14-50-45
वासुदेव उवाच ।
अहं गुरुर्महाबाहो मनः शिष्यं च विद्धि मे ।
त्वत्प्रीत्या गुह्यमेतच्च कथितं मे धनंजय ॥ १४-५०-४५॥
vāsudeva uvāca |
ahaṃ gururmahābāho manaḥ śiṣyaṃ ca viddhi me |
tvatprītyā guhyametacca kathitaṃ me dhanaṃjaya || 14-50-45||
MHB 14-50-46
मयि चेदस्ति ते प्रीतिर्नित्यं कुरुकुलोद्वह ।
अध्यात्ममेतच्छ्रुत्वा त्वं सम्यगाचर सुव्रत ॥ १४-५०-४६॥
mayi cedasti te prītirnityaṃ kurukulodvaha |
adhyātmametacchrutvā tvaṃ samyagācara suvrata || 14-50-46||
MHB 14-50-47
ततस्त्वं सम्यगाचीर्णे धर्मेऽस्मिन्कुरुनन्दन ।
सर्वपापविशुद्धात्मा मोक्षं प्राप्स्यसि केवलम् ॥ १४-५०-४७॥
tatastvaṃ samyagācīrṇe dharme'sminkurunandana |
sarvapāpaviśuddhātmā mokṣaṃ prāpsyasi kevalam || 14-50-47||
MHB 14-50-48
पूर्वमप्येतदेवोक्तं युद्धकाल उपस्थिते ।
मया तव महाबाहो तस्मादत्र मनः कुरु ॥ १४-५०-४८॥
pūrvamapyetadevoktaṃ yuddhakāla upasthite |
mayā tava mahābāho tasmādatra manaḥ kuru || 14-50-48||
MHB 14-50-49
मया तु भरतश्रेष्ठ चिरदृष्टः पिता विभो ।
तमहं द्रष्टुमिच्छामि संमते तव फल्गुन ॥ १४-५०-४९॥
mayā tu bharataśreṣṭha ciradṛṣṭaḥ pitā vibho |
tamahaṃ draṣṭumicchāmi saṃmate tava phalguna || 14-50-49||
MHB 14-50-50
वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्तवचनं कृष्णं प्रत्युवाच धनंजयः ।
गच्छावो नगरं कृष्ण गजसाह्वयमद्य वै ॥ १४-५०-५०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktavacanaṃ kṛṣṇaṃ pratyuvāca dhanaṃjayaḥ |
gacchāvo nagaraṃ kṛṣṇa gajasāhvayamadya vai || 14-50-50||
MHB 14-50-51
समेत्य तत्र राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
समनुज्ञाप्य दुर्धर्षं स्वां पुरीं यातुमर्हसि ॥ १४-५०-५१॥
sametya tatra rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
samanujñāpya durdharṣaṃ svāṃ purīṃ yātumarhasi || 14-50-51||
Adhyaya: 51/96 (56)
MHB 14-51-1
वैशंपायन उवाच ।
ततोऽभ्यचोदयत्कृष्णो युज्यतामिति दारुकम् ।
मुहूर्तादिव चाचष्ट युक्तमित्येव दारुकः ॥ १४-५१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato'bhyacodayatkṛṣṇo yujyatāmiti dārukam |
muhūrtādiva cācaṣṭa yuktamityeva dārukaḥ || 14-51-1||
MHB 14-51-2
तथैव चानुयात्राणि चोदयामास पाण्डवः ।
सज्जयध्वं प्रयास्यामो नगरं गजसाह्वयम् ॥ १४-५१-२॥
tathaiva cānuyātrāṇi codayāmāsa pāṇḍavaḥ |
sajjayadhvaṃ prayāsyāmo nagaraṃ gajasāhvayam || 14-51-2||
MHB 14-51-3
इत्युक्ताः सैनिकास्ते तु सज्जीभूता विशां पते ।
आचख्युः सज्जमित्येव पार्थायामिततेजसे ॥ १४-५१-३॥
ityuktāḥ sainikāste tu sajjībhūtā viśāṃ pate |
ācakhyuḥ sajjamityeva pārthāyāmitatejase || 14-51-3||
MHB 14-51-4
ततस्तौ रथमास्थाय प्रयातौ कृष्णपाण्डवौ ।
विकुर्वाणौ कथाश्चित्राः प्रीयमाणौ विशां पते ॥ १४-५१-४॥
tatastau rathamāsthāya prayātau kṛṣṇapāṇḍavau |
vikurvāṇau kathāścitrāḥ prīyamāṇau viśāṃ pate || 14-51-4||
MHB 14-51-5
रथस्थं तु महातेजा वासुदेवं धनंजयः ।
पुनरेवाब्रवीद्वाक्यमिदं भरतसत्तम ॥ १४-५१-५॥
rathasthaṃ tu mahātejā vāsudevaṃ dhanaṃjayaḥ |
punarevābravīdvākyamidaṃ bharatasattama || 14-51-5||
MHB 14-51-6
त्वत्प्रसादाज्जयः प्राप्तो राज्ञा वृष्णिकुलोद्वह ।
निहताः शत्रवश्चापि प्राप्तं राज्यमकण्टकम् ॥ १४-५१-६॥
tvatprasādājjayaḥ prāpto rājñā vṛṣṇikulodvaha |
nihatāḥ śatravaścāpi prāptaṃ rājyamakaṇṭakam || 14-51-6||
MHB 14-51-7
नाथवन्तश्च भवता पाण्डवा मधुसूदन ।
भवन्तं प्लवमासाद्य तीर्णाः स्म कुरुसागरम् ॥ १४-५१-७॥
nāthavantaśca bhavatā pāṇḍavā madhusūdana |
bhavantaṃ plavamāsādya tīrṇāḥ sma kurusāgaram || 14-51-7||
MHB 14-51-8
विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन्विश्वसंभव ।
यथाहं त्वा विजानामि यथा चाहं भवन्मनाः ॥ १४-५१-८॥
viśvakarmannamaste'stu viśvātmanviśvasaṃbhava |
yathāhaṃ tvā vijānāmi yathā cāhaṃ bhavanmanāḥ || 14-51-8||
MHB 14-51-9
त्वत्तेजःसंभवो नित्यं हुताशो मधुसूदन ।
रतिः क्रीडामयी तुभ्यं माया ते रोदसी विभो ॥ १४-५१-९॥
tvattejaḥsaṃbhavo nityaṃ hutāśo madhusūdana |
ratiḥ krīḍāmayī tubhyaṃ māyā te rodasī vibho || 14-51-9||
MHB 14-51-10
त्वयि सर्वमिदं विश्वं यदिदं स्थाणुजङ्गमम् ।
त्वं हि सर्वं विकुरुषे भूतग्रामं सनातनम् ॥ १४-५१-१०॥
tvayi sarvamidaṃ viśvaṃ yadidaṃ sthāṇujaṅgamam |
tvaṃ hi sarvaṃ vikuruṣe bhūtagrāmaṃ sanātanam || 14-51-10||
MHB 14-51-11
पृथिवीं चान्तरिक्षं च तथा स्थावरजङ्गमम् ।
हसितं तेऽमला ज्योत्स्ना ऋतवश्चेन्द्रियान्वयाः ॥ १४-५१-११॥
pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca tathā sthāvarajaṅgamam |
hasitaṃ te'malā jyotsnā ṛtavaścendriyānvayāḥ || 14-51-11||
MHB 14-51-12
प्राणो वायुः सततगः क्रोधो मृत्युः सनातनः ।
प्रसादे चापि पद्मा श्रीर्नित्यं त्वयि महामते ॥ १४-५१-१२॥
prāṇo vāyuḥ satatagaḥ krodho mṛtyuḥ sanātanaḥ |
prasāde cāpi padmā śrīrnityaṃ tvayi mahāmate || 14-51-12||
MHB 14-51-13
रतिस्तुष्टिर्धृतिः क्षान्तिस्त्वयि चेदं चराचरम् ।
त्वमेवेह युगान्तेषु निधनं प्रोच्यसेऽनघ ॥ १४-५१-१३॥
ratistuṣṭirdhṛtiḥ kṣāntistvayi cedaṃ carācaram |
tvameveha yugānteṣu nidhanaṃ procyase'nagha || 14-51-13||
MHB 14-51-14
सुदीर्घेणापि कालेन न ते शक्या गुणा मया ।
आत्मा च परमो वक्तुं नमस्ते नलिनेक्षण ॥ १४-५१-१४॥
sudīrgheṇāpi kālena na te śakyā guṇā mayā |
ātmā ca paramo vaktuṃ namaste nalinekṣaṇa || 14-51-14||
MHB 14-51-15
विदितो मेऽसि दुर्धर्ष नारदाद्देवलात्तथा ।
कृष्णद्वैपायनाच्चैव तथा कुरुपितामहात् ॥ १४-५१-१५॥
vidito me'si durdharṣa nāradāddevalāttathā |
kṛṣṇadvaipāyanāccaiva tathā kurupitāmahāt || 14-51-15||
MHB 14-51-16
त्वयि सर्वं समासक्तं त्वमेवैको जनेश्वरः ।
यच्चानुग्रहसंयुक्तमेतदुक्तं त्वयानघ ॥ १४-५१-१६॥
tvayi sarvaṃ samāsaktaṃ tvamevaiko janeśvaraḥ |
yaccānugrahasaṃyuktametaduktaṃ tvayānagha || 14-51-16||
MHB 14-51-17
एतत्सर्वमहं सम्यगाचरिष्ये जनार्दन ।
इदं चाद्भुतमत्यर्थं कृतमस्मत्प्रियेप्सया ॥ १४-५१-१७॥
etatsarvamahaṃ samyagācariṣye janārdana |
idaṃ cādbhutamatyarthaṃ kṛtamasmatpriyepsayā || 14-51-17||
MHB 14-51-18
यत्पापो निहतः संख्ये कौरव्यो धृतराष्ट्रजः ।
त्वया दग्धं हि तत्सैन्यं मया विजितमाहवे ॥ १४-५१-१८॥
yatpāpo nihataḥ saṃkhye kauravyo dhṛtarāṣṭrajaḥ |
tvayā dagdhaṃ hi tatsainyaṃ mayā vijitamāhave || 14-51-18||
MHB 14-51-19
भवता तत्कृतं कर्म येनावाप्तो जयो मया ।
दुर्योधनस्य संग्रामे तव बुद्धिपराक्रमैः ॥ १४-५१-१९॥
bhavatā tatkṛtaṃ karma yenāvāpto jayo mayā |
duryodhanasya saṃgrāme tava buddhiparākramaiḥ || 14-51-19||
MHB 14-51-20
कर्णस्य च वधोपायो यथावत्संप्रदर्शितः ।
सैन्धवस्य च पापस्य भूरिश्रवस एव च ॥ १४-५१-२०॥
karṇasya ca vadhopāyo yathāvatsaṃpradarśitaḥ |
saindhavasya ca pāpasya bhūriśravasa eva ca || 14-51-20||
MHB 14-51-21
अहं च प्रीयमाणेन त्वया देवकिनन्दन ।
यदुक्तस्तत्करिष्यामि न हि मेऽत्र विचारणा ॥ १४-५१-२१॥
ahaṃ ca prīyamāṇena tvayā devakinandana |
yaduktastatkariṣyāmi na hi me'tra vicāraṇā || 14-51-21||
MHB 14-51-22
राजानं च समासाद्य धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
चोदयिष्यामि धर्मज्ञ गमनार्थं तवानघ ॥ १४-५१-२२॥
rājānaṃ ca samāsādya dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
codayiṣyāmi dharmajña gamanārthaṃ tavānagha || 14-51-22||
MHB 14-51-23
रुचितं हि ममैतत्ते द्वारकागमनं प्रभो ।
अचिराच्चैव दृष्टा त्वं मातुलं मधुसूदन ।
बलदेवं च दुर्धर्षं तथान्यान्वृष्णिपुंगवान् ॥ १४-५१-२३॥
rucitaṃ hi mamaitatte dvārakāgamanaṃ prabho |
acirāccaiva dṛṣṭā tvaṃ mātulaṃ madhusūdana |
baladevaṃ ca durdharṣaṃ tathānyānvṛṣṇipuṃgavān || 14-51-23||
MHB 14-51-24
एवं संभाषमाणौ तौ प्राप्तौ वारणसाह्वयम् ।
तथा विविशतुश्चोभौ संप्रहृष्टनराकुलम् ॥ १४-५१-२४॥
evaṃ saṃbhāṣamāṇau tau prāptau vāraṇasāhvayam |
tathā viviśatuścobhau saṃprahṛṣṭanarākulam || 14-51-24||
MHB 14-51-25
तौ गत्वा धृतराष्ट्रस्य गृहं शक्रगृहोपमम् ।
ददृशाते महाराज धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ॥ १४-५१-२५॥
tau gatvā dhṛtarāṣṭrasya gṛhaṃ śakragṛhopamam |
dadṛśāte mahārāja dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram || 14-51-25||
MHB 14-51-26
विदुरं च महाबुद्धिं राजानं च युधिष्ठिरम् ।
भीमसेनं च दुर्धर्षं माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
धृतराष्ट्रमुपासीनं युयुत्सुं चापराजितम् ॥ १४-५१-२६॥
viduraṃ ca mahābuddhiṃ rājānaṃ ca yudhiṣṭhiram |
bhīmasenaṃ ca durdharṣaṃ mādrīputrau ca pāṇḍavau |
dhṛtarāṣṭramupāsīnaṃ yuyutsuṃ cāparājitam || 14-51-26||
MHB 14-51-27
गान्धारीं च महाप्राज्ञां पृथां कृष्णां च भामिनीम् ।
सुभद्राद्याश्च ताः सर्वा भरतानां स्त्रियस्तथा ।
ददृशाते स्थिताः सर्वा गान्धारीं परिवार्य वै ॥ १४-५१-२७॥
gāndhārīṃ ca mahāprājñāṃ pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca bhāminīm |
subhadrādyāśca tāḥ sarvā bharatānāṃ striyastathā |
dadṛśāte sthitāḥ sarvā gāndhārīṃ parivārya vai || 14-51-27||
MHB 14-51-28
ततः समेत्य राजानं धृतराष्ट्रमरिंदमौ ।
निवेद्य नामधेये स्वे तस्य पादावगृह्णताम् ॥ १४-५१-२८॥
tataḥ sametya rājānaṃ dhṛtarāṣṭramariṃdamau |
nivedya nāmadheye sve tasya pādāvagṛhṇatām || 14-51-28||
MHB 14-51-29
गान्धार्याश्च पृथायाश्च धर्मराज्ञस्तथैव च ।
भीमस्य च महात्मानौ तथा पादावगृह्णताम् ॥ १४-५१-२९॥
gāndhāryāśca pṛthāyāśca dharmarājñastathaiva ca |
bhīmasya ca mahātmānau tathā pādāvagṛhṇatām || 14-51-29||
MHB 14-51-30
क्षत्तारं चापि संपूज्य पृष्ट्वा कुशलमव्ययम् ।
तैः सार्धं नृपतिं वृद्धं ततस्तं पर्युपासताम् ॥ १४-५१-३०॥
kṣattāraṃ cāpi saṃpūjya pṛṣṭvā kuśalamavyayam |
taiḥ sārdhaṃ nṛpatiṃ vṛddhaṃ tatastaṃ paryupāsatām || 14-51-30||
MHB 14-51-31
ततो निशि महाराज धृतराष्ट्रः कुरूद्वहान् ।
जनार्दनं च मेधावी व्यसर्जयत वै गृहान् ॥ १४-५१-३१॥
tato niśi mahārāja dhṛtarāṣṭraḥ kurūdvahān |
janārdanaṃ ca medhāvī vyasarjayata vai gṛhān || 14-51-31||
MHB 14-51-32
तेऽनुज्ञाता नृपतिना ययुः स्वं स्वं निवेशनम् ।
धनंजयगृहानेव ययौ कृष्णस्तु वीर्यवान् ॥ १४-५१-३२॥
te'nujñātā nṛpatinā yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam |
dhanaṃjayagṛhāneva yayau kṛṣṇastu vīryavān || 14-51-32||
MHB 14-51-33
तत्रार्चितो यथान्यायं सर्वकामैरुपस्थितः ।
कृष्णः सुष्वाप मेधावी धनंजयसहायवान् ॥ १४-५१-३३॥
tatrārcito yathānyāyaṃ sarvakāmairupasthitaḥ |
kṛṣṇaḥ suṣvāpa medhāvī dhanaṃjayasahāyavān || 14-51-33||
MHB 14-51-34
प्रभातायां तु शर्वर्यां कृतपूर्वाह्णिकक्रियौ ।
धर्मराजस्य भवनं जग्मतुः परमार्चितौ ।
यत्रास्ते स सहामात्यो धर्मराजो महामनाः ॥ १४-५१-३४॥
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ kṛtapūrvāhṇikakriyau |
dharmarājasya bhavanaṃ jagmatuḥ paramārcitau |
yatrāste sa sahāmātyo dharmarājo mahāmanāḥ || 14-51-34||
MHB 14-51-35
ततस्तौ तत्प्रविश्याथ ददृशाते महाबलौ ।
धर्मराजानमासीनं देवराजमिवाश्विनौ ॥ १४-५१-३५॥
tatastau tatpraviśyātha dadṛśāte mahābalau |
dharmarājānamāsīnaṃ devarājamivāśvinau || 14-51-35||
MHB 14-51-36
तौ समासाद्य राजानं वार्ष्णेयकुरुपुंगवौ ।
निषीदतुरनुज्ञातौ प्रीयमाणेन तेन वै ॥ १४-५१-३६॥
tau samāsādya rājānaṃ vārṣṇeyakurupuṃgavau |
niṣīdaturanujñātau prīyamāṇena tena vai || 14-51-36||
MHB 14-51-37
ततः स राजा मेधावी विवक्षू प्रेक्ष्य तावुभौ ।
प्रोवाच वदतां श्रेष्ठो वचनं राजसत्तमः ॥ १४-५१-३७॥
tataḥ sa rājā medhāvī vivakṣū prekṣya tāvubhau |
provāca vadatāṃ śreṣṭho vacanaṃ rājasattamaḥ || 14-51-37||
MHB 14-51-38
विवक्षू हि युवां मन्ये वीरौ यदुकुरूद्वहौ ।
ब्रूत कर्तास्मि सर्वं वां न चिरान्मा विचार्यताम् ॥ १४-५१-३८॥
vivakṣū hi yuvāṃ manye vīrau yadukurūdvahau |
brūta kartāsmi sarvaṃ vāṃ na cirānmā vicāryatām || 14-51-38||
MHB 14-51-39
इत्युक्ते फल्गुनस्तत्र धर्मराजानमब्रवीत् ।
विनीतवदुपागम्य वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ १४-५१-३९॥
ityukte phalgunastatra dharmarājānamabravīt |
vinītavadupāgamya vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 14-51-39||
MHB 14-51-40
अयं चिरोषितो राजन्वासुदेवः प्रतापवान् ।
भवन्तं समनुज्ञाप्य पितरं द्रष्टुमिच्छति ॥ १४-५१-४०॥
ayaṃ ciroṣito rājanvāsudevaḥ pratāpavān |
bhavantaṃ samanujñāpya pitaraṃ draṣṭumicchati || 14-51-40||
MHB 14-51-41
स गच्छेदभ्यनुज्ञातो भवता यदि मन्यसे ।
आनर्तनगरीं वीरस्तदनुज्ञातुमर्हसि ॥ १४-५१-४१॥
sa gacchedabhyanujñāto bhavatā yadi manyase |
ānartanagarīṃ vīrastadanujñātumarhasi || 14-51-41||
MHB 14-51-42
युधिष्ठिर उवाच ।
पुण्डरीकाक्ष भद्रं ते गच्छ त्वं मधुसूदन ।
पुरीं द्वारवतीमद्य द्रष्टुं शूरसुतं प्रभुम् ॥ १४-५१-४२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
puṇḍarīkākṣa bhadraṃ te gaccha tvaṃ madhusūdana |
purīṃ dvāravatīmadya draṣṭuṃ śūrasutaṃ prabhum || 14-51-42||
MHB 14-51-43
रोचते मे महाबाहो गमनं तव केशव ।
मातुलश्चिरदृष्टो मे त्वया देवी च देवकी ॥ १४-५१-४३॥
rocate me mahābāho gamanaṃ tava keśava |
mātulaściradṛṣṭo me tvayā devī ca devakī || 14-51-43||
MHB 14-51-44
मातुलं वसुदेवं त्वं बलदेवं च माधव ।
पूजयेथा महाप्राज्ञ मद्वाक्येन यथार्हतः ॥ १४-५१-४४॥
mātulaṃ vasudevaṃ tvaṃ baladevaṃ ca mādhava |
pūjayethā mahāprājña madvākyena yathārhataḥ || 14-51-44||
MHB 14-51-45
स्मरेथाश्चापि मां नित्यं भीमं च बलिनां वरम् ।
फल्गुनं नकुलं चैव सहदेवं च माधव ॥ १४-५१-४५॥
smarethāścāpi māṃ nityaṃ bhīmaṃ ca balināṃ varam |
phalgunaṃ nakulaṃ caiva sahadevaṃ ca mādhava || 14-51-45||
MHB 14-51-46
आनर्तानवलोक्य त्वं पितरं च महाभुज ।
वृष्णींश्च पुनरागच्छेर्हयमेधे ममानघ ॥ १४-५१-४६॥
ānartānavalokya tvaṃ pitaraṃ ca mahābhuja |
vṛṣṇīṃśca punarāgaccherhayamedhe mamānagha || 14-51-46||
MHB 14-51-47
स गच्छ रत्नान्यादाय विविधानि वसूनि च ।
यच्चाप्यन्यन्मनोज्ञं ते तदप्यादत्स्व सात्वत ॥ १४-५१-४७॥
sa gaccha ratnānyādāya vividhāni vasūni ca |
yaccāpyanyanmanojñaṃ te tadapyādatsva sātvata || 14-51-47||
MHB 14-51-48
इयं हि वसुधा सर्वा प्रसादात्तव माधव ।
अस्मानुपगता वीर निहताश्चापि शत्रवः ॥ १४-५१-४८॥
iyaṃ hi vasudhā sarvā prasādāttava mādhava |
asmānupagatā vīra nihatāścāpi śatravaḥ || 14-51-48||
MHB 14-51-49
एवं ब्रुवति कौरव्ये धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
वासुदेवो वरः पुंसामिदं वचनमब्रवीत् ॥ १४-५१-४९॥
evaṃ bruvati kauravye dharmarāje yudhiṣṭhire |
vāsudevo varaḥ puṃsāmidaṃ vacanamabravīt || 14-51-49||
MHB 14-51-50
तवैव रत्नानि धनं च केवलम्धरा च कृत्स्ना तु महाभुजाद्य वै ।
यदस्ति चान्यद्द्रविणं गृहेषु मे त्वमेव तस्येश्वर नित्यमीश्वरः ॥ १४-५१-५०॥
tavaiva ratnāni dhanaṃ ca kevalamdharā ca kṛtsnā tu mahābhujādya vai |
yadasti cānyaddraviṇaṃ gṛheṣu me tvameva tasyeśvara nityamīśvaraḥ || 14-51-50||
MHB 14-51-51
तथेत्यथोक्तः प्रतिपूजितस्तदा गदाग्रजो धर्मसुतेन वीर्यवान् ।
पितृष्वसामभ्यवदद्यथाविधि संपूजितश्चाप्यगमत्प्रदक्षिणम् ॥ १४-५१-५१॥
tathetyathoktaḥ pratipūjitastadā gadāgrajo dharmasutena vīryavān |
pitṛṣvasāmabhyavadadyathāvidhi saṃpūjitaścāpyagamatpradakṣiṇam || 14-51-51||
MHB 14-51-52
तया स सम्यक्प्रतिनन्दितस्तदा तथैव सर्वैर्विदुरादिभिस्ततः ।
विनिर्ययौ नागपुराद्गदाग्रजो रथेन दिव्येन चतुर्युजा हरिः ॥ १४-५१-५२॥
tayā sa samyakpratinanditastadā tathaiva sarvairvidurādibhistataḥ |
viniryayau nāgapurādgadāgrajo rathena divyena caturyujā hariḥ || 14-51-52||
MHB 14-51-53
रथं सुभद्रामधिरोप्य भामिनीं युधिष्ठिरस्यानुमते जनार्दनः ।
पितृष्वसायाश्च तथा महाभुजो विनिर्ययौ पौरजनाभिसंवृतः ॥ १४-५१-५३॥
rathaṃ subhadrāmadhiropya bhāminīṃ yudhiṣṭhirasyānumate janārdanaḥ |
pitṛṣvasāyāśca tathā mahābhujo viniryayau paurajanābhisaṃvṛtaḥ || 14-51-53||
MHB 14-51-54
तमन्वगाद्वानरवर्यकेतनः ससात्यकिर्माद्रवतीसुतावपि ।
अगाधबुद्धिर्विदुरश्च माधवं स्वयं च भीमो गजराजविक्रमः ॥ १४-५१-५४॥
tamanvagādvānaravaryaketanaḥ sasātyakirmādravatīsutāvapi |
agādhabuddhirviduraśca mādhavaṃ svayaṃ ca bhīmo gajarājavikramaḥ || 14-51-54||
MHB 14-51-55
निवर्तयित्वा कुरुराष्ट्रवर्धनांस्ततः स सर्वान्विदुरं च वीर्यवान् ।
जनार्दनो दारुकमाह सत्वरः प्रचोदयाश्वानिति सात्यकिस्तदा ॥ १४-५१-५५॥
nivartayitvā kururāṣṭravardhanāṃstataḥ sa sarvānviduraṃ ca vīryavān |
janārdano dārukamāha satvaraḥ pracodayāśvāniti sātyakistadā || 14-51-55||
MHB 14-51-56
ततो ययौ शत्रुगणप्रमर्दनः शिनिप्रवीरानुगतो जनार्दनः ।
यथा निहत्यारिगणाञ्शतक्रतुर्दिवं तथानर्तपुरीं प्रतापवान् ॥ १४-५१-५६॥
tato yayau śatrugaṇapramardanaḥ śinipravīrānugato janārdanaḥ |
yathā nihatyārigaṇāñśatakraturdivaṃ tathānartapurīṃ pratāpavān || 14-51-56||
Adhyaya: 52/96 (26)
MHB 14-52-1
वैशंपायन उवाच ।
तथा प्रयान्तं वार्ष्णेयं द्वारकां भरतर्षभाः ।
परिष्वज्य न्यवर्तन्त सानुयात्राः परंतपाः ॥ १४-५२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathā prayāntaṃ vārṣṇeyaṃ dvārakāṃ bharatarṣabhāḥ |
pariṣvajya nyavartanta sānuyātrāḥ paraṃtapāḥ || 14-52-1||
MHB 14-52-2
पुनः पुनश्च वार्ष्णेयं पर्यष्वजत फल्गुनः ।
आ चक्षुर्विषयाच्चैनं ददर्श च पुनः पुनः ॥ १४-५२-२॥
punaḥ punaśca vārṣṇeyaṃ paryaṣvajata phalgunaḥ |
ā cakṣurviṣayāccainaṃ dadarśa ca punaḥ punaḥ || 14-52-2||
MHB 14-52-3
कृच्छ्रेणैव च तां पार्थो गोविन्दे विनिवेशिताम् ।
संजहार तदा दृष्टिं कृष्णश्चाप्यपराजितः ॥ १४-५२-३॥
kṛcchreṇaiva ca tāṃ pārtho govinde viniveśitām |
saṃjahāra tadā dṛṣṭiṃ kṛṣṇaścāpyaparājitaḥ || 14-52-3||
MHB 14-52-4
तस्य प्रयाणे यान्यासन्निमित्तानि महात्मनः ।
बहून्यद्भुतरूपाणि तानि मे गदतः शृणु ॥ १४-५२-४॥
tasya prayāṇe yānyāsannimittāni mahātmanaḥ |
bahūnyadbhutarūpāṇi tāni me gadataḥ śṛṇu || 14-52-4||
MHB 14-52-5
वायुर्वेगेन महता रथस्य पुरतो ववौ ।
कुर्वन्निःशर्करं मार्गं विरजस्कमकण्टकम् ॥ १४-५२-५॥
vāyurvegena mahatā rathasya purato vavau |
kurvanniḥśarkaraṃ mārgaṃ virajaskamakaṇṭakam || 14-52-5||
MHB 14-52-6
ववर्ष वासवश्चापि तोयं शुचि सुगन्धि च ।
दिव्यानि चैव पुष्पाणि पुरतः शार्ङ्गधन्वनः ॥ १४-५२-६॥
vavarṣa vāsavaścāpi toyaṃ śuci sugandhi ca |
divyāni caiva puṣpāṇi purataḥ śārṅgadhanvanaḥ || 14-52-6||
MHB 14-52-7
स प्रयातो महाबाहुः समेषु मरुधन्वसु ।
ददर्शाथ मुनिश्रेष्ठमुत्तङ्कममितौजसम् ॥ १४-५२-७॥
sa prayāto mahābāhuḥ sameṣu marudhanvasu |
dadarśātha muniśreṣṭhamuttaṅkamamitaujasam || 14-52-7||
MHB 14-52-8
स तं संपूज्य तेजस्वी मुनिं पृथुललोचनः ।
पूजितस्तेन च तदा पर्यपृच्छदनामयम् ॥ १४-५२-८॥
sa taṃ saṃpūjya tejasvī muniṃ pṛthulalocanaḥ |
pūjitastena ca tadā paryapṛcchadanāmayam || 14-52-8||
MHB 14-52-9
स पृष्टः कुशलं तेन संपूज्य मधुसूदनम् ।
उत्तङ्को ब्राह्मणश्रेष्ठस्ततः पप्रच्छ माधवम् ॥ १४-५२-९॥
sa pṛṣṭaḥ kuśalaṃ tena saṃpūjya madhusūdanam |
uttaṅko brāhmaṇaśreṣṭhastataḥ papraccha mādhavam || 14-52-9||
MHB 14-52-10
कच्चिच्छौरे त्वया गत्वा कुरुपाण्डवसद्म तत् ।
कृतं सौभ्रात्रमचलं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १४-५२-१०॥
kaccicchaure tvayā gatvā kurupāṇḍavasadma tat |
kṛtaṃ saubhrātramacalaṃ tanme vyākhyātumarhasi || 14-52-10||
MHB 14-52-11
अभिसंधाय तान्वीरानुपावृत्तोऽसि केशव ।
संबन्धिनः सुदयितान्सततं वृष्णिपुंगव ॥ १४-५२-११॥
abhisaṃdhāya tānvīrānupāvṛtto'si keśava |
saṃbandhinaḥ sudayitānsatataṃ vṛṣṇipuṃgava || 14-52-11||
MHB 14-52-12
कच्चित्पाण्डुसुताः पञ्च धृतराष्ट्रस्य चात्मजाः ।
लोकेषु विहरिष्यन्ति त्वया सह परंतप ॥ १४-५२-१२॥
kaccitpāṇḍusutāḥ pañca dhṛtarāṣṭrasya cātmajāḥ |
lokeṣu vihariṣyanti tvayā saha paraṃtapa || 14-52-12||
MHB 14-52-13
स्वराष्ट्रेषु च राजानः कच्चित्प्राप्स्यन्ति वै सुखम् ।
कौरवेषु प्रशान्तेषु त्वया नाथेन माधव ॥ १४-५२-१३॥
svarāṣṭreṣu ca rājānaḥ kaccitprāpsyanti vai sukham |
kauraveṣu praśānteṣu tvayā nāthena mādhava || 14-52-13||
MHB 14-52-14
या मे संभावना तात त्वयि नित्यमवर्तत ।
अपि सा सफला कृष्ण कृता ते भरतान्प्रति ॥ १४-५२-१४॥
yā me saṃbhāvanā tāta tvayi nityamavartata |
api sā saphalā kṛṣṇa kṛtā te bharatānprati || 14-52-14||
MHB 14-52-15
वासुदेव उवाच ।
कृतो यत्नो मया ब्रह्मन्सौभ्रात्रे कौरवान्प्रति ।
न चाशक्यन्त संधातुं तेऽधर्मरुचयो मया ॥ १४-५२-१५॥
vāsudeva uvāca |
kṛto yatno mayā brahmansaubhrātre kauravānprati |
na cāśakyanta saṃdhātuṃ te'dharmarucayo mayā || 14-52-15||
MHB 14-52-16
ततस्ते निधनं प्राप्ताः सर्वे ससुतबान्धवाः ।
न दिष्टमभ्यतिक्रान्तुं शक्यं बुद्ध्या बलेन वा ।
महर्षे विदितं नूनं सर्वमेतत्तवानघ ॥ १४-५२-१६॥
tataste nidhanaṃ prāptāḥ sarve sasutabāndhavāḥ |
na diṣṭamabhyatikrāntuṃ śakyaṃ buddhyā balena vā |
maharṣe viditaṃ nūnaṃ sarvametattavānagha || 14-52-16||
MHB 14-52-17
तेऽत्यक्रामन्मतिं मह्यं भीष्मस्य विदुरस्य च ।
ततो यमक्षयं जग्मुः समासाद्येतरेतरम् ॥ १४-५२-१७॥
te'tyakrāmanmatiṃ mahyaṃ bhīṣmasya vidurasya ca |
tato yamakṣayaṃ jagmuḥ samāsādyetaretaram || 14-52-17||
MHB 14-52-18
पञ्च वै पाण्डवाः शिष्टा हतमित्रा हतात्मजाः ।
धार्तराष्ट्राश्च निहताः सर्वे ससुतबान्धवाः ॥ १४-५२-१८॥
pañca vai pāṇḍavāḥ śiṣṭā hatamitrā hatātmajāḥ |
dhārtarāṣṭrāśca nihatāḥ sarve sasutabāndhavāḥ || 14-52-18||
MHB 14-52-19
इत्युक्तवचने कृष्णे भृशं क्रोधसमन्वितः ।
उत्तङ्कः प्रत्युवाचैनं रोषादुत्फाल्य लोचने ॥ १४-५२-१९॥
ityuktavacane kṛṣṇe bhṛśaṃ krodhasamanvitaḥ |
uttaṅkaḥ pratyuvācainaṃ roṣādutphālya locane || 14-52-19||
MHB 14-52-20
यस्माच्छक्तेन ते कृष्ण न त्राताः कुरुपाण्डवाः ।
संबन्धिनः प्रियास्तस्माच्छप्स्येऽहं त्वामसंशयम् ॥ १४-५२-२०॥
yasmācchaktena te kṛṣṇa na trātāḥ kurupāṇḍavāḥ |
saṃbandhinaḥ priyāstasmācchapsye'haṃ tvāmasaṃśayam || 14-52-20||
MHB 14-52-21
न च ते प्रसभं यस्मात्ते निगृह्य निवर्तिताः ।
तस्मान्मन्युपरीतस्त्वां शप्स्यामि मधुसूदन ॥ १४-५२-२१॥
na ca te prasabhaṃ yasmātte nigṛhya nivartitāḥ |
tasmānmanyuparītastvāṃ śapsyāmi madhusūdana || 14-52-21||
MHB 14-52-22
त्वया हि शक्तेन सता मिथ्याचारेण माधव ।
उपचीर्णाः कुरुश्रेष्ठा यस्त्वेतान्समुपेक्षथाः ॥ १४-५२-२२॥
tvayā hi śaktena satā mithyācāreṇa mādhava |
upacīrṇāḥ kuruśreṣṭhā yastvetānsamupekṣathāḥ || 14-52-22||
MHB 14-52-23
वासुदेव उवाच ।
शृणु मे विस्तरेणेदं यद्वक्ष्ये भृगुनन्दन ।
गृहाणानुनयं चापि तपस्वी ह्यसि भार्गव ॥ १४-५२-२३॥
vāsudeva uvāca |
śṛṇu me vistareṇedaṃ yadvakṣye bhṛgunandana |
gṛhāṇānunayaṃ cāpi tapasvī hyasi bhārgava || 14-52-23||
MHB 14-52-24
श्रुत्वा त्वमेतदध्यात्मं मुञ्चेथाः शापमद्य वै ।
न च मां तपसाल्पेन शक्तोऽभिभवितुं पुमान् ॥ १४-५२-२४॥
śrutvā tvametadadhyātmaṃ muñcethāḥ śāpamadya vai |
na ca māṃ tapasālpena śakto'bhibhavituṃ pumān || 14-52-24||
MHB 14-52-25
न च ते तपसो नाशमिच्छामि जपतां वर ।
तपस्ते सुमहद्दीप्तं गुरवश्चापि तोषिताः ॥ १४-५२-२५॥
na ca te tapaso nāśamicchāmi japatāṃ vara |
tapaste sumahaddīptaṃ guravaścāpi toṣitāḥ || 14-52-25||
MHB 14-52-26
कौमारं ब्रह्मचर्यं ते जानामि द्विजसत्तम ।
दुःखार्जितस्य तपसस्तस्मान्नेच्छामि ते व्ययम् ॥ १४-५२-२६॥
kaumāraṃ brahmacaryaṃ te jānāmi dvijasattama |
duḥkhārjitasya tapasastasmānnecchāmi te vyayam || 14-52-26||
Adhyaya: 53/96 (22)
MHB 14-53-1
उत्तङ्क उवाच ।
ब्रूहि केशव तत्त्वेन त्वमध्यात्ममनिन्दितम् ।
श्रुत्वा श्रेयोऽभिधास्यामि शापं वा ते जनार्दन ॥ १४-५३-१॥
uttaṅka uvāca |
brūhi keśava tattvena tvamadhyātmamaninditam |
śrutvā śreyo'bhidhāsyāmi śāpaṃ vā te janārdana || 14-53-1||
MHB 14-53-2
वासुदेव उवाच ।
तमो रजश्च सत्त्वं च विद्धि भावान्मदाश्रयान् ।
तथा रुद्रान्वसूंश्चापि विद्धि मत्प्रभवान्द्विज ॥ १४-५३-२॥
vāsudeva uvāca |
tamo rajaśca sattvaṃ ca viddhi bhāvānmadāśrayān |
tathā rudrānvasūṃścāpi viddhi matprabhavāndvija || 14-53-2||
MHB 14-53-3
मयि सर्वाणि भूतानि सर्वभूतेषु चाप्यहम् ।
स्थित इत्यभिजानीहि मा तेऽभूदत्र संशयः ॥ १४-५३-३॥
mayi sarvāṇi bhūtāni sarvabhūteṣu cāpyaham |
sthita ityabhijānīhi mā te'bhūdatra saṃśayaḥ || 14-53-3||
MHB 14-53-4
तथा दैत्यगणान्सर्वान्यक्षराक्षसपन्नगान् ।
गन्धर्वाप्सरसश्चैव विद्धि मत्प्रभवान्द्विज ॥ १४-५३-४॥
tathā daityagaṇānsarvānyakṣarākṣasapannagān |
gandharvāpsarasaścaiva viddhi matprabhavāndvija || 14-53-4||
MHB 14-53-5
सदसच्चैव यत्प्राहुरव्यक्तं व्यक्तमेव च ।
अक्षरं च क्षरं चैव सर्वमेतन्मदात्मकम् ॥ १४-५३-५॥
sadasaccaiva yatprāhuravyaktaṃ vyaktameva ca |
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva sarvametanmadātmakam || 14-53-5||
MHB 14-53-6
ये चाश्रमेषु वै धर्माश्चतुर्षु विहिता मुने ।
दैवानि चैव कर्माणि विद्धि सर्वं मदात्मकम् ॥ १४-५३-६॥
ye cāśrameṣu vai dharmāścaturṣu vihitā mune |
daivāni caiva karmāṇi viddhi sarvaṃ madātmakam || 14-53-6||
MHB 14-53-7
असच्च सदसच्चैव यद्विश्वं सदसतः परम् ।
ततः परं नास्ति चैव देवदेवात्सनातनात् ॥ १४-५३-७॥
asacca sadasaccaiva yadviśvaṃ sadasataḥ param |
tataḥ paraṃ nāsti caiva devadevātsanātanāt || 14-53-7||
MHB 14-53-8
ओंकारप्रभवान्वेदान्विद्धि मां त्वं भृगूद्वह ।
यूपं सोमं तथैवेह त्रिदशाप्यायनं मखे ॥ १४-५३-८॥
oṃkāraprabhavānvedānviddhi māṃ tvaṃ bhṛgūdvaha |
yūpaṃ somaṃ tathaiveha tridaśāpyāyanaṃ makhe || 14-53-8||
MHB 14-53-9
होतारमपि हव्यं च विद्धि मां भृगुनन्दन ।
अध्वर्युः कल्पकश्चापि हविः परमसंस्कृतम् ॥ १४-५३-९॥
hotāramapi havyaṃ ca viddhi māṃ bhṛgunandana |
adhvaryuḥ kalpakaścāpi haviḥ paramasaṃskṛtam || 14-53-9||
MHB 14-53-10
उद्गाता चापि मां स्तौति गीतघोषैर्महाध्वरे ।
प्रायश्चित्तेषु मां ब्रह्मञ्शान्तिमङ्गलवाचकाः ।
स्तुवन्ति विश्वकर्माणं सततं द्विजसत्तमाः ॥ १४-५३-१०॥
udgātā cāpi māṃ stauti gītaghoṣairmahādhvare |
prāyaścitteṣu māṃ brahmañśāntimaṅgalavācakāḥ |
stuvanti viśvakarmāṇaṃ satataṃ dvijasattamāḥ || 14-53-10||
MHB 14-53-11
विद्धि मह्यं सुतं धर्ममग्रजं द्विजसत्तम ।
मानसं दयितं विप्र सर्वभूतदयात्मकम् ॥ १४-५३-११॥
viddhi mahyaṃ sutaṃ dharmamagrajaṃ dvijasattama |
mānasaṃ dayitaṃ vipra sarvabhūtadayātmakam || 14-53-11||
MHB 14-53-12
तत्राहं वर्तमानैश्च निवृत्तैश्चैव मानवैः ।
बह्वीः संसरमाणो वै योनीर्हि द्विजसत्तम ॥ १४-५३-१२॥
tatrāhaṃ vartamānaiśca nivṛttaiścaiva mānavaiḥ |
bahvīḥ saṃsaramāṇo vai yonīrhi dvijasattama || 14-53-12||
MHB 14-53-13
धर्मसंरक्षणार्थाय धर्मसंस्थापनाय च ।
तैस्तैर्वेषैश्च रूपैश्च त्रिषु लोकेषु भार्गव ॥ १४-५३-१३॥
dharmasaṃrakṣaṇārthāya dharmasaṃsthāpanāya ca |
taistairveṣaiśca rūpaiśca triṣu lokeṣu bhārgava || 14-53-13||
MHB 14-53-14
अहं विष्णुरहं ब्रह्मा शक्रोऽथ प्रभवाप्ययः ।
भूतग्रामस्य सर्वस्य स्रष्टा संहार एव च ॥ १४-५३-१४॥
ahaṃ viṣṇurahaṃ brahmā śakro'tha prabhavāpyayaḥ |
bhūtagrāmasya sarvasya sraṣṭā saṃhāra eva ca || 14-53-14||
MHB 14-53-15
अधर्मे वर्तमानानां सर्वेषामहमप्युत ।
धर्मस्य सेतुं बध्नामि चलिते चलिते युगे ।
तास्ता योनीः प्रविश्याहं प्रजानां हितकाम्यया ॥ १४-५३-१५॥
adharme vartamānānāṃ sarveṣāmahamapyuta |
dharmasya setuṃ badhnāmi calite calite yuge |
tāstā yonīḥ praviśyāhaṃ prajānāṃ hitakāmyayā || 14-53-15||
MHB 14-53-16
यदा त्वहं देवयोनौ वर्तामि भृगुनन्दन ।
तदाहं देववत्सर्वमाचरामि न संशयः ॥ १४-५३-१६॥
yadā tvahaṃ devayonau vartāmi bhṛgunandana |
tadāhaṃ devavatsarvamācarāmi na saṃśayaḥ || 14-53-16||
MHB 14-53-17
यदा गन्धर्वयोनौ तु वर्तामि भृगुनन्दन ।
तदा गन्धर्ववच्चेष्टाः सर्वाश्चेष्टामि भार्गव ॥ १४-५३-१७॥
yadā gandharvayonau tu vartāmi bhṛgunandana |
tadā gandharvavacceṣṭāḥ sarvāśceṣṭāmi bhārgava || 14-53-17||
MHB 14-53-18
नागयोनौ यदा चैव तदा वर्तामि नागवत् ।
यक्षराक्षसयोनीश्च यथावद्विचराम्यहम् ॥ १४-५३-१८॥
nāgayonau yadā caiva tadā vartāmi nāgavat |
yakṣarākṣasayonīśca yathāvadvicarāmyaham || 14-53-18||
MHB 14-53-19
मानुष्ये वर्तमाने तु कृपणं याचिता मया ।
न च ते जातसंमोहा वचो गृह्णन्ति मे हितम् ॥ १४-५३-१९॥
mānuṣye vartamāne tu kṛpaṇaṃ yācitā mayā |
na ca te jātasaṃmohā vaco gṛhṇanti me hitam || 14-53-19||
MHB 14-53-20
भयं च महदुद्दिश्य त्रासिताः कुरवो मया ।
क्रुद्धेव भूत्वा च पुनर्यथावदनुदर्शिताः ॥ १४-५३-२०॥
bhayaṃ ca mahaduddiśya trāsitāḥ kuravo mayā |
kruddheva bhūtvā ca punaryathāvadanudarśitāḥ || 14-53-20||
MHB 14-53-21
तेऽधर्मेणेह संयुक्ताः परीताः कालधर्मणा ।
धर्मेण निहता युद्धे गताः स्वर्गं न संशयः ॥ १४-५३-२१॥
te'dharmeṇeha saṃyuktāḥ parītāḥ kāladharmaṇā |
dharmeṇa nihatā yuddhe gatāḥ svargaṃ na saṃśayaḥ || 14-53-21||
MHB 14-53-22
लोकेषु पाण्डवाश्चैव गताः ख्यातिं द्विजोत्तम ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १४-५३-२२॥
lokeṣu pāṇḍavāścaiva gatāḥ khyātiṃ dvijottama |
etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi || 14-53-22||
Adhyaya: 54/96 (35)
MHB 14-54-1
उत्तङ्क उवाच ।
अभिजानामि जगतः कर्तारं त्वां जनार्दन ।
नूनं भवत्प्रसादोऽयमिति मे नास्ति संशयः ॥ १४-५४-१॥
uttaṅka uvāca |
abhijānāmi jagataḥ kartāraṃ tvāṃ janārdana |
nūnaṃ bhavatprasādo'yamiti me nāsti saṃśayaḥ || 14-54-1||
MHB 14-54-2
चित्तं च सुप्रसन्नं मे त्वद्भावगतमच्युत ।
विनिवृत्तश्च मे कोप इति विद्धि परंतप ॥ १४-५४-२॥
cittaṃ ca suprasannaṃ me tvadbhāvagatamacyuta |
vinivṛttaśca me kopa iti viddhi paraṃtapa || 14-54-2||
MHB 14-54-3
यदि त्वनुग्रहं कंचित्त्वत्तोऽर्होऽहं जनार्दन ।
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं तन्निदर्शय ॥ १४-५४-३॥
yadi tvanugrahaṃ kaṃcittvatto'rho'haṃ janārdana |
draṣṭumicchāmi te rūpamaiśvaraṃ tannidarśaya || 14-54-3||
MHB 14-54-4
वैशंपायन उवाच ।
ततः स तस्मै प्रीतात्मा दर्शयामास तद्वपुः ।
शाश्वतं वैष्णवं धीमान्ददृशे यद्धनंजयः ॥ १४-५४-४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ sa tasmai prītātmā darśayāmāsa tadvapuḥ |
śāśvataṃ vaiṣṇavaṃ dhīmāndadṛśe yaddhanaṃjayaḥ || 14-54-4||
MHB 14-54-5
स ददर्श महात्मानं विश्वरूपं महाभुजम् ।
विस्मयं च ययौ विप्रस्तद्दृष्ट्वा रूपमैश्वरम् ॥ १४-५४-५॥
sa dadarśa mahātmānaṃ viśvarūpaṃ mahābhujam |
vismayaṃ ca yayau viprastaddṛṣṭvā rūpamaiśvaram || 14-54-5||
MHB 14-54-6
उत्तङ्क उवाच ।
विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु यस्य ते रूपमीदृशम् ।
पद्भ्यां ते पृथिवी व्याप्ता शिरसा चावृतं नभः ॥ १४-५४-६॥
uttaṅka uvāca |
viśvakarmannamaste'stu yasya te rūpamīdṛśam |
padbhyāṃ te pṛthivī vyāptā śirasā cāvṛtaṃ nabhaḥ || 14-54-6||
MHB 14-54-7
द्यावापृथिव्योर्यन्मध्यं जठरेण तदावृतम् ।
भुजाभ्यामावृताश्चाशास्त्वमिदं सर्वमच्युत ॥ १४-५४-७॥
dyāvāpṛthivyoryanmadhyaṃ jaṭhareṇa tadāvṛtam |
bhujābhyāmāvṛtāścāśāstvamidaṃ sarvamacyuta || 14-54-7||
MHB 14-54-8
संहरस्व पुनर्देव रूपमक्षय्यमुत्तमम् ।
पुनस्त्वां स्वेन रूपेण द्रष्टुमिच्छामि शाश्वतम् ॥ १४-५४-८॥
saṃharasva punardeva rūpamakṣayyamuttamam |
punastvāṃ svena rūpeṇa draṣṭumicchāmi śāśvatam || 14-54-8||
MHB 14-54-9
वैशंपायन उवाच ।
तमुवाच प्रसन्नात्मा गोविन्दो जनमेजय ।
वरं वृणीष्वेति तदा तमुत्तङ्कोऽब्रवीदिदम् ॥ १४-५४-९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tamuvāca prasannātmā govindo janamejaya |
varaṃ vṛṇīṣveti tadā tamuttaṅko'bravīdidam || 14-54-9||
MHB 14-54-10
पर्याप्त एष एवाद्य वरस्त्वत्तो महाद्युते ।
यत्ते रूपमिदं कृष्ण पश्यामि प्रभवाप्ययम् ॥ १४-५४-१०॥
paryāpta eṣa evādya varastvatto mahādyute |
yatte rūpamidaṃ kṛṣṇa paśyāmi prabhavāpyayam || 14-54-10||
MHB 14-54-11
तमब्रवीत्पुनः कृष्णो मा त्वमत्र विचारय ।
अवश्यमेतत्कर्तव्यममोघं दर्शनं मम ॥ १४-५४-११॥
tamabravītpunaḥ kṛṣṇo mā tvamatra vicāraya |
avaśyametatkartavyamamoghaṃ darśanaṃ mama || 14-54-11||
MHB 14-54-12
उत्तङ्क उवाच ।
अवश्यकरणीयं वै यद्येतन्मन्यसे विभो ।
तोयमिच्छामि यत्रेष्टं मरुष्वेतद्धि दुर्लभम् ॥ १४-५४-१२॥
uttaṅka uvāca |
avaśyakaraṇīyaṃ vai yadyetanmanyase vibho |
toyamicchāmi yatreṣṭaṃ maruṣvetaddhi durlabham || 14-54-12||
MHB 14-54-13
वैशंपायन उवाच ।
ततः संहृत्य तत्तेजः प्रोवाचोत्तङ्कमीश्वरः ।
एष्टव्ये सति चिन्त्योऽहमित्युक्त्वा द्वारकां ययौ ॥ १४-५४-१३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ saṃhṛtya tattejaḥ provācottaṅkamīśvaraḥ |
eṣṭavye sati cintyo'hamityuktvā dvārakāṃ yayau || 14-54-13||
MHB 14-54-14
ततः कदाचिद्भगवानुत्तङ्कस्तोयकाङ्क्षया ।
तृषितः परिचक्राम मरौ सस्मार चाच्युतम् ॥ १४-५४-१४॥
tataḥ kadācidbhagavānuttaṅkastoyakāṅkṣayā |
tṛṣitaḥ paricakrāma marau sasmāra cācyutam || 14-54-14||
MHB 14-54-15
ततो दिग्वाससं धीमान्मातङ्गं मलपङ्किनम् ।
अपश्यत मरौ तस्मिञ्श्वयूथपरिवारितम् ॥ १४-५४-१५॥
tato digvāsasaṃ dhīmānmātaṅgaṃ malapaṅkinam |
apaśyata marau tasmiñśvayūthaparivāritam || 14-54-15||
MHB 14-54-16
भीषणं बद्धनिस्त्रिंशं बाणकार्मुकधारिणम् ।
तस्याधः स्रोतसोऽपश्यद्वारि भूरि द्विजोत्तमः ॥ १४-५४-१६॥
bhīṣaṇaṃ baddhanistriṃśaṃ bāṇakārmukadhāriṇam |
tasyādhaḥ srotaso'paśyadvāri bhūri dvijottamaḥ || 14-54-16||
MHB 14-54-17
स्मरन्नेव च तं प्राह मातङ्गः प्रहसन्निव ।
एह्युत्तङ्क प्रतीच्छस्व मत्तो वारि भृगूद्वह ।
कृपा हि मे सुमहती त्वां दृष्ट्वा तृट्समाहतम् ॥ १४-५४-१७॥
smaranneva ca taṃ prāha mātaṅgaḥ prahasanniva |
ehyuttaṅka pratīcchasva matto vāri bhṛgūdvaha |
kṛpā hi me sumahatī tvāṃ dṛṣṭvā tṛṭsamāhatam || 14-54-17||
MHB 14-54-18
इत्युक्तस्तेन स मुनिस्तत्तोयं नाभ्यनन्दत ।
चिक्षेप च स तं धीमान्वाग्भिरुग्राभिरच्युतम् ॥ १४-५४-१८॥
ityuktastena sa munistattoyaṃ nābhyanandata |
cikṣepa ca sa taṃ dhīmānvāgbhirugrābhiracyutam || 14-54-18||
MHB 14-54-19
पुनः पुनश्च मातङ्गः पिबस्वेति तमब्रवीत् ।
न चापिबत्स सक्रोधः क्षुभितेनान्तरात्मना ॥ १४-५४-१९॥
punaḥ punaśca mātaṅgaḥ pibasveti tamabravīt |
na cāpibatsa sakrodhaḥ kṣubhitenāntarātmanā || 14-54-19||
MHB 14-54-20
स तथा निश्चयात्तेन प्रत्याख्यातो महात्मना ।
श्वभिः सह महाराज तत्रैवान्तरधीयत ॥ १४-५४-२०॥
sa tathā niścayāttena pratyākhyāto mahātmanā |
śvabhiḥ saha mahārāja tatraivāntaradhīyata || 14-54-20||
MHB 14-54-21
उत्तङ्कस्तं तथा दृष्ट्वा ततो व्रीडितमानसः ।
मेने प्रलब्धमात्मानं कृष्णेनामित्रघातिना ॥ १४-५४-२१॥
uttaṅkastaṃ tathā dṛṣṭvā tato vrīḍitamānasaḥ |
mene pralabdhamātmānaṃ kṛṣṇenāmitraghātinā || 14-54-21||
MHB 14-54-22
अथ तेनैव मार्गेण शङ्खचक्रगदाधरः ।
आजगाम महाबाहुरुत्तङ्कश्चैनमब्रवीत् ॥ १४-५४-२२॥
atha tenaiva mārgeṇa śaṅkhacakragadādharaḥ |
ājagāma mahābāhuruttaṅkaścainamabravīt || 14-54-22||
MHB 14-54-23
न युक्तं तादृशं दातुं त्वया पुरुषसत्तम ।
सलिलं विप्रमुख्येभ्यो मातङ्गस्रोतसा विभो ॥ १४-५४-२३॥
na yuktaṃ tādṛśaṃ dātuṃ tvayā puruṣasattama |
salilaṃ vipramukhyebhyo mātaṅgasrotasā vibho || 14-54-23||
MHB 14-54-24
इत्युक्तवचनं धीमान्महाबुद्धिर्जनार्दनः ।
उत्तङ्कं श्लक्ष्णया वाचा सान्त्वयन्निदमब्रवीत् ॥ १४-५४-२४॥
ityuktavacanaṃ dhīmānmahābuddhirjanārdanaḥ |
uttaṅkaṃ ślakṣṇayā vācā sāntvayannidamabravīt || 14-54-24||
MHB 14-54-25
यादृशेनेह रूपेण योग्यं दातुं वृतेन वै ।
तादृशं खलु मे दत्तं त्वं तु तन्नावबुध्यसे ॥ १४-५४-२५॥
yādṛśeneha rūpeṇa yogyaṃ dātuṃ vṛtena vai |
tādṛśaṃ khalu me dattaṃ tvaṃ tu tannāvabudhyase || 14-54-25||
MHB 14-54-26
मया त्वदर्थमुक्तो हि वज्रपाणिः पुरंदरः ।
उत्तङ्कायामृतं देहि तोयरूपमिति प्रभुः ॥ १४-५४-२६॥
mayā tvadarthamukto hi vajrapāṇiḥ puraṃdaraḥ |
uttaṅkāyāmṛtaṃ dehi toyarūpamiti prabhuḥ || 14-54-26||
MHB 14-54-27
स मामुवाच देवेन्द्रो न मर्त्योऽमर्त्यतां व्रजेत् ।
अन्यमस्मै वरं देहीत्यसकृद्भृगुनन्दन ॥ १४-५४-२७॥
sa māmuvāca devendro na martyo'martyatāṃ vrajet |
anyamasmai varaṃ dehītyasakṛdbhṛgunandana || 14-54-27||
MHB 14-54-28
अमृतं देयमित्येव मयोक्तः स शचीपतिः ।
स मां प्रसाद्य देवेन्द्रः पुनरेवेदमब्रवीत् ॥ १४-५४-२८॥
amṛtaṃ deyamityeva mayoktaḥ sa śacīpatiḥ |
sa māṃ prasādya devendraḥ punarevedamabravīt || 14-54-28||
MHB 14-54-29
यदि देयमवश्यं वै मातङ्गोऽहं महाद्युते ।
भूत्वामृतं प्रदास्यामि भार्गवाय महात्मने ॥ १४-५४-२९॥
yadi deyamavaśyaṃ vai mātaṅgo'haṃ mahādyute |
bhūtvāmṛtaṃ pradāsyāmi bhārgavāya mahātmane || 14-54-29||
MHB 14-54-30
यद्येवं प्रतिगृह्णाति भार्गवोऽमृतमद्य वै ।
प्रदातुमेष गच्छामि भार्गवायामृतं प्रभो ।
प्रत्याख्यातस्त्वहं तेन न दद्यामिति भार्गव ॥ १४-५४-३०॥
yadyevaṃ pratigṛhṇāti bhārgavo'mṛtamadya vai |
pradātumeṣa gacchāmi bhārgavāyāmṛtaṃ prabho |
pratyākhyātastvahaṃ tena na dadyāmiti bhārgava || 14-54-30||
MHB 14-54-31
स तथा समयं कृत्वा तेन रूपेण वासवः ।
उपस्थितस्त्वया चापि प्रत्याख्यातोऽमृतं ददत् ।
चण्डालरूपी भगवान्सुमहांस्ते व्यतिक्रमः ॥ १४-५४-३१॥
sa tathā samayaṃ kṛtvā tena rūpeṇa vāsavaḥ |
upasthitastvayā cāpi pratyākhyāto'mṛtaṃ dadat |
caṇḍālarūpī bhagavānsumahāṃste vyatikramaḥ || 14-54-31||
MHB 14-54-32
यत्तु शक्यं मया कर्तुं भूय एव तवेप्सितम् ।
तोयेप्सां तव दुर्धर्ष करिष्ये सफलामहम् ॥ १४-५४-३२॥
yattu śakyaṃ mayā kartuṃ bhūya eva tavepsitam |
toyepsāṃ tava durdharṣa kariṣye saphalāmaham || 14-54-32||
MHB 14-54-33
येष्वहःसु तव ब्रह्मन्सलिलेच्छा भविष्यति ।
तदा मरौ भविष्यन्ति जलपूर्णाः पयोधराः ॥ १४-५४-३३॥
yeṣvahaḥsu tava brahmansalilecchā bhaviṣyati |
tadā marau bhaviṣyanti jalapūrṇāḥ payodharāḥ || 14-54-33||
MHB 14-54-34
रसवच्च प्रदास्यन्ति ते तोयं भृगुनन्दन ।
उत्तङ्कमेघा इत्युक्ताः ख्यातिं यास्यन्ति चापि ते ॥ १४-५४-३४॥
rasavacca pradāsyanti te toyaṃ bhṛgunandana |
uttaṅkameghā ityuktāḥ khyātiṃ yāsyanti cāpi te || 14-54-34||
MHB 14-54-35
इत्युक्तः प्रीतिमान्विप्रः कृष्णेन स बभूव ह ।
अद्याप्युत्तङ्कमेघाश्च मरौ वर्षन्ति भारत ॥ १४-५४-३५॥
ityuktaḥ prītimānvipraḥ kṛṣṇena sa babhūva ha |
adyāpyuttaṅkameghāśca marau varṣanti bhārata || 14-54-35||
Adhyaya: 55/96 (35)
MHB 14-55-1
जनमेजय उवाच ।
उत्तङ्कः केन तपसा संयुक्तः सुमहातपाः ।
यः शापं दातुकामोऽभूद्विष्णवे प्रभविष्णवे ॥ १४-५५-१॥
janamejaya uvāca |
uttaṅkaḥ kena tapasā saṃyuktaḥ sumahātapāḥ |
yaḥ śāpaṃ dātukāmo'bhūdviṣṇave prabhaviṣṇave || 14-55-1||
MHB 14-55-2
वैशंपायन उवाच ।
उत्तङ्को महता युक्तस्तपसा जनमेजय ।
गुरुभक्तः स तेजस्वी नान्यं कंचिदपूजयत् ॥ १४-५५-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
uttaṅko mahatā yuktastapasā janamejaya |
gurubhaktaḥ sa tejasvī nānyaṃ kaṃcidapūjayat || 14-55-2||
MHB 14-55-3
सर्वेषामृषिपुत्राणामेष चासीन्मनोरथः ।
औत्तङ्कीं गुरुवृत्तिं वै प्राप्नुयामिति भारत ॥ १४-५५-३॥
sarveṣāmṛṣiputrāṇāmeṣa cāsīnmanorathaḥ |
auttaṅkīṃ guruvṛttiṃ vai prāpnuyāmiti bhārata || 14-55-3||
MHB 14-55-4
गौतमस्य तु शिष्याणां बहूनां जनमेजय ।
उत्तङ्केऽभ्यधिका प्रीतिः स्नेहश्चैवाभवत्तदा ॥ १४-५५-४॥
gautamasya tu śiṣyāṇāṃ bahūnāṃ janamejaya |
uttaṅke'bhyadhikā prītiḥ snehaścaivābhavattadā || 14-55-4||
MHB 14-55-5
स तस्य दमशौचाभ्यां विक्रान्तेन च कर्मणा ।
सम्यक्चैवोपचारेण गौतमः प्रीतिमानभूत् ॥ १४-५५-५॥
sa tasya damaśaucābhyāṃ vikrāntena ca karmaṇā |
samyakcaivopacāreṇa gautamaḥ prītimānabhūt || 14-55-5||
MHB 14-55-6
अथ शिष्यसहस्राणि समनुज्ञाय गौतमः ।
उत्तङ्कं परया प्रीत्या नाभ्यनुज्ञातुमैच्छत ॥ १४-५५-६॥
atha śiṣyasahasrāṇi samanujñāya gautamaḥ |
uttaṅkaṃ parayā prītyā nābhyanujñātumaicchata || 14-55-6||
MHB 14-55-7
तं क्रमेण जरा तात प्रतिपेदे महामुनिम् ।
न चान्वबुध्यत तदा स मुनिर्गुरुवत्सलः ॥ १४-५५-७॥
taṃ krameṇa jarā tāta pratipede mahāmunim |
na cānvabudhyata tadā sa munirguruvatsalaḥ || 14-55-7||
MHB 14-55-8
ततः कदाचिद्राजेन्द्र काष्ठान्यानयितुं ययौ ।
उत्तङ्कः काष्ठभारं च महान्तं समुपानयत् ॥ १४-५५-८॥
tataḥ kadācidrājendra kāṣṭhānyānayituṃ yayau |
uttaṅkaḥ kāṣṭhabhāraṃ ca mahāntaṃ samupānayat || 14-55-8||
MHB 14-55-9
स तु भाराभिभूतात्मा काष्ठभारमरिंदम ।
निष्पिपेष क्षितौ राजन्परिश्रान्तो बुभुक्षितः ॥ १४-५५-९॥
sa tu bhārābhibhūtātmā kāṣṭhabhāramariṃdama |
niṣpipeṣa kṣitau rājanpariśrānto bubhukṣitaḥ || 14-55-9||
MHB 14-55-10
तस्य काष्ठे विलग्नाभूज्जटा रूप्यसमप्रभा ।
ततः काष्ठैः सह तदा पपात धरणीतले ॥ १४-५५-१०॥
tasya kāṣṭhe vilagnābhūjjaṭā rūpyasamaprabhā |
tataḥ kāṣṭhaiḥ saha tadā papāta dharaṇītale || 14-55-10||
MHB 14-55-11
ततः स भारनिष्पिष्टः क्षुधाविष्टश्च भार्गवः ।
दृष्ट्वा तां वयसोऽवस्थां रुरोदार्तस्वरं तदा ॥ १४-५५-११॥
tataḥ sa bhāraniṣpiṣṭaḥ kṣudhāviṣṭaśca bhārgavaḥ |
dṛṣṭvā tāṃ vayaso'vasthāṃ rurodārtasvaraṃ tadā || 14-55-11||
MHB 14-55-12
ततो गुरुसुता तस्य पद्मपत्रनिभेक्षणा ।
जग्राहाश्रूणि सुश्रोणी करेण पृथुलोचना ।
पितुर्नियोगाद्धर्मज्ञा शिरसावनता तदा ॥ १४-५५-१२॥
tato gurusutā tasya padmapatranibhekṣaṇā |
jagrāhāśrūṇi suśroṇī kareṇa pṛthulocanā |
piturniyogāddharmajñā śirasāvanatā tadā || 14-55-12||
MHB 14-55-13
तस्या निपेततुर्दग्धौ करौ तैरश्रुबिन्दुभिः ।
न हि तानश्रुपातान्वै शक्ता धारयितुं मही ॥ १४-५५-१३॥
tasyā nipetaturdagdhau karau tairaśrubindubhiḥ |
na hi tānaśrupātānvai śaktā dhārayituṃ mahī || 14-55-13||
MHB 14-55-14
गौतमस्त्वब्रवीद्विप्रमुत्तङ्कं प्रीतमानसः ।
कस्मात्तात तवाद्येह शोकोत्तरमिदं मनः ।
स स्वैरं ब्रूहि विप्रर्षे श्रोतुमिच्छामि ते वचः ॥ १४-५५-१४॥
gautamastvabravīdvipramuttaṅkaṃ prītamānasaḥ |
kasmāttāta tavādyeha śokottaramidaṃ manaḥ |
sa svairaṃ brūhi viprarṣe śrotumicchāmi te vacaḥ || 14-55-14||
MHB 14-55-15
उत्तङ्क उवाच ।
भवद्गतेन मनसा भवत्प्रियचिकीर्षया ।
भवद्भक्तिगतेनेह भवद्भावानुगेन च ॥ १४-५५-१५॥
uttaṅka uvāca |
bhavadgatena manasā bhavatpriyacikīrṣayā |
bhavadbhaktigateneha bhavadbhāvānugena ca || 14-55-15||
MHB 14-55-16
जरेयं नावबुद्धा मे नाभिज्ञातं सुखं च मे ।
शतवर्षोषितं हि त्वं न मामभ्यनुजानथाः ॥ १४-५५-१६॥
jareyaṃ nāvabuddhā me nābhijñātaṃ sukhaṃ ca me |
śatavarṣoṣitaṃ hi tvaṃ na māmabhyanujānathāḥ || 14-55-16||
MHB 14-55-17
भवता ह्यभ्यनुज्ञाताः शिष्याः प्रत्यवरा मया ।
उपपन्ना द्विजश्रेष्ठ शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १४-५५-१७॥
bhavatā hyabhyanujñātāḥ śiṣyāḥ pratyavarā mayā |
upapannā dvijaśreṣṭha śataśo'tha sahasraśaḥ || 14-55-17||
MHB 14-55-18
गौतम उवाच ।
त्वत्प्रीतियुक्तेन मया गुरुशुश्रूषया तव ।
व्यतिक्रामन्महान्कालो नावबुद्धो द्विजर्षभ ॥ १४-५५-१८॥
gautama uvāca |
tvatprītiyuktena mayā guruśuśrūṣayā tava |
vyatikrāmanmahānkālo nāvabuddho dvijarṣabha || 14-55-18||
MHB 14-55-19
किं त्वद्य यदि ते श्रद्धा गमनं प्रति भार्गव ।
अनुज्ञां गृह्य मत्तस्त्वं गृहान्गच्छस्व मा चिरम् ॥ १४-५५-१९॥
kiṃ tvadya yadi te śraddhā gamanaṃ prati bhārgava |
anujñāṃ gṛhya mattastvaṃ gṛhāngacchasva mā ciram || 14-55-19||
MHB 14-55-20
उत्तङ्क उवाच ।
गुर्वर्थं कं प्रयच्छामि ब्रूहि त्वं द्विजसत्तम ।
तमुपाकृत्य गच्छेयमनुज्ञातस्त्वया विभो ॥ १४-५५-२०॥
uttaṅka uvāca |
gurvarthaṃ kaṃ prayacchāmi brūhi tvaṃ dvijasattama |
tamupākṛtya gaccheyamanujñātastvayā vibho || 14-55-20||
MHB 14-55-21
गौतम उवाच ।
दक्षिणा परितोषो वै गुरूणां सद्भिरुच्यते ।
तव ह्याचरतो ब्रह्मंस्तुष्टोऽहं वै न संशयः ॥ १४-५५-२१॥
gautama uvāca |
dakṣiṇā paritoṣo vai gurūṇāṃ sadbhirucyate |
tava hyācarato brahmaṃstuṣṭo'haṃ vai na saṃśayaḥ || 14-55-21||
MHB 14-55-22
इत्थं च परितुष्टं मां विजानीहि भृगूद्वह ।
युवा षोडशवर्षो हि यदद्य भविता भवान् ॥ १४-५५-२२॥
itthaṃ ca parituṣṭaṃ māṃ vijānīhi bhṛgūdvaha |
yuvā ṣoḍaśavarṣo hi yadadya bhavitā bhavān || 14-55-22||
MHB 14-55-23
ददामि पत्नीं कन्यां च स्वां ते दुहितरं द्विज ।
एतामृते हि नान्या वै त्वत्तेजोऽर्हति सेवितुम् ॥ १४-५५-२३॥
dadāmi patnīṃ kanyāṃ ca svāṃ te duhitaraṃ dvija |
etāmṛte hi nānyā vai tvattejo'rhati sevitum || 14-55-23||
MHB 14-55-24
ततस्तां प्रतिजग्राह युवा भूत्वा यशस्विनीम् ।
गुरुणा चाभ्यनुज्ञातो गुरुपत्नीमथाब्रवीत् ॥ १४-५५-२४॥
tatastāṃ pratijagrāha yuvā bhūtvā yaśasvinīm |
guruṇā cābhyanujñāto gurupatnīmathābravīt || 14-55-24||
MHB 14-55-25
किं भवत्यै प्रयच्छामि गुर्वर्थं विनियुङ्क्ष्व माम् ।
प्रियं हि तव काङ्क्षामि प्राणैरपि धनैरपि ॥ १४-५५-२५॥
kiṃ bhavatyai prayacchāmi gurvarthaṃ viniyuṅkṣva mām |
priyaṃ hi tava kāṅkṣāmi prāṇairapi dhanairapi || 14-55-25||
MHB 14-55-26
यद्दुर्लभं हि लोकेऽस्मिन्रत्नमत्यद्भुतं भवेत् ।
तदानयेयं तपसा न हि मेऽत्रास्ति संशयः ॥ १४-५५-२६॥
yaddurlabhaṃ hi loke'sminratnamatyadbhutaṃ bhavet |
tadānayeyaṃ tapasā na hi me'trāsti saṃśayaḥ || 14-55-26||
MHB 14-55-27
अहल्योवाच ।
परितुष्टास्मि ते पुत्र नित्यं भगवता सह ।
पर्याप्तये तद्भद्रं ते गच्छ तात यथेच्छकम् ॥ १४-५५-२७॥
ahalyovāca |
parituṣṭāsmi te putra nityaṃ bhagavatā saha |
paryāptaye tadbhadraṃ te gaccha tāta yathecchakam || 14-55-27||
MHB 14-55-28
वैशंपायन उवाच ।
उत्तङ्कस्तु महाराज पुनरेवाब्रवीद्वचः ।
आज्ञापयस्व मां मातः कर्तव्यं हि प्रियं तव ॥ १४-५५-२८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
uttaṅkastu mahārāja punarevābravīdvacaḥ |
ājñāpayasva māṃ mātaḥ kartavyaṃ hi priyaṃ tava || 14-55-28||
MHB 14-55-29
अहल्योवाच ।
सौदासपत्न्या विदिते दिव्ये वै मणिकुण्डले ।
ते समानय भद्रं ते गुर्वर्थः सुकृतो भवेत् ॥ १४-५५-२९॥
ahalyovāca |
saudāsapatnyā vidite divye vai maṇikuṇḍale |
te samānaya bhadraṃ te gurvarthaḥ sukṛto bhavet || 14-55-29||
MHB 14-55-30
स तथेति प्रतिश्रुत्य जगाम जनमेजय ।
गुरुपत्नीप्रियार्थं वै ते समानयितुं तदा ॥ १४-५५-३०॥
sa tatheti pratiśrutya jagāma janamejaya |
gurupatnīpriyārthaṃ vai te samānayituṃ tadā || 14-55-30||
MHB 14-55-31
स जगाम ततः शीघ्रमुत्तङ्को ब्राह्मणर्षभः ।
सौदासं पुरुषादं वै भिक्षितुं मणिकुण्डले ॥ १४-५५-३१॥
sa jagāma tataḥ śīghramuttaṅko brāhmaṇarṣabhaḥ |
saudāsaṃ puruṣādaṃ vai bhikṣituṃ maṇikuṇḍale || 14-55-31||
MHB 14-55-32
गौतमस्त्वब्रवीत्पत्नीमुत्तङ्को नाद्य दृश्यते ।
इति पृष्टा तमाचष्ट कुण्डलार्थं गतं तु वै ॥ १४-५५-३२॥
gautamastvabravītpatnīmuttaṅko nādya dṛśyate |
iti pṛṣṭā tamācaṣṭa kuṇḍalārthaṃ gataṃ tu vai || 14-55-32||
MHB 14-55-33
ततः प्रोवाच पत्नीं स न ते सम्यगिदं कृतम् ।
शप्तः स पार्थिवो नूनं ब्राह्मणं तं वधिष्यति ॥ १४-५५-३३॥
tataḥ provāca patnīṃ sa na te samyagidaṃ kṛtam |
śaptaḥ sa pārthivo nūnaṃ brāhmaṇaṃ taṃ vadhiṣyati || 14-55-33||
MHB 14-55-34
अहल्योवाच ।
अजानन्त्या नियुक्तः स भगवन्ब्राह्मणोऽद्य मे ।
भवत्प्रसादान्न भयं किंचित्तस्य भविष्यति ॥ १४-५५-३४॥
ahalyovāca |
ajānantyā niyuktaḥ sa bhagavanbrāhmaṇo'dya me |
bhavatprasādānna bhayaṃ kiṃcittasya bhaviṣyati || 14-55-34||
MHB 14-55-35
इत्युक्तः प्राह तां पत्नीमेवमस्त्विति गौतमः ।
उत्तङ्कोऽपि वने शून्ये राजानं तं ददर्श ह ॥ १४-५५-३५॥
ityuktaḥ prāha tāṃ patnīmevamastviti gautamaḥ |
uttaṅko'pi vane śūnye rājānaṃ taṃ dadarśa ha || 14-55-35||
Adhyaya: 56/96 (28)
MHB 14-56-1
वैशंपायन उवाच ।
स तं दृष्ट्वा तथाभूतं राजानं घोरदर्शनम् ।
दीर्घश्मश्रुधरं नॄणां शोणितेन समुक्षितम् ॥ १४-५६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sa taṃ dṛṣṭvā tathābhūtaṃ rājānaṃ ghoradarśanam |
dīrghaśmaśrudharaṃ nṝṇāṃ śoṇitena samukṣitam || 14-56-1||
MHB 14-56-2
चकार न व्यथां विप्रो राजा त्वेनमथाब्रवीत् ।
प्रत्युत्थाय महातेजा भयकर्ता यमोपमः ॥ १४-५६-२॥
cakāra na vyathāṃ vipro rājā tvenamathābravīt |
pratyutthāya mahātejā bhayakartā yamopamaḥ || 14-56-2||
MHB 14-56-3
दिष्ट्या त्वमसि कल्याण षष्ठे काले ममान्तिकम् ।
भक्षं मृगयमाणस्य संप्राप्तो द्विजसत्तम ॥ १४-५६-३॥
diṣṭyā tvamasi kalyāṇa ṣaṣṭhe kāle mamāntikam |
bhakṣaṃ mṛgayamāṇasya saṃprāpto dvijasattama || 14-56-3||
MHB 14-56-4
उत्तङ्क उवाच ।
राजन्गुर्वर्थिनं विद्धि चरन्तं मामिहागतम् ।
न च गुर्वर्थमुद्युक्तं हिंस्यमाहुर्मनीषिणः ॥ १४-५६-४॥
uttaṅka uvāca |
rājangurvarthinaṃ viddhi carantaṃ māmihāgatam |
na ca gurvarthamudyuktaṃ hiṃsyamāhurmanīṣiṇaḥ || 14-56-4||
MHB 14-56-5
राजोवाच ।
षष्ठे काले ममाहारो विहितो द्विजसत्तम ।
न च शक्यः समुत्स्रष्टुं क्षुधितेन मयाद्य वै ॥ १४-५६-५॥
rājovāca |
ṣaṣṭhe kāle mamāhāro vihito dvijasattama |
na ca śakyaḥ samutsraṣṭuṃ kṣudhitena mayādya vai || 14-56-5||
MHB 14-56-6
उत्तङ्क उवाच ।
एवमस्तु महाराज समयः क्रियतां तु मे ।
गुर्वर्थमभिनिर्वर्त्य पुनरेष्यामि ते वशम् ॥ १४-५६-६॥
uttaṅka uvāca |
evamastu mahārāja samayaḥ kriyatāṃ tu me |
gurvarthamabhinirvartya punareṣyāmi te vaśam || 14-56-6||
MHB 14-56-7
संश्रुतश्च मया योऽर्थो गुरवे राजसत्तम ।
त्वदधीनः स राजेन्द्र तं त्वा भिक्षे नरेश्वर ॥ १४-५६-७॥
saṃśrutaśca mayā yo'rtho gurave rājasattama |
tvadadhīnaḥ sa rājendra taṃ tvā bhikṣe nareśvara || 14-56-7||
MHB 14-56-8
ददासि विप्रमुख्येभ्यस्त्वं हि रत्नानि सर्वशः ।
दाता त्वं च नरव्याघ्र पात्रभूतः क्षिताविह ।
पात्रं प्रतिग्रहे चापि विद्धि मां नृपसत्तम ॥ १४-५६-८॥
dadāsi vipramukhyebhyastvaṃ hi ratnāni sarvaśaḥ |
dātā tvaṃ ca naravyāghra pātrabhūtaḥ kṣitāviha |
pātraṃ pratigrahe cāpi viddhi māṃ nṛpasattama || 14-56-8||
MHB 14-56-9
उपाकृत्य गुरोरर्थं त्वदायत्तमरिंदम ।
समयेनेह राजेन्द्र पुनरेष्यामि ते वशम् ॥ १४-५६-९॥
upākṛtya gurorarthaṃ tvadāyattamariṃdama |
samayeneha rājendra punareṣyāmi te vaśam || 14-56-9||
MHB 14-56-10
सत्यं ते प्रतिजानामि नात्र मिथ्यास्ति किंचन ।
अनृतं नोक्तपूर्वं मे स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा ॥ १४-५६-१०॥
satyaṃ te pratijānāmi nātra mithyāsti kiṃcana |
anṛtaṃ noktapūrvaṃ me svaireṣvapi kuto'nyathā || 14-56-10||
MHB 14-56-11
सौदास उवाच ।
यदि मत्तस्त्वदायत्तो गुर्वर्थः कृत एव सः ।
यदि चास्मि प्रतिग्राह्यः सांप्रतं तद्ब्रवीहि मे ॥ १४-५६-११॥
saudāsa uvāca |
yadi mattastvadāyatto gurvarthaḥ kṛta eva saḥ |
yadi cāsmi pratigrāhyaḥ sāṃprataṃ tadbravīhi me || 14-56-11||
MHB 14-56-12
उत्तङ्क उवाच ।
प्रतिग्राह्यो मतो मे त्वं सदैव पुरुषर्षभ ।
सोऽहं त्वामनुसंप्राप्तो भिक्षितुं मणिकुण्डले ॥ १४-५६-१२॥
uttaṅka uvāca |
pratigrāhyo mato me tvaṃ sadaiva puruṣarṣabha |
so'haṃ tvāmanusaṃprāpto bhikṣituṃ maṇikuṇḍale || 14-56-12||
MHB 14-56-13
सौदास उवाच ।
पत्न्यास्ते मम विप्रर्षे रुचिरे मणिकुण्डले ।
वरयार्थं त्वमन्यं वै तं ते दास्यामि सुव्रत ॥ १४-५६-१३॥
saudāsa uvāca |
patnyāste mama viprarṣe rucire maṇikuṇḍale |
varayārthaṃ tvamanyaṃ vai taṃ te dāsyāmi suvrata || 14-56-13||
MHB 14-56-14
उत्तङ्क उवाच ।
अलं ते व्यपदेशेन प्रमाणं यदि ते वयम् ।
प्रयच्छ कुण्डले मे त्वं सत्यवाग्भव पार्थिव ॥ १४-५६-१४॥
uttaṅka uvāca |
alaṃ te vyapadeśena pramāṇaṃ yadi te vayam |
prayaccha kuṇḍale me tvaṃ satyavāgbhava pārthiva || 14-56-14||
MHB 14-56-15
वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्तस्त्वब्रवीद्राजा तमुत्तङ्कं पुनर्वचः ।
गच्छ मद्वचनाद्देवीं ब्रूहि देहीति सत्तम ॥ १४-५६-१५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktastvabravīdrājā tamuttaṅkaṃ punarvacaḥ |
gaccha madvacanāddevīṃ brūhi dehīti sattama || 14-56-15||
MHB 14-56-16
सैवमुक्ता त्वया नूनं मद्वाक्येन शुचिस्मिता ।
प्रदास्यति द्विजश्रेष्ठ कुण्डले ते न संशयः ॥ १४-५६-१६॥
saivamuktā tvayā nūnaṃ madvākyena śucismitā |
pradāsyati dvijaśreṣṭha kuṇḍale te na saṃśayaḥ || 14-56-16||
MHB 14-56-17
उत्तङ्क उवाच ।
क्व पत्नी भवतः शक्या मया द्रष्टुं नरेश्वर ।
स्वयं वापि भवान्पत्नीं किमर्थं नोपसर्पति ॥ १४-५६-१७॥
uttaṅka uvāca |
kva patnī bhavataḥ śakyā mayā draṣṭuṃ nareśvara |
svayaṃ vāpi bhavānpatnīṃ kimarthaṃ nopasarpati || 14-56-17||
MHB 14-56-18
सौदास उवाच ।
द्रक्ष्यते तां भवानद्य कस्मिंश्चिद्वननिर्झरे ।
षष्ठे काले न हि मया सा शक्या द्रष्टुमद्य वै ॥ १४-५६-१८॥
saudāsa uvāca |
drakṣyate tāṃ bhavānadya kasmiṃścidvananirjhare |
ṣaṣṭhe kāle na hi mayā sā śakyā draṣṭumadya vai || 14-56-18||
MHB 14-56-19
उत्तङ्कस्तु तथोक्तः स जगाम भरतर्षभ ।
मदयन्तीं च दृष्ट्वा सोऽज्ञापयत्स्वं प्रयोजनम् ॥ १४-५६-१९॥
uttaṅkastu tathoktaḥ sa jagāma bharatarṣabha |
madayantīṃ ca dṛṣṭvā so'jñāpayatsvaṃ prayojanam || 14-56-19||
MHB 14-56-20
सौदासवचनं श्रुत्वा ततः सा पृथुलोचना ।
प्रत्युवाच महाबुद्धिमुत्तङ्कं जनमेजय ॥ १४-५६-२०॥
saudāsavacanaṃ śrutvā tataḥ sā pṛthulocanā |
pratyuvāca mahābuddhimuttaṅkaṃ janamejaya || 14-56-20||
MHB 14-56-21
एवमेतन्महाब्रह्मन्नानृतं वदसेऽनघ ।
अभिज्ञानं तु किंचित्त्वं समानेतुमिहार्हसि ॥ १४-५६-२१॥
evametanmahābrahmannānṛtaṃ vadase'nagha |
abhijñānaṃ tu kiṃcittvaṃ samānetumihārhasi || 14-56-21||
MHB 14-56-22
इमे हि दिव्ये मणिकुण्डले मे देवाश्च यक्षाश्च महोरगाश्च ।
तैस्तैरुपायैः परिहर्तुकामाश्छिद्रेषु नित्यं परितर्कयन्ति ॥ १४-५६-२२॥
ime hi divye maṇikuṇḍale me devāśca yakṣāśca mahoragāśca |
taistairupāyaiḥ parihartukāmāśchidreṣu nityaṃ paritarkayanti || 14-56-22||
MHB 14-56-23
निक्षिप्तमेतद्भुवि पन्नगास्तु रत्नं समासाद्य परामृषेयुः ।
यक्षास्तथोच्छिष्टधृतं सुराश्च निद्रावशं त्वा परिधर्षयेयुः ॥ १४-५६-२३॥
nikṣiptametadbhuvi pannagāstu ratnaṃ samāsādya parāmṛṣeyuḥ |
yakṣāstathocchiṣṭadhṛtaṃ surāśca nidrāvaśaṃ tvā paridharṣayeyuḥ || 14-56-23||
MHB 14-56-24
छिद्रेष्वेतेषु हि सदा ह्यधृष्येषु द्विजर्षभ ।
देवराक्षसनागानामप्रमत्तेन धार्यते ॥ १४-५६-२४॥
chidreṣveteṣu hi sadā hyadhṛṣyeṣu dvijarṣabha |
devarākṣasanāgānāmapramattena dhāryate || 14-56-24||
MHB 14-56-25
स्यन्देते हि दिवा रुक्मं रात्रौ च द्विजसत्तम ।
नक्तं नक्षत्रताराणां प्रभामाक्षिप्य वर्तते ॥ १४-५६-२५॥
syandete hi divā rukmaṃ rātrau ca dvijasattama |
naktaṃ nakṣatratārāṇāṃ prabhāmākṣipya vartate || 14-56-25||
MHB 14-56-26
एते ह्यामुच्य भगवन्क्षुत्पिपासाभयं कुतः ।
विषाग्निश्वापदेभ्यश्च भयं जातु न विद्यते ॥ १४-५६-२६॥
ete hyāmucya bhagavankṣutpipāsābhayaṃ kutaḥ |
viṣāgniśvāpadebhyaśca bhayaṃ jātu na vidyate || 14-56-26||
MHB 14-56-27
ह्रस्वेन चैते आमुक्ते भवतो ह्रस्वके तदा ।
अनुरूपेण चामुक्ते तत्प्रमाणे हि जायतः ॥ १४-५६-२७॥
hrasvena caite āmukte bhavato hrasvake tadā |
anurūpeṇa cāmukte tatpramāṇe hi jāyataḥ || 14-56-27||
MHB 14-56-28
एवंविधे ममैते वै कुण्डले परमार्चिते ।
त्रिषु लोकेषु विख्याते तदभिज्ञानमानय ॥ १४-५६-२८॥
evaṃvidhe mamaite vai kuṇḍale paramārcite |
triṣu lokeṣu vikhyāte tadabhijñānamānaya || 14-56-28||
Adhyaya: 57/96 (56)
MHB 14-57-1
वैशंपायन उवाच ।
स मित्रसहमासाद्य त्वभिज्ञानमयाचत ।
तस्मै ददावभिज्ञानं स चेक्ष्वाकुवरस्तदा ॥ १४-५७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sa mitrasahamāsādya tvabhijñānamayācata |
tasmai dadāvabhijñānaṃ sa cekṣvākuvarastadā || 14-57-1||
MHB 14-57-2
सौदास उवाच ।
न चैवैषा गतिः क्षेम्या न चान्या विद्यते गतिः ।
एतन्मे मतमाज्ञाय प्रयच्छ मणिकुण्डले ॥ १४-५७-२॥
saudāsa uvāca |
na caivaiṣā gatiḥ kṣemyā na cānyā vidyate gatiḥ |
etanme matamājñāya prayaccha maṇikuṇḍale || 14-57-2||
MHB 14-57-3
वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्तस्तामुत्तङ्कस्तु भर्तुर्वाक्यमथाब्रवीत् ।
श्रुत्वा च सा ततः प्रादात्तस्मै ते मणिकुण्डले ॥ १४-५७-३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktastāmuttaṅkastu bharturvākyamathābravīt |
śrutvā ca sā tataḥ prādāttasmai te maṇikuṇḍale || 14-57-3||
MHB 14-57-4
अवाप्य कुण्डले ते तु राजानं पुनरब्रवीत् ।
किमेतद्गुह्यवचनं श्रोतुमिच्छामि पार्थिव ॥ १४-५७-४॥
avāpya kuṇḍale te tu rājānaṃ punarabravīt |
kimetadguhyavacanaṃ śrotumicchāmi pārthiva || 14-57-4||
MHB 14-57-5
सौदास उवाच ।
प्रजा निसर्गाद्विप्रान्वै क्षत्रियाः पूजयन्ति ह ।
विप्रेभ्यश्चापि बहवो दोषाः प्रादुर्भवन्ति नः ॥ १४-५७-५॥
saudāsa uvāca |
prajā nisargādviprānvai kṣatriyāḥ pūjayanti ha |
viprebhyaścāpi bahavo doṣāḥ prādurbhavanti naḥ || 14-57-5||
MHB 14-57-6
सोऽहं द्विजेभ्यः प्रणतो विप्राद्दोषमवाप्तवान् ।
गतिमन्यां न पश्यामि मदयन्तीसहायवान् ।
स्वर्गद्वारस्य गमने स्थाने चेह द्विजोत्तम ॥ १४-५७-६॥
so'haṃ dvijebhyaḥ praṇato viprāddoṣamavāptavān |
gatimanyāṃ na paśyāmi madayantīsahāyavān |
svargadvārasya gamane sthāne ceha dvijottama || 14-57-6||
MHB 14-57-7
न हि राज्ञा विशेषेण विरुद्धेन द्विजातिभिः ।
शक्यं नृलोके संस्थातुं प्रेत्य वा सुखमेधितुम् ॥ १४-५७-७॥
na hi rājñā viśeṣeṇa viruddhena dvijātibhiḥ |
śakyaṃ nṛloke saṃsthātuṃ pretya vā sukhamedhitum || 14-57-7||
MHB 14-57-8
तदिष्टे ते मयैवैते दत्ते स्वे मणिकुण्डले ।
यः कृतस्तेऽद्य समयः सफलं तं कुरुष्व मे ॥ १४-५७-८॥
tadiṣṭe te mayaivaite datte sve maṇikuṇḍale |
yaḥ kṛtaste'dya samayaḥ saphalaṃ taṃ kuruṣva me || 14-57-8||
MHB 14-57-9
उत्तङ्क उवाच ।
राजंस्तथेह कर्तास्मि पुनरेष्यामि ते वशम् ।
प्रश्नं तु कंचित्प्रष्टुं त्वां व्यवसिष्ये परंतप ॥ १४-५७-९॥
uttaṅka uvāca |
rājaṃstatheha kartāsmi punareṣyāmi te vaśam |
praśnaṃ tu kaṃcitpraṣṭuṃ tvāṃ vyavasiṣye paraṃtapa || 14-57-9||
MHB 14-57-10
सौदास उवाच ।
ब्रूहि विप्र यथाकामं प्रतिवक्तास्मि ते वचः ।
छेत्तास्मि संशयं तेऽद्य न मेऽत्रास्ति विचारणा ॥ १४-५७-१०॥
saudāsa uvāca |
brūhi vipra yathākāmaṃ prativaktāsmi te vacaḥ |
chettāsmi saṃśayaṃ te'dya na me'trāsti vicāraṇā || 14-57-10||
MHB 14-57-11
उत्तङ्क उवाच ।
प्राहुर्वाक्संगतं मित्रं धर्मनैपुण्यदर्शिनः ।
मित्रेषु यश्च विषमः स्तेन इत्येव तं विदुः ॥ १४-५७-११॥
uttaṅka uvāca |
prāhurvāksaṃgataṃ mitraṃ dharmanaipuṇyadarśinaḥ |
mitreṣu yaśca viṣamaḥ stena ityeva taṃ viduḥ || 14-57-11||
MHB 14-57-12
स भवान्मित्रतामद्य संप्राप्तो मम पार्थिव ।
स मे बुद्धिं प्रयच्छस्व समां बुद्धिमतां वर ॥ १४-५७-१२॥
sa bhavānmitratāmadya saṃprāpto mama pārthiva |
sa me buddhiṃ prayacchasva samāṃ buddhimatāṃ vara || 14-57-12||
MHB 14-57-13
अवाप्तार्थोऽहमद्येह भवांश्च पुरुषादकः ।
भवत्सकाशमागन्तुं क्षमं मम न वेति वा ॥ १४-५७-१३॥
avāptārtho'hamadyeha bhavāṃśca puruṣādakaḥ |
bhavatsakāśamāgantuṃ kṣamaṃ mama na veti vā || 14-57-13||
MHB 14-57-14
सौदास उवाच ।
क्षमं चेदिह वक्तव्यं मया द्विजवरोत्तम ।
मत्समीपं द्विजश्रेष्ठ नागन्तव्यं कथंचन ॥ १४-५७-१४॥
saudāsa uvāca |
kṣamaṃ cediha vaktavyaṃ mayā dvijavarottama |
matsamīpaṃ dvijaśreṣṭha nāgantavyaṃ kathaṃcana || 14-57-14||
MHB 14-57-15
एवं तव प्रपश्यामि श्रेयो भृगुकुलोद्वह ।
आगच्छतो हि ते विप्र भवेन्मृत्युरसंशयम् ॥ १४-५७-१५॥
evaṃ tava prapaśyāmi śreyo bhṛgukulodvaha |
āgacchato hi te vipra bhavenmṛtyurasaṃśayam || 14-57-15||
MHB 14-57-16
वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्तः स तदा राज्ञा क्षमं बुद्धिमता हितम् ।
समनुज्ञाप्य राजानमहल्यां प्रति जग्मिवान् ॥ १४-५७-१६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktaḥ sa tadā rājñā kṣamaṃ buddhimatā hitam |
samanujñāpya rājānamahalyāṃ prati jagmivān || 14-57-16||
MHB 14-57-17
गृहीत्वा कुण्डले दिव्ये गुरुपत्न्याः प्रियंकरः ।
जवेन महता प्रायाद्गौतमस्याश्रमं प्रति ॥ १४-५७-१७॥
gṛhītvā kuṇḍale divye gurupatnyāḥ priyaṃkaraḥ |
javena mahatā prāyādgautamasyāśramaṃ prati || 14-57-17||
MHB 14-57-18
यथा तयो रक्षणं च मदयन्त्याभिभाषितम् ।
तथा ते कुण्डले बद्ध्वा तथा कृष्णाजिनेऽनयत् ॥ १४-५७-१८॥
yathā tayo rakṣaṇaṃ ca madayantyābhibhāṣitam |
tathā te kuṇḍale baddhvā tathā kṛṣṇājine'nayat || 14-57-18||
MHB 14-57-19
स कस्मिंश्चित्क्षुधाविष्टः फलभारसमन्वितम् ।
बिल्वं ददर्श कस्मिंश्चिदारुरोह क्षुधान्वितः ॥ १४-५७-१९॥
sa kasmiṃścitkṣudhāviṣṭaḥ phalabhārasamanvitam |
bilvaṃ dadarśa kasmiṃścidāruroha kṣudhānvitaḥ || 14-57-19||
MHB 14-57-20
शाखास्वासज्य तस्यैव कृष्णाजिनमरिंदम ।
यस्मिंस्ते कुण्डले बद्धे तदा द्विजवरेण वै ॥ १४-५७-२०॥
śākhāsvāsajya tasyaiva kṛṣṇājinamariṃdama |
yasmiṃste kuṇḍale baddhe tadā dvijavareṇa vai || 14-57-20||
MHB 14-57-21
विशीर्णबन्धने तस्मिन्गते कृष्णाजिने महीम् ।
अपश्यद्भुजगः कश्चित्ते तत्र मणिकुण्डले ॥ १४-५७-२१॥
viśīrṇabandhane tasmingate kṛṣṇājine mahīm |
apaśyadbhujagaḥ kaścitte tatra maṇikuṇḍale || 14-57-21||
MHB 14-57-22
ऐरावतकुलोत्पन्नः शीघ्रो भूत्वा तदा स वै ।
विदश्यास्येन वल्मीकं विवेशाथ स कुण्डले ॥ १४-५७-२२॥
airāvatakulotpannaḥ śīghro bhūtvā tadā sa vai |
vidaśyāsyena valmīkaṃ viveśātha sa kuṇḍale || 14-57-22||
MHB 14-57-23
ह्रियमाणे तु दृष्ट्वा स कुण्डले भुजगेन ह ।
पपात वृक्षात्सोद्वेगो दुःखात्परमकोपनः ॥ १४-५७-२३॥
hriyamāṇe tu dṛṣṭvā sa kuṇḍale bhujagena ha |
papāta vṛkṣātsodvego duḥkhātparamakopanaḥ || 14-57-23||
MHB 14-57-24
स दण्डकाष्ठमादाय वल्मीकमखनत्तदा ।
क्रोधामर्षाभितप्ताङ्गस्ततो वै द्विजपुंगवः ॥ १४-५७-२४॥
sa daṇḍakāṣṭhamādāya valmīkamakhanattadā |
krodhāmarṣābhitaptāṅgastato vai dvijapuṃgavaḥ || 14-57-24||
MHB 14-57-25
तस्य वेगमसह्यं तमसहन्ती वसुंधरा ।
दण्डकाष्ठाभिनुन्नाङ्गी चचाल भृशमातुरा ॥ १४-५७-२५॥
tasya vegamasahyaṃ tamasahantī vasuṃdharā |
daṇḍakāṣṭhābhinunnāṅgī cacāla bhṛśamāturā || 14-57-25||
MHB 14-57-26
ततः खनत एवाथ विप्रर्षेर्धरणीतलम् ।
नागलोकस्य पन्थानं कर्तुकामस्य निश्चयात् ॥ १४-५७-२६॥
tataḥ khanata evātha viprarṣerdharaṇītalam |
nāgalokasya panthānaṃ kartukāmasya niścayāt || 14-57-26||
MHB 14-57-27
रथेन हरियुक्तेन तं देशमुपजग्मिवान् ।
वज्रपाणिर्महातेजा ददर्श च द्विजोत्तमम् ॥ १४-५७-२७॥
rathena hariyuktena taṃ deśamupajagmivān |
vajrapāṇirmahātejā dadarśa ca dvijottamam || 14-57-27||
MHB 14-57-28
स तु तं ब्राह्मणो भूत्वा तस्य दुःखेन दुःखितः ।
उत्तङ्कमब्रवीत्तात नैतच्छक्यं त्वयेति वै ॥ १४-५७-२८॥
sa tu taṃ brāhmaṇo bhūtvā tasya duḥkhena duḥkhitaḥ |
uttaṅkamabravīttāta naitacchakyaṃ tvayeti vai || 14-57-28||
MHB 14-57-29
इतो हि नागलोको वै योजनानि सहस्रशः ।
न दण्डकाष्ठसाध्यं च मन्ये कार्यमिदं तव ॥ १४-५७-२९॥
ito hi nāgaloko vai yojanāni sahasraśaḥ |
na daṇḍakāṣṭhasādhyaṃ ca manye kāryamidaṃ tava || 14-57-29||
MHB 14-57-30
उत्तङ्क उवाच ।
नागलोके यदि ब्रह्मन्न शक्ये कुण्डले मया ।
प्राप्तुं प्राणान्विमोक्ष्यामि पश्यतस्ते द्विजोत्तम ॥ १४-५७-३०॥
uttaṅka uvāca |
nāgaloke yadi brahmanna śakye kuṇḍale mayā |
prāptuṃ prāṇānvimokṣyāmi paśyataste dvijottama || 14-57-30||
MHB 14-57-31
यदा स नाशकत्तस्य निश्चयं कर्तुमन्यथा ।
वज्रपाणिस्तदा दण्डं वज्रास्त्रेण युयोज ह ॥ १४-५७-३१॥
yadā sa nāśakattasya niścayaṃ kartumanyathā |
vajrapāṇistadā daṇḍaṃ vajrāstreṇa yuyoja ha || 14-57-31||
MHB 14-57-32
ततो वज्रप्रहारैस्तैर्दार्यमाणा वसुंधरा ।
नागलोकस्य पन्थानमकरोज्जनमेजय ॥ १४-५७-३२॥
tato vajraprahāraistairdāryamāṇā vasuṃdharā |
nāgalokasya panthānamakarojjanamejaya || 14-57-32||
MHB 14-57-33
स तेन मार्गेण तदा नागलोकं विवेश ह ।
ददर्श नागलोकं च योजनानि सहस्रशः ॥ १४-५७-३३॥
sa tena mārgeṇa tadā nāgalokaṃ viveśa ha |
dadarśa nāgalokaṃ ca yojanāni sahasraśaḥ || 14-57-33||
MHB 14-57-34
प्राकारनिचयैर्दिव्यैर्मणिमुक्ताभ्यलंकृतैः ।
उपपन्नं महाभाग शातकुम्भमयैस्तथा ॥ १४-५७-३४॥
prākāranicayairdivyairmaṇimuktābhyalaṃkṛtaiḥ |
upapannaṃ mahābhāga śātakumbhamayaistathā || 14-57-34||
MHB 14-57-35
वापीः स्फटिकसोपाना नदीश्च विमलोदकाः ।
ददर्श वृक्षांश्च बहून्नानाद्विजगणायुतान् ॥ १४-५७-३५॥
vāpīḥ sphaṭikasopānā nadīśca vimalodakāḥ |
dadarśa vṛkṣāṃśca bahūnnānādvijagaṇāyutān || 14-57-35||
MHB 14-57-36
तस्य लोकस्य च द्वारं ददर्श स भृगूद्वहः ।
पञ्चयोजनविस्तारमायतं शतयोजनम् ॥ १४-५७-३६॥
tasya lokasya ca dvāraṃ dadarśa sa bhṛgūdvahaḥ |
pañcayojanavistāramāyataṃ śatayojanam || 14-57-36||
MHB 14-57-37
नागलोकमुत्तङ्कस्तु प्रेक्ष्य दीनोऽभवत्तदा ।
निराशश्चाभवत्तात कुण्डलाहरणे पुनः ॥ १४-५७-३७॥
nāgalokamuttaṅkastu prekṣya dīno'bhavattadā |
nirāśaścābhavattāta kuṇḍalāharaṇe punaḥ || 14-57-37||
MHB 14-57-38
तत्र प्रोवाच तुरगस्तं कृष्णश्वेतवालधिः ।
ताम्रास्यनेत्रः कौरव्य प्रज्वलन्निव तेजसा ॥ १४-५७-३८॥
tatra provāca turagastaṃ kṛṣṇaśvetavāladhiḥ |
tāmrāsyanetraḥ kauravya prajvalanniva tejasā || 14-57-38||
MHB 14-57-39
धमस्वापानमेतन्मे ततस्त्वं विप्र लप्स्यसे ।
ऐरावतसुतेनेह तवानीते हि कुण्डले ॥ १४-५७-३९॥
dhamasvāpānametanme tatastvaṃ vipra lapsyase |
airāvatasuteneha tavānīte hi kuṇḍale || 14-57-39||
MHB 14-57-40
मा जुगुप्सां कृथाः पुत्र त्वमत्रार्थे कथंचन ।
त्वयैतद्धि समाचीर्णं गौतमस्याश्रमे तदा ॥ १४-५७-४०॥
mā jugupsāṃ kṛthāḥ putra tvamatrārthe kathaṃcana |
tvayaitaddhi samācīrṇaṃ gautamasyāśrame tadā || 14-57-40||
MHB 14-57-41
उत्तङ्क उवाच ।
कथं भवन्तं जानीयामुपाध्यायाश्रमं प्रति ।
यन्मया चीर्णपूर्वं च श्रोतुमिच्छामि तद्ध्यहम् ॥ १४-५७-४१॥
uttaṅka uvāca |
kathaṃ bhavantaṃ jānīyāmupādhyāyāśramaṃ prati |
yanmayā cīrṇapūrvaṃ ca śrotumicchāmi taddhyaham || 14-57-41||
MHB 14-57-42
अश्व उवाच ।
गुरोर्गुरुं मां जानीहि ज्वलितं जातवेदसम् ।
त्वया ह्यहं सदा वत्स गुरोरर्थेऽभिपूजितः ॥ १४-५७-४२॥
aśva uvāca |
gurorguruṃ māṃ jānīhi jvalitaṃ jātavedasam |
tvayā hyahaṃ sadā vatsa gurorarthe'bhipūjitaḥ || 14-57-42||
MHB 14-57-43
सततं पूजितो विप्र शुचिना भृगुनन्दन ।
तस्माच्छ्रेयो विधास्यामि तवैवं कुरु मा चिरम् ॥ १४-५७-४३॥
satataṃ pūjito vipra śucinā bhṛgunandana |
tasmācchreyo vidhāsyāmi tavaivaṃ kuru mā ciram || 14-57-43||
MHB 14-57-44
इत्युक्तः स तथाकार्षीदुत्तङ्कश्चित्रभानुना ।
घृतार्चिः प्रीतिमांश्चापि प्रजज्वाल दिधक्षया ॥ १४-५७-४४॥
ityuktaḥ sa tathākārṣīduttaṅkaścitrabhānunā |
ghṛtārciḥ prītimāṃścāpi prajajvāla didhakṣayā || 14-57-44||
MHB 14-57-45
ततोऽस्य रोमकूपेभ्यो ध्मायमानस्य भारत ।
घनः प्रादुरभूद्धूमो नागलोकभयावहः ॥ १४-५७-४५॥
tato'sya romakūpebhyo dhmāyamānasya bhārata |
ghanaḥ prādurabhūddhūmo nāgalokabhayāvahaḥ || 14-57-45||
MHB 14-57-46
तेन धूमेन सहसा वर्धमानेन भारत ।
नागलोके महाराज न प्रज्ञायत किंचन ॥ १४-५७-४६॥
tena dhūmena sahasā vardhamānena bhārata |
nāgaloke mahārāja na prajñāyata kiṃcana || 14-57-46||
MHB 14-57-47
हाहाकृतमभूत्सर्वमैरावतनिवेशनम् ।
वासुकिप्रमुखानां च नागानां जनमेजय ॥ १४-५७-४७॥
hāhākṛtamabhūtsarvamairāvataniveśanam |
vāsukipramukhānāṃ ca nāgānāṃ janamejaya || 14-57-47||
MHB 14-57-48
न प्रकाशन्त वेश्मानि धूमरुद्धानि भारत ।
नीहारसंवृतानीव वनानि गिरयस्तथा ॥ १४-५७-४८॥
na prakāśanta veśmāni dhūmaruddhāni bhārata |
nīhārasaṃvṛtānīva vanāni girayastathā || 14-57-48||
MHB 14-57-49
ते धूमरक्तनयना वह्नितेजोभितापिताः ।
आजग्मुर्निश्चयं ज्ञातुं भार्गवस्यातितेजसः ॥ १४-५७-४९॥
te dhūmaraktanayanā vahnitejobhitāpitāḥ |
ājagmurniścayaṃ jñātuṃ bhārgavasyātitejasaḥ || 14-57-49||
MHB 14-57-50
श्रुत्वा च निश्चयं तस्य महर्षेस्तिग्मतेजसः ।
संभ्रान्तमनसः सर्वे पूजां चक्रुर्यथाविधि ॥ १४-५७-५०॥
śrutvā ca niścayaṃ tasya maharṣestigmatejasaḥ |
saṃbhrāntamanasaḥ sarve pūjāṃ cakruryathāvidhi || 14-57-50||
MHB 14-57-51
सर्वे प्राञ्जलयो नागा वृद्धबालपुरोगमाः ।
शिरोभिः प्रणिपत्योचुः प्रसीद भगवन्निति ॥ १४-५७-५१॥
sarve prāñjalayo nāgā vṛddhabālapurogamāḥ |
śirobhiḥ praṇipatyocuḥ prasīda bhagavanniti || 14-57-51||
MHB 14-57-52
प्रसाद्य ब्राह्मणं ते तु पाद्यमर्घ्यं निवेद्य च ।
प्रायच्छन्कुण्डले दिव्ये पन्नगाः परमार्चिते ॥ १४-५७-५२॥
prasādya brāhmaṇaṃ te tu pādyamarghyaṃ nivedya ca |
prāyacchankuṇḍale divye pannagāḥ paramārcite || 14-57-52||
MHB 14-57-53
ततः संपूजितो नागैस्तत्रोत्तङ्कः प्रतापवान् ।
अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा जगाम गुरुसद्म तत् ॥ १४-५७-५३॥
tataḥ saṃpūjito nāgaistatrottaṅkaḥ pratāpavān |
agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā jagāma gurusadma tat || 14-57-53||
MHB 14-57-54
स गत्वा त्वरितो राजन्गौतमस्य निवेशनम् ।
प्रायच्छत्कुण्डले दिव्ये गुरुपत्न्यै तदानघ ॥ १४-५७-५४॥
sa gatvā tvarito rājangautamasya niveśanam |
prāyacchatkuṇḍale divye gurupatnyai tadānagha || 14-57-54||
MHB 14-57-55
एवं महात्मना तेन त्रीँल्लोकाञ्जनमेजय ।
परिक्रम्याहृते दिव्ये ततस्ते मणिकुण्डले ॥ १४-५७-५५॥
evaṃ mahātmanā tena trī~llokāñjanamejaya |
parikramyāhṛte divye tataste maṇikuṇḍale || 14-57-55||
MHB 14-57-56
एवंप्रभावः स मुनिरुत्तङ्को भरतर्षभ ।
परेण तपसा युक्तो यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १४-५७-५६॥
evaṃprabhāvaḥ sa muniruttaṅko bharatarṣabha |
pareṇa tapasā yukto yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi || 14-57-56||
Adhyaya: 58/96 (20)
MHB 14-58-1
जनमेजय उवाच ।
उत्तङ्काय वरं दत्त्वा गोविन्दो द्विजसत्तम ।
अत ऊर्ध्वं महाबाहुः किं चकार महायशाः ॥ १४-५८-१॥
janamejaya uvāca |
uttaṅkāya varaṃ dattvā govindo dvijasattama |
ata ūrdhvaṃ mahābāhuḥ kiṃ cakāra mahāyaśāḥ || 14-58-1||
MHB 14-58-2
वैशंपायन उवाच ।
दत्त्वा वरमुत्तङ्काय प्रायात्सात्यकिना सह ।
द्वारकामेव गोविन्दः शीघ्रवेगैर्महाहयैः ॥ १४-५८-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
dattvā varamuttaṅkāya prāyātsātyakinā saha |
dvārakāmeva govindaḥ śīghravegairmahāhayaiḥ || 14-58-2||
MHB 14-58-3
सरांसि च नदीश्चैव वनानि विविधानि च ।
अतिक्रम्य ससादाथ रम्यां द्वारवतीं पुरीम् ॥ १४-५८-३॥
sarāṃsi ca nadīścaiva vanāni vividhāni ca |
atikramya sasādātha ramyāṃ dvāravatīṃ purīm || 14-58-3||
MHB 14-58-4
वर्तमाने महाराज महे रैवतकस्य च ।
उपायात्पुण्डरीकाक्षो युयुधानानुगस्तदा ॥ १४-५८-४॥
vartamāne mahārāja mahe raivatakasya ca |
upāyātpuṇḍarīkākṣo yuyudhānānugastadā || 14-58-4||
MHB 14-58-5
अलंकृतस्तु स गिरिर्नानारूपविचित्रितैः ।
बभौ रुक्ममयैः काशैः सर्वतः पुरुषर्षभ ॥ १४-५८-५॥
alaṃkṛtastu sa girirnānārūpavicitritaiḥ |
babhau rukmamayaiḥ kāśaiḥ sarvataḥ puruṣarṣabha || 14-58-5||
MHB 14-58-6
काञ्चनस्रग्भिरग्र्याभिः सुमनोभिस्तथैव च ।
वासोभिश्च महाशैलः कल्पवृक्षैश्च सर्वशः ॥ १४-५८-६॥
kāñcanasragbhiragryābhiḥ sumanobhistathaiva ca |
vāsobhiśca mahāśailaḥ kalpavṛkṣaiśca sarvaśaḥ || 14-58-6||
MHB 14-58-7
दीपवृक्षैश्च सौवर्णैरभीक्ष्णमुपशोभितः ।
गुहानिर्झरदेशेषु दिवाभूतो बभूव ह ॥ १४-५८-७॥
dīpavṛkṣaiśca sauvarṇairabhīkṣṇamupaśobhitaḥ |
guhānirjharadeśeṣu divābhūto babhūva ha || 14-58-7||
MHB 14-58-8
पताकाभिर्विचित्राभिः सघण्टाभिः समन्ततः ।
पुंभिः स्त्रीभिश्च संघुष्टः प्रगीत इव चाभवत् ।
अतीव प्रेक्षणीयोऽभून्मेरुर्मुनिगणैरिव ॥ १४-५८-८॥
patākābhirvicitrābhiḥ saghaṇṭābhiḥ samantataḥ |
puṃbhiḥ strībhiśca saṃghuṣṭaḥ pragīta iva cābhavat |
atīva prekṣaṇīyo'bhūnmerurmunigaṇairiva || 14-58-8||
MHB 14-58-9
मत्तानां हृष्टरूपाणां स्त्रीणां पुंसां च भारत ।
गायतां पर्वतेन्द्रस्य दिवस्पृगिव निस्वनः ॥ १४-५८-९॥
mattānāṃ hṛṣṭarūpāṇāṃ strīṇāṃ puṃsāṃ ca bhārata |
gāyatāṃ parvatendrasya divaspṛgiva nisvanaḥ || 14-58-9||
MHB 14-58-10
प्रमत्तमत्तसंमत्तक्ष्वेडितोत्कृष्टसंकुला ।
तथा किलकिलाशब्दैर्भूरभूत्सुमनोहरा ॥ १४-५८-१०॥
pramattamattasaṃmattakṣveḍitotkṛṣṭasaṃkulā |
tathā kilakilāśabdairbhūrabhūtsumanoharā || 14-58-10||
MHB 14-58-11
विपणापणवान्रम्यो भक्ष्यभोज्यविहारवान् ।
वस्त्रमाल्योत्करयुतो वीणावेणुमृदङ्गवान् ॥ १४-५८-११॥
vipaṇāpaṇavānramyo bhakṣyabhojyavihāravān |
vastramālyotkarayuto vīṇāveṇumṛdaṅgavān || 14-58-11||
MHB 14-58-12
सुरामैरेयमिश्रेण भक्ष्यभोज्येन चैव ह ।
दीनान्धकृपणादिभ्यो दीयमानेन चानिशम् ।
बभौ परमकल्याणो महस्तस्य महागिरेः ॥ १४-५८-१२॥
surāmaireyamiśreṇa bhakṣyabhojyena caiva ha |
dīnāndhakṛpaṇādibhyo dīyamānena cāniśam |
babhau paramakalyāṇo mahastasya mahāgireḥ || 14-58-12||
MHB 14-58-13
पुण्यावसथवान्वीर पुण्यकृद्भिर्निषेवितः ।
विहारो वृष्णिवीराणां महे रैवतकस्य ह ।
स नगो वेश्मसंकीर्णो देवलोक इवाबभौ ॥ १४-५८-१३॥
puṇyāvasathavānvīra puṇyakṛdbhirniṣevitaḥ |
vihāro vṛṣṇivīrāṇāṃ mahe raivatakasya ha |
sa nago veśmasaṃkīrṇo devaloka ivābabhau || 14-58-13||
MHB 14-58-14
तदा च कृष्णसांनिध्यमासाद्य भरतर्षभ ।
शक्रसद्मप्रतीकाशो बभूव स हि शैलराट् ॥ १४-५८-१४॥
tadā ca kṛṣṇasāṃnidhyamāsādya bharatarṣabha |
śakrasadmapratīkāśo babhūva sa hi śailarāṭ || 14-58-14||
MHB 14-58-15
ततः संपूज्यमानः स विवेश भवनं शुभम् ।
गोविन्दः सात्यकिश्चैव जगाम भवनं स्वकम् ॥ १४-५८-१५॥
tataḥ saṃpūjyamānaḥ sa viveśa bhavanaṃ śubham |
govindaḥ sātyakiścaiva jagāma bhavanaṃ svakam || 14-58-15||
MHB 14-58-16
विवेश च स हृष्टात्मा चिरकालप्रवासकः ।
कृत्वा नसुकरं कर्म दानवेष्विव वासवः ॥ १४-५८-१६॥
viveśa ca sa hṛṣṭātmā cirakālapravāsakaḥ |
kṛtvā nasukaraṃ karma dānaveṣviva vāsavaḥ || 14-58-16||
MHB 14-58-17
उपयातं तु वार्ष्णेयं भोजवृष्ण्यन्धकास्तदा ।
अभ्यगच्छन्महात्मानं देवा इव शतक्रतुम् ॥ १४-५८-१७॥
upayātaṃ tu vārṣṇeyaṃ bhojavṛṣṇyandhakāstadā |
abhyagacchanmahātmānaṃ devā iva śatakratum || 14-58-17||
MHB 14-58-18
स तानभ्यर्च्य मेधावी पृष्ट्वा च कुशलं तदा ।
अभ्यवादयत प्रीतः पितरं मातरं तथा ॥ १४-५८-१८॥
sa tānabhyarcya medhāvī pṛṣṭvā ca kuśalaṃ tadā |
abhyavādayata prītaḥ pitaraṃ mātaraṃ tathā || 14-58-18||
MHB 14-58-19
ताभ्यां च संपरिष्वक्तः सान्त्वितश्च महाभुजः ।
उपोपविष्टस्तैः सर्वैर्वृष्णिभिः परिवारितः ॥ १४-५८-१९॥
tābhyāṃ ca saṃpariṣvaktaḥ sāntvitaśca mahābhujaḥ |
upopaviṣṭastaiḥ sarvairvṛṣṇibhiḥ parivāritaḥ || 14-58-19||
MHB 14-58-20
स विश्रान्तो महातेजाः कृतपादावसेचनः ।
कथयामास तं कृष्णः पृष्टः पित्रा महाहवम् ॥ १४-५८-२०॥
sa viśrānto mahātejāḥ kṛtapādāvasecanaḥ |
kathayāmāsa taṃ kṛṣṇaḥ pṛṣṭaḥ pitrā mahāhavam || 14-58-20||
Adhyaya: 59/96 (36)
MHB 14-59-1
वसुदेव उवाच ।
श्रुतवानस्मि वार्ष्णेय संग्रामं परमाद्भुतम् ।
नराणां वदतां पुत्र कथोद्घातेषु नित्यशः ॥ १४-५९-१॥
vasudeva uvāca |
śrutavānasmi vārṣṇeya saṃgrāmaṃ paramādbhutam |
narāṇāṃ vadatāṃ putra kathodghāteṣu nityaśaḥ || 14-59-1||
MHB 14-59-2
त्वं तु प्रत्यक्षदर्शी च कार्यज्ञश्च महाभुज ।
तस्मात्प्रब्रूहि संग्रामं याथातथ्येन मेऽनघ ॥ १४-५९-२॥
tvaṃ tu pratyakṣadarśī ca kāryajñaśca mahābhuja |
tasmātprabrūhi saṃgrāmaṃ yāthātathyena me'nagha || 14-59-2||
MHB 14-59-3
यथा तदभवद्युद्धं पाण्डवानां महात्मनाम् ।
भीष्मकर्णकृपद्रोणशल्यादिभिरनुत्तमम् ॥ १४-५९-३॥
yathā tadabhavadyuddhaṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
bhīṣmakarṇakṛpadroṇaśalyādibhiranuttamam || 14-59-3||
MHB 14-59-4
अन्येषां क्षत्रियाणां च कृतास्त्राणामनेकशः ।
नानावेषाकृतिमतां नानादेशनिवासिनाम् ॥ १४-५९-४॥
anyeṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca kṛtāstrāṇāmanekaśaḥ |
nānāveṣākṛtimatāṃ nānādeśanivāsinām || 14-59-4||
MHB 14-59-5
इत्युक्तः पुण्डरीकाक्षः पित्रा मातुस्तदन्तिके ।
शशंस कुरुवीराणां संग्रामे निधनं यथा ॥ १४-५९-५॥
ityuktaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pitrā mātustadantike |
śaśaṃsa kuruvīrāṇāṃ saṃgrāme nidhanaṃ yathā || 14-59-5||
MHB 14-59-6
वासुदेव उवाच ।
अत्यद्भुतानि कर्माणि क्षत्रियाणां महात्मनाम् ।
बहुलत्वान्न संख्यातुं शक्यान्यब्दशतैरपि ॥ १४-५९-६॥
vāsudeva uvāca |
atyadbhutāni karmāṇi kṣatriyāṇāṃ mahātmanām |
bahulatvānna saṃkhyātuṃ śakyānyabdaśatairapi || 14-59-6||
MHB 14-59-7
प्राधान्यतस्तु गदतः समासेनैव मे शृणु ।
कर्माणि पृथिवीशानां यथावदमरद्युते ॥ १४-५९-७॥
prādhānyatastu gadataḥ samāsenaiva me śṛṇu |
karmāṇi pṛthivīśānāṃ yathāvadamaradyute || 14-59-7||
MHB 14-59-8
भीष्मः सेनापतिरभूदेकादशचमूपतिः ।
कौरव्यः कौरवेयाणां देवानामिव वासवः ॥ १४-५९-८॥
bhīṣmaḥ senāpatirabhūdekādaśacamūpatiḥ |
kauravyaḥ kauraveyāṇāṃ devānāmiva vāsavaḥ || 14-59-8||
MHB 14-59-9
शिखण्डी पाण्डुपुत्राणां नेता सप्तचमूपतिः ।
बभूव रक्षितो धीमान्धीमता सव्यसाचिना ॥ १४-५९-९॥
śikhaṇḍī pāṇḍuputrāṇāṃ netā saptacamūpatiḥ |
babhūva rakṣito dhīmāndhīmatā savyasācinā || 14-59-9||
MHB 14-59-10
तेषां तदभवद्युद्धं दशाहानि महात्मनाम् ।
कुरूणां पाण्डवानां च सुमहद्रोमहर्षणम् ॥ १४-५९-१०॥
teṣāṃ tadabhavadyuddhaṃ daśāhāni mahātmanām |
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca sumahadromaharṣaṇam || 14-59-10||
MHB 14-59-11
ततः शिखण्डी गाङ्गेयमयुध्यन्तं महाहवे ।
जघान बहुभिर्बाणैः सह गाण्डीवधन्वना ॥ १४-५९-११॥
tataḥ śikhaṇḍī gāṅgeyamayudhyantaṃ mahāhave |
jaghāna bahubhirbāṇaiḥ saha gāṇḍīvadhanvanā || 14-59-11||
MHB 14-59-12
अकरोत्स ततः कालं शरतल्पगतो मुनिः ।
अयनं दक्षिणं हित्वा संप्राप्ते चोत्तरायणे ॥ १४-५९-१२॥
akarotsa tataḥ kālaṃ śaratalpagato muniḥ |
ayanaṃ dakṣiṇaṃ hitvā saṃprāpte cottarāyaṇe || 14-59-12||
MHB 14-59-13
ततः सेनापतिरभूद्द्रोणोऽस्त्रविदुषां वरः ।
प्रवीरः कौरवेन्द्रस्य काव्यो दैत्यपतेरिव ॥ १४-५९-१३॥
tataḥ senāpatirabhūddroṇo'straviduṣāṃ varaḥ |
pravīraḥ kauravendrasya kāvyo daityapateriva || 14-59-13||
MHB 14-59-14
अक्षौहिणीभिः शिष्टाभिर्नवभिर्द्विजसत्तमः ।
संवृतः समरश्लाघी गुप्तः कृपवृषादिभिः ॥ १४-५९-१४॥
akṣauhiṇībhiḥ śiṣṭābhirnavabhirdvijasattamaḥ |
saṃvṛtaḥ samaraślāghī guptaḥ kṛpavṛṣādibhiḥ || 14-59-14||
MHB 14-59-15
धृष्टद्युम्नस्त्वभून्नेता पाण्डवानां महास्त्रवित् ।
गुप्तो भीमेन तेजस्वी मित्रेण वरुणो यथा ॥ १४-५९-१५॥
dhṛṣṭadyumnastvabhūnnetā pāṇḍavānāṃ mahāstravit |
gupto bhīmena tejasvī mitreṇa varuṇo yathā || 14-59-15||
MHB 14-59-16
पञ्चसेनापरिवृतो द्रोणप्रेप्सुर्महामनाः ।
पितुर्निकारान्संस्मृत्य रणे कर्माकरोन्महत् ॥ १४-५९-१६॥
pañcasenāparivṛto droṇaprepsurmahāmanāḥ |
piturnikārānsaṃsmṛtya raṇe karmākaronmahat || 14-59-16||
MHB 14-59-17
तस्मिंस्ते पृथिवीपाला द्रोणपार्षतसंगरे ।
नानादिगागता वीराः प्रायशो निधनं गताः ॥ १४-५९-१७॥
tasmiṃste pṛthivīpālā droṇapārṣatasaṃgare |
nānādigāgatā vīrāḥ prāyaśo nidhanaṃ gatāḥ || 14-59-17||
MHB 14-59-18
दिनानि पञ्च तद्युद्धमभूत्परमदारुणम् ।
ततो द्रोणः परिश्रान्तो धृष्टद्युम्नवशं गतः ॥ १४-५९-१८॥
dināni pañca tadyuddhamabhūtparamadāruṇam |
tato droṇaḥ pariśrānto dhṛṣṭadyumnavaśaṃ gataḥ || 14-59-18||
MHB 14-59-19
ततः सेनापतिरभूत्कर्णो दौर्योधने बले ।
अक्षौहिणीभिः शिष्टाभिर्वृतः पञ्चभिराहवे ॥ १४-५९-१९॥
tataḥ senāpatirabhūtkarṇo dauryodhane bale |
akṣauhiṇībhiḥ śiṣṭābhirvṛtaḥ pañcabhirāhave || 14-59-19||
MHB 14-59-20
तिस्रस्तु पाण्डुपुत्राणां चम्वो बीभत्सुपालिताः ।
हतप्रवीरभूयिष्ठा बभूवुः समवस्थिताः ॥ १४-५९-२०॥
tisrastu pāṇḍuputrāṇāṃ camvo bībhatsupālitāḥ |
hatapravīrabhūyiṣṭhā babhūvuḥ samavasthitāḥ || 14-59-20||
MHB 14-59-21
ततः पार्थं समासाद्य पतंग इव पावकम् ।
पञ्चत्वमगमत्सौतिर्द्वितीयेऽहनि दारुणे ॥ १४-५९-२१॥
tataḥ pārthaṃ samāsādya pataṃga iva pāvakam |
pañcatvamagamatsautirdvitīye'hani dāruṇe || 14-59-21||
MHB 14-59-22
हते कर्णे तु कौरव्या निरुत्साहा हतौजसः ।
अक्षौहिणीभिस्तिसृभिर्मद्रेशं पर्यवारयन् ॥ १४-५९-२२॥
hate karṇe tu kauravyā nirutsāhā hataujasaḥ |
akṣauhiṇībhistisṛbhirmadreśaṃ paryavārayan || 14-59-22||
MHB 14-59-23
हतवाहनभूयिष्ठाः पाण्डवास्तु युधिष्ठिरम् ।
अक्षौहिण्या निरुत्साहाः शिष्टया पर्यवारयन् ॥ १४-५९-२३॥
hatavāhanabhūyiṣṭhāḥ pāṇḍavāstu yudhiṣṭhiram |
akṣauhiṇyā nirutsāhāḥ śiṣṭayā paryavārayan || 14-59-23||
MHB 14-59-24
अवधीन्मद्रराजानं कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
तस्मिंस्तथार्धदिवसे कर्म कृत्वा सुदुष्करम् ॥ १४-५९-२४॥
avadhīnmadrarājānaṃ kururājo yudhiṣṭhiraḥ |
tasmiṃstathārdhadivase karma kṛtvā suduṣkaram || 14-59-24||
MHB 14-59-25
हते शल्ये तु शकुनिं सहदेवो महामनाः ।
आहर्तारं कलेस्तस्य जघानामितविक्रमः ॥ १४-५९-२५॥
hate śalye tu śakuniṃ sahadevo mahāmanāḥ |
āhartāraṃ kalestasya jaghānāmitavikramaḥ || 14-59-25||
MHB 14-59-26
निहते शकुनौ राजा धार्तराष्ट्रः सुदुर्मनाः ।
अपाक्रामद्गदापाणिर्हतभूयिष्ठसैनिकः ॥ १४-५९-२६॥
nihate śakunau rājā dhārtarāṣṭraḥ sudurmanāḥ |
apākrāmadgadāpāṇirhatabhūyiṣṭhasainikaḥ || 14-59-26||
MHB 14-59-27
तमन्वधावत्संक्रुद्धो भीमसेनः प्रतापवान् ।
ह्रदे द्वैपायने चापि सलिलस्थं ददर्श तम् ॥ १४-५९-२७॥
tamanvadhāvatsaṃkruddho bhīmasenaḥ pratāpavān |
hrade dvaipāyane cāpi salilasthaṃ dadarśa tam || 14-59-27||
MHB 14-59-28
ततः शिष्टेन सैन्येन समन्तात्परिवार्य तम् ।
उपोपविविशुर्हृष्टा ह्रदस्थं पञ्च पाण्डवाः ॥ १४-५९-२८॥
tataḥ śiṣṭena sainyena samantātparivārya tam |
upopaviviśurhṛṣṭā hradasthaṃ pañca pāṇḍavāḥ || 14-59-28||
MHB 14-59-29
विगाह्य सलिलं त्वाशु वाग्बाणैर्भृशविक्षतः ।
उत्थाय स गदापाणिर्युद्धाय समुपस्थितः ॥ १४-५९-२९॥
vigāhya salilaṃ tvāśu vāgbāṇairbhṛśavikṣataḥ |
utthāya sa gadāpāṇiryuddhāya samupasthitaḥ || 14-59-29||
MHB 14-59-30
ततः स निहतो राजा धार्तराष्ट्रो महामृधे ।
भीमसेनेन विक्रम्य पश्यतां पृथिवीक्षिताम् ॥ १४-५९-३०॥
tataḥ sa nihato rājā dhārtarāṣṭro mahāmṛdhe |
bhīmasenena vikramya paśyatāṃ pṛthivīkṣitām || 14-59-30||
MHB 14-59-31
ततस्तत्पाण्डवं सैन्यं संसुप्तं शिबिरे निशि ।
निहतं द्रोणपुत्रेण पितुर्वधममृष्यता ॥ १४-५९-३१॥
tatastatpāṇḍavaṃ sainyaṃ saṃsuptaṃ śibire niśi |
nihataṃ droṇaputreṇa piturvadhamamṛṣyatā || 14-59-31||
MHB 14-59-32
हतपुत्रा हतबला हतमित्रा मया सह ।
युयुधानद्वितीयेन पञ्च शिष्टाः स्म पाण्डवाः ॥ १४-५९-३२॥
hataputrā hatabalā hatamitrā mayā saha |
yuyudhānadvitīyena pañca śiṣṭāḥ sma pāṇḍavāḥ || 14-59-32||
MHB 14-59-33
सहैव कृपभोजाभ्यां द्रौणिर्युद्धादमुच्यत ।
युयुत्सुश्चापि कौरव्यो मुक्तः पाण्डवसंश्रयात् ॥ १४-५९-३३॥
sahaiva kṛpabhojābhyāṃ drauṇiryuddhādamucyata |
yuyutsuścāpi kauravyo muktaḥ pāṇḍavasaṃśrayāt || 14-59-33||
MHB 14-59-34
निहते कौरवेन्द्रे च सानुबन्धे सुयोधने ।
विदुरः संजयश्चैव धर्मराजमुपस्थितौ ॥ १४-५९-३४॥
nihate kauravendre ca sānubandhe suyodhane |
viduraḥ saṃjayaścaiva dharmarājamupasthitau || 14-59-34||
MHB 14-59-35
एवं तदभवद्युद्धमहान्यष्टादश प्रभो ।
यत्र ते पृथिवीपाला निहताः स्वर्गमावसन् ॥ १४-५९-३५॥
evaṃ tadabhavadyuddhamahānyaṣṭādaśa prabho |
yatra te pṛthivīpālā nihatāḥ svargamāvasan || 14-59-35||
MHB 14-59-36
वैशंपायन उवाच ।
शृण्वतां तु महाराज कथां तां रोमहर्षणीम् ।
दुःखहर्षपरिक्लेशा वृष्णीनामभवंस्तदा ॥ १४-५९-३६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śṛṇvatāṃ tu mahārāja kathāṃ tāṃ romaharṣaṇīm |
duḥkhaharṣaparikleśā vṛṣṇīnāmabhavaṃstadā || 14-59-36||
Adhyaya: 60/96 (41)
MHB 14-60-1
वैशंपायन उवाच ।
कथयन्नेव तु तदा वासुदेवः प्रतापवान् ।
महाभारतयुद्धं तत्कथान्ते पितुरग्रतः ॥ १४-६०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kathayanneva tu tadā vāsudevaḥ pratāpavān |
mahābhāratayuddhaṃ tatkathānte pituragrataḥ || 14-60-1||
MHB 14-60-2
अभिमन्योर्वधं वीरः सोऽत्यक्रामत भारत ।
अप्रियं वसुदेवस्य मा भूदिति महामनाः ॥ १४-६०-२॥
abhimanyorvadhaṃ vīraḥ so'tyakrāmata bhārata |
apriyaṃ vasudevasya mā bhūditi mahāmanāḥ || 14-60-2||
MHB 14-60-3
मा दौहित्रवधं श्रुत्वा वसुदेवो महात्ययम् ।
दुःखशोकाभिसंतप्तो भवेदिति महामतिः ॥ १४-६०-३॥
mā dauhitravadhaṃ śrutvā vasudevo mahātyayam |
duḥkhaśokābhisaṃtapto bhavediti mahāmatiḥ || 14-60-3||
MHB 14-60-4
सुभद्रा तु तमुत्क्रान्तमात्मजस्य वधं रणे ।
आचक्ष्व कृष्ण सौभद्रवधमित्यपतद्भुवि ॥ १४-६०-४॥
subhadrā tu tamutkrāntamātmajasya vadhaṃ raṇe |
ācakṣva kṛṣṇa saubhadravadhamityapatadbhuvi || 14-60-4||
MHB 14-60-5
तामपश्यन्निपतितां वसुदेवः क्षितौ तदा ।
दृष्ट्वैव च पपातोर्व्यां सोऽपि दुःखेन मूर्छितः ॥ १४-६०-५॥
tāmapaśyannipatitāṃ vasudevaḥ kṣitau tadā |
dṛṣṭvaiva ca papātorvyāṃ so'pi duḥkhena mūrchitaḥ || 14-60-5||
MHB 14-60-6
ततः स दौहित्रवधाद्दुःखशोकसमन्वितः ।
वसुदेवो महाराज कृष्णं वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १४-६०-६॥
tataḥ sa dauhitravadhādduḥkhaśokasamanvitaḥ |
vasudevo mahārāja kṛṣṇaṃ vākyamathābravīt || 14-60-6||
MHB 14-60-7
ननु त्वं पुण्डरीकाक्ष सत्यवाग्भुवि विश्रुतः ।
यद्दौहित्रवधं मेऽद्य न ख्यापयसि शत्रुहन् ॥ १४-६०-७॥
nanu tvaṃ puṇḍarīkākṣa satyavāgbhuvi viśrutaḥ |
yaddauhitravadhaṃ me'dya na khyāpayasi śatruhan || 14-60-7||
MHB 14-60-8
तद्भागिनेयनिधनं तत्त्वेनाचक्ष्व मे विभो ।
सदृशाक्षस्तव कथं शत्रुभिर्निहतो रणे ॥ १४-६०-८॥
tadbhāgineyanidhanaṃ tattvenācakṣva me vibho |
sadṛśākṣastava kathaṃ śatrubhirnihato raṇe || 14-60-8||
MHB 14-60-9
दुर्मरं बत वार्ष्णेय कालेऽप्राप्ते नृभिः सदा ।
यत्र मे हृदयं दुःखाच्छतधा न विदीर्यते ॥ १४-६०-९॥
durmaraṃ bata vārṣṇeya kāle'prāpte nṛbhiḥ sadā |
yatra me hṛdayaṃ duḥkhācchatadhā na vidīryate || 14-60-9||
MHB 14-60-10
किमब्रवीत्त्वा संग्रामे सुभद्रां मातरं प्रति ।
मां चापि पुण्डरीकाक्ष चपलाक्षः प्रियो मम ॥ १४-६०-१०॥
kimabravīttvā saṃgrāme subhadrāṃ mātaraṃ prati |
māṃ cāpi puṇḍarīkākṣa capalākṣaḥ priyo mama || 14-60-10||
MHB 14-60-11
आहवं पृष्ठतः कृत्वा कच्चिन्न निहतः परैः ।
कच्चिन्मुखं न गोविन्द तेनाजौ विकृतं कृतम् ॥ १४-६०-११॥
āhavaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kaccinna nihataḥ paraiḥ |
kaccinmukhaṃ na govinda tenājau vikṛtaṃ kṛtam || 14-60-11||
MHB 14-60-12
स हि कृष्ण महातेजाः श्लाघन्निव ममाग्रतः ।
बालभावेन विजयमात्मनोऽकथयत्प्रभुः ॥ १४-६०-१२॥
sa hi kṛṣṇa mahātejāḥ ślāghanniva mamāgrataḥ |
bālabhāvena vijayamātmano'kathayatprabhuḥ || 14-60-12||
MHB 14-60-13
कच्चिन्न विकृतो बालो द्रोणकर्णकृपादिभिः ।
धरण्यां निहतः शेते तन्ममाचक्ष्व केशव ॥ १४-६०-१३॥
kaccinna vikṛto bālo droṇakarṇakṛpādibhiḥ |
dharaṇyāṃ nihataḥ śete tanmamācakṣva keśava || 14-60-13||
MHB 14-60-14
स हि द्रोणं च भीष्मं च कर्णं च रथिनां वरम् ।
स्पर्धते स्म रणे नित्यं दुहितुः पुत्रको मम ॥ १४-६०-१४॥
sa hi droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca karṇaṃ ca rathināṃ varam |
spardhate sma raṇe nityaṃ duhituḥ putrako mama || 14-60-14||
MHB 14-60-15
एवंविधं बहु तदा विलपन्तं सुदुःखितम् ।
पितरं दुःखिततरो गोविन्दो वाक्यमब्रवीत् ॥ १४-६०-१५॥
evaṃvidhaṃ bahu tadā vilapantaṃ suduḥkhitam |
pitaraṃ duḥkhitataro govindo vākyamabravīt || 14-60-15||
MHB 14-60-16
न तेन विकृतं वक्त्रं कृतं संग्राममूर्धनि ।
न पृष्ठतः कृतश्चापि संग्रामस्तेन दुस्तरः ॥ १४-६०-१६॥
na tena vikṛtaṃ vaktraṃ kṛtaṃ saṃgrāmamūrdhani |
na pṛṣṭhataḥ kṛtaścāpi saṃgrāmastena dustaraḥ || 14-60-16||
MHB 14-60-17
निहत्य पृथिवीपालान्सहस्रशतसंघशः ।
खेदितो द्रोणकर्णाभ्यां दौःशासनिवशं गतः ॥ १४-६०-१७॥
nihatya pṛthivīpālānsahasraśatasaṃghaśaḥ |
khedito droṇakarṇābhyāṃ dauḥśāsanivaśaṃ gataḥ || 14-60-17||
MHB 14-60-18
एको ह्येकेन सततं युध्यमानो यदि प्रभो ।
न स शक्येत संग्रामे निहन्तुमपि वज्रिणा ॥ १४-६०-१८॥
eko hyekena satataṃ yudhyamāno yadi prabho |
na sa śakyeta saṃgrāme nihantumapi vajriṇā || 14-60-18||
MHB 14-60-19
समाहूते तु संग्रामे पार्थे संशप्तकैस्तदा ।
पर्यवार्यत संक्रुद्धैः स द्रोणादिभिराहवे ॥ १४-६०-१९॥
samāhūte tu saṃgrāme pārthe saṃśaptakaistadā |
paryavāryata saṃkruddhaiḥ sa droṇādibhirāhave || 14-60-19||
MHB 14-60-20
ततः शत्रुक्षयं कृत्वा सुमहान्तं रणे पितुः ।
दौहित्रस्तव वार्ष्णेय दौःशासनिवशं गतः ॥ १४-६०-२०॥
tataḥ śatrukṣayaṃ kṛtvā sumahāntaṃ raṇe pituḥ |
dauhitrastava vārṣṇeya dauḥśāsanivaśaṃ gataḥ || 14-60-20||
MHB 14-60-21
नूनं च स गतः स्वर्गं जहि शोकं महामते ।
न हि व्यसनमासाद्य सीदन्ते सन्नराः क्वचित् ॥ १४-६०-२१॥
nūnaṃ ca sa gataḥ svargaṃ jahi śokaṃ mahāmate |
na hi vyasanamāsādya sīdante sannarāḥ kvacit || 14-60-21||
MHB 14-60-22
द्रोणकर्णप्रभृतयो येन प्रतिसमासिताः ।
रणे महेन्द्रप्रतिमाः स कथं नाप्नुयाद्दिवम् ॥ १४-६०-२२॥
droṇakarṇaprabhṛtayo yena pratisamāsitāḥ |
raṇe mahendrapratimāḥ sa kathaṃ nāpnuyāddivam || 14-60-22||
MHB 14-60-23
स शोकं जहि दुर्धर्ष मा च मन्युवशं गमः ।
शस्त्रपूतां हि स गतिं गतः परपुरंजयः ॥ १४-६०-२३॥
sa śokaṃ jahi durdharṣa mā ca manyuvaśaṃ gamaḥ |
śastrapūtāṃ hi sa gatiṃ gataḥ parapuraṃjayaḥ || 14-60-23||
MHB 14-60-24
तस्मिंस्तु निहते वीरे सुभद्रेयं स्वसा मम ।
दुःखार्ताथो पृथां प्राप्य कुररीव ननाद ह ॥ १४-६०-२४॥
tasmiṃstu nihate vīre subhadreyaṃ svasā mama |
duḥkhārtātho pṛthāṃ prāpya kurarīva nanāda ha || 14-60-24||
MHB 14-60-25
द्रौपदीं च समासाद्य पर्यपृच्छत दुःखिता ।
आर्ये क्व दारकाः सर्वे द्रष्टुमिच्छामि तानहम् ॥ १४-६०-२५॥
draupadīṃ ca samāsādya paryapṛcchata duḥkhitā |
ārye kva dārakāḥ sarve draṣṭumicchāmi tānaham || 14-60-25||
MHB 14-60-26
अस्यास्तु वचनं श्रुत्वा सर्वास्ताः कुरुयोषितः ।
भुजाभ्यां परिगृह्यैनां चुक्रुशुः परमार्तवत् ॥ १४-६०-२६॥
asyāstu vacanaṃ śrutvā sarvāstāḥ kuruyoṣitaḥ |
bhujābhyāṃ parigṛhyaināṃ cukruśuḥ paramārtavat || 14-60-26||
MHB 14-60-27
उत्तरां चाब्रवीद्भद्रा भद्रे भर्ता क्व ते गतः ।
क्षिप्रमागमनं मह्यं तस्मै त्वं वेदयस्व ह ॥ १४-६०-२७॥
uttarāṃ cābravīdbhadrā bhadre bhartā kva te gataḥ |
kṣipramāgamanaṃ mahyaṃ tasmai tvaṃ vedayasva ha || 14-60-27||
MHB 14-60-28
ननु नाम स वैराटि श्रुत्वा मम गिरं पुरा ।
भवनान्निष्पतत्याशु कस्मान्नाभ्येति ते पतिः ॥ १४-६०-२८॥
nanu nāma sa vairāṭi śrutvā mama giraṃ purā |
bhavanānniṣpatatyāśu kasmānnābhyeti te patiḥ || 14-60-28||
MHB 14-60-29
अभिमन्यो कुशलिनो मातुलास्ते महारथाः ।
कुशलं चाब्रुवन्सर्वे त्वां युयुत्सुमिहागतम् ॥ १४-६०-२९॥
abhimanyo kuśalino mātulāste mahārathāḥ |
kuśalaṃ cābruvansarve tvāṃ yuyutsumihāgatam || 14-60-29||
MHB 14-60-30
आचक्ष्व मेऽद्य संग्रामं यथापूर्वमरिंदम ।
कस्मादेव विलपतीं नाद्येह प्रतिभाषसे ॥ १४-६०-३०॥
ācakṣva me'dya saṃgrāmaṃ yathāpūrvamariṃdama |
kasmādeva vilapatīṃ nādyeha pratibhāṣase || 14-60-30||
MHB 14-60-31
एवमादि तु वार्ष्णेय्यास्तदस्याः परिदेवितम् ।
श्रुत्वा पृथा सुदुःखार्ता शनैर्वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १४-६०-३१॥
evamādi tu vārṣṇeyyāstadasyāḥ paridevitam |
śrutvā pṛthā suduḥkhārtā śanairvākyamathābravīt || 14-60-31||
MHB 14-60-32
सुभद्रे वासुदेवेन तथा सात्यकिना रणे ।
पित्रा च पालितो बालः स हतः कालधर्मणा ॥ १४-६०-३२॥
subhadre vāsudevena tathā sātyakinā raṇe |
pitrā ca pālito bālaḥ sa hataḥ kāladharmaṇā || 14-60-32||
MHB 14-60-33
ईदृशो मर्त्यधर्मोऽयं मा शुचो यदुनन्दिनि ।
पुत्रो हि तव दुर्धर्षः संप्राप्तः परमां गतिम् ॥ १४-६०-३३॥
īdṛśo martyadharmo'yaṃ mā śuco yadunandini |
putro hi tava durdharṣaḥ saṃprāptaḥ paramāṃ gatim || 14-60-33||
MHB 14-60-34
कुले महति जातासि क्षत्रियाणां महात्मनाम् ।
मा शुचश्चपलाक्षं त्वं पुण्डरीकनिभेक्षणे ॥ १४-६०-३४॥
kule mahati jātāsi kṣatriyāṇāṃ mahātmanām |
mā śucaścapalākṣaṃ tvaṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇe || 14-60-34||
MHB 14-60-35
उत्तरां त्वमवेक्षस्व गर्भिणीं मा शुचः शुभे ।
पुत्रमेषा हि तस्याशु जनयिष्यति भामिनी ॥ १४-६०-३५॥
uttarāṃ tvamavekṣasva garbhiṇīṃ mā śucaḥ śubhe |
putrameṣā hi tasyāśu janayiṣyati bhāminī || 14-60-35||
MHB 14-60-36
एवमाश्वासयित्वैनां कुन्ती यदुकुलोद्वह ।
विहाय शोकं दुर्धर्षं श्राद्धमस्य ह्यकल्पयत् ॥ १४-६०-३६॥
evamāśvāsayitvaināṃ kuntī yadukulodvaha |
vihāya śokaṃ durdharṣaṃ śrāddhamasya hyakalpayat || 14-60-36||
MHB 14-60-37
समनुज्ञाप्य धर्मज्ञा राजानं भीममेव च ।
यमौ यमोपमौ चैव ददौ दानान्यनेकशः ॥ १४-६०-३७॥
samanujñāpya dharmajñā rājānaṃ bhīmameva ca |
yamau yamopamau caiva dadau dānānyanekaśaḥ || 14-60-37||
MHB 14-60-38
ततः प्रदाय बह्वीर्गा ब्राह्मणेभ्यो यदूद्वह ।
समहृष्यत वार्ष्णेयी वैराटीं चाब्रवीदिदम् ॥ १४-६०-३८॥
tataḥ pradāya bahvīrgā brāhmaṇebhyo yadūdvaha |
samahṛṣyata vārṣṇeyī vairāṭīṃ cābravīdidam || 14-60-38||
MHB 14-60-39
वैराटि नेह संतापस्त्वया कार्यो यशस्विनि ।
भर्तारं प्रति सुश्रोणि गर्भस्थं रक्ष मे शिशुम् ॥ १४-६०-३९॥
vairāṭi neha saṃtāpastvayā kāryo yaśasvini |
bhartāraṃ prati suśroṇi garbhasthaṃ rakṣa me śiśum || 14-60-39||
MHB 14-60-40
एवमुक्त्वा ततः कुन्ती विरराम महाद्युते ।
तामनुज्ञाप्य चैवेमां सुभद्रां समुपानयम् ॥ १४-६०-४०॥
evamuktvā tataḥ kuntī virarāma mahādyute |
tāmanujñāpya caivemāṃ subhadrāṃ samupānayam || 14-60-40||
MHB 14-60-41
एवं स निधनं प्राप्तो दौहित्रस्तव माधव ।
संतापं जहि दुर्धर्ष मा च शोके मनः कृथाः ॥ १४-६०-४१॥
evaṃ sa nidhanaṃ prāpto dauhitrastava mādhava |
saṃtāpaṃ jahi durdharṣa mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ || 14-60-41||
Adhyaya: 61/96 (19)
MHB 14-61-1
वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा तु पुत्रस्य वचः शूरात्मजस्तदा ।
विहाय शोकं धर्मात्मा ददौ श्राद्धमनुत्तमम् ॥ १४-६१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etacchrutvā tu putrasya vacaḥ śūrātmajastadā |
vihāya śokaṃ dharmātmā dadau śrāddhamanuttamam || 14-61-1||
MHB 14-61-2
तथैव वासुदेवोऽपि स्वस्रीयस्य महात्मनः ।
दयितस्य पितुर्नित्यमकरोदौर्ध्वदेहिकम् ॥ १४-६१-२॥
tathaiva vāsudevo'pi svasrīyasya mahātmanaḥ |
dayitasya piturnityamakarodaurdhvadehikam || 14-61-2||
MHB 14-61-3
षष्टिं शतसहस्राणि ब्राह्मणानां महाभुजः ।
विधिवद्भोजयामास भोज्यं सर्वगुणान्वितम् ॥ १४-६१-३॥
ṣaṣṭiṃ śatasahasrāṇi brāhmaṇānāṃ mahābhujaḥ |
vidhivadbhojayāmāsa bhojyaṃ sarvaguṇānvitam || 14-61-3||
MHB 14-61-4
आच्छाद्य च महाबाहुर्धनतृष्णामपानुदत् ।
ब्राह्मणानां तदा कृष्णस्तदभूद्रोमहर्षणम् ॥ १४-६१-४॥
ācchādya ca mahābāhurdhanatṛṣṇāmapānudat |
brāhmaṇānāṃ tadā kṛṣṇastadabhūdromaharṣaṇam || 14-61-4||
MHB 14-61-5
सुवर्णं चैव गाश्चैव शयनाच्छादनं तथा ।
दीयमानं तदा विप्राः प्रभूतमिति चाब्रुवन् ॥ १४-६१-५॥
suvarṇaṃ caiva gāścaiva śayanācchādanaṃ tathā |
dīyamānaṃ tadā viprāḥ prabhūtamiti cābruvan || 14-61-5||
MHB 14-61-6
वासुदेवोऽथ दाशार्हो बलदेवः ससात्यकिः ।
अभिमन्योस्तदा श्राद्धमकुर्वन्सत्यकस्तदा ।
अतीव दुःखसंतप्ता न शमं चोपलेभिरे ॥ १४-६१-६॥
vāsudevo'tha dāśārho baladevaḥ sasātyakiḥ |
abhimanyostadā śrāddhamakurvansatyakastadā |
atīva duḥkhasaṃtaptā na śamaṃ copalebhire || 14-61-6||
MHB 14-61-7
तथैव पाण्डवा वीरा नगरे नागसाह्वये ।
नोपगच्छन्ति वै शान्तिमभिमन्युविनाकृताः ॥ १४-६१-७॥
tathaiva pāṇḍavā vīrā nagare nāgasāhvaye |
nopagacchanti vai śāntimabhimanyuvinākṛtāḥ || 14-61-7||
MHB 14-61-8
सुबहूनि च राजेन्द्र दिवसानि विराटजा ।
नाभुङ्क्त पतिशोकार्ता तदभूत्करुणं महत् ।
कुक्षिस्थ एव तस्यास्तु स गर्भः संप्रलीयत ॥ १४-६१-८॥
subahūni ca rājendra divasāni virāṭajā |
nābhuṅkta patiśokārtā tadabhūtkaruṇaṃ mahat |
kukṣistha eva tasyāstu sa garbhaḥ saṃpralīyata || 14-61-8||
MHB 14-61-9
आजगाम ततो व्यासो ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा ।
आगम्य चाब्रवीद्धीमान्पृथां पृथुललोचनाम् ।
उत्तरां च महातेजाः शोकः संत्यज्यतामयम् ॥ १४-६१-९॥
ājagāma tato vyāso jñātvā divyena cakṣuṣā |
āgamya cābravīddhīmānpṛthāṃ pṛthulalocanām |
uttarāṃ ca mahātejāḥ śokaḥ saṃtyajyatāmayam || 14-61-9||
MHB 14-61-10
जनिष्यति महातेजाः पुत्रस्तव यशस्विनि ।
प्रभावाद्वासुदेवस्य मम व्याहरणादपि ।
पाण्डवानामयं चान्ते पालयिष्यति मेदिनीम् ॥ १४-६१-१०॥
janiṣyati mahātejāḥ putrastava yaśasvini |
prabhāvādvāsudevasya mama vyāharaṇādapi |
pāṇḍavānāmayaṃ cānte pālayiṣyati medinīm || 14-61-10||
MHB 14-61-11
धनंजयं च संप्रेक्ष्य धर्मराजस्य पश्यतः ।
व्यासो वाक्यमुवाचेदं हर्षयन्निव भारत ॥ १४-६१-११॥
dhanaṃjayaṃ ca saṃprekṣya dharmarājasya paśyataḥ |
vyāso vākyamuvācedaṃ harṣayanniva bhārata || 14-61-11||
MHB 14-61-12
पौत्रस्तव महाबाहो जनिष्यति महामनाः ।
पृथ्वीं सागरपर्यन्तां पालयिष्यति चैव ह ॥ १४-६१-१२॥
pautrastava mahābāho janiṣyati mahāmanāḥ |
pṛthvīṃ sāgaraparyantāṃ pālayiṣyati caiva ha || 14-61-12||
MHB 14-61-13
तस्माच्छोकं कुरुश्रेष्ठ जहि त्वमरिकर्शन ।
विचार्यमत्र न हि ते सत्यमेतद्भविष्यति ॥ १४-६१-१३॥
tasmācchokaṃ kuruśreṣṭha jahi tvamarikarśana |
vicāryamatra na hi te satyametadbhaviṣyati || 14-61-13||
MHB 14-61-14
यच्चापि वृष्णिवीरेण कृष्णेन कुरुनन्दन ।
पुरोक्तं तत्तथा भावि मा तेऽत्रास्तु विचारणा ॥ १४-६१-१४॥
yaccāpi vṛṣṇivīreṇa kṛṣṇena kurunandana |
puroktaṃ tattathā bhāvi mā te'trāstu vicāraṇā || 14-61-14||
MHB 14-61-15
विबुधानां गतो लोकानक्षयानात्मनिर्जितान् ।
न स शोच्यस्त्वया तात न चान्यैः कुरुभिस्तथा ॥ १४-६१-१५॥
vibudhānāṃ gato lokānakṣayānātmanirjitān |
na sa śocyastvayā tāta na cānyaiḥ kurubhistathā || 14-61-15||
MHB 14-61-16
एवं पितामहेनोक्तो धर्मात्मा स धनंजयः ।
त्यक्त्वा शोकं महाराज हृष्टरूपोऽभवत्तदा ॥ १४-६१-१६॥
evaṃ pitāmahenokto dharmātmā sa dhanaṃjayaḥ |
tyaktvā śokaṃ mahārāja hṛṣṭarūpo'bhavattadā || 14-61-16||
MHB 14-61-17
पितापि तव धर्मज्ञ गर्भे तस्मिन्महामते ।
अवर्धत यथाकालं शुक्लपक्षे यथा शशी ॥ १४-६१-१७॥
pitāpi tava dharmajña garbhe tasminmahāmate |
avardhata yathākālaṃ śuklapakṣe yathā śaśī || 14-61-17||
MHB 14-61-18
ततः संचोदयामास व्यासो धर्मात्मजं नृपम् ।
अश्वमेधं प्रति तदा ततः सोऽन्तर्हितोऽभवत् ॥ १४-६१-१८॥
tataḥ saṃcodayāmāsa vyāso dharmātmajaṃ nṛpam |
aśvamedhaṃ prati tadā tataḥ so'ntarhito'bhavat || 14-61-18||
MHB 14-61-19
धर्मराजोऽपि मेधावी श्रुत्वा व्यासस्य तद्वचः ।
वित्तोपनयने तात चकार गमने मतिम् ॥ १४-६१-१९॥
dharmarājo'pi medhāvī śrutvā vyāsasya tadvacaḥ |
vittopanayane tāta cakāra gamane matim || 14-61-19||
Adhyaya: 62/96 (23)
MHB 14-62-1
जनमेजय उवाच ।
श्रुत्वैतद्वचनं ब्रह्मन्व्यासेनोक्तं महात्मना ।
अश्वमेधं प्रति तदा किं नृपः प्रचकार ह ॥ १४-६२-१॥
janamejaya uvāca |
śrutvaitadvacanaṃ brahmanvyāsenoktaṃ mahātmanā |
aśvamedhaṃ prati tadā kiṃ nṛpaḥ pracakāra ha || 14-62-1||
MHB 14-62-2
रत्नं च यन्मरुत्तेन निहितं पृथिवीतले ।
तदवाप कथं चेति तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम ॥ १४-६२-२॥
ratnaṃ ca yanmaruttena nihitaṃ pṛthivītale |
tadavāpa kathaṃ ceti tanme brūhi dvijottama || 14-62-2||
MHB 14-62-3
वैशंपायन उवाच ।
श्रुत्वा द्वैपायनवचो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
भ्रातॄन्सर्वान्समानाय्य काले वचनमब्रवीत् ।
अर्जुनं भीमसेनं च माद्रीपुत्रौ यमावपि ॥ १४-६२-३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śrutvā dvaipāyanavaco dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
bhrātṝnsarvānsamānāyya kāle vacanamabravīt |
arjunaṃ bhīmasenaṃ ca mādrīputrau yamāvapi || 14-62-3||
MHB 14-62-4
श्रुतं वो वचनं वीराः सौहृदाद्यन्महात्मना ।
कुरूणां हितकामेन प्रोक्तं कृष्णेन धीमता ॥ १४-६२-४॥
śrutaṃ vo vacanaṃ vīrāḥ sauhṛdādyanmahātmanā |
kurūṇāṃ hitakāmena proktaṃ kṛṣṇena dhīmatā || 14-62-4||
MHB 14-62-5
तपोवृद्धेन महता सुहृदां भूतिमिच्छता ।
गुरुणा धर्मशीलेन व्यासेनाद्भुतकर्मणा ॥ १४-६२-५॥
tapovṛddhena mahatā suhṛdāṃ bhūtimicchatā |
guruṇā dharmaśīlena vyāsenādbhutakarmaṇā || 14-62-5||
MHB 14-62-6
भीष्मेण च महाप्राज्ञ गोविन्देन च धीमता ।
संस्मृत्य तदहं सम्यक्कर्तुमिच्छामि पाण्डवाः ॥ १४-६२-६॥
bhīṣmeṇa ca mahāprājña govindena ca dhīmatā |
saṃsmṛtya tadahaṃ samyakkartumicchāmi pāṇḍavāḥ || 14-62-6||
MHB 14-62-7
आयत्यां च तदात्वे च सर्वेषां तद्धि नो हितम् ।
अनुबन्धे च कल्याणं यद्वचो ब्रह्मवादिनः ॥ १४-६२-७॥
āyatyāṃ ca tadātve ca sarveṣāṃ taddhi no hitam |
anubandhe ca kalyāṇaṃ yadvaco brahmavādinaḥ || 14-62-7||
MHB 14-62-8
इयं हि वसुधा सर्वा क्षीणरत्ना कुरूद्वहाः ।
तच्चाचष्ट बहु व्यासो मरुत्तस्य धनं नृपाः ॥ १४-६२-८॥
iyaṃ hi vasudhā sarvā kṣīṇaratnā kurūdvahāḥ |
taccācaṣṭa bahu vyāso maruttasya dhanaṃ nṛpāḥ || 14-62-8||
MHB 14-62-9
यद्येतद्वो बहुमतं मन्यध्वं वा क्षमं यदि ।
तदानयामहे सर्वे कथं वा भीम मन्यसे ॥ १४-६२-९॥
yadyetadvo bahumataṃ manyadhvaṃ vā kṣamaṃ yadi |
tadānayāmahe sarve kathaṃ vā bhīma manyase || 14-62-9||
MHB 14-62-10
इत्युक्तवाक्ये नृपतौ तदा कुरुकुलोद्वह ।
भीमसेनो नृपश्रेष्ठं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ १४-६२-१०॥
ityuktavākye nṛpatau tadā kurukulodvaha |
bhīmaseno nṛpaśreṣṭhaṃ prāñjalirvākyamabravīt || 14-62-10||
MHB 14-62-11
रोचते मे महाबाहो यदिदं भाषितं त्वया ।
व्यासाख्यातस्य वित्तस्य समुपानयनं प्रति ॥ १४-६२-११॥
rocate me mahābāho yadidaṃ bhāṣitaṃ tvayā |
vyāsākhyātasya vittasya samupānayanaṃ prati || 14-62-11||
MHB 14-62-12
यदि तत्प्राप्नुयामेह धनमाविक्षितं प्रभो ।
कृतमेव महाराज भवेदिति मतिर्मम ॥ १४-६२-१२॥
yadi tatprāpnuyāmeha dhanamāvikṣitaṃ prabho |
kṛtameva mahārāja bhavediti matirmama || 14-62-12||
MHB 14-62-13
ते वयं प्रणिपातेन गिरीशस्य महात्मनः ।
तदानयाम भद्रं ते समभ्यर्च्य कपर्दिनम् ॥ १४-६२-१३॥
te vayaṃ praṇipātena girīśasya mahātmanaḥ |
tadānayāma bhadraṃ te samabhyarcya kapardinam || 14-62-13||
MHB 14-62-14
तं विभुं देवदेवेशं तस्यैवानुचरांश्च तान् ।
प्रसाद्यार्थमवाप्स्यामो नूनं वाग्बुद्धिकर्मभिः ॥ १४-६२-१४॥
taṃ vibhuṃ devadeveśaṃ tasyaivānucarāṃśca tān |
prasādyārthamavāpsyāmo nūnaṃ vāgbuddhikarmabhiḥ || 14-62-14||
MHB 14-62-15
रक्षन्ते ये च तद्द्रव्यं किंकरा रौद्रदर्शनाः ।
ते च वश्या भविष्यन्ति प्रसन्ने वृषभध्वजे ॥ १४-६२-१५॥
rakṣante ye ca taddravyaṃ kiṃkarā raudradarśanāḥ |
te ca vaśyā bhaviṣyanti prasanne vṛṣabhadhvaje || 14-62-15||
MHB 14-62-16
श्रुत्वैवं वदतस्तस्य वाक्यं भीमस्य भारत ।
प्रीतो धर्मात्मजो राजा बभूवातीव भारत ।
अर्जुनप्रमुखाश्चापि तथेत्येवाब्रुवन्मुदा ॥ १४-६२-१६॥
śrutvaivaṃ vadatastasya vākyaṃ bhīmasya bhārata |
prīto dharmātmajo rājā babhūvātīva bhārata |
arjunapramukhāścāpi tathetyevābruvanmudā || 14-62-16||
MHB 14-62-17
कृत्वा तु पाण्डवाः सर्वे रत्नाहरणनिश्चयम् ।
सेनामाज्ञापयामासुर्नक्षत्रेऽहनि च ध्रुवे ॥ १४-६२-१७॥
kṛtvā tu pāṇḍavāḥ sarve ratnāharaṇaniścayam |
senāmājñāpayāmāsurnakṣatre'hani ca dhruve || 14-62-17||
MHB 14-62-18
ततो ययुः पाण्डुसुता ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च ।
अर्चयित्वा सुरश्रेष्ठं पूर्वमेव महेश्वरम् ॥ १४-६२-१८॥
tato yayuḥ pāṇḍusutā brāhmaṇānsvasti vācya ca |
arcayitvā suraśreṣṭhaṃ pūrvameva maheśvaram || 14-62-18||
MHB 14-62-19
मोदकैः पायसेनाथ मांसापूपैस्तथैव च ।
आशास्य च महात्मानं प्रययुर्मुदिता भृशम् ॥ १४-६२-१९॥
modakaiḥ pāyasenātha māṃsāpūpaistathaiva ca |
āśāsya ca mahātmānaṃ prayayurmuditā bhṛśam || 14-62-19||
MHB 14-62-20
तेषां प्रयास्यतां तत्र मङ्गलानि शुभान्यथ ।
प्राहुः प्रहृष्टमनसो द्विजाग्र्या नागराश्च ते ॥ १४-६२-२०॥
teṣāṃ prayāsyatāṃ tatra maṅgalāni śubhānyatha |
prāhuḥ prahṛṣṭamanaso dvijāgryā nāgarāśca te || 14-62-20||
MHB 14-62-21
ततः प्रदक्षिणीकृत्य शिरोभिः प्रणिपत्य च ।
ब्राह्मणानग्निसहितान्प्रययुः पाण्डुनन्दनाः ॥ १४-६२-२१॥
tataḥ pradakṣiṇīkṛtya śirobhiḥ praṇipatya ca |
brāhmaṇānagnisahitānprayayuḥ pāṇḍunandanāḥ || 14-62-21||
MHB 14-62-22
समनुज्ञाप्य राजानं पुत्रशोकसमाहतम् ।
धृतराष्ट्रं सभार्यं वै पृथां पृथुललोचनाम् ॥ १४-६२-२२॥
samanujñāpya rājānaṃ putraśokasamāhatam |
dhṛtarāṣṭraṃ sabhāryaṃ vai pṛthāṃ pṛthulalocanām || 14-62-22||
MHB 14-62-23
मूले निक्षिप्य कौरव्यं युयुत्सुं धृतराष्ट्रजम् ।
संपूज्यमानाः पौरैश्च ब्राह्मणैश्च मनीषिभिः ॥ १४-६२-२३॥
mūle nikṣipya kauravyaṃ yuyutsuṃ dhṛtarāṣṭrajam |
saṃpūjyamānāḥ pauraiśca brāhmaṇaiśca manīṣibhiḥ || 14-62-23||
Adhyaya: 63/96 (17)
MHB 14-63-1
वैशंपायन उवाच ।
ततस्ते प्रययुर्हृष्टाः प्रहृष्टनरवाहनाः ।
रथघोषेण महता पूरयन्तो वसुंधराम् ॥ १४-६३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataste prayayurhṛṣṭāḥ prahṛṣṭanaravāhanāḥ |
rathaghoṣeṇa mahatā pūrayanto vasuṃdharām || 14-63-1||
MHB 14-63-2
संस्तूयमानाः स्तुतिभिः सूतमागधबन्दिभिः ।
स्वेन सैन्येन संवीता यथादित्याः स्वरश्मिभिः ॥ १४-६३-२॥
saṃstūyamānāḥ stutibhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ |
svena sainyena saṃvītā yathādityāḥ svaraśmibhiḥ || 14-63-2||
MHB 14-63-3
पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ।
बभौ युधिष्ठिरस्तत्र पौर्णमास्यामिवोडुराट् ॥ १४-६३-३॥
pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani |
babhau yudhiṣṭhirastatra paurṇamāsyāmivoḍurāṭ || 14-63-3||
MHB 14-63-4
जयाशिषः प्रहृष्टानां नराणां पथि पाण्डवः ।
प्रत्यगृह्णाद्यथान्यायं यथावत्पुरुषर्षभः ॥ १४-६३-४॥
jayāśiṣaḥ prahṛṣṭānāṃ narāṇāṃ pathi pāṇḍavaḥ |
pratyagṛhṇādyathānyāyaṃ yathāvatpuruṣarṣabhaḥ || 14-63-4||
MHB 14-63-5
तथैव सैनिका राजन्राजानमनुयान्ति ये ।
तेषां हलहलाशब्दो दिवं स्तब्ध्वा व्यतिष्ठत ॥ १४-६३-५॥
tathaiva sainikā rājanrājānamanuyānti ye |
teṣāṃ halahalāśabdo divaṃ stabdhvā vyatiṣṭhata || 14-63-5||
MHB 14-63-6
स सरांसि नदीश्चैव वनान्युपवनानि च ।
अत्यक्रामन्महाराजो गिरिं चैवान्वपद्यत ॥ १४-६३-६॥
sa sarāṃsi nadīścaiva vanānyupavanāni ca |
atyakrāmanmahārājo giriṃ caivānvapadyata || 14-63-6||
MHB 14-63-7
तस्मिन्देशे च राजेन्द्र यत्र तद्द्रव्यमुत्तमम् ।
चक्रे निवेशनं राजा पाण्डवः सह सैनिकैः ।
शिवे देशे समे चैव तदा भरतसत्तम ॥ १४-६३-७॥
tasmindeśe ca rājendra yatra taddravyamuttamam |
cakre niveśanaṃ rājā pāṇḍavaḥ saha sainikaiḥ |
śive deśe same caiva tadā bharatasattama || 14-63-7||
MHB 14-63-8
अग्रतो ब्राह्मणान्कृत्वा तपोविद्यादमान्वितान् ।
पुरोहितं च कौरव्य वेदवेदाङ्गपारगम् ॥ १४-६३-८॥
agrato brāhmaṇānkṛtvā tapovidyādamānvitān |
purohitaṃ ca kauravya vedavedāṅgapāragam || 14-63-8||
MHB 14-63-9
प्राङ्निवेशात्तु राजानं ब्राह्मणाः सपुरोधसः ।
कृत्वा शान्तिं यथान्यायं सर्वतः पर्यवारयन् ॥ १४-६३-९॥
prāṅniveśāttu rājānaṃ brāhmaṇāḥ sapurodhasaḥ |
kṛtvā śāntiṃ yathānyāyaṃ sarvataḥ paryavārayan || 14-63-9||
MHB 14-63-10
कृत्वा च मध्ये राजानममात्यांश्च यथाविधि ।
षट्पथं नवसंस्थानं निवेशं चक्रिरे द्विजाः ॥ १४-६३-१०॥
kṛtvā ca madhye rājānamamātyāṃśca yathāvidhi |
ṣaṭpathaṃ navasaṃsthānaṃ niveśaṃ cakrire dvijāḥ || 14-63-10||
MHB 14-63-11
मत्तानां वारणेन्द्राणां निवेशं च यथाविधि ।
कारयित्वा स राजेन्द्रो ब्राह्मणानिदमब्रवीत् ॥ १४-६३-११॥
mattānāṃ vāraṇendrāṇāṃ niveśaṃ ca yathāvidhi |
kārayitvā sa rājendro brāhmaṇānidamabravīt || 14-63-11||
MHB 14-63-12
अस्मिन्कार्ये द्विजश्रेष्ठा नक्षत्रे दिवसे शुभे ।
यथा भवन्तो मन्यन्ते कर्तुमर्हथ तत्तथा ॥ १४-६३-१२॥
asminkārye dvijaśreṣṭhā nakṣatre divase śubhe |
yathā bhavanto manyante kartumarhatha tattathā || 14-63-12||
MHB 14-63-13
न नः कालात्ययो वै स्यादिहैव परिलम्बताम् ।
इति निश्चित्य विप्रेन्द्राः क्रियतां यदनन्तरम् ॥ १४-६३-१३॥
na naḥ kālātyayo vai syādihaiva parilambatām |
iti niścitya viprendrāḥ kriyatāṃ yadanantaram || 14-63-13||
MHB 14-63-14
श्रुत्वैतद्वचनं राज्ञो ब्राह्मणाः सपुरोधसः ।
इदमूचुर्वचो हृष्टा धर्मराजप्रियेप्सवः ॥ १४-६३-१४॥
śrutvaitadvacanaṃ rājño brāhmaṇāḥ sapurodhasaḥ |
idamūcurvaco hṛṣṭā dharmarājapriyepsavaḥ || 14-63-14||
MHB 14-63-15
अद्यैव नक्षत्रमहश्च पुण्यं यतामहे श्रेष्ठतमं क्रियासु ।
अम्भोभिरद्येह वसाम राजन्नुपोष्यतां चापि भवद्भिरद्य ॥ १४-६३-१५॥
adyaiva nakṣatramahaśca puṇyaṃ yatāmahe śreṣṭhatamaṃ kriyāsu |
ambhobhiradyeha vasāma rājannupoṣyatāṃ cāpi bhavadbhiradya || 14-63-15||
MHB 14-63-16
श्रुत्वा तु तेषां द्विजसत्तमानां कृतोपवासा रजनीं नरेन्द्राः ।
ऊषुः प्रतीताः कुशसंस्तरेषु यथाध्वरेषु ज्वलिता हव्यवाहाः ॥ १४-६३-१६॥
śrutvā tu teṣāṃ dvijasattamānāṃ kṛtopavāsā rajanīṃ narendrāḥ |
ūṣuḥ pratītāḥ kuśasaṃstareṣu yathādhvareṣu jvalitā havyavāhāḥ || 14-63-16||
MHB 14-63-17
ततो निशा सा व्यगमन्महात्मनां संशृण्वतां विप्रसमीरिता गिरः ।
ततः प्रभाते विमले द्विजर्षभा वचोऽब्रुवन्धर्मसुतं नराधिपम् ॥ १४-६३-१७॥
tato niśā sā vyagamanmahātmanāṃ saṃśṛṇvatāṃ viprasamīritā giraḥ |
tataḥ prabhāte vimale dvijarṣabhā vaco'bruvandharmasutaṃ narādhipam || 14-63-17||
Adhyaya: 64/96 (20)
MHB 14-64-1
ब्राह्मणा ऊचुः ।
क्रियतामुपहारोऽद्य त्र्यम्बकस्य महात्मनः ।
कृत्वोपहारं नृपते ततः स्वार्थे यतामहे ॥ १४-६४-१॥
brāhmaṇā ūcuḥ |
kriyatāmupahāro'dya tryambakasya mahātmanaḥ |
kṛtvopahāraṃ nṛpate tataḥ svārthe yatāmahe || 14-64-1||
MHB 14-64-2
वैशंपायन उवाच ।
श्रुत्वा तु वचनं तेषां ब्राह्मणानां युधिष्ठिरः ।
गिरीशस्य यथान्यायमुपहारमुपाहरत् ॥ १४-६४-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ brāhmaṇānāṃ yudhiṣṭhiraḥ |
girīśasya yathānyāyamupahāramupāharat || 14-64-2||
MHB 14-64-3
आज्येन तर्पयित्वाग्निं विधिवत्संस्कृतेन ह ।
मन्त्रसिद्धं चरुं कृत्वा पुरोधाः प्रययौ तदा ॥ १४-६४-३॥
ājyena tarpayitvāgniṃ vidhivatsaṃskṛtena ha |
mantrasiddhaṃ caruṃ kṛtvā purodhāḥ prayayau tadā || 14-64-3||
MHB 14-64-4
स गृहीत्वा सुमनसो मन्त्रपूता जनाधिप ।
मोदकैः पायसेनाथ मांसैश्चोपाहरद्बलिम् ॥ १४-६४-४॥
sa gṛhītvā sumanaso mantrapūtā janādhipa |
modakaiḥ pāyasenātha māṃsaiścopāharadbalim || 14-64-4||
MHB 14-64-5
सुमनोभिश्च चित्राभिर्लाजैरुच्चावचैरपि ।
सर्वं स्विष्टकृतं कृत्वा विधिवद्वेदपारगः ।
किंकराणां ततः पश्चाच्चकार बलिमुत्तमम् ॥ १४-६४-५॥
sumanobhiśca citrābhirlājairuccāvacairapi |
sarvaṃ sviṣṭakṛtaṃ kṛtvā vidhivadvedapāragaḥ |
kiṃkarāṇāṃ tataḥ paścāccakāra balimuttamam || 14-64-5||
MHB 14-64-6
यक्षेन्द्राय कुबेराय मणिभद्राय चैव ह ।
तथान्येषां च यक्षाणां भूताधिपतयश्च ये ॥ १४-६४-६॥
yakṣendrāya kuberāya maṇibhadrāya caiva ha |
tathānyeṣāṃ ca yakṣāṇāṃ bhūtādhipatayaśca ye || 14-64-6||
MHB 14-64-7
कृसरेण समांसेन निवापैस्तिलसंयुतैः ।
शुशुभे स्थानमत्यर्थं देवदेवस्य पार्थिव ॥ १४-६४-७॥
kṛsareṇa samāṃsena nivāpaistilasaṃyutaiḥ |
śuśubhe sthānamatyarthaṃ devadevasya pārthiva || 14-64-7||
MHB 14-64-8
कृत्वा तु पूजां रुद्रस्य गणानां चैव सर्वशः ।
ययौ व्यासं पुरस्कृत्य नृपो रत्ननिधिं प्रति ॥ १४-६४-८॥
kṛtvā tu pūjāṃ rudrasya gaṇānāṃ caiva sarvaśaḥ |
yayau vyāsaṃ puraskṛtya nṛpo ratnanidhiṃ prati || 14-64-8||
MHB 14-64-9
पूजयित्वा धनाध्यक्षं प्रणिपत्याभिवाद्य च ।
सुमनोभिर्विचित्राभिरपूपैः कृसरेण च ॥ १४-६४-९॥
pūjayitvā dhanādhyakṣaṃ praṇipatyābhivādya ca |
sumanobhirvicitrābhirapūpaiḥ kṛsareṇa ca || 14-64-9||
MHB 14-64-10
शङ्खादींश्च निधीन्सर्वान्निधिपालांश्च सर्वशः ।
अर्चयित्वा द्विजाग्र्यान्स स्वस्ति वाच्य च वीर्यवान् ॥ १४-६४-१०॥
śaṅkhādīṃśca nidhīnsarvānnidhipālāṃśca sarvaśaḥ |
arcayitvā dvijāgryānsa svasti vācya ca vīryavān || 14-64-10||
MHB 14-64-11
तेषां पुण्याहघोषेण तेजसा समवस्थितः ।
प्रीतिमान्स कुरुश्रेष्ठः खानयामास तं निधिम् ॥ १४-६४-११॥
teṣāṃ puṇyāhaghoṣeṇa tejasā samavasthitaḥ |
prītimānsa kuruśreṣṭhaḥ khānayāmāsa taṃ nidhim || 14-64-11||
MHB 14-64-12
ततः पात्र्यः सकरकाः साश्मन्तकमनोरमाः ।
भृङ्गाराणि कटाहानि कलशान्वर्धमानकान् ॥ १४-६४-१२॥
tataḥ pātryaḥ sakarakāḥ sāśmantakamanoramāḥ |
bhṛṅgārāṇi kaṭāhāni kalaśānvardhamānakān || 14-64-12||
MHB 14-64-13
बहूनि च विचित्राणि भाजनानि सहस्रशः ।
उद्धारयामास तदा धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ १४-६४-१३॥
bahūni ca vicitrāṇi bhājanāni sahasraśaḥ |
uddhārayāmāsa tadā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ || 14-64-13||
MHB 14-64-14
तेषां लक्षणमप्यासीन्महान्करपुटस्तथा ।
त्रिलक्षं भाजनं राजंस्तुलार्धमभवन्नृप ॥ १४-६४-१४॥
teṣāṃ lakṣaṇamapyāsīnmahānkarapuṭastathā |
trilakṣaṃ bhājanaṃ rājaṃstulārdhamabhavannṛpa || 14-64-14||
MHB 14-64-15
वाहनं पाण्डुपुत्रस्य तत्रासीत्तु विशां पते ।
षष्टिरुष्ट्रसहस्राणि शतानि द्विगुणा हयाः ॥ १४-६४-१५॥
vāhanaṃ pāṇḍuputrasya tatrāsīttu viśāṃ pate |
ṣaṣṭiruṣṭrasahasrāṇi śatāni dviguṇā hayāḥ || 14-64-15||
MHB 14-64-16
वारणाश्च महाराज सहस्रशतसंमिताः ।
शकटानि रथाश्चैव तावदेव करेणवः ।
खराणां पुरुषाणां च परिसंख्या न विद्यते ॥ १४-६४-१६॥
vāraṇāśca mahārāja sahasraśatasaṃmitāḥ |
śakaṭāni rathāścaiva tāvadeva kareṇavaḥ |
kharāṇāṃ puruṣāṇāṃ ca parisaṃkhyā na vidyate || 14-64-16||
MHB 14-64-17
एतद्वित्तं तदभवद्यदुद्दध्रे युधिष्ठिरः ।
षोडशाष्टौ चतुर्विंशत्सहस्रं भारलक्षणम् ॥ १४-६४-१७॥
etadvittaṃ tadabhavadyaduddadhre yudhiṣṭhiraḥ |
ṣoḍaśāṣṭau caturviṃśatsahasraṃ bhāralakṣaṇam || 14-64-17||
MHB 14-64-18
एतेष्वाधाय तद्द्रव्यं पुनरभ्यर्च्य पाण्डवः ।
महादेवं प्रति ययौ पुरं नागाह्वयं प्रति ॥ १४-६४-१८॥
eteṣvādhāya taddravyaṃ punarabhyarcya pāṇḍavaḥ |
mahādevaṃ prati yayau puraṃ nāgāhvayaṃ prati || 14-64-18||
MHB 14-64-19
द्वैपायनाभ्यनुज्ञातः पुरस्कृत्य पुरोहितम् ।
गोयुते गोयुते चैव न्यवसत्पुरुषर्षभः ॥ १४-६४-१९॥
dvaipāyanābhyanujñātaḥ puraskṛtya purohitam |
goyute goyute caiva nyavasatpuruṣarṣabhaḥ || 14-64-19||
MHB 14-64-20
सा पुराभिमुखी राजञ्जगाम महती चमूः ।
कृच्छ्राद्द्रविणभारार्ता हर्षयन्ती कुरूद्वहान् ॥ १४-६४-२०॥
sā purābhimukhī rājañjagāma mahatī camūḥ |
kṛcchrāddraviṇabhārārtā harṣayantī kurūdvahān || 14-64-20||
Adhyaya: 65/96 (29)
MHB 14-65-1
वैशंपायन उवाच ।
एतस्मिन्नेव काले तु वासुदेवोऽपि वीर्यवान् ।
उपायाद्वृष्णिभिः सार्धं पुरं वारणसाह्वयम् ॥ १४-६५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etasminneva kāle tu vāsudevo'pi vīryavān |
upāyādvṛṣṇibhiḥ sārdhaṃ puraṃ vāraṇasāhvayam || 14-65-1||
MHB 14-65-2
समयं वाजिमेधस्य विदित्वा पुरुषर्षभः ।
यथोक्तो धर्मपुत्रेण व्रजन्स स्वपुरीं प्रति ॥ १४-६५-२॥
samayaṃ vājimedhasya viditvā puruṣarṣabhaḥ |
yathokto dharmaputreṇa vrajansa svapurīṃ prati || 14-65-2||
MHB 14-65-3
रौक्मिणेयेन सहितो युयुधानेन चैव ह ।
चारुदेष्णेन साम्बेन गदेन कृतवर्मणा ॥ १४-६५-३॥
raukmiṇeyena sahito yuyudhānena caiva ha |
cārudeṣṇena sāmbena gadena kṛtavarmaṇā || 14-65-3||
MHB 14-65-4
सारणेन च वीरेण निशठेनोल्मुकेन च ।
बलदेवं पुरस्कृत्य सुभद्रासहितस्तदा ॥ १४-६५-४॥
sāraṇena ca vīreṇa niśaṭhenolmukena ca |
baladevaṃ puraskṛtya subhadrāsahitastadā || 14-65-4||
MHB 14-65-5
द्रौपदीमुत्तरां चैव पृथां चाप्यवलोककः ।
समाश्वासयितुं चापि क्षत्रिया निहतेश्वराः ॥ १४-६५-५॥
draupadīmuttarāṃ caiva pṛthāṃ cāpyavalokakaḥ |
samāśvāsayituṃ cāpi kṣatriyā nihateśvarāḥ || 14-65-5||
MHB 14-65-6
तानागतान्समीक्ष्यैव धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
प्रत्यगृह्णाद्यथान्यायं विदुरश्च महामनाः ॥ १४-६५-६॥
tānāgatānsamīkṣyaiva dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |
pratyagṛhṇādyathānyāyaṃ viduraśca mahāmanāḥ || 14-65-6||
MHB 14-65-7
तत्रैव न्यवसत्कृष्णः स्वर्चितः पुरुषर्षभः ।
विदुरेण महातेजास्तथैव च युयुत्सुना ॥ १४-६५-७॥
tatraiva nyavasatkṛṣṇaḥ svarcitaḥ puruṣarṣabhaḥ |
vidureṇa mahātejāstathaiva ca yuyutsunā || 14-65-7||
MHB 14-65-8
वसत्सु वृष्णिवीरेषु तत्राथ जनमेजय ।
जज्ञे तव पिता राजन्परिक्षित्परवीरहा ॥ १४-६५-८॥
vasatsu vṛṣṇivīreṣu tatrātha janamejaya |
jajñe tava pitā rājanparikṣitparavīrahā || 14-65-8||
MHB 14-65-9
स तु राजा महाराज ब्रह्मास्त्रेणाभिपीडितः ।
शवो बभूव निश्चेष्टो हर्षशोकविवर्धनः ॥ १४-६५-९॥
sa tu rājā mahārāja brahmāstreṇābhipīḍitaḥ |
śavo babhūva niśceṣṭo harṣaśokavivardhanaḥ || 14-65-9||
MHB 14-65-10
हृष्टानां सिंहनादेन जनानां तत्र निस्वनः ।
आविश्य प्रदिशः सर्वाः पुनरेव व्युपारमत् ॥ १४-६५-१०॥
hṛṣṭānāṃ siṃhanādena janānāṃ tatra nisvanaḥ |
āviśya pradiśaḥ sarvāḥ punareva vyupāramat || 14-65-10||
MHB 14-65-11
ततः सोऽतित्वरः कृष्णो विवेशान्तःपुरं तदा ।
युयुधानद्वितीयो वै व्यथितेन्द्रियमानसः ॥ १४-६५-११॥
tataḥ so'titvaraḥ kṛṣṇo viveśāntaḥpuraṃ tadā |
yuyudhānadvitīyo vai vyathitendriyamānasaḥ || 14-65-11||
MHB 14-65-12
ततस्त्वरितमायान्तीं ददर्श स्वां पितृष्वसाम् ।
क्रोशन्तीमभिधावेति वासुदेवं पुनः पुनः ॥ १४-६५-१२॥
tatastvaritamāyāntīṃ dadarśa svāṃ pitṛṣvasām |
krośantīmabhidhāveti vāsudevaṃ punaḥ punaḥ || 14-65-12||
MHB 14-65-13
पृष्ठतो द्रौपदीं चैव सुभद्रां च यशस्विनीम् ।
सविक्रोशं सकरुणं बान्धवानां स्त्रियो नृप ॥ १४-६५-१३॥
pṛṣṭhato draupadīṃ caiva subhadrāṃ ca yaśasvinīm |
savikrośaṃ sakaruṇaṃ bāndhavānāṃ striyo nṛpa || 14-65-13||
MHB 14-65-14
ततः कृष्णं समासाद्य कुन्ती राजसुता तदा ।
प्रोवाच राजशार्दूल बाष्पगद्गदया गिरा ॥ १४-६५-१४॥
tataḥ kṛṣṇaṃ samāsādya kuntī rājasutā tadā |
provāca rājaśārdūla bāṣpagadgadayā girā || 14-65-14||
MHB 14-65-15
वासुदेव महाबाहो सुप्रजा देवकी त्वया ।
त्वं नो गतिः प्रतिष्ठा च त्वदायत्तमिदं कुलम् ॥ १४-६५-१५॥
vāsudeva mahābāho suprajā devakī tvayā |
tvaṃ no gatiḥ pratiṣṭhā ca tvadāyattamidaṃ kulam || 14-65-15||
MHB 14-65-16
यदुप्रवीर योऽयं ते स्वस्रीयस्यात्मजः प्रभो ।
अश्वत्थाम्ना हतो जातस्तमुज्जीवय केशव ॥ १४-६५-१६॥
yadupravīra yo'yaṃ te svasrīyasyātmajaḥ prabho |
aśvatthāmnā hato jātastamujjīvaya keśava || 14-65-16||
MHB 14-65-17
त्वया ह्येतत्प्रतिज्ञातमैषीके यदुनन्दन ।
अहं संजीवयिष्यामि मृतं जातमिति प्रभो ॥ १४-६५-१७॥
tvayā hyetatpratijñātamaiṣīke yadunandana |
ahaṃ saṃjīvayiṣyāmi mṛtaṃ jātamiti prabho || 14-65-17||
MHB 14-65-18
सोऽयं जातो मृतस्तात पश्यैनं पुरुषर्षभ ।
उत्तरां च सुभद्रां च द्रौपदीं मां च माधव ॥ १४-६५-१८॥
so'yaṃ jāto mṛtastāta paśyainaṃ puruṣarṣabha |
uttarāṃ ca subhadrāṃ ca draupadīṃ māṃ ca mādhava || 14-65-18||
MHB 14-65-19
धर्मपुत्रं च भीमं च फल्गुनं नकुलं तथा ।
सहदेवं च दुर्धर्ष सर्वान्नस्त्रातुमर्हसि ॥ १४-६५-१९॥
dharmaputraṃ ca bhīmaṃ ca phalgunaṃ nakulaṃ tathā |
sahadevaṃ ca durdharṣa sarvānnastrātumarhasi || 14-65-19||
MHB 14-65-20
अस्मिन्प्राणाः समायत्ताः पाण्डवानां ममैव च ।
पाण्डोश्च पिण्डो दाशार्ह तथैव श्वशुरस्य मे ॥ १४-६५-२०॥
asminprāṇāḥ samāyattāḥ pāṇḍavānāṃ mamaiva ca |
pāṇḍośca piṇḍo dāśārha tathaiva śvaśurasya me || 14-65-20||
MHB 14-65-21
अभिमन्योश्च भद्रं ते प्रियस्य सदृशस्य च ।
प्रियमुत्पादयाद्य त्वं प्रेतस्यापि जनार्दन ॥ १४-६५-२१॥
abhimanyośca bhadraṃ te priyasya sadṛśasya ca |
priyamutpādayādya tvaṃ pretasyāpi janārdana || 14-65-21||
MHB 14-65-22
उत्तरा हि प्रियोक्तं वै कथयत्यरिसूदन ।
अभिमन्योर्वचः कृष्ण प्रियत्वात्ते न संशयः ॥ १४-६५-२२॥
uttarā hi priyoktaṃ vai kathayatyarisūdana |
abhimanyorvacaḥ kṛṣṇa priyatvātte na saṃśayaḥ || 14-65-22||
MHB 14-65-23
अब्रवीत्किल दाशार्ह वैराटीमार्जुनिः पुरा ।
मातुलस्य कुलं भद्रे तव पुत्रो गमिष्यति ॥ १४-६५-२३॥
abravītkila dāśārha vairāṭīmārjuniḥ purā |
mātulasya kulaṃ bhadre tava putro gamiṣyati || 14-65-23||
MHB 14-65-24
गत्वा वृष्ण्यन्धककुलं धनुर्वेदं ग्रहीष्यति ।
अस्त्राणि च विचित्राणि नीतिशास्त्रं च केवलम् ॥ १४-६५-२४॥
gatvā vṛṣṇyandhakakulaṃ dhanurvedaṃ grahīṣyati |
astrāṇi ca vicitrāṇi nītiśāstraṃ ca kevalam || 14-65-24||
MHB 14-65-25
इत्येतत्प्रणयात्तात सौभद्रः परवीरहा ।
कथयामास दुर्धर्षस्तथा चैतन्न संशयः ॥ १४-६५-२५॥
ityetatpraṇayāttāta saubhadraḥ paravīrahā |
kathayāmāsa durdharṣastathā caitanna saṃśayaḥ || 14-65-25||
MHB 14-65-26
तास्त्वां वयं प्रणम्येह याचामो मधुसूदन ।
कुलस्यास्य हितार्थं त्वं कुरु कल्याणमुत्तमम् ॥ १४-६५-२६॥
tāstvāṃ vayaṃ praṇamyeha yācāmo madhusūdana |
kulasyāsya hitārthaṃ tvaṃ kuru kalyāṇamuttamam || 14-65-26||
MHB 14-65-27
एवमुक्त्वा तु वार्ष्णेयं पृथा पृथुललोचना ।
उच्छ्रित्य बाहू दुःखार्ता ताश्चान्याः प्रापतन्भुवि ॥ १४-६५-२७॥
evamuktvā tu vārṣṇeyaṃ pṛthā pṛthulalocanā |
ucchritya bāhū duḥkhārtā tāścānyāḥ prāpatanbhuvi || 14-65-27||
MHB 14-65-28
अब्रुवंश्च महाराज सर्वाः सास्राविलेक्षणाः ।
स्वस्रीयो वासुदेवस्य मृतो जात इति प्रभो ॥ १४-६५-२८॥
abruvaṃśca mahārāja sarvāḥ sāsrāvilekṣaṇāḥ |
svasrīyo vāsudevasya mṛto jāta iti prabho || 14-65-28||
MHB 14-65-29
एवमुक्ते ततः कुन्तीं प्रत्यगृह्णाज्जनार्दनः ।
भूमौ निपतितां चैनां सान्त्वयामास भारत ॥ १४-६५-२९॥
evamukte tataḥ kuntīṃ pratyagṛhṇājjanārdanaḥ |
bhūmau nipatitāṃ caināṃ sāntvayāmāsa bhārata || 14-65-29||
Adhyaya: 66/96 (19)
MHB 14-66-1
वैशंपायन उवाच ।
उत्थितायां पृथायां तु सुभद्रा भ्रातरं तदा ।
दृष्ट्वा चुक्रोश दुःखार्ता वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १४-६६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
utthitāyāṃ pṛthāyāṃ tu subhadrā bhrātaraṃ tadā |
dṛṣṭvā cukrośa duḥkhārtā vacanaṃ cedamabravīt || 14-66-1||
MHB 14-66-2
पुण्डरीकाक्ष पश्यस्व पौत्रं पार्थस्य धीमतः ।
परिक्षीणेषु कुरुषु परिक्षीणं गतायुषम् ॥ १४-६६-२॥
puṇḍarīkākṣa paśyasva pautraṃ pārthasya dhīmataḥ |
parikṣīṇeṣu kuruṣu parikṣīṇaṃ gatāyuṣam || 14-66-2||
MHB 14-66-3
इषीका द्रोणपुत्रेण भीमसेनार्थमुद्यता ।
सोत्तरायां निपतिता विजये मयि चैव ह ॥ १४-६६-३॥
iṣīkā droṇaputreṇa bhīmasenārthamudyatā |
sottarāyāṃ nipatitā vijaye mayi caiva ha || 14-66-3||
MHB 14-66-4
सेयं ज्वलन्ती हृदये मयि तिष्ठति केशव ।
यन्न पश्यामि दुर्धर्ष मम पुत्रसुतं विभो ॥ १४-६६-४॥
seyaṃ jvalantī hṛdaye mayi tiṣṭhati keśava |
yanna paśyāmi durdharṣa mama putrasutaṃ vibho || 14-66-4||
MHB 14-66-5
किं नु वक्ष्यति धर्मात्मा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
भीमसेनार्जुनौ चापि माद्रवत्याः सुतौ च तौ ॥ १४-६६-५॥
kiṃ nu vakṣyati dharmātmā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
bhīmasenārjunau cāpi mādravatyāḥ sutau ca tau || 14-66-5||
MHB 14-66-6
श्रुत्वाभिमन्योस्तनयं जातं च मृतमेव च ।
मुषिता इव वार्ष्णेय द्रोणपुत्रेण पाण्डवाः ॥ १४-६६-६॥
śrutvābhimanyostanayaṃ jātaṃ ca mṛtameva ca |
muṣitā iva vārṣṇeya droṇaputreṇa pāṇḍavāḥ || 14-66-6||
MHB 14-66-7
अभिमन्युः प्रियः कृष्ण पितॄणां नात्र संशयः ।
ते श्रुत्वा किं नु वक्ष्यन्ति द्रोणपुत्रास्त्रनिर्जिताः ॥ १४-६६-७॥
abhimanyuḥ priyaḥ kṛṣṇa pitṝṇāṃ nātra saṃśayaḥ |
te śrutvā kiṃ nu vakṣyanti droṇaputrāstranirjitāḥ || 14-66-7||
MHB 14-66-8
भवितातः परं दुःखं किं नु मन्ये जनार्दन ।
अभिमन्योः सुतात्कृष्ण मृताज्जातादरिंदम ॥ १४-६६-८॥
bhavitātaḥ paraṃ duḥkhaṃ kiṃ nu manye janārdana |
abhimanyoḥ sutātkṛṣṇa mṛtājjātādariṃdama || 14-66-8||
MHB 14-66-9
साहं प्रसादये कृष्ण त्वामद्य शिरसा नता ।
पृथेयं द्रौपदी चैव ताः पश्य पुरुषोत्तम ॥ १४-६६-९॥
sāhaṃ prasādaye kṛṣṇa tvāmadya śirasā natā |
pṛtheyaṃ draupadī caiva tāḥ paśya puruṣottama || 14-66-9||
MHB 14-66-10
यदा द्रोणसुतो गर्भान्पाण्डूनां हन्ति माधव ।
तदा किल त्वया द्रौणिः क्रुद्धेनोक्तोऽरिमर्दन ॥ १४-६६-१०॥
yadā droṇasuto garbhānpāṇḍūnāṃ hanti mādhava |
tadā kila tvayā drauṇiḥ kruddhenokto'rimardana || 14-66-10||
MHB 14-66-11
अकामं त्वा करिष्यामि ब्रह्मबन्धो नराधम ।
अहं संजीवयिष्यामि किरीटितनयात्मजम् ॥ १४-६६-११॥
akāmaṃ tvā kariṣyāmi brahmabandho narādhama |
ahaṃ saṃjīvayiṣyāmi kirīṭitanayātmajam || 14-66-11||
MHB 14-66-12
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा जानमाना बलं तव ।
प्रसादये त्वा दुर्धर्ष जीवतामभिमन्युजः ॥ १४-६६-१२॥
ityetadvacanaṃ śrutvā jānamānā balaṃ tava |
prasādaye tvā durdharṣa jīvatāmabhimanyujaḥ || 14-66-12||
MHB 14-66-13
यद्येवं त्वं प्रतिश्रुत्य न करोषि वचः शुभम् ।
सफलं वृष्णिशार्दूल मृतां मामुपधारय ॥ १४-६६-१३॥
yadyevaṃ tvaṃ pratiśrutya na karoṣi vacaḥ śubham |
saphalaṃ vṛṣṇiśārdūla mṛtāṃ māmupadhāraya || 14-66-13||
MHB 14-66-14
अभिमन्योः सुतो वीर न संजीवति यद्ययम् ।
जीवति त्वयि दुर्धर्ष किं करिष्याम्यहं त्वया ॥ १४-६६-१४॥
abhimanyoḥ suto vīra na saṃjīvati yadyayam |
jīvati tvayi durdharṣa kiṃ kariṣyāmyahaṃ tvayā || 14-66-14||
MHB 14-66-15
संजीवयैनं दुर्धर्ष मृतं त्वमभिमन्युजम् ।
सदृशाक्षसुतं वीर सस्यं वर्षन्निवाम्बुदः ॥ १४-६६-१५॥
saṃjīvayainaṃ durdharṣa mṛtaṃ tvamabhimanyujam |
sadṛśākṣasutaṃ vīra sasyaṃ varṣannivāmbudaḥ || 14-66-15||
MHB 14-66-16
त्वं हि केशव धर्मात्मा सत्यवान्सत्यविक्रमः ।
स तां वाचमृतां कर्तुमर्हसि त्वमरिंदम ॥ १४-६६-१६॥
tvaṃ hi keśava dharmātmā satyavānsatyavikramaḥ |
sa tāṃ vācamṛtāṃ kartumarhasi tvamariṃdama || 14-66-16||
MHB 14-66-17
इच्छन्नपि हि लोकांस्त्रीञ्जीवयेथा मृतानिमान् ।
किं पुनर्दयितं जातं स्वस्रीयस्यात्मजं मृतम् ॥ १४-६६-१७॥
icchannapi hi lokāṃstrīñjīvayethā mṛtānimān |
kiṃ punardayitaṃ jātaṃ svasrīyasyātmajaṃ mṛtam || 14-66-17||
MHB 14-66-18
प्रभावज्ञास्मि ते कृष्ण तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ।
कुरुष्व पाण्डुपुत्राणामिमं परमनुग्रहम् ॥ १४-६६-१८॥
prabhāvajñāsmi te kṛṣṇa tasmādetadbravīmi te |
kuruṣva pāṇḍuputrāṇāmimaṃ paramanugraham || 14-66-18||
MHB 14-66-19
स्वसेति वा महाबाहो हतपुत्रेति वा पुनः ।
प्रपन्ना मामियं वेति दयां कर्तुमिहार्हसि ॥ १४-६६-१९॥
svaseti vā mahābāho hataputreti vā punaḥ |
prapannā māmiyaṃ veti dayāṃ kartumihārhasi || 14-66-19||
Adhyaya: 67/96 (24)
MHB 14-67-1
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तस्तु राजेन्द्र केशिहा दुःखमूर्छितः ।
तथेति व्याजहारोच्चैर्ह्लादयन्निव तं जनम् ॥ १४-६७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktastu rājendra keśihā duḥkhamūrchitaḥ |
tatheti vyājahāroccairhlādayanniva taṃ janam || 14-67-1||
MHB 14-67-2
वाक्येन तेन हि तदा तं जनं पुरुषर्षभः ।
ह्लादयामास स विभुर्घर्मार्तं सलिलैरिव ॥ १४-६७-२॥
vākyena tena hi tadā taṃ janaṃ puruṣarṣabhaḥ |
hlādayāmāsa sa vibhurgharmārtaṃ salilairiva || 14-67-2||
MHB 14-67-3
ततः स प्राविशत्तूर्णं जन्मवेश्म पितुस्तव ।
अर्चितं पुरुषव्याघ्र सितैर्माल्यैर्यथाविधि ॥ १४-६७-३॥
tataḥ sa prāviśattūrṇaṃ janmaveśma pitustava |
arcitaṃ puruṣavyāghra sitairmālyairyathāvidhi || 14-67-3||
MHB 14-67-4
अपां कुम्भैः सुपूर्णैश्च विन्यस्तैः सर्वतोदिशम् ।
घृतेन तिन्दुकालातैः सर्षपैश्च महाभुज ॥ १४-६७-४॥
apāṃ kumbhaiḥ supūrṇaiśca vinyastaiḥ sarvatodiśam |
ghṛtena tindukālātaiḥ sarṣapaiśca mahābhuja || 14-67-4||
MHB 14-67-5
शस्त्रैश्च विमलैर्न्यस्तैः पावकैश्च समन्ततः ।
वृद्धाभिश्चाभिरामाभिः परिचारार्थमच्युतः ॥ १४-६७-५॥
śastraiśca vimalairnyastaiḥ pāvakaiśca samantataḥ |
vṛddhābhiścābhirāmābhiḥ paricārārthamacyutaḥ || 14-67-5||
MHB 14-67-6
दक्षैश्च परितो वीर भिषग्भिः कुशलैस्तथा ।
ददर्श च स तेजस्वी रक्षोघ्नान्यपि सर्वशः ।
द्रव्याणि स्थापितानि स्म विधिवत्कुशलैर्जनैः ॥ १४-६७-६॥
dakṣaiśca parito vīra bhiṣagbhiḥ kuśalaistathā |
dadarśa ca sa tejasvī rakṣoghnānyapi sarvaśaḥ |
dravyāṇi sthāpitāni sma vidhivatkuśalairjanaiḥ || 14-67-6||
MHB 14-67-7
तथायुक्तं च तद्दृष्ट्वा जन्मवेश्म पितुस्तव ।
हृष्टोऽभवद्धृषीकेशः साधु साध्विति चाब्रवीत् ॥ १४-६७-७॥
tathāyuktaṃ ca taddṛṣṭvā janmaveśma pitustava |
hṛṣṭo'bhavaddhṛṣīkeśaḥ sādhu sādhviti cābravīt || 14-67-7||
MHB 14-67-8
तथा ब्रुवति वार्ष्णेये प्रहृष्टवदने तदा ।
द्रौपदी त्वरिता गत्वा वैराटीं वाक्यमब्रवीत् ॥ १४-६७-८॥
tathā bruvati vārṣṇeye prahṛṣṭavadane tadā |
draupadī tvaritā gatvā vairāṭīṃ vākyamabravīt || 14-67-8||
MHB 14-67-9
अयमायाति ते भद्रे श्वशुरो मधुसूदनः ।
पुराणर्षिरचिन्त्यात्मा समीपमपराजितः ॥ १४-६७-९॥
ayamāyāti te bhadre śvaśuro madhusūdanaḥ |
purāṇarṣiracintyātmā samīpamaparājitaḥ || 14-67-9||
MHB 14-67-10
सापि बाष्पकलां वाचं निगृह्याश्रूणि चैव ह ।
सुसंवीताभवद्देवी देववत्कृष्णमीक्षती ॥ १४-६७-१०॥
sāpi bāṣpakalāṃ vācaṃ nigṛhyāśrūṇi caiva ha |
susaṃvītābhavaddevī devavatkṛṣṇamīkṣatī || 14-67-10||
MHB 14-67-11
सा तथा दूयमानेन हृदयेन तपस्विनी ।
दृष्ट्वा गोविन्दमायान्तं कृपणं पर्यदेवयत् ॥ १४-६७-११॥
sā tathā dūyamānena hṛdayena tapasvinī |
dṛṣṭvā govindamāyāntaṃ kṛpaṇaṃ paryadevayat || 14-67-11||
MHB 14-67-12
पुण्डरीकाक्ष पश्यस्व बालाविह विनाकृतौ ।
अभिमन्युं च मां चैव हतौ तुल्यं जनार्दन ॥ १४-६७-१२॥
puṇḍarīkākṣa paśyasva bālāviha vinākṛtau |
abhimanyuṃ ca māṃ caiva hatau tulyaṃ janārdana || 14-67-12||
MHB 14-67-13
वार्ष्णेय मधुहन्वीर शिरसा त्वां प्रसादये ।
द्रोणपुत्रास्त्रनिर्दग्धं जीवयैनं ममात्मजम् ॥ १४-६७-१३॥
vārṣṇeya madhuhanvīra śirasā tvāṃ prasādaye |
droṇaputrāstranirdagdhaṃ jīvayainaṃ mamātmajam || 14-67-13||
MHB 14-67-14
यदि स्म धर्मराज्ञा वा भीमसेनेन वा पुनः ।
त्वया वा पुण्डरीकाक्ष वाक्यमुक्तमिदं भवेत् ॥ १४-६७-१४॥
yadi sma dharmarājñā vā bhīmasenena vā punaḥ |
tvayā vā puṇḍarīkākṣa vākyamuktamidaṃ bhavet || 14-67-14||
MHB 14-67-15
अजानतीमिषीकेयं जनित्रीं हन्त्विति प्रभो ।
अहमेव विनष्टा स्यां नेदमेवंगतं भवेत् ॥ १४-६७-१५॥
ajānatīmiṣīkeyaṃ janitrīṃ hantviti prabho |
ahameva vinaṣṭā syāṃ nedamevaṃgataṃ bhavet || 14-67-15||
MHB 14-67-16
गर्भस्थस्यास्य बालस्य ब्रह्मास्त्रेण निपातनम् ।
कृत्वा नृशंसं दुर्बुद्धिर्द्रौणिः किं फलमश्नुते ॥ १४-६७-१६॥
garbhasthasyāsya bālasya brahmāstreṇa nipātanam |
kṛtvā nṛśaṃsaṃ durbuddhirdrauṇiḥ kiṃ phalamaśnute || 14-67-16||
MHB 14-67-17
सा त्वा प्रसाद्य शिरसा याचे शत्रुनिबर्हण ।
प्राणांस्त्यक्ष्यामि गोविन्द नायं संजीवते यदि ॥ १४-६७-१७॥
sā tvā prasādya śirasā yāce śatrunibarhaṇa |
prāṇāṃstyakṣyāmi govinda nāyaṃ saṃjīvate yadi || 14-67-17||
MHB 14-67-18
अस्मिन्हि बहवः साधो ये ममासन्मनोरथाः ।
ते द्रोणपुत्रेण हताः किं नु जीवामि केशव ॥ १४-६७-१८॥
asminhi bahavaḥ sādho ye mamāsanmanorathāḥ |
te droṇaputreṇa hatāḥ kiṃ nu jīvāmi keśava || 14-67-18||
MHB 14-67-19
आसीन्मम मतिः कृष्ण पूर्णोत्सङ्गा जनार्दन ।
अभिवादयिष्ये दिष्ट्येति तदिदं वितथीकृतम् ॥ १४-६७-१९॥
āsīnmama matiḥ kṛṣṇa pūrṇotsaṅgā janārdana |
abhivādayiṣye diṣṭyeti tadidaṃ vitathīkṛtam || 14-67-19||
MHB 14-67-20
चपलाक्षस्य दायादे मृतेऽस्मिन्पुरुषर्षभ ।
विफला मे कृताः कृष्ण हृदि सर्वे मनोरथाः ॥ १४-६७-२०॥
capalākṣasya dāyāde mṛte'sminpuruṣarṣabha |
viphalā me kṛtāḥ kṛṣṇa hṛdi sarve manorathāḥ || 14-67-20||
MHB 14-67-21
चपलाक्षः किलातीव प्रियस्ते मधुसूदन ।
सुतं पश्यस्व तस्येमं ब्रह्मास्त्रेण निपातितम् ॥ १४-६७-२१॥
capalākṣaḥ kilātīva priyaste madhusūdana |
sutaṃ paśyasva tasyemaṃ brahmāstreṇa nipātitam || 14-67-21||
MHB 14-67-22
कृतघ्नोऽयं नृशंसोऽयं यथास्य जनकस्तथा ।
यः पाण्डवीं श्रियं त्यक्त्वा गतोऽद्य यमसादनम् ॥ १४-६७-२२॥
kṛtaghno'yaṃ nṛśaṃso'yaṃ yathāsya janakastathā |
yaḥ pāṇḍavīṃ śriyaṃ tyaktvā gato'dya yamasādanam || 14-67-22||
MHB 14-67-23
मया चैतत्प्रतिज्ञातं रणमूर्धनि केशव ।
अभिमन्यौ हते वीर त्वामेष्याम्यचिरादिति ॥ १४-६७-२३॥
mayā caitatpratijñātaṃ raṇamūrdhani keśava |
abhimanyau hate vīra tvāmeṣyāmyacirāditi || 14-67-23||
MHB 14-67-24
तच्च नाकरवं कृष्ण नृशंसा जीवितप्रिया ।
इदानीमागतां तत्र किं नु वक्ष्यति फाल्गुनिः ॥ १४-६७-२४॥
tacca nākaravaṃ kṛṣṇa nṛśaṃsā jīvitapriyā |
idānīmāgatāṃ tatra kiṃ nu vakṣyati phālguniḥ || 14-67-24||
Adhyaya: 68/96 (24)
MHB 14-68-1
वैशंपायन उवाच ।
सैवं विलप्य करुणं सोन्मादेव तपस्विनी ।
उत्तरा न्यपतद्भूमौ कृपणा पुत्रगृद्धिनी ॥ १४-६८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
saivaṃ vilapya karuṇaṃ sonmādeva tapasvinī |
uttarā nyapatadbhūmau kṛpaṇā putragṛddhinī || 14-68-1||
MHB 14-68-2
तां तु दृष्ट्वा निपतितां हतबन्धुपरिच्छदाम् ।
चुक्रोश कुन्ती दुःखार्ता सर्वाश्च भरतस्त्रियः ॥ १४-६८-२॥
tāṃ tu dṛṣṭvā nipatitāṃ hatabandhuparicchadām |
cukrośa kuntī duḥkhārtā sarvāśca bharatastriyaḥ || 14-68-2||
MHB 14-68-3
मुहूर्तमिव तद्राजन्पाण्डवानां निवेशनम् ।
अप्रेक्षणीयमभवदार्तस्वरनिनादितम् ॥ १४-६८-३॥
muhūrtamiva tadrājanpāṇḍavānāṃ niveśanam |
aprekṣaṇīyamabhavadārtasvaranināditam || 14-68-3||
MHB 14-68-4
सा मुहूर्तं च राजेन्द्र पुत्रशोकाभिपीडिता ।
कश्मलाभिहता वीर वैराटी त्वभवत्तदा ॥ १४-६८-४॥
sā muhūrtaṃ ca rājendra putraśokābhipīḍitā |
kaśmalābhihatā vīra vairāṭī tvabhavattadā || 14-68-4||
MHB 14-68-5
प्रतिलभ्य तु सा संज्ञामुत्तरा भरतर्षभ ।
अङ्कमारोप्य तं पुत्रमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १४-६८-५॥
pratilabhya tu sā saṃjñāmuttarā bharatarṣabha |
aṅkamāropya taṃ putramidaṃ vacanamabravīt || 14-68-5||
MHB 14-68-6
धर्मज्ञस्य सुतः संस्त्वमधर्ममवबुध्यसे ।
यस्त्वं वृष्णिप्रवीरस्य कुरुषे नाभिवादनम् ॥ १४-६८-६॥
dharmajñasya sutaḥ saṃstvamadharmamavabudhyase |
yastvaṃ vṛṣṇipravīrasya kuruṣe nābhivādanam || 14-68-6||
MHB 14-68-7
पुत्र गत्वा मम वचो ब्रूयास्त्वं पितरं तव ।
दुर्मरं प्राणिनां वीर काले प्राप्ते कथंचन ॥ १४-६८-७॥
putra gatvā mama vaco brūyāstvaṃ pitaraṃ tava |
durmaraṃ prāṇināṃ vīra kāle prāpte kathaṃcana || 14-68-7||
MHB 14-68-8
याहं त्वया विहीनाद्य पत्या पुत्रेण चैव ह ।
मर्तव्ये सति जीवामि हतस्वस्तिरकिंचना ॥ १४-६८-८॥
yāhaṃ tvayā vihīnādya patyā putreṇa caiva ha |
martavye sati jīvāmi hatasvastirakiṃcanā || 14-68-8||
MHB 14-68-9
अथ वा धर्मराज्ञाहमनुज्ञाता महाभुज ।
भक्षयिष्ये विषं तीक्ष्णं प्रवेक्ष्ये वा हुताशनम् ॥ १४-६८-९॥
atha vā dharmarājñāhamanujñātā mahābhuja |
bhakṣayiṣye viṣaṃ tīkṣṇaṃ pravekṣye vā hutāśanam || 14-68-9||
MHB 14-68-10
अथ वा दुर्मरं तात यदिदं मे सहस्रधा ।
पतिपुत्रविहीनाया हृदयं न विदीर्यते ॥ १४-६८-१०॥
atha vā durmaraṃ tāta yadidaṃ me sahasradhā |
patiputravihīnāyā hṛdayaṃ na vidīryate || 14-68-10||
MHB 14-68-11
उत्तिष्ठ पुत्र पश्येमां दुःखितां प्रपितामहीम् ।
आर्तामुपप्लुतां दीनां निमग्नां शोकसागरे ॥ १४-६८-११॥
uttiṣṭha putra paśyemāṃ duḥkhitāṃ prapitāmahīm |
ārtāmupaplutāṃ dīnāṃ nimagnāṃ śokasāgare || 14-68-11||
MHB 14-68-12
आर्यां च पश्य पाञ्चालीं सात्वतीं च तपस्विनीम् ।
मां च पश्य सुदुःखार्तां व्याधविद्धां मृगीमिव ॥ १४-६८-१२॥
āryāṃ ca paśya pāñcālīṃ sātvatīṃ ca tapasvinīm |
māṃ ca paśya suduḥkhārtāṃ vyādhaviddhāṃ mṛgīmiva || 14-68-12||
MHB 14-68-13
उत्तिष्ठ पश्य वदनं लोकनाथस्य धीमतः ।
पुण्डरीकपलाशाक्षं पुरेव चपलेक्षणम् ॥ १४-६८-१३॥
uttiṣṭha paśya vadanaṃ lokanāthasya dhīmataḥ |
puṇḍarīkapalāśākṣaṃ pureva capalekṣaṇam || 14-68-13||
MHB 14-68-14
एवं विप्रलपन्तीं तु दृष्ट्वा निपतितां पुनः ।
उत्तरां ताः स्त्रियः सर्वाः पुनरुत्थापयन्त्युत ॥ १४-६८-१४॥
evaṃ vipralapantīṃ tu dṛṣṭvā nipatitāṃ punaḥ |
uttarāṃ tāḥ striyaḥ sarvāḥ punarutthāpayantyuta || 14-68-14||
MHB 14-68-15
उत्थाय तु पुनर्धैर्यात्तदा मत्स्यपतेः सुता ।
प्राञ्जलिः पुण्डरीकाक्षं भूमावेवाभ्यवादयत् ॥ १४-६८-१५॥
utthāya tu punardhairyāttadā matsyapateḥ sutā |
prāñjaliḥ puṇḍarīkākṣaṃ bhūmāvevābhyavādayat || 14-68-15||
MHB 14-68-16
श्रुत्वा स तस्या विपुलं विलापं पुरुषर्षभः ।
उपस्पृश्य ततः कृष्णो ब्रह्मास्त्रं संजहार तत् ॥ १४-६८-१६॥
śrutvā sa tasyā vipulaṃ vilāpaṃ puruṣarṣabhaḥ |
upaspṛśya tataḥ kṛṣṇo brahmāstraṃ saṃjahāra tat || 14-68-16||
MHB 14-68-17
प्रतिजज्ञे च दाशार्हस्तस्य जीवितमच्युतः ।
अब्रवीच्च विशुद्धात्मा सर्वं विश्रावयञ्जगत् ॥ १४-६८-१७॥
pratijajñe ca dāśārhastasya jīvitamacyutaḥ |
abravīcca viśuddhātmā sarvaṃ viśrāvayañjagat || 14-68-17||
MHB 14-68-18
न ब्रवीम्युत्तरे मिथ्या सत्यमेतद्भविष्यति ।
एष संजीवयाम्येनं पश्यतां सर्वदेहिनाम् ॥ १४-६८-१८॥
na bravīmyuttare mithyā satyametadbhaviṣyati |
eṣa saṃjīvayāmyenaṃ paśyatāṃ sarvadehinām || 14-68-18||
MHB 14-68-19
नोक्तपूर्वं मया मिथ्या स्वैरेष्वपि कदाचन ।
न च युद्धे परावृत्तस्तथा संजीवतामयम् ॥ १४-६८-१९॥
noktapūrvaṃ mayā mithyā svaireṣvapi kadācana |
na ca yuddhe parāvṛttastathā saṃjīvatāmayam || 14-68-19||
MHB 14-68-20
यथा मे दयितो धर्मो ब्राह्मणाश्च विशेषतः ।
अभिमन्योः सुतो जातो मृतो जीवत्वयं तथा ॥ १४-६८-२०॥
yathā me dayito dharmo brāhmaṇāśca viśeṣataḥ |
abhimanyoḥ suto jāto mṛto jīvatvayaṃ tathā || 14-68-20||
MHB 14-68-21
यथाहं नाभिजानामि विजयेन कदाचन ।
विरोधं तेन सत्येन मृतो जीवत्वयं शिशुः ॥ १४-६८-२१॥
yathāhaṃ nābhijānāmi vijayena kadācana |
virodhaṃ tena satyena mṛto jīvatvayaṃ śiśuḥ || 14-68-21||
MHB 14-68-22
यथा सत्यं च धर्मश्च मयि नित्यं प्रतिष्ठितौ ।
तथा मृतः शिशुरयं जीवतामभिमन्युजः ॥ १४-६८-२२॥
yathā satyaṃ ca dharmaśca mayi nityaṃ pratiṣṭhitau |
tathā mṛtaḥ śiśurayaṃ jīvatāmabhimanyujaḥ || 14-68-22||
MHB 14-68-23
यथा कंसश्च केशी च धर्मेण निहतौ मया ।
तेन सत्येन बालोऽयं पुनरुज्जीवतामिह ॥ १४-६८-२३॥
yathā kaṃsaśca keśī ca dharmeṇa nihatau mayā |
tena satyena bālo'yaṃ punarujjīvatāmiha || 14-68-23||
MHB 14-68-24
इत्युक्तो वासुदेवेन स बालो भरतर्षभ ।
शनैः शनैर्महाराज प्रास्पन्दत सचेतनः ॥ १४-६८-२४॥
ityukto vāsudevena sa bālo bharatarṣabha |
śanaiḥ śanairmahārāja prāspandata sacetanaḥ || 14-68-24||
Adhyaya: 69/96 (20)
MHB 14-69-1
वैशंपायन उवाच ।
ब्रह्मास्त्रं तु यदा राजन्कृष्णेन प्रतिसंहृतम् ।
तदा तद्वेश्म ते पित्रा तेजसाभिविदीपितम् ॥ १४-६९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
brahmāstraṃ tu yadā rājankṛṣṇena pratisaṃhṛtam |
tadā tadveśma te pitrā tejasābhividīpitam || 14-69-1||
MHB 14-69-2
ततो रक्षांसि सर्वाणि नेशुस्त्यक्त्वा गृहं तु तत् ।
अन्तरिक्षे च वागासीत्साधु केशव साध्विति ॥ १४-६९-२॥
tato rakṣāṃsi sarvāṇi neśustyaktvā gṛhaṃ tu tat |
antarikṣe ca vāgāsītsādhu keśava sādhviti || 14-69-2||
MHB 14-69-3
तदस्त्रं ज्वलितं चापि पितामहमगात्तदा ।
ततः प्राणान्पुनर्लेभे पिता तव जनेश्वर ।
व्यचेष्टत च बालोऽसौ यथोत्साहं यथाबलम् ॥ १४-६९-३॥
tadastraṃ jvalitaṃ cāpi pitāmahamagāttadā |
tataḥ prāṇānpunarlebhe pitā tava janeśvara |
vyaceṣṭata ca bālo'sau yathotsāhaṃ yathābalam || 14-69-3||
MHB 14-69-4
बभूवुर्मुदिता राजंस्ततस्ता भरतस्त्रियः ।
ब्राह्मणान्वाचयामासुर्गोविन्दस्य च शासनात् ॥ १४-६९-४॥
babhūvurmuditā rājaṃstatastā bharatastriyaḥ |
brāhmaṇānvācayāmāsurgovindasya ca śāsanāt || 14-69-4||
MHB 14-69-5
ततस्ता मुदिताः सर्वाः प्रशशंसुर्जनार्दनम् ।
स्त्रियो भरतसिंहानां नावं लब्ध्वेव पारगाः ॥ १४-६९-५॥
tatastā muditāḥ sarvāḥ praśaśaṃsurjanārdanam |
striyo bharatasiṃhānāṃ nāvaṃ labdhveva pāragāḥ || 14-69-5||
MHB 14-69-6
कुन्ती द्रुपदपुत्री च सुभद्रा चोत्तरा तथा ।
स्त्रियश्चान्या नृसिंहानां बभूवुर्हृष्टमानसाः ॥ १४-६९-६॥
kuntī drupadaputrī ca subhadrā cottarā tathā |
striyaścānyā nṛsiṃhānāṃ babhūvurhṛṣṭamānasāḥ || 14-69-6||
MHB 14-69-7
तत्र मल्ला नटा झल्ला ग्रन्थिकाः सौखशायिकाः ।
सूतमागधसंघाश्चाप्यस्तुवन्वै जनार्दनम् ।
कुरुवंशस्तवाख्याभिराशीर्भिर्भरतर्षभ ॥ १४-६९-७॥
tatra mallā naṭā jhallā granthikāḥ saukhaśāyikāḥ |
sūtamāgadhasaṃghāścāpyastuvanvai janārdanam |
kuruvaṃśastavākhyābhirāśīrbhirbharatarṣabha || 14-69-7||
MHB 14-69-8
उत्थाय तु यथाकालमुत्तरा यदुनन्दनम् ।
अभ्यवादयत प्रीता सह पुत्रेण भारत ।
ततस्तस्यै ददौ प्रीतो बहुरत्नं विशेषतः ॥ १४-६९-८॥
utthāya tu yathākālamuttarā yadunandanam |
abhyavādayata prītā saha putreṇa bhārata |
tatastasyai dadau prīto bahuratnaṃ viśeṣataḥ || 14-69-8||
MHB 14-69-9
तथान्ये वृष्णिशार्दूला नाम चास्याकरोत्प्रभुः ।
पितुस्तव महाराज सत्यसंधो जनार्दनः ॥ १४-६९-९॥
tathānye vṛṣṇiśārdūlā nāma cāsyākarotprabhuḥ |
pitustava mahārāja satyasaṃdho janārdanaḥ || 14-69-9||
MHB 14-69-10
परिक्षीणे कुले यस्माज्जातोऽयमभिमन्युजः ।
परिक्षिदिति नामास्य भवत्वित्यब्रवीत्तदा ॥ १४-६९-१०॥
parikṣīṇe kule yasmājjāto'yamabhimanyujaḥ |
parikṣiditi nāmāsya bhavatvityabravīttadā || 14-69-10||
MHB 14-69-11
सोऽवर्धत यथाकालं पिता तव नराधिप ।
मनःप्रह्लादनश्चासीत्सर्वलोकस्य भारत ॥ १४-६९-११॥
so'vardhata yathākālaṃ pitā tava narādhipa |
manaḥprahlādanaścāsītsarvalokasya bhārata || 14-69-11||
MHB 14-69-12
मासजातस्तु ते वीर पिता भवति भारत ।
अथाजग्मुः सुबहुलं रत्नमादाय पाण्डवाः ॥ १४-६९-१२॥
māsajātastu te vīra pitā bhavati bhārata |
athājagmuḥ subahulaṃ ratnamādāya pāṇḍavāḥ || 14-69-12||
MHB 14-69-13
तान्समीपगताञ्श्रुत्वा निर्ययुर्वृष्णिपुंगवाः ।
अलंचक्रुश्च माल्यौघैः पुरुषा नागसाह्वयम् ॥ १४-६९-१३॥
tānsamīpagatāñśrutvā niryayurvṛṣṇipuṃgavāḥ |
alaṃcakruśca mālyaughaiḥ puruṣā nāgasāhvayam || 14-69-13||
MHB 14-69-14
पताकाभिर्विचित्राभिर्ध्वजैश्च विविधैरपि ।
वेश्मानि समलंचक्रुः पौराश्चापि जनाधिप ॥ १४-६९-१४॥
patākābhirvicitrābhirdhvajaiśca vividhairapi |
veśmāni samalaṃcakruḥ paurāścāpi janādhipa || 14-69-14||
MHB 14-69-15
देवतायतनानां च पूजा बहुविधास्तथा ।
संदिदेशाथ विदुरः पाण्डुपुत्रप्रियेप्सया ॥ १४-६९-१५॥
devatāyatanānāṃ ca pūjā bahuvidhāstathā |
saṃdideśātha viduraḥ pāṇḍuputrapriyepsayā || 14-69-15||
MHB 14-69-16
राजमार्गाश्च तत्रासन्सुमनोभिरलंकृताः ।
शुशुभे तत्पुरं चापि समुद्रौघनिभस्वनम् ॥ १४-६९-१६॥
rājamārgāśca tatrāsansumanobhiralaṃkṛtāḥ |
śuśubhe tatpuraṃ cāpi samudraughanibhasvanam || 14-69-16||
MHB 14-69-17
नर्तकैश्चापि नृत्यद्भिर्गायनानां च निस्वनैः ।
आसीद्वैश्रवणस्येव निवासस्तत्पुरं तदा ॥ १४-६९-१७॥
nartakaiścāpi nṛtyadbhirgāyanānāṃ ca nisvanaiḥ |
āsīdvaiśravaṇasyeva nivāsastatpuraṃ tadā || 14-69-17||
MHB 14-69-18
बन्दिभिश्च नरै राजन्स्त्रीसहायैः सहस्रशः ।
तत्र तत्र विविक्तेषु समन्तादुपशोभितम् ॥ १४-६९-१८॥
bandibhiśca narai rājanstrīsahāyaiḥ sahasraśaḥ |
tatra tatra vivikteṣu samantādupaśobhitam || 14-69-18||
MHB 14-69-19
पताका धूयमानाश्च श्वसता मातरिश्वना ।
अदर्शयन्निव तदा कुरून्वै दक्षिणोत्तरान् ॥ १४-६९-१९॥
patākā dhūyamānāśca śvasatā mātariśvanā |
adarśayanniva tadā kurūnvai dakṣiṇottarān || 14-69-19||
MHB 14-69-20
अघोषयत्तदा चापि पुरुषो राजधूर्गतः ।
सर्वरात्रिविहारोऽद्य रत्नाभरणलक्षणः ॥ १४-६९-२०॥
aghoṣayattadā cāpi puruṣo rājadhūrgataḥ |
sarvarātrivihāro'dya ratnābharaṇalakṣaṇaḥ || 14-69-20||
Adhyaya: 70/96 (25)
MHB 14-70-1
वैशंपायन उवाच ।
तान्समीपगताञ्श्रुत्वा पाण्डवाञ्शत्रुकर्शनः ।
वासुदेवः सहामात्यः प्रत्युद्यातो दिदृक्षया ॥ १४-७०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tānsamīpagatāñśrutvā pāṇḍavāñśatrukarśanaḥ |
vāsudevaḥ sahāmātyaḥ pratyudyāto didṛkṣayā || 14-70-1||
MHB 14-70-2
ते समेत्य यथान्यायं पाण्डवा वृष्णिभिः सह ।
विविशुः सहिता राजन्पुरं वारणसाह्वयम् ॥ १४-७०-२॥
te sametya yathānyāyaṃ pāṇḍavā vṛṣṇibhiḥ saha |
viviśuḥ sahitā rājanpuraṃ vāraṇasāhvayam || 14-70-2||
MHB 14-70-3
महतस्तस्य सैन्यस्य खुरनेमिस्वनेन च ।
द्यावापृथिव्यौ खं चैव शब्देनासीत्समावृतम् ॥ १४-७०-३॥
mahatastasya sainyasya khuranemisvanena ca |
dyāvāpṛthivyau khaṃ caiva śabdenāsītsamāvṛtam || 14-70-3||
MHB 14-70-4
ते कोशमग्रतः कृत्वा विविशुः स्वपुरं तदा ।
पाण्डवाः प्रीतमनसः सामात्याः ससुहृद्गणाः ॥ १४-७०-४॥
te kośamagrataḥ kṛtvā viviśuḥ svapuraṃ tadā |
pāṇḍavāḥ prītamanasaḥ sāmātyāḥ sasuhṛdgaṇāḥ || 14-70-4||
MHB 14-70-5
ते समेत्य यथान्यायं धृतराष्ट्रं जनाधिपम् ।
कीर्तयन्तः स्वनामानि तस्य पादौ ववन्दिरे ॥ १४-७०-५॥
te sametya yathānyāyaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam |
kīrtayantaḥ svanāmāni tasya pādau vavandire || 14-70-5||
MHB 14-70-6
धृतराष्ट्रादनु च ते गान्धारीं सुबलात्मजाम् ।
कुन्तीं च राजशार्दूल तदा भरतसत्तमाः ॥ १४-७०-६॥
dhṛtarāṣṭrādanu ca te gāndhārīṃ subalātmajām |
kuntīṃ ca rājaśārdūla tadā bharatasattamāḥ || 14-70-6||
MHB 14-70-7
विदुरं पूजयित्वा च वैश्यापुत्रं समेत्य च ।
पूज्यमानाः स्म ते वीरा व्यराजन्त विशां पते ॥ १४-७०-७॥
viduraṃ pūjayitvā ca vaiśyāputraṃ sametya ca |
pūjyamānāḥ sma te vīrā vyarājanta viśāṃ pate || 14-70-7||
MHB 14-70-8
ततस्तत्परमाश्चर्यं विचित्रं महदद्भुतम् ।
शुश्रुवुस्ते तदा वीराः पितुस्ते जन्म भारत ॥ १४-७०-८॥
tatastatparamāścaryaṃ vicitraṃ mahadadbhutam |
śuśruvuste tadā vīrāḥ pituste janma bhārata || 14-70-8||
MHB 14-70-9
तदुपश्रुत्य ते कर्म वासुदेवस्य धीमतः ।
पूजार्हं पूजयामासुः कृष्णं देवकिनन्दनम् ॥ १४-७०-९॥
tadupaśrutya te karma vāsudevasya dhīmataḥ |
pūjārhaṃ pūjayāmāsuḥ kṛṣṇaṃ devakinandanam || 14-70-9||
MHB 14-70-10
ततः कतिपयाहस्य व्यासः सत्यवतीसुतः ।
आजगाम महातेजा नगरं नागसाह्वयम् ॥ १४-७०-१०॥
tataḥ katipayāhasya vyāsaḥ satyavatīsutaḥ |
ājagāma mahātejā nagaraṃ nāgasāhvayam || 14-70-10||
MHB 14-70-11
तस्य सर्वे यथान्यायं पूजां चक्रुः कुरूद्वहाः ।
सह वृष्ण्यन्धकव्याघ्रैरुपासां चक्रिरे तदा ॥ १४-७०-११॥
tasya sarve yathānyāyaṃ pūjāṃ cakruḥ kurūdvahāḥ |
saha vṛṣṇyandhakavyāghrairupāsāṃ cakrire tadā || 14-70-11||
MHB 14-70-12
तत्र नानाविधाकाराः कथाः समनुकीर्त्य वै ।
युधिष्ठिरो धर्मसुतो व्यासं वचनमब्रवीत् ॥ १४-७०-१२॥
tatra nānāvidhākārāḥ kathāḥ samanukīrtya vai |
yudhiṣṭhiro dharmasuto vyāsaṃ vacanamabravīt || 14-70-12||
MHB 14-70-13
भवत्प्रसादाद्भगवन्यदिदं रत्नमाहृतम् ।
उपयोक्तुं तदिच्छामि वाजिमेधे महाक्रतौ ॥ १४-७०-१३॥
bhavatprasādādbhagavanyadidaṃ ratnamāhṛtam |
upayoktuṃ tadicchāmi vājimedhe mahākratau || 14-70-13||
MHB 14-70-14
तदनुज्ञातुमिच्छामि भवता मुनिसत्तम ।
त्वदधीना वयं सर्वे कृष्णस्य च महात्मनः ॥ १४-७०-१४॥
tadanujñātumicchāmi bhavatā munisattama |
tvadadhīnā vayaṃ sarve kṛṣṇasya ca mahātmanaḥ || 14-70-14||
MHB 14-70-15
व्यास उवाच ।
अनुजानामि राजंस्त्वां क्रियतां यदनन्तरम् ।
यजस्व वाजिमेधेन विधिवद्दक्षिणावता ॥ १४-७०-१५॥
vyāsa uvāca |
anujānāmi rājaṃstvāṃ kriyatāṃ yadanantaram |
yajasva vājimedhena vidhivaddakṣiṇāvatā || 14-70-15||
MHB 14-70-16
अश्वमेधो हि राजेन्द्र पावनः सर्वपाप्मनाम् ।
तेनेष्ट्वा त्वं विपाप्मा वै भविता नात्र संशयः ॥ १४-७०-१६॥
aśvamedho hi rājendra pāvanaḥ sarvapāpmanām |
teneṣṭvā tvaṃ vipāpmā vai bhavitā nātra saṃśayaḥ || 14-70-16||
MHB 14-70-17
वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्तः स तु धर्मात्मा कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
अश्वमेधस्य कौरव्य चकाराहरणे मतिम् ॥ १४-७०-१७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktaḥ sa tu dharmātmā kururājo yudhiṣṭhiraḥ |
aśvamedhasya kauravya cakārāharaṇe matim || 14-70-17||
MHB 14-70-18
समनुज्ञाप्य तु स तं कृष्णद्वैपायनं नृपः ।
वासुदेवमथामन्त्र्य वाग्मी वचनमब्रवीत् ॥ १४-७०-१८॥
samanujñāpya tu sa taṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ nṛpaḥ |
vāsudevamathāmantrya vāgmī vacanamabravīt || 14-70-18||
MHB 14-70-19
देवकी सुप्रजा देवी त्वया पुरुषसत्तम ।
यद्ब्रूयां त्वां महाबाहो तत्कृथास्त्वमिहाच्युत ॥ १४-७०-१९॥
devakī suprajā devī tvayā puruṣasattama |
yadbrūyāṃ tvāṃ mahābāho tatkṛthāstvamihācyuta || 14-70-19||
MHB 14-70-20
त्वत्प्रभावार्जितान्भोगानश्नीम यदुनन्दन ।
पराक्रमेण बुद्ध्या च त्वयेयं निर्जिता मही ॥ १४-७०-२०॥
tvatprabhāvārjitānbhogānaśnīma yadunandana |
parākrameṇa buddhyā ca tvayeyaṃ nirjitā mahī || 14-70-20||
MHB 14-70-21
दीक्षयस्व त्वमात्मानं त्वं नः परमको गुरुः ।
त्वयीष्टवति धर्मज्ञ विपाप्मा स्यामहं विभो ।
त्वं हि यज्ञोऽक्षरः सर्वस्त्वं धर्मस्त्वं प्रजापतिः ॥ १४-७०-२१॥
dīkṣayasva tvamātmānaṃ tvaṃ naḥ paramako guruḥ |
tvayīṣṭavati dharmajña vipāpmā syāmahaṃ vibho |
tvaṃ hi yajño'kṣaraḥ sarvastvaṃ dharmastvaṃ prajāpatiḥ || 14-70-21||
MHB 14-70-22
वासुदेव उवाच ।
त्वमेवैतन्महाबाहो वक्तुमर्हस्यरिंदम ।
त्वं गतिः सर्वभूतानामिति मे निश्चिता मतिः ॥ १४-७०-२२॥
vāsudeva uvāca |
tvamevaitanmahābāho vaktumarhasyariṃdama |
tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānāmiti me niścitā matiḥ || 14-70-22||
MHB 14-70-23
त्वं चाद्य कुरुवीराणां धर्मेणाभिविराजसे ।
गुणभूताः स्म ते राजंस्त्वं नो राजन्मतो गुरुः ॥ १४-७०-२३॥
tvaṃ cādya kuruvīrāṇāṃ dharmeṇābhivirājase |
guṇabhūtāḥ sma te rājaṃstvaṃ no rājanmato guruḥ || 14-70-23||
MHB 14-70-24
यजस्व मदनुज्ञातः प्राप्त एव क्रतुर्मया ।
युनक्तु नो भवान्कार्ये यत्र वाञ्छसि भारत ।
सत्यं ते प्रतिजानामि सर्वं कर्तास्मि तेऽनघ ॥ १४-७०-२४॥
yajasva madanujñātaḥ prāpta eva kraturmayā |
yunaktu no bhavānkārye yatra vāñchasi bhārata |
satyaṃ te pratijānāmi sarvaṃ kartāsmi te'nagha || 14-70-24||
MHB 14-70-25
भीमसेनार्जुनौ चैव तथा माद्रवतीसुतौ ।
इष्टवन्तो भविष्यन्ति त्वयीष्टवति भारत ॥ १४-७०-२५॥
bhīmasenārjunau caiva tathā mādravatīsutau |
iṣṭavanto bhaviṣyanti tvayīṣṭavati bhārata || 14-70-25||
Adhyaya: 71/96 (26)
MHB 14-71-1
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तस्तु कृष्णेन धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
व्यासमामन्त्र्य मेधावी ततो वचनमब्रवीत् ॥ १४-७१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktastu kṛṣṇena dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
vyāsamāmantrya medhāvī tato vacanamabravīt || 14-71-1||
MHB 14-71-2
यथा कालं भवान्वेत्ति हयमेधस्य तत्त्वतः ।
दीक्षयस्व तदा मा त्वं त्वय्यायत्तो हि मे क्रतुः ॥ १४-७१-२॥
yathā kālaṃ bhavānvetti hayamedhasya tattvataḥ |
dīkṣayasva tadā mā tvaṃ tvayyāyatto hi me kratuḥ || 14-71-2||
MHB 14-71-3
व्यास उवाच ।
अहं पैलोऽथ कौन्तेय याज्ञवल्क्यस्तथैव च ।
विधानं यद्यथाकालं तत्कर्तारो न संशयः ॥ १४-७१-३॥
vyāsa uvāca |
ahaṃ pailo'tha kaunteya yājñavalkyastathaiva ca |
vidhānaṃ yadyathākālaṃ tatkartāro na saṃśayaḥ || 14-71-3||
MHB 14-71-4
चैत्र्यां हि पौर्णमास्यां च तव दीक्षा भविष्यति ।
संभाराः संभ्रियन्तां ते यज्ञार्थं पुरुषर्षभ ॥ १४-७१-४॥
caitryāṃ hi paurṇamāsyāṃ ca tava dīkṣā bhaviṣyati |
saṃbhārāḥ saṃbhriyantāṃ te yajñārthaṃ puruṣarṣabha || 14-71-4||
MHB 14-71-5
अश्वविद्याविदश्चैव सूता विप्राश्च तद्विदः ।
मेध्यमश्वं परीक्षन्तां तव यज्ञार्थसिद्धये ॥ १४-७१-५॥
aśvavidyāvidaścaiva sūtā viprāśca tadvidaḥ |
medhyamaśvaṃ parīkṣantāṃ tava yajñārthasiddhaye || 14-71-5||
MHB 14-71-6
तमुत्सृज्य यथाशास्त्रं पृथिवीं सागराम्बराम् ।
स पर्येतु यशो नाम्ना तव पार्थिव वर्धयन् ॥ १४-७१-६॥
tamutsṛjya yathāśāstraṃ pṛthivīṃ sāgarāmbarām |
sa paryetu yaśo nāmnā tava pārthiva vardhayan || 14-71-6||
MHB 14-71-7
वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा पाण्डवः पृथिवीपतिः ।
चकार सर्वं राजेन्द्र यथोक्तं ब्रह्मवादिना ।
संभाराश्चैव राजेन्द्र सर्वे संकल्पिताभवन् ॥ १४-७१-७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktaḥ sa tathetyuktvā pāṇḍavaḥ pṛthivīpatiḥ |
cakāra sarvaṃ rājendra yathoktaṃ brahmavādinā |
saṃbhārāścaiva rājendra sarve saṃkalpitābhavan || 14-71-7||
MHB 14-71-8
स संभारान्समाहृत्य नृपो धर्मात्मजस्तदा ।
न्यवेदयदमेयात्मा कृष्णद्वैपायनाय वै ॥ १४-७१-८॥
sa saṃbhārānsamāhṛtya nṛpo dharmātmajastadā |
nyavedayadameyātmā kṛṣṇadvaipāyanāya vai || 14-71-8||
MHB 14-71-9
ततोऽब्रवीन्महातेजा व्यासो धर्मात्मजं नृपम् ।
यथाकालं यथायोगं सज्जाः स्म तव दीक्षणे ॥ १४-७१-९॥
tato'bravīnmahātejā vyāso dharmātmajaṃ nṛpam |
yathākālaṃ yathāyogaṃ sajjāḥ sma tava dīkṣaṇe || 14-71-9||
MHB 14-71-10
स्फ्यश्च कूर्चश्च सौवर्णो यच्चान्यदपि कौरव ।
तत्र योग्यं भवेत्किंचित्तद्रौक्मं क्रियतामिति ॥ १४-७१-१०॥
sphyaśca kūrcaśca sauvarṇo yaccānyadapi kaurava |
tatra yogyaṃ bhavetkiṃcittadraukmaṃ kriyatāmiti || 14-71-10||
MHB 14-71-11
अश्वश्चोत्सृज्यतामद्य पृथ्व्यामथ यथाक्रमम् ।
सुगुप्तश्च चरत्वेष यथाशास्त्रं युधिष्ठिर ॥ १४-७१-११॥
aśvaścotsṛjyatāmadya pṛthvyāmatha yathākramam |
suguptaśca caratveṣa yathāśāstraṃ yudhiṣṭhira || 14-71-11||
MHB 14-71-12
युधिष्ठिर उवाच ।
अयमश्वो मया ब्रह्मन्नुत्सृष्टः पृथिवीमिमाम् ।
चरिष्यति यथाकामं तत्र वै संविधीयताम् ॥ १४-७१-१२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ayamaśvo mayā brahmannutsṛṣṭaḥ pṛthivīmimām |
cariṣyati yathākāmaṃ tatra vai saṃvidhīyatām || 14-71-12||
MHB 14-71-13
पृथिवीं पर्यटन्तं हि तुरगं कामचारिणम् ।
कः पालयेदिति मुने तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १४-७१-१३॥
pṛthivīṃ paryaṭantaṃ hi turagaṃ kāmacāriṇam |
kaḥ pālayediti mune tadbhavānvaktumarhati || 14-71-13||
MHB 14-71-14
वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्तः स तु राजेन्द्र कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ।
भीमसेनादवरजः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ १४-७१-१४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktaḥ sa tu rājendra kṛṣṇadvaipāyano'bravīt |
bhīmasenādavarajaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām || 14-71-14||
MHB 14-71-15
जिष्णुः सहिष्णुर्धृष्णुश्च स एनं पालयिष्यति ।
शक्तः स हि महीं जेतुं निवातकवचान्तकः ॥ १४-७१-१५॥
jiṣṇuḥ sahiṣṇurdhṛṣṇuśca sa enaṃ pālayiṣyati |
śaktaḥ sa hi mahīṃ jetuṃ nivātakavacāntakaḥ || 14-71-15||
MHB 14-71-16
तस्मिन्ह्यस्त्राणि दिव्यानि दिव्यं संहननं तथा ।
दिव्यं धनुश्चेषुधी च स एनमनुयास्यति ॥ १४-७१-१६॥
tasminhyastrāṇi divyāni divyaṃ saṃhananaṃ tathā |
divyaṃ dhanuśceṣudhī ca sa enamanuyāsyati || 14-71-16||
MHB 14-71-17
स हि धर्मार्थकुशलः सर्वविद्याविशारदः ।
यथाशास्त्रं नृपश्रेष्ठ चारयिष्यति ते हयम् ॥ १४-७१-१७॥
sa hi dharmārthakuśalaḥ sarvavidyāviśāradaḥ |
yathāśāstraṃ nṛpaśreṣṭha cārayiṣyati te hayam || 14-71-17||
MHB 14-71-18
राजपुत्रो महाबाहुः श्यामो राजीवलोचनः ।
अभिमन्योः पिता वीरः स एनमनुयास्यति ॥ १४-७१-१८॥
rājaputro mahābāhuḥ śyāmo rājīvalocanaḥ |
abhimanyoḥ pitā vīraḥ sa enamanuyāsyati || 14-71-18||
MHB 14-71-19
भीमसेनोऽपि तेजस्वी कौन्तेयोऽमितविक्रमः ।
समर्थो रक्षितुं राष्ट्रं नकुलश्च विशां पते ॥ १४-७१-१९॥
bhīmaseno'pi tejasvī kaunteyo'mitavikramaḥ |
samartho rakṣituṃ rāṣṭraṃ nakulaśca viśāṃ pate || 14-71-19||
MHB 14-71-20
सहदेवस्तु कौरव्य समाधास्यति बुद्धिमान् ।
कुटुम्बतन्त्रं विधिवत्सर्वमेव महायशाः ॥ १४-७१-२०॥
sahadevastu kauravya samādhāsyati buddhimān |
kuṭumbatantraṃ vidhivatsarvameva mahāyaśāḥ || 14-71-20||
MHB 14-71-21
तत्तु सर्वं यथान्यायमुक्तं कुरुकुलोद्वहः ।
चकार फल्गुनं चापि संदिदेश हयं प्रति ॥ १४-७१-२१॥
tattu sarvaṃ yathānyāyamuktaṃ kurukulodvahaḥ |
cakāra phalgunaṃ cāpi saṃdideśa hayaṃ prati || 14-71-21||
MHB 14-71-22
युधिष्ठिर उवाच ।
एह्यर्जुन त्वया वीर हयोऽयं परिपाल्यताम् ।
त्वमर्हो रक्षितुं ह्येनं नान्यः कश्चन मानवः ॥ १४-७१-२२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ehyarjuna tvayā vīra hayo'yaṃ paripālyatām |
tvamarho rakṣituṃ hyenaṃ nānyaḥ kaścana mānavaḥ || 14-71-22||
MHB 14-71-23
ये चापि त्वां महाबाहो प्रत्युदीयुर्नराधिपाः ।
तैर्विग्रहो यथा न स्यात्तथा कार्यं त्वयानघ ॥ १४-७१-२३॥
ye cāpi tvāṃ mahābāho pratyudīyurnarādhipāḥ |
tairvigraho yathā na syāttathā kāryaṃ tvayānagha || 14-71-23||
MHB 14-71-24
आख्यातव्यश्च भवता यज्ञोऽयं मम सर्वशः ।
पार्थिवेभ्यो महाबाहो समये गम्यतामिति ॥ १४-७१-२४॥
ākhyātavyaśca bhavatā yajño'yaṃ mama sarvaśaḥ |
pārthivebhyo mahābāho samaye gamyatāmiti || 14-71-24||
MHB 14-71-25
एवमुक्त्वा स धर्मात्मा भ्रातरं सव्यसाचिनम् ।
भीमं च नकुलं चैव पुरगुप्तौ समादधत् ॥ १४-७१-२५॥
evamuktvā sa dharmātmā bhrātaraṃ savyasācinam |
bhīmaṃ ca nakulaṃ caiva puraguptau samādadhat || 14-71-25||
MHB 14-71-26
कुटुम्बतन्त्रे च तथा सहदेवं युधां पतिम् ।
अनुमान्य महीपालं धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरः ॥ १४-७१-२६॥
kuṭumbatantre ca tathā sahadevaṃ yudhāṃ patim |
anumānya mahīpālaṃ dhṛtarāṣṭraṃ yudhiṣṭhiraḥ || 14-71-26||
Adhyaya: 72/96 (27)
MHB 14-72-1
वैशंपायन उवाच ।
दीक्षाकाले तु संप्राप्ते ततस्ते सुमहर्त्विजः ।
विधिवद्दीक्षयामासुरश्वमेधाय पार्थिवम् ॥ १४-७२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
dīkṣākāle tu saṃprāpte tataste sumahartvijaḥ |
vidhivaddīkṣayāmāsuraśvamedhāya pārthivam || 14-72-1||
MHB 14-72-2
कृत्वा स पशुबन्धांश्च दीक्षितः पाण्डुनन्दनः ।
धर्मराजो महातेजाः सहर्त्विग्भिर्व्यरोचत ॥ १४-७२-२॥
kṛtvā sa paśubandhāṃśca dīkṣitaḥ pāṇḍunandanaḥ |
dharmarājo mahātejāḥ sahartvigbhirvyarocata || 14-72-2||
MHB 14-72-3
हयश्च हयमेधार्थं स्वयं स ब्रह्मवादिना ।
उत्सृष्टः शास्त्रविधिना व्यासेनामिततेजसा ॥ १४-७२-३॥
hayaśca hayamedhārthaṃ svayaṃ sa brahmavādinā |
utsṛṣṭaḥ śāstravidhinā vyāsenāmitatejasā || 14-72-3||
MHB 14-72-4
स राजा धर्मजो राजन्दीक्षितो विबभौ तदा ।
हेममाली रुक्मकण्ठः प्रदीप्त इव पावकः ॥ १४-७२-४॥
sa rājā dharmajo rājandīkṣito vibabhau tadā |
hemamālī rukmakaṇṭhaḥ pradīpta iva pāvakaḥ || 14-72-4||
MHB 14-72-5
कृष्णाजिनी दण्डपाणिः क्षौमवासाः स धर्मजः ।
विबभौ द्युतिमान्भूयः प्रजापतिरिवाध्वरे ॥ १४-७२-५॥
kṛṣṇājinī daṇḍapāṇiḥ kṣaumavāsāḥ sa dharmajaḥ |
vibabhau dyutimānbhūyaḥ prajāpatirivādhvare || 14-72-5||
MHB 14-72-6
तथैवास्यर्त्विजः सर्वे तुल्यवेषा विशां पते ।
बभूवुरर्जुनश्चैव प्रदीप्त इव पावकः ॥ १४-७२-६॥
tathaivāsyartvijaḥ sarve tulyaveṣā viśāṃ pate |
babhūvurarjunaścaiva pradīpta iva pāvakaḥ || 14-72-6||
MHB 14-72-7
श्वेताश्वः कृष्णसारं तं ससाराश्वं धनंजयः ।
विधिवत्पृथिवीपाल धर्मराजस्य शासनात् ॥ १४-७२-७॥
śvetāśvaḥ kṛṣṇasāraṃ taṃ sasārāśvaṃ dhanaṃjayaḥ |
vidhivatpṛthivīpāla dharmarājasya śāsanāt || 14-72-7||
MHB 14-72-8
विक्षिपन्गाण्डिवं राजन्बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् ।
तमश्वं पृथिवीपाल मुदा युक्तः ससार ह ॥ १४-७२-८॥
vikṣipangāṇḍivaṃ rājanbaddhagodhāṅgulitravān |
tamaśvaṃ pṛthivīpāla mudā yuktaḥ sasāra ha || 14-72-8||
MHB 14-72-9
आकुमारं तदा राजन्नागमत्तत्पुरं विभो ।
द्रष्टुकामं कुरुश्रेष्ठं प्रयास्यन्तं धनंजयम् ॥ १४-७२-९॥
ākumāraṃ tadā rājannāgamattatpuraṃ vibho |
draṣṭukāmaṃ kuruśreṣṭhaṃ prayāsyantaṃ dhanaṃjayam || 14-72-9||
MHB 14-72-10
तेषामन्योन्यसंमर्दादूष्मेव समजायत ।
दिदृक्षूणां हयं तं च तं चैव हयसारिणम् ॥ १४-७२-१०॥
teṣāmanyonyasaṃmardādūṣmeva samajāyata |
didṛkṣūṇāṃ hayaṃ taṃ ca taṃ caiva hayasāriṇam || 14-72-10||
MHB 14-72-11
ततः शब्दो महाराज दशाशाः प्रतिपूरयन् ।
बभूव प्रेक्षतां नॄणां कुन्तीपुत्रं धनंजयम् ॥ १४-७२-११॥
tataḥ śabdo mahārāja daśāśāḥ pratipūrayan |
babhūva prekṣatāṃ nṝṇāṃ kuntīputraṃ dhanaṃjayam || 14-72-11||
MHB 14-72-12
एष गच्छति कौन्तेयस्तुरगश्चैव दीप्तिमान् ।
यमन्वेति महाबाहुः संस्पृशन्धनुरुत्तमम् ॥ १४-७२-१२॥
eṣa gacchati kaunteyasturagaścaiva dīptimān |
yamanveti mahābāhuḥ saṃspṛśandhanuruttamam || 14-72-12||
MHB 14-72-13
एवं शुश्राव वदतां गिरो जिष्णुरुदारधीः ।
स्वस्ति तेऽस्तु व्रजारिष्टं पुनश्चैहीति भारत ॥ १४-७२-१३॥
evaṃ śuśrāva vadatāṃ giro jiṣṇurudāradhīḥ |
svasti te'stu vrajāriṣṭaṃ punaścaihīti bhārata || 14-72-13||
MHB 14-72-14
अथापरे मनुष्येन्द्र पुरुषा वाक्यमब्रुवन् ।
नैनं पश्याम संमर्दे धनुरेतत्प्रदृश्यते ॥ १४-७२-१४॥
athāpare manuṣyendra puruṣā vākyamabruvan |
nainaṃ paśyāma saṃmarde dhanuretatpradṛśyate || 14-72-14||
MHB 14-72-15
एतद्धि भीमनिर्ह्रादं विश्रुतं गाण्डिवं धनुः ।
स्वस्ति गच्छत्वरिष्टं वै पन्थानमकुतोभयम् ।
निवृत्तमेनं द्रक्ष्यामः पुनरेवं च तेऽब्रुवन् ॥ १४-७२-१५॥
etaddhi bhīmanirhrādaṃ viśrutaṃ gāṇḍivaṃ dhanuḥ |
svasti gacchatvariṣṭaṃ vai panthānamakutobhayam |
nivṛttamenaṃ drakṣyāmaḥ punarevaṃ ca te'bruvan || 14-72-15||
MHB 14-72-16
एवमाद्या मनुष्याणां स्त्रीणां च भरतर्षभ ।
शुश्राव मधुरा वाचः पुनः पुनरुदीरिताः ॥ १४-७२-१६॥
evamādyā manuṣyāṇāṃ strīṇāṃ ca bharatarṣabha |
śuśrāva madhurā vācaḥ punaḥ punarudīritāḥ || 14-72-16||
MHB 14-72-17
याज्ञवल्क्यस्य शिष्यश्च कुशलो यज्ञकर्मणि ।
प्रायात्पार्थेन सहितः शान्त्यर्थं वेदपारगः ॥ १४-७२-१७॥
yājñavalkyasya śiṣyaśca kuśalo yajñakarmaṇi |
prāyātpārthena sahitaḥ śāntyarthaṃ vedapāragaḥ || 14-72-17||
MHB 14-72-18
ब्राह्मणाश्च महीपाल बहवो वेदपारगाः ।
अनुजग्मुर्महात्मानं क्षत्रियाश्च विशोऽपि च ॥ १४-७२-१८॥
brāhmaṇāśca mahīpāla bahavo vedapāragāḥ |
anujagmurmahātmānaṃ kṣatriyāśca viśo'pi ca || 14-72-18||
MHB 14-72-19
पाण्डवैः पृथिवीमश्वो निर्जितामस्त्रतेजसा ।
चचार स महाराज यथादेशं स सत्तम ॥ १४-७२-१९॥
pāṇḍavaiḥ pṛthivīmaśvo nirjitāmastratejasā |
cacāra sa mahārāja yathādeśaṃ sa sattama || 14-72-19||
MHB 14-72-20
तत्र युद्धानि वृत्तानि यान्यासन्पाण्डवस्य ह ।
तानि वक्ष्यामि ते वीर विचित्राणि महान्ति च ॥ १४-७२-२०॥
tatra yuddhāni vṛttāni yānyāsanpāṇḍavasya ha |
tāni vakṣyāmi te vīra vicitrāṇi mahānti ca || 14-72-20||
MHB 14-72-21
स हयः पृथिवीं राजन्प्रदक्षिणमरिंदम ।
ससारोत्तरतः पूर्वं तन्निबोध महीपते ॥ १४-७२-२१॥
sa hayaḥ pṛthivīṃ rājanpradakṣiṇamariṃdama |
sasārottarataḥ pūrvaṃ tannibodha mahīpate || 14-72-21||
MHB 14-72-22
अवमृद्नन्स राष्ट्राणि पार्थिवानां हयोत्तमः ।
शनैस्तदा परिययौ श्वेताश्वश्च महारथः ॥ १४-७२-२२॥
avamṛdnansa rāṣṭrāṇi pārthivānāṃ hayottamaḥ |
śanaistadā pariyayau śvetāśvaśca mahārathaḥ || 14-72-22||
MHB 14-72-23
तत्र संकलना नास्ति राज्ञामयुतशस्तदा ।
येऽयुध्यन्त महाराज क्षत्रिया हतबान्धवाः ॥ १४-७२-२३॥
tatra saṃkalanā nāsti rājñāmayutaśastadā |
ye'yudhyanta mahārāja kṣatriyā hatabāndhavāḥ || 14-72-23||
MHB 14-72-24
किराता विकृता राजन्बहवोऽसिधनुर्धराः ।
म्लेच्छाश्चान्ये बहुविधाः पूर्वं विनिकृता रणे ॥ १४-७२-२४॥
kirātā vikṛtā rājanbahavo'sidhanurdharāḥ |
mlecchāścānye bahuvidhāḥ pūrvaṃ vinikṛtā raṇe || 14-72-24||
MHB 14-72-25
आर्याश्च पृथिवीपालाः प्रहृष्टनरवाहनाः ।
समीयुः पाण्डुपुत्रेण बहवो युद्धदुर्मदाः ॥ १४-७२-२५॥
āryāśca pṛthivīpālāḥ prahṛṣṭanaravāhanāḥ |
samīyuḥ pāṇḍuputreṇa bahavo yuddhadurmadāḥ || 14-72-25||
MHB 14-72-26
एवं युद्धानि वृत्तानि तत्र तत्र महीपते ।
अर्जुनस्य महीपालैर्नानादेशनिवासिभिः ॥ १४-७२-२६॥
evaṃ yuddhāni vṛttāni tatra tatra mahīpate |
arjunasya mahīpālairnānādeśanivāsibhiḥ || 14-72-26||
MHB 14-72-27
यानि तूभयतो राजन्प्रतप्तानि महान्ति च ।
तानि युद्धानि वक्ष्यामि कौन्तेयस्य तवानघ ॥ १४-७२-२७॥
yāni tūbhayato rājanprataptāni mahānti ca |
tāni yuddhāni vakṣyāmi kaunteyasya tavānagha || 14-72-27||
Adhyaya: 73/96 (34)
MHB 14-73-1
वैशंपायन उवाच ।
त्रिगर्तैरभवद्युद्धं कृतवैरैः किरीटिनः ।
महारथसमाज्ञातैर्हतानां पुत्रनप्तृभिः ॥ १४-७३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
trigartairabhavadyuddhaṃ kṛtavairaiḥ kirīṭinaḥ |
mahārathasamājñātairhatānāṃ putranaptṛbhiḥ || 14-73-1||
MHB 14-73-2
ते समाज्ञाय संप्राप्तं यज्ञियं तुरगोत्तमम् ।
विषयान्ते ततो वीरा दंशिताः पर्यवारयन् ॥ १४-७३-२॥
te samājñāya saṃprāptaṃ yajñiyaṃ turagottamam |
viṣayānte tato vīrā daṃśitāḥ paryavārayan || 14-73-2||
MHB 14-73-3
रथिनो बद्धतूणीराः सदश्वैः समलंकृतैः ।
परिवार्य हयं राजन्ग्रहीतुं संप्रचक्रमुः ॥ १४-७३-३॥
rathino baddhatūṇīrāḥ sadaśvaiḥ samalaṃkṛtaiḥ |
parivārya hayaṃ rājangrahītuṃ saṃpracakramuḥ || 14-73-3||
MHB 14-73-4
ततः किरीटी संचिन्त्य तेषां राज्ञां चिकीर्षितम् ।
वारयामास तान्वीरान्सान्त्वपूर्वमरिंदमः ॥ १४-७३-४॥
tataḥ kirīṭī saṃcintya teṣāṃ rājñāṃ cikīrṣitam |
vārayāmāsa tānvīrānsāntvapūrvamariṃdamaḥ || 14-73-4||
MHB 14-73-5
तमनादृत्य ते सर्वे शरैरभ्यहनंस्तदा ।
तमोरजोभ्यां संछन्नांस्तान्किरीटी न्यवारयत् ॥ १४-७३-५॥
tamanādṛtya te sarve śarairabhyahanaṃstadā |
tamorajobhyāṃ saṃchannāṃstānkirīṭī nyavārayat || 14-73-5||
MHB 14-73-6
अब्रवीच्च ततो जिष्णुः प्रहसन्निव भारत ।
निवर्तध्वमधर्मज्ञाः श्रेयो जीवितमेव वः ॥ १४-७३-६॥
abravīcca tato jiṣṇuḥ prahasanniva bhārata |
nivartadhvamadharmajñāḥ śreyo jīvitameva vaḥ || 14-73-6||
MHB 14-73-7
स हि वीरः प्रयास्यन्वै धर्मराजेन वारितः ।
हतबान्धवा न ते पार्थ हन्तव्याः पार्थिवा इति ॥ १४-७३-७॥
sa hi vīraḥ prayāsyanvai dharmarājena vāritaḥ |
hatabāndhavā na te pārtha hantavyāḥ pārthivā iti || 14-73-7||
MHB 14-73-8
स तदा तद्वचः श्रुत्वा धर्मराजस्य धीमतः ।
तान्निवर्तध्वमित्याह न न्यवर्तन्त चापि ते ॥ १४-७३-८॥
sa tadā tadvacaḥ śrutvā dharmarājasya dhīmataḥ |
tānnivartadhvamityāha na nyavartanta cāpi te || 14-73-8||
MHB 14-73-9
ततस्त्रिगर्तराजानं सूर्यवर्माणमाहवे ।
वितत्य शरजालेन प्रजहास धनंजयः ॥ १४-७३-९॥
tatastrigartarājānaṃ sūryavarmāṇamāhave |
vitatya śarajālena prajahāsa dhanaṃjayaḥ || 14-73-9||
MHB 14-73-10
ततस्ते रथघोषेण खुरनेमिस्वनेन च ।
पूरयन्तो दिशः सर्वा धनंजयमुपाद्रवन् ॥ १४-७३-१०॥
tataste rathaghoṣeṇa khuranemisvanena ca |
pūrayanto diśaḥ sarvā dhanaṃjayamupādravan || 14-73-10||
MHB 14-73-11
सूर्यवर्मा ततः पार्थे शराणां नतपर्वणाम् ।
शतान्यमुञ्चद्राजेन्द्र लघ्वस्त्रमभिदर्शयन् ॥ १४-७३-११॥
sūryavarmā tataḥ pārthe śarāṇāṃ nataparvaṇām |
śatānyamuñcadrājendra laghvastramabhidarśayan || 14-73-11||
MHB 14-73-12
तथैवान्ये महेष्वासा ये तस्यैवानुयायिनः ।
मुमुचुः शरवर्षाणि धनंजयवधैषिणः ॥ १४-७३-१२॥
tathaivānye maheṣvāsā ye tasyaivānuyāyinaḥ |
mumucuḥ śaravarṣāṇi dhanaṃjayavadhaiṣiṇaḥ || 14-73-12||
MHB 14-73-13
स ताञ्ज्यापुङ्खनिर्मुक्तैर्बहुभिः सुबहूञ्शरान् ।
चिच्छेद पाण्डवो राजंस्ते भूमौ न्यपतंस्तदा ॥ १४-७३-१३॥
sa tāñjyāpuṅkhanirmuktairbahubhiḥ subahūñśarān |
ciccheda pāṇḍavo rājaṃste bhūmau nyapataṃstadā || 14-73-13||
MHB 14-73-14
केतुवर्मा तु तेजस्वी तस्यैवावरजो युवा ।
युयुधे भ्रातुरर्थाय पाण्डवेन महात्मना ॥ १४-७३-१४॥
ketuvarmā tu tejasvī tasyaivāvarajo yuvā |
yuyudhe bhrāturarthāya pāṇḍavena mahātmanā || 14-73-14||
MHB 14-73-15
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य केतुवर्माणमाहवे ।
अभ्यघ्नन्निशितैर्बाणैर्बीभत्सुः परवीरहा ॥ १४-७३-१५॥
tamāpatantaṃ saṃprekṣya ketuvarmāṇamāhave |
abhyaghnanniśitairbāṇairbībhatsuḥ paravīrahā || 14-73-15||
MHB 14-73-16
केतुवर्मण्यभिहते धृतवर्मा महारथः ।
रथेनाशु समावृत्य शरैर्जिष्णुमवाकिरत् ॥ १४-७३-१६॥
ketuvarmaṇyabhihate dhṛtavarmā mahārathaḥ |
rathenāśu samāvṛtya śarairjiṣṇumavākirat || 14-73-16||
MHB 14-73-17
तस्य तां शीघ्रतामीक्ष्य तुतोषातीव वीर्यवान् ।
गुडाकेशो महातेजा बालस्य धृतवर्मणः ॥ १४-७३-१७॥
tasya tāṃ śīghratāmīkṣya tutoṣātīva vīryavān |
guḍākeśo mahātejā bālasya dhṛtavarmaṇaḥ || 14-73-17||
MHB 14-73-18
न संदधानं ददृशे नाददानं च तं तदा ।
किरन्तमेव स शरान्ददृशे पाकशासनिः ॥ १४-७३-१८॥
na saṃdadhānaṃ dadṛśe nādadānaṃ ca taṃ tadā |
kirantameva sa śarāndadṛśe pākaśāsaniḥ || 14-73-18||
MHB 14-73-19
स तु तं पूजयामास धृतवर्माणमाहवे ।
मनसा स मुहूर्तं वै रणे समभिहर्षयन् ॥ १४-७३-१९॥
sa tu taṃ pūjayāmāsa dhṛtavarmāṇamāhave |
manasā sa muhūrtaṃ vai raṇe samabhiharṣayan || 14-73-19||
MHB 14-73-20
तं पन्नगमिव क्रुद्धं कुरुवीरः स्मयन्निव ।
प्रीतिपूर्वं महाराज प्राणैर्न व्यपरोपयत् ॥ १४-७३-२०॥
taṃ pannagamiva kruddhaṃ kuruvīraḥ smayanniva |
prītipūrvaṃ mahārāja prāṇairna vyaparopayat || 14-73-20||
MHB 14-73-21
स तथा रक्ष्यमाणो वै पार्थेनामिततेजसा ।
धृतवर्मा शरं तीक्ष्णं मुमोच विजये तदा ॥ १४-७३-२१॥
sa tathā rakṣyamāṇo vai pārthenāmitatejasā |
dhṛtavarmā śaraṃ tīkṣṇaṃ mumoca vijaye tadā || 14-73-21||
MHB 14-73-22
स तेन विजयस्तूर्णमस्यन्विद्धः करे भृशम् ।
मुमोच गाण्डीवं दुःखात्तत्पपाताथ भूतले ॥ १४-७३-२२॥
sa tena vijayastūrṇamasyanviddhaḥ kare bhṛśam |
mumoca gāṇḍīvaṃ duḥkhāttatpapātātha bhūtale || 14-73-22||
MHB 14-73-23
धनुषः पततस्तस्य सव्यसाचिकराद्विभो ।
इन्द्रस्येवायुधस्यासीद्रूपं भरतसत्तम ॥ १४-७३-२३॥
dhanuṣaḥ patatastasya savyasācikarādvibho |
indrasyevāyudhasyāsīdrūpaṃ bharatasattama || 14-73-23||
MHB 14-73-24
तस्मिन्निपतिते दिव्ये महाधनुषि पार्थिव ।
जहास सस्वनं हासं धृतवर्मा महाहवे ॥ १४-७३-२४॥
tasminnipatite divye mahādhanuṣi pārthiva |
jahāsa sasvanaṃ hāsaṃ dhṛtavarmā mahāhave || 14-73-24||
MHB 14-73-25
ततो रोषान्वितो जिष्णुः प्रमृज्य रुधिरं करात् ।
धनुरादत्त तद्दिव्यं शरवर्षं ववर्ष च ॥ १४-७३-२५॥
tato roṣānvito jiṣṇuḥ pramṛjya rudhiraṃ karāt |
dhanurādatta taddivyaṃ śaravarṣaṃ vavarṣa ca || 14-73-25||
MHB 14-73-26
ततो हलहलाशब्दो दिवस्पृगभवत्तदा ।
नानाविधानां भूतानां तत्कर्मातीव शंसताम् ॥ १४-७३-२६॥
tato halahalāśabdo divaspṛgabhavattadā |
nānāvidhānāṃ bhūtānāṃ tatkarmātīva śaṃsatām || 14-73-26||
MHB 14-73-27
ततः संप्रेक्ष्य तं क्रुद्धं कालान्तकयमोपमम् ।
जिष्णुं त्रैगर्तका योधास्त्वरिताः पर्यवारयन् ॥ १४-७३-२७॥
tataḥ saṃprekṣya taṃ kruddhaṃ kālāntakayamopamam |
jiṣṇuṃ traigartakā yodhāstvaritāḥ paryavārayan || 14-73-27||
MHB 14-73-28
अभिसृत्य परीप्सार्थं ततस्ते धृतवर्मणः ।
परिवव्रुर्गुडाकेशं तत्राक्रुध्यद्धनंजयः ॥ १४-७३-२८॥
abhisṛtya parīpsārthaṃ tataste dhṛtavarmaṇaḥ |
parivavrurguḍākeśaṃ tatrākrudhyaddhanaṃjayaḥ || 14-73-28||
MHB 14-73-29
ततो योधाञ्जघानाशु तेषां स दश चाष्ट च ।
महेन्द्रवज्रप्रतिमैरायसैर्निशितैः शरैः ॥ १४-७३-२९॥
tato yodhāñjaghānāśu teṣāṃ sa daśa cāṣṭa ca |
mahendravajrapratimairāyasairniśitaiḥ śaraiḥ || 14-73-29||
MHB 14-73-30
तांस्तु प्रभग्नान्संप्रेक्ष्य त्वरमाणो धनंजयः ।
शरैराशीविषाकारैर्जघान स्वनवद्धसन् ॥ १४-७३-३०॥
tāṃstu prabhagnānsaṃprekṣya tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ |
śarairāśīviṣākārairjaghāna svanavaddhasan || 14-73-30||
MHB 14-73-31
ते भग्नमनसः सर्वे त्रैगर्तकमहारथाः ।
दिशो विदुद्रुवुः सर्वा धनंजयशरार्दिताः ॥ १४-७३-३१॥
te bhagnamanasaḥ sarve traigartakamahārathāḥ |
diśo vidudruvuḥ sarvā dhanaṃjayaśarārditāḥ || 14-73-31||
MHB 14-73-32
त ऊचुः पुरुषव्याघ्रं संशप्तकनिषूदनम् ।
तव स्म किंकराः सर्वे सर्वे च वशगास्तव ॥ १४-७३-३२॥
ta ūcuḥ puruṣavyāghraṃ saṃśaptakaniṣūdanam |
tava sma kiṃkarāḥ sarve sarve ca vaśagāstava || 14-73-32||
MHB 14-73-33
आज्ञापयस्व नः पार्थ प्रह्वान्प्रेष्यानवस्थितान् ।
करिष्यामः प्रियं सर्वं तव कौरवनन्दन ॥ १४-७३-३३॥
ājñāpayasva naḥ pārtha prahvānpreṣyānavasthitān |
kariṣyāmaḥ priyaṃ sarvaṃ tava kauravanandana || 14-73-33||
MHB 14-73-34
एतदाज्ञाय वचनं सर्वांस्तानब्रवीत्तदा ।
जीवितं रक्षत नृपाः शासनं गृह्यतामिति ॥ १४-७३-३४॥
etadājñāya vacanaṃ sarvāṃstānabravīttadā |
jīvitaṃ rakṣata nṛpāḥ śāsanaṃ gṛhyatāmiti || 14-73-34||
Adhyaya: 74/96 (20)
MHB 14-74-1
वैशंपायन उवाच ।
प्राग्ज्योतिषमथाभ्येत्य व्यचरत्स हयोत्तमः ।
भगदत्तात्मजस्तत्र निर्ययौ रणकर्कशः ॥ १४-७४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
prāgjyotiṣamathābhyetya vyacaratsa hayottamaḥ |
bhagadattātmajastatra niryayau raṇakarkaśaḥ || 14-74-1||
MHB 14-74-2
स हयं पाण्डुपुत्रस्य विषयान्तमुपागतम् ।
युयुधे भरतश्रेष्ठ वज्रदत्तो महीपतिः ॥ १४-७४-२॥
sa hayaṃ pāṇḍuputrasya viṣayāntamupāgatam |
yuyudhe bharataśreṣṭha vajradatto mahīpatiḥ || 14-74-2||
MHB 14-74-3
सोऽभिनिर्याय नगराद्भगदत्तसुतो नृपः ।
अश्वमायान्तमुन्मथ्य नगराभिमुखो ययौ ॥ १४-७४-३॥
so'bhiniryāya nagarādbhagadattasuto nṛpaḥ |
aśvamāyāntamunmathya nagarābhimukho yayau || 14-74-3||
MHB 14-74-4
तमालक्ष्य महाबाहुः कुरूणामृषभस्तदा ।
गाण्डीवं विक्षिपंस्तूर्णं सहसा समुपाद्रवत् ॥ १४-७४-४॥
tamālakṣya mahābāhuḥ kurūṇāmṛṣabhastadā |
gāṇḍīvaṃ vikṣipaṃstūrṇaṃ sahasā samupādravat || 14-74-4||
MHB 14-74-5
ततो गाण्डीवनिर्मुक्तैरिषुभिर्मोहितो नृपः ।
हयमुत्सृज्य तं वीरस्ततः पार्थमुपाद्रवत् ॥ १४-७४-५॥
tato gāṇḍīvanirmuktairiṣubhirmohito nṛpaḥ |
hayamutsṛjya taṃ vīrastataḥ pārthamupādravat || 14-74-5||
MHB 14-74-6
पुनः प्रविश्य नगरं दंशितः स नृपोत्तमः ।
आरुह्य नागप्रवरं निर्ययौ युद्धकाङ्क्षया ॥ १४-७४-६॥
punaḥ praviśya nagaraṃ daṃśitaḥ sa nṛpottamaḥ |
āruhya nāgapravaraṃ niryayau yuddhakāṅkṣayā || 14-74-6||
MHB 14-74-7
पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ।
दोधूयता चामरेण श्वेतेन च महारथः ॥ १४-७४-७॥
pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani |
dodhūyatā cāmareṇa śvetena ca mahārathaḥ || 14-74-7||
MHB 14-74-8
ततः पार्थं समासाद्य पाण्डवानां महारथम् ।
आह्वयामास कौरव्यं बाल्यान्मोहाच्च संयुगे ॥ १४-७४-८॥
tataḥ pārthaṃ samāsādya pāṇḍavānāṃ mahāratham |
āhvayāmāsa kauravyaṃ bālyānmohācca saṃyuge || 14-74-8||
MHB 14-74-9
स वारणं नगप्रख्यं प्रभिन्नकरटामुखम् ।
प्रेषयामास संक्रुद्धस्ततः श्वेतहयं प्रति ॥ १४-७४-९॥
sa vāraṇaṃ nagaprakhyaṃ prabhinnakaraṭāmukham |
preṣayāmāsa saṃkruddhastataḥ śvetahayaṃ prati || 14-74-9||
MHB 14-74-10
विक्षरन्तं यथा मेघं परवारणवारणम् ।
शास्त्रवत्कल्पितं संख्ये त्रिसाहं युद्धदुर्मदम् ॥ १४-७४-१०॥
vikṣarantaṃ yathā meghaṃ paravāraṇavāraṇam |
śāstravatkalpitaṃ saṃkhye trisāhaṃ yuddhadurmadam || 14-74-10||
MHB 14-74-11
प्रचोद्यमानः स गजस्तेन राज्ञा महाबलः ।
तदाङ्कुशेन विबभावुत्पतिष्यन्निवाम्बरम् ॥ १४-७४-११॥
pracodyamānaḥ sa gajastena rājñā mahābalaḥ |
tadāṅkuśena vibabhāvutpatiṣyannivāmbaram || 14-74-11||
MHB 14-74-12
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य क्रुद्धो राजन्धनंजयः ।
भूमिष्ठो वारणगतं योधयामास भारत ॥ १४-७४-१२॥
tamāpatantaṃ saṃprekṣya kruddho rājandhanaṃjayaḥ |
bhūmiṣṭho vāraṇagataṃ yodhayāmāsa bhārata || 14-74-12||
MHB 14-74-13
वज्रदत्तस्तु संक्रुद्धो मुमोचाशु धनंजये ।
तोमरानग्निसंकाशाञ्शलभानिव वेगितान् ॥ १४-७४-१३॥
vajradattastu saṃkruddho mumocāśu dhanaṃjaye |
tomarānagnisaṃkāśāñśalabhāniva vegitān || 14-74-13||
MHB 14-74-14
अर्जुनस्तानसंप्राप्तान्गाण्डीवप्रेषितैः शरैः ।
द्विधा त्रिधा च चिच्छेद ख एव खगमैस्तदा ॥ १४-७४-१४॥
arjunastānasaṃprāptāngāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ |
dvidhā tridhā ca ciccheda kha eva khagamaistadā || 14-74-14||
MHB 14-74-15
स तान्दृष्ट्वा तथा छिन्नांस्तोमरान्भगदत्तजः ।
इषूनसक्तांस्त्वरितः प्राहिणोत्पाण्डवं प्रति ॥ १४-७४-१५॥
sa tāndṛṣṭvā tathā chinnāṃstomarānbhagadattajaḥ |
iṣūnasaktāṃstvaritaḥ prāhiṇotpāṇḍavaṃ prati || 14-74-15||
MHB 14-74-16
ततोऽर्जुनस्तूर्णतरं रुक्मपुङ्खानजिह्मगान् ।
प्रेषयामास संक्रुद्धो भगदत्तात्मजं प्रति ॥ १४-७४-१६॥
tato'rjunastūrṇataraṃ rukmapuṅkhānajihmagān |
preṣayāmāsa saṃkruddho bhagadattātmajaṃ prati || 14-74-16||
MHB 14-74-17
स तैर्विद्धो महातेजा वज्रदत्तो महाहवे ।
भृशाहतः पपातोर्व्यां न त्वेनमजहात्स्मृतिः ॥ १४-७४-१७॥
sa tairviddho mahātejā vajradatto mahāhave |
bhṛśāhataḥ papātorvyāṃ na tvenamajahātsmṛtiḥ || 14-74-17||
MHB 14-74-18
ततः स पुनरारुह्य वारणप्रवरं रणे ।
अव्यग्रः प्रेषयामास जयार्थी विजयं प्रति ॥ १४-७४-१८॥
tataḥ sa punarāruhya vāraṇapravaraṃ raṇe |
avyagraḥ preṣayāmāsa jayārthī vijayaṃ prati || 14-74-18||
MHB 14-74-19
तस्मै बाणांस्ततो जिष्णुर्निर्मुक्ताशीविषोपमान् ।
प्रेषयामास संक्रुद्धो ज्वलितानिव पावकान् ॥ १४-७४-१९॥
tasmai bāṇāṃstato jiṣṇurnirmuktāśīviṣopamān |
preṣayāmāsa saṃkruddho jvalitāniva pāvakān || 14-74-19||
MHB 14-74-20
स तैर्विद्धो महानागो विस्रवन्रुधिरं बभौ ।
हिमवानिव शैलेन्द्रो बहुप्रस्रवणस्तदा ॥ १४-७४-२०॥
sa tairviddho mahānāgo visravanrudhiraṃ babhau |
himavāniva śailendro bahuprasravaṇastadā || 14-74-20||
Adhyaya: 75/96 (26)
MHB 14-75-1
वैशंपायन उवाच ।
एवं त्रिरात्रमभवत्तद्युद्धं भरतर्षभ ।
अर्जुनस्य नरेन्द्रेण वृत्रेणेव शतक्रतोः ॥ १४-७५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ trirātramabhavattadyuddhaṃ bharatarṣabha |
arjunasya narendreṇa vṛtreṇeva śatakratoḥ || 14-75-1||
MHB 14-75-2
ततश्चतुर्थे दिवसे वज्रदत्तो महाबलः ।
जहास सस्वनं हासं वाक्यं चेदमथाब्रवीत् ॥ १४-७५-२॥
tataścaturthe divase vajradatto mahābalaḥ |
jahāsa sasvanaṃ hāsaṃ vākyaṃ cedamathābravīt || 14-75-2||
MHB 14-75-3
अर्जुनार्जुन तिष्ठस्व न मे जीवन्विमोक्ष्यसे ।
त्वां निहत्य करिष्यामि पितुस्तोयं यथाविधि ॥ १४-७५-३॥
arjunārjuna tiṣṭhasva na me jīvanvimokṣyase |
tvāṃ nihatya kariṣyāmi pitustoyaṃ yathāvidhi || 14-75-3||
MHB 14-75-4
त्वया वृद्धो मम पिता भगदत्तः पितुः सखा ।
हतो वृद्धोऽपचायित्वाच्छिशुं मामद्य योधय ॥ १४-७५-४॥
tvayā vṛddho mama pitā bhagadattaḥ pituḥ sakhā |
hato vṛddho'pacāyitvācchiśuṃ māmadya yodhaya || 14-75-4||
MHB 14-75-5
इत्येवमुक्त्वा संक्रुद्धो वज्रदत्तो नराधिपः ।
प्रेषयामास कौरव्य वारणं पाण्डवं प्रति ॥ १४-७५-५॥
ityevamuktvā saṃkruddho vajradatto narādhipaḥ |
preṣayāmāsa kauravya vāraṇaṃ pāṇḍavaṃ prati || 14-75-5||
MHB 14-75-6
संप्रेष्यमाणो नागेन्द्रो वज्रदत्तेन धीमता ।
उत्पतिष्यन्निवाकाशमभिदुद्राव पाण्डवम् ॥ १४-७५-६॥
saṃpreṣyamāṇo nāgendro vajradattena dhīmatā |
utpatiṣyannivākāśamabhidudrāva pāṇḍavam || 14-75-6||
MHB 14-75-7
अग्रहस्तप्रमुक्तेन शीकरेण स फल्गुनम् ।
समुक्षत महाराज शैलं नील इवाम्बुदः ॥ १४-७५-७॥
agrahastapramuktena śīkareṇa sa phalgunam |
samukṣata mahārāja śailaṃ nīla ivāmbudaḥ || 14-75-7||
MHB 14-75-8
स तेन प्रेषितो राज्ञा मेघवन्निनदन्मुहुः ।
मुखाडम्बरघोषेण समाद्रवत फल्गुनम् ॥ १४-७५-८॥
sa tena preṣito rājñā meghavanninadanmuhuḥ |
mukhāḍambaraghoṣeṇa samādravata phalgunam || 14-75-8||
MHB 14-75-9
स नृत्यन्निव नागेन्द्रो वज्रदत्तप्रचोदितः ।
आससाद द्रुतं राजन्कौरवाणां महारथम् ॥ १४-७५-९॥
sa nṛtyanniva nāgendro vajradattapracoditaḥ |
āsasāda drutaṃ rājankauravāṇāṃ mahāratham || 14-75-9||
MHB 14-75-10
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य वज्रदत्तस्य वारणम् ।
गाण्डीवमाश्रित्य बली न व्यकम्पत शत्रुहा ॥ १४-७५-१०॥
tamāpatantaṃ saṃprekṣya vajradattasya vāraṇam |
gāṇḍīvamāśritya balī na vyakampata śatruhā || 14-75-10||
MHB 14-75-11
चुक्रोध बलवच्चापि पाण्डवस्तस्य भूपतेः ।
कार्यविघ्नमनुस्मृत्य पूर्ववैरं च भारत ॥ १४-७५-११॥
cukrodha balavaccāpi pāṇḍavastasya bhūpateḥ |
kāryavighnamanusmṛtya pūrvavairaṃ ca bhārata || 14-75-11||
MHB 14-75-12
ततस्तं वारणं क्रुद्धः शरजालेन पाण्डवः ।
निवारयामास तदा वेलेव मकरालयम् ॥ १४-७५-१२॥
tatastaṃ vāraṇaṃ kruddhaḥ śarajālena pāṇḍavaḥ |
nivārayāmāsa tadā veleva makarālayam || 14-75-12||
MHB 14-75-13
स नागप्रवरो वीर्यादर्जुनेन निवारितः ।
तस्थौ शरैर्वितुन्नाङ्गः श्वाविच्छललितो यथा ॥ १४-७५-१३॥
sa nāgapravaro vīryādarjunena nivāritaḥ |
tasthau śarairvitunnāṅgaḥ śvāvicchalalito yathā || 14-75-13||
MHB 14-75-14
निवारितं गजं दृष्ट्वा भगदत्तात्मजो नृपः ।
उत्ससर्ज शितान्बाणानर्जुने क्रोधमूर्छितः ॥ १४-७५-१४॥
nivāritaṃ gajaṃ dṛṣṭvā bhagadattātmajo nṛpaḥ |
utsasarja śitānbāṇānarjune krodhamūrchitaḥ || 14-75-14||
MHB 14-75-15
अर्जुनस्तु महाराज शरैः शरविघातिभिः ।
वारयामास तानस्तांस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ १४-७५-१५॥
arjunastu mahārāja śaraiḥ śaravighātibhiḥ |
vārayāmāsa tānastāṃstadadbhutamivābhavat || 14-75-15||
MHB 14-75-16
ततः पुनरतिक्रुद्धो राजा प्राग्ज्योतिषाधिपः ।
प्रेषयामास नागेन्द्रं बलवच्छ्वसनोपमम् ॥ १४-७५-१६॥
tataḥ punaratikruddho rājā prāgjyotiṣādhipaḥ |
preṣayāmāsa nāgendraṃ balavacchvasanopamam || 14-75-16||
MHB 14-75-17
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य बलवान्पाकशासनिः ।
नाराचमग्निसंकाशं प्राहिणोद्वारणं प्रति ॥ १४-७५-१७॥
tamāpatantaṃ saṃprekṣya balavānpākaśāsaniḥ |
nārācamagnisaṃkāśaṃ prāhiṇodvāraṇaṃ prati || 14-75-17||
MHB 14-75-18
स तेन वारणो राजन्मर्मण्यभिहतो भृशम् ।
पपात सहसा भूमौ वज्ररुग्ण इवाचलः ॥ १४-७५-१८॥
sa tena vāraṇo rājanmarmaṇyabhihato bhṛśam |
papāta sahasā bhūmau vajrarugṇa ivācalaḥ || 14-75-18||
MHB 14-75-19
स पतञ्शुशुभे नागो धनंजयशराहतः ।
विशन्निव महाशैलो महीं वज्रप्रपीडितः ॥ १४-७५-१९॥
sa patañśuśubhe nāgo dhanaṃjayaśarāhataḥ |
viśanniva mahāśailo mahīṃ vajraprapīḍitaḥ || 14-75-19||
MHB 14-75-20
तस्मिन्निपतिते नागे वज्रदत्तस्य पाण्डवः ।
तं न भेतव्यमित्याह ततो भूमिगतं नृपम् ॥ १४-७५-२०॥
tasminnipatite nāge vajradattasya pāṇḍavaḥ |
taṃ na bhetavyamityāha tato bhūmigataṃ nṛpam || 14-75-20||
MHB 14-75-21
अब्रवीद्धि महातेजाः प्रस्थितं मां युधिष्ठिरः ।
राजानस्ते न हन्तव्या धनंजय कथंचन ॥ १४-७५-२१॥
abravīddhi mahātejāḥ prasthitaṃ māṃ yudhiṣṭhiraḥ |
rājānaste na hantavyā dhanaṃjaya kathaṃcana || 14-75-21||
MHB 14-75-22
सर्वमेतन्नरव्याघ्र भवत्वेतावता कृतम् ।
योधाश्चापि न हन्तव्या धनंजय रणे त्वया ॥ १४-७५-२२॥
sarvametannaravyāghra bhavatvetāvatā kṛtam |
yodhāścāpi na hantavyā dhanaṃjaya raṇe tvayā || 14-75-22||
MHB 14-75-23
वक्तव्याश्चापि राजानः सर्वैः सह सुहृज्जनैः ।
युधिष्ठिरस्याश्वमेधो भवद्भिरनुभूयताम् ॥ १४-७५-२३॥
vaktavyāścāpi rājānaḥ sarvaiḥ saha suhṛjjanaiḥ |
yudhiṣṭhirasyāśvamedho bhavadbhiranubhūyatām || 14-75-23||
MHB 14-75-24
इति भ्रातृवचः श्रुत्वा न हन्मि त्वां जनाधिप ।
उत्तिष्ठ न भयं तेऽस्ति स्वस्तिमान्गच्छ पार्थिव ॥ १४-७५-२४॥
iti bhrātṛvacaḥ śrutvā na hanmi tvāṃ janādhipa |
uttiṣṭha na bhayaṃ te'sti svastimāngaccha pārthiva || 14-75-24||
MHB 14-75-25
आगच्छेथा महाराज परां चैत्रीमुपस्थिताम् ।
तदाश्वमेधो भविता धर्मराजस्य धीमतः ॥ १४-७५-२५॥
āgacchethā mahārāja parāṃ caitrīmupasthitām |
tadāśvamedho bhavitā dharmarājasya dhīmataḥ || 14-75-25||
MHB 14-75-26
एवमुक्तः स राजा तु भगदत्तात्मजस्तदा ।
तथेत्येवाब्रवीद्वाक्यं पाण्डवेनाभिनिर्जितः ॥ १४-७५-२६॥
evamuktaḥ sa rājā tu bhagadattātmajastadā |
tathetyevābravīdvākyaṃ pāṇḍavenābhinirjitaḥ || 14-75-26||
Adhyaya: 76/96 (32)
MHB 14-76-1
वैशंपायन उवाच ।
सैन्धवैरभवद्युद्धं ततस्तस्य किरीटिनः ।
हतशेषैर्महाराज हतानां च सुतैरपि ॥ १४-७६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
saindhavairabhavadyuddhaṃ tatastasya kirīṭinaḥ |
hataśeṣairmahārāja hatānāṃ ca sutairapi || 14-76-1||
MHB 14-76-2
तेऽवतीर्णमुपश्रुत्य विषयं श्वेतवाहनम् ।
प्रत्युद्ययुरमृष्यन्तो राजानः पाण्डवर्षभम् ॥ १४-७६-२॥
te'vatīrṇamupaśrutya viṣayaṃ śvetavāhanam |
pratyudyayuramṛṣyanto rājānaḥ pāṇḍavarṣabham || 14-76-2||
MHB 14-76-3
अश्वं च तं परामृश्य विषयान्ते विषोपमाः ।
न भयं चक्रिरे पार्थाद्भीमसेनादनन्तरात् ॥ १४-७६-३॥
aśvaṃ ca taṃ parāmṛśya viṣayānte viṣopamāḥ |
na bhayaṃ cakrire pārthādbhīmasenādanantarāt || 14-76-3||
MHB 14-76-4
तेऽविदूराद्धनुष्पाणिं यज्ञियस्य हयस्य च ।
बीभत्सुं प्रत्यपद्यन्त पदातिनमवस्थितम् ॥ १४-७६-४॥
te'vidūrāddhanuṣpāṇiṃ yajñiyasya hayasya ca |
bībhatsuṃ pratyapadyanta padātinamavasthitam || 14-76-4||
MHB 14-76-5
ततस्ते तु महावीर्या राजानः पर्यवारयन् ।
जिगीषन्तो नरव्याघ्राः पूर्वं विनिकृता युधि ॥ १४-७६-५॥
tataste tu mahāvīryā rājānaḥ paryavārayan |
jigīṣanto naravyāghrāḥ pūrvaṃ vinikṛtā yudhi || 14-76-5||
MHB 14-76-6
ते नामान्यथ गोत्राणि कर्माणि विविधानि च ।
कीर्तयन्तस्तदा पार्थं शरवर्षैरवाकिरन् ॥ १४-७६-६॥
te nāmānyatha gotrāṇi karmāṇi vividhāni ca |
kīrtayantastadā pārthaṃ śaravarṣairavākiran || 14-76-6||
MHB 14-76-7
ते किरन्तः शरांस्तीक्ष्णान्वारणेन्द्रनिवारणान् ।
रणे जयमभीप्सन्तः कौन्तेयं पर्यवारयन् ॥ १४-७६-७॥
te kirantaḥ śarāṃstīkṣṇānvāraṇendranivāraṇān |
raṇe jayamabhīpsantaḥ kaunteyaṃ paryavārayan || 14-76-7||
MHB 14-76-8
तेऽसमीक्ष्यैव तं वीरमुग्रकर्माणमाहवे ।
सर्वे युयुधिरे वीरा रथस्थास्तं पदातिनम् ॥ १४-७६-८॥
te'samīkṣyaiva taṃ vīramugrakarmāṇamāhave |
sarve yuyudhire vīrā rathasthāstaṃ padātinam || 14-76-8||
MHB 14-76-9
ते तमाजघ्निरे वीरं निवातकवचान्तकम् ।
संशप्तकनिहन्तारं हन्तारं सैन्धवस्य च ॥ १४-७६-९॥
te tamājaghnire vīraṃ nivātakavacāntakam |
saṃśaptakanihantāraṃ hantāraṃ saindhavasya ca || 14-76-9||
MHB 14-76-10
ततो रथसहस्रेण हयानामयुतेन च ।
कोष्ठकीकृत्य कौन्तेयं संप्रहृष्टमयोधयन् ॥ १४-७६-१०॥
tato rathasahasreṇa hayānāmayutena ca |
koṣṭhakīkṛtya kaunteyaṃ saṃprahṛṣṭamayodhayan || 14-76-10||
MHB 14-76-11
संस्मरन्तो वधं वीराः सिन्धुराजस्य धीमतः ।
जयद्रथस्य कौरव्य समरे सव्यसाचिना ॥ १४-७६-११॥
saṃsmaranto vadhaṃ vīrāḥ sindhurājasya dhīmataḥ |
jayadrathasya kauravya samare savyasācinā || 14-76-11||
MHB 14-76-12
ततः पर्जन्यवत्सर्वे शरवृष्टिमवासृजन् ।
तैः कीर्णः शुशुभे पार्थो रविर्मेघान्तरे यथा ॥ १४-७६-१२॥
tataḥ parjanyavatsarve śaravṛṣṭimavāsṛjan |
taiḥ kīrṇaḥ śuśubhe pārtho ravirmeghāntare yathā || 14-76-12||
MHB 14-76-13
स शरैः समवच्छन्नो ददृशे पाण्डवर्षभः ।
पञ्जरान्तरसंचारी शकुन्त इव भारत ॥ १४-७६-१३॥
sa śaraiḥ samavacchanno dadṛśe pāṇḍavarṣabhaḥ |
pañjarāntarasaṃcārī śakunta iva bhārata || 14-76-13||
MHB 14-76-14
ततो हाहाकृतं सर्वं कौन्तेये शरपीडिते ।
त्रैलोक्यमभवद्राजन्रविश्चासीद्रजोरुणः ॥ १४-७६-१४॥
tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ kaunteye śarapīḍite |
trailokyamabhavadrājanraviścāsīdrajoruṇaḥ || 14-76-14||
MHB 14-76-15
ततो ववौ महाराज मारुतो रोमहर्षणः ।
राहुरग्रसदादित्यं युगपत्सोममेव च ॥ १४-७६-१५॥
tato vavau mahārāja māruto romaharṣaṇaḥ |
rāhuragrasadādityaṃ yugapatsomameva ca || 14-76-15||
MHB 14-76-16
उल्काश्च जघ्निरे सूर्यं विकीर्यन्त्यः समन्ततः ।
वेपथुश्चाभवद्राजन्कैलासस्य महागिरेः ॥ १४-७६-१६॥
ulkāśca jaghnire sūryaṃ vikīryantyaḥ samantataḥ |
vepathuścābhavadrājankailāsasya mahāgireḥ || 14-76-16||
MHB 14-76-17
मुमुचुश्चास्रमत्युष्णं दुःखशोकसमन्विताः ।
सप्तर्षयो जातभयास्तथा देवर्षयोऽपि च ॥ १४-७६-१७॥
mumucuścāsramatyuṣṇaṃ duḥkhaśokasamanvitāḥ |
saptarṣayo jātabhayāstathā devarṣayo'pi ca || 14-76-17||
MHB 14-76-18
शशश्चाशु विनिर्भिद्य मण्डलं शशिनोऽपतत् ।
विपरीतस्तदा राजंस्तस्मिन्नुत्पातलक्षणे ॥ १४-७६-१८॥
śaśaścāśu vinirbhidya maṇḍalaṃ śaśino'patat |
viparītastadā rājaṃstasminnutpātalakṣaṇe || 14-76-18||
MHB 14-76-19
रासभारुणसंकाशा धनुष्मन्तः सविद्युतः ।
आवृत्य गगनं मेघा मुमुचुर्मांसशोणितम् ॥ १४-७६-१९॥
rāsabhāruṇasaṃkāśā dhanuṣmantaḥ savidyutaḥ |
āvṛtya gaganaṃ meghā mumucurmāṃsaśoṇitam || 14-76-19||
MHB 14-76-20
एवमासीत्तदा वीरे शरवर्षाभिसंवृते ।
लोकेऽस्मिन्भरतश्रेष्ठ तदद्भुतमिवाभवत् ॥ १४-७६-२०॥
evamāsīttadā vīre śaravarṣābhisaṃvṛte |
loke'sminbharataśreṣṭha tadadbhutamivābhavat || 14-76-20||
MHB 14-76-21
तस्य तेनावकीर्णस्य शरजालेन सर्वशः ।
मोहात्पपात गाण्डीवमावापश्च करादपि ॥ १४-७६-२१॥
tasya tenāvakīrṇasya śarajālena sarvaśaḥ |
mohātpapāta gāṇḍīvamāvāpaśca karādapi || 14-76-21||
MHB 14-76-22
तस्मिन्मोहमनुप्राप्ते शरजालं महत्तरम् ।
सैन्धवा मुमुचुस्तूर्णं गतसत्त्वे महारथे ॥ १४-७६-२२॥
tasminmohamanuprāpte śarajālaṃ mahattaram |
saindhavā mumucustūrṇaṃ gatasattve mahārathe || 14-76-22||
MHB 14-76-23
ततो मोहसमापन्नं ज्ञात्वा पार्थं दिवौकसः ।
सर्वे वित्रस्तमनसस्तस्य शान्तिपराभवन् ॥ १४-७६-२३॥
tato mohasamāpannaṃ jñātvā pārthaṃ divaukasaḥ |
sarve vitrastamanasastasya śāntiparābhavan || 14-76-23||
MHB 14-76-24
ततो देवर्षयः सर्वे तथा सप्तर्षयोऽपि च ।
ब्रह्मर्षयश्च विजयं जेपुः पार्थस्य धीमतः ॥ १४-७६-२४॥
tato devarṣayaḥ sarve tathā saptarṣayo'pi ca |
brahmarṣayaśca vijayaṃ jepuḥ pārthasya dhīmataḥ || 14-76-24||
MHB 14-76-25
ततः प्रदीपिते देवैः पार्थतेजसि पार्थिव ।
तस्थावचलवद्धीमान्संग्रामे परमास्त्रवित् ॥ १४-७६-२५॥
tataḥ pradīpite devaiḥ pārthatejasi pārthiva |
tasthāvacalavaddhīmānsaṃgrāme paramāstravit || 14-76-25||
MHB 14-76-26
विचकर्ष धनुर्दिव्यं ततः कौरवनन्दनः ।
यन्त्रस्येवेह शब्दोऽभून्महांस्तस्य पुनः पुनः ॥ १४-७६-२६॥
vicakarṣa dhanurdivyaṃ tataḥ kauravanandanaḥ |
yantrasyeveha śabdo'bhūnmahāṃstasya punaḥ punaḥ || 14-76-26||
MHB 14-76-27
ततः स शरवर्षाणि प्रत्यमित्रान्प्रति प्रभुः ।
ववर्ष धनुषा पार्थो वर्षाणीव सुरेश्वरः ॥ १४-७६-२७॥
tataḥ sa śaravarṣāṇi pratyamitrānprati prabhuḥ |
vavarṣa dhanuṣā pārtho varṣāṇīva sureśvaraḥ || 14-76-27||
MHB 14-76-28
ततस्ते सैन्धवा योधाः सर्व एव सराजकाः ।
नादृश्यन्त शरैः कीर्णाः शलभैरिव पावकाः ॥ १४-७६-२८॥
tataste saindhavā yodhāḥ sarva eva sarājakāḥ |
nādṛśyanta śaraiḥ kīrṇāḥ śalabhairiva pāvakāḥ || 14-76-28||
MHB 14-76-29
तस्य शब्देन वित्रेसुर्भयार्ताश्च विदुद्रुवुः ।
मुमुचुश्चाश्रु शोकार्ताः सुषुपुश्चापि सैन्धवाः ॥ १४-७६-२९॥
tasya śabdena vitresurbhayārtāśca vidudruvuḥ |
mumucuścāśru śokārtāḥ suṣupuścāpi saindhavāḥ || 14-76-29||
MHB 14-76-30
तांस्तु सर्वान्नरश्रेष्ठः सर्वतो विचरन्बली ।
अलातचक्रवद्राजञ्शरजालैः समर्पयत् ॥ १४-७६-३०॥
tāṃstu sarvānnaraśreṣṭhaḥ sarvato vicaranbalī |
alātacakravadrājañśarajālaiḥ samarpayat || 14-76-30||
MHB 14-76-31
तदिन्द्रजालप्रतिमं बाणजालममित्रहा ।
व्यसृजद्दिक्षु सर्वासु महेन्द्र इव वज्रभृत् ॥ १४-७६-३१॥
tadindrajālapratimaṃ bāṇajālamamitrahā |
vyasṛjaddikṣu sarvāsu mahendra iva vajrabhṛt || 14-76-31||
MHB 14-76-32
मेघजालनिभं सैन्यं विदार्य स रविप्रभः ।
विबभौ कौरवश्रेष्ठः शरदीव दिवाकरः ॥ १४-७६-३२॥
meghajālanibhaṃ sainyaṃ vidārya sa raviprabhaḥ |
vibabhau kauravaśreṣṭhaḥ śaradīva divākaraḥ || 14-76-32||
Adhyaya: 77/96 (46)
MHB 14-77-1
वैशंपायन उवाच ।
ततो गाण्डीवभृच्छूरो युद्धाय समवस्थितः ।
विबभौ युधि दुर्धर्षो हिमवानचलो यथा ॥ १४-७७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato gāṇḍīvabhṛcchūro yuddhāya samavasthitaḥ |
vibabhau yudhi durdharṣo himavānacalo yathā || 14-77-1||
MHB 14-77-2
ततः सैन्धवयोधास्ते पुनरेव व्यवस्थिताः ।
विमुञ्चन्तः सुसंरब्धाः शरवर्षाणि भारत ॥ १४-७७-२॥
tataḥ saindhavayodhāste punareva vyavasthitāḥ |
vimuñcantaḥ susaṃrabdhāḥ śaravarṣāṇi bhārata || 14-77-2||
MHB 14-77-3
तान्प्रसह्य महावीर्यः पुनरेव व्यवस्थितान् ।
ततः प्रोवाच कौन्तेयो मुमूर्षूञ्श्लक्ष्णया गिरा ॥ १४-७७-३॥
tānprasahya mahāvīryaḥ punareva vyavasthitān |
tataḥ provāca kaunteyo mumūrṣūñślakṣṇayā girā || 14-77-3||
MHB 14-77-4
युध्यध्वं परया शक्त्या यतध्वं च वधे मम ।
कुरुध्वं सर्वकार्याणि महद्वो भयमागतम् ॥ १४-७७-४॥
yudhyadhvaṃ parayā śaktyā yatadhvaṃ ca vadhe mama |
kurudhvaṃ sarvakāryāṇi mahadvo bhayamāgatam || 14-77-4||
MHB 14-77-5
एष योत्स्यामि वः सर्वान्निवार्य शरवागुराम् ।
तिष्ठध्वं युद्धमनसो दर्पं विनयितास्मि वः ॥ १४-७७-५॥
eṣa yotsyāmi vaḥ sarvānnivārya śaravāgurām |
tiṣṭhadhvaṃ yuddhamanaso darpaṃ vinayitāsmi vaḥ || 14-77-5||
MHB 14-77-6
एतावदुक्त्वा कौरव्यो रुषा गाण्डीवभृत्तदा ।
ततोऽथ वचनं स्मृत्वा भ्रातुर्ज्येष्ठस्य भारत ॥ १४-७७-६॥
etāvaduktvā kauravyo ruṣā gāṇḍīvabhṛttadā |
tato'tha vacanaṃ smṛtvā bhrāturjyeṣṭhasya bhārata || 14-77-6||
MHB 14-77-7
न हन्तव्या रणे तात क्षत्रिया विजिगीषवः ।
जेतव्याश्चेति यत्प्रोक्तं धर्मराज्ञा महात्मना ।
चिन्तयामास च तदा फल्गुनः पुरुषर्षभः ॥ १४-७७-७॥
na hantavyā raṇe tāta kṣatriyā vijigīṣavaḥ |
jetavyāśceti yatproktaṃ dharmarājñā mahātmanā |
cintayāmāsa ca tadā phalgunaḥ puruṣarṣabhaḥ || 14-77-7||
MHB 14-77-8
इत्युक्तोऽहं नरेन्द्रेण न हन्तव्या नृपा इति ।
कथं तन्न मृषेह स्याद्धर्मराजवचः शुभम् ॥ १४-७७-८॥
ityukto'haṃ narendreṇa na hantavyā nṛpā iti |
kathaṃ tanna mṛṣeha syāddharmarājavacaḥ śubham || 14-77-8||
MHB 14-77-9
न हन्येरंश्च राजानो राज्ञश्चाज्ञा कृता भवेत् ।
इति संचिन्त्य स तदा भ्रातुः प्रियहिते रतः ।
प्रोवाच वाक्यं धर्मज्ञः सैन्धवान्युद्धदुर्मदान् ॥ १४-७७-९॥
na hanyeraṃśca rājāno rājñaścājñā kṛtā bhavet |
iti saṃcintya sa tadā bhrātuḥ priyahite rataḥ |
provāca vākyaṃ dharmajñaḥ saindhavānyuddhadurmadān || 14-77-9||
MHB 14-77-10
बालान्स्त्रियो वा युष्माकं न हनिष्ये व्यवस्थितान् ।
यश्च वक्ष्यति संग्रामे तवास्मीति पराजितः ॥ १४-७७-१०॥
bālānstriyo vā yuṣmākaṃ na haniṣye vyavasthitān |
yaśca vakṣyati saṃgrāme tavāsmīti parājitaḥ || 14-77-10||
MHB 14-77-11
एतच्छ्रुत्वा वचो मह्यं कुरुध्वं हितमात्मनः ।
अतोऽन्यथा कृच्छ्रगता भविष्यथ मयार्दिताः ॥ १४-७७-११॥
etacchrutvā vaco mahyaṃ kurudhvaṃ hitamātmanaḥ |
ato'nyathā kṛcchragatā bhaviṣyatha mayārditāḥ || 14-77-11||
MHB 14-77-12
एवमुक्त्वा तु तान्वीरान्युयुधे कुरुपुंगवः ।
अत्वरावानसंरब्धः संरब्धैर्विजिगीषुभिः ॥ १४-७७-१२॥
evamuktvā tu tānvīrānyuyudhe kurupuṃgavaḥ |
atvarāvānasaṃrabdhaḥ saṃrabdhairvijigīṣubhiḥ || 14-77-12||
MHB 14-77-13
ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम् ।
मुमुचुः सैन्धवा राजंस्तदा गाण्डीवधन्वनि ॥ १४-७७-१३॥
tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām |
mumucuḥ saindhavā rājaṃstadā gāṇḍīvadhanvani || 14-77-13||
MHB 14-77-14
स तानापततः क्रूरानाशीविषविषोपमान् ।
चिच्छेद निशितैर्बाणैरन्तरैव धनंजयः ॥ १४-७७-१४॥
sa tānāpatataḥ krūrānāśīviṣaviṣopamān |
ciccheda niśitairbāṇairantaraiva dhanaṃjayaḥ || 14-77-14||
MHB 14-77-15
छित्त्वा तु तानाशुगमान्कङ्कपत्राञ्शिलाशितान् ।
एकैकमेष दशभिर्बिभेद समरे शरैः ॥ १४-७७-१५॥
chittvā tu tānāśugamānkaṅkapatrāñśilāśitān |
ekaikameṣa daśabhirbibheda samare śaraiḥ || 14-77-15||
MHB 14-77-16
ततः प्रासांश्च शक्तीश्च पुनरेव धनंजये ।
जयद्रथं हतं स्मृत्वा चिक्षिपुः सैन्धवा नृपाः ॥ १४-७७-१६॥
tataḥ prāsāṃśca śaktīśca punareva dhanaṃjaye |
jayadrathaṃ hataṃ smṛtvā cikṣipuḥ saindhavā nṛpāḥ || 14-77-16||
MHB 14-77-17
तेषां किरीटी संकल्पं मोघं चक्रे महामनाः ।
सर्वांस्तानन्तरा छित्त्वा मुदा चुक्रोश पाण्डवः ॥ १४-७७-१७॥
teṣāṃ kirīṭī saṃkalpaṃ moghaṃ cakre mahāmanāḥ |
sarvāṃstānantarā chittvā mudā cukrośa pāṇḍavaḥ || 14-77-17||
MHB 14-77-18
तथैवापततां तेषां योधानां जयगृद्धिनाम् ।
शिरांसि पातयामास भल्लैः संनतपर्वभिः ॥ १४-७७-१८॥
tathaivāpatatāṃ teṣāṃ yodhānāṃ jayagṛddhinām |
śirāṃsi pātayāmāsa bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ || 14-77-18||
MHB 14-77-19
तेषां प्रद्रवतां चैव पुनरेव च धावताम् ।
निवर्ततां च शब्दोऽभूत्पूर्णस्येव महोदधेः ॥ १४-७७-१९॥
teṣāṃ pradravatāṃ caiva punareva ca dhāvatām |
nivartatāṃ ca śabdo'bhūtpūrṇasyeva mahodadheḥ || 14-77-19||
MHB 14-77-20
ते वध्यमानास्तु तदा पार्थेनामिततेजसा ।
यथाप्राणं यथोत्साहं योधयामासुरर्जुनम् ॥ १४-७७-२०॥
te vadhyamānāstu tadā pārthenāmitatejasā |
yathāprāṇaṃ yathotsāhaṃ yodhayāmāsurarjunam || 14-77-20||
MHB 14-77-21
ततस्ते फल्गुनेनाजौ शरैः संनतपर्वभिः ।
कृता विसंज्ञा भूयिष्ठाः क्लान्तवाहनसैनिकाः ॥ १४-७७-२१॥
tataste phalgunenājau śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
kṛtā visaṃjñā bhūyiṣṭhāḥ klāntavāhanasainikāḥ || 14-77-21||
MHB 14-77-22
तांस्तु सर्वान्परिग्लानान्विदित्वा धृतराष्ट्रजा ।
दुःशला बालमादाय नप्तारं प्रययौ तदा ।
सुरथस्य सुतं वीरं रथेनानागसं तदा ॥ १४-७७-२२॥
tāṃstu sarvānpariglānānviditvā dhṛtarāṣṭrajā |
duḥśalā bālamādāya naptāraṃ prayayau tadā |
surathasya sutaṃ vīraṃ rathenānāgasaṃ tadā || 14-77-22||
MHB 14-77-23
शान्त्यर्थं सर्वयोधानामभ्यगच्छत पाण्डवम् ।
सा धनंजयमासाद्य मुमोचार्तस्वरं तदा ।
धनंजयोऽपि तां दृष्ट्वा धनुर्विससृजे प्रभुः ॥ १४-७७-२३॥
śāntyarthaṃ sarvayodhānāmabhyagacchata pāṇḍavam |
sā dhanaṃjayamāsādya mumocārtasvaraṃ tadā |
dhanaṃjayo'pi tāṃ dṛṣṭvā dhanurvisasṛje prabhuḥ || 14-77-23||
MHB 14-77-24
समुत्सृष्टधनुः पार्थो विधिवद्भगिनीं तदा ।
प्राह किं करवाणीति सा च तं वाक्यमब्रवीत् ॥ १४-७७-२४॥
samutsṛṣṭadhanuḥ pārtho vidhivadbhaginīṃ tadā |
prāha kiṃ karavāṇīti sā ca taṃ vākyamabravīt || 14-77-24||
MHB 14-77-25
एष ते भरतश्रेष्ठ स्वस्रीयस्यात्मजः शिशुः ।
अभिवादयते वीर तं पश्य पुरुषर्षभ ॥ १४-७७-२५॥
eṣa te bharataśreṣṭha svasrīyasyātmajaḥ śiśuḥ |
abhivādayate vīra taṃ paśya puruṣarṣabha || 14-77-25||
MHB 14-77-26
इत्युक्तस्तस्य पितरं स पप्रच्छार्जुनस्तदा ।
क्वासाविति ततो राजन्दुःशला वाक्यमब्रवीत् ॥ १४-७७-२६॥
ityuktastasya pitaraṃ sa papracchārjunastadā |
kvāsāviti tato rājanduḥśalā vākyamabravīt || 14-77-26||
MHB 14-77-27
पितृशोकाभिसंतप्तो विषादार्तोऽस्य वै पिता ।
पञ्चत्वमगमद्वीर यथा तन्मे निबोध ह ॥ १४-७७-२७॥
pitṛśokābhisaṃtapto viṣādārto'sya vai pitā |
pañcatvamagamadvīra yathā tanme nibodha ha || 14-77-27||
MHB 14-77-28
स पूर्वं पितरं श्रुत्वा हतं युद्धे त्वयानघ ।
त्वामागतं च संश्रुत्य युद्धाय हयसारिणम् ।
पितुश्च मृत्युदुःखार्तोऽजहात्प्राणान्धनंजय ॥ १४-७७-२८॥
sa pūrvaṃ pitaraṃ śrutvā hataṃ yuddhe tvayānagha |
tvāmāgataṃ ca saṃśrutya yuddhāya hayasāriṇam |
pituśca mṛtyuduḥkhārto'jahātprāṇāndhanaṃjaya || 14-77-28||
MHB 14-77-29
प्राप्तो बीभत्सुरित्येव नाम श्रुत्वैव तेऽनघ ।
विषादार्तः पपातोर्व्यां ममार च ममात्मजः ॥ १४-७७-२९॥
prāpto bībhatsurityeva nāma śrutvaiva te'nagha |
viṣādārtaḥ papātorvyāṃ mamāra ca mamātmajaḥ || 14-77-29||
MHB 14-77-30
तं तु दृष्ट्वा निपतितं ततस्तस्यात्मजं विभो ।
गृहीत्वा समनुप्राप्ता त्वामद्य शरणैषिणी ॥ १४-७७-३०॥
taṃ tu dṛṣṭvā nipatitaṃ tatastasyātmajaṃ vibho |
gṛhītvā samanuprāptā tvāmadya śaraṇaiṣiṇī || 14-77-30||
MHB 14-77-31
इत्युक्त्वार्तस्वरं सा तु मुमोच धृतराष्ट्रजा ।
दीना दीनं स्थितं पार्थमब्रवीच्चाप्यधोमुखम् ॥ १४-७७-३१॥
ityuktvārtasvaraṃ sā tu mumoca dhṛtarāṣṭrajā |
dīnā dīnaṃ sthitaṃ pārthamabravīccāpyadhomukham || 14-77-31||
MHB 14-77-32
स्वसारं मामवेक्षस्व स्वस्रीयात्मजमेव च ।
कर्तुमर्हसि धर्मज्ञ दयां मयि कुरूद्वह ।
विस्मृत्य कुरुराजानं तं च मन्दं जयद्रथम् ॥ १४-७७-३२॥
svasāraṃ māmavekṣasva svasrīyātmajameva ca |
kartumarhasi dharmajña dayāṃ mayi kurūdvaha |
vismṛtya kururājānaṃ taṃ ca mandaṃ jayadratham || 14-77-32||
MHB 14-77-33
अभिमन्योर्यथा जातः परिक्षित्परवीरहा ।
तथायं सुरथाज्जातो मम पौत्रो महाभुज ॥ १४-७७-३३॥
abhimanyoryathā jātaḥ parikṣitparavīrahā |
tathāyaṃ surathājjāto mama pautro mahābhuja || 14-77-33||
MHB 14-77-34
तमादाय नरव्याघ्र संप्राप्तास्मि तवान्तिकम् ।
शमार्थं सर्वयोधानां शृणु चेदं वचो मम ॥ १४-७७-३४॥
tamādāya naravyāghra saṃprāptāsmi tavāntikam |
śamārthaṃ sarvayodhānāṃ śṛṇu cedaṃ vaco mama || 14-77-34||
MHB 14-77-35
आगतोऽयं महाबाहो तस्य मन्दस्य पौत्रकः ।
प्रसादमस्य बालस्य तस्मात्त्वं कर्तुमर्हसि ॥ १४-७७-३५॥
āgato'yaṃ mahābāho tasya mandasya pautrakaḥ |
prasādamasya bālasya tasmāttvaṃ kartumarhasi || 14-77-35||
MHB 14-77-36
एष प्रसाद्य शिरसा मया सार्धमरिंदम ।
याचते त्वां महाबाहो शमं गच्छ धनंजय ॥ १४-७७-३६॥
eṣa prasādya śirasā mayā sārdhamariṃdama |
yācate tvāṃ mahābāho śamaṃ gaccha dhanaṃjaya || 14-77-36||
MHB 14-77-37
बालस्य हतबन्धोश्च पार्थ किंचिदजानतः ।
प्रसादं कुरु धर्मज्ञ मा मन्युवशमन्वगाः ॥ १४-७७-३७॥
bālasya hatabandhośca pārtha kiṃcidajānataḥ |
prasādaṃ kuru dharmajña mā manyuvaśamanvagāḥ || 14-77-37||
MHB 14-77-38
तमनार्यं नृशंसं च विस्मृत्यास्य पितामहम् ।
आगस्कारिणमत्यर्थं प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ १४-७७-३८॥
tamanāryaṃ nṛśaṃsaṃ ca vismṛtyāsya pitāmaham |
āgaskāriṇamatyarthaṃ prasādaṃ kartumarhasi || 14-77-38||
MHB 14-77-39
एवं ब्रुवत्यां करुणं दुःशलायां धनंजयः ।
संस्मृत्य देवीं गान्धारीं धृतराष्ट्रं च पार्थिवम् ।
प्रोवाच दुःखशोकार्तः क्षत्रधर्मं विगर्हयन् ॥ १४-७७-३९॥
evaṃ bruvatyāṃ karuṇaṃ duḥśalāyāṃ dhanaṃjayaḥ |
saṃsmṛtya devīṃ gāndhārīṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca pārthivam |
provāca duḥkhaśokārtaḥ kṣatradharmaṃ vigarhayan || 14-77-39||
MHB 14-77-40
धिक्तं दुर्योधनं क्षुद्रं राज्यलुब्धं च मानिनम् ।
यत्कृते बान्धवाः सर्वे मया नीता यमक्षयम् ॥ १४-७७-४०॥
dhiktaṃ duryodhanaṃ kṣudraṃ rājyalubdhaṃ ca māninam |
yatkṛte bāndhavāḥ sarve mayā nītā yamakṣayam || 14-77-40||
MHB 14-77-41
इत्युक्त्वा बहु सान्त्वादि प्रसादमकरोज्जयः ।
परिष्वज्य च तां प्रीतो विससर्ज गृहान्प्रति ॥ १४-७७-४१॥
ityuktvā bahu sāntvādi prasādamakarojjayaḥ |
pariṣvajya ca tāṃ prīto visasarja gṛhānprati || 14-77-41||
MHB 14-77-42
दुःशला चापि तान्योधान्निवार्य महतो रणात् ।
संपूज्य पार्थं प्रययौ गृहान्प्रति शुभानना ॥ १४-७७-४२॥
duḥśalā cāpi tānyodhānnivārya mahato raṇāt |
saṃpūjya pārthaṃ prayayau gṛhānprati śubhānanā || 14-77-42||
MHB 14-77-43
ततः सैन्धवकान्योधान्विनिर्जित्य नरर्षभः ।
पुनरेवान्वधावत्स तं हयं कामचारिणम् ॥ १४-७७-४३॥
tataḥ saindhavakānyodhānvinirjitya nararṣabhaḥ |
punarevānvadhāvatsa taṃ hayaṃ kāmacāriṇam || 14-77-43||
MHB 14-77-44
ससार यज्ञियं वीरो विधिवत्स विशां पते ।
तारामृगमिवाकाशे देवदेवः पिनाकधृक् ॥ १४-७७-४४॥
sasāra yajñiyaṃ vīro vidhivatsa viśāṃ pate |
tārāmṛgamivākāśe devadevaḥ pinākadhṛk || 14-77-44||
MHB 14-77-45
स च वाजी यथेष्टेन तांस्तान्देशान्यथासुखम् ।
विचचार यथाकामं कर्म पार्थस्य वर्धयन् ॥ १४-७७-४५॥
sa ca vājī yatheṣṭena tāṃstāndeśānyathāsukham |
vicacāra yathākāmaṃ karma pārthasya vardhayan || 14-77-45||
MHB 14-77-46
क्रमेण स हयस्त्वेवं विचरन्भरतर्षभ ।
मणिपूरपतेर्देशमुपायात्सहपाण्डवः ॥ १४-७७-४६॥
krameṇa sa hayastvevaṃ vicaranbharatarṣabha |
maṇipūrapaterdeśamupāyātsahapāṇḍavaḥ || 14-77-46||
Adhyaya: 78/96 (39)
MHB 14-78-1
वैशंपायन उवाच ।
श्रुत्वा तु नृपतिर्वीरं पितरं बभ्रुवाहनः ।
निर्ययौ विनयेनार्यो ब्राह्मणार्घ्यपुरःसरः ॥ १४-७८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śrutvā tu nṛpatirvīraṃ pitaraṃ babhruvāhanaḥ |
niryayau vinayenāryo brāhmaṇārghyapuraḥsaraḥ || 14-78-1||
MHB 14-78-2
मणिपूरेश्वरं त्वेवमुपयातं धनंजयः ।
नाभ्यनन्दत मेधावी क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ॥ १४-७८-२॥
maṇipūreśvaraṃ tvevamupayātaṃ dhanaṃjayaḥ |
nābhyanandata medhāvī kṣatradharmamanusmaran || 14-78-2||
MHB 14-78-3
उवाच चैनं धर्मात्मा समन्युः फल्गुनस्तदा ।
प्रक्रियेयं न ते युक्ता बहिस्त्वं क्षत्रधर्मतः ॥ १४-७८-३॥
uvāca cainaṃ dharmātmā samanyuḥ phalgunastadā |
prakriyeyaṃ na te yuktā bahistvaṃ kṣatradharmataḥ || 14-78-3||
MHB 14-78-4
संरक्ष्यमाणं तुरगं यौधिष्ठिरमुपागतम् ।
यज्ञियं विषयान्ते मां नायोत्सीः किं नु पुत्रक ॥ १४-७८-४॥
saṃrakṣyamāṇaṃ turagaṃ yaudhiṣṭhiramupāgatam |
yajñiyaṃ viṣayānte māṃ nāyotsīḥ kiṃ nu putraka || 14-78-4||
MHB 14-78-5
धिक्त्वामस्तु सुदुर्बुद्धिं क्षत्रधर्माविशारदम् ।
यो मां युद्धाय संप्राप्तं साम्नैवाथो त्वमग्रहीः ॥ १४-७८-५॥
dhiktvāmastu sudurbuddhiṃ kṣatradharmāviśāradam |
yo māṃ yuddhāya saṃprāptaṃ sāmnaivātho tvamagrahīḥ || 14-78-5||
MHB 14-78-6
न त्वया पुरुषार्थश्च कश्चिदस्तीह जीवता ।
यस्त्वं स्त्रीवद्युधा प्राप्तं साम्ना मां प्रत्यगृह्णथाः ॥ १४-७८-६॥
na tvayā puruṣārthaśca kaścidastīha jīvatā |
yastvaṃ strīvadyudhā prāptaṃ sāmnā māṃ pratyagṛhṇathāḥ || 14-78-6||
MHB 14-78-7
यद्यहं न्यस्तशस्त्रस्त्वामागच्छेयं सुदुर्मते ।
प्रक्रियेयं ततो युक्ता भवेत्तव नराधम ॥ १४-७८-७॥
yadyahaṃ nyastaśastrastvāmāgaccheyaṃ sudurmate |
prakriyeyaṃ tato yuktā bhavettava narādhama || 14-78-7||
MHB 14-78-8
तमेवमुक्तं भर्त्रा तु विदित्वा पन्नगात्मजा ।
अमृष्यमाणा भित्त्वोर्वीमुलूपी तमुपागमत् ॥ १४-७८-८॥
tamevamuktaṃ bhartrā tu viditvā pannagātmajā |
amṛṣyamāṇā bhittvorvīmulūpī tamupāgamat || 14-78-8||
MHB 14-78-9
सा ददर्श ततः पुत्रं विमृशन्तमधोमुखम् ।
संतर्ज्यमानमसकृद्भर्त्रा युद्धार्थिना विभो ॥ १४-७८-९॥
sā dadarśa tataḥ putraṃ vimṛśantamadhomukham |
saṃtarjyamānamasakṛdbhartrā yuddhārthinā vibho || 14-78-9||
MHB 14-78-10
ततः सा चारुसर्वाङ्गी तमुपेत्योरगात्मजा ।
उलूपी प्राह वचनं क्षत्रधर्मविशारदा ॥ १४-७८-१०॥
tataḥ sā cārusarvāṅgī tamupetyoragātmajā |
ulūpī prāha vacanaṃ kṣatradharmaviśāradā || 14-78-10||
MHB 14-78-11
उलूपीं मां निबोध त्वं मातरं पन्नगात्मजाम् ।
कुरुष्व वचनं पुत्र धर्मस्ते भविता परः ॥ १४-७८-११॥
ulūpīṃ māṃ nibodha tvaṃ mātaraṃ pannagātmajām |
kuruṣva vacanaṃ putra dharmaste bhavitā paraḥ || 14-78-11||
MHB 14-78-12
युध्यस्वैनं कुरुश्रेष्ठं धनंजयमरिंदम ।
एवमेष हि ते प्रीतो भविष्यति न संशयः ॥ १४-७८-१२॥
yudhyasvainaṃ kuruśreṣṭhaṃ dhanaṃjayamariṃdama |
evameṣa hi te prīto bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 14-78-12||
MHB 14-78-13
एवमुद्धर्षितो मात्रा स राजा बभ्रुवाहनः ।
मनश्चक्रे महातेजा युद्धाय भरतर्षभ ॥ १४-७८-१३॥
evamuddharṣito mātrā sa rājā babhruvāhanaḥ |
manaścakre mahātejā yuddhāya bharatarṣabha || 14-78-13||
MHB 14-78-14
संनह्य काञ्चनं वर्म शिरस्त्राणं च भानुमत् ।
तूणीरशतसंबाधमारुरोह महारथम् ॥ १४-७८-१४॥
saṃnahya kāñcanaṃ varma śirastrāṇaṃ ca bhānumat |
tūṇīraśatasaṃbādhamāruroha mahāratham || 14-78-14||
MHB 14-78-15
सर्वोपकरणैर्युक्तं युक्तमश्वैर्मनोजवैः ।
सुचक्रोपस्करं धीमान्हेमभाण्डपरिष्कृतम् ॥ १४-७८-१५॥
sarvopakaraṇairyuktaṃ yuktamaśvairmanojavaiḥ |
sucakropaskaraṃ dhīmānhemabhāṇḍapariṣkṛtam || 14-78-15||
MHB 14-78-16
परमार्चितमुच्छ्रित्य ध्वजं सिंहं हिरण्मयम् ।
प्रययौ पार्थमुद्दिश्य स राजा बभ्रुवाहनः ॥ १४-७८-१६॥
paramārcitamucchritya dhvajaṃ siṃhaṃ hiraṇmayam |
prayayau pārthamuddiśya sa rājā babhruvāhanaḥ || 14-78-16||
MHB 14-78-17
ततोऽभ्येत्य हयं वीरो यज्ञियं पार्थरक्षितम् ।
ग्राहयामास पुरुषैर्हयशिक्षाविशारदैः ॥ १४-७८-१७॥
tato'bhyetya hayaṃ vīro yajñiyaṃ pārtharakṣitam |
grāhayāmāsa puruṣairhayaśikṣāviśāradaiḥ || 14-78-17||
MHB 14-78-18
गृहीतं वाजिनं दृष्ट्वा प्रीतात्मा स धनंजयः ।
पुत्रं रथस्थं भूमिष्ठः संन्यवारयदाहवे ॥ १४-७८-१८॥
gṛhītaṃ vājinaṃ dṛṣṭvā prītātmā sa dhanaṃjayaḥ |
putraṃ rathasthaṃ bhūmiṣṭhaḥ saṃnyavārayadāhave || 14-78-18||
MHB 14-78-19
ततः स राजा तं वीरं शरव्रातैः सहस्रशः ।
अर्दयामास निशितैराशीविषविषोपमैः ॥ १४-७८-१९॥
tataḥ sa rājā taṃ vīraṃ śaravrātaiḥ sahasraśaḥ |
ardayāmāsa niśitairāśīviṣaviṣopamaiḥ || 14-78-19||
MHB 14-78-20
तयोः समभवद्युद्धं पितुः पुत्रस्य चातुलम् ।
देवासुररणप्रख्यमुभयोः प्रीयमाणयोः ॥ १४-७८-२०॥
tayoḥ samabhavadyuddhaṃ pituḥ putrasya cātulam |
devāsuraraṇaprakhyamubhayoḥ prīyamāṇayoḥ || 14-78-20||
MHB 14-78-21
किरीटिनं तु विव्याध शरेण नतपर्वणा ।
जत्रुदेशे नरव्याघ्रः प्रहसन्बभ्रुवाहनः ॥ १४-७८-२१॥
kirīṭinaṃ tu vivyādha śareṇa nataparvaṇā |
jatrudeśe naravyāghraḥ prahasanbabhruvāhanaḥ || 14-78-21||
MHB 14-78-22
सोऽभ्यगात्सह पुङ्खेन वल्मीकमिव पन्नगः ।
विनिर्भिद्य च कौन्तेयं महीतलमथाविशत् ॥ १४-७८-२२॥
so'bhyagātsaha puṅkhena valmīkamiva pannagaḥ |
vinirbhidya ca kaunteyaṃ mahītalamathāviśat || 14-78-22||
MHB 14-78-23
स गाढवेदनो धीमानालम्ब्य धनुरुत्तमम् ।
दिव्यं तेजः समाविश्य प्रमीत इव संबभौ ॥ १४-७८-२३॥
sa gāḍhavedano dhīmānālambya dhanuruttamam |
divyaṃ tejaḥ samāviśya pramīta iva saṃbabhau || 14-78-23||
MHB 14-78-24
स संज्ञामुपलभ्याथ प्रशस्य पुरुषर्षभः ।
पुत्रं शक्रात्मजो वाक्यमिदमाह महीपते ॥ १४-७८-२४॥
sa saṃjñāmupalabhyātha praśasya puruṣarṣabhaḥ |
putraṃ śakrātmajo vākyamidamāha mahīpate || 14-78-24||
MHB 14-78-25
साधु साधु महाबाहो वत्स चित्राङ्गदात्मज ।
सदृशं कर्म ते दृष्ट्वा प्रीतिमानस्मि पुत्रक ॥ १४-७८-२५॥
sādhu sādhu mahābāho vatsa citrāṅgadātmaja |
sadṛśaṃ karma te dṛṣṭvā prītimānasmi putraka || 14-78-25||
MHB 14-78-26
विमुञ्चाम्येष बाणांस्ते पुत्र युद्धे स्थिरो भव ।
इत्येवमुक्त्वा नाराचैरभ्यवर्षदमित्रहा ॥ १४-७८-२६॥
vimuñcāmyeṣa bāṇāṃste putra yuddhe sthiro bhava |
ityevamuktvā nārācairabhyavarṣadamitrahā || 14-78-26||
MHB 14-78-27
तान्स गाण्डीवनिर्मुक्तान्वज्राशनिसमप्रभान् ।
नाराचैरच्छिनद्राजा सर्वानेव त्रिधा त्रिधा ॥ १४-७८-२७॥
tānsa gāṇḍīvanirmuktānvajrāśanisamaprabhān |
nārācairacchinadrājā sarvāneva tridhā tridhā || 14-78-27||
MHB 14-78-28
तस्य पार्थः शरैर्दिव्यैर्ध्वजं हेमपरिष्कृतम् ।
सुवर्णतालप्रतिमं क्षुरेणापाहरद्रथात् ॥ १४-७८-२८॥
tasya pārthaḥ śarairdivyairdhvajaṃ hemapariṣkṛtam |
suvarṇatālapratimaṃ kṣureṇāpāharadrathāt || 14-78-28||
MHB 14-78-29
हयांश्चास्य महाकायान्महावेगपराक्रमान् ।
चकार राज्ञो निर्जीवान्प्रहसन्पाण्डवर्षभः ॥ १४-७८-२९॥
hayāṃścāsya mahākāyānmahāvegaparākramān |
cakāra rājño nirjīvānprahasanpāṇḍavarṣabhaḥ || 14-78-29||
MHB 14-78-30
स रथादवतीर्याशु राजा परमकोपनः ।
पदातिः पितरं कोपाद्योधयामास पाण्डवम् ॥ १४-७८-३०॥
sa rathādavatīryāśu rājā paramakopanaḥ |
padātiḥ pitaraṃ kopādyodhayāmāsa pāṇḍavam || 14-78-30||
MHB 14-78-31
संप्रीयमाणः पाण्डूनामृषभः पुत्रविक्रमात् ।
नात्यर्थं पीडयामास पुत्रं वज्रधरात्मजः ॥ १४-७८-३१॥
saṃprīyamāṇaḥ pāṇḍūnāmṛṣabhaḥ putravikramāt |
nātyarthaṃ pīḍayāmāsa putraṃ vajradharātmajaḥ || 14-78-31||
MHB 14-78-32
स हन्यमानो विमुखं पितरं बभ्रुवाहनः ।
शरैराशीविषाकारैः पुनरेवार्दयद्बली ॥ १४-७८-३२॥
sa hanyamāno vimukhaṃ pitaraṃ babhruvāhanaḥ |
śarairāśīviṣākāraiḥ punarevārdayadbalī || 14-78-32||
MHB 14-78-33
ततः स बाल्यात्पितरं विव्याध हृदि पत्रिणा ।
निशितेन सुपुङ्खेन बलवद्बभ्रुवाहनः ॥ १४-७८-३३॥
tataḥ sa bālyātpitaraṃ vivyādha hṛdi patriṇā |
niśitena supuṅkhena balavadbabhruvāhanaḥ || 14-78-33||
MHB 14-78-34
स बाणस्तेजसा दीप्तो ज्वलन्निव हुताशनः ।
विवेश पाण्डवं राजन्मर्म भित्त्वातिदुःखकृत् ॥ १४-७८-३४॥
sa bāṇastejasā dīpto jvalanniva hutāśanaḥ |
viveśa pāṇḍavaṃ rājanmarma bhittvātiduḥkhakṛt || 14-78-34||
MHB 14-78-35
स तेनातिभृशं विद्धः पुत्रेण कुरुनन्दनः ।
महीं जगाम मोहार्तस्ततो राजन्धनंजयः ॥ १४-७८-३५॥
sa tenātibhṛśaṃ viddhaḥ putreṇa kurunandanaḥ |
mahīṃ jagāma mohārtastato rājandhanaṃjayaḥ || 14-78-35||
MHB 14-78-36
तस्मिन्निपतिते वीरे कौरवाणां धुरंधरे ।
सोऽपि मोहं जगामाशु ततश्चित्राङ्गदासुतः ॥ १४-७८-३६॥
tasminnipatite vīre kauravāṇāṃ dhuraṃdhare |
so'pi mohaṃ jagāmāśu tataścitrāṅgadāsutaḥ || 14-78-36||
MHB 14-78-37
व्यायम्य संयुगे राजा दृष्ट्वा च पितरं हतम् ।
पूर्वमेव च बाणौघैर्गाढविद्धोऽर्जुनेन सः ॥ १४-७८-३७॥
vyāyamya saṃyuge rājā dṛṣṭvā ca pitaraṃ hatam |
pūrvameva ca bāṇaughairgāḍhaviddho'rjunena saḥ || 14-78-37||
MHB 14-78-38
भर्तारं निहतं दृष्ट्वा पुत्रं च पतितं भुवि ।
चित्राङ्गदा परित्रस्ता प्रविवेश रणाजिरम् ॥ १४-७८-३८॥
bhartāraṃ nihataṃ dṛṣṭvā putraṃ ca patitaṃ bhuvi |
citrāṅgadā paritrastā praviveśa raṇājiram || 14-78-38||
MHB 14-78-39
शोकसंतप्तहृदया रुदती सा ततः शुभा ।
मणिपूरपतेर्माता ददर्श निहतं पतिम् ॥ १४-७८-३९॥
śokasaṃtaptahṛdayā rudatī sā tataḥ śubhā |
maṇipūrapatermātā dadarśa nihataṃ patim || 14-78-39||
Adhyaya: 79/96 (18)
MHB 14-79-1
वैशंपायन उवाच ।
ततो बहुविधं भीरुर्विलप्य कमलेक्षणा ।
मुमोह दुःखाद्दुर्धर्षा निपपात च भूतले ॥ १४-७९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato bahuvidhaṃ bhīrurvilapya kamalekṣaṇā |
mumoha duḥkhāddurdharṣā nipapāta ca bhūtale || 14-79-1||
MHB 14-79-2
प्रतिलभ्य च सा संज्ञां देवी दिव्यवपुर्धरा ।
उलूपीं पन्नगसुतां दृष्ट्वेदं वाक्यमब्रवीत् ॥ १४-७९-२॥
pratilabhya ca sā saṃjñāṃ devī divyavapurdharā |
ulūpīṃ pannagasutāṃ dṛṣṭvedaṃ vākyamabravīt || 14-79-2||
MHB 14-79-3
उलूपि पश्य भर्तारं शयानं निहतं रणे ।
त्वत्कृते मम पुत्रेण बालेन समितिंजयम् ॥ १४-७९-३॥
ulūpi paśya bhartāraṃ śayānaṃ nihataṃ raṇe |
tvatkṛte mama putreṇa bālena samitiṃjayam || 14-79-3||
MHB 14-79-4
ननु त्वमार्ये धर्मज्ञा ननु चासि पतिव्रता ।
यत्त्वत्कृतेऽयं पतितः पतिस्ते निहतो रणे ॥ १४-७९-४॥
nanu tvamārye dharmajñā nanu cāsi pativratā |
yattvatkṛte'yaṃ patitaḥ patiste nihato raṇe || 14-79-4||
MHB 14-79-5
किं तु सर्वापराधोऽयं यदि तेऽद्य धनंजयः ।
क्षमस्व याच्यमाना मे संजीवय धनंजयम् ॥ १४-७९-५॥
kiṃ tu sarvāparādho'yaṃ yadi te'dya dhanaṃjayaḥ |
kṣamasva yācyamānā me saṃjīvaya dhanaṃjayam || 14-79-5||
MHB 14-79-6
ननु त्वमार्ये धर्मज्ञा त्रैलोक्यविदिता शुभे ।
यद्घातयित्वा भर्तारं पुत्रेणेह न शोचसि ॥ १४-७९-६॥
nanu tvamārye dharmajñā trailokyaviditā śubhe |
yadghātayitvā bhartāraṃ putreṇeha na śocasi || 14-79-6||
MHB 14-79-7
नाहं शोचामि तनयं निहतं पन्नगात्मजे ।
पतिमेव तु शोचामि यस्यातिथ्यमिदं कृतम् ॥ १४-७९-७॥
nāhaṃ śocāmi tanayaṃ nihataṃ pannagātmaje |
patimeva tu śocāmi yasyātithyamidaṃ kṛtam || 14-79-7||
MHB 14-79-8
इत्युक्त्वा सा तदा देवीमुलूपीं पन्नगात्मजाम् ।
भर्तारमभिगम्येदमित्युवाच यशस्विनी ॥ १४-७९-८॥
ityuktvā sā tadā devīmulūpīṃ pannagātmajām |
bhartāramabhigamyedamityuvāca yaśasvinī || 14-79-8||
MHB 14-79-9
उत्तिष्ठ कुरुमुख्यस्य प्रियकाम मम प्रिय ।
अयमश्वो महाबाहो मया ते परिमोक्षितः ॥ १४-७९-९॥
uttiṣṭha kurumukhyasya priyakāma mama priya |
ayamaśvo mahābāho mayā te parimokṣitaḥ || 14-79-9||
MHB 14-79-10
ननु नाम त्वया वीर धर्मराजस्य यज्ञियः ।
अयमश्वोऽनुसर्तव्यः स शेषे किं महीतले ॥ १४-७९-१०॥
nanu nāma tvayā vīra dharmarājasya yajñiyaḥ |
ayamaśvo'nusartavyaḥ sa śeṣe kiṃ mahītale || 14-79-10||
MHB 14-79-11
त्वयि प्राणाः समायत्ताः कुरूणां कुरुनन्दन ।
स कस्मात्प्राणदोऽन्येषां प्राणान्संत्यक्तवानसि ॥ १४-७९-११॥
tvayi prāṇāḥ samāyattāḥ kurūṇāṃ kurunandana |
sa kasmātprāṇado'nyeṣāṃ prāṇānsaṃtyaktavānasi || 14-79-11||
MHB 14-79-12
उलूपि साधु संपश्य भर्तारं निहतं रणे ।
पुत्रं चैनं समुत्साह्य घातयित्वा न शोचसि ॥ १४-७९-१२॥
ulūpi sādhu saṃpaśya bhartāraṃ nihataṃ raṇe |
putraṃ cainaṃ samutsāhya ghātayitvā na śocasi || 14-79-12||
MHB 14-79-13
कामं स्वपितु बालोऽयं भूमौ प्रेतगतिं गतः ।
लोहिताक्षो गुडाकेशो विजयः साधु जीवतु ॥ १४-७९-१३॥
kāmaṃ svapitu bālo'yaṃ bhūmau pretagatiṃ gataḥ |
lohitākṣo guḍākeśo vijayaḥ sādhu jīvatu || 14-79-13||
MHB 14-79-14
नापराधोऽस्ति सुभगे नराणां बहुभार्यता ।
नारीणां तु भवत्येतन्मा ते भूद्बुद्धिरीदृशी ॥ १४-७९-१४॥
nāparādho'sti subhage narāṇāṃ bahubhāryatā |
nārīṇāṃ tu bhavatyetanmā te bhūdbuddhirīdṛśī || 14-79-14||
MHB 14-79-15
सख्यं ह्येतत्कृतं धात्रा शाश्वतं चाव्ययं च ह ।
सख्यं समभिजानीहि सत्यं संगतमस्तु ते ॥ १४-७९-१५॥
sakhyaṃ hyetatkṛtaṃ dhātrā śāśvataṃ cāvyayaṃ ca ha |
sakhyaṃ samabhijānīhi satyaṃ saṃgatamastu te || 14-79-15||
MHB 14-79-16
पुत्रेण घातयित्वेमं पतिं यदि न मेऽद्य वै ।
जीवन्तं दर्शयस्यद्य परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥ १४-७९-१६॥
putreṇa ghātayitvemaṃ patiṃ yadi na me'dya vai |
jīvantaṃ darśayasyadya parityakṣyāmi jīvitam || 14-79-16||
MHB 14-79-17
साहं दुःखान्विता भीरु पतिपुत्रविनाकृता ।
इहैव प्रायमाशिष्ये प्रेक्षन्त्यास्ते न संशयः ॥ १४-७९-१७॥
sāhaṃ duḥkhānvitā bhīru patiputravinākṛtā |
ihaiva prāyamāśiṣye prekṣantyāste na saṃśayaḥ || 14-79-17||
MHB 14-79-18
इत्युक्त्वा पन्नगसुतां सपत्नीं चैत्रवाहिनी ।
ततः प्रायमुपासीना तूष्णीमासीज्जनाधिप ॥ १४-७९-१८॥
ityuktvā pannagasutāṃ sapatnīṃ caitravāhinī |
tataḥ prāyamupāsīnā tūṣṇīmāsījjanādhipa || 14-79-18||
Adhyaya: 80/96 (22)
MHB 14-80-1
वैशंपायन उवाच ।
तथा विलप्योपरता भर्तुः पादौ प्रगृह्य सा ।
उपविष्टाभवद्देवी सोच्छ्वासं पुत्रमीक्षती ॥ १४-८०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathā vilapyoparatā bhartuḥ pādau pragṛhya sā |
upaviṣṭābhavaddevī socchvāsaṃ putramīkṣatī || 14-80-1||
MHB 14-80-2
ततः संज्ञां पुनर्लब्ध्वा स राजा बभ्रुवाहनः ।
मातरं तामथालोक्य रणभूमावथाब्रवीत् ॥ १४-८०-२॥
tataḥ saṃjñāṃ punarlabdhvā sa rājā babhruvāhanaḥ |
mātaraṃ tāmathālokya raṇabhūmāvathābravīt || 14-80-2||
MHB 14-80-3
इतो दुःखतरं किं नु यन्मे माता सुखैधिता ।
भूमौ निपतितं वीरमनुशेते मृतं पतिम् ॥ १४-८०-३॥
ito duḥkhataraṃ kiṃ nu yanme mātā sukhaidhitā |
bhūmau nipatitaṃ vīramanuśete mṛtaṃ patim || 14-80-3||
MHB 14-80-4
निहन्तारं रणेऽरीणां सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।
मया विनिहतं संख्ये प्रेक्षते दुर्मरं बत ॥ १४-८०-४॥
nihantāraṃ raṇe'rīṇāṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam |
mayā vinihataṃ saṃkhye prekṣate durmaraṃ bata || 14-80-4||
MHB 14-80-5
अहोऽस्या हृदयं देव्या दृढं यन्न विदीर्यते ।
व्यूढोरस्कं महाबाहुं प्रेक्षन्त्या निहतं पतिम् ॥ १४-८०-५॥
aho'syā hṛdayaṃ devyā dṛḍhaṃ yanna vidīryate |
vyūḍhoraskaṃ mahābāhuṃ prekṣantyā nihataṃ patim || 14-80-5||
MHB 14-80-6
दुर्मरं पुरुषेणेह मन्ये ह्यध्वन्यनागते ।
यत्र नाहं न मे माता विप्रयुज्येत जीवितात् ॥ १४-८०-६॥
durmaraṃ puruṣeṇeha manye hyadhvanyanāgate |
yatra nāhaṃ na me mātā viprayujyeta jīvitāt || 14-80-6||
MHB 14-80-7
अहो धिक्कुरुवीरस्य ह्युरःस्थं काञ्चनं भुवि ।
व्यपविद्धं हतस्येह मया पुत्रेण पश्यत ॥ १४-८०-७॥
aho dhikkuruvīrasya hyuraḥsthaṃ kāñcanaṃ bhuvi |
vyapaviddhaṃ hatasyeha mayā putreṇa paśyata || 14-80-7||
MHB 14-80-8
भो भो पश्यत मे वीरं पितरं ब्राह्मणा भुवि ।
शयानं वीरशयने मया पुत्रेण पातितम् ॥ १४-८०-८॥
bho bho paśyata me vīraṃ pitaraṃ brāhmaṇā bhuvi |
śayānaṃ vīraśayane mayā putreṇa pātitam || 14-80-8||
MHB 14-80-9
ब्राह्मणाः कुरुमुख्यस्य प्रयुक्ता हयसारिणः ।
कुर्वन्तु शान्तिकां त्वद्य रणे योऽयं मया हतः ॥ १४-८०-९॥
brāhmaṇāḥ kurumukhyasya prayuktā hayasāriṇaḥ |
kurvantu śāntikāṃ tvadya raṇe yo'yaṃ mayā hataḥ || 14-80-9||
MHB 14-80-10
व्यादिशन्तु च किं विप्राः प्रायश्चित्तमिहाद्य मे ।
सुनृशंसस्य पापस्य पितृहन्तू रणाजिरे ॥ १४-८०-१०॥
vyādiśantu ca kiṃ viprāḥ prāyaścittamihādya me |
sunṛśaṃsasya pāpasya pitṛhantū raṇājire || 14-80-10||
MHB 14-80-11
दुश्चरा द्वादश समा हत्वा पितरमद्य वै ।
ममेह सुनृशंसस्य संवीतस्यास्य चर्मणा ॥ १४-८०-११॥
duścarā dvādaśa samā hatvā pitaramadya vai |
mameha sunṛśaṃsasya saṃvītasyāsya carmaṇā || 14-80-11||
MHB 14-80-12
शिरःकपाले चास्यैव भुञ्जतः पितुरद्य मे ।
प्रायश्चित्तं हि नास्त्यन्यद्धत्वाद्य पितरं मम ॥ १४-८०-१२॥
śiraḥkapāle cāsyaiva bhuñjataḥ pituradya me |
prāyaścittaṃ hi nāstyanyaddhatvādya pitaraṃ mama || 14-80-12||
MHB 14-80-13
पश्य नागोत्तमसुते भर्तारं निहतं मया ।
कृतं प्रियं मया तेऽद्य निहत्य समरेऽर्जुनम् ॥ १४-८०-१३॥
paśya nāgottamasute bhartāraṃ nihataṃ mayā |
kṛtaṃ priyaṃ mayā te'dya nihatya samare'rjunam || 14-80-13||
MHB 14-80-14
सोऽहमप्यद्य यास्यामि गतिं पितृनिषेविताम् ।
न शक्नोम्यात्मनात्मानमहं धारयितुं शुभे ॥ १४-८०-१४॥
so'hamapyadya yāsyāmi gatiṃ pitṛniṣevitām |
na śaknomyātmanātmānamahaṃ dhārayituṃ śubhe || 14-80-14||
MHB 14-80-15
सा त्वं मयि मृते मातस्तथा गाण्डीवधन्वनि ।
भव प्रीतिमती देवि सत्येनात्मानमालभे ॥ १४-८०-१५॥
sā tvaṃ mayi mṛte mātastathā gāṇḍīvadhanvani |
bhava prītimatī devi satyenātmānamālabhe || 14-80-15||
MHB 14-80-16
इत्युक्त्वा स तदा राजा दुःखशोकसमाहतः ।
उपस्पृश्य महाराज दुःखाद्वचनमब्रवीत् ॥ १४-८०-१६॥
ityuktvā sa tadā rājā duḥkhaśokasamāhataḥ |
upaspṛśya mahārāja duḥkhādvacanamabravīt || 14-80-16||
MHB 14-80-17
शृण्वन्तु सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च ।
त्वं च मातर्यथा सत्यं ब्रवीमि भुजगोत्तमे ॥ १४-८०-१७॥
śṛṇvantu sarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca |
tvaṃ ca mātaryathā satyaṃ bravīmi bhujagottame || 14-80-17||
MHB 14-80-18
यदि नोत्तिष्ठति जयः पिता मे भरतर्षभः ।
अस्मिन्नेव रणोद्देशे शोषयिष्ये कलेवरम् ॥ १४-८०-१८॥
yadi nottiṣṭhati jayaḥ pitā me bharatarṣabhaḥ |
asminneva raṇoddeśe śoṣayiṣye kalevaram || 14-80-18||
MHB 14-80-19
न हि मे पितरं हत्वा निष्कृतिर्विद्यते क्वचित् ।
नरकं प्रतिपत्स्यामि ध्रुवं गुरुवधार्दितः ॥ १४-८०-१९॥
na hi me pitaraṃ hatvā niṣkṛtirvidyate kvacit |
narakaṃ pratipatsyāmi dhruvaṃ guruvadhārditaḥ || 14-80-19||
MHB 14-80-20
वीरं हि क्षत्रियं हत्वा गोशतेन प्रमुच्यते ।
पितरं तु निहत्यैवं दुस्तरा निष्कृतिर्मया ॥ १४-८०-२०॥
vīraṃ hi kṣatriyaṃ hatvā gośatena pramucyate |
pitaraṃ tu nihatyaivaṃ dustarā niṣkṛtirmayā || 14-80-20||
MHB 14-80-21
एष ह्येको महातेजाः पाण्डुपुत्रो धनंजयः ।
पिता च मम धर्मात्मा तस्य मे निष्कृतिः कुतः ॥ १४-८०-२१॥
eṣa hyeko mahātejāḥ pāṇḍuputro dhanaṃjayaḥ |
pitā ca mama dharmātmā tasya me niṣkṛtiḥ kutaḥ || 14-80-21||
MHB 14-80-22
इत्येवमुक्त्वा नृपते धनंजयसुतो नृपः ।
उपस्पृश्याभवत्तूष्णीं प्रायोपेतो महामतिः ॥ १४-८०-२२॥
ityevamuktvā nṛpate dhanaṃjayasuto nṛpaḥ |
upaspṛśyābhavattūṣṇīṃ prāyopeto mahāmatiḥ || 14-80-22||
Adhyaya: 81/96 (21)
MHB 14-81-1
वैशंपायन उवाच ।
प्रायोपविष्टे नृपतौ मणिपूरेश्वरे तदा ।
पितृशोकसमाविष्टे सह मात्रा परंतप ॥ १४-८१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
prāyopaviṣṭe nṛpatau maṇipūreśvare tadā |
pitṛśokasamāviṣṭe saha mātrā paraṃtapa || 14-81-1||
MHB 14-81-2
उलूपी चिन्तयामास तदा संजीवनं मणिम् ।
स चोपातिष्ठत तदा पन्नगानां परायणम् ॥ १४-८१-२॥
ulūpī cintayāmāsa tadā saṃjīvanaṃ maṇim |
sa copātiṣṭhata tadā pannagānāṃ parāyaṇam || 14-81-2||
MHB 14-81-3
तं गृहीत्वा तु कौरव्य नागराजपतेः सुता ।
मनःप्रह्लादनीं वाचं सैनिकानामथाब्रवीत् ॥ १४-८१-३॥
taṃ gṛhītvā tu kauravya nāgarājapateḥ sutā |
manaḥprahlādanīṃ vācaṃ sainikānāmathābravīt || 14-81-3||
MHB 14-81-4
उत्तिष्ठ मा शुचः पुत्र नैष जिष्णुस्त्वया हतः ।
अजेयः पुरुषैरेष देवैर्वापि सवासवैः ॥ १४-८१-४॥
uttiṣṭha mā śucaḥ putra naiṣa jiṣṇustvayā hataḥ |
ajeyaḥ puruṣaireṣa devairvāpi savāsavaiḥ || 14-81-4||
MHB 14-81-5
मया तु मोहिनी नाम मायैषा संप्रयोजिता ।
प्रियार्थं पुरुषेन्द्रस्य पितुस्तेऽद्य यशस्विनः ॥ १४-८१-५॥
mayā tu mohinī nāma māyaiṣā saṃprayojitā |
priyārthaṃ puruṣendrasya pituste'dya yaśasvinaḥ || 14-81-5||
MHB 14-81-6
जिज्ञासुर्ह्येष वै पुत्र बलस्य तव कौरवः ।
संग्रामे युध्यतो राजन्नागतः परवीरहा ॥ १४-८१-६॥
jijñāsurhyeṣa vai putra balasya tava kauravaḥ |
saṃgrāme yudhyato rājannāgataḥ paravīrahā || 14-81-6||
MHB 14-81-7
तस्मादसि मया पुत्र युद्धार्थं परिचोदितः ।
मा पापमात्मनः पुत्र शङ्केथास्त्वण्वपि प्रभो ॥ १४-८१-७॥
tasmādasi mayā putra yuddhārthaṃ paricoditaḥ |
mā pāpamātmanaḥ putra śaṅkethāstvaṇvapi prabho || 14-81-7||
MHB 14-81-8
ऋषिरेष महातेजाः पुरुषः शाश्वतोऽव्ययः ।
नैनं शक्तो हि संग्रामे जेतुं शक्रोऽपि पुत्रक ॥ १४-८१-८॥
ṛṣireṣa mahātejāḥ puruṣaḥ śāśvato'vyayaḥ |
nainaṃ śakto hi saṃgrāme jetuṃ śakro'pi putraka || 14-81-8||
MHB 14-81-9
अयं तु मे मणिर्दिव्यः समानीतो विशां पते ।
मृतान्मृतान्पन्नगेन्द्रान्यो जीवयति नित्यदा ॥ १४-८१-९॥
ayaṃ tu me maṇirdivyaḥ samānīto viśāṃ pate |
mṛtānmṛtānpannagendrānyo jīvayati nityadā || 14-81-9||
MHB 14-81-10
एतमस्योरसि त्वं तु स्थापयस्व पितुः प्रभो ।
संजीवितं पुनः पुत्र ततो द्रष्टासि पाण्डवम् ॥ १४-८१-१०॥
etamasyorasi tvaṃ tu sthāpayasva pituḥ prabho |
saṃjīvitaṃ punaḥ putra tato draṣṭāsi pāṇḍavam || 14-81-10||
MHB 14-81-11
इत्युक्तः स्थापयामास तस्योरसि मणिं तदा ।
पार्थस्यामिततेजाः स पितुः स्नेहादपापकृत् ॥ १४-८१-११॥
ityuktaḥ sthāpayāmāsa tasyorasi maṇiṃ tadā |
pārthasyāmitatejāḥ sa pituḥ snehādapāpakṛt || 14-81-11||
MHB 14-81-12
तस्मिन्न्यस्ते मणौ वीर जिष्णुरुज्जीवितः प्रभुः ।
सुप्तोत्थित इवोत्तस्थौ मृष्टलोहितलोचनः ॥ १४-८१-१२॥
tasminnyaste maṇau vīra jiṣṇurujjīvitaḥ prabhuḥ |
suptotthita ivottasthau mṛṣṭalohitalocanaḥ || 14-81-12||
MHB 14-81-13
तमुत्थितं महात्मानं लब्धसंज्ञं मनस्विनम् ।
समीक्ष्य पितरं स्वस्थं ववन्दे बभ्रुवाहनः ॥ १४-८१-१३॥
tamutthitaṃ mahātmānaṃ labdhasaṃjñaṃ manasvinam |
samīkṣya pitaraṃ svasthaṃ vavande babhruvāhanaḥ || 14-81-13||
MHB 14-81-14
उत्थिते पुरुषव्याघ्रे पुनर्लक्ष्मीवति प्रभो ।
दिव्याः सुमनसः पुण्या ववृषे पाकशासनः ॥ १४-८१-१४॥
utthite puruṣavyāghre punarlakṣmīvati prabho |
divyāḥ sumanasaḥ puṇyā vavṛṣe pākaśāsanaḥ || 14-81-14||
MHB 14-81-15
अनाहता दुन्दुभयः प्रणेदुर्मेघनिस्वनाः ।
साधु साध्विति चाकाशे बभूव सुमहान्स्वनः ॥ १४-८१-१५॥
anāhatā dundubhayaḥ praṇedurmeghanisvanāḥ |
sādhu sādhviti cākāśe babhūva sumahānsvanaḥ || 14-81-15||
MHB 14-81-16
उत्थाय तु महाबाहुः पर्याश्वस्तो धनंजयः ।
बभ्रुवाहनमालिङ्ग्य समाजिघ्रत मूर्धनि ॥ १४-८१-१६॥
utthāya tu mahābāhuḥ paryāśvasto dhanaṃjayaḥ |
babhruvāhanamāliṅgya samājighrata mūrdhani || 14-81-16||
MHB 14-81-17
ददर्श चाविदूरेऽस्य मातरं शोककर्शिताम् ।
उलूप्या सह तिष्ठन्तीं ततोऽपृच्छद्धनंजयः ॥ १४-८१-१७॥
dadarśa cāvidūre'sya mātaraṃ śokakarśitām |
ulūpyā saha tiṣṭhantīṃ tato'pṛcchaddhanaṃjayaḥ || 14-81-17||
MHB 14-81-18
किमिदं लक्ष्यते सर्वं शोकविस्मयहर्षवत् ।
रणाजिरममित्रघ्न यदि जानासि शंस मे ॥ १४-८१-१८॥
kimidaṃ lakṣyate sarvaṃ śokavismayaharṣavat |
raṇājiramamitraghna yadi jānāsi śaṃsa me || 14-81-18||
MHB 14-81-19
जननी च किमर्थं ते रणभूमिमुपागता ।
नागेन्द्रदुहिता चेयमुलूपी किमिहागता ॥ १४-८१-१९॥
jananī ca kimarthaṃ te raṇabhūmimupāgatā |
nāgendraduhitā ceyamulūpī kimihāgatā || 14-81-19||
MHB 14-81-20
जानाम्यहमिदं युद्धं त्वया मद्वचनात्कृतम् ।
स्त्रीणामागमने हेतुमहमिच्छामि वेदितुम् ॥ १४-८१-२०॥
jānāmyahamidaṃ yuddhaṃ tvayā madvacanātkṛtam |
strīṇāmāgamane hetumahamicchāmi veditum || 14-81-20||
MHB 14-81-21
तमुवाच ततः पृष्टो मणिपूरपतिस्तदा ।
प्रसाद्य शिरसा विद्वानुलूपी पृच्छ्यतामिति ॥ १४-८१-२१॥
tamuvāca tataḥ pṛṣṭo maṇipūrapatistadā |
prasādya śirasā vidvānulūpī pṛcchyatāmiti || 14-81-21||
Adhyaya: 82/96 (32)
MHB 14-82-1
अर्जुन उवाच ।
किमागमनकृत्यं ते कौरव्यकुलनन्दिनि ।
मणिपूरपतेर्मातुस्तथैव च रणाजिरे ॥ १४-८२-१॥
arjuna uvāca |
kimāgamanakṛtyaṃ te kauravyakulanandini |
maṇipūrapatermātustathaiva ca raṇājire || 14-82-1||
MHB 14-82-2
कच्चित्कुशलकामासि राज्ञोऽस्य भुजगात्मजे ।
मम वा चञ्चलापाङ्गे कच्चित्त्वं शुभमिच्छसि ॥ १४-८२-२॥
kaccitkuśalakāmāsi rājño'sya bhujagātmaje |
mama vā cañcalāpāṅge kaccittvaṃ śubhamicchasi || 14-82-2||
MHB 14-82-3
कच्चित्ते पृथुलश्रोणि नाप्रियं शुभदर्शने ।
अकार्षमहमज्ञानादयं वा बभ्रुवाहनः ॥ १४-८२-३॥
kaccitte pṛthulaśroṇi nāpriyaṃ śubhadarśane |
akārṣamahamajñānādayaṃ vā babhruvāhanaḥ || 14-82-3||
MHB 14-82-4
कच्चिच्च राजपुत्री ते सपत्नी चैत्रवाहिनी ।
चित्राङ्गदा वरारोहा नापराध्यति किंचन ॥ १४-८२-४॥
kaccicca rājaputrī te sapatnī caitravāhinī |
citrāṅgadā varārohā nāparādhyati kiṃcana || 14-82-4||
MHB 14-82-5
तमुवाचोरगपतेर्दुहिता प्रहसन्त्यथ ।
न मे त्वमपराद्धोऽसि न नृपो बभ्रुवाहनः ।
न जनित्री तथास्येयं मम या प्रेष्यवत्स्थिता ॥ १४-८२-५॥
tamuvācoragapaterduhitā prahasantyatha |
na me tvamaparāddho'si na nṛpo babhruvāhanaḥ |
na janitrī tathāsyeyaṃ mama yā preṣyavatsthitā || 14-82-5||
MHB 14-82-6
श्रूयतां यद्यथा चेदं मया सर्वं विचेष्टितम् ।
न मे कोपस्त्वया कार्यः शिरसा त्वां प्रसादये ॥ १४-८२-६॥
śrūyatāṃ yadyathā cedaṃ mayā sarvaṃ viceṣṭitam |
na me kopastvayā kāryaḥ śirasā tvāṃ prasādaye || 14-82-6||
MHB 14-82-7
त्वत्प्रीत्यर्थं हि कौरव्य कृतमेतन्मयानघ ।
यत्तच्छृणु महाबाहो निखिलेन धनंजय ॥ १४-८२-७॥
tvatprītyarthaṃ hi kauravya kṛtametanmayānagha |
yattacchṛṇu mahābāho nikhilena dhanaṃjaya || 14-82-7||
MHB 14-82-8
महाभारतयुद्धे यत्त्वया शांतनवो नृपः ।
अधर्मेण हतः पार्थ तस्यैषा निष्कृतिः कृता ॥ १४-८२-८॥
mahābhāratayuddhe yattvayā śāṃtanavo nṛpaḥ |
adharmeṇa hataḥ pārtha tasyaiṣā niṣkṛtiḥ kṛtā || 14-82-8||
MHB 14-82-9
न हि भीष्मस्त्वया वीर युध्यमानो निपातितः ।
शिखण्डिना तु संसक्तस्तमाश्रित्य हतस्त्वया ॥ १४-८२-९॥
na hi bhīṣmastvayā vīra yudhyamāno nipātitaḥ |
śikhaṇḍinā tu saṃsaktastamāśritya hatastvayā || 14-82-9||
MHB 14-82-10
तस्य शान्तिमकृत्वा तु त्यजेस्त्वं यदि जीवितम् ।
कर्मणा तेन पापेन पतेथा निरये ध्रुवम् ॥ १४-८२-१०॥
tasya śāntimakṛtvā tu tyajestvaṃ yadi jīvitam |
karmaṇā tena pāpena patethā niraye dhruvam || 14-82-10||
MHB 14-82-11
एषा तु विहिता शान्तिः पुत्राद्यां प्राप्तवानसि ।
वसुभिर्वसुधापाल गङ्गया च महामते ॥ १४-८२-११॥
eṣā tu vihitā śāntiḥ putrādyāṃ prāptavānasi |
vasubhirvasudhāpāla gaṅgayā ca mahāmate || 14-82-11||
MHB 14-82-12
पुरा हि श्रुतमेतद्वै वसुभिः कथितं मया ।
गङ्गायास्तीरमागम्य हते शांतनवे नृपे ॥ १४-८२-१२॥
purā hi śrutametadvai vasubhiḥ kathitaṃ mayā |
gaṅgāyāstīramāgamya hate śāṃtanave nṛpe || 14-82-12||
MHB 14-82-13
आप्लुत्य देवा वसवः समेत्य च महानदीम् ।
इदमूचुर्वचो घोरं भागीरथ्या मते तदा ॥ १४-८२-१३॥
āplutya devā vasavaḥ sametya ca mahānadīm |
idamūcurvaco ghoraṃ bhāgīrathyā mate tadā || 14-82-13||
MHB 14-82-14
एष शांतनवो भीष्मो निहतः सव्यसाचिना ।
अयुध्यमानः संग्रामे संसक्तोऽन्येन भामिनि ॥ १४-८२-१४॥
eṣa śāṃtanavo bhīṣmo nihataḥ savyasācinā |
ayudhyamānaḥ saṃgrāme saṃsakto'nyena bhāmini || 14-82-14||
MHB 14-82-15
तदनेनाभिषङ्गेण वयमप्यर्जुनं शुभे ।
शापेन योजयामेति तथास्त्विति च साब्रवीत् ॥ १४-८२-१५॥
tadanenābhiṣaṅgeṇa vayamapyarjunaṃ śubhe |
śāpena yojayāmeti tathāstviti ca sābravīt || 14-82-15||
MHB 14-82-16
तदहं पितुरावेद्य भृशं प्रव्यथितेन्द्रिया ।
अभवं स च तच्छ्रुत्वा विषादमगमत्परम् ॥ १४-८२-१६॥
tadahaṃ piturāvedya bhṛśaṃ pravyathitendriyā |
abhavaṃ sa ca tacchrutvā viṣādamagamatparam || 14-82-16||
MHB 14-82-17
पिता तु मे वसून्गत्वा त्वदर्थं समयाचत ।
पुनः पुनः प्रसाद्यैनांस्त एनमिदमब्रुवन् ॥ १४-८२-१७॥
pitā tu me vasūngatvā tvadarthaṃ samayācata |
punaḥ punaḥ prasādyaināṃsta enamidamabruvan || 14-82-17||
MHB 14-82-18
पुनस्तस्य महाभाग मणिपूरेश्वरो युवा ।
स एनं रणमध्यस्थं शरैः पातयिता भुवि ॥ १४-८२-१८॥
punastasya mahābhāga maṇipūreśvaro yuvā |
sa enaṃ raṇamadhyasthaṃ śaraiḥ pātayitā bhuvi || 14-82-18||
MHB 14-82-19
एवं कृते स नागेन्द्र मुक्तशापो भविष्यति ।
गच्छेति वसुभिश्चोक्तो मम चेदं शशंस सः ॥ १४-८२-१९॥
evaṃ kṛte sa nāgendra muktaśāpo bhaviṣyati |
gaccheti vasubhiścokto mama cedaṃ śaśaṃsa saḥ || 14-82-19||
MHB 14-82-20
तच्छ्रुत्वा त्वं मया तस्माच्छापादसि विमोक्षितः ।
न हि त्वां देवराजोऽपि समरेषु पराजयेत् ॥ १४-८२-२०॥
tacchrutvā tvaṃ mayā tasmācchāpādasi vimokṣitaḥ |
na hi tvāṃ devarājo'pi samareṣu parājayet || 14-82-20||
MHB 14-82-21
आत्मा पुत्रः स्मृतस्तस्मात्तेनेहासि पराजितः ।
नात्र दोषो मम मतः कथं वा मन्यसे विभो ॥ १४-८२-२१॥
ātmā putraḥ smṛtastasmāttenehāsi parājitaḥ |
nātra doṣo mama mataḥ kathaṃ vā manyase vibho || 14-82-21||
MHB 14-82-22
इत्येवमुक्तो विजयः प्रसन्नात्माब्रवीदिदम् ।
सर्वं मे सुप्रियं देवि यदेतत्कृतवत्यसि ॥ १४-८२-२२॥
ityevamukto vijayaḥ prasannātmābravīdidam |
sarvaṃ me supriyaṃ devi yadetatkṛtavatyasi || 14-82-22||
MHB 14-82-23
इत्युक्त्वाथाब्रवीत्पुत्रं मणिपूरेश्वरं जयः ।
चित्राङ्गदायाः शृण्वन्त्याः कौरव्यदुहितुस्तथा ॥ १४-८२-२३॥
ityuktvāthābravītputraṃ maṇipūreśvaraṃ jayaḥ |
citrāṅgadāyāḥ śṛṇvantyāḥ kauravyaduhitustathā || 14-82-23||
MHB 14-82-24
युधिष्ठिरस्याश्वमेधः परां चैत्रीं भविष्यति ।
तत्रागच्छेः सहामात्यो मातृभ्यां सहितो नृप ॥ १४-८२-२४॥
yudhiṣṭhirasyāśvamedhaḥ parāṃ caitrīṃ bhaviṣyati |
tatrāgaccheḥ sahāmātyo mātṛbhyāṃ sahito nṛpa || 14-82-24||
MHB 14-82-25
इत्येवमुक्तः पार्थेन स राजा बभ्रुवाहनः ।
उवाच पितरं धीमानिदमस्राविलेक्षणः ॥ १४-८२-२५॥
ityevamuktaḥ pārthena sa rājā babhruvāhanaḥ |
uvāca pitaraṃ dhīmānidamasrāvilekṣaṇaḥ || 14-82-25||
MHB 14-82-26
उपयास्यामि धर्मज्ञ भवतः शासनादहम् ।
अश्वमेधे महायज्ञे द्विजातिपरिवेषकः ॥ १४-८२-२६॥
upayāsyāmi dharmajña bhavataḥ śāsanādaham |
aśvamedhe mahāyajñe dvijātipariveṣakaḥ || 14-82-26||
MHB 14-82-27
मम त्वनुग्रहार्थाय प्रविशस्व पुरं स्वकम् ।
भार्याभ्यां सह शत्रुघ्न मा भूत्तेऽत्र विचारणा ॥ १४-८२-२७॥
mama tvanugrahārthāya praviśasva puraṃ svakam |
bhāryābhyāṃ saha śatrughna mā bhūtte'tra vicāraṇā || 14-82-27||
MHB 14-82-28
उषित्वेह विशल्यस्त्वं सुखं स्वे वेश्मनि प्रभो ।
पुनरश्वानुगमनं कर्तासि जयतां वर ॥ १४-८२-२८॥
uṣitveha viśalyastvaṃ sukhaṃ sve veśmani prabho |
punaraśvānugamanaṃ kartāsi jayatāṃ vara || 14-82-28||
MHB 14-82-29
इत्युक्तः स तु पुत्रेण तदा वानरकेतनः ।
स्मयन्प्रोवाच कौन्तेयस्तदा चित्राङ्गदासुतम् ॥ १४-८२-२९॥
ityuktaḥ sa tu putreṇa tadā vānaraketanaḥ |
smayanprovāca kaunteyastadā citrāṅgadāsutam || 14-82-29||
MHB 14-82-30
विदितं ते महाबाहो यथा दीक्षां चराम्यहम् ।
न स तावत्प्रवेक्ष्यामि पुरं ते पृथुलोचन ॥ १४-८२-३०॥
viditaṃ te mahābāho yathā dīkṣāṃ carāmyaham |
na sa tāvatpravekṣyāmi puraṃ te pṛthulocana || 14-82-30||
MHB 14-82-31
यथाकामं प्रयात्येष यज्ञियश्च तुरंगमः ।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि न स्थानं विद्यते मम ॥ १४-८२-३१॥
yathākāmaṃ prayātyeṣa yajñiyaśca turaṃgamaḥ |
svasti te'stu gamiṣyāmi na sthānaṃ vidyate mama || 14-82-31||
MHB 14-82-32
स तत्र विधिवत्तेन पूजितः पाकशासनिः ।
भार्याभ्यामभ्यनुज्ञातः प्रायाद्भरतसत्तमः ॥ १४-८२-३२॥
sa tatra vidhivattena pūjitaḥ pākaśāsaniḥ |
bhāryābhyāmabhyanujñātaḥ prāyādbharatasattamaḥ || 14-82-32||
Adhyaya: 83/96 (30)
MHB 14-83-1
वैशंपायन उवाच ।
स तु वाजी समुद्रान्तां पर्येत्य पृथिवीमिमाम् ।
निवृत्तोऽभिमुखो राजन्येन नागाह्वयं पुरम् ॥ १४-८३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sa tu vājī samudrāntāṃ paryetya pṛthivīmimām |
nivṛtto'bhimukho rājanyena nāgāhvayaṃ puram || 14-83-1||
MHB 14-83-2
अनुगच्छंश्च तेजस्वी निवृत्तोऽथ किरीटभृत् ।
यदृच्छया समापेदे पुरं राजगृहं तदा ॥ १४-८३-२॥
anugacchaṃśca tejasvī nivṛtto'tha kirīṭabhṛt |
yadṛcchayā samāpede puraṃ rājagṛhaṃ tadā || 14-83-2||
MHB 14-83-3
तमभ्याशगतं राजा जरासंधात्मजात्मजः ।
क्षत्रधर्मे स्थितो वीरः समरायाजुहाव ह ॥ १४-८३-३॥
tamabhyāśagataṃ rājā jarāsaṃdhātmajātmajaḥ |
kṣatradharme sthito vīraḥ samarāyājuhāva ha || 14-83-3||
MHB 14-83-4
ततः पुरात्स निष्क्रम्य रथी धन्वी शरी तली ।
मेघसंधिः पदातिं तं धनंजयमुपाद्रवत् ॥ १४-८३-४॥
tataḥ purātsa niṣkramya rathī dhanvī śarī talī |
meghasaṃdhiḥ padātiṃ taṃ dhanaṃjayamupādravat || 14-83-4||
MHB 14-83-5
आसाद्य च महातेजा मेघसंधिर्धनंजयम् ।
बालभावान्महाराज प्रोवाचेदं न कौशलात् ॥ १४-८३-५॥
āsādya ca mahātejā meghasaṃdhirdhanaṃjayam |
bālabhāvānmahārāja provācedaṃ na kauśalāt || 14-83-5||
MHB 14-83-6
किमयं चार्यते वाजी स्त्रीमध्य इव भारत ।
हयमेनं हरिष्यामि प्रयतस्व विमोक्षणे ॥ १४-८३-६॥
kimayaṃ cāryate vājī strīmadhya iva bhārata |
hayamenaṃ hariṣyāmi prayatasva vimokṣaṇe || 14-83-6||
MHB 14-83-7
अदत्तानुनयो युद्धे यदि त्वं पितृभिर्मम ।
करिष्यामि तवातिथ्यं प्रहर प्रहरामि वा ॥ १४-८३-७॥
adattānunayo yuddhe yadi tvaṃ pitṛbhirmama |
kariṣyāmi tavātithyaṃ prahara praharāmi vā || 14-83-7||
MHB 14-83-8
इत्युक्तः प्रत्युवाचैनं पाण्डवः प्रहसन्निव ।
विघ्नकर्ता मया वार्य इति मे व्रतमाहितम् ॥ १४-८३-८॥
ityuktaḥ pratyuvācainaṃ pāṇḍavaḥ prahasanniva |
vighnakartā mayā vārya iti me vratamāhitam || 14-83-8||
MHB 14-83-9
भ्रात्रा ज्येष्ठेन नृपते तवापि विदितं ध्रुवम् ।
प्रहरस्व यथाशक्ति न मन्युर्विद्यते मम ॥ १४-८३-९॥
bhrātrā jyeṣṭhena nṛpate tavāpi viditaṃ dhruvam |
praharasva yathāśakti na manyurvidyate mama || 14-83-9||
MHB 14-83-10
इत्युक्तः प्राहरत्पूर्वं पाण्डवं मगधेश्वरः ।
किरञ्शरसहस्राणि वर्षाणीव सहस्रदृक् ॥ १४-८३-१०॥
ityuktaḥ prāharatpūrvaṃ pāṇḍavaṃ magadheśvaraḥ |
kirañśarasahasrāṇi varṣāṇīva sahasradṛk || 14-83-10||
MHB 14-83-11
ततो गाण्डीवभृच्छूरो गाण्डीवप्रेषितैः शरैः ।
चकार मोघांस्तान्बाणानयत्नाद्भरतर्षभ ॥ १४-८३-११॥
tato gāṇḍīvabhṛcchūro gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ |
cakāra moghāṃstānbāṇānayatnādbharatarṣabha || 14-83-11||
MHB 14-83-12
स मोघं तस्य बाणौघं कृत्वा वानरकेतनः ।
शरान्मुमोच ज्वलितान्दीप्तास्यानिव पन्नगान् ॥ १४-८३-१२॥
sa moghaṃ tasya bāṇaughaṃ kṛtvā vānaraketanaḥ |
śarānmumoca jvalitāndīptāsyāniva pannagān || 14-83-12||
MHB 14-83-13
ध्वजे पताकादण्डेषु रथयन्त्रे हयेषु च ।
अन्येषु च रथाङ्गेषु न शरीरे न सारथौ ॥ १४-८३-१३॥
dhvaje patākādaṇḍeṣu rathayantre hayeṣu ca |
anyeṣu ca rathāṅgeṣu na śarīre na sārathau || 14-83-13||
MHB 14-83-14
संरक्ष्यमाणः पार्थेन शरीरे फल्गुनस्य ह ।
मन्यमानः स्ववीर्यं तन्मागधः प्राहिणोच्छरान् ॥ १४-८३-१४॥
saṃrakṣyamāṇaḥ pārthena śarīre phalgunasya ha |
manyamānaḥ svavīryaṃ tanmāgadhaḥ prāhiṇoccharān || 14-83-14||
MHB 14-83-15
ततो गाण्डीवभृच्छूरो मागधेन समाहतः ।
बभौ वासन्तिक इव पलाशः पुष्पितो महान् ॥ १४-८३-१५॥
tato gāṇḍīvabhṛcchūro māgadhena samāhataḥ |
babhau vāsantika iva palāśaḥ puṣpito mahān || 14-83-15||
MHB 14-83-16
अवध्यमानः सोऽभ्यघ्नन्मागधः पाण्डवर्षभम् ।
तेन तस्थौ स कौरव्य लोकवीरस्य दर्शने ॥ १४-८३-१६॥
avadhyamānaḥ so'bhyaghnanmāgadhaḥ pāṇḍavarṣabham |
tena tasthau sa kauravya lokavīrasya darśane || 14-83-16||
MHB 14-83-17
सव्यसाची तु संक्रुद्धो विकृष्य बलवद्धनुः ।
हयांश्चकार निर्देहान्सारथेश्च शिरोऽहरत् ॥ १४-८३-१७॥
savyasācī tu saṃkruddho vikṛṣya balavaddhanuḥ |
hayāṃścakāra nirdehānsāratheśca śiro'harat || 14-83-17||
MHB 14-83-18
धनुश्चास्य महच्चित्रं क्षुरेण प्रचकर्त ह ।
हस्तावापं पताकां च ध्वजं चास्य न्यपातयत् ॥ १४-८३-१८॥
dhanuścāsya mahaccitraṃ kṣureṇa pracakarta ha |
hastāvāpaṃ patākāṃ ca dhvajaṃ cāsya nyapātayat || 14-83-18||
MHB 14-83-19
स राजा व्यथितो व्यश्वो विधनुर्हतसारथिः ।
गदामादाय कौन्तेयमभिदुद्राव वेगवान् ॥ १४-८३-१९॥
sa rājā vyathito vyaśvo vidhanurhatasārathiḥ |
gadāmādāya kaunteyamabhidudrāva vegavān || 14-83-19||
MHB 14-83-20
तस्यापतत एवाशु गदां हेमपरिष्कृताम् ।
शरैश्चकर्त बहुधा बहुभिर्गृध्रवाजितैः ॥ १४-८३-२०॥
tasyāpatata evāśu gadāṃ hemapariṣkṛtām |
śaraiścakarta bahudhā bahubhirgṛdhravājitaiḥ || 14-83-20||
MHB 14-83-21
सा गदा शकलीभूता विशीर्णमणिबन्धना ।
व्याली निर्मुच्यमानेव पपातास्य सहस्रधा ॥ १४-८३-२१॥
sā gadā śakalībhūtā viśīrṇamaṇibandhanā |
vyālī nirmucyamāneva papātāsya sahasradhā || 14-83-21||
MHB 14-83-22
विरथं तं विधन्वानं गदया परिवर्जितम् ।
नैच्छत्ताडयितुं धीमानर्जुनः समराग्रणीः ॥ १४-८३-२२॥
virathaṃ taṃ vidhanvānaṃ gadayā parivarjitam |
naicchattāḍayituṃ dhīmānarjunaḥ samarāgraṇīḥ || 14-83-22||
MHB 14-83-23
तत एनं विमनसं क्षत्रधर्मे समास्थितम् ।
सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यमब्रवीत्कपिकेतनः ॥ १४-८३-२३॥
tata enaṃ vimanasaṃ kṣatradharme samāsthitam |
sāntvapūrvamidaṃ vākyamabravītkapiketanaḥ || 14-83-23||
MHB 14-83-24
पर्याप्तः क्षत्रधर्मोऽयं दर्शितः पुत्र गम्यताम् ।
बह्वेतत्समरे कर्म तव बालस्य पार्थिव ॥ १४-८३-२४॥
paryāptaḥ kṣatradharmo'yaṃ darśitaḥ putra gamyatām |
bahvetatsamare karma tava bālasya pārthiva || 14-83-24||
MHB 14-83-25
युधिष्ठिरस्य संदेशो न हन्तव्या नृपा इति ।
तेन जीवसि राजंस्त्वमपराद्धोऽपि मे रणे ॥ १४-८३-२५॥
yudhiṣṭhirasya saṃdeśo na hantavyā nṛpā iti |
tena jīvasi rājaṃstvamaparāddho'pi me raṇe || 14-83-25||
MHB 14-83-26
इति मत्वा स चात्मानं प्रत्यादिष्टं स्म मागधः ।
तथ्यमित्यवगम्यैनं प्राञ्जलिः प्रत्यपूजयत् ॥ १४-८३-२६॥
iti matvā sa cātmānaṃ pratyādiṣṭaṃ sma māgadhaḥ |
tathyamityavagamyainaṃ prāñjaliḥ pratyapūjayat || 14-83-26||
MHB 14-83-27
तमर्जुनः समाश्वास्य पुनरेवेदमब्रवीत् ।
आगन्तव्यं परां चैत्रीमश्वमेधे नृपस्य नः ॥ १४-८३-२७॥
tamarjunaḥ samāśvāsya punarevedamabravīt |
āgantavyaṃ parāṃ caitrīmaśvamedhe nṛpasya naḥ || 14-83-27||
MHB 14-83-28
इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा पूजयामास तं हयम् ।
फल्गुनं च युधां श्रेष्ठं विधिवत्सहदेवजः ॥ १४-८३-२८॥
ityuktaḥ sa tathetyuktvā pūjayāmāsa taṃ hayam |
phalgunaṃ ca yudhāṃ śreṣṭhaṃ vidhivatsahadevajaḥ || 14-83-28||
MHB 14-83-29
ततो यथेष्टमगमत्पुनरेव स केसरी ।
ततः समुद्रतीरेण वङ्गान्पुण्ड्रान्सकेरलान् ॥ १४-८३-२९॥
tato yatheṣṭamagamatpunareva sa kesarī |
tataḥ samudratīreṇa vaṅgānpuṇḍrānsakeralān || 14-83-29||
MHB 14-83-30
तत्र तत्र च भूरीणि म्लेच्छसैन्यान्यनेकशः ।
विजिग्ये धनुषा राजन्गाण्डीवेन धनंजयः ॥ १४-८३-३०॥
tatra tatra ca bhūrīṇi mlecchasainyānyanekaśaḥ |
vijigye dhanuṣā rājangāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ || 14-83-30||
Adhyaya: 84/96 (19)
MHB 14-84-1
वैशंपायन उवाच ।
मागधेनार्चितो राजन्पाण्डवः श्वेतवाहनः ।
दक्षिणां दिशमास्थाय चारयामास तं हयम् ॥ १४-८४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
māgadhenārcito rājanpāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ |
dakṣiṇāṃ diśamāsthāya cārayāmāsa taṃ hayam || 14-84-1||
MHB 14-84-2
ततः स पुनरावृत्य हयः कामचरो बली ।
आससाद पुरीं रम्यां चेदीनां शुक्तिसाह्वयाम् ॥ १४-८४-२॥
tataḥ sa punarāvṛtya hayaḥ kāmacaro balī |
āsasāda purīṃ ramyāṃ cedīnāṃ śuktisāhvayām || 14-84-2||
MHB 14-84-3
शरभेणार्चितस्तत्र शिशुपालात्मजेन सः ।
युद्धपूर्वेण मानेन पूजया च महाबलः ॥ १४-८४-३॥
śarabheṇārcitastatra śiśupālātmajena saḥ |
yuddhapūrveṇa mānena pūjayā ca mahābalaḥ || 14-84-3||
MHB 14-84-4
तत्रार्चितो ययौ राजंस्तदा स तुरगोत्तमः ।
काशीनन्ध्रान्कोसलांश्च किरातानथ तङ्गणान् ॥ १४-८४-४॥
tatrārcito yayau rājaṃstadā sa turagottamaḥ |
kāśīnandhrānkosalāṃśca kirātānatha taṅgaṇān || 14-84-4||
MHB 14-84-5
तत्र पूजां यथान्यायं प्रतिगृह्य स पाण्डवः ।
पुनरावृत्य कौन्तेयो दशार्णानगमत्तदा ॥ १४-८४-५॥
tatra pūjāṃ yathānyāyaṃ pratigṛhya sa pāṇḍavaḥ |
punarāvṛtya kaunteyo daśārṇānagamattadā || 14-84-5||
MHB 14-84-6
तत्र चित्राङ्गदो नाम बलवान्वसुधाधिपः ।
तेन युद्धमभूत्तस्य विजयस्यातिभैरवम् ॥ १४-८४-६॥
tatra citrāṅgado nāma balavānvasudhādhipaḥ |
tena yuddhamabhūttasya vijayasyātibhairavam || 14-84-6||
MHB 14-84-7
तं चापि वशमानीय किरीटी पुरुषर्षभः ।
निषादराज्ञो विषयमेकलव्यस्य जग्मिवान् ॥ १४-८४-७॥
taṃ cāpi vaśamānīya kirīṭī puruṣarṣabhaḥ |
niṣādarājño viṣayamekalavyasya jagmivān || 14-84-7||
MHB 14-84-8
एकलव्यसुतश्चैनं युद्धेन जगृहे तदा ।
ततश्चक्रे निषादैः स संग्रामं रोमहर्षणम् ॥ १४-८४-८॥
ekalavyasutaścainaṃ yuddhena jagṛhe tadā |
tataścakre niṣādaiḥ sa saṃgrāmaṃ romaharṣaṇam || 14-84-8||
MHB 14-84-9
ततस्तमपि कौन्तेयः समरेष्वपराजितः ।
जिगाय समरे वीरो यज्ञविघ्नार्थमुद्यतम् ॥ १४-८४-९॥
tatastamapi kaunteyaḥ samareṣvaparājitaḥ |
jigāya samare vīro yajñavighnārthamudyatam || 14-84-9||
MHB 14-84-10
स तं जित्वा महाराज नैषादिं पाकशासनिः ।
अर्चितः प्रययौ भूयो दक्षिणं सलिलार्णवम् ॥ १४-८४-१०॥
sa taṃ jitvā mahārāja naiṣādiṃ pākaśāsaniḥ |
arcitaḥ prayayau bhūyo dakṣiṇaṃ salilārṇavam || 14-84-10||
MHB 14-84-11
तत्रापि द्रविडैरन्ध्रै रौद्रैर्माहिषकैरपि ।
तथा कोल्लगिरेयैश्च युद्धमासीत्किरीटिनः ॥ १४-८४-११॥
tatrāpi draviḍairandhrai raudrairmāhiṣakairapi |
tathā kollagireyaiśca yuddhamāsītkirīṭinaḥ || 14-84-11||
MHB 14-84-12
तुरगस्य वशेनाथ सुराष्ट्रानभितो ययौ ।
गोकर्णमपि चासाद्य प्रभासमपि जग्मिवान् ॥ १४-८४-१२॥
turagasya vaśenātha surāṣṭrānabhito yayau |
gokarṇamapi cāsādya prabhāsamapi jagmivān || 14-84-12||
MHB 14-84-13
ततो द्वारवतीं रम्यां वृष्णिवीराभिरक्षिताम् ।
आससाद हयः श्रीमान्कुरुराजस्य यज्ञियः ॥ १४-८४-१३॥
tato dvāravatīṃ ramyāṃ vṛṣṇivīrābhirakṣitām |
āsasāda hayaḥ śrīmānkururājasya yajñiyaḥ || 14-84-13||
MHB 14-84-14
तमुन्मथ्य हयश्रेष्ठं यादवानां कुमारकाः ।
प्रययुस्तांस्तदा राजन्नुग्रसेनो न्यवारयत् ॥ १४-८४-१४॥
tamunmathya hayaśreṣṭhaṃ yādavānāṃ kumārakāḥ |
prayayustāṃstadā rājannugraseno nyavārayat || 14-84-14||
MHB 14-84-15
ततः पुर्या विनिष्क्रम्य वृष्ण्यन्धकपतिस्तदा ।
सहितो वसुदेवेन मातुलेन किरीटिनः ॥ १४-८४-१५॥
tataḥ puryā viniṣkramya vṛṣṇyandhakapatistadā |
sahito vasudevena mātulena kirīṭinaḥ || 14-84-15||
MHB 14-84-16
तौ समेत्य कुरुश्रेष्ठं विधिवत्प्रीतिपूर्वकम् ।
परया भरतश्रेष्ठं पूजया समवस्थितौ ।
ततस्ताभ्यामनुज्ञातो ययौ येन हयो गतः ॥ १४-८४-१६॥
tau sametya kuruśreṣṭhaṃ vidhivatprītipūrvakam |
parayā bharataśreṣṭhaṃ pūjayā samavasthitau |
tatastābhyāmanujñāto yayau yena hayo gataḥ || 14-84-16||
MHB 14-84-17
ततः स पश्चिमं देशं समुद्रस्य तदा हयः ।
क्रमेण व्यचरत्स्फीतं ततः पञ्चनदं ययौ ॥ १४-८४-१७॥
tataḥ sa paścimaṃ deśaṃ samudrasya tadā hayaḥ |
krameṇa vyacaratsphītaṃ tataḥ pañcanadaṃ yayau || 14-84-17||
MHB 14-84-18
तस्मादपि स कौरव्य गान्धारविषयं हयः ।
विचचार यथाकामं कौन्तेयानुगतस्तदा ॥ १४-८४-१८॥
tasmādapi sa kauravya gāndhāraviṣayaṃ hayaḥ |
vicacāra yathākāmaṃ kaunteyānugatastadā || 14-84-18||
MHB 14-84-19
तत्र गान्धारराजेन युद्धमासीन्महात्मनः ।
घोरं शकुनिपुत्रेण पूर्ववैरानुसारिणा ॥ १४-८४-१९॥
tatra gāndhārarājena yuddhamāsīnmahātmanaḥ |
ghoraṃ śakuniputreṇa pūrvavairānusāriṇā || 14-84-19||
Adhyaya: 85/96 (23)
MHB 14-85-1
वैशंपायन उवाच ।
शकुनेस्तु सुतो वीरो गान्धाराणां महारथः ।
प्रत्युद्ययौ गुडाकेशं सैन्येन महता वृतः ।
हस्त्यश्वरथपूर्णेन पताकाध्वजमालिना ॥ १४-८५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śakunestu suto vīro gāndhārāṇāṃ mahārathaḥ |
pratyudyayau guḍākeśaṃ sainyena mahatā vṛtaḥ |
hastyaśvarathapūrṇena patākādhvajamālinā || 14-85-1||
MHB 14-85-2
अमृष्यमाणास्ते योधा नृपतेः शकुनेर्वधम् ।
अभ्ययुः सहिताः पार्थं प्रगृहीतशरासनाः ॥ १४-८५-२॥
amṛṣyamāṇāste yodhā nṛpateḥ śakunervadham |
abhyayuḥ sahitāḥ pārthaṃ pragṛhītaśarāsanāḥ || 14-85-2||
MHB 14-85-3
तानुवाच स धर्मात्मा बीभत्सुरपराजितः ।
युधिष्ठिरस्य वचनं न च ते जगृहुर्हितम् ॥ १४-८५-३॥
tānuvāca sa dharmātmā bībhatsuraparājitaḥ |
yudhiṣṭhirasya vacanaṃ na ca te jagṛhurhitam || 14-85-3||
MHB 14-85-4
वार्यमाणास्तु पार्थेन सान्त्वपूर्वममर्षिताः ।
परिवार्य हयं जग्मुस्ततश्चुक्रोध पाण्डवः ॥ १४-८५-४॥
vāryamāṇāstu pārthena sāntvapūrvamamarṣitāḥ |
parivārya hayaṃ jagmustataścukrodha pāṇḍavaḥ || 14-85-4||
MHB 14-85-5
ततः शिरांसि दीप्ताग्रैस्तेषां चिच्छेद पाण्डवः ।
क्षुरैर्गाण्डीवनिर्मुक्तैर्नातियत्नादिवार्जुनः ॥ १४-८५-५॥
tataḥ śirāṃsi dīptāgraisteṣāṃ ciccheda pāṇḍavaḥ |
kṣurairgāṇḍīvanirmuktairnātiyatnādivārjunaḥ || 14-85-5||
MHB 14-85-6
ते वध्यमानाः पार्थेन हयमुत्सृज्य संभ्रमात् ।
न्यवर्तन्त महाराज शरवर्षार्दिता भृशम् ॥ १४-८५-६॥
te vadhyamānāḥ pārthena hayamutsṛjya saṃbhramāt |
nyavartanta mahārāja śaravarṣārditā bhṛśam || 14-85-6||
MHB 14-85-7
वितुद्यमानस्तैश्चापि गान्धारैः पाण्डवर्षभः ।
आदिश्यादिश्य तेजस्वी शिरांस्येषां न्यपातयत् ॥ १४-८५-७॥
vitudyamānastaiścāpi gāndhāraiḥ pāṇḍavarṣabhaḥ |
ādiśyādiśya tejasvī śirāṃsyeṣāṃ nyapātayat || 14-85-7||
MHB 14-85-8
वध्यमानेषु तेष्वाजौ गान्धारेषु समन्ततः ।
स राजा शकुनेः पुत्रः पाण्डवं प्रत्यवारयत् ॥ १४-८५-८॥
vadhyamāneṣu teṣvājau gāndhāreṣu samantataḥ |
sa rājā śakuneḥ putraḥ pāṇḍavaṃ pratyavārayat || 14-85-8||
MHB 14-85-9
तं युध्यमानं राजानं क्षत्रधर्मे व्यवस्थितम् ।
पार्थोऽब्रवीन्न मे वध्या राजानो राजशासनात् ।
अलं युद्धेन ते वीर न तेऽस्त्यद्य पराजयः ॥ १४-८५-९॥
taṃ yudhyamānaṃ rājānaṃ kṣatradharme vyavasthitam |
pārtho'bravīnna me vadhyā rājāno rājaśāsanāt |
alaṃ yuddhena te vīra na te'styadya parājayaḥ || 14-85-9||
MHB 14-85-10
इत्युक्तस्तदनादृत्य वाक्यमज्ञानमोहितः ।
स शक्रसमकर्माणमवाकिरत सायकैः ॥ १४-८५-१०॥
ityuktastadanādṛtya vākyamajñānamohitaḥ |
sa śakrasamakarmāṇamavākirata sāyakaiḥ || 14-85-10||
MHB 14-85-11
तस्य पार्थः शिरस्त्राणमर्धचन्द्रेण पत्रिणा ।
अपाहरदसंभ्रान्तो जयद्रथशिरो यथा ॥ १४-८५-११॥
tasya pārthaḥ śirastrāṇamardhacandreṇa patriṇā |
apāharadasaṃbhrānto jayadrathaśiro yathā || 14-85-11||
MHB 14-85-12
तद्दृष्ट्वा विस्मयं जग्मुर्गान्धाराः सर्व एव ते ।
इच्छता तेन न हतो राजेत्यपि च ते विदुः ॥ १४-८५-१२॥
taddṛṣṭvā vismayaṃ jagmurgāndhārāḥ sarva eva te |
icchatā tena na hato rājetyapi ca te viduḥ || 14-85-12||
MHB 14-85-13
गान्धारराजपुत्रस्तु पलायनकृतक्षणः ।
बभौ तैरेव सहितस्त्रस्तैः क्षुद्रमृगैरिव ॥ १४-८५-१३॥
gāndhārarājaputrastu palāyanakṛtakṣaṇaḥ |
babhau taireva sahitastrastaiḥ kṣudramṛgairiva || 14-85-13||
MHB 14-85-14
तेषां तु तरसा पार्थस्तत्रैव परिधावताम् ।
विजहारोत्तमाङ्गानि भल्लैः संनतपर्वभिः ॥ १४-८५-१४॥
teṣāṃ tu tarasā pārthastatraiva paridhāvatām |
vijahārottamāṅgāni bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ || 14-85-14||
MHB 14-85-15
उच्छ्रितांस्तु भुजान्केचिन्नाबुध्यन्त शरैर्हृतान् ।
शरैर्गाण्डीवनिर्मुक्तैः पृथुभिः पार्थचोदितैः ॥ १४-८५-१५॥
ucchritāṃstu bhujānkecinnābudhyanta śarairhṛtān |
śarairgāṇḍīvanirmuktaiḥ pṛthubhiḥ pārthacoditaiḥ || 14-85-15||
MHB 14-85-16
संभ्रान्तनरनागाश्वमथ तद्विद्रुतं बलम् ।
हतविध्वस्तभूयिष्ठमावर्तत मुहुर्मुहुः ॥ १४-८५-१६॥
saṃbhrāntanaranāgāśvamatha tadvidrutaṃ balam |
hatavidhvastabhūyiṣṭhamāvartata muhurmuhuḥ || 14-85-16||
MHB 14-85-17
न ह्यदृश्यन्त वीरस्य केचिदग्रेऽग्र्यकर्मणः ।
रिपवः पात्यमाना वै ये सहेयुर्महाशरान् ॥ १४-८५-१७॥
na hyadṛśyanta vīrasya kecidagre'gryakarmaṇaḥ |
ripavaḥ pātyamānā vai ye saheyurmahāśarān || 14-85-17||
MHB 14-85-18
ततो गान्धारराजस्य मन्त्रिवृद्धपुरःसरा ।
जननी निर्ययौ भीता पुरस्कृत्यार्घ्यमुत्तमम् ॥ १४-८५-१८॥
tato gāndhārarājasya mantrivṛddhapuraḥsarā |
jananī niryayau bhītā puraskṛtyārghyamuttamam || 14-85-18||
MHB 14-85-19
सा न्यवारयदव्यग्रा तं पुत्रं युद्धदुर्मदम् ।
प्रसादयामास च तं जिष्णुमक्लिष्टकारिणम् ॥ १४-८५-१९॥
sā nyavārayadavyagrā taṃ putraṃ yuddhadurmadam |
prasādayāmāsa ca taṃ jiṣṇumakliṣṭakāriṇam || 14-85-19||
MHB 14-85-20
तां पूजयित्वा कौन्तेयः प्रसादमकरोत्तदा ।
शकुनेश्चापि तनयं सान्त्वयन्निदमब्रवीत् ॥ १४-८५-२०॥
tāṃ pūjayitvā kaunteyaḥ prasādamakarottadā |
śakuneścāpi tanayaṃ sāntvayannidamabravīt || 14-85-20||
MHB 14-85-21
न मे प्रियं महाबाहो यत्ते बुद्धिरियं कृता ।
प्रतियोद्धुममित्रघ्न भ्रातैव त्वं ममानघ ॥ १४-८५-२१॥
na me priyaṃ mahābāho yatte buddhiriyaṃ kṛtā |
pratiyoddhumamitraghna bhrātaiva tvaṃ mamānagha || 14-85-21||
MHB 14-85-22
गान्धारीं मातरं स्मृत्वा धृतराष्ट्रकृतेन च ।
तेन जीवसि राजंस्त्वं निहतास्त्वनुगास्तव ॥ १४-८५-२२॥
gāndhārīṃ mātaraṃ smṛtvā dhṛtarāṣṭrakṛtena ca |
tena jīvasi rājaṃstvaṃ nihatāstvanugāstava || 14-85-22||
MHB 14-85-23
मैवं भूः शाम्यतां वैरं मा ते भूद्बुद्धिरीदृशी ।
आगन्तव्यं परां चैत्रीमश्वमेधे नृपस्य नः ॥ १४-८५-२३॥
maivaṃ bhūḥ śāmyatāṃ vairaṃ mā te bhūdbuddhirīdṛśī |
āgantavyaṃ parāṃ caitrīmaśvamedhe nṛpasya naḥ || 14-85-23||
Adhyaya: 86/96 (26)
MHB 14-86-1
वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्त्वानुययौ पार्थो हयं तं कामचारिणम् ।
न्यवर्तत ततो वाजी येन नागाह्वयं पुरम् ॥ १४-८६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktvānuyayau pārtho hayaṃ taṃ kāmacāriṇam |
nyavartata tato vājī yena nāgāhvayaṃ puram || 14-86-1||
MHB 14-86-2
तं निवृत्तं तु शुश्राव चारेणैव युधिष्ठिरः ।
श्रुत्वार्जुनं कुशलिनं स च हृष्टमनाभवत् ॥ १४-८६-२॥
taṃ nivṛttaṃ tu śuśrāva cāreṇaiva yudhiṣṭhiraḥ |
śrutvārjunaṃ kuśalinaṃ sa ca hṛṣṭamanābhavat || 14-86-2||
MHB 14-86-3
विजयस्य च तत्कर्म गान्धारविषये तदा ।
श्रुत्वान्येषु च देशेषु स सुप्रीतोऽभवन्नृपः ॥ १४-८६-३॥
vijayasya ca tatkarma gāndhāraviṣaye tadā |
śrutvānyeṣu ca deśeṣu sa suprīto'bhavannṛpaḥ || 14-86-3||
MHB 14-86-4
एतस्मिन्नेव काले तु द्वादशीं माघपाक्षिकीम् ।
इष्टं गृहीत्वा नक्षत्रं धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ १४-८६-४॥
etasminneva kāle tu dvādaśīṃ māghapākṣikīm |
iṣṭaṃ gṛhītvā nakṣatraṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ || 14-86-4||
MHB 14-86-5
समानाय्य महातेजाः सर्वान्भ्रातॄन्महामनाः ।
भीमं च नकुलं चैव सहदेवं च कौरवः ॥ १४-८६-५॥
samānāyya mahātejāḥ sarvānbhrātṝnmahāmanāḥ |
bhīmaṃ ca nakulaṃ caiva sahadevaṃ ca kauravaḥ || 14-86-5||
MHB 14-86-6
प्रोवाचेदं वचः काले तदा धर्मभृतां वरः ।
आमन्त्र्य वदतां श्रेष्ठो भीमं भीमपराक्रमम् ॥ १४-८६-६॥
provācedaṃ vacaḥ kāle tadā dharmabhṛtāṃ varaḥ |
āmantrya vadatāṃ śreṣṭho bhīmaṃ bhīmaparākramam || 14-86-6||
MHB 14-86-7
आयाति भीमसेनासौ सहाश्वेन तवानुजः ।
यथा मे पुरुषाः प्राहुर्ये धनंजयसारिणः ॥ १४-८६-७॥
āyāti bhīmasenāsau sahāśvena tavānujaḥ |
yathā me puruṣāḥ prāhurye dhanaṃjayasāriṇaḥ || 14-86-7||
MHB 14-86-8
उपस्थितश्च कालोऽयमभितो वर्तते हयः ।
माघी च पौर्णमासीयं मासः शेषो वृकोदर ॥ १४-८६-८॥
upasthitaśca kālo'yamabhito vartate hayaḥ |
māghī ca paurṇamāsīyaṃ māsaḥ śeṣo vṛkodara || 14-86-8||
MHB 14-86-9
तत्प्रस्थाप्यन्तु विद्वांसो ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
वाजिमेधार्थसिद्ध्यर्थं देशं पश्यन्तु यज्ञियम् ॥ १४-८६-९॥
tatprasthāpyantu vidvāṃso brāhmaṇā vedapāragāḥ |
vājimedhārthasiddhyarthaṃ deśaṃ paśyantu yajñiyam || 14-86-9||
MHB 14-86-10
इत्युक्तः स तु तच्चक्रे भीमो नृपतिशासनम् ।
हृष्टः श्रुत्वा नरपतेरायान्तं सव्यसाचिनम् ॥ १४-८६-१०॥
ityuktaḥ sa tu taccakre bhīmo nṛpatiśāsanam |
hṛṣṭaḥ śrutvā narapaterāyāntaṃ savyasācinam || 14-86-10||
MHB 14-86-11
ततो ययौ भीमसेनः प्राज्ञैः स्थपतिभिः सह ।
ब्राह्मणानग्रतः कृत्वा कुशलान्यज्ञकर्मसु ॥ १४-८६-११॥
tato yayau bhīmasenaḥ prājñaiḥ sthapatibhiḥ saha |
brāhmaṇānagrataḥ kṛtvā kuśalānyajñakarmasu || 14-86-11||
MHB 14-86-12
तं सशालचयग्रामं संप्रतोलीविटङ्किनम् ।
मापयामास कौरव्यो यज्ञवाटं यथाविधि ॥ १४-८६-१२॥
taṃ saśālacayagrāmaṃ saṃpratolīviṭaṅkinam |
māpayāmāsa kauravyo yajñavāṭaṃ yathāvidhi || 14-86-12||
MHB 14-86-13
सदः सपत्नीसदनं साग्नीध्रमपि चोत्तरम् ।
कारयामास विधिवन्मणिहेमविभूषितम् ॥ १४-८६-१३॥
sadaḥ sapatnīsadanaṃ sāgnīdhramapi cottaram |
kārayāmāsa vidhivanmaṇihemavibhūṣitam || 14-86-13||
MHB 14-86-14
स्तम्भान्कनकचित्रांश्च तोरणानि बृहन्ति च ।
यज्ञायतनदेशेषु दत्त्वा शुद्धं च काञ्चनम् ॥ १४-८६-१४॥
stambhānkanakacitrāṃśca toraṇāni bṛhanti ca |
yajñāyatanadeśeṣu dattvā śuddhaṃ ca kāñcanam || 14-86-14||
MHB 14-86-15
अन्तःपुराणि राज्ञां च नानादेशनिवासिनाम् ।
कारयामास धर्मात्मा तत्र तत्र यथाविधि ॥ १४-८६-१५॥
antaḥpurāṇi rājñāṃ ca nānādeśanivāsinām |
kārayāmāsa dharmātmā tatra tatra yathāvidhi || 14-86-15||
MHB 14-86-16
ब्राह्मणानां च वेश्मानि नानादेशसमेयुषाम् ।
कारयामास भीमः स विविधानि ह्यनेकशः ॥ १४-८६-१६॥
brāhmaṇānāṃ ca veśmāni nānādeśasameyuṣām |
kārayāmāsa bhīmaḥ sa vividhāni hyanekaśaḥ || 14-86-16||
MHB 14-86-17
तथा संप्रेषयामास दूतान्नृपतिशासनात् ।
भीमसेनो महाराज राज्ञामक्लिष्टकर्मणाम् ॥ १४-८६-१७॥
tathā saṃpreṣayāmāsa dūtānnṛpatiśāsanāt |
bhīmaseno mahārāja rājñāmakliṣṭakarmaṇām || 14-86-17||
MHB 14-86-18
ते प्रियार्थं कुरुपतेराययुर्नृपसत्तमाः ।
रत्नान्यनेकान्यादाय स्त्रियोऽश्वानायुधानि च ॥ १४-८६-१८॥
te priyārthaṃ kurupaterāyayurnṛpasattamāḥ |
ratnānyanekānyādāya striyo'śvānāyudhāni ca || 14-86-18||
MHB 14-86-19
तेषां निविशतां तेषु शिबिरेषु सहस्रशः ।
नर्दतः सागरस्येव शब्दो दिवमिवास्पृशत् ॥ १४-८६-१९॥
teṣāṃ niviśatāṃ teṣu śibireṣu sahasraśaḥ |
nardataḥ sāgarasyeva śabdo divamivāspṛśat || 14-86-19||
MHB 14-86-20
तेषामभ्यागतानां स राजा राजीवलोचनः ।
व्यादिदेशान्नपानानि शय्याश्चाप्यतिमानुषाः ॥ १४-८६-२०॥
teṣāmabhyāgatānāṃ sa rājā rājīvalocanaḥ |
vyādideśānnapānāni śayyāścāpyatimānuṣāḥ || 14-86-20||
MHB 14-86-21
वाहनानां च विविधाः शालाः शालीक्षुगोरसैः ।
उपेताः पुरुषव्याघ्र व्यादिदेश स धर्मराट् ॥ १४-८६-२१॥
vāhanānāṃ ca vividhāḥ śālāḥ śālīkṣugorasaiḥ |
upetāḥ puruṣavyāghra vyādideśa sa dharmarāṭ || 14-86-21||
MHB 14-86-22
तथा तस्मिन्महायज्ञे धर्मराजस्य धीमतः ।
समाजग्मुर्मुनिगणा बहवो ब्रह्मवादिनः ॥ १४-८६-२२॥
tathā tasminmahāyajñe dharmarājasya dhīmataḥ |
samājagmurmunigaṇā bahavo brahmavādinaḥ || 14-86-22||
MHB 14-86-23
ये च द्विजातिप्रवरास्तत्रासन्पृथिवीपते ।
समाजग्मुः सशिष्यांस्तान्प्रतिजग्राह कौरवः ॥ १४-८६-२३॥
ye ca dvijātipravarāstatrāsanpṛthivīpate |
samājagmuḥ saśiṣyāṃstānpratijagrāha kauravaḥ || 14-86-23||
MHB 14-86-24
सर्वांश्च ताननुययौ यावदावसथादिति ।
स्वयमेव महातेजा दम्भं त्यक्त्वा युधिष्ठिरः ॥ १४-८६-२४॥
sarvāṃśca tānanuyayau yāvadāvasathāditi |
svayameva mahātejā dambhaṃ tyaktvā yudhiṣṭhiraḥ || 14-86-24||
MHB 14-86-25
ततः कृत्वा स्थपतयः शिल्पिनोऽन्ये च ये तदा ।
कृत्स्नं यज्ञविधिं राजन्धर्मराज्ञे न्यवेदयन् ॥ १४-८६-२५॥
tataḥ kṛtvā sthapatayaḥ śilpino'nye ca ye tadā |
kṛtsnaṃ yajñavidhiṃ rājandharmarājñe nyavedayan || 14-86-25||
MHB 14-86-26
तच्छ्रुत्वा धर्मराजः स कृतं सर्वमनिन्दितम् ।
हृष्टरूपोऽभवद्राजा सह भ्रातृभिरच्युतः ॥ १४-८६-२६॥
tacchrutvā dharmarājaḥ sa kṛtaṃ sarvamaninditam |
hṛṣṭarūpo'bhavadrājā saha bhrātṛbhiracyutaḥ || 14-86-26||
Adhyaya: 87/96 (16)
MHB 14-87-1
वैशंपायन उवाच ।
तस्मिन्यज्ञे प्रवृत्ते तु वाग्मिनो हेतुवादिनः ।
हेतुवादान्बहून्प्राहुः परस्परजिगीषवः ॥ १४-८७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasminyajñe pravṛtte tu vāgmino hetuvādinaḥ |
hetuvādānbahūnprāhuḥ parasparajigīṣavaḥ || 14-87-1||
MHB 14-87-2
ददृशुस्तं नृपतयो यज्ञस्य विधिमुत्तमम् ।
देवेन्द्रस्येव विहितं भीमेन कुरुनन्दन ॥ १४-८७-२॥
dadṛśustaṃ nṛpatayo yajñasya vidhimuttamam |
devendrasyeva vihitaṃ bhīmena kurunandana || 14-87-2||
MHB 14-87-3
ददृशुस्तोरणान्यत्र शातकुम्भमयानि ते ।
शय्यासनविहारांश्च सुबहून्रत्नभूषितान् ॥ १४-८७-३॥
dadṛśustoraṇānyatra śātakumbhamayāni te |
śayyāsanavihārāṃśca subahūnratnabhūṣitān || 14-87-3||
MHB 14-87-4
घटान्पात्रीः कटाहानि कलशान्वर्धमानकान् ।
न हि किंचिदसौवर्णमपश्यंस्तत्र पार्थिवाः ॥ १४-८७-४॥
ghaṭānpātrīḥ kaṭāhāni kalaśānvardhamānakān |
na hi kiṃcidasauvarṇamapaśyaṃstatra pārthivāḥ || 14-87-4||
MHB 14-87-5
यूपांश्च शास्त्रपठितान्दारवान्हेमभूषितान् ।
उपकॢप्तान्यथाकालं विधिवद्भूरिवर्चसः ॥ १४-८७-५॥
yūpāṃśca śāstrapaṭhitāndāravānhemabhūṣitān |
upakḷptānyathākālaṃ vidhivadbhūrivarcasaḥ || 14-87-5||
MHB 14-87-6
स्थलजा जलजा ये च पशवः केचन प्रभो ।
सर्वानेव समानीतांस्तानपश्यन्त ते नृपाः ॥ १४-८७-६॥
sthalajā jalajā ye ca paśavaḥ kecana prabho |
sarvāneva samānītāṃstānapaśyanta te nṛpāḥ || 14-87-6||
MHB 14-87-7
गाश्चैव महिषीश्चैव तथा वृद्धाः स्त्रियोऽपि च ।
औदकानि च सत्त्वानि श्वापदानि वयांसि च ॥ १४-८७-७॥
gāścaiva mahiṣīścaiva tathā vṛddhāḥ striyo'pi ca |
audakāni ca sattvāni śvāpadāni vayāṃsi ca || 14-87-7||
MHB 14-87-8
जरायुजान्यण्डजानि स्वेदजान्युद्भिदानि च ।
पर्वतानूपवन्यानि भूतानि ददृशुश्च ते ॥ १४-८७-८॥
jarāyujānyaṇḍajāni svedajānyudbhidāni ca |
parvatānūpavanyāni bhūtāni dadṛśuśca te || 14-87-8||
MHB 14-87-9
एवं प्रमुदितं सर्वं पशुगोधनधान्यतः ।
यज्ञवाटं नृपा दृष्ट्वा परं विस्मयमागमन् ।
ब्राह्मणानां विशां चैव बहुमृष्टान्नमृद्धिमत् ॥ १४-८७-९॥
evaṃ pramuditaṃ sarvaṃ paśugodhanadhānyataḥ |
yajñavāṭaṃ nṛpā dṛṣṭvā paraṃ vismayamāgaman |
brāhmaṇānāṃ viśāṃ caiva bahumṛṣṭānnamṛddhimat || 14-87-9||
MHB 14-87-10
पूर्णे शतसहस्रे तु विप्राणां तत्र भुञ्जताम् ।
दुन्दुभिर्मेघनिर्घोषो मुहुर्मुहुरताड्यत ॥ १४-८७-१०॥
pūrṇe śatasahasre tu viprāṇāṃ tatra bhuñjatām |
dundubhirmeghanirghoṣo muhurmuhuratāḍyata || 14-87-10||
MHB 14-87-11
विननादासकृत्सोऽथ दिवसे दिवसे तदा ।
एवं स ववृते यज्ञो धर्मराजस्य धीमतः ॥ १४-८७-११॥
vinanādāsakṛtso'tha divase divase tadā |
evaṃ sa vavṛte yajño dharmarājasya dhīmataḥ || 14-87-11||
MHB 14-87-12
अन्नस्य बहवो राजन्नुत्सर्गाः पर्वतोपमाः ।
दधिकुल्याश्च ददृशुः सर्पिषश्च ह्रदाञ्जनाः ॥ १४-८७-१२॥
annasya bahavo rājannutsargāḥ parvatopamāḥ |
dadhikulyāśca dadṛśuḥ sarpiṣaśca hradāñjanāḥ || 14-87-12||
MHB 14-87-13
जम्बूद्वीपो हि सकलो नानाजनपदायुतः ।
राजन्नदृश्यतैकस्थो राज्ञस्तस्मिन्महाक्रतौ ॥ १४-८७-१३॥
jambūdvīpo hi sakalo nānājanapadāyutaḥ |
rājannadṛśyataikastho rājñastasminmahākratau || 14-87-13||
MHB 14-87-14
तत्र जातिसहस्राणि पुरुषाणां ततस्ततः ।
गृहीत्वा धनमाजग्मुर्बहूनि भरतर्षभ ॥ १४-८७-१४॥
tatra jātisahasrāṇi puruṣāṇāṃ tatastataḥ |
gṛhītvā dhanamājagmurbahūni bharatarṣabha || 14-87-14||
MHB 14-87-15
राजानः स्रग्विणश्चापि सुमृष्टमणिकुण्डलाः ।
पर्यवेषन्द्विजाग्र्यांस्ताञ्शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १४-८७-१५॥
rājānaḥ sragviṇaścāpi sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ |
paryaveṣandvijāgryāṃstāñśataśo'tha sahasraśaḥ || 14-87-15||
MHB 14-87-16
विविधान्यन्नपानानि पुरुषा येऽनुयायिनः ।
तेषां नृपोपभोज्यानि ब्राह्मणेभ्यो ददुः स्म ते ॥ १४-८७-१६॥
vividhānyannapānāni puruṣā ye'nuyāyinaḥ |
teṣāṃ nṛpopabhojyāni brāhmaṇebhyo daduḥ sma te || 14-87-16||
Adhyaya: 88/96 (21)
MHB 14-88-1
वैशंपायन उवाच ।
समागतान्वेदविदो राज्ञश्च पृथिवीश्वरान् ।
दृष्ट्वा युधिष्ठिरो राजा भीमसेनमथाब्रवीत् ॥ १४-८८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
samāgatānvedavido rājñaśca pṛthivīśvarān |
dṛṣṭvā yudhiṣṭhiro rājā bhīmasenamathābravīt || 14-88-1||
MHB 14-88-2
उपयाता नरव्याघ्रा य इमे जगदीश्वराः ।
एतेषां क्रियतां पूजा पूजार्हा हि नरेश्वराः ॥ १४-८८-२॥
upayātā naravyāghrā ya ime jagadīśvarāḥ |
eteṣāṃ kriyatāṃ pūjā pūjārhā hi nareśvarāḥ || 14-88-2||
MHB 14-88-3
इत्युक्तः स तथा चक्रे नरेन्द्रेण यशस्विना ।
भीमसेनो महातेजा यमाभ्यां सह भारत ॥ १४-८८-३॥
ityuktaḥ sa tathā cakre narendreṇa yaśasvinā |
bhīmaseno mahātejā yamābhyāṃ saha bhārata || 14-88-3||
MHB 14-88-4
अथाभ्यगच्छद्गोविन्दो वृष्णिभिः सह धर्मजम् ।
बलदेवं पुरस्कृत्य सर्वप्राणभृतां वरः ॥ १४-८८-४॥
athābhyagacchadgovindo vṛṣṇibhiḥ saha dharmajam |
baladevaṃ puraskṛtya sarvaprāṇabhṛtāṃ varaḥ || 14-88-4||
MHB 14-88-5
युयुधानेन सहितः प्रद्युम्नेन गदेन च ।
निशठेनाथ साम्बेन तथैव कृतवर्मणा ॥ १४-८८-५॥
yuyudhānena sahitaḥ pradyumnena gadena ca |
niśaṭhenātha sāmbena tathaiva kṛtavarmaṇā || 14-88-5||
MHB 14-88-6
तेषामपि परां पूजां चक्रे भीमो महाभुजः ।
विविशुस्ते च वेश्मानि रत्नवन्ति नरर्षभाः ॥ १४-८८-६॥
teṣāmapi parāṃ pūjāṃ cakre bhīmo mahābhujaḥ |
viviśuste ca veśmāni ratnavanti nararṣabhāḥ || 14-88-6||
MHB 14-88-7
युधिष्ठिरसमीपे तु कथान्ते मधुसूदनः ।
अर्जुनं कथयामास बहुसंग्रामकर्शितम् ॥ १४-८८-७॥
yudhiṣṭhirasamīpe tu kathānte madhusūdanaḥ |
arjunaṃ kathayāmāsa bahusaṃgrāmakarśitam || 14-88-7||
MHB 14-88-8
स तं पप्रच्छ कौन्तेयः पुनः पुनररिंदमम् ।
धर्मराड्भ्रातरं जिष्णुं समाचष्ट जगत्पतिः ॥ १४-८८-८॥
sa taṃ papraccha kaunteyaḥ punaḥ punarariṃdamam |
dharmarāḍbhrātaraṃ jiṣṇuṃ samācaṣṭa jagatpatiḥ || 14-88-8||
MHB 14-88-9
आगमद्द्वारकावासी ममाप्तः पुरुषो नृप ।
योऽद्राक्षीत्पाण्डवश्रेष्ठं बहुसंग्रामकर्शितम् ॥ १४-८८-९॥
āgamaddvārakāvāsī mamāptaḥ puruṣo nṛpa |
yo'drākṣītpāṇḍavaśreṣṭhaṃ bahusaṃgrāmakarśitam || 14-88-9||
MHB 14-88-10
समीपे च महाबाहुमाचष्ट च मम प्रभो ।
कुरु कार्याणि कौन्तेय हयमेधार्थसिद्धये ॥ १४-८८-१०॥
samīpe ca mahābāhumācaṣṭa ca mama prabho |
kuru kāryāṇi kaunteya hayamedhārthasiddhaye || 14-88-10||
MHB 14-88-11
इत्युक्तः प्रत्युवाचैनं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
दिष्ट्या स कुशली जिष्णुरुपयाति च माधव ॥ १४-८८-११॥
ityuktaḥ pratyuvācainaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
diṣṭyā sa kuśalī jiṣṇurupayāti ca mādhava || 14-88-11||
MHB 14-88-12
तव यत्संदिदेशासौ पाण्डवानां बलाग्रणीः ।
तदाख्यातुमिहेच्छामि भवता यदुनन्दन ॥ १४-८८-१२॥
tava yatsaṃdideśāsau pāṇḍavānāṃ balāgraṇīḥ |
tadākhyātumihecchāmi bhavatā yadunandana || 14-88-12||
MHB 14-88-13
इत्युक्ते राजशार्दूल वृष्ण्यन्धकपतिस्तदा ।
प्रोवाचेदं वचो वाग्मी धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ॥ १४-८८-१३॥
ityukte rājaśārdūla vṛṣṇyandhakapatistadā |
provācedaṃ vaco vāgmī dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram || 14-88-13||
MHB 14-88-14
इदमाह महाराज पार्थवाक्यं नरः स माम् ।
वाच्यो युधिष्ठिरः कृष्ण काले वाक्यमिदं मम ॥ १४-८८-१४॥
idamāha mahārāja pārthavākyaṃ naraḥ sa mām |
vācyo yudhiṣṭhiraḥ kṛṣṇa kāle vākyamidaṃ mama || 14-88-14||
MHB 14-88-15
आगमिष्यन्ति राजानः सर्वतः कौरवान्प्रति ।
तेषामेकैकशः पूजा कार्येत्येतत्क्षमं हि नः ॥ १४-८८-१५॥
āgamiṣyanti rājānaḥ sarvataḥ kauravānprati |
teṣāmekaikaśaḥ pūjā kāryetyetatkṣamaṃ hi naḥ || 14-88-15||
MHB 14-88-16
इत्येतद्वचनाद्राजा विज्ञाप्यो मम मानद ।
न तदात्ययिकं हि स्याद्यदर्घ्यानयने भवेत् ॥ १४-८८-१६॥
ityetadvacanādrājā vijñāpyo mama mānada |
na tadātyayikaṃ hi syādyadarghyānayane bhavet || 14-88-16||
MHB 14-88-17
कर्तुमर्हति तद्राजा भवांश्चाप्यनुमन्यताम् ।
राजद्वेषाद्विनश्येयुर्नेमा राजन्प्रजाः पुनः ॥ १४-८८-१७॥
kartumarhati tadrājā bhavāṃścāpyanumanyatām |
rājadveṣādvinaśyeyurnemā rājanprajāḥ punaḥ || 14-88-17||
MHB 14-88-18
इदमन्यच्च कौन्तेय वचः स पुरुषोऽब्रवीत् ।
धनंजयस्य नृपते तन्मे निगदतः शृणु ॥ १४-८८-१८॥
idamanyacca kaunteya vacaḥ sa puruṣo'bravīt |
dhanaṃjayasya nṛpate tanme nigadataḥ śṛṇu || 14-88-18||
MHB 14-88-19
उपयास्यति यज्ञं नो मणिपूरपतिर्नृपः ।
पुत्रो मम महातेजा दयितो बभ्रुवाहनः ॥ १४-८८-१९॥
upayāsyati yajñaṃ no maṇipūrapatirnṛpaḥ |
putro mama mahātejā dayito babhruvāhanaḥ || 14-88-19||
MHB 14-88-20
तं भवान्मदपेक्षार्थं विधिवत्प्रतिपूजयेत् ।
स हि भक्तोऽनुरक्तश्च मम नित्यमिति प्रभो ॥ १४-८८-२०॥
taṃ bhavānmadapekṣārthaṃ vidhivatpratipūjayet |
sa hi bhakto'nuraktaśca mama nityamiti prabho || 14-88-20||
MHB 14-88-21
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
अभिनन्द्यास्य तद्वाक्यमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १४-८८-२१॥
ityetadvacanaṃ śrutvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
abhinandyāsya tadvākyamidaṃ vacanamabravīt || 14-88-21||
Adhyaya: 89/96 (26)
MHB 14-89-1
युधिष्ठिर उवाच ।
श्रुतं प्रियमिदं कृष्ण यत्त्वमर्हसि भाषितुम् ।
तन्मेऽमृतरसप्रख्यं मनो ह्लादयते विभो ॥ १४-८९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śrutaṃ priyamidaṃ kṛṣṇa yattvamarhasi bhāṣitum |
tanme'mṛtarasaprakhyaṃ mano hlādayate vibho || 14-89-1||
MHB 14-89-2
बहूनि किल युद्धानि विजयस्य नराधिपैः ।
पुनरासन्हृषीकेश तत्र तत्रेति मे श्रुतम् ॥ १४-८९-२॥
bahūni kila yuddhāni vijayasya narādhipaiḥ |
punarāsanhṛṣīkeśa tatra tatreti me śrutam || 14-89-2||
MHB 14-89-3
मन्निमित्तं हि स सदा पार्थः सुखविवर्जितः ।
अतीव विजयो धीमानिति मे दूयते मनः ॥ १४-८९-३॥
mannimittaṃ hi sa sadā pārthaḥ sukhavivarjitaḥ |
atīva vijayo dhīmāniti me dūyate manaḥ || 14-89-3||
MHB 14-89-4
संचिन्तयामि वार्ष्णेय सदा कुन्तीसुतं रहः ।
किं नु तस्य शरीरेऽस्ति सर्वलक्षणपूजिते ।
अनिष्टं लक्षणं कृष्ण येन दुःखान्युपाश्नुते ॥ १४-८९-४॥
saṃcintayāmi vārṣṇeya sadā kuntīsutaṃ rahaḥ |
kiṃ nu tasya śarīre'sti sarvalakṣaṇapūjite |
aniṣṭaṃ lakṣaṇaṃ kṛṣṇa yena duḥkhānyupāśnute || 14-89-4||
MHB 14-89-5
अतीव दुःखभागी स सततं कुन्तिनन्दनः ।
न च पश्यामि बीभत्सोर्निन्द्यं गात्रेषु किंचन ।
श्रोतव्यं चेन्मयैतद्वै तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १४-८९-५॥
atīva duḥkhabhāgī sa satataṃ kuntinandanaḥ |
na ca paśyāmi bībhatsornindyaṃ gātreṣu kiṃcana |
śrotavyaṃ cenmayaitadvai tanme vyākhyātumarhasi || 14-89-5||
MHB 14-89-6
इत्युक्तः स हृषीकेशो ध्यात्वा सुमहदन्तरम् ।
राजानं भोजराजन्यवर्धनो विष्णुरब्रवीत् ॥ १४-८९-६॥
ityuktaḥ sa hṛṣīkeśo dhyātvā sumahadantaram |
rājānaṃ bhojarājanyavardhano viṣṇurabravīt || 14-89-6||
MHB 14-89-7
न ह्यस्य नृपते किंचिदनिष्टमुपलक्षये ।
ऋते पुरुषसिंहस्य पिण्डिकेऽस्यातिकायतः ॥ १४-८९-७॥
na hyasya nṛpate kiṃcidaniṣṭamupalakṣaye |
ṛte puruṣasiṃhasya piṇḍike'syātikāyataḥ || 14-89-7||
MHB 14-89-8
ताभ्यां स पुरुषव्याघ्रो नित्यमध्वसु युज्यते ।
न ह्यन्यदनुपश्यामि येनासौ दुःखभाग्जयः ॥ १४-८९-८॥
tābhyāṃ sa puruṣavyāghro nityamadhvasu yujyate |
na hyanyadanupaśyāmi yenāsau duḥkhabhāgjayaḥ || 14-89-8||
MHB 14-89-9
इत्युक्तः स कुरुश्रेष्ठस्तथ्यं कृष्णेन धीमता ।
प्रोवाच वृष्णिशार्दूलमेवमेतदिति प्रभो ॥ १४-८९-९॥
ityuktaḥ sa kuruśreṣṭhastathyaṃ kṛṣṇena dhīmatā |
provāca vṛṣṇiśārdūlamevametaditi prabho || 14-89-9||
MHB 14-89-10
कृष्णा तु द्रौपदी कृष्णं तिर्यक्सासूयमैक्षत ।
प्रतिजग्राह तस्यास्तं प्रणयं चापि केशिहा ।
सख्युः सखा हृषीकेशः साक्षादिव धनंजयः ॥ १४-८९-१०॥
kṛṣṇā tu draupadī kṛṣṇaṃ tiryaksāsūyamaikṣata |
pratijagrāha tasyāstaṃ praṇayaṃ cāpi keśihā |
sakhyuḥ sakhā hṛṣīkeśaḥ sākṣādiva dhanaṃjayaḥ || 14-89-10||
MHB 14-89-11
तत्र भीमादयस्ते तु कुरवो यादवास्तथा ।
रेमुः श्रुत्वा विचित्रार्था धनंजयकथा विभो ॥ १४-८९-११॥
tatra bhīmādayaste tu kuravo yādavāstathā |
remuḥ śrutvā vicitrārthā dhanaṃjayakathā vibho || 14-89-11||
MHB 14-89-12
तथा कथयतामेव तेषामर्जुनसंकथाः ।
उपायाद्वचनान्मर्त्यो विजयस्य महात्मनः ॥ १४-८९-१२॥
tathā kathayatāmeva teṣāmarjunasaṃkathāḥ |
upāyādvacanānmartyo vijayasya mahātmanaḥ || 14-89-12||
MHB 14-89-13
सोऽभिगम्य कुरुश्रेष्ठं नमस्कृत्य च बुद्धिमान् ।
उपायातं नरव्याघ्रमर्जुनं प्रत्यवेदयत् ॥ १४-८९-१३॥
so'bhigamya kuruśreṣṭhaṃ namaskṛtya ca buddhimān |
upāyātaṃ naravyāghramarjunaṃ pratyavedayat || 14-89-13||
MHB 14-89-14
तच्छ्रुत्वा नृपतिस्तस्य हर्षबाष्पाकुलेक्षणः ।
प्रियाख्याननिमित्तं वै ददौ बहु धनं तदा ॥ १४-८९-१४॥
tacchrutvā nṛpatistasya harṣabāṣpākulekṣaṇaḥ |
priyākhyānanimittaṃ vai dadau bahu dhanaṃ tadā || 14-89-14||
MHB 14-89-15
ततो द्वितीये दिवसे महाञ्शब्दो व्यवर्धत ।
आयाति पुरुषव्याघ्रे पाण्डवानां धुरंधरे ॥ १४-८९-१५॥
tato dvitīye divase mahāñśabdo vyavardhata |
āyāti puruṣavyāghre pāṇḍavānāṃ dhuraṃdhare || 14-89-15||
MHB 14-89-16
ततो रेणुः समुद्भूतो विबभौ तस्य वाजिनः ।
अभितो वर्तमानस्य यथोच्चैःश्रवसस्तथा ॥ १४-८९-१६॥
tato reṇuḥ samudbhūto vibabhau tasya vājinaḥ |
abhito vartamānasya yathoccaiḥśravasastathā || 14-89-16||
MHB 14-89-17
तत्र हर्षकला वाचो नराणां शुश्रुवेऽर्जुनः ।
दिष्ट्यासि पार्थ कुशली धन्यो राजा युधिष्ठिरः ॥ १४-८९-१७॥
tatra harṣakalā vāco narāṇāṃ śuśruve'rjunaḥ |
diṣṭyāsi pārtha kuśalī dhanyo rājā yudhiṣṭhiraḥ || 14-89-17||
MHB 14-89-18
कोऽन्यो हि पृथिवीं कृत्स्नामवजित्य सपार्थिवाम् ।
चारयित्वा हयश्रेष्ठमुपायायादृतेऽर्जुनम् ॥ १४-८९-१८॥
ko'nyo hi pṛthivīṃ kṛtsnāmavajitya sapārthivām |
cārayitvā hayaśreṣṭhamupāyāyādṛte'rjunam || 14-89-18||
MHB 14-89-19
ये व्यतीता महात्मानो राजानः सगरादयः ।
तेषामपीदृशं कर्म न किंचिदनुशुश्रुम ॥ १४-८९-१९॥
ye vyatītā mahātmāno rājānaḥ sagarādayaḥ |
teṣāmapīdṛśaṃ karma na kiṃcidanuśuśruma || 14-89-19||
MHB 14-89-20
नैतदन्ये करिष्यन्ति भविष्याः पृथिवीक्षितः ।
यत्त्वं कुरुकुलश्रेष्ठ दुष्करं कृतवानिह ॥ १४-८९-२०॥
naitadanye kariṣyanti bhaviṣyāḥ pṛthivīkṣitaḥ |
yattvaṃ kurukulaśreṣṭha duṣkaraṃ kṛtavāniha || 14-89-20||
MHB 14-89-21
इत्येवं वदतां तेषां नॄणां श्रुतिसुखा गिरः ।
शृण्वन्विवेश धर्मात्मा फल्गुनो यज्ञसंस्तरम् ॥ १४-८९-२१॥
ityevaṃ vadatāṃ teṣāṃ nṝṇāṃ śrutisukhā giraḥ |
śṛṇvanviveśa dharmātmā phalguno yajñasaṃstaram || 14-89-21||
MHB 14-89-22
ततो राजा सहामात्यः कृष्णश्च यदुनन्दनः ।
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य ते तं प्रत्युद्ययुस्तदा ॥ १४-८९-२२॥
tato rājā sahāmātyaḥ kṛṣṇaśca yadunandanaḥ |
dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya te taṃ pratyudyayustadā || 14-89-22||
MHB 14-89-23
सोऽभिवाद्य पितुः पादौ धर्मराजस्य धीमतः ।
भीमादींश्चापि संपूज्य पर्यष्वजत केशवम् ॥ १४-८९-२३॥
so'bhivādya pituḥ pādau dharmarājasya dhīmataḥ |
bhīmādīṃścāpi saṃpūjya paryaṣvajata keśavam || 14-89-23||
MHB 14-89-24
तैः समेत्यार्चितस्तान्स प्रत्यर्च्य च यथाविधि ।
विशश्रामाथ धर्मात्मा तीरं लब्ध्वेव पारगः ॥ १४-८९-२४॥
taiḥ sametyārcitastānsa pratyarcya ca yathāvidhi |
viśaśrāmātha dharmātmā tīraṃ labdhveva pāragaḥ || 14-89-24||
MHB 14-89-25
एतस्मिन्नेव काले तु स राजा बभ्रुवाहनः ।
मातृभ्यां सहितो धीमान्कुरूनभ्याजगाम ह ॥ १४-८९-२५॥
etasminneva kāle tu sa rājā babhruvāhanaḥ |
mātṛbhyāṃ sahito dhīmānkurūnabhyājagāma ha || 14-89-25||
MHB 14-89-26
स समेत्य कुरून्सर्वान्सर्वैस्तैरभिनन्दितः ।
प्रविवेश पितामह्याः कुन्त्या भवनमुत्तमम् ॥ १४-८९-२६॥
sa sametya kurūnsarvānsarvaistairabhinanditaḥ |
praviveśa pitāmahyāḥ kuntyā bhavanamuttamam || 14-89-26||
Adhyaya: 90/96 (39)
MHB 14-90-1
वैशंपायन उवाच ।
स प्रविश्य यथान्यायं पाण्डवानां निवेशनम् ।
पितामहीमभ्यवदत्साम्ना परमवल्गुना ॥ १४-९०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sa praviśya yathānyāyaṃ pāṇḍavānāṃ niveśanam |
pitāmahīmabhyavadatsāmnā paramavalgunā || 14-90-1||
MHB 14-90-2
तथा चित्राङ्गदा देवी कौरव्यस्यात्मजापि च ।
पृथां कृष्णां च सहिते विनयेनाभिजग्मतुः ।
सुभद्रां च यथान्यायं याश्चान्याः कुरुयोषितः ॥ १४-९०-२॥
tathā citrāṅgadā devī kauravyasyātmajāpi ca |
pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca sahite vinayenābhijagmatuḥ |
subhadrāṃ ca yathānyāyaṃ yāścānyāḥ kuruyoṣitaḥ || 14-90-2||
MHB 14-90-3
ददौ कुन्ती ततस्ताभ्यां रत्नानि विविधानि च ।
द्रौपदी च सुभद्रा च याश्चाप्यन्या ददुः स्त्रियः ॥ १४-९०-३॥
dadau kuntī tatastābhyāṃ ratnāni vividhāni ca |
draupadī ca subhadrā ca yāścāpyanyā daduḥ striyaḥ || 14-90-3||
MHB 14-90-4
ऊषतुस्तत्र ते देव्यौ महार्हशयनासने ।
सुपूजिते स्वयं कुन्त्या पार्थस्य प्रियकाम्यया ॥ १४-९०-४॥
ūṣatustatra te devyau mahārhaśayanāsane |
supūjite svayaṃ kuntyā pārthasya priyakāmyayā || 14-90-4||
MHB 14-90-5
स च राजा महावीर्यः पूजितो बभ्रुवाहनः ।
धृतराष्ट्रं महीपालमुपतस्थे यथाविधि ॥ १४-९०-५॥
sa ca rājā mahāvīryaḥ pūjito babhruvāhanaḥ |
dhṛtarāṣṭraṃ mahīpālamupatasthe yathāvidhi || 14-90-5||
MHB 14-90-6
युधिष्ठिरं च राजानं भीमादींश्चापि पाण्डवान् ।
उपगम्य महातेजा विनयेनाभ्यवादयत् ॥ १४-९०-६॥
yudhiṣṭhiraṃ ca rājānaṃ bhīmādīṃścāpi pāṇḍavān |
upagamya mahātejā vinayenābhyavādayat || 14-90-6||
MHB 14-90-7
स तैः प्रेम्णा परिष्वक्तः पूजितश्च यथाविधि ।
धनं चास्मै ददुर्भूरि प्रीयमाणा महारथाः ॥ १४-९०-७॥
sa taiḥ premṇā pariṣvaktaḥ pūjitaśca yathāvidhi |
dhanaṃ cāsmai dadurbhūri prīyamāṇā mahārathāḥ || 14-90-7||
MHB 14-90-8
तथैव स महीपालः कृष्णं चक्रगदाधरम् ।
प्रद्युम्न इव गोविन्दं विनयेनोपतस्थिवान् ॥ १४-९०-८॥
tathaiva sa mahīpālaḥ kṛṣṇaṃ cakragadādharam |
pradyumna iva govindaṃ vinayenopatasthivān || 14-90-8||
MHB 14-90-9
तस्मै कृष्णो ददौ राज्ञे महार्हमभिपूजितम् ।
रथं हेमपरिष्कारं दिव्याश्वयुजमुत्तमम् ॥ १४-९०-९॥
tasmai kṛṣṇo dadau rājñe mahārhamabhipūjitam |
rathaṃ hemapariṣkāraṃ divyāśvayujamuttamam || 14-90-9||
MHB 14-90-10
धर्मराजश्च भीमश्च यमजौ फल्गुनस्तथा ।
पृथक्पृथगतीवैनं मानार्हं समपूजयन् ॥ १४-९०-१०॥
dharmarājaśca bhīmaśca yamajau phalgunastathā |
pṛthakpṛthagatīvainaṃ mānārhaṃ samapūjayan || 14-90-10||
MHB 14-90-11
ततस्तृतीये दिवसे सत्यवत्याः सुतो मुनिः ।
युधिष्ठिरं समभ्येत्य वाग्मी वचनमब्रवीत् ॥ १४-९०-११॥
tatastṛtīye divase satyavatyāḥ suto muniḥ |
yudhiṣṭhiraṃ samabhyetya vāgmī vacanamabravīt || 14-90-11||
MHB 14-90-12
अद्य प्रभृति कौन्तेय यजस्व समयो हि ते ।
मुहूर्तो यज्ञियः प्राप्तश्चोदयन्ति च याजकाः ॥ १४-९०-१२॥
adya prabhṛti kaunteya yajasva samayo hi te |
muhūrto yajñiyaḥ prāptaścodayanti ca yājakāḥ || 14-90-12||
MHB 14-90-13
अहीनो नाम राजेन्द्र क्रतुस्तेऽयं विकल्पवान् ।
बहुत्वात्काञ्चनस्यास्य ख्यातो बहुसुवर्णकः ॥ १४-९०-१३॥
ahīno nāma rājendra kratuste'yaṃ vikalpavān |
bahutvātkāñcanasyāsya khyāto bahusuvarṇakaḥ || 14-90-13||
MHB 14-90-14
एवमेव महाराज दक्षिणां त्रिगुणां कुरु ।
त्रित्वं व्रजतु ते राजन्ब्राह्मणा ह्यत्र कारणम् ॥ १४-९०-१४॥
evameva mahārāja dakṣiṇāṃ triguṇāṃ kuru |
tritvaṃ vrajatu te rājanbrāhmaṇā hyatra kāraṇam || 14-90-14||
MHB 14-90-15
त्रीनश्वमेधानत्र त्वं संप्राप्य बहुदक्षिणान् ।
ज्ञातिवध्याकृतं पापं प्रहास्यसि नराधिप ॥ १४-९०-१५॥
trīnaśvamedhānatra tvaṃ saṃprāpya bahudakṣiṇān |
jñātivadhyākṛtaṃ pāpaṃ prahāsyasi narādhipa || 14-90-15||
MHB 14-90-16
पवित्रं परमं ह्येतत्पावनानां च पावनम् ।
यदश्वमेधावभृथं प्राप्स्यसे कुरुनन्दन ॥ १४-९०-१६॥
pavitraṃ paramaṃ hyetatpāvanānāṃ ca pāvanam |
yadaśvamedhāvabhṛthaṃ prāpsyase kurunandana || 14-90-16||
MHB 14-90-17
इत्युक्तः स तु तेजस्वी व्यासेनामिततेजसा ।
दीक्षां विवेश धर्मात्मा वाजिमेधाप्तये तदा ।
नराधिपः प्रायजत वाजिमेधं महाक्रतुम् ॥ १४-९०-१७॥
ityuktaḥ sa tu tejasvī vyāsenāmitatejasā |
dīkṣāṃ viveśa dharmātmā vājimedhāptaye tadā |
narādhipaḥ prāyajata vājimedhaṃ mahākratum || 14-90-17||
MHB 14-90-18
तत्र वेदविदो राजंश्चक्रुः कर्माणि याजकाः ।
परिक्रमन्तः शास्त्रज्ञा विधिवत्साधुशिक्षिताः ॥ १४-९०-१८॥
tatra vedavido rājaṃścakruḥ karmāṇi yājakāḥ |
parikramantaḥ śāstrajñā vidhivatsādhuśikṣitāḥ || 14-90-18||
MHB 14-90-19
न तेषां स्खलितं तत्र नासीदपहुतं तथा ।
क्रमयुक्तं च युक्तं च चक्रुस्तत्र द्विजर्षभाः ॥ १४-९०-१९॥
na teṣāṃ skhalitaṃ tatra nāsīdapahutaṃ tathā |
kramayuktaṃ ca yuktaṃ ca cakrustatra dvijarṣabhāḥ || 14-90-19||
MHB 14-90-20
कृत्वा प्रवर्ग्यं धर्मज्ञा यथावद्द्विजसत्तमाः ।
चक्रुस्ते विधिवद्राजंस्तथैवाभिषवं द्विजाः ॥ १४-९०-२०॥
kṛtvā pravargyaṃ dharmajñā yathāvaddvijasattamāḥ |
cakruste vidhivadrājaṃstathaivābhiṣavaṃ dvijāḥ || 14-90-20||
MHB 14-90-21
अभिषूय ततो राजन्सोमं सोमपसत्तमाः ।
सवनान्यानुपूर्व्येण चक्रुः शास्त्रानुसारिणः ॥ १४-९०-२१॥
abhiṣūya tato rājansomaṃ somapasattamāḥ |
savanānyānupūrvyeṇa cakruḥ śāstrānusāriṇaḥ || 14-90-21||
MHB 14-90-22
न तत्र कृपणः कश्चिन्न दरिद्रो बभूव ह ।
क्षुधितो दुःखितो वापि प्राकृतो वापि मानवः ॥ १४-९०-२२॥
na tatra kṛpaṇaḥ kaścinna daridro babhūva ha |
kṣudhito duḥkhito vāpi prākṛto vāpi mānavaḥ || 14-90-22||
MHB 14-90-23
भोजनं भोजनार्थिभ्यो दापयामास नित्यदा ।
भीमसेनो महातेजाः सततं राजशासनात् ॥ १४-९०-२३॥
bhojanaṃ bhojanārthibhyo dāpayāmāsa nityadā |
bhīmaseno mahātejāḥ satataṃ rājaśāsanāt || 14-90-23||
MHB 14-90-24
संस्तरे कुशलाश्चापि सर्वकर्माणि याजकाः ।
दिवसे दिवसे चक्रुर्यथाशास्त्रार्थचक्षुषः ॥ १४-९०-२४॥
saṃstare kuśalāścāpi sarvakarmāṇi yājakāḥ |
divase divase cakruryathāśāstrārthacakṣuṣaḥ || 14-90-24||
MHB 14-90-25
नाषडङ्गविदत्रासीत्सदस्यस्तस्य धीमतः ।
नाव्रतो नानुपाध्यायो न च वादाक्षमो द्विजः ॥ १४-९०-२५॥
nāṣaḍaṅgavidatrāsītsadasyastasya dhīmataḥ |
nāvrato nānupādhyāyo na ca vādākṣamo dvijaḥ || 14-90-25||
MHB 14-90-26
ततो यूपोच्छ्रये प्राप्ते षड्बैल्वान्भरतर्षभ ।
खादिरान्बिल्वसमितांस्तावतः सर्ववर्णिनः ॥ १४-९०-२६॥
tato yūpocchraye prāpte ṣaḍbailvānbharatarṣabha |
khādirānbilvasamitāṃstāvataḥ sarvavarṇinaḥ || 14-90-26||
MHB 14-90-27
देवदारुमयौ द्वौ तु यूपौ कुरुपतेः क्रतौ ।
श्लेष्मातकमयं चैकं याजकाः समकारयन् ॥ १४-९०-२७॥
devadārumayau dvau tu yūpau kurupateḥ kratau |
śleṣmātakamayaṃ caikaṃ yājakāḥ samakārayan || 14-90-27||
MHB 14-90-28
शोभार्थं चापरान्यूपान्काञ्चनान्पुरुषर्षभ ।
स भीमः कारयामास धर्मराजस्य शासनात् ॥ १४-९०-२८॥
śobhārthaṃ cāparānyūpānkāñcanānpuruṣarṣabha |
sa bhīmaḥ kārayāmāsa dharmarājasya śāsanāt || 14-90-28||
MHB 14-90-29
ते व्यराजन्त राजर्षे वासोभिरुपशोभिताः ।
नरेन्द्राभिगता देवान्यथा सप्तर्षयो दिवि ॥ १४-९०-२९॥
te vyarājanta rājarṣe vāsobhirupaśobhitāḥ |
narendrābhigatā devānyathā saptarṣayo divi || 14-90-29||
MHB 14-90-30
इष्टकाः काञ्चनीश्चात्र चयनार्थं कृताभवन् ।
शुशुभे चयनं तत्र दक्षस्येव प्रजापतेः ॥ १४-९०-३०॥
iṣṭakāḥ kāñcanīścātra cayanārthaṃ kṛtābhavan |
śuśubhe cayanaṃ tatra dakṣasyeva prajāpateḥ || 14-90-30||
MHB 14-90-31
चतुश्चित्यः स तस्यासीदष्टादशकरात्मकः ।
स रुक्मपक्षो निचितस्त्रिगुणो गरुडाकृतिः ॥ १४-९०-३१॥
catuścityaḥ sa tasyāsīdaṣṭādaśakarātmakaḥ |
sa rukmapakṣo nicitastriguṇo garuḍākṛtiḥ || 14-90-31||
MHB 14-90-32
ततो नियुक्ताः पशवो यथाशास्त्रं मनीषिभिः ।
तं तं देवं समुद्दिश्य पक्षिणः पशवश्च ये ॥ १४-९०-३२॥
tato niyuktāḥ paśavo yathāśāstraṃ manīṣibhiḥ |
taṃ taṃ devaṃ samuddiśya pakṣiṇaḥ paśavaśca ye || 14-90-32||
MHB 14-90-33
ऋषभाः शास्त्रपठितास्तथा जलचराश्च ये ।
सर्वांस्तानभ्ययुञ्जंस्ते तत्राग्निचयकर्मणि ॥ १४-९०-३३॥
ṛṣabhāḥ śāstrapaṭhitāstathā jalacarāśca ye |
sarvāṃstānabhyayuñjaṃste tatrāgnicayakarmaṇi || 14-90-33||
MHB 14-90-34
यूपेषु नियतं चासीत्पशूनां त्रिशतं तथा ।
अश्वरत्नोत्तरं राज्ञः कौन्तेयस्य महात्मनः ॥ १४-९०-३४॥
yūpeṣu niyataṃ cāsītpaśūnāṃ triśataṃ tathā |
aśvaratnottaraṃ rājñaḥ kaunteyasya mahātmanaḥ || 14-90-34||
MHB 14-90-35
स यज्ञः शुशुभे तस्य साक्षाद्देवर्षिसंकुलः ।
गन्धर्वगणसंकीर्णः शोभितोऽप्सरसां गणैः ॥ १४-९०-३५॥
sa yajñaḥ śuśubhe tasya sākṣāddevarṣisaṃkulaḥ |
gandharvagaṇasaṃkīrṇaḥ śobhito'psarasāṃ gaṇaiḥ || 14-90-35||
MHB 14-90-36
स किंपुरुषगीतैश्च किंनरैरुपशोभितः ।
सिद्धविप्रनिवासैश्च समन्तादभिसंवृतः ॥ १४-९०-३६॥
sa kiṃpuruṣagītaiśca kiṃnarairupaśobhitaḥ |
siddhavipranivāsaiśca samantādabhisaṃvṛtaḥ || 14-90-36||
MHB 14-90-37
तस्मिन्सदसि नित्यास्तु व्यासशिष्या द्विजोत्तमाः ।
सर्वशास्त्रप्रणेतारः कुशला यज्ञकर्मसु ॥ १४-९०-३७॥
tasminsadasi nityāstu vyāsaśiṣyā dvijottamāḥ |
sarvaśāstrapraṇetāraḥ kuśalā yajñakarmasu || 14-90-37||
MHB 14-90-38
नारदश्च बभूवात्र तुम्बुरुश्च महाद्युतिः ।
विश्वावसुश्चित्रसेनस्तथान्ये गीतकोविदाः ॥ १४-९०-३८॥
nāradaśca babhūvātra tumburuśca mahādyutiḥ |
viśvāvasuścitrasenastathānye gītakovidāḥ || 14-90-38||
MHB 14-90-39
गन्धर्वा गीतकुशला नृत्तेषु च विशारदाः ।
रमयन्ति स्म तान्विप्रान्यज्ञकर्मान्तरेष्वथ ॥ १४-९०-३९॥
gandharvā gītakuśalā nṛtteṣu ca viśāradāḥ |
ramayanti sma tānviprānyajñakarmāntareṣvatha || 14-90-39||
Adhyaya: 91/96 (41)
MHB 14-91-1
वैशंपायन उवाच ।
शमयित्वा पशूनन्यान्विधिवद्द्विजसत्तमाः ।
तुरगं तं यथाशास्त्रमालभन्त द्विजातयः ॥ १४-९१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śamayitvā paśūnanyānvidhivaddvijasattamāḥ |
turagaṃ taṃ yathāśāstramālabhanta dvijātayaḥ || 14-91-1||
MHB 14-91-2
ततः संज्ञाप्य तुरगं विधिवद्याजकर्षभाः ।
उपसंवेशयन्राजंस्ततस्तां द्रुपदात्मजाम् ।
कलाभिस्तिसृभी राजन्यथाविधि मनस्विनीम् ॥ १४-९१-२॥
tataḥ saṃjñāpya turagaṃ vidhivadyājakarṣabhāḥ |
upasaṃveśayanrājaṃstatastāṃ drupadātmajām |
kalābhistisṛbhī rājanyathāvidhi manasvinīm || 14-91-2||
MHB 14-91-3
उद्धृत्य तु वपां तस्य यथाशास्त्रं द्विजर्षभाः ।
श्रपयामासुरव्यग्राः शास्त्रवद्भरतर्षभ ॥ १४-९१-३॥
uddhṛtya tu vapāṃ tasya yathāśāstraṃ dvijarṣabhāḥ |
śrapayāmāsuravyagrāḥ śāstravadbharatarṣabha || 14-91-3||
MHB 14-91-4
तं वपाधूमगन्धं तु धर्मराजः सहानुजः ।
उपाजिघ्रद्यथान्यायं सर्वपाप्मापहं तदा ॥ १४-९१-४॥
taṃ vapādhūmagandhaṃ tu dharmarājaḥ sahānujaḥ |
upājighradyathānyāyaṃ sarvapāpmāpahaṃ tadā || 14-91-4||
MHB 14-91-5
शिष्टान्यङ्गानि यान्यासंस्तस्याश्वस्य नराधिप ।
तान्यग्नौ जुहुवुर्धीराः समस्ताः षोडशर्त्विजः ॥ १४-९१-५॥
śiṣṭānyaṅgāni yānyāsaṃstasyāśvasya narādhipa |
tānyagnau juhuvurdhīrāḥ samastāḥ ṣoḍaśartvijaḥ || 14-91-5||
MHB 14-91-6
संस्थाप्यैवं तस्य राज्ञस्तं क्रतुं शक्रतेजसः ।
व्यासः सशिष्यो भगवान्वर्धयामास तं नृपम् ॥ १४-९१-६॥
saṃsthāpyaivaṃ tasya rājñastaṃ kratuṃ śakratejasaḥ |
vyāsaḥ saśiṣyo bhagavānvardhayāmāsa taṃ nṛpam || 14-91-6||
MHB 14-91-7
ततो युधिष्ठिरः प्रादात्सदस्येभ्यो यथाविधि ।
कोटीसहस्रं निष्काणां व्यासाय तु वसुंधराम् ॥ १४-९१-७॥
tato yudhiṣṭhiraḥ prādātsadasyebhyo yathāvidhi |
koṭīsahasraṃ niṣkāṇāṃ vyāsāya tu vasuṃdharām || 14-91-7||
MHB 14-91-8
प्रतिगृह्य धरां राजन्व्यासः सत्यवतीसुतः ।
अब्रवीद्भरतश्रेष्ठं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ॥ १४-९१-८॥
pratigṛhya dharāṃ rājanvyāsaḥ satyavatīsutaḥ |
abravīdbharataśreṣṭhaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram || 14-91-8||
MHB 14-91-9
पृथिवी भवतस्त्वेषा संन्यस्ता राजसत्तम ।
निष्क्रयो दीयतां मह्यं ब्राह्मणा हि धनार्थिनः ॥ १४-९१-९॥
pṛthivī bhavatastveṣā saṃnyastā rājasattama |
niṣkrayo dīyatāṃ mahyaṃ brāhmaṇā hi dhanārthinaḥ || 14-91-9||
MHB 14-91-10
युधिष्ठिरस्तु तान्विप्रान्प्रत्युवाच महामनाः ।
भ्रातृभिः सहितो धीमान्मध्ये राज्ञां महात्मनाम् ॥ १४-९१-१०॥
yudhiṣṭhirastu tānviprānpratyuvāca mahāmanāḥ |
bhrātṛbhiḥ sahito dhīmānmadhye rājñāṃ mahātmanām || 14-91-10||
MHB 14-91-11
अश्वमेधे महायज्ञे पृथिवी दक्षिणा स्मृता ।
अर्जुनेन जिता सेयमृत्विग्भ्यः प्रापिता मया ॥ १४-९१-११॥
aśvamedhe mahāyajñe pṛthivī dakṣiṇā smṛtā |
arjunena jitā seyamṛtvigbhyaḥ prāpitā mayā || 14-91-11||
MHB 14-91-12
वनं प्रवेक्ष्ये विप्रेन्द्रा विभजध्वं महीमिमाम् ।
चतुर्धा पृथिवीं कृत्वा चातुर्होत्रप्रमाणतः ॥ १४-९१-१२॥
vanaṃ pravekṣye viprendrā vibhajadhvaṃ mahīmimām |
caturdhā pṛthivīṃ kṛtvā cāturhotrapramāṇataḥ || 14-91-12||
MHB 14-91-13
नाहमादातुमिच्छामि ब्रह्मस्वं मुनिसत्तमाः ।
इदं हि मे मतं नित्यं भ्रातॄणां च ममानघाः ॥ १४-९१-१३॥
nāhamādātumicchāmi brahmasvaṃ munisattamāḥ |
idaṃ hi me mataṃ nityaṃ bhrātṝṇāṃ ca mamānaghāḥ || 14-91-13||
MHB 14-91-14
इत्युक्तवति तस्मिंस्ते भ्रातरो द्रौपदी च सा ।
एवमेतदिति प्राहुस्तदभूद्रोमहर्षणम् ॥ १४-९१-१४॥
ityuktavati tasmiṃste bhrātaro draupadī ca sā |
evametaditi prāhustadabhūdromaharṣaṇam || 14-91-14||
MHB 14-91-15
ततोऽन्तरिक्षे वागासीत्साधु साध्विति भारत ।
तथैव द्विजसंघानां शंसतां विबभौ स्वनः ॥ १४-९१-१५॥
tato'ntarikṣe vāgāsītsādhu sādhviti bhārata |
tathaiva dvijasaṃghānāṃ śaṃsatāṃ vibabhau svanaḥ || 14-91-15||
MHB 14-91-16
द्वैपायनस्तथोक्तस्तु पुनरेव युधिष्ठिरम् ।
उवाच मध्ये विप्राणामिदं संपूजयन्मुनिः ॥ १४-९१-१६॥
dvaipāyanastathoktastu punareva yudhiṣṭhiram |
uvāca madhye viprāṇāmidaṃ saṃpūjayanmuniḥ || 14-91-16||
MHB 14-91-17
दत्तैषा भवता मह्यं तां ते प्रतिददाम्यहम् ।
हिरण्यं दीयतामेभ्यो द्विजातिभ्यो धरास्तु ते ॥ १४-९१-१७॥
dattaiṣā bhavatā mahyaṃ tāṃ te pratidadāmyaham |
hiraṇyaṃ dīyatāmebhyo dvijātibhyo dharāstu te || 14-91-17||
MHB 14-91-18
ततोऽब्रवीद्वासुदेवो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
यथाह भगवान्व्यासस्तथा तत्कर्तुमर्हसि ॥ १४-९१-१८॥
tato'bravīdvāsudevo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
yathāha bhagavānvyāsastathā tatkartumarhasi || 14-91-18||
MHB 14-91-19
इत्युक्तः स कुरुश्रेष्ठः प्रीतात्मा भ्रातृभिः सह ।
कोटिकोटिकृतां प्रादाद्दक्षिणां त्रिगुणां क्रतोः ॥ १४-९१-१९॥
ityuktaḥ sa kuruśreṣṭhaḥ prītātmā bhrātṛbhiḥ saha |
koṭikoṭikṛtāṃ prādāddakṣiṇāṃ triguṇāṃ kratoḥ || 14-91-19||
MHB 14-91-20
न करिष्यति तल्लोके कश्चिदन्यो नराधिपः ।
यत्कृतं कुरुसिंहेन मरुत्तस्यानुकुर्वता ॥ १४-९१-२०॥
na kariṣyati talloke kaścidanyo narādhipaḥ |
yatkṛtaṃ kurusiṃhena maruttasyānukurvatā || 14-91-20||
MHB 14-91-21
प्रतिगृह्य तु तद्द्रव्यं कृष्णद्वैपायनः प्रभुः ।
ऋत्विग्भ्यः प्रददौ विद्वांश्चतुर्धा व्यभजंश्च ते ॥ १४-९१-२१॥
pratigṛhya tu taddravyaṃ kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ |
ṛtvigbhyaḥ pradadau vidvāṃścaturdhā vyabhajaṃśca te || 14-91-21||
MHB 14-91-22
पृथिव्या निष्क्रयं दत्त्वा तद्धिरण्यं युधिष्ठिरः ।
धूतपाप्मा जितस्वर्गो मुमुदे भ्रातृभिः सह ॥ १४-९१-२२॥
pṛthivyā niṣkrayaṃ dattvā taddhiraṇyaṃ yudhiṣṭhiraḥ |
dhūtapāpmā jitasvargo mumude bhrātṛbhiḥ saha || 14-91-22||
MHB 14-91-23
ऋत्विजस्तमपर्यन्तं सुवर्णनिचयं तदा ।
व्यभजन्त द्विजातिभ्यो यथोत्साहं यथाबलम् ॥ १४-९१-२३॥
ṛtvijastamaparyantaṃ suvarṇanicayaṃ tadā |
vyabhajanta dvijātibhyo yathotsāhaṃ yathābalam || 14-91-23||
MHB 14-91-24
यज्ञवाटे तु यत्किंचिद्धिरण्यमपि भूषणम् ।
तोरणानि च यूपांश्च घटाः पात्रीस्तथेष्टकाः ।
युधिष्ठिराभ्यनुज्ञाताः सर्वं तद्व्यभजन्द्विजाः ॥ १४-९१-२४॥
yajñavāṭe tu yatkiṃciddhiraṇyamapi bhūṣaṇam |
toraṇāni ca yūpāṃśca ghaṭāḥ pātrīstatheṣṭakāḥ |
yudhiṣṭhirābhyanujñātāḥ sarvaṃ tadvyabhajandvijāḥ || 14-91-24||
MHB 14-91-25
अनन्तरं ब्राह्मणेभ्यः क्षत्रिया जह्रिरे वसु ।
तथा विट्शूद्रसंघाश्च तथान्ये म्लेच्छजातयः ।
कालेन महता जह्रुस्तत्सुवर्णं ततस्ततः ॥ १४-९१-२५॥
anantaraṃ brāhmaṇebhyaḥ kṣatriyā jahrire vasu |
tathā viṭśūdrasaṃghāśca tathānye mlecchajātayaḥ |
kālena mahatā jahrustatsuvarṇaṃ tatastataḥ || 14-91-25||
MHB 14-91-26
ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे मुदिता जग्मुरालयान् ।
तर्पिता वसुना तेन धर्मराज्ञा महात्मना ॥ १४-९१-२६॥
tataste brāhmaṇāḥ sarve muditā jagmurālayān |
tarpitā vasunā tena dharmarājñā mahātmanā || 14-91-26||
MHB 14-91-27
स्वमंशं भगवान्व्यासः कुन्त्यै पादाभिवादनात् ।
प्रददौ तस्य महतो हिरण्यस्य महाद्युतिः ॥ १४-९१-२७॥
svamaṃśaṃ bhagavānvyāsaḥ kuntyai pādābhivādanāt |
pradadau tasya mahato hiraṇyasya mahādyutiḥ || 14-91-27||
MHB 14-91-28
श्वशुरात्प्रीतिदायं तं प्राप्य सा प्रीतमानसा ।
चकार पुण्यं लोके तु सुमहान्तं पृथा तदा ॥ १४-९१-२८॥
śvaśurātprītidāyaṃ taṃ prāpya sā prītamānasā |
cakāra puṇyaṃ loke tu sumahāntaṃ pṛthā tadā || 14-91-28||
MHB 14-91-29
गत्वा त्ववभृथं राजा विपाप्मा भ्रातृभिः सह ।
सभाज्यमानः शुशुभे महेन्द्रो दैवतैरिव ॥ १४-९१-२९॥
gatvā tvavabhṛthaṃ rājā vipāpmā bhrātṛbhiḥ saha |
sabhājyamānaḥ śuśubhe mahendro daivatairiva || 14-91-29||
MHB 14-91-30
पाण्डवाश्च महीपालैः समेतैः संवृतास्तदा ।
अशोभन्त महाराज ग्रहास्तारागणैरिव ॥ १४-९१-३०॥
pāṇḍavāśca mahīpālaiḥ sametaiḥ saṃvṛtāstadā |
aśobhanta mahārāja grahāstārāgaṇairiva || 14-91-30||
MHB 14-91-31
राजभ्योऽपि ततः प्रादाद्रत्नानि विविधानि च ।
गजानश्वानलंकारान्स्त्रियो वस्त्राणि काञ्चनम् ॥ १४-९१-३१॥
rājabhyo'pi tataḥ prādādratnāni vividhāni ca |
gajānaśvānalaṃkārānstriyo vastrāṇi kāñcanam || 14-91-31||
MHB 14-91-32
तद्धनौघमपर्यन्तं पार्थः पार्थिवमण्डले ।
विसृजञ्शुशुभे राजा यथा वैश्रवणस्तथा ॥ १४-९१-३२॥
taddhanaughamaparyantaṃ pārthaḥ pārthivamaṇḍale |
visṛjañśuśubhe rājā yathā vaiśravaṇastathā || 14-91-32||
MHB 14-91-33
आनाय्य च तथा वीरं राजानं बभ्रुवाहनम् ।
प्रदाय विपुलं वित्तं गृहान्प्रास्थापयत्तदा ॥ १४-९१-३३॥
ānāyya ca tathā vīraṃ rājānaṃ babhruvāhanam |
pradāya vipulaṃ vittaṃ gṛhānprāsthāpayattadā || 14-91-33||
MHB 14-91-34
दुःशलायाश्च तं पौत्रं बालकं पार्थिवर्षभ ।
स्वराज्ये पितृभिर्गुप्ते प्रीत्या समभिषेचयत् ॥ १४-९१-३४॥
duḥśalāyāśca taṃ pautraṃ bālakaṃ pārthivarṣabha |
svarājye pitṛbhirgupte prītyā samabhiṣecayat || 14-91-34||
MHB 14-91-35
राज्ञश्चैवापि तान्सर्वान्सुविभक्तान्सुपूजितान् ।
प्रस्थापयामास वशी कुरुराजो युधिष्ठिरः ॥ १४-९१-३५॥
rājñaścaivāpi tānsarvānsuvibhaktānsupūjitān |
prasthāpayāmāsa vaśī kururājo yudhiṣṭhiraḥ || 14-91-35||
MHB 14-91-36
एवं बभूव यज्ञः स धर्मराजस्य धीमतः ।
बह्वन्नधनरत्नौघः सुरामैरेयसागरः ॥ १४-९१-३६॥
evaṃ babhūva yajñaḥ sa dharmarājasya dhīmataḥ |
bahvannadhanaratnaughaḥ surāmaireyasāgaraḥ || 14-91-36||
MHB 14-91-37
सर्पिःपङ्का ह्रदा यत्र बहवश्चान्नपर्वताः ।
रसालाकर्दमाः कुल्या बभूवुर्भरतर्षभ ॥ १४-९१-३७॥
sarpiḥpaṅkā hradā yatra bahavaścānnaparvatāḥ |
rasālākardamāḥ kulyā babhūvurbharatarṣabha || 14-91-37||
MHB 14-91-38
भक्ष्यषाण्डवरागाणां क्रियतां भुज्यतामिति ।
पशूनां वध्यतां चापि नान्तस्तत्र स्म दृश्यते ॥ १४-९१-३८॥
bhakṣyaṣāṇḍavarāgāṇāṃ kriyatāṃ bhujyatāmiti |
paśūnāṃ vadhyatāṃ cāpi nāntastatra sma dṛśyate || 14-91-38||
MHB 14-91-39
मत्तोन्मत्तप्रमुदितं प्रगीतयुवतीजनम् ।
मृदङ्गशङ्खशब्दैश्च मनोरममभूत्तदा ॥ १४-९१-३९॥
mattonmattapramuditaṃ pragītayuvatījanam |
mṛdaṅgaśaṅkhaśabdaiśca manoramamabhūttadā || 14-91-39||
MHB 14-91-40
दीयतां भुज्यतां चेति दिवारात्रमवारितम् ।
तं महोत्सवसंकाशमतिहृष्टजनाकुलम् ।
कथयन्ति स्म पुरुषा नानादेशनिवासिनः ॥ १४-९१-४०॥
dīyatāṃ bhujyatāṃ ceti divārātramavāritam |
taṃ mahotsavasaṃkāśamatihṛṣṭajanākulam |
kathayanti sma puruṣā nānādeśanivāsinaḥ || 14-91-40||
MHB 14-91-41
वर्षित्वा धनधाराभिः कामै रत्नैर्धनैस्तथा ।
विपाप्मा भरतश्रेष्ठः कृतार्थः प्राविशत्पुरम् ॥ १४-९१-४१॥
varṣitvā dhanadhārābhiḥ kāmai ratnairdhanaistathā |
vipāpmā bharataśreṣṭhaḥ kṛtārthaḥ prāviśatpuram || 14-91-41||
Adhyaya: 92/96 (22)
MHB 14-92-1
जनमेजय उवाच ।
पितामहस्य मे यज्ञे धर्मपुत्रस्य धीमतः ।
यदाश्चर्यमभूत्किंचित्तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १४-९२-१॥
janamejaya uvāca |
pitāmahasya me yajñe dharmaputrasya dhīmataḥ |
yadāścaryamabhūtkiṃcittadbhavānvaktumarhati || 14-92-1||
MHB 14-92-2
वैशंपायन उवाच ।
श्रूयतां राजशार्दूल महदाश्चर्यमुत्तमम् ।
अश्वमेधे महायज्ञे निवृत्ते यदभूद्विभो ॥ १४-९२-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śrūyatāṃ rājaśārdūla mahadāścaryamuttamam |
aśvamedhe mahāyajñe nivṛtte yadabhūdvibho || 14-92-2||
MHB 14-92-3
तर्पितेषु द्विजाग्र्येषु ज्ञातिसंबन्धिबन्धुषु ।
दीनान्धकृपणे चापि तदा भरतसत्तम ॥ १४-९२-३॥
tarpiteṣu dvijāgryeṣu jñātisaṃbandhibandhuṣu |
dīnāndhakṛpaṇe cāpi tadā bharatasattama || 14-92-3||
MHB 14-92-4
घुष्यमाणे महादाने दिक्षु सर्वासु भारत ।
पतत्सु पुष्पवर्षेषु धर्मराजस्य मूर्धनि ॥ १४-९२-४॥
ghuṣyamāṇe mahādāne dikṣu sarvāsu bhārata |
patatsu puṣpavarṣeṣu dharmarājasya mūrdhani || 14-92-4||
MHB 14-92-5
बिलान्निष्क्रम्य नकुलो रुक्मपार्श्वस्तदानघ ।
वज्राशनिसमं नादममुञ्चत विशां पते ॥ १४-९२-५॥
bilānniṣkramya nakulo rukmapārśvastadānagha |
vajrāśanisamaṃ nādamamuñcata viśāṃ pate || 14-92-5||
MHB 14-92-6
सकृदुत्सृज्य तं नादं त्रासयानो मृगद्विजान् ।
मानुषं वचनं प्राह धृष्टो बिलशयो महान् ॥ १४-९२-६॥
sakṛdutsṛjya taṃ nādaṃ trāsayāno mṛgadvijān |
mānuṣaṃ vacanaṃ prāha dhṛṣṭo bilaśayo mahān || 14-92-6||
MHB 14-92-7
सक्तुप्रस्थेन वो नायं यज्ञस्तुल्यो नराधिपाः ।
उञ्छवृत्तेर्वदान्यस्य कुरुक्षेत्रनिवासिनः ॥ १४-९२-७॥
saktuprasthena vo nāyaṃ yajñastulyo narādhipāḥ |
uñchavṛttervadānyasya kurukṣetranivāsinaḥ || 14-92-7||
MHB 14-92-8
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नकुलस्य विशां पते ।
विस्मयं परमं जग्मुः सर्वे ते ब्राह्मणर्षभाः ॥ १४-९२-८॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā nakulasya viśāṃ pate |
vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ sarve te brāhmaṇarṣabhāḥ || 14-92-8||
MHB 14-92-9
ततः समेत्य नकुलं पर्यपृच्छन्त ते द्विजाः ।
कुतस्त्वं समनुप्राप्तो यज्ञं साधुसमागमम् ॥ १४-९२-९॥
tataḥ sametya nakulaṃ paryapṛcchanta te dvijāḥ |
kutastvaṃ samanuprāpto yajñaṃ sādhusamāgamam || 14-92-9||
MHB 14-92-10
किं बलं परमं तुभ्यं किं श्रुतं किं परायणम् ।
कथं भवन्तं विद्याम यो नो यज्ञं विगर्हसे ॥ १४-९२-१०॥
kiṃ balaṃ paramaṃ tubhyaṃ kiṃ śrutaṃ kiṃ parāyaṇam |
kathaṃ bhavantaṃ vidyāma yo no yajñaṃ vigarhase || 14-92-10||
MHB 14-92-11
अविलुप्यागमं कृत्स्नं विधिज्ञैर्याजकैः कृतम् ।
यथागमं यथान्यायं कर्तव्यं च यथाकृतम् ॥ १४-९२-११॥
avilupyāgamaṃ kṛtsnaṃ vidhijñairyājakaiḥ kṛtam |
yathāgamaṃ yathānyāyaṃ kartavyaṃ ca yathākṛtam || 14-92-11||
MHB 14-92-12
पूजार्हाः पूजिताश्चात्र विधिवच्छास्त्रचक्षुषा ।
मन्त्रपूतं हुतश्चाग्निर्दत्तं देयममत्सरम् ॥ १४-९२-१२॥
pūjārhāḥ pūjitāścātra vidhivacchāstracakṣuṣā |
mantrapūtaṃ hutaścāgnirdattaṃ deyamamatsaram || 14-92-12||
MHB 14-92-13
तुष्टा द्विजर्षभाश्चात्र दानैर्बहुविधैरपि ।
क्षत्रियाश्च सुयुद्धेन श्राद्धैरपि पितामहाः ॥ १४-९२-१३॥
tuṣṭā dvijarṣabhāścātra dānairbahuvidhairapi |
kṣatriyāśca suyuddhena śrāddhairapi pitāmahāḥ || 14-92-13||
MHB 14-92-14
पालनेन विशस्तुष्टाः कामैस्तुष्टा वरस्त्रियः ।
अनुक्रोशैस्तथा शूद्रा दानशेषैः पृथग्जनाः ॥ १४-९२-१४॥
pālanena viśastuṣṭāḥ kāmaistuṣṭā varastriyaḥ |
anukrośaistathā śūdrā dānaśeṣaiḥ pṛthagjanāḥ || 14-92-14||
MHB 14-92-15
ज्ञातिसंबन्धिनस्तुष्टाः शौचेन च नृपस्य नः ।
देवा हविर्भिः पुण्यैश्च रक्षणैः शरणागताः ॥ १४-९२-१५॥
jñātisaṃbandhinastuṣṭāḥ śaucena ca nṛpasya naḥ |
devā havirbhiḥ puṇyaiśca rakṣaṇaiḥ śaraṇāgatāḥ || 14-92-15||
MHB 14-92-16
यदत्र तथ्यं तद्ब्रूहि सत्यसंध द्विजातिषु ।
यथाश्रुतं यथादृष्टं पृष्टो ब्राह्मणकाम्यया ॥ १४-९२-१६॥
yadatra tathyaṃ tadbrūhi satyasaṃdha dvijātiṣu |
yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ pṛṣṭo brāhmaṇakāmyayā || 14-92-16||
MHB 14-92-17
श्रद्धेयवाक्यः प्राज्ञस्त्वं दिव्यं रूपं बिभर्षि च ।
समागतश्च विप्रैस्त्वं तत्त्वतो वक्तुमर्हसि ॥ १४-९२-१७॥
śraddheyavākyaḥ prājñastvaṃ divyaṃ rūpaṃ bibharṣi ca |
samāgataśca vipraistvaṃ tattvato vaktumarhasi || 14-92-17||
MHB 14-92-18
इति पृष्टो द्विजैस्तैः स प्रहस्य नकुलोऽब्रवीत् ।
नैषानृता मया वाणी प्रोक्ता दर्पेण वा द्विजाः ॥ १४-९२-१८॥
iti pṛṣṭo dvijaistaiḥ sa prahasya nakulo'bravīt |
naiṣānṛtā mayā vāṇī proktā darpeṇa vā dvijāḥ || 14-92-18||
MHB 14-92-19
यन्मयोक्तमिदं किंचिद्युष्माभिश्चाप्युपश्रुतम् ।
सक्तुप्रस्थेन वो नायं यज्ञस्तुल्यो नराधिपाः ।
उञ्छवृत्तेर्वदान्यस्य कुरुक्षेत्रनिवासिनः ॥ १४-९२-१९॥
yanmayoktamidaṃ kiṃcidyuṣmābhiścāpyupaśrutam |
saktuprasthena vo nāyaṃ yajñastulyo narādhipāḥ |
uñchavṛttervadānyasya kurukṣetranivāsinaḥ || 14-92-19||
MHB 14-92-20
इत्यवश्यं मयैतद्वो वक्तव्यं द्विजपुंगवाः ।
शृणुताव्यग्रमनसः शंसतो मे द्विजर्षभाः ॥ १४-९२-२०॥
ityavaśyaṃ mayaitadvo vaktavyaṃ dvijapuṃgavāḥ |
śṛṇutāvyagramanasaḥ śaṃsato me dvijarṣabhāḥ || 14-92-20||
MHB 14-92-21
अनुभूतं च दृष्टं च यन्मयाद्भुतमुत्तमम् ।
उञ्छवृत्तेर्यथावृत्तं कुरुक्षेत्रनिवासिनः ॥ १४-९२-२१॥
anubhūtaṃ ca dṛṣṭaṃ ca yanmayādbhutamuttamam |
uñchavṛtteryathāvṛttaṃ kurukṣetranivāsinaḥ || 14-92-21||
MHB 14-92-22
स्वर्गं येन द्विजः प्राप्तः सभार्यः ससुतस्नुषः ।
यथा चार्धं शरीरस्य ममेदं काञ्चनीकृतम् ॥ १४-९२-२२॥
svargaṃ yena dvijaḥ prāptaḥ sabhāryaḥ sasutasnuṣaḥ |
yathā cārdhaṃ śarīrasya mamedaṃ kāñcanīkṛtam || 14-92-22||
Adhyaya: 93/96 (93)
MHB 14-93-1
नकुल उवाच ।
हन्त वो वर्तयिष्यामि दानस्य परमं फलम् ।
न्यायलब्धस्य सूक्ष्मस्य विप्रदत्तस्य यद्द्विजाः ॥ १४-९३-१॥
nakula uvāca |
hanta vo vartayiṣyāmi dānasya paramaṃ phalam |
nyāyalabdhasya sūkṣmasya vipradattasya yaddvijāḥ || 14-93-1||
MHB 14-93-2
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे धर्मज्ञैर्बहुभिर्वृते ।
उञ्छवृत्तिर्द्विजः कश्चित्कापोतिरभवत्पुरा ॥ १४-९३-२॥
dharmakṣetre kurukṣetre dharmajñairbahubhirvṛte |
uñchavṛttirdvijaḥ kaścitkāpotirabhavatpurā || 14-93-2||
MHB 14-93-3
सभार्यः सह पुत्रेण सस्नुषस्तपसि स्थितः ।
वधूचतुर्थो वृद्धः स धर्मात्मा नियतेन्द्रियः ॥ १४-९३-३॥
sabhāryaḥ saha putreṇa sasnuṣastapasi sthitaḥ |
vadhūcaturtho vṛddhaḥ sa dharmātmā niyatendriyaḥ || 14-93-3||
MHB 14-93-4
षष्ठे काले तदा विप्रो भुङ्क्ते तैः सह सुव्रतः ।
षष्ठे काले कदाचिच्च तस्याहारो न विद्यते ।
भुङ्क्तेऽन्यस्मिन्कदाचित्स षष्ठे काले द्विजोत्तमः ॥ १४-९३-४॥
ṣaṣṭhe kāle tadā vipro bhuṅkte taiḥ saha suvrataḥ |
ṣaṣṭhe kāle kadācicca tasyāhāro na vidyate |
bhuṅkte'nyasminkadācitsa ṣaṣṭhe kāle dvijottamaḥ || 14-93-4||
MHB 14-93-5
कपोतधर्मिणस्तस्य दुर्भिक्षे सति दारुणे ।
नाविद्यत तदा विप्राः संचयस्तान्निबोधत ।
क्षीणौषधिसमावायो द्रव्यहीनोऽभवत्तदा ॥ १४-९३-५॥
kapotadharmiṇastasya durbhikṣe sati dāruṇe |
nāvidyata tadā viprāḥ saṃcayastānnibodhata |
kṣīṇauṣadhisamāvāyo dravyahīno'bhavattadā || 14-93-5||
MHB 14-93-6
काले कालेऽस्य संप्राप्ते नैव विद्येत भोजनम् ।
क्षुधापरिगताः सर्वे प्रातिष्ठन्त तदा तु ते ॥ १४-९३-६॥
kāle kāle'sya saṃprāpte naiva vidyeta bhojanam |
kṣudhāparigatāḥ sarve prātiṣṭhanta tadā tu te || 14-93-6||
MHB 14-93-7
उञ्छंस्तदा शुक्लपक्षे मध्यं तपति भास्करे ।
उष्णार्तश्च क्षुधार्तश्च स विप्रस्तपसि स्थितः ।
उञ्छमप्राप्तवानेव सार्धं परिजनेन ह ॥ १४-९३-७॥
uñchaṃstadā śuklapakṣe madhyaṃ tapati bhāskare |
uṣṇārtaśca kṣudhārtaśca sa viprastapasi sthitaḥ |
uñchamaprāptavāneva sārdhaṃ parijanena ha || 14-93-7||
MHB 14-93-8
स तथैव क्षुधाविष्टः स्पृष्ट्वा तोयं यथाविधि ।
क्षपयामास तं कालं कृच्छ्रप्राणो द्विजोत्तमः ॥ १४-९३-८॥
sa tathaiva kṣudhāviṣṭaḥ spṛṣṭvā toyaṃ yathāvidhi |
kṣapayāmāsa taṃ kālaṃ kṛcchraprāṇo dvijottamaḥ || 14-93-8||
MHB 14-93-9
अथ षष्ठे गते काले यवप्रस्थमुपार्जयत् ।
यवप्रस्थं च ते सक्तूनकुर्वन्त तपस्विनः ॥ १४-९३-९॥
atha ṣaṣṭhe gate kāle yavaprasthamupārjayat |
yavaprasthaṃ ca te saktūnakurvanta tapasvinaḥ || 14-93-9||
MHB 14-93-10
कृतजप्याह्विकास्ते तु हुत्वा वह्निं यथाविधि ।
कुडवं कुडवं सर्वे व्यभजन्त तपस्विनः ॥ १४-९३-१०॥
kṛtajapyāhvikāste tu hutvā vahniṃ yathāvidhi |
kuḍavaṃ kuḍavaṃ sarve vyabhajanta tapasvinaḥ || 14-93-10||
MHB 14-93-11
अथागच्छद्द्विजः कश्चिदतिथिर्भुञ्जतां तदा ।
ते तं दृष्ट्वातिथिं तत्र प्रहृष्टमनसोऽभवन् ॥ १४-९३-११॥
athāgacchaddvijaḥ kaścidatithirbhuñjatāṃ tadā |
te taṃ dṛṣṭvātithiṃ tatra prahṛṣṭamanaso'bhavan || 14-93-11||
MHB 14-93-12
तेऽभिवाद्य सुखप्रश्नं पृष्ट्वा तमतिथिं तदा ।
विशुद्धमनसो दान्ताः श्रद्धादमसमन्विताः ॥ १४-९३-१२॥
te'bhivādya sukhapraśnaṃ pṛṣṭvā tamatithiṃ tadā |
viśuddhamanaso dāntāḥ śraddhādamasamanvitāḥ || 14-93-12||
MHB 14-93-13
अनसूयवो गतक्रोधाः साधवो गतमत्सराः ।
त्यक्तमाना जितक्रोधा धर्मज्ञा द्विजसत्तमाः ॥ १४-९३-१३॥
anasūyavo gatakrodhāḥ sādhavo gatamatsarāḥ |
tyaktamānā jitakrodhā dharmajñā dvijasattamāḥ || 14-93-13||
MHB 14-93-14
सब्रह्मचर्यं स्वं गोत्रं समाख्याय परस्परम् ।
कुटीं प्रवेशयामासुः क्षुधार्तमतिथिं तदा ॥ १४-९३-१४॥
sabrahmacaryaṃ svaṃ gotraṃ samākhyāya parasparam |
kuṭīṃ praveśayāmāsuḥ kṣudhārtamatithiṃ tadā || 14-93-14||
MHB 14-93-15
इदमर्घ्यं च पाद्यं च बृसी चेयं तवानघ ।
शुचयः सक्तवश्चेमे नियमोपार्जिताः प्रभो ।
प्रतिगृह्णीष्व भद्रं ते मया दत्ता द्विजोत्तम ॥ १४-९३-१५॥
idamarghyaṃ ca pādyaṃ ca bṛsī ceyaṃ tavānagha |
śucayaḥ saktavaśceme niyamopārjitāḥ prabho |
pratigṛhṇīṣva bhadraṃ te mayā dattā dvijottama || 14-93-15||
MHB 14-93-16
इत्युक्तः प्रतिगृह्याथ सक्तूनां कुडवं द्विजः ।
भक्षयामास राजेन्द्र न च तुष्टिं जगाम सः ॥ १४-९३-१६॥
ityuktaḥ pratigṛhyātha saktūnāṃ kuḍavaṃ dvijaḥ |
bhakṣayāmāsa rājendra na ca tuṣṭiṃ jagāma saḥ || 14-93-16||
MHB 14-93-17
स उञ्छवृत्तिः तं प्रेक्ष्य क्षुधापरिगतं द्विजम् ।
आहारं चिन्तयामास कथं तुष्टो भवेदिति ॥ १४-९३-१७॥
sa uñchavṛttiḥ taṃ prekṣya kṣudhāparigataṃ dvijam |
āhāraṃ cintayāmāsa kathaṃ tuṣṭo bhavediti || 14-93-17||
MHB 14-93-18
तस्य भार्याब्रवीद्राजन्मद्भागो दीयतामिति ।
गच्छत्वेष यथाकामं संतुष्टो द्विजसत्तमः ॥ १४-९३-१८॥
tasya bhāryābravīdrājanmadbhāgo dīyatāmiti |
gacchatveṣa yathākāmaṃ saṃtuṣṭo dvijasattamaḥ || 14-93-18||
MHB 14-93-19
इति ब्रुवन्तीं तां साध्वीं धर्मात्मा स द्विजर्षभः ।
क्षुधापरिगतां ज्ञात्वा सक्तूंस्तान्नाभ्यनन्दत ॥ १४-९३-१९॥
iti bruvantīṃ tāṃ sādhvīṃ dharmātmā sa dvijarṣabhaḥ |
kṣudhāparigatāṃ jñātvā saktūṃstānnābhyanandata || 14-93-19||
MHB 14-93-20
जानन्वृद्धां क्षुधार्तां च श्रान्तां ग्लानां तपस्विनीम् ।
त्वगस्थिभूतां वेपन्तीं ततो भार्यामुवाच ताम् ॥ १४-९३-२०॥
jānanvṛddhāṃ kṣudhārtāṃ ca śrāntāṃ glānāṃ tapasvinīm |
tvagasthibhūtāṃ vepantīṃ tato bhāryāmuvāca tām || 14-93-20||
MHB 14-93-21
अपि कीटपतंगानां मृगाणां चैव शोभने ।
स्त्रियो रक्ष्याश्च पोष्याश्च नैवं त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १४-९३-२१॥
api kīṭapataṃgānāṃ mṛgāṇāṃ caiva śobhane |
striyo rakṣyāśca poṣyāśca naivaṃ tvaṃ vaktumarhasi || 14-93-21||
MHB 14-93-22
अनुकम्पितो नरो नार्या पुष्टो रक्षित एव च ।
प्रपतेद्यशसो दीप्तान्न च लोकानवाप्नुयात् ॥ १४-९३-२२॥
anukampito naro nāryā puṣṭo rakṣita eva ca |
prapatedyaśaso dīptānna ca lokānavāpnuyāt || 14-93-22||
MHB 14-93-23
इत्युक्ता सा ततः प्राह धर्मार्थौ नौ समौ द्विज ।
सक्तुप्रस्थचतुर्भागं गृहाणेमं प्रसीद मे ॥ १४-९३-२३॥
ityuktā sā tataḥ prāha dharmārthau nau samau dvija |
saktuprasthacaturbhāgaṃ gṛhāṇemaṃ prasīda me || 14-93-23||
MHB 14-93-24
सत्यं रतिश्च धर्मश्च स्वर्गश्च गुणनिर्जितः ।
स्त्रीणां पतिसमाधीनं काङ्क्षितं च द्विजोत्तम ॥ १४-९३-२४॥
satyaṃ ratiśca dharmaśca svargaśca guṇanirjitaḥ |
strīṇāṃ patisamādhīnaṃ kāṅkṣitaṃ ca dvijottama || 14-93-24||
MHB 14-93-25
ऋतुर्मातुः पितुर्बीजं दैवतं परमं पतिः ।
भर्तुः प्रसादात्स्त्रीणां वै रतिः पुत्रफलं तथा ॥ १४-९३-२५॥
ṛturmātuḥ piturbījaṃ daivataṃ paramaṃ patiḥ |
bhartuḥ prasādātstrīṇāṃ vai ratiḥ putraphalaṃ tathā || 14-93-25||
MHB 14-93-26
पालनाद्धि पतिस्त्वं मे भर्तासि भरणान्मम ।
पुत्रप्रदानाद्वरदस्तस्मात्सक्तून्गृहाण मे ॥ १४-९३-२६॥
pālanāddhi patistvaṃ me bhartāsi bharaṇānmama |
putrapradānādvaradastasmātsaktūngṛhāṇa me || 14-93-26||
MHB 14-93-27
जरापरिगतो वृद्धः क्षुधार्तो दुर्बलो भृशम् ।
उपवासपरिश्रान्तो यदा त्वमपि कर्शितः ॥ १४-९३-२७॥
jarāparigato vṛddhaḥ kṣudhārto durbalo bhṛśam |
upavāsapariśrānto yadā tvamapi karśitaḥ || 14-93-27||
MHB 14-93-28
इत्युक्तः स तया सक्तून्प्रगृह्येदं वचोऽब्रवीत् ।
द्विज सक्तूनिमान्भूयः प्रतिगृह्णीष्व सत्तम ॥ १४-९३-२८॥
ityuktaḥ sa tayā saktūnpragṛhyedaṃ vaco'bravīt |
dvija saktūnimānbhūyaḥ pratigṛhṇīṣva sattama || 14-93-28||
MHB 14-93-29
स तान्प्रगृह्य भुक्त्वा च न तुष्टिमगमद्द्विजः ।
तमुञ्छवृत्तिरालक्ष्य ततश्चिन्तापरोऽभवत् ॥ १४-९३-२९॥
sa tānpragṛhya bhuktvā ca na tuṣṭimagamaddvijaḥ |
tamuñchavṛttirālakṣya tataścintāparo'bhavat || 14-93-29||
MHB 14-93-30
पुत्र उवाच ।
सक्तूनिमान्प्रगृह्य त्वं देहि विप्राय सत्तम ।
इत्येवं सुकृतं मन्ये तस्मादेतत्करोम्यहम् ॥ १४-९३-३०॥
putra uvāca |
saktūnimānpragṛhya tvaṃ dehi viprāya sattama |
ityevaṃ sukṛtaṃ manye tasmādetatkaromyaham || 14-93-30||
MHB 14-93-31
भवान्हि परिपाल्यो मे सर्वयत्नैर्द्विजोत्तम ।
साधूनां काङ्क्षितं ह्येतत्पितुर्वृद्धस्य पोषणम् ॥ १४-९३-३१॥
bhavānhi paripālyo me sarvayatnairdvijottama |
sādhūnāṃ kāṅkṣitaṃ hyetatpiturvṛddhasya poṣaṇam || 14-93-31||
MHB 14-93-32
पुत्रार्थो विहितो ह्येष स्थाविर्ये परिपालनम् ।
श्रुतिरेषा हि विप्रर्षे त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥ १४-९३-३२॥
putrārtho vihito hyeṣa sthāvirye paripālanam |
śrutireṣā hi viprarṣe triṣu lokeṣu viśrutā || 14-93-32||
MHB 14-93-33
प्राणधारणमात्रेण शक्यं कर्तुं तपस्त्वया ।
प्राणो हि परमो धर्मः स्थितो देहेषु देहिनाम् ॥ १४-९३-३३॥
prāṇadhāraṇamātreṇa śakyaṃ kartuṃ tapastvayā |
prāṇo hi paramo dharmaḥ sthito deheṣu dehinām || 14-93-33||
MHB 14-93-34
पितोवाच ।
अपि वर्षसहस्री त्वं बाल एव मतो मम ।
उत्पाद्य पुत्रं हि पिता कृतकृत्यो भवत्युत ॥ १४-९३-३४॥
pitovāca |
api varṣasahasrī tvaṃ bāla eva mato mama |
utpādya putraṃ hi pitā kṛtakṛtyo bhavatyuta || 14-93-34||
MHB 14-93-35
बालानां क्षुद्बलवती जानाम्येतदहं विभो ।
वृद्धोऽहं धारयिष्यामि त्वं बली भव पुत्रक ॥ १४-९३-३५॥
bālānāṃ kṣudbalavatī jānāmyetadahaṃ vibho |
vṛddho'haṃ dhārayiṣyāmi tvaṃ balī bhava putraka || 14-93-35||
MHB 14-93-36
जीर्णेन वयसा पुत्र न मा क्षुद्बाधतेऽपि च ।
दीर्घकालं तपस्तप्तं न मे मरणतो भयम् ॥ १४-९३-३६॥
jīrṇena vayasā putra na mā kṣudbādhate'pi ca |
dīrghakālaṃ tapastaptaṃ na me maraṇato bhayam || 14-93-36||
MHB 14-93-37
पुत्र उवाच ।
अपत्यमस्मि ते पुत्रस्त्राणात्पुत्रो हि विश्रुतः ।
आत्मा पुत्रः स्मृतस्तस्मात्त्राह्यात्मानमिहात्मना ॥ १४-९३-३७॥
putra uvāca |
apatyamasmi te putrastrāṇātputro hi viśrutaḥ |
ātmā putraḥ smṛtastasmāttrāhyātmānamihātmanā || 14-93-37||
MHB 14-93-38
पितोवाच ।
रूपेण सदृशस्त्वं मे शीलेन च दमेन च ।
परीक्षितश्च बहुधा सक्तूनादद्मि ते ततः ॥ १४-९३-३८॥
pitovāca |
rūpeṇa sadṛśastvaṃ me śīlena ca damena ca |
parīkṣitaśca bahudhā saktūnādadmi te tataḥ || 14-93-38||
MHB 14-93-39
इत्युक्त्वादाय तान्सक्तून्प्रीतात्मा द्विजसत्तमः ।
प्रहसन्निव विप्राय स तस्मै प्रददौ तदा ॥ १४-९३-३९॥
ityuktvādāya tānsaktūnprītātmā dvijasattamaḥ |
prahasanniva viprāya sa tasmai pradadau tadā || 14-93-39||
MHB 14-93-40
भुक्त्वा तानपि सक्तून्स नैव तुष्टो बभूव ह ।
उञ्छवृत्तिस्तु सव्रीडो बभूव द्विजसत्तमः ॥ १४-९३-४०॥
bhuktvā tānapi saktūnsa naiva tuṣṭo babhūva ha |
uñchavṛttistu savrīḍo babhūva dvijasattamaḥ || 14-93-40||
MHB 14-93-41
तं वै वधूः स्थिता साध्वी ब्राह्मणप्रियकाम्यया ।
सक्तूनादाय संहृष्टा गुरुं तं वाक्यमब्रवीत् ॥ १४-९३-४१॥
taṃ vai vadhūḥ sthitā sādhvī brāhmaṇapriyakāmyayā |
saktūnādāya saṃhṛṣṭā guruṃ taṃ vākyamabravīt || 14-93-41||
MHB 14-93-42
संतानात्तव संतानं मम विप्र भविष्यति ।
सक्तूनिमानतिथये गृहीत्वा त्वं प्रयच्छ मे ॥ १४-९३-४२॥
saṃtānāttava saṃtānaṃ mama vipra bhaviṣyati |
saktūnimānatithaye gṛhītvā tvaṃ prayaccha me || 14-93-42||
MHB 14-93-43
तव प्रसवनिर्वृत्या मम लोकाः किलाक्षयाः ।
पौत्रेण तानवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति ॥ १४-९३-४३॥
tava prasavanirvṛtyā mama lokāḥ kilākṣayāḥ |
pautreṇa tānavāpnoti yatra gatvā na śocati || 14-93-43||
MHB 14-93-44
धर्माद्या हि यथा त्रेता वह्नित्रेता तथैव च ।
तथैव पुत्रपौत्राणां स्वर्गे त्रेता किलाक्षया ॥ १४-९३-४४॥
dharmādyā hi yathā tretā vahnitretā tathaiva ca |
tathaiva putrapautrāṇāṃ svarge tretā kilākṣayā || 14-93-44||
MHB 14-93-45
पितॄंस्त्राणात्तारयति पुत्र इत्यनुशुश्रुम ।
पुत्रपौत्रैश्च नियतं साधुलोकानुपाश्नुते ॥ १४-९३-४५॥
pitṝṃstrāṇāttārayati putra ityanuśuśruma |
putrapautraiśca niyataṃ sādhulokānupāśnute || 14-93-45||
MHB 14-93-46
श्वशुर उवाच ।
वातातपविशीर्णाङ्गीं त्वां विवर्णां निरीक्ष्य वै ।
कर्शितां सुव्रताचारे क्षुधाविह्वलचेतसम् ॥ १४-९३-४६॥
śvaśura uvāca |
vātātapaviśīrṇāṅgīṃ tvāṃ vivarṇāṃ nirīkṣya vai |
karśitāṃ suvratācāre kṣudhāvihvalacetasam || 14-93-46||
MHB 14-93-47
कथं सक्तून्ग्रहीष्यामि भूत्वा धर्मोपघातकः ।
कल्याणवृत्ते कल्याणि नैवं त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १४-९३-४७॥
kathaṃ saktūngrahīṣyāmi bhūtvā dharmopaghātakaḥ |
kalyāṇavṛtte kalyāṇi naivaṃ tvaṃ vaktumarhasi || 14-93-47||
MHB 14-93-48
षष्ठे काले व्रतवतीं शीलशौचसमन्विताम् ।
कृच्छ्रवृत्तिं निराहारां द्रक्ष्यामि त्वां कथं न्वहम् ॥ १४-९३-४८॥
ṣaṣṭhe kāle vratavatīṃ śīlaśaucasamanvitām |
kṛcchravṛttiṃ nirāhārāṃ drakṣyāmi tvāṃ kathaṃ nvaham || 14-93-48||
MHB 14-93-49
बाला क्षुधार्ता नारी च रक्ष्या त्वं सततं मया ।
उपवासपरिश्रान्ता त्वं हि बान्धवनन्दिनी ॥ १४-९३-४९॥
bālā kṣudhārtā nārī ca rakṣyā tvaṃ satataṃ mayā |
upavāsapariśrāntā tvaṃ hi bāndhavanandinī || 14-93-49||
MHB 14-93-50
स्नुषोवाच ।
गुरोर्मम गुरुस्त्वं वै यतो दैवतदैवतम् ।
देवातिदेवस्तस्मात्त्वं सक्तूनादत्स्व मे विभो ॥ १४-९३-५०॥
snuṣovāca |
gurormama gurustvaṃ vai yato daivatadaivatam |
devātidevastasmāttvaṃ saktūnādatsva me vibho || 14-93-50||
MHB 14-93-51
देहः प्राणश्च धर्मश्च शुश्रूषार्थमिदं गुरोः ।
तव विप्र प्रसादेन लोकान्प्राप्स्याम्यभीप्सितान् ॥ १४-९३-५१॥
dehaḥ prāṇaśca dharmaśca śuśrūṣārthamidaṃ guroḥ |
tava vipra prasādena lokānprāpsyāmyabhīpsitān || 14-93-51||
MHB 14-93-52
अवेक्ष्या इति कृत्वा त्वं दृढभक्त्येति वा द्विज ।
चिन्त्या ममेयमिति वा सक्तूनादातुमर्हसि ॥ १४-९३-५२॥
avekṣyā iti kṛtvā tvaṃ dṛḍhabhaktyeti vā dvija |
cintyā mameyamiti vā saktūnādātumarhasi || 14-93-52||
MHB 14-93-53
श्वशुर उवाच ।
अनेन नित्यं साध्वी त्वं शीलवृत्तेन शोभसे ।
या त्वं धर्मव्रतोपेता गुरुवृत्तिमवेक्षसे ॥ १४-९३-५३॥
śvaśura uvāca |
anena nityaṃ sādhvī tvaṃ śīlavṛttena śobhase |
yā tvaṃ dharmavratopetā guruvṛttimavekṣase || 14-93-53||
MHB 14-93-54
तस्मात्सक्तून्ग्रहीष्यामि वधूर्नार्हसि वञ्चनाम् ।
गणयित्वा महाभागे त्वं हि धर्मभृतां वरा ॥ १४-९३-५४॥
tasmātsaktūngrahīṣyāmi vadhūrnārhasi vañcanām |
gaṇayitvā mahābhāge tvaṃ hi dharmabhṛtāṃ varā || 14-93-54||
MHB 14-93-55
इत्युक्त्वा तानुपादाय सक्तून्प्रादाद्द्विजातये ।
ततस्तुष्टोऽभवद्विप्रस्तस्य साधोर्महात्मनः ॥ १४-९३-५५॥
ityuktvā tānupādāya saktūnprādāddvijātaye |
tatastuṣṭo'bhavadviprastasya sādhormahātmanaḥ || 14-93-55||
MHB 14-93-56
प्रीतात्मा स तु तं वाक्यमिदमाह द्विजर्षभम् ।
वाग्मी तदा द्विजश्रेष्ठो धर्मः पुरुषविग्रहः ॥ १४-९३-५६॥
prītātmā sa tu taṃ vākyamidamāha dvijarṣabham |
vāgmī tadā dvijaśreṣṭho dharmaḥ puruṣavigrahaḥ || 14-93-56||
MHB 14-93-57
शुद्धेन तव दानेन न्यायोपात्तेन यत्नतः ।
यथाशक्ति विमुक्तेन प्रीतोऽस्मि द्विजसत्तम ॥ १४-९३-५७॥
śuddhena tava dānena nyāyopāttena yatnataḥ |
yathāśakti vimuktena prīto'smi dvijasattama || 14-93-57||
MHB 14-93-58
अहो दानं घुष्यते ते स्वर्गे स्वर्गनिवासिभिः ।
गगनात्पुष्पवर्षं च पश्यस्व पतितं भुवि ॥ १४-९३-५८॥
aho dānaṃ ghuṣyate te svarge svarganivāsibhiḥ |
gaganātpuṣpavarṣaṃ ca paśyasva patitaṃ bhuvi || 14-93-58||
MHB 14-93-59
सुरर्षिदेवगन्धर्वा ये च देवपुरःसराः ।
स्तुवन्तो देवदूताश्च स्थिता दानेन विस्मिताः ॥ १४-९३-५९॥
surarṣidevagandharvā ye ca devapuraḥsarāḥ |
stuvanto devadūtāśca sthitā dānena vismitāḥ || 14-93-59||
MHB 14-93-60
ब्रह्मर्षयो विमानस्था ब्रह्मलोकगताश्च ये ।
काङ्क्षन्ते दर्शनं तुभ्यं दिवं गच्छ द्विजर्षभ ॥ १४-९३-६०॥
brahmarṣayo vimānasthā brahmalokagatāśca ye |
kāṅkṣante darśanaṃ tubhyaṃ divaṃ gaccha dvijarṣabha || 14-93-60||
MHB 14-93-61
पितृलोकगताः सर्वे तारिताः पितरस्त्वया ।
अनागताश्च बहवः सुबहूनि युगानि च ॥ १४-९३-६१॥
pitṛlokagatāḥ sarve tāritāḥ pitarastvayā |
anāgatāśca bahavaḥ subahūni yugāni ca || 14-93-61||
MHB 14-93-62
ब्रह्मचर्येण यज्ञेन दानेन तपसा तथा ।
अगह्वरेण धर्मेण तस्माद्गच्छ दिवं द्विज ॥ १४-९३-६२॥
brahmacaryeṇa yajñena dānena tapasā tathā |
agahvareṇa dharmeṇa tasmādgaccha divaṃ dvija || 14-93-62||
MHB 14-93-63
श्रद्धया परया यस्त्वं तपश्चरसि सुव्रत ।
तस्माद्देवास्तवानेन प्रीता द्विजवरोत्तम ॥ १४-९३-६३॥
śraddhayā parayā yastvaṃ tapaścarasi suvrata |
tasmāddevāstavānena prītā dvijavarottama || 14-93-63||
MHB 14-93-64
सर्वस्वमेतद्यस्मात्ते त्यक्तं शुद्धेन चेतसा ।
कृच्छ्रकाले ततः स्वर्गो जितोऽयं तव कर्मणा ॥ १४-९३-६४॥
sarvasvametadyasmātte tyaktaṃ śuddhena cetasā |
kṛcchrakāle tataḥ svargo jito'yaṃ tava karmaṇā || 14-93-64||
MHB 14-93-65
क्षुधा निर्णुदति प्रज्ञां धर्म्यां बुद्धिं व्यपोहति ।
क्षुधापरिगतज्ञानो धृतिं त्यजति चैव ह ॥ १४-९३-६५॥
kṣudhā nirṇudati prajñāṃ dharmyāṃ buddhiṃ vyapohati |
kṣudhāparigatajñāno dhṛtiṃ tyajati caiva ha || 14-93-65||
MHB 14-93-66
बुभुक्षां जयते यस्तु स स्वर्गं जयते ध्रुवम् ।
यदा दानरुचिर्भवति तदा धर्मो न सीदति ॥ १४-९३-६६॥
bubhukṣāṃ jayate yastu sa svargaṃ jayate dhruvam |
yadā dānarucirbhavati tadā dharmo na sīdati || 14-93-66||
MHB 14-93-67
अनवेक्ष्य सुतस्नेहं कलत्रस्नेहमेव च ।
धर्ममेव गुरुं ज्ञात्वा तृष्णा न गणिता त्वया ॥ १४-९३-६७॥
anavekṣya sutasnehaṃ kalatrasnehameva ca |
dharmameva guruṃ jñātvā tṛṣṇā na gaṇitā tvayā || 14-93-67||
MHB 14-93-68
द्रव्यागमो नृणां सूक्ष्मः पात्रे दानं ततः परम् ।
कालः परतरो दानाच्छ्रद्धा चापि ततः परा ॥ १४-९३-६८॥
dravyāgamo nṛṇāṃ sūkṣmaḥ pātre dānaṃ tataḥ param |
kālaḥ parataro dānācchraddhā cāpi tataḥ parā || 14-93-68||
MHB 14-93-69
स्वर्गद्वारं सुसूक्ष्मं हि नरैर्मोहान्न दृश्यते ।
स्वर्गार्गलं लोभबीजं रागगुप्तं दुरासदम् ॥ १४-९३-६९॥
svargadvāraṃ susūkṣmaṃ hi narairmohānna dṛśyate |
svargārgalaṃ lobhabījaṃ rāgaguptaṃ durāsadam || 14-93-69||
MHB 14-93-70
तत्तु पश्यन्ति पुरुषा जितक्रोधा जितेन्द्रियाः ।
ब्राह्मणास्तपसा युक्ता यथाशक्तिप्रदायिनः ॥ १४-९३-७०॥
tattu paśyanti puruṣā jitakrodhā jitendriyāḥ |
brāhmaṇāstapasā yuktā yathāśaktipradāyinaḥ || 14-93-70||
MHB 14-93-71
सहस्रशक्तिश्च शतं शतशक्तिर्दशापि च ।
दद्यादपश्च यः शक्त्या सर्वे तुल्यफलाः स्मृताः ॥ १४-९३-७१॥
sahasraśaktiśca śataṃ śataśaktirdaśāpi ca |
dadyādapaśca yaḥ śaktyā sarve tulyaphalāḥ smṛtāḥ || 14-93-71||
MHB 14-93-72
रन्तिदेवो हि नृपतिरपः प्रादादकिंचनः ।
शुद्धेन मनसा विप्र नाकपृष्ठं ततो गतः ॥ १४-९३-७२॥
rantidevo hi nṛpatirapaḥ prādādakiṃcanaḥ |
śuddhena manasā vipra nākapṛṣṭhaṃ tato gataḥ || 14-93-72||
MHB 14-93-73
न धर्मः प्रीयते तात दानैर्दत्तैर्महाफलैः ।
न्यायलब्धैर्यथा सूक्ष्मैः श्रद्धापूतैः स तुष्यति ॥ १४-९३-७३॥
na dharmaḥ prīyate tāta dānairdattairmahāphalaiḥ |
nyāyalabdhairyathā sūkṣmaiḥ śraddhāpūtaiḥ sa tuṣyati || 14-93-73||
MHB 14-93-74
गोप्रदानसहस्राणि द्विजेभ्योऽदान्नृगो नृपः ।
एकां दत्त्वा स पारक्यां नरकं समवाप्तवान् ॥ १४-९३-७४॥
gopradānasahasrāṇi dvijebhyo'dānnṛgo nṛpaḥ |
ekāṃ dattvā sa pārakyāṃ narakaṃ samavāptavān || 14-93-74||
MHB 14-93-75
आत्ममांसप्रदानेन शिबिरौशीनरो नृपः ।
प्राप्य पुण्यकृताँल्लोकान्मोदते दिवि सुव्रतः ॥ १४-९३-७५॥
ātmamāṃsapradānena śibirauśīnaro nṛpaḥ |
prāpya puṇyakṛtā~llokānmodate divi suvrataḥ || 14-93-75||
MHB 14-93-76
विभवे न नृणां पुण्यं स्वशक्त्या स्वर्जितं सताम् ।
न यज्ञैर्विविधैर्विप्र यथान्यायेन संचितैः ॥ १४-९३-७६॥
vibhave na nṛṇāṃ puṇyaṃ svaśaktyā svarjitaṃ satām |
na yajñairvividhairvipra yathānyāyena saṃcitaiḥ || 14-93-76||
MHB 14-93-77
क्रोधो दानफलं हन्ति लोभात्स्वर्गं न गच्छति ।
न्यायवृत्तिर्हि तपसा दानवित्स्वर्गमश्नुते ॥ १४-९३-७७॥
krodho dānaphalaṃ hanti lobhātsvargaṃ na gacchati |
nyāyavṛttirhi tapasā dānavitsvargamaśnute || 14-93-77||
MHB 14-93-78
न राजसूयैर्बहुभिरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः ।
न चाश्वमेधैर्बहुभिः फलं सममिदं तव ॥ १४-९३-७८॥
na rājasūyairbahubhiriṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ |
na cāśvamedhairbahubhiḥ phalaṃ samamidaṃ tava || 14-93-78||
MHB 14-93-79
सक्तुप्रस्थेन हि जितो ब्रह्मलोकस्त्वयानघ ।
विरजो ब्रह्मभवनं गच्छ विप्र यथेच्छकम् ॥ १४-९३-७९॥
saktuprasthena hi jito brahmalokastvayānagha |
virajo brahmabhavanaṃ gaccha vipra yathecchakam || 14-93-79||
MHB 14-93-80
सर्वेषां वो द्विजश्रेष्ठ दिव्यं यानमुपस्थितम् ।
आरोहत यथाकामं धर्मोऽस्मि द्विज पश्य माम् ॥ १४-९३-८०॥
sarveṣāṃ vo dvijaśreṣṭha divyaṃ yānamupasthitam |
ārohata yathākāmaṃ dharmo'smi dvija paśya mām || 14-93-80||
MHB 14-93-81
पावितो हि त्वया देहो लोके कीर्तिः स्थिरा च ते ।
सभार्यः सहपुत्रश्च सस्नुषश्च दिवं व्रज ॥ १४-९३-८१॥
pāvito hi tvayā deho loke kīrtiḥ sthirā ca te |
sabhāryaḥ sahaputraśca sasnuṣaśca divaṃ vraja || 14-93-81||
MHB 14-93-82
इत्युक्तवाक्यो धर्मेण यानमारुह्य स द्विजः ।
सभार्यः ससुतश्चापि सस्नुषश्च दिवं ययौ ॥ १४-९३-८२॥
ityuktavākyo dharmeṇa yānamāruhya sa dvijaḥ |
sabhāryaḥ sasutaścāpi sasnuṣaśca divaṃ yayau || 14-93-82||
MHB 14-93-83
तस्मिन्विप्रे गते स्वर्गं ससुते सस्नुषे तदा ।
भार्याचतुर्थे धर्मज्ञे ततोऽहं निःसृतो बिलात् ॥ १४-९३-८३॥
tasminvipre gate svargaṃ sasute sasnuṣe tadā |
bhāryācaturthe dharmajñe tato'haṃ niḥsṛto bilāt || 14-93-83||
MHB 14-93-84
ततस्तु सक्तुगन्धेन क्लेदेन सलिलस्य च ।
दिव्यपुष्पावमर्दाच्च साधोर्दानलवैश्च तैः ।
विप्रस्य तपसा तस्य शिरो मे काञ्चनीकृतम् ॥ १४-९३-८४॥
tatastu saktugandhena kledena salilasya ca |
divyapuṣpāvamardācca sādhordānalavaiśca taiḥ |
viprasya tapasā tasya śiro me kāñcanīkṛtam || 14-93-84||
MHB 14-93-85
तस्य सत्याभिसंधस्य सूक्ष्मदानेन चैव ह ।
शरीरार्धं च मे विप्राः शातकुम्भमयं कृतम् ।
पश्यतेदं सुविपुलं तपसा तस्य धीमतः ॥ १४-९३-८५॥
tasya satyābhisaṃdhasya sūkṣmadānena caiva ha |
śarīrārdhaṃ ca me viprāḥ śātakumbhamayaṃ kṛtam |
paśyatedaṃ suvipulaṃ tapasā tasya dhīmataḥ || 14-93-85||
MHB 14-93-86
कथमेवंविधं मे स्यादन्यत्पार्श्वमिति द्विजाः ।
तपोवनानि यज्ञांश्च हृष्टोऽभ्येमि पुनः पुनः ॥ १४-९३-८६॥
kathamevaṃvidhaṃ me syādanyatpārśvamiti dvijāḥ |
tapovanāni yajñāṃśca hṛṣṭo'bhyemi punaḥ punaḥ || 14-93-86||
MHB 14-93-87
यज्ञं त्वहमिमं श्रुत्वा कुरुराजस्य धीमतः ।
आशया परया प्राप्तो न चाहं काञ्चनीकृतः ॥ १४-९३-८७॥
yajñaṃ tvahamimaṃ śrutvā kururājasya dhīmataḥ |
āśayā parayā prāpto na cāhaṃ kāñcanīkṛtaḥ || 14-93-87||
MHB 14-93-88
ततो मयोक्तं तद्वाक्यं प्रहस्य द्विजसत्तमाः ।
सक्तुप्रस्थेन यज्ञोऽयं संमितो नेति सर्वथा ॥ १४-९३-८८॥
tato mayoktaṃ tadvākyaṃ prahasya dvijasattamāḥ |
saktuprasthena yajño'yaṃ saṃmito neti sarvathā || 14-93-88||
MHB 14-93-89
सक्तुप्रस्थलवैस्तैर्हि तदाहं काञ्चनीकृतः ।
न हि यज्ञो महानेष सदृशस्तैर्मतो मम ॥ १४-९३-८९॥
saktuprasthalavaistairhi tadāhaṃ kāñcanīkṛtaḥ |
na hi yajño mahāneṣa sadṛśastairmato mama || 14-93-89||
MHB 14-93-90
वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्त्वा नकुलः सर्वान्यज्ञे द्विजवरांस्तदा ।
जगामादर्शनं राजन्विप्रास्ते च ययुर्गृहान् ॥ १४-९३-९०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktvā nakulaḥ sarvānyajñe dvijavarāṃstadā |
jagāmādarśanaṃ rājanviprāste ca yayurgṛhān || 14-93-90||
MHB 14-93-91
एतत्ते सर्वमाख्यातं मया परपुरंजय ।
यदाश्चर्यमभूत्तस्मिन्वाजिमेधे महाक्रतौ ॥ १४-९३-९१॥
etatte sarvamākhyātaṃ mayā parapuraṃjaya |
yadāścaryamabhūttasminvājimedhe mahākratau || 14-93-91||
MHB 14-93-92
न विस्मयस्ते नृपते यज्ञे कार्यः कथंचन ।
ऋषिकोटिसहस्राणि तपोभिर्ये दिवं गताः ॥ १४-९३-९२॥
na vismayaste nṛpate yajñe kāryaḥ kathaṃcana |
ṛṣikoṭisahasrāṇi tapobhirye divaṃ gatāḥ || 14-93-92||
MHB 14-93-93
अद्रोहः सर्वभूतेषु संतोषः शीलमार्जवम् ।
तपो दमश्च सत्यं च दानं चेति समं मतम् ॥ १४-९३-९३॥
adrohaḥ sarvabhūteṣu saṃtoṣaḥ śīlamārjavam |
tapo damaśca satyaṃ ca dānaṃ ceti samaṃ matam || 14-93-93||
Adhyaya: 94/96 (34)
MHB 14-94-1
जनमेजय उवाच ।
यज्ञे सक्ता नृपतयस्तपःसक्ता महर्षयः ।
शान्तिव्यवसिता विप्राः शमो दम इति प्रभो ॥ १४-९४-१॥
janamejaya uvāca |
yajñe saktā nṛpatayastapaḥsaktā maharṣayaḥ |
śāntivyavasitā viprāḥ śamo dama iti prabho || 14-94-1||
MHB 14-94-2
तस्माद्यज्ञफलैस्तुल्यं न किंचिदिह विद्यते ।
इति मे वर्तते बुद्धिस्तथा चैतदसंशयम् ॥ १४-९४-२॥
tasmādyajñaphalaistulyaṃ na kiṃcidiha vidyate |
iti me vartate buddhistathā caitadasaṃśayam || 14-94-2||
MHB 14-94-3
यज्ञैरिष्ट्वा हि बहवो राजानो द्विजसत्तम ।
इह कीर्तिं परां प्राप्य प्रेत्य स्वर्गमितो गताः ॥ १४-९४-३॥
yajñairiṣṭvā hi bahavo rājāno dvijasattama |
iha kīrtiṃ parāṃ prāpya pretya svargamito gatāḥ || 14-94-3||
MHB 14-94-4
देवराजः सहस्राक्षः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ।
देवराज्यं महातेजाः प्राप्तवानखिलं विभुः ॥ १४-९४-४॥
devarājaḥ sahasrākṣaḥ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ |
devarājyaṃ mahātejāḥ prāptavānakhilaṃ vibhuḥ || 14-94-4||
MHB 14-94-5
यथा युधिष्ठिरो राजा भीमार्जुनपुरःसरः ।
सदृशो देवराजेन समृद्ध्या विक्रमेण च ॥ १४-९४-५॥
yathā yudhiṣṭhiro rājā bhīmārjunapuraḥsaraḥ |
sadṛśo devarājena samṛddhyā vikrameṇa ca || 14-94-5||
MHB 14-94-6
अथ कस्मात्स नकुलो गर्हयामास तं क्रतुम् ।
अश्वमेधं महायज्ञं राज्ञस्तस्य महात्मनः ॥ १४-९४-६॥
atha kasmātsa nakulo garhayāmāsa taṃ kratum |
aśvamedhaṃ mahāyajñaṃ rājñastasya mahātmanaḥ || 14-94-6||
MHB 14-94-7
वैशंपायन उवाच ।
यज्ञस्य विधिमग्र्यं वै फलं चैव नरर्षभ ।
गदतः शृणु मे राजन्यथावदिह भारत ॥ १४-९४-७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
yajñasya vidhimagryaṃ vai phalaṃ caiva nararṣabha |
gadataḥ śṛṇu me rājanyathāvadiha bhārata || 14-94-7||
MHB 14-94-8
पुरा शक्रस्य यजतः सर्व ऊचुर्महर्षयः ।
ऋत्विक्षु कर्मव्यग्रेषु वितते यज्ञकर्मणि ॥ १४-९४-८॥
purā śakrasya yajataḥ sarva ūcurmaharṣayaḥ |
ṛtvikṣu karmavyagreṣu vitate yajñakarmaṇi || 14-94-8||
MHB 14-94-9
हूयमाने तथा वह्नौ होत्रे बहुगुणान्विते ।
देवेष्वाहूयमानेषु स्थितेषु परमर्षिषु ॥ १४-९४-९॥
hūyamāne tathā vahnau hotre bahuguṇānvite |
deveṣvāhūyamāneṣu sthiteṣu paramarṣiṣu || 14-94-9||
MHB 14-94-10
सुप्रतीतैस्तदा विप्रैः स्वागमैः सुस्वनैर्नृप ।
अश्रान्तैश्चापि लघुभिरध्वर्युवृषभैस्तथा ॥ १४-९४-१०॥
supratītaistadā vipraiḥ svāgamaiḥ susvanairnṛpa |
aśrāntaiścāpi laghubhiradhvaryuvṛṣabhaistathā || 14-94-10||
MHB 14-94-11
आलम्भसमये तस्मिन्गृहीतेषु पशुष्वथ ।
महर्षयो महाराज संबभूवुः कृपान्विताः ॥ १४-९४-११॥
ālambhasamaye tasmingṛhīteṣu paśuṣvatha |
maharṣayo mahārāja saṃbabhūvuḥ kṛpānvitāḥ || 14-94-11||
MHB 14-94-12
ततो दीनान्पशून्दृष्ट्वा ऋषयस्ते तपोधनाः ।
ऊचुः शक्रं समागम्य नायं यज्ञविधिः शुभः ॥ १४-९४-१२॥
tato dīnānpaśūndṛṣṭvā ṛṣayaste tapodhanāḥ |
ūcuḥ śakraṃ samāgamya nāyaṃ yajñavidhiḥ śubhaḥ || 14-94-12||
MHB 14-94-13
अपविज्ञानमेतत्ते महान्तं धर्ममिच्छतः ।
न हि यज्ञे पशुगणा विधिदृष्टाः पुरंदर ॥ १४-९४-१३॥
apavijñānametatte mahāntaṃ dharmamicchataḥ |
na hi yajñe paśugaṇā vidhidṛṣṭāḥ puraṃdara || 14-94-13||
MHB 14-94-14
धर्मोपघातकस्त्वेष समारम्भस्तव प्रभो ।
नायं धर्मकृतो धर्मो न हिंसा धर्म उच्यते ॥ १४-९४-१४॥
dharmopaghātakastveṣa samārambhastava prabho |
nāyaṃ dharmakṛto dharmo na hiṃsā dharma ucyate || 14-94-14||
MHB 14-94-15
आगमेनैव ते यज्ञं कुर्वन्तु यदि हेच्छसि ।
विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मस्ते सुमहान्भवेत् ॥ १४-९४-१५॥
āgamenaiva te yajñaṃ kurvantu yadi hecchasi |
vidhidṛṣṭena yajñena dharmaste sumahānbhavet || 14-94-15||
MHB 14-94-16
यज बीजैः सहस्राक्ष त्रिवर्षपरमोषितैः ।
एष धर्मो महाञ्शक्र चिन्त्यमानोऽधिगम्यते ॥ १४-९४-१६॥
yaja bījaiḥ sahasrākṣa trivarṣaparamoṣitaiḥ |
eṣa dharmo mahāñśakra cintyamāno'dhigamyate || 14-94-16||
MHB 14-94-17
शतक्रतुस्तु तद्वाक्यमृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।
उक्तं न प्रतिजग्राह मानमोहवशानुगः ॥ १४-९४-१७॥
śatakratustu tadvākyamṛṣibhistattvadarśibhiḥ |
uktaṃ na pratijagrāha mānamohavaśānugaḥ || 14-94-17||
MHB 14-94-18
तेषां विवादः सुमहाञ्जज्ञे शक्रमहर्षिणाम् ।
जङ्गमैः स्थावरैर्वापि यष्टव्यमिति भारत ॥ १४-९४-१८॥
teṣāṃ vivādaḥ sumahāñjajñe śakramaharṣiṇām |
jaṅgamaiḥ sthāvarairvāpi yaṣṭavyamiti bhārata || 14-94-18||
MHB 14-94-19
ते तु खिन्ना विवादेन ऋषयस्तत्त्वदर्शिनः ।
ततः संधाय शक्रेण पप्रच्छुर्नृपतिं वसुम् ॥ १४-९४-१९॥
te tu khinnā vivādena ṛṣayastattvadarśinaḥ |
tataḥ saṃdhāya śakreṇa papracchurnṛpatiṃ vasum || 14-94-19||
MHB 14-94-20
महाभाग कथं यज्ञेष्वागमो नृपते स्मृतः ।
यष्टव्यं पशुभिर्मेध्यैरथो बीजैरजैरपि ॥ १४-९४-२०॥
mahābhāga kathaṃ yajñeṣvāgamo nṛpate smṛtaḥ |
yaṣṭavyaṃ paśubhirmedhyairatho bījairajairapi || 14-94-20||
MHB 14-94-21
तच्छ्रुत्वा तु वचस्तेषामविचार्य बलाबलम् ।
यथोपनीतैर्यष्टव्यमिति प्रोवाच पार्थिवः ॥ १४-९४-२१॥
tacchrutvā tu vacasteṣāmavicārya balābalam |
yathopanītairyaṣṭavyamiti provāca pārthivaḥ || 14-94-21||
MHB 14-94-22
एवमुक्त्वा स नृपतिः प्रविवेश रसातलम् ।
उक्त्वेह वितथं राजंश्चेदीनामीश्वरः प्रभुः ॥ १४-९४-२२॥
evamuktvā sa nṛpatiḥ praviveśa rasātalam |
uktveha vitathaṃ rājaṃścedīnāmīśvaraḥ prabhuḥ || 14-94-22||
MHB 14-94-23
अन्यायोपगतं द्रव्यमतीतं यो ह्यपण्डितः ।
धर्माभिकाङ्क्षी यजते न धर्मफलमश्नुते ॥ १४-९४-२३॥
anyāyopagataṃ dravyamatītaṃ yo hyapaṇḍitaḥ |
dharmābhikāṅkṣī yajate na dharmaphalamaśnute || 14-94-23||
MHB 14-94-24
धर्मवैतंसिको यस्तु पापात्मा पुरुषस्तथा ।
ददाति दानं विप्रेभ्यो लोकविश्वासकारकम् ॥ १४-९४-२४॥
dharmavaitaṃsiko yastu pāpātmā puruṣastathā |
dadāti dānaṃ viprebhyo lokaviśvāsakārakam || 14-94-24||
MHB 14-94-25
पापेन कर्मणा विप्रो धनं लब्ध्वा निरङ्कुशः ।
रागमोहान्वितः सोऽन्ते कलुषां गतिमाप्नुते ॥ १४-९४-२५॥
pāpena karmaṇā vipro dhanaṃ labdhvā niraṅkuśaḥ |
rāgamohānvitaḥ so'nte kaluṣāṃ gatimāpnute || 14-94-25||
MHB 14-94-26
तेन दत्तानि दानानि पापेन हतबुद्धिना ।
तानि सत्त्वमनासाद्य नश्यन्ति विपुलान्यपि ॥ १४-९४-२६॥
tena dattāni dānāni pāpena hatabuddhinā |
tāni sattvamanāsādya naśyanti vipulānyapi || 14-94-26||
MHB 14-94-27
तस्याधर्मप्रवृत्तस्य हिंसकस्य दुरात्मनः ।
दाने न कीर्तिर्भवति प्रेत्य चेह च दुर्मतेः ॥ १४-९४-२७॥
tasyādharmapravṛttasya hiṃsakasya durātmanaḥ |
dāne na kīrtirbhavati pretya ceha ca durmateḥ || 14-94-27||
MHB 14-94-28
अपि संचयबुद्धिर्हि लोभमोहवशंगतः ।
उद्वेजयति भूतानि हिंसया पापचेतनः ॥ १४-९४-२८॥
api saṃcayabuddhirhi lobhamohavaśaṃgataḥ |
udvejayati bhūtāni hiṃsayā pāpacetanaḥ || 14-94-28||
MHB 14-94-29
एवं लब्ध्वा धनं लोभाद्यजते यो ददाति च ।
स कृत्वा कर्मणा तेन न सिध्यति दुरागमात् ॥ १४-९४-२९॥
evaṃ labdhvā dhanaṃ lobhādyajate yo dadāti ca |
sa kṛtvā karmaṇā tena na sidhyati durāgamāt || 14-94-29||
MHB 14-94-30
उञ्छं मूलं फलं शाकमुदपात्रं तपोधनाः ।
दानं विभवतो दत्त्वा नराः स्वर्यान्ति धर्मिणः ॥ १४-९४-३०॥
uñchaṃ mūlaṃ phalaṃ śākamudapātraṃ tapodhanāḥ |
dānaṃ vibhavato dattvā narāḥ svaryānti dharmiṇaḥ || 14-94-30||
MHB 14-94-31
एष धर्मो महांस्त्यागो दानं भूतदया तथा ।
ब्रह्मचर्यं तथा सत्यमनुक्रोशो धृतिः क्षमा ।
सनातनस्य धर्मस्य मूलमेतत्सनातनम् ॥ १४-९४-३१॥
eṣa dharmo mahāṃstyāgo dānaṃ bhūtadayā tathā |
brahmacaryaṃ tathā satyamanukrośo dhṛtiḥ kṣamā |
sanātanasya dharmasya mūlametatsanātanam || 14-94-31||
MHB 14-94-32
श्रूयन्ते हि पुरा विप्रा विश्वामित्रादयो नृपाः ।
विश्वामित्रोऽसितश्चैव जनकश्च महीपतिः ।
कक्षसेनार्ष्टिषेणौ च सिन्धुद्वीपश्च पार्थिवः ॥ १४-९४-३२॥
śrūyante hi purā viprā viśvāmitrādayo nṛpāḥ |
viśvāmitro'sitaścaiva janakaśca mahīpatiḥ |
kakṣasenārṣṭiṣeṇau ca sindhudvīpaśca pārthivaḥ || 14-94-32||
MHB 14-94-33
एते चान्ये च बहवः सिद्धिं परमिकां गताः ।
नृपाः सत्यैश्च दानैश्च न्यायलब्धैस्तपोधनाः ॥ १४-९४-३३॥
ete cānye ca bahavaḥ siddhiṃ paramikāṃ gatāḥ |
nṛpāḥ satyaiśca dānaiśca nyāyalabdhaistapodhanāḥ || 14-94-33||
MHB 14-94-34
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा ये चाश्रितास्तपः ।
दानधर्माग्निना शुद्धास्ते स्वर्गं यान्ति भारत ॥ १४-९४-३४॥
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā ye cāśritāstapaḥ |
dānadharmāgninā śuddhāste svargaṃ yānti bhārata || 14-94-34||
Adhyaya: 95/96 (36)
MHB 14-95-1
जनमेजय उवाच ।
धर्मागतेन त्यागेन भगवन्सर्वमस्ति चेत् ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व कुशलो ह्यसि भाषितुम् ॥ १४-९५-१॥
janamejaya uvāca |
dharmāgatena tyāgena bhagavansarvamasti cet |
etanme sarvamācakṣva kuśalo hyasi bhāṣitum || 14-95-1||
MHB 14-95-2
ततोञ्छवृत्तेर्यद्वृत्तं सक्तुदाने फलं महत् ।
कथितं मे महद्ब्रह्मंस्तथ्यमेतदसंशयम् ॥ १४-९५-२॥
tatoñchavṛtteryadvṛttaṃ saktudāne phalaṃ mahat |
kathitaṃ me mahadbrahmaṃstathyametadasaṃśayam || 14-95-2||
MHB 14-95-3
कथं हि सर्वयज्ञेषु निश्चयः परमो भवेत् ।
एतदर्हसि मे वक्तुं निखिलेन द्विजर्षभ ॥ १४-९५-३॥
kathaṃ hi sarvayajñeṣu niścayaḥ paramo bhavet |
etadarhasi me vaktuṃ nikhilena dvijarṣabha || 14-95-3||
MHB 14-95-4
वैशंपायन उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अगस्त्यस्य महायज्ञे पुरावृत्तमरिंदम ॥ १४-९५-४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
agastyasya mahāyajñe purāvṛttamariṃdama || 14-95-4||
MHB 14-95-5
पुरागस्त्यो महातेजा दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् ।
प्रविवेश महाराज सर्वभूतहिते रतः ॥ १४-९५-५॥
purāgastyo mahātejā dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm |
praviveśa mahārāja sarvabhūtahite rataḥ || 14-95-5||
MHB 14-95-6
तत्राग्निकल्पा होतार आसन्सत्रे महात्मनः ।
मूलाहारा निराहाराः साश्मकुट्टा मरीचिपाः ॥ १४-९५-६॥
tatrāgnikalpā hotāra āsansatre mahātmanaḥ |
mūlāhārā nirāhārāḥ sāśmakuṭṭā marīcipāḥ || 14-95-6||
MHB 14-95-7
परिघृष्टिका वैघसिकाः संप्रक्षालास्तथैव च ।
यतयो भिक्षवश्चात्र बभूवुः पर्यवस्थिताः ॥ १४-९५-७॥
parighṛṣṭikā vaighasikāḥ saṃprakṣālāstathaiva ca |
yatayo bhikṣavaścātra babhūvuḥ paryavasthitāḥ || 14-95-7||
MHB 14-95-8
सर्वे प्रत्यक्षधर्माणो जितक्रोधा जितेन्द्रियाः ।
दमे स्थिताश्च ते सर्वे दम्भमोहविवर्जिताः ॥ १४-९५-८॥
sarve pratyakṣadharmāṇo jitakrodhā jitendriyāḥ |
dame sthitāśca te sarve dambhamohavivarjitāḥ || 14-95-8||
MHB 14-95-9
वृत्ते शुद्धे स्थिता नित्यमिन्द्रियैश्चाप्यवाहिताः ।
उपासते स्म तं यज्ञं भुञ्जानास्ते महर्षयः ॥ १४-९५-९॥
vṛtte śuddhe sthitā nityamindriyaiścāpyavāhitāḥ |
upāsate sma taṃ yajñaṃ bhuñjānāste maharṣayaḥ || 14-95-9||
MHB 14-95-10
यथाशक्त्या भगवता तदन्नं समुपार्जितम् ।
तस्मिन्सत्रे तु यत्किंचिदयोग्यं तत्र नाभवत् ।
तथा ह्यनेकैर्मुनिभिर्महान्तः क्रतवः कृताः ॥ १४-९५-१०॥
yathāśaktyā bhagavatā tadannaṃ samupārjitam |
tasminsatre tu yatkiṃcidayogyaṃ tatra nābhavat |
tathā hyanekairmunibhirmahāntaḥ kratavaḥ kṛtāḥ || 14-95-10||
MHB 14-95-11
एवंविधेस्त्वगस्त्यस्य वर्तमाने महाध्वरे ।
न ववर्ष सहस्राक्षस्तदा भरतसत्तम ॥ १४-९५-११॥
evaṃvidhestvagastyasya vartamāne mahādhvare |
na vavarṣa sahasrākṣastadā bharatasattama || 14-95-11||
MHB 14-95-12
ततः कर्मान्तरे राजन्नगस्त्यस्य महात्मनः ।
कथेयमभिनिर्वृत्ता मुनीनां भावितात्मनाम् ॥ १४-९५-१२॥
tataḥ karmāntare rājannagastyasya mahātmanaḥ |
katheyamabhinirvṛttā munīnāṃ bhāvitātmanām || 14-95-12||
MHB 14-95-13
अगस्त्यो यजमानोऽसौ ददात्यन्नं विमत्सरः ।
न च वर्षति पर्जन्यः कथमन्नं भविष्यति ॥ १४-९५-१३॥
agastyo yajamāno'sau dadātyannaṃ vimatsaraḥ |
na ca varṣati parjanyaḥ kathamannaṃ bhaviṣyati || 14-95-13||
MHB 14-95-14
सत्रं चेदं महद्विप्रा मुनेर्द्वादशवार्षिकम् ।
न वर्षिष्यति देवश्च वर्षाण्येतानि द्वादश ॥ १४-९५-१४॥
satraṃ cedaṃ mahadviprā munerdvādaśavārṣikam |
na varṣiṣyati devaśca varṣāṇyetāni dvādaśa || 14-95-14||
MHB 14-95-15
एतद्भवन्तः संचिन्त्य महर्षेरस्य धीमतः ।
अगस्त्यस्यातितपसः कर्तुमर्हन्त्यनुग्रहम् ॥ १४-९५-१५॥
etadbhavantaḥ saṃcintya maharṣerasya dhīmataḥ |
agastyasyātitapasaḥ kartumarhantyanugraham || 14-95-15||
MHB 14-95-16
इत्येवमुक्ते वचने ततोऽगस्त्यः प्रतापवान् ।
प्रोवाचेदं वचो वाग्मी प्रसाद्य शिरसा मुनीन् ॥ १४-९५-१६॥
ityevamukte vacane tato'gastyaḥ pratāpavān |
provācedaṃ vaco vāgmī prasādya śirasā munīn || 14-95-16||
MHB 14-95-17
यदि द्वादशवर्षाणि न वर्षिष्यति वासवः ।
चिन्तायज्ञं करिष्यामि विधिरेष सनातनः ॥ १४-९५-१७॥
yadi dvādaśavarṣāṇi na varṣiṣyati vāsavaḥ |
cintāyajñaṃ kariṣyāmi vidhireṣa sanātanaḥ || 14-95-17||
MHB 14-95-18
यदि द्वादशवर्षाणि न वर्षिष्यति वासवः ।
व्यायामेनाहरिष्यामि यज्ञानन्यानतिव्रतान् ॥ १४-९५-१८॥
yadi dvādaśavarṣāṇi na varṣiṣyati vāsavaḥ |
vyāyāmenāhariṣyāmi yajñānanyānativratān || 14-95-18||
MHB 14-95-19
बीजयज्ञो मयायं वै बहुवर्षसमाचितः ।
बीजैः कृतैः करिष्ये च नात्र विघ्नो भविष्यति ॥ १४-९५-१९॥
bījayajño mayāyaṃ vai bahuvarṣasamācitaḥ |
bījaiḥ kṛtaiḥ kariṣye ca nātra vighno bhaviṣyati || 14-95-19||
MHB 14-95-20
नेदं शक्यं वृथा कर्तुं मम सत्रं कथंचन ।
वर्षिष्यतीह वा देवो न वा देवो भविष्यति ॥ १४-९५-२०॥
nedaṃ śakyaṃ vṛthā kartuṃ mama satraṃ kathaṃcana |
varṣiṣyatīha vā devo na vā devo bhaviṣyati || 14-95-20||
MHB 14-95-21
अथ वाभ्यर्थनामिन्द्रः कुर्यान्न त्विह कामतः ।
स्वयमिन्द्रो भविष्यामि जीवयिष्यामि च प्रजाः ॥ १४-९५-२१॥
atha vābhyarthanāmindraḥ kuryānna tviha kāmataḥ |
svayamindro bhaviṣyāmi jīvayiṣyāmi ca prajāḥ || 14-95-21||
MHB 14-95-22
यो यदाहारजातश्च स तथैव भविष्यति ।
विशेषं चैव कर्तास्मि पुनः पुनरतीव हि ॥ १४-९५-२२॥
yo yadāhārajātaśca sa tathaiva bhaviṣyati |
viśeṣaṃ caiva kartāsmi punaḥ punaratīva hi || 14-95-22||
MHB 14-95-23
अद्येह स्वर्णमभ्येतु यच्चान्यद्वसु दुर्लभम् ।
त्रिषु लोकेषु यच्चास्ति तदिहागच्छतां स्वयम् ॥ १४-९५-२३॥
adyeha svarṇamabhyetu yaccānyadvasu durlabham |
triṣu lokeṣu yaccāsti tadihāgacchatāṃ svayam || 14-95-23||
MHB 14-95-24
दिव्याश्चाप्सरसां संघाः सगन्धर्वाः सकिंनराः ।
विश्वावसुश्च ये चान्ये तेऽप्युपासन्तु वः सदा ॥ १४-९५-२४॥
divyāścāpsarasāṃ saṃghāḥ sagandharvāḥ sakiṃnarāḥ |
viśvāvasuśca ye cānye te'pyupāsantu vaḥ sadā || 14-95-24||
MHB 14-95-25
उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च यत्किंचिद्वसु विद्यते ।
सर्वं तदिह यज्ञे मे स्वयमेवोपतिष्ठतु ।
स्वर्गं स्वर्गसदश्चैव धर्मश्च स्वयमेव तु ॥ १४-९५-२५॥
uttarebhyaḥ kurubhyaśca yatkiṃcidvasu vidyate |
sarvaṃ tadiha yajñe me svayamevopatiṣṭhatu |
svargaṃ svargasadaścaiva dharmaśca svayameva tu || 14-95-25||
MHB 14-95-26
इत्युक्ते सर्वमेवैतदभवत्तस्य धीमतः ।
ततस्ते मुनयो दृष्ट्वा मुनेस्तस्य तपोबलम् ।
विस्मिता वचनं प्राहुरिदं सर्वे महार्थवत् ॥ १४-९५-२६॥
ityukte sarvamevaitadabhavattasya dhīmataḥ |
tataste munayo dṛṣṭvā munestasya tapobalam |
vismitā vacanaṃ prāhuridaṃ sarve mahārthavat || 14-95-26||
MHB 14-95-27
प्रीताः स्म तव वाक्येन न त्विच्छामस्तपोव्ययम् ।
स्वैरेव यज्ञैस्तुष्टाः स्मो न्यायेनेच्छामहे वयम् ॥ १४-९५-२७॥
prītāḥ sma tava vākyena na tvicchāmastapovyayam |
svaireva yajñaistuṣṭāḥ smo nyāyenecchāmahe vayam || 14-95-27||
MHB 14-95-28
यज्ञान्दीक्षास्तथा होमान्यच्चान्यन्मृगयामहे ।
तन्नोऽस्तु स्वकृतैर्यज्ञैर्नान्यतो मृगयामहे ॥ १४-९५-२८॥
yajñāndīkṣāstathā homānyaccānyanmṛgayāmahe |
tanno'stu svakṛtairyajñairnānyato mṛgayāmahe || 14-95-28||
MHB 14-95-29
न्यायेनोपार्जिताहाराः स्वकर्मनिरता वयम् ।
वेदांश्च ब्रह्मचर्येण न्यायतः प्रार्थयामहे ॥ १४-९५-२९॥
nyāyenopārjitāhārāḥ svakarmaniratā vayam |
vedāṃśca brahmacaryeṇa nyāyataḥ prārthayāmahe || 14-95-29||
MHB 14-95-30
न्यायेनोत्तरकालं च गृहेभ्यो निःसृता वयम् ।
धर्मदृष्टैर्विधिद्वारैस्तपस्तप्स्यामहे वयम् ॥ १४-९५-३०॥
nyāyenottarakālaṃ ca gṛhebhyo niḥsṛtā vayam |
dharmadṛṣṭairvidhidvāraistapastapsyāmahe vayam || 14-95-30||
MHB 14-95-31
भवतः सम्यगेषा हि बुद्धिर्हिंसाविवर्जिता ।
एतामहिंसां यज्ञेषु ब्रूयास्त्वं सततं प्रभो ॥ १४-९५-३१॥
bhavataḥ samyageṣā hi buddhirhiṃsāvivarjitā |
etāmahiṃsāṃ yajñeṣu brūyāstvaṃ satataṃ prabho || 14-95-31||
MHB 14-95-32
प्रीतास्ततो भविष्यामो वयं द्विजवरोत्तम ।
विसर्जिताः समाप्तौ च सत्रादस्माद्व्रजामहे ॥ १४-९५-३२॥
prītāstato bhaviṣyāmo vayaṃ dvijavarottama |
visarjitāḥ samāptau ca satrādasmādvrajāmahe || 14-95-32||
MHB 14-95-33
वैशंपायन उवाच ।
तथा कथयतामेव देवराजः पुरंदरः ।
ववर्ष सुमहातेजा दृष्ट्वा तस्य तपोबलम् ॥ १४-९५-३३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathā kathayatāmeva devarājaḥ puraṃdaraḥ |
vavarṣa sumahātejā dṛṣṭvā tasya tapobalam || 14-95-33||
MHB 14-95-34
असमाप्तौ च यज्ञस्य तस्यामितपराक्रमः ।
निकामवर्षी देवेन्द्रो बभूव जनमेजय ॥ १४-९५-३४॥
asamāptau ca yajñasya tasyāmitaparākramaḥ |
nikāmavarṣī devendro babhūva janamejaya || 14-95-34||
MHB 14-95-35
प्रसादयामास च तमगस्त्यं त्रिदशेश्वरः ।
स्वयमभ्येत्य राजर्षे पुरस्कृत्य बृहस्पतिम् ॥ १४-९५-३५॥
prasādayāmāsa ca tamagastyaṃ tridaśeśvaraḥ |
svayamabhyetya rājarṣe puraskṛtya bṛhaspatim || 14-95-35||
MHB 14-95-36
ततो यज्ञसमाप्तौ तान्विससर्ज महामुनीन् ।
अगस्त्यः परमप्रीतः पूजयित्वा यथाविधि ॥ १४-९५-३६॥
tato yajñasamāptau tānvisasarja mahāmunīn |
agastyaḥ paramaprītaḥ pūjayitvā yathāvidhi || 14-95-36||
Adhyaya: 96/96 (15)
MHB 14-96-1
जनमेजय उवाच ।
कोऽसौ नकुलरूपेण शिरसा काञ्चनेन वै ।
प्राह मानुषवद्वाचमेतत्पृष्टो वदस्व मे ॥ १४-९६-१॥
janamejaya uvāca |
ko'sau nakularūpeṇa śirasā kāñcanena vai |
prāha mānuṣavadvācametatpṛṣṭo vadasva me || 14-96-1||
MHB 14-96-2
वैशंपायन उवाच ।
एतत्पूर्वं न पृष्टोऽहं न चास्माभिः प्रभाषितम् ।
श्रूयतां नकुलो योऽसौ यथा वागस्य मानुषी ॥ १४-९६-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etatpūrvaṃ na pṛṣṭo'haṃ na cāsmābhiḥ prabhāṣitam |
śrūyatāṃ nakulo yo'sau yathā vāgasya mānuṣī || 14-96-2||
MHB 14-96-3
श्राद्धं संकल्पयामास जमदग्निः पुरा किल ।
होमधेनुस्तमागाच्च स्वयं चापि दुदोह ताम् ॥ १४-९६-३॥
śrāddhaṃ saṃkalpayāmāsa jamadagniḥ purā kila |
homadhenustamāgācca svayaṃ cāpi dudoha tām || 14-96-3||
MHB 14-96-4
तत्क्षीरं स्थापयामास नवे भाण्डे दृढे शुचौ ।
तच्च क्रोधः स्वरूपेण पिठरं पर्यवर्तयत् ॥ १४-९६-४॥
tatkṣīraṃ sthāpayāmāsa nave bhāṇḍe dṛḍhe śucau |
tacca krodhaḥ svarūpeṇa piṭharaṃ paryavartayat || 14-96-4||
MHB 14-96-5
जिज्ञासुस्तमृषिश्रेष्ठं किं कुर्याद्विप्रिये कृते ।
इति संचिन्त्य दुर्मेधा धर्षयामास तत्पयः ॥ १४-९६-५॥
jijñāsustamṛṣiśreṣṭhaṃ kiṃ kuryādvipriye kṛte |
iti saṃcintya durmedhā dharṣayāmāsa tatpayaḥ || 14-96-5||
MHB 14-96-6
तमाज्ञाय मुनिः क्रोधं नैवास्य चुकुपे ततः ।
स तु क्रोधस्तमाहेदं प्राञ्जलिर्मूर्तिमान्स्थितः ॥ १४-९६-६॥
tamājñāya muniḥ krodhaṃ naivāsya cukupe tataḥ |
sa tu krodhastamāhedaṃ prāñjalirmūrtimānsthitaḥ || 14-96-6||
MHB 14-96-7
जितोऽस्मीति भृगुश्रेष्ठ भृगवो ह्यतिरोषणाः ।
लोके मिथ्याप्रवादोऽयं यत्त्वयास्मि पराजितः ॥ १४-९६-७॥
jito'smīti bhṛguśreṣṭha bhṛgavo hyatiroṣaṇāḥ |
loke mithyāpravādo'yaṃ yattvayāsmi parājitaḥ || 14-96-7||
MHB 14-96-8
सोऽहं त्वयि स्थितो ह्यद्य क्षमावति महात्मनि ।
बिभेमि तपसः साधो प्रसादं कुरु मे विभो ॥ १४-९६-८॥
so'haṃ tvayi sthito hyadya kṣamāvati mahātmani |
bibhemi tapasaḥ sādho prasādaṃ kuru me vibho || 14-96-8||
MHB 14-96-9
जमदग्निरुवाच ।
साक्षाद्दृष्टोऽसि मे क्रोध गच्छ त्वं विगतज्वरः ।
न ममापकृतं तेऽद्य न मन्युर्विद्यते मम ॥ १४-९६-९॥
jamadagniruvāca |
sākṣāddṛṣṭo'si me krodha gaccha tvaṃ vigatajvaraḥ |
na mamāpakṛtaṃ te'dya na manyurvidyate mama || 14-96-9||
MHB 14-96-10
यानुद्दिश्य तु संकल्पः पयसोऽस्य कृतो मया ।
पितरस्ते महाभागास्तेभ्यो बुध्यस्व गम्यताम् ॥ १४-९६-१०॥
yānuddiśya tu saṃkalpaḥ payaso'sya kṛto mayā |
pitaraste mahābhāgāstebhyo budhyasva gamyatām || 14-96-10||
MHB 14-96-11
इत्युक्तो जातसंत्रासः स तत्रान्तरधीयत ।
पितॄणामभिषङ्गात्तु नकुलत्वमुपागतः ॥ १४-९६-११॥
ityukto jātasaṃtrāsaḥ sa tatrāntaradhīyata |
pitṝṇāmabhiṣaṅgāttu nakulatvamupāgataḥ || 14-96-11||
MHB 14-96-12
स तान्प्रसादयामास शापस्यान्तो भवेदिति ।
तैश्चाप्युक्तो यदा धर्मं क्षेप्स्यसे मोक्ष्यसे तदा ॥ १४-९६-१२॥
sa tānprasādayāmāsa śāpasyānto bhavediti |
taiścāpyukto yadā dharmaṃ kṣepsyase mokṣyase tadā || 14-96-12||
MHB 14-96-13
तैश्चोक्तो यज्ञियान्देशान्धर्मारण्यानि चैव ह ।
जुगुप्सन्परिधावन्स यज्ञं तं समुपासदत् ॥ १४-९६-१३॥
taiścokto yajñiyāndeśāndharmāraṇyāni caiva ha |
jugupsanparidhāvansa yajñaṃ taṃ samupāsadat || 14-96-13||
MHB 14-96-14
धर्मपुत्रमथाक्षिप्य सक्तुप्रस्थेन तेन सः ।
मुक्तः शापात्ततः क्रोधो धर्मो ह्यासीद्युधिष्ठिरः ॥ १४-९६-१४॥
dharmaputramathākṣipya saktuprasthena tena saḥ |
muktaḥ śāpāttataḥ krodho dharmo hyāsīdyudhiṣṭhiraḥ || 14-96-14||
MHB 14-96-15
एवमेतत्तदा वृत्तं तस्य यज्ञे महात्मनः ।
पश्यतां चापि नस्तत्र नकुलोऽन्तर्हितस्तदा ॥ १४-९६-१५॥
evametattadā vṛttaṃ tasya yajñe mahātmanaḥ |
paśyatāṃ cāpi nastatra nakulo'ntarhitastadā || 14-96-15||