This is the multi-page printable view of this section. Click here to print.

Return to the regular view of this page.

Mahabharata - Sauptika Parva

Sauptika Parva narrates the night massacre that occurs after the formal end of the Kurukshetra war. Driven by grief, anger, and revenge, Ashvatthama attacks the sleeping Pandava camp, leading to one of the darkest and most tragic episodes of the Mahabharata.

Editorial Note

Sauptika Parva is the dark aftermath of the Kurukshetra war.

Although the main battle has ended, violence does not stop.

Instead, the war enters a final stage shaped entirely by:

grief
revenge
despair
and moral collapse.

This Parva demonstrates one of the Mahabharata’s deepest insights:

war does not end when armies stop fighting
its psychological destruction continues afterward.

The atmosphere of this section is tragic and unsettling, showing how vengeance can survive even after political defeat.

Structure and Composition

Total Adhyayas: ~18 (Critical Edition alignment)
Narrative Coverage:
- Duryodhana’s final moments after defeat
- Ashvatthama’s rage and desire for revenge
- Planning of the night attack
- Entry into the sleeping Pandava camp
- Mass killing during the night massacre
- Death of Draupadi’s sons
- Destruction of remaining warriors
- Escape of Ashvatthama

📌 Textual Note: This edition follows the BORI Critical Edition, a scholarly reconstruction based on extensive manuscript comparison, digitally preserved and maintained through the work of Tokunaga and John Smith.

Major Characters and Roles

Ashvatthama - central figure driven by grief, humiliation, and vengeance
Duryodhana - dying ruler whose defeat fuels the final revenge
Kripa - surviving elder warrior accompanying Ashvatthama
Kritavarma - ally participating in the night attack
Draupadi - mother grieving the death of her sons
Pandavas - victors who still suffer devastating personal loss

Thematic Flow

Aftermath of Defeat Duryodhana lies mortally wounded after the war
Rise of Revenge Ashvatthama becomes consumed by anger and grief
Violation of War Ethics The attack occurs at night against sleeping opponents
Massacre and Destruction Innocent and exhausted warriors are killed
Victory without Peace Even the victorious Pandavas suffer unbearable loss
Continuation of Suffering The emotional consequences of war continue beyond battle

Philosophical Significance

Sauptika Parva explores how hatred survives after military conflict ends.

Major themes include:

Revenge beyond Justice - vengeance becomes disconnected from ethical restraint
Psychological Trauma of War - survivors remain trapped in grief and anger
Collapse of Dharma - traditional rules of warfare completely disappear
Violence against the Defenseless - moral decline reaches its lowest point
The Endless Nature of Hatred - conflict continues even after apparent victory

This Parva presents war not as heroic triumph, but as a cycle of suffering that spreads beyond the battlefield.

Simple Summary (For Easy Understanding)

Sauptika Parva takes place after the main Kurukshetra war has ended.

Duryodhana is dying after being defeated by Bhima.

Ashvatthama, the son of Drona, becomes filled with anger and grief.

Wanting revenge against the Pandavas, he decides to attack their camp during the night.

Along with Kripa and Kritavarma, he enters the sleeping camp secretly.

During the attack:

many sleeping warriors are killed
Draupadi’s sons are murdered
and the surviving camp is destroyed.

The actual Pandavas survive because they are not present in the camp at that moment.

When Draupadi learns about the deaths of her sons, deep sorrow spreads among the victors.

This Parva shows that even after winning the war, the Pandavas cannot escape suffering.

Sauptika Parva teaches that:

revenge creates new tragedy instead of healing pain
violence often continues after formal conflict ends
and hatred can destroy what remains after war.

Important Events in Sauptika Parva

1. Duryodhana’s Final Condition

Duryodhana lies mortally wounded after the mace duel with Bhima.

His defeat deeply affects Ashvatthama.

2. Ashvatthama’s Decision for Revenge

Ashvatthama becomes consumed by anger over the deaths of his father and allies.

He decides to attack the Pandava camp at night.

3. Night Attack on the Camp

Ashvatthama, Kripa, and Kritavarma secretly enter the sleeping camp.

The attack violates the traditional ethical rules of warfare.

4. Death of Draupadi’s Sons

The sons of Draupadi are killed while sleeping.

This becomes one of the most painful losses for the Pandavas.

5. Mass Killing of Warriors

Many exhausted and defenseless warriors are slaughtered during the attack.

The war reaches its moral lowest point.

6. Escape of Ashvatthama

After the massacre, Ashvatthama escapes, carrying both rage and the burden of his actions.

Historical and Literary Importance

Sauptika Parva is one of the darkest sections of the Mahabharata.

It is important because it examines:

post-war trauma
revenge psychology
ethical collapse
and the persistence of violence.

The Parva challenges the idea that war ends cleanly with victory.

Instead, it presents a realistic and tragic vision: even after military success, society and individuals continue suffering from grief, anger, and loss.

This section strongly reinforces the Mahabharata’s broader warning about the destructive consequences of unchecked ambition and hatred.

Source Note: This presentation follows the Mahabharata Critical Edition prepared at the Bhandarkar Oriental Research Institute (BORI), based on systematic manuscript comparison. The digital text lineage originates from Prof. Tokunaga and has been maintained and updated by Prof. John Smith.

Reading Mode - Change for details

View:

Original Texts

Adhyaya: 1/18 (66)

MHB 10-1-1

संजय उवाच ।

ततस्ते सहिता वीराः प्रयाता दक्षिणामुखाः ।

उपास्तमयवेलायां शिबिराभ्याशमागताः ॥ १०-१-१॥

saṃjaya uvāca |

tataste sahitā vīrāḥ prayātā dakṣiṇāmukhāḥ |

upāstamayavelāyāṃ śibirābhyāśamāgatāḥ || 10-1-1||

MHB 10-1-2

विमुच्य वाहांस्त्वरिता भीताः समभवंस्तदा ।

गहनं देशमासाद्य प्रच्छन्ना न्यविशन्त ते ॥ १०-१-२॥

vimucya vāhāṃstvaritā bhītāḥ samabhavaṃstadā |

gahanaṃ deśamāsādya pracchannā nyaviśanta te || 10-1-2||

MHB 10-1-3

सेनानिवेशमभितो नातिदूरमवस्थिताः ।

निकृत्ता निशितैः शस्त्रैः समन्तात्क्षतविक्षताः ॥ १०-१-३॥

senāniveśamabhito nātidūramavasthitāḥ |

nikṛttā niśitaiḥ śastraiḥ samantātkṣatavikṣatāḥ || 10-1-3||

MHB 10-1-4

दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य पाण्डवानन्वचिन्तयन् ।

श्रुत्वा च निनदं घोरं पाण्डवानां जयैषिणाम् ॥ १०-१-४॥

dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasya pāṇḍavānanvacintayan |

śrutvā ca ninadaṃ ghoraṃ pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇām || 10-1-4||

MHB 10-1-5

अनुसारभयाद्भीताः प्राङ्मुखाः प्राद्रवन्पुनः ।

ते मुहूर्तं ततो गत्वा श्रान्तवाहाः पिपासिताः ॥ १०-१-५॥

anusārabhayādbhītāḥ prāṅmukhāḥ prādravanpunaḥ |

te muhūrtaṃ tato gatvā śrāntavāhāḥ pipāsitāḥ || 10-1-5||

MHB 10-1-6

नामृष्यन्त महेष्वासाः क्रोधामर्षवशं गताः ।

राज्ञो वधेन संतप्ता मुहूर्तं समवस्थिताः ॥ १०-१-६॥

nāmṛṣyanta maheṣvāsāḥ krodhāmarṣavaśaṃ gatāḥ |

rājño vadhena saṃtaptā muhūrtaṃ samavasthitāḥ || 10-1-6||

MHB 10-1-7

धृतराष्ट्र उवाच ।

अश्रद्धेयमिदं कर्म कृतं भीमेन संजय ।

यत्स नागायुतप्राणः पुत्रो मम निपातितः ॥ १०-१-७॥

dhṛtarāṣṭra uvāca |

aśraddheyamidaṃ karma kṛtaṃ bhīmena saṃjaya |

yatsa nāgāyutaprāṇaḥ putro mama nipātitaḥ || 10-1-7||

MHB 10-1-8

अवध्यः सर्वभूतानां वज्रसंहननो युवा ।

पाण्डवैः समरे पुत्रो निहतो मम संजय ॥ १०-१-८॥

avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ vajrasaṃhanano yuvā |

pāṇḍavaiḥ samare putro nihato mama saṃjaya || 10-1-8||

MHB 10-1-9

न दिष्टमभ्यतिक्रान्तुं शक्यं गावल्गणे नरैः ।

यत्समेत्य रणे पार्थैः पुत्रो मम निपातितः ॥ १०-१-९॥

na diṣṭamabhyatikrāntuṃ śakyaṃ gāvalgaṇe naraiḥ |

yatsametya raṇe pārthaiḥ putro mama nipātitaḥ || 10-1-9||

MHB 10-1-10

अद्रिसारमयं नूनं हृदयं मम संजय ।

हतं पुत्रशतं श्रुत्वा यन्न दीर्णं सहस्रधा ॥ १०-१-१०॥

adrisāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama saṃjaya |

hataṃ putraśataṃ śrutvā yanna dīrṇaṃ sahasradhā || 10-1-10||

MHB 10-1-11

कथं हि वृद्धमिथुनं हतपुत्रं भविष्यति ।

न ह्यहं पाण्डवेयस्य विषये वस्तुमुत्सहे ॥ १०-१-११॥

kathaṃ hi vṛddhamithunaṃ hataputraṃ bhaviṣyati |

na hyahaṃ pāṇḍaveyasya viṣaye vastumutsahe || 10-1-11||

MHB 10-1-12

कथं राज्ञः पिता भूत्वा स्वयं राजा च संजय ।

प्रेष्यभूतः प्रवर्तेयं पाण्डवेयस्य शासनात् ॥ १०-१-१२॥

kathaṃ rājñaḥ pitā bhūtvā svayaṃ rājā ca saṃjaya |

preṣyabhūtaḥ pravarteyaṃ pāṇḍaveyasya śāsanāt || 10-1-12||

MHB 10-1-13

आज्ञाप्य पृथिवीं सर्वां स्थित्वा मूर्ध्नि च संजय ।

कथमद्य भविष्यामि प्रेष्यभूतो दुरन्तकृत् ॥ १०-१-१३॥

ājñāpya pṛthivīṃ sarvāṃ sthitvā mūrdhni ca saṃjaya |

kathamadya bhaviṣyāmi preṣyabhūto durantakṛt || 10-1-13||

MHB 10-1-14

कथं भीमस्य वाक्यानि श्रोतुं शक्ष्यामि संजय ।

येन पुत्रशतं पूर्णमेकेन निहतं मम ॥ १०-१-१४॥

kathaṃ bhīmasya vākyāni śrotuṃ śakṣyāmi saṃjaya |

yena putraśataṃ pūrṇamekena nihataṃ mama || 10-1-14||

MHB 10-1-15

कृतं सत्यं वचस्तस्य विदुरस्य महात्मनः ।

अकुर्वता वचस्तेन मम पुत्रेण संजय ॥ १०-१-१५॥

kṛtaṃ satyaṃ vacastasya vidurasya mahātmanaḥ |

akurvatā vacastena mama putreṇa saṃjaya || 10-1-15||

MHB 10-1-16

अधर्मेण हते तात पुत्रे दुर्योधने मम ।

कृतवर्मा कृपो द्रौणिः किमकुर्वत संजय ॥ १०-१-१६॥

adharmeṇa hate tāta putre duryodhane mama |

kṛtavarmā kṛpo drauṇiḥ kimakurvata saṃjaya || 10-1-16||

MHB 10-1-17

संजय उवाच ।

गत्वा तु तावका राजन्नातिदूरमवस्थिताः ।

अपश्यन्त वनं घोरं नानाद्रुमलताकुलम् ॥ १०-१-१७॥

saṃjaya uvāca |

gatvā tu tāvakā rājannātidūramavasthitāḥ |

apaśyanta vanaṃ ghoraṃ nānādrumalatākulam || 10-1-17||

MHB 10-1-18

ते मुहूर्तं तु विश्रम्य लब्धतोयैर्हयोत्तमैः ।

सूर्यास्तमयवेलायामासेदुः सुमहद्वनम् ॥ १०-१-१८॥

te muhūrtaṃ tu viśramya labdhatoyairhayottamaiḥ |

sūryāstamayavelāyāmāseduḥ sumahadvanam || 10-1-18||

MHB 10-1-19

नानामृगगणैर्जुष्टं नानापक्षिसमाकुलम् ।

नानाद्रुमलताच्छन्नं नानाव्यालनिषेवितम् ॥ १०-१-१९॥

nānāmṛgagaṇairjuṣṭaṃ nānāpakṣisamākulam |

nānādrumalatācchannaṃ nānāvyālaniṣevitam || 10-1-19||

MHB 10-1-20

नानातोयसमाकीर्णं तडागैरुपशोभितम् ।

पद्मिनीशतसंछन्नं नीलोत्पलसमायुतम् ॥ १०-१-२०॥

nānātoyasamākīrṇaṃ taḍāgairupaśobhitam |

padminīśatasaṃchannaṃ nīlotpalasamāyutam || 10-1-20||

MHB 10-1-21

प्रविश्य तद्वनं घोरं वीक्षमाणाः समन्ततः ।

शाखासहस्रसंछन्नं न्यग्रोधं ददृशुस्ततः ॥ १०-१-२१॥

praviśya tadvanaṃ ghoraṃ vīkṣamāṇāḥ samantataḥ |

śākhāsahasrasaṃchannaṃ nyagrodhaṃ dadṛśustataḥ || 10-1-21||

MHB 10-1-22

उपेत्य तु तदा राजन्न्यग्रोधं ते महारथाः ।

ददृशुर्द्विपदां श्रेष्ठाः श्रेष्ठं तं वै वनस्पतिम् ॥ १०-१-२२॥

upetya tu tadā rājannyagrodhaṃ te mahārathāḥ |

dadṛśurdvipadāṃ śreṣṭhāḥ śreṣṭhaṃ taṃ vai vanaspatim || 10-1-22||

MHB 10-1-23

तेऽवतीर्य रथेभ्यस्तु विप्रमुच्य च वाजिनः ।

उपस्पृश्य यथान्यायं संध्यामन्वासत प्रभो ॥ १०-१-२३॥

te'vatīrya rathebhyastu vipramucya ca vājinaḥ |

upaspṛśya yathānyāyaṃ saṃdhyāmanvāsata prabho || 10-1-23||

MHB 10-1-24

ततोऽस्तं पर्वतश्रेष्ठमनुप्राप्ते दिवाकरे ।

सर्वस्य जगतो धात्री शर्वरी समपद्यत ॥ १०-१-२४॥

tato'staṃ parvataśreṣṭhamanuprāpte divākare |

sarvasya jagato dhātrī śarvarī samapadyata || 10-1-24||

MHB 10-1-25

ग्रहनक्षत्रताराभिः प्रकीर्णाभिरलंकृतम् ।

नभोंऽशुकमिवाभाति प्रेक्षणीयं समन्ततः ॥ १०-१-२५॥

grahanakṣatratārābhiḥ prakīrṇābhiralaṃkṛtam |

nabhoṃ'śukamivābhāti prekṣaṇīyaṃ samantataḥ || 10-1-25||

MHB 10-1-26

ईषच्चापि प्रवल्गन्ति ये सत्त्वा रात्रिचारिणः ।

दिवाचराश्च ये सत्त्वास्ते निद्रावशमागताः ॥ १०-१-२६॥

īṣaccāpi pravalganti ye sattvā rātricāriṇaḥ |

divācarāśca ye sattvāste nidrāvaśamāgatāḥ || 10-1-26||

MHB 10-1-27

रात्रिंचराणां सत्त्वानां निनादोऽभूत्सुदारुणः ।

क्रव्यादाश्च प्रमुदिता घोरा प्राप्ता च शर्वरी ॥ १०-१-२७॥

rātriṃcarāṇāṃ sattvānāṃ ninādo'bhūtsudāruṇaḥ |

kravyādāśca pramuditā ghorā prāptā ca śarvarī || 10-1-27||

MHB 10-1-28

तस्मिन्रात्रिमुखे घोरे दुःखशोकसमन्विताः ।

कृतवर्मा कृपो द्रौणिरुपोपविविशुः समम् ॥ १०-१-२८॥

tasminrātrimukhe ghore duḥkhaśokasamanvitāḥ |

kṛtavarmā kṛpo drauṇirupopaviviśuḥ samam || 10-1-28||

MHB 10-1-29

तत्रोपविष्टाः शोचन्तो न्यग्रोधस्य समन्ततः ।

तमेवार्थमतिक्रान्तं कुरुपाण्डवयोः क्षयम् ॥ १०-१-२९॥

tatropaviṣṭāḥ śocanto nyagrodhasya samantataḥ |

tamevārthamatikrāntaṃ kurupāṇḍavayoḥ kṣayam || 10-1-29||

MHB 10-1-30

निद्रया च परीताङ्गा निषेदुर्धरणीतले ।

श्रमेण सुदृढं युक्ता विक्षता विविधैः शरैः ॥ १०-१-३०॥

nidrayā ca parītāṅgā niṣedurdharaṇītale |

śrameṇa sudṛḍhaṃ yuktā vikṣatā vividhaiḥ śaraiḥ || 10-1-30||

MHB 10-1-31

ततो निद्रावशं प्राप्तौ कृपभोजौ महारथौ ।

सुखोचितावदुःखार्हौ निषण्णौ धरणीतले ।

तौ तु सुप्तौ महाराज श्रमशोकसमन्वितौ ॥ १०-१-३१॥

tato nidrāvaśaṃ prāptau kṛpabhojau mahārathau |

sukhocitāvaduḥkhārhau niṣaṇṇau dharaṇītale |

tau tu suptau mahārāja śramaśokasamanvitau || 10-1-31||

MHB 10-1-32

क्रोधामर्षवशं प्राप्तो द्रोणपुत्रस्तु भारत ।

नैव स्म स जगामाथ निद्रां सर्प इव श्वसन् ॥ १०-१-३२॥

krodhāmarṣavaśaṃ prāpto droṇaputrastu bhārata |

naiva sma sa jagāmātha nidrāṃ sarpa iva śvasan || 10-1-32||

MHB 10-1-33

न लेभे स तु निद्रां वै दह्यमानोऽतिमन्युना ।

वीक्षां चक्रे महाबाहुस्तद्वनं घोरदर्शनम् ॥ १०-१-३३॥

na lebhe sa tu nidrāṃ vai dahyamāno'timanyunā |

vīkṣāṃ cakre mahābāhustadvanaṃ ghoradarśanam || 10-1-33||

MHB 10-1-34

वीक्षमाणो वनोद्देशं नानासत्त्वैर्निषेवितम् ।

अपश्यत महाबाहुर्न्यग्रोधं वायसायुतम् ॥ १०-१-३४॥

vīkṣamāṇo vanoddeśaṃ nānāsattvairniṣevitam |

apaśyata mahābāhurnyagrodhaṃ vāyasāyutam || 10-1-34||

MHB 10-1-35

तत्र काकसहस्राणि तां निशां पर्यणामयन् ।

सुखं स्वपन्तः कौरव्य पृथक्पृथगपाश्रयाः ॥ १०-१-३५॥

tatra kākasahasrāṇi tāṃ niśāṃ paryaṇāmayan |

sukhaṃ svapantaḥ kauravya pṛthakpṛthagapāśrayāḥ || 10-1-35||

MHB 10-1-36

सुप्तेषु तेषु काकेषु विस्रब्धेषु समन्ततः ।

सोऽपश्यत्सहसायान्तमुलूकं घोरदर्शनम् ॥ १०-१-३६॥

supteṣu teṣu kākeṣu visrabdheṣu samantataḥ |

so'paśyatsahasāyāntamulūkaṃ ghoradarśanam || 10-1-36||

MHB 10-1-37

महास्वनं महाकायं हर्यक्षं बभ्रुपिङ्गलम् ।

सुदीर्घघोणानखरं सुपर्णमिव वेगिनम् ॥ १०-१-३७॥

mahāsvanaṃ mahākāyaṃ haryakṣaṃ babhrupiṅgalam |

sudīrghaghoṇānakharaṃ suparṇamiva veginam || 10-1-37||

MHB 10-1-38

सोऽथ शब्दं मृदुं कृत्वा लीयमान इवाण्डजः ।

न्यग्रोधस्य ततः शाखां प्रार्थयामास भारत ॥ १०-१-३८॥

so'tha śabdaṃ mṛduṃ kṛtvā līyamāna ivāṇḍajaḥ |

nyagrodhasya tataḥ śākhāṃ prārthayāmāsa bhārata || 10-1-38||

MHB 10-1-39

संनिपत्य तु शाखायां न्यग्रोधस्य विहंगमः ।

सुप्ताञ्जघान सुबहून्वायसान्वायसान्तकः ॥ १०-१-३९॥

saṃnipatya tu śākhāyāṃ nyagrodhasya vihaṃgamaḥ |

suptāñjaghāna subahūnvāyasānvāyasāntakaḥ || 10-1-39||

MHB 10-1-40

केषांचिदच्छिनत्पक्षाञ्शिरांसि च चकर्त ह ।

चरणांश्चैव केषांचिद्बभञ्ज चरणायुधः ॥ १०-१-४०॥

keṣāṃcidacchinatpakṣāñśirāṃsi ca cakarta ha |

caraṇāṃścaiva keṣāṃcidbabhañja caraṇāyudhaḥ || 10-1-40||

MHB 10-1-41

क्षणेनाहन्स बलवान्येऽस्य दृष्टिपथे स्थिताः ।

तेषां शरीरावयवैः शरीरैश्च विशां पते ।

न्यग्रोधमण्डलं सर्वं संछन्नं सर्वतोऽभवत् ॥ १०-१-४१॥

kṣaṇenāhansa balavānye'sya dṛṣṭipathe sthitāḥ |

teṣāṃ śarīrāvayavaiḥ śarīraiśca viśāṃ pate |

nyagrodhamaṇḍalaṃ sarvaṃ saṃchannaṃ sarvato'bhavat || 10-1-41||

MHB 10-1-42

तांस्तु हत्वा ततः काकान्कौशिको मुदितोऽभवत् ।

प्रतिकृत्य यथाकामं शत्रूणां शत्रुसूदनः ॥ १०-१-४२॥

tāṃstu hatvā tataḥ kākānkauśiko mudito'bhavat |

pratikṛtya yathākāmaṃ śatrūṇāṃ śatrusūdanaḥ || 10-1-42||

MHB 10-1-43

तद्दृष्ट्वा सोपधं कर्म कौशिकेन कृतं निशि ।

तद्भावकृतसंकल्पो द्रौणिरेको व्यचिन्तयत् ॥ १०-१-४३॥

taddṛṣṭvā sopadhaṃ karma kauśikena kṛtaṃ niśi |

tadbhāvakṛtasaṃkalpo drauṇireko vyacintayat || 10-1-43||

MHB 10-1-44

उपदेशः कृतोऽनेन पक्षिणा मम संयुगे ।

शत्रूणां क्षपणे युक्तः प्राप्तकालश्च मे मतः ॥ १०-१-४४॥

upadeśaḥ kṛto'nena pakṣiṇā mama saṃyuge |

śatrūṇāṃ kṣapaṇe yuktaḥ prāptakālaśca me mataḥ || 10-1-44||

MHB 10-1-45

नाद्य शक्या मया हन्तुं पाण्डवा जितकाशिनः ।

बलवन्तः कृतोत्साहा लब्धलक्षाः प्रहारिणः ।

राज्ञः सकाशे तेषां च प्रतिज्ञातो वधो मया ॥ १०-१-४५॥

nādya śakyā mayā hantuṃ pāṇḍavā jitakāśinaḥ |

balavantaḥ kṛtotsāhā labdhalakṣāḥ prahāriṇaḥ |

rājñaḥ sakāśe teṣāṃ ca pratijñāto vadho mayā || 10-1-45||

MHB 10-1-46

पतंगाग्निसमां वृत्तिमास्थायात्मविनाशिनीम् ।

न्यायतो युध्यमानस्य प्राणत्यागो न संशयः ।

छद्मना तु भवेत्सिद्धिः शत्रूणां च क्षयो महान् ॥ १०-१-४६॥

pataṃgāgnisamāṃ vṛttimāsthāyātmavināśinīm |

nyāyato yudhyamānasya prāṇatyāgo na saṃśayaḥ |

chadmanā tu bhavetsiddhiḥ śatrūṇāṃ ca kṣayo mahān || 10-1-46||

MHB 10-1-47

तत्र संशयितादर्थाद्योऽर्थो निःसंशयो भवेत् ।

तं जना बहु मन्यन्ते येऽर्थशास्त्रविशारदाः ॥ १०-१-४७॥

tatra saṃśayitādarthādyo'rtho niḥsaṃśayo bhavet |

taṃ janā bahu manyante ye'rthaśāstraviśāradāḥ || 10-1-47||

MHB 10-1-48

यच्चाप्यत्र भवेद्वाच्यं गर्हितं लोकनिन्दितम् ।

कर्तव्यं तन्मनुष्येण क्षत्रधर्मेण वर्तता ॥ १०-१-४८॥

yaccāpyatra bhavedvācyaṃ garhitaṃ lokaninditam |

kartavyaṃ tanmanuṣyeṇa kṣatradharmeṇa vartatā || 10-1-48||

MHB 10-1-49

निन्दितानि च सर्वाणि कुत्सितानि पदे पदे ।

सोपधानि कृतान्येव पाण्डवैरकृतात्मभिः ॥ १०-१-४९॥

ninditāni ca sarvāṇi kutsitāni pade pade |

sopadhāni kṛtānyeva pāṇḍavairakṛtātmabhiḥ || 10-1-49||

MHB 10-1-50

अस्मिन्नर्थे पुरा गीतौ श्रूयेते धर्मचिन्तकैः ।

श्लोकौ न्यायमवेक्षद्भिस्तत्त्वार्थं तत्त्वदर्शिभिः ॥ १०-१-५०॥

asminnarthe purā gītau śrūyete dharmacintakaiḥ |

ślokau nyāyamavekṣadbhistattvārthaṃ tattvadarśibhiḥ || 10-1-50||

MHB 10-1-51

परिश्रान्ते विदीर्णे च भुञ्जाने चापि शत्रुभिः ।

प्रस्थाने च प्रवेशे च प्रहर्तव्यं रिपोर्बलम् ॥ १०-१-५१॥

pariśrānte vidīrṇe ca bhuñjāne cāpi śatrubhiḥ |

prasthāne ca praveśe ca prahartavyaṃ riporbalam || 10-1-51||

MHB 10-1-52

निद्रार्तमर्धरात्रे च तथा नष्टप्रणायकम् ।

भिन्नयोधं बलं यच्च द्विधा युक्तं च यद्भवेत् ॥ १०-१-५२॥

nidrārtamardharātre ca tathā naṣṭapraṇāyakam |

bhinnayodhaṃ balaṃ yacca dvidhā yuktaṃ ca yadbhavet || 10-1-52||

MHB 10-1-53

इत्येवं निश्चयं चक्रे सुप्तानां युधि मारणे ।

पाण्डूनां सह पाञ्चालैर्द्रोणपुत्रः प्रतापवान् ॥ १०-१-५३॥

ityevaṃ niścayaṃ cakre suptānāṃ yudhi māraṇe |

pāṇḍūnāṃ saha pāñcālairdroṇaputraḥ pratāpavān || 10-1-53||

MHB 10-1-54

स क्रूरां मतिमास्थाय विनिश्चित्य मुहुर्मुहुः ।

सुप्तौ प्राबोधयत्तौ तु मातुलं भोजमेव च ॥ १०-१-५४॥

sa krūrāṃ matimāsthāya viniścitya muhurmuhuḥ |

suptau prābodhayattau tu mātulaṃ bhojameva ca || 10-1-54||

MHB 10-1-55

नोत्तरं प्रतिपेदे च तत्र युक्तं ह्रिया वृतः ।

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पविह्वलमब्रवीत् ॥ १०-१-५५॥

nottaraṃ pratipede ca tatra yuktaṃ hriyā vṛtaḥ |

sa muhūrtamiva dhyātvā bāṣpavihvalamabravīt || 10-1-55||

MHB 10-1-56

हतो दुर्योधनो राजा एकवीरो महाबलः ।

यस्यार्थे वैरमस्माभिरासक्तं पाण्डवैः सह ॥ १०-१-५६॥

hato duryodhano rājā ekavīro mahābalaḥ |

yasyārthe vairamasmābhirāsaktaṃ pāṇḍavaiḥ saha || 10-1-56||

MHB 10-1-57

एकाकी बहुभिः क्षुद्रैराहवे शुद्धविक्रमः ।

पातितो भीमसेनेन एकादशचमूपतिः ॥ १०-१-५७॥

ekākī bahubhiḥ kṣudrairāhave śuddhavikramaḥ |

pātito bhīmasenena ekādaśacamūpatiḥ || 10-1-57||

MHB 10-1-58

वृकोदरेण क्षुद्रेण सुनृशंसमिदं कृतम् ।

मूर्धाभिषिक्तस्य शिरः पादेन परिमृद्नता ॥ १०-१-५८॥

vṛkodareṇa kṣudreṇa sunṛśaṃsamidaṃ kṛtam |

mūrdhābhiṣiktasya śiraḥ pādena parimṛdnatā || 10-1-58||

MHB 10-1-59

विनर्दन्ति स्म पाञ्चालाः क्ष्वेडन्ति च हसन्ति च ।

धमन्ति शङ्खाञ्शतशो हृष्टा घ्नन्ति च दुन्दुभीन् ॥ १०-१-५९॥

vinardanti sma pāñcālāḥ kṣveḍanti ca hasanti ca |

dhamanti śaṅkhāñśataśo hṛṣṭā ghnanti ca dundubhīn || 10-1-59||

MHB 10-1-60

वादित्रघोषस्तुमुलो विमिश्रः शङ्खनिस्वनैः ।

अनिलेनेरितो घोरो दिशः पूरयतीव हि ॥ १०-१-६०॥

vāditraghoṣastumulo vimiśraḥ śaṅkhanisvanaiḥ |

anilenerito ghoro diśaḥ pūrayatīva hi || 10-1-60||

MHB 10-1-61

अश्वानां हेषमाणानां गजानां चैव बृंहताम् ।

सिंहनादश्च शूराणां श्रूयते सुमहानयम् ॥ १०-१-६१॥

aśvānāṃ heṣamāṇānāṃ gajānāṃ caiva bṛṃhatām |

siṃhanādaśca śūrāṇāṃ śrūyate sumahānayam || 10-1-61||

MHB 10-1-62

दिशं प्राचीं समाश्रित्य हृष्टानां गर्जतां भृशम् ।

रथनेमिस्वनाश्चैव श्रूयन्ते लोमहर्षणाः ॥ १०-१-६२॥

diśaṃ prācīṃ samāśritya hṛṣṭānāṃ garjatāṃ bhṛśam |

rathanemisvanāścaiva śrūyante lomaharṣaṇāḥ || 10-1-62||

MHB 10-1-63

पाण्डवैर्धार्तराष्ट्राणां यदिदं कदनं कृतम् ।

वयमेव त्रयः शिष्टास्तस्मिन्महति वैशसे ॥ १०-१-६३॥

pāṇḍavairdhārtarāṣṭrāṇāṃ yadidaṃ kadanaṃ kṛtam |

vayameva trayaḥ śiṣṭāstasminmahati vaiśase || 10-1-63||

MHB 10-1-64

केचिन्नागशतप्राणाः केचित्सर्वास्त्रकोविदाः ।

निहताः पाण्डवेयैः स्म मन्ये कालस्य पर्ययम् ॥ १०-१-६४॥

kecinnāgaśataprāṇāḥ kecitsarvāstrakovidāḥ |

nihatāḥ pāṇḍaveyaiḥ sma manye kālasya paryayam || 10-1-64||

MHB 10-1-65

एवमेतेन भाव्यं हि नूनं कार्येण तत्त्वतः ।

यथा ह्यस्येदृशी निष्ठा कृते कार्येऽपि दुष्करे ॥ १०-१-६५॥

evametena bhāvyaṃ hi nūnaṃ kāryeṇa tattvataḥ |

yathā hyasyedṛśī niṣṭhā kṛte kārye'pi duṣkare || 10-1-65||

MHB 10-1-66

भवतोस्तु यदि प्रज्ञा न मोहादपचीयते ।

व्यापन्नेऽस्मिन्महत्यर्थे यन्नः श्रेयस्तदुच्यताम् ॥ १०-१-६६॥

bhavatostu yadi prajñā na mohādapacīyate |

vyāpanne'sminmahatyarthe yannaḥ śreyastaducyatām || 10-1-66||

Adhyaya: 2/18 (33)

MHB 10-2-1

कृप उवाच ।

श्रुतं ते वचनं सर्वं हेतुयुक्तं मया विभो ।

ममापि तु वचः किंचिच्छृणुष्वाद्य महाभुज ॥ १०-२-१॥

kṛpa uvāca |

śrutaṃ te vacanaṃ sarvaṃ hetuyuktaṃ mayā vibho |

mamāpi tu vacaḥ kiṃcicchṛṇuṣvādya mahābhuja || 10-2-1||

MHB 10-2-2

आबद्धा मानुषाः सर्वे निर्बन्धाः कर्मणोर्द्वयोः ।

दैवे पुरुषकारे च परं ताभ्यां न विद्यते ॥ १०-२-२॥

ābaddhā mānuṣāḥ sarve nirbandhāḥ karmaṇordvayoḥ |

daive puruṣakāre ca paraṃ tābhyāṃ na vidyate || 10-2-2||

MHB 10-2-3

न हि दैवेन सिध्यन्ति कर्माण्येकेन सत्तम ।

न चापि कर्मणैकेन द्वाभ्यां सिद्धिस्तु योगतः ॥ १०-२-३॥

na hi daivena sidhyanti karmāṇyekena sattama |

na cāpi karmaṇaikena dvābhyāṃ siddhistu yogataḥ || 10-2-3||

MHB 10-2-4

ताभ्यामुभाभ्यां सर्वार्था निबद्धा ह्यधमोत्तमाः ।

प्रवृत्ताश्चैव दृश्यन्ते निवृत्ताश्चैव सर्वशः ॥ १०-२-४॥

tābhyāmubhābhyāṃ sarvārthā nibaddhā hyadhamottamāḥ |

pravṛttāścaiva dṛśyante nivṛttāścaiva sarvaśaḥ || 10-2-4||

MHB 10-2-5

पर्जन्यः पर्वते वर्षन्किं नु साधयते फलम् ।

कृष्टे क्षेत्रे तथावर्षन्किं नु साधयते फलम् ॥ १०-२-५॥

parjanyaḥ parvate varṣankiṃ nu sādhayate phalam |

kṛṣṭe kṣetre tathāvarṣankiṃ nu sādhayate phalam || 10-2-5||

MHB 10-2-6

उत्थानं चाप्यदैवस्य ह्यनुत्थानस्य दैवतम् ।

व्यर्थं भवति सर्वत्र पूर्वं कस्तत्र निश्चयः ॥ १०-२-६॥

utthānaṃ cāpyadaivasya hyanutthānasya daivatam |

vyarthaṃ bhavati sarvatra pūrvaṃ kastatra niścayaḥ || 10-2-6||

MHB 10-2-7

प्रवृष्टे च यथा देवे सम्यक्क्षेत्रे च कर्षिते ।

बीजं महागुणं भूयात्तथा सिद्धिर्हि मानुषी ॥ १०-२-७॥

pravṛṣṭe ca yathā deve samyakkṣetre ca karṣite |

bījaṃ mahāguṇaṃ bhūyāttathā siddhirhi mānuṣī || 10-2-7||

MHB 10-2-8

तयोर्दैवं विनिश्चित्य स्ववशेनैव वर्तते ।

प्राज्ञाः पुरुषकारं तु घटन्ते दाक्ष्यमास्थिताः ॥ १०-२-८॥

tayordaivaṃ viniścitya svavaśenaiva vartate |

prājñāḥ puruṣakāraṃ tu ghaṭante dākṣyamāsthitāḥ || 10-2-8||

MHB 10-2-9

ताभ्यां सर्वे हि कार्यार्था मनुष्याणां नरर्षभ ।

विचेष्टन्तश्च दृश्यन्ते निवृत्ताश्च तथैव हि ॥ १०-२-९॥

tābhyāṃ sarve hi kāryārthā manuṣyāṇāṃ nararṣabha |

viceṣṭantaśca dṛśyante nivṛttāśca tathaiva hi || 10-2-9||

MHB 10-2-10

कृतः पुरुषकारः सन्सोऽपि दैवेन सिध्यति ।

तथास्य कर्मणः कर्तुरभिनिर्वर्तते फलम् ॥ १०-२-१०॥

kṛtaḥ puruṣakāraḥ sanso'pi daivena sidhyati |

tathāsya karmaṇaḥ karturabhinirvartate phalam || 10-2-10||

MHB 10-2-11

उत्थानं तु मनुष्याणां दक्षाणां दैववर्जितम् ।

अफलं दृश्यते लोके सम्यगप्युपपादितम् ॥ १०-२-११॥

utthānaṃ tu manuṣyāṇāṃ dakṣāṇāṃ daivavarjitam |

aphalaṃ dṛśyate loke samyagapyupapāditam || 10-2-11||

MHB 10-2-12

तत्रालसा मनुष्याणां ये भवन्त्यमनस्विनः ।

उत्थानं ते विगर्हन्ति प्राज्ञानां तन्न रोचते ॥ १०-२-१२॥

tatrālasā manuṣyāṇāṃ ye bhavantyamanasvinaḥ |

utthānaṃ te vigarhanti prājñānāṃ tanna rocate || 10-2-12||

MHB 10-2-13

प्रायशो हि कृतं कर्म अफलं दृश्यते भुवि ।

अकृत्वा च पुनर्दुःखं कर्म दृश्येन्महाफलम् ॥ १०-२-१३॥

prāyaśo hi kṛtaṃ karma aphalaṃ dṛśyate bhuvi |

akṛtvā ca punarduḥkhaṃ karma dṛśyenmahāphalam || 10-2-13||

MHB 10-2-14

चेष्टामकुर्वँल्लभते यदि किंचिद्यदृच्छया ।

यो वा न लभते कृत्वा दुर्दशौ तावुभावपि ॥ १०-२-१४॥

ceṣṭāmakurva~llabhate yadi kiṃcidyadṛcchayā |

yo vā na labhate kṛtvā durdaśau tāvubhāvapi || 10-2-14||

MHB 10-2-15

शक्नोति जीवितुं दक्षो नालसः सुखमेधते ।

दृश्यन्ते जीवलोकेऽस्मिन्दक्षाः प्रायो हितैषिणः ॥ १०-२-१५॥

śaknoti jīvituṃ dakṣo nālasaḥ sukhamedhate |

dṛśyante jīvaloke'smindakṣāḥ prāyo hitaiṣiṇaḥ || 10-2-15||

MHB 10-2-16

यदि दक्षः समारम्भात्कर्मणां नाश्नुते फलम् ।

नास्य वाच्यं भवेत्किंचित्तत्त्वं चाप्यधिगच्छति ॥ १०-२-१६॥

yadi dakṣaḥ samārambhātkarmaṇāṃ nāśnute phalam |

nāsya vācyaṃ bhavetkiṃcittattvaṃ cāpyadhigacchati || 10-2-16||

MHB 10-2-17

अकृत्वा कर्म यो लोके फलं विन्दति विष्टितः ।

स तु वक्तव्यतां याति द्वेष्यो भवति प्रायशः ॥ १०-२-१७॥

akṛtvā karma yo loke phalaṃ vindati viṣṭitaḥ |

sa tu vaktavyatāṃ yāti dveṣyo bhavati prāyaśaḥ || 10-2-17||

MHB 10-2-18

एवमेतदनादृत्य वर्तते यस्त्वतोऽन्यथा ।

स करोत्यात्मनोऽनर्थान्नैष बुद्धिमतां नयः ॥ १०-२-१८॥

evametadanādṛtya vartate yastvato'nyathā |

sa karotyātmano'narthānnaiṣa buddhimatāṃ nayaḥ || 10-2-18||

MHB 10-2-19

हीनं पुरुषकारेण यदा दैवेन वा पुनः ।

कारणाभ्यामथैताभ्यामुत्थानमफलं भवेत् ।

हीनं पुरुषकारेण कर्म त्विह न सिध्यति ॥ १०-२-१९॥

hīnaṃ puruṣakāreṇa yadā daivena vā punaḥ |

kāraṇābhyāmathaitābhyāmutthānamaphalaṃ bhavet |

hīnaṃ puruṣakāreṇa karma tviha na sidhyati || 10-2-19||

MHB 10-2-20

दैवतेभ्यो नमस्कृत्य यस्त्वर्थान्सम्यगीहते ।

दक्षो दाक्षिण्यसंपन्नो न स मोघं विहन्यते ॥ १०-२-२०॥

daivatebhyo namaskṛtya yastvarthānsamyagīhate |

dakṣo dākṣiṇyasaṃpanno na sa moghaṃ vihanyate || 10-2-20||

MHB 10-2-21

सम्यगीहा पुनरियं यो वृद्धानुपसेवते ।

आपृच्छति च यच्छ्रेयः करोति च हितं वचः ॥ १०-२-२१॥

samyagīhā punariyaṃ yo vṛddhānupasevate |

āpṛcchati ca yacchreyaḥ karoti ca hitaṃ vacaḥ || 10-2-21||

MHB 10-2-22

उत्थायोत्थाय हि सदा प्रष्टव्या वृद्धसंमताः ।

तेऽस्य योगे परं मूलं तन्मूला सिद्धिरुच्यते ॥ १०-२-२२॥

utthāyotthāya hi sadā praṣṭavyā vṛddhasaṃmatāḥ |

te'sya yoge paraṃ mūlaṃ tanmūlā siddhirucyate || 10-2-22||

MHB 10-2-23

वृद्धानां वचनं श्रुत्वा यो ह्युत्थानं प्रयोजयेत् ।

उत्थानस्य फलं सम्यक्तदा स लभतेऽचिरात् ॥ १०-२-२३॥

vṛddhānāṃ vacanaṃ śrutvā yo hyutthānaṃ prayojayet |

utthānasya phalaṃ samyaktadā sa labhate'cirāt || 10-2-23||

MHB 10-2-24

रागात्क्रोधाद्भयाल्लोभाद्योऽर्थानीहेत मानवः ।

अनीशश्चावमानी च स शीघ्रं भ्रश्यते श्रियः ॥ १०-२-२४॥

rāgātkrodhādbhayāllobhādyo'rthānīheta mānavaḥ |

anīśaścāvamānī ca sa śīghraṃ bhraśyate śriyaḥ || 10-2-24||

MHB 10-2-25

सोऽयं दुर्योधनेनार्थो लुब्धेनादीर्घदर्शिना ।

असमर्थ्य समारब्धो मूढत्वादविचिन्तितः ॥ १०-२-२५॥

so'yaṃ duryodhanenārtho lubdhenādīrghadarśinā |

asamarthya samārabdho mūḍhatvādavicintitaḥ || 10-2-25||

MHB 10-2-26

हितबुद्धीननादृत्य संमन्त्र्यासाधुभिः सह ।

वार्यमाणोऽकरोद्वैरं पाण्डवैर्गुणवत्तरैः ॥ १०-२-२६॥

hitabuddhīnanādṛtya saṃmantryāsādhubhiḥ saha |

vāryamāṇo'karodvairaṃ pāṇḍavairguṇavattaraiḥ || 10-2-26||

MHB 10-2-27

पूर्वमप्यतिदुःशीलो न दैन्यं कर्तुमर्हति ।

तपत्यर्थे विपन्ने हि मित्राणामकृतं वचः ॥ १०-२-२७॥

pūrvamapyatiduḥśīlo na dainyaṃ kartumarhati |

tapatyarthe vipanne hi mitrāṇāmakṛtaṃ vacaḥ || 10-2-27||

MHB 10-2-28

अन्वावर्तामहि वयं यत्तु तं पापपूरुषम् ।

अस्मानप्यनयस्तस्मात्प्राप्तोऽयं दारुणो महान् ॥ १०-२-२८॥

anvāvartāmahi vayaṃ yattu taṃ pāpapūruṣam |

asmānapyanayastasmātprāpto'yaṃ dāruṇo mahān || 10-2-28||

MHB 10-2-29

अनेन तु ममाद्यापि व्यसनेनोपतापिता ।

बुद्धिश्चिन्तयतः किंचित्स्वं श्रेयो नावबुध्यते ॥ १०-२-२९॥

anena tu mamādyāpi vyasanenopatāpitā |

buddhiścintayataḥ kiṃcitsvaṃ śreyo nāvabudhyate || 10-2-29||

MHB 10-2-30

मुह्यता तु मनुष्येण प्रष्टव्याः सुहृदो बुधाः ।

ते च पृष्टा यथा ब्रूयुस्तत्कर्तव्यं तथा भवेत् ॥ १०-२-३०॥

muhyatā tu manuṣyeṇa praṣṭavyāḥ suhṛdo budhāḥ |

te ca pṛṣṭā yathā brūyustatkartavyaṃ tathā bhavet || 10-2-30||

MHB 10-2-31

ते वयं धृतराष्ट्रं च गान्धारीं च समेत्य ह ।

उपपृच्छामहे गत्वा विदुरं च महामतिम् ॥ १०-२-३१॥

te vayaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca gāndhārīṃ ca sametya ha |

upapṛcchāmahe gatvā viduraṃ ca mahāmatim || 10-2-31||

MHB 10-2-32

ते पृष्टाश्च वदेयुर्यच्छ्रेयो नः समनन्तरम् ।

तदस्माभिः पुनः कार्यमिति मे नैष्ठिकी मतिः ॥ १०-२-३२॥

te pṛṣṭāśca vadeyuryacchreyo naḥ samanantaram |

tadasmābhiḥ punaḥ kāryamiti me naiṣṭhikī matiḥ || 10-2-32||

MHB 10-2-33

अनारम्भात्तु कार्याणां नार्थः संपद्यते क्वचित् ।

कृते पुरुषकारे च येषां कार्यं न सिध्यति ।

दैवेनोपहतास्ते तु नात्र कार्या विचारणा ॥ १०-२-३३॥

anārambhāttu kāryāṇāṃ nārthaḥ saṃpadyate kvacit |

kṛte puruṣakāre ca yeṣāṃ kāryaṃ na sidhyati |

daivenopahatāste tu nātra kāryā vicāraṇā || 10-2-33||

Adhyaya: 3/18 (35)

MHB 10-3-1

संजय उवाच ।

कृपस्य वचनं श्रुत्वा धर्मार्थसहितं शुभम् ।

अश्वत्थामा महाराज दुःखशोकसमन्वितः ॥ १०-३-१॥

saṃjaya uvāca |

kṛpasya vacanaṃ śrutvā dharmārthasahitaṃ śubham |

aśvatthāmā mahārāja duḥkhaśokasamanvitaḥ || 10-3-1||

MHB 10-3-2

दह्यमानस्तु शोकेन प्रदीप्तेनाग्निना यथा ।

क्रूरं मनस्ततः कृत्वा तावुभौ प्रत्यभाषत ॥ १०-३-२॥

dahyamānastu śokena pradīptenāgninā yathā |

krūraṃ manastataḥ kṛtvā tāvubhau pratyabhāṣata || 10-3-2||

MHB 10-3-3

पुरुषे पुरुषे बुद्धिः सा सा भवति शोभना ।

तुष्यन्ति च पृथक्सर्वे प्रज्ञया ते स्वया स्वया ॥ १०-३-३॥

puruṣe puruṣe buddhiḥ sā sā bhavati śobhanā |

tuṣyanti ca pṛthaksarve prajñayā te svayā svayā || 10-3-3||

MHB 10-3-4

सर्वो हि मन्यते लोक आत्मानं बुद्धिमत्तरम् ।

सर्वस्यात्मा बहुमतः सर्वात्मानं प्रशंसति ॥ १०-३-४॥

sarvo hi manyate loka ātmānaṃ buddhimattaram |

sarvasyātmā bahumataḥ sarvātmānaṃ praśaṃsati || 10-3-4||

MHB 10-3-5

सर्वस्य हि स्वका प्रज्ञा साधुवादे प्रतिष्ठिता ।

परबुद्धिं च निन्दन्ति स्वां प्रशंसन्ति चासकृत् ॥ १०-३-५॥

sarvasya hi svakā prajñā sādhuvāde pratiṣṭhitā |

parabuddhiṃ ca nindanti svāṃ praśaṃsanti cāsakṛt || 10-3-5||

MHB 10-3-6

कारणान्तरयोगेन योगे येषां समा मतिः ।

तेऽन्योन्येन च तुष्यन्ति बहु मन्यन्ति चासकृत् ॥ १०-३-६॥

kāraṇāntarayogena yoge yeṣāṃ samā matiḥ |

te'nyonyena ca tuṣyanti bahu manyanti cāsakṛt || 10-3-6||

MHB 10-3-7

तस्यैव तु मनुष्यस्य सा सा बुद्धिस्तदा तदा ।

कालयोगविपर्यासं प्राप्यान्योन्यं विपद्यते ॥ १०-३-७॥

tasyaiva tu manuṣyasya sā sā buddhistadā tadā |

kālayogaviparyāsaṃ prāpyānyonyaṃ vipadyate || 10-3-7||

MHB 10-3-8

अचिन्त्यत्वाद्धि चित्तानां मनुष्याणां विशेषतः ।

चित्तवैकल्यमासाद्य सा सा बुद्धिः प्रजायते ॥ १०-३-८॥

acintyatvāddhi cittānāṃ manuṣyāṇāṃ viśeṣataḥ |

cittavaikalyamāsādya sā sā buddhiḥ prajāyate || 10-3-8||

MHB 10-3-9

यथा हि वैद्यः कुशलो ज्ञात्वा व्याधिं यथाविधि ।

भेषजं कुरुते योगात्प्रशमार्थमिहाभिभो ॥ १०-३-९॥

yathā hi vaidyaḥ kuśalo jñātvā vyādhiṃ yathāvidhi |

bheṣajaṃ kurute yogātpraśamārthamihābhibho || 10-3-9||

MHB 10-3-10

एवं कार्यस्य योगार्थं बुद्धिं कुर्वन्ति मानवाः ।

प्रज्ञया हि स्वया युक्तास्तां च निन्दन्ति मानवाः ॥ १०-३-१०॥

evaṃ kāryasya yogārthaṃ buddhiṃ kurvanti mānavāḥ |

prajñayā hi svayā yuktāstāṃ ca nindanti mānavāḥ || 10-3-10||

MHB 10-3-11

अन्यया यौवने मर्त्यो बुद्ध्या भवति मोहितः ।

मध्येऽन्यया जरायां तु सोऽन्यां रोचयते मतिम् ॥ १०-३-११॥

anyayā yauvane martyo buddhyā bhavati mohitaḥ |

madhye'nyayā jarāyāṃ tu so'nyāṃ rocayate matim || 10-3-11||

MHB 10-3-12

व्यसनं वा पुनर्घोरं समृद्धिं वापि तादृशीम् ।

अवाप्य पुरुषो भोज कुरुते बुद्धिवैकृतम् ॥ १०-३-१२॥

vyasanaṃ vā punarghoraṃ samṛddhiṃ vāpi tādṛśīm |

avāpya puruṣo bhoja kurute buddhivaikṛtam || 10-3-12||

MHB 10-3-13

एकस्मिन्नेव पुरुषे सा सा बुद्धिस्तदा तदा ।

भवत्यनित्यप्रज्ञत्वात्सा तस्यैव न रोचते ॥ १०-३-१३॥

ekasminneva puruṣe sā sā buddhistadā tadā |

bhavatyanityaprajñatvātsā tasyaiva na rocate || 10-3-13||

MHB 10-3-14

निश्चित्य तु यथाप्रज्ञं यां मतिं साधु पश्यति ।

तस्यां प्रकुरुते भावं सा तस्योद्योगकारिका ॥ १०-३-१४॥

niścitya tu yathāprajñaṃ yāṃ matiṃ sādhu paśyati |

tasyāṃ prakurute bhāvaṃ sā tasyodyogakārikā || 10-3-14||

MHB 10-3-15

सर्वो हि पुरुषो भोज साध्वेतदिति निश्चितः ।

कर्तुमारभते प्रीतो मरणादिषु कर्मसु ॥ १०-३-१५॥

sarvo hi puruṣo bhoja sādhvetaditi niścitaḥ |

kartumārabhate prīto maraṇādiṣu karmasu || 10-3-15||

MHB 10-3-16

सर्वे हि युक्तिं विज्ञाय प्रज्ञां चापि स्वकां नराः ।

चेष्टन्ते विविधाश्चेष्टा हितमित्येव जानते ॥ १०-३-१६॥

sarve hi yuktiṃ vijñāya prajñāṃ cāpi svakāṃ narāḥ |

ceṣṭante vividhāśceṣṭā hitamityeva jānate || 10-3-16||

MHB 10-3-17

उपजाता व्यसनजा येयमद्य मतिर्मम ।

युवयोस्तां प्रवक्ष्यामि मम शोकविनाशिनीम् ॥ १०-३-१७॥

upajātā vyasanajā yeyamadya matirmama |

yuvayostāṃ pravakṣyāmi mama śokavināśinīm || 10-3-17||

MHB 10-3-18

प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा कर्म तासु विधाय च ।

वर्णे वर्णे समाधत्त एकैकं गुणवत्तरम् ॥ १०-३-१८॥

prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā karma tāsu vidhāya ca |

varṇe varṇe samādhatta ekaikaṃ guṇavattaram || 10-3-18||

MHB 10-3-19

ब्राह्मणे दममव्यग्रं क्षत्रिये तेज उत्तमम् ।

दाक्ष्यं वैश्ये च शूद्रे च सर्ववर्णानुकूलताम् ॥ १०-३-१९॥

brāhmaṇe damamavyagraṃ kṣatriye teja uttamam |

dākṣyaṃ vaiśye ca śūdre ca sarvavarṇānukūlatām || 10-3-19||

MHB 10-3-20

अदान्तो ब्राह्मणोऽसाधुर्निस्तेजाः क्षत्रियोऽधमः ।

अदक्षो निन्द्यते वैश्यः शूद्रश्च प्रतिकूलवान् ॥ १०-३-२०॥

adānto brāhmaṇo'sādhurnistejāḥ kṣatriyo'dhamaḥ |

adakṣo nindyate vaiśyaḥ śūdraśca pratikūlavān || 10-3-20||

MHB 10-3-21

सोऽस्मि जातः कुले श्रेष्ठे ब्राह्मणानां सुपूजिते ।

मन्दभाग्यतयास्म्येतं क्षत्रधर्ममनु ष्ठितः ॥ १०-३-२१॥

so'smi jātaḥ kule śreṣṭhe brāhmaṇānāṃ supūjite |

mandabhāgyatayāsmyetaṃ kṣatradharmamanu ṣṭhitaḥ || 10-3-21||

MHB 10-3-22

क्षत्रधर्मं विदित्वाहं यदि ब्राह्मण्यसंश्रितम् ।

प्रकुर्यां सुमहत्कर्म न मे तत्साधु संमतम् ॥ १०-३-२२॥

kṣatradharmaṃ viditvāhaṃ yadi brāhmaṇyasaṃśritam |

prakuryāṃ sumahatkarma na me tatsādhu saṃmatam || 10-3-22||

MHB 10-3-23

धारयित्वा धनुर्दिव्यं दिव्यान्यस्त्राणि चाहवे ।

पितरं निहतं दृष्ट्वा किं नु वक्ष्यामि संसदि ॥ १०-३-२३॥

dhārayitvā dhanurdivyaṃ divyānyastrāṇi cāhave |

pitaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā kiṃ nu vakṣyāmi saṃsadi || 10-3-23||

MHB 10-3-24

सोऽहमद्य यथाकामं क्षत्रधर्ममुपास्य तम् ।

गन्तास्मि पदवीं राज्ञः पितुश्चापि महाद्युतेः ॥ १०-३-२४॥

so'hamadya yathākāmaṃ kṣatradharmamupāsya tam |

gantāsmi padavīṃ rājñaḥ pituścāpi mahādyuteḥ || 10-3-24||

MHB 10-3-25

अद्य स्वप्स्यन्ति पाञ्चाला विश्वस्ता जितकाशिनः ।

विमुक्तयुग्यकवचा हर्षेण च समन्विताः ।

वयं जिता मताश्चैषां श्रान्ता व्यायमनेन च ॥ १०-३-२५॥

adya svapsyanti pāñcālā viśvastā jitakāśinaḥ |

vimuktayugyakavacā harṣeṇa ca samanvitāḥ |

vayaṃ jitā matāścaiṣāṃ śrāntā vyāyamanena ca || 10-3-25||

MHB 10-3-26

तेषां निशि प्रसुप्तानां स्वस्थानां शिबिरे स्वके ।

अवस्कन्दं करिष्यामि शिबिरस्याद्य दुष्करम् ॥ १०-३-२६॥

teṣāṃ niśi prasuptānāṃ svasthānāṃ śibire svake |

avaskandaṃ kariṣyāmi śibirasyādya duṣkaram || 10-3-26||

MHB 10-3-27

तानवस्कन्द्य शिबिरे प्रेतभूतान्विचेतसः ।

सूदयिष्यामि विक्रम्य मघवानिव दानवान् ॥ १०-३-२७॥

tānavaskandya śibire pretabhūtānvicetasaḥ |

sūdayiṣyāmi vikramya maghavāniva dānavān || 10-3-27||

MHB 10-3-28

अद्य तान्सहितान्सर्वान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान् ।

सूदयिष्यामि विक्रम्य कक्षं दीप्त इवानलः ।

निहत्य चैव पाञ्चालाञ्शान्तिं लब्धास्मि सत्तम ॥ १०-३-२८॥

adya tānsahitānsarvāndhṛṣṭadyumnapurogamān |

sūdayiṣyāmi vikramya kakṣaṃ dīpta ivānalaḥ |

nihatya caiva pāñcālāñśāntiṃ labdhāsmi sattama || 10-3-28||

MHB 10-3-29

पाञ्चालेषु चरिष्यामि सूदयन्नद्य संयुगे ।

पिनाकपाणिः संक्रुद्धः स्वयं रुद्रः पशुष्विव ॥ १०-३-२९॥

pāñcāleṣu cariṣyāmi sūdayannadya saṃyuge |

pinākapāṇiḥ saṃkruddhaḥ svayaṃ rudraḥ paśuṣviva || 10-3-29||

MHB 10-3-30

अद्याहं सर्वपाञ्चालान्निहत्य च निकृत्य च ।

अर्दयिष्यामि संक्रुद्धो रणे पाण्डुसुतांस्तथा ॥ १०-३-३०॥

adyāhaṃ sarvapāñcālānnihatya ca nikṛtya ca |

ardayiṣyāmi saṃkruddho raṇe pāṇḍusutāṃstathā || 10-3-30||

MHB 10-3-31

अद्याहं सर्वपाञ्चालैः कृत्वा भूमिं शरीरिणीम् ।

प्रहृत्यैकैकशस्तेभ्यो भविष्याम्यनृणः पितुः ॥ १०-३-३१॥

adyāhaṃ sarvapāñcālaiḥ kṛtvā bhūmiṃ śarīriṇīm |

prahṛtyaikaikaśastebhyo bhaviṣyāmyanṛṇaḥ pituḥ || 10-3-31||

MHB 10-3-32

दुर्योधनस्य कर्णस्य भीष्मसैन्धवयोरपि ।

गमयिष्यामि पाञ्चालान्पदवीमद्य दुर्गमाम् ॥ १०-३-३२॥

duryodhanasya karṇasya bhīṣmasaindhavayorapi |

gamayiṣyāmi pāñcālānpadavīmadya durgamām || 10-3-32||

MHB 10-3-33

अद्य पाञ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नस्य वै निशि ।

विरात्रे प्रमथिष्यामि पशोरिव शिरो बलात् ॥ १०-३-३३॥

adya pāñcālarājasya dhṛṣṭadyumnasya vai niśi |

virātre pramathiṣyāmi paśoriva śiro balāt || 10-3-33||

MHB 10-3-34

अद्य पाञ्चालपाण्डूनां शयितानात्मजान्निशि ।

खड्गेन निशितेनाजौ प्रमथिष्यामि गौतम ॥ १०-३-३४॥

adya pāñcālapāṇḍūnāṃ śayitānātmajānniśi |

khaḍgena niśitenājau pramathiṣyāmi gautama || 10-3-34||

MHB 10-3-35

अद्य पाञ्चालसेनां तां निहत्य निशि सौप्तिके ।

कृतकृत्यः सुखी चैव भविष्यामि महामते ॥ १०-३-३५॥

adya pāñcālasenāṃ tāṃ nihatya niśi sauptike |

kṛtakṛtyaḥ sukhī caiva bhaviṣyāmi mahāmate || 10-3-35||

Adhyaya: 4/18 (33)

MHB 10-4-1

कृप उवाच ।

दिष्ट्या ते प्रतिकर्तव्ये मतिर्जातेयमच्युत ।

न त्वा वारयितुं शक्तो वज्रपाणिरपि स्वयम् ॥ १०-४-१॥

kṛpa uvāca |

diṣṭyā te pratikartavye matirjāteyamacyuta |

na tvā vārayituṃ śakto vajrapāṇirapi svayam || 10-4-1||

MHB 10-4-2

अनुयास्यावहे त्वां तु प्रभाते सहितावुभौ ।

अद्य रात्रौ विश्रमस्व विमुक्तकवचध्वजः ॥ १०-४-२॥

anuyāsyāvahe tvāṃ tu prabhāte sahitāvubhau |

adya rātrau viśramasva vimuktakavacadhvajaḥ || 10-4-2||

MHB 10-4-3

अहं त्वामनुयास्यामि कृतवर्मा च सात्वतः ।

परानभिमुखं यान्तं रथावास्थाय दंशितौ ॥ १०-४-३॥

ahaṃ tvāmanuyāsyāmi kṛtavarmā ca sātvataḥ |

parānabhimukhaṃ yāntaṃ rathāvāsthāya daṃśitau || 10-4-3||

MHB 10-4-4

आवाभ्यां सहितः शत्रूञ्श्वोऽसि हन्ता समागमे ।

विक्रम्य रथिनां श्रेष्ठ पाञ्चालान्सपदानुगान् ॥ १०-४-४॥

āvābhyāṃ sahitaḥ śatrūñśvo'si hantā samāgame |

vikramya rathināṃ śreṣṭha pāñcālānsapadānugān || 10-4-4||

MHB 10-4-5

शक्तस्त्वमसि विक्रान्तुं विश्रमस्व निशामिमाम् ।

चिरं ते जाग्रतस्तात स्वप तावन्निशामिमाम् ॥ १०-४-५॥

śaktastvamasi vikrāntuṃ viśramasva niśāmimām |

ciraṃ te jāgratastāta svapa tāvanniśāmimām || 10-4-5||

MHB 10-4-6

विश्रान्तश्च विनिद्रश्च स्वस्थचित्तश्च मानद ।

समेत्य समरे शत्रून्वधिष्यसि न संशयः ॥ १०-४-६॥

viśrāntaśca vinidraśca svasthacittaśca mānada |

sametya samare śatrūnvadhiṣyasi na saṃśayaḥ || 10-4-6||

MHB 10-4-7

न हि त्वा रथिनां श्रेष्ठ प्रगृहीतवरायुधम् ।

जेतुमुत्सहते कश्चिदपि देवेषु पावकिः ॥ १०-४-७॥

na hi tvā rathināṃ śreṣṭha pragṛhītavarāyudham |

jetumutsahate kaścidapi deveṣu pāvakiḥ || 10-4-7||

MHB 10-4-8

कृपेण सहितं यान्तं युक्तं च कृतवर्मणा ।

को द्रौणिं युधि संरब्धं योधयेदपि देवराट् ॥ १०-४-८॥

kṛpeṇa sahitaṃ yāntaṃ yuktaṃ ca kṛtavarmaṇā |

ko drauṇiṃ yudhi saṃrabdhaṃ yodhayedapi devarāṭ || 10-4-8||

MHB 10-4-9

ते वयं परिविश्रान्ता विनिद्रा विगतज्वराः ।

प्रभातायां रजन्यां वै निहनिष्याम शात्रवान् ॥ १०-४-९॥

te vayaṃ pariviśrāntā vinidrā vigatajvarāḥ |

prabhātāyāṃ rajanyāṃ vai nihaniṣyāma śātravān || 10-4-9||

MHB 10-4-10

तव ह्यस्त्राणि दिव्यानि मम चैव न संशयः ।

सात्वतोऽपि महेष्वासो नित्यं युद्धेषु कोविदः ॥ १०-४-१०॥

tava hyastrāṇi divyāni mama caiva na saṃśayaḥ |

sātvato'pi maheṣvāso nityaṃ yuddheṣu kovidaḥ || 10-4-10||

MHB 10-4-11

ते वयं सहितास्तात सर्वाञ्शत्रून्समागतान् ।

प्रसह्य समरे हत्वा प्रीतिं प्राप्स्याम पुष्कलाम् ।

विश्रमस्व त्वमव्यग्रः स्वप चेमां निशां सुखम् ॥ १०-४-११॥

te vayaṃ sahitāstāta sarvāñśatrūnsamāgatān |

prasahya samare hatvā prītiṃ prāpsyāma puṣkalām |

viśramasva tvamavyagraḥ svapa cemāṃ niśāṃ sukham || 10-4-11||

MHB 10-4-12

अहं च कृतवर्मा च प्रयान्तं त्वां नरोत्तम ।

अनुयास्याव सहितौ धन्विनौ परतापिनौ ।

रथिनं त्वरया यान्तं रथावास्थाय दंशितौ ॥ १०-४-१२॥

ahaṃ ca kṛtavarmā ca prayāntaṃ tvāṃ narottama |

anuyāsyāva sahitau dhanvinau paratāpinau |

rathinaṃ tvarayā yāntaṃ rathāvāsthāya daṃśitau || 10-4-12||

MHB 10-4-13

स गत्वा शिबिरं तेषां नाम विश्राव्य चाहवे ।

ततः कर्तासि शत्रूणां युध्यतां कदनं महत् ॥ १०-४-१३॥

sa gatvā śibiraṃ teṣāṃ nāma viśrāvya cāhave |

tataḥ kartāsi śatrūṇāṃ yudhyatāṃ kadanaṃ mahat || 10-4-13||

MHB 10-4-14

कृत्वा च कदनं तेषां प्रभाते विमलेऽहनि ।

विहरस्व यथा शक्रः सूदयित्वा महासुरान् ॥ १०-४-१४॥

kṛtvā ca kadanaṃ teṣāṃ prabhāte vimale'hani |

viharasva yathā śakraḥ sūdayitvā mahāsurān || 10-4-14||

MHB 10-4-15

त्वं हि शक्तो रणे जेतुं पाञ्चालानां वरूथिनीम् ।

दैत्यसेनामिव क्रुद्धः सर्वदानवसूदनः ॥ १०-४-१५॥

tvaṃ hi śakto raṇe jetuṃ pāñcālānāṃ varūthinīm |

daityasenāmiva kruddhaḥ sarvadānavasūdanaḥ || 10-4-15||

MHB 10-4-16

मया त्वां सहितं संख्ये गुप्तं च कृतवर्मणा ।

न सहेत विभुः साक्षाद्वज्रपाणिरपि स्वयम् ॥ १०-४-१६॥

mayā tvāṃ sahitaṃ saṃkhye guptaṃ ca kṛtavarmaṇā |

na saheta vibhuḥ sākṣādvajrapāṇirapi svayam || 10-4-16||

MHB 10-4-17

न चाहं समरे तात कृतवर्मा तथैव च ।

अनिर्जित्य रणे पाण्डून्व्यपयास्याव कर्हिचित् ॥ १०-४-१७॥

na cāhaṃ samare tāta kṛtavarmā tathaiva ca |

anirjitya raṇe pāṇḍūnvyapayāsyāva karhicit || 10-4-17||

MHB 10-4-18

हत्वा च समरे क्षुद्रान्पाञ्चालान्पाण्डुभिः सह ।

निवर्तिष्यामहे सर्वे हता वा स्वर्गगा वयम् ॥ १०-४-१८॥

hatvā ca samare kṣudrānpāñcālānpāṇḍubhiḥ saha |

nivartiṣyāmahe sarve hatā vā svargagā vayam || 10-4-18||

MHB 10-4-19

सर्वोपायैः सहायास्ते प्रभाते वयमेव हि ।

सत्यमेतन्महाबाहो प्रब्रवीमि तवानघ ॥ १०-४-१९॥

sarvopāyaiḥ sahāyāste prabhāte vayameva hi |

satyametanmahābāho prabravīmi tavānagha || 10-4-19||

MHB 10-4-20

एवमुक्तस्ततो द्रौणिर्मातुलेन हितं वचः ।

अब्रवीन्मातुलं राजन्क्रोधादुद्वृत्य लोचने ॥ १०-४-२०॥

evamuktastato drauṇirmātulena hitaṃ vacaḥ |

abravīnmātulaṃ rājankrodhādudvṛtya locane || 10-4-20||

MHB 10-4-21

आतुरस्य कुतो निद्रा नरस्यामर्षितस्य च ।

अर्थांश्चिन्तयतश्चापि कामयानस्य वा पुनः ॥ १०-४-२१॥

āturasya kuto nidrā narasyāmarṣitasya ca |

arthāṃścintayataścāpi kāmayānasya vā punaḥ || 10-4-21||

MHB 10-4-22

तदिदं समनुप्राप्तं पश्य मेऽद्य चतुष्टयम् ।

यस्य भागश्चतुर्थो मे स्वप्नमह्नाय नाशयेत् ॥ १०-४-२२॥

tadidaṃ samanuprāptaṃ paśya me'dya catuṣṭayam |

yasya bhāgaścaturtho me svapnamahnāya nāśayet || 10-4-22||

MHB 10-4-23

किं नाम दुःखं लोकेऽस्मिन्पितुर्वधमनुस्मरन् ।

हृदयं निर्दहन्मेऽद्य रात्र्यहानि न शाम्यति ॥ १०-४-२३॥

kiṃ nāma duḥkhaṃ loke'sminpiturvadhamanusmaran |

hṛdayaṃ nirdahanme'dya rātryahāni na śāmyati || 10-4-23||

MHB 10-4-24

यथा च निहतः पापैः पिता मम विशेषतः ।

प्रत्यक्षमपि ते सर्वं तन्मे मर्माणि कृन्तति ॥ १०-४-२४॥

yathā ca nihataḥ pāpaiḥ pitā mama viśeṣataḥ |

pratyakṣamapi te sarvaṃ tanme marmāṇi kṛntati || 10-4-24||

MHB 10-4-25

कथं हि मादृशो लोके मुहूर्तमपि जीवति ।

द्रोणो हतेति यद्वाचः पाञ्चालानां शृणोम्यहम् ॥ १०-४-२५॥

kathaṃ hi mādṛśo loke muhūrtamapi jīvati |

droṇo hateti yadvācaḥ pāñcālānāṃ śṛṇomyaham || 10-4-25||

MHB 10-4-26

दृष्टद्युम्नमहत्वाजौ नाहं जीवितुमुत्सहे ।

स मे पितृवधाद्वध्यः पाञ्चाला ये च संगताः ॥ १०-४-२६॥

dṛṣṭadyumnamahatvājau nāhaṃ jīvitumutsahe |

sa me pitṛvadhādvadhyaḥ pāñcālā ye ca saṃgatāḥ || 10-4-26||

MHB 10-4-27

विलापो भग्नसक्थस्य यस्तु राज्ञो मया श्रुतः ।

स पुनर्हृदयं कस्य क्रूरस्यापि न निर्दहेत् ॥ १०-४-२७॥

vilāpo bhagnasakthasya yastu rājño mayā śrutaḥ |

sa punarhṛdayaṃ kasya krūrasyāpi na nirdahet || 10-4-27||

MHB 10-4-28

कस्य ह्यकरुणस्यापि नेत्राभ्यामश्रु नाव्रजेत् ।

नृपतेर्भग्नसक्थस्य श्रुत्वा तादृग्वचः पुनः ॥ १०-४-२८॥

kasya hyakaruṇasyāpi netrābhyāmaśru nāvrajet |

nṛpaterbhagnasakthasya śrutvā tādṛgvacaḥ punaḥ || 10-4-28||

MHB 10-4-29

यश्चायं मित्रपक्षो मे मयि जीवति निर्जितः ।

शोकं मे वर्धयत्येष वारिवेग इवार्णवम् ।

एकाग्रमनसो मेऽद्य कुतो निद्रा कुतः सुखम् ॥ १०-४-२९॥

yaścāyaṃ mitrapakṣo me mayi jīvati nirjitaḥ |

śokaṃ me vardhayatyeṣa vārivega ivārṇavam |

ekāgramanaso me'dya kuto nidrā kutaḥ sukham || 10-4-29||

MHB 10-4-30

वासुदेवार्जुनाभ्यां हि तानहं परिरक्षितान् ।

अविषह्यतमान्मन्ये महेन्द्रेणापि मातुल ॥ १०-४-३०॥

vāsudevārjunābhyāṃ hi tānahaṃ parirakṣitān |

aviṣahyatamānmanye mahendreṇāpi mātula || 10-4-30||

MHB 10-4-31

न चास्मि शक्यः संयन्तुमस्मात्कार्यात्कथंचन ।

न तं पश्यामि लोकेऽस्मिन्यो मां कार्यान्निवर्तयेत् ।

इति मे निश्चिता बुद्धिरेषा साधुमता च मे ॥ १०-४-३१॥

na cāsmi śakyaḥ saṃyantumasmātkāryātkathaṃcana |

na taṃ paśyāmi loke'sminyo māṃ kāryānnivartayet |

iti me niścitā buddhireṣā sādhumatā ca me || 10-4-31||

MHB 10-4-32

वार्त्तिकैः कथ्यमानस्तु मित्राणां मे पराभवः ।

पाण्डवानां च विजयो हृदयं दहतीव मे ॥ १०-४-३२॥

vārttikaiḥ kathyamānastu mitrāṇāṃ me parābhavaḥ |

pāṇḍavānāṃ ca vijayo hṛdayaṃ dahatīva me || 10-4-32||

MHB 10-4-33

अहं तु कदनं कृत्वा शत्रूणामद्य सौप्तिके ।

ततो विश्रमिता चैव स्वप्ता च विगतज्वरः ॥ १०-४-३३॥

ahaṃ tu kadanaṃ kṛtvā śatrūṇāmadya sauptike |

tato viśramitā caiva svaptā ca vigatajvaraḥ || 10-4-33||

Adhyaya: 5/18 (38)

MHB 10-5-1

कृप उवाच ।

शुश्रूषुरपि दुर्मेधाः पुरुषोऽनियतेन्द्रियः ।

नालं वेदयितुं कृत्स्नौ धर्मार्थाविति मे मतिः ॥ १०-५-१॥

kṛpa uvāca |

śuśrūṣurapi durmedhāḥ puruṣo'niyatendriyaḥ |

nālaṃ vedayituṃ kṛtsnau dharmārthāviti me matiḥ || 10-5-1||

MHB 10-5-2

तथैव तावन्मेधावी विनयं यो न शिक्षति ।

न च किंचन जानाति सोऽपि धर्मार्थनिश्चयम् ॥ १०-५-२॥

tathaiva tāvanmedhāvī vinayaṃ yo na śikṣati |

na ca kiṃcana jānāti so'pi dharmārthaniścayam || 10-5-2||

MHB 10-5-3

शुश्रूषुस्त्वेव मेधावी पुरुषो नियतेन्द्रियः ।

जानीयादागमान्सर्वान्ग्राह्यं च न विरोधयेत् ॥ १०-५-३॥

śuśrūṣustveva medhāvī puruṣo niyatendriyaḥ |

jānīyādāgamānsarvāngrāhyaṃ ca na virodhayet || 10-5-3||

MHB 10-5-4

अनेयस्त्ववमानी यो दुरात्मा पापपूरुषः ।

दिष्टमुत्सृज्य कल्याणं करोति बहुपापकम् ॥ १०-५-४॥

aneyastvavamānī yo durātmā pāpapūruṣaḥ |

diṣṭamutsṛjya kalyāṇaṃ karoti bahupāpakam || 10-5-4||

MHB 10-5-5

नाथवन्तं तु सुहृदः प्रतिषेधन्ति पातकात् ।

निवर्तते तु लक्ष्मीवान्नालक्ष्मीवान्निवर्तते ॥ १०-५-५॥

nāthavantaṃ tu suhṛdaḥ pratiṣedhanti pātakāt |

nivartate tu lakṣmīvānnālakṣmīvānnivartate || 10-5-5||

MHB 10-5-6

यथा ह्युच्चावचैर्वाक्यैः क्षिप्तचित्तो नियम्यते ।

तथैव सुहृदा शक्यो नशक्यस्त्ववसीदति ॥ १०-५-६॥

yathā hyuccāvacairvākyaiḥ kṣiptacitto niyamyate |

tathaiva suhṛdā śakyo naśakyastvavasīdati || 10-5-6||

MHB 10-5-7

तथैव सुहृदं प्राज्ञं कुर्वाणं कर्म पापकम् ।

प्राज्ञाः संप्रतिषेधन्ते यथाशक्ति पुनः पुनः ॥ १०-५-७॥

tathaiva suhṛdaṃ prājñaṃ kurvāṇaṃ karma pāpakam |

prājñāḥ saṃpratiṣedhante yathāśakti punaḥ punaḥ || 10-5-7||

MHB 10-5-8

स कल्याणे मतिं कृत्वा नियम्यात्मानमात्मना ।

कुरु मे वचनं तात येन पश्चान्न तप्यसे ॥ १०-५-८॥

sa kalyāṇe matiṃ kṛtvā niyamyātmānamātmanā |

kuru me vacanaṃ tāta yena paścānna tapyase || 10-5-8||

MHB 10-5-9

न वधः पूज्यते लोके सुप्तानामिह धर्मतः ।

तथैव न्यस्तशस्त्राणां विमुक्तरथवाजिनाम् ॥ १०-५-९॥

na vadhaḥ pūjyate loke suptānāmiha dharmataḥ |

tathaiva nyastaśastrāṇāṃ vimuktarathavājinām || 10-5-9||

MHB 10-5-10

ये च ब्रूयुस्तवास्मीति ये च स्युः शरणागताः ।

विमुक्तमूर्धजा ये च ये चापि हतवाहनाः ॥ १०-५-१०॥

ye ca brūyustavāsmīti ye ca syuḥ śaraṇāgatāḥ |

vimuktamūrdhajā ye ca ye cāpi hatavāhanāḥ || 10-5-10||

MHB 10-5-11

अद्य स्वप्स्यन्ति पाञ्चाला विमुक्तकवचा विभो ।

विश्वस्ता रजनीं सर्वे प्रेता इव विचेतसः ॥ १०-५-११॥

adya svapsyanti pāñcālā vimuktakavacā vibho |

viśvastā rajanīṃ sarve pretā iva vicetasaḥ || 10-5-11||

MHB 10-5-12

यस्तेषां तदवस्थानां द्रुह्येत पुरुषोऽनृजुः ।

व्यक्तं स नरके मज्जेदगाधे विपुलेऽप्लवे ॥ १०-५-१२॥

yasteṣāṃ tadavasthānāṃ druhyeta puruṣo'nṛjuḥ |

vyaktaṃ sa narake majjedagādhe vipule'plave || 10-5-12||

MHB 10-5-13

सर्वास्त्रविदुषां लोके श्रेष्ठस्त्वमसि विश्रुतः ।

न च ते जातु लोकेऽस्मिन्सुसूक्ष्ममपि किल्बिषम् ॥ १०-५-१३॥

sarvāstraviduṣāṃ loke śreṣṭhastvamasi viśrutaḥ |

na ca te jātu loke'sminsusūkṣmamapi kilbiṣam || 10-5-13||

MHB 10-5-14

त्वं पुनः सूर्यसंकाशः श्वोभूत उदिते रवौ ।

प्रकाशे सर्वभूतानां विजेता युधि शात्रवान् ॥ १०-५-१४॥

tvaṃ punaḥ sūryasaṃkāśaḥ śvobhūta udite ravau |

prakāśe sarvabhūtānāṃ vijetā yudhi śātravān || 10-5-14||

MHB 10-5-15

असंभावितरूपं हि त्वयि कर्म विगर्हितम् ।

शुक्ले रक्तमिव न्यस्तं भवेदिति मतिर्मम ॥ १०-५-१५॥

asaṃbhāvitarūpaṃ hi tvayi karma vigarhitam |

śukle raktamiva nyastaṃ bhavediti matirmama || 10-5-15||

MHB 10-5-16

अश्वत्थामोवाच ।

एवमेतद्यथात्थ त्वमनुशास्मीह मातुल ।

तैस्तु पूर्वमयं सेतुः शतधा विदलीकृतः ॥ १०-५-१६॥

aśvatthāmovāca |

evametadyathāttha tvamanuśāsmīha mātula |

taistu pūrvamayaṃ setuḥ śatadhā vidalīkṛtaḥ || 10-5-16||

MHB 10-5-17

प्रत्यक्षं भूमिपालानां भवतां चापि संनिधौ ।

न्यस्तशस्त्रो मम पिता धृष्टद्युम्नेन पातितः ॥ १०-५-१७॥

pratyakṣaṃ bhūmipālānāṃ bhavatāṃ cāpi saṃnidhau |

nyastaśastro mama pitā dhṛṣṭadyumnena pātitaḥ || 10-5-17||

MHB 10-5-18

कर्णश्च पतिते चक्रे रथस्य रथिनां वरः ।

उत्तमे व्यसने सन्नो हतो गाण्डीवधन्वना ॥ १०-५-१८॥

karṇaśca patite cakre rathasya rathināṃ varaḥ |

uttame vyasane sanno hato gāṇḍīvadhanvanā || 10-5-18||

MHB 10-5-19

तथा शांतनवो भीष्मो न्यस्तशस्त्रो निरायुधः ।

शिखण्डिनं पुरस्कृत्य हतो गाण्डीवधन्वना ॥ १०-५-१९॥

tathā śāṃtanavo bhīṣmo nyastaśastro nirāyudhaḥ |

śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya hato gāṇḍīvadhanvanā || 10-5-19||

MHB 10-5-20

भूरिश्रवा महेष्वासस्तथा प्रायगतो रणे ।

क्रोशतां भूमिपालानां युयुधानेन पातितः ॥ १०-५-२०॥

bhūriśravā maheṣvāsastathā prāyagato raṇe |

krośatāṃ bhūmipālānāṃ yuyudhānena pātitaḥ || 10-5-20||

MHB 10-5-21

दुर्योधनश्च भीमेन समेत्य गदया मृधे ।

पश्यतां भूमिपालानामधर्मेण निपातितः ॥ १०-५-२१॥

duryodhanaśca bhīmena sametya gadayā mṛdhe |

paśyatāṃ bhūmipālānāmadharmeṇa nipātitaḥ || 10-5-21||

MHB 10-5-22

एकाकी बहुभिस्तत्र परिवार्य महारथैः ।

अधर्मेण नरव्याघ्रो भीमसेनेन पातितः ॥ १०-५-२२॥

ekākī bahubhistatra parivārya mahārathaiḥ |

adharmeṇa naravyāghro bhīmasenena pātitaḥ || 10-5-22||

MHB 10-5-23

विलापो भग्नसक्थस्य यो मे राज्ञः परिश्रुतः ।

वार्त्तिकानां कथयतां स मे मर्माणि कृन्तति ॥ १०-५-२३॥

vilāpo bhagnasakthasya yo me rājñaḥ pariśrutaḥ |

vārttikānāṃ kathayatāṃ sa me marmāṇi kṛntati || 10-5-23||

MHB 10-5-24

एवमधार्मिकाः पापाः पाञ्चाला भिन्नसेतवः ।

तानेवं भिन्नमर्यादान्किं भवान्न विगर्हति ॥ १०-५-२४॥

evamadhārmikāḥ pāpāḥ pāñcālā bhinnasetavaḥ |

tānevaṃ bhinnamaryādānkiṃ bhavānna vigarhati || 10-5-24||

MHB 10-5-25

पितृहन्तॄनहं हत्वा पाञ्चालान्निशि सौप्तिके ।

कामं कीटः पतंगो वा जन्म प्राप्य भवामि वै ॥ १०-५-२५॥

pitṛhantṝnahaṃ hatvā pāñcālānniśi sauptike |

kāmaṃ kīṭaḥ pataṃgo vā janma prāpya bhavāmi vai || 10-5-25||

MHB 10-5-26

त्वरे चाहमनेनाद्य यदिदं मे चिकीर्षितम् ।

तस्य मे त्वरमाणस्य कुतो निद्रा कुतः सुखम् ॥ १०-५-२६॥

tvare cāhamanenādya yadidaṃ me cikīrṣitam |

tasya me tvaramāṇasya kuto nidrā kutaḥ sukham || 10-5-26||

MHB 10-5-27

न स जातः पुमाँल्लोके कश्चिन्न च भविष्यति ।

यो मे व्यावर्तयेदेतां वधे तेषां कृतां मतिम् ॥ १०-५-२७॥

na sa jātaḥ pumā~lloke kaścinna ca bhaviṣyati |

yo me vyāvartayedetāṃ vadhe teṣāṃ kṛtāṃ matim || 10-5-27||

MHB 10-5-28

संजय उवाच ।

एवमुक्त्वा महाराज द्रोणपुत्रः प्रतापवान् ।

एकान्ते योजयित्वाश्वान्प्रायादभिमुखः परान् ॥ १०-५-२८॥

saṃjaya uvāca |

evamuktvā mahārāja droṇaputraḥ pratāpavān |

ekānte yojayitvāśvānprāyādabhimukhaḥ parān || 10-5-28||

MHB 10-5-29

तमब्रूतां महात्मानौ भोजशारद्वतावुभौ ।

किमयं स्यन्दनो युक्तः किं च कार्यं चिकीर्षितम् ॥ १०-५-२९॥

tamabrūtāṃ mahātmānau bhojaśāradvatāvubhau |

kimayaṃ syandano yuktaḥ kiṃ ca kāryaṃ cikīrṣitam || 10-5-29||

MHB 10-5-30

एकसार्थं प्रयातौ स्वस्त्वया सह नरर्षभ ।

समदुःखसुखौ चैव नावां शङ्कितुमर्हसि ॥ १०-५-३०॥

ekasārthaṃ prayātau svastvayā saha nararṣabha |

samaduḥkhasukhau caiva nāvāṃ śaṅkitumarhasi || 10-5-30||

MHB 10-5-31

अश्वत्थामा तु संक्रुद्धः पितुर्वधमनुस्मरन् ।

ताभ्यां तथ्यं तदाचख्यौ यदस्यात्मचिकीर्षितम् ॥ १०-५-३१॥

aśvatthāmā tu saṃkruddhaḥ piturvadhamanusmaran |

tābhyāṃ tathyaṃ tadācakhyau yadasyātmacikīrṣitam || 10-5-31||

MHB 10-5-32

हत्वा शतसहस्राणि योधानां निशितैः शरैः ।

न्यस्तशस्त्रो मम पिता धृष्टद्युम्नेन पातितः ॥ १०-५-३२॥

hatvā śatasahasrāṇi yodhānāṃ niśitaiḥ śaraiḥ |

nyastaśastro mama pitā dhṛṣṭadyumnena pātitaḥ || 10-5-32||

MHB 10-5-33

तं तथैव हनिष्यामि न्यस्तवर्माणमद्य वै ।

पुत्रं पाञ्चालराजस्य पापं पापेन कर्मणा ॥ १०-५-३३॥

taṃ tathaiva haniṣyāmi nyastavarmāṇamadya vai |

putraṃ pāñcālarājasya pāpaṃ pāpena karmaṇā || 10-5-33||

MHB 10-5-34

कथं च निहतः पापः पाञ्चालः पशुवन्मया ।

शस्त्राहवजितां लोकान्प्राप्नुयादिति मे मतिः ॥ १०-५-३४॥

kathaṃ ca nihataḥ pāpaḥ pāñcālaḥ paśuvanmayā |

śastrāhavajitāṃ lokānprāpnuyāditi me matiḥ || 10-5-34||

MHB 10-5-35

क्षिप्रं संनद्धकवचौ सखड्गावात्तकार्मुकौ ।

समास्थाय प्रतीक्षेतां रथवर्यौ परंतपौ ॥ १०-५-३५॥

kṣipraṃ saṃnaddhakavacau sakhaḍgāvāttakārmukau |

samāsthāya pratīkṣetāṃ rathavaryau paraṃtapau || 10-5-35||

MHB 10-5-36

इत्युक्त्वा रथमास्थाय प्रायादभिमुखः परान् ।

तमन्वगात्कृपो राजन्कृतवर्मा च सात्वतः ॥ १०-५-३६॥

ityuktvā rathamāsthāya prāyādabhimukhaḥ parān |

tamanvagātkṛpo rājankṛtavarmā ca sātvataḥ || 10-5-36||

MHB 10-5-37

ते प्रयाता व्यरोचन्त परानभिमुखास्त्रयः ।

हूयमाना यथा यज्ञे समिद्धा हव्यवाहनाः ॥ १०-५-३७॥

te prayātā vyarocanta parānabhimukhāstrayaḥ |

hūyamānā yathā yajñe samiddhā havyavāhanāḥ || 10-5-37||

MHB 10-5-38

ययुश्च शिबिरं तेषां संप्रसुप्तजनं विभो ।

द्वारदेशं तु संप्राप्य द्रौणिस्तस्थौ रथोत्तमे ॥ १०-५-३८॥

yayuśca śibiraṃ teṣāṃ saṃprasuptajanaṃ vibho |

dvāradeśaṃ tu saṃprāpya drauṇistasthau rathottame || 10-5-38||

Adhyaya: 6/18 (34)

MHB 10-6-1

धृतराष्ट्र उवाच ।

द्वारदेशे ततो द्रौणिमवस्थितमवेक्ष्य तौ ।

अकुर्वतां भोजकृपौ किं संजय वदस्व मे ॥ १०-६-१॥

dhṛtarāṣṭra uvāca |

dvāradeśe tato drauṇimavasthitamavekṣya tau |

akurvatāṃ bhojakṛpau kiṃ saṃjaya vadasva me || 10-6-1||

MHB 10-6-2

संजय उवाच ।

कृतवर्माणमामन्त्र्य कृपं च स महारथम् ।

द्रौणिर्मन्युपरीतात्मा शिबिरद्वारमासदत् ॥ १०-६-२॥

saṃjaya uvāca |

kṛtavarmāṇamāmantrya kṛpaṃ ca sa mahāratham |

drauṇirmanyuparītātmā śibiradvāramāsadat || 10-6-2||

MHB 10-6-3

तत्र भूतं महाकायं चन्द्रार्कसदृशद्युतिम् ।

सोऽपश्यद्द्वारमावृत्य तिष्ठन्तं लोमहर्षणम् ॥ १०-६-३॥

tatra bhūtaṃ mahākāyaṃ candrārkasadṛśadyutim |

so'paśyaddvāramāvṛtya tiṣṭhantaṃ lomaharṣaṇam || 10-6-3||

MHB 10-6-4

वसानं चर्म वैयाघ्रं महारुधिरविस्रवम् ।

कृष्णाजिनोत्तरासङ्गं नागयज्ञोपवीतिनम् ॥ १०-६-४॥

vasānaṃ carma vaiyāghraṃ mahārudhiravisravam |

kṛṣṇājinottarāsaṅgaṃ nāgayajñopavītinam || 10-6-4||

MHB 10-6-5

बाहुभिः स्वायतैः पीनैर्नानाप्रहरणोद्यतैः ।

बद्धाङ्गदमहासर्पं ज्वालामालाकुलाननम् ॥ १०-६-५॥

bāhubhiḥ svāyataiḥ pīnairnānāpraharaṇodyataiḥ |

baddhāṅgadamahāsarpaṃ jvālāmālākulānanam || 10-6-5||

MHB 10-6-6

दंष्ट्राकरालवदनं व्यादितास्यं भयावहम् ।

नयनानां सहस्रैश्च विचित्रैरभिभूषितम् ॥ १०-६-६॥

daṃṣṭrākarālavadanaṃ vyāditāsyaṃ bhayāvaham |

nayanānāṃ sahasraiśca vicitrairabhibhūṣitam || 10-6-6||

MHB 10-6-7

नैव तस्य वपुः शक्यं प्रवक्तुं वेष एव वा ।

सर्वथा तु तदालक्ष्य स्फुटेयुरपि पर्वताः ॥ १०-६-७॥

naiva tasya vapuḥ śakyaṃ pravaktuṃ veṣa eva vā |

sarvathā tu tadālakṣya sphuṭeyurapi parvatāḥ || 10-6-7||

MHB 10-6-8

तस्यास्यान्नासिकाभ्यां च श्रवणाभ्यां च सर्वशः ।

तेभ्यश्चाक्षिसहस्रेभ्यः प्रादुरासन्महार्चिषः ॥ १०-६-८॥

tasyāsyānnāsikābhyāṃ ca śravaṇābhyāṃ ca sarvaśaḥ |

tebhyaścākṣisahasrebhyaḥ prādurāsanmahārciṣaḥ || 10-6-8||

MHB 10-6-9

तथा तेजोमरीचिभ्यः शङ्खचक्रगदाधराः ।

प्रादुरासन्हृषीकेशाः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १०-६-९॥

tathā tejomarīcibhyaḥ śaṅkhacakragadādharāḥ |

prādurāsanhṛṣīkeśāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ || 10-6-9||

MHB 10-6-10

तदत्यद्भुतमालोक्य भूतं लोकभयंकरम् ।

द्रौणिरव्यथितो दिव्यैरस्त्रवर्षैरवाकिरत् ॥ १०-६-१०॥

tadatyadbhutamālokya bhūtaṃ lokabhayaṃkaram |

drauṇiravyathito divyairastravarṣairavākirat || 10-6-10||

MHB 10-6-11

द्रौणिमुक्ताञ्शरांस्तांस्तु तद्भूतं महदग्रसत् ।

उदधेरिव वार्योघान्पावको वडवामुखः ॥ १०-६-११॥

drauṇimuktāñśarāṃstāṃstu tadbhūtaṃ mahadagrasat |

udadheriva vāryoghānpāvako vaḍavāmukhaḥ || 10-6-11||

MHB 10-6-12

अश्वत्थामा तु संप्रेक्ष्य ताञ्शरौघान्निरर्थकान् ।

रथशक्तिं मुमोचास्मै दीप्तामग्निशिखामिव ॥ १०-६-१२॥

aśvatthāmā tu saṃprekṣya tāñśaraughānnirarthakān |

rathaśaktiṃ mumocāsmai dīptāmagniśikhāmiva || 10-6-12||

MHB 10-6-13

सा तदाहत्य दीप्ताग्रा रथशक्तिरशीर्यत ।

युगान्ते सूर्यमाहत्य महोल्केव दिवश्च्युता ॥ १०-६-१३॥

sā tadāhatya dīptāgrā rathaśaktiraśīryata |

yugānte sūryamāhatya maholkeva divaścyutā || 10-6-13||

MHB 10-6-14

अथ हेमत्सरुं दिव्यं खड्गमाकाशवर्चसम् ।

कोशात्समुद्बबर्हाशु बिलाद्दीप्तमिवोरगम् ॥ १०-६-१४॥

atha hematsaruṃ divyaṃ khaḍgamākāśavarcasam |

kośātsamudbabarhāśu bilāddīptamivoragam || 10-6-14||

MHB 10-6-15

ततः खड्गवरं धीमान्भूताय प्राहिणोत्तदा ।

स तदासाद्य भूतं वै विलयं तूलवद्ययौ ॥ १०-६-१५॥

tataḥ khaḍgavaraṃ dhīmānbhūtāya prāhiṇottadā |

sa tadāsādya bhūtaṃ vai vilayaṃ tūlavadyayau || 10-6-15||

MHB 10-6-16

ततः स कुपितो द्रौणिरिन्द्रकेतुनिभां गदाम् ।

ज्वलन्तीं प्राहिणोत्तस्मै भूतं तामपि चाग्रसत् ॥ १०-६-१६॥

tataḥ sa kupito drauṇirindraketunibhāṃ gadām |

jvalantīṃ prāhiṇottasmai bhūtaṃ tāmapi cāgrasat || 10-6-16||

MHB 10-6-17

ततः सर्वायुधाभावे वीक्षमाणस्ततस्ततः ।

अपश्यत्कृतमाकाशमनाकाशं जनार्दनैः ॥ १०-६-१७॥

tataḥ sarvāyudhābhāve vīkṣamāṇastatastataḥ |

apaśyatkṛtamākāśamanākāśaṃ janārdanaiḥ || 10-6-17||

MHB 10-6-18

तदद्भुततमं दृष्ट्वा द्रोणपुत्रो निरायुधः ।

अब्रवीदभिसंतप्तः कृपवाक्यमनुस्मरन् ॥ १०-६-१८॥

tadadbhutatamaṃ dṛṣṭvā droṇaputro nirāyudhaḥ |

abravīdabhisaṃtaptaḥ kṛpavākyamanusmaran || 10-6-18||

MHB 10-6-19

ब्रुवतामप्रियं पथ्यं सुहृदां न शृणोति यः ।

स शोचत्यापदं प्राप्य यथाहमतिवर्त्य तौ ॥ १०-६-१९॥

bruvatāmapriyaṃ pathyaṃ suhṛdāṃ na śṛṇoti yaḥ |

sa śocatyāpadaṃ prāpya yathāhamativartya tau || 10-6-19||

MHB 10-6-20

शास्त्रदृष्टानवध्यान्यः समतीत्य जिघांसति ।

स पथः प्रच्युतो धर्म्यात्कुपथं प्रतिपद्यते ॥ १०-६-२०॥

śāstradṛṣṭānavadhyānyaḥ samatītya jighāṃsati |

sa pathaḥ pracyuto dharmyātkupathaṃ pratipadyate || 10-6-20||

MHB 10-6-21

गोब्राह्मणनृपस्त्रीषु सख्युर्मातुर्गुरोस्तथा ।

वृद्धबालजडान्धेषु सुप्तभीतोत्थितेषु च ॥ १०-६-२१॥

gobrāhmaṇanṛpastrīṣu sakhyurmāturgurostathā |

vṛddhabālajaḍāndheṣu suptabhītotthiteṣu ca || 10-6-21||

MHB 10-6-22

मत्तोन्मत्तप्रमत्तेषु न शस्त्राण्युपधारयेत् ।

इत्येवं गुरुभिः पूर्वमुपदिष्टं नृणां सदा ॥ १०-६-२२॥

mattonmattapramatteṣu na śastrāṇyupadhārayet |

ityevaṃ gurubhiḥ pūrvamupadiṣṭaṃ nṛṇāṃ sadā || 10-6-22||

MHB 10-6-23

सोऽहमुत्क्रम्य पन्थानं शास्त्रदृष्टं सनातनम् ।

अमार्गेणैवमारभ्य घोरामापदमागतः ॥ १०-६-२३॥

so'hamutkramya panthānaṃ śāstradṛṣṭaṃ sanātanam |

amārgeṇaivamārabhya ghorāmāpadamāgataḥ || 10-6-23||

MHB 10-6-24

तां चापदं घोरतरां प्रवदन्ति मनीषिणः ।

यदुद्यम्य महत्कृत्यं भयादपि निवर्तते ॥ १०-६-२४॥

tāṃ cāpadaṃ ghoratarāṃ pravadanti manīṣiṇaḥ |

yadudyamya mahatkṛtyaṃ bhayādapi nivartate || 10-6-24||

MHB 10-6-25

अशक्यं चैव कः कर्तुं शक्तः शक्तिबलादिह ।

न हि दैवाद्गरीयो वै मानुषं कर्म कथ्यते ॥ १०-६-२५॥

aśakyaṃ caiva kaḥ kartuṃ śaktaḥ śaktibalādiha |

na hi daivādgarīyo vai mānuṣaṃ karma kathyate || 10-6-25||

MHB 10-6-26

मानुषं कुर्वतः कर्म यदि दैवान्न सिध्यति ।

स पथः प्रच्युतो धर्म्याद्विपदं प्रतिपद्यते ॥ १०-६-२६॥

mānuṣaṃ kurvataḥ karma yadi daivānna sidhyati |

sa pathaḥ pracyuto dharmyādvipadaṃ pratipadyate || 10-6-26||

MHB 10-6-27

प्रतिघातं ह्यविज्ञातं प्रवदन्ति मनीषिणः ।

यदारभ्य क्रियां कांचिद्भयादिह निवर्तते ॥ १०-६-२७॥

pratighātaṃ hyavijñātaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ |

yadārabhya kriyāṃ kāṃcidbhayādiha nivartate || 10-6-27||

MHB 10-6-28

तदिदं दुष्प्रणीतेन भयं मां समुपस्थितम् ।

न हि द्रोणसुतः संख्ये निवर्तेत कथंचन ॥ १०-६-२८॥

tadidaṃ duṣpraṇītena bhayaṃ māṃ samupasthitam |

na hi droṇasutaḥ saṃkhye nivarteta kathaṃcana || 10-6-28||

MHB 10-6-29

इदं च सुमहद्भूतं दैवदण्डमिवोद्यतम् ।

न चैतदभिजानामि चिन्तयन्नपि सर्वथा ॥ १०-६-२९॥

idaṃ ca sumahadbhūtaṃ daivadaṇḍamivodyatam |

na caitadabhijānāmi cintayannapi sarvathā || 10-6-29||

MHB 10-6-30

ध्रुवं येयमधर्मे मे प्रवृत्ता कलुषा मतिः ।

तस्याः फलमिदं घोरं प्रतिघाताय दृश्यते ॥ १०-६-३०॥

dhruvaṃ yeyamadharme me pravṛttā kaluṣā matiḥ |

tasyāḥ phalamidaṃ ghoraṃ pratighātāya dṛśyate || 10-6-30||

MHB 10-6-31

तदिदं दैवविहितं मम संख्ये निवर्तनम् ।

नान्यत्र दैवादुद्यन्तुमिह शक्यं कथंचन ॥ १०-६-३१॥

tadidaṃ daivavihitaṃ mama saṃkhye nivartanam |

nānyatra daivādudyantumiha śakyaṃ kathaṃcana || 10-6-31||

MHB 10-6-32

सोऽहमद्य महादेवं प्रपद्ये शरणं प्रभुम् ।

दैवदण्डमिमं घोरं स हि मे नाशयिष्यति ॥ १०-६-३२॥

so'hamadya mahādevaṃ prapadye śaraṇaṃ prabhum |

daivadaṇḍamimaṃ ghoraṃ sa hi me nāśayiṣyati || 10-6-32||

MHB 10-6-33

कपर्दिनं प्रपद्याथ देवदेवमुमापतिम् ।

कपालमालिनं रुद्रं भगनेत्रहरं हरम् ॥ १०-६-३३॥

kapardinaṃ prapadyātha devadevamumāpatim |

kapālamālinaṃ rudraṃ bhaganetraharaṃ haram || 10-6-33||

MHB 10-6-34

स हि देवोऽत्यगाद्देवांस्तपसा विक्रमेण च ।

तस्माच्छरणमभ्येष्ये गिरिशं शूलपाणिनम् ॥ १०-६-३४॥

sa hi devo'tyagāddevāṃstapasā vikrameṇa ca |

tasmāccharaṇamabhyeṣye giriśaṃ śūlapāṇinam || 10-6-34||

Adhyaya: 7/18 (66)

MHB 10-7-1

संजय उवाच ।

स एवं चिन्तयित्वा तु द्रोणपुत्रो विशां पते ।

अवतीर्य रथोपस्थाद्दध्यौ संप्रयतः स्थितः ॥ १०-७-१॥

saṃjaya uvāca |

sa evaṃ cintayitvā tu droṇaputro viśāṃ pate |

avatīrya rathopasthāddadhyau saṃprayataḥ sthitaḥ || 10-7-1||

MHB 10-7-2

द्रौणिरुवाच ।

उग्रं स्थाणुं शिवं रुद्रं शर्वमीशानमीश्वरम् ।

गिरिशं वरदं देवं भवं भावनमव्ययम् ॥ १०-७-२॥

drauṇiruvāca |

ugraṃ sthāṇuṃ śivaṃ rudraṃ śarvamīśānamīśvaram |

giriśaṃ varadaṃ devaṃ bhavaṃ bhāvanamavyayam || 10-7-2||

MHB 10-7-3

शितिकण्ठमजं शक्रं क्रथं क्रतुहरं हरम् ।

विश्वरूपं विरूपाक्षं बहुरूपमुमापतिम् ॥ १०-७-३॥

śitikaṇṭhamajaṃ śakraṃ krathaṃ kratuharaṃ haram |

viśvarūpaṃ virūpākṣaṃ bahurūpamumāpatim || 10-7-3||

MHB 10-7-4

श्मशानवासिनं दृप्तं महागणपतिं प्रभुम् ।

खट्वाङ्गधारिणं मुण्डं जटिलं ब्रह्मचारिणम् ॥ १०-७-४॥

śmaśānavāsinaṃ dṛptaṃ mahāgaṇapatiṃ prabhum |

khaṭvāṅgadhāriṇaṃ muṇḍaṃ jaṭilaṃ brahmacāriṇam || 10-7-4||

MHB 10-7-5

मनसाप्यसुचिन्त्येन दुष्करेणाल्पचेतसा ।

सोऽहमात्मोपहारेण यक्ष्ये त्रिपुरघातिनम् ॥ १०-७-५॥

manasāpyasucintyena duṣkareṇālpacetasā |

so'hamātmopahāreṇa yakṣye tripuraghātinam || 10-7-5||

MHB 10-7-6

स्तुतं स्तुत्यं स्तूयमानममोघं चर्मवाससम् ।

विलोहितं नीलकण्ठमपृक्तं दुर्निवारणम् ॥ १०-७-६॥

stutaṃ stutyaṃ stūyamānamamoghaṃ carmavāsasam |

vilohitaṃ nīlakaṇṭhamapṛktaṃ durnivāraṇam || 10-7-6||

MHB 10-7-7

शुक्रं विश्वसृजं ब्रह्म ब्रह्मचारिणमेव च ।

व्रतवन्तं तपोनित्यमनन्तं तपतां गतिम् ॥ १०-७-७॥

śukraṃ viśvasṛjaṃ brahma brahmacāriṇameva ca |

vratavantaṃ taponityamanantaṃ tapatāṃ gatim || 10-7-7||

MHB 10-7-8

बहुरूपं गणाध्यक्षं त्र्यक्षं पारिषदप्रियम् ।

गणाध्यक्षेक्षितमुखं गौरीहृदयवल्लभम् ॥ १०-७-८॥

bahurūpaṃ gaṇādhyakṣaṃ tryakṣaṃ pāriṣadapriyam |

gaṇādhyakṣekṣitamukhaṃ gaurīhṛdayavallabham || 10-7-8||

MHB 10-7-9

कुमारपितरं पिङ्गं गोवृषोत्तमवाहनम् ।

तनुवाससमत्युग्रमुमाभूषणतत्परम् ॥ १०-७-९॥

kumārapitaraṃ piṅgaṃ govṛṣottamavāhanam |

tanuvāsasamatyugramumābhūṣaṇatatparam || 10-7-9||

MHB 10-7-10

परं परेभ्यः परमं परं यस्मान्न विद्यते ।

इष्वस्त्रोत्तमभर्तारं दिगन्तं चैव दक्षिणम् ॥ १०-७-१०॥

paraṃ parebhyaḥ paramaṃ paraṃ yasmānna vidyate |

iṣvastrottamabhartāraṃ digantaṃ caiva dakṣiṇam || 10-7-10||

MHB 10-7-11

हिरण्यकवचं देवं चन्द्रमौलिविभूषितम् ।

प्रपद्ये शरणं देवं परमेण समाधिना ॥ १०-७-११॥

hiraṇyakavacaṃ devaṃ candramaulivibhūṣitam |

prapadye śaraṇaṃ devaṃ parameṇa samādhinā || 10-7-11||

MHB 10-7-12

इमां चाप्यापदं घोरां तराम्यद्य सुदुस्तराम् ।

सर्वभूतोपहारेण यक्ष्येऽहं शुचिना शुचिम् ॥ १०-७-१२॥

imāṃ cāpyāpadaṃ ghorāṃ tarāmyadya sudustarām |

sarvabhūtopahāreṇa yakṣye'haṃ śucinā śucim || 10-7-12||

MHB 10-7-13

इति तस्य व्यवसितं ज्ञात्वा त्यागात्मकं मनः ।

पुरस्तात्काञ्चनी वेदिः प्रादुरासीन्महात्मनः ॥ १०-७-१३॥

iti tasya vyavasitaṃ jñātvā tyāgātmakaṃ manaḥ |

purastātkāñcanī vediḥ prādurāsīnmahātmanaḥ || 10-7-13||

MHB 10-7-14

तस्यां वेद्यां तदा राजंश्चित्रभानुरजायत ।

द्यां दिशो विदिशः खं च ज्वालाभिरभिपूरयन् ॥ १०-७-१४॥

tasyāṃ vedyāṃ tadā rājaṃścitrabhānurajāyata |

dyāṃ diśo vidiśaḥ khaṃ ca jvālābhirabhipūrayan || 10-7-14||

MHB 10-7-15

दीप्तास्यनयनाश्चात्र नैकपादशिरोभुजाः ।

द्विपशैलप्रतीकाशाः प्रादुरासन्महाननाः ॥ १०-७-१५॥

dīptāsyanayanāścātra naikapādaśirobhujāḥ |

dvipaśailapratīkāśāḥ prādurāsanmahānanāḥ || 10-7-15||

MHB 10-7-16

श्ववराहोष्ट्ररूपाश्च हयगोमायुगोमुखाः ।

ऋक्षमार्जारवदना व्याघ्रद्वीपिमुखास्तथा ॥ १०-७-१६॥

śvavarāhoṣṭrarūpāśca hayagomāyugomukhāḥ |

ṛkṣamārjāravadanā vyāghradvīpimukhāstathā || 10-7-16||

MHB 10-7-17

काकवक्त्राः प्लवमुखाः शुकवक्त्रास्तथैव च ।

महाजगरवक्त्राश्च हंसवक्त्राः सितप्रभाः ॥ १०-७-१७॥

kākavaktrāḥ plavamukhāḥ śukavaktrāstathaiva ca |

mahājagaravaktrāśca haṃsavaktrāḥ sitaprabhāḥ || 10-7-17||

MHB 10-7-18

दार्वाघाटमुखाश्चैव चाषवक्त्राश्च भारत ।

कूर्मनक्रमुखाश्चैव शिशुमारमुखास्तथा ॥ १०-७-१८॥

dārvāghāṭamukhāścaiva cāṣavaktrāśca bhārata |

kūrmanakramukhāścaiva śiśumāramukhāstathā || 10-7-18||

MHB 10-7-19

महामकरवक्त्राश्च तिमिवक्त्रास्तथैव च ।

हरिवक्त्राः क्रौञ्चमुखाः कपोतेभमुखास्तथा ॥ १०-७-१९॥

mahāmakaravaktrāśca timivaktrāstathaiva ca |

harivaktrāḥ krauñcamukhāḥ kapotebhamukhāstathā || 10-7-19||

MHB 10-7-20

पारावतमुखाश्चैव मद्गुवक्त्रास्तथैव च ।

पाणिकर्णाः सहस्राक्षास्तथैव च शतोदराः ॥ १०-७-२०॥

pārāvatamukhāścaiva madguvaktrāstathaiva ca |

pāṇikarṇāḥ sahasrākṣāstathaiva ca śatodarāḥ || 10-7-20||

MHB 10-7-21

निर्मांसाः कोकवक्त्राश्च श्येनवक्त्राश्च भारत ।

तथैवाशिरसो राजन्नृक्षवक्त्राश्च भीषणाः ॥ १०-७-२१॥

nirmāṃsāḥ kokavaktrāśca śyenavaktrāśca bhārata |

tathaivāśiraso rājannṛkṣavaktrāśca bhīṣaṇāḥ || 10-7-21||

MHB 10-7-22

प्रदीप्तनेत्रजिह्वाश्च ज्वालावक्त्रास्तथैव च ।

मेषवक्त्रास्तथैवान्ये तथा छागमुखा नृप ॥ १०-७-२२॥

pradīptanetrajihvāśca jvālāvaktrāstathaiva ca |

meṣavaktrāstathaivānye tathā chāgamukhā nṛpa || 10-7-22||

MHB 10-7-23

शङ्खाभाः शङ्खवक्त्राश्च शङ्खकर्णास्तथैव च ।

शङ्खमालापरिकराः शङ्खध्वनिसमस्वनाः ॥ १०-७-२३॥

śaṅkhābhāḥ śaṅkhavaktrāśca śaṅkhakarṇāstathaiva ca |

śaṅkhamālāparikarāḥ śaṅkhadhvanisamasvanāḥ || 10-7-23||

MHB 10-7-24

जटाधराः पञ्चशिखास्तथा मुण्डाः कृशोदराः ।

चतुर्दंष्ट्राश्चतुर्जिह्वाः शङ्कुकर्णाः किरीटिनः ॥ १०-७-२४॥

jaṭādharāḥ pañcaśikhāstathā muṇḍāḥ kṛśodarāḥ |

caturdaṃṣṭrāścaturjihvāḥ śaṅkukarṇāḥ kirīṭinaḥ || 10-7-24||

MHB 10-7-25

मौलीधराश्च राजेन्द्र तथाकुञ्चितमूर्धजाः ।

उष्णीषिणो मुकुटिनश्चारुवक्त्राः स्वलंकृताः ॥ १०-७-२५॥

maulīdharāśca rājendra tathākuñcitamūrdhajāḥ |

uṣṇīṣiṇo mukuṭinaścāruvaktrāḥ svalaṃkṛtāḥ || 10-7-25||

MHB 10-7-26

पद्मोत्पलापीडधरास्तथा कुमुदधारिणः ।

माहात्म्येन च संयुक्ताः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १०-७-२६॥

padmotpalāpīḍadharāstathā kumudadhāriṇaḥ |

māhātmyena ca saṃyuktāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ || 10-7-26||

MHB 10-7-27

शतघ्नीचक्रहस्ताश्च तथा मुसलपाणयः ।

भुशुण्डीपाशहस्ताश्च गदाहस्ताश्च भारत ॥ १०-७-२७॥

śataghnīcakrahastāśca tathā musalapāṇayaḥ |

bhuśuṇḍīpāśahastāśca gadāhastāśca bhārata || 10-7-27||

MHB 10-7-28

पृष्ठेषु बद्धेषुधयश्चित्रबाणा रणोत्कटाः ।

सध्वजाः सपताकाश्च सघण्टाः सपरश्वधाः ॥ १०-७-२८॥

pṛṣṭheṣu baddheṣudhayaścitrabāṇā raṇotkaṭāḥ |

sadhvajāḥ sapatākāśca saghaṇṭāḥ saparaśvadhāḥ || 10-7-28||

MHB 10-7-29

महापाशोद्यतकरास्तथा लगुडपाणयः ।

स्थूणाहस्ताः खड्गहस्ताः सर्पोच्छ्रितकिरीटिनः ।

महासर्पाङ्गदधराश्चित्राभरणधारिणः ॥ १०-७-२९॥

mahāpāśodyatakarāstathā laguḍapāṇayaḥ |

sthūṇāhastāḥ khaḍgahastāḥ sarpocchritakirīṭinaḥ |

mahāsarpāṅgadadharāścitrābharaṇadhāriṇaḥ || 10-7-29||

MHB 10-7-30

रजोध्वस्ताः पङ्कदिग्धाः सर्वे शुक्लाम्बरस्रजः ।

नीलाङ्गाः कमलाङ्गाश्च मुण्डवक्त्रास्तथैव च ॥ १०-७-३०॥

rajodhvastāḥ paṅkadigdhāḥ sarve śuklāmbarasrajaḥ |

nīlāṅgāḥ kamalāṅgāśca muṇḍavaktrāstathaiva ca || 10-7-30||

MHB 10-7-31

भेरीशङ्खमृदङ्गांस्ते झर्झरानकगोमुखान् ।

अवादयन्पारिषदाः प्रहृष्टाः कनकप्रभाः ॥ १०-७-३१॥

bherīśaṅkhamṛdaṅgāṃste jharjharānakagomukhān |

avādayanpāriṣadāḥ prahṛṣṭāḥ kanakaprabhāḥ || 10-7-31||

MHB 10-7-32

गायमानास्तथैवान्ये नृत्यमानास्तथापरे ।

लङ्घयन्तः प्लवन्तश्च वल्गन्तश्च महाबलाः ॥ १०-७-३२॥

gāyamānāstathaivānye nṛtyamānāstathāpare |

laṅghayantaḥ plavantaśca valgantaśca mahābalāḥ || 10-7-32||

MHB 10-7-33

धावन्तो जवनाश्चण्डाः पवनोद्धूतमूर्धजाः ।

मत्ता इव महानागा विनदन्तो मुहुर्मुहुः ॥ १०-७-३३॥

dhāvanto javanāścaṇḍāḥ pavanoddhūtamūrdhajāḥ |

mattā iva mahānāgā vinadanto muhurmuhuḥ || 10-7-33||

MHB 10-7-34

सुभीमा घोररूपाश्च शूलपट्टिशपाणयः ।

नानाविरागवसनाश्चित्रमाल्यानुलेपनाः ॥ १०-७-३४॥

subhīmā ghorarūpāśca śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ |

nānāvirāgavasanāścitramālyānulepanāḥ || 10-7-34||

MHB 10-7-35

रत्नचित्राङ्गदधराः समुद्यतकरास्तथा ।

हन्तारो द्विषतां शूराः प्रसह्यासह्यविक्रमाः ॥ १०-७-३५॥

ratnacitrāṅgadadharāḥ samudyatakarāstathā |

hantāro dviṣatāṃ śūrāḥ prasahyāsahyavikramāḥ || 10-7-35||

MHB 10-7-36

पातारोऽसृग्वसाद्यानां मांसान्त्रकृतभोजनाः ।

चूडालाः कर्णिकालाश्च प्रकृशाः पिठरोदराः ॥ १०-७-३६॥

pātāro'sṛgvasādyānāṃ māṃsāntrakṛtabhojanāḥ |

cūḍālāḥ karṇikālāśca prakṛśāḥ piṭharodarāḥ || 10-7-36||

MHB 10-7-37

अतिह्रस्वातिदीर्घाश्च प्रबलाश्चातिभैरवाः ।

विकटाः काललम्बोष्ठा बृहच्छेफास्थिपिण्डिकाः ॥ १०-७-३७॥

atihrasvātidīrghāśca prabalāścātibhairavāḥ |

vikaṭāḥ kālalamboṣṭhā bṛhacchephāsthipiṇḍikāḥ || 10-7-37||

MHB 10-7-38

महार्हनानामुकुटा मुण्डाश्च जटिलाः परे ।

सार्केन्दुग्रहनक्षत्रां द्यां कुर्युर्ये महीतले ॥ १०-७-३८॥

mahārhanānāmukuṭā muṇḍāśca jaṭilāḥ pare |

sārkendugrahanakṣatrāṃ dyāṃ kuryurye mahītale || 10-7-38||

MHB 10-7-39

उत्सहेरंश्च ये हन्तुं भूतग्रामं चतुर्विधम् ।

ये च वीतभया नित्यं हरस्य भ्रुकुटीभटाः ॥ १०-७-३९॥

utsaheraṃśca ye hantuṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham |

ye ca vītabhayā nityaṃ harasya bhrukuṭībhaṭāḥ || 10-7-39||

MHB 10-7-40

कामकारकराः सिद्धास्त्रैलोक्यस्येश्वरेश्वराः ।

नित्यानन्दप्रमुदिता वागीशा वीतमत्सराः ॥ १०-७-४०॥

kāmakārakarāḥ siddhāstrailokyasyeśvareśvarāḥ |

nityānandapramuditā vāgīśā vītamatsarāḥ || 10-7-40||

MHB 10-7-41

प्राप्याष्टगुणमैश्वर्यं ये न यान्ति च विस्मयम् ।

येषां विस्मयते नित्यं भगवान्कर्मभिर्हरः ॥ १०-७-४१॥

prāpyāṣṭaguṇamaiśvaryaṃ ye na yānti ca vismayam |

yeṣāṃ vismayate nityaṃ bhagavānkarmabhirharaḥ || 10-7-41||

MHB 10-7-42

मनोवाक्कर्मभिर्भक्तैर्नित्यमाराधितश्च यैः ।

मनोवाक्कर्मभिर्भक्तान्पाति पुत्रानिवौरसान् ॥ १०-७-४२॥

manovākkarmabhirbhaktairnityamārādhitaśca yaiḥ |

manovākkarmabhirbhaktānpāti putrānivaurasān || 10-7-42||

MHB 10-7-43

पिबन्तोऽसृग्वसास्त्वन्ये क्रुद्धा ब्रह्मद्विषां सदा ।

चतुर्विंशात्मकं सोमं ये पिबन्ति च नित्यदा ॥ १०-७-४३॥

pibanto'sṛgvasāstvanye kruddhā brahmadviṣāṃ sadā |

caturviṃśātmakaṃ somaṃ ye pibanti ca nityadā || 10-7-43||

MHB 10-7-44

श्रुतेन ब्रह्मचर्येण तपसा च दमेन च ।

ये समाराध्य शूलाङ्कं भवसायुज्यमागताः ॥ १०-७-४४॥

śrutena brahmacaryeṇa tapasā ca damena ca |

ye samārādhya śūlāṅkaṃ bhavasāyujyamāgatāḥ || 10-7-44||

MHB 10-7-45

यैरात्मभूतैर्भगवान्पार्वत्या च महेश्वरः ।

सह भूतगणान्भुङ्क्ते भूतभव्यभवत्प्रभुः ॥ १०-७-४५॥

yairātmabhūtairbhagavānpārvatyā ca maheśvaraḥ |

saha bhūtagaṇānbhuṅkte bhūtabhavyabhavatprabhuḥ || 10-7-45||

MHB 10-7-46

नानाविचित्रहसितक्ष्वेडितोत्क्रुष्टगर्जितैः ।

संनादयन्तस्ते विश्वमश्वत्थामानमभ्ययुः ॥ १०-७-४६॥

nānāvicitrahasitakṣveḍitotkruṣṭagarjitaiḥ |

saṃnādayantaste viśvamaśvatthāmānamabhyayuḥ || 10-7-46||

MHB 10-7-47

संस्तुवन्तो महादेवं भाः कुर्वाणाः सुवर्चसः ।

विवर्धयिषवो द्रौणेर्महिमानं महात्मनः ॥ १०-७-४७॥

saṃstuvanto mahādevaṃ bhāḥ kurvāṇāḥ suvarcasaḥ |

vivardhayiṣavo drauṇermahimānaṃ mahātmanaḥ || 10-7-47||

MHB 10-7-48

जिज्ञासमानास्तत्तेजः सौप्तिकं च दिदृक्षवः ।

भीमोग्रपरिघालातशूलपट्टिशपाणयः ।

घोररूपाः समाजग्मुर्भूतसंघाः समन्ततः ॥ १०-७-४८॥

jijñāsamānāstattejaḥ sauptikaṃ ca didṛkṣavaḥ |

bhīmograparighālātaśūlapaṭṭiśapāṇayaḥ |

ghorarūpāḥ samājagmurbhūtasaṃghāḥ samantataḥ || 10-7-48||

MHB 10-7-49

जनयेयुर्भयं ये स्म त्रैलोक्यस्यापि दर्शनात् ।

तान्प्रेक्षमाणोऽपि व्यथां न चकार महाबलः ॥ १०-७-४९॥

janayeyurbhayaṃ ye sma trailokyasyāpi darśanāt |

tānprekṣamāṇo'pi vyathāṃ na cakāra mahābalaḥ || 10-7-49||

MHB 10-7-50

अथ द्रौणिर्धनुष्पाणिर्बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् ।

स्वयमेवात्मनात्मानमुपहारमुपाहरत् ॥ १०-७-५०॥

atha drauṇirdhanuṣpāṇirbaddhagodhāṅgulitravān |

svayamevātmanātmānamupahāramupāharat || 10-7-50||

MHB 10-7-51

धनूंषि समिधस्तत्र पवित्राणि शिताः शराः ।

हविरात्मवतश्चात्मा तस्मिन्भारत कर्मणि ॥ १०-७-५१॥

dhanūṃṣi samidhastatra pavitrāṇi śitāḥ śarāḥ |

havirātmavataścātmā tasminbhārata karmaṇi || 10-7-51||

MHB 10-7-52

ततः सौम्येन मन्त्रेण द्रोणपुत्रः प्रतापवान् ।

उपहारं महामन्युरथात्मानमुपाहरत् ॥ १०-७-५२॥

tataḥ saumyena mantreṇa droṇaputraḥ pratāpavān |

upahāraṃ mahāmanyurathātmānamupāharat || 10-7-52||

MHB 10-7-53

तं रुद्रं रौद्रकर्माणं रौद्रैः कर्मभिरच्युतम् ।

अभिष्टुत्य महात्मानमित्युवाच कृताञ्जलिः ॥ १०-७-५३॥

taṃ rudraṃ raudrakarmāṇaṃ raudraiḥ karmabhiracyutam |

abhiṣṭutya mahātmānamityuvāca kṛtāñjaliḥ || 10-7-53||

MHB 10-7-54

इममात्मानमद्याहं जातमाङ्गिरसे कुले ।

अग्नौ जुहोमि भगवन्प्रतिगृह्णीष्व मां बलिम् ॥ १०-७-५४॥

imamātmānamadyāhaṃ jātamāṅgirase kule |

agnau juhomi bhagavanpratigṛhṇīṣva māṃ balim || 10-7-54||

MHB 10-7-55

भवद्भक्त्या महादेव परमेण समाधिना ।

अस्यामापदि विश्वात्मन्नुपाकुर्मि तवाग्रतः ॥ १०-७-५५॥

bhavadbhaktyā mahādeva parameṇa samādhinā |

asyāmāpadi viśvātmannupākurmi tavāgrataḥ || 10-7-55||

MHB 10-7-56

त्वयि सर्वाणि भूतानि सर्वभूतेषु चासि वै ।

गुणानां हि प्रधानानामेकत्वं त्वयि तिष्ठति ॥ १०-७-५६॥

tvayi sarvāṇi bhūtāni sarvabhūteṣu cāsi vai |

guṇānāṃ hi pradhānānāmekatvaṃ tvayi tiṣṭhati || 10-7-56||

MHB 10-7-57

सर्वभूताशय विभो हविर्भूतमुपस्थितम् ।

प्रतिगृहाण मां देव यद्यशक्याः परे मया ॥ १०-७-५७॥

sarvabhūtāśaya vibho havirbhūtamupasthitam |

pratigṛhāṇa māṃ deva yadyaśakyāḥ pare mayā || 10-7-57||

MHB 10-7-58

इत्युक्त्वा द्रौणिरास्थाय तां वेदीं दीप्तपावकाम् ।

संत्यक्तात्मा समारुह्य कृष्णवर्त्मन्युपाविशत् ॥ १०-७-५८॥

ityuktvā drauṇirāsthāya tāṃ vedīṃ dīptapāvakām |

saṃtyaktātmā samāruhya kṛṣṇavartmanyupāviśat || 10-7-58||

MHB 10-7-59

तमूर्ध्वबाहुं निश्चेष्टं दृष्ट्वा हविरुपस्थितम् ।

अब्रवीद्भगवान्साक्षान्महादेवो हसन्निव ॥ १०-७-५९॥

tamūrdhvabāhuṃ niśceṣṭaṃ dṛṣṭvā havirupasthitam |

abravīdbhagavānsākṣānmahādevo hasanniva || 10-7-59||

MHB 10-7-60

सत्यशौचार्जवत्यागैस्तपसा नियमेन च ।

क्षान्त्या भक्त्या च धृत्या च बुद्ध्या च वचसा तथा ॥ १०-७-६०॥

satyaśaucārjavatyāgaistapasā niyamena ca |

kṣāntyā bhaktyā ca dhṛtyā ca buddhyā ca vacasā tathā || 10-7-60||

MHB 10-7-61

यथावदहमाराद्धः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा ।

तस्मादिष्टतमः कृष्णादन्यो मम न विद्यते ॥ १०-७-६१॥

yathāvadahamārāddhaḥ kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā |

tasmādiṣṭatamaḥ kṛṣṇādanyo mama na vidyate || 10-7-61||

MHB 10-7-62

कुर्वता तस्य संमानं त्वां च जिज्ञासता मया ।

पाञ्चालाः सहसा गुप्ता मायाश्च बहुशः कृताः ॥ १०-७-६२॥

kurvatā tasya saṃmānaṃ tvāṃ ca jijñāsatā mayā |

pāñcālāḥ sahasā guptā māyāśca bahuśaḥ kṛtāḥ || 10-7-62||

MHB 10-7-63

कृतस्तस्यैष संमानः पाञ्चालान्रक्षता मया ।

अभिभूतास्तु कालेन नैषामद्यास्ति जीवितम् ॥ १०-७-६३॥

kṛtastasyaiṣa saṃmānaḥ pāñcālānrakṣatā mayā |

abhibhūtāstu kālena naiṣāmadyāsti jīvitam || 10-7-63||

MHB 10-7-64

एवमुक्त्वा महेष्वासं भगवानात्मनस्तनुम् ।

आविवेश ददौ चास्मै विमलं खड्गमुत्तमम् ॥ १०-७-६४॥

evamuktvā maheṣvāsaṃ bhagavānātmanastanum |

āviveśa dadau cāsmai vimalaṃ khaḍgamuttamam || 10-7-64||

MHB 10-7-65

अथाविष्टो भगवता भूयो जज्वाल तेजसा ।

वर्ष्मवांश्चाभवद्युद्धे देवसृष्टेन तेजसा ॥ १०-७-६५॥

athāviṣṭo bhagavatā bhūyo jajvāla tejasā |

varṣmavāṃścābhavadyuddhe devasṛṣṭena tejasā || 10-7-65||

MHB 10-7-66

तमदृश्यानि भूतानि रक्षांसि च समाद्रवन् ।

अभितः शत्रुशिबिरं यान्तं साक्षादिवेश्वरम् ॥ १०-७-६६॥

tamadṛśyāni bhūtāni rakṣāṃsi ca samādravan |

abhitaḥ śatruśibiraṃ yāntaṃ sākṣādiveśvaram || 10-7-66||

Adhyaya: 8/18 (151)

MHB 10-8-1

धृतराष्ट्र उवाच ।

तथा प्रयाते शिबिरं द्रोणपुत्रे महारथे ।

कच्चित्कृपश्च भोजश्च भयार्तौ न न्यवर्तताम् ॥ १०-८-१॥

dhṛtarāṣṭra uvāca |

tathā prayāte śibiraṃ droṇaputre mahārathe |

kaccitkṛpaśca bhojaśca bhayārtau na nyavartatām || 10-8-1||

MHB 10-8-2

कच्चिन्न वारितौ क्षुद्रै रक्षिभिर्नोपलक्षितौ ।

असह्यमिति वा मत्वा न निवृत्तौ महारथौ ॥ १०-८-२॥

kaccinna vāritau kṣudrai rakṣibhirnopalakṣitau |

asahyamiti vā matvā na nivṛttau mahārathau || 10-8-2||

MHB 10-8-3

कच्चित्प्रमथ्य शिबिरं हत्वा सोमकपाण्डवान् ।

दुर्योधनस्य पदवीं गतौ परमिकां रणे ॥ १०-८-३॥

kaccitpramathya śibiraṃ hatvā somakapāṇḍavān |

duryodhanasya padavīṃ gatau paramikāṃ raṇe || 10-8-3||

MHB 10-8-4

पाञ्चालैर्वा विनिहतौ कच्चिन्नास्वपतां क्षितौ ।

कच्चित्ताभ्यां कृतं कर्म तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ १०-८-४॥

pāñcālairvā vinihatau kaccinnāsvapatāṃ kṣitau |

kaccittābhyāṃ kṛtaṃ karma tanmamācakṣva saṃjaya || 10-8-4||

MHB 10-8-5

संजय उवाच ।

तस्मिन्प्रयाते शिबिरं द्रोणपुत्रे महात्मनि ।

कृपश्च कृतवर्मा च शिबिरद्वार्यतिष्ठताम् ॥ १०-८-५॥

saṃjaya uvāca |

tasminprayāte śibiraṃ droṇaputre mahātmani |

kṛpaśca kṛtavarmā ca śibiradvāryatiṣṭhatām || 10-8-5||

MHB 10-8-6

अश्वत्थामा तु तौ दृष्ट्वा यत्नवन्तौ महारथौ ।

प्रहृष्टः शनकै राजन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ १०-८-६॥

aśvatthāmā tu tau dṛṣṭvā yatnavantau mahārathau |

prahṛṣṭaḥ śanakai rājannidaṃ vacanamabravīt || 10-8-6||

MHB 10-8-7

यत्तौ भवन्तौ पर्याप्तौ सर्वक्षत्रस्य नाशने ।

किं पुनर्योधशेषस्य प्रसुप्तस्य विशेषतः ॥ १०-८-७॥

yattau bhavantau paryāptau sarvakṣatrasya nāśane |

kiṃ punaryodhaśeṣasya prasuptasya viśeṣataḥ || 10-8-7||

MHB 10-8-8

अहं प्रवेक्ष्ये शिबिरं चरिष्यामि च कालवत् ।

यथा न कश्चिदपि मे जीवन्मुच्येत मानवः ॥ १०-८-८॥

ahaṃ pravekṣye śibiraṃ cariṣyāmi ca kālavat |

yathā na kaścidapi me jīvanmucyeta mānavaḥ || 10-8-8||

MHB 10-8-9

इत्युक्त्वा प्राविशद्द्रौणिः पार्थानां शिबिरं महत् ।

अद्वारेणाभ्यवस्कन्द्य विहाय भयमात्मनः ॥ १०-८-९॥

ityuktvā prāviśaddrauṇiḥ pārthānāṃ śibiraṃ mahat |

advāreṇābhyavaskandya vihāya bhayamātmanaḥ || 10-8-9||

MHB 10-8-10

स प्रविश्य महाबाहुरुद्देशज्ञश्च तस्य ह ।

धृष्टद्युम्नस्य निलयं शनकैरभ्युपागमत् ॥ १०-८-१०॥

sa praviśya mahābāhuruddeśajñaśca tasya ha |

dhṛṣṭadyumnasya nilayaṃ śanakairabhyupāgamat || 10-8-10||

MHB 10-8-11

ते तु कृत्वा महत्कर्म श्रान्ताश्च बलवद्रणे ।

प्रसुप्ता वै सुविश्वस्ताः स्वसैन्यपरिवारिताः ॥ १०-८-११॥

te tu kṛtvā mahatkarma śrāntāśca balavadraṇe |

prasuptā vai suviśvastāḥ svasainyaparivāritāḥ || 10-8-11||

MHB 10-8-12

अथ प्रविश्य तद्वेश्म धृष्टद्युम्नस्य भारत ।

पाञ्चाल्यं शयने द्रौणिरपश्यत्सुप्तमन्तिकात् ॥ १०-८-१२॥

atha praviśya tadveśma dhṛṣṭadyumnasya bhārata |

pāñcālyaṃ śayane drauṇirapaśyatsuptamantikāt || 10-8-12||

MHB 10-8-13

क्षौमावदाते महति स्पर्ध्यास्तरणसंवृते ।

माल्यप्रवरसंयुक्ते धूपैश्चूर्णैश्च वासिते ॥ १०-८-१३॥

kṣaumāvadāte mahati spardhyāstaraṇasaṃvṛte |

mālyapravarasaṃyukte dhūpaiścūrṇaiśca vāsite || 10-8-13||

MHB 10-8-14

तं शयानं महात्मानं विस्रब्धमकुतोभयम् ।

प्राबोधयत पादेन शयनस्थं महीपते ॥ १०-८-१४॥

taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ visrabdhamakutobhayam |

prābodhayata pādena śayanasthaṃ mahīpate || 10-8-14||

MHB 10-8-15

स बुद्ध्वा चरणस्पर्शमुत्थाय रणदुर्मदः ।

अभ्यजानदमेयात्मा द्रोणपुत्रं महारथम् ॥ १०-८-१५॥

sa buddhvā caraṇasparśamutthāya raṇadurmadaḥ |

abhyajānadameyātmā droṇaputraṃ mahāratham || 10-8-15||

MHB 10-8-16

तमुत्पतन्तं शयनादश्वत्थामा महाबलः ।

केशेष्वालम्ब्य पाणिभ्यां निष्पिपेष महीतले ॥ १०-८-१६॥

tamutpatantaṃ śayanādaśvatthāmā mahābalaḥ |

keśeṣvālambya pāṇibhyāṃ niṣpipeṣa mahītale || 10-8-16||

MHB 10-8-17

स बलात्तेन निष्पिष्टः साध्वसेन च भारत ।

निद्रया चैव पाञ्चाल्यो नाशकच्चेष्टितुं तदा ॥ १०-८-१७॥

sa balāttena niṣpiṣṭaḥ sādhvasena ca bhārata |

nidrayā caiva pāñcālyo nāśakacceṣṭituṃ tadā || 10-8-17||

MHB 10-8-18

तमाक्रम्य तदा राजन्कण्ठे चोरसि चोभयोः ।

नदन्तं विस्फुरन्तं च पशुमारममारयत् ॥ १०-८-१८॥

tamākramya tadā rājankaṇṭhe corasi cobhayoḥ |

nadantaṃ visphurantaṃ ca paśumāramamārayat || 10-8-18||

MHB 10-8-19

तुदन्नखैस्तु स द्रौणिं नातिव्यक्तमुदाहरत् ।

आचार्यपुत्र शस्त्रेण जहि मा मा चिरं कृथाः ।

त्वत्कृते सुकृताँल्लोकान्गच्छेयं द्विपदां वर ॥ १०-८-१९॥

tudannakhaistu sa drauṇiṃ nātivyaktamudāharat |

ācāryaputra śastreṇa jahi mā mā ciraṃ kṛthāḥ |

tvatkṛte sukṛtā~llokāngaccheyaṃ dvipadāṃ vara || 10-8-19||

MHB 10-8-20

तस्याव्यक्तां तु तां वाचं संश्रुत्य द्रौणिरब्रवीत् ।

आचार्यघातिनां लोका न सन्ति कुलपांसन ।

तस्माच्छस्त्रेण निधनं न त्वमर्हसि दुर्मते ॥ १०-८-२०॥

tasyāvyaktāṃ tu tāṃ vācaṃ saṃśrutya drauṇirabravīt |

ācāryaghātināṃ lokā na santi kulapāṃsana |

tasmācchastreṇa nidhanaṃ na tvamarhasi durmate || 10-8-20||

MHB 10-8-21

एवं ब्रुवाणस्तं वीरं सिंहो मत्तमिव द्विपम् ।

मर्मस्वभ्यवधीत्क्रुद्धः पादाष्ठीलैः सुदारुणैः ॥ १०-८-२१॥

evaṃ bruvāṇastaṃ vīraṃ siṃho mattamiva dvipam |

marmasvabhyavadhītkruddhaḥ pādāṣṭhīlaiḥ sudāruṇaiḥ || 10-8-21||

MHB 10-8-22

तस्य वीरस्य शब्देन मार्यमाणस्य वेश्मनि ।

अबुध्यन्त महाराज स्त्रियो ये चास्य रक्षिणः ॥ १०-८-२२॥

tasya vīrasya śabdena māryamāṇasya veśmani |

abudhyanta mahārāja striyo ye cāsya rakṣiṇaḥ || 10-8-22||

MHB 10-8-23

ते दृष्ट्वा वर्ष्मवन्तं तमतिमानुषविक्रमम् ।

भूतमेव व्यवस्यन्तो न स्म प्रव्याहरन्भयात् ॥ १०-८-२३॥

te dṛṣṭvā varṣmavantaṃ tamatimānuṣavikramam |

bhūtameva vyavasyanto na sma pravyāharanbhayāt || 10-8-23||

MHB 10-8-24

तं तु तेनाभ्युपायेन गमयित्वा यमक्षयम् ।

अध्यतिष्ठत्स तेजस्वी रथं प्राप्य सुदर्शनम् ॥ १०-८-२४॥

taṃ tu tenābhyupāyena gamayitvā yamakṣayam |

adhyatiṣṭhatsa tejasvī rathaṃ prāpya sudarśanam || 10-8-24||

MHB 10-8-25

स तस्य भवनाद्राजन्निष्क्रम्यानादयन्दिशः ।

रथेन शिबिरं प्रायाज्जिघांसुर्द्विषतो बली ॥ १०-८-२५॥

sa tasya bhavanādrājanniṣkramyānādayandiśaḥ |

rathena śibiraṃ prāyājjighāṃsurdviṣato balī || 10-8-25||

MHB 10-8-26

अपक्रान्ते ततस्तस्मिन्द्रोणपुत्रे महारथे ।

सह तै रक्षिभिः सर्वैः प्रणेदुर्योषितस्तदा ॥ १०-८-२६॥

apakrānte tatastasmindroṇaputre mahārathe |

saha tai rakṣibhiḥ sarvaiḥ praṇeduryoṣitastadā || 10-8-26||

MHB 10-8-27

राजानं निहतं दृष्ट्वा भृशं शोकपरायणाः ।

व्याक्रोशन्क्षत्रियाः सर्वे धृष्टद्युम्नस्य भारत ॥ १०-८-२७॥

rājānaṃ nihataṃ dṛṣṭvā bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ |

vyākrośankṣatriyāḥ sarve dhṛṣṭadyumnasya bhārata || 10-8-27||

MHB 10-8-28

तासां तु तेन शब्देन समीपे क्षत्रियर्षभाः ।

क्षिप्रं च समनह्यन्त किमेतदिति चाब्रुवन् ॥ १०-८-२८॥

tāsāṃ tu tena śabdena samīpe kṣatriyarṣabhāḥ |

kṣipraṃ ca samanahyanta kimetaditi cābruvan || 10-8-28||

MHB 10-8-29

स्त्रियस्तु राजन्वित्रस्ता भारद्वाजं निरीक्ष्य तम् ।

अब्रुवन्दीनकण्ठेन क्षिप्रमाद्रवतेति वै ॥ १०-८-२९॥

striyastu rājanvitrastā bhāradvājaṃ nirīkṣya tam |

abruvandīnakaṇṭhena kṣipramādravateti vai || 10-8-29||

MHB 10-8-30

राक्षसो वा मनुष्यो वा नैनं जानीमहे वयम् ।

हत्वा पाञ्चालराजं यो रथमारुह्य तिष्ठति ॥ १०-८-३०॥

rākṣaso vā manuṣyo vā nainaṃ jānīmahe vayam |

hatvā pāñcālarājaṃ yo rathamāruhya tiṣṭhati || 10-8-30||

MHB 10-8-31

ततस्ते योधमुख्यास्तं सहसा पर्यवारयन् ।

स तानापततः सर्वान्रुद्रास्त्रेण व्यपोथयत् ॥ १०-८-३१॥

tataste yodhamukhyāstaṃ sahasā paryavārayan |

sa tānāpatataḥ sarvānrudrāstreṇa vyapothayat || 10-8-31||

MHB 10-8-32

धृष्टद्युम्नं च हत्वा स तांश्चैवास्य पदानुगान् ।

अपश्यच्छयने सुप्तमुत्तमौजसमन्तिके ॥ १०-८-३२॥

dhṛṣṭadyumnaṃ ca hatvā sa tāṃścaivāsya padānugān |

apaśyacchayane suptamuttamaujasamantike || 10-8-32||

MHB 10-8-33

तमप्याक्रम्य पादेन कण्ठे चोरसि चौजसा ।

तथैव मारयामास विनर्दन्तमरिंदमम् ॥ १०-८-३३॥

tamapyākramya pādena kaṇṭhe corasi caujasā |

tathaiva mārayāmāsa vinardantamariṃdamam || 10-8-33||

MHB 10-8-34

युधामन्युस्तु संप्राप्तो मत्त्वा तं रक्षसा हतम् ।

गदामुद्यम्य वेगेन हृदि द्रौणिमताडयत् ॥ १०-८-३४॥

yudhāmanyustu saṃprāpto mattvā taṃ rakṣasā hatam |

gadāmudyamya vegena hṛdi drauṇimatāḍayat || 10-8-34||

MHB 10-8-35

तमभिद्रुत्य जग्राह क्षितौ चैनमपातयत् ।

विस्फुरन्तं च पशुवत्तथैवैनममारयत् ॥ १०-८-३५॥

tamabhidrutya jagrāha kṣitau cainamapātayat |

visphurantaṃ ca paśuvattathaivainamamārayat || 10-8-35||

MHB 10-8-36

तथा स वीरो हत्वा तं ततोऽन्यान्समुपाद्रवत् ।

संसुप्तानेव राजेन्द्र तत्र तत्र महारथान् ।

स्फुरतो वेपमानांश्च शमितेव पशून्मखे ॥ १०-८-३६॥

tathā sa vīro hatvā taṃ tato'nyānsamupādravat |

saṃsuptāneva rājendra tatra tatra mahārathān |

sphurato vepamānāṃśca śamiteva paśūnmakhe || 10-8-36||

MHB 10-8-37

ततो निस्त्रिंशमादाय जघानान्यान्पृथग्जनान् ।

भागशो विचरन्मार्गानसियुद्धविशारदः ॥ १०-८-३७॥

tato nistriṃśamādāya jaghānānyānpṛthagjanān |

bhāgaśo vicaranmārgānasiyuddhaviśāradaḥ || 10-8-37||

MHB 10-8-38

तथैव गुल्मे संप्रेक्ष्य शयानान्मध्यगौल्मिकान् ।

श्रान्तान्न्यस्तायुधान्सर्वान्क्षणेनैव व्यपोथयत् ॥ १०-८-३८॥

tathaiva gulme saṃprekṣya śayānānmadhyagaulmikān |

śrāntānnyastāyudhānsarvānkṣaṇenaiva vyapothayat || 10-8-38||

MHB 10-8-39

योधानश्वान्द्विपांश्चैव प्राच्छिनत्स वरासिना ।

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गः कालसृष्ट इवान्तकः ॥ १०-८-३९॥

yodhānaśvāndvipāṃścaiva prācchinatsa varāsinā |

rudhirokṣitasarvāṅgaḥ kālasṛṣṭa ivāntakaḥ || 10-8-39||

MHB 10-8-40

विस्फुरद्भिश्च तैर्द्रौणिर्निस्त्रिंशस्योद्यमेन च ।

आक्षेपेण तथैवासेस्त्रिधा रक्तोक्षितोऽभवत् ॥ १०-८-४०॥

visphuradbhiśca tairdrauṇirnistriṃśasyodyamena ca |

ākṣepeṇa tathaivāsestridhā raktokṣito'bhavat || 10-8-40||

MHB 10-8-41

तस्य लोहितसिक्तस्य दीप्तखड्गस्य युध्यतः ।

अमानुष इवाकारो बभौ परमभीषणः ॥ १०-८-४१॥

tasya lohitasiktasya dīptakhaḍgasya yudhyataḥ |

amānuṣa ivākāro babhau paramabhīṣaṇaḥ || 10-8-41||

MHB 10-8-42

ये त्वजाग्रत कौरव्य तेऽपि शब्देन मोहिताः ।

निरीक्ष्यमाणा अन्योन्यं द्रौणिं दृष्ट्वा प्रविव्यथुः ॥ १०-८-४२॥

ye tvajāgrata kauravya te'pi śabdena mohitāḥ |

nirīkṣyamāṇā anyonyaṃ drauṇiṃ dṛṣṭvā pravivyathuḥ || 10-8-42||

MHB 10-8-43

तद्रूपं तस्य ते दृष्ट्वा क्षत्रियाः शत्रुकर्शनाः ।

राक्षसं मन्यमानास्तं नयनानि न्यमीलयन् ॥ १०-८-४३॥

tadrūpaṃ tasya te dṛṣṭvā kṣatriyāḥ śatrukarśanāḥ |

rākṣasaṃ manyamānāstaṃ nayanāni nyamīlayan || 10-8-43||

MHB 10-8-44

स घोररूपो व्यचरत्कालवच्छिबिरे ततः ।

अपश्यद्द्रौपदीपुत्रानवशिष्टांश्च सोमकान् ॥ १०-८-४४॥

sa ghorarūpo vyacaratkālavacchibire tataḥ |

apaśyaddraupadīputrānavaśiṣṭāṃśca somakān || 10-8-44||

MHB 10-8-45

तेन शब्देन वित्रस्ता धनुर्हस्ता महारथाः ।

धृष्टद्युम्नं हतं श्रुत्वा द्रौपदेया विशां पते ।

अवाकिरञ्शरव्रातैर्भारद्वाजमभीतवत् ॥ १०-८-४५॥

tena śabdena vitrastā dhanurhastā mahārathāḥ |

dhṛṣṭadyumnaṃ hataṃ śrutvā draupadeyā viśāṃ pate |

avākirañśaravrātairbhāradvājamabhītavat || 10-8-45||

MHB 10-8-46

ततस्तेन निनादेन संप्रबुद्धाः प्रभद्रकाः ।

शिलीमुखैः शिखण्डी च द्रोणपुत्रं समार्दयन् ॥ १०-८-४६॥

tatastena ninādena saṃprabuddhāḥ prabhadrakāḥ |

śilīmukhaiḥ śikhaṇḍī ca droṇaputraṃ samārdayan || 10-8-46||

MHB 10-8-47

भारद्वाजस्तु तान्दृष्ट्वा शरवर्षाणि वर्षतः ।

ननाद बलवन्नादं जिघांसुस्तान्सुदुर्जयान् ॥ १०-८-४७॥

bhāradvājastu tāndṛṣṭvā śaravarṣāṇi varṣataḥ |

nanāda balavannādaṃ jighāṃsustānsudurjayān || 10-8-47||

MHB 10-8-48

ततः परमसंक्रुद्धः पितुर्वधमनुस्मरन् ।

अवरुह्य रथोपस्थात्त्वरमाणोऽभिदुद्रुवे ॥ १०-८-४८॥

tataḥ paramasaṃkruddhaḥ piturvadhamanusmaran |

avaruhya rathopasthāttvaramāṇo'bhidudruve || 10-8-48||

MHB 10-8-49

सहस्रचन्द्रं विपुलं गृहीत्वा चर्म संयुगे ।

खड्गं च विपुलं दिव्यं जातरूपपरिष्कृतम् ।

द्रौपदेयानभिद्रुत्य खड्गेन व्यचरद्बली ॥ १०-८-४९॥

sahasracandraṃ vipulaṃ gṛhītvā carma saṃyuge |

khaḍgaṃ ca vipulaṃ divyaṃ jātarūpapariṣkṛtam |

draupadeyānabhidrutya khaḍgena vyacaradbalī || 10-8-49||

MHB 10-8-50

ततः स नरशार्दूलः प्रतिविन्ध्यं तमाहवे ।

कुक्षिदेशेऽवधीद्राजन्स हतो न्यपतद्भुवि ॥ १०-८-५०॥

tataḥ sa naraśārdūlaḥ prativindhyaṃ tamāhave |

kukṣideśe'vadhīdrājansa hato nyapatadbhuvi || 10-8-50||

MHB 10-8-51

प्रासेन विद्ध्वा द्रौणिं तु सुतसोमः प्रतापवान् ।

पुनश्चासिं समुद्यम्य द्रोणपुत्रमुपाद्रवत् ॥ १०-८-५१॥

prāsena viddhvā drauṇiṃ tu sutasomaḥ pratāpavān |

punaścāsiṃ samudyamya droṇaputramupādravat || 10-8-51||

MHB 10-8-52

सुतसोमस्य सासिं तु बाहुं छित्त्वा नरर्षभः ।

पुनरभ्यहनत्पार्श्वे स भिन्नहृदयोऽपतत् ॥ १०-८-५२॥

sutasomasya sāsiṃ tu bāhuṃ chittvā nararṣabhaḥ |

punarabhyahanatpārśve sa bhinnahṛdayo'patat || 10-8-52||

MHB 10-8-53

नाकुलिस्तु शतानीको रथचक्रेण वीर्यवान् ।

दोर्भ्यामुत्क्षिप्य वेगेन वक्षस्येनमताडयत् ॥ १०-८-५३॥

nākulistu śatānīko rathacakreṇa vīryavān |

dorbhyāmutkṣipya vegena vakṣasyenamatāḍayat || 10-8-53||

MHB 10-8-54

अताडयच्छतानीकं मुक्तचक्रं द्विजस्तु सः ।

स विह्वलो ययौ भूमिं ततोऽस्यापाहरच्छिरः ॥ १०-८-५४॥

atāḍayacchatānīkaṃ muktacakraṃ dvijastu saḥ |

sa vihvalo yayau bhūmiṃ tato'syāpāharacchiraḥ || 10-8-54||

MHB 10-8-55

श्रुतकर्मा तु परिघं गृहीत्वा समताडयत् ।

अभिद्रुत्य ततो द्रौणिं सव्ये स फलके भृशम् ॥ १०-८-५५॥

śrutakarmā tu parighaṃ gṛhītvā samatāḍayat |

abhidrutya tato drauṇiṃ savye sa phalake bhṛśam || 10-8-55||

MHB 10-8-56

स तु तं श्रुतकर्माणमास्ये जघ्ने वरासिना ।

स हतो न्यपतद्भूमौ विमूढो विकृताननः ॥ १०-८-५६॥

sa tu taṃ śrutakarmāṇamāsye jaghne varāsinā |

sa hato nyapatadbhūmau vimūḍho vikṛtānanaḥ || 10-8-56||

MHB 10-8-57

तेन शब्देन वीरस्तु श्रुतकीर्तिर्महाधनुः ।

अश्वत्थामानमासाद्य शरवर्षैरवाकिरत् ॥ १०-८-५७॥

tena śabdena vīrastu śrutakīrtirmahādhanuḥ |

aśvatthāmānamāsādya śaravarṣairavākirat || 10-8-57||

MHB 10-8-58

तस्यापि शरवर्षाणि चर्मणा प्रतिवार्य सः ।

सकुण्डलं शिरः कायाद्भ्राजमानमपाहरत् ॥ १०-८-५८॥

tasyāpi śaravarṣāṇi carmaṇā prativārya saḥ |

sakuṇḍalaṃ śiraḥ kāyādbhrājamānamapāharat || 10-8-58||

MHB 10-8-59

ततो भीष्मनिहन्ता तं सह सर्वैः प्रभद्रकैः ।

अहनत्सर्वतो वीरं नानाप्रहरणैर्बली ।

शिलीमुखेन चाप्येनं भ्रुवोर्मध्ये समार्दयत् ॥ १०-८-५९॥

tato bhīṣmanihantā taṃ saha sarvaiḥ prabhadrakaiḥ |

ahanatsarvato vīraṃ nānāpraharaṇairbalī |

śilīmukhena cāpyenaṃ bhruvormadhye samārdayat || 10-8-59||

MHB 10-8-60

स तु क्रोधसमाविष्टो द्रोणपुत्रो महाबलः ।

शिखण्डिनं समासाद्य द्विधा चिच्छेद सोऽसिना ॥ १०-८-६०॥

sa tu krodhasamāviṣṭo droṇaputro mahābalaḥ |

śikhaṇḍinaṃ samāsādya dvidhā ciccheda so'sinā || 10-8-60||

MHB 10-8-61

शिखण्डिनं ततो हत्वा क्रोधाविष्टः परंतपः ।

प्रभद्रकगणान्सर्वानभिदुद्राव वेगवान् ।

यच्च शिष्टं विराटस्य बलं तच्च समाद्रवत् ॥ १०-८-६१॥

śikhaṇḍinaṃ tato hatvā krodhāviṣṭaḥ paraṃtapaḥ |

prabhadrakagaṇānsarvānabhidudrāva vegavān |

yacca śiṣṭaṃ virāṭasya balaṃ tacca samādravat || 10-8-61||

MHB 10-8-62

द्रुपदस्य च पुत्राणां पौत्राणां सुहृदामपि ।

चकार कदनं घोरं दृष्ट्वा दृष्ट्वा महाबलः ॥ १०-८-६२॥

drupadasya ca putrāṇāṃ pautrāṇāṃ suhṛdāmapi |

cakāra kadanaṃ ghoraṃ dṛṣṭvā dṛṣṭvā mahābalaḥ || 10-8-62||

MHB 10-8-63

अन्यानन्यांश्च पुरुषानभिसृत्याभिसृत्य च ।

न्यकृन्तदसिना द्रौणिरसिमार्गविशारदः ॥ १०-८-६३॥

anyānanyāṃśca puruṣānabhisṛtyābhisṛtya ca |

nyakṛntadasinā drauṇirasimārgaviśāradaḥ || 10-8-63||

MHB 10-8-64

कालीं रक्तास्यनयनां रक्तमाल्यानुलेपनाम् ।

रक्ताम्बरधरामेकां पाशहस्तां शिखण्डिनीम् ॥ १०-८-६४॥

kālīṃ raktāsyanayanāṃ raktamālyānulepanām |

raktāmbaradharāmekāṃ pāśahastāṃ śikhaṇḍinīm || 10-8-64||

MHB 10-8-65

ददृशुः कालरात्रिं ते स्मयमानामवस्थिताम् ।

नराश्वकुञ्जरान्पाशैर्बद्ध्वा घोरैः प्रतस्थुषीम् ।

हरन्तीं विविधान्प्रेतान्पाशबद्धान्विमूर्धजान् ॥ १०-८-६५॥

dadṛśuḥ kālarātriṃ te smayamānāmavasthitām |

narāśvakuñjarānpāśairbaddhvā ghoraiḥ pratasthuṣīm |

harantīṃ vividhānpretānpāśabaddhānvimūrdhajān || 10-8-65||

MHB 10-8-66

स्वप्ने सुप्तान्नयन्तीं तां रात्रिष्वन्यासु मारिष ।

ददृशुर्योधमुख्यास्ते घ्नन्तं द्रौणिं च नित्यदा ॥ १०-८-६६॥

svapne suptānnayantīṃ tāṃ rātriṣvanyāsu māriṣa |

dadṛśuryodhamukhyāste ghnantaṃ drauṇiṃ ca nityadā || 10-8-66||

MHB 10-8-67

यतः प्रवृत्तः संग्रामः कुरुपाण्डवसेनयोः ।

ततः प्रभृति तां कृत्यामपश्यन्द्रौणिमेव च ॥ १०-८-६७॥

yataḥ pravṛttaḥ saṃgrāmaḥ kurupāṇḍavasenayoḥ |

tataḥ prabhṛti tāṃ kṛtyāmapaśyandrauṇimeva ca || 10-8-67||

MHB 10-8-68

तांस्तु दैवहतान्पूर्वं पश्चाद्द्रौणिर्न्यपातयत् ।

त्रासयन्सर्वभूतानि विनदन्भैरवान्रवान् ॥ १०-८-६८॥

tāṃstu daivahatānpūrvaṃ paścāddrauṇirnyapātayat |

trāsayansarvabhūtāni vinadanbhairavānravān || 10-8-68||

MHB 10-8-69

तदनुस्मृत्य ते वीरा दर्शनं पौर्वकालिकम् ।

इदं तदित्यमन्यन्त दैवेनोपनिपीडिताः ॥ १०-८-६९॥

tadanusmṛtya te vīrā darśanaṃ paurvakālikam |

idaṃ tadityamanyanta daivenopanipīḍitāḥ || 10-8-69||

MHB 10-8-70

ततस्तेन निनादेन प्रत्यबुध्यन्त धन्विनः ।

शिबिरे पाण्डवेयानां शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १०-८-७०॥

tatastena ninādena pratyabudhyanta dhanvinaḥ |

śibire pāṇḍaveyānāṃ śataśo'tha sahasraśaḥ || 10-8-70||

MHB 10-8-71

सोऽच्छिनत्कस्यचित्पादौ जघनं चैव कस्यचित् ।

कांश्चिद्बिभेद पार्श्वेषु कालसृष्ट इवान्तकः ॥ १०-८-७१॥

so'cchinatkasyacitpādau jaghanaṃ caiva kasyacit |

kāṃścidbibheda pārśveṣu kālasṛṣṭa ivāntakaḥ || 10-8-71||

MHB 10-8-72

अत्युग्रप्रतिपिष्टैश्च नदद्भिश्च भृशातुरैः ।

गजाश्वमथितैश्चान्यैर्मही कीर्णाभवत्प्रभो ॥ १०-८-७२॥

atyugrapratipiṣṭaiśca nadadbhiśca bhṛśāturaiḥ |

gajāśvamathitaiścānyairmahī kīrṇābhavatprabho || 10-8-72||

MHB 10-8-73

क्रोशतां किमिदं कोऽयं किं शब्दः किं नु किं कृतम् ।

एवं तेषां तदा द्रौणिरन्तकः समपद्यत ॥ १०-८-७३॥

krośatāṃ kimidaṃ ko'yaṃ kiṃ śabdaḥ kiṃ nu kiṃ kṛtam |

evaṃ teṣāṃ tadā drauṇirantakaḥ samapadyata || 10-8-73||

MHB 10-8-74

अपेतशस्त्रसंनाहान्संरब्धान्पाण्डुसृञ्जयान् ।

प्राहिणोन्मृत्युलोकाय द्रौणिः प्रहरतां वरः ॥ १०-८-७४॥

apetaśastrasaṃnāhānsaṃrabdhānpāṇḍusṛñjayān |

prāhiṇonmṛtyulokāya drauṇiḥ praharatāṃ varaḥ || 10-8-74||

MHB 10-8-75

ततस्तच्छस्त्रवित्रस्ता उत्पतन्तो भयातुराः ।

निद्रान्धा नष्टसंज्ञाश्च तत्र तत्र निलिल्यिरे ॥ १०-८-७५॥

tatastacchastravitrastā utpatanto bhayāturāḥ |

nidrāndhā naṣṭasaṃjñāśca tatra tatra nililyire || 10-8-75||

MHB 10-8-76

ऊरुस्तम्भगृहीताश्च कश्मलाभिहतौजसः ।

विनदन्तो भृशं त्रस्ताः संन्यपेषन्परस्परम् ॥ १०-८-७६॥

ūrustambhagṛhītāśca kaśmalābhihataujasaḥ |

vinadanto bhṛśaṃ trastāḥ saṃnyapeṣanparasparam || 10-8-76||

MHB 10-8-77

ततो रथं पुनर्द्रौणिरास्थितो भीमनिस्वनम् ।

धनुष्पाणिः शरैरन्यान्प्रेषयद्वै यमक्षयम् ॥ १०-८-७७॥

tato rathaṃ punardrauṇirāsthito bhīmanisvanam |

dhanuṣpāṇiḥ śarairanyānpreṣayadvai yamakṣayam || 10-8-77||

MHB 10-8-78

पुनरुत्पततः कांश्चिद्दूरादपि नरोत्तमान् ।

शूरान्संपततश्चान्यान्कालरात्र्यै न्यवेदयत् ॥ १०-८-७८॥

punarutpatataḥ kāṃściddūrādapi narottamān |

śūrānsaṃpatataścānyānkālarātryai nyavedayat || 10-8-78||

MHB 10-8-79

तथैव स्यन्दनाग्रेण प्रमथन्स विधावति ।

शरवर्षैश्च विविधैरवर्षच्छात्रवांस्ततः ॥ १०-८-७९॥

tathaiva syandanāgreṇa pramathansa vidhāvati |

śaravarṣaiśca vividhairavarṣacchātravāṃstataḥ || 10-8-79||

MHB 10-8-80

पुनश्च सुविचित्रेण शतचन्द्रेण चर्मणा ।

तेन चाकाशवर्णेन तदाचरत सोऽसिना ॥ १०-८-८०॥

punaśca suvicitreṇa śatacandreṇa carmaṇā |

tena cākāśavarṇena tadācarata so'sinā || 10-8-80||

MHB 10-8-81

तथा स शिबिरं तेषां द्रौणिराहवदुर्मदः ।

व्यक्षोभयत राजेन्द्र महाह्रदमिव द्विपः ॥ १०-८-८१॥

tathā sa śibiraṃ teṣāṃ drauṇirāhavadurmadaḥ |

vyakṣobhayata rājendra mahāhradamiva dvipaḥ || 10-8-81||

MHB 10-8-82

उत्पेतुस्तेन शब्देन योधा राजन्विचेतसः ।

निद्रार्ताश्च भयार्ताश्च व्यधावन्त ततस्ततः ॥ १०-८-८२॥

utpetustena śabdena yodhā rājanvicetasaḥ |

nidrārtāśca bhayārtāśca vyadhāvanta tatastataḥ || 10-8-82||

MHB 10-8-83

विस्वरं चुक्रुशुश्चान्ये बह्वबद्धं तथावदन् ।

न च स्म प्रतिपद्यन्ते शस्त्राणि वसनानि च ॥ १०-८-८३॥

visvaraṃ cukruśuścānye bahvabaddhaṃ tathāvadan |

na ca sma pratipadyante śastrāṇi vasanāni ca || 10-8-83||

MHB 10-8-84

विमुक्तकेशाश्चाप्यन्ये नाभ्यजानन्परस्परम् ।

उत्पतन्तः परे भीताः केचित्तत्र तथाभ्रमन् ।

पुरीषमसृजन्केचित्केचिन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः ॥ १०-८-८४॥

vimuktakeśāścāpyanye nābhyajānanparasparam |

utpatantaḥ pare bhītāḥ kecittatra tathābhraman |

purīṣamasṛjankecitkecinmūtraṃ prasusruvuḥ || 10-8-84||

MHB 10-8-85

बन्धनानि च राजेन्द्र संछिद्य तुरगा द्विपाः ।

समं पर्यपतंश्चान्ये कुर्वन्तो महदाकुलम् ॥ १०-८-८५॥

bandhanāni ca rājendra saṃchidya turagā dvipāḥ |

samaṃ paryapataṃścānye kurvanto mahadākulam || 10-8-85||

MHB 10-8-86

तत्र केचिन्नरा भीता व्यलीयन्त महीतले ।

तथैव तान्निपतितानपिंषन्गजवाजिनः ॥ १०-८-८६॥

tatra kecinnarā bhītā vyalīyanta mahītale |

tathaiva tānnipatitānapiṃṣangajavājinaḥ || 10-8-86||

MHB 10-8-87

तस्मिंस्तथा वर्तमाने रक्षांसि पुरुषर्षभ ।

तृप्तानि व्यनदन्नुच्चैर्मुदा भरतसत्तम ॥ १०-८-८७॥

tasmiṃstathā vartamāne rakṣāṃsi puruṣarṣabha |

tṛptāni vyanadannuccairmudā bharatasattama || 10-8-87||

MHB 10-8-88

स शब्दः प्रेरितो राजन्भूतसंघैर्मुदा युतैः ।

अपूरयद्दिशः सर्वा दिवं चापि महास्वनः ॥ १०-८-८८॥

sa śabdaḥ prerito rājanbhūtasaṃghairmudā yutaiḥ |

apūrayaddiśaḥ sarvā divaṃ cāpi mahāsvanaḥ || 10-8-88||

MHB 10-8-89

तेषामार्तस्वरं श्रुत्वा वित्रस्ता गजवाजिनः ।

मुक्ताः पर्यपतन्राजन्मृद्नन्तः शिबिरे जनम् ॥ १०-८-८९॥

teṣāmārtasvaraṃ śrutvā vitrastā gajavājinaḥ |

muktāḥ paryapatanrājanmṛdnantaḥ śibire janam || 10-8-89||

MHB 10-8-90

तैस्तत्र परिधावद्भिश्चरणोदीरितं रजः ।

अकरोच्छिबिरे तेषां रजन्यां द्विगुणं तमः ॥ १०-८-९०॥

taistatra paridhāvadbhiścaraṇodīritaṃ rajaḥ |

akarocchibire teṣāṃ rajanyāṃ dviguṇaṃ tamaḥ || 10-8-90||

MHB 10-8-91

तस्मिंस्तमसि संजाते प्रमूढाः सर्वतो जनाः ।

नाजानन्पितरः पुत्रान्भ्रातॄन्भ्रातर एव च ॥ १०-८-९१॥

tasmiṃstamasi saṃjāte pramūḍhāḥ sarvato janāḥ |

nājānanpitaraḥ putrānbhrātṝnbhrātara eva ca || 10-8-91||

MHB 10-8-92

गजा गजानतिक्रम्य निर्मनुष्या हया हयान् ।

अताडयंस्तथाभञ्जंस्तथामृद्नंश्च भारत ॥ १०-८-९२॥

gajā gajānatikramya nirmanuṣyā hayā hayān |

atāḍayaṃstathābhañjaṃstathāmṛdnaṃśca bhārata || 10-8-92||

MHB 10-8-93

ते भग्नाः प्रपतन्तश्च निघ्नन्तश्च परस्परम् ।

न्यपातयन्त च परान्पातयित्वा तथापिषन् ॥ १०-८-९३॥

te bhagnāḥ prapatantaśca nighnantaśca parasparam |

nyapātayanta ca parānpātayitvā tathāpiṣan || 10-8-93||

MHB 10-8-94

विचेतसः सनिद्राश्च तमसा चावृता नराः ।

जघ्नुः स्वानेव तत्राथ कालेनाभिप्रचोदिताः ॥ १०-८-९४॥

vicetasaḥ sanidrāśca tamasā cāvṛtā narāḥ |

jaghnuḥ svāneva tatrātha kālenābhipracoditāḥ || 10-8-94||

MHB 10-8-95

त्यक्त्वा द्वाराणि च द्वाःस्थास्तथा गुल्मांश्च गौल्मिकाः ।

प्राद्रवन्त यथाशक्ति कांदिशीका विचेतसः ॥ १०-८-९५॥

tyaktvā dvārāṇi ca dvāḥsthāstathā gulmāṃśca gaulmikāḥ |

prādravanta yathāśakti kāṃdiśīkā vicetasaḥ || 10-8-95||

MHB 10-8-96

विप्रनष्टाश्च तेऽन्योन्यं नाजानन्त तदा विभो ।

क्रोशन्तस्तात पुत्रेति दैवोपहतचेतसः ॥ १०-८-९६॥

vipranaṣṭāśca te'nyonyaṃ nājānanta tadā vibho |

krośantastāta putreti daivopahatacetasaḥ || 10-8-96||

MHB 10-8-97

पलायतां दिशस्तेषां स्वानप्युत्सृज्य बान्धवान् ।

गोत्रनामभिरन्योन्यमाक्रन्दन्त ततो जनाः ॥ १०-८-९७॥

palāyatāṃ diśasteṣāṃ svānapyutsṛjya bāndhavān |

gotranāmabhiranyonyamākrandanta tato janāḥ || 10-8-97||

MHB 10-8-98

हाहाकारं च कुर्वाणाः पृथिव्यां शेरते परे ।

तान्बुद्ध्वा रणमत्तोऽसौ द्रोणपुत्रो व्यपोथयत् ॥ १०-८-९८॥

hāhākāraṃ ca kurvāṇāḥ pṛthivyāṃ śerate pare |

tānbuddhvā raṇamatto'sau droṇaputro vyapothayat || 10-8-98||

MHB 10-8-99

तत्रापरे वध्यमाना मुहुर्मुहुरचेतसः ।

शिबिरान्निष्पतन्ति स्म क्षत्रिया भयपीडिताः ॥ १०-८-९९॥

tatrāpare vadhyamānā muhurmuhuracetasaḥ |

śibirānniṣpatanti sma kṣatriyā bhayapīḍitāḥ || 10-8-99||

MHB 10-8-100

तांस्तु निष्पततस्त्रस्ताञ्शिबिराञ्जीवितैषिणः ।

कृतवर्मा कृपश्चैव द्वारदेशे निजघ्नतुः ॥ १०-८-१००॥

tāṃstu niṣpatatastrastāñśibirāñjīvitaiṣiṇaḥ |

kṛtavarmā kṛpaścaiva dvāradeśe nijaghnatuḥ || 10-8-100||

MHB 10-8-101

विशस्त्रयन्त्रकवचान्मुक्तकेशान्कृताञ्जलीन् ।

वेपमानान्क्षितौ भीतान्नैव कांश्चिदमुञ्चताम् ॥ १०-८-१०१॥

viśastrayantrakavacānmuktakeśānkṛtāñjalīn |

vepamānānkṣitau bhītānnaiva kāṃścidamuñcatām || 10-8-101||

MHB 10-8-102

नामुच्यत तयोः कश्चिन्निष्क्रान्तः शिबिराद्बहिः ।

कृपस्य च महाराज हार्दिक्यस्य च दुर्मतेः ॥ १०-८-१०२॥

nāmucyata tayoḥ kaścinniṣkrāntaḥ śibirādbahiḥ |

kṛpasya ca mahārāja hārdikyasya ca durmateḥ || 10-8-102||

MHB 10-8-103

भूयश्चैव चिकीर्षन्तौ द्रोणपुत्रस्य तौ प्रियम् ।

त्रिषु देशेषु ददतुः शिबिरस्य हुताशनम् ॥ १०-८-१०३॥

bhūyaścaiva cikīrṣantau droṇaputrasya tau priyam |

triṣu deśeṣu dadatuḥ śibirasya hutāśanam || 10-8-103||

MHB 10-8-104

ततः प्रकाशे शिबिरे खड्गेन पितृनन्दनः ।

अश्वत्थामा महाराज व्यचरत्कृतहस्तवत् ॥ १०-८-१०४॥

tataḥ prakāśe śibire khaḍgena pitṛnandanaḥ |

aśvatthāmā mahārāja vyacaratkṛtahastavat || 10-8-104||

MHB 10-8-105

कांश्चिदापततो वीरानपरांश्च प्रधावतः ।

व्ययोजयत खड्गेन प्राणैर्द्विजवरो नरान् ॥ १०-८-१०५॥

kāṃścidāpatato vīrānaparāṃśca pradhāvataḥ |

vyayojayata khaḍgena prāṇairdvijavaro narān || 10-8-105||

MHB 10-8-106

कांश्चिद्योधान्स खड्गेन मध्ये संछिद्य वीर्यवान् ।

अपातयद्द्रोणसुतः संरब्धस्तिलकाण्डवत् ॥ १०-८-१०६॥

kāṃścidyodhānsa khaḍgena madhye saṃchidya vīryavān |

apātayaddroṇasutaḥ saṃrabdhastilakāṇḍavat || 10-8-106||

MHB 10-8-107

विनदद्भिर्भृशायस्तैर्नराश्वद्विरदोत्तमैः ।

पतितैरभवत्कीर्णा मेदिनी भरतर्षभ ॥ १०-८-१०७॥

vinadadbhirbhṛśāyastairnarāśvadviradottamaiḥ |

patitairabhavatkīrṇā medinī bharatarṣabha || 10-8-107||

MHB 10-8-108

मानुषाणां सहस्रेषु हतेषु पतितेषु च ।

उदतिष्ठन्कबन्धानि बहून्युत्थाय चापतन् ॥ १०-८-१०८॥

mānuṣāṇāṃ sahasreṣu hateṣu patiteṣu ca |

udatiṣṭhankabandhāni bahūnyutthāya cāpatan || 10-8-108||

MHB 10-8-109

सायुधान्साङ्गदान्बाहून्निचकर्त शिरांसि च ।

हस्तिहस्तोपमानूरून्हस्तान्पादांश्च भारत ॥ १०-८-१०९॥

sāyudhānsāṅgadānbāhūnnicakarta śirāṃsi ca |

hastihastopamānūrūnhastānpādāṃśca bhārata || 10-8-109||

MHB 10-8-110

पृष्ठच्छिन्नाञ्शिरश्छिन्नान्पार्श्वच्छिन्नांस्तथापरान् ।

समासाद्याकरोद्द्रौणिः कांश्चिच्चापि पराङ्मुखान् ॥ १०-८-११०॥

pṛṣṭhacchinnāñśiraśchinnānpārśvacchinnāṃstathāparān |

samāsādyākaroddrauṇiḥ kāṃściccāpi parāṅmukhān || 10-8-110||

MHB 10-8-111

मध्यकायान्नरानन्यांश्चिच्छेदान्यांश्च कर्णतः ।

अंसदेशे निहत्यान्यान्काये प्रावेशयच्छिरः ॥ १०-८-१११॥

madhyakāyānnarānanyāṃścicchedānyāṃśca karṇataḥ |

aṃsadeśe nihatyānyānkāye prāveśayacchiraḥ || 10-8-111||

MHB 10-8-112

एवं विचरतस्तस्य निघ्नतः सुबहून्नरान् ।

तमसा रजनी घोरा बभौ दारुणदर्शना ॥ १०-८-११२॥

evaṃ vicaratastasya nighnataḥ subahūnnarān |

tamasā rajanī ghorā babhau dāruṇadarśanā || 10-8-112||

MHB 10-8-113

किंचित्प्राणैश्च पुरुषैर्हतैश्चान्यैः सहस्रशः ।

बहुना च गजाश्वेन भूरभूद्भीमदर्शना ॥ १०-८-११३॥

kiṃcitprāṇaiśca puruṣairhataiścānyaiḥ sahasraśaḥ |

bahunā ca gajāśvena bhūrabhūdbhīmadarśanā || 10-8-113||

MHB 10-8-114

यक्षरक्षःसमाकीर्णे रथाश्वद्विपदारुणे ।

क्रुद्धेन द्रोणपुत्रेण संछिन्नाः प्रापतन्भुवि ॥ १०-८-११४॥

yakṣarakṣaḥsamākīrṇe rathāśvadvipadāruṇe |

kruddhena droṇaputreṇa saṃchinnāḥ prāpatanbhuvi || 10-8-114||

MHB 10-8-115

मातॄरन्ये पितॄनन्ये भ्रातॄनन्ये विचुक्रुशुः ।

केचिदूचुर्न तत्क्रुद्धैर्धार्तराष्ट्रैः कृतं रणे ॥ १०-८-११५॥

mātṝranye pitṝnanye bhrātṝnanye vicukruśuḥ |

kecidūcurna tatkruddhairdhārtarāṣṭraiḥ kṛtaṃ raṇe || 10-8-115||

MHB 10-8-116

यत्कृतं नः प्रसुप्तानां रक्षोभिः क्रूरकर्मभिः ।

असांनिध्याद्धि पार्थानामिदं नः कदनं कृतम् ॥ १०-८-११६॥

yatkṛtaṃ naḥ prasuptānāṃ rakṣobhiḥ krūrakarmabhiḥ |

asāṃnidhyāddhi pārthānāmidaṃ naḥ kadanaṃ kṛtam || 10-8-116||

MHB 10-8-117

न देवासुरगन्धर्वैर्न यक्षैर्न च राक्षसैः ।

शक्यो विजेतुं कौन्तेयो गोप्ता यस्य जनार्दनः ॥ १०-८-११७॥

na devāsuragandharvairna yakṣairna ca rākṣasaiḥ |

śakyo vijetuṃ kaunteyo goptā yasya janārdanaḥ || 10-8-117||

MHB 10-8-118

ब्रह्मण्यः सत्यवाग्दान्तः सर्वभूतानुकम्पकः ।

न च सुप्तं प्रमत्तं वा न्यस्तशस्त्रं कृताञ्जलिम् ।

धावन्तं मुक्तकेशं वा हन्ति पार्थो धनंजयः ॥ १०-८-११८॥

brahmaṇyaḥ satyavāgdāntaḥ sarvabhūtānukampakaḥ |

na ca suptaṃ pramattaṃ vā nyastaśastraṃ kṛtāñjalim |

dhāvantaṃ muktakeśaṃ vā hanti pārtho dhanaṃjayaḥ || 10-8-118||

MHB 10-8-119

तदिदं नः कृतं घोरं रक्षोभिः क्रूरकर्मभिः ।

इति लालप्यमानाः स्म शेरते बहवो जनाः ॥ १०-८-११९॥

tadidaṃ naḥ kṛtaṃ ghoraṃ rakṣobhiḥ krūrakarmabhiḥ |

iti lālapyamānāḥ sma śerate bahavo janāḥ || 10-8-119||

MHB 10-8-120

स्तनतां च मनुष्याणामपरेषां च कूजताम् ।

ततो मुहूर्तात्प्राशाम्यत्स शब्दस्तुमुलो महान् ॥ १०-८-१२०॥

stanatāṃ ca manuṣyāṇāmapareṣāṃ ca kūjatām |

tato muhūrtātprāśāmyatsa śabdastumulo mahān || 10-8-120||

MHB 10-8-121

शोणितव्यतिषिक्तायां वसुधायां च भूमिप ।

तद्रजस्तुमुलं घोरं क्षणेनान्तरधीयत ॥ १०-८-१२१॥

śoṇitavyatiṣiktāyāṃ vasudhāyāṃ ca bhūmipa |

tadrajastumulaṃ ghoraṃ kṣaṇenāntaradhīyata || 10-8-121||

MHB 10-8-122

संवेष्टमानानुद्विग्नान्निरुत्साहान्सहस्रशः ।

न्यपातयन्नरान्क्रुद्धः पशून्पशुपतिर्यथा ॥ १०-८-१२२॥

saṃveṣṭamānānudvignānnirutsāhānsahasraśaḥ |

nyapātayannarānkruddhaḥ paśūnpaśupatiryathā || 10-8-122||

MHB 10-8-123

अन्योन्यं संपरिष्वज्य शयानान्द्रवतोऽपरान् ।

संलीनान्युध्यमानांश्च सर्वान्द्रौणिरपोथयत् ॥ १०-८-१२३॥

anyonyaṃ saṃpariṣvajya śayānāndravato'parān |

saṃlīnānyudhyamānāṃśca sarvāndrauṇirapothayat || 10-8-123||

MHB 10-8-124

दह्यमाना हुताशेन वध्यमानाश्च तेन ते ।

परस्परं तदा योधा अनयन्यमसादनम् ॥ १०-८-१२४॥

dahyamānā hutāśena vadhyamānāśca tena te |

parasparaṃ tadā yodhā anayanyamasādanam || 10-8-124||

MHB 10-8-125

तस्या रजन्यास्त्वर्धेन पाण्डवानां महद्बलम् ।

गमयामास राजेन्द्र द्रौणिर्यमनिवेशनम् ॥ १०-८-१२५॥

tasyā rajanyāstvardhena pāṇḍavānāṃ mahadbalam |

gamayāmāsa rājendra drauṇiryamaniveśanam || 10-8-125||

MHB 10-8-126

निशाचराणां सत्त्वानां स रात्रिर्हर्षवर्धिनी ।

आसीन्नरगजाश्वानां रौद्री क्षयकरी भृशम् ॥ १०-८-१२६॥

niśācarāṇāṃ sattvānāṃ sa rātrirharṣavardhinī |

āsīnnaragajāśvānāṃ raudrī kṣayakarī bhṛśam || 10-8-126||

MHB 10-8-127

तत्रादृश्यन्त रक्षांसि पिशाचाश्च पृथग्विधाः ।

खादन्तो नरमांसानि पिबन्तः शोणितानि च ॥ १०-८-१२७॥

tatrādṛśyanta rakṣāṃsi piśācāśca pṛthagvidhāḥ |

khādanto naramāṃsāni pibantaḥ śoṇitāni ca || 10-8-127||

MHB 10-8-128

करालाः पिङ्गला रौद्राः शैलदन्ता रजस्वलाः ।

जटिला दीर्घसक्थाश्च पञ्चपादा महोदराः ॥ १०-८-१२८॥

karālāḥ piṅgalā raudrāḥ śailadantā rajasvalāḥ |

jaṭilā dīrghasakthāśca pañcapādā mahodarāḥ || 10-8-128||

MHB 10-8-129

पश्चादङ्गुलयो रूक्षा विरूपा भैरवस्वनाः ।

घटजानवोऽतिह्रस्वाश्च नीलकण्ठा विभीषणाः ॥ १०-८-१२९॥

paścādaṅgulayo rūkṣā virūpā bhairavasvanāḥ |

ghaṭajānavo'tihrasvāśca nīlakaṇṭhā vibhīṣaṇāḥ || 10-8-129||

MHB 10-8-130

सपुत्रदाराः सुक्रूरा दुर्दर्शनसुनिर्घृणाः ।

विविधानि च रूपाणि तत्रादृश्यन्त रक्षसाम् ॥ १०-८-१३०॥

saputradārāḥ sukrūrā durdarśanasunirghṛṇāḥ |

vividhāni ca rūpāṇi tatrādṛśyanta rakṣasām || 10-8-130||

MHB 10-8-131

पीत्वा च शोणितं हृष्टाः प्रानृत्यन्गणशोऽपरे ।

इदं वरमिदं मेध्यमिदं स्वाद्विति चाब्रुवन् ॥ १०-८-१३१॥

pītvā ca śoṇitaṃ hṛṣṭāḥ prānṛtyangaṇaśo'pare |

idaṃ varamidaṃ medhyamidaṃ svādviti cābruvan || 10-8-131||

MHB 10-8-132

मेदोमज्जास्थिरक्तानां वसानां च भृशाशिताः ।

परमांसानि खादन्तः क्रव्यादा मांसजीविनः ॥ १०-८-१३२॥

medomajjāsthiraktānāṃ vasānāṃ ca bhṛśāśitāḥ |

paramāṃsāni khādantaḥ kravyādā māṃsajīvinaḥ || 10-8-132||

MHB 10-8-133

वसां चाप्यपरे पीत्वा पर्यधावन्विकुक्षिलाः ।

नानावक्त्रास्तथा रौद्राः क्रव्यादाः पिशिताशिनः ॥ १०-८-१३३॥

vasāṃ cāpyapare pītvā paryadhāvanvikukṣilāḥ |

nānāvaktrāstathā raudrāḥ kravyādāḥ piśitāśinaḥ || 10-8-133||

MHB 10-8-134

अयुतानि च तत्रासन्प्रयुतान्यर्बुदानि च ।

रक्षसां घोररूपाणां महतां क्रूरकर्मणाम् ॥ १०-८-१३४॥

ayutāni ca tatrāsanprayutānyarbudāni ca |

rakṣasāṃ ghorarūpāṇāṃ mahatāṃ krūrakarmaṇām || 10-8-134||

MHB 10-8-135

मुदितानां वितृप्तानां तस्मिन्महति वैशसे ।

समेतानि बहून्यासन्भूतानि च जनाधिप ॥ १०-८-१३५॥

muditānāṃ vitṛptānāṃ tasminmahati vaiśase |

sametāni bahūnyāsanbhūtāni ca janādhipa || 10-8-135||

MHB 10-8-136

प्रत्यूषकाले शिबिरात्प्रतिगन्तुमियेष सः ।

नृशोणितावसिक्तस्य द्रौणेरासीदसित्सरुः ।

पाणिना सह संश्लिष्ट एकीभूत इव प्रभो ॥ १०-८-१३६॥

pratyūṣakāle śibirātpratigantumiyeṣa saḥ |

nṛśoṇitāvasiktasya drauṇerāsīdasitsaruḥ |

pāṇinā saha saṃśliṣṭa ekībhūta iva prabho || 10-8-136||

MHB 10-8-137

स निःशेषानरीन्कृत्वा विरराज जनक्षये ।

युगान्ते सर्वभूतानि भस्म कृत्वेव पावकः ॥ १०-८-१३७॥

sa niḥśeṣānarīnkṛtvā virarāja janakṣaye |

yugānte sarvabhūtāni bhasma kṛtveva pāvakaḥ || 10-8-137||

MHB 10-8-138

यथाप्रतिज्ञं तत्कर्म कृत्वा द्रौणायनिः प्रभो ।

दुर्गमां पदवीं कृत्वा पितुरासीद्गतज्वरः ॥ १०-८-१३८॥

yathāpratijñaṃ tatkarma kṛtvā drauṇāyaniḥ prabho |

durgamāṃ padavīṃ kṛtvā piturāsīdgatajvaraḥ || 10-8-138||

MHB 10-8-139

यथैव संसुप्तजने शिबिरे प्राविशन्निशि ।

तथैव हत्वा निःशब्दे निश्चक्राम नरर्षभः ॥ १०-८-१३९॥

yathaiva saṃsuptajane śibire prāviśanniśi |

tathaiva hatvā niḥśabde niścakrāma nararṣabhaḥ || 10-8-139||

MHB 10-8-140

निष्क्रम्य शिबिरात्तस्मात्ताभ्यां संगम्य वीर्यवान् ।

आचख्यौ कर्म तत्सर्वं हृष्टः संहर्षयन्विभो ॥ १०-८-१४०॥

niṣkramya śibirāttasmāttābhyāṃ saṃgamya vīryavān |

ācakhyau karma tatsarvaṃ hṛṣṭaḥ saṃharṣayanvibho || 10-8-140||

MHB 10-8-141

तावप्याचख्यतुस्तस्मै प्रियं प्रियकरौ तदा ।

पाञ्चालान्सृञ्जयांश्चैव विनिकृत्तान्सहस्रशः ।

प्रीत्या चोच्चैरुदक्रोशंस्तथैवास्फोटयंस्तलान् ॥ १०-८-१४१॥

tāvapyācakhyatustasmai priyaṃ priyakarau tadā |

pāñcālānsṛñjayāṃścaiva vinikṛttānsahasraśaḥ |

prītyā coccairudakrośaṃstathaivāsphoṭayaṃstalān || 10-8-141||

MHB 10-8-142

एवंविधा हि सा रात्रिः सोमकानां जनक्षये ।

प्रसुप्तानां प्रमत्तानामासीत्सुभृशदारुणा ॥ १०-८-१४२॥

evaṃvidhā hi sā rātriḥ somakānāṃ janakṣaye |

prasuptānāṃ pramattānāmāsītsubhṛśadāruṇā || 10-8-142||

MHB 10-8-143

असंशयं हि कालस्य पर्यायो दुरतिक्रमः ।

तादृशा निहता यत्र कृत्वास्माकं जनक्षयम् ॥ १०-८-१४३॥

asaṃśayaṃ hi kālasya paryāyo duratikramaḥ |

tādṛśā nihatā yatra kṛtvāsmākaṃ janakṣayam || 10-8-143||

MHB 10-8-144

धृतराष्ट्र उवाच ।

प्रागेव सुमहत्कर्म द्रौणिरेतन्महारथः ।

नाकरोदीदृशं कस्मान्मत्पुत्रविजये धृतः ॥ १०-८-१४४॥

dhṛtarāṣṭra uvāca |

prāgeva sumahatkarma drauṇiretanmahārathaḥ |

nākarodīdṛśaṃ kasmānmatputravijaye dhṛtaḥ || 10-8-144||

MHB 10-8-145

अथ कस्माद्धते क्षत्रे कर्मेदं कृतवानसौ ।

द्रोणपुत्रो महेष्वासस्तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १०-८-१४५॥

atha kasmāddhate kṣatre karmedaṃ kṛtavānasau |

droṇaputro maheṣvāsastanme śaṃsitumarhasi || 10-8-145||

MHB 10-8-146

संजय उवाच ।

तेषां नूनं भयान्नासौ कृतवान्कुरुनन्दन ।

असांनिध्याद्धि पार्थानां केशवस्य च धीमतः ॥ १०-८-१४६॥

saṃjaya uvāca |

teṣāṃ nūnaṃ bhayānnāsau kṛtavānkurunandana |

asāṃnidhyāddhi pārthānāṃ keśavasya ca dhīmataḥ || 10-8-146||

MHB 10-8-147

सात्यकेश्चापि कर्मेदं द्रोणपुत्रेण साधितम् ।

न हि तेषां समक्षं तान्हन्यादपि मरुत्पतिः ॥ १०-८-१४७॥

sātyakeścāpi karmedaṃ droṇaputreṇa sādhitam |

na hi teṣāṃ samakṣaṃ tānhanyādapi marutpatiḥ || 10-8-147||

MHB 10-8-148

एतदीदृशकं वृत्तं राजन्सुप्तजने विभो ।

ततो जनक्षयं कृत्वा पाण्डवानां महात्ययम् ।

दिष्ट्या दिष्ट्येति चान्योन्यं समेत्योचुर्महारथाः ॥ १०-८-१४८॥

etadīdṛśakaṃ vṛttaṃ rājansuptajane vibho |

tato janakṣayaṃ kṛtvā pāṇḍavānāṃ mahātyayam |

diṣṭyā diṣṭyeti cānyonyaṃ sametyocurmahārathāḥ || 10-8-148||

MHB 10-8-149

पर्यष्वजत्ततो द्रौणिस्ताभ्यां च प्रतिनन्दितः ।

इदं हर्षाच्च सुमहदाददे वाक्यमुत्तमम् ॥ १०-८-१४९॥

paryaṣvajattato drauṇistābhyāṃ ca pratinanditaḥ |

idaṃ harṣācca sumahadādade vākyamuttamam || 10-8-149||

MHB 10-8-150

पाञ्चाला निहताः सर्वे द्रौपदेयाश्च सर्वशः ।

सोमका मत्स्यशेषाश्च सर्वे विनिहता मया ॥ १०-८-१५०॥

pāñcālā nihatāḥ sarve draupadeyāśca sarvaśaḥ |

somakā matsyaśeṣāśca sarve vinihatā mayā || 10-8-150||

MHB 10-8-151

इदानीं कृतकृत्याः स्म याम तत्रैव माचिरम् ।

यदि जीवति नो राजा तस्मै शंसामहे प्रियम् ॥ १०-८-१५१॥

idānīṃ kṛtakṛtyāḥ sma yāma tatraiva māciram |

yadi jīvati no rājā tasmai śaṃsāmahe priyam || 10-8-151||

Adhyaya: 9/18 (59)

MHB 10-9-1

संजय उवाच ।

ते हत्वा सर्वपाञ्चालान्द्रौपदेयांश्च सर्वशः ।

अगच्छन्सहितास्तत्र यत्र दुर्योधनो हतः ॥ १०-९-१॥

saṃjaya uvāca |

te hatvā sarvapāñcālāndraupadeyāṃśca sarvaśaḥ |

agacchansahitāstatra yatra duryodhano hataḥ || 10-9-1||

MHB 10-9-2

गत्वा चैनमपश्यंस्ते किंचित्प्राणं नराधिपम् ।

ततो रथेभ्यः प्रस्कन्द्य परिवव्रुस्तवात्मजम् ॥ १०-९-२॥

gatvā cainamapaśyaṃste kiṃcitprāṇaṃ narādhipam |

tato rathebhyaḥ praskandya parivavrustavātmajam || 10-9-2||

MHB 10-9-3

तं भग्नसक्थं राजेन्द्र कृच्छ्रप्राणमचेतसम् ।

वमन्तं रुधिरं वक्त्रादपश्यन्वसुधातले ॥ १०-९-३॥

taṃ bhagnasakthaṃ rājendra kṛcchraprāṇamacetasam |

vamantaṃ rudhiraṃ vaktrādapaśyanvasudhātale || 10-9-3||

MHB 10-9-4

वृतं समन्ताद्बहुभिः श्वापदैर्घोरदर्शनैः ।

शालावृकगणैश्चैव भक्षयिष्यद्भिरन्तिकात् ॥ १०-९-४॥

vṛtaṃ samantādbahubhiḥ śvāpadairghoradarśanaiḥ |

śālāvṛkagaṇaiścaiva bhakṣayiṣyadbhirantikāt || 10-9-4||

MHB 10-9-5

निवारयन्तं कृच्छ्रात्ताञ्श्वापदान्संचिखादिषून् ।

विवेष्टमानं मह्यां च सुभृशं गाढवेदनम् ॥ १०-९-५॥

nivārayantaṃ kṛcchrāttāñśvāpadānsaṃcikhādiṣūn |

viveṣṭamānaṃ mahyāṃ ca subhṛśaṃ gāḍhavedanam || 10-9-5||

MHB 10-9-6

तं शयानं महात्मानं भूमौ स्वरुधिरोक्षितम् ।

हतशिष्टास्त्रयो वीराः शोकार्ताः पर्यवारयन् ।

अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ॥ १०-९-६॥

taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ bhūmau svarudhirokṣitam |

hataśiṣṭāstrayo vīrāḥ śokārtāḥ paryavārayan |

aśvatthāmā kṛpaścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ || 10-9-6||

MHB 10-9-7

तैस्त्रिभिः शोणितादिग्धैर्निःश्वसद्भिर्महारथैः ।

शुशुभे संवृतो राजा वेदी त्रिभिरिवाग्निभिः ॥ १०-९-७॥

taistribhiḥ śoṇitādigdhairniḥśvasadbhirmahārathaiḥ |

śuśubhe saṃvṛto rājā vedī tribhirivāgnibhiḥ || 10-9-7||

MHB 10-9-8

ते तं शयानं संप्रेक्ष्य राजानमतथोचितम् ।

अविषह्येन दुःखेन ततस्ते रुरुदुस्त्रयः ॥ १०-९-८॥

te taṃ śayānaṃ saṃprekṣya rājānamatathocitam |

aviṣahyena duḥkhena tataste rurudustrayaḥ || 10-9-8||

MHB 10-9-9

ततस्ते रुधिरं हस्तैर्मुखान्निर्मृज्य तस्य ह ।

रणे राज्ञः शयानस्य कृपणं पर्यदेवयन् ॥ १०-९-९॥

tataste rudhiraṃ hastairmukhānnirmṛjya tasya ha |

raṇe rājñaḥ śayānasya kṛpaṇaṃ paryadevayan || 10-9-9||

MHB 10-9-10

कृप उवाच ।

न दैवस्यातिभारोऽस्ति यदयं रुधिरोक्षितः ।

एकादशचमूभर्ता शेते दुर्योधनो हतः ॥ १०-९-१०॥

kṛpa uvāca |

na daivasyātibhāro'sti yadayaṃ rudhirokṣitaḥ |

ekādaśacamūbhartā śete duryodhano hataḥ || 10-9-10||

MHB 10-9-11

पश्य चामीकराभस्य चामीकरविभूषिताम् ।

गदां गदाप्रियस्येमां समीपे पतितां भुवि ॥ १०-९-११॥

paśya cāmīkarābhasya cāmīkaravibhūṣitām |

gadāṃ gadāpriyasyemāṃ samīpe patitāṃ bhuvi || 10-9-11||

MHB 10-9-12

इयमेनं गदा शूरं न जहाति रणे रणे ।

स्वर्गायापि व्रजन्तं हि न जहाति यशस्विनम् ॥ १०-९-१२॥

iyamenaṃ gadā śūraṃ na jahāti raṇe raṇe |

svargāyāpi vrajantaṃ hi na jahāti yaśasvinam || 10-9-12||

MHB 10-9-13

पश्येमां सह वीरेण जाम्बूनदविभूषिताम् ।

शयानां शयने धर्मे भार्यां प्रीतिमतीमिव ॥ १०-९-१३॥

paśyemāṃ saha vīreṇa jāmbūnadavibhūṣitām |

śayānāṃ śayane dharme bhāryāṃ prītimatīmiva || 10-9-13||

MHB 10-9-14

यो वै मूर्धावसिक्तानामग्रे यातः परंतपः ।

स हतो ग्रसते पांसून्पश्य कालस्य पर्ययम् ॥ १०-९-१४॥

yo vai mūrdhāvasiktānāmagre yātaḥ paraṃtapaḥ |

sa hato grasate pāṃsūnpaśya kālasya paryayam || 10-9-14||

MHB 10-9-15

येनाजौ निहता भूमावशेरत पुरा द्विषः ।

स भूमौ निहतः शेते कुरुराजः परैरयम् ॥ १०-९-१५॥

yenājau nihatā bhūmāvaśerata purā dviṣaḥ |

sa bhūmau nihataḥ śete kururājaḥ parairayam || 10-9-15||

MHB 10-9-16

भयान्नमन्ति राजानो यस्य स्म शतसंघशः ।

स वीरशयने शेते क्रव्याद्भिः परिवारितः ॥ १०-९-१६॥

bhayānnamanti rājāno yasya sma śatasaṃghaśaḥ |

sa vīraśayane śete kravyādbhiḥ parivāritaḥ || 10-9-16||

MHB 10-9-17

उपासत नृपाः पूर्वमर्थहेतोर्यमीश्वरम् ।

धिक्सद्यो निहतः शेते पश्य कालस्य पर्ययम् ॥ १०-९-१७॥

upāsata nṛpāḥ pūrvamarthahetoryamīśvaram |

dhiksadyo nihataḥ śete paśya kālasya paryayam || 10-9-17||

MHB 10-9-18

संजय उवाच ।

तं शयानं नृपश्रेष्ठं ततो भरतसत्तम ।

अश्वत्थामा समालोक्य करुणं पर्यदेवयत् ॥ १०-९-१८॥

saṃjaya uvāca |

taṃ śayānaṃ nṛpaśreṣṭhaṃ tato bharatasattama |

aśvatthāmā samālokya karuṇaṃ paryadevayat || 10-9-18||

MHB 10-9-19

आहुस्त्वां राजशार्दूल मुख्यं सर्वधनुष्मताम् ।

धनाध्यक्षोपमं युद्धे शिष्यं संकर्षणस्य ह ॥ १०-९-१९॥

āhustvāṃ rājaśārdūla mukhyaṃ sarvadhanuṣmatām |

dhanādhyakṣopamaṃ yuddhe śiṣyaṃ saṃkarṣaṇasya ha || 10-9-19||

MHB 10-9-20

कथं विवरमद्राक्षीद्भीमसेनस्तवानघ ।

बलिनः कृतिनो नित्यं स च पापात्मवान्नृप ॥ १०-९-२०॥

kathaṃ vivaramadrākṣīdbhīmasenastavānagha |

balinaḥ kṛtino nityaṃ sa ca pāpātmavānnṛpa || 10-9-20||

MHB 10-9-21

कालो नूनं महाराज लोकेऽस्मिन्बलवत्तरः ।

पश्यामो निहतं त्वां चेद्भीमसेनेन संयुगे ॥ १०-९-२१॥

kālo nūnaṃ mahārāja loke'sminbalavattaraḥ |

paśyāmo nihataṃ tvāṃ cedbhīmasenena saṃyuge || 10-9-21||

MHB 10-9-22

कथं त्वां सर्वधर्मज्ञं क्षुद्रः पापो वृकोदरः ।

निकृत्या हतवान्मन्दो नूनं कालो दुरत्ययः ॥ १०-९-२२॥

kathaṃ tvāṃ sarvadharmajñaṃ kṣudraḥ pāpo vṛkodaraḥ |

nikṛtyā hatavānmando nūnaṃ kālo duratyayaḥ || 10-9-22||

MHB 10-9-23

धर्मयुद्धे ह्यधर्मेण समाहूयौजसा मृधे ।

गदया भीमसेनेन निर्भिन्ने सक्थिनी तव ॥ १०-९-२३॥

dharmayuddhe hyadharmeṇa samāhūyaujasā mṛdhe |

gadayā bhīmasenena nirbhinne sakthinī tava || 10-9-23||

MHB 10-9-24

अधर्मेण हतस्याजौ मृद्यमानं पदा शिरः ।

यदुपेक्षितवान्क्षुद्रो धिक्तमस्तु युधिष्ठिरम् ॥ १०-९-२४॥

adharmeṇa hatasyājau mṛdyamānaṃ padā śiraḥ |

yadupekṣitavānkṣudro dhiktamastu yudhiṣṭhiram || 10-9-24||

MHB 10-9-25

युद्धेष्वपवदिष्यन्ति योधा नूनं वृकोदरम् ।

यावत्स्थास्यन्ति भूतानि निकृत्या ह्यसि पातितः ॥ १०-९-२५॥

yuddheṣvapavadiṣyanti yodhā nūnaṃ vṛkodaram |

yāvatsthāsyanti bhūtāni nikṛtyā hyasi pātitaḥ || 10-9-25||

MHB 10-9-26

ननु रामोऽब्रवीद्राजंस्त्वां सदा यदुनन्दनः ।

दुर्योधनसमो नास्ति गदया इति वीर्यवान् ॥ १०-९-२६॥

nanu rāmo'bravīdrājaṃstvāṃ sadā yadunandanaḥ |

duryodhanasamo nāsti gadayā iti vīryavān || 10-9-26||

MHB 10-9-27

श्लाघते त्वां हि वार्ष्णेयो राजन्संसत्सु भारत ।

सुशिष्यो मम कौरव्यो गदायुद्ध इति प्रभो ॥ १०-९-२७॥

ślāghate tvāṃ hi vārṣṇeyo rājansaṃsatsu bhārata |

suśiṣyo mama kauravyo gadāyuddha iti prabho || 10-9-27||

MHB 10-9-28

यां गतिं क्षत्रियस्याहुः प्रशस्तां परमर्षयः ।

हतस्याभिमुखस्याजौ प्राप्तस्त्वमसि तां गतिम् ॥ १०-९-२८॥

yāṃ gatiṃ kṣatriyasyāhuḥ praśastāṃ paramarṣayaḥ |

hatasyābhimukhasyājau prāptastvamasi tāṃ gatim || 10-9-28||

MHB 10-9-29

दुर्योधन न शोचामि त्वामहं पुरुषर्षभ ।

हतपुत्रां तु शोचामि गान्धारीं पितरं च ते ।

भिक्षुकौ विचरिष्येते शोचन्तौ पृथिवीमिमाम् ॥ १०-९-२९॥

duryodhana na śocāmi tvāmahaṃ puruṣarṣabha |

hataputrāṃ tu śocāmi gāndhārīṃ pitaraṃ ca te |

bhikṣukau vicariṣyete śocantau pṛthivīmimām || 10-9-29||

MHB 10-9-30

धिगस्तु कृष्णं वार्ष्णेयमर्जुनं चापि दुर्मतिम् ।

धर्मज्ञमानिनौ यौ त्वां वध्यमानमुपेक्षताम् ॥ १०-९-३०॥

dhigastu kṛṣṇaṃ vārṣṇeyamarjunaṃ cāpi durmatim |

dharmajñamāninau yau tvāṃ vadhyamānamupekṣatām || 10-9-30||

MHB 10-9-31

पाण्डवाश्चापि ते सर्वे किं वक्ष्यन्ति नराधिपान् ।

कथं दुर्योधनोऽस्माभिर्हत इत्यनपत्रपाः ॥ १०-९-३१॥

pāṇḍavāścāpi te sarve kiṃ vakṣyanti narādhipān |

kathaṃ duryodhano'smābhirhata ityanapatrapāḥ || 10-9-31||

MHB 10-9-32

धन्यस्त्वमसि गान्धारे यस्त्वमायोधने हतः ।

प्रयातोऽभिमुखः शत्रून्धर्मेण पुरुषर्षभ ॥ १०-९-३२॥

dhanyastvamasi gāndhāre yastvamāyodhane hataḥ |

prayāto'bhimukhaḥ śatrūndharmeṇa puruṣarṣabha || 10-9-32||

MHB 10-9-33

हतपुत्रा हि गान्धारी निहतज्ञातिबान्धवा ।

प्रज्ञाचक्षुश्च दुर्धर्षः कां गतिं प्रतिपत्स्यते ॥ १०-९-३३॥

hataputrā hi gāndhārī nihatajñātibāndhavā |

prajñācakṣuśca durdharṣaḥ kāṃ gatiṃ pratipatsyate || 10-9-33||

MHB 10-9-34

धिगस्तु कृतवर्माणं मां कृपं च महारथम् ।

ये वयं न गताः स्वर्गं त्वां पुरस्कृत्य पार्थिवम् ॥ १०-९-३४॥

dhigastu kṛtavarmāṇaṃ māṃ kṛpaṃ ca mahāratham |

ye vayaṃ na gatāḥ svargaṃ tvāṃ puraskṛtya pārthivam || 10-9-34||

MHB 10-9-35

दातारं सर्वकामानां रक्षितारं प्रजाहितम् ।

यद्वयं नानुगच्छामस्त्वां धिगस्मान्नराधमान् ॥ १०-९-३५॥

dātāraṃ sarvakāmānāṃ rakṣitāraṃ prajāhitam |

yadvayaṃ nānugacchāmastvāṃ dhigasmānnarādhamān || 10-9-35||

MHB 10-9-36

कृपस्य तव वीर्येण मम चैव पितुश्च मे ।

सभृत्यानां नरव्याघ्र रत्नवन्ति गृहाणि च ॥ १०-९-३६॥

kṛpasya tava vīryeṇa mama caiva pituśca me |

sabhṛtyānāṃ naravyāghra ratnavanti gṛhāṇi ca || 10-9-36||

MHB 10-9-37

भवत्प्रसादादस्माभिः समित्रैः सहबान्धवैः ।

अवाप्ताः क्रतवो मुख्या बहवो भूरिदक्षिणाः ॥ १०-९-३७॥

bhavatprasādādasmābhiḥ samitraiḥ sahabāndhavaiḥ |

avāptāḥ kratavo mukhyā bahavo bhūridakṣiṇāḥ || 10-9-37||

MHB 10-9-38

कुतश्चापीदृशं सार्थमुपलप्स्यामहे वयम् ।

यादृशेन पुरस्कृत्य त्वं गतः सर्वपार्थिवान् ॥ १०-९-३८॥

kutaścāpīdṛśaṃ sārthamupalapsyāmahe vayam |

yādṛśena puraskṛtya tvaṃ gataḥ sarvapārthivān || 10-9-38||

MHB 10-9-39

वयमेव त्रयो राजन्गच्छन्तं परमां गतिम् ।

यद्वै त्वां नानुगच्छामस्तेन तप्स्यामहे वयम् ॥ १०-९-३९॥

vayameva trayo rājangacchantaṃ paramāṃ gatim |

yadvai tvāṃ nānugacchāmastena tapsyāmahe vayam || 10-9-39||

MHB 10-9-40

त्वत्स्वर्गहीना हीनार्थाः स्मरन्तः सुकृतस्य ते ।

किं नाम तद्भवेत्कर्म येन त्वानुव्रजेम वै ॥ १०-९-४०॥

tvatsvargahīnā hīnārthāḥ smarantaḥ sukṛtasya te |

kiṃ nāma tadbhavetkarma yena tvānuvrajema vai || 10-9-40||

MHB 10-9-41

दुःखं नूनं कुरुश्रेष्ठ चरिष्यामो महीमिमाम् ।

हीनानां नस्त्वया राजन्कुतः शान्तिः कुतः सुखम् ॥ १०-९-४१॥

duḥkhaṃ nūnaṃ kuruśreṣṭha cariṣyāmo mahīmimām |

hīnānāṃ nastvayā rājankutaḥ śāntiḥ kutaḥ sukham || 10-9-41||

MHB 10-9-42

गत्वैतांस्तु महाराज समेत्य त्वं महारथान् ।

यथाश्रेष्ठं यथाज्येष्ठं पूजयेर्वचनान्मम ॥ १०-९-४२॥

gatvaitāṃstu mahārāja sametya tvaṃ mahārathān |

yathāśreṣṭhaṃ yathājyeṣṭhaṃ pūjayervacanānmama || 10-9-42||

MHB 10-9-43

आचार्यं पूजयित्वा च केतुं सर्वधनुष्मताम् ।

हतं मयाद्य शंसेथा धृष्टद्युम्नं नराधिप ॥ १०-९-४३॥

ācāryaṃ pūjayitvā ca ketuṃ sarvadhanuṣmatām |

hataṃ mayādya śaṃsethā dhṛṣṭadyumnaṃ narādhipa || 10-9-43||

MHB 10-9-44

परिष्वजेथा राजानं बाह्लिकं सुमहारथम् ।

सैन्धवं सोमदत्तं च भूरिश्रवसमेव च ॥ १०-९-४४॥

pariṣvajethā rājānaṃ bāhlikaṃ sumahāratham |

saindhavaṃ somadattaṃ ca bhūriśravasameva ca || 10-9-44||

MHB 10-9-45

तथा पूर्वगतानन्यान्स्वर्गं पार्थिवसत्तमान् ।

अस्मद्वाक्यात्परिष्वज्य पृच्छेथास्त्वमनामयम् ॥ १०-९-४५॥

tathā pūrvagatānanyānsvargaṃ pārthivasattamān |

asmadvākyātpariṣvajya pṛcchethāstvamanāmayam || 10-9-45||

MHB 10-9-46

इत्येवमुक्त्वा राजानं भग्नसक्थमचेतसम् ।

अश्वत्थामा समुद्वीक्ष्य पुनर्वचनमब्रवीत् ॥ १०-९-४६॥

ityevamuktvā rājānaṃ bhagnasakthamacetasam |

aśvatthāmā samudvīkṣya punarvacanamabravīt || 10-9-46||

MHB 10-9-47

दुर्योधन जीवसि चेद्वाचं श्रोत्रसुखां शृणु ।

सप्त पाण्डवतः शेषा धार्तराष्ट्रास्त्रयो वयम् ॥ १०-९-४७॥

duryodhana jīvasi cedvācaṃ śrotrasukhāṃ śṛṇu |

sapta pāṇḍavataḥ śeṣā dhārtarāṣṭrāstrayo vayam || 10-9-47||

MHB 10-9-48

ते चैव भ्रातरः पञ्च वासुदेवोऽथ सात्यकिः ।

अहं च कृतवर्मा च कृपः शारद्वतस्तथा ॥ १०-९-४८॥

te caiva bhrātaraḥ pañca vāsudevo'tha sātyakiḥ |

ahaṃ ca kṛtavarmā ca kṛpaḥ śāradvatastathā || 10-9-48||

MHB 10-9-49

द्रौपदेया हताः सर्वे धृष्टद्युम्नस्य चात्मजाः ।

पाञ्चाला निहताः सर्वे मत्स्यशेषं च भारत ॥ १०-९-४९॥

draupadeyā hatāḥ sarve dhṛṣṭadyumnasya cātmajāḥ |

pāñcālā nihatāḥ sarve matsyaśeṣaṃ ca bhārata || 10-9-49||

MHB 10-9-50

कृते प्रतिकृतं पश्य हतपुत्रा हि पाण्डवाः ।

सौप्तिके शिबिरं तेषां हतं सनरवाहनम् ॥ १०-९-५०॥

kṛte pratikṛtaṃ paśya hataputrā hi pāṇḍavāḥ |

sauptike śibiraṃ teṣāṃ hataṃ sanaravāhanam || 10-9-50||

MHB 10-9-51

मया च पापकर्मासौ धृष्टद्युम्नो महीपते ।

प्रविश्य शिबिरं रात्रौ पशुमारेण मारितः ॥ १०-९-५१॥

mayā ca pāpakarmāsau dhṛṣṭadyumno mahīpate |

praviśya śibiraṃ rātrau paśumāreṇa māritaḥ || 10-9-51||

MHB 10-9-52

दुर्योधनस्तु तां वाचं निशम्य मनसः प्रियाम् ।

प्रतिलभ्य पुनश्चेत इदं वचनमब्रवीत् ॥ १०-९-५२॥

duryodhanastu tāṃ vācaṃ niśamya manasaḥ priyām |

pratilabhya punaśceta idaṃ vacanamabravīt || 10-9-52||

MHB 10-9-53

न मेऽकरोत्तद्गाङ्गेयो न कर्णो न च ते पिता ।

यत्त्वया कृपभोजाभ्यां सहितेनाद्य मे कृतम् ॥ १०-९-५३॥

na me'karottadgāṅgeyo na karṇo na ca te pitā |

yattvayā kṛpabhojābhyāṃ sahitenādya me kṛtam || 10-9-53||

MHB 10-9-54

स चेत्सेनापतिः क्षुद्रो हतः सार्धं शिखण्डिना ।

तेन मन्ये मघवता सममात्मानमद्य वै ॥ १०-९-५४॥

sa cetsenāpatiḥ kṣudro hataḥ sārdhaṃ śikhaṇḍinā |

tena manye maghavatā samamātmānamadya vai || 10-9-54||

MHB 10-9-55

स्वस्ति प्राप्नुत भद्रं वः स्वर्गे नः संगमः पुनः ।

इत्येवमुक्त्वा तूष्णीं स कुरुराजो महामनाः ।

प्राणानुदसृजद्वीरः सुहृदां शोकमादधत् ॥ १०-९-५५॥

svasti prāpnuta bhadraṃ vaḥ svarge naḥ saṃgamaḥ punaḥ |

ityevamuktvā tūṣṇīṃ sa kururājo mahāmanāḥ |

prāṇānudasṛjadvīraḥ suhṛdāṃ śokamādadhat || 10-9-55||

MHB 10-9-56

तथेति ते परिष्वक्ताः परिष्वज्य च तं नृपम् ।

पुनः पुनः प्रेक्षमाणाः स्वकानारुरुहू रथान् ॥ १०-९-५६॥

tatheti te pariṣvaktāḥ pariṣvajya ca taṃ nṛpam |

punaḥ punaḥ prekṣamāṇāḥ svakānāruruhū rathān || 10-9-56||

MHB 10-9-57

इत्येवं तव पुत्रस्य निशम्य करुणां गिरम् ।

प्रत्यूषकाले शोकार्तः प्राधावं नगरं प्रति ॥ १०-९-५७॥

ityevaṃ tava putrasya niśamya karuṇāṃ giram |

pratyūṣakāle śokārtaḥ prādhāvaṃ nagaraṃ prati || 10-9-57||

MHB 10-9-58

तव पुत्रे गते स्वर्गं शोकार्तस्य ममानघ ।

ऋषिदत्तं प्रनष्टं तद्दिव्यदर्शित्वमद्य वै ॥ १०-९-५८॥

tava putre gate svargaṃ śokārtasya mamānagha |

ṛṣidattaṃ pranaṣṭaṃ taddivyadarśitvamadya vai || 10-9-58||

MHB 10-9-59

वैशंपायन उवाच ।

इति श्रुत्वा स नृपतिः पुत्रज्ञातिवधं तदा ।

निःश्वस्य दीर्घमुष्णं च ततश्चिन्तापरोऽभवत् ॥ १०-९-५९॥

vaiśaṃpāyana uvāca |

iti śrutvā sa nṛpatiḥ putrajñātivadhaṃ tadā |

niḥśvasya dīrghamuṣṇaṃ ca tataścintāparo'bhavat || 10-9-59||

Adhyaya: 10/18 (30)

MHB 10-10-1

वैशंपायन उवाच ।

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां धृष्टद्युम्नस्य सारथिः ।

शशंस धर्मराजाय सौप्तिके कदनं कृतम् ॥ १०-१०-१॥

vaiśaṃpāyana uvāca |

tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ dhṛṣṭadyumnasya sārathiḥ |

śaśaṃsa dharmarājāya sauptike kadanaṃ kṛtam || 10-10-1||

MHB 10-10-2

द्रौपदेया महाराज द्रुपदस्यात्मजैः सह ।

प्रमत्ता निशि विश्वस्ताः स्वपन्तः शिबिरे स्वके ॥ १०-१०-२॥

draupadeyā mahārāja drupadasyātmajaiḥ saha |

pramattā niśi viśvastāḥ svapantaḥ śibire svake || 10-10-2||

MHB 10-10-3

कृतवर्मणा नृशंसेन गौतमेन कृपेण च ।

अश्वत्थाम्ना च पापेन हतं वः शिबिरं निशि ॥ १०-१०-३॥

kṛtavarmaṇā nṛśaṃsena gautamena kṛpeṇa ca |

aśvatthāmnā ca pāpena hataṃ vaḥ śibiraṃ niśi || 10-10-3||

MHB 10-10-4

एतैर्नरगजाश्वानां प्रासशक्तिपरश्वधैः ।

सहस्राणि निकृन्तद्भिर्निःशेषं ते बलं कृतम् ॥ १०-१०-४॥

etairnaragajāśvānāṃ prāsaśaktiparaśvadhaiḥ |

sahasrāṇi nikṛntadbhirniḥśeṣaṃ te balaṃ kṛtam || 10-10-4||

MHB 10-10-5

छिद्यमानस्य महतो वनस्येव परश्वधैः ।

शुश्रुवे सुमहाञ्शब्दो बलस्य तव भारत ॥ १०-१०-५॥

chidyamānasya mahato vanasyeva paraśvadhaiḥ |

śuśruve sumahāñśabdo balasya tava bhārata || 10-10-5||

MHB 10-10-6

अहमेकोऽवशिष्टस्तु तस्मात्सैन्यान्महीपते ।

मुक्तः कथंचिद्धर्मात्मन्व्यग्रस्य कृतवर्मणः ॥ १०-१०-६॥

ahameko'vaśiṣṭastu tasmātsainyānmahīpate |

muktaḥ kathaṃciddharmātmanvyagrasya kṛtavarmaṇaḥ || 10-10-6||

MHB 10-10-7

तच्छ्रुत्वा वाक्यमशिवं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।

पपात मह्यां दुर्धर्षः पुत्रशोकसमन्वितः ॥ १०-१०-७॥

tacchrutvā vākyamaśivaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |

papāta mahyāṃ durdharṣaḥ putraśokasamanvitaḥ || 10-10-7||

MHB 10-10-8

तं पतन्तमभिक्रम्य परिजग्राह सात्यकिः ।

भीमसेनोऽर्जुनश्चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥ १०-१०-८॥

taṃ patantamabhikramya parijagrāha sātyakiḥ |

bhīmaseno'rjunaścaiva mādrīputrau ca pāṇḍavau || 10-10-8||

MHB 10-10-9

लब्धचेतास्तु कौन्तेयः शोकविह्वलया गिरा ।

जित्वा शत्रूञ्जितः पश्चात्पर्यदेवयदातुरः ॥ १०-१०-९॥

labdhacetāstu kaunteyaḥ śokavihvalayā girā |

jitvā śatrūñjitaḥ paścātparyadevayadāturaḥ || 10-10-9||

MHB 10-10-10

दुर्विदा गतिरर्थानामपि ये दिव्यचक्षुषः ।

जीयमाना जयन्त्यन्ये जयमाना वयं जिताः ॥ १०-१०-१०॥

durvidā gatirarthānāmapi ye divyacakṣuṣaḥ |

jīyamānā jayantyanye jayamānā vayaṃ jitāḥ || 10-10-10||

MHB 10-10-11

हत्वा भ्रातॄन्वयस्यांश्च पितॄन्पुत्रान्सुहृद्गणान् ।

बन्धूनमात्यान्पौत्रांश्च जित्वा सर्वाञ्जिता वयम् ॥ १०-१०-११॥

hatvā bhrātṝnvayasyāṃśca pitṝnputrānsuhṛdgaṇān |

bandhūnamātyānpautrāṃśca jitvā sarvāñjitā vayam || 10-10-11||

MHB 10-10-12

अनर्थो ह्यर्थसंकाशस्तथार्थोऽनर्थदर्शनः ।

जयोऽयमजयाकारो जयस्तस्मात्पराजयः ॥ १०-१०-१२॥

anartho hyarthasaṃkāśastathārtho'narthadarśanaḥ |

jayo'yamajayākāro jayastasmātparājayaḥ || 10-10-12||

MHB 10-10-13

यं जित्वा तप्यते पश्चादापन्न इव दुर्मतिः ।

कथं मन्येत विजयं ततो जिततरः परैः ॥ १०-१०-१३॥

yaṃ jitvā tapyate paścādāpanna iva durmatiḥ |

kathaṃ manyeta vijayaṃ tato jitataraḥ paraiḥ || 10-10-13||

MHB 10-10-14

येषामर्थाय पापस्य धिग्जयस्य सुहृद्वधे ।

निर्जितैरप्रमत्तैर्हि विजिता जितकाशिनः ॥ १०-१०-१४॥

yeṣāmarthāya pāpasya dhigjayasya suhṛdvadhe |

nirjitairapramattairhi vijitā jitakāśinaḥ || 10-10-14||

MHB 10-10-15

कर्णिनालीकदंष्ट्रस्य खड्गजिह्वस्य संयुगे ।

चापव्यात्तस्य रौद्रस्य ज्यातलस्वननादिनः ॥ १०-१०-१५॥

karṇinālīkadaṃṣṭrasya khaḍgajihvasya saṃyuge |

cāpavyāttasya raudrasya jyātalasvananādinaḥ || 10-10-15||

MHB 10-10-16

क्रुद्धस्य नरसिंहस्य संग्रामेष्वपलायिनः ।

ये व्यमुच्यन्त कर्णस्य प्रमादात्त इमे हताः ॥ १०-१०-१६॥

kruddhasya narasiṃhasya saṃgrāmeṣvapalāyinaḥ |

ye vyamucyanta karṇasya pramādātta ime hatāḥ || 10-10-16||

MHB 10-10-17

रथह्रदं शरवर्षोर्मिमन्तं रत्नाचितं वाहनराजियुक्तम् ।

शक्त्यृष्टिमीनध्वजनागनक्रं शरासनावर्तमहेषुफेनम् ॥ १०-१०-१७॥

rathahradaṃ śaravarṣormimantaṃ ratnācitaṃ vāhanarājiyuktam |

śaktyṛṣṭimīnadhvajanāganakraṃ śarāsanāvartamaheṣuphenam || 10-10-17||

MHB 10-10-18

संग्रामचन्द्रोदयवेगवेलं द्रोणार्णवं ज्यातलनेमिघोषम् ।

ये तेरुरुच्चावचशस्त्रनौभिस्ते राजपुत्रा निहताः प्रमादात् ॥ १०-१०-१८॥

saṃgrāmacandrodayavegavelaṃ droṇārṇavaṃ jyātalanemighoṣam |

ye teruruccāvacaśastranaubhiste rājaputrā nihatāḥ pramādāt || 10-10-18||

MHB 10-10-19

न हि प्रमादात्परमोऽस्ति कश्चिद्वधो नराणामिह जीवलोके ।

प्रमत्तमर्था हि नरं समन्तात्त्यजन्त्यनर्थाश्च समाविशन्ति ॥ १०-१०-१९॥

na hi pramādātparamo'sti kaścidvadho narāṇāmiha jīvaloke |

pramattamarthā hi naraṃ samantāttyajantyanarthāśca samāviśanti || 10-10-19||

MHB 10-10-20

ध्वजोत्तमाग्रोच्छ्रितधूमकेतुं शरार्चिषं कोपमहासमीरम् ।

महाधनुर्ज्यातलनेमिघोषं तनुत्रनानाविधशस्त्रहोमम् ॥ १०-१०-२०॥

dhvajottamāgrocchritadhūmaketuṃ śarārciṣaṃ kopamahāsamīram |

mahādhanurjyātalanemighoṣaṃ tanutranānāvidhaśastrahomam || 10-10-20||

MHB 10-10-21

महाचमूकक्षवराभिपन्नं महाहवे भीष्ममहादवाग्निम् ।

ये सेहुरात्तायतशस्त्रवेगं ते राजपुत्रा निहताः प्रमादात् ॥ १०-१०-२१॥

mahācamūkakṣavarābhipannaṃ mahāhave bhīṣmamahādavāgnim |

ye sehurāttāyataśastravegaṃ te rājaputrā nihatāḥ pramādāt || 10-10-21||

MHB 10-10-22

न हि प्रमत्तेन नरेण लभ्या विद्या तपः श्रीर्विपुलं यशो वा ।

पश्याप्रमादेन निहत्य शत्रून्सर्वान्महेन्द्रं सुखमेधमानम् ॥ १०-१०-२२॥

na hi pramattena nareṇa labhyā vidyā tapaḥ śrīrvipulaṃ yaśo vā |

paśyāpramādena nihatya śatrūnsarvānmahendraṃ sukhamedhamānam || 10-10-22||

MHB 10-10-23

इन्द्रोपमान्पार्थिवपुत्रपौत्रान्पश्याविशेषेण हतान्प्रमादात् ।

तीर्त्वा समुद्रं वणिजः समृद्धाः सन्नाः कुनद्यामिव हेलमानाः ।

अमर्षितैर्ये निहताः शयाना निःसंशयं ते त्रिदिवं प्रपन्नाः ॥ १०-१०-२३॥

indropamānpārthivaputrapautrānpaśyāviśeṣeṇa hatānpramādāt |

tīrtvā samudraṃ vaṇijaḥ samṛddhāḥ sannāḥ kunadyāmiva helamānāḥ |

amarṣitairye nihatāḥ śayānā niḥsaṃśayaṃ te tridivaṃ prapannāḥ || 10-10-23||

MHB 10-10-24

कृष्णां नु शोचामि कथं न साध्वीं शोकार्णवे साद्य विनङ्क्ष्यतीति ।

भ्रातॄंश्च पुत्रांश्च हतान्निशम्य पाञ्चालराजं पितरं च वृद्धम् ।

ध्रुवं विसंज्ञा पतिता पृथिव्यां सा शेष्यते शोककृशाङ्गयष्टिः ॥ १०-१०-२४॥

kṛṣṇāṃ nu śocāmi kathaṃ na sādhvīṃ śokārṇave sādya vinaṅkṣyatīti |

bhrātṝṃśca putrāṃśca hatānniśamya pāñcālarājaṃ pitaraṃ ca vṛddham |

dhruvaṃ visaṃjñā patitā pṛthivyāṃ sā śeṣyate śokakṛśāṅgayaṣṭiḥ || 10-10-24||

MHB 10-10-25

तच्छोकजं दुःखमपारयन्ती कथं भविष्यत्युचिता सुखानाम् ।

पुत्रक्षयभ्रातृवधप्रणुन्ना प्रदह्यमानेव हुताशनेन ॥ १०-१०-२५॥

tacchokajaṃ duḥkhamapārayantī kathaṃ bhaviṣyatyucitā sukhānām |

putrakṣayabhrātṛvadhapraṇunnā pradahyamāneva hutāśanena || 10-10-25||

MHB 10-10-26

इत्येवमार्तः परिदेवयन्स राजा कुरूणां नकुलं बभाषे ।

गच्छानयैनामिह मन्दभाग्यां समातृपक्षामिति राजपुत्रीम् ॥ १०-१०-२६॥

ityevamārtaḥ paridevayansa rājā kurūṇāṃ nakulaṃ babhāṣe |

gacchānayaināmiha mandabhāgyāṃ samātṛpakṣāmiti rājaputrīm || 10-10-26||

MHB 10-10-27

माद्रीसुतस्तत्परिगृह्य वाक्यं धर्मेण धर्मप्रतिमस्य राज्ञः ।

ययौ रथेनालयमाशु देव्याः पाञ्चालराजस्य च यत्र दाराः ॥ १०-१०-२७॥

mādrīsutastatparigṛhya vākyaṃ dharmeṇa dharmapratimasya rājñaḥ |

yayau rathenālayamāśu devyāḥ pāñcālarājasya ca yatra dārāḥ || 10-10-27||

MHB 10-10-28

प्रस्थाप्य माद्रीसुतमाजमीढः शोकार्दितस्तैः सहितः सुहृद्भिः ।

रोरूयमाणः प्रययौ सुतानामायोधनं भूतगणानुकीर्णम् ॥ १०-१०-२८॥

prasthāpya mādrīsutamājamīḍhaḥ śokārditastaiḥ sahitaḥ suhṛdbhiḥ |

rorūyamāṇaḥ prayayau sutānāmāyodhanaṃ bhūtagaṇānukīrṇam || 10-10-28||

MHB 10-10-29

स तत्प्रविश्याशिवमुग्ररूपं ददर्श पुत्रान्सुहृदः सखींश्च ।

भूमौ शयानान्रुधिरार्द्रगात्रान्विभिन्नभग्नापहृतोत्तमाङ्गान् ॥ १०-१०-२९॥

sa tatpraviśyāśivamugrarūpaṃ dadarśa putrānsuhṛdaḥ sakhīṃśca |

bhūmau śayānānrudhirārdragātrānvibhinnabhagnāpahṛtottamāṅgān || 10-10-29||

MHB 10-10-30

स तांस्तु दृष्ट्वा भृशमार्तरूपो युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः ।

उच्चैः प्रचुक्रोश च कौरवाग्र्यः पपात चोर्व्यां सगणो विसंज्ञः ॥ १०-१०-३०॥

sa tāṃstu dṛṣṭvā bhṛśamārtarūpo yudhiṣṭhiro dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ |

uccaiḥ pracukrośa ca kauravāgryaḥ papāta corvyāṃ sagaṇo visaṃjñaḥ || 10-10-30||

Adhyaya: 11/18 (30)

MHB 10-11-1

वैशंपायन उवाच ।

स दृष्ट्वा निहतान्संख्ये पुत्रान्भ्रातॄन्सखींस्तथा ।

महादुःखपरीतात्मा बभूव जनमेजय ॥ १०-११-१॥

vaiśaṃpāyana uvāca |

sa dṛṣṭvā nihatānsaṃkhye putrānbhrātṝnsakhīṃstathā |

mahāduḥkhaparītātmā babhūva janamejaya || 10-11-1||

MHB 10-11-2

ततस्तस्य महाञ्शोकः प्रादुरासीन्महात्मनः ।

स्मरतः पुत्रपौत्राणां भ्रातॄणां स्वजनस्य ह ॥ १०-११-२॥

tatastasya mahāñśokaḥ prādurāsīnmahātmanaḥ |

smarataḥ putrapautrāṇāṃ bhrātṝṇāṃ svajanasya ha || 10-11-2||

MHB 10-11-3

तमश्रुपरिपूर्णाक्षं वेपमानमचेतसम् ।

सुहृदो भृशसंविग्नाः सान्त्वयां चक्रिरे तदा ॥ १०-११-३॥

tamaśruparipūrṇākṣaṃ vepamānamacetasam |

suhṛdo bhṛśasaṃvignāḥ sāntvayāṃ cakrire tadā || 10-11-3||

MHB 10-11-4

ततस्तस्मिन्क्षणे काल्ये रथेनादित्यवर्चसा ।

नकुलः कृष्णया सार्धमुपायात्परमार्तया ॥ १०-११-४॥

tatastasminkṣaṇe kālye rathenādityavarcasā |

nakulaḥ kṛṣṇayā sārdhamupāyātparamārtayā || 10-11-4||

MHB 10-11-5

उपप्लव्यगता सा तु श्रुत्वा सुमहदप्रियम् ।

तदा विनाशं पुत्राणां सर्वेषां व्यथिताभवत् ॥ १०-११-५॥

upaplavyagatā sā tu śrutvā sumahadapriyam |

tadā vināśaṃ putrāṇāṃ sarveṣāṃ vyathitābhavat || 10-11-5||

MHB 10-11-6

कम्पमानेव कदली वातेनाभिसमीरिता ।

कृष्णा राजानमासाद्य शोकार्ता न्यपतद्भुवि ॥ १०-११-६॥

kampamāneva kadalī vātenābhisamīritā |

kṛṣṇā rājānamāsādya śokārtā nyapatadbhuvi || 10-11-6||

MHB 10-11-7

बभूव वदनं तस्याः सहसा शोककर्शितम् ।

फुल्लपद्मपलाशाक्ष्यास्तमोध्वस्त इवांशुमान् ॥ १०-११-७॥

babhūva vadanaṃ tasyāḥ sahasā śokakarśitam |

phullapadmapalāśākṣyāstamodhvasta ivāṃśumān || 10-11-7||

MHB 10-11-8

ततस्तां पतितां दृष्ट्वा संरम्भी सत्यविक्रमः ।

बाहुभ्यां परिजग्राह समुपेत्य वृकोदरः ॥ १०-११-८॥

tatastāṃ patitāṃ dṛṣṭvā saṃrambhī satyavikramaḥ |

bāhubhyāṃ parijagrāha samupetya vṛkodaraḥ || 10-11-8||

MHB 10-11-9

सा समाश्वासिता तेन भीमसेनेन भामिनी ।

रुदती पाण्डवं कृष्णा सहभ्रातरमब्रवीत् ॥ १०-११-९॥

sā samāśvāsitā tena bhīmasenena bhāminī |

rudatī pāṇḍavaṃ kṛṣṇā sahabhrātaramabravīt || 10-11-9||

MHB 10-11-10

दिष्ट्या राजंस्त्वमद्येमामखिलां भोक्ष्यसे महीम् ।

आत्मजान्क्षत्रधर्मेण संप्रदाय यमाय वै ॥ १०-११-१०॥

diṣṭyā rājaṃstvamadyemāmakhilāṃ bhokṣyase mahīm |

ātmajānkṣatradharmeṇa saṃpradāya yamāya vai || 10-11-10||

MHB 10-11-11

दिष्ट्या त्वं पार्थ कुशली मत्तमातङ्गगामिनम् ।

अवाप्य पृथिवीं कृत्स्नां सौभद्रं न स्मरिष्यसि ॥ १०-११-११॥

diṣṭyā tvaṃ pārtha kuśalī mattamātaṅgagāminam |

avāpya pṛthivīṃ kṛtsnāṃ saubhadraṃ na smariṣyasi || 10-11-11||

MHB 10-11-12

आत्मजांस्तेन धर्मेण श्रुत्वा शूरान्निपातितान् ।

उपप्लव्ये मया सार्धं दिष्ट्या त्वं न स्मरिष्यसि ॥ १०-११-१२॥

ātmajāṃstena dharmeṇa śrutvā śūrānnipātitān |

upaplavye mayā sārdhaṃ diṣṭyā tvaṃ na smariṣyasi || 10-11-12||

MHB 10-11-13

प्रसुप्तानां वधं श्रुत्वा द्रौणिना पापकर्मणा ।

शोकस्तपति मां पार्थ हुताशन इवाशयम् ॥ १०-११-१३॥

prasuptānāṃ vadhaṃ śrutvā drauṇinā pāpakarmaṇā |

śokastapati māṃ pārtha hutāśana ivāśayam || 10-11-13||

MHB 10-11-14

तस्य पापकृतो द्रौणेर्न चेदद्य त्वया मृधे ।

ह्रियते सानुबन्धस्य युधि विक्रम्य जीवितम् ॥ १०-११-१४॥

tasya pāpakṛto drauṇerna cedadya tvayā mṛdhe |

hriyate sānubandhasya yudhi vikramya jīvitam || 10-11-14||

MHB 10-11-15

इहैव प्रायमासिष्ये तन्निबोधत पाण्डवाः ।

न चेत्फलमवाप्नोति द्रौणिः पापस्य कर्मणः ॥ १०-११-१५॥

ihaiva prāyamāsiṣye tannibodhata pāṇḍavāḥ |

na cetphalamavāpnoti drauṇiḥ pāpasya karmaṇaḥ || 10-11-15||

MHB 10-11-16

एवमुक्त्वा ततः कृष्णा पाण्डवं प्रत्युपाविशत् ।

युधिष्ठिरं याज्ञसेनी धर्मराजं यशस्विनी ॥ १०-११-१६॥

evamuktvā tataḥ kṛṣṇā pāṇḍavaṃ pratyupāviśat |

yudhiṣṭhiraṃ yājñasenī dharmarājaṃ yaśasvinī || 10-11-16||

MHB 10-11-17

दृष्ट्वोपविष्टां राजर्षिः पाण्डवो महिषीं प्रियाम् ।

प्रत्युवाच स धर्मात्मा द्रौपदीं चारुदर्शनाम् ॥ १०-११-१७॥

dṛṣṭvopaviṣṭāṃ rājarṣiḥ pāṇḍavo mahiṣīṃ priyām |

pratyuvāca sa dharmātmā draupadīṃ cārudarśanām || 10-11-17||

MHB 10-11-18

धर्म्यं धर्मेण धर्मज्ञे प्राप्तास्ते निधनं शुभे ।

पुत्रास्ते भ्रातरश्चैव तान्न शोचितुमर्हसि ॥ १०-११-१८॥

dharmyaṃ dharmeṇa dharmajñe prāptāste nidhanaṃ śubhe |

putrāste bhrātaraścaiva tānna śocitumarhasi || 10-11-18||

MHB 10-11-19

द्रोणपुत्रः स कल्याणि वनं दूरमितो गतः ।

तस्य त्वं पातनं संख्ये कथं ज्ञास्यसि शोभने ॥ १०-११-१९॥

droṇaputraḥ sa kalyāṇi vanaṃ dūramito gataḥ |

tasya tvaṃ pātanaṃ saṃkhye kathaṃ jñāsyasi śobhane || 10-11-19||

MHB 10-11-20

द्रौपद्युवाच ।

द्रोणपुत्रस्य सहजो मणिः शिरसि मे श्रुतः ।

निहत्य संख्ये तं पापं पश्येयं मणिमाहृतम् ।

राजञ्शिरसि तं कृत्वा जीवेयमिति मे मतिः ॥ १०-११-२०॥

draupadyuvāca |

droṇaputrasya sahajo maṇiḥ śirasi me śrutaḥ |

nihatya saṃkhye taṃ pāpaṃ paśyeyaṃ maṇimāhṛtam |

rājañśirasi taṃ kṛtvā jīveyamiti me matiḥ || 10-11-20||

MHB 10-11-21

वैशंपायन उवाच ।

इत्युक्त्वा पाण्डवं कृष्णा राजानं चारुदर्शना ।

भीमसेनमथाभ्येत्य कुपिता वाक्यमब्रवीत् ॥ १०-११-२१॥

vaiśaṃpāyana uvāca |

ityuktvā pāṇḍavaṃ kṛṣṇā rājānaṃ cārudarśanā |

bhīmasenamathābhyetya kupitā vākyamabravīt || 10-11-21||

MHB 10-11-22

त्रातुमर्हसि मां भीम क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ।

जहि तं पापकर्माणं शम्बरं मघवानिव ।

न हि ते विक्रमे तुल्यः पुमानस्तीह कश्चन ॥ १०-११-२२॥

trātumarhasi māṃ bhīma kṣatradharmamanusmaran |

jahi taṃ pāpakarmāṇaṃ śambaraṃ maghavāniva |

na hi te vikrame tulyaḥ pumānastīha kaścana || 10-11-22||

MHB 10-11-23

श्रुतं तत्सर्वलोकेषु परमव्यसने यथा ।

द्वीपोऽभूस्त्वं हि पार्थानां नगरे वारणावते ।

हिडिम्बदर्शने चैव तथा त्वमभवो गतिः ॥ १०-११-२३॥

śrutaṃ tatsarvalokeṣu paramavyasane yathā |

dvīpo'bhūstvaṃ hi pārthānāṃ nagare vāraṇāvate |

hiḍimbadarśane caiva tathā tvamabhavo gatiḥ || 10-11-23||

MHB 10-11-24

तथा विराटनगरे कीचकेन भृशार्दिताम् ।

मामप्युद्धृतवान्कृच्छ्रात्पौलोमीं मघवानिव ॥ १०-११-२४॥

tathā virāṭanagare kīcakena bhṛśārditām |

māmapyuddhṛtavānkṛcchrātpaulomīṃ maghavāniva || 10-11-24||

MHB 10-11-25

यथैतान्यकृथाः पार्थ महाकर्माणि वै पुरा ।

तथा द्रौणिममित्रघ्न विनिहत्य सुखी भव ॥ १०-११-२५॥

yathaitānyakṛthāḥ pārtha mahākarmāṇi vai purā |

tathā drauṇimamitraghna vinihatya sukhī bhava || 10-11-25||

MHB 10-11-26

तस्या बहुविधं दुःखान्निशम्य परिदेवितम् ।

नामर्षयत कौन्तेयो भीमसेनो महाबलः ॥ १०-११-२६॥

tasyā bahuvidhaṃ duḥkhānniśamya paridevitam |

nāmarṣayata kaunteyo bhīmaseno mahābalaḥ || 10-11-26||

MHB 10-11-27

स काञ्चनविचित्राङ्गमारुरोह महारथम् ।

आदाय रुचिरं चित्रं समार्गणगुणं धनुः ॥ १०-११-२७॥

sa kāñcanavicitrāṅgamāruroha mahāratham |

ādāya ruciraṃ citraṃ samārgaṇaguṇaṃ dhanuḥ || 10-11-27||

MHB 10-11-28

नकुलं सारथिं कृत्वा द्रोणपुत्रवधे वृतः ।

विस्फार्य सशरं चापं तूर्णमश्वानचोदयत् ॥ १०-११-२८॥

nakulaṃ sārathiṃ kṛtvā droṇaputravadhe vṛtaḥ |

visphārya saśaraṃ cāpaṃ tūrṇamaśvānacodayat || 10-11-28||

MHB 10-11-29

ते हयाः पुरुषव्याघ्र चोदिता वातरंहसः ।

वेगेन त्वरिता जग्मुर्हरयः शीघ्रगामिनः ॥ १०-११-२९॥

te hayāḥ puruṣavyāghra coditā vātaraṃhasaḥ |

vegena tvaritā jagmurharayaḥ śīghragāminaḥ || 10-11-29||

MHB 10-11-30

शिबिरात्स्वाद्गृहीत्वा स रथस्य पदमच्युतः ।

द्रोणपुत्ररथस्याशु ययौ मार्गेण वीर्यवान् ॥ १०-११-३०॥

śibirātsvādgṛhītvā sa rathasya padamacyutaḥ |

droṇaputrarathasyāśu yayau mārgeṇa vīryavān || 10-11-30||

Adhyaya: 12/18 (40)

MHB 10-12-1

वैशंपायन उवाच ।

तस्मिन्प्रयाते दुर्धर्षे यदूनामृषभस्ततः ।

अब्रवीत्पुण्डरीकाक्षः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ १०-१२-१॥

vaiśaṃpāyana uvāca |

tasminprayāte durdharṣe yadūnāmṛṣabhastataḥ |

abravītpuṇḍarīkākṣaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram || 10-12-1||

MHB 10-12-2

एष पाण्डव ते भ्राता पुत्रशोकमपारयन् ।

जिघांसुर्द्रौणिमाक्रन्दे याति भारत भारतः ॥ १०-१२-२॥

eṣa pāṇḍava te bhrātā putraśokamapārayan |

jighāṃsurdrauṇimākrande yāti bhārata bhārataḥ || 10-12-2||

MHB 10-12-3

भीमः प्रियस्ते सर्वेभ्यो भ्रातृभ्यो भरतर्षभ ।

तं कृच्छ्रगतमद्य त्वं कस्मान्नाभ्यवपद्यसे ॥ १०-१२-३॥

bhīmaḥ priyaste sarvebhyo bhrātṛbhyo bharatarṣabha |

taṃ kṛcchragatamadya tvaṃ kasmānnābhyavapadyase || 10-12-3||

MHB 10-12-4

यत्तदाचष्ट पुत्राय द्रोणः परपुरंजयः ।

अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम दहेद्यत्पृथिवीमपि ॥ १०-१२-४॥

yattadācaṣṭa putrāya droṇaḥ parapuraṃjayaḥ |

astraṃ brahmaśiro nāma dahedyatpṛthivīmapi || 10-12-4||

MHB 10-12-5

तन्महात्मा महाभागः केतुः सर्वधनुष्मताम् ।

प्रत्यपादयदाचार्यः प्रीयमाणो धनंजयम् ॥ १०-१२-५॥

tanmahātmā mahābhāgaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatām |

pratyapādayadācāryaḥ prīyamāṇo dhanaṃjayam || 10-12-5||

MHB 10-12-6

तत्पुत्रोऽस्यैवमेवैनमन्वयाचदमर्षणः ।

ततः प्रोवाच पुत्राय नातिहृष्टमना इव ॥ १०-१२-६॥

tatputro'syaivamevainamanvayācadamarṣaṇaḥ |

tataḥ provāca putrāya nātihṛṣṭamanā iva || 10-12-6||

MHB 10-12-7

विदितं चापलं ह्यासीदात्मजस्य महात्मनः ।

सर्वधर्मविदाचार्यो नान्विषत्सततं सुतम् ॥ १०-१२-७॥

viditaṃ cāpalaṃ hyāsīdātmajasya mahātmanaḥ |

sarvadharmavidācāryo nānviṣatsatataṃ sutam || 10-12-7||

MHB 10-12-8

परमापद्गतेनापि न स्म तात त्वया रणे ।

इदमस्त्रं प्रयोक्तव्यं मानुषेषु विशेषतः ॥ १०-१२-८॥

paramāpadgatenāpi na sma tāta tvayā raṇe |

idamastraṃ prayoktavyaṃ mānuṣeṣu viśeṣataḥ || 10-12-8||

MHB 10-12-9

इत्युक्तवान्गुरुः पुत्रं द्रोणः पश्चादथोक्तवान् ।

न त्वं जातु सतां मार्गे स्थातेति पुरुषर्षभ ॥ १०-१२-९॥

ityuktavānguruḥ putraṃ droṇaḥ paścādathoktavān |

na tvaṃ jātu satāṃ mārge sthāteti puruṣarṣabha || 10-12-9||

MHB 10-12-10

स तदाज्ञाय दुष्टात्मा पितुर्वचनमप्रियम् ।

निराशः सर्वकल्याणैः शोचन्पर्यपतन्महीम् ॥ १०-१२-१०॥

sa tadājñāya duṣṭātmā piturvacanamapriyam |

nirāśaḥ sarvakalyāṇaiḥ śocanparyapatanmahīm || 10-12-10||

MHB 10-12-11

ततस्तदा कुरुश्रेष्ठ वनस्थे त्वयि भारत ।

अवसद्द्वारकामेत्य वृष्णिभिः परमार्चितः ॥ १०-१२-११॥

tatastadā kuruśreṣṭha vanasthe tvayi bhārata |

avasaddvārakāmetya vṛṣṇibhiḥ paramārcitaḥ || 10-12-11||

MHB 10-12-12

स कदाचित्समुद्रान्ते वसन्द्रारवतीमनु ।

एक एकं समागम्य मामुवाच हसन्निव ॥ १०-१२-१२॥

sa kadācitsamudrānte vasandrāravatīmanu |

eka ekaṃ samāgamya māmuvāca hasanniva || 10-12-12||

MHB 10-12-13

यत्तदुग्रं तपः कृष्ण चरन्सत्यपराक्रमः ।

अगस्त्याद्भारताचार्यः प्रत्यपद्यत मे पिता ॥ १०-१२-१३॥

yattadugraṃ tapaḥ kṛṣṇa caransatyaparākramaḥ |

agastyādbhāratācāryaḥ pratyapadyata me pitā || 10-12-13||

MHB 10-12-14

अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम देवगन्धर्वपूजितम् ।

तदद्य मयि दाशार्ह यथा पितरि मे तथा ॥ १०-१२-१४॥

astraṃ brahmaśiro nāma devagandharvapūjitam |

tadadya mayi dāśārha yathā pitari me tathā || 10-12-14||

MHB 10-12-15

अस्मत्तस्तदुपादाय दिव्यमस्त्रं यदूत्तम ।

ममाप्यस्त्रं प्रयच्छ त्वं चक्रं रिपुहरं रणे ॥ १०-१२-१५॥

asmattastadupādāya divyamastraṃ yadūttama |

mamāpyastraṃ prayaccha tvaṃ cakraṃ ripuharaṃ raṇe || 10-12-15||

MHB 10-12-16

स राजन्प्रीयमाणेन मयाप्युक्तः कृताञ्जलिः ।

याचमानः प्रयत्नेन मत्तोऽस्त्रं भरतर्षभ ॥ १०-१२-१६॥

sa rājanprīyamāṇena mayāpyuktaḥ kṛtāñjaliḥ |

yācamānaḥ prayatnena matto'straṃ bharatarṣabha || 10-12-16||

MHB 10-12-17

देवदानवगन्धर्वमनुष्यपतगोरगाः ।

न समा मम वीर्यस्य शतांशेनापि पिण्डिताः ॥ १०-१२-१७॥

devadānavagandharvamanuṣyapatagoragāḥ |

na samā mama vīryasya śatāṃśenāpi piṇḍitāḥ || 10-12-17||

MHB 10-12-18

इदं धनुरियं शक्तिरिदं चक्रमियं गदा ।

यद्यदिच्छसि चेदस्त्रं मत्तस्तत्तद्ददानि ते ॥ १०-१२-१८॥

idaṃ dhanuriyaṃ śaktiridaṃ cakramiyaṃ gadā |

yadyadicchasi cedastraṃ mattastattaddadāni te || 10-12-18||

MHB 10-12-19

यच्छक्नोषि समुद्यन्तुं प्रयोक्तुमपि वा रणे ।

तद्गृहाण विनास्त्रेण यन्मे दातुमभीप्ससि ॥ १०-१२-१९॥

yacchaknoṣi samudyantuṃ prayoktumapi vā raṇe |

tadgṛhāṇa vināstreṇa yanme dātumabhīpsasi || 10-12-19||

MHB 10-12-20

स सुनाभं सहस्रारं वज्रनाभमयस्मयम् ।

वव्रे चक्रं महाबाहो स्पर्धमानो मया सह ॥ १०-१२-२०॥

sa sunābhaṃ sahasrāraṃ vajranābhamayasmayam |

vavre cakraṃ mahābāho spardhamāno mayā saha || 10-12-20||

MHB 10-12-21

गृहाण चक्रमित्युक्तो मया तु तदनन्तरम् ।

जग्राहोपेत्य सहसा चक्रं सव्येन पाणिना ।

न चैतदशकत्स्थानात्संचालयितुमच्युत ॥ १०-१२-२१॥

gṛhāṇa cakramityukto mayā tu tadanantaram |

jagrāhopetya sahasā cakraṃ savyena pāṇinā |

na caitadaśakatsthānātsaṃcālayitumacyuta || 10-12-21||

MHB 10-12-22

अथ तद्दक्षिणेनापि ग्रहीतुमुपचक्रमे ।

सर्वयत्नेन तेनापि गृह्णन्नेतदकल्पयत् ॥ १०-१२-२२॥

atha taddakṣiṇenāpi grahītumupacakrame |

sarvayatnena tenāpi gṛhṇannetadakalpayat || 10-12-22||

MHB 10-12-23

ततः सर्वबलेनापि यच्चैतन्न शशाक सः ।

उद्धर्तुं वा चालयितुं द्रौणिः परमदुर्मनाः ।

कृत्वा यत्नं परं श्रान्तः स न्यवर्तत भारत ॥ १०-१२-२३॥

tataḥ sarvabalenāpi yaccaitanna śaśāka saḥ |

uddhartuṃ vā cālayituṃ drauṇiḥ paramadurmanāḥ |

kṛtvā yatnaṃ paraṃ śrāntaḥ sa nyavartata bhārata || 10-12-23||

MHB 10-12-24

निवृत्तमथ तं तस्मादभिप्रायाद्विचेतसम् ।

अहमामन्त्र्य सुस्निग्धमश्वत्थामानमब्रुवम् ॥ १०-१२-२४॥

nivṛttamatha taṃ tasmādabhiprāyādvicetasam |

ahamāmantrya susnigdhamaśvatthāmānamabruvam || 10-12-24||

MHB 10-12-25

यः स देवमनुष्येषु प्रमाणं परमं गतः ।

गाण्डीवधन्वा श्वेताश्वः कपिप्रवरकेतनः ॥ १०-१२-२५॥

yaḥ sa devamanuṣyeṣu pramāṇaṃ paramaṃ gataḥ |

gāṇḍīvadhanvā śvetāśvaḥ kapipravaraketanaḥ || 10-12-25||

MHB 10-12-26

यः साक्षाद्देवदेवेशं शितिकण्ठमुमापतिम् ।

द्वंद्वयुद्धे पराजिष्णुस्तोषयामास शंकरम् ॥ १०-१२-२६॥

yaḥ sākṣāddevadeveśaṃ śitikaṇṭhamumāpatim |

dvaṃdvayuddhe parājiṣṇustoṣayāmāsa śaṃkaram || 10-12-26||

MHB 10-12-27

यस्मात्प्रियतरो नास्ति ममान्यः पुरुषो भुवि ।

नादेयं यस्य मे किंचिदपि दाराः सुतास्तथा ॥ १०-१२-२७॥

yasmātpriyataro nāsti mamānyaḥ puruṣo bhuvi |

nādeyaṃ yasya me kiṃcidapi dārāḥ sutāstathā || 10-12-27||

MHB 10-12-28

तेनापि सुहृदा ब्रह्मन्पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा ।

नोक्तपूर्वमिदं वाक्यं यत्त्वं मामभिभाषसे ॥ १०-१२-२८॥

tenāpi suhṛdā brahmanpārthenākliṣṭakarmaṇā |

noktapūrvamidaṃ vākyaṃ yattvaṃ māmabhibhāṣase || 10-12-28||

MHB 10-12-29

ब्रह्मचर्यं महद्घोरं चीर्त्वा द्वादशवार्षिकम् ।

हिमवत्पार्श्वमभ्येत्य यो मया तपसार्चितः ॥ १०-१२-२९॥

brahmacaryaṃ mahadghoraṃ cīrtvā dvādaśavārṣikam |

himavatpārśvamabhyetya yo mayā tapasārcitaḥ || 10-12-29||

MHB 10-12-30

समानव्रतचारिण्यां रुक्मिण्यां योऽन्वजायत ।

सनत्कुमारस्तेजस्वी प्रद्युम्नो नाम मे सुतः ॥ १०-१२-३०॥

samānavratacāriṇyāṃ rukmiṇyāṃ yo'nvajāyata |

sanatkumārastejasvī pradyumno nāma me sutaḥ || 10-12-30||

MHB 10-12-31

तेनाप्येतन्महद्दिव्यं चक्रमप्रतिमं मम ।

न प्रार्थितमभून्मूढ यदिदं प्रार्थितं त्वया ॥ १०-१२-३१॥

tenāpyetanmahaddivyaṃ cakramapratimaṃ mama |

na prārthitamabhūnmūḍha yadidaṃ prārthitaṃ tvayā || 10-12-31||

MHB 10-12-32

रामेणातिबलेनैतन्नोक्तपूर्वं कदाचन ।

न गदेन न साम्बेन यदिदं प्रार्थितं त्वया ॥ १०-१२-३२॥

rāmeṇātibalenaitannoktapūrvaṃ kadācana |

na gadena na sāmbena yadidaṃ prārthitaṃ tvayā || 10-12-32||

MHB 10-12-33

द्वारकावासिभिश्चान्यैर्वृष्ण्यन्धकमहारथैः ।

नोक्तपूर्वमिदं जातु यदिदं प्रार्थितं त्वया ॥ १०-१२-३३॥

dvārakāvāsibhiścānyairvṛṣṇyandhakamahārathaiḥ |

noktapūrvamidaṃ jātu yadidaṃ prārthitaṃ tvayā || 10-12-33||

MHB 10-12-34

भारताचार्यपुत्रः सन्मानितः सर्वयादवैः ।

चक्रेण रथिनां श्रेष्ठ किं नु तात युयुत्ससे ॥ १०-१२-३४॥

bhāratācāryaputraḥ sanmānitaḥ sarvayādavaiḥ |

cakreṇa rathināṃ śreṣṭha kiṃ nu tāta yuyutsase || 10-12-34||

MHB 10-12-35

एवमुक्तो मया द्रौणिर्मामिदं प्रत्युवाच ह ।

प्रयुज्य भवते पूजां योत्स्ये कृष्ण त्वयेत्युत ॥ १०-१२-३५॥

evamukto mayā drauṇirmāmidaṃ pratyuvāca ha |

prayujya bhavate pūjāṃ yotsye kṛṣṇa tvayetyuta || 10-12-35||

MHB 10-12-36

ततस्ते प्रार्थितं चक्रं देवदानवपूजितम् ।

अजेयः स्यामिति विभो सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १०-१२-३६॥

tataste prārthitaṃ cakraṃ devadānavapūjitam |

ajeyaḥ syāmiti vibho satyametadbravīmi te || 10-12-36||

MHB 10-12-37

त्वत्तोऽहं दुर्लभं काममनवाप्यैव केशव ।

प्रतियास्यामि गोविन्द शिवेनाभिवदस्व माम् ॥ १०-१२-३७॥

tvatto'haṃ durlabhaṃ kāmamanavāpyaiva keśava |

pratiyāsyāmi govinda śivenābhivadasva mām || 10-12-37||

MHB 10-12-38

एतत्सुनाभं वृष्णीनामृषभेण त्वया धृतम् ।

चक्रमप्रतिचक्रेण भुवि नान्योऽभिपद्यते ॥ १०-१२-३८॥

etatsunābhaṃ vṛṣṇīnāmṛṣabheṇa tvayā dhṛtam |

cakramapraticakreṇa bhuvi nānyo'bhipadyate || 10-12-38||

MHB 10-12-39

एतावदुक्त्वा द्रौणिर्मां युग्यमश्वान्धनानि च ।

आदायोपययौ बालो रत्नानि विविधानि च ॥ १०-१२-३९॥

etāvaduktvā drauṇirmāṃ yugyamaśvāndhanāni ca |

ādāyopayayau bālo ratnāni vividhāni ca || 10-12-39||

MHB 10-12-40

स संरम्भी दुरात्मा च चपलः क्रूर एव च ।

वेद चास्त्रं ब्रह्मशिरस्तस्माद्रक्ष्यो वृकोदरः ॥ १०-१२-४०॥

sa saṃrambhī durātmā ca capalaḥ krūra eva ca |

veda cāstraṃ brahmaśirastasmādrakṣyo vṛkodaraḥ || 10-12-40||

Adhyaya: 13/18 (20)

MHB 10-13-1

वैशंपायन उवाच ।

एवमुक्त्वा युधां श्रेष्ठः सर्वयादवनन्दनः ।

सर्वायुधवरोपेतमारुरोह महारथम् ।

युक्तं परमकाम्बोजैस्तुरगैर्हेममालिभिः ॥ १०-१३-१॥

vaiśaṃpāyana uvāca |

evamuktvā yudhāṃ śreṣṭhaḥ sarvayādavanandanaḥ |

sarvāyudhavaropetamāruroha mahāratham |

yuktaṃ paramakāmbojaisturagairhemamālibhiḥ || 10-13-1||

MHB 10-13-2

आदित्योदयवर्णस्य धुरं रथवरस्य तु ।

दक्षिणामवहत्सैन्यः सुग्रीवः सव्यतोऽवहत् ।

पार्ष्णिवाहौ तु तस्यास्तां मेघपुष्पबलाहकौ ॥ १०-१३-२॥

ādityodayavarṇasya dhuraṃ rathavarasya tu |

dakṣiṇāmavahatsainyaḥ sugrīvaḥ savyato'vahat |

pārṣṇivāhau tu tasyāstāṃ meghapuṣpabalāhakau || 10-13-2||

MHB 10-13-3

विश्वकर्मकृता दिव्या नानारत्नविभूषिता ।

उच्छ्रितेव रथे माया ध्वजयष्टिरदृश्यत ॥ १०-१३-३॥

viśvakarmakṛtā divyā nānāratnavibhūṣitā |

ucchriteva rathe māyā dhvajayaṣṭiradṛśyata || 10-13-3||

MHB 10-13-4

वैनतेयः स्थितस्तस्यां प्रभामण्डलरश्मिवान् ।

तस्य सत्यवतः केतुर्भुजगारिरदृश्यत ॥ १०-१३-४॥

vainateyaḥ sthitastasyāṃ prabhāmaṇḍalaraśmivān |

tasya satyavataḥ keturbhujagāriradṛśyata || 10-13-4||

MHB 10-13-5

अन्वारोहद्धृषीकेशः केतुः सर्वधनुष्मताम् ।

अर्जुनः सत्यकर्मा च कुरुराजो युधिष्ठिरः ॥ १०-१३-५॥

anvārohaddhṛṣīkeśaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatām |

arjunaḥ satyakarmā ca kururājo yudhiṣṭhiraḥ || 10-13-5||

MHB 10-13-6

अशोभेतां महात्मानौ दाशार्हमभितः स्थितौ ।

रथस्थं शार्ङ्गधन्वानमश्विनाविव वासवम् ॥ १०-१३-६॥

aśobhetāṃ mahātmānau dāśārhamabhitaḥ sthitau |

rathasthaṃ śārṅgadhanvānamaśvināviva vāsavam || 10-13-6||

MHB 10-13-7

तावुपारोप्य दाशार्हः स्यन्दनं लोकपूजितम् ।

प्रतोदेन जवोपेतान्परमाश्वानचोदयत् ॥ १०-१३-७॥

tāvupāropya dāśārhaḥ syandanaṃ lokapūjitam |

pratodena javopetānparamāśvānacodayat || 10-13-7||

MHB 10-13-8

ते हयाः सहसोत्पेतुर्गृहीत्वा स्यन्दनोत्तमम् ।

आस्थितं पाण्डवेयाभ्यां यदूनामृषभेण च ॥ १०-१३-८॥

te hayāḥ sahasotpeturgṛhītvā syandanottamam |

āsthitaṃ pāṇḍaveyābhyāṃ yadūnāmṛṣabheṇa ca || 10-13-8||

MHB 10-13-9

वहतां शार्ङ्गधन्वानमश्वानां शीघ्रगामिनाम् ।

प्रादुरासीन्महाञ्शब्दः पक्षिणां पततामिव ॥ १०-१३-९॥

vahatāṃ śārṅgadhanvānamaśvānāṃ śīghragāminām |

prādurāsīnmahāñśabdaḥ pakṣiṇāṃ patatāmiva || 10-13-9||

MHB 10-13-10

ते समार्छन्नरव्याघ्राः क्षणेन भरतर्षभ ।

भीमसेनं महेष्वासं समनुद्रुत्य वेगिताः ॥ १०-१३-१०॥

te samārchannaravyāghrāḥ kṣaṇena bharatarṣabha |

bhīmasenaṃ maheṣvāsaṃ samanudrutya vegitāḥ || 10-13-10||

MHB 10-13-11

क्रोधदीप्तं तु कौन्तेयं द्विषदर्थे समुद्यतम् ।

नाशक्नुवन्वारयितुं समेत्यापि महारथाः ॥ १०-१३-११॥

krodhadīptaṃ tu kaunteyaṃ dviṣadarthe samudyatam |

nāśaknuvanvārayituṃ sametyāpi mahārathāḥ || 10-13-11||

MHB 10-13-12

स तेषां प्रेक्षतामेव श्रीमतां दृढधन्विनाम् ।

ययौ भागिरथीकच्छं हरिभिर्भृशवेगितैः ।

यत्र स्म श्रूयते द्रौणिः पुत्रहन्ता महात्मनाम् ॥ १०-१३-१२॥

sa teṣāṃ prekṣatāmeva śrīmatāṃ dṛḍhadhanvinām |

yayau bhāgirathīkacchaṃ haribhirbhṛśavegitaiḥ |

yatra sma śrūyate drauṇiḥ putrahantā mahātmanām || 10-13-12||

MHB 10-13-13

स ददर्श महात्मानमुदकान्ते यशस्विनम् ।

कृष्णद्वैपायनं व्यासमासीनमृषिभिः सह ॥ १०-१३-१३॥

sa dadarśa mahātmānamudakānte yaśasvinam |

kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsamāsīnamṛṣibhiḥ saha || 10-13-13||

MHB 10-13-14

तं चैव क्रूरकर्माणं घृताक्तं कुशचीरिणम् ।

रजसा ध्वस्तकेशान्तं ददर्श द्रौणिमन्तिके ॥ १०-१३-१४॥

taṃ caiva krūrakarmāṇaṃ ghṛtāktaṃ kuśacīriṇam |

rajasā dhvastakeśāntaṃ dadarśa drauṇimantike || 10-13-14||

MHB 10-13-15

तमभ्यधावत्कौन्तेयः प्रगृह्य सशरं धनुः ।

भीमसेनो महाबाहुस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ १०-१३-१५॥

tamabhyadhāvatkaunteyaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ |

bhīmaseno mahābāhustiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 10-13-15||

MHB 10-13-16

स दृष्ट्वा भीमधन्वानं प्रगृहीतशरासनम् ।

भ्रातरौ पृष्ठतश्चास्य जनार्दनरथे स्थितौ ।

व्यथितात्माभवद्द्रौणिः प्राप्तं चेदममन्यत ॥ १०-१३-१६॥

sa dṛṣṭvā bhīmadhanvānaṃ pragṛhītaśarāsanam |

bhrātarau pṛṣṭhataścāsya janārdanarathe sthitau |

vyathitātmābhavaddrauṇiḥ prāptaṃ cedamamanyata || 10-13-16||

MHB 10-13-17

स तद्दिव्यमदीनात्मा परमास्त्रमचिन्तयत् ।

जग्राह च स चैषीकां द्रौणिः सव्येन पाणिना ।

स तामापदमासाद्य दिव्यमस्त्रमुदीरयत् ॥ १०-१३-१७॥

sa taddivyamadīnātmā paramāstramacintayat |

jagrāha ca sa caiṣīkāṃ drauṇiḥ savyena pāṇinā |

sa tāmāpadamāsādya divyamastramudīrayat || 10-13-17||

MHB 10-13-18

अमृष्यमाणस्ताञ्शूरान्दिव्यायुधधरान्स्थितान् ।

अपाण्डवायेति रुषा व्यसृजद्दारुणं वचः ॥ १०-१३-१८॥

amṛṣyamāṇastāñśūrāndivyāyudhadharānsthitān |

apāṇḍavāyeti ruṣā vyasṛjaddāruṇaṃ vacaḥ || 10-13-18||

MHB 10-13-19

इत्युक्त्वा राजशार्दूल द्रोणपुत्रः प्रतापवान् ।

सर्वलोकप्रमोहार्थं तदस्त्रं प्रमुमोच ह ॥ १०-१३-१९॥

ityuktvā rājaśārdūla droṇaputraḥ pratāpavān |

sarvalokapramohārthaṃ tadastraṃ pramumoca ha || 10-13-19||

MHB 10-13-20

ततस्तस्यामिषीकायां पावकः समजायत ।

प्रधक्ष्यन्निव लोकांस्त्रीन्कालान्तकयमोपमः ॥ १०-१३-२०॥

tatastasyāmiṣīkāyāṃ pāvakaḥ samajāyata |

pradhakṣyanniva lokāṃstrīnkālāntakayamopamaḥ || 10-13-20||

Adhyaya: 14/18 (16)

MHB 10-14-1

वैशंपायन उवाच ।

इङ्गितेनैव दाशार्हस्तमभिप्रायमादितः ।

द्रौणेर्बुद्ध्वा महाबाहुरर्जुनं प्रत्यभाषत ॥ १०-१४-१॥

vaiśaṃpāyana uvāca |

iṅgitenaiva dāśārhastamabhiprāyamāditaḥ |

drauṇerbuddhvā mahābāhurarjunaṃ pratyabhāṣata || 10-14-1||

MHB 10-14-2

अर्जुनार्जुन यद्दिव्यमस्त्रं ते हृदि वर्तते ।

द्रोणोपदिष्टं तस्यायं कालः संप्रति पाण्डव ॥ १०-१४-२॥

arjunārjuna yaddivyamastraṃ te hṛdi vartate |

droṇopadiṣṭaṃ tasyāyaṃ kālaḥ saṃprati pāṇḍava || 10-14-2||

MHB 10-14-3

भ्रातॄणामात्मनश्चैव परित्राणाय भारत ।

विसृजैतत्त्वमप्याजावस्त्रमस्त्रनिवारणम् ॥ १०-१४-३॥

bhrātṝṇāmātmanaścaiva paritrāṇāya bhārata |

visṛjaitattvamapyājāvastramastranivāraṇam || 10-14-3||

MHB 10-14-4

केशवेनैवमुक्तस्तु पाण्डवः परवीरहा ।

अवातरद्रथात्तूर्णं प्रगृह्य सशरं धनुः ॥ १०-१४-४॥

keśavenaivamuktastu pāṇḍavaḥ paravīrahā |

avātaradrathāttūrṇaṃ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ || 10-14-4||

MHB 10-14-5

पूर्वमाचार्यपुत्राय ततोऽनन्तरमात्मने ।

भ्रातृभ्यश्चैव सर्वेभ्यः स्वस्तीत्युक्त्वा परंतपः ॥ १०-१४-५॥

pūrvamācāryaputrāya tato'nantaramātmane |

bhrātṛbhyaścaiva sarvebhyaḥ svastītyuktvā paraṃtapaḥ || 10-14-5||

MHB 10-14-6

देवताभ्यो नमस्कृत्य गुरुभ्यश्चैव सर्वशः ।

उत्ससर्ज शिवं ध्यायन्नस्त्रमस्त्रेण शाम्यताम् ॥ १०-१४-६॥

devatābhyo namaskṛtya gurubhyaścaiva sarvaśaḥ |

utsasarja śivaṃ dhyāyannastramastreṇa śāmyatām || 10-14-6||

MHB 10-14-7

ततस्तदस्त्रं सहसा सृष्टं गाण्डीवधन्वना ।

प्रजज्वाल महार्चिष्मद्युगान्तानलसंनिभम् ॥ १०-१४-७॥

tatastadastraṃ sahasā sṛṣṭaṃ gāṇḍīvadhanvanā |

prajajvāla mahārciṣmadyugāntānalasaṃnibham || 10-14-7||

MHB 10-14-8

तथैव द्रोणपुत्रस्य तदस्त्रं तिग्मतेजसः ।

प्रजज्वाल महाज्वालं तेजोमण्डलसंवृतम् ॥ १०-१४-८॥

tathaiva droṇaputrasya tadastraṃ tigmatejasaḥ |

prajajvāla mahājvālaṃ tejomaṇḍalasaṃvṛtam || 10-14-8||

MHB 10-14-9

निर्घाता बहवश्चासन्पेतुरुल्काः सहस्रशः ।

महद्भयं च भूतानां सर्वेषां समजायत ॥ १०-१४-९॥

nirghātā bahavaścāsanpeturulkāḥ sahasraśaḥ |

mahadbhayaṃ ca bhūtānāṃ sarveṣāṃ samajāyata || 10-14-9||

MHB 10-14-10

सशब्दमभवद्व्योम ज्वालामालाकुलं भृशम् ।

चचाल च मही कृत्स्ना सपर्वतवनद्रुमा ॥ १०-१४-१०॥

saśabdamabhavadvyoma jvālāmālākulaṃ bhṛśam |

cacāla ca mahī kṛtsnā saparvatavanadrumā || 10-14-10||

MHB 10-14-11

ते अस्त्रे तेजसा लोकांस्तापयन्ती व्यवस्थिते ।

महर्षी सहितौ तत्र दर्शयामासतुस्तदा ॥ १०-१४-११॥

te astre tejasā lokāṃstāpayantī vyavasthite |

maharṣī sahitau tatra darśayāmāsatustadā || 10-14-11||

MHB 10-14-12

नारदः स च धर्मात्मा भरतानां पितामहः ।

उभौ शमयितुं वीरौ भारद्वाजधनंजयौ ॥ १०-१४-१२॥

nāradaḥ sa ca dharmātmā bharatānāṃ pitāmahaḥ |

ubhau śamayituṃ vīrau bhāradvājadhanaṃjayau || 10-14-12||

MHB 10-14-13

तौ मुनी सर्वधर्मज्ञौ सर्वभूतहितैषिणौ ।

दीप्तयोरस्त्रयोर्मध्ये स्थितौ परमतेजसौ ॥ १०-१४-१३॥

tau munī sarvadharmajñau sarvabhūtahitaiṣiṇau |

dīptayorastrayormadhye sthitau paramatejasau || 10-14-13||

MHB 10-14-14

तदन्तरमनाधृष्यावुपगम्य यशस्विनौ ।

आस्तामृषिवरौ तत्र ज्वलिताविव पावकौ ॥ १०-१४-१४॥

tadantaramanādhṛṣyāvupagamya yaśasvinau |

āstāmṛṣivarau tatra jvalitāviva pāvakau || 10-14-14||

MHB 10-14-15

प्राणभृद्भिरनाधृष्यौ देवदानवसंमतौ ।

अस्त्रतेजः शमयितुं लोकानां हितकाम्यया ॥ १०-१४-१५॥

prāṇabhṛdbhiranādhṛṣyau devadānavasaṃmatau |

astratejaḥ śamayituṃ lokānāṃ hitakāmyayā || 10-14-15||

MHB 10-14-16

ऋषी ऊचतुः ।

नानाशस्त्रविदः पूर्वे येऽप्यतीता महारथाः ।

नैतदस्त्रं मनुष्येषु तैः प्रयुक्तं कथंचन ॥ १०-१४-१६॥

ṛṣī ūcatuḥ |

nānāśastravidaḥ pūrve ye'pyatītā mahārathāḥ |

naitadastraṃ manuṣyeṣu taiḥ prayuktaṃ kathaṃcana || 10-14-16||

Adhyaya: 15/18 (33)

MHB 10-15-1

वैशंपायन उवाच ।

दृष्ट्वैव नरशार्दूलस्तावग्निसमतेजसौ ।

संजहार शरं दिव्यं त्वरमाणो धनंजयः ॥ १०-१५-१॥

vaiśaṃpāyana uvāca |

dṛṣṭvaiva naraśārdūlastāvagnisamatejasau |

saṃjahāra śaraṃ divyaṃ tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ || 10-15-1||

MHB 10-15-2

उवाच वदतां श्रेष्ठस्तावृषी प्राञ्जलिस्तदा ।

प्रयुक्तमस्त्रमस्त्रेण शाम्यतामिति वै मया ॥ १०-१५-२॥

uvāca vadatāṃ śreṣṭhastāvṛṣī prāñjalistadā |

prayuktamastramastreṇa śāmyatāmiti vai mayā || 10-15-2||

MHB 10-15-3

संहृते परमास्त्रेऽस्मिन्सर्वानस्मानशेषतः ।

पापकर्मा ध्रुवं द्रौणिः प्रधक्ष्यत्यस्त्रतेजसा ॥ १०-१५-३॥

saṃhṛte paramāstre'sminsarvānasmānaśeṣataḥ |

pāpakarmā dhruvaṃ drauṇiḥ pradhakṣyatyastratejasā || 10-15-3||

MHB 10-15-4

अत्र यद्धितमस्माकं लोकानां चैव सर्वथा ।

भवन्तौ देवसंकाशौ तथा संहर्तुमर्हतः ॥ १०-१५-४॥

atra yaddhitamasmākaṃ lokānāṃ caiva sarvathā |

bhavantau devasaṃkāśau tathā saṃhartumarhataḥ || 10-15-4||

MHB 10-15-5

इत्युक्त्वा संजहारास्त्रं पुनरेव धनंजयः ।

संहारो दुष्करस्तस्य देवैरपि हि संयुगे ॥ १०-१५-५॥

ityuktvā saṃjahārāstraṃ punareva dhanaṃjayaḥ |

saṃhāro duṣkarastasya devairapi hi saṃyuge || 10-15-5||

MHB 10-15-6

विसृष्टस्य रणे तस्य परमास्त्रस्य संग्रहे ।

न शक्तः पाण्डवादन्यः साक्षादपि शतक्रतुः ॥ १०-१५-६॥

visṛṣṭasya raṇe tasya paramāstrasya saṃgrahe |

na śaktaḥ pāṇḍavādanyaḥ sākṣādapi śatakratuḥ || 10-15-6||

MHB 10-15-7

ब्रह्मतेजोभवं तद्धि विसृष्टमकृतात्मना ।

न शक्यमावर्तयितुं ब्रह्मचारिव्रतादृते ॥ १०-१५-७॥

brahmatejobhavaṃ taddhi visṛṣṭamakṛtātmanā |

na śakyamāvartayituṃ brahmacārivratādṛte || 10-15-7||

MHB 10-15-8

अचीर्णब्रह्मचर्यो यः सृष्ट्वावर्तयते पुनः ।

तदस्त्रं सानुबन्धस्य मूर्धानं तस्य कृन्तति ॥ १०-१५-८॥

acīrṇabrahmacaryo yaḥ sṛṣṭvāvartayate punaḥ |

tadastraṃ sānubandhasya mūrdhānaṃ tasya kṛntati || 10-15-8||

MHB 10-15-9

ब्रह्मचारी व्रती चापि दुरवापमवाप्य तत् ।

परमव्यसनार्तोऽपि नार्जुनोऽस्त्रं व्यमुञ्चत ॥ १०-१५-९॥

brahmacārī vratī cāpi duravāpamavāpya tat |

paramavyasanārto'pi nārjuno'straṃ vyamuñcata || 10-15-9||

MHB 10-15-10

सत्यव्रतधरः शूरो ब्रह्मचारी च पाण्डवः ।

गुरुवर्ती च तेनास्त्रं संजहारार्जुनः पुनः ॥ १०-१५-१०॥

satyavratadharaḥ śūro brahmacārī ca pāṇḍavaḥ |

guruvartī ca tenāstraṃ saṃjahārārjunaḥ punaḥ || 10-15-10||

MHB 10-15-11

द्रौणिरप्यथ संप्रेक्ष्य तावृषी पुरतः स्थितौ ।

न शशाक पुनर्घोरमस्त्रं संहर्तुमाहवे ॥ १०-१५-११॥

drauṇirapyatha saṃprekṣya tāvṛṣī purataḥ sthitau |

na śaśāka punarghoramastraṃ saṃhartumāhave || 10-15-11||

MHB 10-15-12

अशक्तः प्रतिसंहारे परमास्त्रस्य संयुगे ।

द्रौणिर्दीनमना राजन्द्वैपायनमभाषत ॥ १०-१५-१२॥

aśaktaḥ pratisaṃhāre paramāstrasya saṃyuge |

drauṇirdīnamanā rājandvaipāyanamabhāṣata || 10-15-12||

MHB 10-15-13

उत्तमव्यसनार्तेन प्राणत्राणमभीप्सुना ।

मयैतदस्त्रमुत्सृष्टं भीमसेनभयान्मुने ॥ १०-१५-१३॥

uttamavyasanārtena prāṇatrāṇamabhīpsunā |

mayaitadastramutsṛṣṭaṃ bhīmasenabhayānmune || 10-15-13||

MHB 10-15-14

अधर्मश्च कृतोऽनेन धार्तराष्ट्रं जिघांसता ।

मिथ्याचारेण भगवन्भीमसेनेन संयुगे ॥ १०-१५-१४॥

adharmaśca kṛto'nena dhārtarāṣṭraṃ jighāṃsatā |

mithyācāreṇa bhagavanbhīmasenena saṃyuge || 10-15-14||

MHB 10-15-15

अतः सृष्टमिदं ब्रह्मन्मयास्त्रमकृतात्मना ।

तस्य भूयोऽद्य संहारं कर्तुं नाहमिहोत्सहे ॥ १०-१५-१५॥

ataḥ sṛṣṭamidaṃ brahmanmayāstramakṛtātmanā |

tasya bhūyo'dya saṃhāraṃ kartuṃ nāhamihotsahe || 10-15-15||

MHB 10-15-16

विसृष्टं हि मया दिव्यमेतदस्त्रं दुरासदम् ।

अपाण्डवायेति मुने वह्नितेजोऽनुमन्त्र्य वै ॥ १०-१५-१६॥

visṛṣṭaṃ hi mayā divyametadastraṃ durāsadam |

apāṇḍavāyeti mune vahnitejo'numantrya vai || 10-15-16||

MHB 10-15-17

तदिदं पाण्डवेयानामन्तकायाभिसंहितम् ।

अद्य पाण्डुसुतान्सर्वाञ्जीविताद्भ्रंशयिष्यति ॥ १०-१५-१७॥

tadidaṃ pāṇḍaveyānāmantakāyābhisaṃhitam |

adya pāṇḍusutānsarvāñjīvitādbhraṃśayiṣyati || 10-15-17||

MHB 10-15-18

कृतं पापमिदं ब्रह्मन्रोषाविष्टेन चेतसा ।

वधमाशास्य पार्थानां मयास्त्रं सृजता रणे ॥ १०-१५-१८॥

kṛtaṃ pāpamidaṃ brahmanroṣāviṣṭena cetasā |

vadhamāśāsya pārthānāṃ mayāstraṃ sṛjatā raṇe || 10-15-18||

MHB 10-15-19

व्यास उवाच ।

अस्त्रं ब्रह्मशिरस्तात विद्वान्पार्थो धनंजयः ।

उत्सृष्टवान्न रोषेण न वधाय तवाहवे ॥ १०-१५-१९॥

vyāsa uvāca |

astraṃ brahmaśirastāta vidvānpārtho dhanaṃjayaḥ |

utsṛṣṭavānna roṣeṇa na vadhāya tavāhave || 10-15-19||

MHB 10-15-20

अस्त्रमस्त्रेण तु रणे तव संशमयिष्यता ।

विसृष्टमर्जुनेनेदं पुनश्च प्रतिसंहृतम् ॥ १०-१५-२०॥

astramastreṇa tu raṇe tava saṃśamayiṣyatā |

visṛṣṭamarjunenedaṃ punaśca pratisaṃhṛtam || 10-15-20||

MHB 10-15-21

ब्रह्मास्त्रमप्यवाप्यैतदुपदेशात्पितुस्तव ।

क्षत्रधर्मान्महाबाहुर्नाकम्पत धनंजयः ॥ १०-१५-२१॥

brahmāstramapyavāpyaitadupadeśātpitustava |

kṣatradharmānmahābāhurnākampata dhanaṃjayaḥ || 10-15-21||

MHB 10-15-22

एवं धृतिमतः साधोः सर्वास्त्रविदुषः सतः ।

सभ्रातृबन्धोः कस्मात्त्वं वधमस्य चिकीर्षसि ॥ १०-१५-२२॥

evaṃ dhṛtimataḥ sādhoḥ sarvāstraviduṣaḥ sataḥ |

sabhrātṛbandhoḥ kasmāttvaṃ vadhamasya cikīrṣasi || 10-15-22||

MHB 10-15-23

अस्त्रं ब्रह्मशिरो यत्र परमास्त्रेण वध्यते ।

समा द्वादश पर्जन्यस्तद्राष्ट्रं नाभिवर्षति ॥ १०-१५-२३॥

astraṃ brahmaśiro yatra paramāstreṇa vadhyate |

samā dvādaśa parjanyastadrāṣṭraṃ nābhivarṣati || 10-15-23||

MHB 10-15-24

एतदर्थं महाबाहुः शक्तिमानपि पाण्डवः ।

न विहन्त्येतदस्त्रं ते प्रजाहितचिकीर्षया ॥ १०-१५-२४॥

etadarthaṃ mahābāhuḥ śaktimānapi pāṇḍavaḥ |

na vihantyetadastraṃ te prajāhitacikīrṣayā || 10-15-24||

MHB 10-15-25

पाण्डवास्त्वं च राष्ट्रं च सदा संरक्ष्यमेव नः ।

तस्मात्संहर दिव्यं त्वमस्त्रमेतन्महाभुज ॥ १०-१५-२५॥

pāṇḍavāstvaṃ ca rāṣṭraṃ ca sadā saṃrakṣyameva naḥ |

tasmātsaṃhara divyaṃ tvamastrametanmahābhuja || 10-15-25||

MHB 10-15-26

अरोषस्तव चैवास्तु पार्थाः सन्तु निरामयाः ।

न ह्यधर्मेण राजर्षिः पाण्डवो जेतुमिच्छति ॥ १०-१५-२६॥

aroṣastava caivāstu pārthāḥ santu nirāmayāḥ |

na hyadharmeṇa rājarṣiḥ pāṇḍavo jetumicchati || 10-15-26||

MHB 10-15-27

मणिं चैतं प्रयच्छैभ्यो यस्ते शिरसि तिष्ठति ।

एतदादाय ते प्राणान्प्रतिदास्यन्ति पाण्डवाः ॥ १०-१५-२७॥

maṇiṃ caitaṃ prayacchaibhyo yaste śirasi tiṣṭhati |

etadādāya te prāṇānpratidāsyanti pāṇḍavāḥ || 10-15-27||

MHB 10-15-28

द्रौणिरुवाच ।

पाण्डवैर्यानि रत्नानि यच्चान्यत्कौरवैर्धनम् ।

अवाप्तानीह तेभ्योऽयं मणिर्मम विशिष्यते ॥ १०-१५-२८॥

drauṇiruvāca |

pāṇḍavairyāni ratnāni yaccānyatkauravairdhanam |

avāptānīha tebhyo'yaṃ maṇirmama viśiṣyate || 10-15-28||

MHB 10-15-29

यमाबध्य भयं नास्ति शस्त्रव्याधिक्षुधाश्रयम् ।

देवेभ्यो दानवेभ्यो वा नागेभ्यो वा कथंचन ॥ १०-१५-२९॥

yamābadhya bhayaṃ nāsti śastravyādhikṣudhāśrayam |

devebhyo dānavebhyo vā nāgebhyo vā kathaṃcana || 10-15-29||

MHB 10-15-30

न च रक्षोगणभयं न तस्करभयं तथा ।

एवंवीर्यो मणिरयं न मे त्याज्यः कथंचन ॥ १०-१५-३०॥

na ca rakṣogaṇabhayaṃ na taskarabhayaṃ tathā |

evaṃvīryo maṇirayaṃ na me tyājyaḥ kathaṃcana || 10-15-30||

MHB 10-15-31

यत्तु मे भगवानाह तन्मे कार्यमनन्तरम् ।

अयं मणिरयं चाहमिषीका निपतिष्यति ।

गर्भेषु पाण्डवेयानाममोघं चैतदुद्यतम् ॥ १०-१५-३१॥

yattu me bhagavānāha tanme kāryamanantaram |

ayaṃ maṇirayaṃ cāhamiṣīkā nipatiṣyati |

garbheṣu pāṇḍaveyānāmamoghaṃ caitadudyatam || 10-15-31||

MHB 10-15-32

व्यास उवाच ।

एवं कुरु न चान्या ते बुद्धिः कार्या कदाचन ।

गर्भेषु पाण्डवेयानां विसृज्यैतदुपारम ॥ १०-१५-३२॥

vyāsa uvāca |

evaṃ kuru na cānyā te buddhiḥ kāryā kadācana |

garbheṣu pāṇḍaveyānāṃ visṛjyaitadupārama || 10-15-32||

MHB 10-15-33

वैशंपायन उवाच ।

ततः परममस्त्रं तदश्वत्थामा भृशातुरः ।

द्वैपायनवचः श्रुत्वा गर्भेषु प्रमुमोच ह ॥ १०-१५-३३॥

vaiśaṃpāyana uvāca |

tataḥ paramamastraṃ tadaśvatthāmā bhṛśāturaḥ |

dvaipāyanavacaḥ śrutvā garbheṣu pramumoca ha || 10-15-33||

Adhyaya: 16/18 (36)

MHB 10-16-1

वैशंपायन उवाच ।

तदाज्ञाय हृषीकेशो विसृष्टं पापकर्मणा ।

हृष्यमाण इदं वाक्यं द्रौणिं प्रत्यब्रवीत्तदा ॥ १०-१६-१॥

vaiśaṃpāyana uvāca |

tadājñāya hṛṣīkeśo visṛṣṭaṃ pāpakarmaṇā |

hṛṣyamāṇa idaṃ vākyaṃ drauṇiṃ pratyabravīttadā || 10-16-1||

MHB 10-16-2

विराटस्य सुतां पूर्वं स्नुषां गाण्डीवधन्वनः ।

उपप्लव्यगतां दृष्ट्वा व्रतवान्ब्राह्मणोऽब्रवीत् ॥ १०-१६-२॥

virāṭasya sutāṃ pūrvaṃ snuṣāṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ |

upaplavyagatāṃ dṛṣṭvā vratavānbrāhmaṇo'bravīt || 10-16-2||

MHB 10-16-3

परिक्षीणेषु कुरुषु पुत्रस्तव जनिष्यति ।

एतदस्य परिक्षित्त्वं गर्भस्थस्य भविष्यति ॥ १०-१६-३॥

parikṣīṇeṣu kuruṣu putrastava janiṣyati |

etadasya parikṣittvaṃ garbhasthasya bhaviṣyati || 10-16-3||

MHB 10-16-4

तस्य तद्वचनं साधोः सत्यमेव भविष्यति ।

परिक्षिद्भविता ह्येषां पुनर्वंशकरः सुतः ॥ १०-१६-४॥

tasya tadvacanaṃ sādhoḥ satyameva bhaviṣyati |

parikṣidbhavitā hyeṣāṃ punarvaṃśakaraḥ sutaḥ || 10-16-4||

MHB 10-16-5

एवं ब्रुवाणं गोविन्दं सात्वतप्रवरं तदा ।

द्रौणिः परमसंरब्धः प्रत्युवाचेदमुत्तरम् ॥ १०-१६-५॥

evaṃ bruvāṇaṃ govindaṃ sātvatapravaraṃ tadā |

drauṇiḥ paramasaṃrabdhaḥ pratyuvācedamuttaram || 10-16-5||

MHB 10-16-6

नैतदेवं यथात्थ त्वं पक्षपातेन केशव ।

वचनं पुण्डरीकाक्ष न च मद्वाक्यमन्यथा ॥ १०-१६-६॥

naitadevaṃ yathāttha tvaṃ pakṣapātena keśava |

vacanaṃ puṇḍarīkākṣa na ca madvākyamanyathā || 10-16-6||

MHB 10-16-7

पतिष्यत्येतदस्त्रं हि गर्भे तस्या मयोद्यतम् ।

विराटदुहितुः कृष्ण यां त्वं रक्षितुमिच्छसि ॥ १०-१६-७॥

patiṣyatyetadastraṃ hi garbhe tasyā mayodyatam |

virāṭaduhituḥ kṛṣṇa yāṃ tvaṃ rakṣitumicchasi || 10-16-7||

MHB 10-16-8

वासुदेव उवाच ।

अमोघः परमास्त्रस्य पातस्तस्य भविष्यति ।

स तु गर्भो मृतो जातो दीर्घमायुरवाप्स्यति ॥ १०-१६-८॥

vāsudeva uvāca |

amoghaḥ paramāstrasya pātastasya bhaviṣyati |

sa tu garbho mṛto jāto dīrghamāyuravāpsyati || 10-16-8||

MHB 10-16-9

त्वां तु कापुरुषं पापं विदुः सर्वे मनीषिणः ।

असकृत्पापकर्माणं बालजीवितघातकम् ॥ १०-१६-९॥

tvāṃ tu kāpuruṣaṃ pāpaṃ viduḥ sarve manīṣiṇaḥ |

asakṛtpāpakarmāṇaṃ bālajīvitaghātakam || 10-16-9||

MHB 10-16-10

तस्मात्त्वमस्य पापस्य कर्मणः फलमाप्नुहि ।

त्रीणि वर्षसहस्राणि चरिष्यसि महीमिमाम् ।

अप्राप्नुवन्क्वचित्कांचित्संविदं जातु केनचित् ॥ १०-१६-१०॥

tasmāttvamasya pāpasya karmaṇaḥ phalamāpnuhi |

trīṇi varṣasahasrāṇi cariṣyasi mahīmimām |

aprāpnuvankvacitkāṃcitsaṃvidaṃ jātu kenacit || 10-16-10||

MHB 10-16-11

निर्जनानसहायस्त्वं देशान्प्रविचरिष्यसि ।

भवित्री न हि ते क्षुद्र जनमध्येषु संस्थितिः ॥ १०-१६-११॥

nirjanānasahāyastvaṃ deśānpravicariṣyasi |

bhavitrī na hi te kṣudra janamadhyeṣu saṃsthitiḥ || 10-16-11||

MHB 10-16-12

पूयशोणितगन्धी च दुर्गकान्तारसंश्रयः ।

विचरिष्यसि पापात्मन्सर्वव्याधिसमन्वितः ॥ १०-१६-१२॥

pūyaśoṇitagandhī ca durgakāntārasaṃśrayaḥ |

vicariṣyasi pāpātmansarvavyādhisamanvitaḥ || 10-16-12||

MHB 10-16-13

वयः प्राप्य परिक्षित्तु वेदव्रतमवाप्य च ।

कृपाच्छारद्वताद्वीरः सर्वास्त्राण्युपलप्स्यते ॥ १०-१६-१३॥

vayaḥ prāpya parikṣittu vedavratamavāpya ca |

kṛpācchāradvatādvīraḥ sarvāstrāṇyupalapsyate || 10-16-13||

MHB 10-16-14

विदित्वा परमास्त्राणि क्षत्रधर्मव्रते स्थितः ।

षष्टिं वर्षाणि धर्मात्मा वसुधां पालयिष्यति ॥ १०-१६-१४॥

viditvā paramāstrāṇi kṣatradharmavrate sthitaḥ |

ṣaṣṭiṃ varṣāṇi dharmātmā vasudhāṃ pālayiṣyati || 10-16-14||

MHB 10-16-15

इतश्चोर्ध्वं महाबाहुः कुरुराजो भविष्यति ।

परिक्षिन्नाम नृपतिर्मिषतस्ते सुदुर्मते ।

पश्य मे तपसो वीर्यं सत्यस्य च नराधम ॥ १०-१६-१५॥

itaścordhvaṃ mahābāhuḥ kururājo bhaviṣyati |

parikṣinnāma nṛpatirmiṣataste sudurmate |

paśya me tapaso vīryaṃ satyasya ca narādhama || 10-16-15||

MHB 10-16-16

व्यास उवाच ।

यस्मादनादृत्य कृतं त्वयास्मान्कर्म दारुणम् ।

ब्राह्मणस्य सतश्चैव यस्मात्ते वृत्तमीदृशम् ॥ १०-१६-१६॥

vyāsa uvāca |

yasmādanādṛtya kṛtaṃ tvayāsmānkarma dāruṇam |

brāhmaṇasya sataścaiva yasmātte vṛttamīdṛśam || 10-16-16||

MHB 10-16-17

तस्माद्यद्देवकीपुत्र उक्तवानुत्तमं वचः ।

असंशयं ते तद्भावि क्षुद्रकर्मन्व्रजाश्वितः ॥ १०-१६-१७॥

tasmādyaddevakīputra uktavānuttamaṃ vacaḥ |

asaṃśayaṃ te tadbhāvi kṣudrakarmanvrajāśvitaḥ || 10-16-17||

MHB 10-16-18

अश्वत्थामोवाच ।

सहैव भवता ब्रह्मन्स्थास्यामि पुरुषेष्वहम् ।

सत्यवागस्तु भगवानयं च पुरुषोत्तमः ॥ १०-१६-१८॥

aśvatthāmovāca |

sahaiva bhavatā brahmansthāsyāmi puruṣeṣvaham |

satyavāgastu bhagavānayaṃ ca puruṣottamaḥ || 10-16-18||

MHB 10-16-19

वैशंपायन उवाच ।

प्रदायाथ मणिं द्रौणिः पाण्डवानां महात्मनाम् ।

जगाम विमनास्तेषां सर्वेषां पश्यतां वनम् ॥ १०-१६-१९॥

vaiśaṃpāyana uvāca |

pradāyātha maṇiṃ drauṇiḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanām |

jagāma vimanāsteṣāṃ sarveṣāṃ paśyatāṃ vanam || 10-16-19||

MHB 10-16-20

पाण्डवाश्चापि गोविन्दं पुरस्कृत्य हतद्विषः ।

कृष्णद्वैपायनं चैव नारदं च महामुनिम् ॥ १०-१६-२०॥

pāṇḍavāścāpi govindaṃ puraskṛtya hatadviṣaḥ |

kṛṣṇadvaipāyanaṃ caiva nāradaṃ ca mahāmunim || 10-16-20||

MHB 10-16-21

द्रोणपुत्रस्य सहजं मणिमादाय सत्वराः ।

द्रौपदीमभ्यधावन्त प्रायोपेतां मनस्विनीम् ॥ १०-१६-२१॥

droṇaputrasya sahajaṃ maṇimādāya satvarāḥ |

draupadīmabhyadhāvanta prāyopetāṃ manasvinīm || 10-16-21||

MHB 10-16-22

ततस्ते पुरुषव्याघ्राः सदश्वैरनिलोपमैः ।

अभ्ययुः सहदाशार्हाः शिबिरं पुनरेव ह ॥ १०-१६-२२॥

tataste puruṣavyāghrāḥ sadaśvairanilopamaiḥ |

abhyayuḥ sahadāśārhāḥ śibiraṃ punareva ha || 10-16-22||

MHB 10-16-23

अवतीर्य रथाभ्यां तु त्वरमाणा महारथाः ।

ददृशुर्द्रौपदीं कृष्णामार्तामार्ततराः स्वयम् ॥ १०-१६-२३॥

avatīrya rathābhyāṃ tu tvaramāṇā mahārathāḥ |

dadṛśurdraupadīṃ kṛṣṇāmārtāmārtatarāḥ svayam || 10-16-23||

MHB 10-16-24

तामुपेत्य निरानन्दां दुःखशोकसमन्विताम् ।

परिवार्य व्यतिष्ठन्त पाण्डवाः सहकेशवाः ॥ १०-१६-२४॥

tāmupetya nirānandāṃ duḥkhaśokasamanvitām |

parivārya vyatiṣṭhanta pāṇḍavāḥ sahakeśavāḥ || 10-16-24||

MHB 10-16-25

ततो राज्ञाभ्यनुज्ञातो भीमसेनो महाबलः ।

प्रददौ तु मणिं दिव्यं वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १०-१६-२५॥

tato rājñābhyanujñāto bhīmaseno mahābalaḥ |

pradadau tu maṇiṃ divyaṃ vacanaṃ cedamabravīt || 10-16-25||

MHB 10-16-26

अयं भद्रे तव मणिः पुत्रहन्ता जितः स ते ।

उत्तिष्ठ शोकमुत्सृज्य क्षत्रधर्ममनुस्मर ॥ १०-१६-२६॥

ayaṃ bhadre tava maṇiḥ putrahantā jitaḥ sa te |

uttiṣṭha śokamutsṛjya kṣatradharmamanusmara || 10-16-26||

MHB 10-16-27

प्रयाणे वासुदेवस्य शमार्थमसितेक्षणे ।

यान्युक्तानि त्वया भीरु वाक्यानि मधुघातिनः ॥ १०-१६-२७॥

prayāṇe vāsudevasya śamārthamasitekṣaṇe |

yānyuktāni tvayā bhīru vākyāni madhughātinaḥ || 10-16-27||

MHB 10-16-28

नैव मे पतयः सन्ति न पुत्रा भ्रातरो न च ।

नैव त्वमपि गोविन्द शममिच्छति राजनि ॥ १०-१६-२८॥

naiva me patayaḥ santi na putrā bhrātaro na ca |

naiva tvamapi govinda śamamicchati rājani || 10-16-28||

MHB 10-16-29

उक्तवत्यसि धीराणि वाक्यानि पुरुषोत्तमम् ।

क्षत्रधर्मानुरूपाणि तानि संस्मर्तुमर्हसि ॥ १०-१६-२९॥

uktavatyasi dhīrāṇi vākyāni puruṣottamam |

kṣatradharmānurūpāṇi tāni saṃsmartumarhasi || 10-16-29||

MHB 10-16-30

हतो दुर्योधनः पापो राज्यस्य परिपन्थकः ।

दुःशासनस्य रुधिरं पीतं विस्फुरतो मया ॥ १०-१६-३०॥

hato duryodhanaḥ pāpo rājyasya paripanthakaḥ |

duḥśāsanasya rudhiraṃ pītaṃ visphurato mayā || 10-16-30||

MHB 10-16-31

वैरस्य गतमानृण्यं न स्म वाच्या विवक्षताम् ।

जित्वा मुक्तो द्रोणपुत्रो ब्राह्मण्याद्गौरवेण च ॥ १०-१६-३१॥

vairasya gatamānṛṇyaṃ na sma vācyā vivakṣatām |

jitvā mukto droṇaputro brāhmaṇyādgauraveṇa ca || 10-16-31||

MHB 10-16-32

यशोऽस्य पातितं देवि शरीरं त्ववशेषितम् ।

वियोजितश्च मणिना न्यासितश्चायुधं भुवि ॥ १०-१६-३२॥

yaśo'sya pātitaṃ devi śarīraṃ tvavaśeṣitam |

viyojitaśca maṇinā nyāsitaścāyudhaṃ bhuvi || 10-16-32||

MHB 10-16-33

द्रौपद्युवाच ।

केवलानृण्यमाप्तास्मि गुरुपुत्रो गुरुर्मम ।

शिरस्येतं मणिं राजा प्रतिबध्नातु भारत ॥ १०-१६-३३॥

draupadyuvāca |

kevalānṛṇyamāptāsmi guruputro gururmama |

śirasyetaṃ maṇiṃ rājā pratibadhnātu bhārata || 10-16-33||

MHB 10-16-34

वैशंपायन उवाच ।

तं गृहीत्वा ततो राजा शिरस्येवाकरोत्तदा ।

गुरोरुच्छिष्टमित्येव द्रौपद्या वचनादपि ॥ १०-१६-३४॥

vaiśaṃpāyana uvāca |

taṃ gṛhītvā tato rājā śirasyevākarottadā |

gurorucchiṣṭamityeva draupadyā vacanādapi || 10-16-34||

MHB 10-16-35

ततो दिव्यं मणिवरं शिरसा धारयन्प्रभुः ।

शुशुभे स महाराजः सचन्द्र इव पर्वतः ॥ १०-१६-३५॥

tato divyaṃ maṇivaraṃ śirasā dhārayanprabhuḥ |

śuśubhe sa mahārājaḥ sacandra iva parvataḥ || 10-16-35||

MHB 10-16-36

उत्तस्थौ पुत्रशोकार्ता ततः कृष्णा मनस्विनी ।

कृष्णं चापि महाबाहुं पर्यपृच्छत धर्मराट् ॥ १०-१६-३६॥

uttasthau putraśokārtā tataḥ kṛṣṇā manasvinī |

kṛṣṇaṃ cāpi mahābāhuṃ paryapṛcchata dharmarāṭ || 10-16-36||

Adhyaya: 17/18 (26)

MHB 10-17-1

वैशंपायन उवाच ।

हतेषु सर्वसैन्येषु सौप्तिके तै रथैस्त्रिभिः ।

शोचन्युधिष्ठिरो राजा दाशार्हमिदमब्रवीत् ॥ १०-१७-१॥

vaiśaṃpāyana uvāca |

hateṣu sarvasainyeṣu sauptike tai rathaistribhiḥ |

śocanyudhiṣṭhiro rājā dāśārhamidamabravīt || 10-17-1||

MHB 10-17-2

कथं नु कृष्ण पापेन क्षुद्रेणाक्लिष्टकर्मणा ।

द्रौणिना निहताः सर्वे मम पुत्रा महारथाः ॥ १०-१७-२॥

kathaṃ nu kṛṣṇa pāpena kṣudreṇākliṣṭakarmaṇā |

drauṇinā nihatāḥ sarve mama putrā mahārathāḥ || 10-17-2||

MHB 10-17-3

तथा कृतास्त्रा विक्रान्ताः सहस्रशतयोधिनः ।

द्रुपदस्यात्मजाश्चैव द्रोणपुत्रेण पातिताः ॥ १०-१७-३॥

tathā kṛtāstrā vikrāntāḥ sahasraśatayodhinaḥ |

drupadasyātmajāścaiva droṇaputreṇa pātitāḥ || 10-17-3||

MHB 10-17-4

यस्य द्रोणो महेष्वासो न प्रादादाहवे मुखम् ।

तं जघ्ने रथिनां श्रेष्ठं धृष्टद्युम्नं कथं नु सः ॥ १०-१७-४॥

yasya droṇo maheṣvāso na prādādāhave mukham |

taṃ jaghne rathināṃ śreṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ kathaṃ nu saḥ || 10-17-4||

MHB 10-17-5

किं नु तेन कृतं कर्म तथायुक्तं नरर्षभ ।

यदेकः शिबिरं सर्वमवधीन्नो गुरोः सुतः ॥ १०-१७-५॥

kiṃ nu tena kṛtaṃ karma tathāyuktaṃ nararṣabha |

yadekaḥ śibiraṃ sarvamavadhīnno guroḥ sutaḥ || 10-17-5||

MHB 10-17-6

वासुदेव उवाच ।

नूनं स देवदेवानामीश्वरेश्वरमव्ययम् ।

जगाम शरणं द्रौणिरेकस्तेनावधीद्बहून् ॥ १०-१७-६॥

vāsudeva uvāca |

nūnaṃ sa devadevānāmīśvareśvaramavyayam |

jagāma śaraṇaṃ drauṇirekastenāvadhīdbahūn || 10-17-6||

MHB 10-17-7

प्रसन्नो हि महादेवो दद्यादमरतामपि ।

वीर्यं च गिरिशो दद्याद्येनेन्द्रमपि शातयेत् ॥ १०-१७-७॥

prasanno hi mahādevo dadyādamaratāmapi |

vīryaṃ ca giriśo dadyādyenendramapi śātayet || 10-17-7||

MHB 10-17-8

वेदाहं हि महादेवं तत्त्वेन भरतर्षभ ।

यानि चास्य पुराणानि कर्माणि विविधान्युत ॥ १०-१७-८॥

vedāhaṃ hi mahādevaṃ tattvena bharatarṣabha |

yāni cāsya purāṇāni karmāṇi vividhānyuta || 10-17-8||

MHB 10-17-9

आदिरेष हि भूतानां मध्यमन्तश्च भारत ।

विचेष्टते जगच्चेदं सर्वमस्यैव कर्मणा ॥ १०-१७-९॥

ādireṣa hi bhūtānāṃ madhyamantaśca bhārata |

viceṣṭate jagaccedaṃ sarvamasyaiva karmaṇā || 10-17-9||

MHB 10-17-10

एवं सिसृक्षुर्भूतानि ददर्श प्रथमं विभुः ।

पितामहोऽब्रवीच्चैनं भूतानि सृज माचिरम् ॥ १०-१७-१०॥

evaṃ sisṛkṣurbhūtāni dadarśa prathamaṃ vibhuḥ |

pitāmaho'bravīccainaṃ bhūtāni sṛja māciram || 10-17-10||

MHB 10-17-11

हरिकेशस्तथेत्युक्त्वा भूतानां दोषदर्शिवान् ।

दीर्घकालं तपस्तेपे मग्नोऽम्भसि महातपाः ॥ १०-१७-११॥

harikeśastathetyuktvā bhūtānāṃ doṣadarśivān |

dīrghakālaṃ tapastepe magno'mbhasi mahātapāḥ || 10-17-11||

MHB 10-17-12

सुमहान्तं ततः कालं प्रतीक्ष्यैनं पितामहः ।

स्रष्टारं सर्वभूतानां ससर्ज मनसापरम् ॥ १०-१७-१२॥

sumahāntaṃ tataḥ kālaṃ pratīkṣyainaṃ pitāmahaḥ |

sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ sasarja manasāparam || 10-17-12||

MHB 10-17-13

सोऽब्रवीत्पितरं दृष्ट्वा गिरिशं मग्नमम्भसि ।

यदि मे नाग्रजस्त्वन्यस्ततः स्रक्ष्याम्यहं प्रजाः ॥ १०-१७-१३॥

so'bravītpitaraṃ dṛṣṭvā giriśaṃ magnamambhasi |

yadi me nāgrajastvanyastataḥ srakṣyāmyahaṃ prajāḥ || 10-17-13||

MHB 10-17-14

तमब्रवीत्पिता नास्ति त्वदन्यः पुरुषोऽग्रजः ।

स्थाणुरेष जले मग्नो विस्रब्धः कुरु वै कृतिम् ॥ १०-१७-१४॥

tamabravītpitā nāsti tvadanyaḥ puruṣo'grajaḥ |

sthāṇureṣa jale magno visrabdhaḥ kuru vai kṛtim || 10-17-14||

MHB 10-17-15

स भूतान्यसृजत्सप्त दक्षादींस्तु प्रजापतीन् ।

यैरिमं व्यकरोत्सर्वं भूतग्रामं चतुर्विधम् ॥ १०-१७-१५॥

sa bhūtānyasṛjatsapta dakṣādīṃstu prajāpatīn |

yairimaṃ vyakarotsarvaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham || 10-17-15||

MHB 10-17-16

ताः सृष्टमात्राः क्षुधिताः प्रजाः सर्वाः प्रजापतिम् ।

बिभक्षयिषवो राजन्सहसा प्राद्रवंस्तदा ॥ १०-१७-१६॥

tāḥ sṛṣṭamātrāḥ kṣudhitāḥ prajāḥ sarvāḥ prajāpatim |

bibhakṣayiṣavo rājansahasā prādravaṃstadā || 10-17-16||

MHB 10-17-17

स भक्ष्यमाणस्त्राणार्थी पितामहमुपाद्रवत् ।

आभ्यो मां भगवान्पातु वृत्तिरासां विधीयताम् ॥ १०-१७-१७॥

sa bhakṣyamāṇastrāṇārthī pitāmahamupādravat |

ābhyo māṃ bhagavānpātu vṛttirāsāṃ vidhīyatām || 10-17-17||

MHB 10-17-18

ततस्ताभ्यो ददावन्नमोषधीः स्थावराणि च ।

जङ्गमानि च भूतानि दुर्बलानि बलीयसाम् ॥ १०-१७-१८॥

tatastābhyo dadāvannamoṣadhīḥ sthāvarāṇi ca |

jaṅgamāni ca bhūtāni durbalāni balīyasām || 10-17-18||

MHB 10-17-19

विहितान्नाः प्रजास्तास्तु जग्मुस्तुष्टा यथागतम् ।

ततो ववृधिरे राजन्प्रीतिमत्यः स्वयोनिषु ॥ १०-१७-१९॥

vihitānnāḥ prajāstāstu jagmustuṣṭā yathāgatam |

tato vavṛdhire rājanprītimatyaḥ svayoniṣu || 10-17-19||

MHB 10-17-20

भूतग्रामे विवृद्धे तु तुष्टे लोकगुरावपि ।

उदतिष्ठज्जलाज्ज्येष्ठः प्रजाश्चेमा ददर्श सः ॥ १०-१७-२०॥

bhūtagrāme vivṛddhe tu tuṣṭe lokagurāvapi |

udatiṣṭhajjalājjyeṣṭhaḥ prajāścemā dadarśa saḥ || 10-17-20||

MHB 10-17-21

बहुरूपाः प्रजा दृष्ट्वा विवृद्धाः स्वेन तेजसा ।

चुक्रोध भगवान्रुद्रो लिङ्गं स्वं चाप्यविध्यत ॥ १०-१७-२१॥

bahurūpāḥ prajā dṛṣṭvā vivṛddhāḥ svena tejasā |

cukrodha bhagavānrudro liṅgaṃ svaṃ cāpyavidhyata || 10-17-21||

MHB 10-17-22

तत्प्रविद्धं तदा भूमौ तथैव प्रत्यतिष्ठत ।

तमुवाचाव्ययो ब्रह्मा वचोभिः शमयन्निव ॥ १०-१७-२२॥

tatpraviddhaṃ tadā bhūmau tathaiva pratyatiṣṭhata |

tamuvācāvyayo brahmā vacobhiḥ śamayanniva || 10-17-22||

MHB 10-17-23

किं कृतं सलिले शर्व चिरकालं स्थितेन ते ।

किमर्थं चैतदुत्पाट्य भूमौ लिङ्गं प्रवेरितम् ॥ १०-१७-२३॥

kiṃ kṛtaṃ salile śarva cirakālaṃ sthitena te |

kimarthaṃ caitadutpāṭya bhūmau liṅgaṃ praveritam || 10-17-23||

MHB 10-17-24

सोऽब्रवीज्जातसंरम्भस्तदा लोकगुरुर्गुरुम् ।

प्रजाः सृष्टाः परेणेमाः किं करिष्याम्यनेन वै ॥ १०-१७-२४॥

so'bravījjātasaṃrambhastadā lokagururgurum |

prajāḥ sṛṣṭāḥ pareṇemāḥ kiṃ kariṣyāmyanena vai || 10-17-24||

MHB 10-17-25

तपसाधिगतं चान्नं प्रजार्थं मे पितामह ।

ओषध्यः परिवर्तेरन्यथैव सततं प्रजाः ॥ १०-१७-२५॥

tapasādhigataṃ cānnaṃ prajārthaṃ me pitāmaha |

oṣadhyaḥ parivarteranyathaiva satataṃ prajāḥ || 10-17-25||

MHB 10-17-26

एवमुक्त्वा तु संक्रुद्धो जगाम विमना भवः ।

गिरेर्मुञ्जवतः पादं तपस्तप्तुं महातपाः ॥ १०-१७-२६॥

evamuktvā tu saṃkruddho jagāma vimanā bhavaḥ |

girermuñjavataḥ pādaṃ tapastaptuṃ mahātapāḥ || 10-17-26||

Adhyaya: 18/18 (26)

MHB 10-18-1

वासुदेव उवाच ।

ततो देवयुगेऽतीते देवा वै समकल्पयन् ।

यज्ञं वेदप्रमाणेन विधिवद्यष्टुमीप्सवः ॥ १०-१८-१॥

vāsudeva uvāca |

tato devayuge'tīte devā vai samakalpayan |

yajñaṃ vedapramāṇena vidhivadyaṣṭumīpsavaḥ || 10-18-1||

MHB 10-18-2

कल्पयामासुरव्यग्रा देशान्यज्ञोचितांस्ततः ।

भागार्हा देवताश्चैव यज्ञियं द्रव्यमेव च ॥ १०-१८-२॥

kalpayāmāsuravyagrā deśānyajñocitāṃstataḥ |

bhāgārhā devatāścaiva yajñiyaṃ dravyameva ca || 10-18-2||

MHB 10-18-3

ता वै रुद्रमजानन्त्यो याथातथ्येन देवताः ।

नाकल्पयन्त देवस्य स्थाणोर्भागं नराधिप ॥ १०-१८-३॥

tā vai rudramajānantyo yāthātathyena devatāḥ |

nākalpayanta devasya sthāṇorbhāgaṃ narādhipa || 10-18-3||

MHB 10-18-4

सोऽकल्प्यमाने भागे तु कृत्तिवासा मखेऽमरैः ।

तरसा भागमन्विच्छन्धनुरादौ ससर्ज ह ॥ १०-१८-४॥

so'kalpyamāne bhāge tu kṛttivāsā makhe'maraiḥ |

tarasā bhāgamanvicchandhanurādau sasarja ha || 10-18-4||

MHB 10-18-5

लोकयज्ञः क्रियायज्ञो गृहयज्ञः सनातनः ।

पञ्चभूतमयो यज्ञो नृयज्ञश्चैव पञ्चमः ॥ १०-१८-५॥

lokayajñaḥ kriyāyajño gṛhayajñaḥ sanātanaḥ |

pañcabhūtamayo yajño nṛyajñaścaiva pañcamaḥ || 10-18-5||

MHB 10-18-6

लोकयज्ञेन यज्ञैषी कपर्दी विदधे धनुः ।

धनुः सृष्टमभूत्तस्य पञ्चकिष्कुप्रमाणतः ॥ १०-१८-६॥

lokayajñena yajñaiṣī kapardī vidadhe dhanuḥ |

dhanuḥ sṛṣṭamabhūttasya pañcakiṣkupramāṇataḥ || 10-18-6||

MHB 10-18-7

वषट्कारोऽभवज्ज्या तु धनुषस्तस्य भारत ।

यज्ञाङ्गानि च चत्वारि तस्य संहननेऽभवन् ॥ १०-१८-७॥

vaṣaṭkāro'bhavajjyā tu dhanuṣastasya bhārata |

yajñāṅgāni ca catvāri tasya saṃhanane'bhavan || 10-18-7||

MHB 10-18-8

ततः क्रुद्धो महादेवस्तदुपादाय कार्मुकम् ।

आजगामाथ तत्रैव यत्र देवाः समीजिरे ॥ १०-१८-८॥

tataḥ kruddho mahādevastadupādāya kārmukam |

ājagāmātha tatraiva yatra devāḥ samījire || 10-18-8||

MHB 10-18-9

तमात्तकार्मुकं दृष्ट्वा ब्रह्मचारिणमव्ययम् ।

विव्यथे पृथिवी देवी पर्वताश्च चकम्पिरे ॥ १०-१८-९॥

tamāttakārmukaṃ dṛṣṭvā brahmacāriṇamavyayam |

vivyathe pṛthivī devī parvatāśca cakampire || 10-18-9||

MHB 10-18-10

न ववौ पवनश्चैव नाग्निर्जज्वाल चैधितः ।

व्यभ्रमच्चापि संविग्नं दिवि नक्षत्रमण्डलम् ॥ १०-१८-१०॥

na vavau pavanaścaiva nāgnirjajvāla caidhitaḥ |

vyabhramaccāpi saṃvignaṃ divi nakṣatramaṇḍalam || 10-18-10||

MHB 10-18-11

न बभौ भास्करश्चापि सोमः श्रीमुक्तमण्डलः ।

तिमिरेणाकुलं सर्वमाकाशं चाभवद्वृतम् ॥ १०-१८-११॥

na babhau bhāskaraścāpi somaḥ śrīmuktamaṇḍalaḥ |

timireṇākulaṃ sarvamākāśaṃ cābhavadvṛtam || 10-18-11||

MHB 10-18-12

अभिभूतास्ततो देवा विषयान्न प्रजज्ञिरे ।

न प्रत्यभाच्च यज्ञस्तान्वेदा बभ्रंशिरे तदा ॥ १०-१८-१२॥

abhibhūtāstato devā viṣayānna prajajñire |

na pratyabhācca yajñastānvedā babhraṃśire tadā || 10-18-12||

MHB 10-18-13

ततः स यज्ञं रौद्रेण विव्याध हृदि पत्रिणा ।

अपक्रान्तस्ततो यज्ञो मृगो भूत्वा सपावकः ॥ १०-१८-१३॥

tataḥ sa yajñaṃ raudreṇa vivyādha hṛdi patriṇā |

apakrāntastato yajño mṛgo bhūtvā sapāvakaḥ || 10-18-13||

MHB 10-18-14

स तु तेनैव रूपेण दिवं प्राप्य व्यरोचत ।

अन्वीयमानो रुद्रेण युधिष्ठिर नभस्तले ॥ १०-१८-१४॥

sa tu tenaiva rūpeṇa divaṃ prāpya vyarocata |

anvīyamāno rudreṇa yudhiṣṭhira nabhastale || 10-18-14||

MHB 10-18-15

अपक्रान्ते ततो यज्ञे संज्ञा न प्रत्यभात्सुरान् ।

नष्टसंज्ञेषु देवेषु न प्रज्ञायत किंचन ॥ १०-१८-१५॥

apakrānte tato yajñe saṃjñā na pratyabhātsurān |

naṣṭasaṃjñeṣu deveṣu na prajñāyata kiṃcana || 10-18-15||

MHB 10-18-16

त्र्यम्बकः सवितुर्बाहू भगस्य नयने तथा ।

पूष्णश्च दशनान्क्रुद्धो धनुष्कोट्या व्यशातयत् ॥ १०-१८-१६॥

tryambakaḥ saviturbāhū bhagasya nayane tathā |

pūṣṇaśca daśanānkruddho dhanuṣkoṭyā vyaśātayat || 10-18-16||

MHB 10-18-17

प्राद्रवन्त ततो देवा यज्ञाङ्गानि च सर्वशः ।

केचित्तत्रैव घूर्णन्तो गतासव इवाभवन् ॥ १०-१८-१७॥

prādravanta tato devā yajñāṅgāni ca sarvaśaḥ |

kecittatraiva ghūrṇanto gatāsava ivābhavan || 10-18-17||

MHB 10-18-18

स तु विद्राव्य तत्सर्वं शितिकण्ठोऽवहस्य च ।

अवष्टभ्य धनुष्कोटिं रुरोध विबुधांस्ततः ॥ १०-१८-१८॥

sa tu vidrāvya tatsarvaṃ śitikaṇṭho'vahasya ca |

avaṣṭabhya dhanuṣkoṭiṃ rurodha vibudhāṃstataḥ || 10-18-18||

MHB 10-18-19

ततो वागमरैरुक्ता ज्यां तस्य धनुषोऽच्छिनत् ।

अथ तत्सहसा राजंश्छिन्नज्यं विस्फुरद्धनुः ॥ १०-१८-१९॥

tato vāgamarairuktā jyāṃ tasya dhanuṣo'cchinat |

atha tatsahasā rājaṃśchinnajyaṃ visphuraddhanuḥ || 10-18-19||

MHB 10-18-20

ततो विधनुषं देवा देवश्रेष्ठमुपागमन् ।

शरणं सह यज्ञेन प्रसादं चाकरोत्प्रभुः ॥ १०-१८-२०॥

tato vidhanuṣaṃ devā devaśreṣṭhamupāgaman |

śaraṇaṃ saha yajñena prasādaṃ cākarotprabhuḥ || 10-18-20||

MHB 10-18-21

ततः प्रसन्नो भगवान्प्रास्यत्कोपं जलाशये ।

स जलं पावको भूत्वा शोषयत्यनिशं प्रभो ॥ १०-१८-२१॥

tataḥ prasanno bhagavānprāsyatkopaṃ jalāśaye |

sa jalaṃ pāvako bhūtvā śoṣayatyaniśaṃ prabho || 10-18-21||

MHB 10-18-22

भगस्य नयने चैव बाहू च सवितुस्तथा ।

प्रादात्पूष्णश्च दशनान्पुनर्यज्ञं च पाण्डव ॥ १०-१८-२२॥

bhagasya nayane caiva bāhū ca savitustathā |

prādātpūṣṇaśca daśanānpunaryajñaṃ ca pāṇḍava || 10-18-22||

MHB 10-18-23

ततः सर्वमिदं स्वस्थं बभूव पुनरेव ह ।

सर्वाणि च हवींष्यस्य देवा भागमकल्पयन् ॥ १०-१८-२३॥

tataḥ sarvamidaṃ svasthaṃ babhūva punareva ha |

sarvāṇi ca havīṃṣyasya devā bhāgamakalpayan || 10-18-23||

MHB 10-18-24

तस्मिन्क्रुद्धेऽभवत्सर्वमस्वस्थं भुवनं विभो ।

प्रसन्ने च पुनः स्वस्थं स प्रसन्नोऽस्य वीर्यवान् ॥ १०-१८-२४॥

tasminkruddhe'bhavatsarvamasvasthaṃ bhuvanaṃ vibho |

prasanne ca punaḥ svasthaṃ sa prasanno'sya vīryavān || 10-18-24||

MHB 10-18-25

ततस्ते निहताः सर्वे तव पुत्रा महारथाः ।

अन्ये च बहवः शूराः पाञ्चालाश्च सहानुगाः ॥ १०-१८-२५॥

tataste nihatāḥ sarve tava putrā mahārathāḥ |

anye ca bahavaḥ śūrāḥ pāñcālāśca sahānugāḥ || 10-18-25||

MHB 10-18-26

न तन्मनसि कर्तव्यं न हि तद्द्रौणिना कृतम् ।

महादेवप्रसादः स कुरु कार्यमनन्तरम् ॥ १०-१८-२६॥

na tanmanasi kartavyaṃ na hi taddrauṇinā kṛtam |

mahādevaprasādaḥ sa kuru kāryamanantaram || 10-18-26||