Editorial Note
Mahaprasthanika Parva is the great departure of the Pandavas from worldly life.
After ruling for many years, the Pandavas finally decide to renounce their kingdom.
The political world of the Mahabharata now comes to an end.
Instead of war, governance, or royal duty, this Parva focuses on:
- renunciation
- mortality
- detachment
- and the final journey beyond worldly existence.
The atmosphere is solemn, symbolic, and deeply philosophical.
The heroes who once fought the greatest war of their age now walk away from power in silence.
Structure and Composition
Total Adhyayas: ~3 (Critical Edition alignment)
Narrative Coverage:
- Renunciation of the kingdom by the Pandavas
- Coronation of Parikshit as ruler
- Departure toward the north
- Journey through difficult landscapes
- Gradual fall of Draupadi and the brothers
- Yudhishthira’s continued ascent with the dog
- Approach toward heaven
📌 Textual Note: This edition follows the BORI Critical Edition, a scholarly reconstruction based on extensive manuscript comparison, digitally preserved and maintained through the work of Tokunaga and John Smith.
Major Characters and Roles
- Yudhishthira - embodiment of endurance, duty, and final detachment
- Bhima - powerful warrior confronting mortality
- Arjuna - hero facing the fading of worldly strength
- Draupadi - queen accompanying the final journey
- Nakula and Sahadeva - loyal brothers sharing the final ascent
- The dog - symbolic companion representing dharma and loyalty
Thematic Flow
Renunciation of Kingship The Pandavas abandon worldly authority
Journey toward the North The heroes begin the symbolic final ascent
Gradual Human Decline One by one, companions fall during the journey
Detachment from the World Yudhishthira continues without turning back
Loyalty and Dharma The dog remains beside Yudhishthira
Approach toward Transcendence The earthly phase of the epic nears completion
Philosophical Significance
Mahaprasthanika Parva explores the final stage of human existence after worldly duty has ended.
Major themes include:
- Renunciation after Achievement - power and success must eventually be abandoned
- Mortality and Impermanence - even the greatest heroes cannot escape death
- Detachment - spiritual progress requires letting go of worldly attachment
- Dharma and Loyalty - ethical integrity remains important until the end
- Journey as Symbol - the physical ascent reflects inner spiritual transition
This Parva transforms the epic from a political narrative into a meditation on the end of life itself.
Simple Summary (For Easy Understanding)
Mahaprasthanika Parva takes place after the major events of the Mahabharata are complete.
The Pandavas decide that their worldly responsibilities are over.
They hand the kingdom to Parikshit and leave for a final journey toward the Himalayas.
During the difficult journey:
- Draupadi falls first
- then Sahadeva
- Nakula
- Arjuna
- and Bhima.
Yudhishthira alone continues walking forward.
Bhima asks why the others are falling.
Yudhishthira explains that each person still carried some human weakness, such as pride or attachment.
A dog continues following Yudhishthira faithfully throughout the journey.
At the end, Indra arrives with a celestial chariot and invites Yudhishthira to ascend to heaven.
But Yudhishthira refuses to abandon the dog.
This reveals the final test of his commitment to dharma and compassion.
Mahaprasthanika Parva teaches that:
- worldly success is temporary
- all human beings must eventually leave material life behind
- and ethical integrity remains important until the very end.
Important Events in Mahaprasthanika Parva
1. Renunciation of the Kingdom
The Pandavas hand political authority to Parikshit and leave royal life behind.
2. Beginning of the Great Journey
The brothers and Draupadi begin traveling north toward the Himalayas.
The journey symbolizes spiritual departure from worldly existence.
3. Fall of Draupadi
Draupadi falls during the journey.
Yudhishthira explains that human attachment and partiality contributed to her fall.
4. Fall of the Brothers
Sahadeva, Nakula, Arjuna, and Bhima each fall one after another.
Each fall symbolizes lingering human weakness despite greatness.
5. Yudhishthira and the Dog
A dog remains loyal to Yudhishthira throughout the journey.
The dog becomes a symbol of dharma, loyalty, and compassion.
6. Final Test before Heaven
Yudhishthira refuses to enter heaven if the dog cannot accompany him.
His loyalty and ethical consistency become the final proof of his character.
Historical and Literary Importance
Mahaprasthanika Parva is one of the most symbolic and philosophical sections of the Mahabharata.
It combines:
- renunciation
- mortality
- spiritual symbolism
- and ethical testing.
The Parva transforms legendary heroes into deeply human figures confronting aging, impermanence, and death.
The image of Yudhishthira walking northward with the dog became one of the most enduring symbols in Indian epic literature, representing unwavering commitment to dharma even at the end of life.
This section strongly reinforces the Mahabharata’s ultimate lesson: worldly power fades, but ethical conduct and inner integrity endure.
Source Note: This presentation follows the Mahabharata Critical Edition prepared at the Bhandarkar Oriental Research Institute (BORI), based on systematic manuscript comparison. The digital text lineage originates from Prof. Tokunaga and has been maintained and updated by Prof. John Smith.
Reading Mode - Change for details
Original Texts
Adhyaya: 1/3 (44)
MHB 17-1-1
जनमेजय उवाच ।
एवं वृष्ण्यन्धककुले श्रुत्वा मौसलमाहवम् ।
पाण्डवाः किमकुर्वन्त तथा कृष्णे दिवं गते ॥ १७-१-१॥
janamejaya uvāca |
evaṃ vṛṣṇyandhakakule śrutvā mausalamāhavam |
pāṇḍavāḥ kimakurvanta tathā kṛṣṇe divaṃ gate || 17-1-1||
MHB 17-1-2
वैशंपायन उवाच ।
श्रुत्वैव कौरवो राजा वृष्णीनां कदनं महत् ।
प्रस्थाने मतिमाधाय वाक्यमर्जुनमब्रवीत् ॥ १७-१-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śrutvaiva kauravo rājā vṛṣṇīnāṃ kadanaṃ mahat |
prasthāne matimādhāya vākyamarjunamabravīt || 17-1-2||
MHB 17-1-3
कालः पचति भूतानि सर्वाण्येव महामते ।
कर्मन्यासमहं मन्ये त्वमपि द्रष्टुमर्हसि ॥ १७-१-३॥
kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇyeva mahāmate |
karmanyāsamahaṃ manye tvamapi draṣṭumarhasi || 17-1-3||
MHB 17-1-4
इत्युक्तः स तु कौन्तेयः कालः काल इति ब्रुवन् ।
अन्वपद्यत तद्वाक्यं भ्रातुर्ज्येष्ठस्य वीर्यवान् ॥ १७-१-४॥
ityuktaḥ sa tu kaunteyaḥ kālaḥ kāla iti bruvan |
anvapadyata tadvākyaṃ bhrāturjyeṣṭhasya vīryavān || 17-1-4||
MHB 17-1-5
अर्जुनस्य मतं ज्ञात्वा भीमसेनो यमौ तथा ।
अन्वपद्यन्त तद्वाक्यं यदुक्तं सव्यसाचिना ॥ १७-१-५॥
arjunasya mataṃ jñātvā bhīmaseno yamau tathā |
anvapadyanta tadvākyaṃ yaduktaṃ savyasācinā || 17-1-5||
MHB 17-1-6
ततो युयुत्सुमानाय्य प्रव्रजन्धर्मकाम्यया ।
राज्यं परिददौ सर्वं वैश्यापुत्रे युधिष्ठिरः ॥ १७-१-६॥
tato yuyutsumānāyya pravrajandharmakāmyayā |
rājyaṃ paridadau sarvaṃ vaiśyāputre yudhiṣṭhiraḥ || 17-1-6||
MHB 17-1-7
अभिषिच्य स्वराज्ये तु तं राजानं परिक्षितम् ।
दुःखार्तश्चाब्रवीद्राजा सुभद्रां पाण्डवाग्रजः ॥ १७-१-७॥
abhiṣicya svarājye tu taṃ rājānaṃ parikṣitam |
duḥkhārtaścābravīdrājā subhadrāṃ pāṇḍavāgrajaḥ || 17-1-7||
MHB 17-1-8
एष पुत्रस्य ते पुत्रः कुरुराजो भविष्यति ।
यदूनां परिशेषश्च वज्रो राजा कृतश्च ह ॥ १७-१-८॥
eṣa putrasya te putraḥ kururājo bhaviṣyati |
yadūnāṃ pariśeṣaśca vajro rājā kṛtaśca ha || 17-1-8||
MHB 17-1-9
परिक्षिद्धास्तिनपुरे शक्रप्रस्थे तु यादवः ।
वज्रो राजा त्वया रक्ष्यो मा चाधर्मे मनः कृथाः ॥ १७-१-९॥
parikṣiddhāstinapure śakraprasthe tu yādavaḥ |
vajro rājā tvayā rakṣyo mā cādharme manaḥ kṛthāḥ || 17-1-9||
MHB 17-1-10
इत्युक्त्वा धर्मराजः स वासुदेवस्य धीमतः ।
मातुलस्य च वृद्धस्य रामादीनां तथैव च ॥ १७-१-१०॥
ityuktvā dharmarājaḥ sa vāsudevasya dhīmataḥ |
mātulasya ca vṛddhasya rāmādīnāṃ tathaiva ca || 17-1-10||
MHB 17-1-11
भ्रातृभिः सह धर्मात्मा कृत्वोदकमतन्द्रितः ।
श्राद्धान्युद्दिश्य सर्वेषां चकार विधिवत्तदा ॥ १७-१-११॥
bhrātṛbhiḥ saha dharmātmā kṛtvodakamatandritaḥ |
śrāddhānyuddiśya sarveṣāṃ cakāra vidhivattadā || 17-1-11||
MHB 17-1-12
ददौ रत्नानि वासांसि ग्रामानश्वान्रथानपि ।
स्त्रियश्च द्विजमुख्येभ्यो गवां शतसहस्रशः ॥ १७-१-१२॥
dadau ratnāni vāsāṃsi grāmānaśvānrathānapi |
striyaśca dvijamukhyebhyo gavāṃ śatasahasraśaḥ || 17-1-12||
MHB 17-1-13
कृपमभ्यर्च्य च गुरुमर्थमानपुरस्कृतम् ।
शिष्यं परिक्षितं तस्मै ददौ भरतसत्तमः ॥ १७-१-१३॥
kṛpamabhyarcya ca gurumarthamānapuraskṛtam |
śiṣyaṃ parikṣitaṃ tasmai dadau bharatasattamaḥ || 17-1-13||
MHB 17-1-14
ततस्तु प्रकृतीः सर्वाः समानाय्य युधिष्ठिरः ।
सर्वमाचष्ट राजर्षिश्चिकीर्षितमथात्मनः ॥ १७-१-१४॥
tatastu prakṛtīḥ sarvāḥ samānāyya yudhiṣṭhiraḥ |
sarvamācaṣṭa rājarṣiścikīrṣitamathātmanaḥ || 17-1-14||
MHB 17-1-15
ते श्रुत्वैव वचस्तस्य पौरजानपदा जनाः ।
भृशमुद्विग्नमनसो नाभ्यनन्दन्त तद्वचः ॥ १७-१-१५॥
te śrutvaiva vacastasya paurajānapadā janāḥ |
bhṛśamudvignamanaso nābhyanandanta tadvacaḥ || 17-1-15||
MHB 17-1-16
नैवं कर्तव्यमिति ते तदोचुस्ते नराधिपम् ।
न च राजा तथाकार्षीत्कालपर्यायधर्मवित् ॥ १७-१-१६॥
naivaṃ kartavyamiti te tadocuste narādhipam |
na ca rājā tathākārṣītkālaparyāyadharmavit || 17-1-16||
MHB 17-1-17
ततोऽनुमान्य धर्मात्मा पौरजानपदं जनम् ।
गमनाय मतिं चक्रे भ्रातरश्चास्य ते तदा ॥ १७-१-१७॥
tato'numānya dharmātmā paurajānapadaṃ janam |
gamanāya matiṃ cakre bhrātaraścāsya te tadā || 17-1-17||
MHB 17-1-18
ततः स राजा कौरव्यो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
उत्सृज्याभरणान्यङ्गाज्जगृहे वल्कलान्युत ॥ १७-१-१८॥
tataḥ sa rājā kauravyo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
utsṛjyābharaṇānyaṅgājjagṛhe valkalānyuta || 17-1-18||
MHB 17-1-19
भीमार्जुनौ यमौ चैव द्रौपदी च यशस्विनी ।
तथैव सर्वे जगृहुर्वल्कलानि जनाधिप ॥ १७-१-१९॥
bhīmārjunau yamau caiva draupadī ca yaśasvinī |
tathaiva sarve jagṛhurvalkalāni janādhipa || 17-1-19||
MHB 17-1-20
विधिवत्कारयित्वेष्टिं नैष्ठिकीं भरतर्षभ ।
समुत्सृज्याप्सु सर्वेऽग्नीन्प्रतस्थुर्नरपुंगवाः ॥ १७-१-२०॥
vidhivatkārayitveṣṭiṃ naiṣṭhikīṃ bharatarṣabha |
samutsṛjyāpsu sarve'gnīnpratasthurnarapuṃgavāḥ || 17-1-20||
MHB 17-1-21
ततः प्ररुरुदुः सर्वाः स्त्रियो दृष्ट्वा नरर्षभान् ।
प्रस्थितान्द्रौपदीषष्ठान्पुरा द्यूतजितान्यथा ॥ १७-१-२१॥
tataḥ praruruduḥ sarvāḥ striyo dṛṣṭvā nararṣabhān |
prasthitāndraupadīṣaṣṭhānpurā dyūtajitānyathā || 17-1-21||
MHB 17-1-22
हर्षोऽभवच्च सर्वेषां भ्रातॄणां गमनं प्रति ।
युधिष्ठिरमतं ज्ञात्वा वृष्णिक्षयमवेक्ष्य च ॥ १७-१-२२॥
harṣo'bhavacca sarveṣāṃ bhrātṝṇāṃ gamanaṃ prati |
yudhiṣṭhiramataṃ jñātvā vṛṣṇikṣayamavekṣya ca || 17-1-22||
MHB 17-1-23
भ्रातरः पञ्च कृष्णा च षष्ठी श्वा चैव सप्तमः ।
आत्मना सप्तमो राजा निर्ययौ गजसाह्वयात् ।
पौरैरनुगतो दूरं सर्वैरन्तःपुरैस्तथा ॥ १७-१-२३॥
bhrātaraḥ pañca kṛṣṇā ca ṣaṣṭhī śvā caiva saptamaḥ |
ātmanā saptamo rājā niryayau gajasāhvayāt |
paurairanugato dūraṃ sarvairantaḥpuraistathā || 17-1-23||
MHB 17-1-24
न चैनमशकत्कश्चिन्निवर्तस्वेति भाषितुम् ।
न्यवर्तन्त ततः सर्वे नरा नगरवासिनः ॥ १७-१-२४॥
na cainamaśakatkaścinnivartasveti bhāṣitum |
nyavartanta tataḥ sarve narā nagaravāsinaḥ || 17-1-24||
MHB 17-1-25
कृपप्रभृतयश्चैव युयुत्सुं पर्यवारयन् ।
विवेश गङ्गां कौरव्य उलूपी भुजगात्मजा ॥ १७-१-२५॥
kṛpaprabhṛtayaścaiva yuyutsuṃ paryavārayan |
viveśa gaṅgāṃ kauravya ulūpī bhujagātmajā || 17-1-25||
MHB 17-1-26
चित्राङ्गदा ययौ चापि मणिपूरपुरं प्रति ।
शिष्टाः परिक्षितं त्वन्या मातरः पर्यवारयन् ॥ १७-१-२६॥
citrāṅgadā yayau cāpi maṇipūrapuraṃ prati |
śiṣṭāḥ parikṣitaṃ tvanyā mātaraḥ paryavārayan || 17-1-26||
MHB 17-1-27
पाण्डवाश्च महात्मानो द्रौपदी च यशस्विनी ।
कृतोपवासाः कौरव्य प्रययुः प्राङ्मुखास्ततः ॥ १७-१-२७॥
pāṇḍavāśca mahātmāno draupadī ca yaśasvinī |
kṛtopavāsāḥ kauravya prayayuḥ prāṅmukhāstataḥ || 17-1-27||
MHB 17-1-28
योगयुक्ता महात्मानस्त्यागधर्ममुपेयुषः ।
अभिजग्मुर्बहून्देशान्सरितः पर्वतांस्तथा ॥ १७-१-२८॥
yogayuktā mahātmānastyāgadharmamupeyuṣaḥ |
abhijagmurbahūndeśānsaritaḥ parvatāṃstathā || 17-1-28||
MHB 17-1-29
युधिष्ठिरो ययावग्रे भीमस्तु तदनन्तरम् ।
अर्जुनस्तस्य चान्वेव यमौ चैव यथाक्रमम् ॥ १७-१-२९॥
yudhiṣṭhiro yayāvagre bhīmastu tadanantaram |
arjunastasya cānveva yamau caiva yathākramam || 17-1-29||
MHB 17-1-30
पृष्ठतस्तु वरारोहा श्यामा पद्मदलेक्षणा ।
द्रौपदी योषितां श्रेष्ठा ययौ भरतसत्तम ॥ १७-१-३०॥
pṛṣṭhatastu varārohā śyāmā padmadalekṣaṇā |
draupadī yoṣitāṃ śreṣṭhā yayau bharatasattama || 17-1-30||
MHB 17-1-31
श्वा चैवानुययावेकः पाण्डवान्प्रस्थितान्वने ।
क्रमेण ते ययुर्वीरा लौहित्यं सलिलार्णवम् ॥ १७-१-३१॥
śvā caivānuyayāvekaḥ pāṇḍavānprasthitānvane |
krameṇa te yayurvīrā lauhityaṃ salilārṇavam || 17-1-31||
MHB 17-1-32
गाण्डीवं च धनुर्दिव्यं न मुमोच धनंजयः ।
रत्नलोभान्महाराज तौ चाक्षय्यौ महेषुधी ॥ १७-१-३२॥
gāṇḍīvaṃ ca dhanurdivyaṃ na mumoca dhanaṃjayaḥ |
ratnalobhānmahārāja tau cākṣayyau maheṣudhī || 17-1-32||
MHB 17-1-33
अग्निं ते ददृशुस्तत्र स्थितं शैलमिवाग्रतः ।
मार्गमावृत्य तिष्ठन्तं साक्षात्पुरुषविग्रहम् ॥ १७-१-३३॥
agniṃ te dadṛśustatra sthitaṃ śailamivāgrataḥ |
mārgamāvṛtya tiṣṭhantaṃ sākṣātpuruṣavigraham || 17-1-33||
MHB 17-1-34
ततो देवः स सप्तार्चिः पाण्डवानिदमब्रवीत् ।
भो भो पाण्डुसुता वीराः पावकं मां विबोधत ॥ १७-१-३४॥
tato devaḥ sa saptārciḥ pāṇḍavānidamabravīt |
bho bho pāṇḍusutā vīrāḥ pāvakaṃ māṃ vibodhata || 17-1-34||
MHB 17-1-35
युधिष्ठिर महाबाहो भीमसेन परंतप ।
अर्जुनाश्विसुतौ वीरौ निबोधत वचो मम ॥ १७-१-३५॥
yudhiṣṭhira mahābāho bhīmasena paraṃtapa |
arjunāśvisutau vīrau nibodhata vaco mama || 17-1-35||
MHB 17-1-36
अहमग्निः कुरुश्रेष्ठा मया दग्धं च खाण्डवम् ।
अर्जुनस्य प्रभावेण तथा नारायणस्य च ॥ १७-१-३६॥
ahamagniḥ kuruśreṣṭhā mayā dagdhaṃ ca khāṇḍavam |
arjunasya prabhāveṇa tathā nārāyaṇasya ca || 17-1-36||
MHB 17-1-37
अयं वः फल्गुनो भ्राता गाण्डीवं परमायुधम् ।
परित्यज्य वनं यातु नानेनार्थोऽस्ति कश्चन ॥ १७-१-३७॥
ayaṃ vaḥ phalguno bhrātā gāṇḍīvaṃ paramāyudham |
parityajya vanaṃ yātu nānenārtho'sti kaścana || 17-1-37||
MHB 17-1-38
चक्ररत्नं तु यत्कृष्णे स्थितमासीन्महात्मनि ।
गतं तच्च पुनर्हस्ते कालेनैष्यति तस्य ह ॥ १७-१-३८॥
cakraratnaṃ tu yatkṛṣṇe sthitamāsīnmahātmani |
gataṃ tacca punarhaste kālenaiṣyati tasya ha || 17-1-38||
MHB 17-1-39
वरुणादाहृतं पूर्वं मयैतत्पार्थकारणात् ।
गाण्डीवं कार्मुकश्रेष्ठं वरुणायैव दीयताम् ॥ १७-१-३९॥
varuṇādāhṛtaṃ pūrvaṃ mayaitatpārthakāraṇāt |
gāṇḍīvaṃ kārmukaśreṣṭhaṃ varuṇāyaiva dīyatām || 17-1-39||
MHB 17-1-40
ततस्ते भ्रातरः सर्वे धनंजयमचोदयन् ।
स जले प्राक्षिपत्तत्तु तथाक्षय्यौ महेषुधी ॥ १७-१-४०॥
tataste bhrātaraḥ sarve dhanaṃjayamacodayan |
sa jale prākṣipattattu tathākṣayyau maheṣudhī || 17-1-40||
MHB 17-1-41
ततोऽग्निर्भरतश्रेष्ठ तत्रैवान्तरधीयत ।
ययुश्च पाण्डवा वीरास्ततस्ते दक्षिणामुखाः ॥ १७-१-४१॥
tato'gnirbharataśreṣṭha tatraivāntaradhīyata |
yayuśca pāṇḍavā vīrāstataste dakṣiṇāmukhāḥ || 17-1-41||
MHB 17-1-42
ततस्ते तूत्तरेणैव तीरेण लवणाम्भसः ।
जग्मुर्भरतशार्दूल दिशं दक्षिणपश्चिमम् ॥ १७-१-४२॥
tataste tūttareṇaiva tīreṇa lavaṇāmbhasaḥ |
jagmurbharataśārdūla diśaṃ dakṣiṇapaścimam || 17-1-42||
MHB 17-1-43
ततः पुनः समावृत्ताः पश्चिमां दिशमेव ते ।
ददृशुर्द्वारकां चापि सागरेण परिप्लुताम् ॥ १७-१-४३॥
tataḥ punaḥ samāvṛttāḥ paścimāṃ diśameva te |
dadṛśurdvārakāṃ cāpi sāgareṇa pariplutām || 17-1-43||
MHB 17-1-44
उदीचीं पुनरावृत्त्य ययुर्भरतसत्तमाः ।
प्रादक्षिण्यं चिकीर्षन्तः पृथिव्या योगधर्मिणः ॥ १७-१-४४॥
udīcīṃ punarāvṛttya yayurbharatasattamāḥ |
prādakṣiṇyaṃ cikīrṣantaḥ pṛthivyā yogadharmiṇaḥ || 17-1-44||
Adhyaya: 2/3 (26)
MHB 17-2-1
वैशंपायन उवाच ।
ततस्ते नियतात्मान उदीचीं दिशमास्थिताः ।
ददृशुर्योगयुक्ताश्च हिमवन्तं महागिरिम् ॥ १७-२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataste niyatātmāna udīcīṃ diśamāsthitāḥ |
dadṛśuryogayuktāśca himavantaṃ mahāgirim || 17-2-1||
MHB 17-2-2
तं चाप्यतिक्रमन्तस्ते ददृशुर्वालुकार्णवम् ।
अवैक्षन्त महाशैलं मेरुं शिखरिणां वरम् ॥ १७-२-२॥
taṃ cāpyatikramantaste dadṛśurvālukārṇavam |
avaikṣanta mahāśailaṃ meruṃ śikhariṇāṃ varam || 17-2-2||
MHB 17-2-3
तेषां तु गच्छतां शीघ्रं सर्वेषां योगधर्मिणाम् ।
याज्ञसेनी भ्रष्टयोगा निपपात महीतले ॥ १७-२-३॥
teṣāṃ tu gacchatāṃ śīghraṃ sarveṣāṃ yogadharmiṇām |
yājñasenī bhraṣṭayogā nipapāta mahītale || 17-2-3||
MHB 17-2-4
तां तु प्रपतितां दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलः ।
उवाच धर्मराजानं याज्ञसेनीमवेक्ष्य ह ॥ १७-२-४॥
tāṃ tu prapatitāṃ dṛṣṭvā bhīmaseno mahābalaḥ |
uvāca dharmarājānaṃ yājñasenīmavekṣya ha || 17-2-4||
MHB 17-2-5
नाधर्मश्चरितः कश्चिद्राजपुत्र्या परंतप ।
कारणं किं नु तद्राजन्यत्कृष्णा पतिता भुवि ॥ १७-२-५॥
nādharmaścaritaḥ kaścidrājaputryā paraṃtapa |
kāraṇaṃ kiṃ nu tadrājanyatkṛṣṇā patitā bhuvi || 17-2-5||
MHB 17-2-6
युधिष्ठिर उवाच ।
पक्षपातो महानस्या विशेषेण धनंजये ।
तस्यैतत्फलमद्यैषा भुङ्क्ते पुरुषसत्तम ॥ १७-२-६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pakṣapāto mahānasyā viśeṣeṇa dhanaṃjaye |
tasyaitatphalamadyaiṣā bhuṅkte puruṣasattama || 17-2-6||
MHB 17-2-7
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वानवेक्ष्यैनां ययौ धर्मसुतो नृपः ।
समाधाय मनो धीमान्धर्मात्मा पुरुषर्षभः ॥ १७-२-७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktvānavekṣyaināṃ yayau dharmasuto nṛpaḥ |
samādhāya mano dhīmāndharmātmā puruṣarṣabhaḥ || 17-2-7||
MHB 17-2-8
सहदेवस्ततो धीमान्निपपात महीतले ।
तं चापि पतितं दृष्ट्वा भीमो राजानमब्रवीत् ॥ १७-२-८॥
sahadevastato dhīmānnipapāta mahītale |
taṃ cāpi patitaṃ dṛṣṭvā bhīmo rājānamabravīt || 17-2-8||
MHB 17-2-9
योऽयमस्मासु सर्वेषु शुश्रूषुरनहंकृतः ।
सोऽयं माद्रवतीपुत्रः कस्मान्निपतितो भुवि ॥ १७-२-९॥
yo'yamasmāsu sarveṣu śuśrūṣuranahaṃkṛtaḥ |
so'yaṃ mādravatīputraḥ kasmānnipatito bhuvi || 17-2-9||
MHB 17-2-10
युधिष्ठिर उवाच ।
आत्मनः सदृशं प्राज्ञं नैषोऽमन्यत कंचन ।
तेन दोषेण पतितस्तस्मादेष नृपात्मजः ॥ १७-२-१०॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ātmanaḥ sadṛśaṃ prājñaṃ naiṣo'manyata kaṃcana |
tena doṣeṇa patitastasmādeṣa nṛpātmajaḥ || 17-2-10||
MHB 17-2-11
वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्त्वा तु समुत्सृज्य सहदेवं ययौ तदा ।
भ्रातृभिः सह कौन्तेयः शुना चैव युधिष्ठिरः ॥ १७-२-११॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktvā tu samutsṛjya sahadevaṃ yayau tadā |
bhrātṛbhiḥ saha kaunteyaḥ śunā caiva yudhiṣṭhiraḥ || 17-2-11||
MHB 17-2-12
कृष्णां निपतितां दृष्ट्वा सहदेवं च पाण्डवम् ।
आर्तो बन्धुप्रियः शूरो नकुलो निपपात ह ॥ १७-२-१२॥
kṛṣṇāṃ nipatitāṃ dṛṣṭvā sahadevaṃ ca pāṇḍavam |
ārto bandhupriyaḥ śūro nakulo nipapāta ha || 17-2-12||
MHB 17-2-13
तस्मिन्निपतिते वीरे नकुले चारुदर्शने ।
पुनरेव तदा भीमो राजानमिदमब्रवीत् ॥ १७-२-१३॥
tasminnipatite vīre nakule cārudarśane |
punareva tadā bhīmo rājānamidamabravīt || 17-2-13||
MHB 17-2-14
योऽयमक्षतधर्मात्मा भ्राता वचनकारकः ।
रूपेणाप्रतिमो लोके नकुलः पतितो भुवि ॥ १७-२-१४॥
yo'yamakṣatadharmātmā bhrātā vacanakārakaḥ |
rūpeṇāpratimo loke nakulaḥ patito bhuvi || 17-2-14||
MHB 17-2-15
इत्युक्तो भीमसेनेन प्रत्युवाच युधिष्ठिरः ।
नकुलं प्रति धर्मात्मा सर्वबुद्धिमतां वरः ॥ १७-२-१५॥
ityukto bhīmasenena pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ |
nakulaṃ prati dharmātmā sarvabuddhimatāṃ varaḥ || 17-2-15||
MHB 17-2-16
रूपेण मत्समो नास्ति कश्चिदित्यस्य दर्शनम् ।
अधिकश्चाहमेवैक इत्यस्य मनसि स्थितम् ॥ १७-२-१६॥
rūpeṇa matsamo nāsti kaścidityasya darśanam |
adhikaścāhamevaika ityasya manasi sthitam || 17-2-16||
MHB 17-2-17
नकुलः पतितस्तस्मादागच्छ त्वं वृकोदर ।
यस्य यद्विहितं वीर सोऽवश्यं तदुपाश्नुते ॥ १७-२-१७॥
nakulaḥ patitastasmādāgaccha tvaṃ vṛkodara |
yasya yadvihitaṃ vīra so'vaśyaṃ tadupāśnute || 17-2-17||
MHB 17-2-18
तांस्तु प्रपतितान्दृष्ट्वा पाण्डवः श्वेतवाहनः ।
पपात शोकसंतप्तस्ततोऽनु परवीरहा ॥ १७-२-१८॥
tāṃstu prapatitāndṛṣṭvā pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ |
papāta śokasaṃtaptastato'nu paravīrahā || 17-2-18||
MHB 17-2-19
तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे पतिते शक्रतेजसि ।
म्रियमाणे दुराधर्षे भीमो राजानमब्रवीत् ॥ १७-२-१९॥
tasmiṃstu puruṣavyāghre patite śakratejasi |
mriyamāṇe durādharṣe bhīmo rājānamabravīt || 17-2-19||
MHB 17-2-20
अनृतं न स्मराम्यस्य स्वैरेष्वपि महात्मनः ।
अथ कस्य विकारोऽयं येनायं पतितो भुवि ॥ १७-२-२०॥
anṛtaṃ na smarāmyasya svaireṣvapi mahātmanaḥ |
atha kasya vikāro'yaṃ yenāyaṃ patito bhuvi || 17-2-20||
MHB 17-2-21
युधिष्ठिर उवाच ।
एकाह्ना निर्दहेयं वै शत्रूनित्यर्जुनोऽब्रवीत् ।
न च तत्कृतवानेष शूरमानी ततोऽपतत् ॥ १७-२-२१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ekāhnā nirdaheyaṃ vai śatrūnityarjuno'bravīt |
na ca tatkṛtavāneṣa śūramānī tato'patat || 17-2-21||
MHB 17-2-22
अवमेने धनुर्ग्राहानेष सर्वांश्च फल्गुनः ।
यथा चोक्तं तथा चैव कर्तव्यं भूतिमिच्छता ॥ १७-२-२२॥
avamene dhanurgrāhāneṣa sarvāṃśca phalgunaḥ |
yathā coktaṃ tathā caiva kartavyaṃ bhūtimicchatā || 17-2-22||
MHB 17-2-23
वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्त्वा प्रस्थितो राजा भीमोऽथ निपपात ह ।
पतितश्चाब्रवीद्भीमो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥ १७-२-२३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktvā prasthito rājā bhīmo'tha nipapāta ha |
patitaścābravīdbhīmo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram || 17-2-23||
MHB 17-2-24
भो भो राजन्नवेक्षस्व पतितोऽहं प्रियस्तव ।
किंनिमित्तं च पतनं ब्रूहि मे यदि वेत्थ ह ॥ १७-२-२४॥
bho bho rājannavekṣasva patito'haṃ priyastava |
kiṃnimittaṃ ca patanaṃ brūhi me yadi vettha ha || 17-2-24||
MHB 17-2-25
युधिष्ठिर उवाच ।
अतिभुक्तं च भवता प्राणेन च विकत्थसे ।
अनवेक्ष्य परं पार्थ तेनासि पतितः क्षितौ ॥ १७-२-२५॥
yudhiṣṭhira uvāca |
atibhuktaṃ ca bhavatā prāṇena ca vikatthase |
anavekṣya paraṃ pārtha tenāsi patitaḥ kṣitau || 17-2-25||
MHB 17-2-26
वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्त्वा तं महाबाहुर्जगामानवलोकयन् ।
श्वा त्वेकोऽनुययौ यस्ते बहुशः कीर्तितो मया ॥ १७-२-२६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktvā taṃ mahābāhurjagāmānavalokayan |
śvā tveko'nuyayau yaste bahuśaḥ kīrtito mayā || 17-2-26||
Adhyaya: 3/3 (36)
MHB 17-3-1
वैशंपायन उवाच ।
ततः संनादयञ्शक्रो दिवं भूमिं च सर्वशः ।
रथेनोपययौ पार्थमारोहेत्यब्रवीच्च तम् ॥ १७-३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ saṃnādayañśakro divaṃ bhūmiṃ ca sarvaśaḥ |
rathenopayayau pārthamārohetyabravīcca tam || 17-3-1||
MHB 17-3-2
स भ्रातॄन्पतितान्दृष्ट्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
अब्रवीच्छोकसंतप्तः सहस्राक्षमिदं वचः ॥ १७-३-२॥
sa bhrātṝnpatitāndṛṣṭvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
abravīcchokasaṃtaptaḥ sahasrākṣamidaṃ vacaḥ || 17-3-2||
MHB 17-3-3
भ्रातरः पतिता मेऽत्र आगच्छेयुर्मया सह ।
न विना भ्रातृभिः स्वर्गमिच्छे गन्तुं सुरेश्वर ॥ १७-३-३॥
bhrātaraḥ patitā me'tra āgaccheyurmayā saha |
na vinā bhrātṛbhiḥ svargamicche gantuṃ sureśvara || 17-3-3||
MHB 17-3-4
सुकुमारी सुखार्हा च राजपुत्री पुरंदर ।
सास्माभिः सह गच्छेत तद्भवाननुमन्यताम् ॥ १७-३-४॥
sukumārī sukhārhā ca rājaputrī puraṃdara |
sāsmābhiḥ saha gaccheta tadbhavānanumanyatām || 17-3-4||
MHB 17-3-5
इन्द्र उवाच ।
भ्रातॄन्द्रक्ष्यसि पुत्रांस्त्वमग्रतस्त्रिदिवं गतान् ।
कृष्णया सहितान्सर्वान्मा शुचो भरतर्षभ ॥ १७-३-५॥
indra uvāca |
bhrātṝndrakṣyasi putrāṃstvamagratastridivaṃ gatān |
kṛṣṇayā sahitānsarvānmā śuco bharatarṣabha || 17-3-5||
MHB 17-3-6
निक्षिप्य मानुषं देहं गतास्ते भरतर्षभ ।
अनेन त्वं शरीरेण स्वर्गं गन्ता न संशयः ॥ १७-३-६॥
nikṣipya mānuṣaṃ dehaṃ gatāste bharatarṣabha |
anena tvaṃ śarīreṇa svargaṃ gantā na saṃśayaḥ || 17-3-6||
MHB 17-3-7
युधिष्ठिर उवाच ।
अयं श्वा भूतभव्येश भक्तो मां नित्यमेव ह ।
स गच्छेत मया सार्धमानृशंस्या हि मे मतिः ॥ १७-३-७॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ayaṃ śvā bhūtabhavyeśa bhakto māṃ nityameva ha |
sa gaccheta mayā sārdhamānṛśaṃsyā hi me matiḥ || 17-3-7||
MHB 17-3-8
इन्द्र उवाच ।
अमर्त्यत्वं मत्समत्वं च राजञ्श्रियं कृत्स्नां महतीं चैव कीर्तिम् ।
संप्राप्तोऽद्य स्वर्गसुखानि च त्वं त्यज श्वानं नात्र नृशंसमस्ति ॥ १७-३-८॥
indra uvāca |
amartyatvaṃ matsamatvaṃ ca rājañśriyaṃ kṛtsnāṃ mahatīṃ caiva kīrtim |
saṃprāpto'dya svargasukhāni ca tvaṃ tyaja śvānaṃ nātra nṛśaṃsamasti || 17-3-8||
MHB 17-3-9
युधिष्ठिर उवाच ।
अनार्यमार्येण सहस्रनेत्र शक्यं कर्तुं दुष्करमेतदार्य ।
मा मे श्रिया संगमनं तयास्तु यस्याः कृते भक्तजनं त्यजेयम् ॥ १७-३-९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
anāryamāryeṇa sahasranetra śakyaṃ kartuṃ duṣkarametadārya |
mā me śriyā saṃgamanaṃ tayāstu yasyāḥ kṛte bhaktajanaṃ tyajeyam || 17-3-9||
MHB 17-3-10
इन्द्र उवाच ।
स्वर्गे लोके श्ववतां नास्ति धिष्ण्यमिष्टापूर्तं क्रोधवशा हरन्ति ।
ततो विचार्य क्रियतां धर्मराज त्यज श्वानं नात्र नृशंसमस्ति ॥ १७-३-१०॥
indra uvāca |
svarge loke śvavatāṃ nāsti dhiṣṇyamiṣṭāpūrtaṃ krodhavaśā haranti |
tato vicārya kriyatāṃ dharmarāja tyaja śvānaṃ nātra nṛśaṃsamasti || 17-3-10||
MHB 17-3-11
युधिष्ठिर उवाच ।
भक्तत्यागं प्राहुरत्यन्तपापं तुल्यं लोके ब्रह्मवध्याकृतेन ।
तस्मान्नाहं जातु कथंचनाद्य त्यक्ष्याम्येनं स्वसुखार्थी महेन्द्र ॥ १७-३-११॥
yudhiṣṭhira uvāca |
bhaktatyāgaṃ prāhuratyantapāpaṃ tulyaṃ loke brahmavadhyākṛtena |
tasmānnāhaṃ jātu kathaṃcanādya tyakṣyāmyenaṃ svasukhārthī mahendra || 17-3-11||
MHB 17-3-12
इन्द्र उवाच ।
शुना दृष्टं क्रोधवशा हरन्ति यद्दत्तमिष्टं विवृतमथो हुतं च ।
तस्माच्छुनस्त्यागमिमं कुरुष्व शुनस्त्यागात्प्राप्स्यसे देवलोकम् ॥ १७-३-१२॥
indra uvāca |
śunā dṛṣṭaṃ krodhavaśā haranti yaddattamiṣṭaṃ vivṛtamatho hutaṃ ca |
tasmācchunastyāgamimaṃ kuruṣva śunastyāgātprāpsyase devalokam || 17-3-12||
MHB 17-3-13
त्यक्त्वा भ्रातॄन्दयितां चापि कृष्णां प्राप्तो लोकः कर्मणा स्वेन वीर ।
श्वानं चैनं न त्यजसे कथं नु त्यागं कृत्स्नं चास्थितो मुह्यसेऽद्य ॥ १७-३-१३॥
tyaktvā bhrātṝndayitāṃ cāpi kṛṣṇāṃ prāpto lokaḥ karmaṇā svena vīra |
śvānaṃ cainaṃ na tyajase kathaṃ nu tyāgaṃ kṛtsnaṃ cāsthito muhyase'dya || 17-3-13||
MHB 17-3-14
युधिष्ठिर उवाच ।
न विद्यते संधिरथापि विग्रहो मृतैर्मर्त्यैरिति लोकेषु निष्ठा ।
न ते मया जीवयितुं हि शक्या तस्मात्त्यागस्तेषु कृतो न जीवताम् ॥ १७-३-१४॥
yudhiṣṭhira uvāca |
na vidyate saṃdhirathāpi vigraho mṛtairmartyairiti lokeṣu niṣṭhā |
na te mayā jīvayituṃ hi śakyā tasmāttyāgasteṣu kṛto na jīvatām || 17-3-14||
MHB 17-3-15
प्रतिप्रदानं शरणागतस्य स्त्रिया वधो ब्राह्मणस्वापहारः ।
मित्रद्रोहस्तानि चत्वारि शक्र भक्तत्यागश्चैव समो मतो मे ॥ १७-३-१५॥
pratipradānaṃ śaraṇāgatasya striyā vadho brāhmaṇasvāpahāraḥ |
mitradrohastāni catvāri śakra bhaktatyāgaścaiva samo mato me || 17-3-15||
MHB 17-3-16
वैशंपायन उवाच ।
तद्धर्मराजस्य वचो निशम्य धर्मस्वरूपी भगवानुवाच ।
युधिष्ठिरं प्रीतियुक्तो नरेन्द्रं श्लक्ष्णैर्वाक्यैः संस्तवसंप्रयुक्तैः ॥ १७-३-१६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
taddharmarājasya vaco niśamya dharmasvarūpī bhagavānuvāca |
yudhiṣṭhiraṃ prītiyukto narendraṃ ślakṣṇairvākyaiḥ saṃstavasaṃprayuktaiḥ || 17-3-16||
MHB 17-3-17
अभिजातोऽसि राजेन्द्र पितुर्वृत्तेन मेधया ।
अनुक्रोशेन चानेन सर्वभूतेषु भारत ॥ १७-३-१७॥
abhijāto'si rājendra piturvṛttena medhayā |
anukrośena cānena sarvabhūteṣu bhārata || 17-3-17||
MHB 17-3-18
पुरा द्वैतवने चासि मया पुत्र परीक्षितः ।
पानीयार्थे पराक्रान्ता यत्र ते भ्रातरो हताः ॥ १७-३-१८॥
purā dvaitavane cāsi mayā putra parīkṣitaḥ |
pānīyārthe parākrāntā yatra te bhrātaro hatāḥ || 17-3-18||
MHB 17-3-19
भीमार्जुनौ परित्यज्य यत्र त्वं भ्रातरावुभौ ।
मात्रोः साम्यमभीप्सन्वै नकुलं जीवमिच्छसि ॥ १७-३-१९॥
bhīmārjunau parityajya yatra tvaṃ bhrātarāvubhau |
mātroḥ sāmyamabhīpsanvai nakulaṃ jīvamicchasi || 17-3-19||
MHB 17-3-20
अयं श्वा भक्त इत्येव त्यक्तो देवरथस्त्वया ।
तस्मात्स्वर्गे न ते तुल्यः कश्चिदस्ति नराधिप ॥ १७-३-२०॥
ayaṃ śvā bhakta ityeva tyakto devarathastvayā |
tasmātsvarge na te tulyaḥ kaścidasti narādhipa || 17-3-20||
MHB 17-3-21
अतस्तवाक्षया लोकाः स्वशरीरेण भारत ।
प्राप्तोऽसि भरतश्रेष्ठ दिव्यां गतिमनुत्तमाम् ॥ १७-३-२१॥
atastavākṣayā lokāḥ svaśarīreṇa bhārata |
prāpto'si bharataśreṣṭha divyāṃ gatimanuttamām || 17-3-21||
MHB 17-3-22
ततो धर्मश्च शक्रश्च मरुतश्चाश्विनावपि ।
देवा देवर्षयश्चैव रथमारोप्य पाण्डवम् ॥ १७-३-२२॥
tato dharmaśca śakraśca marutaścāśvināvapi |
devā devarṣayaścaiva rathamāropya pāṇḍavam || 17-3-22||
MHB 17-3-23
प्रययुः स्वैर्विमानैस्ते सिद्धाः कामविहारिणः ।
सर्वे विरजसः पुण्याः पुण्यवाग्बुद्धिकर्मिणः ॥ १७-३-२३॥
prayayuḥ svairvimānaiste siddhāḥ kāmavihāriṇaḥ |
sarve virajasaḥ puṇyāḥ puṇyavāgbuddhikarmiṇaḥ || 17-3-23||
MHB 17-3-24
स तं रथं समास्थाय राजा कुरुकुलोद्वहः ।
ऊर्ध्वमाचक्रमे शीघ्रं तेजसावृत्य रोदसी ॥ १७-३-२४॥
sa taṃ rathaṃ samāsthāya rājā kurukulodvahaḥ |
ūrdhvamācakrame śīghraṃ tejasāvṛtya rodasī || 17-3-24||
MHB 17-3-25
ततो देवनिकायस्थो नारदः सर्वलोकवित् ।
उवाचोच्चैस्तदा वाक्यं बृहद्वादी बृहत्तपाः ॥ १७-३-२५॥
tato devanikāyastho nāradaḥ sarvalokavit |
uvācoccaistadā vākyaṃ bṛhadvādī bṛhattapāḥ || 17-3-25||
MHB 17-3-26
येऽपि राजर्षयः सर्वे ते चापि समुपस्थिताः ।
कीर्तिं प्रच्छाद्य तेषां वै कुरुराजोऽधितिष्ठति ॥ १७-३-२६॥
ye'pi rājarṣayaḥ sarve te cāpi samupasthitāḥ |
kīrtiṃ pracchādya teṣāṃ vai kururājo'dhitiṣṭhati || 17-3-26||
MHB 17-3-27
लोकानावृत्य यशसा तेजसा वृत्तसंपदा ।
स्वशरीरेण संप्राप्तं नान्यं शुश्रुम पाण्डवात् ॥ १७-३-२७॥
lokānāvṛtya yaśasā tejasā vṛttasaṃpadā |
svaśarīreṇa saṃprāptaṃ nānyaṃ śuśruma pāṇḍavāt || 17-3-27||
MHB 17-3-28
नारदस्य वचः श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत् ।
देवानामन्त्र्य धर्मात्मा स्वपक्षांश्चैव पार्थिवान् ॥ १७-३-२८॥
nāradasya vacaḥ śrutvā rājā vacanamabravīt |
devānāmantrya dharmātmā svapakṣāṃścaiva pārthivān || 17-3-28||
MHB 17-3-29
शुभं वा यदि वा पापं भ्रातॄणां स्थानमद्य मे ।
तदेव प्राप्तुमिच्छामि लोकानन्यान्न कामये ॥ १७-३-२९॥
śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ bhrātṝṇāṃ sthānamadya me |
tadeva prāptumicchāmi lokānanyānna kāmaye || 17-3-29||
MHB 17-3-30
राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा देवराजः पुरंदरः ।
आनृशंस्यसमायुक्तं प्रत्युवाच युधिष्ठिरम् ॥ १७-३-३०॥
rājñastu vacanaṃ śrutvā devarājaḥ puraṃdaraḥ |
ānṛśaṃsyasamāyuktaṃ pratyuvāca yudhiṣṭhiram || 17-3-30||
MHB 17-3-31
स्थानेऽस्मिन्वस राजेन्द्र कर्मभिर्निर्जिते शुभैः ।
किं त्वं मानुष्यकं स्नेहमद्यापि परिकर्षसि ॥ १७-३-३१॥
sthāne'sminvasa rājendra karmabhirnirjite śubhaiḥ |
kiṃ tvaṃ mānuṣyakaṃ snehamadyāpi parikarṣasi || 17-3-31||
MHB 17-3-32
सिद्धिं प्राप्तोऽसि परमां यथा नान्यः पुमान्क्वचित् ।
नैव ते भ्रातरः स्थानं संप्राप्ताः कुरुनन्दन ॥ १७-३-३२॥
siddhiṃ prāpto'si paramāṃ yathā nānyaḥ pumānkvacit |
naiva te bhrātaraḥ sthānaṃ saṃprāptāḥ kurunandana || 17-3-32||
MHB 17-3-33
अद्यापि मानुषो भावः स्पृशते त्वां नराधिप ।
स्वर्गोऽयं पश्य देवर्षीन्सिद्धांश्च त्रिदिवालयान् ॥ १७-३-३३॥
adyāpi mānuṣo bhāvaḥ spṛśate tvāṃ narādhipa |
svargo'yaṃ paśya devarṣīnsiddhāṃśca tridivālayān || 17-3-33||
MHB 17-3-34
युधिष्ठिरस्तु देवेन्द्रमेवंवादिनमीश्वरम् ।
पुनरेवाब्रवीद्धीमानिदं वचनमर्थवत् ॥ १७-३-३४॥
yudhiṣṭhirastu devendramevaṃvādinamīśvaram |
punarevābravīddhīmānidaṃ vacanamarthavat || 17-3-34||
MHB 17-3-35
तैर्विना नोत्सहे वस्तुमिह दैत्यनिबर्हण ।
गन्तुमिच्छामि तत्राहं यत्र मे भ्रातरो गताः ॥ १७-३-३५॥
tairvinā notsahe vastumiha daityanibarhaṇa |
gantumicchāmi tatrāhaṃ yatra me bhrātaro gatāḥ || 17-3-35||
MHB 17-3-36
यत्र सा बृहती श्यामा बुद्धिसत्त्वगुणान्विता ।
द्रौपदी योषितां श्रेष्ठा यत्र चैव प्रिया मम ॥ १७-३-३६॥
yatra sā bṛhatī śyāmā buddhisattvaguṇānvitā |
draupadī yoṣitāṃ śreṣṭhā yatra caiva priyā mama || 17-3-36||