This is the multi-page printable view of this section. Click here to print.

Return to the regular view of this page.

Ramayana - Ayodhya Kanda

Ayodhya Kanda narrates the political and emotional crisis that leads to Rama’s exile from Ayodhya. It explores duty, sacrifice, loyalty, family conflict, kingship, and the painful consequences of promises and ambition.

    Editorial Note

    Ayodhya Kanda is the emotional and political turning point of the Ramayana.

    If Bala Kanda presents sacred beginnings and ideal formation, Ayodhya Kanda introduces:

    • crisis
    • sacrifice
    • exile
    • and moral testing.

    The atmosphere changes dramatically.

    What begins as preparation for Rama’s coronation soon transforms into sorrow and separation.

    This Kanda explores not military conflict, but the painful complexity of:

    • duty
    • family relationships
    • royal obligation
    • and personal sacrifice.

    It is one of the most emotionally powerful sections of the Ramayana.

    Structure and Composition

    • Total Sargas: ~119 (Critical Edition alignment)

    • Narrative Coverage:

      • Preparation for Rama’s coronation
      • Kaikeyi’s demands to Dasharatha
      • Rama’s exile to the forest
      • Dasharatha’s grief and death
      • Sita and Lakshmana accompanying Rama
      • Departure from Ayodhya
      • Bharata’s return and sorrow
      • Bharata’s refusal to accept the throne
      • Installation of Rama’s sandals as symbolic authority

    📌 Textual Note: This edition follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. Digital preservation and access are maintained through modern Sanskrit text initiatives including Ambuda.

    Major Characters and Roles

    • Rama - prince who accepts exile in obedience to dharma
    • Sita - devoted companion choosing hardship over separation
    • Lakshmana - loyal brother accompanying Rama into exile
    • Dasharatha - aging king destroyed by emotional conflict and regret
    • Kaikeyi - queen whose demands trigger the exile
    • Bharata - brother who rejects unjust kingship and remains loyal to Rama

    Thematic Flow

    1. Preparation for Coronation Ayodhya anticipates Rama’s ascension to the throne

    2. Political and Family Crisis Kaikeyi invokes old promises from Dasharatha

    3. Acceptance of Exile Rama chooses obedience and duty over personal ambition

    4. Departure from Ayodhya Separation and grief spread throughout the kingdom

    5. Collapse of Royal Stability Dasharatha dies in sorrow after Rama’s departure

    6. Bharata’s Ethical Response Bharata refuses kingship and preserves Rama’s legitimacy

    Philosophical Significance

    Ayodhya Kanda deeply explores the tension between personal emotion and moral duty.

    Major themes include:

    • Dharma over Desire - righteousness may require painful sacrifice
    • Power and Renunciation - true leadership does not depend on ambition
    • Family and Loyalty - relationships are tested during crisis
    • Consequences of Promises - vows and obligations shape destiny
    • Ethical Kingship - legitimacy depends upon moral integrity rather than force

    This Kanda presents exile not as defeat, but as the beginning of a higher moral journey.

    Simple Summary (For Easy Understanding)

    Ayodhya Kanda begins when King Dasharatha decides to make Rama the next king of Ayodhya.

    The kingdom celebrates the coming coronation.

    But Queen Kaikeyi reminds Dasharatha of two promises he made earlier.

    She demands that:

    • her son Bharata should become king
    • and Rama should go into exile for fourteen years.

    Dasharatha becomes heartbroken, but he cannot break his promise.

    Rama calmly accepts exile in order to protect dharma and his father’s honor.

    Sita and Lakshmana choose to go with him.

    The people of Ayodhya become deeply sad as Rama leaves the city.

    Later, Dasharatha dies from grief and sorrow.

    When Bharata returns and learns what happened, he refuses to accept the throne gained through injustice.

    Instead, he places Rama’s sandals upon the throne and rules only as Rama’s representative until his return.

    Ayodhya Kanda teaches that:

    • duty can require painful sacrifice
    • true leadership is based on integrity
    • and loyalty is more important than personal power.

    Important Events in Ayodhya Kanda

    1. Preparation for Rama’s Coronation

    Dasharatha decides to crown Rama as heir to the kingdom.

    Ayodhya celebrates the coming transition of power.

    2. Kaikeyi’s Demands

    Kaikeyi asks Dasharatha to fulfill two old promises:

    • Bharata must become king
    • Rama must go into exile for fourteen years.

    3. Rama Accepts Exile

    Rama accepts the exile without rebellion, placing dharma above personal desire.

    4. Sita and Lakshmana Join Rama

    Sita refuses to remain in comfort without Rama, while Lakshmana joins out of devotion and loyalty.

    5. Departure from Ayodhya

    The departure of Rama creates grief across the kingdom.

    The emotional separation becomes one of the defining scenes of the Ramayana.

    6. Death of Dasharatha

    Unable to bear the sorrow of separation, Dasharatha dies in grief.

    7. Bharata Rejects the Throne

    Bharata refuses kingship obtained through injustice.

    He installs Rama’s sandals on the throne as symbols of rightful authority.

    Historical and Literary Importance

    Ayodhya Kanda is one of the most influential sections of the Ramayana because it defines many classical Indian ideals regarding:

    • duty
    • sacrifice
    • kingship
    • loyalty
    • and ethical conduct.

    The Kanda combines:

    • political drama
    • emotional tragedy
    • moral philosophy
    • and family conflict.

    The relationships between Rama, Sita, Lakshmana, Bharata, and Dasharatha became enduring models in Indian cultural memory for:

    • obedience
    • devotion
    • ethical leadership
    • and self-sacrifice.

    This section also transforms the Ramayana from a royal narrative into a profound journey of exile, testing, and spiritual endurance.

    Source Note: This presentation follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. The digital Sanskrit text tradition is preserved and distributed through scholarly initiatives including Ambuda.

    Reading Mode - Change for details

    Original Texts

    Sarga: 1/111 (37)

    RMY 2-1-1

    कस्यचित्त्वथ कालस्य राजा दशरथः सुतम् ।
    भरतं केकयीपुत्रमब्रवीद्रघुनन्दनः ॥ २-१-१॥
    kasyacittvatha kālasya rājā daśarathaḥ sutam |
    bharataṃ kekayīputramabravīdraghunandanaḥ || 2-1-1||

    RMY 2-1-2

    अयं केकयराजस्य पुत्रो वसति पुत्रक ।
    त्वां नेतुमागतो वीर युधाजिन्मातुलस्तव ॥ २-१-२॥
    ayaṃ kekayarājasya putro vasati putraka |
    tvāṃ netumāgato vīra yudhājinmātulastava || 2-1-2||

    RMY 2-1-3

    श्रुत्वा दशरथस्यैतद्भरतः केकयीसुतः ।
    गमनायाभिचक्राम शत्रुघ्नसहितस्तदा ॥ २-१-३॥
    śrutvā daśarathasyaitadbharataḥ kekayīsutaḥ |
    gamanāyābhicakrāma śatrughnasahitastadā || 2-1-3||

    RMY 2-1-4

    आपृच्छ्य पितरं शूरो रामं चाक्लिष्टकारिणम् ।
    मातॄंश्चापि नरश्रेष्ठः शत्रुघ्नसहितो ययौ ॥ २-१-४॥
    āpṛcchya pitaraṃ śūro rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam |
    mātṝṃścāpi naraśreṣṭhaḥ śatrughnasahito yayau || 2-1-4||

    RMY 2-1-5

    युधाजित्प्राप्य भरतं सशत्रुघ्नं प्रहर्षितः ।
    स्वपुरं प्राविशद्वीरः पिता तस्य तुतोष ह ॥ २-१-५॥
    yudhājitprāpya bharataṃ saśatrughnaṃ praharṣitaḥ |
    svapuraṃ prāviśadvīraḥ pitā tasya tutoṣa ha || 2-1-5||

    RMY 2-1-6

    स तत्र न्यवसद्भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः ।
    मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः ॥ २-१-६॥
    sa tatra nyavasadbhrātrā saha satkārasatkṛtaḥ |
    mātulenāśvapatinā putrasnehena lālitaḥ || 2-1-6||

    RMY 2-1-7

    तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः ।
    भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम् ॥ २-१-७॥
    tatrāpi nivasantau tau tarpyamāṇau ca kāmataḥ |
    bhrātarau smaratāṃ vīrau vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam || 2-1-7||

    RMY 2-1-8

    राजापि तौ महातेजाः सस्मार प्रोषितौ सुतौ ।
    उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ ॥ २-१-८॥
    rājāpi tau mahātejāḥ sasmāra proṣitau sutau |
    ubhau bharataśatrughnau mahendravaruṇopamau || 2-1-8||

    RMY 2-1-9

    सर्व एव तु तस्येष्टाश्चत्वारः पुरुषर्षभाः ।
    स्वशरीराद्विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः ॥ २-१-९॥
    sarva eva tu tasyeṣṭāścatvāraḥ puruṣarṣabhāḥ |
    svaśarīrādvinirvṛttāścatvāra iva bāhavaḥ || 2-1-9||

    RMY 2-1-10

    तेषामपि महातेजा रामो रतिकरः पितुः ।
    स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः ॥ २-१-१०॥
    teṣāmapi mahātejā rāmo ratikaraḥ pituḥ |
    svayambhūriva bhūtānāṃ babhūva guṇavattaraḥ || 2-1-10||

    RMY 2-1-11

    गते च भरते रामो लक्ष्मणश्च महाबलः ।
    पितरं देवसंकाशं पूजयामासतुस्तदा ॥ २-१-११॥
    gate ca bharate rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
    pitaraṃ devasaṃkāśaṃ pūjayāmāsatustadā || 2-1-11||

    RMY 2-1-12

    पितुराज्ञां पुरस्कृत्य पौरकार्याणि सर्वशः ।
    चकार रामो धर्मात्मा प्रियाणि च हितानि च ॥ २-१-१२॥
    piturājñāṃ puraskṛtya paurakāryāṇi sarvaśaḥ |
    cakāra rāmo dharmātmā priyāṇi ca hitāni ca || 2-1-12||

    RMY 2-1-13

    मातृभ्यो मातृकार्याणि कृत्वा परमयन्त्रितः ।
    गुरूणां गुरुकार्याणि काले कालेऽन्ववैक्षत ॥ २-१-१३॥
    mātṛbhyo mātṛkāryāṇi kṛtvā paramayantritaḥ |
    gurūṇāṃ gurukāryāṇi kāle kāle'nvavaikṣata || 2-1-13||

    RMY 2-1-14

    एवं दशरथः प्रीतो ब्राह्मणा नैगमास्तथा ।
    रामस्य शीलवृत्तेन सर्वे विषयवासिनः ॥ २-१-१४॥
    evaṃ daśarathaḥ prīto brāhmaṇā naigamāstathā |
    rāmasya śīlavṛttena sarve viṣayavāsinaḥ || 2-1-14||

    RMY 2-1-15

    स हि नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते ।
    उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते ॥ २-१-१५॥
    sa hi nityaṃ praśāntātmā mṛdupūrvaṃ ca bhāṣate |
    ucyamāno'pi paruṣaṃ nottaraṃ pratipadyate || 2-1-15||

    RMY 2-1-16

    कथंचिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति ।
    न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया ॥ २-१-१६॥
    kathaṃcidupakāreṇa kṛtenaikena tuṣyati |
    na smaratyapakārāṇāṃ śatamapyātmavattayā || 2-1-16||

    RMY 2-1-17

    शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः ।
    कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि ॥ २-१-१७॥
    śīlavṛddhairjñānavṛddhairvayovṛddhaiśca sajjanaiḥ |
    kathayannāsta vai nityamastrayogyāntareṣvapi || 2-1-17||

    RMY 2-1-18

    कल्याणाभिजनः साधुरदीनः सत्यवागृजुः ।
    वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः ॥ २-१-१८॥
    kalyāṇābhijanaḥ sādhuradīnaḥ satyavāgṛjuḥ |
    vṛddhairabhivinītaśca dvijairdharmārthadarśibhiḥ || 2-1-18||

    RMY 2-1-19

    धर्मार्थकामतत्त्वज्ञः स्मृतिमान्प्रतिभावनान् ।
    लौकिके समयाचरे कृतकल्पो विशारदः ॥ २-१-१९॥
    dharmārthakāmatattvajñaḥ smṛtimānpratibhāvanān |
    laukike samayācare kṛtakalpo viśāradaḥ || 2-1-19||

    RMY 2-1-20

    शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः ।
    यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः ॥ २-१-२०॥
    śāstrajñaśca kṛtajñaśca puruṣāntarakovidaḥ |
    yaḥ pragrahānugrahayoryathānyāyaṃ vicakṣaṇaḥ || 2-1-20||

    RMY 2-1-21

    आयकर्मण्युपायज्ञः संदृष्टव्ययकर्मवित् ।
    श्रैष्ठ्यं शास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेष्वपि ॥ २-१-२१॥
    āyakarmaṇyupāyajñaḥ saṃdṛṣṭavyayakarmavit |
    śraiṣṭhyaṃ śāstrasamūheṣu prāpto vyāmiśrakeṣvapi || 2-1-21||

    RMY 2-1-22

    अर्थधर्मौ च संगृह्य सुखतन्त्रो न चालसः ।
    वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञातार्थविभागवित् ॥ २-१-२२॥
    arthadharmau ca saṃgṛhya sukhatantro na cālasaḥ |
    vaihārikāṇāṃ śilpānāṃ vijñātārthavibhāgavit || 2-1-22||

    RMY 2-1-23

    आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम् ।
    धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोकेऽतिरथसंमतः ॥ २-१-२३॥
    ārohe vinaye caiva yukto vāraṇavājinām |
    dhanurvedavidāṃ śreṣṭho loke'tirathasaṃmataḥ || 2-1-23||

    RMY 2-1-24

    अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः ।
    अप्रधृष्यश्च संग्रामे क्रुद्धैरपि सुरासुरैः ॥ २-१-२४॥
    abhiyātā prahartā ca senānayaviśāradaḥ |
    apradhṛṣyaśca saṃgrāme kruddhairapi surāsuraiḥ || 2-1-24||

    RMY 2-1-25

    अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी ।
    न चावमन्ता भूतानां न च कालवशानुगः ॥ २-१-२५॥
    anasūyo jitakrodho na dṛpto na ca matsarī |
    na cāvamantā bhūtānāṃ na ca kālavaśānugaḥ || 2-1-25||

    RMY 2-1-26

    एवं श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः ।
    संमतस्त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः ।
    बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्येणापि शचीपतेः ॥ २-१-२६॥
    evaṃ śreṣṭhairguṇairyuktaḥ prajānāṃ pārthivātmajaḥ |
    saṃmatastriṣu lokeṣu vasudhāyāḥ kṣamāguṇaiḥ |
    buddhyā bṛhaspatestulyo vīryeṇāpi śacīpateḥ || 2-1-26||

    RMY 2-1-27

    तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः ।
    गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः ॥ २-१-२७॥
    tathā sarvaprajākāntaiḥ prītisaṃjananaiḥ pituḥ |
    guṇairviruruce rāmo dīptaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ || 2-1-27||

    RMY 2-1-28

    तमेवंवृत्तसंपन्नमप्रधृष्य पराक्रमम् ।
    लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी ॥ २-१-२८॥
    tamevaṃvṛttasaṃpannamapradhṛṣya parākramam |
    lokapālopamaṃ nāthamakāmayata medinī || 2-1-28||

    RMY 2-1-29

    एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैः सुतम् ।
    दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परंतपः ॥ २-१-२९॥
    etaistu bahubhiryuktaṃ guṇairanupamaiḥ sutam |
    dṛṣṭvā daśaratho rājā cakre cintāṃ paraṃtapaḥ || 2-1-29||

    RMY 2-1-30

    एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि संपरिवर्तते ।
    कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम् ॥ २-१-३०॥
    eṣā hyasya parā prītirhṛdi saṃparivartate |
    kadā nāma sutaṃ drakṣyāmyabhiṣiktamahaṃ priyam || 2-1-30||

    RMY 2-1-31

    वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पनः ।
    मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान् ॥ २-१-३१॥
    vṛddhikāmo hi lokasya sarvabhūtānukampanaḥ |
    mattaḥ priyataro loke parjanya iva vṛṣṭimān || 2-1-31||

    RMY 2-1-32

    यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ ।
    महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः ॥ २-१-३२॥
    yamaśakrasamo vīrye bṛhaspatisamo matau |
    mahīdharasamo dhṛtyāṃ mattaśca guṇavattaraḥ || 2-1-32||

    RMY 2-1-33

    महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम् ।
    अनेन वयसा दृष्ट्वा यथा स्वर्गमवाप्नुयाम् ॥ २-१-३३॥
    mahīmahamimāṃ kṛtsnāmadhitiṣṭhantamātmajam |
    anena vayasā dṛṣṭvā yathā svargamavāpnuyām || 2-1-33||

    RMY 2-1-34

    तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैर्गुणैः ।
    निश्चित्य सचिवैः सार्धं युवराजममन्यत ॥ २-१-३४॥
    taṃ samīkṣya mahārājo yuktaṃ samuditairguṇaiḥ |
    niścitya sacivaiḥ sārdhaṃ yuvarājamamanyata || 2-1-34||

    RMY 2-1-35

    नानानगरवास्तव्यान्पृथग्जानपदानपि ।
    समानिनाय मेदिन्याः प्रधानान्पृथिवीपतिः ॥ २-१-३५॥
    nānānagaravāstavyānpṛthagjānapadānapi |
    samānināya medinyāḥ pradhānānpṛthivīpatiḥ || 2-1-35||

    RMY 2-1-36

    अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च ।
    राजानमेवाभिमुखा निषेदुर्नियता नृपाः ॥ २-१-३६॥
    atha rājavitīrṇeṣu vividheṣvāsaneṣu ca |
    rājānamevābhimukhā niṣedurniyatā nṛpāḥ || 2-1-36||

    RMY 2-1-37

    स लब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैः पुरालयैर्जानपदैश्च मानवैः ।
    उपोपविष्टैर्नृपतिर्वृतो बभौ सहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः ॥ २-१-३७॥
    sa labdhamānairvinayānvitairnṛpaiḥ purālayairjānapadaiśca mānavaiḥ |
    upopaviṣṭairnṛpatirvṛto babhau sahasracakṣurbhagavānivāmaraiḥ || 2-1-37||

    Sarga: 2/111 (34)

    RMY 2-2-1

    ततः परिषदं सर्वामामन्त्र्य वसुधाधिपः ।
    हितमुद्धर्षणं चेदमुवाचाप्रतिमं वचः ॥ २-२-१॥
    tataḥ pariṣadaṃ sarvāmāmantrya vasudhādhipaḥ |
    hitamuddharṣaṇaṃ cedamuvācāpratimaṃ vacaḥ || 2-2-1||

    RMY 2-2-2

    दुन्दुभिस्वनकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना ।
    स्वरेण महता राजा जीग्मूत इव नादयन् ॥ २-२-२॥
    dundubhisvanakalpena gambhīreṇānunādinā |
    svareṇa mahatā rājā jīgmūta iva nādayan || 2-2-2||

    RMY 2-2-3

    सोऽहमिक्ष्वाकुभिः पूर्वैर्नरेन्द्रैः परिपालितम् ।
    श्रेयसा योक्तुकामोऽस्मि सुखार्हमखिलं जगत् ॥ २-२-३॥
    so'hamikṣvākubhiḥ pūrvairnarendraiḥ paripālitam |
    śreyasā yoktukāmo'smi sukhārhamakhilaṃ jagat || 2-2-3||

    RMY 2-2-4

    मयाप्याचरितं पूर्वैः पन्थानमनुगच्छता ।
    प्रजा नित्यमतन्द्रेण यथाशक्त्यभिरक्षता ॥ २-२-४॥
    mayāpyācaritaṃ pūrvaiḥ panthānamanugacchatā |
    prajā nityamatandreṇa yathāśaktyabhirakṣatā || 2-2-4||

    RMY 2-2-5

    इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम् ।
    पाण्डुरस्यातपत्रस्यच्छायायां जरितं मया ॥ २-२-५॥
    idaṃ śarīraṃ kṛtsnasya lokasya caratā hitam |
    pāṇḍurasyātapatrasyacchāyāyāṃ jaritaṃ mayā || 2-2-5||

    RMY 2-2-6

    प्राप्य वर्षसहस्राणि बहून्यायूंषि जीवितः ।
    जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्तिमभिरोचये ॥ २-२-६॥
    prāpya varṣasahasrāṇi bahūnyāyūṃṣi jīvitaḥ |
    jīrṇasyāsya śarīrasya viśrāntimabhirocaye || 2-2-6||

    RMY 2-2-7

    राजप्रभावजुष्टां हि दुर्वहामजितेन्द्रियैः ।
    परिश्रान्तोऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन् ॥ २-२-७॥
    rājaprabhāvajuṣṭāṃ hi durvahāmajitendriyaiḥ |
    pariśrānto'smi lokasya gurvīṃ dharmadhuraṃ vahan || 2-2-7||

    RMY 2-2-8

    सोऽहं विश्रममिच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते ।
    संनिकृष्टानिमान्सर्वाननुमान्य द्विजर्षभान् ॥ २-२-८॥
    so'haṃ viśramamicchāmi putraṃ kṛtvā prajāhite |
    saṃnikṛṣṭānimānsarvānanumānya dvijarṣabhān || 2-2-8||

    RMY 2-2-9

    अनुजातो हि मे सर्वैर्गुणैर्ज्येष्ठो ममात्मजः ।
    पुरंदरसमो वीर्ये रामः परपुरंजयः ॥ २-२-९॥
    anujāto hi me sarvairguṇairjyeṣṭho mamātmajaḥ |
    puraṃdarasamo vīrye rāmaḥ parapuraṃjayaḥ || 2-2-9||

    RMY 2-2-10

    तं चन्द्रमिव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम् ।
    यौवराज्येन योक्तास्मि प्रीतः पुरुषपुंगवम् ॥ २-२-१०॥
    taṃ candramiva puṣyeṇa yuktaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
    yauvarājyena yoktāsmi prītaḥ puruṣapuṃgavam || 2-2-10||

    RMY 2-2-11

    अनुरूपः स वो नाथो लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणाग्रजः ।
    त्रैलोक्यमपि नाथेन येन स्यान्नाथवत्तरम् ॥ २-२-११॥
    anurūpaḥ sa vo nātho lakṣmīvā~llakṣmaṇāgrajaḥ |
    trailokyamapi nāthena yena syānnāthavattaram || 2-2-11||

    RMY 2-2-12

    अनेन श्रेयसा सद्यः संयोज्याहमिमां महीम् ।
    गतक्लेशो भविष्यामि सुते तस्मिन्निवेश्य वै ॥ २-२-१२॥
    anena śreyasā sadyaḥ saṃyojyāhamimāṃ mahīm |
    gatakleśo bhaviṣyāmi sute tasminniveśya vai || 2-2-12||

    RMY 2-2-13

    इति ब्रुवन्तं मुदिताः प्रत्यनन्दन्नृपा नृपम् ।
    वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्तमिव बर्हिणः ॥ २-२-१३॥
    iti bruvantaṃ muditāḥ pratyanandannṛpā nṛpam |
    vṛṣṭimantaṃ mahāmeghaṃ nardantamiva barhiṇaḥ || 2-2-13||

    RMY 2-2-14

    तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वशः ।
    ऊचुश्च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम् ॥ २-२-१४॥
    tasya dharmārthaviduṣo bhāvamājñāya sarvaśaḥ |
    ūcuśca manasā jñātvā vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam || 2-2-14||

    RMY 2-2-15

    अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस्त्वमसि पार्थिव ।
    स रामं युवराजानमभिषिञ्चस्व पार्थिवम् ॥ २-२-१५॥
    anekavarṣasāhasro vṛddhastvamasi pārthiva |
    sa rāmaṃ yuvarājānamabhiṣiñcasva pārthivam || 2-2-15||

    RMY 2-2-16

    इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा तेषां मनःप्रियम् ।
    अजानन्निव जिज्ञासुरिदं वचनमब्रवीत् ॥ २-२-१६॥
    iti tadvacanaṃ śrutvā rājā teṣāṃ manaḥpriyam |
    ajānanniva jijñāsuridaṃ vacanamabravīt || 2-2-16||

    RMY 2-2-17

    कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति ।
    भवन्तो द्रष्टुमिच्छन्ति युवराजं ममात्मजम् ॥ २-२-१७॥
    kathaṃ nu mayi dharmeṇa pṛthivīmanuśāsati |
    bhavanto draṣṭumicchanti yuvarājaṃ mamātmajam || 2-2-17||

    RMY 2-2-18

    ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदैः सह ।
    बहवो नृप कल्याणा गुणाः पुत्रस्य सन्ति ते ॥ २-२-१८॥
    te tamūcurmahātmānaṃ paurajānapadaiḥ saha |
    bahavo nṛpa kalyāṇā guṇāḥ putrasya santi te || 2-2-18||

    RMY 2-2-19

    दिव्यैर्गुणैः शक्रसमो रामः सत्यपराक्रमः ।
    इक्ष्वाकुभ्यो हि सर्वेभ्योऽप्यतिरक्तो विशाम्पते ॥ २-२-१९॥
    divyairguṇaiḥ śakrasamo rāmaḥ satyaparākramaḥ |
    ikṣvākubhyo hi sarvebhyo'pyatirakto viśāmpate || 2-2-19||

    RMY 2-2-20

    रामः सत्पुरुषो लोके सत्यधर्मपरायणः ।
    धर्मज्ञः सत्यसंधश्च शीलवाननसूयकः ॥ २-२-२०॥
    rāmaḥ satpuruṣo loke satyadharmaparāyaṇaḥ |
    dharmajñaḥ satyasaṃdhaśca śīlavānanasūyakaḥ || 2-2-20||

    RMY 2-2-21

    क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्णः कृतज्ञो विजितेन्द्रियः ।
    मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः ॥ २-२-२१॥
    kṣāntaḥ sāntvayitā ślakṣṇaḥ kṛtajño vijitendriyaḥ |
    mṛduśca sthiracittaśca sadā bhavyo'nasūyakaḥ || 2-2-21||

    RMY 2-2-22

    प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः ।
    बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता ॥ २-२-२२॥
    priyavādī ca bhūtānāṃ satyavādī ca rāghavaḥ |
    bahuśrutānāṃ vṛddhānāṃ brāhmaṇānāmupāsitā || 2-2-22||

    RMY 2-2-23

    तेनास्येहातुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते ।
    देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः ॥ २-२-२३॥
    tenāsyehātulā kīrtiryaśastejaśca vardhate |
    devāsuramanuṣyāṇāṃ sarvāstreṣu viśāradaḥ || 2-2-23||

    RMY 2-2-24

    यदा व्रजति संग्रामं ग्रामार्थे नगरस्य वा ।
    गत्वा सौमित्रिसहितो नाविजित्य निवर्तते ॥ २-२-२४॥
    yadā vrajati saṃgrāmaṃ grāmārthe nagarasya vā |
    gatvā saumitrisahito nāvijitya nivartate || 2-2-24||

    RMY 2-2-25

    संग्रामात्पुनरागम्य कुञ्जरेण रथेन वा ।
    पौरान्स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृच्छति ॥ २-२-२५॥
    saṃgrāmātpunarāgamya kuñjareṇa rathena vā |
    paurānsvajanavannityaṃ kuśalaṃ paripṛcchati || 2-2-25||

    RMY 2-2-26

    पुत्रेष्वग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च ।
    निखिलेनानुपूर्व्या च पिता पुत्रानिवौरसान् ॥ २-२-२६॥
    putreṣvagniṣu dāreṣu preṣyaśiṣyagaṇeṣu ca |
    nikhilenānupūrvyā ca pitā putrānivaurasān || 2-2-26||

    RMY 2-2-27

    शुश्रूषन्ते च वः शिष्याः कच्चित्कर्मसु दंशिताः ।
    इति नः पुरुषव्याघ्रः सदा रामोऽभिभाषते ॥ २-२-२७॥
    śuśrūṣante ca vaḥ śiṣyāḥ kaccitkarmasu daṃśitāḥ |
    iti naḥ puruṣavyāghraḥ sadā rāmo'bhibhāṣate || 2-2-27||

    RMY 2-2-28

    व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः ।
    उत्सवेषु च सर्वेषु पितेव परितुष्यति ॥ २-२-२८॥
    vyasaneṣu manuṣyāṇāṃ bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ |
    utsaveṣu ca sarveṣu piteva parituṣyati || 2-2-28||

    RMY 2-2-29

    सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः ।
    वत्सः श्रेयसि जातस्ते दिष्ट्यासौ तव राघवः ।
    दिष्ट्या पुत्रगुणैर्युक्तो मारीच इव कश्यपः ॥ २-२-२९॥
    satyavādī maheṣvāso vṛddhasevī jitendriyaḥ |
    vatsaḥ śreyasi jātaste diṣṭyāsau tava rāghavaḥ |
    diṣṭyā putraguṇairyukto mārīca iva kaśyapaḥ || 2-2-29||

    RMY 2-2-30

    बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः ।
    आशंसते जनः सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा ॥ २-२-३०॥
    balamārogyamāyuśca rāmasya viditātmanaḥ |
    āśaṃsate janaḥ sarvo rāṣṭre puravare tathā || 2-2-30||

    RMY 2-2-31

    अभ्यन्तरश्च बाह्यश्च पौरजानपदो जनः ।
    स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च सायंप्रातः समाहिताः ॥ २-२-३१॥
    abhyantaraśca bāhyaśca paurajānapado janaḥ |
    striyo vṛddhāstaruṇyaśca sāyaṃprātaḥ samāhitāḥ || 2-2-31||

    RMY 2-2-32

    सर्वान्देवान्नमस्यन्ति रामस्यार्थे यशस्विनः ।
    तेषामायाचितं देव त्वत्प्रसादात्समृध्यताम् ॥ २-२-३२॥
    sarvāndevānnamasyanti rāmasyārthe yaśasvinaḥ |
    teṣāmāyācitaṃ deva tvatprasādātsamṛdhyatām || 2-2-32||

    RMY 2-2-33

    राममिन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणम् ।
    पश्यामो यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमात्मजम् ॥ २-२-३३॥
    rāmamindīvaraśyāmaṃ sarvaśatrunibarhaṇam |
    paśyāmo yauvarājyasthaṃ tava rājottamātmajam || 2-2-33||

    RMY 2-2-34

    तं देवदेवोपममात्मजं ते सर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम् ।
    हिताय नः क्षिप्रमुदारजुष्टं मुदाभिषेक्तुं वरद त्वमर्हसि ॥ २-२-३४॥
    taṃ devadevopamamātmajaṃ te sarvasya lokasya hite niviṣṭam |
    hitāya naḥ kṣipramudārajuṣṭaṃ mudābhiṣektuṃ varada tvamarhasi || 2-2-34||

    Sarga: 3/111 (32)

    RMY 2-3-1

    तेषामज्ञलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः ।
    प्रतिगृह्याब्रवीद्राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः ॥ २-३-१॥
    teṣāmajñalipadmāni pragṛhītāni sarvaśaḥ |
    pratigṛhyābravīdrājā tebhyaḥ priyahitaṃ vacaḥ || 2-3-1||

    RMY 2-3-2

    अहोऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश्चातुलो मम ।
    यन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थमिच्छथ ॥ २-३-२॥
    aho'smi paramaprītaḥ prabhāvaścātulo mama |
    yanme jyeṣṭhaṃ priyaṃ putraṃ yauvarājyasthamicchatha || 2-3-2||

    RMY 2-3-3

    इति प्रत्यर्च्य तान्राजा ब्राह्मणानिदमब्रवीत् ।
    वसिष्ठं वामदेवं च तेषामेवोपशृण्वताम् ॥ २-३-३॥
    iti pratyarcya tānrājā brāhmaṇānidamabravīt |
    vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca teṣāmevopaśṛṇvatām || 2-3-3||

    RMY 2-3-4

    चैत्रः श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः ।
    यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम् ॥ २-३-४॥
    caitraḥ śrīmānayaṃ māsaḥ puṇyaḥ puṣpitakānanaḥ |
    yauvarājyāya rāmasya sarvamevopakalpyatām || 2-3-4||

    RMY 2-3-5

    कृतमित्येव चाब्रूतामभिगम्य जगत्पतिम् ।
    यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजर्षभौ ॥ २-३-५॥
    kṛtamityeva cābrūtāmabhigamya jagatpatim |
    yathoktavacanaṃ prītau harṣayuktau dvijarṣabhau || 2-3-5||

    RMY 2-3-6

    ततः सुमन्त्रं द्युतिमान्राजा वचनमब्रवीत् ।
    रामः कृतात्मा भवता शीघ्रमानीयतामिति ॥ २-३-६॥
    tataḥ sumantraṃ dyutimānrājā vacanamabravīt |
    rāmaḥ kṛtātmā bhavatā śīghramānīyatāmiti || 2-3-6||

    RMY 2-3-7

    स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात् ।
    रामं तत्रानयां चक्रे रथेन रथिनां वरम् ॥ २-३-७॥
    sa tatheti pratijñāya sumantro rājaśāsanāt |
    rāmaṃ tatrānayāṃ cakre rathena rathināṃ varam || 2-3-7||

    RMY 2-3-8

    अथ तत्र समासीनास्तदा दशरथं नृपम् ।
    प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः ॥ २-३-८॥
    atha tatra samāsīnāstadā daśarathaṃ nṛpam |
    prācyodīcyāḥ pratīcyāśca dākṣiṇātyāśca bhūmipāḥ || 2-3-8||

    RMY 2-3-9

    म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः ।
    उपासां चक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम् ॥ २-३-९॥
    mlecchāścāryāśca ye cānye vanaśailāntavāsinaḥ |
    upāsāṃ cakrire sarve taṃ devā iva vāsavam || 2-3-9||

    RMY 2-3-10

    तेषां मध्ये स राजर्षिर्मरुतामिव वासवः ।
    प्रासादस्थो रथगतं ददर्शायान्तमात्मजम् ॥ २-३-१०॥
    teṣāṃ madhye sa rājarṣirmarutāmiva vāsavaḥ |
    prāsādastho rathagataṃ dadarśāyāntamātmajam || 2-3-10||

    RMY 2-3-11

    गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम् ।
    दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम् ॥ २-३-११॥
    gandharvarājapratimaṃ loke vikhyātapauruṣam |
    dīrghabāhuṃ mahāsattvaṃ mattamātaṅgagāminam || 2-3-11||

    RMY 2-3-12

    चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम् ।
    रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम् ॥ २-३-१२॥
    candrakāntānanaṃ rāmamatīva priyadarśanam |
    rūpaudāryaguṇaiḥ puṃsāṃ dṛṣṭicittāpahāriṇam || 2-3-12||

    RMY 2-3-13

    घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः ।
    न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः ॥ २-३-१३॥
    gharmābhitaptāḥ parjanyaṃ hlādayantamiva prajāḥ |
    na tatarpa samāyāntaṃ paśyamāno narādhipaḥ || 2-3-13||

    RMY 2-3-14

    अवतार्य सुमन्त्रस्तं राघवं स्यन्दनोत्तमात् ।
    पितुः समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात् ॥ २-३-१४॥
    avatārya sumantrastaṃ rāghavaṃ syandanottamāt |
    pituḥ samīpaṃ gacchantaṃ prāñjaliḥ pṛṣṭhato'nvagāt || 2-3-14||

    RMY 2-3-15

    स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं नरपुंगवः ।
    आरुरोह नृपं द्रष्टुं सह सूतेन राघवः ॥ २-३-१५॥
    sa taṃ kailāsaśṛṅgābhaṃ prāsādaṃ narapuṃgavaḥ |
    āruroha nṛpaṃ draṣṭuṃ saha sūtena rāghavaḥ || 2-3-15||

    RMY 2-3-16

    स प्राञ्जलिरभिप्रेत्य प्रणतः पितुरन्तिके ।
    नाम स्वं श्रावयन्रामो ववन्दे चरणौ पितुः ॥ २-३-१६॥
    sa prāñjalirabhipretya praṇataḥ piturantike |
    nāma svaṃ śrāvayanrāmo vavande caraṇau pituḥ || 2-3-16||

    RMY 2-3-17

    तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः ।
    गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियमात्मजम् ॥ २-३-१७॥
    taṃ dṛṣṭvā praṇataṃ pārśve kṛtāñjalipuṭaṃ nṛpaḥ |
    gṛhyāñjalau samākṛṣya sasvaje priyamātmajam || 2-3-17||

    RMY 2-3-18

    तस्मै चाभ्युद्यतं श्रीमान्मणिकाञ्चनभूषितम् ।
    दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम् ॥ २-३-१८॥
    tasmai cābhyudyataṃ śrīmānmaṇikāñcanabhūṣitam |
    dideśa rājā ruciraṃ rāmāya paramāsanam || 2-3-18||

    RMY 2-3-19

    तदासनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः ।
    स्वयेव प्रभया मेरुमुदये विमलो रविः ॥ २-३-१९॥
    tadāsanavaraṃ prāpya vyadīpayata rāghavaḥ |
    svayeva prabhayā merumudaye vimalo raviḥ || 2-3-19||

    RMY 2-3-20

    तेन विभ्राजिता तत्र सा सभाभिव्यरोचत ।
    विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौरिवेन्दुना ॥ २-३-२०॥
    tena vibhrājitā tatra sā sabhābhivyarocata |
    vimalagrahanakṣatrā śāradī dyaurivendunā || 2-3-20||

    RMY 2-3-21

    तं पश्यमानो नृपतिस्तुतोष प्रियमात्मजम् ।
    अलंकृतमिवात्मानमादर्शतलसंस्थितम् ॥ २-३-२१॥
    taṃ paśyamāno nṛpatistutoṣa priyamātmajam |
    alaṃkṛtamivātmānamādarśatalasaṃsthitam || 2-3-21||

    RMY 2-3-22

    स तं सस्मितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः ।
    उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव कश्यपः ॥ २-३-२२॥
    sa taṃ sasmitamābhāṣya putraṃ putravatāṃ varaḥ |
    uvācedaṃ vaco rājā devendramiva kaśyapaḥ || 2-3-22||

    RMY 2-3-23

    ज्येष्ठायामसि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशः सुतः ।
    उत्पन्नस्त्वं गुणश्रेष्ठो मम रामात्मजः प्रियः ॥ २-३-२३॥
    jyeṣṭhāyāmasi me patnyāṃ sadṛśyāṃ sadṛśaḥ sutaḥ |
    utpannastvaṃ guṇaśreṣṭho mama rāmātmajaḥ priyaḥ || 2-3-23||

    RMY 2-3-24

    त्वया यतः प्रजाश्चेमाः स्वगुणैरनुरञ्जिताः ।
    तस्मात्त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्नुहि ॥ २-३-२४॥
    tvayā yataḥ prajāścemāḥ svaguṇairanurañjitāḥ |
    tasmāttvaṃ puṣyayogena yauvarājyamavāpnuhi || 2-3-24||

    RMY 2-3-25

    कामतस्त्वं प्रकृत्यैव विनीतो गुणवानसि ।
    गुणवत्यपि तु स्नेहात्पुत्र वक्ष्यामि ते हितम् ॥ २-३-२५॥
    kāmatastvaṃ prakṛtyaiva vinīto guṇavānasi |
    guṇavatyapi tu snehātputra vakṣyāmi te hitam || 2-3-25||

    RMY 2-3-26

    भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः ।
    कामक्रोधसमुत्थानि त्यजेथा व्यसनानि च ॥ २-३-२६॥
    bhūyo vinayamāsthāya bhava nityaṃ jitendriyaḥ |
    kāmakrodhasamutthāni tyajethā vyasanāni ca || 2-3-26||

    RMY 2-3-27

    परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा ।
    अमात्यप्रभृतीः सर्वाः प्रकृतीश्चानुरञ्जय ॥ २-३-२७॥
    parokṣayā vartamāno vṛttyā pratyakṣayā tathā |
    amātyaprabhṛtīḥ sarvāḥ prakṛtīścānurañjaya || 2-3-27||

    RMY 2-3-28

    तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम् ।
    तस्य नन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वामृतमिवामराः ।
    तस्मात्पुत्र त्वमात्मानं नियम्यैव समाचर ॥ २-३-२८॥
    tuṣṭānuraktaprakṛtiryaḥ pālayati medinīm |
    tasya nandanti mitrāṇi labdhvāmṛtamivāmarāḥ |
    tasmātputra tvamātmānaṃ niyamyaiva samācara || 2-3-28||

    RMY 2-3-29

    तच्छ्रुत्वा सुहृदस्तस्य रामस्य प्रियकारिणः ।
    त्वरिताः शीघ्रमभ्येत्य कौसल्यायै न्यवेदयन् ॥ २-३-२९॥
    tacchrutvā suhṛdastasya rāmasya priyakāriṇaḥ |
    tvaritāḥ śīghramabhyetya kausalyāyai nyavedayan || 2-3-29||

    RMY 2-3-30

    सा हिरण्यं च गाश्चैव रत्नानि विविधानि च ।
    व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा ॥ २-३-३०॥
    sā hiraṇyaṃ ca gāścaiva ratnāni vividhāni ca |
    vyādideśa priyākhyebhyaḥ kausalyā pramadottamā || 2-3-30||

    RMY 2-3-31

    अथाभिवाद्य राजानं रथमारुह्य राघवः ।
    ययौ स्वं द्युतिमद्वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः ॥ २-३-३१॥
    athābhivādya rājānaṃ rathamāruhya rāghavaḥ |
    yayau svaṃ dyutimadveśma janaughaiḥ pratipūjitaḥ || 2-3-31||

    RMY 2-3-32

    ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्तच्छ्रुत्वा तदा लाभमिवेष्टमाप्य ।
    नरेन्द्रमामन्त्य गृहाणि गत्वा देवान्समानर्चुरतीव हृष्टाः ॥ २-३-३२॥
    te cāpi paurā nṛpatervacastacchrutvā tadā lābhamiveṣṭamāpya |
    narendramāmantya gṛhāṇi gatvā devānsamānarcuratīva hṛṣṭāḥ || 2-3-32||

    Sarga: 4/111 (45)

    RMY 2-4-1

    गतेष्वथ नृपो भूयः पौरेषु सह मन्त्रिभिः ।
    मन्त्रयित्वा ततश्चक्रे निश्चयज्ञः स निश्चयम् ॥ २-४-१॥
    gateṣvatha nṛpo bhūyaḥ paureṣu saha mantribhiḥ |
    mantrayitvā tataścakre niścayajñaḥ sa niścayam || 2-4-1||

    RMY 2-4-2

    श्व एव पुष्यो भविता श्वोऽभिषेच्येत मे सुतः ।
    रामो राजीवताम्राक्षो यौवराज्य इति प्रभुः ॥ २-४-२॥
    śva eva puṣyo bhavitā śvo'bhiṣecyeta me sutaḥ |
    rāmo rājīvatāmrākṣo yauvarājya iti prabhuḥ || 2-4-2||

    RMY 2-4-3

    अथान्तर्गृहमाविश्य राजा दशरथस्तदा ।
    सूतमाज्ञापयामास रामं पुनरिहानय ॥ २-४-३॥
    athāntargṛhamāviśya rājā daśarathastadā |
    sūtamājñāpayāmāsa rāmaṃ punarihānaya || 2-4-3||

    RMY 2-4-4

    प्रतिगृह्य स तद्वाक्यं सूतः पुनरुपाययौ ।
    रामस्य भवनं शीघ्रं राममानयितुं पुनः ॥ २-४-४॥
    pratigṛhya sa tadvākyaṃ sūtaḥ punarupāyayau |
    rāmasya bhavanaṃ śīghraṃ rāmamānayituṃ punaḥ || 2-4-4||

    RMY 2-4-5

    द्वाःस्थैरावेदितं तस्य रामायागमनं पुनः ।
    श्रुत्वैव चापि रामस्तं प्राप्तं शङ्कान्वितोऽभवत् ॥ २-४-५॥
    dvāḥsthairāveditaṃ tasya rāmāyāgamanaṃ punaḥ |
    śrutvaiva cāpi rāmastaṃ prāptaṃ śaṅkānvito'bhavat || 2-4-5||

    RMY 2-4-6

    प्रवेश्य चैनं त्वरितं रामो वचनमब्रवीत् ।
    यदागमनकृत्यं ते भूयस्तद्ब्रूह्यशेषतः ॥ २-४-६॥
    praveśya cainaṃ tvaritaṃ rāmo vacanamabravīt |
    yadāgamanakṛtyaṃ te bhūyastadbrūhyaśeṣataḥ || 2-4-6||

    RMY 2-4-7

    तमुवाच ततः सूतो राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति ।
    श्रुत्वा प्रमाणमत्र त्वं गमनायेतराय वा ॥ २-४-७॥
    tamuvāca tataḥ sūto rājā tvāṃ draṣṭumicchati |
    śrutvā pramāṇamatra tvaṃ gamanāyetarāya vā || 2-4-7||

    RMY 2-4-8

    इति सूतवचः श्रुत्वा रामोऽथ त्वरयान्वितः ।
    प्रययौ राजभवनं पुनर्द्रष्टुं नरेश्वरम् ॥ २-४-८॥
    iti sūtavacaḥ śrutvā rāmo'tha tvarayānvitaḥ |
    prayayau rājabhavanaṃ punardraṣṭuṃ nareśvaram || 2-4-8||

    RMY 2-4-9

    तं श्रुत्वा समनुप्राप्तं रामं दशरथो नृपः ।
    प्रवेशयामास गृहं विविक्षुः प्रियमुत्तमम् ॥ २-४-९॥
    taṃ śrutvā samanuprāptaṃ rāmaṃ daśaratho nṛpaḥ |
    praveśayāmāsa gṛhaṃ vivikṣuḥ priyamuttamam || 2-4-9||

    RMY 2-4-10

    प्रविशन्नेव च श्रीमान्राघवो भवनं पितुः ।
    ददर्श पितरं दूरात्प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ॥ २-४-१०॥
    praviśanneva ca śrīmānrāghavo bhavanaṃ pituḥ |
    dadarśa pitaraṃ dūrātpraṇipatya kṛtāñjaliḥ || 2-4-10||

    RMY 2-4-11

    प्रणमन्तं समुत्थाप्य तं परिष्वज्य भूमिपः ।
    प्रदिश्य चास्मै रुचिरमासनं पुनरब्रवीत् ॥ २-४-११॥
    praṇamantaṃ samutthāpya taṃ pariṣvajya bhūmipaḥ |
    pradiśya cāsmai ruciramāsanaṃ punarabravīt || 2-4-11||

    RMY 2-4-12

    राम वृद्धोऽस्मि दीर्घायुर्भुक्ता भोगा मयेप्सिताः ।
    अन्नवद्भिः क्रतुशतैस्तथेष्टं भूरिदक्षिणैः ॥ २-४-१२॥
    rāma vṛddho'smi dīrghāyurbhuktā bhogā mayepsitāḥ |
    annavadbhiḥ kratuśataistatheṣṭaṃ bhūridakṣiṇaiḥ || 2-4-12||

    RMY 2-4-13

    जातमिष्टमपत्यं मे त्वमद्यानुपमं भुवि ।
    दत्तमिष्टमधीतं च मया पुरुषसत्तम ॥ २-४-१३॥
    jātamiṣṭamapatyaṃ me tvamadyānupamaṃ bhuvi |
    dattamiṣṭamadhītaṃ ca mayā puruṣasattama || 2-4-13||

    RMY 2-4-14

    अनुभूतानि चेष्टानि मया वीर सुखानि च ।
    देवर्षि पितृविप्राणामनृणोऽस्मि तथात्मनः ॥ २-४-१४॥
    anubhūtāni ceṣṭāni mayā vīra sukhāni ca |
    devarṣi pitṛviprāṇāmanṛṇo'smi tathātmanaḥ || 2-4-14||

    RMY 2-4-15

    न किंचिन्मम कर्तव्यं तवान्यत्राभिषेचनात् ।
    अतो यत्त्वामहं ब्रूयां तन्मे त्वं कर्तुमर्हसि ॥ २-४-१५॥
    na kiṃcinmama kartavyaṃ tavānyatrābhiṣecanāt |
    ato yattvāmahaṃ brūyāṃ tanme tvaṃ kartumarhasi || 2-4-15||

    RMY 2-4-16

    अद्य प्रकृतयः सर्वास्त्वामिच्छन्ति नराधिपम् ।
    अतस्त्वां युवराजानमभिषेक्ष्यामि पुत्रक ॥ २-४-१६॥
    adya prakṛtayaḥ sarvāstvāmicchanti narādhipam |
    atastvāṃ yuvarājānamabhiṣekṣyāmi putraka || 2-4-16||

    RMY 2-4-17

    अपि चाद्याशुभान्राम स्वप्नान्पश्यामि दारुणान् ।
    सनिर्घाता महोल्काश्च पतन्तीह महास्वनाः ॥ २-४-१७॥
    api cādyāśubhānrāma svapnānpaśyāmi dāruṇān |
    sanirghātā maholkāśca patantīha mahāsvanāḥ || 2-4-17||

    RMY 2-4-18

    अवष्टब्धं च मे राम नक्षत्रं दारुणैर्ग्रहैः ।
    आवेदयन्ति दैवज्ञाः सूर्याङ्गारकराहुभिः ॥ २-४-१८॥
    avaṣṭabdhaṃ ca me rāma nakṣatraṃ dāruṇairgrahaiḥ |
    āvedayanti daivajñāḥ sūryāṅgārakarāhubhiḥ || 2-4-18||

    RMY 2-4-19

    प्रायेण हि निमित्तानामीदृशानां समुद्भवे ।
    राजा वा मृत्युमाप्नोति घोरां वापदमृच्छति ॥ २-४-१९॥
    prāyeṇa hi nimittānāmīdṛśānāṃ samudbhave |
    rājā vā mṛtyumāpnoti ghorāṃ vāpadamṛcchati || 2-4-19||

    RMY 2-4-20

    तद्यावदेव मे चेतो न विमुह्यति राघव ।
    तावदेवाभिषिञ्चस्व चला हि प्राणिनां मतिः ॥ २-४-२०॥
    tadyāvadeva me ceto na vimuhyati rāghava |
    tāvadevābhiṣiñcasva calā hi prāṇināṃ matiḥ || 2-4-20||

    RMY 2-4-21

    अद्य चन्द्रोऽभ्युपगतः पुष्यात्पूर्वं पुनर्वसुम् ।
    श्वः पुष्य योगं नियतं वक्ष्यन्ते दैवचिन्तकाः ॥ २-४-२१॥
    adya candro'bhyupagataḥ puṣyātpūrvaṃ punarvasum |
    śvaḥ puṣya yogaṃ niyataṃ vakṣyante daivacintakāḥ || 2-4-21||

    RMY 2-4-22

    तत्र पुष्येऽभिषिञ्चस्व मनस्त्वरयतीव माम् ।
    श्वस्त्वाहमभिषेक्ष्यामि यौवराज्ये परंतप ॥ २-४-२२॥
    tatra puṣye'bhiṣiñcasva manastvarayatīva mām |
    śvastvāhamabhiṣekṣyāmi yauvarājye paraṃtapa || 2-4-22||

    RMY 2-4-23

    तस्मात्त्वयाद्य व्रतिना निशेयं नियतात्मना ।
    सह वध्वोपवस्तव्या दर्भप्रस्तरशायिना ॥ २-४-२३॥
    tasmāttvayādya vratinā niśeyaṃ niyatātmanā |
    saha vadhvopavastavyā darbhaprastaraśāyinā || 2-4-23||

    RMY 2-4-24

    सुहृदश्चाप्रमत्तास्त्वां रक्षन्त्वद्य समन्ततः ।
    भवन्ति बहुविघ्नानि कार्याण्येवंविधानि हि ॥ २-४-२४॥
    suhṛdaścāpramattāstvāṃ rakṣantvadya samantataḥ |
    bhavanti bahuvighnāni kāryāṇyevaṃvidhāni hi || 2-4-24||

    RMY 2-4-25

    विप्रोषितश्च भरतो यावदेव पुरादितः ।
    तावदेवाभिषेकस्ते प्राप्तकालो मतो मम ॥ २-४-२५॥
    viproṣitaśca bharato yāvadeva purāditaḥ |
    tāvadevābhiṣekaste prāptakālo mato mama || 2-4-25||

    RMY 2-4-26

    कामं खलु सतां वृत्ते भ्राता ते भरतः स्थितः ।
    ज्येष्ठानुवर्ती धर्मात्मा सानुक्रोशो जितेन्द्रियः ॥ २-४-२६॥
    kāmaṃ khalu satāṃ vṛtte bhrātā te bharataḥ sthitaḥ |
    jyeṣṭhānuvartī dharmātmā sānukrośo jitendriyaḥ || 2-4-26||

    RMY 2-4-27

    किं तु चित्तं मनुष्याणामनित्यमिति मे मतिः ।
    सतां च धर्मनित्यानां कृतशोभि च राघव ॥ २-४-२७॥
    kiṃ tu cittaṃ manuṣyāṇāmanityamiti me matiḥ |
    satāṃ ca dharmanityānāṃ kṛtaśobhi ca rāghava || 2-4-27||

    RMY 2-4-28

    इत्युक्तः सोऽभ्यनुज्ञातः श्वोभाविन्यभिषेचने ।
    व्रजेति रामः पितरमभिवाद्याभ्ययाद्गृहम् ॥ २-४-२८॥
    ityuktaḥ so'bhyanujñātaḥ śvobhāvinyabhiṣecane |
    vrajeti rāmaḥ pitaramabhivādyābhyayādgṛham || 2-4-28||

    RMY 2-4-29

    प्रविश्य चात्मनो वेश्म राज्ञोद्दिष्टेऽभिषेचने ।
    तस्मिन्क्षणे विनिर्गत्य मातुरन्तःपुरं ययौ ॥ २-४-२९॥
    praviśya cātmano veśma rājñoddiṣṭe'bhiṣecane |
    tasminkṣaṇe vinirgatya māturantaḥpuraṃ yayau || 2-4-29||

    RMY 2-4-30

    तत्र तां प्रवणामेव मातरं क्षौमवासिनीम् ।
    वाग्यतां देवतागारे ददर्श याचतीं श्रियम् ॥ २-४-३०॥
    tatra tāṃ pravaṇāmeva mātaraṃ kṣaumavāsinīm |
    vāgyatāṃ devatāgāre dadarśa yācatīṃ śriyam || 2-4-30||

    RMY 2-4-31

    प्रागेव चागता तत्र सुमित्रा लक्ष्मणस्तथा ।
    सीता चानायिता श्रुत्वा प्रियं रामाभिषेचनम् ॥ २-४-३१॥
    prāgeva cāgatā tatra sumitrā lakṣmaṇastathā |
    sītā cānāyitā śrutvā priyaṃ rāmābhiṣecanam || 2-4-31||

    RMY 2-4-32

    तस्मिन्काले हि कौसल्या तस्थावामीलितेक्षणा ।
    सुमित्रयान्वास्यमाना सीतया लक्ष्मणेन च ॥ २-४-३२॥
    tasminkāle hi kausalyā tasthāvāmīlitekṣaṇā |
    sumitrayānvāsyamānā sītayā lakṣmaṇena ca || 2-4-32||

    RMY 2-4-33

    श्रुत्वा पुष्येण पुत्रस्य यौवराज्याभिषेचनम् ।
    प्राणायामेन पुरुषं ध्यायमाना जनार्दनम् ॥ २-४-३३॥
    śrutvā puṣyeṇa putrasya yauvarājyābhiṣecanam |
    prāṇāyāmena puruṣaṃ dhyāyamānā janārdanam || 2-4-33||

    RMY 2-4-34

    तथा सनियमामेव सोऽभिगम्याभिवाद्य च ।
    उवाच वचनं रामो हर्षयंस्तामिदं तदा ॥ २-४-३४॥
    tathā saniyamāmeva so'bhigamyābhivādya ca |
    uvāca vacanaṃ rāmo harṣayaṃstāmidaṃ tadā || 2-4-34||

    RMY 2-4-35

    अम्ब पित्रा नियुक्तोऽस्मि प्रजापालनकर्मणि ।
    भविता श्वोऽभिषेको मे यथा मे शासनं पितुः ॥ २-४-३५॥
    amba pitrā niyukto'smi prajāpālanakarmaṇi |
    bhavitā śvo'bhiṣeko me yathā me śāsanaṃ pituḥ || 2-4-35||

    RMY 2-4-36

    सीतयाप्युपवस्तव्या रजनीयं मया सह ।
    एवमृत्विगुपाध्यायैः सह मामुक्तवान्पिता ॥ २-४-३६॥
    sītayāpyupavastavyā rajanīyaṃ mayā saha |
    evamṛtvigupādhyāyaiḥ saha māmuktavānpitā || 2-4-36||

    RMY 2-4-37

    यानि यान्यत्र योग्यानि श्वोभाविन्यभिषेचने ।
    तानि मे मङ्गलान्यद्य वैदेह्याश्चैव कारय ॥ २-४-३७॥
    yāni yānyatra yogyāni śvobhāvinyabhiṣecane |
    tāni me maṅgalānyadya vaidehyāścaiva kāraya || 2-4-37||

    RMY 2-4-38

    एतच्छ्रुत्वा तु कौसल्या चिरकालाभिकाङ्क्षितम् ।
    हर्षबाष्पकलं वाक्यमिदं राममभाषत ॥ २-४-३८॥
    etacchrutvā tu kausalyā cirakālābhikāṅkṣitam |
    harṣabāṣpakalaṃ vākyamidaṃ rāmamabhāṣata || 2-4-38||

    RMY 2-4-39

    वत्स राम चिरं जीव हतास्ते परिपन्थिनः ।
    ज्ञातीन्मे त्वं श्रिया युक्तः सुमित्रायाश्च नन्दय ॥ २-४-३९॥
    vatsa rāma ciraṃ jīva hatāste paripanthinaḥ |
    jñātīnme tvaṃ śriyā yuktaḥ sumitrāyāśca nandaya || 2-4-39||

    RMY 2-4-40

    कल्याणे बत नक्षत्रे मयि जातोऽसि पुत्रक ।
    येन त्वया दशरथो गुणैराराधितः पिता ॥ २-४-४०॥
    kalyāṇe bata nakṣatre mayi jāto'si putraka |
    yena tvayā daśaratho guṇairārādhitaḥ pitā || 2-4-40||

    RMY 2-4-41

    अमोघं बत मे क्षान्तं पुरुषे पुष्करेक्षणे ।
    येयमिक्ष्वाकुराज्यश्रीः पुत्र त्वां संश्रयिष्यति ॥ २-४-४१॥
    amoghaṃ bata me kṣāntaṃ puruṣe puṣkarekṣaṇe |
    yeyamikṣvākurājyaśrīḥ putra tvāṃ saṃśrayiṣyati || 2-4-41||

    RMY 2-4-42

    इत्येवमुक्तो मात्रेदं रामो भारतमब्रवीत् ।
    प्राञ्जलिं प्रह्वमासीनमभिवीक्ष्य स्मयन्निव ॥ २-४-४२॥
    ityevamukto mātredaṃ rāmo bhāratamabravīt |
    prāñjaliṃ prahvamāsīnamabhivīkṣya smayanniva || 2-4-42||

    RMY 2-4-43

    लक्ष्मणेमां मया सार्धं प्रशाधि त्वं वसुंधराम् ।
    द्वितीयं मेऽन्तरात्मानं त्वामियं श्रीरुपस्थिता ॥ २-४-४३॥
    lakṣmaṇemāṃ mayā sārdhaṃ praśādhi tvaṃ vasuṃdharām |
    dvitīyaṃ me'ntarātmānaṃ tvāmiyaṃ śrīrupasthitā || 2-4-43||

    RMY 2-4-44

    सौमित्रे भुङ्क्ष्व भोगांस्त्वमिष्टान्राज्यफलानि च ।
    जीवितं च हि राज्यं च त्वदर्थमभिकामये ॥ २-४-४४॥
    saumitre bhuṅkṣva bhogāṃstvamiṣṭānrājyaphalāni ca |
    jīvitaṃ ca hi rājyaṃ ca tvadarthamabhikāmaye || 2-4-44||

    RMY 2-4-45

    इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामो मातरावभिवाद्य च ।
    अभ्यनुज्ञाप्य सीतां च जगाम स्वं निवेशनम् ॥ २-४-४५॥
    ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmo mātarāvabhivādya ca |
    abhyanujñāpya sītāṃ ca jagāma svaṃ niveśanam || 2-4-45||

    Sarga: 5/111 (24)

    RMY 2-5-1

    संदिश्य रामं नृपतिः श्वोभाविन्यभिषेचने ।
    पुरोहितं समाहूय वसिष्ठमिदमब्रवीत् ॥ २-५-१॥
    saṃdiśya rāmaṃ nṛpatiḥ śvobhāvinyabhiṣecane |
    purohitaṃ samāhūya vasiṣṭhamidamabravīt || 2-5-1||

    RMY 2-5-2

    गच्छोपवासं काकुत्स्थं कारयाद्य तपोधन ।
    श्रीयशोराज्यलाभाय वध्वा सह यतव्रतम् ॥ २-५-२॥
    gacchopavāsaṃ kākutsthaṃ kārayādya tapodhana |
    śrīyaśorājyalābhāya vadhvā saha yatavratam || 2-5-2||

    RMY 2-5-3

    तथेति च स राजानमुक्त्वा वेदविदां वरः ।
    स्वयं वसिष्ठो भगवान्ययौ रामनिवेशनम् ॥ २-५-३॥
    tatheti ca sa rājānamuktvā vedavidāṃ varaḥ |
    svayaṃ vasiṣṭho bhagavānyayau rāmaniveśanam || 2-5-3||

    RMY 2-5-4

    स रामभवनं प्राप्य पाण्डुराभ्रघनप्रभम् ।
    तिस्रः कक्ष्या रथेनैव विवेश मुनिसत्तमः ॥ २-५-४॥
    sa rāmabhavanaṃ prāpya pāṇḍurābhraghanaprabham |
    tisraḥ kakṣyā rathenaiva viveśa munisattamaḥ || 2-5-4||

    RMY 2-5-5

    तमागतमृषिं रामस्त्वरन्निव ससंभ्रमः ।
    मानयिष्यन्स मानार्हं निश्चक्राम निवेशनात् ॥ २-५-५॥
    tamāgatamṛṣiṃ rāmastvaranniva sasaṃbhramaḥ |
    mānayiṣyansa mānārhaṃ niścakrāma niveśanāt || 2-5-5||

    RMY 2-5-6

    अभ्येत्य त्वरमाणश्च रथाभ्याशं मनीषिणः ।
    ततोऽवतारयामास परिगृह्य रथात्स्वयम् ॥ २-५-६॥
    abhyetya tvaramāṇaśca rathābhyāśaṃ manīṣiṇaḥ |
    tato'vatārayāmāsa parigṛhya rathātsvayam || 2-5-6||

    RMY 2-5-7

    स चैनं प्रश्रितं दृष्ट्वा संभाष्याभिप्रसाद्य च ।
    प्रियार्हं हर्षयन्राममित्युवाच पुरोहितः ॥ २-५-७॥
    sa cainaṃ praśritaṃ dṛṣṭvā saṃbhāṣyābhiprasādya ca |
    priyārhaṃ harṣayanrāmamityuvāca purohitaḥ || 2-5-7||

    RMY 2-5-8

    प्रसन्नस्ते पिता राम यौवराज्यमवाप्स्यसि ।
    उपवासं भवानद्य करोतु सह सीतया ॥ २-५-८॥
    prasannaste pitā rāma yauvarājyamavāpsyasi |
    upavāsaṃ bhavānadya karotu saha sītayā || 2-5-8||

    RMY 2-5-9

    प्रातस्त्वामभिषेक्ता हि यौवराज्ये नराधिपः ।
    पिता दशरथः प्रीत्या ययातिं नहुषो यथा ॥ २-५-९॥
    prātastvāmabhiṣektā hi yauvarājye narādhipaḥ |
    pitā daśarathaḥ prītyā yayātiṃ nahuṣo yathā || 2-5-9||

    RMY 2-5-10

    इत्युक्त्वा स तदा राममुपवासं यतव्रतम् ।
    मन्त्रवत्कारयामास वैदेह्या सहितं मुनिः ॥ २-५-१०॥
    ityuktvā sa tadā rāmamupavāsaṃ yatavratam |
    mantravatkārayāmāsa vaidehyā sahitaṃ muniḥ || 2-5-10||

    RMY 2-5-11

    ततो यथावद्रामेण स राज्ञो गुरुरर्चितः ।
    अभ्यनुज्ञाप्य काकुत्स्थं ययौ रामनिवेशनात् ॥ २-५-११॥
    tato yathāvadrāmeṇa sa rājño gururarcitaḥ |
    abhyanujñāpya kākutsthaṃ yayau rāmaniveśanāt || 2-5-11||

    RMY 2-5-12

    सुहृद्भिस्तत्र रामोऽपि ताननुज्ञाप्य सर्वशः ।
    सभाजितो विवेशाथ ताननुज्ञाप्य सर्वशः ॥ २-५-१२॥
    suhṛdbhistatra rāmo'pi tānanujñāpya sarvaśaḥ |
    sabhājito viveśātha tānanujñāpya sarvaśaḥ || 2-5-12||

    RMY 2-5-13

    हृष्टनारी नरयुतं रामवेश्म तदा बभौ ।
    यथा मत्तद्विजगणं प्रफुल्लनलिनं सरः ॥ २-५-१३॥
    hṛṣṭanārī narayutaṃ rāmaveśma tadā babhau |
    yathā mattadvijagaṇaṃ praphullanalinaṃ saraḥ || 2-5-13||

    RMY 2-5-14

    स राजभवनप्रख्यात्तस्माद्रामनिवेशनात् ।
    निर्गत्य ददृशे मार्गं वसिष्ठो जनसंवृतम् ॥ २-५-१४॥
    sa rājabhavanaprakhyāttasmādrāmaniveśanāt |
    nirgatya dadṛśe mārgaṃ vasiṣṭho janasaṃvṛtam || 2-5-14||

    RMY 2-5-15

    वृन्दवृन्दैरयोध्यायां राजमार्गाः समन्ततः ।
    बभूवुरभिसंबाधाः कुतूहलजनैर्वृताः ॥ २-५-१५॥
    vṛndavṛndairayodhyāyāṃ rājamārgāḥ samantataḥ |
    babhūvurabhisaṃbādhāḥ kutūhalajanairvṛtāḥ || 2-5-15||

    RMY 2-5-16

    जनवृन्दोर्मिसंघर्षहर्षस्वनवतस्तदा ।
    बभूव राजमार्गस्य सागरस्येव निस्वनः ॥ २-५-१६॥
    janavṛndormisaṃgharṣaharṣasvanavatastadā |
    babhūva rājamārgasya sāgarasyeva nisvanaḥ || 2-5-16||

    RMY 2-5-17

    सिक्तसंमृष्टरथ्या हि तदहर्वनमालिनी ।
    आसीदयोध्या नगरी समुच्छ्रितगृहध्वजा ॥ २-५-१७॥
    siktasaṃmṛṣṭarathyā hi tadaharvanamālinī |
    āsīdayodhyā nagarī samucchritagṛhadhvajā || 2-5-17||

    RMY 2-5-18

    तदा ह्ययोध्या निलयः सस्त्रीबालाबलो जनः ।
    रामाभिषेकमाकाङ्क्षन्नाकाङ्क्षन्नुदयं रवेः ॥ २-५-१८॥
    tadā hyayodhyā nilayaḥ sastrībālābalo janaḥ |
    rāmābhiṣekamākāṅkṣannākāṅkṣannudayaṃ raveḥ || 2-5-18||

    RMY 2-5-19

    प्रजालंकारभूतं च जनस्यानन्दवर्धनम् ।
    उत्सुकोऽभूज्जनो द्रष्टुं तमयोध्या महोत्सवम् ॥ २-५-१९॥
    prajālaṃkārabhūtaṃ ca janasyānandavardhanam |
    utsuko'bhūjjano draṣṭuṃ tamayodhyā mahotsavam || 2-5-19||

    RMY 2-5-20

    एवं तं जनसंबाधं राजमार्गं पुरोहितः ।
    व्यूहन्निव जनौघं तं शनै राज कुलं ययौ ॥ २-५-२०॥
    evaṃ taṃ janasaṃbādhaṃ rājamārgaṃ purohitaḥ |
    vyūhanniva janaughaṃ taṃ śanai rāja kulaṃ yayau || 2-5-20||

    RMY 2-5-21

    सिताभ्रशिखरप्रख्यं प्रासदमधिरुह्य सः ।
    समियाय नरेन्द्रेण शक्रेणेव बृहस्पतिः ॥ २-५-२१॥
    sitābhraśikharaprakhyaṃ prāsadamadhiruhya saḥ |
    samiyāya narendreṇa śakreṇeva bṛhaspatiḥ || 2-5-21||

    RMY 2-5-22

    तमागतमभिप्रेक्ष्य हित्वा राजासनं नृपः ।
    पप्रच्छ स च तस्मै तत्कृतमित्यभ्यवेदयत् ॥ २-५-२२॥
    tamāgatamabhiprekṣya hitvā rājāsanaṃ nṛpaḥ |
    papraccha sa ca tasmai tatkṛtamityabhyavedayat || 2-5-22||

    RMY 2-5-23

    गुरुणा त्वभ्यनुज्ञातो मनुजौघं विसृज्य तम् ।
    विवेशान्तःपुरं राजा सिंहो गिरिगुहामिव ॥ २-५-२३॥
    guruṇā tvabhyanujñāto manujaughaṃ visṛjya tam |
    viveśāntaḥpuraṃ rājā siṃho giriguhāmiva || 2-5-23||

    RMY 2-5-24

    तदग्र्यवेषप्रमदाजनाकुलं महेन्द्रवेश्मप्रतिमं निवेशनम् ।
    व्यदीपयंश्चारु विवेश पार्थिवः शशीव तारागणसंकुलं नभः ॥ २-५-२४॥
    tadagryaveṣapramadājanākulaṃ mahendraveśmapratimaṃ niveśanam |
    vyadīpayaṃścāru viveśa pārthivaḥ śaśīva tārāgaṇasaṃkulaṃ nabhaḥ || 2-5-24||

    Sarga: 6/111 (28)

    RMY 2-6-1

    गते पुरोहिते रामः स्नातो नियतमानसः ।
    सह पत्न्या विशालाक्ष्या नारायणमुपागमत् ॥ २-६-१॥
    gate purohite rāmaḥ snāto niyatamānasaḥ |
    saha patnyā viśālākṣyā nārāyaṇamupāgamat || 2-6-1||

    RMY 2-6-2

    प्रगृह्य शिरसा पात्रीं हविषो विधिवत्तदा ।
    महते दैवतायाज्यं जुहाव ज्वलितेऽनले ॥ २-६-२॥
    pragṛhya śirasā pātrīṃ haviṣo vidhivattadā |
    mahate daivatāyājyaṃ juhāva jvalite'nale || 2-6-2||

    RMY 2-6-3

    शेषं च हविषस्तस्य प्राश्याशास्यात्मनः प्रियम् ।
    ध्यायन्नारायणं देवं स्वास्तीर्णे कुशसंस्तरे ॥ २-६-३॥
    śeṣaṃ ca haviṣastasya prāśyāśāsyātmanaḥ priyam |
    dhyāyannārāyaṇaṃ devaṃ svāstīrṇe kuśasaṃstare || 2-6-3||

    RMY 2-6-4

    वाग्यतः सह वैदेह्या भूत्वा नियतमानसः ।
    श्रीमत्यायतने विष्णोः शिश्ये नरवरात्मजः ॥ २-६-४॥
    vāgyataḥ saha vaidehyā bhūtvā niyatamānasaḥ |
    śrīmatyāyatane viṣṇoḥ śiśye naravarātmajaḥ || 2-6-4||

    RMY 2-6-5

    एकयामावशिष्टायां रात्र्यां प्रतिविबुध्य सः ।
    अलंकारविधिं कृत्स्नं कारयामास वेश्मनः ॥ २-६-५॥
    ekayāmāvaśiṣṭāyāṃ rātryāṃ prativibudhya saḥ |
    alaṃkāravidhiṃ kṛtsnaṃ kārayāmāsa veśmanaḥ || 2-6-5||

    RMY 2-6-6

    तत्र शृण्वन्सुखा वाचः सूतमागधबन्दिनाम् ।
    पूर्वां संध्यामुपासीनो जजाप यतमानसः ॥ २-६-६॥
    tatra śṛṇvansukhā vācaḥ sūtamāgadhabandinām |
    pūrvāṃ saṃdhyāmupāsīno jajāpa yatamānasaḥ || 2-6-6||

    RMY 2-6-7

    तुष्टाव प्रणतश्चैव शिरसा मधुसूदनम् ।
    विमलक्षौमसंवीतो वाचयामास च द्विजान् ॥ २-६-७॥
    tuṣṭāva praṇataścaiva śirasā madhusūdanam |
    vimalakṣaumasaṃvīto vācayāmāsa ca dvijān || 2-6-7||

    RMY 2-6-8

    तेषां पुण्याहघोषोऽथ गम्भीरमधुरस्तदा ।
    अयोध्यां पूरयामास तूर्यघोषानुनादितः ॥ २-६-८॥
    teṣāṃ puṇyāhaghoṣo'tha gambhīramadhurastadā |
    ayodhyāṃ pūrayāmāsa tūryaghoṣānunāditaḥ || 2-6-8||

    RMY 2-6-9

    कृतोपवासं तु तदा वैदेह्या सह राघवम् ।
    अयोध्या निलयः श्रुत्वा सर्वः प्रमुदितो जनः ॥ २-६-९॥
    kṛtopavāsaṃ tu tadā vaidehyā saha rāghavam |
    ayodhyā nilayaḥ śrutvā sarvaḥ pramudito janaḥ || 2-6-9||

    RMY 2-6-10

    ततः पौरजनः सर्वः श्रुत्वा रामाभिषेचनम् ।
    प्रभातां रजनीं दृष्ट्वा चक्रे शोभां परां पुनः ॥ २-६-१०॥
    tataḥ paurajanaḥ sarvaḥ śrutvā rāmābhiṣecanam |
    prabhātāṃ rajanīṃ dṛṣṭvā cakre śobhāṃ parāṃ punaḥ || 2-6-10||

    RMY 2-6-11

    सिताभ्रशिखराभेषु देवतायतनेषु च ।
    चतुष्पथेषु रथ्यासु चैत्येष्वट्टालकेषु च ॥ २-६-११॥
    sitābhraśikharābheṣu devatāyataneṣu ca |
    catuṣpatheṣu rathyāsu caityeṣvaṭṭālakeṣu ca || 2-6-11||

    RMY 2-6-12

    नानापण्यसमृद्धेषु वणिजामापणेषु च ।
    कुटुम्बिनां समृद्धेषु श्रीमत्सु भवनेषु च ॥ २-६-१२॥
    nānāpaṇyasamṛddheṣu vaṇijāmāpaṇeṣu ca |
    kuṭumbināṃ samṛddheṣu śrīmatsu bhavaneṣu ca || 2-6-12||

    RMY 2-6-13

    सभासु चैव सर्वासु वृक्षेष्वालक्षितेषु च ।
    ध्वजाः समुच्छ्रिताश्चित्राः पताकाश्चाभवंस्तदा ॥ २-६-१३॥
    sabhāsu caiva sarvāsu vṛkṣeṣvālakṣiteṣu ca |
    dhvajāḥ samucchritāścitrāḥ patākāścābhavaṃstadā || 2-6-13||

    RMY 2-6-14

    नटनर्तकसंघानां गायकानां च गायताम् ।
    मनःकर्णसुखा वाचः शुश्रुवुश्च ततस्ततः ॥ २-६-१४॥
    naṭanartakasaṃghānāṃ gāyakānāṃ ca gāyatām |
    manaḥkarṇasukhā vācaḥ śuśruvuśca tatastataḥ || 2-6-14||

    RMY 2-6-15

    रामाभिषेकयुक्ताश्च कथाश्चक्रुर्मिथो जनाः ।
    रामाभिषेके संप्राप्ते चत्वरेषु गृहेषु च ॥ २-६-१५॥
    rāmābhiṣekayuktāśca kathāścakrurmitho janāḥ |
    rāmābhiṣeke saṃprāpte catvareṣu gṛheṣu ca || 2-6-15||

    RMY 2-6-16

    बाला अपि क्रीडमाना गृहद्वारेषु संघशः ।
    रामाभिषेकसंयुक्ताश्चक्रुरेव मिथः कथाः ॥ २-६-१६॥
    bālā api krīḍamānā gṛhadvāreṣu saṃghaśaḥ |
    rāmābhiṣekasaṃyuktāścakrureva mithaḥ kathāḥ || 2-6-16||

    RMY 2-6-17

    कृतपुष्पोपहारश्च धूपगन्धाधिवासितः ।
    राजमार्गः कृतः श्रीमान्पौरै रामाभिषेचने ॥ २-६-१७॥
    kṛtapuṣpopahāraśca dhūpagandhādhivāsitaḥ |
    rājamārgaḥ kṛtaḥ śrīmānpaurai rāmābhiṣecane || 2-6-17||

    RMY 2-6-18

    प्रकाशीकरणार्थं च निशागमनशङ्कया ।
    दीपवृक्षांस्तथा चक्रुरनु रथ्यासु सर्वशः ॥ २-६-१८॥
    prakāśīkaraṇārthaṃ ca niśāgamanaśaṅkayā |
    dīpavṛkṣāṃstathā cakruranu rathyāsu sarvaśaḥ || 2-6-18||

    RMY 2-6-19

    अलंकारं पुरस्यैवं कृत्वा तत्पुरवासिनः ।
    आकाङ्क्षमाणा रामस्य यौवराज्याभिषेचनम् ॥ २-६-१९॥
    alaṃkāraṃ purasyaivaṃ kṛtvā tatpuravāsinaḥ |
    ākāṅkṣamāṇā rāmasya yauvarājyābhiṣecanam || 2-6-19||

    RMY 2-6-20

    समेत्य संघशः सर्वे चत्वरेषु सभासु च ।
    कथयन्तो मिथस्तत्र प्रशशंसुर्जनाधिपम् ॥ २-६-२०॥
    sametya saṃghaśaḥ sarve catvareṣu sabhāsu ca |
    kathayanto mithastatra praśaśaṃsurjanādhipam || 2-6-20||

    RMY 2-6-21

    अहो महात्मा राजायमिक्ष्वाकुकुलनन्दनः ।
    ज्ञात्वा यो वृद्धमात्मानं रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ २-६-२१॥
    aho mahātmā rājāyamikṣvākukulanandanaḥ |
    jñātvā yo vṛddhamātmānaṃ rāmaṃ rājye'bhiṣekṣyati || 2-6-21||

    RMY 2-6-22

    सर्वे ह्यनुगृहीताः स्म यन्नो रामो महीपतिः ।
    चिराय भविता गोप्ता दृष्टलोकपरावरः ॥ २-६-२२॥
    sarve hyanugṛhītāḥ sma yanno rāmo mahīpatiḥ |
    cirāya bhavitā goptā dṛṣṭalokaparāvaraḥ || 2-6-22||

    RMY 2-6-23

    अनुद्धतमना विद्वान्धर्मात्मा भ्रातृवत्सलः ।
    यथा च भ्रातृषु स्निग्धस्तथास्मास्वपि राघवः ॥ २-६-२३॥
    anuddhatamanā vidvāndharmātmā bhrātṛvatsalaḥ |
    yathā ca bhrātṛṣu snigdhastathāsmāsvapi rāghavaḥ || 2-6-23||

    RMY 2-6-24

    चिरं जीवतु धर्मात्मा राजा दशरथोऽनघः ।
    यत्प्रसादेनाभिषिक्तं रामं द्रक्ष्यामहे वयम् ॥ २-६-२४॥
    ciraṃ jīvatu dharmātmā rājā daśaratho'naghaḥ |
    yatprasādenābhiṣiktaṃ rāmaṃ drakṣyāmahe vayam || 2-6-24||

    RMY 2-6-25

    एवंविधं कथयतां पौराणां शुश्रुवुस्तदा ।
    दिग्भ्योऽपि श्रुतवृत्तान्ताः प्राप्ता जानपदा जनाः ॥ २-६-२५॥
    evaṃvidhaṃ kathayatāṃ paurāṇāṃ śuśruvustadā |
    digbhyo'pi śrutavṛttāntāḥ prāptā jānapadā janāḥ || 2-6-25||

    RMY 2-6-26

    ते तु दिग्भ्यः पुरीं प्राप्ता द्रष्टुं रामाभिषेचनम् ।
    रामस्य पूरयामासुः पुरीं जानपदा जनाः ॥ २-६-२६॥
    te tu digbhyaḥ purīṃ prāptā draṣṭuṃ rāmābhiṣecanam |
    rāmasya pūrayāmāsuḥ purīṃ jānapadā janāḥ || 2-6-26||

    RMY 2-6-27

    जनौघैस्तैर्विसर्पद्भिः शुश्रुवे तत्र निःस्वनः ।
    पर्वसूदीर्णवेगस्य सागरस्येव निःस्वनः ॥ २-६-२७॥
    janaughaistairvisarpadbhiḥ śuśruve tatra niḥsvanaḥ |
    parvasūdīrṇavegasya sāgarasyeva niḥsvanaḥ || 2-6-27||

    RMY 2-6-28

    ततस्तदिन्द्रक्षयसंनिभं पुरं दिदृक्षुभिर्जानपदैरुपागतैः ।
    समन्ततः सस्वनमाकुलं बभौ समुद्रयादोभिरिवार्णवोदकम् ॥ २-६-२८॥
    tatastadindrakṣayasaṃnibhaṃ puraṃ didṛkṣubhirjānapadairupāgataiḥ |
    samantataḥ sasvanamākulaṃ babhau samudrayādobhirivārṇavodakam || 2-6-28||

    Sarga: 7/111 (31)

    RMY 2-7-1

    ज्ञातिदासी यतो जाता कैकेय्यास्तु सहोषिता ।
    प्रासादं चन्द्रसंकाशमारुरोह यदृच्छया ॥ २-७-१॥
    jñātidāsī yato jātā kaikeyyāstu sahoṣitā |
    prāsādaṃ candrasaṃkāśamāruroha yadṛcchayā || 2-7-1||

    RMY 2-7-2

    सिक्तराजपथां कृत्स्नां प्रकीर्णकमलोत्पलाम् ।
    अयोध्यां मन्थरा तस्मात्प्रासादादन्ववैक्षत ॥ २-७-२॥
    siktarājapathāṃ kṛtsnāṃ prakīrṇakamalotpalām |
    ayodhyāṃ mantharā tasmātprāsādādanvavaikṣata || 2-7-2||

    RMY 2-7-3

    पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलंकृताम् ।
    सिक्तां चन्दनतोयैश्च शिरःस्नातजनैर्वृताम् ॥ २-७-३॥
    patākābhirvarārhābhirdhvajaiśca samalaṃkṛtām |
    siktāṃ candanatoyaiśca śiraḥsnātajanairvṛtām || 2-7-3||

    RMY 2-7-4

    अविदूरे स्थितां दृष्ट्वा धात्रीं पप्रच्छ मन्थरा ।
    उत्तमेनाभिसंयुक्ता हर्षेणार्थपरा सती ॥ २-७-४॥
    avidūre sthitāṃ dṛṣṭvā dhātrīṃ papraccha mantharā |
    uttamenābhisaṃyuktā harṣeṇārthaparā satī || 2-7-4||

    RMY 2-7-5

    राममाता धनं किं नु जनेभ्यः संप्रयच्छति ।
    अतिमात्रं प्रहर्षोऽयं किं जनस्य च शंस मे ।
    कारयिष्यति किं वापि संप्रहृष्टो महीपतिः ॥ २-७-५॥
    rāmamātā dhanaṃ kiṃ nu janebhyaḥ saṃprayacchati |
    atimātraṃ praharṣo'yaṃ kiṃ janasya ca śaṃsa me |
    kārayiṣyati kiṃ vāpi saṃprahṛṣṭo mahīpatiḥ || 2-7-5||

    RMY 2-7-6

    विदीर्यमाणा हर्षेण धात्री परमया मुदा ।
    आचचक्षेऽथ कुब्जायै भूयसीं राघवे श्रियम् ॥ २-७-६॥
    vidīryamāṇā harṣeṇa dhātrī paramayā mudā |
    ācacakṣe'tha kubjāyai bhūyasīṃ rāghave śriyam || 2-7-6||

    RMY 2-7-7

    श्वः पुष्येण जितक्रोधं यौवराज्येन राघवम् ।
    राजा दशरथो राममभिषेचयितानघम् ॥ २-७-७॥
    śvaḥ puṣyeṇa jitakrodhaṃ yauvarājyena rāghavam |
    rājā daśaratho rāmamabhiṣecayitānagham || 2-7-7||

    RMY 2-7-8

    धात्र्यास्तु वचनं श्रुत्वा कुब्जा क्षिप्रममर्षिता ।
    कैलास शिखराकारात्प्रासादादवरोहत ॥ २-७-८॥
    dhātryāstu vacanaṃ śrutvā kubjā kṣipramamarṣitā |
    kailāsa śikharākārātprāsādādavarohata || 2-7-8||

    RMY 2-7-9

    सा दह्यमाना कोपेन मन्थरा पापदर्शिनी ।
    शयानामेत्य कैकेयीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २-७-९॥
    sā dahyamānā kopena mantharā pāpadarśinī |
    śayānāmetya kaikeyīmidaṃ vacanamabravīt || 2-7-9||

    RMY 2-7-10

    उत्तिष्ठ मूढे किं शेषे भयं त्वामभिवर्तते ।
    उपप्लुतमहौघेन किमात्मानं न बुध्यसे ॥ २-७-१०॥
    uttiṣṭha mūḍhe kiṃ śeṣe bhayaṃ tvāmabhivartate |
    upaplutamahaughena kimātmānaṃ na budhyase || 2-7-10||

    RMY 2-7-11

    अनिष्टे सुभगाकारे सौभाग्येन विकत्थसे ।
    चलं हि तव सौभाग्यं नद्यः स्रोत इवोष्णगे ॥ २-७-११॥
    aniṣṭe subhagākāre saubhāgyena vikatthase |
    calaṃ hi tava saubhāgyaṃ nadyaḥ srota ivoṣṇage || 2-7-11||

    RMY 2-7-12

    एवमुक्ता तु कैकेयी रुष्टया परुषं वचः ।
    कुब्जया पापदर्शिन्या विषादमगमत्परम् ॥ २-७-१२॥
    evamuktā tu kaikeyī ruṣṭayā paruṣaṃ vacaḥ |
    kubjayā pāpadarśinyā viṣādamagamatparam || 2-7-12||

    RMY 2-7-13

    कैकेयी त्वब्रवीत्कुब्जां कच्चित्क्षेमं न मन्थरे ।
    विषण्णवदनां हि त्वां लक्षये भृशदुःखिताम् ॥ २-७-१३॥
    kaikeyī tvabravītkubjāṃ kaccitkṣemaṃ na manthare |
    viṣaṇṇavadanāṃ hi tvāṃ lakṣaye bhṛśaduḥkhitām || 2-7-13||

    RMY 2-7-14

    मन्थरा तु वचः श्रुत्वा कैकेय्या मधुराक्षरम् ।
    उवाच क्रोधसंयुक्ता वाक्यं वाक्यविशारदा ॥ २-७-१४॥
    mantharā tu vacaḥ śrutvā kaikeyyā madhurākṣaram |
    uvāca krodhasaṃyuktā vākyaṃ vākyaviśāradā || 2-7-14||

    RMY 2-7-15

    सा विषण्णतरा भूत्वा कुब्जा तस्या हितैषिणी ।
    विषादयन्ती प्रोवाच भेदयन्ती च राघवम् ॥ २-७-१५॥
    sā viṣaṇṇatarā bhūtvā kubjā tasyā hitaiṣiṇī |
    viṣādayantī provāca bhedayantī ca rāghavam || 2-7-15||

    RMY 2-7-16

    अक्षेमं सुमहद्देवि प्रवृत्तं त्वद्विनाशनम् ।
    रामं दशरथो राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ २-७-१६॥
    akṣemaṃ sumahaddevi pravṛttaṃ tvadvināśanam |
    rāmaṃ daśaratho rājā yauvarājye'bhiṣekṣyati || 2-7-16||

    RMY 2-7-17

    सास्म्यगाधे भये मग्ना दुःखशोकसमन्विता ।
    दह्यमानानलेनेव त्वद्धितार्थमिहागता ॥ २-७-१७॥
    sāsmyagādhe bhaye magnā duḥkhaśokasamanvitā |
    dahyamānānaleneva tvaddhitārthamihāgatā || 2-7-17||

    RMY 2-7-18

    तव दुःखेन कैकेयि मम दुःखं महद्भवेत् ।
    त्वद्वृद्धौ मम वृद्धिश्च भवेदत्र न संशयः ॥ २-७-१८॥
    tava duḥkhena kaikeyi mama duḥkhaṃ mahadbhavet |
    tvadvṛddhau mama vṛddhiśca bhavedatra na saṃśayaḥ || 2-7-18||

    RMY 2-7-19

    नराधिपकुले जाता महिषी त्वं महीपतेः ।
    उग्रत्वं राजधर्माणां कथं देवि न बुध्यसे ॥ २-७-१९॥
    narādhipakule jātā mahiṣī tvaṃ mahīpateḥ |
    ugratvaṃ rājadharmāṇāṃ kathaṃ devi na budhyase || 2-7-19||

    RMY 2-7-20

    धर्मवादी शठो भर्ता श्लक्ष्णवादी च दारुणः ।
    शुद्धभावे न जानीषे तेनैवमतिसंधिता ॥ २-७-२०॥
    dharmavādī śaṭho bhartā ślakṣṇavādī ca dāruṇaḥ |
    śuddhabhāve na jānīṣe tenaivamatisaṃdhitā || 2-7-20||

    RMY 2-7-21

    उपस्थितं प्रयुञ्जानस्त्वयि सान्त्वमनर्थकम् ।
    अर्थेनैवाद्य ते भर्ता कौसल्यां योजयिष्यति ॥ २-७-२१॥
    upasthitaṃ prayuñjānastvayi sāntvamanarthakam |
    arthenaivādya te bhartā kausalyāṃ yojayiṣyati || 2-7-21||

    RMY 2-7-22

    अपवाह्य स दुष्टात्मा भरतं तव बन्धुषु ।
    काल्यं स्थापयिता रामं राज्ये निहतकण्टके ॥ २-७-२२॥
    apavāhya sa duṣṭātmā bharataṃ tava bandhuṣu |
    kālyaṃ sthāpayitā rāmaṃ rājye nihatakaṇṭake || 2-7-22||

    RMY 2-7-23

    शत्रुः पतिप्रवादेन मात्रेव हितकाम्यया ।
    आशीविष इवाङ्केन बाले परिधृतस्त्वया ॥ २-७-२३॥
    śatruḥ patipravādena mātreva hitakāmyayā |
    āśīviṣa ivāṅkena bāle paridhṛtastvayā || 2-7-23||

    RMY 2-7-24

    यथा हि कुर्यात्सर्पो वा शत्रुर्वा प्रत्युपेक्षितः ।
    राज्ञा दशरथेनाद्य सपुत्रा त्वं तथा कृता ॥ २-७-२४॥
    yathā hi kuryātsarpo vā śatrurvā pratyupekṣitaḥ |
    rājñā daśarathenādya saputrā tvaṃ tathā kṛtā || 2-7-24||

    RMY 2-7-25

    पापेनानृतसान्त्वेन बाले नित्यं सुखोचिते ।
    रामं स्थापयता राज्ये सानुबन्धा हता ह्यसि ॥ २-७-२५॥
    pāpenānṛtasāntvena bāle nityaṃ sukhocite |
    rāmaṃ sthāpayatā rājye sānubandhā hatā hyasi || 2-7-25||

    RMY 2-7-26

    सा प्राप्तकालं कैकेयि क्षिप्रं कुरु हितं तव ।
    त्रायस्व पुत्रमात्मानं मां च विस्मयदर्शने ॥ २-७-२६॥
    sā prāptakālaṃ kaikeyi kṣipraṃ kuru hitaṃ tava |
    trāyasva putramātmānaṃ māṃ ca vismayadarśane || 2-7-26||

    RMY 2-7-27

    मन्थराया वचः श्रुत्वा शयनात्सा शुभानना ।
    एकमाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रददौ शुभम् ॥ २-७-२७॥
    mantharāyā vacaḥ śrutvā śayanātsā śubhānanā |
    ekamābharaṇaṃ tasyai kubjāyai pradadau śubham || 2-7-27||

    RMY 2-7-28

    दत्त्वा त्वाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रमदोत्तमा ।
    कैकेयी मन्थरां हृष्टा पुनरेवाब्रवीदिदम् ॥ २-७-२८॥
    dattvā tvābharaṇaṃ tasyai kubjāyai pramadottamā |
    kaikeyī mantharāṃ hṛṣṭā punarevābravīdidam || 2-7-28||

    RMY 2-7-29

    इदं तु मन्थरे मह्यमाख्यासि परमं प्रियम् ।
    एतन्मे प्रियमाख्यातुः किं वा भूयः करोमि ते ॥ २-७-२९॥
    idaṃ tu manthare mahyamākhyāsi paramaṃ priyam |
    etanme priyamākhyātuḥ kiṃ vā bhūyaḥ karomi te || 2-7-29||

    RMY 2-7-30

    रामे वा भरते वाहं विशेषं नोपलक्षये ।
    तस्मात्तुष्टास्मि यद्राजा रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ २-७-३०॥
    rāme vā bharate vāhaṃ viśeṣaṃ nopalakṣaye |
    tasmāttuṣṭāsmi yadrājā rāmaṃ rājye'bhiṣekṣyati || 2-7-30||

    RMY 2-7-31

    न मे परं किंचिदितस्त्वया पुनः प्रियं प्रियार्हे सुवचं वचो वरम् ।
    तथा ह्यवोचस्त्वमतः प्रियोत्तरं वरं परं ते प्रददामि तं वृणु ॥ २-७-३१॥
    na me paraṃ kiṃciditastvayā punaḥ priyaṃ priyārhe suvacaṃ vaco varam |
    tathā hyavocastvamataḥ priyottaraṃ varaṃ paraṃ te pradadāmi taṃ vṛṇu || 2-7-31||

    Sarga: 8/111 (27)

    RMY 2-8-1

    मन्थरा त्वभ्यसूय्यैनामुत्सृज्याभरणं च तत् ।
    उवाचेदं ततो वाक्यं कोपदुःखसमन्विता ॥ २-८-१॥
    mantharā tvabhyasūyyaināmutsṛjyābharaṇaṃ ca tat |
    uvācedaṃ tato vākyaṃ kopaduḥkhasamanvitā || 2-8-1||

    RMY 2-8-2

    हर्षं किमिदमस्थाने कृतवत्यसि बालिशे ।
    शोकसागरमध्यस्थमात्मानं नावबुध्यसे ॥ २-८-२॥
    harṣaṃ kimidamasthāne kṛtavatyasi bāliśe |
    śokasāgaramadhyasthamātmānaṃ nāvabudhyase || 2-8-2||

    RMY 2-8-3

    सुभगा खलु कौसल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते ।
    यौवराज्येन महता श्वः पुष्येण द्विजोत्तमैः ॥ २-८-३॥
    subhagā khalu kausalyā yasyāḥ putro'bhiṣekṣyate |
    yauvarājyena mahatā śvaḥ puṣyeṇa dvijottamaiḥ || 2-8-3||

    RMY 2-8-4

    प्राप्तां सुमहतीं प्रीतिं प्रतीतां तां हतद्विषम् ।
    उपस्थास्यसि कौसल्यां दासीव त्वं कृताञ्जलिः ॥ २-८-४॥
    prāptāṃ sumahatīṃ prītiṃ pratītāṃ tāṃ hatadviṣam |
    upasthāsyasi kausalyāṃ dāsīva tvaṃ kṛtāñjaliḥ || 2-8-4||

    RMY 2-8-5

    हृष्टाः खलु भविष्यन्ति रामस्य परमाः स्त्रियः ।
    अप्रहृष्टा भविष्यन्ति स्नुषास्ते भरतक्षये ॥ २-८-५॥
    hṛṣṭāḥ khalu bhaviṣyanti rāmasya paramāḥ striyaḥ |
    aprahṛṣṭā bhaviṣyanti snuṣāste bharatakṣaye || 2-8-5||

    RMY 2-8-6

    तां दृष्ट्वा परमप्रीतां ब्रुवन्तीं मन्थरां ततः ।
    रामस्यैव गुणान्देवी कैकेयी प्रशशंस ह ॥ २-८-६॥
    tāṃ dṛṣṭvā paramaprītāṃ bruvantīṃ mantharāṃ tataḥ |
    rāmasyaiva guṇāndevī kaikeyī praśaśaṃsa ha || 2-8-6||

    RMY 2-8-7

    धर्मज्ञो गुरुभिर्दान्तः कृतज्ञः सत्यवाक्शुचिः ।
    रामो राज्ञः सुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतोऽर्हति ॥ २-८-७॥
    dharmajño gurubhirdāntaḥ kṛtajñaḥ satyavākśuciḥ |
    rāmo rājñaḥ suto jyeṣṭho yauvarājyamato'rhati || 2-8-7||

    RMY 2-8-8

    भ्रातॄन्भृत्यांश्च दीर्घायुः पितृवत्पालयिष्यति ।
    संतप्यसे कथं कुब्जे श्रुत्वा रामाभिषेचनम् ॥ २-८-८॥
    bhrātṝnbhṛtyāṃśca dīrghāyuḥ pitṛvatpālayiṣyati |
    saṃtapyase kathaṃ kubje śrutvā rāmābhiṣecanam || 2-8-8||

    RMY 2-8-9

    भरतश्चापि रामस्य ध्रुवं वर्षशतात्परम् ।
    पितृपैतामहं राज्यमवाप्स्यति नरर्षभः ॥ २-८-९॥
    bharataścāpi rāmasya dhruvaṃ varṣaśatātparam |
    pitṛpaitāmahaṃ rājyamavāpsyati nararṣabhaḥ || 2-8-9||

    RMY 2-8-10

    सा त्वमभ्युदये प्राप्ते वर्तमाने च मन्थरे ।
    भविष्यति च कल्याणे किमर्थं परितप्यसे ।
    कौसल्यातोऽतिरिक्तं च स तु शुश्रूषते हि माम् ॥ २-८-१०॥
    sā tvamabhyudaye prāpte vartamāne ca manthare |
    bhaviṣyati ca kalyāṇe kimarthaṃ paritapyase |
    kausalyāto'tiriktaṃ ca sa tu śuśrūṣate hi mām || 2-8-10||

    RMY 2-8-11

    कैकेय्या वचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता ।
    दीर्घमुष्णं विनिःश्वस्य कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ २-८-११॥
    kaikeyyā vacanaṃ śrutvā mantharā bhṛśaduḥkhitā |
    dīrghamuṣṇaṃ viniḥśvasya kaikeyīmidamabravīt || 2-8-11||

    RMY 2-8-12

    अनर्थदर्शिनी मौर्ख्यान्नात्मानमवबुध्यसे ।
    शोकव्यसनविस्तीर्णे मज्जन्ती दुःखसागरे ॥ २-८-१२॥
    anarthadarśinī maurkhyānnātmānamavabudhyase |
    śokavyasanavistīrṇe majjantī duḥkhasāgare || 2-8-12||

    RMY 2-8-13

    भविता राघवो राजा राघवस्य च यः सुतः ।
    राजवंशात्तु भरतः कैकेयि परिहास्यते ॥ २-८-१३॥
    bhavitā rāghavo rājā rāghavasya ca yaḥ sutaḥ |
    rājavaṃśāttu bharataḥ kaikeyi parihāsyate || 2-8-13||

    RMY 2-8-14

    न हि राज्ञः सुताः सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि ।
    स्थाप्यमानेषु सर्वेषु सुमहाननयो भवेत् ॥ २-८-१४॥
    na hi rājñaḥ sutāḥ sarve rājye tiṣṭhanti bhāmini |
    sthāpyamāneṣu sarveṣu sumahānanayo bhavet || 2-8-14||

    RMY 2-8-15

    तस्माज्ज्येष्ठे हि कैकेयि राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः ।
    स्थापयन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्स्वितरेष्वपि ॥ २-८-१५॥
    tasmājjyeṣṭhe hi kaikeyi rājyatantrāṇi pārthivāḥ |
    sthāpayantyanavadyāṅgi guṇavatsvitareṣvapi || 2-8-15||

    RMY 2-8-16

    असावत्यन्तनिर्भग्नस्तव पुत्रो भविष्यति ।
    अनाथवत्सुखेभ्यश्च राजवंशाच्च वत्सले ॥ २-८-१६॥
    asāvatyantanirbhagnastava putro bhaviṣyati |
    anāthavatsukhebhyaśca rājavaṃśācca vatsale || 2-8-16||

    RMY 2-8-17

    साहं त्वदर्थे संप्राप्ता त्वं तु मां नावबुध्यसे ।
    सपत्निवृद्धौ या मे त्वं प्रदेयं दातुमिच्छसि ॥ २-८-१७॥
    sāhaṃ tvadarthe saṃprāptā tvaṃ tu māṃ nāvabudhyase |
    sapatnivṛddhau yā me tvaṃ pradeyaṃ dātumicchasi || 2-8-17||

    RMY 2-8-18

    ध्रुवं तु भरतं रामः प्राप्य राज्यमकण्टकम् ।
    देशान्तरं नाययिता लोकान्तरमथापि वा ॥ २-८-१८॥
    dhruvaṃ tu bharataṃ rāmaḥ prāpya rājyamakaṇṭakam |
    deśāntaraṃ nāyayitā lokāntaramathāpi vā || 2-8-18||

    RMY 2-8-19

    बाल एव हि मातुल्यं भरतो नायितस्त्वया ।
    संनिकर्षाच्च सौहार्दं जायते स्थावरेष्वपि ॥ २-८-१९॥
    bāla eva hi mātulyaṃ bharato nāyitastvayā |
    saṃnikarṣācca sauhārdaṃ jāyate sthāvareṣvapi || 2-8-19||

    RMY 2-8-20

    गोप्ता हि रामं सौमित्रिर्लक्ष्मणं चापि राघवः ।
    अश्विनोरिव सौभ्रात्रं तयोर्लोकेषु विश्रुतम् ॥ २-८-२०॥
    goptā hi rāmaṃ saumitrirlakṣmaṇaṃ cāpi rāghavaḥ |
    aśvinoriva saubhrātraṃ tayorlokeṣu viśrutam || 2-8-20||

    RMY 2-8-21

    तस्मान्न लक्ष्मणे रामः पापं किंचित्करिष्यति ।
    रामस्तु भरते पापं कुर्यादिति न संशयः ॥ २-८-२१॥
    tasmānna lakṣmaṇe rāmaḥ pāpaṃ kiṃcitkariṣyati |
    rāmastu bharate pāpaṃ kuryāditi na saṃśayaḥ || 2-8-21||

    RMY 2-8-22

    तस्माद्राजगृहादेव वनं गच्छतु ते सुतः ।
    एतद्धि रोचते मह्यं भृशं चापि हितं तव ॥ २-८-२२॥
    tasmādrājagṛhādeva vanaṃ gacchatu te sutaḥ |
    etaddhi rocate mahyaṃ bhṛśaṃ cāpi hitaṃ tava || 2-8-22||

    RMY 2-8-23

    एवं ते ज्ञातिपक्षस्य श्रेयश्चैव भविष्यति ।
    यदि चेद्भरतो धर्मात्पित्र्यं राज्यमवाप्स्यति ॥ २-८-२३॥
    evaṃ te jñātipakṣasya śreyaścaiva bhaviṣyati |
    yadi cedbharato dharmātpitryaṃ rājyamavāpsyati || 2-8-23||

    RMY 2-8-24

    स ते सुखोचितो बालो रामस्य सहजो रिपुः ।
    समृद्धार्थस्य नष्टार्थो जीविष्यति कथं वशे ॥ २-८-२४॥
    sa te sukhocito bālo rāmasya sahajo ripuḥ |
    samṛddhārthasya naṣṭārtho jīviṣyati kathaṃ vaśe || 2-8-24||

    RMY 2-8-25

    अभिद्रुतमिवारण्ये सिंहेन गजयूथपम् ।
    प्रच्छाद्यमानं रामेण भरतं त्रातुमर्हसि ॥ २-८-२५॥
    abhidrutamivāraṇye siṃhena gajayūthapam |
    pracchādyamānaṃ rāmeṇa bharataṃ trātumarhasi || 2-8-25||

    RMY 2-8-26

    दर्पान्निराकृता पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया ।
    राममाता सपत्नी ते कथं वैरं न यातयेत् ॥ २-८-२६॥
    darpānnirākṛtā pūrvaṃ tvayā saubhāgyavattayā |
    rāmamātā sapatnī te kathaṃ vairaṃ na yātayet || 2-8-26||

    RMY 2-8-27

    यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यति ध्रुवं प्रनष्टो भरतो भविष्यति ।
    अतो हि संचिन्तय राज्यमात्मजे परस्य चाद्यैव विवासकारणम् ॥ २-८-२७॥
    yadā hi rāmaḥ pṛthivīmavāpsyati dhruvaṃ pranaṣṭo bharato bhaviṣyati |
    ato hi saṃcintaya rājyamātmaje parasya cādyaiva vivāsakāraṇam || 2-8-27||

    Sarga: 9/111 (47)

    RMY 2-9-1

    एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना ।
    दीर्घमुष्णं विनिःश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत् ॥ २-९-१॥
    evamuktā tu kaikeyī krodhena jvalitānanā |
    dīrghamuṣṇaṃ viniḥśvasya mantharāmidamabravīt || 2-9-1||

    RMY 2-9-2

    अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम् ।
    यौवराज्येन भरतं क्षिप्रमेवाभिषेचये ॥ २-९-२॥
    adya rāmamitaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmyaham |
    yauvarājyena bharataṃ kṣipramevābhiṣecaye || 2-9-2||

    RMY 2-9-3

    इदं त्विदानीं संपश्य केनोपायेन मन्थरे ।
    भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथंचन ॥ २-९-३॥
    idaṃ tvidānīṃ saṃpaśya kenopāyena manthare |
    bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathaṃcana || 2-9-3||

    RMY 2-9-4

    एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।
    रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ २-९-४॥
    evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |
    rāmārthamupahiṃsantī kaikeyīmidamabravīt || 2-9-4||

    RMY 2-9-5

    हन्तेदानीं प्रवक्ष्यामि कैकेयि श्रूयतां च मे ।
    यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम् ॥ २-९-५॥
    hantedānīṃ pravakṣyāmi kaikeyi śrūyatāṃ ca me |
    yathā te bharato rājyaṃ putraḥ prāpsyati kevalam || 2-9-5||

    RMY 2-9-6

    श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकयी ।
    किंचिदुत्थाय शयनात्स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत् ॥ २-९-६॥
    śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyā mantharāyāstu kaikayī |
    kiṃcidutthāya śayanātsvāstīrṇādidamabravīt || 2-9-6||

    RMY 2-9-7

    कथय त्वं ममोपायं केनोपायेन मन्थरे ।
    भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथंचन ॥ २-९-७॥
    kathaya tvaṃ mamopāyaṃ kenopāyena manthare |
    bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathaṃcana || 2-9-7||

    RMY 2-9-8

    एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।
    रामार्थमुपहिंसन्ती कुब्जा वचनमब्रवीत् ॥ २-९-८॥
    evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |
    rāmārthamupahiṃsantī kubjā vacanamabravīt || 2-9-8||

    RMY 2-9-9

    तव देवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः ।
    अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत् ॥ २-९-९॥
    tava devāsure yuddhe saha rājarṣibhiḥ patiḥ |
    agacchattvāmupādāya devarājasya sāhyakṛt || 2-9-9||

    RMY 2-9-10

    दिशमास्थाय कैकेयि दक्षिणां दण्डकान्प्रति ।
    वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः ॥ २-९-१०॥
    diśamāsthāya kaikeyi dakṣiṇāṃ daṇḍakānprati |
    vaijayantamiti khyātaṃ puraṃ yatra timidhvajaḥ || 2-9-10||

    RMY 2-9-11

    स शम्बर इति ख्यातः शतमायो महासुरः ।
    ददौ शक्रस्य संग्रामं देवसंघैरनिर्जितः ॥ २-९-११॥
    sa śambara iti khyātaḥ śatamāyo mahāsuraḥ |
    dadau śakrasya saṃgrāmaṃ devasaṃghairanirjitaḥ || 2-9-11||

    RMY 2-9-12

    तस्मिन्महति संग्रामे राजा दशरथस्तदा ।
    अपवाह्य त्वया देवि संग्रामान्नष्टचेतनः ॥ २-९-१२॥
    tasminmahati saṃgrāme rājā daśarathastadā |
    apavāhya tvayā devi saṃgrāmānnaṣṭacetanaḥ || 2-9-12||

    RMY 2-9-13

    तत्रापि विक्षतः शस्त्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया ।
    तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने ॥ २-९-१३॥
    tatrāpi vikṣataḥ śastraiḥ patiste rakṣitastvayā |
    tuṣṭena tena dattau te dvau varau śubhadarśane || 2-9-13||

    RMY 2-9-14

    स त्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरौ ।
    गृह्णीयामिति तत्तेन तथेत्युक्तं महात्मना ।
    अनभिज्ञा ह्यहं देवि त्वयैव कथितं पुरा ॥ २-९-१४॥
    sa tvayoktaḥ patirdevi yadeccheyaṃ tadā varau |
    gṛhṇīyāmiti tattena tathetyuktaṃ mahātmanā |
    anabhijñā hyahaṃ devi tvayaiva kathitaṃ purā || 2-9-14||

    RMY 2-9-15

    तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम् ।
    प्रव्राजनं च रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश ॥ २-९-१५॥
    tau varau yāca bhartāraṃ bharatasyābhiṣecanam |
    pravrājanaṃ ca rāmasya tvaṃ varṣāṇi caturdaśa || 2-9-15||

    RMY 2-9-16

    क्रोधागारं प्रविश्याद्य क्रुद्धेवाश्वपतेः सुते ।
    शेष्वानन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी ।
    मा स्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनमभिभाषथाः ॥ २-९-१६॥
    krodhāgāraṃ praviśyādya kruddhevāśvapateḥ sute |
    śeṣvānantarhitāyāṃ tvaṃ bhūmau malinavāsinī |
    mā smainaṃ pratyudīkṣethā mā cainamabhibhāṣathāḥ || 2-9-16||

    RMY 2-9-17

    दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः ।
    त्वत्कृते च महाराजो विशेदपि हुताशनम् ॥ २-९-१७॥
    dayitā tvaṃ sadā bharturatra me nāsti saṃśayaḥ |
    tvatkṛte ca mahārājo viśedapi hutāśanam || 2-9-17||

    RMY 2-9-18

    न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रुद्धां प्रत्युदीक्षितुम् ।
    तव प्रियार्थं राजा हि प्राणानपि परित्यजेत् ॥ २-९-१८॥
    na tvāṃ krodhayituṃ śakto na kruddhāṃ pratyudīkṣitum |
    tava priyārthaṃ rājā hi prāṇānapi parityajet || 2-9-18||

    RMY 2-9-19

    न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः ।
    मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः ॥ २-९-१९॥
    na hyatikramituṃ śaktastava vākyaṃ mahīpatiḥ |
    mandasvabhāve budhyasva saubhāgyabalamātmanaḥ || 2-9-19||

    RMY 2-9-20

    मणिमुक्तासुवर्णानि रत्नानि विविधानि च ।
    दद्याद्दशरथो राजा मा स्म तेषु मनः कृथाः ॥ २-९-२०॥
    maṇimuktāsuvarṇāni ratnāni vividhāni ca |
    dadyāddaśaratho rājā mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ || 2-9-20||

    RMY 2-9-21

    यौ तौ देवासुरे युद्धे वरौ दशरथोऽददात् ।
    तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो मा त्वामतिक्रमेत् ॥ २-९-२१॥
    yau tau devāsure yuddhe varau daśaratho'dadāt |
    tau smāraya mahābhāge so'rtho mā tvāmatikramet || 2-9-21||

    RMY 2-9-22

    यदा तु ते वरं दद्यात्स्वयमुत्थाप्य राघवः ।
    व्यवस्थाप्य महाराजं त्वमिमं वृणुया वरम् ॥ २-९-२२॥
    yadā tu te varaṃ dadyātsvayamutthāpya rāghavaḥ |
    vyavasthāpya mahārājaṃ tvamimaṃ vṛṇuyā varam || 2-9-22||

    RMY 2-9-23

    रामं प्रव्राजयारण्ये नव वर्षाणि पञ्च च ।
    भरतः क्रियतां राजा पृथिव्यां पार्थिवर्षभः ॥ २-९-२३॥
    rāmaṃ pravrājayāraṇye nava varṣāṇi pañca ca |
    bharataḥ kriyatāṃ rājā pṛthivyāṃ pārthivarṣabhaḥ || 2-9-23||

    RMY 2-9-24

    एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति ।
    भरतश्च हतामित्रस्तव राजा भविष्यति ॥ २-९-२४॥
    evaṃ pravrājitaścaiva rāmo'rāmo bhaviṣyati |
    bharataśca hatāmitrastava rājā bhaviṣyati || 2-9-24||

    RMY 2-9-25

    येन कालेन रामश्च वनात्प्रत्यागमिष्यति ।
    तेन कालेन पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति ।
    संगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिः सार्धमात्मवान् ॥ २-९-२५॥
    yena kālena rāmaśca vanātpratyāgamiṣyati |
    tena kālena putraste kṛtamūlo bhaviṣyati |
    saṃgṛhītamanuṣyaśca suhṛdbhiḥ sārdhamātmavān || 2-9-25||

    RMY 2-9-26

    प्राप्तकालं तु ते मन्ये राजानं वीतसाध्वसा ।
    रामाभिषेकसंकल्पान्निगृह्य विनिवर्तय ॥ २-९-२६॥
    prāptakālaṃ tu te manye rājānaṃ vītasādhvasā |
    rāmābhiṣekasaṃkalpānnigṛhya vinivartaya || 2-9-26||

    RMY 2-9-27

    अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया ।
    हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ॥ २-९-२७॥
    anarthamartharūpeṇa grāhitā sā tatastayā |
    hṛṣṭā pratītā kaikeyī mantharāmidamabravīt || 2-9-27||

    RMY 2-9-28

    कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ठाभिधायिनीम् ।
    पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिश्चये ॥ २-९-२८॥
    kubje tvāṃ nābhijānāmi śreṣṭhāṃ śreṣṭhābhidhāyinīm |
    pṛthivyāmasi kubjānāmuttamā buddhiniścaye || 2-9-28||

    RMY 2-9-29

    त्वमेव तु ममार्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी ।
    नाहं समवबुध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम् ॥ २-९-२९॥
    tvameva tu mamārtheṣu nityayuktā hitaiṣiṇī |
    nāhaṃ samavabudhyeyaṃ kubje rājñaścikīrṣitam || 2-9-29||

    RMY 2-9-30

    सन्ति दुःसंस्थिताः कुब्जा वक्राः परमपापिकाः ।
    त्वं पद्ममिव वातेन संनता प्रियदर्शना ॥ २-९-३०॥
    santi duḥsaṃsthitāḥ kubjā vakrāḥ paramapāpikāḥ |
    tvaṃ padmamiva vātena saṃnatā priyadarśanā || 2-9-30||

    RMY 2-9-31

    उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत्स्कन्धात्समुन्नतम् ।
    अधस्ताच्चोदरं शान्तं सुनाभमिव लज्जितम् ॥ २-९-३१॥
    uraste'bhiniviṣṭaṃ vai yāvatskandhātsamunnatam |
    adhastāccodaraṃ śāntaṃ sunābhamiva lajjitam || 2-9-31||

    RMY 2-9-32

    जघनं तव निर्घुष्टं रशनादामशोभितम् ।
    जङ्घे भृशमुपन्यस्ते पादौ चाप्यायतावुभौ ॥ २-९-३२॥
    jaghanaṃ tava nirghuṣṭaṃ raśanādāmaśobhitam |
    jaṅghe bhṛśamupanyaste pādau cāpyāyatāvubhau || 2-9-32||

    RMY 2-9-33

    त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनि ।
    अग्रतो मम गच्छन्ती राजहंसीव राजसे ॥ २-९-३३॥
    tvamāyatābhyāṃ sakthibhyāṃ manthare kṣaumavāsini |
    agrato mama gacchantī rājahaṃsīva rājase || 2-9-33||

    RMY 2-9-34

    तवेदं स्थगु यद्दीर्घं रथघोणमिवायतम् ।
    मतयः क्षत्रविद्याश्च मायाश्चात्र वसन्ति ते ॥ २-९-३४॥
    tavedaṃ sthagu yaddīrghaṃ rathaghoṇamivāyatam |
    matayaḥ kṣatravidyāśca māyāścātra vasanti te || 2-9-34||

    RMY 2-9-35

    अत्र ते प्रतिमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम् ।
    अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते ॥ २-९-३५॥
    atra te pratimokṣyāmi mālāṃ kubje hiraṇmayīm |
    abhiṣikte ca bharate rāghave ca vanaṃ gate || 2-9-35||

    RMY 2-9-36

    जात्येन च सुवर्णेन सुनिष्टप्तेन सुन्दरि ।
    लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु ॥ २-९-३६॥
    jātyena ca suvarṇena suniṣṭaptena sundari |
    labdhārthā ca pratītā ca lepayiṣyāmi te sthagu || 2-9-36||

    RMY 2-9-37

    मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम् ।
    कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्याभरणानि च ॥ २-९-३७॥
    mukhe ca tilakaṃ citraṃ jātarūpamayaṃ śubham |
    kārayiṣyāmi te kubje śubhānyābharaṇāni ca || 2-9-37||

    RMY 2-9-38

    परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि ।
    चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना ।
    गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम् ॥ २-९-३८॥
    paridhāya śubhe vastre devateva cariṣyasi |
    candramāhvayamānena mukhenāpratimānanā |
    gamiṣyasi gatiṃ mukhyāṃ garvayantī dviṣajjanam || 2-9-38||

    RMY 2-9-39

    तवापि कुब्जाः कुब्जायाः सर्वाभरणभूषिताः ।
    पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम ॥ २-९-३९॥
    tavāpi kubjāḥ kubjāyāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ |
    pādau paricariṣyanti yathaiva tvaṃ sadā mama || 2-9-39||

    RMY 2-9-40

    इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत् ।
    शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव ॥ २-९-४०॥
    iti praśasyamānā sā kaikeyīmidamabravīt |
    śayānāṃ śayane śubhre vedyāmagniśikhāmiva || 2-9-40||

    RMY 2-9-41

    गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते ।
    उत्तिष्ठ कुरु कल्याणं राजानमनुदर्शय ॥ २-९-४१॥
    gatodake setubandho na kalyāṇi vidhīyate |
    uttiṣṭha kuru kalyāṇaṃ rājānamanudarśaya || 2-9-41||

    RMY 2-9-42

    तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह ।
    क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता ॥ २-९-४२॥
    tathā protsāhitā devī gatvā mantharayā saha |
    krodhāgāraṃ viśālākṣī saubhāgyamadagarvitā || 2-9-42||

    RMY 2-9-43

    अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना ।
    अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च ॥ २-९-४३॥
    anekaśatasāhasraṃ muktāhāraṃ varāṅganā |
    avamucya varārhāṇi śubhānyābharaṇāni ca || 2-9-43||

    RMY 2-9-44

    ततो हेमोपमा तत्र कुब्जा वाक्यं वशं गता ।
    संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ॥ २-९-४४॥
    tato hemopamā tatra kubjā vākyaṃ vaśaṃ gatā |
    saṃviśya bhūmau kaikeyī mantharāmidamabravīt || 2-9-44||

    RMY 2-9-45

    इह वा मां मृतां कुब्जे नृपायावेदयिष्यसि ।
    वनं तु राघवे प्राप्ते भरतः प्राप्स्यति क्षितिम् ॥ २-९-४५॥
    iha vā māṃ mṛtāṃ kubje nṛpāyāvedayiṣyasi |
    vanaṃ tu rāghave prāpte bharataḥ prāpsyati kṣitim || 2-9-45||

    RMY 2-9-46

    अथैतदुक्त्वा वचनं सुदारुणं निधाय सर्वाभरणानि भामिनी ।
    असंवृतामास्तरणेन मेदिनीं तदाधिशिश्ये पतितेव किन्नरी ॥ २-९-४६॥
    athaitaduktvā vacanaṃ sudāruṇaṃ nidhāya sarvābharaṇāni bhāminī |
    asaṃvṛtāmāstaraṇena medinīṃ tadādhiśiśye patiteva kinnarī || 2-9-46||

    RMY 2-9-47

    उदीर्णसंरम्भतमोवृतानना तथावमुक्तोत्तममाल्यभूषणा ।
    नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सा तमोवृता द्यौरिव मग्नतारका ॥ २-९-४७॥
    udīrṇasaṃrambhatamovṛtānanā tathāvamuktottamamālyabhūṣaṇā |
    narendrapatnī vimanā babhūva sā tamovṛtā dyauriva magnatārakā || 2-9-47||

    Sarga: 10/111 (41)

    RMY 2-10-1

    आज्ञाप्य तु महाराजो राघवस्याभिषेचनम् ।
    प्रियार्हां प्रियमाख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी ॥ २-१०-१॥
    ājñāpya tu mahārājo rāghavasyābhiṣecanam |
    priyārhāṃ priyamākhyātuṃ viveśāntaḥpuraṃ vaśī || 2-10-1||

    RMY 2-10-2

    तां तत्र पतितां भूमौ शयानामतथोचिताम् ।
    प्रतप्त इव दुःखेन सोऽपश्यज्जगतीपतिः ॥ २-१०-२॥
    tāṃ tatra patitāṃ bhūmau śayānāmatathocitām |
    pratapta iva duḥkhena so'paśyajjagatīpatiḥ || 2-10-2||

    RMY 2-10-3

    स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ।
    अपापः पापसंकल्पां ददर्श धरणीतले ॥ २-१०-३॥
    sa vṛddhastaruṇīṃ bhāryāṃ prāṇebhyo'pi garīyasīm |
    apāpaḥ pāpasaṃkalpāṃ dadarśa dharaṇītale || 2-10-3||

    RMY 2-10-4

    करेणुमिव दिग्धेन विद्धां मृगयुणा वने ।
    महागज इवारण्ये स्नेहात्परिममर्श ताम् ॥ २-१०-४॥
    kareṇumiva digdhena viddhāṃ mṛgayuṇā vane |
    mahāgaja ivāraṇye snehātparimamarśa tām || 2-10-4||

    RMY 2-10-5

    परिमृश्य च पाणिभ्यामभिसंत्रस्तचेतनः ।
    कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम् ॥ २-१०-५॥
    parimṛśya ca pāṇibhyāmabhisaṃtrastacetanaḥ |
    kāmī kamalapatrākṣīmuvāca vanitāmidam || 2-10-5||

    RMY 2-10-6

    न तेऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम् ।
    देवि केनाभियुक्तासि केन वासि विमानिता ॥ २-१०-६॥
    na te'hamabhijānāmi krodhamātmani saṃśritam |
    devi kenābhiyuktāsi kena vāsi vimānitā || 2-10-6||

    RMY 2-10-7

    यदिदं मम दुःखाय शेषे कल्याणि पांसुषु ।
    भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याण चेतसि ।
    भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनी ॥ २-१०-७॥
    yadidaṃ mama duḥkhāya śeṣe kalyāṇi pāṃsuṣu |
    bhūmau śeṣe kimarthaṃ tvaṃ mayi kalyāṇa cetasi |
    bhūtopahatacitteva mama cittapramāthinī || 2-10-7||

    RMY 2-10-8

    सन्ति मे कुशला वैद्या अभितुष्टाश्च सर्वशः ।
    सुखितां त्वां करिष्यन्ति व्याधिमाचक्ष्व भामिनि ॥ २-१०-८॥
    santi me kuśalā vaidyā abhituṣṭāśca sarvaśaḥ |
    sukhitāṃ tvāṃ kariṣyanti vyādhimācakṣva bhāmini || 2-10-8||

    RMY 2-10-9

    कस्य वा ते प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम् ।
    कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम् ॥ २-१०-९॥
    kasya vā te priyaṃ kāryaṃ kena vā vipriyaṃ kṛtam |
    kaḥ priyaṃ labhatāmadya ko vā sumahadapriyam || 2-10-9||

    RMY 2-10-10

    अवध्यो वध्यतां को वा वध्यः को वा विमुच्यताम् ।
    दरिद्रः को भवत्वाढ्यो द्रव्यवान्वाप्यकिंचनः ॥ २-१०-१०॥
    avadhyo vadhyatāṃ ko vā vadhyaḥ ko vā vimucyatām |
    daridraḥ ko bhavatvāḍhyo dravyavānvāpyakiṃcanaḥ || 2-10-10||

    RMY 2-10-11

    अहं चैव मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः ।
    न ते कंचिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे ॥ २-१०-११॥
    ahaṃ caiva madīyāśca sarve tava vaśānugāḥ |
    na te kaṃcidabhiprāyaṃ vyāhantumahamutsahe || 2-10-11||

    RMY 2-10-12

    आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन्मनसेच्छसि ।
    यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुंधरा ॥ २-१०-१२॥
    ātmano jīvitenāpi brūhi yanmanasecchasi |
    yāvadāvartate cakraṃ tāvatī me vasuṃdharā || 2-10-12||

    RMY 2-10-13

    तथोक्ता सा समाश्वस्ता वक्तुकामा तदप्रियम् ।
    परिपीडयितुं भूयो भर्तारमुपचक्रमे ॥ २-१०-१३॥
    tathoktā sā samāśvastā vaktukāmā tadapriyam |
    paripīḍayituṃ bhūyo bhartāramupacakrame || 2-10-13||

    RMY 2-10-14

    नास्मि विप्रकृता देव केनचिन्न विमानिता ।
    अभिप्रायस्तु मे कश्चित्तमिच्छामि त्वया कृतम् ॥ २-१०-१४॥
    nāsmi viprakṛtā deva kenacinna vimānitā |
    abhiprāyastu me kaścittamicchāmi tvayā kṛtam || 2-10-14||

    RMY 2-10-15

    प्रतिज्ञां प्रतिजानीष्व यदि त्वं कर्तुमिच्छसि ।
    अथ तद्व्याहरिष्यामि यदभिप्रार्थितं मया ॥ २-१०-१५॥
    pratijñāṃ pratijānīṣva yadi tvaṃ kartumicchasi |
    atha tadvyāhariṣyāmi yadabhiprārthitaṃ mayā || 2-10-15||

    RMY 2-10-16

    एवमुक्तस्तया राजा प्रियया स्त्रीवशं गतः ।
    तामुवाच महातेजाः कैकेयीमीषदुत्स्मितः ॥ २-१०-१६॥
    evamuktastayā rājā priyayā strīvaśaṃ gataḥ |
    tāmuvāca mahātejāḥ kaikeyīmīṣadutsmitaḥ || 2-10-16||

    RMY 2-10-17

    अवलिप्ते न जानासि त्वत्तः प्रियतरो मम ।
    मनुजो मनुजव्याघ्राद्रामादन्यो न विद्यते ॥ २-१०-१७॥
    avalipte na jānāsi tvattaḥ priyataro mama |
    manujo manujavyāghrādrāmādanyo na vidyate || 2-10-17||

    RMY 2-10-18

    भद्रे हृदयमप्येतदनुमृश्योद्धरस्व मे ।
    एतत्समीक्ष्य कैकेयि ब्रूहि यत्साधु मन्यसे ॥ २-१०-१८॥
    bhadre hṛdayamapyetadanumṛśyoddharasva me |
    etatsamīkṣya kaikeyi brūhi yatsādhu manyase || 2-10-18||

    RMY 2-10-19

    बलमात्मनि पश्यन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि ।
    करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे ॥ २-१०-१९॥
    balamātmani paśyantī na māṃ śaṅkitumarhasi |
    kariṣyāmi tava prītiṃ sukṛtenāpi te śape || 2-10-19||

    RMY 2-10-20

    तेन वाक्येन संहृष्टा तमभिप्रायमात्मनः ।
    व्याजहार महाघोरमभ्यागतमिवान्तकम् ॥ २-१०-२०॥
    tena vākyena saṃhṛṣṭā tamabhiprāyamātmanaḥ |
    vyājahāra mahāghoramabhyāgatamivāntakam || 2-10-20||

    RMY 2-10-21

    यथाक्रमेण शपसि वरं मम ददासि च ।
    तच्छृण्वन्तु त्रयस्त्रिंशद्देवाः सेन्द्रपुरोगमाः ॥ २-१०-२१॥
    yathākrameṇa śapasi varaṃ mama dadāsi ca |
    tacchṛṇvantu trayastriṃśaddevāḥ sendrapurogamāḥ || 2-10-21||

    RMY 2-10-22

    चन्द्रादित्यौ नभश्चैव ग्रहा रात्र्यहनी दिशः ।
    जगच्च पृथिवी चैव सगन्धर्वा सराक्षसा ॥ २-१०-२२॥
    candrādityau nabhaścaiva grahā rātryahanī diśaḥ |
    jagacca pṛthivī caiva sagandharvā sarākṣasā || 2-10-22||

    RMY 2-10-23

    निशाचराणि भूतानि गृहेषु गृहदेवताः ।
    यानि चान्यानि भूतानि जानीयुर्भाषितं तव ॥ २-१०-२३॥
    niśācarāṇi bhūtāni gṛheṣu gṛhadevatāḥ |
    yāni cānyāni bhūtāni jānīyurbhāṣitaṃ tava || 2-10-23||

    RMY 2-10-24

    सत्यसंधो महातेजा धर्मज्ञः सुसमाहितः ।
    वरं मम ददात्येष तन्मे शृण्वन्तु देवताः ॥ २-१०-२४॥
    satyasaṃdho mahātejā dharmajñaḥ susamāhitaḥ |
    varaṃ mama dadātyeṣa tanme śṛṇvantu devatāḥ || 2-10-24||

    RMY 2-10-25

    इति देवी महेष्वासं परिगृह्याभिशस्य च ।
    ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम् ॥ २-१०-२५॥
    iti devī maheṣvāsaṃ parigṛhyābhiśasya ca |
    tataḥ paramuvācedaṃ varadaṃ kāmamohitam || 2-10-25||

    RMY 2-10-26

    वरौ यौ मे त्वया देव तदा दत्तौ महीपते ।
    तौ तावदहमद्यैव वक्ष्यामि शृणु मे वचः ॥ २-१०-२६॥
    varau yau me tvayā deva tadā dattau mahīpate |
    tau tāvadahamadyaiva vakṣyāmi śṛṇu me vacaḥ || 2-10-26||

    RMY 2-10-27

    अभिषेकसमारम्भो राघवस्योपकल्पितः ।
    अनेनैवाभिषेकेण भरतो मेऽभिषिच्यताम् ॥ २-१०-२७॥
    abhiṣekasamārambho rāghavasyopakalpitaḥ |
    anenaivābhiṣekeṇa bharato me'bhiṣicyatām || 2-10-27||

    RMY 2-10-28

    नव पञ्च च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः ।
    चीराजिनजटाधारी रामो भवतु तापसः ॥ २-१०-२८॥
    nava pañca ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyamāśritaḥ |
    cīrājinajaṭādhārī rāmo bhavatu tāpasaḥ || 2-10-28||

    RMY 2-10-29

    भरतो भजतामद्य यौवराज्यमकण्टकम् ।
    अद्य चैव हि पश्येयं प्रयान्तं राघवं वने ॥ २-१०-२९॥
    bharato bhajatāmadya yauvarājyamakaṇṭakam |
    adya caiva hi paśyeyaṃ prayāntaṃ rāghavaṃ vane || 2-10-29||

    RMY 2-10-30

    ततः श्रुत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः ।
    व्यथितो विक्लवश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः ॥ २-१०-३०॥
    tataḥ śrutvā mahārājaḥ kaikeyyā dāruṇaṃ vacaḥ |
    vyathito viklavaścaiva vyāghrīṃ dṛṣṭvā yathā mṛgaḥ || 2-10-30||

    RMY 2-10-31

    असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छ्वसन् ।
    अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः ।
    मोहमापेदिवान्भूयः शोकोपहतचेतनः ॥ २-१०-३१॥
    asaṃvṛtāyāmāsīno jagatyāṃ dīrghamucchvasan |
    aho dhigiti sāmarṣo vācamuktvā narādhipaḥ |
    mohamāpedivānbhūyaḥ śokopahatacetanaḥ || 2-10-31||

    RMY 2-10-32

    चिरेण तु नृपः संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः ।
    कैकेयीमब्रवीत्क्रुद्धः प्रदहन्निव चक्षुषा ॥ २-१०-३२॥
    cireṇa tu nṛpaḥ saṃjñāṃ pratilabhya suduḥkhitaḥ |
    kaikeyīmabravītkruddhaḥ pradahanniva cakṣuṣā || 2-10-32||

    RMY 2-10-33

    नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि ।
    किं कृतं तव रामेण पापे पापं मयापि वा ॥ २-१०-३३॥
    nṛśaṃse duṣṭacāritre kulasyāsya vināśini |
    kiṃ kṛtaṃ tava rāmeṇa pāpe pāpaṃ mayāpi vā || 2-10-33||

    RMY 2-10-34

    सदा ते जननी तुल्यां वृत्तिं वहति राघवः ।
    तस्यैव त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता ॥ २-१०-३४॥
    sadā te jananī tulyāṃ vṛttiṃ vahati rāghavaḥ |
    tasyaiva tvamanarthāya kiṃnimittamihodyatā || 2-10-34||

    RMY 2-10-35

    त्वं मयात्मविनाशाय भवनं स्वं प्रवेशिता ।
    अविज्ञानान्नृपसुता व्याली तीक्ष्णविषा यथा ॥ २-१०-३५॥
    tvaṃ mayātmavināśāya bhavanaṃ svaṃ praveśitā |
    avijñānānnṛpasutā vyālī tīkṣṇaviṣā yathā || 2-10-35||

    RMY 2-10-36

    जीवलोको यदा सर्वो रामस्येह गुणस्तवम् ।
    अपराधं कमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम् ॥ २-१०-३६॥
    jīvaloko yadā sarvo rāmasyeha guṇastavam |
    aparādhaṃ kamuddiśya tyakṣyāmīṣṭamahaṃ sutam || 2-10-36||

    RMY 2-10-37

    कौसल्यां वा सुमित्रां वा त्यजेयमपि वा श्रियम् ।
    जीवितं वात्मनो रामं न त्वेव पितृवत्सलम् ॥ २-१०-३७॥
    kausalyāṃ vā sumitrāṃ vā tyajeyamapi vā śriyam |
    jīvitaṃ vātmano rāmaṃ na tveva pitṛvatsalam || 2-10-37||

    RMY 2-10-38

    परा भवति मे प्रीतिर्दृष्ट्वा तनयमग्रजम् ।
    अपश्यतस्तु मे रामं नष्टा भवति चेतना ॥ २-१०-३८॥
    parā bhavati me prītirdṛṣṭvā tanayamagrajam |
    apaśyatastu me rāmaṃ naṣṭā bhavati cetanā || 2-10-38||

    RMY 2-10-39

    तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं सस्यं वा सलिलं विना ।
    न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम् ॥ २-१०-३९॥
    tiṣṭhelloko vinā sūryaṃ sasyaṃ vā salilaṃ vinā |
    na tu rāmaṃ vinā dehe tiṣṭhettu mama jīvitam || 2-10-39||

    RMY 2-10-40

    तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये ।
    अपि ते चरणौ मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे ॥ २-१०-४०॥
    tadalaṃ tyajyatāmeṣa niścayaḥ pāpaniścaye |
    api te caraṇau mūrdhnā spṛśāmyeṣa prasīda me || 2-10-40||

    RMY 2-10-41

    स भूमिपालो विलपन्ननाथवत्स्त्रिया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रता ।
    पपात देव्याश्चरणौ प्रसारितावुभावसंस्पृश्य यथातुरस्तथा ॥ २-१०-४१॥
    sa bhūmipālo vilapannanāthavatstriyā gṛhīto hṛdaye'timātratā |
    papāta devyāścaraṇau prasāritāvubhāvasaṃspṛśya yathāturastathā || 2-10-41||

    Sarga: 11/111 (15)

    RMY 2-11-1

    अतदर्हं महाराजं शयानमतथोचितम् ।
    ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात्परिच्युतम् ॥ २-११-१॥
    atadarhaṃ mahārājaṃ śayānamatathocitam |
    yayātimiva puṇyānte devalokātparicyutam || 2-11-1||

    RMY 2-11-2

    अनर्थरूपा सिद्धार्था अभीता भयदर्शिनी ।
    पुनराकारयामास तमेव वरमङ्गना ॥ २-११-२॥
    anartharūpā siddhārthā abhītā bhayadarśinī |
    punarākārayāmāsa tameva varamaṅganā || 2-11-2||

    RMY 2-11-3

    त्वं कत्थसे महाराज सत्यवादी दृढव्रतः ।
    मम चेमं वरं कस्माद्विधारयितुमिच्छसि ॥ २-११-३॥
    tvaṃ katthase mahārāja satyavādī dṛḍhavrataḥ |
    mama cemaṃ varaṃ kasmādvidhārayitumicchasi || 2-11-3||

    RMY 2-11-4

    एवमुक्तस्तु कैकेय्या राजा दशरथस्तदा ।
    प्रत्युवाच ततः क्रुद्धो मुहूर्तं विह्वलन्निव ॥ २-११-४॥
    evamuktastu kaikeyyā rājā daśarathastadā |
    pratyuvāca tataḥ kruddho muhūrtaṃ vihvalanniva || 2-11-4||

    RMY 2-11-5

    मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुंगवे ।
    हन्तानार्ये ममामित्रे रामः प्रव्राजितो वनम् ॥ २-११-५॥
    mṛte mayi gate rāme vanaṃ manujapuṃgave |
    hantānārye mamāmitre rāmaḥ pravrājito vanam || 2-11-5||

    RMY 2-11-6

    यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यति ।
    अकीर्तिरतुला लोके ध्रुवं परिभवश्च मे ॥ २-११-६॥
    yadi satyaṃ bravīmyetattadasatyaṃ bhaviṣyati |
    akīrtiratulā loke dhruvaṃ paribhavaśca me || 2-11-6||

    RMY 2-11-7

    तथा विलपतस्तस्य परिभ्रमितचेतसः ।
    अस्तमभ्यगमत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ २-११-७॥
    tathā vilapatastasya paribhramitacetasaḥ |
    astamabhyagamatsūryo rajanī cābhyavartata || 2-11-7||

    RMY 2-11-8

    स त्रियामा तथार्तस्य चन्द्रमण्डलमण्डिता ।
    राज्ञो विलपमानस्य न व्यभासत शर्वरी ॥ २-११-८॥
    sa triyāmā tathārtasya candramaṇḍalamaṇḍitā |
    rājño vilapamānasya na vyabhāsata śarvarī || 2-11-8||

    RMY 2-11-9

    तथैवोष्णं विनिःश्वस्य वृद्धो दशरथो नृपः ।
    विललापार्तवद्दुःखं गगनासक्तलोचनः ॥ २-११-९॥
    tathaivoṣṇaṃ viniḥśvasya vṛddho daśaratho nṛpaḥ |
    vilalāpārtavadduḥkhaṃ gaganāsaktalocanaḥ || 2-11-9||

    RMY 2-11-10

    न प्रभातं त्वयेच्छामि मयायं रचितोऽञ्जलिः ।
    अथ वा गम्यतां शीघ्रं नाहमिच्छामि निर्घृणाम् ।
    नृशंसां कैकेयीं द्रष्टुं यत्कृते व्यसनं महत् ॥ २-११-१०॥
    na prabhātaṃ tvayecchāmi mayāyaṃ racito'ñjaliḥ |
    atha vā gamyatāṃ śīghraṃ nāhamicchāmi nirghṛṇām |
    nṛśaṃsāṃ kaikeyīṃ draṣṭuṃ yatkṛte vyasanaṃ mahat || 2-11-10||

    RMY 2-11-11

    एवमुक्त्वा ततो राजा कैकेयीं संयताञ्जलिः ।
    प्रसादयामास पुनः कैकेयीं चेदमब्रवीत् ॥ २-११-११॥
    evamuktvā tato rājā kaikeyīṃ saṃyatāñjaliḥ |
    prasādayāmāsa punaḥ kaikeyīṃ cedamabravīt || 2-11-11||

    RMY 2-11-12

    साधुवृत्तस्य दीनस्य त्वद्गतस्य गतायुषः ।
    प्रसादः क्रियतां देवि भद्रे राज्ञो विशेषतः ॥ २-११-१२॥
    sādhuvṛttasya dīnasya tvadgatasya gatāyuṣaḥ |
    prasādaḥ kriyatāṃ devi bhadre rājño viśeṣataḥ || 2-11-12||

    RMY 2-11-13

    शून्येन खलु सुश्रोणि मयेदं समुदाहृतम् ।
    कुरु साधु प्रसादं मे बाले सहृदया ह्यसि ॥ २-११-१३॥
    śūnyena khalu suśroṇi mayedaṃ samudāhṛtam |
    kuru sādhu prasādaṃ me bāle sahṛdayā hyasi || 2-11-13||

    RMY 2-11-14

    विशुद्धभावस्य हि दुष्टभावा ताम्रेक्षणस्याश्रुकलस्य राज्ञः ।
    श्रुत्वा विचित्रं करुणं विलापं भर्तुर्नृशंसा न चकार वाक्यम् ॥ २-११-१४॥
    viśuddhabhāvasya hi duṣṭabhāvā tāmrekṣaṇasyāśrukalasya rājñaḥ |
    śrutvā vicitraṃ karuṇaṃ vilāpaṃ bharturnṛśaṃsā na cakāra vākyam || 2-11-14||

    RMY 2-11-15

    ततः स राजा पुनरेव मूर्छितः प्रियामतुष्टां प्रतिकूलभाषिणीम् ।
    समीक्ष्य पुत्रस्य विवासनं प्रति क्षितौ विसंज्ञो निपपात दुःखितः ॥ २-११-१५॥
    tataḥ sa rājā punareva mūrchitaḥ priyāmatuṣṭāṃ pratikūlabhāṣiṇīm |
    samīkṣya putrasya vivāsanaṃ prati kṣitau visaṃjño nipapāta duḥkhitaḥ || 2-11-15||

    Sarga: 12/111 (24)

    RMY 2-12-1

    पुत्रशोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि ।
    विवेष्टमानमुदीक्ष्य सैक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥ २-१२-१॥
    putraśokārditaṃ pāpā visaṃjñaṃ patitaṃ bhuvi |
    viveṣṭamānamudīkṣya saikṣvākamidamabravīt || 2-12-1||

    RMY 2-12-2

    पापं कृत्वेव किमिदं मम संश्रुत्य संश्रवम् ।
    शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातुं त्वमर्हसि ॥ २-१२-२॥
    pāpaṃ kṛtveva kimidaṃ mama saṃśrutya saṃśravam |
    śeṣe kṣititale sannaḥ sthityāṃ sthātuṃ tvamarhasi || 2-12-2||

    RMY 2-12-3

    आहुः सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः ।
    सत्यमाश्रित्य हि मया त्वं च धर्मं प्रचोदितः ॥ २-१२-३॥
    āhuḥ satyaṃ hi paramaṃ dharmaṃ dharmavido janāḥ |
    satyamāśritya hi mayā tvaṃ ca dharmaṃ pracoditaḥ || 2-12-3||

    RMY 2-12-4

    संश्रुत्य शैब्यः श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः ।
    प्रदाय पक्षिणो राजञ्जगाम गतिमुत्तमाम् ॥ २-१२-४॥
    saṃśrutya śaibyaḥ śyenāya svāṃ tanuṃ jagatīpatiḥ |
    pradāya pakṣiṇo rājañjagāma gatimuttamām || 2-12-4||

    RMY 2-12-5

    तथ ह्यलर्कस्तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे ।
    याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्याविमना ददौ ॥ २-१२-५॥
    tatha hyalarkastejasvī brāhmaṇe vedapārage |
    yācamāne svake netre uddhṛtyāvimanā dadau || 2-12-5||

    RMY 2-12-6

    सरितां तु पतिः स्वल्पां मर्यादां सत्यमन्वितः ।
    सत्यानुरोधात्समये वेलां खां नातिवर्तते ॥ २-१२-६॥
    saritāṃ tu patiḥ svalpāṃ maryādāṃ satyamanvitaḥ |
    satyānurodhātsamaye velāṃ khāṃ nātivartate || 2-12-6||

    RMY 2-12-7

    समयं च ममार्येमं यदि त्वं न करिष्यसि ।
    अग्रतस्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥ २-१२-७॥
    samayaṃ ca mamāryemaṃ yadi tvaṃ na kariṣyasi |
    agrataste parityaktā parityakṣyāmi jīvitam || 2-12-7||

    RMY 2-12-8

    एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया ।
    नाशकत्पाशमुन्मोक्तुं बलिरिन्द्रकृतं यथा ॥ २-१२-८॥
    evaṃ pracodito rājā kaikeyyā nirviśaṅkayā |
    nāśakatpāśamunmoktuṃ balirindrakṛtaṃ yathā || 2-12-8||

    RMY 2-12-9

    उद्भ्रान्तहृदयश्चापि विवर्णवनदोऽभवत् ।
    स धुर्यो वै परिस्पन्दन्युगचक्रान्तरं यथा ॥ २-१२-९॥
    udbhrāntahṛdayaścāpi vivarṇavanado'bhavat |
    sa dhuryo vai parispandanyugacakrāntaraṃ yathā || 2-12-9||

    RMY 2-12-10

    विह्वलाभ्यां च नेत्राभ्यामपश्यन्निव भूमिपः ।
    कृच्छ्राद्धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ २-१२-१०॥
    vihvalābhyāṃ ca netrābhyāmapaśyanniva bhūmipaḥ |
    kṛcchrāddhairyeṇa saṃstabhya kaikeyīmidamabravīt || 2-12-10||

    RMY 2-12-11

    यस्ते मन्त्रकृतः पाणिरग्नौ पापे मया धृतः ।
    तं त्यजामि स्वजं चैव तव पुत्रं सह त्वया ॥ २-१२-११॥
    yaste mantrakṛtaḥ pāṇiragnau pāpe mayā dhṛtaḥ |
    taṃ tyajāmi svajaṃ caiva tava putraṃ saha tvayā || 2-12-11||

    RMY 2-12-12

    ततः पापसमाचारा कैकेयी पार्थिवं पुनः ।
    उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्छिता ॥ २-१२-१२॥
    tataḥ pāpasamācārā kaikeyī pārthivaṃ punaḥ |
    uvāca paruṣaṃ vākyaṃ vākyajñā roṣamūrchitā || 2-12-12||

    RMY 2-12-13

    किमिदं भाषसे राजन्वाक्यं गररुजोपमम् ।
    आनाययितुमक्लिष्टं पुत्रं राममिहार्हसि ॥ २-१२-१३॥
    kimidaṃ bhāṣase rājanvākyaṃ gararujopamam |
    ānāyayitumakliṣṭaṃ putraṃ rāmamihārhasi || 2-12-13||

    RMY 2-12-14

    स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम् ।
    निःसपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ २-१२-१४॥
    sthāpya rājye mama sutaṃ kṛtvā rāmaṃ vanecaram |
    niḥsapatnāṃ ca māṃ kṛtvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi || 2-12-14||

    RMY 2-12-15

    स नुन्न इव तीक्षेण प्रतोदेन हयोत्तमः ।
    राजा प्रदोचितोऽभीक्ष्णं कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ २-१२-१५॥
    sa nunna iva tīkṣeṇa pratodena hayottamaḥ |
    rājā pradocito'bhīkṣṇaṃ kaikeyīmidamabravīt || 2-12-15||

    RMY 2-12-16

    धर्मबन्धेन बद्धोऽस्मि नष्टा च मम चेतना ।
    ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम् ॥ २-१२-१६॥
    dharmabandhena baddho'smi naṣṭā ca mama cetanā |
    jyeṣṭhaṃ putraṃ priyaṃ rāmaṃ draṣṭumicchāmi dhārmikam || 2-12-16||

    RMY 2-12-17

    इति राज्ञो वचः श्रुत्वा कैकेयी तदनन्तरम् ।
    स्वयमेवाब्रवीत्सूतं गच्छ त्वं राममानय ॥ २-१२-१७॥
    iti rājño vacaḥ śrutvā kaikeyī tadanantaram |
    svayamevābravītsūtaṃ gaccha tvaṃ rāmamānaya || 2-12-17||

    RMY 2-12-18

    ततः स राजा तं सूतं सन्नहर्षः सुतं प्रति ।
    शोकारक्तेक्षणः श्रीमानुद्वीक्ष्योवाच धार्मिकः ॥ २-१२-१८॥
    tataḥ sa rājā taṃ sūtaṃ sannaharṣaḥ sutaṃ prati |
    śokāraktekṣaṇaḥ śrīmānudvīkṣyovāca dhārmikaḥ || 2-12-18||

    RMY 2-12-19

    सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम् ।
    प्रगृहीताञ्जलिः किंचित्तस्माद्देशादपाक्रमन् ॥ २-१२-१९॥
    sumantraḥ karuṇaṃ śrutvā dṛṣṭvā dīnaṃ ca pārthivam |
    pragṛhītāñjaliḥ kiṃcittasmāddeśādapākraman || 2-12-19||

    RMY 2-12-20

    यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान्न शशाक महीपतिः ।
    तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह ॥ २-१२-२०॥
    yadā vaktuṃ svayaṃ dainyānna śaśāka mahīpatiḥ |
    tadā sumantraṃ mantrajñā kaikeyī pratyuvāca ha || 2-12-20||

    RMY 2-12-21

    सुमन्त्र रामं द्रक्ष्यामि शीघ्रमानय सुन्दरम् ।
    स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च ॥ २-१२-२१॥
    sumantra rāmaṃ drakṣyāmi śīghramānaya sundaram |
    sa manyamānaḥ kalyāṇaṃ hṛdayena nananda ca || 2-12-21||

    RMY 2-12-22

    सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया ।
    व्यक्तं रामोऽभिषेकार्थमिहायास्यति धर्मवित् ॥ २-१२-२२॥
    sumantraścintayāmāsa tvaritaṃ coditastayā |
    vyaktaṃ rāmo'bhiṣekārthamihāyāsyati dharmavit || 2-12-22||

    RMY 2-12-23

    इति सूतो मतिं कृत्वा हर्षेण महता पुनः ।
    निर्जगाम महातेजा राघवस्य दिदृक्षया ॥ २-१२-२३॥
    iti sūto matiṃ kṛtvā harṣeṇa mahatā punaḥ |
    nirjagāma mahātejā rāghavasya didṛkṣayā || 2-12-23||

    RMY 2-12-24

    ततः पुरस्तात्सहसा विनिर्गतो महीपतीन्द्वारगतान्विलोकयन् ।
    ददर्श पौरान्विविधान्महाधनानुपस्थितान्द्वारमुपेत्य विष्ठितान् ॥ २-१२-२४॥
    tataḥ purastātsahasā vinirgato mahīpatīndvāragatānvilokayan |
    dadarśa paurānvividhānmahādhanānupasthitāndvāramupetya viṣṭhitān || 2-12-24||

    Sarga: 13/111 (28)

    RMY 2-13-1

    ते तु तां रजनीमुष्य ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
    उपतस्थुरुपस्थानं सहराजपुरोहिताः ॥ २-१३-१॥
    te tu tāṃ rajanīmuṣya brāhmaṇā vedapāragāḥ |
    upatasthurupasthānaṃ saharājapurohitāḥ || 2-13-1||

    RMY 2-13-2

    अमात्या बलमुख्याश्च मुख्या ये निगमस्य च ।
    राघवस्याभिषेकार्थे प्रीयमाणास्तु संगताः ॥ २-१३-२॥
    amātyā balamukhyāśca mukhyā ye nigamasya ca |
    rāghavasyābhiṣekārthe prīyamāṇāstu saṃgatāḥ || 2-13-2||

    RMY 2-13-3

    उदिते विमले सूर्ये पुष्ये चाभ्यागतेऽहनि ।
    अभिषेकाय रामस्य द्विजेन्द्रैरुपकल्पितम् ॥ २-१३-३॥
    udite vimale sūrye puṣye cābhyāgate'hani |
    abhiṣekāya rāmasya dvijendrairupakalpitam || 2-13-3||

    RMY 2-13-4

    काञ्चना जलकुम्भाश्च भद्रपीठं स्वलंकृतम् ।
    रामश्च सम्यगास्तीर्णो भास्वरा व्याघ्रचर्मणा ॥ २-१३-४॥
    kāñcanā jalakumbhāśca bhadrapīṭhaṃ svalaṃkṛtam |
    rāmaśca samyagāstīrṇo bhāsvarā vyāghracarmaṇā || 2-13-4||

    RMY 2-13-5

    गङ्गायमुनयोः पुण्यात्संगमादाहृतं जलम् ।
    याश्चान्याः सरितः पुण्या ह्रदाः कूपाः सरांसि च ॥ २-१३-५॥
    gaṅgāyamunayoḥ puṇyātsaṃgamādāhṛtaṃ jalam |
    yāścānyāḥ saritaḥ puṇyā hradāḥ kūpāḥ sarāṃsi ca || 2-13-5||

    RMY 2-13-6

    प्राग्वाहाश्चोर्ध्ववाहाश्च तिर्यग्वाहाः समाहिताः ।
    ताभ्यश्चैवाहृतं तोयं समुद्रेभ्यश्च सर्वशः ॥ २-१३-६॥
    prāgvāhāścordhvavāhāśca tiryagvāhāḥ samāhitāḥ |
    tābhyaścaivāhṛtaṃ toyaṃ samudrebhyaśca sarvaśaḥ || 2-13-6||

    RMY 2-13-7

    क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भाः सुमनसः पयः ।
    सलाजाः क्षीरिभिश्छन्ना घटाः काञ्चनराजताः ।
    पद्मोत्पलयुता भान्ति पूर्णाः परमवारिणा ॥ २-१३-७॥
    kṣaudraṃ dadhi ghṛtaṃ lājā darbhāḥ sumanasaḥ payaḥ |
    salājāḥ kṣīribhiśchannā ghaṭāḥ kāñcanarājatāḥ |
    padmotpalayutā bhānti pūrṇāḥ paramavāriṇā || 2-13-7||

    RMY 2-13-8

    चन्द्रांशुविकचप्रख्यं पाण्डुरं रत्नभूषितम् ।
    सज्जं तिष्ठति रामस्य वालव्यजनमुत्तमम् ॥ २-१३-८॥
    candrāṃśuvikacaprakhyaṃ pāṇḍuraṃ ratnabhūṣitam |
    sajjaṃ tiṣṭhati rāmasya vālavyajanamuttamam || 2-13-8||

    RMY 2-13-9

    चन्द्रमण्डलसंकाशमातपत्रं च पाण्डुरम् ।
    सज्जं द्युतिकरं श्रीमदभिषेकपुरस्कृतम् ॥ २-१३-९॥
    candramaṇḍalasaṃkāśamātapatraṃ ca pāṇḍuram |
    sajjaṃ dyutikaraṃ śrīmadabhiṣekapuraskṛtam || 2-13-9||

    RMY 2-13-10

    पाण्डुरश्च वृषः सज्जः पाण्डुराश्वश्च सुस्थितः ।
    प्रस्रुतश्च गजः श्रीमानौपवाह्यः प्रतीक्षते ॥ २-१३-१०॥
    pāṇḍuraśca vṛṣaḥ sajjaḥ pāṇḍurāśvaśca susthitaḥ |
    prasrutaśca gajaḥ śrīmānaupavāhyaḥ pratīkṣate || 2-13-10||

    RMY 2-13-11

    अष्टौ कन्याश्च मङ्गल्याः सर्वाभरणभूषिताः ।
    वादित्राणि च सर्वाणि बन्दिनश्च तथापरे ॥ २-१३-११॥
    aṣṭau kanyāśca maṅgalyāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ |
    vāditrāṇi ca sarvāṇi bandinaśca tathāpare || 2-13-11||

    RMY 2-13-12

    इक्ष्वाकूणां यथा राज्ये संभ्रियेताभिषेचनम् ।
    तथा जातीयामादाय राजपुत्राभिषेचनम् ॥ २-१३-१२॥
    ikṣvākūṇāṃ yathā rājye saṃbhriyetābhiṣecanam |
    tathā jātīyāmādāya rājaputrābhiṣecanam || 2-13-12||

    RMY 2-13-13

    ते राजवचनात्तत्र समवेता महीपतिम् ।
    अपश्यन्तोऽब्रुवन्को नु राज्ञो नः प्रतिवेदयेत् ॥ २-१३-१३॥
    te rājavacanāttatra samavetā mahīpatim |
    apaśyanto'bruvanko nu rājño naḥ prativedayet || 2-13-13||

    RMY 2-13-14

    न पश्यामश्च राजानमुदितश्च दिवाकरः ।
    यौवराज्याभिषेकश्च सज्जो रामस्य धीमतः ॥ २-१३-१४॥
    na paśyāmaśca rājānamuditaśca divākaraḥ |
    yauvarājyābhiṣekaśca sajjo rāmasya dhīmataḥ || 2-13-14||

    RMY 2-13-15

    इति तेषु ब्रुवाणेषु सार्वभौमान्महीपतीन् ।
    अब्रवीत्तानिदं सर्वान्सुमन्त्रो राजसत्कृतः ॥ २-१३-१५॥
    iti teṣu bruvāṇeṣu sārvabhaumānmahīpatīn |
    abravīttānidaṃ sarvānsumantro rājasatkṛtaḥ || 2-13-15||

    RMY 2-13-16

    अयं पृच्छामि वचनात्सुखमायुष्मतामहम् ।
    राज्ञः संप्रतिबुद्धस्य यच्चागमनकारणम् ॥ २-१३-१६॥
    ayaṃ pṛcchāmi vacanātsukhamāyuṣmatāmaham |
    rājñaḥ saṃpratibuddhasya yaccāgamanakāraṇam || 2-13-16||

    RMY 2-13-17

    इत्युक्त्वान्तःपुरद्वारमाजगाम पुराणवित् ।
    आशीर्भिर्गुणयुक्ताभिरभितुष्टाव राघवम् ॥ २-१३-१७॥
    ityuktvāntaḥpuradvāramājagāma purāṇavit |
    āśīrbhirguṇayuktābhirabhituṣṭāva rāghavam || 2-13-17||

    RMY 2-13-18

    गता भगवती रात्रिरहः शिवमुपस्थितम् ।
    बुध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम् ॥ २-१३-१८॥
    gatā bhagavatī rātrirahaḥ śivamupasthitam |
    budhyasva nṛpaśārdūla kuru kāryamanantaram || 2-13-18||

    RMY 2-13-19

    ब्राह्मणा बलमुख्याश्च नैगमाश्चागता नृप ।
    दर्शनं प्रतिकाङ्क्षन्ते प्रतिबुध्यस्व राघव ॥ २-१३-१९॥
    brāhmaṇā balamukhyāśca naigamāścāgatā nṛpa |
    darśanaṃ pratikāṅkṣante pratibudhyasva rāghava || 2-13-19||

    RMY 2-13-20

    स्तुवन्तं तं तदा सूतं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम् ।
    प्रतिबुध्य ततो राजा इदं वचनमब्रवीत् ॥ २-१३-२०॥
    stuvantaṃ taṃ tadā sūtaṃ sumantraṃ mantrakovidam |
    pratibudhya tato rājā idaṃ vacanamabravīt || 2-13-20||

    RMY 2-13-21

    न चैव संप्रसुतोऽहमानयेदाशु राघवम् ।
    इति राजा दशरथः सूतं तत्रान्वशात्पुनः ॥ २-१३-२१॥
    na caiva saṃprasuto'hamānayedāśu rāghavam |
    iti rājā daśarathaḥ sūtaṃ tatrānvaśātpunaḥ || 2-13-21||

    RMY 2-13-22

    स राजवचनं श्रुत्वा शिरसा प्रतिपूज्य तम् ।
    निर्जगाम नृपावासान्मन्यमानः प्रियं महत् ॥ २-१३-२२॥
    sa rājavacanaṃ śrutvā śirasā pratipūjya tam |
    nirjagāma nṛpāvāsānmanyamānaḥ priyaṃ mahat || 2-13-22||

    RMY 2-13-23

    प्रपन्नो राजमार्गं च पताका ध्वजशोभितम् ।
    स सूतस्तत्र शुश्राव रामाधिकरणाः कथाः ॥ २-१३-२३॥
    prapanno rājamārgaṃ ca patākā dhvajaśobhitam |
    sa sūtastatra śuśrāva rāmādhikaraṇāḥ kathāḥ || 2-13-23||

    RMY 2-13-24

    ततो ददर्श रुचिरं कैलाससदृशप्रभम् ।
    रामवेश्म सुमन्त्रस्तु शक्रवेश्मसमप्रभम् ॥ २-१३-२४॥
    tato dadarśa ruciraṃ kailāsasadṛśaprabham |
    rāmaveśma sumantrastu śakraveśmasamaprabham || 2-13-24||

    RMY 2-13-25

    महाकपाटपिहितं वितर्दिशतशोभितम् ।
    काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम् ॥ २-१३-२५॥
    mahākapāṭapihitaṃ vitardiśataśobhitam |
    kāñcanapratimaikāgraṃ maṇividrumatoraṇam || 2-13-25||

    RMY 2-13-26

    शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम् ।
    दामभिर्वरमाल्यानां सुमहद्भिरलंकृतम् ॥ २-१३-२६॥
    śāradābhraghanaprakhyaṃ dīptaṃ meruguhopamam |
    dāmabhirvaramālyānāṃ sumahadbhiralaṃkṛtam || 2-13-26||

    RMY 2-13-27

    स वाजियुक्तेन रथेन सारथिर्नराकुलं राजकुलं विलोकयन् ।
    ततः समासाद्य महाधनं महत्प्रहृष्टरोमा स बभूव सारथिः ॥ २-१३-२७॥
    sa vājiyuktena rathena sārathirnarākulaṃ rājakulaṃ vilokayan |
    tataḥ samāsādya mahādhanaṃ mahatprahṛṣṭaromā sa babhūva sārathiḥ || 2-13-27||

    RMY 2-13-28

    तदद्रिकूटाचलमेघसंनिभं महाविमानोत्तमवेश्मसंघवत् ।
    अवार्यमाणः प्रविवेश सारथिः प्रभूतरत्नं मकरो यथार्णवम् ॥ २-१३-२८॥
    tadadrikūṭācalameghasaṃnibhaṃ mahāvimānottamaveśmasaṃghavat |
    avāryamāṇaḥ praviveśa sārathiḥ prabhūtaratnaṃ makaro yathārṇavam || 2-13-28||

    Sarga: 14/111 (27)

    RMY 2-14-1

    स तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम् ।
    प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित् ॥ २-१४-१॥
    sa tadantaḥpuradvāraṃ samatītya janākulam |
    praviviktāṃ tataḥ kakṣyāmāsasāda purāṇavit || 2-14-1||

    RMY 2-14-2

    प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः ।
    अप्रमादिभिरेकाग्रैः स्वनुरक्तैरधिष्ठिताम् ॥ २-१४-२॥
    prāsakārmukabibhradbhiryuvabhirmṛṣṭakuṇḍalaiḥ |
    apramādibhirekāgraiḥ svanuraktairadhiṣṭhitām || 2-14-2||

    RMY 2-14-3

    तत्र काषायिणो वृद्धान्वेत्रपाणीन्स्वलंकृतान् ।
    ददर्श विष्ठितान्द्वारि स्त्र्यध्यक्षान्सुसमाहितान् ॥ २-१४-३॥
    tatra kāṣāyiṇo vṛddhānvetrapāṇīnsvalaṃkṛtān |
    dadarśa viṣṭhitāndvāri stryadhyakṣānsusamāhitān || 2-14-3||

    RMY 2-14-4

    ते समीक्ष्य समायान्तं रामप्रियचिकीर्षवः ।
    सहभार्याय रामाय क्षिप्रमेवाचचक्षिरे ॥ २-१४-४॥
    te samīkṣya samāyāntaṃ rāmapriyacikīrṣavaḥ |
    sahabhāryāya rāmāya kṣipramevācacakṣire || 2-14-4||

    RMY 2-14-5

    प्रतिवेदितमाज्ञाय सूतमभ्यन्तरं पितुः ।
    तत्रैवानाययामास राघवः प्रियकाम्यया ॥ २-१४-५॥
    prativeditamājñāya sūtamabhyantaraṃ pituḥ |
    tatraivānāyayāmāsa rāghavaḥ priyakāmyayā || 2-14-5||

    RMY 2-14-6

    तं वैश्रवणसंकाशमुपविष्टं स्वलंकृतम् ।
    दादर्श सूतः पर्यङ्के सौवणो सोत्तरच्छदे ॥ २-१४-६॥
    taṃ vaiśravaṇasaṃkāśamupaviṣṭaṃ svalaṃkṛtam |
    dādarśa sūtaḥ paryaṅke sauvaṇo sottaracchade || 2-14-6||

    RMY 2-14-7

    वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना ।
    अनुलिप्तं परार्ध्येन चन्दनेन परंतपम् ॥ २-१४-७॥
    varāharudhirābheṇa śucinā ca sugandhinā |
    anuliptaṃ parārdhyena candanena paraṃtapam || 2-14-7||

    RMY 2-14-8

    स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया ।
    उपेतं सीतया भूयश्चित्रया शशिनं यथा ॥ २-१४-८॥
    sthitayā pārśvataścāpi vālavyajanahastayā |
    upetaṃ sītayā bhūyaścitrayā śaśinaṃ yathā || 2-14-8||

    RMY 2-14-9

    तं तपन्तमिवादित्यमुपपन्नं स्वतेजसा ।
    ववन्दे वरदं बन्दी नियमज्ञो विनीतवत् ॥ २-१४-९॥
    taṃ tapantamivādityamupapannaṃ svatejasā |
    vavande varadaṃ bandī niyamajño vinītavat || 2-14-9||

    RMY 2-14-10

    प्राञ्जलिस्तु सुखं पृष्ट्वा विहारशयनासने ।
    राजपुत्रमुवाचेदं सुमन्त्रो राजसत्कृतः ॥ २-१४-१०॥
    prāñjalistu sukhaṃ pṛṣṭvā vihāraśayanāsane |
    rājaputramuvācedaṃ sumantro rājasatkṛtaḥ || 2-14-10||

    RMY 2-14-11

    कौसल्या सुप्रभा देव पिता त्वं द्रष्टुमिच्छति ।
    महिष्या सह कैकेय्या गम्यतां तत्र माचिरम् ॥ २-१४-११॥
    kausalyā suprabhā deva pitā tvaṃ draṣṭumicchati |
    mahiṣyā saha kaikeyyā gamyatāṃ tatra māciram || 2-14-11||

    RMY 2-14-12

    एवमुक्तस्तु संहृष्टो नरसिंहो महाद्युतिः ।
    ततः संमानयामास सीतामिदमुवाच ह ॥ २-१४-१२॥
    evamuktastu saṃhṛṣṭo narasiṃho mahādyutiḥ |
    tataḥ saṃmānayāmāsa sītāmidamuvāca ha || 2-14-12||

    RMY 2-14-13

    देवि देवश्च देवी च समागम्य मदन्तरे ।
    मन्त्रेयेते ध्रुवं किंचिदभिषेचनसंहितम् ॥ २-१४-१३॥
    devi devaśca devī ca samāgamya madantare |
    mantreyete dhruvaṃ kiṃcidabhiṣecanasaṃhitam || 2-14-13||

    RMY 2-14-14

    लक्षयित्वा ह्यभिप्रायं प्रियकामा सुदक्षिणा ।
    संचोदयति राजानं मदर्थं मदिरेक्षणा ॥ २-१४-१४॥
    lakṣayitvā hyabhiprāyaṃ priyakāmā sudakṣiṇā |
    saṃcodayati rājānaṃ madarthaṃ madirekṣaṇā || 2-14-14||

    RMY 2-14-15

    यादृशी परिषत्तत्र तादृशो दूत आगतः ।
    ध्रुवमद्यैव मां राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ २-१४-१५॥
    yādṛśī pariṣattatra tādṛśo dūta āgataḥ |
    dhruvamadyaiva māṃ rājā yauvarājye'bhiṣekṣyati || 2-14-15||

    RMY 2-14-16

    हन्त शीघ्रमितो गत्वा द्रक्ष्यामि च महीपतिः ।
    सह त्वं परिवारेण सुखमास्स्व रमस्य च ॥ २-१४-१६॥
    hanta śīghramito gatvā drakṣyāmi ca mahīpatiḥ |
    saha tvaṃ parivāreṇa sukhamāssva ramasya ca || 2-14-16||

    RMY 2-14-17

    पतिसंमानिता सीता भर्तारमसितेक्षणा ।
    आद्वारमनुवव्राज मङ्गलान्यभिदध्युषी ॥ २-१४-१७॥
    patisaṃmānitā sītā bhartāramasitekṣaṇā |
    ādvāramanuvavrāja maṅgalānyabhidadhyuṣī || 2-14-17||

    RMY 2-14-18

    स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च ।
    ततः पावकसंकाशमारुरोह रथोत्तमम् ॥ २-१४-१८॥
    sa sarvānarthino dṛṣṭvā sametya pratinandya ca |
    tataḥ pāvakasaṃkāśamāruroha rathottamam || 2-14-18||

    RMY 2-14-19

    मुष्णन्तमिव चक्षूंषि प्रभया हेमवर्चसं ।
    करेणुशिशुकल्पैश्च युक्तं परमवाजिभिः ॥ २-१४-१९॥
    muṣṇantamiva cakṣūṃṣi prabhayā hemavarcasaṃ |
    kareṇuśiśukalpaiśca yuktaṃ paramavājibhiḥ || 2-14-19||

    RMY 2-14-20

    हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवाशुगम् ।
    प्रययौ तूर्णमास्थाय राघवो ज्वलितः श्रिया ॥ २-१४-२०॥
    hariyuktaṃ sahasrākṣo rathamindra ivāśugam |
    prayayau tūrṇamāsthāya rāghavo jvalitaḥ śriyā || 2-14-20||

    RMY 2-14-21

    स पर्जन्य इवाकाशे स्वनवानभिनादयन् ।
    निकेतान्निर्ययौ श्रीमान्महाभ्रादिव चन्द्रमाः ॥ २-१४-२१॥
    sa parjanya ivākāśe svanavānabhinādayan |
    niketānniryayau śrīmānmahābhrādiva candramāḥ || 2-14-21||

    RMY 2-14-22

    छत्रचामरपाणिस्तु लक्ष्मणो राघवानुजः ।
    जुगोप भ्रातरं भ्राता रथमास्थाय पृष्ठतः ॥ २-१४-२२॥
    chatracāmarapāṇistu lakṣmaṇo rāghavānujaḥ |
    jugopa bhrātaraṃ bhrātā rathamāsthāya pṛṣṭhataḥ || 2-14-22||

    RMY 2-14-23

    ततो हलहलाशब्दस्तुमुलः समजायत ।
    तस्य निष्क्रममाणस्य जनौघस्य समन्ततः ॥ २-१४-२३॥
    tato halahalāśabdastumulaḥ samajāyata |
    tasya niṣkramamāṇasya janaughasya samantataḥ || 2-14-23||

    RMY 2-14-24

    स राघवस्तत्र कथाप्रलापं शुश्राव लोकस्य समागतस्य ।
    आत्माधिकारा विविधाश्च वाचः प्रहृष्टरूपस्य पुरे जनस्य ॥ २-१४-२४॥
    sa rāghavastatra kathāpralāpaṃ śuśrāva lokasya samāgatasya |
    ātmādhikārā vividhāśca vācaḥ prahṛṣṭarūpasya pure janasya || 2-14-24||

    RMY 2-14-25

    एष श्रियं गच्छति राघवोऽद्य राजप्रसादाद्विपुलां गमिष्यन् ।
    एते वयं सर्वसमृद्धकामा येषामयं नो भविता प्रशास्ता ।
    लाभो जनस्यास्य यदेष सर्वं प्रपत्स्यते राष्ट्रमिदं चिराय ॥ २-१४-२५॥
    eṣa śriyaṃ gacchati rāghavo'dya rājaprasādādvipulāṃ gamiṣyan |
    ete vayaṃ sarvasamṛddhakāmā yeṣāmayaṃ no bhavitā praśāstā |
    lābho janasyāsya yadeṣa sarvaṃ prapatsyate rāṣṭramidaṃ cirāya || 2-14-25||

    RMY 2-14-26

    स घोषवद्भिश्च हयैः सनागैः पुरःसरैः स्वस्तिकसूतमागधैः ।
    महीयमानः प्रवरैश्च वादकैरभिष्टुतो वैश्रवणो यथा ययौ ॥ २-१४-२६॥
    sa ghoṣavadbhiśca hayaiḥ sanāgaiḥ puraḥsaraiḥ svastikasūtamāgadhaiḥ |
    mahīyamānaḥ pravaraiśca vādakairabhiṣṭuto vaiśravaṇo yathā yayau || 2-14-26||

    RMY 2-14-27

    करेणुमातङ्गरथाश्वसंकुलं महाजनौघैः परिपूर्णचत्वरम् ।
    प्रभूतरत्नं बहुपण्यसंचयं ददर्श रामो रुचिरं महापथम् ॥ २-१४-२७॥
    kareṇumātaṅgarathāśvasaṃkulaṃ mahājanaughaiḥ paripūrṇacatvaram |
    prabhūtaratnaṃ bahupaṇyasaṃcayaṃ dadarśa rāmo ruciraṃ mahāpatham || 2-14-27||

    Sarga: 15/111 (14)

    RMY 2-15-1

    स रामो रथमास्थाय संप्रहृष्टसुहृज्जनः ।
    अपश्यन्नगरं श्रीमान्नानाजनसमाकुलम् ॥ २-१५-१॥
    sa rāmo rathamāsthāya saṃprahṛṣṭasuhṛjjanaḥ |
    apaśyannagaraṃ śrīmānnānājanasamākulam || 2-15-1||

    RMY 2-15-2

    स गृहैरभ्रसंकाशैः पाण्डुरैरुपशोभितम् ।
    राजमार्गं ययौ रामो मध्येनागरुधूपितम् ॥ २-१५-२॥
    sa gṛhairabhrasaṃkāśaiḥ pāṇḍurairupaśobhitam |
    rājamārgaṃ yayau rāmo madhyenāgarudhūpitam || 2-15-2||

    RMY 2-15-3

    शोभमानमसंबाधं तं राजपथमुत्तमम् ।
    संवृतं विविधैः पण्यैर्भक्ष्यैरुच्चावचैरपि ॥ २-१५-३॥
    śobhamānamasaṃbādhaṃ taṃ rājapathamuttamam |
    saṃvṛtaṃ vividhaiḥ paṇyairbhakṣyairuccāvacairapi || 2-15-3||

    RMY 2-15-4

    आशीर्वादान्बहूञ्शृण्वन्सुहृद्भिः समुदीरितान् ।
    यथार्हं चापि संपूज्य सर्वानेव नरान्ययौ ॥ २-१५-४॥
    āśīrvādānbahūñśṛṇvansuhṛdbhiḥ samudīritān |
    yathārhaṃ cāpi saṃpūjya sarvāneva narānyayau || 2-15-4||

    RMY 2-15-5

    पितामहैराचरितं तथैव प्रपितामहैः ।
    अद्योपादाय तं मार्गमभिषिक्तोऽनुपालय ॥ २-१५-५॥
    pitāmahairācaritaṃ tathaiva prapitāmahaiḥ |
    adyopādāya taṃ mārgamabhiṣikto'nupālaya || 2-15-5||

    RMY 2-15-6

    यथा स्म लालिताः पित्रा यथा पूर्वैः पितामहैः ।
    ततः सुखतरं सर्वे रामे वत्स्याम राजनि ॥ २-१५-६॥
    yathā sma lālitāḥ pitrā yathā pūrvaiḥ pitāmahaiḥ |
    tataḥ sukhataraṃ sarve rāme vatsyāma rājani || 2-15-6||

    RMY 2-15-7

    अलमद्य हि भुक्तेन परमार्थैरलं च नः ।
    यथा पश्याम निर्यान्तं रामं राज्ये प्रतिष्ठितम् ॥ २-१५-७॥
    alamadya hi bhuktena paramārthairalaṃ ca naḥ |
    yathā paśyāma niryāntaṃ rāmaṃ rājye pratiṣṭhitam || 2-15-7||

    RMY 2-15-8

    अतो हि न प्रियतरं नान्यत्किंचिद्भविष्यति ।
    यथाभिषेको रामस्य राज्येनामिततेजसः ॥ २-१५-८॥
    ato hi na priyataraṃ nānyatkiṃcidbhaviṣyati |
    yathābhiṣeko rāmasya rājyenāmitatejasaḥ || 2-15-8||

    RMY 2-15-9

    एताश्चान्याश्च सुहृदामुदासीनः कथाः शुभाः ।
    आत्मसंपूजनीः शृण्वन्ययौ रामो महापथम् ॥ २-१५-९॥
    etāścānyāśca suhṛdāmudāsīnaḥ kathāḥ śubhāḥ |
    ātmasaṃpūjanīḥ śṛṇvanyayau rāmo mahāpatham || 2-15-9||

    RMY 2-15-10

    न हि तस्मान्मनः कश्चिच्चक्षुषी वा नरोत्तमात् ।
    नरः शक्नोत्यपाक्रष्टुमतिक्रान्तेऽपि राघवे ॥ २-१५-१०॥
    na hi tasmānmanaḥ kaściccakṣuṣī vā narottamāt |
    naraḥ śaknotyapākraṣṭumatikrānte'pi rāghave || 2-15-10||

    RMY 2-15-11

    सर्वेषां स हि धर्मात्मा वर्णानां कुरुते दयाम् ।
    चतुर्णां हि वयःस्थानां तेन ते तमनुव्रताः ॥ २-१५-११॥
    sarveṣāṃ sa hi dharmātmā varṇānāṃ kurute dayām |
    caturṇāṃ hi vayaḥsthānāṃ tena te tamanuvratāḥ || 2-15-11||

    RMY 2-15-12

    स राजकुलमासाद्य महेन्द्रभवनोपमम् ।
    राजपुत्रः पितुर्वेश्म प्रविवेश श्रिया ज्वलन् ॥ २-१५-१२॥
    sa rājakulamāsādya mahendrabhavanopamam |
    rājaputraḥ piturveśma praviveśa śriyā jvalan || 2-15-12||

    RMY 2-15-13

    स सर्वाः समतिक्रम्य कक्ष्या दशरथात्मजः ।
    संनिवर्त्य जनं सर्वं शुद्धान्तःपुरमभ्यगात् ॥ २-१५-१३॥
    sa sarvāḥ samatikramya kakṣyā daśarathātmajaḥ |
    saṃnivartya janaṃ sarvaṃ śuddhāntaḥpuramabhyagāt || 2-15-13||

    RMY 2-15-14

    ततः प्रविष्टे पितुरन्तिकं तदा जनः स सर्वो मुदितो नृपात्मजे ।
    प्रतीक्षते तस्य पुनः स्म निर्गमं यथोदयं चन्द्रमसः सरित्पतिः ॥ २-१५-१४॥
    tataḥ praviṣṭe piturantikaṃ tadā janaḥ sa sarvo mudito nṛpātmaje |
    pratīkṣate tasya punaḥ sma nirgamaṃ yathodayaṃ candramasaḥ saritpatiḥ || 2-15-14||

    Sarga: 16/111 (61)

    RMY 2-16-1

    स ददर्शासने रामो निषण्णं पितरं शुभे ।
    कैकेयीसहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता ॥ २-१६-१॥
    sa dadarśāsane rāmo niṣaṇṇaṃ pitaraṃ śubhe |
    kaikeyīsahitaṃ dīnaṃ mukhena pariśuṣyatā || 2-16-1||

    RMY 2-16-2

    स पितुश्चरणौ पूर्वमभिवाद्य विनीतवत् ।
    ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्याः सुसमाहितः ॥ २-१६-२॥
    sa pituścaraṇau pūrvamabhivādya vinītavat |
    tato vavande caraṇau kaikeyyāḥ susamāhitaḥ || 2-16-2||

    RMY 2-16-3

    रामेत्युक्त्वा च वचनं वाष्पपर्याकुलेक्षणः ।
    शशाक नृपतिर्दीनो नेक्षितुं नाभिभाषितुम् ॥ २-१६-३॥
    rāmetyuktvā ca vacanaṃ vāṣpaparyākulekṣaṇaḥ |
    śaśāka nṛpatirdīno nekṣituṃ nābhibhāṣitum || 2-16-3||

    RMY 2-16-4

    तदपूर्वं नरपतेर्दृष्ट्वा रूपं भयावहम् ।
    रामोऽपि भयमापन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम् ॥ २-१६-४॥
    tadapūrvaṃ narapaterdṛṣṭvā rūpaṃ bhayāvaham |
    rāmo'pi bhayamāpannaḥ padā spṛṣṭveva pannagam || 2-16-4||

    RMY 2-16-5

    इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसंतापकर्शितम् ।
    निःश्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसं ॥ २-१६-५॥
    indriyairaprahṛṣṭaistaṃ śokasaṃtāpakarśitam |
    niḥśvasantaṃ mahārājaṃ vyathitākulacetasaṃ || 2-16-5||

    RMY 2-16-6

    ऊर्मि मालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम् ।
    उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा ॥ २-१६-६॥
    ūrmi mālinamakṣobhyaṃ kṣubhyantamiva sāgaram |
    upaplutamivādityamuktānṛtamṛṣiṃ yathā || 2-16-6||

    RMY 2-16-7

    अचिन्त्यकल्पं हि पितुस्तं शोकमुपधारयन् ।
    बभूव संरब्धतरः समुद्र इव पर्वणि ॥ २-१६-७॥
    acintyakalpaṃ hi pitustaṃ śokamupadhārayan |
    babhūva saṃrabdhataraḥ samudra iva parvaṇi || 2-16-7||

    RMY 2-16-8

    चिन्तयामास च तदा रामः पितृहिते रतः ।
    किंस्विदद्यैव नृपतिर्न मां प्रत्यभिनन्दति ॥ २-१६-८॥
    cintayāmāsa ca tadā rāmaḥ pitṛhite rataḥ |
    kiṃsvidadyaiva nṛpatirna māṃ pratyabhinandati || 2-16-8||

    RMY 2-16-9

    अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितोऽपि प्रसीदति ।
    तस्य मामद्य संप्रेक्ष्य किमायासः प्रवर्तते ॥ २-१६-९॥
    anyadā māṃ pitā dṛṣṭvā kupito'pi prasīdati |
    tasya māmadya saṃprekṣya kimāyāsaḥ pravartate || 2-16-9||

    RMY 2-16-10

    स दीन इव शोकार्तो विषण्णवदनद्युतिः ।
    कैकेयीमभिवाद्यैव रामो वचनमब्रवीत् ॥ २-१६-१०॥
    sa dīna iva śokārto viṣaṇṇavadanadyutiḥ |
    kaikeyīmabhivādyaiva rāmo vacanamabravīt || 2-16-10||

    RMY 2-16-11

    कच्चिन्मया नापराद्धमज्ञानाद्येन मे पिता ।
    कुपितस्तन्ममाचक्ष्व त्वं चैवैनं प्रसादय ॥ २-१६-११॥
    kaccinmayā nāparāddhamajñānādyena me pitā |
    kupitastanmamācakṣva tvaṃ caivainaṃ prasādaya || 2-16-11||

    RMY 2-16-12

    विवर्णवदनो दीनो न हि मामभिभाषते ।
    शारीरो मानसो वापि कच्चिदेनं न बाधते ।
    संतापो वाभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम् ॥ २-१६-१२॥
    vivarṇavadano dīno na hi māmabhibhāṣate |
    śārīro mānaso vāpi kaccidenaṃ na bādhate |
    saṃtāpo vābhitāpo vā durlabhaṃ hi sadā sukham || 2-16-12||

    RMY 2-16-13

    कच्चिन्न किंचिद्भरते कुमारे प्रियदर्शने ।
    शत्रुघ्ने वा महासत्त्वे मातॄणां वा ममाशुभम् ॥ २-१६-१३॥
    kaccinna kiṃcidbharate kumāre priyadarśane |
    śatrughne vā mahāsattve mātṝṇāṃ vā mamāśubham || 2-16-13||

    RMY 2-16-14

    अतोषयन्महाराजमकुर्वन्वा पितुर्वचः ।
    मुहूर्तमपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे ॥ २-१६-१४॥
    atoṣayanmahārājamakurvanvā piturvacaḥ |
    muhūrtamapi neccheyaṃ jīvituṃ kupite nṛpe || 2-16-14||

    RMY 2-16-15

    यतोमूलं नरः पश्येत्प्रादुर्भावमिहात्मनः ।
    कथं तस्मिन्न वर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते ॥ २-१६-१५॥
    yatomūlaṃ naraḥ paśyetprādurbhāvamihātmanaḥ |
    kathaṃ tasminna varteta pratyakṣe sati daivate || 2-16-15||

    RMY 2-16-16

    कच्चित्ते परुषं किंचिदभिमानात्पिता मम ।
    उक्तो भवत्या कोपेन यत्रास्य लुलितं मनः ॥ २-१६-१६॥
    kaccitte paruṣaṃ kiṃcidabhimānātpitā mama |
    ukto bhavatyā kopena yatrāsya lulitaṃ manaḥ || 2-16-16||

    RMY 2-16-17

    एतदाचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिपृच्छतः ।
    किंनिमित्तमपूर्वोऽयं विकारो मनुजाधिपे ॥ २-१६-१७॥
    etadācakṣva me devi tattvena paripṛcchataḥ |
    kiṃnimittamapūrvo'yaṃ vikāro manujādhipe || 2-16-17||

    RMY 2-16-18

    अहं हि वचनाद्राज्ञः पतेयमपि पावके ।
    भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं मज्जेयमपि चार्णवे ।
    नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च ॥ २-१६-१८॥
    ahaṃ hi vacanādrājñaḥ pateyamapi pāvake |
    bhakṣayeyaṃ viṣaṃ tīkṣṇaṃ majjeyamapi cārṇave |
    niyukto guruṇā pitrā nṛpeṇa ca hitena ca || 2-16-18||

    RMY 2-16-19

    तद्ब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यदभिकाङ्क्षितम् ।
    करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर्नाभिभाषते ॥ २-१६-१९॥
    tadbrūhi vacanaṃ devi rājño yadabhikāṅkṣitam |
    kariṣye pratijāne ca rāmo dvirnābhibhāṣate || 2-16-19||

    RMY 2-16-20

    तमार्जवसमायुक्तमनार्या सत्यवादिनम् ।
    उवाच रामं कैकेयी वचनं भृशदारुणम् ॥ २-१६-२०॥
    tamārjavasamāyuktamanāryā satyavādinam |
    uvāca rāmaṃ kaikeyī vacanaṃ bhṛśadāruṇam || 2-16-20||

    RMY 2-16-21

    पुरा देवासुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव ।
    रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महारणे ॥ २-१६-२१॥
    purā devāsure yuddhe pitrā te mama rāghava |
    rakṣitena varau dattau saśalyena mahāraṇe || 2-16-21||

    RMY 2-16-22

    तत्र मे याचितो राजा भरतस्याभिषेचनम् ।
    गमनं दण्डकारण्ये तव चाद्यैव राघव ॥ २-१६-२२॥
    tatra me yācito rājā bharatasyābhiṣecanam |
    gamanaṃ daṇḍakāraṇye tava cādyaiva rāghava || 2-16-22||

    RMY 2-16-23

    यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं पितरं कर्तुमिच्छसि ।
    आत्मानं च नररेष्ठ मम वाक्यमिदं शृणु ॥ २-१६-२३॥
    yadi satyapratijñaṃ tvaṃ pitaraṃ kartumicchasi |
    ātmānaṃ ca narareṣṭha mama vākyamidaṃ śṛṇu || 2-16-23||

    RMY 2-16-24

    स निदेशे पितुस्तिष्ठ यथा तेन प्रतिश्रुतम् ।
    त्वयारण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि पञ्च च ॥ २-१६-२४॥
    sa nideśe pitustiṣṭha yathā tena pratiśrutam |
    tvayāraṇyaṃ praveṣṭavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca || 2-16-24||

    RMY 2-16-25

    सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः ।
    अभिषेकमिमं त्यक्त्वा जटाचीरधरो वस ॥ २-१६-२५॥
    sapta sapta ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyamāśritaḥ |
    abhiṣekamimaṃ tyaktvā jaṭācīradharo vasa || 2-16-25||

    RMY 2-16-26

    भरतः कोसलपुरे प्रशास्तु वसुधामिमाम् ।
    नानारत्नसमाकीर्णां सवाजिरथकुञ्जराम् ॥ २-१६-२६॥
    bharataḥ kosalapure praśāstu vasudhāmimām |
    nānāratnasamākīrṇāṃ savājirathakuñjarām || 2-16-26||

    RMY 2-16-27

    तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम् ।
    श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत् ॥ २-१६-२७॥
    tadapriyamamitraghno vacanaṃ maraṇopamam |
    śrutvā na vivyathe rāmaḥ kaikeyīṃ cedamabravīt || 2-16-27||

    RMY 2-16-28

    एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं त्वतः ।
    जटाचीरधरो राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन् ॥ २-१६-२८॥
    evamastu gamiṣyāmi vanaṃ vastumahaṃ tvataḥ |
    jaṭācīradharo rājñaḥ pratijñāmanupālayan || 2-16-28||

    RMY 2-16-29

    इदं तु ज्ञातुमिच्छामि किमर्थं मां महीपतिः ।
    नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापुरमरिंदमः ॥ २-१६-२९॥
    idaṃ tu jñātumicchāmi kimarthaṃ māṃ mahīpatiḥ |
    nābhinandati durdharṣo yathāpuramariṃdamaḥ || 2-16-29||

    RMY 2-16-30

    मन्युर्न च त्वया कार्यो देवि ब्रूहि तवाग्रतः ।
    यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः ॥ २-१६-३०॥
    manyurna ca tvayā kāryo devi brūhi tavāgrataḥ |
    yāsyāmi bhava suprītā vanaṃ cīrajaṭādharaḥ || 2-16-30||

    RMY 2-16-31

    हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च ।
    नियुज्यमानो विश्रब्धं किं न कुर्यादहं प्रियम् ॥ २-१६-३१॥
    hitena guruṇā pitrā kṛtajñena nṛpeṇa ca |
    niyujyamāno viśrabdhaṃ kiṃ na kuryādahaṃ priyam || 2-16-31||

    RMY 2-16-32

    अलीकं मानसं त्वेकं हृदयं दहतीव मे ।
    स्वयं यन्नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम् ॥ २-१६-३२॥
    alīkaṃ mānasaṃ tvekaṃ hṛdayaṃ dahatīva me |
    svayaṃ yannāha māṃ rājā bharatasyābhiṣecanam || 2-16-32||

    RMY 2-16-33

    अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान्धनानि च ।
    हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः ॥ २-१६-३३॥
    ahaṃ hi sītāṃ rājyaṃ ca prāṇāniṣṭāndhanāni ca |
    hṛṣṭo bhrātre svayaṃ dadyāṃ bharatāyāpracoditaḥ || 2-16-33||

    RMY 2-16-34

    किं पुनर्मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः ।
    तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञामनुपालयन् ॥ २-१६-३४॥
    kiṃ punarmanujendreṇa svayaṃ pitrā pracoditaḥ |
    tava ca priyakāmārthaṃ pratijñāmanupālayan || 2-16-34||

    RMY 2-16-35

    तदाश्वासय हीमं त्वं किं न्विदं यन्महीपतिः ।
    वसुधासक्तनयनो मन्दमश्रूणि मुञ्चति ॥ २-१६-३५॥
    tadāśvāsaya hīmaṃ tvaṃ kiṃ nvidaṃ yanmahīpatiḥ |
    vasudhāsaktanayano mandamaśrūṇi muñcati || 2-16-35||

    RMY 2-16-36

    गच्छन्तु चैवानयितुं दूताः शीघ्रजवैर्हयैः ।
    भरतं मातुलकुलादद्यैव नृपशासनात् ॥ २-१६-३६॥
    gacchantu caivānayituṃ dūtāḥ śīghrajavairhayaiḥ |
    bharataṃ mātulakulādadyaiva nṛpaśāsanāt || 2-16-36||

    RMY 2-16-37

    दण्डकारण्यमेषोऽहमितो गच्छामि सत्वरः ।
    अविचार्य पितुर्वाक्यं समावस्तुं चतुर्दश ॥ २-१६-३७॥
    daṇḍakāraṇyameṣo'hamito gacchāmi satvaraḥ |
    avicārya piturvākyaṃ samāvastuṃ caturdaśa || 2-16-37||

    RMY 2-16-38

    सा हृष्टा तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकयी ।
    प्रस्थानं श्रद्दधाना हि त्वरयामास राघवम् ॥ २-१६-३८॥
    sā hṛṣṭā tasya tadvākyaṃ śrutvā rāmasya kaikayī |
    prasthānaṃ śraddadhānā hi tvarayāmāsa rāghavam || 2-16-38||

    RMY 2-16-39

    एवं भवतु यास्यन्ति दूताः शीघ्रजवैर्हयैः ।
    भरतं मातुलकुलादुपावर्तयितुं नराः ॥ २-१६-३९॥
    evaṃ bhavatu yāsyanti dūtāḥ śīghrajavairhayaiḥ |
    bharataṃ mātulakulādupāvartayituṃ narāḥ || 2-16-39||

    RMY 2-16-40

    तव त्वहं क्षमं मन्ये नोत्सुकस्य विलम्बनम् ।
    राम तस्मादितः शीघ्रं वनं त्वं गन्तुमर्हसि ॥ २-१६-४०॥
    tava tvahaṃ kṣamaṃ manye notsukasya vilambanam |
    rāma tasmāditaḥ śīghraṃ vanaṃ tvaṃ gantumarhasi || 2-16-40||

    RMY 2-16-41

    व्रीडान्वितः स्वयं यच्च नृपस्त्वां नाभिभाषते ।
    नैतत्किंचिन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषोऽपनीयताम् ॥ २-१६-४१॥
    vrīḍānvitaḥ svayaṃ yacca nṛpastvāṃ nābhibhāṣate |
    naitatkiṃcinnaraśreṣṭha manyureṣo'panīyatām || 2-16-41||

    RMY 2-16-42

    यावत्त्वं न वनं यातः पुरादस्मादभित्वरन् ।
    पिता तावन्न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यतेऽपि वा ॥ २-१६-४२॥
    yāvattvaṃ na vanaṃ yātaḥ purādasmādabhitvaran |
    pitā tāvanna te rāma snāsyate bhokṣyate'pi vā || 2-16-42||

    RMY 2-16-43

    धिक्कष्टमिति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः ।
    मूर्छितो न्यपतत्तस्मिन्पर्यङ्के हेमभूषिते ॥ २-१६-४३॥
    dhikkaṣṭamiti niḥśvasya rājā śokapariplutaḥ |
    mūrchito nyapatattasminparyaṅke hemabhūṣite || 2-16-43||

    RMY 2-16-44

    रामोऽप्युत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः ।
    कशयेवाहतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः ॥ २-१६-४४॥
    rāmo'pyutthāpya rājānaṃ kaikeyyābhipracoditaḥ |
    kaśayevāhato vājī vanaṃ gantuṃ kṛtatvaraḥ || 2-16-44||

    RMY 2-16-45

    तदप्रियमनार्याया वचनं दारुणोदरम् ।
    श्रुत्वा गतव्यथो रामः कैकेयीं वाक्यमब्रवीत् ॥ २-१६-४५॥
    tadapriyamanāryāyā vacanaṃ dāruṇodaram |
    śrutvā gatavyatho rāmaḥ kaikeyīṃ vākyamabravīt || 2-16-45||

    RMY 2-16-46

    नाहमर्थपरो देवि लोकमावस्तुमुत्सहे ।
    विद्धि मामृषिभिस्तुल्यं केवलं धर्ममास्थितम् ॥ २-१६-४६॥
    nāhamarthaparo devi lokamāvastumutsahe |
    viddhi māmṛṣibhistulyaṃ kevalaṃ dharmamāsthitam || 2-16-46||

    RMY 2-16-47

    यदत्रभवतः किंचिच्छक्यं कर्तुं प्रियं मया ।
    प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत् ॥ २-१६-४७॥
    yadatrabhavataḥ kiṃcicchakyaṃ kartuṃ priyaṃ mayā |
    prāṇānapi parityajya sarvathā kṛtameva tat || 2-16-47||

    RMY 2-16-48

    न ह्यतो धर्मचरणं किंचिदस्ति महत्तरम् ।
    यथा पितरि शुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया ॥ २-१६-४८॥
    na hyato dharmacaraṇaṃ kiṃcidasti mahattaram |
    yathā pitari śuśrūṣā tasya vā vacanakriyā || 2-16-48||

    RMY 2-16-49

    अनुक्तोऽप्यत्रभवता भवत्या वचनादहम् ।
    वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश ॥ २-१६-४९॥
    anukto'pyatrabhavatā bhavatyā vacanādaham |
    vane vatsyāmi vijane varṣāṇīha caturdaśa || 2-16-49||

    RMY 2-16-50

    न नूनं मयि कैकेयि किंचिदाशंससे गुणम् ।
    यद्राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती ॥ २-१६-५०॥
    na nūnaṃ mayi kaikeyi kiṃcidāśaṃsase guṇam |
    yadrājānamavocastvaṃ mameśvaratarā satī || 2-16-50||

    RMY 2-16-51

    यावन्मातरमापृच्छे सीतां चानुनयाम्यहम् ।
    ततोऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद्वनम् ॥ २-१६-५१॥
    yāvanmātaramāpṛcche sītāṃ cānunayāmyaham |
    tato'dyaiva gamiṣyāmi daṇḍakānāṃ mahadvanam || 2-16-51||

    RMY 2-16-52

    भरतः पालयेद्राज्यं शुश्रूषेच्च पितुर्यथा ।
    तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्मः सनातनः ॥ २-१६-५२॥
    bharataḥ pālayedrājyaṃ śuśrūṣecca pituryathā |
    tathā bhavatyā kartavyaṃ sa hi dharmaḥ sanātanaḥ || 2-16-52||

    RMY 2-16-53

    स रामस्य वचः श्रुत्वा भृशं दुःखहतः पिता ।
    शोकादशक्नुवन्बाष्पं प्ररुरोद महास्वनम् ॥ २-१६-५३॥
    sa rāmasya vacaḥ śrutvā bhṛśaṃ duḥkhahataḥ pitā |
    śokādaśaknuvanbāṣpaṃ praruroda mahāsvanam || 2-16-53||

    RMY 2-16-54

    वन्दित्वा चरणौ रामो विसंज्ञस्य पितुस्तदा ।
    कैकेय्याश्चाप्यनार्याया निष्पपात महाद्युतिः ॥ २-१६-५४॥
    vanditvā caraṇau rāmo visaṃjñasya pitustadā |
    kaikeyyāścāpyanāryāyā niṣpapāta mahādyutiḥ || 2-16-54||

    RMY 2-16-55

    स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम् ।
    निष्क्रम्यान्तःपुरात्तस्मात्स्वं ददर्श सुहृज्जनम् ॥ २-१६-५५॥
    sa rāmaḥ pitaraṃ kṛtvā kaikeyīṃ ca pradakṣiṇam |
    niṣkramyāntaḥpurāttasmātsvaṃ dadarśa suhṛjjanam || 2-16-55||

    RMY 2-16-56

    तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतोऽनुजगाम ह ।
    लक्ष्मणः परमक्रुद्धः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ २-१६-५६॥
    taṃ bāṣpaparipūrṇākṣaḥ pṛṣṭhato'nujagāma ha |
    lakṣmaṇaḥ paramakruddhaḥ sumitrānandavardhanaḥ || 2-16-56||

    RMY 2-16-57

    आभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम् ।
    शनैर्जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन् ॥ २-१६-५७॥
    ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā rāmaḥ pradakṣiṇam |
    śanairjagāma sāpekṣo dṛṣṭiṃ tatrāvicālayan || 2-16-57||

    RMY 2-16-58

    न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशोऽपकर्षति ।
    लोककान्तस्य कान्तत्वं शीतरश्मेरिव क्षपा ॥ २-१६-५८॥
    na cāsya mahatīṃ lakṣmīṃ rājyanāśo'pakarṣati |
    lokakāntasya kāntatvaṃ śītaraśmeriva kṣapā || 2-16-58||

    RMY 2-16-59

    न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश्च वसुंधराम् ।
    सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया ॥ २-१६-५९॥
    na vanaṃ gantukāmasya tyajataśca vasuṃdharām |
    sarvalokātigasyeva lakṣyate cittavikriyā || 2-16-59||

    RMY 2-16-60

    धारयन्मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च ।
    प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान् ॥ २-१६-६०॥
    dhārayanmanasā duḥkhamindriyāṇi nigṛhya ca |
    praviveśātmavānveśma māturapriyaśaṃsivān || 2-16-60||

    RMY 2-16-61

    प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदान्वितं समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिमागताम् ।
    न चैव रामोऽत्र जगाम विक्रियां सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया ॥ २-१६-६१॥
    praviśya veśmātibhṛśaṃ mudānvitaṃ samīkṣya tāṃ cārthavipattimāgatām |
    na caiva rāmo'tra jagāma vikriyāṃ suhṛjjanasyātmavipattiśaṅkayā || 2-16-61||

    Sarga: 17/111 (33)

    RMY 2-17-1

    रामस्तु भृशमायस्तो निःश्वसन्निव कुञ्जरः ।
    जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी ॥ २-१७-१॥
    rāmastu bhṛśamāyasto niḥśvasanniva kuñjaraḥ |
    jagāma sahito bhrātrā māturantaḥpuraṃ vaśī || 2-17-1||

    RMY 2-17-2

    सोऽपश्यत्पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम् ।
    उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान्बहून् ॥ २-१७-२॥
    so'paśyatpuruṣaṃ tatra vṛddhaṃ paramapūjitam |
    upaviṣṭaṃ gṛhadvāri tiṣṭhataścāparānbahūn || 2-17-2||

    RMY 2-17-3

    प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः ।
    ब्राह्मणान्वेदसंपन्नान्वृद्धान्राज्ञाभिसत्कृतान् ॥ २-१७-३॥
    praviśya prathamāṃ kakṣyāṃ dvitīyāyāṃ dadarśa saḥ |
    brāhmaṇānvedasaṃpannānvṛddhānrājñābhisatkṛtān || 2-17-3||

    RMY 2-17-4

    प्रणम्य रामस्तान्वृद्धांस्तृतीयायां ददर्श सः ।
    स्त्रियो वृद्धाश्च बालाश्च द्वाररक्षणतत्पराः ॥ २-१७-४॥
    praṇamya rāmastānvṛddhāṃstṛtīyāyāṃ dadarśa saḥ |
    striyo vṛddhāśca bālāśca dvārarakṣaṇatatparāḥ || 2-17-4||

    RMY 2-17-5

    वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः ।
    न्यवेदयन्त त्वरिता राम मातुः प्रियं तदा ॥ २-१७-५॥
    vardhayitvā prahṛṣṭāstāḥ praviśya ca gṛhaṃ striyaḥ |
    nyavedayanta tvaritā rāma mātuḥ priyaṃ tadā || 2-17-5||

    RMY 2-17-6

    कौसल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता ।
    प्रभाते त्वकरोत्पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी ॥ २-१७-६॥
    kausalyāpi tadā devī rātriṃ sthitvā samāhitā |
    prabhāte tvakarotpūjāṃ viṣṇoḥ putrahitaiṣiṇī || 2-17-6||

    RMY 2-17-7

    सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा ।
    अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत्कृतमङ्गला ॥ २-१७-७॥
    sā kṣaumavasanā hṛṣṭā nityaṃ vrataparāyaṇā |
    agniṃ juhoti sma tadā mantravatkṛtamaṅgalā || 2-17-7||

    RMY 2-17-8

    प्रविश्य च तदा रामो मातुरन्तःपुरं शुभम् ।
    ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम् ॥ २-१७-८॥
    praviśya ca tadā rāmo māturantaḥpuraṃ śubham |
    dadarśa mātaraṃ tatra hāvayantīṃ hutāśanam || 2-17-8||

    RMY 2-17-9

    सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम् ।
    अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं वडवा यथा ॥ २-१७-९॥
    sā cirasyātmajaṃ dṛṣṭvā mātṛnandanamāgatam |
    abhicakrāma saṃhṛṣṭā kiśoraṃ vaḍavā yathā || 2-17-9||

    RMY 2-17-10

    तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः ।
    कौसल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः ॥ २-१७-१०॥
    tamuvāca durādharṣaṃ rāghavaṃ sutamātmanaḥ |
    kausalyā putravātsalyādidaṃ priyahitaṃ vacaḥ || 2-17-10||

    RMY 2-17-11

    वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम् ।
    प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चोपहितं कुले ॥ २-१७-११॥
    vṛddhānāṃ dharmaśīlānāṃ rājarṣīṇāṃ mahātmanām |
    prāpnuhyāyuśca kīrtiṃ ca dharmaṃ copahitaṃ kule || 2-17-11||

    RMY 2-17-12

    सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव ।
    अद्यैव हि त्वां धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ २-१७-१२॥
    satyapratijñaṃ pitaraṃ rājānaṃ paśya rāghava |
    adyaiva hi tvāṃ dharmātmā yauvarājye'bhiṣekṣyati || 2-17-12||

    RMY 2-17-13

    मातरं राघवः किंचित्प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत् ।
    स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तदानतः ॥ २-१७-१३॥
    mātaraṃ rāghavaḥ kiṃcitprasāryāñjalimabravīt |
    sa svabhāvavinītaśca gauravācca tadānataḥ || 2-17-13||

    RMY 2-17-14

    देवि नूनं न जानीषे महद्भयमुपस्थितम् ।
    इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च ॥ २-१७-१४॥
    devi nūnaṃ na jānīṣe mahadbhayamupasthitam |
    idaṃ tava ca duḥkhāya vaidehyā lakṣmaṇasya ca || 2-17-14||

    RMY 2-17-15

    चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।
    मधुमूलफलैर्जीवन्हित्वा मुनिवदामिषम् ॥ २-१७-१५॥
    caturdaśa hi varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |
    madhumūlaphalairjīvanhitvā munivadāmiṣam || 2-17-15||

    RMY 2-17-16

    भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति ।
    मां पुनर्दण्डकारण्यं विवासयति तापसं ॥ २-१७-१६॥
    bharatāya mahārājo yauvarājyaṃ prayacchati |
    māṃ punardaṇḍakāraṇyaṃ vivāsayati tāpasaṃ || 2-17-16||

    RMY 2-17-17

    तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव ।
    रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसं ॥ २-१७-१७॥
    tāmaduḥkhocitāṃ dṛṣṭvā patitāṃ kadalīmiva |
    rāmastūtthāpayāmāsa mātaraṃ gatacetasaṃ || 2-17-17||

    RMY 2-17-18

    उपावृत्योत्थितां दीनां वडवामिव वाहिताम् ।
    पांशुगुण्ठितसर्वाग्नीं विममर्श च पाणिना ॥ २-१७-१८॥
    upāvṛtyotthitāṃ dīnāṃ vaḍavāmiva vāhitām |
    pāṃśuguṇṭhitasarvāgnīṃ vimamarśa ca pāṇinā || 2-17-18||

    RMY 2-17-19

    सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता ।
    उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे ॥ २-१७-१९॥
    sā rāghavamupāsīnamasukhārtā sukhocitā |
    uvāca puruṣavyāghramupaśṛṇvati lakṣmaṇe || 2-17-19||

    RMY 2-17-20

    यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव ।
    न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजा ॥ २-१७-२०॥
    yadi putra na jāyethā mama śokāya rāghava |
    na sma duḥkhamato bhūyaḥ paśyeyamahamaprajā || 2-17-20||

    RMY 2-17-21

    एक एव हि वन्ध्यायाः शोको भवति मानवः ।
    अप्रजास्मीति संतापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते ॥ २-१७-२१॥
    eka eva hi vandhyāyāḥ śoko bhavati mānavaḥ |
    aprajāsmīti saṃtāpo na hyanyaḥ putra vidyate || 2-17-21||

    RMY 2-17-22

    न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे ।
    अपि पुत्रे विपश्येयमिति रामास्थितं मया ॥ २-१७-२२॥
    na dṛṣṭapūrvaṃ kalyāṇaṃ sukhaṃ vā patipauruṣe |
    api putre vipaśyeyamiti rāmāsthitaṃ mayā || 2-17-22||

    RMY 2-17-23

    सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम् ।
    अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां वरा सती ।
    अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति ॥ २-१७-२३॥
    sā bahūnyamanojñāni vākyāni hṛdayacchidām |
    ahaṃ śroṣye sapatnīnāmavarāṇāṃ varā satī |
    ato duḥkhataraṃ kiṃ nu pramadānāṃ bhaviṣyati || 2-17-23||

    RMY 2-17-24

    त्वयि संनिहितेऽप्येवमहमासं निराकृता ।
    किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव मे ॥ २-१७-२४॥
    tvayi saṃnihite'pyevamahamāsaṃ nirākṛtā |
    kiṃ punaḥ proṣite tāta dhruvaṃ maraṇameva me || 2-17-24||

    RMY 2-17-25

    यो हि मां सेवते कश्चिदथ वाप्यनुवर्तते ।
    कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स जनो नाभिभाषते ॥ २-१७-२५॥
    yo hi māṃ sevate kaścidatha vāpyanuvartate |
    kaikeyyāḥ putramanvīkṣya sa jano nābhibhāṣate || 2-17-25||

    RMY 2-17-26

    दश सप्त च वर्षाणि तव जातस्य राघव ।
    अतीतानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम् ॥ २-१७-२६॥
    daśa sapta ca varṣāṇi tava jātasya rāghava |
    atītāni prakāṅkṣantyā mayā duḥkhaparikṣayam || 2-17-26||

    RMY 2-17-27

    उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः ।
    दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया ॥ २-१७-२७॥
    upavāsaiśca yogaiśca bahubhiśca pariśramaiḥ |
    duḥkhaṃ saṃvardhito moghaṃ tvaṃ hi durgatayā mayā || 2-17-27||

    RMY 2-17-28

    स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते ।
    प्रावृषीव महानद्याः स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा ॥ २-१७-२८॥
    sthiraṃ tu hṛdayaṃ manye mamedaṃ yanna dīryate |
    prāvṛṣīva mahānadyāḥ spṛṣṭaṃ kūlaṃ navāmbhasā || 2-17-28||

    RMY 2-17-29

    ममैव नूनं मरणं न विद्यते न चावकाशोऽस्ति यमक्षये मम ।
    यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव ॥ २-१७-२९॥
    mamaiva nūnaṃ maraṇaṃ na vidyate na cāvakāśo'sti yamakṣaye mama |
    yadantako'dyaiva na māṃ jihīrṣati prasahya siṃho rudatīṃ mṛgīmiva || 2-17-29||

    RMY 2-17-30

    स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं न भिद्यते यद्भुवि नावदीर्यते ।
    अनेन दुःखेन च देहमर्पितं ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते ॥ २-१७-३०॥
    sthiraṃ hi nūnaṃ hṛdayaṃ mamāyasaṃ na bhidyate yadbhuvi nāvadīryate |
    anena duḥkhena ca dehamarpitaṃ dhruvaṃ hyakāle maraṇaṃ na vidyate || 2-17-30||

    RMY 2-17-31

    इदं तु दुःखं यदनर्थकानि मे व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि ।
    तपश्च तप्तं यदपत्यकारणात्सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे ॥ २-१७-३१॥
    idaṃ tu duḥkhaṃ yadanarthakāni me vratāni dānāni ca saṃyamāśca hi |
    tapaśca taptaṃ yadapatyakāraṇātsuniṣphalaṃ bījamivoptamūṣare || 2-17-31||

    RMY 2-17-32

    यदि ह्यकाले मरणं स्वयेच्छया लभेत कश्चिद्गुरुदुःखकर्शितः ।
    गताहमद्यैव परेत संसदं विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै ॥ २-१७-३२॥
    yadi hyakāle maraṇaṃ svayecchayā labheta kaścidguruduḥkhakarśitaḥ |
    gatāhamadyaiva pareta saṃsadaṃ vinā tvayā dhenurivātmajena vai || 2-17-32||

    RMY 2-17-33

    भृशमसुखममर्षिता तदा बहु विललाप समीक्ष्य राघवम् ।
    व्यसनमुपनिशाम्य सा महत्सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किंनरी ॥ २-१७-३३॥
    bhṛśamasukhamamarṣitā tadā bahu vilalāpa samīkṣya rāghavam |
    vyasanamupaniśāmya sā mahatsutamiva baddhamavekṣya kiṃnarī || 2-17-33||

    Sarga: 18/111 (40)

    RMY 2-18-1

    तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम् ।
    उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः ॥ २-१८-१॥
    tathā tu vilapantīṃ tāṃ kausalyāṃ rāmamātaram |
    uvāca lakṣmaṇo dīnastatkālasadṛśaṃ vacaḥ || 2-18-1||

    RMY 2-18-2

    न रोचते ममाप्येतदार्ये यद्राघवो वनम् ।
    त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत्स्त्रिया वाक्यवशं गतः ॥ २-१८-२॥
    na rocate mamāpyetadārye yadrāghavo vanam |
    tyaktvā rājyaśriyaṃ gacchetstriyā vākyavaśaṃ gataḥ || 2-18-2||

    RMY 2-18-3

    विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः ।
    नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानः समन्मथः ॥ २-१८-३॥
    viparītaśca vṛddhaśca viṣayaiśca pradharṣitaḥ |
    nṛpaḥ kimiva na brūyāccodyamānaḥ samanmathaḥ || 2-18-3||

    RMY 2-18-4

    नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथा विधम् ।
    येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः ॥ २-१८-४॥
    nāsyāparādhaṃ paśyāmi nāpi doṣaṃ tathā vidham |
    yena nirvāsyate rāṣṭrādvanavāsāya rāghavaḥ || 2-18-4||

    RMY 2-18-5

    न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः ।
    अमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत् ॥ २-१८-५॥
    na taṃ paśyāmyahaṃ loke parokṣamapi yo naraḥ |
    amitro'pi nirasto'pi yo'sya doṣamudāharet || 2-18-5||

    RMY 2-18-6

    देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम् ।
    अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत्पुत्रमकारणात् ॥ २-१८-६॥
    devakalpamṛjuṃ dāntaṃ ripūṇāmapi vatsalam |
    avekṣamāṇaḥ ko dharmaṃ tyajetputramakāraṇāt || 2-18-6||

    RMY 2-18-7

    तदिदं वचनं राज्ञः पुनर्बाल्यमुपेयुषः ।
    पुत्रः को हृदये कुर्याद्राजवृत्तमनुस्मरन् ॥ २-१८-७॥
    tadidaṃ vacanaṃ rājñaḥ punarbālyamupeyuṣaḥ |
    putraḥ ko hṛdaye kuryādrājavṛttamanusmaran || 2-18-7||

    RMY 2-18-8

    यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः ।
    तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम् ॥ २-१८-८॥
    yāvadeva na jānāti kaścidarthamimaṃ naraḥ |
    tāvadeva mayā sārdhamātmasthaṃ kuru śāsanam || 2-18-8||

    RMY 2-18-9

    मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव ।
    कः समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः ॥ २-१८-९॥
    mayā pārśve sadhanuṣā tava guptasya rāghava |
    kaḥ samartho'dhikaṃ kartuṃ kṛtāntasyeva tiṣṭhataḥ || 2-18-9||

    RMY 2-18-10

    निर्मनुष्यामिमां सर्वामयोध्यां मनुजर्षभ ।
    करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये ॥ २-१८-१०॥
    nirmanuṣyāmimāṃ sarvāmayodhyāṃ manujarṣabha |
    kariṣyāmi śaraistīkṣṇairyadi sthāsyati vipriye || 2-18-10||

    RMY 2-18-11

    भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वास्य हितमिच्छति ।
    सर्वानेतान्वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते ॥ २-१८-११॥
    bharatasyātha pakṣyo vā yo vāsya hitamicchati |
    sarvānetānvadhiṣyāmi mṛdurhi paribhūyate || 2-18-11||

    RMY 2-18-12

    त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम् ।
    कस्य शक्तिः श्रियं दातुं भरतायारिशासन ॥ २-१८-१२॥
    tvayā caiva mayā caiva kṛtvā vairamanuttamam |
    kasya śaktiḥ śriyaṃ dātuṃ bharatāyāriśāsana || 2-18-12||

    RMY 2-18-13

    अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः ।
    सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे ॥ २-१८-१३॥
    anurakto'smi bhāvena bhrātaraṃ devi tattvataḥ |
    satyena dhanuṣā caiva datteneṣṭena te śape || 2-18-13||

    RMY 2-18-14

    दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यते ।
    प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय ॥ २-१८-१४॥
    dīptamagnimaraṇyaṃ vā yadi rāmaḥ pravekṣyate |
    praviṣṭaṃ tatra māṃ devi tvaṃ pūrvamavadhāraya || 2-18-14||

    RMY 2-18-15

    हरामि वीर्याद्दुःखं ते तमः सूर्य इवोदितः ।
    देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु ॥ २-१८-१५॥
    harāmi vīryādduḥkhaṃ te tamaḥ sūrya ivoditaḥ |
    devī paśyatu me vīryaṃ rāghavaścaiva paśyatu || 2-18-15||

    RMY 2-18-16

    एतत्तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः ।
    उवाच रामं कौसल्या रुदन्ती शोकलालसा ॥ २-१८-१६॥
    etattu vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |
    uvāca rāmaṃ kausalyā rudantī śokalālasā || 2-18-16||

    RMY 2-18-17

    भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया ।
    यदत्रानन्तरं तत्त्वं कुरुष्व यदि रोचते ॥ २-१८-१७॥
    bhrātuste vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutaṃ tvayā |
    yadatrānantaraṃ tattvaṃ kuruṣva yadi rocate || 2-18-17||

    RMY 2-18-18

    न चाधर्म्यं वचः श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम् ।
    विहाय शोकसंतप्तां गन्तुमर्हसि मामितः ॥ २-१८-१८॥
    na cādharmyaṃ vacaḥ śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam |
    vihāya śokasaṃtaptāṃ gantumarhasi māmitaḥ || 2-18-18||

    RMY 2-18-19

    धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मं चरितुमिच्छसि ।
    शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम् ॥ २-१८-१९॥
    dharmajña yadi dharmiṣṭho dharmaṃ caritumicchasi |
    śuśrūṣa māmihasthastvaṃ cara dharmamanuttamam || 2-18-19||

    RMY 2-18-20

    शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन् ।
    परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः ॥ २-१८-२०॥
    śuśrūṣurjananīṃ putra svagṛhe niyato vasan |
    pareṇa tapasā yuktaḥ kāśyapastridivaṃ gataḥ || 2-18-20||

    RMY 2-18-21

    यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथा ह्यहम् ।
    त्वां नाहमनुजानामि न गन्तव्यमितो वनम् ॥ २-१८-२१॥
    yathaiva rājā pūjyaste gauraveṇa tathā hyaham |
    tvāṃ nāhamanujānāmi na gantavyamito vanam || 2-18-21||

    RMY 2-18-22

    त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन वा ।
    त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम् ॥ २-१८-२२॥
    tvadviyogānna me kāryaṃ jīvitena sukhena vā |
    tvayā saha mama śreyastṛṇānāmapi bhakṣaṇam || 2-18-22||

    RMY 2-18-23

    यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम् ।
    अहं प्रायमिहासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ २-१८-२३॥
    yadi tvaṃ yāsyasi vanaṃ tyaktvā māṃ śokalālasām |
    ahaṃ prāyamihāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum || 2-18-23||

    RMY 2-18-24

    ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम् ।
    ब्रह्महत्यामिवाधर्मात्समुद्रः सरितां पतिः ॥ २-१८-२४॥
    tatastvaṃ prāpsyase putra nirayaṃ lokaviśrutam |
    brahmahatyāmivādharmātsamudraḥ saritāṃ patiḥ || 2-18-24||

    RMY 2-18-25

    विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः ।
    उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम् ॥ २-१८-२५॥
    vilapantīṃ tathā dīnāṃ kausalyāṃ jananīṃ tataḥ |
    uvāca rāmo dharmātmā vacanaṃ dharmasaṃhitam || 2-18-25||

    RMY 2-18-26

    नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम ।
    प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम् ॥ २-१८-२६॥
    nāsti śaktiḥ piturvākyaṃ samatikramituṃ mama |
    prasādaye tvāṃ śirasā gantumicchāmyahaṃ vanam || 2-18-26||

    RMY 2-18-27

    ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा ।
    गौर्हता जानता धर्मं कण्डुनापि विपश्चिता ॥ २-१८-२७॥
    ṛṣiṇā ca piturvākyaṃ kurvatā vratacāriṇā |
    gaurhatā jānatā dharmaṃ kaṇḍunāpi vipaścitā || 2-18-27||

    RMY 2-18-28

    अस्माकं च कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः ।
    खनद्भिः सागरैर्भूतिमवाप्तः सुमहान्वधः ॥ २-१८-२८॥
    asmākaṃ ca kule pūrvaṃ sagarasyājñayā pituḥ |
    khanadbhiḥ sāgarairbhūtimavāptaḥ sumahānvadhaḥ || 2-18-28||

    RMY 2-18-29

    जामदग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम् ।
    कृत्ता परशुनारण्ये पितुर्वचनकारिणा ॥ २-१८-२९॥
    jāmadagnyena rāmeṇa reṇukā jananī svayam |
    kṛttā paraśunāraṇye piturvacanakāriṇā || 2-18-29||

    RMY 2-18-30

    न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम् ।
    पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते ॥ २-१८-३०॥
    na khalvetanmayaikena kriyate pitṛśāsanam |
    pūrvairayamabhipreto gato mārgo'nugamyate || 2-18-30||

    RMY 2-18-31

    तदेतत्तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा ।
    पितुर्हि वचनं कुर्वन्न कश्चिन्नाम हीयते ॥ २-१८-३१॥
    tadetattu mayā kāryaṃ kriyate bhuvi nānyathā |
    piturhi vacanaṃ kurvanna kaścinnāma hīyate || 2-18-31||

    RMY 2-18-32

    तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत् ।
    तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम् ।
    अभिप्रायमविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च ॥ २-१८-३२॥
    tāmevamuktvā jananīṃ lakṣmaṇaṃ punarabravīt |
    tava lakṣmaṇa jānāmi mayi snehamanuttamam |
    abhiprāyamavijñāya satyasya ca śamasya ca || 2-18-32||

    RMY 2-18-33

    धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम् ।
    धर्मसंश्रितमेतच्च पितुर्वचनमुत्तमम् ॥ २-१८-३३॥
    dharmo hi paramo loke dharme satyaṃ pratiṣṭhitam |
    dharmasaṃśritametacca piturvacanamuttamam || 2-18-33||

    RMY 2-18-34

    संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा ।
    न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता ॥ २-१८-३४॥
    saṃśrutya ca piturvākyaṃ māturvā brāhmaṇasya vā |
    na kartavyaṃ vṛthā vīra dharmamāśritya tiṣṭhatā || 2-18-34||

    RMY 2-18-35

    सोऽहं न शक्ष्यामि पितुर्नियोगमतिवर्तितुम् ।
    पितुर्हि वचनाद्वीर कैकेय्याहं प्रचोदितः ॥ २-१८-३५॥
    so'haṃ na śakṣyāmi piturniyogamativartitum |
    piturhi vacanādvīra kaikeyyāhaṃ pracoditaḥ || 2-18-35||

    RMY 2-18-36

    तदेनां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम् ।
    धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम् ॥ २-१८-३६॥
    tadenāṃ visṛjānāryāṃ kṣatradharmāśritāṃ matim |
    dharmamāśraya mā taikṣṇyaṃ madbuddhiranugamyatām || 2-18-36||

    RMY 2-18-37

    तमेवमुक्त्वा सौहार्दाद्भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः ।
    उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिः शिरसानतः ॥ २-१८-३७॥
    tamevamuktvā sauhārdādbhrātaraṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
    uvāca bhūyaḥ kausalyāṃ prāñjaliḥ śirasānataḥ || 2-18-37||

    RMY 2-18-38

    अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम् ।
    शापितासि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे ।
    तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात्पुनरेष्याम्यहं पुरीम् ॥ २-१८-३८॥
    anumanyasva māṃ devi gamiṣyantamito vanam |
    śāpitāsi mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni me |
    tīrṇapratijñaśca vanātpunareṣyāmyahaṃ purīm || 2-18-38||

    RMY 2-18-39

    यशो ह्यहं केवलराज्यकारणान्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम् ।
    अदीर्घकाले न तु देवि जीविते वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः ॥ २-१८-३९॥
    yaśo hyahaṃ kevalarājyakāraṇānna pṛṣṭhataḥ kartumalaṃ mahodayam |
    adīrghakāle na tu devi jīvite vṛṇe'varāmadya mahīmadharmataḥ || 2-18-39||

    RMY 2-18-40

    प्रसादयन्नरवृषभः स मातरं पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान् ।
    अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनं चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम् ॥ २-१८-४०॥
    prasādayannaravṛṣabhaḥ sa mātaraṃ parākramājjigamiṣureva daṇḍakān |
    athānujaṃ bhṛśamanuśāsya darśanaṃ cakāra tāṃ hṛdi jananīṃ pradakṣiṇam || 2-18-40||

    Sarga: 19/111 (22)

    RMY 2-19-1

    अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम् ।
    श्वसन्तमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम् ॥ २-१९-१॥
    atha taṃ vyathayā dīnaṃ saviśeṣamamarṣitam |
    śvasantamiva nāgendraṃ roṣavisphāritekṣaṇam || 2-19-1||

    RMY 2-19-2

    आसाद्य रामः सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम् ।
    उवाचेदं स धैर्येण धारयन्सत्त्वमात्मवान् ॥ २-१९-२॥
    āsādya rāmaḥ saumitriṃ suhṛdaṃ bhrātaraṃ priyam |
    uvācedaṃ sa dhairyeṇa dhārayansattvamātmavān || 2-19-2||

    RMY 2-19-3

    सौमित्रे योऽभिषेकार्थे मम संभारसंभ्रमः ।
    अभिषेकनिवृत्त्यर्थे सोऽस्तु संभारसंभ्रमः ॥ २-१९-३॥
    saumitre yo'bhiṣekārthe mama saṃbhārasaṃbhramaḥ |
    abhiṣekanivṛttyarthe so'stu saṃbhārasaṃbhramaḥ || 2-19-3||

    RMY 2-19-4

    यस्या मदभिषेकार्थं मानसं परितप्यते ।
    माता नः सा यथा न स्यात्सविशङ्का तथा कुरु ॥ २-१९-४॥
    yasyā madabhiṣekārthaṃ mānasaṃ paritapyate |
    mātā naḥ sā yathā na syātsaviśaṅkā tathā kuru || 2-19-4||

    RMY 2-19-5

    तस्याः शङ्कामयं दुःखं मुहूर्तमपि नोत्सहे ।
    मनसि प्रतिसंजातं सौमित्रेऽहमुपेक्षितुम् ॥ २-१९-५॥
    tasyāḥ śaṅkāmayaṃ duḥkhaṃ muhūrtamapi notsahe |
    manasi pratisaṃjātaṃ saumitre'hamupekṣitum || 2-19-5||

    RMY 2-19-6

    न बुद्धिपूर्वं नाबुद्धं स्मरामीह कदाचन ।
    मातॄणां वा पितुर्वाहं कृतमल्पं च विप्रियम् ॥ २-१९-६॥
    na buddhipūrvaṃ nābuddhaṃ smarāmīha kadācana |
    mātṝṇāṃ vā piturvāhaṃ kṛtamalpaṃ ca vipriyam || 2-19-6||

    RMY 2-19-7

    सत्यः सत्याभिसंधश्च नित्यं सत्यपराक्रमः ।
    परलोकभयाद्भीतो निर्भयोऽस्तु पिता मम ॥ २-१९-७॥
    satyaḥ satyābhisaṃdhaśca nityaṃ satyaparākramaḥ |
    paralokabhayādbhīto nirbhayo'stu pitā mama || 2-19-7||

    RMY 2-19-8

    तस्यापि हि भवेदस्मिन्कर्मण्यप्रतिसंहृते ।
    सत्यं नेति मनस्तापस्तस्य तापस्तपेच्च माम् ॥ २-१९-८॥
    tasyāpi hi bhavedasminkarmaṇyapratisaṃhṛte |
    satyaṃ neti manastāpastasya tāpastapecca mām || 2-19-8||

    RMY 2-19-9

    अभिषेकविधानं तु तस्मात्संहृत्य लक्ष्मण ।
    अन्वगेवाहमिच्छामि वनं गन्तुमितः पुनः ॥ २-१९-९॥
    abhiṣekavidhānaṃ tu tasmātsaṃhṛtya lakṣmaṇa |
    anvagevāhamicchāmi vanaṃ gantumitaḥ punaḥ || 2-19-9||

    RMY 2-19-10

    मम प्रव्राजनादद्य कृतकृत्या नृपात्मजा ।
    सुतं भरतमव्यग्रमभिषेचयिता ततः ॥ २-१९-१०॥
    mama pravrājanādadya kṛtakṛtyā nṛpātmajā |
    sutaṃ bharatamavyagramabhiṣecayitā tataḥ || 2-19-10||

    RMY 2-19-11

    मयि चीराजिनधरे जटामण्डलधारिणि ।
    गतेऽरण्यं च कैकेय्या भविष्यति मनःसुखम् ॥ २-१९-११॥
    mayi cīrājinadhare jaṭāmaṇḍaladhāriṇi |
    gate'raṇyaṃ ca kaikeyyā bhaviṣyati manaḥsukham || 2-19-11||

    RMY 2-19-12

    बुद्धिः प्रणीता येनेयं मनश्च सुसमाहितम् ।
    तत्तु नार्हामि संक्लेष्टुं प्रव्रजिष्यामि माचिरम् ॥ २-१९-१२॥
    buddhiḥ praṇītā yeneyaṃ manaśca susamāhitam |
    tattu nārhāmi saṃkleṣṭuṃ pravrajiṣyāmi māciram || 2-19-12||

    RMY 2-19-13

    कृतान्तस्त्वेव सौमित्रे द्रष्टव्यो मत्प्रवासने ।
    राज्यस्य च वितीर्णस्य पुनरेव निवर्तने ॥ २-१९-१३॥
    kṛtāntastveva saumitre draṣṭavyo matpravāsane |
    rājyasya ca vitīrṇasya punareva nivartane || 2-19-13||

    RMY 2-19-14

    कैकेय्याः प्रतिपत्तिर्हि कथं स्यान्मम पीडने ।
    यदि भावो न दैवोऽयं कृतान्तविहितो भवेत् ॥ २-१९-१४॥
    kaikeyyāḥ pratipattirhi kathaṃ syānmama pīḍane |
    yadi bhāvo na daivo'yaṃ kṛtāntavihito bhavet || 2-19-14||

    RMY 2-19-15

    जानासि हि यथा सौम्य न मातृषु ममान्तरम् ।
    भूतपूर्वं विशेषो वा तस्या मयि सुतेऽपि वा ॥ २-१९-१५॥
    jānāsi hi yathā saumya na mātṛṣu mamāntaram |
    bhūtapūrvaṃ viśeṣo vā tasyā mayi sute'pi vā || 2-19-15||

    RMY 2-19-16

    सोऽभिषेकनिवृत्त्यर्थैः प्रवासार्थैश्च दुर्वचैः ।
    उग्रैर्वाक्यैरहं तस्या नान्यद्दैवात्समर्थये ॥ २-१९-१६॥
    so'bhiṣekanivṛttyarthaiḥ pravāsārthaiśca durvacaiḥ |
    ugrairvākyairahaṃ tasyā nānyaddaivātsamarthaye || 2-19-16||

    RMY 2-19-17

    कथं प्रकृतिसंपन्ना राजपुत्री तथागुणा ।
    ब्रूयात्सा प्राकृतेव स्त्री मत्पीडां भर्तृसंनिधौ ॥ २-१९-१७॥
    kathaṃ prakṛtisaṃpannā rājaputrī tathāguṇā |
    brūyātsā prākṛteva strī matpīḍāṃ bhartṛsaṃnidhau || 2-19-17||

    RMY 2-19-18

    यदचिन्त्यं तु तद्दैवं भूतेष्वपि न हन्यते ।
    व्यक्तं मयि च तस्यां च पतितो हि विपर्ययः ॥ २-१९-१८॥
    yadacintyaṃ tu taddaivaṃ bhūteṣvapi na hanyate |
    vyaktaṃ mayi ca tasyāṃ ca patito hi viparyayaḥ || 2-19-18||

    RMY 2-19-19

    कश्चिद्दैवेन सौमित्रे योद्धुमुत्सहते पुमान् ।
    यस्य न ग्रहणं किंचित्कर्मणोऽन्यत्र दृश्यते ॥ २-१९-१९॥
    kaściddaivena saumitre yoddhumutsahate pumān |
    yasya na grahaṇaṃ kiṃcitkarmaṇo'nyatra dṛśyate || 2-19-19||

    RMY 2-19-20

    सुखदुःखे भयक्रोधौ लाभालाभौ भवाभवौ ।
    यस्य किंचित्तथाभूतं ननु दैवस्य कर्म तत् ॥ २-१९-२०॥
    sukhaduḥkhe bhayakrodhau lābhālābhau bhavābhavau |
    yasya kiṃcittathābhūtaṃ nanu daivasya karma tat || 2-19-20||

    RMY 2-19-21

    व्याहतेऽप्यभिषेके मे परितापो न विद्यते ।
    तस्मादपरितापः संस्त्वमप्यनुविधाय माम् ।
    प्रतिसंहारय क्षिप्रमाभिषेचनिकीं क्रियाम् ॥ २-१९-२१॥
    vyāhate'pyabhiṣeke me paritāpo na vidyate |
    tasmādaparitāpaḥ saṃstvamapyanuvidhāya mām |
    pratisaṃhāraya kṣipramābhiṣecanikīṃ kriyām || 2-19-21||

    RMY 2-19-22

    न लक्ष्मणास्मिन्मम राज्यविघ्ने माता यवीयस्यतिशङ्कनीया ।
    दैवाभिपन्ना हि वदन्त्यनिष्टं जानासि दैवं च तथाप्रभावम् ॥ २-१९-२२॥
    na lakṣmaṇāsminmama rājyavighne mātā yavīyasyatiśaṅkanīyā |
    daivābhipannā hi vadantyaniṣṭaṃ jānāsi daivaṃ ca tathāprabhāvam || 2-19-22||

    Sarga: 20/111 (36)

    RMY 2-20-1

    इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणोऽधःशिरा मुहुः ।
    श्रुत्वा मध्यं जगामेव मनसा दुःखहर्षयोः ॥ २-२०-१॥
    iti bruvati rāme tu lakṣmaṇo'dhaḥśirā muhuḥ |
    śrutvā madhyaṃ jagāmeva manasā duḥkhaharṣayoḥ || 2-20-1||

    RMY 2-20-2

    तदा तु बद्ध्वा भ्रुकुटीं भ्रुवोर्मध्ये नरर्षभ ।
    निशश्वास महासर्पो बिलस्थ इव रोषितः ॥ २-२०-२॥
    tadā tu baddhvā bhrukuṭīṃ bhruvormadhye nararṣabha |
    niśaśvāsa mahāsarpo bilastha iva roṣitaḥ || 2-20-2||

    RMY 2-20-3

    तस्य दुष्प्रतिवीक्ष्यं तद्भ्रुकुटीसहितं तदा ।
    बभौ क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखस्य सदृशं मुखम् ॥ २-२०-३॥
    tasya duṣprativīkṣyaṃ tadbhrukuṭīsahitaṃ tadā |
    babhau kruddhasya siṃhasya mukhasya sadṛśaṃ mukham || 2-20-3||

    RMY 2-20-4

    अग्रहस्तं विधुन्वंस्तु हस्ती हस्तमिवात्मनः ।
    तिर्यगूर्ध्वं शरीरे च पातयित्वा शिरोधराम् ॥ २-२०-४॥
    agrahastaṃ vidhunvaṃstu hastī hastamivātmanaḥ |
    tiryagūrdhvaṃ śarīre ca pātayitvā śirodharām || 2-20-4||

    RMY 2-20-5

    अग्राक्ष्णा वीक्षमाणस्तु तिर्यग्भ्रातरमब्रवीत् ।
    अस्थाने संभ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम् ॥ २-२०-५॥
    agrākṣṇā vīkṣamāṇastu tiryagbhrātaramabravīt |
    asthāne saṃbhramo yasya jāto vai sumahānayam || 2-20-5||

    RMY 2-20-6

    धर्मदोषप्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया ।
    कथं ह्येतदसंभ्रान्तस्त्वद्विधो वक्तुमर्हति ॥ २-२०-६॥
    dharmadoṣaprasaṅgena lokasyānatiśaṅkayā |
    kathaṃ hyetadasaṃbhrāntastvadvidho vaktumarhati || 2-20-6||

    RMY 2-20-7

    यथा दैवमशौण्डीरं शौण्डीरः क्षत्रियर्षभः ।
    किं नाम कृपणं दैवमशक्तमभिशंससि ॥ २-२०-७॥
    yathā daivamaśauṇḍīraṃ śauṇḍīraḥ kṣatriyarṣabhaḥ |
    kiṃ nāma kṛpaṇaṃ daivamaśaktamabhiśaṃsasi || 2-20-7||

    RMY 2-20-8

    पापयोस्ते कथं नाम तयोः शङ्का न विद्यते ।
    सन्ति धर्मोपधाः श्लक्ष्णा धर्मात्मन्किं न बुध्यसे ॥ २-२०-८॥
    pāpayoste kathaṃ nāma tayoḥ śaṅkā na vidyate |
    santi dharmopadhāḥ ślakṣṇā dharmātmankiṃ na budhyase || 2-20-8||

    RMY 2-20-9

    लोकविद्विष्टमारब्धं त्वदन्यस्याभिषेचनम् ।
    येनेयमागता द्वैधं तव बुद्धिर्महीपते ।
    स हि धर्मो मम द्वेष्यः प्रसङ्गाद्यस्य मुह्यसि ॥ २-२०-९॥
    lokavidviṣṭamārabdhaṃ tvadanyasyābhiṣecanam |
    yeneyamāgatā dvaidhaṃ tava buddhirmahīpate |
    sa hi dharmo mama dveṣyaḥ prasaṅgādyasya muhyasi || 2-20-9||

    RMY 2-20-10

    यद्यपि प्रतिपत्तिस्ते दैवी चापि तयोर्मतम् ।
    तथाप्युपेक्षणीयं ते न मे तदपि रोचते ॥ २-२०-१०॥
    yadyapi pratipattiste daivī cāpi tayormatam |
    tathāpyupekṣaṇīyaṃ te na me tadapi rocate || 2-20-10||

    RMY 2-20-11

    विक्लवो वीर्यहीनो यः स दैवमनुवर्तते ।
    वीराः संभावितात्मानो न दैवं पर्युपासते ॥ २-२०-११॥
    viklavo vīryahīno yaḥ sa daivamanuvartate |
    vīrāḥ saṃbhāvitātmāno na daivaṃ paryupāsate || 2-20-11||

    RMY 2-20-12

    दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रबाधितुम् ।
    न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषः सोऽवसीदति ॥ २-२०-१२॥
    daivaṃ puruṣakāreṇa yaḥ samarthaḥ prabādhitum |
    na daivena vipannārthaḥ puruṣaḥ so'vasīdati || 2-20-12||

    RMY 2-20-13

    द्रक्ष्यन्ति त्वद्य दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च ।
    दैवमानुषयोरद्य व्यक्ता व्यक्तिर्भविष्यति ॥ २-२०-१३॥
    drakṣyanti tvadya daivasya pauruṣaṃ puruṣasya ca |
    daivamānuṣayoradya vyaktā vyaktirbhaviṣyati || 2-20-13||

    RMY 2-20-14

    अद्य मत्पौरुषहतं दैवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः ।
    यद्दैवादाहतं तेऽद्य दृष्टं राज्याभिषेचनम् ॥ २-२०-१४॥
    adya matpauruṣahataṃ daivaṃ drakṣyanti vai janāḥ |
    yaddaivādāhataṃ te'dya dṛṣṭaṃ rājyābhiṣecanam || 2-20-14||

    RMY 2-20-15

    अत्यङ्कुशमिवोद्दामं गजं मदबलोद्धतम् ।
    प्रधावितमहं दैवं पौरुषेण निवर्तये ॥ २-२०-१५॥
    atyaṅkuśamivoddāmaṃ gajaṃ madabaloddhatam |
    pradhāvitamahaṃ daivaṃ pauruṣeṇa nivartaye || 2-20-15||

    RMY 2-20-16

    लोकपालाः समस्तास्ते नाद्य रामाभिषेचनम् ।
    न च कृत्स्नास्त्रयो लोका विहन्युः किं पुनः पिता ॥ २-२०-१६॥
    lokapālāḥ samastāste nādya rāmābhiṣecanam |
    na ca kṛtsnāstrayo lokā vihanyuḥ kiṃ punaḥ pitā || 2-20-16||

    RMY 2-20-17

    यैर्विवासस्तवारण्ये मिथो राजन्समर्थितः ।
    अरण्ये ते विवत्स्यन्ति चतुर्दश समास्तथा ॥ २-२०-१७॥
    yairvivāsastavāraṇye mitho rājansamarthitaḥ |
    araṇye te vivatsyanti caturdaśa samāstathā || 2-20-17||

    RMY 2-20-18

    अहं तदाशां छेत्स्यामि पितुस्तस्याश्च या तव ।
    अभिषेकविघातेन पुत्रराज्याय वर्तते ॥ २-२०-१८॥
    ahaṃ tadāśāṃ chetsyāmi pitustasyāśca yā tava |
    abhiṣekavighātena putrarājyāya vartate || 2-20-18||

    RMY 2-20-19

    मद्बलेन विरुद्धाय न स्याद्दैवबलं तथा ।
    प्रभविष्यति दुःखाय यथोग्रं पौरुषं मम ॥ २-२०-१९॥
    madbalena viruddhāya na syāddaivabalaṃ tathā |
    prabhaviṣyati duḥkhāya yathograṃ pauruṣaṃ mama || 2-20-19||

    RMY 2-20-20

    ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजापाल्यमनन्तरम् ।
    आर्यपुत्राः करिष्यन्ति वनवासं गते त्वयि ॥ २-२०-२०॥
    ūrdhvaṃ varṣasahasrānte prajāpālyamanantaram |
    āryaputrāḥ kariṣyanti vanavāsaṃ gate tvayi || 2-20-20||

    RMY 2-20-21

    पूर्वराजर्षिवृत्त्या हि वनवासो विधीयते ।
    प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत्परिपालने ॥ २-२०-२१॥
    pūrvarājarṣivṛttyā hi vanavāso vidhīyate |
    prajā nikṣipya putreṣu putravatparipālane || 2-20-21||

    RMY 2-20-22

    स चेद्राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया ।
    नैवमिच्छसि धर्मात्मन्राज्यं राम त्वमात्मनि ॥ २-२०-२२॥
    sa cedrājanyanekāgre rājyavibhramaśaṅkayā |
    naivamicchasi dharmātmanrājyaṃ rāma tvamātmani || 2-20-22||

    RMY 2-20-23

    प्रतिजाने च ते वीर मा भूवं वीरलोकभाक् ।
    राज्यं च तव रक्षेयमहं वेलेव सागरम् ॥ २-२०-२३॥
    pratijāne ca te vīra mā bhūvaṃ vīralokabhāk |
    rājyaṃ ca tava rakṣeyamahaṃ veleva sāgaram || 2-20-23||

    RMY 2-20-24

    मङ्गलैरभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव ।
    अहमेको महीपालानलं वारयितुं बलात् ॥ २-२०-२४॥
    maṅgalairabhiṣiñcasva tatra tvaṃ vyāpṛto bhava |
    ahameko mahīpālānalaṃ vārayituṃ balāt || 2-20-24||

    RMY 2-20-25

    न शोभार्थाविमौ बाहू न धनुर्भूषणाय मे ।
    नासिराबन्धनार्थाय न शराः स्तम्भहेतवः ॥ २-२०-२५॥
    na śobhārthāvimau bāhū na dhanurbhūṣaṇāya me |
    nāsirābandhanārthāya na śarāḥ stambhahetavaḥ || 2-20-25||

    RMY 2-20-26

    अमित्रदमनार्थं मे सर्वमेतच्चतुष्टयम् ।
    न चाहं कामयेऽत्यर्थं यः स्याच्छत्रुर्मतो मम ॥ २-२०-२६॥
    amitradamanārthaṃ me sarvametaccatuṣṭayam |
    na cāhaṃ kāmaye'tyarthaṃ yaḥ syācchatrurmato mama || 2-20-26||

    RMY 2-20-27

    असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा ।
    प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये ॥ २-२०-२७॥
    asinā tīkṣṇadhāreṇa vidyuccalitavarcasā |
    pragṛhītena vai śatruṃ vajriṇaṃ vā na kalpaye || 2-20-27||

    RMY 2-20-28

    खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर्गहना दुश्चरा च मे ।
    हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर्भविता मही ॥ २-२०-२८॥
    khaḍganiṣpeṣaniṣpiṣṭairgahanā duścarā ca me |
    hastyaśvanarahastoruśirobhirbhavitā mahī || 2-20-28||

    RMY 2-20-29

    खड्गधाराहता मेऽद्य दीप्यमाना इवाद्रयः ।
    पतिष्यन्ति द्विपा भूमौ मेघा इव सविद्युतः ॥ २-२०-२९॥
    khaḍgadhārāhatā me'dya dīpyamānā ivādrayaḥ |
    patiṣyanti dvipā bhūmau meghā iva savidyutaḥ || 2-20-29||

    RMY 2-20-30

    बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने ।
    कथं पुरुषमानी स्यात्पुरुषाणां मयि स्थिते ॥ २-२०-३०॥
    baddhagodhāṅgulitrāṇe pragṛhītaśarāsane |
    kathaṃ puruṣamānī syātpuruṣāṇāṃ mayi sthite || 2-20-30||

    RMY 2-20-31

    बहुभिश्चैकमत्यस्यन्नेकेन च बहूञ्जनान् ।
    विनियोक्ष्याम्यहं बाणान्नृवाजिगजमर्मसु ॥ २-२०-३१॥
    bahubhiścaikamatyasyannekena ca bahūñjanān |
    viniyokṣyāmyahaṃ bāṇānnṛvājigajamarmasu || 2-20-31||

    RMY 2-20-32

    अद्य मेऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति ।
    राज्ञश्चाप्रभुतां कर्तुं प्रभुत्वं च तव प्रभो ॥ २-२०-३२॥
    adya me'straprabhāvasya prabhāvaḥ prabhaviṣyati |
    rājñaścāprabhutāṃ kartuṃ prabhutvaṃ ca tava prabho || 2-20-32||

    RMY 2-20-33

    अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च ।
    वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च ॥ २-२०-३३॥
    adya candanasārasya keyūrāmokṣaṇasya ca |
    vasūnāṃ ca vimokṣasya suhṛdāṃ pālanasya ca || 2-20-33||

    RMY 2-20-34

    अनुरूपाविमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः ।
    अभिषेचनविघ्नस्य कर्तॄणां ते निवारणे ॥ २-२०-३४॥
    anurūpāvimau bāhū rāma karma kariṣyataḥ |
    abhiṣecanavighnasya kartṝṇāṃ te nivāraṇe || 2-20-34||

    RMY 2-20-35

    ब्रवीहि कोऽद्यैव मया वियुज्यतां तवासुहृत्प्राणयशः सुहृज्जनैः ।
    यथा तवेयं वसुधा वशे भवेत्तथैव मां शाधि तवास्मि किंकरः ॥ २-२०-३५॥
    bravīhi ko'dyaiva mayā viyujyatāṃ tavāsuhṛtprāṇayaśaḥ suhṛjjanaiḥ |
    yathā taveyaṃ vasudhā vaśe bhavettathaiva māṃ śādhi tavāsmi kiṃkaraḥ || 2-20-35||

    RMY 2-20-36

    विमृज्य बाष्पं परिसान्त्व्य चासकृत्स लक्ष्मणं राघववंशवर्धनः ।
    उवाच पित्र्ये वचने व्यवस्थितं निबोध मामेष हि सौम्य सत्पथः ॥ २-२०-३६॥
    vimṛjya bāṣpaṃ parisāntvya cāsakṛtsa lakṣmaṇaṃ rāghavavaṃśavardhanaḥ |
    uvāca pitrye vacane vyavasthitaṃ nibodha māmeṣa hi saumya satpathaḥ || 2-20-36||

    Sarga: 21/111 (25)

    RMY 2-21-1

    तं समीक्ष्य त्ववहितं पितुर्निर्देशपालने ।
    कौसल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्रवीत् ॥ २-२१-१॥
    taṃ samīkṣya tvavahitaṃ piturnirdeśapālane |
    kausalyā bāṣpasaṃruddhā vaco dharmiṣṭhamabravīt || 2-21-1||

    RMY 2-21-2

    अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः ।
    मयि जातो दशरथात्कथमुञ्छेन वर्तयेत् ॥ २-२१-२॥
    adṛṣṭaduḥkho dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |
    mayi jāto daśarathātkathamuñchena vartayet || 2-21-2||

    RMY 2-21-3

    यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृष्टान्यन्नानि भुञ्जते ।
    कथं स भोक्ष्यते नाथो वने मूलफलान्ययम् ॥ २-२१-३॥
    yasya bhṛtyāśca dāsāśca mṛṣṭānyannāni bhuñjate |
    kathaṃ sa bhokṣyate nātho vane mūlaphalānyayam || 2-21-3||

    RMY 2-21-4

    क एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद्भयम् ।
    गुणवान्दयितो राज्ञो राघवो यद्विवास्यते ॥ २-२१-४॥
    ka etacchraddadhecchrutvā kasya vā na bhavedbhayam |
    guṇavāndayito rājño rāghavo yadvivāsyate || 2-21-4||

    RMY 2-21-5

    त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान् ।
    प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये ॥ २-२१-५॥
    tvayā vihīnāmiha māṃ śokāgniratulo mahān |
    pradhakṣyati yathā kakṣaṃ citrabhānurhimātyaye || 2-21-5||

    RMY 2-21-6

    कथं हि धेनुः स्वं वत्सं गच्छन्तं नानुगच्छति ।
    अहं त्वानुगमिष्यामि यत्र पुत्र गमिष्यसि ॥ २-२१-६॥
    kathaṃ hi dhenuḥ svaṃ vatsaṃ gacchantaṃ nānugacchati |
    ahaṃ tvānugamiṣyāmi yatra putra gamiṣyasi || 2-21-6||

    RMY 2-21-7

    तथा निगदितं मात्रा तद्वाक्यं पुरुषर्षभः ।
    श्रुत्वा रामोऽब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् ॥ २-२१-७॥
    tathā nigaditaṃ mātrā tadvākyaṃ puruṣarṣabhaḥ |
    śrutvā rāmo'bravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām || 2-21-7||

    RMY 2-21-8

    कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते ।
    भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति ॥ २-२१-८॥
    kaikeyyā vañcito rājā mayi cāraṇyamāśrite |
    bhavatyā ca parityakto na nūnaṃ vartayiṣyati || 2-21-8||

    RMY 2-21-9

    भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः ।
    स भवत्या न कर्तव्यो मनसापि विगर्हितः ॥ २-२१-९॥
    bhartuḥ kila parityāgo nṛśaṃsaḥ kevalaṃ striyāḥ |
    sa bhavatyā na kartavyo manasāpi vigarhitaḥ || 2-21-9||

    RMY 2-21-10

    यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः ।
    शुश्रूषा क्रियतां तावत्स हि धर्मः सनातनः ॥ २-२१-१०॥
    yāvajjīvati kākutsthaḥ pitā me jagatīpatiḥ |
    śuśrūṣā kriyatāṃ tāvatsa hi dharmaḥ sanātanaḥ || 2-21-10||

    RMY 2-21-11

    एवमुक्ता तु रामेण कौसल्या शुभ दर्शना ।
    तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम् ॥ २-२१-११॥
    evamuktā tu rāmeṇa kausalyā śubha darśanā |
    tathetyuvāca suprītā rāmamakliṣṭakāriṇam || 2-21-11||

    RMY 2-21-12

    एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः ।
    भूयस्तामब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् ॥ २-२१-१२॥
    evamuktastu vacanaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
    bhūyastāmabravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām || 2-21-12||

    RMY 2-21-13

    मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः ।
    राजा भर्ता गुरुः श्रेष्ठः सर्वेषामीश्वरः प्रभुः ॥ २-२१-१३॥
    mayā caiva bhavatyā ca kartavyaṃ vacanaṃ pituḥ |
    rājā bhartā guruḥ śreṣṭhaḥ sarveṣāmīśvaraḥ prabhuḥ || 2-21-13||

    RMY 2-21-14

    इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च ।
    वर्षाणि परमप्रीतः स्थास्यामि वचने तव ॥ २-२१-१४॥
    imāni tu mahāraṇye vihṛtya nava pañca ca |
    varṣāṇi paramaprītaḥ sthāsyāmi vacane tava || 2-21-14||

    RMY 2-21-15

    एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा ।
    उवाच परमार्ता तु कौसल्या पुत्रवत्सला ॥ २-२१-१५॥
    evamuktā priyaṃ putraṃ bāṣpapūrṇānanā tadā |
    uvāca paramārtā tu kausalyā putravatsalā || 2-21-15||

    RMY 2-21-16

    आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम् ।
    नय मामपि काकुत्स्थ वनं वन्यं मृगीं यथा ।
    यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितुरपेक्षया ॥ २-२१-१६॥
    āsāṃ rāma sapatnīnāṃ vastuṃ madhye na me kṣamam |
    naya māmapi kākutstha vanaṃ vanyaṃ mṛgīṃ yathā |
    yadi te gamane buddhiḥ kṛtā piturapekṣayā || 2-21-16||

    RMY 2-21-17

    तां तथा रुदतीं रामो रुदन्वचनमब्रवीत् ।
    जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुरेव च ।
    भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः ॥ २-२१-१७॥
    tāṃ tathā rudatīṃ rāmo rudanvacanamabravīt |
    jīvantyā hi striyā bhartā daivataṃ prabhureva ca |
    bhavatyā mama caivādya rājā prabhavati prabhuḥ || 2-21-17||

    RMY 2-21-18

    भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः ।
    भवतीमनुवर्तेत स हि धर्मरतः सदा ॥ २-२१-१८॥
    bharataścāpi dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |
    bhavatīmanuvarteta sa hi dharmarataḥ sadā || 2-21-18||

    RMY 2-21-19

    यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्रशोकेन पार्थिवः ।
    श्रमं नावाप्नुयात्किंचिदप्रमत्ता तथा कुरु ॥ २-२१-१९॥
    yathā mayi tu niṣkrānte putraśokena pārthivaḥ |
    śramaṃ nāvāpnuyātkiṃcidapramattā tathā kuru || 2-21-19||

    RMY 2-21-20

    व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा ।
    भर्तारं नानुवर्तेत सा च पापगतिर्भवेत् ॥ २-२१-२०॥
    vratopavāsaniratā yā nārī paramottamā |
    bhartāraṃ nānuvarteta sā ca pāpagatirbhavet || 2-21-20||

    RMY 2-21-21

    शुश्रूषमेव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता ।
    एष धर्मः पुरा दृष्टो लोके वेदे श्रुतः स्मृतः ॥ २-२१-२१॥
    śuśrūṣameva kurvīta bhartuḥ priyahite ratā |
    eṣa dharmaḥ purā dṛṣṭo loke vede śrutaḥ smṛtaḥ || 2-21-21||

    RMY 2-21-22

    पूज्यास्ते मत्कृते देवि ब्राह्मणाश्चैव सुव्रताः ।
    एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकाङ्क्षिणी ॥ २-२१-२२॥
    pūjyāste matkṛte devi brāhmaṇāścaiva suvratāḥ |
    evaṃ kālaṃ pratīkṣasva mamāgamanakāṅkṣiṇī || 2-21-22||

    RMY 2-21-23

    प्राप्स्यसे परमं कामं मयि प्रत्यागते सति ।
    यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम् ॥ २-२१-२३॥
    prāpsyase paramaṃ kāmaṃ mayi pratyāgate sati |
    yadi dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dhārayiṣyati jīvitam || 2-21-23||

    RMY 2-21-24

    एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा ।
    कौसल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत् ।
    गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं तेऽस्तु सदा विभो ॥ २-२१-२४॥
    evamuktā tu rāmeṇa bāṣpaparyākulekṣaṇā |
    kausalyā putraśokārtā rāmaṃ vacanamabravīt |
    gaccha putra tvamekāgro bhadraṃ te'stu sadā vibho || 2-21-24||

    RMY 2-21-25

    तथा हि रामं वनवासनिश्चितं समीक्ष्य देवी परमेण चेतसा ।
    उवाच रामं शुभलक्षणं वचो बभूव च स्वस्त्ययनाभिकाङ्क्षिणी ॥ २-२१-२५॥
    tathā hi rāmaṃ vanavāsaniścitaṃ samīkṣya devī parameṇa cetasā |
    uvāca rāmaṃ śubhalakṣaṇaṃ vaco babhūva ca svastyayanābhikāṅkṣiṇī || 2-21-25||

    Sarga: 22/111 (20)

    RMY 2-22-1

    सापनीय तमायासमुपस्पृश्य जलं शुचि ।
    चकार माता रामस्य मङ्गलानि मनस्विनी ॥ २-२२-१॥
    sāpanīya tamāyāsamupaspṛśya jalaṃ śuci |
    cakāra mātā rāmasya maṅgalāni manasvinī || 2-22-1||

    RMY 2-22-2

    स्वस्ति साध्याश्च विश्वे च मरुतश्च महर्षयः ।
    स्वस्ति धाता विधाता च स्वस्ति पूषा भगोऽर्यमा ॥ २-२२-२॥
    svasti sādhyāśca viśve ca marutaśca maharṣayaḥ |
    svasti dhātā vidhātā ca svasti pūṣā bhago'ryamā || 2-22-2||

    RMY 2-22-3

    ऋतवश्चैव पक्षाश्च मासाः संवत्सराः क्षपाः ।
    दिनानि च मुहूर्ताश्च स्वस्ति कुर्वन्तु ते सदा ॥ २-२२-३॥
    ṛtavaścaiva pakṣāśca māsāḥ saṃvatsarāḥ kṣapāḥ |
    dināni ca muhūrtāśca svasti kurvantu te sadā || 2-22-3||

    RMY 2-22-4

    स्मृतिर्धृतिश्च धर्मश्च पान्तु त्वां पुत्र सर्वतः ।
    स्कन्दश्च भगवान्देवः सोमश्च सबृहस्पतिः ॥ २-२२-४॥
    smṛtirdhṛtiśca dharmaśca pāntu tvāṃ putra sarvataḥ |
    skandaśca bhagavāndevaḥ somaśca sabṛhaspatiḥ || 2-22-4||

    RMY 2-22-5

    सप्तर्षयो नारदश्च ते त्वां रक्षन्तु सर्वतः ।
    नक्षत्राणि च सर्वाणि ग्रहाश्च सहदेवताः ।
    महावनानि चरतो मुनिवेषस्य धीमतः ॥ २-२२-५॥
    saptarṣayo nāradaśca te tvāṃ rakṣantu sarvataḥ |
    nakṣatrāṇi ca sarvāṇi grahāśca sahadevatāḥ |
    mahāvanāni carato muniveṣasya dhīmataḥ || 2-22-5||

    RMY 2-22-6

    प्लवगा वृश्चिका दंशा मशकाश्चैव कानने ।
    सरीसृपाश्च कीटाश्च मा भूवन्गहने तव ॥ २-२२-६॥
    plavagā vṛścikā daṃśā maśakāścaiva kānane |
    sarīsṛpāśca kīṭāśca mā bhūvangahane tava || 2-22-6||

    RMY 2-22-7

    महाद्विपाश्च सिंहाश्च व्याघ्रा ऋक्षाश्च दंष्ट्रिणः ।
    महिषाः शृङ्गिणो रौद्रा न ते द्रुह्यन्तु पुत्रक ॥ २-२२-७॥
    mahādvipāśca siṃhāśca vyāghrā ṛkṣāśca daṃṣṭriṇaḥ |
    mahiṣāḥ śṛṅgiṇo raudrā na te druhyantu putraka || 2-22-7||

    RMY 2-22-8

    नृमांसभोजना रौद्रा ये चान्ये सत्त्वजातयः ।
    मा च त्वां हिंसिषुः पुत्र मया संपूजितास्त्विह ॥ २-२२-८॥
    nṛmāṃsabhojanā raudrā ye cānye sattvajātayaḥ |
    mā ca tvāṃ hiṃsiṣuḥ putra mayā saṃpūjitāstviha || 2-22-8||

    RMY 2-22-9

    आगमास्ते शिवाः सन्तु सिध्यन्तु च पराक्रमाः ।
    सर्वसंपत्तयो राम स्वस्तिमान्गच्छ पुत्रक ॥ २-२२-९॥
    āgamāste śivāḥ santu sidhyantu ca parākramāḥ |
    sarvasaṃpattayo rāma svastimāngaccha putraka || 2-22-9||

    RMY 2-22-10

    स्वस्ति तेऽस्त्वान्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यः पुनः पुनः ।
    सर्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो ये च ते परिपन्थिनः ॥ २-२२-१०॥
    svasti te'stvāntarikṣebhyaḥ pārthivebhyaḥ punaḥ punaḥ |
    sarvebhyaścaiva devebhyo ye ca te paripanthinaḥ || 2-22-10||

    RMY 2-22-11

    सर्वलोकप्रभुर्ब्रह्मा भूतभर्ता तथर्षयः ।
    ये च शेषाः सुरास्ते त्वां रक्षन्तु वनवासिनम् ॥ २-२२-११॥
    sarvalokaprabhurbrahmā bhūtabhartā tatharṣayaḥ |
    ye ca śeṣāḥ surāste tvāṃ rakṣantu vanavāsinam || 2-22-11||

    RMY 2-22-12

    इति माल्यैः सुरगणान्गन्धैश्चापि यशस्विनी ।
    स्तुतिभिश्चानुरूपाभिरानर्चायतलोचना ॥ २-२२-१२॥
    iti mālyaiḥ suragaṇāngandhaiścāpi yaśasvinī |
    stutibhiścānurūpābhirānarcāyatalocanā || 2-22-12||

    RMY 2-22-13

    यन्मङ्गलं सहस्राक्षे सर्वदेवनमस्कृते ।
    वृत्रनाशे समभवत्तत्ते भवतु मङ्गलम् ॥ २-२२-१३॥
    yanmaṅgalaṃ sahasrākṣe sarvadevanamaskṛte |
    vṛtranāśe samabhavattatte bhavatu maṅgalam || 2-22-13||

    RMY 2-22-14

    यन्मङ्गलं सुपर्णस्य विनताकल्पयत्पुरा ।
    अमृतं प्रार्थयानस्य तत्ते भवतु मङ्गलम् ॥ २-२२-१४॥
    yanmaṅgalaṃ suparṇasya vinatākalpayatpurā |
    amṛtaṃ prārthayānasya tatte bhavatu maṅgalam || 2-22-14||

    RMY 2-22-15

    ओषधीं चापि सिद्धार्थां विशल्यकरणीं शुभाम् ।
    चकार रक्षां कौसल्या मन्त्रैरभिजजाप च ॥ २-२२-१५॥
    oṣadhīṃ cāpi siddhārthāṃ viśalyakaraṇīṃ śubhām |
    cakāra rakṣāṃ kausalyā mantrairabhijajāpa ca || 2-22-15||

    RMY 2-22-16

    आनम्य मूर्ध्नि चाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनी ।
    अवदत्पुत्र सिद्धार्थो गच्छ राम यथासुखम् ॥ २-२२-१६॥
    ānamya mūrdhni cāghrāya pariṣvajya yaśasvinī |
    avadatputra siddhārtho gaccha rāma yathāsukham || 2-22-16||

    RMY 2-22-17

    अरोगं सर्वसिद्धार्थमयोध्यां पुनरागतम् ।
    पश्यामि त्वां सुखं वत्स सुस्थितं राजवेश्मनि ॥ २-२२-१७॥
    arogaṃ sarvasiddhārthamayodhyāṃ punarāgatam |
    paśyāmi tvāṃ sukhaṃ vatsa susthitaṃ rājaveśmani || 2-22-17||

    RMY 2-22-18

    मयार्चिता देवगणाः शिवादयो महर्षयो भूतमहासुरोरगाः ।
    अभिप्रयातस्य वनं चिराय ते हितानि काङ्क्षन्तु दिशश्च राघव ॥ २-२२-१८॥
    mayārcitā devagaṇāḥ śivādayo maharṣayo bhūtamahāsuroragāḥ |
    abhiprayātasya vanaṃ cirāya te hitāni kāṅkṣantu diśaśca rāghava || 2-22-18||

    RMY 2-22-19

    इतीव चाश्रुप्रतिपूर्णलोचना समाप्य च स्वस्त्ययनं यथाविधि ।
    प्रदक्षिणं चैव चकार राघवं पुनः पुनश्चापि निपीड्य सस्वजे ॥ २-२२-१९॥
    itīva cāśrupratipūrṇalocanā samāpya ca svastyayanaṃ yathāvidhi |
    pradakṣiṇaṃ caiva cakāra rāghavaṃ punaḥ punaścāpi nipīḍya sasvaje || 2-22-19||

    RMY 2-22-20

    तथा तु देव्या स कृतप्रदक्षिणो निपीड्य मातुश्चरणौ पुनः पुनः ।
    जगाम सीतानिलयं महायशाः स राघवः प्रज्वलितः स्वया श्रिया ॥ २-२२-२०॥
    tathā tu devyā sa kṛtapradakṣiṇo nipīḍya mātuścaraṇau punaḥ punaḥ |
    jagāma sītānilayaṃ mahāyaśāḥ sa rāghavaḥ prajvalitaḥ svayā śriyā || 2-22-20||

    Sarga: 23/111 (34)

    RMY 2-23-1

    अभिवाद्य तु कौसल्यां रामः संप्रस्थितो वनम् ।
    कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः ॥ २-२३-१॥
    abhivādya tu kausalyāṃ rāmaḥ saṃprasthito vanam |
    kṛtasvastyayano mātrā dharmiṣṭhe vartmani sthitaḥ || 2-23-1||

    RMY 2-23-2

    विराजयन्राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम् ।
    हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया ॥ २-२३-२॥
    virājayanrājasuto rājamārgaṃ narairvṛtam |
    hṛdayānyāmamantheva janasya guṇavattayā || 2-23-2||

    RMY 2-23-3

    वैदेही चापि तत्सर्वं न शुश्राव तपस्विनी ।
    तदेव हृदि तस्याश्च यौवराज्याभिषेचनम् ॥ २-२३-३॥
    vaidehī cāpi tatsarvaṃ na śuśrāva tapasvinī |
    tadeva hṛdi tasyāśca yauvarājyābhiṣecanam || 2-23-3||

    RMY 2-23-4

    देवकार्यं स्म सा कृत्वा कृतज्ञा हृष्टचेतना ।
    अभिज्ञा राजधर्माणां राजपुत्रं प्रतीक्षते ॥ २-२३-४॥
    devakāryaṃ sma sā kṛtvā kṛtajñā hṛṣṭacetanā |
    abhijñā rājadharmāṇāṃ rājaputraṃ pratīkṣate || 2-23-4||

    RMY 2-23-5

    प्रविवेशाथ रामस्तु स्ववेश्म सुविभूषितम् ।
    प्रहृष्टजनसंपूर्णं ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः ॥ २-२३-५॥
    praviveśātha rāmastu svaveśma suvibhūṣitam |
    prahṛṣṭajanasaṃpūrṇaṃ hriyā kiṃcidavāṅmukhaḥ || 2-23-5||

    RMY 2-23-6

    अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तं पतिम् ।
    अपश्यच्छोकसंतप्तं चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियम् ॥ २-२३-६॥
    atha sītā samutpatya vepamānā ca taṃ patim |
    apaśyacchokasaṃtaptaṃ cintāvyākulitendriyam || 2-23-6||

    RMY 2-23-7

    विवर्णवदनं दृष्ट्वा तं प्रस्विन्नममर्षणम् ।
    आह दुःखाभिसंतप्ता किमिदानीमिदं प्रभो ॥ २-२३-७॥
    vivarṇavadanaṃ dṛṣṭvā taṃ prasvinnamamarṣaṇam |
    āha duḥkhābhisaṃtaptā kimidānīmidaṃ prabho || 2-23-7||

    RMY 2-23-8

    अद्य बार्हस्पतः श्रीमान्युक्तः पुष्यो न राघव ।
    प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्वमसि दुर्मनाः ॥ २-२३-८॥
    adya bārhaspataḥ śrīmānyuktaḥ puṣyo na rāghava |
    procyate brāhmaṇaiḥ prājñaiḥ kena tvamasi durmanāḥ || 2-23-8||

    RMY 2-23-9

    न ते शतशलाकेन जलफेननिभेन च ।
    आवृतं वदनं वल्गु छत्रेणाभिविराजते ॥ २-२३-९॥
    na te śataśalākena jalaphenanibhena ca |
    āvṛtaṃ vadanaṃ valgu chatreṇābhivirājate || 2-23-9||

    RMY 2-23-10

    व्यजनाभ्यां च मुख्याभ्यां शतपत्रनिभेक्षणम् ।
    चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां वीज्यते न तवाननम् ॥ २-२३-१०॥
    vyajanābhyāṃ ca mukhyābhyāṃ śatapatranibhekṣaṇam |
    candrahaṃsaprakāśābhyāṃ vījyate na tavānanam || 2-23-10||

    RMY 2-23-11

    वाग्मिनो बन्दिनश्चापि प्रहृष्टास्त्वं नरर्षभ ।
    स्तुवन्तो नाद्य दृश्यन्ते मङ्गलैः सूतमागधाः ॥ २-२३-११॥
    vāgmino bandinaścāpi prahṛṣṭāstvaṃ nararṣabha |
    stuvanto nādya dṛśyante maṅgalaiḥ sūtamāgadhāḥ || 2-23-11||

    RMY 2-23-12

    न ते क्षौद्रं च दधि च ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
    मूर्ध्नि मूर्धावसिक्तस्य दधति स्म विधानतः ॥ २-२३-१२॥
    na te kṣaudraṃ ca dadhi ca brāhmaṇā vedapāragāḥ |
    mūrdhni mūrdhāvasiktasya dadhati sma vidhānataḥ || 2-23-12||

    RMY 2-23-13

    न त्वां प्रकृतयः सर्वा श्रेणीमुख्याश्च भूषिताः ।
    अनुव्रजितुमिच्छन्ति पौरजानपदास्तथा ॥ २-२३-१३॥
    na tvāṃ prakṛtayaḥ sarvā śreṇīmukhyāśca bhūṣitāḥ |
    anuvrajitumicchanti paurajānapadāstathā || 2-23-13||

    RMY 2-23-14

    चतुर्भिर्वेगसंपन्नैर्हयैः काञ्चनभूषणैः ।
    मुख्यः पुष्यरथो युक्तः किं न गच्छति तेऽग्रतः ॥ २-२३-१४॥
    caturbhirvegasaṃpannairhayaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
    mukhyaḥ puṣyaratho yuktaḥ kiṃ na gacchati te'grataḥ || 2-23-14||

    RMY 2-23-15

    न हस्ती चाग्रतः श्रीमांस्तव लक्षणपूजितः ।
    प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्णमेघगिरि प्रभः ॥ २-२३-१५॥
    na hastī cāgrataḥ śrīmāṃstava lakṣaṇapūjitaḥ |
    prayāṇe lakṣyate vīra kṛṣṇameghagiri prabhaḥ || 2-23-15||

    RMY 2-23-16

    न च काञ्चनचित्रं ते पश्यामि प्रियदर्शन ।
    भद्रासनं पुरस्कृत्य यान्तं वीरपुरःसरम् ॥ २-२३-१६॥
    na ca kāñcanacitraṃ te paśyāmi priyadarśana |
    bhadrāsanaṃ puraskṛtya yāntaṃ vīrapuraḥsaram || 2-23-16||

    RMY 2-23-17

    अभिषेको यदा सज्जः किमिदानीमिदं तव ।
    अपूर्वो मुखवर्णश्च न प्रहर्षश्च लक्ष्यते ॥ २-२३-१७॥
    abhiṣeko yadā sajjaḥ kimidānīmidaṃ tava |
    apūrvo mukhavarṇaśca na praharṣaśca lakṣyate || 2-23-17||

    RMY 2-23-18

    इतीव विलपन्तीं तां प्रोवाच रघुनन्दनः ।
    सीते तत्रभवांस्तातः प्रव्राजयति मां वनम् ॥ २-२३-१८॥
    itīva vilapantīṃ tāṃ provāca raghunandanaḥ |
    sīte tatrabhavāṃstātaḥ pravrājayati māṃ vanam || 2-23-18||

    RMY 2-23-19

    कुले महति संभूते धर्मज्ञे धर्मचारिणि ।
    शृणु जानकि येनेदं क्रमेणाभ्यागतं मम ॥ २-२३-१९॥
    kule mahati saṃbhūte dharmajñe dharmacāriṇi |
    śṛṇu jānaki yenedaṃ krameṇābhyāgataṃ mama || 2-23-19||

    RMY 2-23-20

    राज्ञा सत्यप्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन मे ।
    कैकेय्यै प्रीतमनसा पुरा दत्तौ महावरौ ॥ २-२३-२०॥
    rājñā satyapratijñena pitrā daśarathena me |
    kaikeyyai prītamanasā purā dattau mahāvarau || 2-23-20||

    RMY 2-23-21

    तयाद्य मम सज्जेऽस्मिन्नभिषेके नृपोद्यते ।
    प्रचोदितः स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः ॥ २-२३-२१॥
    tayādya mama sajje'sminnabhiṣeke nṛpodyate |
    pracoditaḥ sa samayo dharmeṇa pratinirjitaḥ || 2-23-21||

    RMY 2-23-22

    चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं दण्डके मया ।
    पित्रा मे भरतश्चापि यौवराज्ये नियोजितः ।
    सोऽहं त्वामागतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम् ॥ २-२३-२२॥
    caturdaśa hi varṣāṇi vastavyaṃ daṇḍake mayā |
    pitrā me bharataścāpi yauvarājye niyojitaḥ |
    so'haṃ tvāmāgato draṣṭuṃ prasthito vijanaṃ vanam || 2-23-22||

    RMY 2-23-23

    भरतस्य समीपे ते नाहं कथ्यः कदाचन ।
    ऋद्धियुक्ता हि पुरुषा न सहन्ते परस्तवम् ।
    तस्मान्न ते गुणाः कथ्या भरतस्याग्रतो मम ॥ २-२३-२३॥
    bharatasya samīpe te nāhaṃ kathyaḥ kadācana |
    ṛddhiyuktā hi puruṣā na sahante parastavam |
    tasmānna te guṇāḥ kathyā bharatasyāgrato mama || 2-23-23||

    RMY 2-23-24

    नापि त्वं तेन भर्तव्या विशेषेण कदाचन ।
    अनुकूलतया शक्यं समीपे तस्य वर्तितुम् ॥ २-२३-२४॥
    nāpi tvaṃ tena bhartavyā viśeṣeṇa kadācana |
    anukūlatayā śakyaṃ samīpe tasya vartitum || 2-23-24||

    RMY 2-23-25

    अहं चापि प्रतिज्ञां तां गुरोः समनुपालयन् ।
    वनमद्यैव यास्यामि स्थिरा भव मनस्विनि ॥ २-२३-२५॥
    ahaṃ cāpi pratijñāṃ tāṃ guroḥ samanupālayan |
    vanamadyaiva yāsyāmi sthirā bhava manasvini || 2-23-25||

    RMY 2-23-26

    याते च मयि कल्याणि वनं मुनिनिषेवितम् ।
    व्रतोपवासरतया भवितव्यं त्वयानघे ॥ २-२३-२६॥
    yāte ca mayi kalyāṇi vanaṃ muniniṣevitam |
    vratopavāsaratayā bhavitavyaṃ tvayānaghe || 2-23-26||

    RMY 2-23-27

    काल्यमुत्थाय देवानां कृत्वा पूजां यथाविधि ।
    वन्दितव्यो दशरथः पिता मम नरेश्वरः ॥ २-२३-२७॥
    kālyamutthāya devānāṃ kṛtvā pūjāṃ yathāvidhi |
    vanditavyo daśarathaḥ pitā mama nareśvaraḥ || 2-23-27||

    RMY 2-23-28

    माता च मम कौसल्या वृद्धा संतापकर्शिता ।
    धर्ममेवाग्रतः कृत्वा त्वत्तः संमानमर्हति ॥ २-२३-२८॥
    mātā ca mama kausalyā vṛddhā saṃtāpakarśitā |
    dharmamevāgrataḥ kṛtvā tvattaḥ saṃmānamarhati || 2-23-28||

    RMY 2-23-29

    वन्दितव्याश्च ते नित्यं याः शेषा मम मातरः ।
    स्नेहप्रणयसंभोगैः समा हि मम मातरः ॥ २-२३-२९॥
    vanditavyāśca te nityaṃ yāḥ śeṣā mama mātaraḥ |
    snehapraṇayasaṃbhogaiḥ samā hi mama mātaraḥ || 2-23-29||

    RMY 2-23-30

    भ्रातृपुत्रसमौ चापि द्रष्टव्यौ च विशेषतः ।
    त्वया लक्ष्मणशत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम ॥ २-२३-३०॥
    bhrātṛputrasamau cāpi draṣṭavyau ca viśeṣataḥ |
    tvayā lakṣmaṇaśatrughnau prāṇaiḥ priyatarau mama || 2-23-30||

    RMY 2-23-31

    विप्रियं न च कर्तव्यं भरतस्य कदाचन ।
    स हि राजा प्रभुश्चैव देशस्य च कुलस्य च ॥ २-२३-३१॥
    vipriyaṃ na ca kartavyaṃ bharatasya kadācana |
    sa hi rājā prabhuścaiva deśasya ca kulasya ca || 2-23-31||

    RMY 2-23-32

    आराधिता हि शीलेन प्रयत्नैश्चोपसेविताः ।
    राजानः संप्रसीदन्ति प्रकुप्यन्ति विपर्यये ॥ २-२३-३२॥
    ārādhitā hi śīlena prayatnaiścopasevitāḥ |
    rājānaḥ saṃprasīdanti prakupyanti viparyaye || 2-23-32||

    RMY 2-23-33

    औरसानपि पुत्रान्हि त्यजन्त्यहितकारिणः ।
    समर्थान्संप्रगृह्णन्ति जनानपि नराधिपाः ॥ २-२३-३३॥
    aurasānapi putrānhi tyajantyahitakāriṇaḥ |
    samarthānsaṃpragṛhṇanti janānapi narādhipāḥ || 2-23-33||

    RMY 2-23-34

    अहं गमिष्यामि महावनं प्रिये त्वया हि वस्तव्यमिहैव भामिनि ।
    यथा व्यलीकं कुरुषे न कस्यचित्तथा त्वया कार्यमिदं वचो मम ॥ २-२३-३४॥
    ahaṃ gamiṣyāmi mahāvanaṃ priye tvayā hi vastavyamihaiva bhāmini |
    yathā vyalīkaṃ kuruṣe na kasyacittathā tvayā kāryamidaṃ vaco mama || 2-23-34||

    Sarga: 24/111 (19)

    RMY 2-24-1

    एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी ।
    प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ २-२४-१॥
    evamuktā tu vaidehī priyārhā priyavādinī |
    praṇayādeva saṃkruddhā bhartāramidamabravīt || 2-24-1||

    RMY 2-24-2

    आर्यपुत्र पिता माता भ्राता पुत्रस्तथा स्नुषा ।
    स्वानि पुण्यानि भुञ्जानाः स्वं स्वं भाग्यमुपासते ॥ २-२४-२॥
    āryaputra pitā mātā bhrātā putrastathā snuṣā |
    svāni puṇyāni bhuñjānāḥ svaṃ svaṃ bhāgyamupāsate || 2-24-2||

    RMY 2-24-3

    भर्तुर्भाग्यं तु भार्यैका प्राप्नोति पुरुषर्षभ ।
    अतश्चैवाहमादिष्टा वने वस्तव्यमित्यपि ॥ २-२४-३॥
    bharturbhāgyaṃ tu bhāryaikā prāpnoti puruṣarṣabha |
    ataścaivāhamādiṣṭā vane vastavyamityapi || 2-24-3||

    RMY 2-24-4

    न पिता नात्मजो नात्मा न माता न सखीजनः ।
    इह प्रेत्य च नारीणां पतिरेको गतिः सदा ॥ २-२४-४॥
    na pitā nātmajo nātmā na mātā na sakhījanaḥ |
    iha pretya ca nārīṇāṃ patireko gatiḥ sadā || 2-24-4||

    RMY 2-24-5

    यदि त्वं प्रस्थितो दुर्गं वनमद्यैव राघव ।
    अग्रतस्ते गमिष्यामि मृद्नन्ती कुशकण्टकान् ॥ २-२४-५॥
    yadi tvaṃ prasthito durgaṃ vanamadyaiva rāghava |
    agrataste gamiṣyāmi mṛdnantī kuśakaṇṭakān || 2-24-5||

    RMY 2-24-6

    ईर्ष्यारोषौ बहिष्कृत्य भुक्तशेषमिवोदकम् ।
    नय मां वीर विश्रब्धः पापं मयि न विद्यते ॥ २-२४-६॥
    īrṣyāroṣau bahiṣkṛtya bhuktaśeṣamivodakam |
    naya māṃ vīra viśrabdhaḥ pāpaṃ mayi na vidyate || 2-24-6||

    RMY 2-24-7

    प्रासादाग्रैर्विमानैर्वा वैहायसगतेन वा ।
    सर्वावस्थागता भर्तुः पादच्छाया विशिष्यते ॥ २-२४-७॥
    prāsādāgrairvimānairvā vaihāyasagatena vā |
    sarvāvasthāgatā bhartuḥ pādacchāyā viśiṣyate || 2-24-7||

    RMY 2-24-8

    अनुशिष्टास्मि मात्रा च पित्रा च विविधाश्रयम् ।
    नास्मि संप्रति वक्तव्या वर्तितव्यं यथा मया ॥ २-२४-८॥
    anuśiṣṭāsmi mātrā ca pitrā ca vividhāśrayam |
    nāsmi saṃprati vaktavyā vartitavyaṃ yathā mayā || 2-24-8||

    RMY 2-24-9

    सुखं वने निवत्स्यामि यथैव भवने पितुः ।
    अचिन्तयन्ती त्रीँल्लोकांश्चिन्तयन्ती पतिव्रतम् ॥ २-२४-९॥
    sukhaṃ vane nivatsyāmi yathaiva bhavane pituḥ |
    acintayantī trī~llokāṃścintayantī pativratam || 2-24-9||

    RMY 2-24-10

    शुश्रूषमाणा ते नित्यं नियता ब्रह्मचारिणी ।
    सह रंस्ये त्वया वीर वनेषु मधुगन्धिषु ॥ २-२४-१०॥
    śuśrūṣamāṇā te nityaṃ niyatā brahmacāriṇī |
    saha raṃsye tvayā vīra vaneṣu madhugandhiṣu || 2-24-10||

    RMY 2-24-11

    त्वं हि कर्तुं वने शक्तो राम संपरिपालनम् ।
    अन्यस्यापि जनस्येह किं पुनर्मम मानद ॥ २-२४-११॥
    tvaṃ hi kartuṃ vane śakto rāma saṃparipālanam |
    anyasyāpi janasyeha kiṃ punarmama mānada || 2-24-11||

    RMY 2-24-12

    फलमूलाशना नित्यं भविष्यामि न संशयः ।
    न ते दुःखं करिष्यामि निवसन्ती सह त्वया ॥ २-२४-१२॥
    phalamūlāśanā nityaṃ bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ |
    na te duḥkhaṃ kariṣyāmi nivasantī saha tvayā || 2-24-12||

    RMY 2-24-13

    इच्छामि सरितः शैलान्पल्वलानि वनानि च ।
    द्रष्टुं सर्वत्र निर्भीता त्वया नाथेन धीमता ॥ २-२४-१३॥
    icchāmi saritaḥ śailānpalvalāni vanāni ca |
    draṣṭuṃ sarvatra nirbhītā tvayā nāthena dhīmatā || 2-24-13||

    RMY 2-24-14

    हंसकारण्डवाकीर्णाः पद्मिनीः साधुपुष्पिताः ।
    इच्छेयं सुखिनी द्रष्टुं त्वया वीरेण संगता ॥ २-२४-१४॥
    haṃsakāraṇḍavākīrṇāḥ padminīḥ sādhupuṣpitāḥ |
    iccheyaṃ sukhinī draṣṭuṃ tvayā vīreṇa saṃgatā || 2-24-14||

    RMY 2-24-15

    सह त्वया विशालाक्ष रंस्ये परमनन्दिनी ।
    एवं वर्षसहस्राणां शतं वाहं त्वया सह ॥ २-२४-१५॥
    saha tvayā viśālākṣa raṃsye paramanandinī |
    evaṃ varṣasahasrāṇāṃ śataṃ vāhaṃ tvayā saha || 2-24-15||

    RMY 2-24-16

    स्वर्गेऽपि च विना वासो भविता यदि राघव ।
    त्वया मम नरव्याघ्र नाहं तमपि रोचये ॥ २-२४-१६॥
    svarge'pi ca vinā vāso bhavitā yadi rāghava |
    tvayā mama naravyāghra nāhaṃ tamapi rocaye || 2-24-16||

    RMY 2-24-17

    अहं गमिष्यामि वनं सुदुर्गमं मृगायुतं वानरवारणैर्युतम् ।
    वने निवत्स्यामि यथा पितुर्गृहे तवैव पादावुपगृह्य संमता ॥ २-२४-१७॥
    ahaṃ gamiṣyāmi vanaṃ sudurgamaṃ mṛgāyutaṃ vānaravāraṇairyutam |
    vane nivatsyāmi yathā piturgṛhe tavaiva pādāvupagṛhya saṃmatā || 2-24-17||

    RMY 2-24-18

    अनन्यभावामनुरक्तचेतसं त्वया वियुक्तां मरणाय निश्चिताम् ।
    नयस्व मां साधु कुरुष्व याचनां न ते मयातो गुरुता भविष्यति ॥ २-२४-१८॥
    ananyabhāvāmanuraktacetasaṃ tvayā viyuktāṃ maraṇāya niścitām |
    nayasva māṃ sādhu kuruṣva yācanāṃ na te mayāto gurutā bhaviṣyati || 2-24-18||

    RMY 2-24-19

    तथा ब्रुवाणामपि धर्मवत्सलो न च स्म सीतां नृवरो निनीषति ।
    उवाच चैनां बहु संनिवर्तने वने निवासस्य च दुःखितां प्रति ॥ २-२४-१९॥
    tathā bruvāṇāmapi dharmavatsalo na ca sma sītāṃ nṛvaro ninīṣati |
    uvāca caināṃ bahu saṃnivartane vane nivāsasya ca duḥkhitāṃ prati || 2-24-19||

    Sarga: 25/111 (15)

    RMY 2-25-1

    स एवं ब्रुवतीं सीतां धर्मज्ञो धर्मवत्सलः ।
    निवर्तनार्थे धर्मात्मा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ २-२५-१॥
    sa evaṃ bruvatīṃ sītāṃ dharmajño dharmavatsalaḥ |
    nivartanārthe dharmātmā vākyametaduvāca ha || 2-25-1||

    RMY 2-25-2

    सीते महाकुलीनासि धर्मे च निरता सदा ।
    इहाचर स्वधर्मं त्वं मा यथा मनसः सुखम् ॥ २-२५-२॥
    sīte mahākulīnāsi dharme ca niratā sadā |
    ihācara svadharmaṃ tvaṃ mā yathā manasaḥ sukham || 2-25-2||

    RMY 2-25-3

    सीते यथा त्वां वक्ष्यामि तथा कार्यं त्वयाबले ।
    वने दोषा हि बहवो वदतस्तान्निबोध मे ॥ २-२५-३॥
    sīte yathā tvāṃ vakṣyāmi tathā kāryaṃ tvayābale |
    vane doṣā hi bahavo vadatastānnibodha me || 2-25-3||

    RMY 2-25-4

    सीते विमुच्यतामेषा वनवासकृता मतिः ।
    बहुदोषं हि कान्तारं वनमित्यभिधीयते ॥ २-२५-४॥
    sīte vimucyatāmeṣā vanavāsakṛtā matiḥ |
    bahudoṣaṃ hi kāntāraṃ vanamityabhidhīyate || 2-25-4||

    RMY 2-25-5

    हितबुद्ध्या खलु वचो मयैतदभिधीयते ।
    सदा सुखं न जानामि दुःखमेव सदा वनम् ॥ २-२५-५॥
    hitabuddhyā khalu vaco mayaitadabhidhīyate |
    sadā sukhaṃ na jānāmi duḥkhameva sadā vanam || 2-25-5||

    RMY 2-25-6

    गिरिनिर्झरसंभूता गिरिकन्दरवासिनाम् ।
    सिंहानां निनदा दुःखाः श्रोतुं दुःखमतो वनम् ॥ २-२५-६॥
    girinirjharasaṃbhūtā girikandaravāsinām |
    siṃhānāṃ ninadā duḥkhāḥ śrotuṃ duḥkhamato vanam || 2-25-6||

    RMY 2-25-7

    सुप्यते पर्णशय्यासु स्वयं भग्नासु भूतले ।
    रात्रिषु श्रमखिन्नेन तस्माद्दुःखतरं वनम् ॥ २-२५-७॥
    supyate parṇaśayyāsu svayaṃ bhagnāsu bhūtale |
    rātriṣu śramakhinnena tasmādduḥkhataraṃ vanam || 2-25-7||

    RMY 2-25-8

    उपवासश्च कर्तव्या यथाप्राणेन मैथिलि ।
    जटाभारश्च कर्तव्यो वल्कलाम्बरधारिणा ॥ २-२५-८॥
    upavāsaśca kartavyā yathāprāṇena maithili |
    jaṭābhāraśca kartavyo valkalāmbaradhāriṇā || 2-25-8||

    RMY 2-25-9

    अतीव वातस्तिमिरं बुभुक्षा चात्र नित्यशः ।
    भयानि च महान्त्यत्र ततो दुःखतरं वनम् ॥ २-२५-९॥
    atīva vātastimiraṃ bubhukṣā cātra nityaśaḥ |
    bhayāni ca mahāntyatra tato duḥkhataraṃ vanam || 2-25-9||

    RMY 2-25-10

    सरीसृपाश्च बहवो बहुरूपाश्च भामिनि ।
    चरन्ति पृथिवीं दर्पादतो दुखतरं वनम् ॥ २-२५-१०॥
    sarīsṛpāśca bahavo bahurūpāśca bhāmini |
    caranti pṛthivīṃ darpādato dukhataraṃ vanam || 2-25-10||

    RMY 2-25-11

    नदीनिलयनाः सर्पा नदीकुटिलगामिनः ।
    तिष्ठन्त्यावृत्य पन्थानमतो दुःखतरं वनम् ॥ २-२५-११॥
    nadīnilayanāḥ sarpā nadīkuṭilagāminaḥ |
    tiṣṭhantyāvṛtya panthānamato duḥkhataraṃ vanam || 2-25-11||

    RMY 2-25-12

    पतंगा वृश्चिकाः कीटा दंशाश्च मशकैः सह ।
    बाधन्ते नित्यमबले सर्वं दुःखमतो वनम् ॥ २-२५-१२॥
    pataṃgā vṛścikāḥ kīṭā daṃśāśca maśakaiḥ saha |
    bādhante nityamabale sarvaṃ duḥkhamato vanam || 2-25-12||

    RMY 2-25-13

    द्रुमाः कण्टकिनश्चैव कुशकाशाश्च भामिनि ।
    वने व्याकुलशाखाग्रास्तेन दुःखतरं वनम् ॥ २-२५-१३॥
    drumāḥ kaṇṭakinaścaiva kuśakāśāśca bhāmini |
    vane vyākulaśākhāgrāstena duḥkhataraṃ vanam || 2-25-13||

    RMY 2-25-14

    तदलं ते वनं गत्वा क्षमं न हि वनं तव ।
    विमृशन्निह पश्यामि बहुदोषतरं वनम् ॥ २-२५-१४॥
    tadalaṃ te vanaṃ gatvā kṣamaṃ na hi vanaṃ tava |
    vimṛśanniha paśyāmi bahudoṣataraṃ vanam || 2-25-14||

    RMY 2-25-15

    वनं तु नेतुं न कृता मतिस्तदा बभूव रामेण यदा महात्मना ।
    न तस्य सीता वचनं चकार तत्ततोऽब्रवीद्राममिदं सुदुःखिता ॥ २-२५-१५॥
    vanaṃ tu netuṃ na kṛtā matistadā babhūva rāmeṇa yadā mahātmanā |
    na tasya sītā vacanaṃ cakāra tattato'bravīdrāmamidaṃ suduḥkhitā || 2-25-15||

    Sarga: 26/111 (22)

    RMY 2-26-1

    एतत्तु वचनं श्रुत्वा सीता रामस्य दुःखिता ।
    प्रसक्ताश्रुमुखी मन्दमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २-२६-१॥
    etattu vacanaṃ śrutvā sītā rāmasya duḥkhitā |
    prasaktāśrumukhī mandamidaṃ vacanamabravīt || 2-26-1||

    RMY 2-26-2

    ये त्वया कीर्तिता दोषा वने वस्तव्यतां प्रति ।
    गुणानित्येव तान्विद्धि तव स्नेहपुरस्कृतान् ॥ २-२६-२॥
    ye tvayā kīrtitā doṣā vane vastavyatāṃ prati |
    guṇānityeva tānviddhi tava snehapuraskṛtān || 2-26-2||

    RMY 2-26-3

    त्वया च सह गन्तव्यं मया गुरुजनाज्ञया ।
    त्वद्वियोगेन मे राम त्यक्तव्यमिह जीवितम् ॥ २-२६-३॥
    tvayā ca saha gantavyaṃ mayā gurujanājñayā |
    tvadviyogena me rāma tyaktavyamiha jīvitam || 2-26-3||

    RMY 2-26-4

    न च मां त्वत्समीपस्थमपि शक्नोति राघव ।
    सुराणामीश्वरः शक्रः प्रधर्षयितुमोजसा ॥ २-२६-४॥
    na ca māṃ tvatsamīpasthamapi śaknoti rāghava |
    surāṇāmīśvaraḥ śakraḥ pradharṣayitumojasā || 2-26-4||

    RMY 2-26-5

    पतिहीना तु या नारी न सा शक्ष्यति जीवितुम् ।
    काममेवंविधं राम त्वया मम विदर्शितम् ॥ २-२६-५॥
    patihīnā tu yā nārī na sā śakṣyati jīvitum |
    kāmamevaṃvidhaṃ rāma tvayā mama vidarśitam || 2-26-5||

    RMY 2-26-6

    अथ चापि महाप्राज्ञ ब्राह्मणानां मया श्रुतम् ।
    पुरा पितृगृहे सत्यं वस्तव्यं किल मे वने ॥ २-२६-६॥
    atha cāpi mahāprājña brāhmaṇānāṃ mayā śrutam |
    purā pitṛgṛhe satyaṃ vastavyaṃ kila me vane || 2-26-6||

    RMY 2-26-7

    लक्षणिभ्यो द्विजातिभ्यः श्रुत्वाहं वचनं गृहे ।
    वनवासकृतोत्साहा नित्यमेव महाबल ॥ २-२६-७॥
    lakṣaṇibhyo dvijātibhyaḥ śrutvāhaṃ vacanaṃ gṛhe |
    vanavāsakṛtotsāhā nityameva mahābala || 2-26-7||

    RMY 2-26-8

    आदेशो वनवासस्य प्राप्तव्यः स मया किल ।
    सा त्वया सह तत्राहं यास्यामि प्रिय नान्यथा ॥ २-२६-८॥
    ādeśo vanavāsasya prāptavyaḥ sa mayā kila |
    sā tvayā saha tatrāhaṃ yāsyāmi priya nānyathā || 2-26-8||

    RMY 2-26-9

    कृतादेशा भविष्यामि गमिष्यामि सह त्वया ।
    कालश्चायं समुत्पन्नः सत्यवाग्भवतु द्विजः ॥ २-२६-९॥
    kṛtādeśā bhaviṣyāmi gamiṣyāmi saha tvayā |
    kālaścāyaṃ samutpannaḥ satyavāgbhavatu dvijaḥ || 2-26-9||

    RMY 2-26-10

    वनवासे हि जानामि दुःखानि बहुधा किल ।
    प्राप्यन्ते नियतं वीर पुरुषैरकृतात्मभिः ॥ २-२६-१०॥
    vanavāse hi jānāmi duḥkhāni bahudhā kila |
    prāpyante niyataṃ vīra puruṣairakṛtātmabhiḥ || 2-26-10||

    RMY 2-26-11

    कन्यया च पितुर्गेहे वनवासः श्रुतो मया ।
    भिक्षिण्याः साधुवृत्ताया मम मातुरिहाग्रतः ॥ २-२६-११॥
    kanyayā ca piturgehe vanavāsaḥ śruto mayā |
    bhikṣiṇyāḥ sādhuvṛttāyā mama māturihāgrataḥ || 2-26-11||

    RMY 2-26-12

    प्रसादितश्च वै पूर्वं त्वं वै बहुविधं प्रभो ।
    गमनं वनवासस्य काङ्क्षितं हि सह त्वया ॥ २-२६-१२॥
    prasāditaśca vai pūrvaṃ tvaṃ vai bahuvidhaṃ prabho |
    gamanaṃ vanavāsasya kāṅkṣitaṃ hi saha tvayā || 2-26-12||

    RMY 2-26-13

    कृतक्षणाहं भद्रं ते गमनं प्रति राघव ।
    वनवासस्य शूरस्य चर्या हि मम रोचते ॥ २-२६-१३॥
    kṛtakṣaṇāhaṃ bhadraṃ te gamanaṃ prati rāghava |
    vanavāsasya śūrasya caryā hi mama rocate || 2-26-13||

    RMY 2-26-14

    शुद्धात्मन्प्रेमभावाद्धि भविष्यामि विकल्मषा ।
    भर्तारमनुगच्छन्ती भर्ता हि मम दैवतम् ॥ २-२६-१४॥
    śuddhātmanpremabhāvāddhi bhaviṣyāmi vikalmaṣā |
    bhartāramanugacchantī bhartā hi mama daivatam || 2-26-14||

    RMY 2-26-15

    प्रेत्यभावेऽपि कल्याणः संगमो मे सह त्वया ।
    श्रुतिर्हि श्रूयते पुण्या ब्राह्मणानां यशस्विनाम् ॥ २-२६-१५॥
    pretyabhāve'pi kalyāṇaḥ saṃgamo me saha tvayā |
    śrutirhi śrūyate puṇyā brāhmaṇānāṃ yaśasvinām || 2-26-15||

    RMY 2-26-16

    इह लोके च पितृभिर्या स्त्री यस्य महामते ।
    अद्भिर्दत्ता स्वधर्मेण प्रेत्यभावेऽपि तस्य सा ॥ २-२६-१६॥
    iha loke ca pitṛbhiryā strī yasya mahāmate |
    adbhirdattā svadharmeṇa pretyabhāve'pi tasya sā || 2-26-16||

    RMY 2-26-17

    एवमस्मात्स्वकां नारीं सुवृत्तां हि पतिव्रताम् ।
    नाभिरोचयसे नेतुं त्वं मां केनेह हेतुना ॥ २-२६-१७॥
    evamasmātsvakāṃ nārīṃ suvṛttāṃ hi pativratām |
    nābhirocayase netuṃ tvaṃ māṃ keneha hetunā || 2-26-17||

    RMY 2-26-18

    भक्तां पतिव्रतां दीनां मां समां सुखदुःखयोः ।
    नेतुमर्हसि काकुत्स्थ समानसुखदुःखिनीम् ॥ २-२६-१८॥
    bhaktāṃ pativratāṃ dīnāṃ māṃ samāṃ sukhaduḥkhayoḥ |
    netumarhasi kākutstha samānasukhaduḥkhinīm || 2-26-18||

    RMY 2-26-19

    यदि मां दुःखितामेवं वनं नेतुं न चेच्छसि ।
    विषमग्निं जलं वाहमास्थास्ये मृत्युकारणात् ॥ २-२६-१९॥
    yadi māṃ duḥkhitāmevaṃ vanaṃ netuṃ na cecchasi |
    viṣamagniṃ jalaṃ vāhamāsthāsye mṛtyukāraṇāt || 2-26-19||

    RMY 2-26-20

    एवं बहुविधं तं सा याचते गमनं प्रति ।
    नानुमेने महाबाहुस्तां नेतुं विजनं वनम् ॥ २-२६-२०॥
    evaṃ bahuvidhaṃ taṃ sā yācate gamanaṃ prati |
    nānumene mahābāhustāṃ netuṃ vijanaṃ vanam || 2-26-20||

    RMY 2-26-21

    एवमुक्ता तु सा चिन्तां मैथिली समुपागता ।
    स्नापयन्तीव गामुष्णैरश्रुभिर्नयनच्युतैः ॥ २-२६-२१॥
    evamuktā tu sā cintāṃ maithilī samupāgatā |
    snāpayantīva gāmuṣṇairaśrubhirnayanacyutaiḥ || 2-26-21||

    RMY 2-26-22

    चिन्तयन्तीं तथा तां तु निवर्तयितुमात्मवान् ।
    क्रोधाविष्टां तु वैदेहीं काकुत्स्थो बह्वसान्त्वयत् ॥ २-२६-२२॥
    cintayantīṃ tathā tāṃ tu nivartayitumātmavān |
    krodhāviṣṭāṃ tu vaidehīṃ kākutstho bahvasāntvayat || 2-26-22||

    Sarga: 27/111 (33)

    RMY 2-27-1

    सान्त्व्यमाना तु रामेण मैथिली जनकात्मजा ।
    वनवासनिमित्ताय भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ २-२७-१॥
    sāntvyamānā tu rāmeṇa maithilī janakātmajā |
    vanavāsanimittāya bhartāramidamabravīt || 2-27-1||

    RMY 2-27-2

    सा तमुत्तमसंविग्ना सीता विपुलवक्षसं ।
    प्रणयाच्चाभिमानाच्च परिचिक्षेप राघवम् ॥ २-२७-२॥
    sā tamuttamasaṃvignā sītā vipulavakṣasaṃ |
    praṇayāccābhimānācca paricikṣepa rāghavam || 2-27-2||

    RMY 2-27-3

    किं त्वामन्यत वैदेहः पिता मे मिथिलाधिपः ।
    राम जामातरं प्राप्य स्त्रियं पुरुषविग्रहम् ॥ २-२७-३॥
    kiṃ tvāmanyata vaidehaḥ pitā me mithilādhipaḥ |
    rāma jāmātaraṃ prāpya striyaṃ puruṣavigraham || 2-27-3||

    RMY 2-27-4

    अनृतं बललोकोऽयमज्ञानाद्यद्धि वक्ष्यति ।
    तेजो नास्ति परं रामे तपतीव दिवाकरे ॥ २-२७-४॥
    anṛtaṃ balaloko'yamajñānādyaddhi vakṣyati |
    tejo nāsti paraṃ rāme tapatīva divākare || 2-27-4||

    RMY 2-27-5

    किं हि कृत्वा विषण्णस्त्वं कुतो वा भयमस्ति ते ।
    यत्परित्यक्तुकामस्त्वं मामनन्यपरायणाम् ॥ २-२७-५॥
    kiṃ hi kṛtvā viṣaṇṇastvaṃ kuto vā bhayamasti te |
    yatparityaktukāmastvaṃ māmananyaparāyaṇām || 2-27-5||

    RMY 2-27-6

    द्युमत्सेनसुतं वीर सत्यवन्तमनुव्रताम् ।
    सावित्रीमिव मां विद्धि त्वमात्मवशवर्तिनीम् ॥ २-२७-६॥
    dyumatsenasutaṃ vīra satyavantamanuvratām |
    sāvitrīmiva māṃ viddhi tvamātmavaśavartinīm || 2-27-6||

    RMY 2-27-7

    न त्वहं मनसाप्यन्यं द्रष्टास्मि त्वदृतेऽनघ ।
    त्वया राघव गच्छेयं यथान्या कुलपांसनी ॥ २-२७-७॥
    na tvahaṃ manasāpyanyaṃ draṣṭāsmi tvadṛte'nagha |
    tvayā rāghava gaccheyaṃ yathānyā kulapāṃsanī || 2-27-7||

    RMY 2-27-8

    स्वयं तु भार्यां कौमारीं चिरमध्युषितां सतीम् ।
    शैलूष इव मां राम परेभ्यो दातुमिच्छसि ॥ २-२७-८॥
    svayaṃ tu bhāryāṃ kaumārīṃ ciramadhyuṣitāṃ satīm |
    śailūṣa iva māṃ rāma parebhyo dātumicchasi || 2-27-8||

    RMY 2-27-9

    स मामनादाय वनं न त्वं प्रस्थातुमर्हसि ।
    तपो वा यदि वारण्यं स्वर्गो वा स्यात्सह त्वया ॥ २-२७-९॥
    sa māmanādāya vanaṃ na tvaṃ prasthātumarhasi |
    tapo vā yadi vāraṇyaṃ svargo vā syātsaha tvayā || 2-27-9||

    RMY 2-27-10

    न च मे भविता तत्र कश्चित्पथि परिश्रमः ।
    पृष्ठतस्तव गच्छन्त्या विहारशयनेष्वपि ॥ २-२७-१०॥
    na ca me bhavitā tatra kaścitpathi pariśramaḥ |
    pṛṣṭhatastava gacchantyā vihāraśayaneṣvapi || 2-27-10||

    RMY 2-27-11

    कुशकाशशरेषीका ये च कण्टकिनो द्रुमाः ।
    तूलाजिनसमस्पर्शा मार्गे मम सह त्वया ॥ २-२७-११॥
    kuśakāśaśareṣīkā ye ca kaṇṭakino drumāḥ |
    tūlājinasamasparśā mārge mama saha tvayā || 2-27-11||

    RMY 2-27-12

    महावात समुद्धूतं यन्मामवकरिष्यति ।
    रजो रमण तन्मन्ये परार्ध्यमिव चन्दनम् ॥ २-२७-१२॥
    mahāvāta samuddhūtaṃ yanmāmavakariṣyati |
    rajo ramaṇa tanmanye parārdhyamiva candanam || 2-27-12||

    RMY 2-27-13

    शाद्वलेषु यदासिष्ये वनान्ते वनगोचरा ।
    कुथास्तरणतल्पेषु किं स्यात्सुखतरं ततः ॥ २-२७-१३॥
    śādvaleṣu yadāsiṣye vanānte vanagocarā |
    kuthāstaraṇatalpeṣu kiṃ syātsukhataraṃ tataḥ || 2-27-13||

    RMY 2-27-14

    पत्रं मूलं फलं यत्त्वमल्पं वा यदि वा बहु ।
    दास्यसि स्वयमाहृत्य तन्मेऽमृतरसोपमम् ॥ २-२७-१४॥
    patraṃ mūlaṃ phalaṃ yattvamalpaṃ vā yadi vā bahu |
    dāsyasi svayamāhṛtya tanme'mṛtarasopamam || 2-27-14||

    RMY 2-27-15

    न मातुर्न पितुस्तत्र स्मरिष्यामि न वेश्मनः ।
    आर्तवान्युपभुञ्जाना पुष्पाणि च फलानि च ॥ २-२७-१५॥
    na māturna pitustatra smariṣyāmi na veśmanaḥ |
    ārtavānyupabhuñjānā puṣpāṇi ca phalāni ca || 2-27-15||

    RMY 2-27-16

    न च तत्र गतः किंचिद्द्रष्टुमर्हसि विप्रियम् ।
    मत्कृते न च ते शोको न भविष्यामि दुर्भरा ॥ २-२७-१६॥
    na ca tatra gataḥ kiṃciddraṣṭumarhasi vipriyam |
    matkṛte na ca te śoko na bhaviṣyāmi durbharā || 2-27-16||

    RMY 2-27-17

    यस्त्वया सह स स्वर्गो निरयो यस्त्वया विना ।
    इति जानन्परां प्रीतिं गच्छ राम मया सह ॥ २-२७-१७॥
    yastvayā saha sa svargo nirayo yastvayā vinā |
    iti jānanparāṃ prītiṃ gaccha rāma mayā saha || 2-27-17||

    RMY 2-27-18

    अथ मामेवमव्यग्रां वनं नैव नयिष्यसि ।
    विषमद्यैव पास्यामि मा विशं द्विषतां वशम् ॥ २-२७-१८॥
    atha māmevamavyagrāṃ vanaṃ naiva nayiṣyasi |
    viṣamadyaiva pāsyāmi mā viśaṃ dviṣatāṃ vaśam || 2-27-18||

    RMY 2-27-19

    पश्चादपि हि दुःखेन मम नैवास्ति जीवितम् ।
    उज्झितायास्त्वया नाथ तदैव मरणं वरम् ॥ २-२७-१९॥
    paścādapi hi duḥkhena mama naivāsti jīvitam |
    ujjhitāyāstvayā nātha tadaiva maraṇaṃ varam || 2-27-19||

    RMY 2-27-20

    इदं हि सहितुं शोकं मुहूर्तमपि नोत्सहे ।
    किं पुनर्दशवर्षाणि त्रीणि चैकं च दुःखिता ॥ २-२७-२०॥
    idaṃ hi sahituṃ śokaṃ muhūrtamapi notsahe |
    kiṃ punardaśavarṣāṇi trīṇi caikaṃ ca duḥkhitā || 2-27-20||

    RMY 2-27-21

    इति सा शोकसंतप्ता विलप्य करुणं बहु ।
    चुक्रोश पतिमायस्ता भृशमालिङ्ग्य सस्वरम् ॥ २-२७-२१॥
    iti sā śokasaṃtaptā vilapya karuṇaṃ bahu |
    cukrośa patimāyastā bhṛśamāliṅgya sasvaram || 2-27-21||

    RMY 2-27-22

    सा विद्धा बहुभिर्वाक्यैर्दिग्धैरिव गजाङ्गना ।
    चिर संनियतं बाष्पं मुमोचाग्निमिवारणिः ॥ २-२७-२२॥
    sā viddhā bahubhirvākyairdigdhairiva gajāṅganā |
    cira saṃniyataṃ bāṣpaṃ mumocāgnimivāraṇiḥ || 2-27-22||

    RMY 2-27-23

    तस्याः स्फटिकसंकाशं वारि संतापसंभवम् ।
    नेत्राभ्यां परिसुस्राव पङ्कजाभ्यामिवोदकम् ॥ २-२७-२३॥
    tasyāḥ sphaṭikasaṃkāśaṃ vāri saṃtāpasaṃbhavam |
    netrābhyāṃ parisusrāva paṅkajābhyāmivodakam || 2-27-23||

    RMY 2-27-24

    तां परिष्वज्य बाहुभ्यां विसंज्ञामिव दुःखिताम् ।
    उवाच वचनं रामः परिविश्वासयंस्तदा ॥ २-२७-२४॥
    tāṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ visaṃjñāmiva duḥkhitām |
    uvāca vacanaṃ rāmaḥ pariviśvāsayaṃstadā || 2-27-24||

    RMY 2-27-25

    न देवि तव दुःखेन स्वर्गमप्यभिरोचये ।
    न हि मेऽस्ति भयं किंचित्स्वयम्भोरिव सर्वतः ॥ २-२७-२५॥
    na devi tava duḥkhena svargamapyabhirocaye |
    na hi me'sti bhayaṃ kiṃcitsvayambhoriva sarvataḥ || 2-27-25||

    RMY 2-27-26

    तव सर्वमभिप्रायमविज्ञाय शुभानने ।
    वासं न रोचयेऽरण्ये शक्तिमानपि रक्षणे ॥ २-२७-२६॥
    tava sarvamabhiprāyamavijñāya śubhānane |
    vāsaṃ na rocaye'raṇye śaktimānapi rakṣaṇe || 2-27-26||

    RMY 2-27-27

    यत्सृष्टासि मया सार्धं वनवासाय मैथिलि ।
    न विहातुं मया शक्या कीर्तिरात्मवता यथा ॥ २-२७-२७॥
    yatsṛṣṭāsi mayā sārdhaṃ vanavāsāya maithili |
    na vihātuṃ mayā śakyā kīrtirātmavatā yathā || 2-27-27||

    RMY 2-27-28

    धर्मस्तु गजनासोरु सद्भिराचरितः पुरा ।
    तं चाहमनुवर्तेऽद्य यथा सूर्यं सुवर्चला ॥ २-२७-२८॥
    dharmastu gajanāsoru sadbhirācaritaḥ purā |
    taṃ cāhamanuvarte'dya yathā sūryaṃ suvarcalā || 2-27-28||

    RMY 2-27-29

    एष धर्मस्तु सुश्रोणि पितुर्मातुश्च वश्यता ।
    अतश्चाज्ञां व्यतिक्रम्य नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ २-२७-२९॥
    eṣa dharmastu suśroṇi piturmātuśca vaśyatā |
    ataścājñāṃ vyatikramya nāhaṃ jīvitumutsahe || 2-27-29||

    RMY 2-27-30

    स मां पिता यथा शास्ति सत्यधर्मपथे स्थितः ।
    तथा वर्तितुमिच्छामि स हि धर्मः सनातनः ।
    अनुगच्छस्व मां भीरु सहधर्मचरी भव ॥ २-२७-३०॥
    sa māṃ pitā yathā śāsti satyadharmapathe sthitaḥ |
    tathā vartitumicchāmi sa hi dharmaḥ sanātanaḥ |
    anugacchasva māṃ bhīru sahadharmacarī bhava || 2-27-30||

    RMY 2-27-31

    ब्राह्मणेभ्यश्च रत्नानि भिक्षुकेभ्यश्च भोजनम् ।
    देहि चाशंसमानेभ्यः संत्वरस्व च माचिरम् ॥ २-२७-३१॥
    brāhmaṇebhyaśca ratnāni bhikṣukebhyaśca bhojanam |
    dehi cāśaṃsamānebhyaḥ saṃtvarasva ca māciram || 2-27-31||

    RMY 2-27-32

    अनुकूलं तु सा भर्तुर्ज्ञात्वा गमनमात्मनः ।
    क्षिप्रं प्रमुदिता देवी दातुमेवोपचक्रमे ॥ २-२७-३२॥
    anukūlaṃ tu sā bharturjñātvā gamanamātmanaḥ |
    kṣipraṃ pramuditā devī dātumevopacakrame || 2-27-32||

    RMY 2-27-33

    ततः प्रहृष्टा परिपूर्णमानसा यशस्विनी भर्तुरवेक्ष्य भाषितम् ।
    धनानि रत्नानि च दातुमङ्गना प्रचक्रमे धर्मभृतां मनस्विनी ॥ २-२७-३३॥
    tataḥ prahṛṣṭā paripūrṇamānasā yaśasvinī bharturavekṣya bhāṣitam |
    dhanāni ratnāni ca dātumaṅganā pracakrame dharmabhṛtāṃ manasvinī || 2-27-33||

    Sarga: 28/111 (20)

    RMY 2-28-1

    ततोऽब्रवीन्महातेजा रामो लक्ष्मणमग्रतः ।
    स्थितं प्राग्गामिनं वीरं याचमानं कृताञ्जलिम् ॥ २-२८-१॥
    tato'bravīnmahātejā rāmo lakṣmaṇamagrataḥ |
    sthitaṃ prāggāminaṃ vīraṃ yācamānaṃ kṛtāñjalim || 2-28-1||

    RMY 2-28-2

    मयाद्य सह सौमित्रे त्वयि गच्छति तद्वनम् ।
    को भरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां वा यशस्विनीम् ॥ २-२८-२॥
    mayādya saha saumitre tvayi gacchati tadvanam |
    ko bhariṣyati kausalyāṃ sumitrāṃ vā yaśasvinīm || 2-28-2||

    RMY 2-28-3

    अभिवर्षति कामैर्यः पर्जन्यः पृथिवीमिव ।
    स कामपाशपर्यस्तो महातेजा महीपतिः ॥ २-२८-३॥
    abhivarṣati kāmairyaḥ parjanyaḥ pṛthivīmiva |
    sa kāmapāśaparyasto mahātejā mahīpatiḥ || 2-28-3||

    RMY 2-28-4

    सा हि राज्यमिदं प्राप्य नृपस्याश्वपतेः सुता ।
    दुःखितानां सपत्नीनां न करिष्यति शोभनम् ॥ २-२८-४॥
    sā hi rājyamidaṃ prāpya nṛpasyāśvapateḥ sutā |
    duḥkhitānāṃ sapatnīnāṃ na kariṣyati śobhanam || 2-28-4||

    RMY 2-28-5

    एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः श्लक्ष्णया गिरा ।
    प्रत्युवाच तदा रामं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥ २-२८-५॥
    evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ ślakṣṇayā girā |
    pratyuvāca tadā rāmaṃ vākyajño vākyakovidam || 2-28-5||

    RMY 2-28-6

    तवैव तेजसा वीर भरतः पूजयिष्यति ।
    कौसल्यां च सुमित्रां च प्रयतो नात्र संशयः ॥ २-२८-६॥
    tavaiva tejasā vīra bharataḥ pūjayiṣyati |
    kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca prayato nātra saṃśayaḥ || 2-28-6||

    RMY 2-28-7

    कौसल्या बिभृयादार्या सहस्रमपि मद्विधान् ।
    यस्याः सहस्रं ग्रामाणां संप्राप्तमुपजीवनम् ॥ २-२८-७॥
    kausalyā bibhṛyādāryā sahasramapi madvidhān |
    yasyāḥ sahasraṃ grāmāṇāṃ saṃprāptamupajīvanam || 2-28-7||

    RMY 2-28-8

    धनुरादाय सशरं खनित्रपिटकाधरः ।
    अग्रतस्ते गमिष्यामि पन्थानमनुदर्शयन् ॥ २-२८-८॥
    dhanurādāya saśaraṃ khanitrapiṭakādharaḥ |
    agrataste gamiṣyāmi panthānamanudarśayan || 2-28-8||

    RMY 2-28-9

    आहरिष्यामि ते नित्यं मूलानि च फलानि च ।
    वन्यानि यानि चान्यानि स्वाहाराणि तपस्विनाम् ॥ २-२८-९॥
    āhariṣyāmi te nityaṃ mūlāni ca phalāni ca |
    vanyāni yāni cānyāni svāhārāṇi tapasvinām || 2-28-9||

    RMY 2-28-10

    भवांस्तु सह वैदेह्या गिरिसानुषु रंस्यते ।
    अहं सर्वं करिष्यामि जाग्रतः स्वपतश्च ते ॥ २-२८-१०॥
    bhavāṃstu saha vaidehyā girisānuṣu raṃsyate |
    ahaṃ sarvaṃ kariṣyāmi jāgrataḥ svapataśca te || 2-28-10||

    RMY 2-28-11

    रामस्त्वनेन वाक्येन सुप्रीतः प्रत्युवाच तम् ।
    व्रजापृच्छस्व सौमित्रे सर्वमेव सुहृज्जनम् ॥ २-२८-११॥
    rāmastvanena vākyena suprītaḥ pratyuvāca tam |
    vrajāpṛcchasva saumitre sarvameva suhṛjjanam || 2-28-11||

    RMY 2-28-12

    ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुणः स्वयम् ।
    जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने ॥ २-२८-१२॥
    ye ca rājño dadau divye mahātmā varuṇaḥ svayam |
    janakasya mahāyajñe dhanuṣī raudradarśane || 2-28-12||

    RMY 2-28-13

    अभेद्यकवचे दिव्ये तूणी चाक्षयसायकौ ।
    आदित्यविमलौ चोभौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ ॥ २-२८-१३॥
    abhedyakavace divye tūṇī cākṣayasāyakau |
    ādityavimalau cobhau khaḍgau hemapariṣkṛtau || 2-28-13||

    RMY 2-28-14

    सत्कृत्य निहितं सर्वमेतदाचार्यसद्मनि ।
    स त्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज लक्ष्मण ॥ २-२८-१४॥
    satkṛtya nihitaṃ sarvametadācāryasadmani |
    sa tvamāyudhamādāya kṣipramāvraja lakṣmaṇa || 2-28-14||

    RMY 2-28-15

    स सुहृज्जनमामन्त्र्य वनवासाय निश्चितः ।
    इक्ष्वाकुगुरुमामन्त्र्य जग्राहायुधमुत्तमम् ॥ २-२८-१५॥
    sa suhṛjjanamāmantrya vanavāsāya niścitaḥ |
    ikṣvākugurumāmantrya jagrāhāyudhamuttamam || 2-28-15||

    RMY 2-28-16

    तद्दिव्यं राजशार्दूलः सत्कृतं माल्यभूषितम् ।
    रामाय दर्शयामास सौमित्रिः सर्वमायुधम् ॥ २-२८-१६॥
    taddivyaṃ rājaśārdūlaḥ satkṛtaṃ mālyabhūṣitam |
    rāmāya darśayāmāsa saumitriḥ sarvamāyudham || 2-28-16||

    RMY 2-28-17

    तमुवाचात्मवान्रामः प्रीत्या लक्ष्मणमागतम् ।
    काले त्वमागतः सौम्य काङ्क्षिते मम लक्ष्मण ॥ २-२८-१७॥
    tamuvācātmavānrāmaḥ prītyā lakṣmaṇamāgatam |
    kāle tvamāgataḥ saumya kāṅkṣite mama lakṣmaṇa || 2-28-17||

    RMY 2-28-18

    अहं प्रदातुमिच्छामि यदिदं मामकं धनम् ।
    ब्राह्मणेभ्यस्तपस्विभ्यस्त्वया सह परंतप ॥ २-२८-१८॥
    ahaṃ pradātumicchāmi yadidaṃ māmakaṃ dhanam |
    brāhmaṇebhyastapasvibhyastvayā saha paraṃtapa || 2-28-18||

    RMY 2-28-19

    वसन्तीह दृढं भक्त्या गुरुषु द्विजसत्तमाः ।
    तेषामपि च मे भूयः सर्वेषां चोपजीविनाम् ॥ २-२८-१९॥
    vasantīha dṛḍhaṃ bhaktyā guruṣu dvijasattamāḥ |
    teṣāmapi ca me bhūyaḥ sarveṣāṃ copajīvinām || 2-28-19||

    RMY 2-28-20

    वसिष्ठपुत्रं तु सुयज्ञमार्यं त्वमानयाशु प्रवरं द्विजानाम् ।
    अभिप्रयास्यामि वनं समस्तानभ्यर्च्य शिष्टानपरान्द्विजातीन् ॥ २-२८-२०॥
    vasiṣṭhaputraṃ tu suyajñamāryaṃ tvamānayāśu pravaraṃ dvijānām |
    abhiprayāsyāmi vanaṃ samastānabhyarcya śiṣṭānaparāndvijātīn || 2-28-20||

    Sarga: 29/111 (27)

    RMY 2-29-1

    ततः शासनमाज्ञाय भ्रातुः शुभतरं प्रियम् ।
    गत्वा स प्रविवेशाशु सुयज्ञस्य निवेशनम् ॥ २-२९-१॥
    tataḥ śāsanamājñāya bhrātuḥ śubhataraṃ priyam |
    gatvā sa praviveśāśu suyajñasya niveśanam || 2-29-1||

    RMY 2-29-2

    तं विप्रमग्न्यगारस्थं वन्दित्वा लक्ष्मणोऽब्रवीत् ।
    सखेऽभ्यागच्छ पश्य त्वं वेश्म दुष्करकारिणः ॥ २-२९-२॥
    taṃ vipramagnyagārasthaṃ vanditvā lakṣmaṇo'bravīt |
    sakhe'bhyāgaccha paśya tvaṃ veśma duṣkarakāriṇaḥ || 2-29-2||

    RMY 2-29-3

    ततः संध्यामुपास्याशु गत्वा सौमित्रिणा सह ।
    जुष्टं तत्प्राविशल्लक्ष्म्या रम्यं रामनिवेशनम् ॥ २-२९-३॥
    tataḥ saṃdhyāmupāsyāśu gatvā saumitriṇā saha |
    juṣṭaṃ tatprāviśallakṣmyā ramyaṃ rāmaniveśanam || 2-29-3||

    RMY 2-29-4

    तमागतं वेदविदं प्राञ्जलिः सीतया सह ।
    सुयज्ञमभिचक्राम राघवोऽग्निमिवार्चितम् ॥ २-२९-४॥
    tamāgataṃ vedavidaṃ prāñjaliḥ sītayā saha |
    suyajñamabhicakrāma rāghavo'gnimivārcitam || 2-29-4||

    RMY 2-29-5

    जातरूपमयैर्मुख्यैरङ्गदैः कुण्डलैः शुभैः ।
    सहेम सूत्रैर्मणिभिः केयूरैर्वलयैरपि ॥ २-२९-५॥
    jātarūpamayairmukhyairaṅgadaiḥ kuṇḍalaiḥ śubhaiḥ |
    sahema sūtrairmaṇibhiḥ keyūrairvalayairapi || 2-29-5||

    RMY 2-29-6

    अन्यैश्च रत्नैर्बहुभिः काकुत्स्थः प्रत्यपूजयत् ।
    सुयज्ञं स तदोवाच रामः सीताप्रचोदितः ॥ २-२९-६॥
    anyaiśca ratnairbahubhiḥ kākutsthaḥ pratyapūjayat |
    suyajñaṃ sa tadovāca rāmaḥ sītāpracoditaḥ || 2-29-6||

    RMY 2-29-7

    हारं च हेमसूत्रं च भार्यायै सौम्य हारय ।
    रशनां चाधुना सीता दातुमिच्छति ते सखे ॥ २-२९-७॥
    hāraṃ ca hemasūtraṃ ca bhāryāyai saumya hāraya |
    raśanāṃ cādhunā sītā dātumicchati te sakhe || 2-29-7||

    RMY 2-29-8

    पर्यङ्कमग्र्यास्तरणं नानारत्नविभूषितम् ।
    तमपीच्छति वैदेही प्रतिष्ठापयितुं त्वयि ॥ २-२९-८॥
    paryaṅkamagryāstaraṇaṃ nānāratnavibhūṣitam |
    tamapīcchati vaidehī pratiṣṭhāpayituṃ tvayi || 2-29-8||

    RMY 2-29-9

    नागः शत्रुं जयो नाम मातुलो यं ददौ मम ।
    तं ते गजसहस्रेण ददामि द्विजपुंगव ॥ २-२९-९॥
    nāgaḥ śatruṃ jayo nāma mātulo yaṃ dadau mama |
    taṃ te gajasahasreṇa dadāmi dvijapuṃgava || 2-29-9||

    RMY 2-29-10

    इत्युक्तः स हि रामेण सुयज्ञः प्रतिगृह्य तत् ।
    रामलक्ष्मणसीतानां प्रयुयोजाशिषः शिवाः ॥ २-२९-१०॥
    ityuktaḥ sa hi rāmeṇa suyajñaḥ pratigṛhya tat |
    rāmalakṣmaṇasītānāṃ prayuyojāśiṣaḥ śivāḥ || 2-29-10||

    RMY 2-29-11

    अथ भ्रातरमव्यग्रं प्रियं रामः प्रियंवदः ।
    सौमित्रिं तमुवाचेदं ब्रह्मेव त्रिदशेश्वरम् ॥ २-२९-११॥
    atha bhrātaramavyagraṃ priyaṃ rāmaḥ priyaṃvadaḥ |
    saumitriṃ tamuvācedaṃ brahmeva tridaśeśvaram || 2-29-11||

    RMY 2-29-12

    अगस्त्यं कौशिकं चैव तावुभौ ब्राह्मणोत्तमौ ।
    अर्चयाहूय सौमित्रे रत्नैः सस्यमिवाम्बुभिः ॥ २-२९-१२॥
    agastyaṃ kauśikaṃ caiva tāvubhau brāhmaṇottamau |
    arcayāhūya saumitre ratnaiḥ sasyamivāmbubhiḥ || 2-29-12||

    RMY 2-29-13

    कौसल्यां च य आशीर्भिर्भक्तः पर्युपतिष्ठति ।
    आचार्यस्तैत्तिरीयाणामभिरूपश्च वेदवित् ॥ २-२९-१३॥
    kausalyāṃ ca ya āśīrbhirbhaktaḥ paryupatiṣṭhati |
    ācāryastaittirīyāṇāmabhirūpaśca vedavit || 2-29-13||

    RMY 2-29-14

    तस्य यानं च दासीश्च सौमित्रे संप्रदापय ।
    कौशेयानि च वस्त्राणि यावत्तुष्यति स द्विजः ॥ २-२९-१४॥
    tasya yānaṃ ca dāsīśca saumitre saṃpradāpaya |
    kauśeyāni ca vastrāṇi yāvattuṣyati sa dvijaḥ || 2-29-14||

    RMY 2-29-15

    सूतश्चित्ररथश्चार्यः सचिवः सुचिरोषितः ।
    तोषयैनं महार्हैश्च रत्नैर्वस्त्रैर्धनैस्तथा ॥ २-२९-१५॥
    sūtaścitrarathaścāryaḥ sacivaḥ suciroṣitaḥ |
    toṣayainaṃ mahārhaiśca ratnairvastrairdhanaistathā || 2-29-15||

    RMY 2-29-16

    शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकांस्तथा ।
    व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रमुपाकुरु ॥ २-२९-१६॥
    śālivāhasahasraṃ ca dve śate bhadrakāṃstathā |
    vyañjanārthaṃ ca saumitre gosahasramupākuru || 2-29-16||

    RMY 2-29-17

    ततः स पुरुषव्याघ्रस्तद्धनं लक्ष्मणः स्वयम् ।
    यथोक्तं ब्राह्मणेन्द्राणामददाद्धनदो यथा ॥ २-२९-१७॥
    tataḥ sa puruṣavyāghrastaddhanaṃ lakṣmaṇaḥ svayam |
    yathoktaṃ brāhmaṇendrāṇāmadadāddhanado yathā || 2-29-17||

    RMY 2-29-18

    अथाब्रवीद्बाष्पकलांस्तिष्ठतश्चोपजीविनः ।
    संप्रदाय बहु द्रव्यमेकैकस्योपजीविनः ॥ २-२९-१८॥
    athābravīdbāṣpakalāṃstiṣṭhataścopajīvinaḥ |
    saṃpradāya bahu dravyamekaikasyopajīvinaḥ || 2-29-18||

    RMY 2-29-19

    लक्ष्मणस्य च यद्वेश्म गृहं च यदिदं मम ।
    अशून्यं कार्यमेकैकं यावदागमनं मम ॥ २-२९-१९॥
    lakṣmaṇasya ca yadveśma gṛhaṃ ca yadidaṃ mama |
    aśūnyaṃ kāryamekaikaṃ yāvadāgamanaṃ mama || 2-29-19||

    RMY 2-29-20

    इत्युक्त्वा दुःखितं सर्वं जनं तमुपजीविनम् ।
    उवाचेदं धनध्यक्षं धनमानीयतामिति ।
    ततोऽस्य धनमाजह्रुः सर्वमेवोपजीविनः ॥ २-२९-२०॥
    ityuktvā duḥkhitaṃ sarvaṃ janaṃ tamupajīvinam |
    uvācedaṃ dhanadhyakṣaṃ dhanamānīyatāmiti |
    tato'sya dhanamājahruḥ sarvamevopajīvinaḥ || 2-29-20||

    RMY 2-29-21

    ततः स पुरुषव्याघ्रस्तद्धनं सहलक्ष्मणः ।
    द्विजेभ्यो बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ्योऽभ्यदापयत् ॥ २-२९-२१॥
    tataḥ sa puruṣavyāghrastaddhanaṃ sahalakṣmaṇaḥ |
    dvijebhyo bālavṛddhebhyaḥ kṛpaṇebhyo'bhyadāpayat || 2-29-21||

    RMY 2-29-22

    तत्रासीत्पिङ्गलो गार्ग्यस्त्रिजटो नाम वै द्विजः ।
    आ पञ्चमायाः कक्ष्याया नैनं कश्चिदवारयत् ॥ २-२९-२२॥
    tatrāsītpiṅgalo gārgyastrijaṭo nāma vai dvijaḥ |
    ā pañcamāyāḥ kakṣyāyā nainaṃ kaścidavārayat || 2-29-22||

    RMY 2-29-23

    स राजपुत्रमासाद्य त्रिजटो वाक्यमब्रवीत् ।
    निर्धनो बहुपुत्रोऽस्मि राजपुत्र महायशः ।
    उञ्छवृत्तिर्वने नित्यं प्रत्यवेक्षस्व मामिति ॥ २-२९-२३॥
    sa rājaputramāsādya trijaṭo vākyamabravīt |
    nirdhano bahuputro'smi rājaputra mahāyaśaḥ |
    uñchavṛttirvane nityaṃ pratyavekṣasva māmiti || 2-29-23||

    RMY 2-29-24

    तमुवाच ततो रामः परिहाससमन्वितम् ।
    गवां सहस्रमप्येकं न तु विश्राणितं मया ।
    परिक्षिपसि दण्डेन यावत्तावदवाप्स्यसि ॥ २-२९-२४॥
    tamuvāca tato rāmaḥ parihāsasamanvitam |
    gavāṃ sahasramapyekaṃ na tu viśrāṇitaṃ mayā |
    parikṣipasi daṇḍena yāvattāvadavāpsyasi || 2-29-24||

    RMY 2-29-25

    स शाटीं त्वरितः कट्यां संभ्रान्तः परिवेष्ट्य ताम् ।
    आविध्य दण्डं चिक्षेप सर्वप्राणेन वेगितः ॥ २-२९-२५॥
    sa śāṭīṃ tvaritaḥ kaṭyāṃ saṃbhrāntaḥ pariveṣṭya tām |
    āvidhya daṇḍaṃ cikṣepa sarvaprāṇena vegitaḥ || 2-29-25||

    RMY 2-29-26

    उवाच च ततो रामस्तं गार्ग्यमभिसान्त्वयन् ।
    मन्युर्न खलु कर्तव्यः परिहासो ह्ययं मम ॥ २-२९-२६॥
    uvāca ca tato rāmastaṃ gārgyamabhisāntvayan |
    manyurna khalu kartavyaḥ parihāso hyayaṃ mama || 2-29-26||

    RMY 2-29-27

    ततः सभार्यस्त्रिजटो महामुनिर्गवामनीकं प्रतिगृह्य मोदितः ।
    यशोबलप्रीतिसुखोपबृंहिणीस्तदाशिषः प्रत्यवदन्महात्मनः ॥ २-२९-२७॥
    tataḥ sabhāryastrijaṭo mahāmunirgavāmanīkaṃ pratigṛhya moditaḥ |
    yaśobalaprītisukhopabṛṃhiṇīstadāśiṣaḥ pratyavadanmahātmanaḥ || 2-29-27||

    Sarga: 30/111 (24)

    RMY 2-30-1

    दत्त्वा तु सह वैदेह्या ब्राह्मणेभ्यो धनं बहु ।
    जग्मतुः पितरं द्रष्टुं सीतया सह राघवौ ॥ २-३०-१॥
    dattvā tu saha vaidehyā brāhmaṇebhyo dhanaṃ bahu |
    jagmatuḥ pitaraṃ draṣṭuṃ sītayā saha rāghavau || 2-30-1||

    RMY 2-30-2

    ततो गृहीते दुष्प्रेक्ष्ये अशोभेतां तदायुधे ।
    मालादामभिरासक्ते सीतया समलंकृते ॥ २-३०-२॥
    tato gṛhīte duṣprekṣye aśobhetāṃ tadāyudhe |
    mālādāmabhirāsakte sītayā samalaṃkṛte || 2-30-2||

    RMY 2-30-3

    ततः प्रासादहर्म्याणि विमानशिखराणि च ।
    अधिरुह्य जनः श्रीमानुदासीनो व्यलोकयत् ॥ २-३०-३॥
    tataḥ prāsādaharmyāṇi vimānaśikharāṇi ca |
    adhiruhya janaḥ śrīmānudāsīno vyalokayat || 2-30-3||

    RMY 2-30-4

    न हि रथ्याः स्म शक्यन्ते गन्तुं बहुजनाकुलाः ।
    आरुह्य तस्मात्प्रासादान्दीनाः पश्यन्ति राघवम् ॥ २-३०-४॥
    na hi rathyāḥ sma śakyante gantuṃ bahujanākulāḥ |
    āruhya tasmātprāsādāndīnāḥ paśyanti rāghavam || 2-30-4||

    RMY 2-30-5

    पदातिं वर्जितच्छत्रं रामं दृष्ट्वा तदा जनाः ।
    ऊचुर्बहुविधा वाचः शोकोपहतचेतसः ॥ २-३०-५॥
    padātiṃ varjitacchatraṃ rāmaṃ dṛṣṭvā tadā janāḥ |
    ūcurbahuvidhā vācaḥ śokopahatacetasaḥ || 2-30-5||

    RMY 2-30-6

    यं यान्तमनुयाति स्म चतुरङ्गबलं महत् ।
    तमेकं सीतया सार्धमनुयाति स्म लक्ष्मणः ॥ २-३०-६॥
    yaṃ yāntamanuyāti sma caturaṅgabalaṃ mahat |
    tamekaṃ sītayā sārdhamanuyāti sma lakṣmaṇaḥ || 2-30-6||

    RMY 2-30-7

    ऐश्वर्यस्य रसज्ञः सन्कामिनां चैव कामदः ।
    नेच्छत्येवानृतं कर्तुं पितरं धर्मगौरवात् ॥ २-३०-७॥
    aiśvaryasya rasajñaḥ sankāmināṃ caiva kāmadaḥ |
    necchatyevānṛtaṃ kartuṃ pitaraṃ dharmagauravāt || 2-30-7||

    RMY 2-30-8

    या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैराकाशगैरपि ।
    तामद्य सीतां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः ॥ २-३०-८॥
    yā na śakyā purā draṣṭuṃ bhūtairākāśagairapi |
    tāmadya sītāṃ paśyanti rājamārgagatā janāḥ || 2-30-8||

    RMY 2-30-9

    अङ्गरागोचितां सीतां रक्तचन्दन सेविनीम् ।
    वर्षमुष्णं च शीतं च नेष्यत्याशु विवर्णताम् ॥ २-३०-९॥
    aṅgarāgocitāṃ sītāṃ raktacandana sevinīm |
    varṣamuṣṇaṃ ca śītaṃ ca neṣyatyāśu vivarṇatām || 2-30-9||

    RMY 2-30-10

    अद्य नूनं दशरथः सत्त्वमाविश्य भाषते ।
    न हि राजा प्रियं पुत्रं विवासयितुमर्हति ॥ २-३०-१०॥
    adya nūnaṃ daśarathaḥ sattvamāviśya bhāṣate |
    na hi rājā priyaṃ putraṃ vivāsayitumarhati || 2-30-10||

    RMY 2-30-11

    निर्गुणस्यापि पुत्रस्या काथं स्याद्विप्रवासनम् ।
    किं पुनर्यस्य लोकोऽयं जितो वृत्तेन केवलम् ॥ २-३०-११॥
    nirguṇasyāpi putrasyā kāthaṃ syādvipravāsanam |
    kiṃ punaryasya loko'yaṃ jito vṛttena kevalam || 2-30-11||

    RMY 2-30-12

    आनृशंस्यमनुक्रोशः श्रुतं शीलं दमः शमः ।
    राघवं शोभयन्त्येते षड्गुणाः पुरुषोत्तमम् ॥ २-३०-१२॥
    ānṛśaṃsyamanukrośaḥ śrutaṃ śīlaṃ damaḥ śamaḥ |
    rāghavaṃ śobhayantyete ṣaḍguṇāḥ puruṣottamam || 2-30-12||

    RMY 2-30-13

    तस्मात्तस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः ।
    औदकानीव सत्त्वानि ग्रीष्मे सलिलसंक्षयात् ॥ २-३०-१३॥
    tasmāttasyopaghātena prajāḥ paramapīḍitāḥ |
    audakānīva sattvāni grīṣme salilasaṃkṣayāt || 2-30-13||

    RMY 2-30-14

    पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः ।
    मूलस्येवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः ॥ २-३०-१४॥
    pīḍayā pīḍitaṃ sarvaṃ jagadasya jagatpateḥ |
    mūlasyevopaghātena vṛkṣaḥ puṣpaphalopagaḥ || 2-30-14||

    RMY 2-30-15

    ते लक्ष्मण इव क्षिप्रं सपत्न्यः सहबान्धवाः ।
    गच्छन्तमनुगच्छामो येन गच्छति राघवः ॥ २-३०-१५॥
    te lakṣmaṇa iva kṣipraṃ sapatnyaḥ sahabāndhavāḥ |
    gacchantamanugacchāmo yena gacchati rāghavaḥ || 2-30-15||

    RMY 2-30-16

    उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च ।
    एकदुःखसुखा राममनुगच्छाम धार्मिकम् ॥ २-३०-१६॥
    udyānāni parityajya kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca |
    ekaduḥkhasukhā rāmamanugacchāma dhārmikam || 2-30-16||

    RMY 2-30-17

    समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च ।
    उपात्तधनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः ॥ २-३०-१७॥
    samuddhṛtanidhānāni paridhvastājirāṇi ca |
    upāttadhanadhānyāni hṛtasārāṇi sarvaśaḥ || 2-30-17||

    RMY 2-30-18

    रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः ।
    अस्मत्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम् ॥ २-३०-१८॥
    rajasābhyavakīrṇāni parityaktāni daivataiḥ |
    asmattyaktāni veśmāni kaikeyī pratipadyatām || 2-30-18||

    RMY 2-30-19

    वनं नगरमेवास्तु येन गच्छति राघवः ।
    अस्माभिश्च परित्यक्तं पुरं संपद्यतां वनम् ॥ २-३०-१९॥
    vanaṃ nagaramevāstu yena gacchati rāghavaḥ |
    asmābhiśca parityaktaṃ puraṃ saṃpadyatāṃ vanam || 2-30-19||

    RMY 2-30-20

    बिलानि दंष्ट्रिणः सर्वे सानूनि मृगपक्षिणः ।
    अस्मत्त्यक्तं प्रपद्यन्तां सेव्यमानं त्यजन्तु च ॥ २-३०-२०॥
    bilāni daṃṣṭriṇaḥ sarve sānūni mṛgapakṣiṇaḥ |
    asmattyaktaṃ prapadyantāṃ sevyamānaṃ tyajantu ca || 2-30-20||

    RMY 2-30-21

    इत्येवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः ।
    शुश्राव रामः श्रुत्वा च न विचक्रेऽस्य मानसं ॥ २-३०-२१॥
    ityevaṃ vividhā vāco nānājanasamīritāḥ |
    śuśrāva rāmaḥ śrutvā ca na vicakre'sya mānasaṃ || 2-30-21||

    RMY 2-30-22

    प्रतीक्षमाणोऽभिजनं तदार्तमनार्तरूपः प्रहसन्निवाथ ।
    जगाम रामः पितरं दिदृक्षुः पितुर्निदेशं विधिवच्चिकीर्षुः ॥ २-३०-२२॥
    pratīkṣamāṇo'bhijanaṃ tadārtamanārtarūpaḥ prahasannivātha |
    jagāma rāmaḥ pitaraṃ didṛkṣuḥ piturnideśaṃ vidhivaccikīrṣuḥ || 2-30-22||

    RMY 2-30-23

    तत्पूर्वमैक्ष्वाकसुतो महात्मा रामो गमिष्यन्वनमार्तरूपम् ।
    व्यतिष्ठत प्रेक्ष्य तदा सुमन्त्रं पितुर्महात्मा प्रतिहारणार्थम् ॥ २-३०-२३॥
    tatpūrvamaikṣvākasuto mahātmā rāmo gamiṣyanvanamārtarūpam |
    vyatiṣṭhata prekṣya tadā sumantraṃ piturmahātmā pratihāraṇārtham || 2-30-23||

    RMY 2-30-24

    पितुर्निदेशेन तु धर्मवत्सलो वनप्रवेशे कृतबुद्धिनिश्चयः ।
    स राघवः प्रेक्ष्य सुमन्त्रमब्रवीन्निवेदयस्वागमनं नृपाय मे ॥ २-३०-२४॥
    piturnideśena tu dharmavatsalo vanapraveśe kṛtabuddhiniścayaḥ |
    sa rāghavaḥ prekṣya sumantramabravīnnivedayasvāgamanaṃ nṛpāya me || 2-30-24||

    Sarga: 31/111 (37)

    RMY 2-31-1

    स रामप्रेषितः क्षिप्रं संतापकलुषेन्द्रियः ।
    प्रविश्य नृपतिं सूतो निःश्वसन्तं ददर्श ह ॥ २-३१-१॥
    sa rāmapreṣitaḥ kṣipraṃ saṃtāpakaluṣendriyaḥ |
    praviśya nṛpatiṃ sūto niḥśvasantaṃ dadarśa ha || 2-31-1||

    RMY 2-31-2

    आलोक्य तु महाप्राज्ञः परमाकुल चेतसं ।
    राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरासदत् ॥ २-३१-२॥
    ālokya tu mahāprājñaḥ paramākula cetasaṃ |
    rāmamevānuśocantaṃ sūtaḥ prāñjalirāsadat || 2-31-2||

    RMY 2-31-3

    अयं स पुरुषव्याघ्र द्वारि तिष्ठति ते सुतः ।
    ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा सर्वं चैवोपजीविनाम् ॥ २-३१-३॥
    ayaṃ sa puruṣavyāghra dvāri tiṣṭhati te sutaḥ |
    brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā sarvaṃ caivopajīvinām || 2-31-3||

    RMY 2-31-4

    स त्वा पश्यतु भद्रं ते रामः सत्यपराक्रमः ।
    सर्वान्सुहृद आपृच्छ्य त्वामिदानीं दिदृक्षते ॥ २-३१-४॥
    sa tvā paśyatu bhadraṃ te rāmaḥ satyaparākramaḥ |
    sarvānsuhṛda āpṛcchya tvāmidānīṃ didṛkṣate || 2-31-4||

    RMY 2-31-5

    गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते ।
    वृतं राजगुणैः सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः ॥ २-३१-५॥
    gamiṣyati mahāraṇyaṃ taṃ paśya jagatīpate |
    vṛtaṃ rājaguṇaiḥ sarvairādityamiva raśmibhiḥ || 2-31-5||

    RMY 2-31-6

    स सत्यवादी धर्मात्मा गाम्भीर्यात्सागरोपमः ।
    आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम् ॥ २-३१-६॥
    sa satyavādī dharmātmā gāmbhīryātsāgaropamaḥ |
    ākāśa iva niṣpaṅko narendraḥ pratyuvāca tam || 2-31-6||

    RMY 2-31-7

    सुमन्त्रानय मे दारान्ये केचिदिह मामकाः ।
    दारैः परिवृतः सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि राघवम् ॥ २-३१-७॥
    sumantrānaya me dārānye kecidiha māmakāḥ |
    dāraiḥ parivṛtaḥ sarvairdraṣṭumicchāmi rāghavam || 2-31-7||

    RMY 2-31-8

    सोऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत् ।
    आर्यो ह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र माचिरम् ॥ २-३१-८॥
    so'ntaḥpuramatītyaiva striyastā vākyamabravīt |
    āryo hvayati vo rājā gamyatāṃ tatra māciram || 2-31-8||

    RMY 2-31-9

    एवमुक्ताः स्त्रियः सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया ।
    प्रचक्रमुस्तद्भवनं भर्तुराज्ञाय शासनम् ॥ २-३१-९॥
    evamuktāḥ striyaḥ sarvāḥ sumantreṇa nṛpājñayā |
    pracakramustadbhavanaṃ bharturājñāya śāsanam || 2-31-9||

    RMY 2-31-10

    अर्धसप्तशतास्तास्तु प्रमदास्ताम्रलोचनाः ।
    कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रताः ॥ २-३१-१०॥
    ardhasaptaśatāstāstu pramadāstāmralocanāḥ |
    kausalyāṃ parivāryātha śanairjagmurdhṛtavratāḥ || 2-31-10||

    RMY 2-31-11

    आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः ।
    उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्रानय मे सुतम् ॥ २-३१-११॥
    āgateṣu ca dāreṣu samavekṣya mahīpatiḥ |
    uvāca rājā taṃ sūtaṃ sumantrānaya me sutam || 2-31-11||

    RMY 2-31-12

    स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तदा ।
    जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः ॥ २-३१-१२॥
    sa sūto rāmamādāya lakṣmaṇaṃ maithilīṃ tadā |
    jagāmābhimukhastūrṇaṃ sakāśaṃ jagatīpateḥ || 2-31-12||

    RMY 2-31-13

    स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा दूरात्कृताञ्जलिम् ।
    उत्पपातासनात्तूर्णमार्तः स्त्रीजनसंवृतः ॥ २-३१-१३॥
    sa rājā putramāyāntaṃ dṛṣṭvā dūrātkṛtāñjalim |
    utpapātāsanāttūrṇamārtaḥ strījanasaṃvṛtaḥ || 2-31-13||

    RMY 2-31-14

    सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशां पतिः ।
    तमसंप्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्छितः ॥ २-३१-१४॥
    so'bhidudrāva vegena rāmaṃ dṛṣṭvā viśāṃ patiḥ |
    tamasaṃprāpya duḥkhārtaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ || 2-31-14||

    RMY 2-31-15

    तं रामोऽभ्यपातत्क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः ।
    विसंज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तदा ॥ २-३१-१५॥
    taṃ rāmo'bhyapātatkṣipraṃ lakṣmaṇaśca mahārathaḥ |
    visaṃjñamiva duḥkhena saśokaṃ nṛpatiṃ tadā || 2-31-15||

    RMY 2-31-16

    स्त्रीसहस्रनिनादश्च संजज्ञे राजवेश्मनि ।
    हाहा रामेति सहसा भूषणध्वनिमूर्छितः ॥ २-३१-१६॥
    strīsahasraninādaśca saṃjajñe rājaveśmani |
    hāhā rāmeti sahasā bhūṣaṇadhvanimūrchitaḥ || 2-31-16||

    RMY 2-31-17

    तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।
    पर्यङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन् ॥ २-३१-१७॥
    taṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ tāvubhau rāmalakṣmaṇau |
    paryaṅke sītayā sārdhaṃ rudantaḥ samaveśayan || 2-31-17||

    RMY 2-31-18

    अथ रामो मुहूर्तेन लब्धसंज्ञं महीपतिम् ।
    उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा शोकार्णवपरिप्लुतम् ॥ २-३१-१८॥
    atha rāmo muhūrtena labdhasaṃjñaṃ mahīpatim |
    uvāca prāñjalirbhūtvā śokārṇavapariplutam || 2-31-18||

    RMY 2-31-19

    आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरोऽसि नः ।
    प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम् ॥ २-३१-१९॥
    āpṛcche tvāṃ mahārāja sarveṣāmīśvaro'si naḥ |
    prasthitaṃ daṇḍakāraṇyaṃ paśya tvaṃ kuśalena mām || 2-31-19||

    RMY 2-31-20

    लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेति मां वनम् ।
    कारणैर्बहुभिस्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चेच्छतः ॥ २-३१-२०॥
    lakṣmaṇaṃ cānujānīhi sītā cānveti māṃ vanam |
    kāraṇairbahubhistathyairvāryamāṇau na cecchataḥ || 2-31-20||

    RMY 2-31-21

    अनुजानीहि सर्वान्नः शोकमुत्सृज्य मानद ।
    लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिव प्रजाः ॥ २-३१-२१॥
    anujānīhi sarvānnaḥ śokamutsṛjya mānada |
    lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca prajāpatiriva prajāḥ || 2-31-21||

    RMY 2-31-22

    प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः ।
    उवाच रर्जा संप्रेक्ष्य वनवासाय राघवम् ॥ २-३१-२२॥
    pratīkṣamāṇamavyagramanujñāṃ jagatīpateḥ |
    uvāca rarjā saṃprekṣya vanavāsāya rāghavam || 2-31-22||

    RMY 2-31-23

    अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः ।
    अयोध्यायास्त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम् ॥ २-३१-२३॥
    ahaṃ rāghava kaikeyyā varadānena mohitaḥ |
    ayodhyāyāstvamevādya bhava rājā nigṛhya mām || 2-31-23||

    RMY 2-31-24

    एवमुक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः ।
    प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः ॥ २-३१-२४॥
    evamukto nṛpatinā rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
    pratyuvācāñjaliṃ kṛtvā pitaraṃ vākyakovidaḥ || 2-31-24||

    RMY 2-31-25

    भवान्वर्षसहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः ।
    अहं त्वरण्ये वत्स्यामि न मे कार्यं त्वयानृतम् ॥ २-३१-२५॥
    bhavānvarṣasahasrāya pṛthivyā nṛpate patiḥ |
    ahaṃ tvaraṇye vatsyāmi na me kāryaṃ tvayānṛtam || 2-31-25||

    RMY 2-31-26

    श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च ।
    गच्छस्वारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम् ॥ २-३१-२६॥
    śreyase vṛddhaye tāta punarāgamanāya ca |
    gacchasvāriṣṭamavyagraḥ panthānamakutobhayam || 2-31-26||

    RMY 2-31-27

    अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा ।
    मातरं मां च संपश्यन्वसेमामद्य शर्वरीम् ।
    तर्पितः सर्वकामैस्त्वं श्वःकाले साधयिष्यसि ॥ २-३१-२७॥
    adya tvidānīṃ rajanīṃ putra mā gaccha sarvathā |
    mātaraṃ māṃ ca saṃpaśyanvasemāmadya śarvarīm |
    tarpitaḥ sarvakāmaistvaṃ śvaḥkāle sādhayiṣyasi || 2-31-27||

    RMY 2-31-28

    अथ रामस्तथा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम् ।
    लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत् ॥ २-३१-२८॥
    atha rāmastathā śrutvā piturārtasya bhāṣitam |
    lakṣmaṇena saha bhrātrā dīno vacanamabravīt || 2-31-28||

    RMY 2-31-29

    प्राप्स्यामि यानद्य गुणान्को मे श्वस्तान्प्रदास्यति ।
    अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं वृणे ॥ २-३१-२९॥
    prāpsyāmi yānadya guṇānko me śvastānpradāsyati |
    apakramaṇamevātaḥ sarvakāmairahaṃ vṛṇe || 2-31-29||

    RMY 2-31-30

    इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला ।
    मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम् ॥ २-३१-३०॥
    iyaṃ sarāṣṭrā sajanā dhanadhānyasamākulā |
    mayā visṛṣṭā vasudhā bharatāya pradīyatām || 2-31-30||

    RMY 2-31-31

    अपगच्छतु ते दुःखं मा भूर्बाष्पपरिप्लुतः ।
    न हि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां पतिः ॥ २-३१-३१॥
    apagacchatu te duḥkhaṃ mā bhūrbāṣpapariplutaḥ |
    na hi kṣubhyati durdharṣaḥ samudraḥ saritāṃ patiḥ || 2-31-31||

    RMY 2-31-32

    नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मैथिलीम् ।
    त्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ ॥ २-३१-३२॥
    naivāhaṃ rājyamicchāmi na sukhaṃ na ca maithilīm |
    tvāmahaṃ satyamicchāmi nānṛtaṃ puruṣarṣabha || 2-31-32||

    RMY 2-31-33

    पुरं च राष्ट्रं च मही च केवला मया निसृष्टा भरताय दीयताम् ।
    अहं निदेशं भवतोऽनुपालयन्वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम् ॥ २-३१-३३॥
    puraṃ ca rāṣṭraṃ ca mahī ca kevalā mayā nisṛṣṭā bharatāya dīyatām |
    ahaṃ nideśaṃ bhavato'nupālayanvanaṃ gamiṣyāmi cirāya sevitum || 2-31-33||

    RMY 2-31-34

    मया निसृष्टां भरतो महीमिमां सशैलखण्डां सपुरां सकाननाम् ।
    शिवां सुसीमामनुशास्तु केवलं त्वया यदुक्तं नृपते यथास्तु तत् ॥ २-३१-३४॥
    mayā nisṛṣṭāṃ bharato mahīmimāṃ saśailakhaṇḍāṃ sapurāṃ sakānanām |
    śivāṃ susīmāmanuśāstu kevalaṃ tvayā yaduktaṃ nṛpate yathāstu tat || 2-31-34||

    RMY 2-31-35

    न मे तथा पार्थिव धीयते मनो महत्सु कामेषु न चात्मनः प्रिये ।
    यथा निदेशे तव शिष्टसंमते व्यपैतु दुःखं तव मत्कृतेऽनघ ॥ २-३१-३५॥
    na me tathā pārthiva dhīyate mano mahatsu kāmeṣu na cātmanaḥ priye |
    yathā nideśe tava śiṣṭasaṃmate vyapaitu duḥkhaṃ tava matkṛte'nagha || 2-31-35||

    RMY 2-31-36

    तदद्य नैवानघ राज्यमव्ययं न सर्वकामान्न सुखं न मैथिलीम् ।
    न जीवितं त्वामनृतेन योजयन्वृणीय सत्यं व्रतमस्तु ते तथा ॥ २-३१-३६॥
    tadadya naivānagha rājyamavyayaṃ na sarvakāmānna sukhaṃ na maithilīm |
    na jīvitaṃ tvāmanṛtena yojayanvṛṇīya satyaṃ vratamastu te tathā || 2-31-36||

    RMY 2-31-37

    फलानि मूलानि च भक्षयन्वने गिरींश्च पश्यन्सरितः सरांसि च ।
    वनं प्रविश्यैव विचित्रपादपं सुखी भविष्यामि तवास्तु निर्वृतिः ॥ २-३१-३७॥
    phalāni mūlāni ca bhakṣayanvane girīṃśca paśyansaritaḥ sarāṃsi ca |
    vanaṃ praviśyaiva vicitrapādapaṃ sukhī bhaviṣyāmi tavāstu nirvṛtiḥ || 2-31-37||

    Sarga: 32/111 (22)

    RMY 2-32-1

    ततः सुमन्त्रमैक्ष्वाकः पीडितोऽत्र प्रतिज्ञया ।
    सबाष्पमतिनिःश्वस्य जगादेदं पुनः पुनः ॥ २-३२-१॥
    tataḥ sumantramaikṣvākaḥ pīḍito'tra pratijñayā |
    sabāṣpamatiniḥśvasya jagādedaṃ punaḥ punaḥ || 2-32-1||

    RMY 2-32-2

    सूत रत्नसुसंपूर्णा चतुर्विधबला चमूः ।
    रागवस्यानुयात्रार्थं क्षिप्रं प्रतिविधीयताम् ॥ २-३२-२॥
    sūta ratnasusaṃpūrṇā caturvidhabalā camūḥ |
    rāgavasyānuyātrārthaṃ kṣipraṃ pratividhīyatām || 2-32-2||

    RMY 2-32-3

    रूपाजीवा च शालिन्यो वणिजश्च महाधनाः ।
    शोभयन्तु कुमारस्य वाहिनीं सुप्रसारिताः ॥ २-३२-३॥
    rūpājīvā ca śālinyo vaṇijaśca mahādhanāḥ |
    śobhayantu kumārasya vāhinīṃ suprasāritāḥ || 2-32-3||

    RMY 2-32-4

    ये चैनमुपजीवन्ति रमते यैश्च वीर्यतः ।
    तेषां बहुविधं दत्त्वा तानप्यत्र नियोजय ॥ २-३२-४॥
    ye cainamupajīvanti ramate yaiśca vīryataḥ |
    teṣāṃ bahuvidhaṃ dattvā tānapyatra niyojaya || 2-32-4||

    RMY 2-32-5

    निघ्नन्मृगान्कुञ्जरांश्च पिबंश्चारण्यकं मधु ।
    नदीश्च विविधाः पश्यन्न राज्यं संस्मरिष्यति ॥ २-३२-५॥
    nighnanmṛgānkuñjarāṃśca pibaṃścāraṇyakaṃ madhu |
    nadīśca vividhāḥ paśyanna rājyaṃ saṃsmariṣyati || 2-32-5||

    RMY 2-32-6

    धान्यकोशश्च यः कश्चिद्धनकोशश्च मामकः ।
    तौ राममनुगच्छेतां वसन्तं निर्जने वने ॥ २-३२-६॥
    dhānyakośaśca yaḥ kaściddhanakośaśca māmakaḥ |
    tau rāmamanugacchetāṃ vasantaṃ nirjane vane || 2-32-6||

    RMY 2-32-7

    यजन्पुण्येषु देशेषु विसृजंश्चाप्तदक्षिणाः ।
    ऋषिभिश्च समागम्य प्रवत्स्यति सुखं वने ॥ २-३२-७॥
    yajanpuṇyeṣu deśeṣu visṛjaṃścāptadakṣiṇāḥ |
    ṛṣibhiśca samāgamya pravatsyati sukhaṃ vane || 2-32-7||

    RMY 2-32-8

    भरतश्च महाबाहुरयोध्यां पालयिष्यति ।
    सर्वकामैः पुनः श्रीमान्रामः संसाध्यतामिति ॥ २-३२-८॥
    bharataśca mahābāhurayodhyāṃ pālayiṣyati |
    sarvakāmaiḥ punaḥ śrīmānrāmaḥ saṃsādhyatāmiti || 2-32-8||

    RMY 2-32-9

    एवं ब्रुवति काकुत्स्थे कैकेय्या भयमागतम् ।
    मुखं चाप्यगमाच्छोषं स्वरश्चापि न्यरुध्यत ॥ २-३२-९॥
    evaṃ bruvati kākutsthe kaikeyyā bhayamāgatam |
    mukhaṃ cāpyagamācchoṣaṃ svaraścāpi nyarudhyata || 2-32-9||

    RMY 2-32-10

    सा विषण्णा च संत्रस्ता कैकेयी वाक्यमब्रवीत् ।
    राज्यं गतजनं साधो पीतमण्डां सुरामिव ।
    निरास्वाद्यतमं शून्यं भरतो नाभिपत्स्यते ॥ २-३२-१०॥
    sā viṣaṇṇā ca saṃtrastā kaikeyī vākyamabravīt |
    rājyaṃ gatajanaṃ sādho pītamaṇḍāṃ surāmiva |
    nirāsvādyatamaṃ śūnyaṃ bharato nābhipatsyate || 2-32-10||

    RMY 2-32-11

    कैकेय्यां मुक्तलज्जायां वदन्त्यामतिदारुणम् ।
    राजा दशरथो वाक्यमुवाचायतलोचनाम् ।
    वहन्तं किं तुदसि मां नियुज्य धुरि माहिते ॥ २-३२-११॥
    kaikeyyāṃ muktalajjāyāṃ vadantyāmatidāruṇam |
    rājā daśaratho vākyamuvācāyatalocanām |
    vahantaṃ kiṃ tudasi māṃ niyujya dhuri māhite || 2-32-11||

    RMY 2-32-12

    कैकेयी द्विगुणं क्रुद्धा राजानमिदमब्रवीत् ।
    तवैव वंशे सगरो ज्येष्ठं पुत्रमुपारुधत् ।
    असमञ्ज इति ख्यातं तथायं गन्तुमर्हति ॥ २-३२-१२॥
    kaikeyī dviguṇaṃ kruddhā rājānamidamabravīt |
    tavaiva vaṃśe sagaro jyeṣṭhaṃ putramupārudhat |
    asamañja iti khyātaṃ tathāyaṃ gantumarhati || 2-32-12||

    RMY 2-32-13

    एवमुक्तो धिगित्येव राजा दशरथोऽब्रवीत् ।
    व्रीडितश्च जनः सर्वः सा च तन्नावबुध्यत ॥ २-३२-१३॥
    evamukto dhigityeva rājā daśaratho'bravīt |
    vrīḍitaśca janaḥ sarvaḥ sā ca tannāvabudhyata || 2-32-13||

    RMY 2-32-14

    तत्र वृद्धो महामात्रः सिद्धार्थो नाम नामतः ।
    शुचिर्बहुमतो राज्ञः कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ २-३२-१४॥
    tatra vṛddho mahāmātraḥ siddhārtho nāma nāmataḥ |
    śucirbahumato rājñaḥ kaikeyīmidamabravīt || 2-32-14||

    RMY 2-32-15

    असमञ्जो गृहीत्वा तु क्रीडितः पथि दारकान् ।
    सरय्वाः प्रक्षिपन्नप्सु रमते तेन दुर्मतिः ॥ २-३२-१५॥
    asamañjo gṛhītvā tu krīḍitaḥ pathi dārakān |
    sarayvāḥ prakṣipannapsu ramate tena durmatiḥ || 2-32-15||

    RMY 2-32-16

    तं दृष्ट्वा नागरः सर्वे क्रुद्धा राजानमब्रुवन् ।
    असमञ्जं वृषीण्वैकमस्मान्वा राष्ट्रवर्धन ॥ २-३२-१६॥
    taṃ dṛṣṭvā nāgaraḥ sarve kruddhā rājānamabruvan |
    asamañjaṃ vṛṣīṇvaikamasmānvā rāṣṭravardhana || 2-32-16||

    RMY 2-32-17

    तानुवाच ततो राजा किंनिमित्तमिदं भयम् ।
    ताश्चापि राज्ञा संपृष्टा वाक्यं प्रकृतयोऽब्रुवन् ॥ २-३२-१७॥
    tānuvāca tato rājā kiṃnimittamidaṃ bhayam |
    tāścāpi rājñā saṃpṛṣṭā vākyaṃ prakṛtayo'bruvan || 2-32-17||

    RMY 2-32-18

    क्रीडितस्त्वेष नः पुत्रान्बालानुद्भ्रान्तचेतनः ।
    सरय्वां प्रक्षिपन्मौर्ख्यादतुलां प्रीतिमश्नुते ॥ २-३२-१८॥
    krīḍitastveṣa naḥ putrānbālānudbhrāntacetanaḥ |
    sarayvāṃ prakṣipanmaurkhyādatulāṃ prītimaśnute || 2-32-18||

    RMY 2-32-19

    स तासां वचनं श्रुत्वा प्रकृतीनां नराधिप ।
    तं तत्याजाहितं पुत्रं तासां प्रियचिकीर्षया ॥ २-३२-१९॥
    sa tāsāṃ vacanaṃ śrutvā prakṛtīnāṃ narādhipa |
    taṃ tatyājāhitaṃ putraṃ tāsāṃ priyacikīrṣayā || 2-32-19||

    RMY 2-32-20

    इत्येवमत्यजद्राजा सगरो वै सुधार्मिकः ।
    रामः किमकरोत्पापं येनैवमुपरुध्यते ॥ २-३२-२०॥
    ityevamatyajadrājā sagaro vai sudhārmikaḥ |
    rāmaḥ kimakarotpāpaṃ yenaivamuparudhyate || 2-32-20||

    RMY 2-32-21

    श्रुत्वा तु सिद्धार्थवचो राजा श्रान्ततरस्वनः ।
    शोकोपहतया वाचा कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ २-३२-२१॥
    śrutvā tu siddhārthavaco rājā śrāntatarasvanaḥ |
    śokopahatayā vācā kaikeyīmidamabravīt || 2-32-21||

    RMY 2-32-22

    अनुव्रजिष्याम्यहमद्य रामं राज्यं परित्यज्य सुखं धनं च ।
    सहैव राज्ञा भरतेन च त्वं यथा सुखं भुङ्क्ष्व चिराय राज्यम् ॥ २-३२-२२॥
    anuvrajiṣyāmyahamadya rāmaṃ rājyaṃ parityajya sukhaṃ dhanaṃ ca |
    sahaiva rājñā bharatena ca tvaṃ yathā sukhaṃ bhuṅkṣva cirāya rājyam || 2-32-22||

    Sarga: 33/111 (19)

    RMY 2-33-1

    महामात्रवचः श्रुत्वा रामो दशरथं तदा ।
    अन्वभाषत वाक्यं तु विनयज्ञो विनीतवत् ॥ २-३३-१॥
    mahāmātravacaḥ śrutvā rāmo daśarathaṃ tadā |
    anvabhāṣata vākyaṃ tu vinayajño vinītavat || 2-33-1||

    RMY 2-33-2

    त्यक्तभोगस्य मे राजन्वने वन्येन जीवतः ।
    किं कार्यमनुयात्रेण त्यक्तसङ्गस्य सर्वतः ॥ २-३३-२॥
    tyaktabhogasya me rājanvane vanyena jīvataḥ |
    kiṃ kāryamanuyātreṇa tyaktasaṅgasya sarvataḥ || 2-33-2||

    RMY 2-33-3

    यो हि दत्त्वा द्विपश्रेष्ठं कक्ष्यायां कुरुते मनः ।
    रज्जुस्नेहेन किं तस्य त्यजतः कुञ्जरोत्तमम् ॥ २-३३-३॥
    yo hi dattvā dvipaśreṣṭhaṃ kakṣyāyāṃ kurute manaḥ |
    rajjusnehena kiṃ tasya tyajataḥ kuñjarottamam || 2-33-3||

    RMY 2-33-4

    तथा मम सतां श्रेष्ठ किं ध्वजिन्या जगत्पते ।
    सर्वाण्येवानुजानामि चीराण्येवानयन्तु मे ॥ २-३३-४॥
    tathā mama satāṃ śreṣṭha kiṃ dhvajinyā jagatpate |
    sarvāṇyevānujānāmi cīrāṇyevānayantu me || 2-33-4||

    RMY 2-33-5

    खनित्रपिटके चोभे ममानयत गच्छतः ।
    चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वसतो मम ॥ २-३३-५॥
    khanitrapiṭake cobhe mamānayata gacchataḥ |
    caturdaśa vane vāsaṃ varṣāṇi vasato mama || 2-33-5||

    RMY 2-33-6

    अथ चीराणि कैकेयी स्वयमाहृत्य राघवम् ।
    उवाच परिधत्स्वेति जनौघे निरपत्रपा ॥ २-३३-६॥
    atha cīrāṇi kaikeyī svayamāhṛtya rāghavam |
    uvāca paridhatsveti janaughe nirapatrapā || 2-33-6||

    RMY 2-33-7

    स चीरे पुरुषव्याघ्रः कैकेय्याः प्रतिगृह्य ते ।
    सूक्ष्मवस्त्रमवक्षिप्य मुनिवस्त्राण्यवस्त ह ॥ २-३३-७॥
    sa cīre puruṣavyāghraḥ kaikeyyāḥ pratigṛhya te |
    sūkṣmavastramavakṣipya munivastrāṇyavasta ha || 2-33-7||

    RMY 2-33-8

    लक्ष्मणश्चापि तत्रैव विहाय वसने शुभे ।
    तापसाच्छादने चैव जग्राह पितुरग्रतः ॥ २-३३-८॥
    lakṣmaṇaścāpi tatraiva vihāya vasane śubhe |
    tāpasācchādane caiva jagrāha pituragrataḥ || 2-33-8||

    RMY 2-33-9

    अथात्मपरिधानार्थं सीता कौशेयवासिनी ।
    समीक्ष्य चीरं संत्रस्ता पृषती वागुरामिव ॥ २-३३-९॥
    athātmaparidhānārthaṃ sītā kauśeyavāsinī |
    samīkṣya cīraṃ saṃtrastā pṛṣatī vāgurāmiva || 2-33-9||

    RMY 2-33-10

    सा व्यपत्रपमाणेव प्रतिगृह्य च दुर्मनाः ।
    गन्धर्वराजप्रतिमं भर्तारमिदमब्रवीत् ।
    कथं नु चीरं बध्नन्ति मुनयो वनवासिनः ॥ २-३३-१०॥
    sā vyapatrapamāṇeva pratigṛhya ca durmanāḥ |
    gandharvarājapratimaṃ bhartāramidamabravīt |
    kathaṃ nu cīraṃ badhnanti munayo vanavāsinaḥ || 2-33-10||

    RMY 2-33-11

    कृत्वा कण्ठे च सा चीरमेकमादाय पाणिना ।
    तस्थौ ह्यकुषला तत्र व्रीडिता जनकात्मज ॥ २-३३-११॥
    kṛtvā kaṇṭhe ca sā cīramekamādāya pāṇinā |
    tasthau hyakuṣalā tatra vrīḍitā janakātmaja || 2-33-11||

    RMY 2-33-12

    तस्यास्तत्क्षिप्रमागम्य रामो धर्मभृतां वरः ।
    चीरं बबन्ध सीतायाः कौशेयस्योपरि स्वयम् ॥ २-३३-१२॥
    tasyāstatkṣipramāgamya rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
    cīraṃ babandha sītāyāḥ kauśeyasyopari svayam || 2-33-12||

    RMY 2-33-13

    तस्यां चीरं वसानायां नाथवत्यामनाथवत् ।
    प्रचुक्रोश जनः सर्वो धिक्त्वां दशरथं त्विति ॥ २-३३-१३॥
    tasyāṃ cīraṃ vasānāyāṃ nāthavatyāmanāthavat |
    pracukrośa janaḥ sarvo dhiktvāṃ daśarathaṃ tviti || 2-33-13||

    RMY 2-33-14

    स निःश्वस्योष्णमैक्ष्वाकस्तां भार्यामिदमब्रवीत् ।
    कैकेयि कुशचीरेण न सीता गन्तुमर्हति ॥ २-३३-१४॥
    sa niḥśvasyoṣṇamaikṣvākastāṃ bhāryāmidamabravīt |
    kaikeyi kuśacīreṇa na sītā gantumarhati || 2-33-14||

    RMY 2-33-15

    ननु पर्याप्तमेतत्ते पापे रामविवासनम् ।
    किमेभिः कृपणैर्भूयः पातकैरपि ते कृतैः ॥ २-३३-१५॥
    nanu paryāptametatte pāpe rāmavivāsanam |
    kimebhiḥ kṛpaṇairbhūyaḥ pātakairapi te kṛtaiḥ || 2-33-15||

    RMY 2-33-16

    एवं ब्रुवन्तं पितरं रामः संप्रस्थितो वनम् ।
    अवाक्शिरसमासीनमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २-३३-१६॥
    evaṃ bruvantaṃ pitaraṃ rāmaḥ saṃprasthito vanam |
    avākśirasamāsīnamidaṃ vacanamabravīt || 2-33-16||

    RMY 2-33-17

    इयं धार्मिक कौसल्या मम माता यशस्विनी ।
    वृद्धा चाक्षुद्रशीला च न च त्वां देवगर्हिते ॥ २-३३-१७॥
    iyaṃ dhārmika kausalyā mama mātā yaśasvinī |
    vṛddhā cākṣudraśīlā ca na ca tvāṃ devagarhite || 2-33-17||

    RMY 2-33-18

    मया विहीनां वरद प्रपन्नां शोकसागरम् ।
    अदृष्टपूर्वव्यसनां भूयः संमन्तुमर्हसि ॥ २-३३-१८॥
    mayā vihīnāṃ varada prapannāṃ śokasāgaram |
    adṛṣṭapūrvavyasanāṃ bhūyaḥ saṃmantumarhasi || 2-33-18||

    RMY 2-33-19

    इमां महेन्द्रोपमजातगर्भिणीं तथा विधातुं जनमीं ममार्हसि ।
    यथा वनस्थे मयि शोककर्शिता न जीवितं न्यस्य यमक्षयं व्रजेत् ॥ २-३३-१९॥
    imāṃ mahendropamajātagarbhiṇīṃ tathā vidhātuṃ janamīṃ mamārhasi |
    yathā vanasthe mayi śokakarśitā na jīvitaṃ nyasya yamakṣayaṃ vrajet || 2-33-19||

    Sarga: 34/111 (36)

    RMY 2-34-1

    रामस्य तु वचः श्रुत्वा मुनिवेषधरं च तम् ।
    समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः ॥ २-३४-१॥
    rāmasya tu vacaḥ śrutvā muniveṣadharaṃ ca tam |
    samīkṣya saha bhāryābhī rājā vigatacetanaḥ || 2-34-1||

    RMY 2-34-2

    नैनं दुःखेन संतप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम् ।
    न चैनमभिसंप्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः ॥ २-३४-२॥
    nainaṃ duḥkhena saṃtaptaḥ pratyavaikṣata rāghavam |
    na cainamabhisaṃprekṣya pratyabhāṣata durmanāḥ || 2-34-2||

    RMY 2-34-3

    स मुहूर्तमिवासंज्ञो दुःखितश्च महीपतिः ।
    विललाप महाबाहू राममेवानुचिन्तयन् ॥ २-३४-३॥
    sa muhūrtamivāsaṃjño duḥkhitaśca mahīpatiḥ |
    vilalāpa mahābāhū rāmamevānucintayan || 2-34-3||

    RMY 2-34-4

    मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवः कृताः ।
    प्राणिनो हिंसिता वापि तस्मादिदमुपस्थितम् ॥ २-३४-४॥
    manye khalu mayā pūrvaṃ vivatsā bahavaḥ kṛtāḥ |
    prāṇino hiṃsitā vāpi tasmādidamupasthitam || 2-34-4||

    RMY 2-34-5

    न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम् ।
    कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते ॥ २-३४-५॥
    na tvevānāgate kāle dehāccyavati jīvitam |
    kaikeyyā kliśyamānasya mṛtyurmama na vidyate || 2-34-5||

    RMY 2-34-6

    योऽहं पावकसंकाशं पश्यामि पुरतः स्थितम् ।
    विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम् ॥ २-३४-६॥
    yo'haṃ pāvakasaṃkāśaṃ paśyāmi purataḥ sthitam |
    vihāya vasane sūkṣme tāpasācchādamātmajam || 2-34-6||

    RMY 2-34-7

    एकस्याः खलु कैकेय्याः कृतेऽयं क्लिश्यते जनः ।
    स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं त्विमाम् ॥ २-३४-७॥
    ekasyāḥ khalu kaikeyyāḥ kṛte'yaṃ kliśyate janaḥ |
    svārthe prayatamānāyāḥ saṃśritya nikṛtiṃ tvimām || 2-34-7||

    RMY 2-34-8

    एवमुक्त्वा तु वचनं बाष्पेण पिहितेक्ष्णह ।
    रामेति सकृदेवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक ह ॥ २-३४-८॥
    evamuktvā tu vacanaṃ bāṣpeṇa pihitekṣṇaha |
    rāmeti sakṛdevoktvā vyāhartuṃ na śaśāka ha || 2-34-8||

    RMY 2-34-9

    संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात्स महीपतिः ।
    नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥ २-३४-९॥
    saṃjñāṃ tu pratilabhyaiva muhūrtātsa mahīpatiḥ |
    netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ sumantramidamabravīt || 2-34-9||

    RMY 2-34-10

    औपवाह्यं रथं युक्त्वा त्वमायाहि हयोत्तमैः ।
    प्रापयैनं महाभागमितो जनपदात्परम् ॥ २-३४-१०॥
    aupavāhyaṃ rathaṃ yuktvā tvamāyāhi hayottamaiḥ |
    prāpayainaṃ mahābhāgamito janapadātparam || 2-34-10||

    RMY 2-34-11

    एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलमुच्यते ।
    पित्रा मात्रा च यत्साधुर्वीरो निर्वास्यते वनम् ॥ २-३४-११॥
    evaṃ manye guṇavatāṃ guṇānāṃ phalamucyate |
    pitrā mātrā ca yatsādhurvīro nirvāsyate vanam || 2-34-11||

    RMY 2-34-12

    राज्ञो वचनमाज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः ।
    योजयित्वाययौ तत्र रथमश्वैरलंकृतम् ॥ २-३४-१२॥
    rājño vacanamājñāya sumantraḥ śīghravikramaḥ |
    yojayitvāyayau tatra rathamaśvairalaṃkṛtam || 2-34-12||

    RMY 2-34-13

    तं रथं राजपुत्राय सूतः कनकभूषितम् ।
    आचचक्षेऽञ्जलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः ॥ २-३४-१३॥
    taṃ rathaṃ rājaputrāya sūtaḥ kanakabhūṣitam |
    ācacakṣe'ñjaliṃ kṛtvā yuktaṃ paramavājibhiḥ || 2-34-13||

    RMY 2-34-14

    राजा सत्वरमाहूय व्यापृतं वित्तसंचये ।
    उवाच देशकालज्ञो निश्चितं सर्वतः शुचि ॥ २-३४-१४॥
    rājā satvaramāhūya vyāpṛtaṃ vittasaṃcaye |
    uvāca deśakālajño niścitaṃ sarvataḥ śuci || 2-34-14||

    RMY 2-34-15

    वासांसि च महार्हाणि भूषणानि वराणि च ।
    वर्षाण्येतानि संख्याय वैदेह्याः क्षिप्रमानय ॥ २-३४-१५॥
    vāsāṃsi ca mahārhāṇi bhūṣaṇāni varāṇi ca |
    varṣāṇyetāni saṃkhyāya vaidehyāḥ kṣipramānaya || 2-34-15||

    RMY 2-34-16

    नरेन्द्रेणैवमुक्तस्तु गत्वा कोशगृहं ततः ।
    प्रायच्छत्सर्वमाहृत्य सीतायै क्षिप्रमेव तत् ॥ २-३४-१६॥
    narendreṇaivamuktastu gatvā kośagṛhaṃ tataḥ |
    prāyacchatsarvamāhṛtya sītāyai kṣiprameva tat || 2-34-16||

    RMY 2-34-17

    सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम् ।
    भूषयामास गात्राणि तैर्विचित्रैर्विभूषणैः ॥ २-३४-१७॥
    sā sujātā sujātāni vaidehī prasthitā vanam |
    bhūṣayāmāsa gātrāṇi tairvicitrairvibhūṣaṇaiḥ || 2-34-17||

    RMY 2-34-18

    व्यराजयत वैदेही वेश्म तत्सुविभूषिता ।
    उद्यतोंऽशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः ॥ २-३४-१८॥
    vyarājayata vaidehī veśma tatsuvibhūṣitā |
    udyatoṃ'śumataḥ kāle khaṃ prabheva vivasvataḥ || 2-34-18||

    RMY 2-34-19

    तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूर्वचनमब्रवीत् ।
    अनाचरन्तीं कृपणं मूध्न्युपाघ्राय मैथिलीम् ॥ २-३४-१९॥
    tāṃ bhujābhyāṃ pariṣvajya śvaśrūrvacanamabravīt |
    anācarantīṃ kṛpaṇaṃ mūdhnyupāghrāya maithilīm || 2-34-19||

    RMY 2-34-20

    असत्यः सर्वलोकेऽस्मिन्सततं सत्कृताः प्रियैः ।
    भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः ॥ २-३४-२०॥
    asatyaḥ sarvaloke'sminsatataṃ satkṛtāḥ priyaiḥ |
    bhartāraṃ nānumanyante vinipātagataṃ striyaḥ || 2-34-20||

    RMY 2-34-21

    स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो मम ।
    तव दैवतमस्त्वेष निर्धनः सधनोऽपि वा ॥ २-३४-२१॥
    sa tvayā nāvamantavyaḥ putraḥ pravrājito mama |
    tava daivatamastveṣa nirdhanaḥ sadhano'pi vā || 2-34-21||

    RMY 2-34-22

    विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम् ।
    कृताञ्जलिरुवाचेदं श्वश्रूमभिमुखे स्थिता ॥ २-३४-२२॥
    vijñāya vacanaṃ sītā tasyā dharmārthasaṃhitam |
    kṛtāñjaliruvācedaṃ śvaśrūmabhimukhe sthitā || 2-34-22||

    RMY 2-34-23

    करिष्ये सर्वमेवाहमार्या यदनुशास्ति माम् ।
    अभिज्ञास्मि यथा भर्तुर्वर्तितव्यं श्रुतं च मे ॥ २-३४-२३॥
    kariṣye sarvamevāhamāryā yadanuśāsti mām |
    abhijñāsmi yathā bharturvartitavyaṃ śrutaṃ ca me || 2-34-23||

    RMY 2-34-24

    न मामसज्जनेनार्या समानयितुमर्हति ।
    धर्माद्विचलितुं नाहमलं चन्द्रादिव प्रभा ॥ २-३४-२४॥
    na māmasajjanenāryā samānayitumarhati |
    dharmādvicalituṃ nāhamalaṃ candrādiva prabhā || 2-34-24||

    RMY 2-34-25

    नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो वर्तते रथः ।
    नापतिः सुखमेधते या स्यादपि शतात्मजा ॥ २-३४-२५॥
    nātantrī vādyate vīṇā nācakro vartate rathaḥ |
    nāpatiḥ sukhamedhate yā syādapi śatātmajā || 2-34-25||

    RMY 2-34-26

    मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः ।
    अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत् ॥ २-३४-२६॥
    mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ mātā mitaṃ sutaḥ |
    amitasya hi dātāraṃ bhartāraṃ kā na pūjayet || 2-34-26||

    RMY 2-34-27

    साहमेवंगता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा ।
    आर्ये किमवमन्येयं स्त्रीणां भर्ता हि दैवतम् ॥ २-३४-२७॥
    sāhamevaṃgatā śreṣṭhā śrutadharmaparāvarā |
    ārye kimavamanyeyaṃ strīṇāṃ bhartā hi daivatam || 2-34-27||

    RMY 2-34-28

    सीताया वचनं श्रुत्वा कौसल्या हृदयंगमम् ।
    शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम् ॥ २-३४-२८॥
    sītāyā vacanaṃ śrutvā kausalyā hṛdayaṃgamam |
    śuddhasattvā mumocāśru sahasā duḥkhaharṣajam || 2-34-28||

    RMY 2-34-29

    तां प्राञ्जलिरभिक्रम्य मातृमध्येऽतिसत्कृताम् ।
    रामः परमधर्मज्ञो मातरं वाक्यमब्रवीत् ॥ २-३४-२९॥
    tāṃ prāñjalirabhikramya mātṛmadhye'tisatkṛtām |
    rāmaḥ paramadharmajño mātaraṃ vākyamabravīt || 2-34-29||

    RMY 2-34-30

    अम्ब मा दुःखिता भूस्त्वं पश्य त्वं पितरं मम ।
    क्षयो हि वनवासस्य क्षिप्रमेव भविष्यति ॥ २-३४-३०॥
    amba mā duḥkhitā bhūstvaṃ paśya tvaṃ pitaraṃ mama |
    kṣayo hi vanavāsasya kṣiprameva bhaviṣyati || 2-34-30||

    RMY 2-34-31

    सुप्तायास्ते गमिष्यन्ति नववर्षाणि पञ्च च ।
    सा समग्रमिह प्राप्तं मां द्रक्ष्यसि सुहृद्वृतम् ॥ २-३४-३१॥
    suptāyāste gamiṣyanti navavarṣāṇi pañca ca |
    sā samagramiha prāptaṃ māṃ drakṣyasi suhṛdvṛtam || 2-34-31||

    RMY 2-34-32

    एतावदभिनीतार्थमुक्त्वा स जननीं वचः ।
    त्रयः शतशतार्धा हि ददर्शावेक्ष्य मातरः ॥ २-३४-३२॥
    etāvadabhinītārthamuktvā sa jananīṃ vacaḥ |
    trayaḥ śataśatārdhā hi dadarśāvekṣya mātaraḥ || 2-34-32||

    RMY 2-34-33

    ताश्चापि स तथैवार्ता मातॄर्दशरथात्मजः ।
    धर्मयुक्तमिदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलिः ॥ २-३४-३३॥
    tāścāpi sa tathaivārtā mātṝrdaśarathātmajaḥ |
    dharmayuktamidaṃ vākyaṃ nijagāda kṛtāñjaliḥ || 2-34-33||

    RMY 2-34-34

    संवासात्परुषं किंचिदज्ञानाद्वापि यत्कृतम् ।
    तन्मे समनुजानीत सर्वाश्चामन्त्रयामि वः ॥ २-३४-३४॥
    saṃvāsātparuṣaṃ kiṃcidajñānādvāpi yatkṛtam |
    tanme samanujānīta sarvāścāmantrayāmi vaḥ || 2-34-34||

    RMY 2-34-35

    जज्ञेऽथ तासां संनादः क्रौञ्चीनामिव निःस्वनः ।
    मानवेन्द्रस्य भार्याणामेवं वदति राघवे ॥ २-३४-३५॥
    jajñe'tha tāsāṃ saṃnādaḥ krauñcīnāmiva niḥsvanaḥ |
    mānavendrasya bhāryāṇāmevaṃ vadati rāghave || 2-34-35||

    RMY 2-34-36

    मुरजपणवमेघघोषवद्दशरथवेश्म बभूव यत्पुरा ।
    विलपित परिदेवनाकुलं व्यसनगतं तदभूत्सुदुःखितम् ॥ २-३४-३६॥
    murajapaṇavameghaghoṣavaddaśarathaveśma babhūva yatpurā |
    vilapita paridevanākulaṃ vyasanagataṃ tadabhūtsuduḥkhitam || 2-34-36||

    Sarga: 35/111 (38)

    RMY 2-35-1

    अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः ।
    उपसंगृह्य राजानं चक्रुर्दीनाः प्रदक्षिणम् ॥ २-३५-१॥
    atha rāmaśca sītā ca lakṣmaṇaśca kṛtāñjaliḥ |
    upasaṃgṛhya rājānaṃ cakrurdīnāḥ pradakṣiṇam || 2-35-1||

    RMY 2-35-2

    तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञः सीतया सह ।
    राघवः शोकसंमूढो जननीमभ्यवादयत् ॥ २-३५-२॥
    taṃ cāpi samanujñāpya dharmajñaḥ sītayā saha |
    rāghavaḥ śokasaṃmūḍho jananīmabhyavādayat || 2-35-2||

    RMY 2-35-3

    अन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्यामभ्यवादयत् ।
    अथ मातुः सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः ॥ २-३५-३॥
    anvakṣaṃ lakṣmaṇo bhrātuḥ kausalyāmabhyavādayat |
    atha mātuḥ sumitrāyā jagrāha caraṇau punaḥ || 2-35-3||

    RMY 2-35-4

    तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत् ।
    हितकामा महाबाहुं मूर्ध्न्युपाघ्राय लक्ष्मणम् ॥ २-३५-४॥
    taṃ vandamānaṃ rudatī mātā saumitrimabravīt |
    hitakāmā mahābāhuṃ mūrdhnyupāghrāya lakṣmaṇam || 2-35-4||

    RMY 2-35-5

    सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तः सुहृज्जने ।
    रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति ॥ २-३५-५॥
    sṛṣṭastvaṃ vanavāsāya svanuraktaḥ suhṛjjane |
    rāme pramādaṃ mā kārṣīḥ putra bhrātari gacchati || 2-35-5||

    RMY 2-35-6

    व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ ।
    एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत् ॥ २-३५-६॥
    vyasanī vā samṛddho vā gatireṣa tavānagha |
    eṣa loke satāṃ dharmo yajjyeṣṭhavaśago bhavet || 2-35-6||

    RMY 2-35-7

    इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम् ।
    दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु च ॥ २-३५-७॥
    idaṃ hi vṛttamucitaṃ kulasyāsya sanātanam |
    dānaṃ dīkṣā ca yajñeṣu tanutyāgo mṛdheṣu ca || 2-35-7||

    RMY 2-35-8

    रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम् ।
    अयोध्यामटवीं विद्धि गच्छ तात यथासुखम् ॥ २-३५-८॥
    rāmaṃ daśarathaṃ viddhi māṃ viddhi janakātmajām |
    ayodhyāmaṭavīṃ viddhi gaccha tāta yathāsukham || 2-35-8||

    RMY 2-35-9

    ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ।
    विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा ॥ २-३५-९॥
    tataḥ sumantraḥ kākutsthaṃ prāñjalirvākyamabravīt |
    vinīto vinayajñaśca mātalirvāsavaṃ yathā || 2-35-9||

    RMY 2-35-10

    रथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः ।
    क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसि ॥ २-३५-१०॥
    rathamāroha bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ |
    kṣipraṃ tvāṃ prāpayiṣyāmi yatra māṃ rāma vakṣyasi || 2-35-10||

    RMY 2-35-11

    चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया ।
    तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्यासि चोदितः ॥ २-३५-११॥
    caturdaśa hi varṣāṇi vastavyāni vane tvayā |
    tānyupakramitavyāni yāni devyāsi coditaḥ || 2-35-11||

    RMY 2-35-12

    तं रथं सूर्यसंकाशं सीता हृष्टेन चेतसा ।
    आरुरोह वरारोहा कृत्वालंकारमात्मनः ॥ २-३५-१२॥
    taṃ rathaṃ sūryasaṃkāśaṃ sītā hṛṣṭena cetasā |
    āruroha varārohā kṛtvālaṃkāramātmanaḥ || 2-35-12||

    RMY 2-35-13

    तथैवायुधजातानि भ्रातृभ्यां कवचानि च ।
    रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्मकठिनं च तत् ॥ २-३५-१३॥
    tathaivāyudhajātāni bhrātṛbhyāṃ kavacāni ca |
    rathopasthe pratinyasya sacarmakaṭhinaṃ ca tat || 2-35-13||

    RMY 2-35-14

    सीतातृतीयानारूढान्दृष्ट्वा धृष्टमचोदयत् ।
    सुमन्त्रः संमतानश्वान्वायुवेगसमाञ्जवे ॥ २-३५-१४॥
    sītātṛtīyānārūḍhāndṛṣṭvā dhṛṣṭamacodayat |
    sumantraḥ saṃmatānaśvānvāyuvegasamāñjave || 2-35-14||

    RMY 2-35-15

    प्रयाते तु महारण्यं चिररात्राय राघवे ।
    बभूव नगरे मूर्च्छा बलमूर्च्छा जनस्य च ॥ २-३५-१५॥
    prayāte tu mahāraṇyaṃ cirarātrāya rāghave |
    babhūva nagare mūrcchā balamūrcchā janasya ca || 2-35-15||

    RMY 2-35-16

    तत्समाकुलसंभ्रान्तं मत्तसंकुपित द्विपम् ।
    हयशिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम् ॥ २-३५-१६॥
    tatsamākulasaṃbhrāntaṃ mattasaṃkupita dvipam |
    hayaśiñjitanirghoṣaṃ puramāsīnmahāsvanam || 2-35-16||

    RMY 2-35-17

    ततः सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता ।
    राममेवाभिदुद्राव घर्मार्तः सलिलं यथा ॥ २-३५-१७॥
    tataḥ sabālavṛddhā sā purī paramapīḍitā |
    rāmamevābhidudrāva gharmārtaḥ salilaṃ yathā || 2-35-17||

    RMY 2-35-18

    पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः ।
    बाष्पपूर्णमुखाः सर्वे तमूचुर्भृशदुःखिताः ॥ २-३५-१८॥
    pārśvataḥ pṛṣṭhataścāpi lambamānāstadunmukhāḥ |
    bāṣpapūrṇamukhāḥ sarve tamūcurbhṛśaduḥkhitāḥ || 2-35-18||

    RMY 2-35-19

    संयच्छ वाजिनां रश्मीन्सूत याहि शनैः शनैः ।
    मुखं द्रक्ष्यामि रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति ॥ २-३५-१९॥
    saṃyaccha vājināṃ raśmīnsūta yāhi śanaiḥ śanaiḥ |
    mukhaṃ drakṣyāmi rāmasya durdarśaṃ no bhaviṣyati || 2-35-19||

    RMY 2-35-20

    आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम् ।
    यद्देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते ॥ २-३५-२०॥
    āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ rāmamāturasaṃśayam |
    yaddevagarbhapratime vanaṃ yāti na bhidyate || 2-35-20||

    RMY 2-35-21

    कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम् ।
    न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा ॥ २-३५-२१॥
    kṛtakṛtyā hi vaidehī chāyevānugatā patim |
    na jahāti ratā dharme merumarkaprabhā yathā || 2-35-21||

    RMY 2-35-22

    अहो लक्ष्मण सिद्धार्थः सततां प्रियवादिनम् ।
    भ्रातरं देवसंकाशं यस्त्वं परिचरिष्यसि ॥ २-३५-२२॥
    aho lakṣmaṇa siddhārthaḥ satatāṃ priyavādinam |
    bhrātaraṃ devasaṃkāśaṃ yastvaṃ paricariṣyasi || 2-35-22||

    RMY 2-35-23

    महत्येषा हि ते सिद्धिरेष चाभ्युदयो महान् ।
    एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि ।
    एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम् ॥ २-३५-२३॥
    mahatyeṣā hi te siddhireṣa cābhyudayo mahān |
    eṣa svargasya mārgaśca yadenamanugacchasi |
    evaṃ vadantaste soḍhuṃ na śekurbāṣpamāgatam || 2-35-23||

    RMY 2-35-24

    अथ राजा वृतः स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः ।
    निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन्गृहात् ॥ २-३५-२४॥
    atha rājā vṛtaḥ strībhirdīnābhirdīnacetanaḥ |
    nirjagāma priyaṃ putraṃ drakṣyāmīti bruvangṛhāt || 2-35-24||

    RMY 2-35-25

    शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदन्तीनां महास्वनः ।
    यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे ॥ २-३५-२५॥
    śuśruve cāgrataḥ strīṇāṃ rudantīnāṃ mahāsvanaḥ |
    yathā nādaḥ kareṇūnāṃ baddhe mahati kuñjare || 2-35-25||

    RMY 2-35-26

    पिता च राजा काकुत्स्थः श्रीमान्सन्नस्तदा बभौ ।
    परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा ॥ २-३५-२६॥
    pitā ca rājā kākutsthaḥ śrīmānsannastadā babhau |
    paripūrṇaḥ śaśī kāle graheṇopapluto yathā || 2-35-26||

    RMY 2-35-27

    ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः ।
    नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम् ॥ २-३५-२७॥
    tato halahalāśabdo jajñe rāmasya pṛṣṭhataḥ |
    narāṇāṃ prekṣya rājānaṃ sīdantaṃ bhṛśaduḥkhitam || 2-35-27||

    RMY 2-35-28

    हा रामेति जनाः केचिद्राममातेति चापरे ।
    अन्तःपुरं समृद्धं च क्रोशन्तं पर्यदेवयन् ॥ २-३५-२८॥
    hā rāmeti janāḥ kecidrāmamāteti cāpare |
    antaḥpuraṃ samṛddhaṃ ca krośantaṃ paryadevayan || 2-35-28||

    RMY 2-35-29

    अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसं ।
    राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि ।
    धर्मपाशेन संक्षिप्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत ॥ २-३५-२९॥
    anvīkṣamāṇo rāmastu viṣaṇṇaṃ bhrāntacetasaṃ |
    rājānaṃ mātaraṃ caiva dadarśānugatau pathi |
    dharmapāśena saṃkṣiptaḥ prakāśaṃ nābhyudaikṣata || 2-35-29||

    RMY 2-35-30

    पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ ।
    दृष्ट्वा संचोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम् ॥ २-३५-३०॥
    padātinau ca yānārhāvaduḥkhārhau sukhocitau |
    dṛṣṭvā saṃcodayāmāsa śīghraṃ yāhīti sārathim || 2-35-30||

    RMY 2-35-31

    न हि तत्पुरुषव्याघ्रो दुःखदं दर्शनं पितुः ।
    मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्रार्दित इव द्विपः ॥ २-३५-३१॥
    na hi tatpuruṣavyāghro duḥkhadaṃ darśanaṃ pituḥ |
    mātuśca sahituṃ śaktastotrārdita iva dvipaḥ || 2-35-31||

    RMY 2-35-32

    तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम् ।
    क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च ।
    असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम् ॥ २-३५-३२॥
    tathā rudantīṃ kausalyāṃ rathaṃ tamanudhāvatīm |
    krośantīṃ rāma rāmeti hā sīte lakṣmaṇeti ca |
    asakṛtpraikṣata tadā nṛtyantīmiva mātaram || 2-35-32||

    RMY 2-35-33

    तिष्ठेति राजा चुक्रोष याहि याहीति राघवः ।
    सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा ॥ २-३५-३३॥
    tiṣṭheti rājā cukroṣa yāhi yāhīti rāghavaḥ |
    sumantrasya babhūvātmā cakrayoriva cāntarā || 2-35-33||

    RMY 2-35-34

    नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि ।
    चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत् ॥ २-३५-३४॥
    nāśrauṣamiti rājānamupālabdho'pi vakṣyasi |
    ciraṃ duḥkhasya pāpiṣṭhamiti rāmastamabravīt || 2-35-34||

    RMY 2-35-35

    रामस्य स वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम् ।
    व्रजतोऽपि हयाञ्शीघ्रं चोदयामास सारथिः ॥ २-३५-३५॥
    rāmasya sa vacaḥ kurvannanujñāpya ca taṃ janam |
    vrajato'pi hayāñśīghraṃ codayāmāsa sārathiḥ || 2-35-35||

    RMY 2-35-36

    न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम् ।
    मनसाप्यश्रुवेगैश्च न न्यवर्तत मानुषम् ॥ २-३५-३६॥
    nyavartata jano rājño rāmaṃ kṛtvā pradakṣiṇam |
    manasāpyaśruvegaiśca na nyavartata mānuṣam || 2-35-36||

    RMY 2-35-37

    यमिच्छेत्पुनरायान्तं नैनं दूरमनुव्रजेत् ।
    इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः ॥ २-३५-३७॥
    yamicchetpunarāyāntaṃ nainaṃ dūramanuvrajet |
    ityamātyā mahārājamūcurdaśarathaṃ vacaḥ || 2-35-37||

    RMY 2-35-38

    तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नं प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः ।
    निशम्य राजा कृपणः सभार्यो व्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः ॥ २-३५-३८॥
    teṣāṃ vacaḥ sarvaguṇopapannaṃ prasvinnagātraḥ praviṣaṇṇarūpaḥ |
    niśamya rājā kṛpaṇaḥ sabhāryo vyavasthitastaṃ sutamīkṣamāṇaḥ || 2-35-38||

    Sarga: 36/111 (17)

    RMY 2-36-1

    तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ ।
    आर्तशब्दो हि संजज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे महान् ॥ २-३६-१॥
    tasmiṃstu puruṣavyāghre niṣkrāmati kṛtāñjalau |
    ārtaśabdo hi saṃjajñe strīṇāmantaḥpure mahān || 2-36-1||

    RMY 2-36-2

    अनाथस्य जनस्यास्य दुर्बलस्य तपस्विनः ।
    यो गतिं शरणं चासीत्स नाथः क्व नु गच्छति ॥ २-३६-२॥
    anāthasya janasyāsya durbalasya tapasvinaḥ |
    yo gatiṃ śaraṇaṃ cāsītsa nāthaḥ kva nu gacchati || 2-36-2||

    RMY 2-36-3

    न क्रुध्यत्यभिशस्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन् ।
    क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान्समदुःखः क्व गच्छति ॥ २-३६-३॥
    na krudhyatyabhiśasto'pi krodhanīyāni varjayan |
    kruddhānprasādayansarvānsamaduḥkhaḥ kva gacchati || 2-36-3||

    RMY 2-36-4

    कौसल्यायां महातेजा यथा मातरि वर्तते ।
    तथा यो वर्ततेऽस्मासु महात्मा क्व नु गच्छति ॥ २-३६-४॥
    kausalyāyāṃ mahātejā yathā mātari vartate |
    tathā yo vartate'smāsu mahātmā kva nu gacchati || 2-36-4||

    RMY 2-36-5

    कैकेय्या क्लिश्यमानेन राज्ञा संचोदितो वनम् ।
    परित्राता जनस्यास्य जगतः क्व नु गच्छति ॥ २-३६-५॥
    kaikeyyā kliśyamānena rājñā saṃcodito vanam |
    paritrātā janasyāsya jagataḥ kva nu gacchati || 2-36-5||

    RMY 2-36-6

    अहो निश्चेतनो राजा जीवलोकस्य संप्रियम् ।
    धर्म्यं सत्यव्रतं रामं वनवासो प्रवत्स्यति ॥ २-३६-६॥
    aho niścetano rājā jīvalokasya saṃpriyam |
    dharmyaṃ satyavrataṃ rāmaṃ vanavāso pravatsyati || 2-36-6||

    RMY 2-36-7

    इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः ।
    रुरुदुश्चैव दुःखार्ताः सस्वरं च विचुक्रुशुः ॥ २-३६-७॥
    iti sarvā mahiṣyastā vivatsā iva dhenavaḥ |
    ruruduścaiva duḥkhārtāḥ sasvaraṃ ca vicukruśuḥ || 2-36-7||

    RMY 2-36-8

    स तमन्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः ।
    पुत्रशोकाभिसंतप्तः श्रुत्वा चासीत्सुदुःखितः ॥ २-३६-८॥
    sa tamantaḥpure ghoramārtaśabdaṃ mahīpatiḥ |
    putraśokābhisaṃtaptaḥ śrutvā cāsītsuduḥkhitaḥ || 2-36-8||

    RMY 2-36-9

    नाग्निहोत्राण्यहूयन्त सूर्यश्चान्तरधीयत ।
    व्यसृजन्कवलान्नागा गावो वत्सान्न पाययन् ॥ २-३६-९॥
    nāgnihotrāṇyahūyanta sūryaścāntaradhīyata |
    vyasṛjankavalānnāgā gāvo vatsānna pāyayan || 2-36-9||

    RMY 2-36-10

    त्रिशङ्कुर्लोहिताङ्गश्च बृहस्पतिबुधावपि ।
    दारुणाः सोममभ्येत्य ग्रहाः सर्वे व्यवस्थिताः ॥ २-३६-१०॥
    triśaṅkurlohitāṅgaśca bṛhaspatibudhāvapi |
    dāruṇāḥ somamabhyetya grahāḥ sarve vyavasthitāḥ || 2-36-10||

    RMY 2-36-11

    नक्षत्राणि गतार्चींषि ग्रहाश्च गततेजसः ।
    विशाखाश्च सधूमाश्च नभसि प्रचकाशिरे ॥ २-३६-११॥
    nakṣatrāṇi gatārcīṃṣi grahāśca gatatejasaḥ |
    viśākhāśca sadhūmāśca nabhasi pracakāśire || 2-36-11||

    RMY 2-36-12

    अकस्मान्नागरः सर्वो जनो दैन्यमुपागमत् ।
    आहारे वा विहारे वा न कश्चिदकरोन्मनः ॥ २-३६-१२॥
    akasmānnāgaraḥ sarvo jano dainyamupāgamat |
    āhāre vā vihāre vā na kaścidakaronmanaḥ || 2-36-12||

    RMY 2-36-13

    बाष्पपर्याकुलमुखो राजमार्गगतो जनः ।
    न हृष्टो लक्ष्यते कश्चित्सर्वः शोकपरायणः ॥ २-३६-१३॥
    bāṣpaparyākulamukho rājamārgagato janaḥ |
    na hṛṣṭo lakṣyate kaścitsarvaḥ śokaparāyaṇaḥ || 2-36-13||

    RMY 2-36-14

    न वाति पवनः शीतो न शशी सौम्यदर्शनः ।
    न सूर्यस्तपते लोकं सर्वं पर्याकुलं जगत् ॥ २-३६-१४॥
    na vāti pavanaḥ śīto na śaśī saumyadarśanaḥ |
    na sūryastapate lokaṃ sarvaṃ paryākulaṃ jagat || 2-36-14||

    RMY 2-36-15

    अनर्थिनः सुताः स्त्रीणां भर्तारो भ्रातरस्तथा ।
    सर्वे सर्वं परित्यज्य राममेवान्वचिन्तयन् ॥ २-३६-१५॥
    anarthinaḥ sutāḥ strīṇāṃ bhartāro bhrātarastathā |
    sarve sarvaṃ parityajya rāmamevānvacintayan || 2-36-15||

    RMY 2-36-16

    ये तु रामस्य सुहृदः सर्वे ते मूढचेतसः ।
    शोकभारेण चाक्रान्ताः शयनं न जुहुस्तदा ॥ २-३६-१६॥
    ye tu rāmasya suhṛdaḥ sarve te mūḍhacetasaḥ |
    śokabhāreṇa cākrāntāḥ śayanaṃ na juhustadā || 2-36-16||

    RMY 2-36-17

    ततस्त्वयोध्या रहिता महात्मना पुरंदरेणेव मही सपर्वता ।
    चचाल घोरं भयभारपीडिता सनागयोधाश्वगणा ननाद च ॥ २-३६-१७॥
    tatastvayodhyā rahitā mahātmanā puraṃdareṇeva mahī saparvatā |
    cacāla ghoraṃ bhayabhārapīḍitā sanāgayodhāśvagaṇā nanāda ca || 2-36-17||

    Sarga: 37/111 (28)

    RMY 2-37-1

    यावत्तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत ।
    नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत्संजहारात्मचक्षुषी ॥ २-३७-१॥
    yāvattu niryatastasya rajorūpamadṛśyata |
    naivekṣvākuvarastāvatsaṃjahārātmacakṣuṣī || 2-37-1||

    RMY 2-37-2

    यावद्राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम् ।
    तावद्व्यवर्धतेवास्य धरण्यां पुत्रदर्शने ॥ २-३७-२॥
    yāvadrājā priyaṃ putraṃ paśyatyatyantadhārmikam |
    tāvadvyavardhatevāsya dharaṇyāṃ putradarśane || 2-37-2||

    RMY 2-37-3

    न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः ।
    तदार्तश्च विषण्णश्च पपात धरणीतले ॥ २-३७-३॥
    na paśyati rajo'pyasya yadā rāmasya bhūmipaḥ |
    tadārtaśca viṣaṇṇaśca papāta dharaṇītale || 2-37-3||

    RMY 2-37-4

    तस्य दक्षिणमन्वगात्कौसल्या बाहुमङ्गना ।
    वामं चास्यान्वगात्पार्श्वं कैकेयी भरतप्रिया ॥ २-३७-४॥
    tasya dakṣiṇamanvagātkausalyā bāhumaṅganā |
    vāmaṃ cāsyānvagātpārśvaṃ kaikeyī bharatapriyā || 2-37-4||

    RMY 2-37-5

    तां नयेन च संपन्नो धर्मेण निवयेन च ।
    उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः ॥ २-३७-५॥
    tāṃ nayena ca saṃpanno dharmeṇa nivayena ca |
    uvāca rājā kaikeyīṃ samīkṣya vyathitendriyaḥ || 2-37-5||

    RMY 2-37-6

    कैकेयि मा ममाङ्गानि स्प्राक्षीस्त्वं दुष्टचारिणी ।
    न हि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी ॥ २-३७-६॥
    kaikeyi mā mamāṅgāni sprākṣīstvaṃ duṣṭacāriṇī |
    na hi tvāṃ draṣṭumicchāmi na bhāryā na ca bāndhavī || 2-37-6||

    RMY 2-37-7

    ये च त्वामुपजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम ।
    केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम् ॥ २-३७-७॥
    ye ca tvāmupajīvanti nāhaṃ teṣāṃ na te mama |
    kevalārthaparāṃ hi tvāṃ tyaktadharmāṃ tyajāmyaham || 2-37-7||

    RMY 2-37-8

    अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत् ।
    अनुजानामि तत्सर्वमस्मिँल्लोके परत्र च ॥ २-३७-८॥
    agṛhṇāṃ yacca te pāṇimagniṃ paryaṇayaṃ ca yat |
    anujānāmi tatsarvamasmi~lloke paratra ca || 2-37-8||

    RMY 2-37-9

    भरतश्चेत्प्रतीतः स्याद्राज्यं प्राप्येदमव्ययम् ।
    यन्मे स दद्यात्पित्रर्थं मा मा तद्दत्तमागमत् ॥ २-३७-९॥
    bharataścetpratītaḥ syādrājyaṃ prāpyedamavyayam |
    yanme sa dadyātpitrarthaṃ mā mā taddattamāgamat || 2-37-9||

    RMY 2-37-10

    अथ रेणुसमुध्वस्तं तमुत्थाप्य नराधिपम् ।
    न्यवर्तत तदा देवी कौसल्या शोककर्शिता ॥ २-३७-१०॥
    atha reṇusamudhvastaṃ tamutthāpya narādhipam |
    nyavartata tadā devī kausalyā śokakarśitā || 2-37-10||

    RMY 2-37-11

    हत्वेव ब्राह्मणं कामात्स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना ।
    अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं संचिन्त्य तापसं ॥ २-३७-११॥
    hatveva brāhmaṇaṃ kāmātspṛṣṭvāgnimiva pāṇinā |
    anvatapyata dharmātmā putraṃ saṃcintya tāpasaṃ || 2-37-11||

    RMY 2-37-12

    निवृत्यैव निवृत्यैव सीदतो रथवर्त्मसु ।
    राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा ॥ २-३७-१२॥
    nivṛtyaiva nivṛtyaiva sīdato rathavartmasu |
    rājño nātibabhau rūpaṃ grastasyāṃśumato yathā || 2-37-12||

    RMY 2-37-13

    विललाप च दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन् ।
    नगरान्तमनुप्राप्तं बुद्ध्वा पुत्रमथाब्रवीत् ॥ २-३७-१३॥
    vilalāpa ca duḥkhārtaḥ priyaṃ putramanusmaran |
    nagarāntamanuprāptaṃ buddhvā putramathābravīt || 2-37-13||

    RMY 2-37-14

    वाहनानां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम् ।
    पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते ॥ २-३७-१४॥
    vāhanānāṃ ca mukhyānāṃ vahatāṃ taṃ mamātmajam |
    padāni pathi dṛśyante sa mahātmā na dṛśyate || 2-37-14||

    RMY 2-37-15

    स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः ।
    काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते ॥ २-३७-१५॥
    sa nūnaṃ kvacidevādya vṛkṣamūlamupāśritaḥ |
    kāṣṭhaṃ vā yadi vāśmānamupadhāya śayiṣyate || 2-37-15||

    RMY 2-37-16

    उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांशुगुण्ठितः ।
    विनिःश्वसन्प्रस्रवणात्करेणूनामिवर्षभः ॥ २-३७-१६॥
    utthāsyati ca medinyāḥ kṛpaṇaḥ pāṃśuguṇṭhitaḥ |
    viniḥśvasanprasravaṇātkareṇūnāmivarṣabhaḥ || 2-37-16||

    RMY 2-37-17

    द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः ।
    राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत् ॥ २-३७-१७॥
    drakṣyanti nūnaṃ puruṣā dīrghabāhuṃ vanecarāḥ |
    rāmamutthāya gacchantaṃ lokanāthamanāthavat || 2-37-17||

    RMY 2-37-18

    सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस ।
    न हि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे ॥ २-३७-१८॥
    sakāmā bhava kaikeyi vidhavā rājyamāvasa |
    na hi taṃ puruṣavyāghraṃ vinā jīvitumutsahe || 2-37-18||

    RMY 2-37-19

    इत्येवं विलपन्राजा जनौघेनाभिसंवृतः ।
    अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥ २-३७-१९॥
    ityevaṃ vilapanrājā janaughenābhisaṃvṛtaḥ |
    apasnāta ivāriṣṭaṃ praviveśa purottamam || 2-37-19||

    RMY 2-37-20

    शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम् ।
    क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम् ॥ २-३७-२०॥
    śūnyacatvaraveśmāntāṃ saṃvṛtāpaṇadevatām |
    klāntadurbaladuḥkhārtāṃ nātyākīrṇamahāpathām || 2-37-20||

    RMY 2-37-21

    तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन् ।
    विलपन्प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम् ॥ २-३७-२१॥
    tāmavekṣya purīṃ sarvāṃ rāmamevānucintayan |
    vilapanprāviśadrājā gṛhaṃ sūrya ivāmbudam || 2-37-21||

    RMY 2-37-22

    महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम् ।
    रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥ २-३७-२२॥
    mahāhradamivākṣobhyaṃ suparṇena hṛtoragam |
    rāmeṇa rahitaṃ veśma vaidehyā lakṣmaṇena ca || 2-37-22||

    RMY 2-37-23

    कौसल्याया गृहं शीघ्रं राम मातुर्नयन्तु माम् ।
    इति ब्रुवन्तं राजानमनयन्द्वारदर्शितः ॥ २-३७-२३॥
    kausalyāyā gṛhaṃ śīghraṃ rāma māturnayantu mām |
    iti bruvantaṃ rājānamanayandvāradarśitaḥ || 2-37-23||

    RMY 2-37-24

    ततस्तत्र प्रविष्टस्य कौसल्याया निवेशनम् ।
    अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः ॥ २-३७-२४॥
    tatastatra praviṣṭasya kausalyāyā niveśanam |
    adhiruhyāpi śayanaṃ babhūva lulitaṃ manaḥ || 2-37-24||

    RMY 2-37-25

    तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान् ।
    उच्चैः स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि माम् ॥ २-३७-२५॥
    tacca dṛṣṭvā mahārājo bhujamudyamya vīryavān |
    uccaiḥ svareṇa cukrośa hā rāghava jahāsi mām || 2-37-25||

    RMY 2-37-26

    सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः ।
    परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् ॥ २-३७-२६॥
    sukhitā bata taṃ kālaṃ jīviṣyanti narottamāḥ |
    pariṣvajanto ye rāmaṃ drakṣyanti punarāgatam || 2-37-26||

    RMY 2-37-27

    न त्वां पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश ।
    रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते ॥ २-३७-२७॥
    na tvāṃ paśyāmi kausalye sādhu māṃ pāṇinā spṛśa |
    rāmaṃ me'nugatā dṛṣṭiradyāpi na nivartate || 2-37-27||

    RMY 2-37-28

    तं राममेवानुविचिन्तयन्तं समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम् ।
    उपोपविश्याधिकमार्तरूपा विनिःश्वसन्ती विललाप कृच्छ्रं ॥ २-३७-२८॥
    taṃ rāmamevānuvicintayantaṃ samīkṣya devī śayane narendram |
    upopaviśyādhikamārtarūpā viniḥśvasantī vilalāpa kṛcchraṃ || 2-37-28||

    Sarga: 38/111 (20)

    RMY 2-38-1

    ततः समीक्ष्य शयने सन्नं शोकेन पार्थिवम् ।
    कौसल्या पुत्रशोकार्ता तमुवाच महीपतिम् ॥ २-३८-१॥
    tataḥ samīkṣya śayane sannaṃ śokena pārthivam |
    kausalyā putraśokārtā tamuvāca mahīpatim || 2-38-1||

    RMY 2-38-2

    राघवो नरशार्दूल विषमुप्त्वा द्विजिह्ववत् ।
    विचरिष्यति कैकेयी निर्मुक्तेव हि पन्नगी ॥ २-३८-२॥
    rāghavo naraśārdūla viṣamuptvā dvijihvavat |
    vicariṣyati kaikeyī nirmukteva hi pannagī || 2-38-2||

    RMY 2-38-3

    विवास्य रामं सुभगा लब्धकामा समाहिता ।
    त्रासयिष्यति मां भूयो दुष्टाहिरिव वेश्मनि ॥ २-३८-३॥
    vivāsya rāmaṃ subhagā labdhakāmā samāhitā |
    trāsayiṣyati māṃ bhūyo duṣṭāhiriva veśmani || 2-38-3||

    RMY 2-38-4

    अथ स्म नगरे रामश्चरन्भैक्षं गृहे वसेत् ।
    कामकारो वरं दातुमपि दासं ममात्मजम् ॥ २-३८-४॥
    atha sma nagare rāmaścaranbhaikṣaṃ gṛhe vaset |
    kāmakāro varaṃ dātumapi dāsaṃ mamātmajam || 2-38-4||

    RMY 2-38-5

    पातयित्वा तु कैकेय्या रामं स्थानाद्यथेष्टतः ।
    प्रदिष्टो रक्षसां भागः पर्वणीवाहिताग्निना ॥ २-३८-५॥
    pātayitvā tu kaikeyyā rāmaṃ sthānādyatheṣṭataḥ |
    pradiṣṭo rakṣasāṃ bhāgaḥ parvaṇīvāhitāgninā || 2-38-5||

    RMY 2-38-6

    गजराजगतिर्वीरो महाबाहुर्धनुर्धरः ।
    वनमाविशते नूनं सभार्यः सहलक्ष्मणः ॥ २-३८-६॥
    gajarājagatirvīro mahābāhurdhanurdharaḥ |
    vanamāviśate nūnaṃ sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ || 2-38-6||

    RMY 2-38-7

    वने त्वदृष्टदुःखानां कैकेय्यानुमते त्वया ।
    त्यक्तानां वनवासाय का न्ववस्था भविष्यति ॥ २-३८-७॥
    vane tvadṛṣṭaduḥkhānāṃ kaikeyyānumate tvayā |
    tyaktānāṃ vanavāsāya kā nvavasthā bhaviṣyati || 2-38-7||

    RMY 2-38-8

    ते रत्नहीनास्तरुणाः फलकाले विवासिताः ।
    कथं वत्स्यन्ति कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः ॥ २-३८-८॥
    te ratnahīnāstaruṇāḥ phalakāle vivāsitāḥ |
    kathaṃ vatsyanti kṛpaṇāḥ phalamūlaiḥ kṛtāśanāḥ || 2-38-8||

    RMY 2-38-9

    अपीदानीं स कालः स्यान्मम शोकक्षयः शिवः ।
    सभार्यं यत्सह भ्रात्रा पश्येयमिह राघवम् ॥ २-३८-९॥
    apīdānīṃ sa kālaḥ syānmama śokakṣayaḥ śivaḥ |
    sabhāryaṃ yatsaha bhrātrā paśyeyamiha rāghavam || 2-38-9||

    RMY 2-38-10

    श्रुत्वैवोपस्थितौ वीरौ कदायोध्या भविष्यति ।
    यशस्विनी हृष्टजना सूच्छ्रितध्वजमालिनी ॥ २-३८-१०॥
    śrutvaivopasthitau vīrau kadāyodhyā bhaviṣyati |
    yaśasvinī hṛṣṭajanā sūcchritadhvajamālinī || 2-38-10||

    RMY 2-38-11

    कदा प्रेक्ष्य नरव्याघ्रावरण्यात्पुनरागतौ ।
    नन्दिष्यति पुरी हृष्टा समुद्र इव पर्वणि ॥ २-३८-११॥
    kadā prekṣya naravyāghrāvaraṇyātpunarāgatau |
    nandiṣyati purī hṛṣṭā samudra iva parvaṇi || 2-38-11||

    RMY 2-38-12

    कदायोध्यां महाबाहुः पुरीं वीरः प्रवेक्ष्यति ।
    पुरस्कृत्य रथे सीतां वृषभो गोवधूमिव ॥ २-३८-१२॥
    kadāyodhyāṃ mahābāhuḥ purīṃ vīraḥ pravekṣyati |
    puraskṛtya rathe sītāṃ vṛṣabho govadhūmiva || 2-38-12||

    RMY 2-38-13

    कदा प्राणिसहस्राणि राजमार्गे ममात्मजौ ।
    लाजैरवकरिष्यन्ति प्रविशन्तावरिंदमौ ॥ २-३८-१३॥
    kadā prāṇisahasrāṇi rājamārge mamātmajau |
    lājairavakariṣyanti praviśantāvariṃdamau || 2-38-13||

    RMY 2-38-14

    कदा सुमनसः कन्या द्विजातीनां फलानि च ।
    प्रदिशन्त्यः पुरीं हृष्टाः करिष्यन्ति प्रदक्षिणम् ॥ २-३८-१४॥
    kadā sumanasaḥ kanyā dvijātīnāṃ phalāni ca |
    pradiśantyaḥ purīṃ hṛṣṭāḥ kariṣyanti pradakṣiṇam || 2-38-14||

    RMY 2-38-15

    कदा परिणतो बुद्ध्या वयसा चामरप्रभः ।
    अभ्युपैष्यति धर्मज्ञस्त्रिवर्ष इव मां ललन् ॥ २-३८-१५॥
    kadā pariṇato buddhyā vayasā cāmaraprabhaḥ |
    abhyupaiṣyati dharmajñastrivarṣa iva māṃ lalan || 2-38-15||

    RMY 2-38-16

    निःसंशयं मया मन्ये पुरा वीर कदर्यया ।
    पातु कामेषु वत्सेषु मातॄणां शातिताः स्तनाः ॥ २-३८-१६॥
    niḥsaṃśayaṃ mayā manye purā vīra kadaryayā |
    pātu kāmeṣu vatseṣu mātṝṇāṃ śātitāḥ stanāḥ || 2-38-16||

    RMY 2-38-17

    साहं गौरिव सिंहेन विवत्सा वत्सला कृता ।
    कैकेय्या पुरुषव्याघ्र बालवत्सेव गौर्बलात् ॥ २-३८-१७॥
    sāhaṃ gauriva siṃhena vivatsā vatsalā kṛtā |
    kaikeyyā puruṣavyāghra bālavatseva gaurbalāt || 2-38-17||

    RMY 2-38-18

    न हि तावद्गुणैर्जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदम् ।
    एकपुत्रा विना पुत्रमहं जीवितुमुत्सहे ॥ २-३८-१८॥
    na hi tāvadguṇairjuṣṭaṃ sarvaśāstraviśāradam |
    ekaputrā vinā putramahaṃ jīvitumutsahe || 2-38-18||

    RMY 2-38-19

    न हि मे जीविते किंचित्सामर्थमिह कल्प्यते ।
    अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं महाबाहुं महाबलम् ॥ २-३८-१९॥
    na hi me jīvite kiṃcitsāmarthamiha kalpyate |
    apaśyantyāḥ priyaṃ putraṃ mahābāhuṃ mahābalam || 2-38-19||

    RMY 2-38-20

    अयं हि मां दीपयते समुत्थितस्तनूजशोकप्रभवो हुताशनः ।
    महीमिमां रश्मिभिरुत्तमप्रभो यथा निदाघे भगवान्दिवाकरः ॥ २-३८-२०॥
    ayaṃ hi māṃ dīpayate samutthitastanūjaśokaprabhavo hutāśanaḥ |
    mahīmimāṃ raśmibhiruttamaprabho yathā nidāghe bhagavāndivākaraḥ || 2-38-20||

    Sarga: 39/111 (16)

    RMY 2-39-1

    विलपन्तीं तथा तां तु कौसल्यां प्रमदोत्तमाम् ।
    इदं धर्मे स्थिता धर्म्यं सुमित्रा वाक्यमब्रवीत् ॥ २-३९-१॥
    vilapantīṃ tathā tāṃ tu kausalyāṃ pramadottamām |
    idaṃ dharme sthitā dharmyaṃ sumitrā vākyamabravīt || 2-39-1||

    RMY 2-39-2

    तवार्ये सद्गुणैर्युक्तः पुत्रः स पुरुषोत्तमः ।
    किं ते विलपितेनैवं कृपणं रुदितेन वा ॥ २-३९-२॥
    tavārye sadguṇairyuktaḥ putraḥ sa puruṣottamaḥ |
    kiṃ te vilapitenaivaṃ kṛpaṇaṃ ruditena vā || 2-39-2||

    RMY 2-39-3

    यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः ।
    साधु कुर्वन्महात्मानं पितरं सत्यवादिनाम् ॥ २-३९-३॥
    yastavārye gataḥ putrastyaktvā rājyaṃ mahābalaḥ |
    sādhu kurvanmahātmānaṃ pitaraṃ satyavādinām || 2-39-3||

    RMY 2-39-4

    शिष्टैराचरिते सम्यक्शश्वत्प्रेत्य फलोदये ।
    रामो धर्मे स्थितः श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन ॥ २-३९-४॥
    śiṣṭairācarite samyakśaśvatpretya phalodaye |
    rāmo dharme sthitaḥ śreṣṭho na sa śocyaḥ kadācana || 2-39-4||

    RMY 2-39-5

    वर्तते चोत्तमां वृत्तिं लक्ष्मणोऽस्मिन्सदानघः ।
    दयावान्सर्वभूतेषु लाभस्तस्य महात्मनः ॥ २-३९-५॥
    vartate cottamāṃ vṛttiṃ lakṣmaṇo'sminsadānaghaḥ |
    dayāvānsarvabhūteṣu lābhastasya mahātmanaḥ || 2-39-5||

    RMY 2-39-6

    अरण्यवासे यद्दुःखं जानती वै सुखोचिता ।
    अनुगच्छति वैदेही धर्मात्मानं तवात्मजम् ॥ २-३९-६॥
    araṇyavāse yadduḥkhaṃ jānatī vai sukhocitā |
    anugacchati vaidehī dharmātmānaṃ tavātmajam || 2-39-6||

    RMY 2-39-7

    कीर्तिभूतां पताकां यो लोके भ्रामयति प्रभुः ।
    दमसत्यव्रतपरः किं न प्राप्तस्तवात्मजः ॥ २-३९-७॥
    kīrtibhūtāṃ patākāṃ yo loke bhrāmayati prabhuḥ |
    damasatyavrataparaḥ kiṃ na prāptastavātmajaḥ || 2-39-7||

    RMY 2-39-8

    व्यक्तं रामस्य विज्ञाय शौचं माहात्म्यमुत्तमम् ।
    न गात्रमंशुभिः सूर्यः संतापयितुमर्हति ॥ २-३९-८॥
    vyaktaṃ rāmasya vijñāya śaucaṃ māhātmyamuttamam |
    na gātramaṃśubhiḥ sūryaḥ saṃtāpayitumarhati || 2-39-8||

    RMY 2-39-9

    शिवः सर्वेषु कालेषु काननेभ्यो विनिःसृतः ।
    राघवं युक्तशीतोष्णः सेविष्यति सुखोऽनिलः ॥ २-३९-९॥
    śivaḥ sarveṣu kāleṣu kānanebhyo viniḥsṛtaḥ |
    rāghavaṃ yuktaśītoṣṇaḥ seviṣyati sukho'nilaḥ || 2-39-9||

    RMY 2-39-10

    शयानमनघं रात्रौ पितेवाभिपरिष्वजन् ।
    रश्मिभिः संस्पृशञ्शीतैश्चन्द्रमा ह्लादयिष्यति ॥ २-३९-१०॥
    śayānamanaghaṃ rātrau pitevābhipariṣvajan |
    raśmibhiḥ saṃspṛśañśītaiścandramā hlādayiṣyati || 2-39-10||

    RMY 2-39-11

    ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे ।
    दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे ॥ २-३९-११॥
    dadau cāstrāṇi divyāni yasmai brahmā mahaujase |
    dānavendraṃ hataṃ dṛṣṭvā timidhvajasutaṃ raṇe || 2-39-11||

    RMY 2-39-12

    पृथिव्या सह वैदेह्या श्रिया च पुरुषर्षभः ।
    क्षिप्रं तिसृभिरेताभिः सह रामोऽभिषेक्ष्यते ॥ २-३९-१२॥
    pṛthivyā saha vaidehyā śriyā ca puruṣarṣabhaḥ |
    kṣipraṃ tisṛbhiretābhiḥ saha rāmo'bhiṣekṣyate || 2-39-12||

    RMY 2-39-13

    दुःखजं विसृजन्त्यस्रं निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम् ।
    समुत्स्रक्ष्यसि नेत्राभ्यां क्षिप्रमानन्दजं पयः ॥ २-३९-१३॥
    duḥkhajaṃ visṛjantyasraṃ niṣkrāmantamudīkṣya yam |
    samutsrakṣyasi netrābhyāṃ kṣipramānandajaṃ payaḥ || 2-39-13||

    RMY 2-39-14

    अभिवादयमानं तं दृष्ट्वा ससुहृदं सुतम् ।
    मुदाश्रु मोक्ष्यसे क्षिप्रं मेघलेकेव वार्षिकी ॥ २-३९-१४॥
    abhivādayamānaṃ taṃ dṛṣṭvā sasuhṛdaṃ sutam |
    mudāśru mokṣyase kṣipraṃ meghalekeva vārṣikī || 2-39-14||

    RMY 2-39-15

    पुत्रस्ते वरदः क्षिप्रमयोध्यां पुनरागतः ।
    कराभ्यां मृदुपीनाभ्यां चरणौ पीडयिष्यति ॥ २-३९-१५॥
    putraste varadaḥ kṣipramayodhyāṃ punarāgataḥ |
    karābhyāṃ mṛdupīnābhyāṃ caraṇau pīḍayiṣyati || 2-39-15||

    RMY 2-39-16

    निशम्य तल्लक्ष्मणमातृवाक्यं रामस्य मातुर्नरदेवपत्न्याः ।
    सद्यः शरीरे विननाश शोकः शरद्गतो मेघ इवाल्पतोयः ॥ २-३९-१६॥
    niśamya tallakṣmaṇamātṛvākyaṃ rāmasya māturnaradevapatnyāḥ |
    sadyaḥ śarīre vinanāśa śokaḥ śaradgato megha ivālpatoyaḥ || 2-39-16||

    Sarga: 40/111 (30)

    RMY 2-40-1

    अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपरक्रमम् ।
    अनुजग्मुः प्रयान्तं तं वनवासाय मानवाः ॥ २-४०-१॥
    anuraktā mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparakramam |
    anujagmuḥ prayāntaṃ taṃ vanavāsāya mānavāḥ || 2-40-1||

    RMY 2-40-2

    निवर्तितेऽपि च बलात्सुहृद्वर्गे च राजिनि ।
    नैव ते संन्यवर्तन्त रामस्यानुगता रथम् ॥ २-४०-२॥
    nivartite'pi ca balātsuhṛdvarge ca rājini |
    naiva te saṃnyavartanta rāmasyānugatā ratham || 2-40-2||

    RMY 2-40-3

    अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः ।
    बभूव गुणसंपन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः ॥ २-४०-३॥
    ayodhyānilayānāṃ hi puruṣāṇāṃ mahāyaśāḥ |
    babhūva guṇasaṃpannaḥ pūrṇacandra iva priyaḥ || 2-40-3||

    RMY 2-40-4

    स याच्यमानः काकुत्स्थः स्वाभिः प्रकृतिभिस्तदा ।
    कुर्वाणः पितरं सत्यं वनमेवान्वपद्यत ॥ २-४०-४॥
    sa yācyamānaḥ kākutsthaḥ svābhiḥ prakṛtibhistadā |
    kurvāṇaḥ pitaraṃ satyaṃ vanamevānvapadyata || 2-40-4||

    RMY 2-40-5

    अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा प्रपिबन्निव ।
    उवाच रामः स्नेहेन ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव ॥ २-४०-५॥
    avekṣamāṇaḥ sasnehaṃ cakṣuṣā prapibanniva |
    uvāca rāmaḥ snehena tāḥ prajāḥ svāḥ prajā iva || 2-40-5||

    RMY 2-40-6

    या प्रीतिर्बहुमानश्च मय्ययोध्यानिवासिनाम् ।
    मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा निवेश्यताम् ॥ २-४०-६॥
    yā prītirbahumānaśca mayyayodhyānivāsinām |
    matpriyārthaṃ viśeṣeṇa bharate sā niveśyatām || 2-40-6||

    RMY 2-40-7

    स हि कल्याण चारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः ।
    करिष्यति यथावद्वः प्रियाणि च हितानि च ॥ २-४०-७॥
    sa hi kalyāṇa cāritraḥ kaikeyyānandavardhanaḥ |
    kariṣyati yathāvadvaḥ priyāṇi ca hitāni ca || 2-40-7||

    RMY 2-40-8

    ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर्वीर्यगुणान्वितः ।
    अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः ॥ २-४०-८॥
    jñānavṛddho vayobālo mṛdurvīryaguṇānvitaḥ |
    anurūpaḥ sa vo bhartā bhaviṣyati bhayāpahaḥ || 2-40-8||

    RMY 2-40-9

    स हि राजगुणैर्युक्तो युवराजः समीक्षितः ।
    अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम् ॥ २-४०-९॥
    sa hi rājaguṇairyukto yuvarājaḥ samīkṣitaḥ |
    api cāpi mayā śiṣṭaiḥ kāryaṃ vo bhartṛśāsanam || 2-40-9||

    RMY 2-40-10

    न च तप्येद्यथा चासौ वनवासं गते मयि ।
    महाराजस्तथा कार्यो मम प्रियचिकीर्षया ॥ २-४०-१०॥
    na ca tapyedyathā cāsau vanavāsaṃ gate mayi |
    mahārājastathā kāryo mama priyacikīrṣayā || 2-40-10||

    RMY 2-40-11

    यथा यथा दाशरथिर्धर्ममेवास्थितोऽभवत् ।
    तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिमकामयन् ॥ २-४०-११॥
    yathā yathā dāśarathirdharmamevāsthito'bhavat |
    tathā tathā prakṛtayo rāmaṃ patimakāmayan || 2-40-11||

    RMY 2-40-12

    बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह ।
    चकर्षेव गुणैर्बद्ध्वा जनं पुनरिवासनम् ॥ २-४०-१२॥
    bāṣpeṇa pihitaṃ dīnaṃ rāmaḥ saumitriṇā saha |
    cakarṣeva guṇairbaddhvā janaṃ punarivāsanam || 2-40-12||

    RMY 2-40-13

    ते द्विजास्त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा ।
    वयःप्रकम्पशिरसो दूरादूचुरिदं वचः ॥ २-४०-१३॥
    te dvijāstrividhaṃ vṛddhā jñānena vayasaujasā |
    vayaḥprakampaśiraso dūrādūcuridaṃ vacaḥ || 2-40-13||

    RMY 2-40-14

    वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास्तुरंगमाः ।
    निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि ।
    उपवाह्यस्तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद्वनम् ॥ २-४०-१४॥
    vahanto javanā rāmaṃ bho bho jātyāsturaṃgamāḥ |
    nivartadhvaṃ na gantavyaṃ hitā bhavata bhartari |
    upavāhyastu vo bhartā nāpavāhyaḥ purādvanam || 2-40-14||

    RMY 2-40-15

    एवमार्तप्रलापांस्तान्वृद्धान्प्रलपतो द्विजान् ।
    अवेक्ष्य सहसा रामो रथादवततार ह ॥ २-४०-१५॥
    evamārtapralāpāṃstānvṛddhānpralapato dvijān |
    avekṣya sahasā rāmo rathādavatatāra ha || 2-40-15||

    RMY 2-40-16

    पद्भ्यामेव जगामाथ ससीतः सहलक्ष्मणः ।
    संनिकृष्टपदन्यासो रामो वनपरायणः ॥ २-४०-१६॥
    padbhyāmeva jagāmātha sasītaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
    saṃnikṛṣṭapadanyāso rāmo vanaparāyaṇaḥ || 2-40-16||

    RMY 2-40-17

    द्विजातींस्तु पदातींस्तान्रामश्चारित्रवत्सलः ।
    न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन सः ॥ २-४०-१७॥
    dvijātīṃstu padātīṃstānrāmaścāritravatsalaḥ |
    na śaśāka ghṛṇācakṣuḥ parimoktuṃ rathena saḥ || 2-40-17||

    RMY 2-40-18

    गच्छन्तमेव तं दृष्ट्वा रामं संभ्रान्तमानसाः ।
    ऊचुः परमसंतप्ता रामं वाक्यमिदं द्विजाः ॥ २-४०-१८॥
    gacchantameva taṃ dṛṣṭvā rāmaṃ saṃbhrāntamānasāḥ |
    ūcuḥ paramasaṃtaptā rāmaṃ vākyamidaṃ dvijāḥ || 2-40-18||

    RMY 2-40-19

    ब्राह्मण्यं कृत्स्नमेतत्त्वां ब्रह्मण्यमनुगच्छति ।
    द्विजस्कन्धाधिरूढास्त्वामग्नयोऽप्यनुयान्त्यमी ॥ २-४०-१९॥
    brāhmaṇyaṃ kṛtsnametattvāṃ brahmaṇyamanugacchati |
    dvijaskandhādhirūḍhāstvāmagnayo'pyanuyāntyamī || 2-40-19||

    RMY 2-40-20

    वाजपेयसमुत्थानि छत्राण्येतानि पश्य नः ।
    पृष्ठतोऽनुप्रयातानि हंसानिव जलात्यये ॥ २-४०-२०॥
    vājapeyasamutthāni chatrāṇyetāni paśya naḥ |
    pṛṣṭhato'nuprayātāni haṃsāniva jalātyaye || 2-40-20||

    RMY 2-40-21

    अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसंतापितस्य ते ।
    एभिश्छायां करिष्यामः स्वैश्छत्रैर्वाजपेयिकैः ॥ २-४०-२१॥
    anavāptātapatrasya raśmisaṃtāpitasya te |
    ebhiśchāyāṃ kariṣyāmaḥ svaiśchatrairvājapeyikaiḥ || 2-40-21||

    RMY 2-40-22

    या हि नः सततं बुद्धिर्वेदमन्त्रानुसारिणी ।
    त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी ॥ २-४०-२२॥
    yā hi naḥ satataṃ buddhirvedamantrānusāriṇī |
    tvatkṛte sā kṛtā vatsa vanavāsānusāriṇī || 2-40-22||

    RMY 2-40-23

    हृदयेष्ववतिष्ठन्ते वेदा ये नः परं धनम् ।
    वत्स्यन्त्यपि गृहेष्वेव दाराश्चारित्ररक्षिताः ॥ २-४०-२३॥
    hṛdayeṣvavatiṣṭhante vedā ye naḥ paraṃ dhanam |
    vatsyantyapi gṛheṣveva dārāścāritrarakṣitāḥ || 2-40-23||

    RMY 2-40-24

    न पुनर्निश्चयः कार्यस्त्वद्गतौ सुकृता मतिः ।
    त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद्धर्ममवेक्षितुम् ॥ २-४०-२४॥
    na punarniścayaḥ kāryastvadgatau sukṛtā matiḥ |
    tvayi dharmavyapekṣe tu kiṃ syāddharmamavekṣitum || 2-40-24||

    RMY 2-40-25

    याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः ।
    शिरोभिर्निभृताचार महीपतनपांशुलैः ॥ २-४०-२५॥
    yācito no nivartasva haṃsaśuklaśiroruhaiḥ |
    śirobhirnibhṛtācāra mahīpatanapāṃśulaiḥ || 2-40-25||

    RMY 2-40-26

    बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः ।
    तेषां समाप्तिरायत्ता तव वत्स निवर्तने ॥ २-४०-२६॥
    bahūnāṃ vitatā yajñā dvijānāṃ ya ihāgatāḥ |
    teṣāṃ samāptirāyattā tava vatsa nivartane || 2-40-26||

    RMY 2-40-27

    भक्तिमन्ति हि भूतानि जंगमाजंगमानि च ।
    याचमानेषु तेषु त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय ॥ २-४०-२७॥
    bhaktimanti hi bhūtāni jaṃgamājaṃgamāni ca |
    yācamāneṣu teṣu tvaṃ bhaktiṃ bhakteṣu darśaya || 2-40-27||

    RMY 2-40-28

    अनुगंतुमशक्तास्त्वां मूलैरुद्धृतवेगिभिः ।
    उन्नता वायुवेगेन विक्रोशन्तीव पादपाः ॥ २-४०-२८॥
    anugaṃtumaśaktāstvāṃ mūlairuddhṛtavegibhiḥ |
    unnatā vāyuvegena vikrośantīva pādapāḥ || 2-40-28||

    RMY 2-40-29

    निश्चेष्टाहारसंचारा वृक्षैकस्थानविष्ठिताः ।
    पक्षिणोऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम् ॥ २-४०-२९॥
    niśceṣṭāhārasaṃcārā vṛkṣaikasthānaviṣṭhitāḥ |
    pakṣiṇo'pi prayācante sarvabhūtānukampinam || 2-40-29||

    RMY 2-40-30

    एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने ।
    ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम् ॥ २-४०-३०॥
    evaṃ vikrośatāṃ teṣāṃ dvijātīnāṃ nivartane |
    dadṛśe tamasā tatra vārayantīva rāghavam || 2-40-30||

    Sarga: 41/111 (33)

    RMY 2-41-1

    ततस्तु तमसा तीरं रम्यमाश्रित्य राघवः ।
    सीतामुद्वीक्ष्य सौमित्रिमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २-४१-१॥
    tatastu tamasā tīraṃ ramyamāśritya rāghavaḥ |
    sītāmudvīkṣya saumitrimidaṃ vacanamabravīt || 2-41-1||

    RMY 2-41-2

    इयमद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रस्थिता वनम् ।
    वनवासस्य भद्रं ते स नोत्कण्ठितुमर्हसि ॥ २-४१-२॥
    iyamadya niśā pūrvā saumitre prasthitā vanam |
    vanavāsasya bhadraṃ te sa notkaṇṭhitumarhasi || 2-41-2||

    RMY 2-41-3

    पश्य शून्यान्यरण्यानि रुदन्तीव समन्ततः ।
    यथानिलयमायद्भिर्निलीनानि मृगद्विजैः ॥ २-४१-३॥
    paśya śūnyānyaraṇyāni rudantīva samantataḥ |
    yathānilayamāyadbhirnilīnāni mṛgadvijaiḥ || 2-41-3||

    RMY 2-41-4

    अद्यायोध्या तु नगरी राजधानी पितुर्मम ।
    सस्त्रीपुंसा गतानस्माञ्शोचिष्यति न संशयः ॥ २-४१-४॥
    adyāyodhyā tu nagarī rājadhānī piturmama |
    sastrīpuṃsā gatānasmāñśociṣyati na saṃśayaḥ || 2-41-4||

    RMY 2-41-5

    भरतः खलु धर्मात्मा पितरं मातरं च मे ।
    धर्मार्थकामसहितैर्वाक्यैराश्वासयिष्यति ॥ २-४१-५॥
    bharataḥ khalu dharmātmā pitaraṃ mātaraṃ ca me |
    dharmārthakāmasahitairvākyairāśvāsayiṣyati || 2-41-5||

    RMY 2-41-6

    भरतस्यानृशंसत्वं संचिन्त्याहं पुनः पुनः ।
    नानुशोचामि पितरं मातरं चापि लक्ष्मण ॥ २-४१-६॥
    bharatasyānṛśaṃsatvaṃ saṃcintyāhaṃ punaḥ punaḥ |
    nānuśocāmi pitaraṃ mātaraṃ cāpi lakṣmaṇa || 2-41-6||

    RMY 2-41-7

    त्वया कार्यं नरव्याघ्र मामनुव्रजता कृतम् ।
    अन्वेष्टव्या हि वैदेह्या रक्षणार्थे सहायता ॥ २-४१-७॥
    tvayā kāryaṃ naravyāghra māmanuvrajatā kṛtam |
    anveṣṭavyā hi vaidehyā rakṣaṇārthe sahāyatā || 2-41-7||

    RMY 2-41-8

    अद्भिरेव तु सौमित्रे वत्स्याम्यद्य निशामिमाम् ।
    एतद्धि रोचते मह्यं वन्येऽपि विविधे सति ॥ २-४१-८॥
    adbhireva tu saumitre vatsyāmyadya niśāmimām |
    etaddhi rocate mahyaṃ vanye'pi vividhe sati || 2-41-8||

    RMY 2-41-9

    एवमुक्त्वा तु सौमित्रं सुमन्त्रमपि राघवः ।
    अप्रमत्तस्त्वमश्वेषु भव सौम्येत्युवाच ह ॥ २-४१-९॥
    evamuktvā tu saumitraṃ sumantramapi rāghavaḥ |
    apramattastvamaśveṣu bhava saumyetyuvāca ha || 2-41-9||

    RMY 2-41-10

    सोऽश्वान्सुमन्त्रः संयम्य सूर्येऽस्तं समुपागते ।
    प्रभूतयवसान्कृत्वा बभूव प्रत्यनन्तरः ॥ २-४१-१०॥
    so'śvānsumantraḥ saṃyamya sūrye'staṃ samupāgate |
    prabhūtayavasānkṛtvā babhūva pratyanantaraḥ || 2-41-10||

    RMY 2-41-11

    उपास्यतु शिवां संध्यां दृष्ट्वा रात्रिमुपस्थिताम् ।
    रामस्य शयनं चक्रे सूतः सौमित्रिणा सह ॥ २-४१-११॥
    upāsyatu śivāṃ saṃdhyāṃ dṛṣṭvā rātrimupasthitām |
    rāmasya śayanaṃ cakre sūtaḥ saumitriṇā saha || 2-41-11||

    RMY 2-41-12

    तां शय्यां तमसातीरे वीक्ष्य वृक्षदलैः कृताम् ।
    रामः सौमित्रिणां सार्धं सभार्यः संविवेश ह ॥ २-४१-१२॥
    tāṃ śayyāṃ tamasātīre vīkṣya vṛkṣadalaiḥ kṛtām |
    rāmaḥ saumitriṇāṃ sārdhaṃ sabhāryaḥ saṃviveśa ha || 2-41-12||

    RMY 2-41-13

    सभार्यं संप्रसुप्तं तं भ्रातरं वीक्ष्य लक्ष्मणः ।
    कथयामास सूताय रामस्य विविधान्गुणान् ॥ २-४१-१३॥
    sabhāryaṃ saṃprasuptaṃ taṃ bhrātaraṃ vīkṣya lakṣmaṇaḥ |
    kathayāmāsa sūtāya rāmasya vividhānguṇān || 2-41-13||

    RMY 2-41-14

    जाग्रतो ह्येव तां रात्रिं सौमित्रेरुदितो रविः ।
    सूतस्य तमसातीरे रामस्य ब्रुवतो गुणान् ॥ २-४१-१४॥
    jāgrato hyeva tāṃ rātriṃ saumitrerudito raviḥ |
    sūtasya tamasātīre rāmasya bruvato guṇān || 2-41-14||

    RMY 2-41-15

    गोकुलाकुलतीरायास्तमसाया विदूरतः ।
    अवसत्तत्र तां रात्रिं रामः प्रकृतिभिः सह ॥ २-४१-१५॥
    gokulākulatīrāyāstamasāyā vidūrataḥ |
    avasattatra tāṃ rātriṃ rāmaḥ prakṛtibhiḥ saha || 2-41-15||

    RMY 2-41-16

    उत्थाय तु महातेजाः प्रकृतीस्ता निशाम्य च ।
    अब्रवीद्भ्रातरं रामो लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम् ॥ २-४१-१६॥
    utthāya tu mahātejāḥ prakṛtīstā niśāmya ca |
    abravīdbhrātaraṃ rāmo lakṣmaṇaṃ puṇyalakṣaṇam || 2-41-16||

    RMY 2-41-17

    अस्मद्व्यपेक्षान्सौमित्रे निरपेक्षान्गृहेष्वपि ।
    वृक्षमूलेषु संसुप्तान्पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम् ॥ २-४१-१७॥
    asmadvyapekṣānsaumitre nirapekṣāngṛheṣvapi |
    vṛkṣamūleṣu saṃsuptānpaśya lakṣmaṇa sāmpratam || 2-41-17||

    RMY 2-41-18

    यथैते नियमं पौराः कुर्वन्त्यस्मन्निवर्तने ।
    अपि प्राणानसिष्यन्ति न तु त्यक्ष्यन्ति निश्चयम् ॥ २-४१-१८॥
    yathaite niyamaṃ paurāḥ kurvantyasmannivartane |
    api prāṇānasiṣyanti na tu tyakṣyanti niścayam || 2-41-18||

    RMY 2-41-19

    यावदेव तु संसुप्तास्तावदेव वयं लघु ।
    रथमारुह्य गच्छामः पन्थानमकुतोभयम् ॥ २-४१-१९॥
    yāvadeva tu saṃsuptāstāvadeva vayaṃ laghu |
    rathamāruhya gacchāmaḥ panthānamakutobhayam || 2-41-19||

    RMY 2-41-20

    अतो भूयोऽपि नेदानीमिक्ष्वाकुपुरवासिनः ।
    स्वपेयुरनुरक्ता मां वृक्षमूलानि संश्रिताः ॥ २-४१-२०॥
    ato bhūyo'pi nedānīmikṣvākupuravāsinaḥ |
    svapeyuranuraktā māṃ vṛkṣamūlāni saṃśritāḥ || 2-41-20||

    RMY 2-41-21

    पौरा ह्यात्मकृताद्दुःखाद्विप्रमोच्या नृपात्मजैः ।
    न तु खल्वात्मना योज्या दुःखेन पुरवासिनः ॥ २-४१-२१॥
    paurā hyātmakṛtādduḥkhādvipramocyā nṛpātmajaiḥ |
    na tu khalvātmanā yojyā duḥkhena puravāsinaḥ || 2-41-21||

    RMY 2-41-22

    अब्रवील्लक्ष्मणो रामं साक्षाद्धर्ममिव स्थितम् ।
    रोचते मे महाप्राज्ञ क्षिप्रमारुह्यतामिति ॥ २-४१-२२॥
    abravīllakṣmaṇo rāmaṃ sākṣāddharmamiva sthitam |
    rocate me mahāprājña kṣipramāruhyatāmiti || 2-41-22||

    RMY 2-41-23

    सूतस्ततः संत्वरितः स्यन्दनं तैर्हयोत्तमैः ।
    योजयित्वाथ रामाय प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत् ॥ २-४१-२३॥
    sūtastataḥ saṃtvaritaḥ syandanaṃ tairhayottamaiḥ |
    yojayitvātha rāmāya prāñjaliḥ pratyavedayat || 2-41-23||

    RMY 2-41-24

    मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद्वचः ।
    उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमास्थाय सारथे ॥ २-४१-२४॥
    mohanārthaṃ tu paurāṇāṃ sūtaṃ rāmo'bravīdvacaḥ |
    udaṅmukhaḥ prayāhi tvaṃ rathamāsthāya sārathe || 2-41-24||

    RMY 2-41-25

    मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निर्गतय रथं पुनः ।
    यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः ॥ २-४१-२५॥
    muhūrtaṃ tvaritaṃ gatvā nirgataya rathaṃ punaḥ |
    yathā na vidyuḥ paurā māṃ tathā kuru samāhitaḥ || 2-41-25||

    RMY 2-41-26

    रामस्य वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे स सारथिः ।
    प्रत्यागम्य च रामस्य स्यन्दनं प्रत्यवेदयत् ॥ २-४१-२६॥
    rāmasya vacanaṃ śrutvā tathā cakre sa sārathiḥ |
    pratyāgamya ca rāmasya syandanaṃ pratyavedayat || 2-41-26||

    RMY 2-41-27

    तं स्यन्दनमधिष्ठाय राघवः सपरिच्छदः ।
    शीघ्रगामाकुलावर्तां तमसामतरन्नदीम् ॥ २-४१-२७॥
    taṃ syandanamadhiṣṭhāya rāghavaḥ saparicchadaḥ |
    śīghragāmākulāvartāṃ tamasāmatarannadīm || 2-41-27||

    RMY 2-41-28

    स संतीर्य महाबाहुः श्रीमाञ्शिवमकण्टकम् ।
    प्रापद्यत महामार्गमभयं भयदर्शिनाम् ॥ २-४१-२८॥
    sa saṃtīrya mahābāhuḥ śrīmāñśivamakaṇṭakam |
    prāpadyata mahāmārgamabhayaṃ bhayadarśinām || 2-41-28||

    RMY 2-41-29

    प्रभातायां तु शर्वर्यां पौरास्ते राघवो विना ।
    शोकोपहतनिश्चेष्टा बभूवुर्हतचेतसः ॥ २-४१-२९॥
    prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ paurāste rāghavo vinā |
    śokopahataniśceṣṭā babhūvurhatacetasaḥ || 2-41-29||

    RMY 2-41-30

    शोकजाश्रुपरिद्यूना वीक्षमाणास्ततस्ततः ।
    आलोकमपि रामस्य न पश्यन्ति स्म दुःखिताः ॥ २-४१-३०॥
    śokajāśruparidyūnā vīkṣamāṇāstatastataḥ |
    ālokamapi rāmasya na paśyanti sma duḥkhitāḥ || 2-41-30||

    RMY 2-41-31

    ततो मार्गानुसारेण गत्वा किंचित्क्षणं पुनः ।
    मार्गनाशाद्विषादेन महता समभिप्लुतः ॥ २-४१-३१॥
    tato mārgānusāreṇa gatvā kiṃcitkṣaṇaṃ punaḥ |
    mārganāśādviṣādena mahatā samabhiplutaḥ || 2-41-31||

    RMY 2-41-32

    रथस्य मार्गनाशेन न्यवर्तन्त मनस्विनः ।
    किमिदं किं करिष्यामो दैवेनोपहता इति ॥ २-४१-३२॥
    rathasya mārganāśena nyavartanta manasvinaḥ |
    kimidaṃ kiṃ kariṣyāmo daivenopahatā iti || 2-41-32||

    RMY 2-41-33

    ततो यथागतेनैव मार्गेण क्लान्तचेतसः ।
    अयोध्यामगमन्सर्वे पुरीं व्यथितसज्जनाम् ॥ २-४१-३३॥
    tato yathāgatenaiva mārgeṇa klāntacetasaḥ |
    ayodhyāmagamansarve purīṃ vyathitasajjanām || 2-41-33||

    Sarga: 42/111 (26)

    RMY 2-42-1

    अनुगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम् ।
    उद्गतानीव सत्त्वानि बभूवुरमनस्विनाम् ॥ २-४२-१॥
    anugamya nivṛttānāṃ rāmaṃ nagaravāsinām |
    udgatānīva sattvāni babhūvuramanasvinām || 2-42-1||

    RMY 2-42-2

    स्वं स्वं निलयमागम्य पुत्रदारैः समावृताः ।
    अश्रूणि मुमुचुः सर्वे बाष्पेण पिहिताननाः ॥ २-४२-२॥
    svaṃ svaṃ nilayamāgamya putradāraiḥ samāvṛtāḥ |
    aśrūṇi mumucuḥ sarve bāṣpeṇa pihitānanāḥ || 2-42-2||

    RMY 2-42-3

    न चाहृष्यन्न चामोदन्वणिजो न प्रसारयन् ।
    न चाशोभन्त पण्यानि नापचन्गृहमेधिनः ॥ २-४२-३॥
    na cāhṛṣyanna cāmodanvaṇijo na prasārayan |
    na cāśobhanta paṇyāni nāpacangṛhamedhinaḥ || 2-42-3||

    RMY 2-42-4

    नष्टं दृष्ट्वा नाभ्यनन्दन्विपुलं वा धनागमम् ।
    पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत ॥ २-४२-४॥
    naṣṭaṃ dṛṣṭvā nābhyanandanvipulaṃ vā dhanāgamam |
    putraṃ prathamajaṃ labdhvā jananī nābhyanandata || 2-42-4||

    RMY 2-42-5

    गृहे गृहे रुदन्त्यश्च भर्तारं गृहमागतम् ।
    व्यगर्हयन्तो दुःखार्ता वाग्भिस्तोत्रैरिव द्विपान् ॥ २-४२-५॥
    gṛhe gṛhe rudantyaśca bhartāraṃ gṛhamāgatam |
    vyagarhayanto duḥkhārtā vāgbhistotrairiva dvipān || 2-42-5||

    RMY 2-42-6

    किं नु तेषां गृहैः कार्यं किं दारैः किं धनेन वा ।
    पुत्रैर्वा किं सुखैर्वापि ये न पश्यन्ति राघवम् ॥ २-४२-६॥
    kiṃ nu teṣāṃ gṛhaiḥ kāryaṃ kiṃ dāraiḥ kiṃ dhanena vā |
    putrairvā kiṃ sukhairvāpi ye na paśyanti rāghavam || 2-42-6||

    RMY 2-42-7

    एकः सत्पुरुषो लोके लक्ष्मणः सह सीतया ।
    योऽनुगच्छति काकुत्स्थं रामं परिचरन्वने ॥ २-४२-७॥
    ekaḥ satpuruṣo loke lakṣmaṇaḥ saha sītayā |
    yo'nugacchati kākutsthaṃ rāmaṃ paricaranvane || 2-42-7||

    RMY 2-42-8

    आपगाः कृतपुण्यास्ताः पद्मिन्यश्च सरांसि च ।
    येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलं शुचि ॥ २-४२-८॥
    āpagāḥ kṛtapuṇyāstāḥ padminyaśca sarāṃsi ca |
    yeṣu snāsyati kākutstho vigāhya salilaṃ śuci || 2-42-8||

    RMY 2-42-9

    शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थमटव्यो रम्यकाननाः ।
    आपगाश्च महानूपाः सानुमन्तश्च पर्वताः ॥ २-४२-९॥
    śobhayiṣyanti kākutsthamaṭavyo ramyakānanāḥ |
    āpagāśca mahānūpāḥ sānumantaśca parvatāḥ || 2-42-9||

    RMY 2-42-10

    काननं वापि शैलं वा यं रामोऽभिगमिष्यति ।
    प्रियातिथिमिव प्राप्तं नैनं शक्ष्यन्त्यनर्चितुम् ॥ २-४२-१०॥
    kānanaṃ vāpi śailaṃ vā yaṃ rāmo'bhigamiṣyati |
    priyātithimiva prāptaṃ nainaṃ śakṣyantyanarcitum || 2-42-10||

    RMY 2-42-11

    विचित्रकुसुमापीडा बहुमञ्जरिधारिणः ।
    अकाले चापि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च ।
    दर्शयिष्यन्त्यनुक्रोशाद्गिरयो राममागतम् ॥ २-४२-११॥
    vicitrakusumāpīḍā bahumañjaridhāriṇaḥ |
    akāle cāpi mukhyāni puṣpāṇi ca phalāni ca |
    darśayiṣyantyanukrośādgirayo rāmamāgatam || 2-42-11||

    RMY 2-42-12

    विदर्शयन्तो विविधान्भूयश्चित्रांश्च निर्झरान् ।
    पादपाः पर्वताग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम् ॥ २-४२-१२॥
    vidarśayanto vividhānbhūyaścitrāṃśca nirjharān |
    pādapāḥ parvatāgreṣu ramayiṣyanti rāghavam || 2-42-12||

    RMY 2-42-13

    यत्र रामो भयं नात्र नास्ति तत्र पराभवः ।
    स हि शूरो महाबाहुः पुत्रो दशरथस्य च ॥ २-४२-१३॥
    yatra rāmo bhayaṃ nātra nāsti tatra parābhavaḥ |
    sa hi śūro mahābāhuḥ putro daśarathasya ca || 2-42-13||

    RMY 2-42-14

    पुरा भवति नो दूरादनुगच्छाम राघवम् ।
    पादच्छाया सुखा भर्तुस्तादृशस्य महात्मनः ।
    स हि नाथो जनस्यास्य स गतिः स परायणम् ॥ २-४२-१४॥
    purā bhavati no dūrādanugacchāma rāghavam |
    pādacchāyā sukhā bhartustādṛśasya mahātmanaḥ |
    sa hi nātho janasyāsya sa gatiḥ sa parāyaṇam || 2-42-14||

    RMY 2-42-15

    वयं परिचरिष्यामः सीतां यूयं तु राघवम् ।
    इति पौरस्त्रियो भर्तॄन्दुःखार्तास्तत्तदब्रुवन् ॥ २-४२-१५॥
    vayaṃ paricariṣyāmaḥ sītāṃ yūyaṃ tu rāghavam |
    iti paurastriyo bhartṝnduḥkhārtāstattadabruvan || 2-42-15||

    RMY 2-42-16

    युष्माकं राघवोऽरण्ये योगक्षेमं विधास्यति ।
    सीता नारीजनस्यास्य योगक्षेमं करिष्यति ॥ २-४२-१६॥
    yuṣmākaṃ rāghavo'raṇye yogakṣemaṃ vidhāsyati |
    sītā nārījanasyāsya yogakṣemaṃ kariṣyati || 2-42-16||

    RMY 2-42-17

    को न्वनेनाप्रतीतेन सोत्कण्ठितजनेन च ।
    संप्रीयेतामनोज्ञेन वासेन हृतचेतसा ॥ २-४२-१७॥
    ko nvanenāpratītena sotkaṇṭhitajanena ca |
    saṃprīyetāmanojñena vāsena hṛtacetasā || 2-42-17||

    RMY 2-42-18

    कैकेय्या यदि चेद्राज्यं स्यादधर्म्यमनाथवत् ।
    न हि नो जीवितेनार्थः कुतः पुत्रैः कुतो धनैः ॥ २-४२-१८॥
    kaikeyyā yadi cedrājyaṃ syādadharmyamanāthavat |
    na hi no jīvitenārthaḥ kutaḥ putraiḥ kuto dhanaiḥ || 2-42-18||

    RMY 2-42-19

    यया पुत्रश्च भर्ता च त्यक्तावैश्वर्यकारणात् ।
    कं सा परिहरेदन्यं कैकेयी कुलपांसनी ॥ २-४२-१९॥
    yayā putraśca bhartā ca tyaktāvaiśvaryakāraṇāt |
    kaṃ sā pariharedanyaṃ kaikeyī kulapāṃsanī || 2-42-19||

    RMY 2-42-20

    कैकेय्या न वयं राज्ये भृतका निवसेमहि ।
    जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैरपि शपामहे ॥ २-४२-२०॥
    kaikeyyā na vayaṃ rājye bhṛtakā nivasemahi |
    jīvantyā jātu jīvantyaḥ putrairapi śapāmahe || 2-42-20||

    RMY 2-42-21

    या पुत्रं पार्थिवेन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा ।
    कस्तां प्राप्य सुखं जीवेदधर्म्यां दुष्टचारिणीम् ॥ २-४२-२१॥
    yā putraṃ pārthivendrasya pravāsayati nirghṛṇā |
    kastāṃ prāpya sukhaṃ jīvedadharmyāṃ duṣṭacāriṇīm || 2-42-21||

    RMY 2-42-22

    न हि प्रव्रजिते रामे जीविष्यति महीपतिः ।
    मृते दशरथे व्यक्तं विलोपस्तदनन्तरम् ॥ २-४२-२२॥
    na hi pravrajite rāme jīviṣyati mahīpatiḥ |
    mṛte daśarathe vyaktaṃ vilopastadanantaram || 2-42-22||

    RMY 2-42-23

    ते विषं पिबतालोड्य क्षीणपुण्याः सुदुर्गताः ।
    राघवं वानुगच्छध्वमश्रुतिं वापि गच्छत ॥ २-४२-२३॥
    te viṣaṃ pibatāloḍya kṣīṇapuṇyāḥ sudurgatāḥ |
    rāghavaṃ vānugacchadhvamaśrutiṃ vāpi gacchata || 2-42-23||

    RMY 2-42-24

    मिथ्या प्रव्राजितो रामः सभार्यः सहलक्ष्मणः ।
    भरते संनिषृष्टाः स्मः सौनिके पशवो यथा ॥ २-४२-२४॥
    mithyā pravrājito rāmaḥ sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
    bharate saṃniṣṛṣṭāḥ smaḥ saunike paśavo yathā || 2-42-24||

    RMY 2-42-25

    तास्तथा विलपन्त्यस्तु नगरे नागरस्त्रियः ।
    चुक्रुशुर्भृशसंतप्ता मृत्योरिव भयागमे ॥ २-४२-२५॥
    tāstathā vilapantyastu nagare nāgarastriyaḥ |
    cukruśurbhṛśasaṃtaptā mṛtyoriva bhayāgame || 2-42-25||

    RMY 2-42-26

    तथा स्त्रियो रामनिमित्तमातुरा यथा सुते भ्रातरि वा विवासिते ।
    विलप्य दीना रुरुदुर्विचेतसः सुतैर्हि तासामधिको हि सोऽभवत् ॥ २-४२-२६॥
    tathā striyo rāmanimittamāturā yathā sute bhrātari vā vivāsite |
    vilapya dīnā rurudurvicetasaḥ sutairhi tāsāmadhiko hi so'bhavat || 2-42-26||

    Sarga: 43/111 (15)

    RMY 2-43-1

    रामोऽपि रात्रिशेषेण तेनैव महदन्तरम् ।
    जगाम पुरुषव्याघ्रः पितुराज्ञामनुस्मरन् ॥ २-४३-१॥
    rāmo'pi rātriśeṣeṇa tenaiva mahadantaram |
    jagāma puruṣavyāghraḥ piturājñāmanusmaran || 2-43-1||

    RMY 2-43-2

    तथैव गच्छतस्तस्य व्यपायाद्रजनी शिवा ।
    उपास्य स शिवां संध्यां विषयान्तं व्यगाहत ॥ २-४३-२॥
    tathaiva gacchatastasya vyapāyādrajanī śivā |
    upāsya sa śivāṃ saṃdhyāṃ viṣayāntaṃ vyagāhata || 2-43-2||

    RMY 2-43-3

    ग्रामान्विकृष्टसीमांस्तान्पुष्पितानि वनानि च ।
    पश्यन्नतिययौ शीघ्रं शरैरिव हयोत्तमैः ॥ २-४३-३॥
    grāmānvikṛṣṭasīmāṃstānpuṣpitāni vanāni ca |
    paśyannatiyayau śīghraṃ śarairiva hayottamaiḥ || 2-43-3||

    RMY 2-43-4

    शृण्वन्वाचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम् ।
    राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम् ॥ २-४३-४॥
    śṛṇvanvāco manuṣyāṇāṃ grāmasaṃvāsavāsinām |
    rājānaṃ dhigdaśarathaṃ kāmasya vaśamāgatam || 2-43-4||

    RMY 2-43-5

    हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी ।
    तीक्ष्णा संभिन्नमर्यादा तीक्ष्णे कर्मणि वर्तते ॥ २-४३-५॥
    hā nṛśaṃsādya kaikeyī pāpā pāpānubandhinī |
    tīkṣṇā saṃbhinnamaryādā tīkṣṇe karmaṇi vartate || 2-43-5||

    RMY 2-43-6

    या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम् ।
    वन वासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशमतन्द्रितम् ॥ २-४३-६॥
    yā putramīdṛśaṃ rājñaḥ pravāsayati dhārmikam |
    vana vāse mahāprājñaṃ sānukrośamatandritam || 2-43-6||

    RMY 2-43-7

    एता वाचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम् ।
    शृण्वन्नतिययौ वीरः कोसलान्कोसलेश्वरः ॥ २-४३-७॥
    etā vāco manuṣyāṇāṃ grāmasaṃvāsavāsinām |
    śṛṇvannatiyayau vīraḥ kosalānkosaleśvaraḥ || 2-43-7||

    RMY 2-43-8

    ततो वेदश्रुतिं नाम शिववारिवहां नदीम् ।
    उत्तीर्याभिमुखः प्रायादगस्त्याध्युषितां दिशम् ॥ २-४३-८॥
    tato vedaśrutiṃ nāma śivavārivahāṃ nadīm |
    uttīryābhimukhaḥ prāyādagastyādhyuṣitāṃ diśam || 2-43-8||

    RMY 2-43-9

    गत्वा तु सुचिरं कालं ततः शीतजलां नदीम् ।
    गोमतीं गोयुतानूपामतरत्सागरंगमाम् ॥ २-४३-९॥
    gatvā tu suciraṃ kālaṃ tataḥ śītajalāṃ nadīm |
    gomatīṃ goyutānūpāmataratsāgaraṃgamām || 2-43-9||

    RMY 2-43-10

    गोमतीं चाप्यतिक्रम्य राघवः शीघ्रगैर्हयैः ।
    मयूरहंसाभिरुतां ततार स्यन्दिकां नदीम् ॥ २-४३-१०॥
    gomatīṃ cāpyatikramya rāghavaḥ śīghragairhayaiḥ |
    mayūrahaṃsābhirutāṃ tatāra syandikāṃ nadīm || 2-43-10||

    RMY 2-43-11

    स महीं मनुना राज्ञा दत्तामिक्ष्वाकवे पुरा ।
    स्फीतां राष्ट्रावृतां रामो वैदेहीमन्वदर्शयत् ॥ २-४३-११॥
    sa mahīṃ manunā rājñā dattāmikṣvākave purā |
    sphītāṃ rāṣṭrāvṛtāṃ rāmo vaidehīmanvadarśayat || 2-43-11||

    RMY 2-43-12

    सूत इत्येव चाभाष्य सारथिं तमभीक्ष्णशः ।
    हंसमत्तस्वरः श्रीमानुवाच पुरुषर्षभः ॥ २-४३-१२॥
    sūta ityeva cābhāṣya sārathiṃ tamabhīkṣṇaśaḥ |
    haṃsamattasvaraḥ śrīmānuvāca puruṣarṣabhaḥ || 2-43-12||

    RMY 2-43-13

    कदाहं पुनरागम्य सरय्वाः पुष्पिते वने ।
    मृगयां पर्याटष्यामि मात्रा पित्रा च संगतः ॥ २-४३-१३॥
    kadāhaṃ punarāgamya sarayvāḥ puṣpite vane |
    mṛgayāṃ paryāṭaṣyāmi mātrā pitrā ca saṃgataḥ || 2-43-13||

    RMY 2-43-14

    नात्यर्थमभिकाङ्क्षामि मृगयां सरयूवने ।
    रतिर्ह्येषातुला लोके राजर्षिगणसंमता ॥ २-४३-१४॥
    nātyarthamabhikāṅkṣāmi mṛgayāṃ sarayūvane |
    ratirhyeṣātulā loke rājarṣigaṇasaṃmatā || 2-43-14||

    RMY 2-43-15

    स तमध्वानमैक्ष्वाकः सूतं मधुरया गिरा ।
    तं तमर्थमभिप्रेत्य ययौवाक्यमुदीरयन् ॥ २-४३-१५॥
    sa tamadhvānamaikṣvākaḥ sūtaṃ madhurayā girā |
    taṃ tamarthamabhipretya yayauvākyamudīrayan || 2-43-15||

    Sarga: 44/111 (27)

    RMY 2-44-1

    विशालान्कोसलान्रम्यान्यात्वा लक्ष्मणपूर्वजः ।
    आससाद महाबाहुः शृङ्गवेरपुरं प्रति ॥ २-४४-१॥
    viśālānkosalānramyānyātvā lakṣmaṇapūrvajaḥ |
    āsasāda mahābāhuḥ śṛṅgaverapuraṃ prati || 2-44-1||

    RMY 2-44-2

    तत्र त्रिपथगां दिव्यां शिवतोयामशैवलाम् ।
    ददर्श राघवो गङ्गां पुण्यामृषिनिसेविताम् ॥ २-४४-२॥
    tatra tripathagāṃ divyāṃ śivatoyāmaśaivalām |
    dadarśa rāghavo gaṅgāṃ puṇyāmṛṣinisevitām || 2-44-2||

    RMY 2-44-3

    हंससारससंघुष्टां चक्रवाकोपकूजिताम् ।
    शिंशुमरैश्च नक्रैश्च भुजंगैश्च निषेविताम् ॥ २-४४-३॥
    haṃsasārasasaṃghuṣṭāṃ cakravākopakūjitām |
    śiṃśumaraiśca nakraiśca bhujaṃgaiśca niṣevitām || 2-44-3||

    RMY 2-44-4

    तामूर्मिकलिलावर्तामन्ववेक्ष्य महारथः ।
    सुमन्त्रमब्रवीत्सूतमिहैवाद्य वसामहे ॥ २-४४-४॥
    tāmūrmikalilāvartāmanvavekṣya mahārathaḥ |
    sumantramabravītsūtamihaivādya vasāmahe || 2-44-4||

    RMY 2-44-5

    अविदूरादयं नद्या बहुपुष्पप्रवालवान् ।
    सुमहानिङ्गुदीवृक्षो वसामोऽत्रैव सारथे ॥ २-४४-५॥
    avidūrādayaṃ nadyā bahupuṣpapravālavān |
    sumahāniṅgudīvṛkṣo vasāmo'traiva sārathe || 2-44-5||

    RMY 2-44-6

    लक्षणश्च सुमन्त्रश्च बाढमित्येव राघवम् ।
    उक्त्वा तमिङ्गुदीवृक्षं तदोपययतुर्हयैः ॥ २-४४-६॥
    lakṣaṇaśca sumantraśca bāḍhamityeva rāghavam |
    uktvā tamiṅgudīvṛkṣaṃ tadopayayaturhayaiḥ || 2-44-6||

    RMY 2-44-7

    रामोऽभियाय तं रम्यं वृक्षमिक्ष्वाकुनन्दनः ।
    रथादवातरत्तस्मात्सभार्यः सहलक्ष्मणः ॥ २-४४-७॥
    rāmo'bhiyāya taṃ ramyaṃ vṛkṣamikṣvākunandanaḥ |
    rathādavātarattasmātsabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ || 2-44-7||

    RMY 2-44-8

    सुमन्त्रोऽप्यवतीर्यैव मोचयित्वा हयोत्तमान् ।
    वृक्षमूलगतं राममुपतस्थे कृताञ्जलिः ॥ २-४४-८॥
    sumantro'pyavatīryaiva mocayitvā hayottamān |
    vṛkṣamūlagataṃ rāmamupatasthe kṛtāñjaliḥ || 2-44-8||

    RMY 2-44-9

    तत्र राजा गुहो नाम रामस्यात्मसमः सखा ।
    निषादजात्यो बलवान्स्थपतिश्चेति विश्रुतः ॥ २-४४-९॥
    tatra rājā guho nāma rāmasyātmasamaḥ sakhā |
    niṣādajātyo balavānsthapatiśceti viśrutaḥ || 2-44-9||

    RMY 2-44-10

    स श्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं रामं विषयमागतम् ।
    वृद्धैः परिवृतोऽमात्यैर्ज्ञातिभिश्चाप्युपागतः ॥ २-४४-१०॥
    sa śrutvā puruṣavyāghraṃ rāmaṃ viṣayamāgatam |
    vṛddhaiḥ parivṛto'mātyairjñātibhiścāpyupāgataḥ || 2-44-10||

    RMY 2-44-11

    ततो निषादाधिपतिं दृष्ट्वा दूरादवस्थितम् ।
    सह सौमित्रिणा रामः समागच्छद्गुहेन सः ॥ २-४४-११॥
    tato niṣādādhipatiṃ dṛṣṭvā dūrādavasthitam |
    saha saumitriṇā rāmaḥ samāgacchadguhena saḥ || 2-44-11||

    RMY 2-44-12

    तमार्तः संपरिष्वज्य गुहो राघवमब्रवीत् ।
    यथायोध्या तथेदं ते राम किं करवाणि ते ॥ २-४४-१२॥
    tamārtaḥ saṃpariṣvajya guho rāghavamabravīt |
    yathāyodhyā tathedaṃ te rāma kiṃ karavāṇi te || 2-44-12||

    RMY 2-44-13

    ततो गुणवदन्नाद्यमुपादाय पृथग्विधम् ।
    अर्घ्यं चोपानयत्क्षिप्रं वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २-४४-१३॥
    tato guṇavadannādyamupādāya pṛthagvidham |
    arghyaṃ copānayatkṣipraṃ vākyaṃ cedamuvāca ha || 2-44-13||

    RMY 2-44-14

    स्वागतं ते महाबाहो तवेयमखिला मही ।
    वयं प्रेष्या भवान्भर्ता साधु राज्यं प्रशाधि नः ॥ २-४४-१४॥
    svāgataṃ te mahābāho taveyamakhilā mahī |
    vayaṃ preṣyā bhavānbhartā sādhu rājyaṃ praśādhi naḥ || 2-44-14||

    RMY 2-44-15

    भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च लेह्यं चेदमुपस्थितम् ।
    शयनानि च मुख्यानि वाजिनां खादनं च ते ॥ २-४४-१५॥
    bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca lehyaṃ cedamupasthitam |
    śayanāni ca mukhyāni vājināṃ khādanaṃ ca te || 2-44-15||

    RMY 2-44-16

    गुहमेव ब्रुवाणं तं राघवः प्रत्युवाच ह ।
    अर्चिताश्चैव हृष्टाश्च भवता सर्वथा वयम् ॥ २-४४-१६॥
    guhameva bruvāṇaṃ taṃ rāghavaḥ pratyuvāca ha |
    arcitāścaiva hṛṣṭāśca bhavatā sarvathā vayam || 2-44-16||

    RMY 2-44-17

    पद्भ्यामभिगमाच्चैव स्नेहसंदर्शनेन च ।
    भुजाभ्यां साधुवृत्ताभ्यां पीडयन्वाक्यमब्रवीत् ॥ २-४४-१७॥
    padbhyāmabhigamāccaiva snehasaṃdarśanena ca |
    bhujābhyāṃ sādhuvṛttābhyāṃ pīḍayanvākyamabravīt || 2-44-17||

    RMY 2-44-18

    दिष्ट्या त्वां गुह पश्यामि अरोगं सह बान्धवैः ।
    अपि ते कूशलं राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च ॥ २-४४-१८॥
    diṣṭyā tvāṃ guha paśyāmi arogaṃ saha bāndhavaiḥ |
    api te kūśalaṃ rāṣṭre mitreṣu ca dhaneṣu ca || 2-44-18||

    RMY 2-44-19

    यत्त्विदं भवता किंचित्प्रीत्या समुपकल्पितम् ।
    सर्वं तदनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे ॥ २-४४-१९॥
    yattvidaṃ bhavatā kiṃcitprītyā samupakalpitam |
    sarvaṃ tadanujānāmi na hi varte pratigrahe || 2-44-19||

    RMY 2-44-20

    कुशचीराजिनधरं फलमूलाशनं च माम् ।
    विद्धि प्रणिहितं धर्मे तापसं वनगोचरम् ॥ २-४४-२०॥
    kuśacīrājinadharaṃ phalamūlāśanaṃ ca mām |
    viddhi praṇihitaṃ dharme tāpasaṃ vanagocaram || 2-44-20||

    RMY 2-44-21

    अश्वानां खादनेनाहमर्थी नान्येन केनचित् ।
    एतावतात्रभवता भविष्यामि सुपूजितः ॥ २-४४-२१॥
    aśvānāṃ khādanenāhamarthī nānyena kenacit |
    etāvatātrabhavatā bhaviṣyāmi supūjitaḥ || 2-44-21||

    RMY 2-44-22

    एते हि दयिता राज्ञः पितुर्दशरथस्य मे ।
    एतैः सुविहितैरश्वैर्भविष्याम्यहमर्चितः ॥ २-४४-२२॥
    ete hi dayitā rājñaḥ piturdaśarathasya me |
    etaiḥ suvihitairaśvairbhaviṣyāmyahamarcitaḥ || 2-44-22||

    RMY 2-44-23

    अश्वानां प्रतिपानं च खादनं चैव सोऽन्वशात् ।
    गुहस्तत्रैव पुरुषांस्त्वरितं दीयतामिति ॥ २-४४-२३॥
    aśvānāṃ pratipānaṃ ca khādanaṃ caiva so'nvaśāt |
    guhastatraiva puruṣāṃstvaritaṃ dīyatāmiti || 2-44-23||

    RMY 2-44-24

    ततश्चीरोत्तरासङ्गः संध्यामन्वास्य पश्चिमाम् ।
    जलमेवाददे भोज्यं लक्ष्मणेनाहृतं स्वयम् ॥ २-४४-२४॥
    tataścīrottarāsaṅgaḥ saṃdhyāmanvāsya paścimām |
    jalamevādade bhojyaṃ lakṣmaṇenāhṛtaṃ svayam || 2-44-24||

    RMY 2-44-25

    तस्य भूमौ शयानस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः ।
    सभार्यस्य ततोऽभ्येत्य तस्थौ वृक्षमुपाश्रितः ॥ २-४४-२५॥
    tasya bhūmau śayānasya pādau prakṣālya lakṣmaṇaḥ |
    sabhāryasya tato'bhyetya tasthau vṛkṣamupāśritaḥ || 2-44-25||

    RMY 2-44-26

    गुहोऽपि सह सूतेन सौमित्रिमनुभाषयन् ।
    अन्वजाग्रत्ततो राममप्रमत्तो धनुर्धरः ॥ २-४४-२६॥
    guho'pi saha sūtena saumitrimanubhāṣayan |
    anvajāgrattato rāmamapramatto dhanurdharaḥ || 2-44-26||

    RMY 2-44-27

    तथा शयानस्य ततोऽस्य धीमतो यशस्विनो दाशरथेर्महात्मनः ।
    अदृष्टदुःखस्य सुखोचितस्य सा तदा व्यतीयाय चिरेण शर्वरी ॥ २-४४-२७॥
    tathā śayānasya tato'sya dhīmato yaśasvino dāśarathermahātmanaḥ |
    adṛṣṭaduḥkhasya sukhocitasya sā tadā vyatīyāya cireṇa śarvarī || 2-44-27||

    Sarga: 45/111 (24)

    RMY 2-45-1

    तं जाग्रतमदम्भेन भ्रातुरर्थाय लक्ष्मणम् ।
    गुहः संतापसंतप्तो राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥ २-४५-१॥
    taṃ jāgratamadambhena bhrāturarthāya lakṣmaṇam |
    guhaḥ saṃtāpasaṃtapto rāghavaṃ vākyamabravīt || 2-45-1||

    RMY 2-45-2

    इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता ।
    प्रत्याश्वसिहि साध्वस्यां राजपुत्र यथासुखम् ॥ २-४५-२॥
    iyaṃ tāta sukhā śayyā tvadarthamupakalpitā |
    pratyāśvasihi sādhvasyāṃ rājaputra yathāsukham || 2-45-2||

    RMY 2-45-3

    उचितोऽयं जनः सर्वः क्लेशानां त्वं सुखोचितः ।
    गुप्त्यर्थं जागरिष्यामः काकुत्स्थस्य वयं निशाम् ॥ २-४५-३॥
    ucito'yaṃ janaḥ sarvaḥ kleśānāṃ tvaṃ sukhocitaḥ |
    guptyarthaṃ jāgariṣyāmaḥ kākutsthasya vayaṃ niśām || 2-45-3||

    RMY 2-45-4

    न हि रामात्प्रियतरो ममास्ति भुवि कश्चन ।
    ब्रवीम्येतदहं सत्यं सत्येनैव च ते शपे ॥ २-४५-४॥
    na hi rāmātpriyataro mamāsti bhuvi kaścana |
    bravīmyetadahaṃ satyaṃ satyenaiva ca te śape || 2-45-4||

    RMY 2-45-5

    अस्य प्रसादादाशंसे लोकेऽस्मिन्सुमहद्यशः ।
    धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थावाप्तिं च केवलाम् ॥ २-४५-५॥
    asya prasādādāśaṃse loke'sminsumahadyaśaḥ |
    dharmāvāptiṃ ca vipulāmarthāvāptiṃ ca kevalām || 2-45-5||

    RMY 2-45-6

    सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया ।
    रक्षिष्यामि धनुष्पाणिः सर्वतो ज्ञातिभिः सह ॥ २-४५-६॥
    so'haṃ priyasakhaṃ rāmaṃ śayānaṃ saha sītayā |
    rakṣiṣyāmi dhanuṣpāṇiḥ sarvato jñātibhiḥ saha || 2-45-6||

    RMY 2-45-7

    न हि मेऽविदितं किंचिद्वनेऽस्मिंश्चरतः सदा ।
    चतुरङ्गं ह्यपि बलं सुमहत्प्रसहेमहि ॥ २-४५-७॥
    na hi me'viditaṃ kiṃcidvane'smiṃścarataḥ sadā |
    caturaṅgaṃ hyapi balaṃ sumahatprasahemahi || 2-45-7||

    RMY 2-45-8

    लक्ष्मणस्तं तदोवाच रक्ष्यमाणास्त्वयानघ ।
    नात्र भीता वयं सर्वे धर्ममेवानुपश्यता ॥ २-४५-८॥
    lakṣmaṇastaṃ tadovāca rakṣyamāṇāstvayānagha |
    nātra bhītā vayaṃ sarve dharmamevānupaśyatā || 2-45-8||

    RMY 2-45-9

    कथं दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया ।
    शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा ॥ २-४५-९॥
    kathaṃ dāśarathau bhūmau śayāne saha sītayā |
    śakyā nidrā mayā labdhuṃ jīvitaṃ vā sukhāni vā || 2-45-9||

    RMY 2-45-10

    यो न देवासुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुं युधि ।
    तं पश्य सुखसंविष्टं तृणेषु सह सीतया ॥ २-४५-१०॥
    yo na devāsuraiḥ sarvaiḥ śakyaḥ prasahituṃ yudhi |
    taṃ paśya sukhasaṃviṣṭaṃ tṛṇeṣu saha sītayā || 2-45-10||

    RMY 2-45-11

    यो मन्त्र तपसा लब्धो विविधैश्च परिश्रमैः ।
    एको दशरथस्यैष पुत्रः सदृशलक्षणः ॥ २-४५-११॥
    yo mantra tapasā labdho vividhaiśca pariśramaiḥ |
    eko daśarathasyaiṣa putraḥ sadṛśalakṣaṇaḥ || 2-45-11||

    RMY 2-45-12

    अस्मिन्प्रव्रजितो राजा न चिरं वर्तयिष्यति ।
    विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति ॥ २-४५-१२॥
    asminpravrajito rājā na ciraṃ vartayiṣyati |
    vidhavā medinī nūnaṃ kṣiprameva bhaviṣyati || 2-45-12||

    RMY 2-45-13

    विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः ।
    निर्घोषोपरतं तात मन्ये राजनिवेशनम् ॥ २-४५-१३॥
    vinadya sumahānādaṃ śrameṇoparatāḥ striyaḥ |
    nirghoṣoparataṃ tāta manye rājaniveśanam || 2-45-13||

    RMY 2-45-14

    कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम ।
    नाशंसे यदि जीवन्ति सर्वे ते शर्वरीमिमाम् ॥ २-४५-१४॥
    kausalyā caiva rājā ca tathaiva jananī mama |
    nāśaṃse yadi jīvanti sarve te śarvarīmimām || 2-45-14||

    RMY 2-45-15

    जीवेदपि हि मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया ।
    तद्दुःखं यत्तु कौसल्या वीरसूर्विनशिष्यति ॥ २-४५-१५॥
    jīvedapi hi me mātā śatrughnasyānvavekṣayā |
    tadduḥkhaṃ yattu kausalyā vīrasūrvinaśiṣyati || 2-45-15||

    RMY 2-45-16

    अनुरक्तजनाकीर्णा सुखालोकप्रियावहा ।
    राजव्यसनसंसृष्टा सा पुरी विनशिष्यति ॥ २-४५-१६॥
    anuraktajanākīrṇā sukhālokapriyāvahā |
    rājavyasanasaṃsṛṣṭā sā purī vinaśiṣyati || 2-45-16||

    RMY 2-45-17

    अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनवाप्य मनोरथम् ।
    राज्ये राममनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति ॥ २-४५-१७॥
    atikrāntamatikrāntamanavāpya manoratham |
    rājye rāmamanikṣipya pitā me vinaśiṣyati || 2-45-17||

    RMY 2-45-18

    सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन्काले ह्युपस्थिते ।
    प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम् ॥ २-४५-१८॥
    siddhārthāḥ pitaraṃ vṛttaṃ tasminkāle hyupasthite |
    pretakāryeṣu sarveṣu saṃskariṣyanti bhūmipam || 2-45-18||

    RMY 2-45-19

    रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम् ।
    हर्म्यप्रासादसंपन्नां गणिकावरशोभिताम् ॥ २-४५-१९॥
    ramyacatvarasaṃsthānāṃ suvibhaktamahāpathām |
    harmyaprāsādasaṃpannāṃ gaṇikāvaraśobhitām || 2-45-19||

    RMY 2-45-20

    रथाश्वगजसंबाधां तूर्यनादविनादिताम् ।
    सर्वकल्याणसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम् ॥ २-४५-२०॥
    rathāśvagajasaṃbādhāṃ tūryanādavināditām |
    sarvakalyāṇasaṃpūrṇāṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulām || 2-45-20||

    RMY 2-45-21

    आरामोद्यानसंपन्नां समाजोत्सवशालिनीम् ।
    सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम ॥ २-४५-२१॥
    ārāmodyānasaṃpannāṃ samājotsavaśālinīm |
    sukhitā vicariṣyanti rājadhānīṃ piturmama || 2-45-21||

    RMY 2-45-22

    अपि सत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयम् ।
    निवृत्ते वनवासेऽस्मिन्नयोध्यां प्रविशेमहि ॥ २-४५-२२॥
    api satyapratijñena sārdhaṃ kuśalinā vayam |
    nivṛtte vanavāse'sminnayodhyāṃ praviśemahi || 2-45-22||

    RMY 2-45-23

    परिदेवयमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः ।
    तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी सात्यवर्तत ॥ २-४५-२३॥
    paridevayamānasya duḥkhārtasya mahātmanaḥ |
    tiṣṭhato rājaputrasya śarvarī sātyavartata || 2-45-23||

    RMY 2-45-24

    तथा हि सत्यं ब्रुवति प्रजाहिते नरेन्द्रपुत्रे गुरुसौहृदाद्गुहः ।
    मुमोच बाष्पं व्यसनाभिपीडितो ज्वरातुरो नाग इव व्यथातुरः ॥ २-४५-२४॥
    tathā hi satyaṃ bruvati prajāhite narendraputre gurusauhṛdādguhaḥ |
    mumoca bāṣpaṃ vyasanābhipīḍito jvarāturo nāga iva vyathāturaḥ || 2-45-24||

    Sarga: 46/111 (79)

    RMY 2-46-1

    प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथु वृक्षा महायशाः ।
    उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥ २-४६-१॥
    prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthu vṛkṣā mahāyaśāḥ |
    uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam || 2-46-1||

    RMY 2-46-2

    भास्करोदयकालोऽयं गता भगवती निशा ।
    असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस्तात कूजति ॥ २-४६-२॥
    bhāskarodayakālo'yaṃ gatā bhagavatī niśā |
    asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilastāta kūjati || 2-46-2||

    RMY 2-46-3

    बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने ।
    तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरंगमाम् ॥ २-४६-३॥
    barhiṇānāṃ ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatāṃ vane |
    tarāma jāhnavīṃ saumya śīghragāṃ sāgaraṃgamām || 2-46-3||

    RMY 2-46-4

    विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।
    गुहमामन्त्र्य सूतं च सोऽतिष्ठद्भ्रातुरग्रतः ॥ २-४६-४॥
    vijñāya rāmasya vacaḥ saumitrirmitranandanaḥ |
    guhamāmantrya sūtaṃ ca so'tiṣṭhadbhrāturagrataḥ || 2-46-4||

    RMY 2-46-5

    ततः कलापान्संनह्य खड्गौ बद्ध्वा च धन्विनौ ।
    जग्मतुर्येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ ॥ २-४६-५॥
    tataḥ kalāpānsaṃnahya khaḍgau baddhvā ca dhanvinau |
    jagmaturyena tau gaṅgāṃ sītayā saha rāghavau || 2-46-5||

    RMY 2-46-6

    राममेव तु धर्मज्ञमुपगम्य विनीतवत् ।
    किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ २-४६-६॥
    rāmameva tu dharmajñamupagamya vinītavat |
    kimahaṃ karavāṇīti sūtaḥ prāñjalirabravīt || 2-46-6||

    RMY 2-46-7

    निवर्तस्वेत्युवाचैनमेतावद्धि कृतं मम ।
    यानं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामो महावनम् ॥ २-४६-७॥
    nivartasvetyuvācainametāvaddhi kṛtaṃ mama |
    yānaṃ vihāya padbhyāṃ tu gamiṣyāmo mahāvanam || 2-46-7||

    RMY 2-46-8

    आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः ।
    सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥ २-४६-८॥
    ātmānaṃ tvabhyanujñātamavekṣyārtaḥ sa sārathiḥ |
    sumantraḥ puruṣavyāghramaikṣvākamidamabravīt || 2-46-8||

    RMY 2-46-9

    नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केनचित् ।
    तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद्वने ॥ २-४६-९॥
    nātikrāntamidaṃ loke puruṣeṇeha kenacit |
    tava sabhrātṛbhāryasya vāsaḥ prākṛtavadvane || 2-46-9||

    RMY 2-46-10

    न मन्ये ब्रह्मचर्येऽस्ति स्वधीते वा फलोदयः ।
    मार्दवार्जवयोर्वापि त्वां चेद्व्यसनमागतम् ॥ २-४६-१०॥
    na manye brahmacarye'sti svadhīte vā phalodayaḥ |
    mārdavārjavayorvāpi tvāṃ cedvyasanamāgatam || 2-46-10||

    RMY 2-46-11

    सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् ।
    त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रीँल्लोकांस्तु जयन्निव ॥ २-४६-११॥
    saha rāghava vaidehyā bhrātrā caiva vane vasan |
    tvaṃ gatiṃ prāpsyase vīra trī~llokāṃstu jayanniva || 2-46-11||

    RMY 2-46-12

    वयं खलु हता राम ये तयाप्युपवञ्चिताः ।
    कैकेय्या वशमेष्यामः पापाया दुःखभागिनः ॥ २-४६-१२॥
    vayaṃ khalu hatā rāma ye tayāpyupavañcitāḥ |
    kaikeyyā vaśameṣyāmaḥ pāpāyā duḥkhabhāginaḥ || 2-46-12||

    RMY 2-46-13

    इति ब्रुवन्नात्म समं सुमन्त्रः सारथिस्तदा ।
    दृष्ट्वा दुर गतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम् ॥ २-४६-१३॥
    iti bruvannātma samaṃ sumantraḥ sārathistadā |
    dṛṣṭvā dura gataṃ rāmaṃ duḥkhārto rurude ciram || 2-46-13||

    RMY 2-46-14

    ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम् ।
    रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम् ॥ २-४६-१४॥
    tatastu vigate bāṣpe sūtaṃ spṛṣṭodakaṃ śucim |
    rāmastu madhuraṃ vākyaṃ punaḥ punaruvāca tam || 2-46-14||

    RMY 2-46-15

    इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये ।
    यथा दशरथो राजा मां न शोचेत्तथा कुरु ॥ २-४६-१५॥
    ikṣvākūṇāṃ tvayā tulyaṃ suhṛdaṃ nopalakṣaye |
    yathā daśaratho rājā māṃ na śocettathā kuru || 2-46-15||

    RMY 2-46-16

    शोकोपहत चेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः ।
    काम भारावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥ २-४६-१६॥
    śokopahata cetāśca vṛddhaśca jagatīpatiḥ |
    kāma bhārāvasannaśca tasmādetadbravīmi te || 2-46-16||

    RMY 2-46-17

    यद्यदाज्ञापयेत्किंचित्स महात्मा महीपतिः ।
    कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकाङ्क्षया ॥ २-४६-१७॥
    yadyadājñāpayetkiṃcitsa mahātmā mahīpatiḥ |
    kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ kāryaṃ tadavikāṅkṣayā || 2-46-17||

    RMY 2-46-18

    एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः ।
    यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥ २-४६-१८॥
    etadarthaṃ hi rājyāni praśāsati nareśvarāḥ |
    yadeṣāṃ sarvakṛtyeṣu mano na pratihanyate || 2-46-18||

    RMY 2-46-19

    तद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति ।
    न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत्तथा ॥ २-४६-१९॥
    tadyathā sa mahārājo nālīkamadhigacchati |
    na ca tāmyati duḥkhena sumantra kuru tattathā || 2-46-19||

    RMY 2-46-20

    अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं जितेन्द्रियम् ।
    ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं वचः ॥ २-४६-२०॥
    adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddhamāryaṃ jitendriyam |
    brūyāstvamabhivādyaiva mama hetoridaṃ vacaḥ || 2-46-20||

    RMY 2-46-21

    नैवाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली ।
    अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति वा ॥ २-४६-२१॥
    naivāhamanuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī |
    ayodhyāyāścyutāśceti vane vatsyāmaheti vā || 2-46-21||

    RMY 2-46-22

    चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः ।
    लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसि क्षिप्रमागतान् ॥ २-४६-२२॥
    caturdaśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ |
    lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca drakṣyasi kṣipramāgatān || 2-46-22||

    RMY 2-46-23

    एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे ।
    अन्याश्च देवीः सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः ॥ २-४६-२३॥
    evamuktvā tu rājānaṃ mātaraṃ ca sumantra me |
    anyāśca devīḥ sahitāḥ kaikeyīṃ ca punaḥ punaḥ || 2-46-23||

    RMY 2-46-24

    आरोग्यं ब्रूहि कौसल्यामथ पादाभिवन्दनम् ।
    सीताया मम चार्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च ॥ २-४६-२४॥
    ārogyaṃ brūhi kausalyāmatha pādābhivandanam |
    sītāyā mama cāryasya vacanāllakṣmaṇasya ca || 2-46-24||

    RMY 2-46-25

    ब्रूयाश्च हि महाराजं भरतं क्षिप्रमानय ।
    आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे ॥ २-४६-२५॥
    brūyāśca hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipramānaya |
    āgataścāpi bharataḥ sthāpyo nṛpamate pade || 2-46-25||

    RMY 2-46-26

    भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च ।
    अस्मत्संतापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति ॥ २-४६-२६॥
    bharataṃ ca pariṣvajya yauvarājye'bhiṣicya ca |
    asmatsaṃtāpajaṃ duḥkhaṃ na tvāmabhibhaviṣyati || 2-46-26||

    RMY 2-46-27

    भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे ।
    तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः ॥ २-४६-२७॥
    bharataścāpi vaktavyo yathā rājani vartase |
    tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsvevāviśeṣataḥ || 2-46-27||

    RMY 2-46-28

    यथा च तव कैकेयी सुमित्रा चाविशेषतः ।
    तथैव देवी कौसल्या मम माता विशेषतः ॥ २-४६-२८॥
    yathā ca tava kaikeyī sumitrā cāviśeṣataḥ |
    tathaiva devī kausalyā mama mātā viśeṣataḥ || 2-46-28||

    RMY 2-46-29

    निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः ।
    तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात्काकुत्स्थमब्रवीत् ॥ २-४६-२९॥
    nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śokakarśitaḥ |
    tatsarvaṃ vacanaṃ śrutvā snehātkākutsthamabravīt || 2-46-29||

    RMY 2-46-30

    यदहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहादविक्लवः ।
    भक्तिमानिति तत्तावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ २-४६-३०॥
    yadahaṃ nopacāreṇa brūyāṃ snehādaviklavaḥ |
    bhaktimāniti tattāvadvākyaṃ tvaṃ kṣantumarhasi || 2-46-30||

    RMY 2-46-31

    कथं हि त्वद्विहीनोऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम् ।
    तव तात वियोगेन पुत्रशोकाकुलामिव ॥ २-४६-३१॥
    kathaṃ hi tvadvihīno'haṃ pratiyāsyāmi tāṃ purīm |
    tava tāta viyogena putraśokākulāmiva || 2-46-31||

    RMY 2-46-32

    सराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः ।
    विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी ॥ २-४६-३२॥
    sarāmamapi tāvanme rathaṃ dṛṣṭvā tadā janaḥ |
    vinā rāmaṃ rathaṃ dṛṣṭvā vidīryetāpi sā purī || 2-46-32||

    RMY 2-46-33

    दैन्यं हि नगरी गच्छेद्दृष्ट्वा शून्यमिमं रथम् ।
    सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरमिवाहवे ॥ २-४६-३३॥
    dainyaṃ hi nagarī gaccheddṛṣṭvā śūnyamimaṃ ratham |
    sūtāvaśeṣaṃ svaṃ sainyaṃ hatavīramivāhave || 2-46-33||

    RMY 2-46-34

    दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम् ।
    चिन्तयन्त्योऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः ॥ २-४६-३४॥
    dūre'pi nivasantaṃ tvāṃ mānasenāgrataḥ sthitam |
    cintayantyo'dya nūnaṃ tvāṃ nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ || 2-46-34||

    RMY 2-46-35

    आर्तनादो हि यः पौरैर्मुक्तस्तद्विप्रवासने ।
    रथस्थं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः ॥ २-४६-३५॥
    ārtanādo hi yaḥ paurairmuktastadvipravāsane |
    rathasthaṃ māṃ niśāmyaiva kuryuḥ śataguṇaṃ tataḥ || 2-46-35||

    RMY 2-46-36

    अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया ।
    नीतोऽसौ मातुलकुलं संतापं मा कृथा इति ॥ २-४६-३६॥
    ahaṃ kiṃ cāpi vakṣyāmi devīṃ tava suto mayā |
    nīto'sau mātulakulaṃ saṃtāpaṃ mā kṛthā iti || 2-46-36||

    RMY 2-46-37

    असत्यमपि नैवाहं ब्रूयां वचनमीदृशम् ।
    कथमप्रियमेवाहं ब्रूयां सत्यमिदं वचः ॥ २-४६-३७॥
    asatyamapi naivāhaṃ brūyāṃ vacanamīdṛśam |
    kathamapriyamevāhaṃ brūyāṃ satyamidaṃ vacaḥ || 2-46-37||

    RMY 2-46-38

    मम तावन्नियोगस्थास्त्वद्बन्धुजनवाहिनः ।
    कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमाः ॥ २-४६-३८॥
    mama tāvanniyogasthāstvadbandhujanavāhinaḥ |
    kathaṃ rathaṃ tvayā hīnaṃ pravakṣyanti hayottamāḥ || 2-46-38||

    RMY 2-46-39

    यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि ।
    सरथोऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्त मात्र इह त्वया ॥ २-४६-३९॥
    yadi me yācamānasya tyāgameva kariṣyasi |
    saratho'gniṃ pravekṣyāmi tyakta mātra iha tvayā || 2-46-39||

    RMY 2-46-40

    भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते ।
    रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥ २-४६-४०॥
    bhaviṣyanti vane yāni tapovighnakarāṇi te |
    rathena pratibādhiṣye tāni sattvāni rāghava || 2-46-40||

    RMY 2-46-41

    तत्कृतेन मया प्राप्तं रथ चर्या कृतं सुखम् ।
    आशंसे त्वत्कृतेनाहं वनवासकृतं सुखम् ॥ २-४६-४१॥
    tatkṛtena mayā prāptaṃ ratha caryā kṛtaṃ sukham |
    āśaṃse tvatkṛtenāhaṃ vanavāsakṛtaṃ sukham || 2-46-41||

    RMY 2-46-42

    प्रसीदेच्छामि तेऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः ।
    प्रीत्याभिहितमिच्छामि भव मे पत्यनन्तरः ॥ २-४६-४२॥
    prasīdecchāmi te'raṇye bhavituṃ pratyanantaraḥ |
    prītyābhihitamicchāmi bhava me patyanantaraḥ || 2-46-42||

    RMY 2-46-43

    तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् ।
    अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्यहम् ॥ २-४६-४३॥
    tava śuśrūṣaṇaṃ mūrdhnā kariṣyāmi vane vasan |
    ayodhyāṃ devalokaṃ vā sarvathā prajahāmyaham || 2-46-43||

    RMY 2-46-44

    न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयायोध्या त्वया विना ।
    राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा ॥ २-४६-४४॥
    na hi śakyā praveṣṭuṃ sā mayāyodhyā tvayā vinā |
    rājadhānī mahendrasya yathā duṣkṛtakarmaṇā || 2-46-44||

    RMY 2-46-45

    इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः ।
    परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम् ॥ २-४६-४५॥
    ime cāpi hayā vīra yadi te vanavāsinaḥ |
    paricaryāṃ kariṣyanti prāpsyanti paramāṃ gatim || 2-46-45||

    RMY 2-46-46

    वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः ।
    यदनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः ॥ २-४६-४६॥
    vanavāse kṣayaṃ prāpte mamaiṣa hi manorathaḥ |
    yadanena rathenaiva tvāṃ vaheyaṃ purīṃ punaḥ || 2-46-46||

    RMY 2-46-47

    चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने ।
    क्षणभूतानि यास्यन्ति शतशस्तु ततोऽन्यथा ॥ २-४६-४७॥
    caturdaśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vane |
    kṣaṇabhūtāni yāsyanti śataśastu tato'nyathā || 2-46-47||

    RMY 2-46-48

    भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि ।
    भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुमर्हसि ॥ २-४६-४८॥
    bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragate pathi |
    bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātumarhasi || 2-46-48||

    RMY 2-46-49

    एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः ।
    रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥ २-४६-४९॥
    evaṃ bahuvidhaṃ dīnaṃ yācamānaṃ punaḥ punaḥ |
    rāmo bhṛtyānukampī tu sumantramidamabravīt || 2-46-49||

    RMY 2-46-50

    जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल ।
    शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः ॥ २-४६-५०॥
    jānāmi paramāṃ bhaktiṃ mayi te bhartṛvatsala |
    śṛṇu cāpi yadarthaṃ tvāṃ preṣayāmi purīmitaḥ || 2-46-50||

    RMY 2-46-51

    नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी ।
    कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः ॥ २-४६-५१॥
    nagarīṃ tvāṃ gataṃ dṛṣṭvā jananī me yavīyasī |
    kaikeyī pratyayaṃ gacchediti rāmo vanaṃ gataḥ || 2-46-51||

    RMY 2-46-52

    परितुष्टा हि सा देवि वनवासं गते मयि ।
    राजानं नातिशङ्केत मिथ्यावादीति धार्मिकम् ॥ २-४६-५२॥
    parituṣṭā hi sā devi vanavāsaṃ gate mayi |
    rājānaṃ nātiśaṅketa mithyāvādīti dhārmikam || 2-46-52||

    RMY 2-46-53

    एष मे प्रथमः कल्पो यदम्बा मे यवीयसी ।
    भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्नुयात् ॥ २-४६-५३॥
    eṣa me prathamaḥ kalpo yadambā me yavīyasī |
    bharatārakṣitaṃ sphītaṃ putrarājyamavāpnuyāt || 2-46-53||

    RMY 2-46-54

    मम प्रियार्थं राज्ञश्च सरथस्त्वं पुरीं व्रज ।
    संदिष्टश्चासि यानर्थांस्तांस्तान्ब्रूयास्तथातथा ॥ २-४६-५४॥
    mama priyārthaṃ rājñaśca sarathastvaṃ purīṃ vraja |
    saṃdiṣṭaścāsi yānarthāṃstāṃstānbrūyāstathātathā || 2-46-54||

    RMY 2-46-55

    इत्युक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ।
    गुहं वचनमक्लीबं रामो हेतुमदब्रवीत् ।
    जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय ॥ २-४६-५५॥
    ityuktvā vacanaṃ sūtaṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ |
    guhaṃ vacanamaklībaṃ rāmo hetumadabravīt |
    jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrodhakṣīramānaya || 2-46-55||

    RMY 2-46-56

    तत्क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत् ।
    लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्तेनाकरोज्जटाः ॥ २-४६-५६॥
    tatkṣīraṃ rājaputrāya guhaḥ kṣipramupāharat |
    lakṣmaṇasyātmanaścaiva rāmastenākarojjaṭāḥ || 2-46-56||

    RMY 2-46-57

    तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ ।
    अशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ २-४६-५७॥
    tau tadā cīravasanau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |
    aśobhetāmṛṣisamau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 2-46-57||

    RMY 2-46-58

    ततो वैखानसं मार्गमास्थितः सहलक्ष्मणः ।
    व्रतमादिष्टवान्रामः सहायं गुहमब्रवीत् ॥ २-४६-५८॥
    tato vaikhānasaṃ mārgamāsthitaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
    vratamādiṣṭavānrāmaḥ sahāyaṃ guhamabravīt || 2-46-58||

    RMY 2-46-59

    अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा ।
    भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम् ॥ २-४६-५९॥
    apramatto bale kośe durge janapade tathā |
    bhavethā guha rājyaṃ hi durārakṣatamaṃ matam || 2-46-59||

    RMY 2-46-60

    ततस्तं समनुज्ञाय गुहमिक्ष्वाकुनन्दनः ।
    जगाम तूर्णमव्यग्रः सभार्यः सहलक्ष्मणः ॥ २-४६-६०॥
    tatastaṃ samanujñāya guhamikṣvākunandanaḥ |
    jagāma tūrṇamavyagraḥ sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ || 2-46-60||

    RMY 2-46-61

    स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावमिक्ष्वाकुनन्दनः ।
    तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गामिदं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ २-४६-६१॥
    sa tu dṛṣṭvā nadītīre nāvamikṣvākunandanaḥ |
    titīrṣuḥ śīghragāṃ gaṅgāmidaṃ lakṣmaṇamabravīt || 2-46-61||

    RMY 2-46-62

    आरोह त्वं नर व्याघ्र स्थितां नावमिमां शनैः ।
    सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विनीम् ॥ २-४६-६२॥
    āroha tvaṃ nara vyāghra sthitāṃ nāvamimāṃ śanaiḥ |
    sītāṃ cāropayānvakṣaṃ parigṛhya manasvinīm || 2-46-62||

    RMY 2-46-63

    स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वमप्रतिकूलयन् ।
    आरोप्य मैथिलीं पूर्वमारुरोहात्मवांस्ततः ॥ २-४६-६३॥
    sa bhrātuḥ śāsanaṃ śrutvā sarvamapratikūlayan |
    āropya maithilīṃ pūrvamārurohātmavāṃstataḥ || 2-46-63||

    RMY 2-46-64

    अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः ।
    ततो निषादाधिपतिर्गुहो ज्ञातीनचोदयत् ॥ २-४६-६४॥
    athāruroha tejasvī svayaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |
    tato niṣādādhipatirguho jñātīnacodayat || 2-46-64||

    RMY 2-46-65

    अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम् ।
    आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास नाविकान् ॥ २-४६-६५॥
    anujñāya sumantraṃ ca sabalaṃ caiva taṃ guham |
    āsthāya nāvaṃ rāmastu codayāmāsa nāvikān || 2-46-65||

    RMY 2-46-66

    ततस्तैश्चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता ।
    शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलमत्यगात् ॥ २-४६-६६॥
    tatastaiścoditā sā nauḥ karṇadhārasamāhitā |
    śubhasphyavegābhihatā śīghraṃ salilamatyagāt || 2-46-66||

    RMY 2-46-67

    मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास्त्वनिन्दिता ।
    वैदेही प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिदमब्रवीत् ॥ २-४६-६७॥
    madhyaṃ tu samanuprāpya bhāgīrathyāstvaninditā |
    vaidehī prāñjalirbhūtvā tāṃ nadīmidamabravīt || 2-46-67||

    RMY 2-46-68

    पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः ।
    निदेशं पालयत्वेनं गङ्गे त्वदभिरक्षितः ॥ २-४६-६८॥
    putro daśarathasyāyaṃ mahārājasya dhīmataḥ |
    nideśaṃ pālayatvenaṃ gaṅge tvadabhirakṣitaḥ || 2-46-68||

    RMY 2-46-69

    चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने ।
    भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति ॥ २-४६-६९॥
    caturdaśa hi varṣāṇi samagrāṇyuṣya kānane |
    bhrātrā saha mayā caiva punaḥ pratyāgamiṣyati || 2-46-69||

    RMY 2-46-70

    ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता ।
    यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धये ॥ २-४६-७०॥
    tatastvāṃ devi subhage kṣemeṇa punarāgatā |
    yakṣye pramuditā gaṅge sarvakāmasamṛddhaye || 2-46-70||

    RMY 2-46-71

    त्वं हि त्रिपथगा देवि ब्रह्म लोकं समीक्षसे ।
    भार्या चोदधिराजस्य लोकेऽस्मिन्संप्रदृश्यसे ॥ २-४६-७१॥
    tvaṃ hi tripathagā devi brahma lokaṃ samīkṣase |
    bhāryā codadhirājasya loke'sminsaṃpradṛśyase || 2-46-71||

    RMY 2-46-72

    सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने ।
    प्राप्त राज्ये नरव्याघ्र शिवेन पुनरागते ॥ २-४६-७२॥
    sā tvāṃ devi namasyāmi praśaṃsāmi ca śobhane |
    prāpta rājye naravyāghra śivena punarāgate || 2-46-72||

    RMY 2-46-73

    गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम् ।
    ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया ॥ २-४६-७३॥
    gavāṃ śatasahasrāṇi vastrāṇyannaṃ ca peśalam |
    brāhmaṇebhyaḥ pradāsyāmi tava priyacikīrṣayā || 2-46-73||

    RMY 2-46-74

    तथा संभाषमाणा सा सीता गङ्गामनिन्दिता ।
    दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रमेवाभ्युपागमत् ॥ २-४६-७४॥
    tathā saṃbhāṣamāṇā sā sītā gaṅgāmaninditā |
    dakṣiṇā dakṣiṇaṃ tīraṃ kṣipramevābhyupāgamat || 2-46-74||

    RMY 2-46-75

    तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः ।
    प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परंतपः ॥ २-४६-७५॥
    tīraṃ tu samanuprāpya nāvaṃ hitvā nararṣabhaḥ |
    prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidehyā ca paraṃtapaḥ || 2-46-75||

    RMY 2-46-76

    अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम् ।
    अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वामनुगच्छतु ॥ २-४६-७६॥
    athābravīnmahābāhuḥ sumitrānandavardhanam |
    agrato gaccha saumitre sītā tvāmanugacchatu || 2-46-76||

    RMY 2-46-77

    पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन् ।
    अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति ॥ २-४६-७७॥
    pṛṣṭhato'haṃ gamiṣyāmi tvāṃ ca sītāṃ ca pālayan |
    adya duḥkhaṃ tu vaidehī vanavāsasya vetsyati || 2-46-77||

    RMY 2-46-78

    गतं तु गङ्गापरपारमाशु रामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य ।
    अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृष्टिर्मुमोच बाष्पं व्यथितस्तपस्वी ॥ २-४६-७८॥
    gataṃ tu gaṅgāparapāramāśu rāmaṃ sumantraḥ pratataṃ nirīkṣya |
    adhvaprakarṣādvinivṛttadṛṣṭirmumoca bāṣpaṃ vyathitastapasvī || 2-46-78||

    RMY 2-46-79

    तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान्वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम् ।
    आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौ वासाय काले ययतुर्वनस्पतिम् ॥ २-४६-७९॥
    tau tatra hatvā caturo mahāmṛgānvarāhamṛśyaṃ pṛṣataṃ mahārurum |
    ādāya medhyaṃ tvaritaṃ bubhukṣitau vāsāya kāle yayaturvanaspatim || 2-46-79||

    Sarga: 47/111 (33)

    RMY 2-47-1

    स तं वृक्षं समासाद्य संध्यामन्वास्य पश्चिमाम् ।
    रामो रमयतां श्रेष्ठ इति होवाच लक्ष्मणम् ॥ २-४७-१॥
    sa taṃ vṛkṣaṃ samāsādya saṃdhyāmanvāsya paścimām |
    rāmo ramayatāṃ śreṣṭha iti hovāca lakṣmaṇam || 2-47-1||

    RMY 2-47-2

    अद्येयं प्रथमा रात्रिर्याता जनपदाद्बहिः ।
    या सुमन्त्रेण रहिता तां नोत्कण्ठितुमर्हसि ॥ २-४७-२॥
    adyeyaṃ prathamā rātriryātā janapadādbahiḥ |
    yā sumantreṇa rahitā tāṃ notkaṇṭhitumarhasi || 2-47-2||

    RMY 2-47-3

    जागर्तव्यमतन्द्रिभ्यामद्य प्रभृति रात्रिषु ।
    योगक्षेमो हि सीताया वर्तते लक्ष्मणावयोः ॥ २-४७-३॥
    jāgartavyamatandribhyāmadya prabhṛti rātriṣu |
    yogakṣemo hi sītāyā vartate lakṣmaṇāvayoḥ || 2-47-3||

    RMY 2-47-4

    रात्रिं कथंचिदेवेमां सौमित्रे वर्तयामहे ।
    उपावर्तामहे भूमावास्तीर्य स्वयमार्जितैः ॥ २-४७-४॥
    rātriṃ kathaṃcidevemāṃ saumitre vartayāmahe |
    upāvartāmahe bhūmāvāstīrya svayamārjitaiḥ || 2-47-4||

    RMY 2-47-5

    स तु संविश्य मेदिन्यां महार्हशयनोचितः ।
    इमाः सौमित्रये रामो व्याजहार कथाः शुभाः ॥ २-४७-५॥
    sa tu saṃviśya medinyāṃ mahārhaśayanocitaḥ |
    imāḥ saumitraye rāmo vyājahāra kathāḥ śubhāḥ || 2-47-5||

    RMY 2-47-6

    ध्रुवमद्य महाराजो दुःखं स्वपिति लक्ष्मण ।
    कृतकामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुमर्हति ॥ २-४७-६॥
    dhruvamadya mahārājo duḥkhaṃ svapiti lakṣmaṇa |
    kṛtakāmā tu kaikeyī tuṣṭā bhavitumarhati || 2-47-6||

    RMY 2-47-7

    सा हि देवी महाराजं कैकेयी राज्यकारणात् ।
    अपि न च्यावयेत्प्राणान्दृष्ट्वा भरतमागतम् ॥ २-४७-७॥
    sā hi devī mahārājaṃ kaikeyī rājyakāraṇāt |
    api na cyāvayetprāṇāndṛṣṭvā bharatamāgatam || 2-47-7||

    RMY 2-47-8

    अनाथश्चैव वृद्धश्च मया चैव विनाकृतः ।
    किं करिष्यति कामात्मा कैकेय्या वशमागतः ॥ २-४७-८॥
    anāthaścaiva vṛddhaśca mayā caiva vinākṛtaḥ |
    kiṃ kariṣyati kāmātmā kaikeyyā vaśamāgataḥ || 2-47-8||

    RMY 2-47-9

    इदं व्यसनमालोक्य राज्ञश्च मतिविभ्रमम् ।
    काम एवार्धधर्माभ्यां गरीयानिति मे मतिः ॥ २-४७-९॥
    idaṃ vyasanamālokya rājñaśca mativibhramam |
    kāma evārdhadharmābhyāṃ garīyāniti me matiḥ || 2-47-9||

    RMY 2-47-10

    को ह्यविद्वानपि पुमान्प्रमदायाः कृते त्यजेत् ।
    छन्दानुवर्तिनं पुत्रं तातो मामिव लक्ष्मण ॥ २-४७-१०॥
    ko hyavidvānapi pumānpramadāyāḥ kṛte tyajet |
    chandānuvartinaṃ putraṃ tāto māmiva lakṣmaṇa || 2-47-10||

    RMY 2-47-11

    सुखी बत सभार्यश्च भरतः केकयीसुतः ।
    मुदितान्कोसलानेको यो भोक्ष्यत्यधिराजवत् ॥ २-४७-११॥
    sukhī bata sabhāryaśca bharataḥ kekayīsutaḥ |
    muditānkosalāneko yo bhokṣyatyadhirājavat || 2-47-11||

    RMY 2-47-12

    स हि सर्वस्य राज्यस्य मुखमेकं भविष्यति ।
    ताते च वयसातीते मयि चारण्यमाश्रिते ॥ २-४७-१२॥
    sa hi sarvasya rājyasya mukhamekaṃ bhaviṣyati |
    tāte ca vayasātīte mayi cāraṇyamāśrite || 2-47-12||

    RMY 2-47-13

    अर्थधर्मौ परित्यज्य यः काममनुवर्तते ।
    एवमापद्यते क्षिप्रं राजा दशरथो यथा ॥ २-४७-१३॥
    arthadharmau parityajya yaḥ kāmamanuvartate |
    evamāpadyate kṣipraṃ rājā daśaratho yathā || 2-47-13||

    RMY 2-47-14

    मन्ये दशरथान्ताय मम प्रव्राजनाय च ।
    कैकेयी सौम्य संप्राप्ता राज्याय भरतस्य च ॥ २-४७-१४॥
    manye daśarathāntāya mama pravrājanāya ca |
    kaikeyī saumya saṃprāptā rājyāya bharatasya ca || 2-47-14||

    RMY 2-47-15

    अपीदानीं न कैकेयी सौभाग्यमदमोहिता ।
    कौसल्यां च सुमित्रां च संप्रबाधेत मत्कृते ॥ २-४७-१५॥
    apīdānīṃ na kaikeyī saubhāgyamadamohitā |
    kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca saṃprabādheta matkṛte || 2-47-15||

    RMY 2-47-16

    मा स्म मत्कारणाद्देवी सुमित्रा दुःखमावसेत् ।
    अयोध्यामित एव त्वं काले प्रविश लक्ष्मण ॥ २-४७-१६॥
    mā sma matkāraṇāddevī sumitrā duḥkhamāvaset |
    ayodhyāmita eva tvaṃ kāle praviśa lakṣmaṇa || 2-47-16||

    RMY 2-47-17

    अहमेको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान् ।
    अनाथाया हि नाथस्त्वं कौसल्याया भविष्यसि ॥ २-४७-१७॥
    ahameko gamiṣyāmi sītayā saha daṇḍakān |
    anāthāyā hi nāthastvaṃ kausalyāyā bhaviṣyasi || 2-47-17||

    RMY 2-47-18

    क्षुद्रकर्मा हि कैकेयी द्वेषादन्याय्यमाचरेत् ।
    परिदद्या हि धर्मज्ञे भरते मम मातरम् ॥ २-४७-१८॥
    kṣudrakarmā hi kaikeyī dveṣādanyāyyamācaret |
    paridadyā hi dharmajñe bharate mama mātaram || 2-47-18||

    RMY 2-47-19

    नूनं जात्यन्तरे कस्मिं स्त्रियः पुत्रैर्वियोजिताः ।
    जनन्या मम सौमित्रे तदप्येतदुपस्थितम् ॥ २-४७-१९॥
    nūnaṃ jātyantare kasmiṃ striyaḥ putrairviyojitāḥ |
    jananyā mama saumitre tadapyetadupasthitam || 2-47-19||

    RMY 2-47-20

    मया हि चिरपुष्टेन दुःखसंवर्धितेन च ।
    विप्रायुज्यत कौसल्या फलकाले धिगस्तु माम् ॥ २-४७-२०॥
    mayā hi cirapuṣṭena duḥkhasaṃvardhitena ca |
    viprāyujyata kausalyā phalakāle dhigastu mām || 2-47-20||

    RMY 2-47-21

    मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत्पुत्रमीदृशम् ।
    सौमित्रे योऽहमम्बाया दद्मि शोकमनन्तकम् ॥ २-४७-२१॥
    mā sma sīmantinī kācijjanayetputramīdṛśam |
    saumitre yo'hamambāyā dadmi śokamanantakam || 2-47-21||

    RMY 2-47-22

    मन्ये प्रीतिविशिष्टा सा मत्तो लक्ष्मणसारिका ।
    यस्यास्तच्छ्रूयते वाक्यं शुक पादमरेर्दश ॥ २-४७-२२॥
    manye prītiviśiṣṭā sā matto lakṣmaṇasārikā |
    yasyāstacchrūyate vākyaṃ śuka pādamarerdaśa || 2-47-22||

    RMY 2-47-23

    शोचन्त्याश्चाल्पभाग्याया न किंचिदुपकुर्वता ।
    पुर्त्रेण किमपुत्राया मया कार्यमरिंदम ॥ २-४७-२३॥
    śocantyāścālpabhāgyāyā na kiṃcidupakurvatā |
    purtreṇa kimaputrāyā mayā kāryamariṃdama || 2-47-23||

    RMY 2-47-24

    अल्पभाग्या हि मे माता कौसल्या रहिता मया ।
    शेते परमदुःखार्ता पतिता शोकसागरे ॥ २-४७-२४॥
    alpabhāgyā hi me mātā kausalyā rahitā mayā |
    śete paramaduḥkhārtā patitā śokasāgare || 2-47-24||

    RMY 2-47-25

    एको ह्यहमयोध्यां च पृथिवीं चापि लक्ष्मण ।
    तरेयमिषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यमकारणम् ॥ २-४७-२५॥
    eko hyahamayodhyāṃ ca pṛthivīṃ cāpi lakṣmaṇa |
    tareyamiṣubhiḥ kruddho nanu vīryamakāraṇam || 2-47-25||

    RMY 2-47-26

    अधर्मभय भीतश्च परलोकस्य चानघ ।
    तेन लक्ष्मण नाद्याहमात्मानमभिषेचये ॥ २-४७-२६॥
    adharmabhaya bhītaśca paralokasya cānagha |
    tena lakṣmaṇa nādyāhamātmānamabhiṣecaye || 2-47-26||

    RMY 2-47-27

    एतदन्यच्च करुणं विलप्य विजने बहु ।
    अश्रुपूर्णमुखो रामो निशि तूष्णीमुपाविशत् ॥ २-४७-२७॥
    etadanyacca karuṇaṃ vilapya vijane bahu |
    aśrupūrṇamukho rāmo niśi tūṣṇīmupāviśat || 2-47-27||

    RMY 2-47-28

    विलप्योपरतं रामं गतार्चिषमिवानलम् ।
    समुद्रमिव निर्वेगमाश्वासयत लक्ष्मणः ॥ २-४७-२८॥
    vilapyoparataṃ rāmaṃ gatārciṣamivānalam |
    samudramiva nirvegamāśvāsayata lakṣmaṇaḥ || 2-47-28||

    RMY 2-47-29

    ध्रुवमद्य पुरी राम अयोध्या युधिनां वर ।
    निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गतचन्द्रेव शर्वरी ॥ २-४७-२९॥
    dhruvamadya purī rāma ayodhyā yudhināṃ vara |
    niṣprabhā tvayi niṣkrānte gatacandreva śarvarī || 2-47-29||

    RMY 2-47-30

    नैतदौपयिकं राम यदिदं परितप्यसे ।
    विषादयसि सीतां च मां चैव पुरुषर्षभ ॥ २-४७-३०॥
    naitadaupayikaṃ rāma yadidaṃ paritapyase |
    viṣādayasi sītāṃ ca māṃ caiva puruṣarṣabha || 2-47-30||

    RMY 2-47-31

    न च सीता त्वया हीना न चाहमपि राघव ।
    मुहूर्तमपि जीवावो जलान्मत्स्याविवोद्धृतौ ॥ २-४७-३१॥
    na ca sītā tvayā hīnā na cāhamapi rāghava |
    muhūrtamapi jīvāvo jalānmatsyāvivoddhṛtau || 2-47-31||

    RMY 2-47-32

    न हि तातं न शत्रुघ्नं न सुमित्रां परंतप ।
    द्रष्टुमिच्छेयमद्याहं स्वर्गं वापि त्वया विना ॥ २-४७-३२॥
    na hi tātaṃ na śatrughnaṃ na sumitrāṃ paraṃtapa |
    draṣṭumiccheyamadyāhaṃ svargaṃ vāpi tvayā vinā || 2-47-32||

    RMY 2-47-33

    स लक्ष्मणस्योत्तम पुष्कलं वचो निशम्य चैवं वनवासमादरात् ।
    समाः समस्ता विदधे परंतपः प्रपद्य धर्मं सुचिराय राघवः ॥ २-४७-३३॥
    sa lakṣmaṇasyottama puṣkalaṃ vaco niśamya caivaṃ vanavāsamādarāt |
    samāḥ samastā vidadhe paraṃtapaḥ prapadya dharmaṃ sucirāya rāghavaḥ || 2-47-33||

    Sarga: 48/111 (36)

    RMY 2-48-1

    ते तु तस्मिन्महावृक्ष उषित्वा रजनीं शिवाम् ।
    विमलेऽभ्युदिते सूर्ये तस्माद्देशात्प्रतस्थिरे ॥ २-४८-१॥
    te tu tasminmahāvṛkṣa uṣitvā rajanīṃ śivām |
    vimale'bhyudite sūrye tasmāddeśātpratasthire || 2-48-1||

    RMY 2-48-2

    यत्र भागीरथी गङ्गा यमुनामभिवर्तते ।
    जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद्वनम् ॥ २-४८-२॥
    yatra bhāgīrathī gaṅgā yamunāmabhivartate |
    jagmustaṃ deśamuddiśya vigāhya sumahadvanam || 2-48-2||

    RMY 2-48-3

    ते भूमिमागान्विविधान्देशांश्चापि मनोरमान् ।
    अदृष्टपूर्वान्पश्यन्तस्तत्र तत्र यशस्विनः ॥ २-४८-३॥
    te bhūmimāgānvividhāndeśāṃścāpi manoramān |
    adṛṣṭapūrvānpaśyantastatra tatra yaśasvinaḥ || 2-48-3||

    RMY 2-48-4

    यथाक्षेमेण गच्छन्स पश्यंश्च विविधान्द्रुमान् ।
    निवृत्तमात्रे दिवसे रामः सौमित्रिमब्रवीत् ॥ २-४८-४॥
    yathākṣemeṇa gacchansa paśyaṃśca vividhāndrumān |
    nivṛttamātre divase rāmaḥ saumitrimabravīt || 2-48-4||

    RMY 2-48-5

    प्रयागमभितः पश्य सौमित्रे धूममुन्नतम् ।
    अग्नेर्भगवतः केतुं मन्ये संनिहितो मुनिः ॥ २-४८-५॥
    prayāgamabhitaḥ paśya saumitre dhūmamunnatam |
    agnerbhagavataḥ ketuṃ manye saṃnihito muniḥ || 2-48-5||

    RMY 2-48-6

    नूनं प्राप्ताः स्म संभेदं गङ्गायमुनयोर्वयम् ।
    तथा हि श्रूयते शम्ब्दो वारिणा वारिघट्टितः ॥ २-४८-६॥
    nūnaṃ prāptāḥ sma saṃbhedaṃ gaṅgāyamunayorvayam |
    tathā hi śrūyate śambdo vāriṇā vārighaṭṭitaḥ || 2-48-6||

    RMY 2-48-7

    दारूणि परिभिन्नानि वनजैरुपजीविभिः ।
    भरद्वाजाश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥ २-४८-७॥
    dārūṇi paribhinnāni vanajairupajīvibhiḥ |
    bharadvājāśrame caite dṛśyante vividhā drumāḥ || 2-48-7||

    RMY 2-48-8

    धन्विनौ तौ सुखं गत्वा लम्बमाने दिवाकरे ।
    गङ्गायमुनयोः संधौ प्रापतुर्निलयं मुनेः ॥ २-४८-८॥
    dhanvinau tau sukhaṃ gatvā lambamāne divākare |
    gaṅgāyamunayoḥ saṃdhau prāpaturnilayaṃ muneḥ || 2-48-8||

    RMY 2-48-9

    रामस्त्वाश्रममासाद्य त्रासयन्मृगपक्षिणः ।
    गत्वा मुहूर्तमध्वानं भरद्वाजमुपागमत् ॥ २-४८-९॥
    rāmastvāśramamāsādya trāsayanmṛgapakṣiṇaḥ |
    gatvā muhūrtamadhvānaṃ bharadvājamupāgamat || 2-48-9||

    RMY 2-48-10

    ततस्त्वाश्रममासाद्य मुनेर्दर्शनकाङ्क्षिणौ ।
    सीतयानुगतौ वीरौ दूरादेवावतस्थतुः ॥ २-४८-१०॥
    tatastvāśramamāsādya munerdarśanakāṅkṣiṇau |
    sītayānugatau vīrau dūrādevāvatasthatuḥ || 2-48-10||

    RMY 2-48-11

    हुताग्निहोत्रं दृष्ट्वैव महाभागं कृताञ्जलिः ।
    रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत् ॥ २-४८-११॥
    hutāgnihotraṃ dṛṣṭvaiva mahābhāgaṃ kṛtāñjaliḥ |
    rāmaḥ saumitriṇā sārdhaṃ sītayā cābhyavādayat || 2-48-11||

    RMY 2-48-12

    न्यवेदयत चात्मानं तस्मै लक्ष्मणपूर्वजः ।
    पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन्रामलक्ष्मणौ ॥ २-४८-१२॥
    nyavedayata cātmānaṃ tasmai lakṣmaṇapūrvajaḥ |
    putrau daśarathasyāvāṃ bhagavanrāmalakṣmaṇau || 2-48-12||

    RMY 2-48-13

    भार्या ममेयं वैदेही कल्याणी जनकात्मजा ।
    मां चानुयाता विजनं तपोवनमनिन्दिता ॥ २-४८-१३॥
    bhāryā mameyaṃ vaidehī kalyāṇī janakātmajā |
    māṃ cānuyātā vijanaṃ tapovanamaninditā || 2-48-13||

    RMY 2-48-14

    पित्रा प्रव्राज्यमानं मां सौमित्रिरनुजः प्रियः ।
    अयमन्वगमद्भ्राता वनमेव दृढव्रतः ॥ २-४८-१४॥
    pitrā pravrājyamānaṃ māṃ saumitriranujaḥ priyaḥ |
    ayamanvagamadbhrātā vanameva dṛḍhavrataḥ || 2-48-14||

    RMY 2-48-15

    पित्रा नियुक्ता भगवन्प्रवेष्यामस्तपोवनम् ।
    धर्ममेवाचरिष्यामस्तत्र मूलफलाशनाः ॥ २-४८-१५॥
    pitrā niyuktā bhagavanpraveṣyāmastapovanam |
    dharmamevācariṣyāmastatra mūlaphalāśanāḥ || 2-48-15||

    RMY 2-48-16

    तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
    उपानयत धर्मात्मा गामर्घ्यमुदकं ततः ॥ २-४८-१६॥
    tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ |
    upānayata dharmātmā gāmarghyamudakaṃ tataḥ || 2-48-16||

    RMY 2-48-17

    मृगपक्षिभिरासीनो मुनिभिश्च समन्ततः ।
    राममागतमभ्यर्च्य स्वागतेनाह तं मुनिः ॥ २-४८-१७॥
    mṛgapakṣibhirāsīno munibhiśca samantataḥ |
    rāmamāgatamabhyarcya svāgatenāha taṃ muniḥ || 2-48-17||

    RMY 2-48-18

    प्रतिगृह्य च तामर्चामुपविष्टं सराघवम् ।
    भरद्वाजोऽब्रवीद्वाक्यं धर्मयुक्तमिदं तदा ॥ २-४८-१८॥
    pratigṛhya ca tāmarcāmupaviṣṭaṃ sarāghavam |
    bharadvājo'bravīdvākyaṃ dharmayuktamidaṃ tadā || 2-48-18||

    RMY 2-48-19

    चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वामिहागतम् ।
    श्रुतं तव मया चेदं विवासनमकारणम् ॥ २-४८-१९॥
    cirasya khalu kākutstha paśyāmi tvāmihāgatam |
    śrutaṃ tava mayā cedaṃ vivāsanamakāraṇam || 2-48-19||

    RMY 2-48-20

    अवकाशो विविक्तोऽयं महानद्योः समागमे ।
    पुण्यश्च रमणीयश्च वसत्विह भगान्सुखम् ॥ २-४८-२०॥
    avakāśo vivikto'yaṃ mahānadyoḥ samāgame |
    puṇyaśca ramaṇīyaśca vasatviha bhagānsukham || 2-48-20||

    RMY 2-48-21

    एवमुक्तस्तु वचनं भरद्वाजेन राघवः ।
    प्रत्युवाच शुभं वाक्यं रामः सर्वहिते रतः ॥ २-४८-२१॥
    evamuktastu vacanaṃ bharadvājena rāghavaḥ |
    pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ rāmaḥ sarvahite rataḥ || 2-48-21||

    RMY 2-48-22

    भगवन्नित आसन्नः पौरजानपदो जनः ।
    आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः ।
    अनेन कारणेनाहमिह वासं न रोचये ॥ २-४८-२२॥
    bhagavannita āsannaḥ paurajānapado janaḥ |
    āgamiṣyati vaidehīṃ māṃ cāpi prekṣako janaḥ |
    anena kāraṇenāhamiha vāsaṃ na rocaye || 2-48-22||

    RMY 2-48-23

    एकान्ते पश्य भगवन्नाश्रमस्थानमुत्तमम् ।
    रमते यत्र वैदेही सुखार्हा जनकात्मजा ॥ २-४८-२३॥
    ekānte paśya bhagavannāśramasthānamuttamam |
    ramate yatra vaidehī sukhārhā janakātmajā || 2-48-23||

    RMY 2-48-24

    एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरद्वाजो महामुनिः ।
    राघवस्य ततो वाक्यमर्थ ग्राहकमब्रवीत् ॥ २-४८-२४॥
    etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharadvājo mahāmuniḥ |
    rāghavasya tato vākyamartha grāhakamabravīt || 2-48-24||

    RMY 2-48-25

    दशक्रोश इतस्तात गिरिर्यस्मिन्निवत्स्यसि ।
    महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुख दर्शनः ॥ २-४८-२५॥
    daśakrośa itastāta giriryasminnivatsyasi |
    maharṣisevitaḥ puṇyaḥ sarvataḥ sukha darśanaḥ || 2-48-25||

    RMY 2-48-26

    गोलाङ्गूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः ।
    चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसंनिभः ॥ २-४८-२६॥
    golāṅgūlānucarito vānararkṣaniṣevitaḥ |
    citrakūṭa iti khyāto gandhamādanasaṃnibhaḥ || 2-48-26||

    RMY 2-48-27

    यावता चित्र कूटस्य नरः शृङ्गाण्यवेक्षते ।
    कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः ॥ २-४८-२७॥
    yāvatā citra kūṭasya naraḥ śṛṅgāṇyavekṣate |
    kalyāṇāni samādhatte na pāpe kurute manaḥ || 2-48-27||

    RMY 2-48-28

    ऋषयस्तत्र बहवो विहृत्य शरदां शतम् ।
    तपसा दिवमारूढाः कपालशिरसा सह ॥ २-४८-२८॥
    ṛṣayastatra bahavo vihṛtya śaradāṃ śatam |
    tapasā divamārūḍhāḥ kapālaśirasā saha || 2-48-28||

    RMY 2-48-29

    प्रविविक्तमहं मन्ये तं वासं भवतः सुखम् ।
    इह वा वनवासाय वस राम मया सह ॥ २-४८-२९॥
    praviviktamahaṃ manye taṃ vāsaṃ bhavataḥ sukham |
    iha vā vanavāsāya vasa rāma mayā saha || 2-48-29||

    RMY 2-48-30

    स रामं सर्वकामैस्तं भरद्वाजः प्रियातिथिम् ।
    सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित् ॥ २-४८-३०॥
    sa rāmaṃ sarvakāmaistaṃ bharadvājaḥ priyātithim |
    sabhāryaṃ saha ca bhrātrā pratijagrāha dharmavit || 2-48-30||

    RMY 2-48-31

    तस्य प्रयागे रामस्य तं महर्षिमुपेयुषः ।
    प्रपन्ना रजनी पुण्या चित्राः कथयतः कथाः ॥ २-४८-३१॥
    tasya prayāge rāmasya taṃ maharṣimupeyuṣaḥ |
    prapannā rajanī puṇyā citrāḥ kathayataḥ kathāḥ || 2-48-31||

    RMY 2-48-32

    प्रभातायां रजन्यां तु भरद्वाजमुपागमत् ।
    उवाच नरशार्दूलो मुनिं ज्वलिततेजसं ॥ २-४८-३२॥
    prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu bharadvājamupāgamat |
    uvāca naraśārdūlo muniṃ jvalitatejasaṃ || 2-48-32||

    RMY 2-48-33

    शर्वरीं भवनन्नद्य सत्यशील तवाश्रमे ।
    उषिताः स्मेह वसतिमनुजानातु नो भवान् ॥ २-४८-३३॥
    śarvarīṃ bhavanannadya satyaśīla tavāśrame |
    uṣitāḥ smeha vasatimanujānātu no bhavān || 2-48-33||

    RMY 2-48-34

    रात्र्यां तु तस्यां व्युष्टायां भरद्वाजोऽब्रवीदिदम् ।
    मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रजेति ह ॥ २-४८-३४॥
    rātryāṃ tu tasyāṃ vyuṣṭāyāṃ bharadvājo'bravīdidam |
    madhumūlaphalopetaṃ citrakūṭaṃ vrajeti ha || 2-48-34||

    RMY 2-48-35

    तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि चाभितः ।
    विचरन्ति वनान्तेषु तानि द्रक्ष्यसि राघव ॥ २-४८-३५॥
    tatra kuñjarayūthāni mṛgayūthāni cābhitaḥ |
    vicaranti vanānteṣu tāni drakṣyasi rāghava || 2-48-35||

    RMY 2-48-36

    प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर्विनादितं तं वसुधाधरं शिवम् ।
    मृगैश्च मत्तैर्बहुभिश्च कुञ्जरैः सुरम्यमासाद्य समावसाश्रमम् ॥ २-४८-३६॥
    prahṛṣṭakoyaṣṭikakokilasvanairvināditaṃ taṃ vasudhādharaṃ śivam |
    mṛgaiśca mattairbahubhiśca kuñjaraiḥ suramyamāsādya samāvasāśramam || 2-48-36||

    Sarga: 49/111 (15)

    RMY 2-49-1

    उषित्वा रजनीं तत्र राजपुत्रावरिंदमौ ।
    महर्षिमभिवाद्याथ जग्मतुस्तं गिरिं प्रति ॥ २-४९-१॥
    uṣitvā rajanīṃ tatra rājaputrāvariṃdamau |
    maharṣimabhivādyātha jagmatustaṃ giriṃ prati || 2-49-1||

    RMY 2-49-2

    प्रस्थितांश्चैव तान्प्रेक्ष्य पिता पुत्रानिवान्वगात् ।
    ततः प्रचक्रमे वक्तुं वचनं स महामुनिः ॥ २-४९-२॥
    prasthitāṃścaiva tānprekṣya pitā putrānivānvagāt |
    tataḥ pracakrame vaktuṃ vacanaṃ sa mahāmuniḥ || 2-49-2||

    RMY 2-49-3

    अथासाद्य तु कालिन्दीं शीघ्रस्रोतसमापगाम् ।
    तत्र यूयं प्लवं कृत्वा तरतांशुमतीं नदीम् ॥ २-४९-३॥
    athāsādya tu kālindīṃ śīghrasrotasamāpagām |
    tatra yūyaṃ plavaṃ kṛtvā taratāṃśumatīṃ nadīm || 2-49-3||

    RMY 2-49-4

    ततो न्यग्रोधमासाद्य महान्तं हरितच्छदम् ।
    विवृद्धं बहुभिर्वृक्षैः श्यामं सिद्धोपसेवितम् ॥ २-४९-४॥
    tato nyagrodhamāsādya mahāntaṃ haritacchadam |
    vivṛddhaṃ bahubhirvṛkṣaiḥ śyāmaṃ siddhopasevitam || 2-49-4||

    RMY 2-49-5

    क्रोशमात्रं ततो गत्वा नीलं द्रक्ष्यथ काननम् ।
    पलाशबदरीमिश्रं राम वंशैश्च यामुनैः ॥ २-४९-५॥
    krośamātraṃ tato gatvā nīlaṃ drakṣyatha kānanam |
    palāśabadarīmiśraṃ rāma vaṃśaiśca yāmunaiḥ || 2-49-5||

    RMY 2-49-6

    स पन्थाश्चित्रकूटस्य गतः सुबहुशो मया ।
    रम्यो मार्दवयुक्तश्च वनदावैर्विवर्जितः ।
    इति पन्थानमावेद्य महर्षिः स न्यवर्तत ॥ २-४९-६॥
    sa panthāścitrakūṭasya gataḥ subahuśo mayā |
    ramyo mārdavayuktaśca vanadāvairvivarjitaḥ |
    iti panthānamāvedya maharṣiḥ sa nyavartata || 2-49-6||

    RMY 2-49-7

    उपावृत्ते मुनौ तस्मिन्रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
    कृतपुण्याः स्म सौमित्रे मुनिर्यन्नोऽनुकम्पते ॥ २-४९-७॥
    upāvṛtte munau tasminrāmo lakṣmaṇamabravīt |
    kṛtapuṇyāḥ sma saumitre muniryanno'nukampate || 2-49-7||

    RMY 2-49-8

    इति तौ पुरुषव्याघ्रौ मन्त्रयित्वा मनस्विनौ ।
    सीतामेवाग्रतः कृत्वा कालिन्दीं जग्मतुर्नदीम् ॥ २-४९-८॥
    iti tau puruṣavyāghrau mantrayitvā manasvinau |
    sītāmevāgrataḥ kṛtvā kālindīṃ jagmaturnadīm || 2-49-8||

    RMY 2-49-9

    तौ काष्ठसंघाटमथो चक्रतुः सुमहाप्लवम् ।
    चकार लक्ष्मणश्छित्त्वा सीतायाः सुखमानसं ॥ २-४९-९॥
    tau kāṣṭhasaṃghāṭamatho cakratuḥ sumahāplavam |
    cakāra lakṣmaṇaśchittvā sītāyāḥ sukhamānasaṃ || 2-49-9||

    RMY 2-49-10

    तत्र श्रियमिवाचिन्त्यां रामो दाशरथिः प्रियाम् ।
    ईषत्संलज्जमानां तामध्यारोपयत प्लवम् ॥ २-४९-१०॥
    tatra śriyamivācintyāṃ rāmo dāśarathiḥ priyām |
    īṣatsaṃlajjamānāṃ tāmadhyāropayata plavam || 2-49-10||

    RMY 2-49-11

    ततः प्लवेनांशुमतीं शीघ्रगामूर्मिमालिनीम् ।
    तीरजैर्बहुभिर्वृक्षैः संतेरुर्यमुनां नदीम् ॥ २-४९-११॥
    tataḥ plavenāṃśumatīṃ śīghragāmūrmimālinīm |
    tīrajairbahubhirvṛkṣaiḥ saṃteruryamunāṃ nadīm || 2-49-11||

    RMY 2-49-12

    ते तीर्णाः प्लवमुत्सृज्य प्रस्थाय यमुनावनात् ।
    श्यामं न्यग्रोधमासेदुः शीतलं हरितच्छदम् ॥ २-४९-१२॥
    te tīrṇāḥ plavamutsṛjya prasthāya yamunāvanāt |
    śyāmaṃ nyagrodhamāseduḥ śītalaṃ haritacchadam || 2-49-12||

    RMY 2-49-13

    कौसल्यां चैव पश्येयं सुमित्रां च यशस्विनीम् ।
    इति सीताञ्जलिं कृत्वा पर्यगछद्वनस्पतिम् ॥ २-४९-१३॥
    kausalyāṃ caiva paśyeyaṃ sumitrāṃ ca yaśasvinīm |
    iti sītāñjaliṃ kṛtvā paryagachadvanaspatim || 2-49-13||

    RMY 2-49-14

    क्रोशमात्रं ततो गत्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
    बहून्मेध्यान्मृगान्हत्वा चेरतुर्यमुनावने ॥ २-४९-१४॥
    krośamātraṃ tato gatvā bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
    bahūnmedhyānmṛgānhatvā ceraturyamunāvane || 2-49-14||

    RMY 2-49-15

    विहृत्य ते बर्हिणपूगनादिते शुभे वने वारणवानरायुते ।
    समं नदीवप्रमुपेत्य संमतं निवासमाजग्मुरदीनदर्शनः ॥ २-४९-१५॥
    vihṛtya te barhiṇapūganādite śubhe vane vāraṇavānarāyute |
    samaṃ nadīvapramupetya saṃmataṃ nivāsamājagmuradīnadarśanaḥ || 2-49-15||

    Sarga: 50/111 (22)

    RMY 2-50-1

    अथ रात्र्यां व्यतीतायामवसुप्तमनन्तरम् ।
    प्रबोधयामास शनैर्लक्ष्मणं रघुनन्दनः ॥ २-५०-१॥
    atha rātryāṃ vyatītāyāmavasuptamanantaram |
    prabodhayāmāsa śanairlakṣmaṇaṃ raghunandanaḥ || 2-50-1||

    RMY 2-50-2

    सौमित्रे शृणु वन्यानां वल्गु व्याहरतां स्वनम् ।
    संप्रतिष्ठामहे कालः प्रस्थानस्य परंतप ॥ २-५०-२॥
    saumitre śṛṇu vanyānāṃ valgu vyāharatāṃ svanam |
    saṃpratiṣṭhāmahe kālaḥ prasthānasya paraṃtapa || 2-50-2||

    RMY 2-50-3

    स सुप्तः समये भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रतिबोधितः ।
    जहौ निद्रां च तन्द्रीं च प्रसक्तं च पथि श्रमम् ॥ २-५०-३॥
    sa suptaḥ samaye bhrātrā lakṣmaṇaḥ pratibodhitaḥ |
    jahau nidrāṃ ca tandrīṃ ca prasaktaṃ ca pathi śramam || 2-50-3||

    RMY 2-50-4

    तत उत्थाय ते सर्वे स्पृष्ट्वा नद्याः शिवं जलम् ।
    पन्थानमृषिणोद्दिष्टं चित्रकूटस्य तं ययुः ॥ २-५०-४॥
    tata utthāya te sarve spṛṣṭvā nadyāḥ śivaṃ jalam |
    panthānamṛṣiṇoddiṣṭaṃ citrakūṭasya taṃ yayuḥ || 2-50-4||

    RMY 2-50-5

    ततः संप्रस्थितः काले रामः सौमित्रिणा सह ।
    सीतां कमलपत्राक्षीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २-५०-५॥
    tataḥ saṃprasthitaḥ kāle rāmaḥ saumitriṇā saha |
    sītāṃ kamalapatrākṣīmidaṃ vacanamabravīt || 2-50-5||

    RMY 2-50-6

    आदीप्तानिव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान्नगान् ।
    स्वैः पुष्पैः किंशुकान्पश्य मालिनः शिशिरात्यये ॥ २-५०-६॥
    ādīptāniva vaidehi sarvataḥ puṣpitānnagān |
    svaiḥ puṣpaiḥ kiṃśukānpaśya mālinaḥ śiśirātyaye || 2-50-6||

    RMY 2-50-7

    पश्य भल्लातकान्फुल्लान्नरैरनुपसेवितान् ।
    फलपत्रैरवनतान्नूनं शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ २-५०-७॥
    paśya bhallātakānphullānnarairanupasevitān |
    phalapatrairavanatānnūnaṃ śakṣyāmi jīvitum || 2-50-7||

    RMY 2-50-8

    पश्य द्रोणप्रमाणानि लम्बमानानि लक्ष्मण ।
    मधूनि मधुकारीभिः संभृतानि नगे नगे ॥ २-५०-८॥
    paśya droṇapramāṇāni lambamānāni lakṣmaṇa |
    madhūni madhukārībhiḥ saṃbhṛtāni nage nage || 2-50-8||

    RMY 2-50-9

    एष क्रोशति नत्यूहस्तं शिखी प्रतिकूजति ।
    रमणीये वनोद्देशे पुष्पसंस्तरसंकटे ॥ २-५०-९॥
    eṣa krośati natyūhastaṃ śikhī pratikūjati |
    ramaṇīye vanoddeśe puṣpasaṃstarasaṃkaṭe || 2-50-9||

    RMY 2-50-10

    मातंगयूथानुसृतं पक्षिसंघानुनादितम् ।
    चित्रकूटमिमं पश्य प्रवृद्धशिखरं गिरिम् ॥ २-५०-१०॥
    mātaṃgayūthānusṛtaṃ pakṣisaṃghānunāditam |
    citrakūṭamimaṃ paśya pravṛddhaśikharaṃ girim || 2-50-10||

    RMY 2-50-11

    ततस्तौ पादचारेण गच्छन्तौ सह सीतया ।
    रम्यमासेदतुः शैलं चित्रकूटं मनोरमम् ॥ २-५०-११॥
    tatastau pādacāreṇa gacchantau saha sītayā |
    ramyamāsedatuḥ śailaṃ citrakūṭaṃ manoramam || 2-50-11||

    RMY 2-50-12

    तं तु पर्वतमासाद्य नानापक्षिगणायुतम् ।
    अयं वासो भवेत्तावदत्र सौम्य रमेमहि ॥ २-५०-१२॥
    taṃ tu parvatamāsādya nānāpakṣigaṇāyutam |
    ayaṃ vāso bhavettāvadatra saumya ramemahi || 2-50-12||

    RMY 2-50-13

    लक्ष्मणानय दारूणि दृढानि च वराणि च ।
    कुरुष्वावसथं सौम्य वासे मेऽभिरतं मनः ॥ २-५०-१३॥
    lakṣmaṇānaya dārūṇi dṛḍhāni ca varāṇi ca |
    kuruṣvāvasathaṃ saumya vāse me'bhirataṃ manaḥ || 2-50-13||

    RMY 2-50-14

    तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिर्विविधान्द्रुमान् ।
    आजहार ततश्चक्रे पर्ण शालामरिं दम ॥ २-५०-१४॥
    tasya tadvacanaṃ śrutvā saumitrirvividhāndrumān |
    ājahāra tataścakre parṇa śālāmariṃ dama || 2-50-14||

    RMY 2-50-15

    शुश्रूषमाणमेकाग्रमिदं वचनमब्रवीत् ।
    ऐणेयं मांसमाहृत्य शालां यक्ष्यामहे वयम् ॥ २-५०-१५॥
    śuśrūṣamāṇamekāgramidaṃ vacanamabravīt |
    aiṇeyaṃ māṃsamāhṛtya śālāṃ yakṣyāmahe vayam || 2-50-15||

    RMY 2-50-16

    स लक्ष्मणः कृष्णमृगं हत्वा मेध्यं पतापवान् ।
    अथ चिक्षेप सौमित्रिः समिद्धे जातवेदसि ॥ २-५०-१६॥
    sa lakṣmaṇaḥ kṛṣṇamṛgaṃ hatvā medhyaṃ patāpavān |
    atha cikṣepa saumitriḥ samiddhe jātavedasi || 2-50-16||

    RMY 2-50-17

    तं तु पक्वं समाज्ञाय निष्टप्तं छिन्नशोणितम् ।
    लक्ष्मणः पुरुषव्याघ्रमथ राघवमब्रवीत् ॥ २-५०-१७॥
    taṃ tu pakvaṃ samājñāya niṣṭaptaṃ chinnaśoṇitam |
    lakṣmaṇaḥ puruṣavyāghramatha rāghavamabravīt || 2-50-17||

    RMY 2-50-18

    अयं कृष्णः समाप्ताङ्गः शृतः कृष्ण मृगो यथा ।
    देवता देवसंकाश यजस्व कुशलो ह्यसि ॥ २-५०-१८॥
    ayaṃ kṛṣṇaḥ samāptāṅgaḥ śṛtaḥ kṛṣṇa mṛgo yathā |
    devatā devasaṃkāśa yajasva kuśalo hyasi || 2-50-18||

    RMY 2-50-19

    रामः स्नात्वा तु नियतो गुणवाञ्जप्यकोविदः ।
    पापसंशमनं रामश्चकार बलिमुत्तमम् ॥ २-५०-१९॥
    rāmaḥ snātvā tu niyato guṇavāñjapyakovidaḥ |
    pāpasaṃśamanaṃ rāmaścakāra balimuttamam || 2-50-19||

    RMY 2-50-20

    तां वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां यथाप्रदेशं सुकृतां निवाताम् ।
    वासाय सर्वे विविशुः समेताः सभां यथा देव गणाः सुधर्माम् ॥ २-५०-२०॥
    tāṃ vṛkṣaparṇacchadanāṃ manojñāṃ yathāpradeśaṃ sukṛtāṃ nivātām |
    vāsāya sarve viviśuḥ sametāḥ sabhāṃ yathā deva gaṇāḥ sudharmām || 2-50-20||

    RMY 2-50-21

    अनेकनानामृगपक्षिसंकुले विचित्रपुष्पस्तबलैर्द्रुमैर्युते ।
    वनोत्तमे व्यालमृगानुनादिते तथा विजह्रुः सुसुखं जितेन्द्रियाः ॥ २-५०-२१॥
    anekanānāmṛgapakṣisaṃkule vicitrapuṣpastabalairdrumairyute |
    vanottame vyālamṛgānunādite tathā vijahruḥ susukhaṃ jitendriyāḥ || 2-50-21||

    RMY 2-50-22

    सुरम्यमासाद्य तु चित्रकूटं नदीं च तां माल्यवतीं सुतीर्थाम् ।
    ननन्द हृष्टो मृगपक्षिजुष्टां जहौ च दुःखं पुरविप्रवासात् ॥ २-५०-२२॥
    suramyamāsādya tu citrakūṭaṃ nadīṃ ca tāṃ mālyavatīṃ sutīrthām |
    nananda hṛṣṭo mṛgapakṣijuṣṭāṃ jahau ca duḥkhaṃ puravipravāsāt || 2-50-22||

    Sarga: 51/111 (30)

    RMY 2-51-1

    कथयित्वा सुदुःखार्तः सुमन्त्रेण चिरं सह ।
    रामे दक्षिण कूलस्थे जगाम स्वगृहं गुहः ॥ २-५१-१॥
    kathayitvā suduḥkhārtaḥ sumantreṇa ciraṃ saha |
    rāme dakṣiṇa kūlasthe jagāma svagṛhaṃ guhaḥ || 2-51-1||

    RMY 2-51-2

    अनुज्ञातः सुमन्त्रोऽथ योजयित्वा हयोत्तमान् ।
    अयोध्यामेव नगरीं प्रययौ गाढदुर्मनाः ॥ २-५१-२॥
    anujñātaḥ sumantro'tha yojayitvā hayottamān |
    ayodhyāmeva nagarīṃ prayayau gāḍhadurmanāḥ || 2-51-2||

    RMY 2-51-3

    स वनानि सुगन्धीनि सरितश्च सरांसि च ।
    पश्यन्नतिययौ शीघ्रं ग्रामाणि नगराणि च ॥ २-५१-३॥
    sa vanāni sugandhīni saritaśca sarāṃsi ca |
    paśyannatiyayau śīghraṃ grāmāṇi nagarāṇi ca || 2-51-3||

    RMY 2-51-4

    ततः सायाह्नसमये तृतीयेऽहनि सारथिः ।
    अयोध्यां समनुप्राप्य निरानन्दां ददर्श ह ॥ २-५१-४॥
    tataḥ sāyāhnasamaye tṛtīye'hani sārathiḥ |
    ayodhyāṃ samanuprāpya nirānandāṃ dadarśa ha || 2-51-4||

    RMY 2-51-5

    स शून्यामिव निःशब्दां दृष्ट्वा परमदुर्मनाः ।
    सुमन्त्रश्चिन्तयामास शोकवेगसमाहतः ॥ २-५१-५॥
    sa śūnyāmiva niḥśabdāṃ dṛṣṭvā paramadurmanāḥ |
    sumantraścintayāmāsa śokavegasamāhataḥ || 2-51-5||

    RMY 2-51-6

    कच्चिन्न सगजा साश्वा सजना सजनाधिपा ।
    रामसंतापदुःखेन दग्धा शोकाग्निना पुरी ।
    इति चिन्तापरः सूतस्त्वरितः प्रविवेश ह ॥ २-५१-६॥
    kaccinna sagajā sāśvā sajanā sajanādhipā |
    rāmasaṃtāpaduḥkhena dagdhā śokāgninā purī |
    iti cintāparaḥ sūtastvaritaḥ praviveśa ha || 2-51-6||

    RMY 2-51-7

    सुमन्त्रमभियान्तं तं शतशोऽथ सहस्रशः ।
    क्व राम इति पृच्छन्तः सूतमभ्यद्रवन्नराः ॥ २-५१-७॥
    sumantramabhiyāntaṃ taṃ śataśo'tha sahasraśaḥ |
    kva rāma iti pṛcchantaḥ sūtamabhyadravannarāḥ || 2-51-7||

    RMY 2-51-8

    तेषां शशंस गङ्गायामहमापृच्छ्य राघवम् ।
    अनुज्ञातो निवृत्तोऽस्मि धार्मिकेण महात्मना ॥ २-५१-८॥
    teṣāṃ śaśaṃsa gaṅgāyāmahamāpṛcchya rāghavam |
    anujñāto nivṛtto'smi dhārmikeṇa mahātmanā || 2-51-8||

    RMY 2-51-9

    ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखा जनाः ।
    अहो धिगिति निःश्वस्य हा रामेति च चुक्रुशुः ॥ २-५१-९॥
    te tīrṇā iti vijñāya bāṣpapūrṇamukhā janāḥ |
    aho dhigiti niḥśvasya hā rāmeti ca cukruśuḥ || 2-51-9||

    RMY 2-51-10

    शुश्राव च वचस्तेषां वृन्दं वृन्दं च तिष्ठताम् ।
    हताः स्म खलु ये नेह पश्याम इति राघवम् ॥ २-५१-१०॥
    śuśrāva ca vacasteṣāṃ vṛndaṃ vṛndaṃ ca tiṣṭhatām |
    hatāḥ sma khalu ye neha paśyāma iti rāghavam || 2-51-10||

    RMY 2-51-11

    दानयज्ञविवाहेषु समाजेषु महत्सु च ।
    न द्रक्ष्यामः पुनर्जातु धार्मिकं राममन्तरा ॥ २-५१-११॥
    dānayajñavivāheṣu samājeṣu mahatsu ca |
    na drakṣyāmaḥ punarjātu dhārmikaṃ rāmamantarā || 2-51-11||

    RMY 2-51-12

    किं समर्थं जनस्यास्य किं प्रियं किं सुखावहम् ।
    इति रामेण नगरं पितृवत्परिपालितम् ॥ २-५१-१२॥
    kiṃ samarthaṃ janasyāsya kiṃ priyaṃ kiṃ sukhāvaham |
    iti rāmeṇa nagaraṃ pitṛvatparipālitam || 2-51-12||

    RMY 2-51-13

    वातायनगतानां च स्त्रीणामन्वन्तरापणम् ।
    रामशोकाभितप्तानां शुश्राव परिदेवनम् ॥ २-५१-१३॥
    vātāyanagatānāṃ ca strīṇāmanvantarāpaṇam |
    rāmaśokābhitaptānāṃ śuśrāva paridevanam || 2-51-13||

    RMY 2-51-14

    स राजमार्गमध्येन सुमन्त्रः पिहिताननः ।
    यत्र राजा दशरथस्तदेवोपययौ गृहम् ॥ २-५१-१४॥
    sa rājamārgamadhyena sumantraḥ pihitānanaḥ |
    yatra rājā daśarathastadevopayayau gṛham || 2-51-14||

    RMY 2-51-15

    सोऽवतीर्य रथाच्छीघ्रं राजवेश्म प्रविश्य च ।
    कक्ष्याः सप्ताभिचक्राम महाजनसमाकुलाः ॥ २-५१-१५॥
    so'vatīrya rathācchīghraṃ rājaveśma praviśya ca |
    kakṣyāḥ saptābhicakrāma mahājanasamākulāḥ || 2-51-15||

    RMY 2-51-16

    ततो दशरथस्त्रीणां प्रासादेभ्यस्ततस्ततः ।
    रामशोकाभितप्तानां मन्दं शुश्राव जल्पितम् ॥ २-५१-१६॥
    tato daśarathastrīṇāṃ prāsādebhyastatastataḥ |
    rāmaśokābhitaptānāṃ mandaṃ śuśrāva jalpitam || 2-51-16||

    RMY 2-51-17

    सह रामेण निर्यातो विना राममिहागतः ।
    सूतः किं नाम कौसल्यां शोचन्तीं प्रतिवक्ष्यति ॥ २-५१-१७॥
    saha rāmeṇa niryāto vinā rāmamihāgataḥ |
    sūtaḥ kiṃ nāma kausalyāṃ śocantīṃ prativakṣyati || 2-51-17||

    RMY 2-51-18

    यथा च मन्ये दुर्जीवमेवं न सुकरं ध्रुवम् ।
    आच्छिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति ॥ २-५१-१८॥
    yathā ca manye durjīvamevaṃ na sukaraṃ dhruvam |
    ācchidya putre niryāte kausalyā yatra jīvati || 2-51-18||

    RMY 2-51-19

    सत्य रूपं तु तद्वाक्यं राज्ञः स्त्रीणां निशामयन् ।
    प्रदीप्तमिव शोकेन विवेश सहसा गृहम् ॥ २-५१-१९॥
    satya rūpaṃ tu tadvākyaṃ rājñaḥ strīṇāṃ niśāmayan |
    pradīptamiva śokena viveśa sahasā gṛham || 2-51-19||

    RMY 2-51-20

    स प्रविश्याष्टमीं कक्ष्यां राजानं दीनमातुलम् ।
    पुत्रशोकपरिद्यूनमपश्यत्पाण्डरे गृहे ॥ २-५१-२०॥
    sa praviśyāṣṭamīṃ kakṣyāṃ rājānaṃ dīnamātulam |
    putraśokaparidyūnamapaśyatpāṇḍare gṛhe || 2-51-20||

    RMY 2-51-21

    अभिगम्य तमासीनं नरेन्द्रमभिवाद्य च ।
    सुमन्त्रो रामवचनं यथोक्तं प्रत्यवेदयत् ॥ २-५१-२१॥
    abhigamya tamāsīnaṃ narendramabhivādya ca |
    sumantro rāmavacanaṃ yathoktaṃ pratyavedayat || 2-51-21||

    RMY 2-51-22

    स तूष्णीमेव तच्छ्रुत्वा राजा विभ्रान्त चेतनः ।
    मूर्छितो न्यपतद्भूमौ रामशोकाभिपीडितः ॥ २-५१-२२॥
    sa tūṣṇīmeva tacchrutvā rājā vibhrānta cetanaḥ |
    mūrchito nyapatadbhūmau rāmaśokābhipīḍitaḥ || 2-51-22||

    RMY 2-51-23

    ततोऽन्तःपुरमाविद्धं मूर्छिते पृथिवीपतौ ।
    उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतिते क्षितौ ॥ २-५१-२३॥
    tato'ntaḥpuramāviddhaṃ mūrchite pṛthivīpatau |
    uddhṛtya bāhū cukrośa nṛpatau patite kṣitau || 2-51-23||

    RMY 2-51-24

    सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितं पतिम् ।
    उत्थापयामास तदा वचनं चेदमब्रवीत् ॥ २-५१-२४॥
    sumitrayā tu sahitā kausalyā patitaṃ patim |
    utthāpayāmāsa tadā vacanaṃ cedamabravīt || 2-51-24||

    RMY 2-51-25

    इमं तस्य महाभाग दूतं दुष्करकारिणः ।
    वनवासादनुप्राप्तं कस्मान्न प्रतिभाषसे ॥ २-५१-२५॥
    imaṃ tasya mahābhāga dūtaṃ duṣkarakāriṇaḥ |
    vanavāsādanuprāptaṃ kasmānna pratibhāṣase || 2-51-25||

    RMY 2-51-26

    अद्येममनयं कृत्वा व्यपत्रपसि राघव ।
    उत्तिष्ठ सुकृतं तेऽस्तु शोके न स्यात्सहायता ॥ २-५१-२६॥
    adyemamanayaṃ kṛtvā vyapatrapasi rāghava |
    uttiṣṭha sukṛtaṃ te'stu śoke na syātsahāyatā || 2-51-26||

    RMY 2-51-27

    देव यस्या भयाद्रामं नानुपृच्छसि सारथिम् ।
    नेह तिष्ठति कैकेयी विश्रब्धं प्रतिभाष्यताम् ॥ २-५१-२७॥
    deva yasyā bhayādrāmaṃ nānupṛcchasi sārathim |
    neha tiṣṭhati kaikeyī viśrabdhaṃ pratibhāṣyatām || 2-51-27||

    RMY 2-51-28

    सा तथोक्त्वा महाराजं कौसल्या शोकलालसा ।
    धरण्यां निपपाताशु बाष्पविप्लुतभाषिणी ॥ २-५१-२८॥
    sā tathoktvā mahārājaṃ kausalyā śokalālasā |
    dharaṇyāṃ nipapātāśu bāṣpaviplutabhāṣiṇī || 2-51-28||

    RMY 2-51-29

    एवं विलपतीं दृष्ट्वा कौसल्यां पतितां भुवि ।
    पतिं चावेक्ष्य ताः सर्वाः सस्वरं रुरुदुः स्त्रियः ॥ २-५१-२९॥
    evaṃ vilapatīṃ dṛṣṭvā kausalyāṃ patitāṃ bhuvi |
    patiṃ cāvekṣya tāḥ sarvāḥ sasvaraṃ ruruduḥ striyaḥ || 2-51-29||

    RMY 2-51-30

    ततस्तमन्तःपुरनादमुत्थितं समीक्ष्य वृद्धास्तरुणाश्च मानवाः ।
    स्त्रियश्च सर्वा रुरुदुः समन्ततः पुरं तदासीत्पुनरेव संकुलम् ॥ २-५१-३०॥
    tatastamantaḥpuranādamutthitaṃ samīkṣya vṛddhāstaruṇāśca mānavāḥ |
    striyaśca sarvā ruruduḥ samantataḥ puraṃ tadāsītpunareva saṃkulam || 2-51-30||

    Sarga: 52/111 (26)

    RMY 2-52-1

    प्रत्याश्वस्तो यदा राजा मोहात्प्रत्यागतः पुनः ।
    अथाजुहाव तं सूतं रामवृत्तान्तकारणात् ॥ २-५२-१॥
    pratyāśvasto yadā rājā mohātpratyāgataḥ punaḥ |
    athājuhāva taṃ sūtaṃ rāmavṛttāntakāraṇāt || 2-52-1||

    RMY 2-52-2

    वृद्धं परमसंतप्तं नवग्रहमिव द्विपम् ।
    विनिःश्वसन्तं ध्यायन्तमस्वस्थमिव कुञ्जरम् ॥ २-५२-२॥
    vṛddhaṃ paramasaṃtaptaṃ navagrahamiva dvipam |
    viniḥśvasantaṃ dhyāyantamasvasthamiva kuñjaram || 2-52-2||

    RMY 2-52-3

    राजा तु रजसा सूतं ध्वस्ताङ्गं समुपस्थितम् ।
    अश्रुपूर्णमुखं दीनमुवाच परमार्तवत् ॥ २-५२-३॥
    rājā tu rajasā sūtaṃ dhvastāṅgaṃ samupasthitam |
    aśrupūrṇamukhaṃ dīnamuvāca paramārtavat || 2-52-3||

    RMY 2-52-4

    क्व नु वत्स्यति धर्मात्मा वृक्षमूलमुपाश्रितः ।
    सोऽत्यन्तसुखितः सूत किमशिष्यति राघवः ।
    भूमिपालात्मजो भूमौ शेते कथमनाथवत् ॥ २-५२-४॥
    kva nu vatsyati dharmātmā vṛkṣamūlamupāśritaḥ |
    so'tyantasukhitaḥ sūta kimaśiṣyati rāghavaḥ |
    bhūmipālātmajo bhūmau śete kathamanāthavat || 2-52-4||

    RMY 2-52-5

    यं यान्तमनुयान्ति स्म पदातिरथकुञ्जराः ।
    स वत्स्यति कथं रामो विजनं वनमाश्रितः ॥ २-५२-५॥
    yaṃ yāntamanuyānti sma padātirathakuñjarāḥ |
    sa vatsyati kathaṃ rāmo vijanaṃ vanamāśritaḥ || 2-52-5||

    RMY 2-52-6

    व्यालैर्मृगैराचरितं कृष्णसर्पनिषेवितम् ।
    कथं कुमारौ वैदेह्या सार्धं वनमुपस्थितौ ॥ २-५२-६॥
    vyālairmṛgairācaritaṃ kṛṣṇasarpaniṣevitam |
    kathaṃ kumārau vaidehyā sārdhaṃ vanamupasthitau || 2-52-6||

    RMY 2-52-7

    सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया ।
    राजपुत्रौ कथं पादैरवरुह्य रथाद्गतौ ॥ २-५२-७॥
    sukumāryā tapasvinyā sumantra saha sītayā |
    rājaputrau kathaṃ pādairavaruhya rathādgatau || 2-52-7||

    RMY 2-52-8

    सिद्धार्थः खलु सूत त्वं येन दृष्टौ ममात्मजौ ।
    वनान्तं प्रविशन्तौ तावश्विनाविव मन्दरम् ॥ २-५२-८॥
    siddhārthaḥ khalu sūta tvaṃ yena dṛṣṭau mamātmajau |
    vanāntaṃ praviśantau tāvaśvināviva mandaram || 2-52-8||

    RMY 2-52-9

    किमुवाच वचो रामः किमुवाच च लक्ष्मणः ।
    सुमन्त्र वनमासाद्य किमुवाच च मैथिली ।
    आसितं शयितं भुक्तं सूत रामस्य कीर्तय ॥ २-५२-९॥
    kimuvāca vaco rāmaḥ kimuvāca ca lakṣmaṇaḥ |
    sumantra vanamāsādya kimuvāca ca maithilī |
    āsitaṃ śayitaṃ bhuktaṃ sūta rāmasya kīrtaya || 2-52-9||

    RMY 2-52-10

    इति सूतो नरेन्द्रेण चोदितः सज्जमानया ।
    उवाच वाचा राजानं सबाष्पपरिरब्धया ॥ २-५२-१०॥
    iti sūto narendreṇa coditaḥ sajjamānayā |
    uvāca vācā rājānaṃ sabāṣpaparirabdhayā || 2-52-10||

    RMY 2-52-11

    अब्रवीन्मां महाराज धर्ममेवानुपालयन् ।
    अञ्जलिं राघवः कृत्वा शिरसाभिप्रणम्य च ॥ २-५२-११॥
    abravīnmāṃ mahārāja dharmamevānupālayan |
    añjaliṃ rāghavaḥ kṛtvā śirasābhipraṇamya ca || 2-52-11||

    RMY 2-52-12

    सूत मद्वचनात्तस्य तातस्य विदितात्मनः ।
    शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः ॥ २-५२-१२॥
    sūta madvacanāttasya tātasya viditātmanaḥ |
    śirasā vandanīyasya vandyau pādau mahātmanaḥ || 2-52-12||

    RMY 2-52-13

    सर्वमन्तःपुरं वाच्यं सूत मद्वचनात्त्वया ।
    आरोग्यमविशेषेण यथार्हं चाभिवादनम् ॥ २-५२-१३॥
    sarvamantaḥpuraṃ vācyaṃ sūta madvacanāttvayā |
    ārogyamaviśeṣeṇa yathārhaṃ cābhivādanam || 2-52-13||

    RMY 2-52-14

    माता च मम कौसल्या कुशलं चाभिवादनम् ।
    देवि देवस्य पादौ च देववत्परिपालय ॥ २-५२-१४॥
    mātā ca mama kausalyā kuśalaṃ cābhivādanam |
    devi devasya pādau ca devavatparipālaya || 2-52-14||

    RMY 2-52-15

    भरतः कुशलं वाच्यो वाच्यो मद्वचनेन च ।
    सर्वास्वेव यथान्यायं वृत्तिं वर्तस्व मातृषु ॥ २-५२-१५॥
    bharataḥ kuśalaṃ vācyo vācyo madvacanena ca |
    sarvāsveva yathānyāyaṃ vṛttiṃ vartasva mātṛṣu || 2-52-15||

    RMY 2-52-16

    वक्तव्यश्च महाबाहुरिक्ष्वाकुकुलनन्दनः ।
    पितरं यौवराज्यस्थो राज्यस्थमनुपालय ॥ २-५२-१६॥
    vaktavyaśca mahābāhurikṣvākukulanandanaḥ |
    pitaraṃ yauvarājyastho rājyasthamanupālaya || 2-52-16||

    RMY 2-52-17

    इत्येवं मां महाराज ब्रुवन्नेव महायशाः ।
    रामो राजीवताम्राक्षो भृशमश्रूण्यवर्तयत् ॥ २-५२-१७॥
    ityevaṃ māṃ mahārāja bruvanneva mahāyaśāḥ |
    rāmo rājīvatāmrākṣo bhṛśamaśrūṇyavartayat || 2-52-17||

    RMY 2-52-18

    लक्ष्मणस्तु सुसंक्रुद्धो निःश्वसन्वाक्यमब्रवीत् ।
    केनायमपराधेन राजपुत्रो विवासितः ॥ २-५२-१८॥
    lakṣmaṇastu susaṃkruddho niḥśvasanvākyamabravīt |
    kenāyamaparādhena rājaputro vivāsitaḥ || 2-52-18||

    RMY 2-52-19

    यदि प्रव्राजितो रामो लोभकारणकारितम् ।
    वरदाननिमित्तं वा सर्वथा दुष्कृतं कृतम् ।
    रामस्य तु परित्यागे न हेतुमुपलक्षये ॥ २-५२-१९॥
    yadi pravrājito rāmo lobhakāraṇakāritam |
    varadānanimittaṃ vā sarvathā duṣkṛtaṃ kṛtam |
    rāmasya tu parityāge na hetumupalakṣaye || 2-52-19||

    RMY 2-52-20

    असमीक्ष्य समारब्धं विरुद्धं बुद्धिलाघवात् ।
    जनयिष्यति संक्रोशं राघवस्य विवासनम् ॥ २-५२-२०॥
    asamīkṣya samārabdhaṃ viruddhaṃ buddhilāghavāt |
    janayiṣyati saṃkrośaṃ rāghavasya vivāsanam || 2-52-20||

    RMY 2-52-21

    अहं तावन्महाराजे पितृत्वं नोपलक्षये ।
    भ्राता भर्ता च बन्धुश्च पिता च मम राघवः ॥ २-५२-२१॥
    ahaṃ tāvanmahārāje pitṛtvaṃ nopalakṣaye |
    bhrātā bhartā ca bandhuśca pitā ca mama rāghavaḥ || 2-52-21||

    RMY 2-52-22

    सर्वलोकप्रियं त्यक्त्वा सर्वलोकहिते रतम् ।
    सर्वलोकोऽनुरज्येत कथं त्वानेन कर्मणा ॥ २-५२-२२॥
    sarvalokapriyaṃ tyaktvā sarvalokahite ratam |
    sarvaloko'nurajyeta kathaṃ tvānena karmaṇā || 2-52-22||

    RMY 2-52-23

    जानकी तु महाराज निःश्वसन्ती तपस्विनी ।
    भूतोपहतचित्तेव विष्ठिता विष्मृता स्थिता ॥ २-५२-२३॥
    jānakī tu mahārāja niḥśvasantī tapasvinī |
    bhūtopahatacitteva viṣṭhitā viṣmṛtā sthitā || 2-52-23||

    RMY 2-52-24

    अदृष्टपूर्वव्यसना राजपुत्री यशस्विनी ।
    तेन दुःखेन रुदती नैव मां किंचिदब्रवीत् ॥ २-५२-२४॥
    adṛṣṭapūrvavyasanā rājaputrī yaśasvinī |
    tena duḥkhena rudatī naiva māṃ kiṃcidabravīt || 2-52-24||

    RMY 2-52-25

    उद्वीक्षमाणा भर्तारं मुखेन परिशुष्यता ।
    मुमोच सहसा बाष्पं मां प्रयान्तमुदीक्ष्य सा ॥ २-५२-२५॥
    udvīkṣamāṇā bhartāraṃ mukhena pariśuṣyatā |
    mumoca sahasā bāṣpaṃ māṃ prayāntamudīkṣya sā || 2-52-25||

    RMY 2-52-26

    तथैव रामोऽश्रुमुखः कृताञ्जलिः स्थितोऽभवल्लक्ष्मणबाहुपालितः ।
    तथैव सीता रुदती तपस्विनी निरीक्षते राजरथं तथैव माम् ॥ २-५२-२६॥
    tathaiva rāmo'śrumukhaḥ kṛtāñjaliḥ sthito'bhavallakṣmaṇabāhupālitaḥ |
    tathaiva sītā rudatī tapasvinī nirīkṣate rājarathaṃ tathaiva mām || 2-52-26||

    Sarga: 53/111 (26)

    RMY 2-53-1

    मम त्वश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि ।
    उष्णमश्रु विमुञ्चन्तो रामे संप्रस्थिते वनम् ॥ २-५३-१॥
    mama tvaśvā nivṛttasya na prāvartanta vartmani |
    uṣṇamaśru vimuñcanto rāme saṃprasthite vanam || 2-53-1||

    RMY 2-53-2

    उभाभ्यां राजपुत्राभ्यामथ कृत्वाहमज्ञलिम् ।
    प्रस्थितो रथमास्थाय तद्दुःखमपि धारयन् ॥ २-५३-२॥
    ubhābhyāṃ rājaputrābhyāmatha kṛtvāhamajñalim |
    prasthito rathamāsthāya tadduḥkhamapi dhārayan || 2-53-2||

    RMY 2-53-3

    गुहेव सार्धं तत्रैव स्थितोऽस्मि दिवसान्बहून् ।
    आशया यदि मां रामः पुनः शब्दापयेदिति ॥ २-५३-३॥
    guheva sārdhaṃ tatraiva sthito'smi divasānbahūn |
    āśayā yadi māṃ rāmaḥ punaḥ śabdāpayediti || 2-53-3||

    RMY 2-53-4

    विषये ते महाराज रामव्यसनकर्शिताः ।
    अपि वृक्षाः परिम्लानः सपुष्पाङ्कुरकोरकाः ॥ २-५३-४॥
    viṣaye te mahārāja rāmavyasanakarśitāḥ |
    api vṛkṣāḥ parimlānaḥ sapuṣpāṅkurakorakāḥ || 2-53-4||

    RMY 2-53-5

    न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्याला न प्रसरन्ति च ।
    रामशोकाभिभूतं तन्निष्कूजमभवद्वनम् ॥ २-५३-५॥
    na ca sarpanti sattvāni vyālā na prasaranti ca |
    rāmaśokābhibhūtaṃ tanniṣkūjamabhavadvanam || 2-53-5||

    RMY 2-53-6

    लीनपुष्करपत्राश्च नरेन्द्र कलुषोदकाः ।
    संतप्तपद्माः पद्मिन्यो लीनमीनविहंगमाः ॥ २-५३-६॥
    līnapuṣkarapatrāśca narendra kaluṣodakāḥ |
    saṃtaptapadmāḥ padminyo līnamīnavihaṃgamāḥ || 2-53-6||

    RMY 2-53-7

    जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च ।
    नाद्य भान्त्यल्पगन्धीनि फलानि च यथा पुरम् ॥ २-५३-७॥
    jalajāni ca puṣpāṇi mālyāni sthalajāni ca |
    nādya bhāntyalpagandhīni phalāni ca yathā puram || 2-53-7||

    RMY 2-53-8

    प्रविशन्तमयोध्यां मां न कश्चिदभिनन्दति ।
    नरा राममपश्यन्तो निःश्वसन्ति मुहुर्मुहुः ॥ २-५३-८॥
    praviśantamayodhyāṃ māṃ na kaścidabhinandati |
    narā rāmamapaśyanto niḥśvasanti muhurmuhuḥ || 2-53-8||

    RMY 2-53-9

    हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्य रथमागतम् ।
    हाहाकारकृता नार्यो रामादर्शनकर्शिताः ॥ २-५३-९॥
    harmyairvimānaiḥ prāsādairavekṣya rathamāgatam |
    hāhākārakṛtā nāryo rāmādarśanakarśitāḥ || 2-53-9||

    RMY 2-53-10

    आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः ।
    अन्योन्यमभिवीक्षन्ते व्यक्तमार्ततराः स्त्रियः ॥ २-५३-१०॥
    āyatairvimalairnetrairaśruvegapariplutaiḥ |
    anyonyamabhivīkṣante vyaktamārtatarāḥ striyaḥ || 2-53-10||

    RMY 2-53-11

    नामित्राणां न मित्राणामुदासीनजनस्य च ।
    अहमार्ततया कंचिद्विशेषं नोपलक्षये ॥ २-५३-११॥
    nāmitrāṇāṃ na mitrāṇāmudāsīnajanasya ca |
    ahamārtatayā kaṃcidviśeṣaṃ nopalakṣaye || 2-53-11||

    RMY 2-53-12

    अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरंगमा ।
    आर्तस्वरपरिम्लाना विनिःश्वसितनिःस्वना ॥ २-५३-१२॥
    aprahṛṣṭamanuṣyā ca dīnanāgaturaṃgamā |
    ārtasvaraparimlānā viniḥśvasitaniḥsvanā || 2-53-12||

    RMY 2-53-13

    निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुरा ।
    कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा ॥ २-५३-१३॥
    nirānandā mahārāja rāmapravrājanāturā |
    kausalyā putrahīneva ayodhyā pratibhāti mā || 2-53-13||

    RMY 2-53-14

    सूतस्य वचनं श्रुत्वा वाचा परमदीनया ।
    बाष्पोपहतया राजा तं सूतमिदमब्रवीत् ॥ २-५३-१४॥
    sūtasya vacanaṃ śrutvā vācā paramadīnayā |
    bāṣpopahatayā rājā taṃ sūtamidamabravīt || 2-53-14||

    RMY 2-53-15

    कैकेय्या विनियुक्तेन पापाभिजनभावया ।
    मया न मन्त्रकुशलैर्वृद्धैः सह समर्थितम् ॥ २-५३-१५॥
    kaikeyyā viniyuktena pāpābhijanabhāvayā |
    mayā na mantrakuśalairvṛddhaiḥ saha samarthitam || 2-53-15||

    RMY 2-53-16

    न सुहृद्भिर्न चामात्यैर्मन्त्रयित्वा न नैगमैः ।
    मयायमर्थः संमोहात्स्त्रीहेतोः सहसा कृतः ॥ २-५३-१६॥
    na suhṛdbhirna cāmātyairmantrayitvā na naigamaiḥ |
    mayāyamarthaḥ saṃmohātstrīhetoḥ sahasā kṛtaḥ || 2-53-16||

    RMY 2-53-17

    भवितव्यतया नूनमिदं वा व्यसनं महत् ।
    कुलस्यास्य विनाशाय प्राप्तं सूत यदृच्छया ॥ २-५३-१७॥
    bhavitavyatayā nūnamidaṃ vā vyasanaṃ mahat |
    kulasyāsya vināśāya prāptaṃ sūta yadṛcchayā || 2-53-17||

    RMY 2-53-18

    सूत यद्यस्ति ते किंचिन्मयापि सुकृतं कृतम् ।
    त्वं प्रापयाशु मां रामं प्राणाः संत्वरयन्ति माम् ॥ २-५३-१८॥
    sūta yadyasti te kiṃcinmayāpi sukṛtaṃ kṛtam |
    tvaṃ prāpayāśu māṃ rāmaṃ prāṇāḥ saṃtvarayanti mām || 2-53-18||

    RMY 2-53-19

    यद्यद्यापि ममैवाज्ञा निवर्तयतु राघवम् ।
    न शक्ष्यामि विना राम मुहूर्तमपि जीवितुम् ॥ २-५३-१९॥
    yadyadyāpi mamaivājñā nivartayatu rāghavam |
    na śakṣyāmi vinā rāma muhūrtamapi jīvitum || 2-53-19||

    RMY 2-53-20

    अथ वापि महाबाहुर्गतो दूरं भविष्यति ।
    मामेव रथमारोप्य शीघ्रं रामाय दर्शय ॥ २-५३-२०॥
    atha vāpi mahābāhurgato dūraṃ bhaviṣyati |
    māmeva rathamāropya śīghraṃ rāmāya darśaya || 2-53-20||

    RMY 2-53-21

    वृत्तदंष्ट्रो महेष्वासः क्वासौ लक्ष्मणपूर्वजः ।
    यदि जीवामि साध्वेनं पश्येयं सह सीतया ॥ २-५३-२१॥
    vṛttadaṃṣṭro maheṣvāsaḥ kvāsau lakṣmaṇapūrvajaḥ |
    yadi jīvāmi sādhvenaṃ paśyeyaṃ saha sītayā || 2-53-21||

    RMY 2-53-22

    लोहिताक्षं महाबाहुमामुक्तमणिकुण्डलम् ।
    रामं यदि न पश्यामि गमिष्यामि यमक्षयम् ॥ २-५३-२२॥
    lohitākṣaṃ mahābāhumāmuktamaṇikuṇḍalam |
    rāmaṃ yadi na paśyāmi gamiṣyāmi yamakṣayam || 2-53-22||

    RMY 2-53-23

    अतो नु किं दुःखतरं योऽहमिक्ष्वाकुनन्दनम् ।
    इमामवस्थामापन्नो नेह पश्यामि राघवम् ॥ २-५३-२३॥
    ato nu kiṃ duḥkhataraṃ yo'hamikṣvākunandanam |
    imāmavasthāmāpanno neha paśyāmi rāghavam || 2-53-23||

    RMY 2-53-24

    हा राम रामानुज हा हा वैदेहि तपस्विनी ।
    न मां जानीत दुःखेन म्रियमाणमनाथवत् ।
    दुस्तरो जीवता देवि मयायं शोकसागरः ॥ २-५३-२४॥
    hā rāma rāmānuja hā hā vaidehi tapasvinī |
    na māṃ jānīta duḥkhena mriyamāṇamanāthavat |
    dustaro jīvatā devi mayāyaṃ śokasāgaraḥ || 2-53-24||

    RMY 2-53-25

    अशोभनं योऽहमिहाद्य राघवं दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम् ।
    इतीव राजा विलपन्महायशाः पपात तूर्णं शयने स मूर्छितः ॥ २-५३-२५॥
    aśobhanaṃ yo'hamihādya rāghavaṃ didṛkṣamāṇo na labhe salakṣmaṇam |
    itīva rājā vilapanmahāyaśāḥ papāta tūrṇaṃ śayane sa mūrchitaḥ || 2-53-25||

    RMY 2-53-26

    इति विलपति पार्थिवे प्रनष्टे करुणतरं द्विगुणं च रामहेतोः ।
    वचनमनुनिशम्य तस्य देवी भयमगमत्पुनरेव राममाता ॥ २-५३-२६॥
    iti vilapati pārthive pranaṣṭe karuṇataraṃ dviguṇaṃ ca rāmahetoḥ |
    vacanamanuniśamya tasya devī bhayamagamatpunareva rāmamātā || 2-53-26||

    Sarga: 54/111 (20)

    RMY 2-54-1

    ततो भूतोपसृष्टेव वेपमाना पुनः पुनः ।
    धरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतमब्रवीत् ॥ २-५४-१॥
    tato bhūtopasṛṣṭeva vepamānā punaḥ punaḥ |
    dharaṇyāṃ gatasattveva kausalyā sūtamabravīt || 2-54-1||

    RMY 2-54-2

    नय मां यत्र काकुत्स्थः सीता यत्र च लक्ष्मणः ।
    तान्विना क्षणमप्यत्र जीवितुं नोत्सहे ह्यहम् ॥ २-५४-२॥
    naya māṃ yatra kākutsthaḥ sītā yatra ca lakṣmaṇaḥ |
    tānvinā kṣaṇamapyatra jīvituṃ notsahe hyaham || 2-54-2||

    RMY 2-54-3

    निवर्तय रथं शीघ्रं दण्डकान्नय मामपि ।
    अथ तान्नानुगच्छामि गमिष्यामि यमक्षयम् ॥ २-५४-३॥
    nivartaya rathaṃ śīghraṃ daṇḍakānnaya māmapi |
    atha tānnānugacchāmi gamiṣyāmi yamakṣayam || 2-54-3||

    RMY 2-54-4

    बाष्पवेगौपहतया स वाचा सज्जमानया ।
    इदमाश्वासयन्देवीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ २-५४-४॥
    bāṣpavegaupahatayā sa vācā sajjamānayā |
    idamāśvāsayandevīṃ sūtaḥ prāñjalirabravīt || 2-54-4||

    RMY 2-54-5

    त्यज शोकं च मोहं च संभ्रमं दुःखजं तथा ।
    व्यवधूय च संतापं वने वत्स्यति राघवः ॥ २-५४-५॥
    tyaja śokaṃ ca mohaṃ ca saṃbhramaṃ duḥkhajaṃ tathā |
    vyavadhūya ca saṃtāpaṃ vane vatsyati rāghavaḥ || 2-54-5||

    RMY 2-54-6

    लक्ष्मणश्चापि रामस्य पादौ परिचरन्वने ।
    आराधयति धर्मज्ञः परलोकं जितेन्द्रियः ॥ २-५४-६॥
    lakṣmaṇaścāpi rāmasya pādau paricaranvane |
    ārādhayati dharmajñaḥ paralokaṃ jitendriyaḥ || 2-54-6||

    RMY 2-54-7

    विजनेऽपि वने सीता वासं प्राप्य गृहेष्विव ।
    विस्रम्भं लभतेऽभीता रामे संन्यस्त मानसा ॥ २-५४-७॥
    vijane'pi vane sītā vāsaṃ prāpya gṛheṣviva |
    visrambhaṃ labhate'bhītā rāme saṃnyasta mānasā || 2-54-7||

    RMY 2-54-8

    नास्या दैन्यं कृतं किंचित्सुसूक्ष्ममपि लक्षये ।
    उचितेव प्रवासानां वैदेही प्रतिभाति मा ॥ २-५४-८॥
    nāsyā dainyaṃ kṛtaṃ kiṃcitsusūkṣmamapi lakṣaye |
    uciteva pravāsānāṃ vaidehī pratibhāti mā || 2-54-8||

    RMY 2-54-9

    नगरोपवनं गत्वा यथा स्म रमते पुरा ।
    तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्वपि ॥ २-५४-९॥
    nagaropavanaṃ gatvā yathā sma ramate purā |
    tathaiva ramate sītā nirjaneṣu vaneṣvapi || 2-54-9||

    RMY 2-54-10

    बालेव रमते सीता बालचन्द्रनिभानना ।
    रामा रामे ह्यदीनात्मा विजनेऽपि वने सती ॥ २-५४-१०॥
    bāleva ramate sītā bālacandranibhānanā |
    rāmā rāme hyadīnātmā vijane'pi vane satī || 2-54-10||

    RMY 2-54-11

    तद्गतं हृदयं ह्यस्यास्तदधीनं च जीवितम् ।
    अयोध्यापि भवेत्तस्या राम हीना तथा वनम् ॥ २-५४-११॥
    tadgataṃ hṛdayaṃ hyasyāstadadhīnaṃ ca jīvitam |
    ayodhyāpi bhavettasyā rāma hīnā tathā vanam || 2-54-11||

    RMY 2-54-12

    पथि पृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च ।
    गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि ॥ २-५४-१२॥
    pathi pṛcchati vaidehī grāmāṃśca nagarāṇi ca |
    gatiṃ dṛṣṭvā nadīnāṃ ca pādapānvividhānapi || 2-54-12||

    RMY 2-54-13

    अध्वना वात वेगेन संभ्रमेणातपेन च ।
    न हि गच्छति वैदेह्याश्चन्द्रांशुसदृशी प्रभा ॥ २-५४-१३॥
    adhvanā vāta vegena saṃbhrameṇātapena ca |
    na hi gacchati vaidehyāścandrāṃśusadṛśī prabhā || 2-54-13||

    RMY 2-54-14

    सदृशं शतपत्रस्य पूर्णचन्द्रोपमप्रभम् ।
    वदनं तद्वदान्याया वैदेह्या न विकम्पते ॥ २-५४-१४॥
    sadṛśaṃ śatapatrasya pūrṇacandropamaprabham |
    vadanaṃ tadvadānyāyā vaidehyā na vikampate || 2-54-14||

    RMY 2-54-15

    अलक्तरसरक्ताभावलक्तरसवर्जितौ ।
    अद्यापि चरणौ तस्याः पद्मकोशसमप्रभौ ॥ २-५४-१५॥
    alaktarasaraktābhāvalaktarasavarjitau |
    adyāpi caraṇau tasyāḥ padmakośasamaprabhau || 2-54-15||

    RMY 2-54-16

    नूपुरोद्घुष्टहेलेव खेलं गच्छति भामिनी ।
    इदानीमपि वैदेही तद्रागा न्यस्तभूषणा ॥ २-५४-१६॥
    nūpurodghuṣṭaheleva khelaṃ gacchati bhāminī |
    idānīmapi vaidehī tadrāgā nyastabhūṣaṇā || 2-54-16||

    RMY 2-54-17

    गजं वा वीक्ष्य सिंहं वा व्याघ्रं वा वनमाश्रिता ।
    नाहारयति संत्रासं बाहू रामस्य संश्रिता ॥ २-५४-१७॥
    gajaṃ vā vīkṣya siṃhaṃ vā vyāghraṃ vā vanamāśritā |
    nāhārayati saṃtrāsaṃ bāhū rāmasya saṃśritā || 2-54-17||

    RMY 2-54-18

    न शोच्यास्ते न चात्मा ते शोच्यो नापि जनाधिपः ।
    इदं हि चरितं लोके प्रतिष्ठास्यति शाश्वतम् ॥ २-५४-१८॥
    na śocyāste na cātmā te śocyo nāpi janādhipaḥ |
    idaṃ hi caritaṃ loke pratiṣṭhāsyati śāśvatam || 2-54-18||

    RMY 2-54-19

    विधूय शोकं परिहृष्टमानसा महर्षियाते पथि सुव्यवस्थिताः ।
    वने रता वन्यफलाशनाः पितुः शुभां प्रतिज्ञां परिपालयन्ति ते ॥ २-५४-१९॥
    vidhūya śokaṃ parihṛṣṭamānasā maharṣiyāte pathi suvyavasthitāḥ |
    vane ratā vanyaphalāśanāḥ pituḥ śubhāṃ pratijñāṃ paripālayanti te || 2-54-19||

    RMY 2-54-20

    तथापि सूतेन सुयुक्तवादिना निवार्यमाणा सुतशोककर्शिता ।
    न चैव देवी विरराम कूजितात्प्रियेति पुत्रेति च राघवेति च ॥ २-५४-२०॥
    tathāpi sūtena suyuktavādinā nivāryamāṇā sutaśokakarśitā |
    na caiva devī virarāma kūjitātpriyeti putreti ca rāghaveti ca || 2-54-20||

    Sarga: 55/111 (21)

    RMY 2-55-1

    वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे ।
    कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ २-५५-१॥
    vanaṃ gate dharmapare rāme ramayatāṃ vare |
    kausalyā rudatī svārtā bhartāramidamabravīt || 2-55-1||

    RMY 2-55-2

    यद्यपित्रिषु लोकेषु प्रथितं ते मयद्यशः ।
    सानुक्रोशो वदान्यश्च प्रियवादी च राघवः ॥ २-५५-२॥
    yadyapitriṣu lokeṣu prathitaṃ te mayadyaśaḥ |
    sānukrośo vadānyaśca priyavādī ca rāghavaḥ || 2-55-2||

    RMY 2-55-3

    कथं नरवरश्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया ।
    दुःखितौ सुखसंवृद्धौ वने दुःखं सहिष्यतः ॥ २-५५-३॥
    kathaṃ naravaraśreṣṭha putrau tau saha sītayā |
    duḥkhitau sukhasaṃvṛddhau vane duḥkhaṃ sahiṣyataḥ || 2-55-3||

    RMY 2-55-4

    सा नूनं तरुणी श्यामा सुकुमारी सुखोचिता ।
    कथमुष्णं च शीतं च मैथिली प्रसहिष्यते ॥ २-५५-४॥
    sā nūnaṃ taruṇī śyāmā sukumārī sukhocitā |
    kathamuṣṇaṃ ca śītaṃ ca maithilī prasahiṣyate || 2-55-4||

    RMY 2-55-5

    भुक्त्वाशनं विशालाक्षी सूपदंशान्वितं शुभम् ।
    वन्यं नैवारमाहारं कथं सीतोपभोक्ष्यते ॥ २-५५-५॥
    bhuktvāśanaṃ viśālākṣī sūpadaṃśānvitaṃ śubham |
    vanyaṃ naivāramāhāraṃ kathaṃ sītopabhokṣyate || 2-55-5||

    RMY 2-55-6

    गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुत्वा शुभमनिन्दिता ।
    कथं क्रव्यादसिंहानां शब्दं श्रोष्यत्यशोभनम् ॥ २-५५-६॥
    gītavāditranirghoṣaṃ śrutvā śubhamaninditā |
    kathaṃ kravyādasiṃhānāṃ śabdaṃ śroṣyatyaśobhanam || 2-55-6||

    RMY 2-55-7

    महेन्द्रध्वजसंकाशः क्व नु शेते महाभुजः ।
    भुजं परिघसंकाशमुपधाय महाबलः ॥ २-५५-७॥
    mahendradhvajasaṃkāśaḥ kva nu śete mahābhujaḥ |
    bhujaṃ parighasaṃkāśamupadhāya mahābalaḥ || 2-55-7||

    RMY 2-55-8

    पद्मवर्णं सुकेशान्तं पद्मनिःश्वासमुत्तमम् ।
    कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनं पुष्करेक्षणम् ॥ २-५५-८॥
    padmavarṇaṃ sukeśāntaṃ padmaniḥśvāsamuttamam |
    kadā drakṣyāmi rāmasya vadanaṃ puṣkarekṣaṇam || 2-55-8||

    RMY 2-55-9

    वज्रसारमयं नूनं हृदयं मे न संशयः ।
    अपश्यन्त्या न तं यद्वै फलतीदं सहस्रधा ॥ २-५५-९॥
    vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ me na saṃśayaḥ |
    apaśyantyā na taṃ yadvai phalatīdaṃ sahasradhā || 2-55-9||

    RMY 2-55-10

    यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति ।
    जह्याद्राज्यं च कोशं च भरतेनोपभोक्ष्यते ॥ २-५५-१०॥
    yadi pañcadaśe varṣe rāghavaḥ punareṣyati |
    jahyādrājyaṃ ca kośaṃ ca bharatenopabhokṣyate || 2-55-10||

    RMY 2-55-11

    एवं कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं विशां पते ।
    भ्राता ज्येष्ठा वरिष्ठाश्च किमर्थं नावमंस्यते ॥ २-५५-११॥
    evaṃ kanīyasā bhrātrā bhuktaṃ rājyaṃ viśāṃ pate |
    bhrātā jyeṣṭhā variṣṭhāśca kimarthaṃ nāvamaṃsyate || 2-55-11||

    RMY 2-55-12

    न परेणाहृतं भक्ष्यं व्याघ्रः खादितुमिच्छति ।
    एवमेव नरव्याघ्रः परलीढं न मंस्यते ॥ २-५५-१२॥
    na pareṇāhṛtaṃ bhakṣyaṃ vyāghraḥ khāditumicchati |
    evameva naravyāghraḥ paralīḍhaṃ na maṃsyate || 2-55-12||

    RMY 2-55-13

    हविराज्यं पुरोडाशाः कुशा यूपाश्च खादिराः ।
    नैतानि यातयामानि कुर्वन्ति पुनरध्वरे ॥ २-५५-१३॥
    havirājyaṃ puroḍāśāḥ kuśā yūpāśca khādirāḥ |
    naitāni yātayāmāni kurvanti punaradhvare || 2-55-13||

    RMY 2-55-14

    तथा ह्यात्तमिदं राज्यं हृतसारां सुरामिव ।
    नाभिमन्तुमलं रामो नष्टसोममिवाध्वरम् ॥ २-५५-१४॥
    tathā hyāttamidaṃ rājyaṃ hṛtasārāṃ surāmiva |
    nābhimantumalaṃ rāmo naṣṭasomamivādhvaram || 2-55-14||

    RMY 2-55-15

    नैवंविधमसत्कारं राघवो मर्षयिष्यति ।
    बलवानिव शार्दूलो बालधेरभिमर्शनम् ॥ २-५५-१५॥
    naivaṃvidhamasatkāraṃ rāghavo marṣayiṣyati |
    balavāniva śārdūlo bāladherabhimarśanam || 2-55-15||

    RMY 2-55-16

    स तादृशः सिंहबलो वृषभाक्षो नरर्षभः ।
    स्वयमेव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा ॥ २-५५-१६॥
    sa tādṛśaḥ siṃhabalo vṛṣabhākṣo nararṣabhaḥ |
    svayameva hataḥ pitrā jalajenātmajo yathā || 2-55-16||

    RMY 2-55-17

    द्विजाति चरितो धर्मः शास्त्रदृष्टः सनातनः ।
    यदि ते धर्मनिरते त्वया पुत्रे विवासिते ॥ २-५५-१७॥
    dvijāti carito dharmaḥ śāstradṛṣṭaḥ sanātanaḥ |
    yadi te dharmanirate tvayā putre vivāsite || 2-55-17||

    RMY 2-55-18

    गतिरेवाक्पतिर्नार्या द्वितीया गतिरात्मजः ।
    तृतीया ज्ञातयो राजंश्चतुर्थी नेह विद्यते ॥ २-५५-१८॥
    gatirevākpatirnāryā dvitīyā gatirātmajaḥ |
    tṛtīyā jñātayo rājaṃścaturthī neha vidyate || 2-55-18||

    RMY 2-55-19

    तत्र त्वं चैव मे नास्ति रामश्च वनमाश्रितः ।
    न वनं गन्तुमिच्छामि सर्वथा हि हता त्वया ॥ २-५५-१९॥
    tatra tvaṃ caiva me nāsti rāmaśca vanamāśritaḥ |
    na vanaṃ gantumicchāmi sarvathā hi hatā tvayā || 2-55-19||

    RMY 2-55-20

    हतं त्वया राज्यमिदं सराष्ट्रं हतस्तथात्मा सह मन्त्रिभिश्च ।
    हता सपुत्रास्मि हताश्च पौराः सुतश्च भार्या च तव प्रहृष्टौ ॥ २-५५-२०॥
    hataṃ tvayā rājyamidaṃ sarāṣṭraṃ hatastathātmā saha mantribhiśca |
    hatā saputrāsmi hatāśca paurāḥ sutaśca bhāryā ca tava prahṛṣṭau || 2-55-20||

    RMY 2-55-21

    इमां गिरं दारुणशब्दसंश्रितां निशम्य राजापि मुमोह दुःखितः ।
    ततः स शोकं प्रविवेश पार्थिवः स्वदुष्कृतं चापि पुनस्तदास्मरत् ॥ २-५५-२१॥
    imāṃ giraṃ dāruṇaśabdasaṃśritāṃ niśamya rājāpi mumoha duḥkhitaḥ |
    tataḥ sa śokaṃ praviveśa pārthivaḥ svaduṣkṛtaṃ cāpi punastadāsmarat || 2-55-21||

    Sarga: 56/111 (17)

    RMY 2-56-1

    एवं तु क्रुद्धया राजा राममात्रा सशोकया ।
    श्रावितः परुषं वाक्यं चिन्तयामास दुःखितः ॥ २-५६-१॥
    evaṃ tu kruddhayā rājā rāmamātrā saśokayā |
    śrāvitaḥ paruṣaṃ vākyaṃ cintayāmāsa duḥkhitaḥ || 2-56-1||

    RMY 2-56-2

    तस्य चिन्तयमानस्य प्रत्यभात्कर्म दुष्कृतम् ।
    यदनेन कृतं पूर्वमज्ञानाच्छब्दवेधिना ॥ २-५६-२॥
    tasya cintayamānasya pratyabhātkarma duṣkṛtam |
    yadanena kṛtaṃ pūrvamajñānācchabdavedhinā || 2-56-2||

    RMY 2-56-3

    अमनास्तेन शोकेन रामशोकेन च प्रभुः ।
    दह्यमानस्तु शोकाभ्यां कौसल्यामाह भूपतिः ॥ २-५६-३॥
    amanāstena śokena rāmaśokena ca prabhuḥ |
    dahyamānastu śokābhyāṃ kausalyāmāha bhūpatiḥ || 2-56-3||

    RMY 2-56-4

    प्रसादये त्वां कौसल्ये रचितोऽयं मयाञ्जलिः ।
    वत्सला चानृशंसा च त्वं हि नित्यं परेष्वपि ॥ २-५६-४॥
    prasādaye tvāṃ kausalye racito'yaṃ mayāñjaliḥ |
    vatsalā cānṛśaṃsā ca tvaṃ hi nityaṃ pareṣvapi || 2-56-4||

    RMY 2-56-5

    भर्ता तु खलु नारीणां गुणवान्निर्गुणोऽपि वा ।
    धर्मं विमृशमानानां प्रत्यक्षं देवि दैवतम् ॥ २-५६-५॥
    bhartā tu khalu nārīṇāṃ guṇavānnirguṇo'pi vā |
    dharmaṃ vimṛśamānānāṃ pratyakṣaṃ devi daivatam || 2-56-5||

    RMY 2-56-6

    सा त्वं धर्मपरा नित्यं दृष्टलोकपरावर ।
    नार्हसे विप्रियं वक्तुं दुःखितापि सुदुःखितम् ॥ २-५६-६॥
    sā tvaṃ dharmaparā nityaṃ dṛṣṭalokaparāvara |
    nārhase vipriyaṃ vaktuṃ duḥkhitāpi suduḥkhitam || 2-56-6||

    RMY 2-56-7

    तद्वाक्यं करुणं राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम् ।
    कौसल्या व्यसृजद्बाष्पं प्रणालीव नवोदकम् ॥ २-५६-७॥
    tadvākyaṃ karuṇaṃ rājñaḥ śrutvā dīnasya bhāṣitam |
    kausalyā vyasṛjadbāṣpaṃ praṇālīva navodakam || 2-56-7||

    RMY 2-56-8

    स मूद्र्ह्णि बद्ध्वा रुदती राज्ञः पद्ममिवाञ्जलिम् ।
    संभ्रमादब्रवीत्त्रस्ता त्वरमाणाक्षरं वचः ॥ २-५६-८॥
    sa mūdrhṇi baddhvā rudatī rājñaḥ padmamivāñjalim |
    saṃbhramādabravīttrastā tvaramāṇākṣaraṃ vacaḥ || 2-56-8||

    RMY 2-56-9

    प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निततितास्मि ते ।
    याचितास्मि हता देव हन्तव्याहं न हि त्वया ॥ २-५६-९॥
    prasīda śirasā yāce bhūmau nitatitāsmi te |
    yācitāsmi hatā deva hantavyāhaṃ na hi tvayā || 2-56-9||

    RMY 2-56-10

    नैषा हि सा स्त्री भवति श्लाघनीयेन धीमता ।
    उभयोर्लोकयोर्वीर पत्या या संप्रसाद्यते ॥ २-५६-१०॥
    naiṣā hi sā strī bhavati ślāghanīyena dhīmatā |
    ubhayorlokayorvīra patyā yā saṃprasādyate || 2-56-10||

    RMY 2-56-11

    जानामि धर्मं धर्मज्ञ त्वां जाने सत्यवादिनम् ।
    पुत्रशोकार्तया तत्तु मया किमपि भाषितम् ॥ २-५६-११॥
    jānāmi dharmaṃ dharmajña tvāṃ jāne satyavādinam |
    putraśokārtayā tattu mayā kimapi bhāṣitam || 2-56-11||

    RMY 2-56-12

    शोको नाशयते धैर्यं शोको नाशयते श्रुतम् ।
    शोको नाशयते सर्वं नास्ति शोकसमो रिपुः ॥ २-५६-१२॥
    śoko nāśayate dhairyaṃ śoko nāśayate śrutam |
    śoko nāśayate sarvaṃ nāsti śokasamo ripuḥ || 2-56-12||

    RMY 2-56-13

    शयमापतितः सोढुं प्रहरो रिपुहस्ततः ।
    सोढुमापतितः शोकः सुसूक्ष्मोऽपि न शक्यते ॥ २-५६-१३॥
    śayamāpatitaḥ soḍhuṃ praharo ripuhastataḥ |
    soḍhumāpatitaḥ śokaḥ susūkṣmo'pi na śakyate || 2-56-13||

    RMY 2-56-14

    वनवासाय रामस्य पञ्चरात्रोऽद्य गण्यते ।
    यः शोकहतहर्षायाः पञ्चवर्षोपमो मम ॥ २-५६-१४॥
    vanavāsāya rāmasya pañcarātro'dya gaṇyate |
    yaḥ śokahataharṣāyāḥ pañcavarṣopamo mama || 2-56-14||

    RMY 2-56-15

    तं हि चिन्तयमानायाः शोकोऽयं हृदि वर्धते ।
    अदीनामिव वेगेन समुद्रसलिलं महत् ॥ २-५६-१५॥
    taṃ hi cintayamānāyāḥ śoko'yaṃ hṛdi vardhate |
    adīnāmiva vegena samudrasalilaṃ mahat || 2-56-15||

    RMY 2-56-16

    एवं हि कथयन्त्यास्तु कौसल्यायाः शुभं वचः ।
    मन्दरश्मिरभूत्सुर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ २-५६-१६॥
    evaṃ hi kathayantyāstu kausalyāyāḥ śubhaṃ vacaḥ |
    mandaraśmirabhūtsuryo rajanī cābhyavartata || 2-56-16||

    RMY 2-56-17

    अथ प्रह्लादितो वाक्यैर्देव्या कौसल्यया नृपः ।
    शोकेन च समाक्रान्तो निद्राया वशमेयिवान् ॥ २-५६-१७॥
    atha prahlādito vākyairdevyā kausalyayā nṛpaḥ |
    śokena ca samākrānto nidrāyā vaśameyivān || 2-56-17||

    Sarga: 57/111 (39)

    RMY 2-57-1

    प्रतिबुद्धो मुहुर्तेन शोकोपहतचेतनः ।
    अथ राजा दशरथः स चिन्तामभ्यपद्यत ॥ २-५७-१॥
    pratibuddho muhurtena śokopahatacetanaḥ |
    atha rājā daśarathaḥ sa cintāmabhyapadyata || 2-57-1||

    RMY 2-57-2

    रामलक्ष्मणयोश्चैव विवासाद्वासवोपमम् ।
    आविवेशोपसर्गस्तं तमः सूर्यमिवासुरम् ॥ २-५७-२॥
    rāmalakṣmaṇayoścaiva vivāsādvāsavopamam |
    āviveśopasargastaṃ tamaḥ sūryamivāsuram || 2-57-2||

    RMY 2-57-3

    स राजा रजनीं षष्ठीं रामे प्रव्रजिते वनम् ।
    अर्धरात्रे दशरथः संस्मरन्दुष्कृतं कृतम् ।
    कौसल्यां पुत्रशोकार्तामिदं वचनमब्रवीत् ॥ २-५७-३॥
    sa rājā rajanīṃ ṣaṣṭhīṃ rāme pravrajite vanam |
    ardharātre daśarathaḥ saṃsmaranduṣkṛtaṃ kṛtam |
    kausalyāṃ putraśokārtāmidaṃ vacanamabravīt || 2-57-3||

    RMY 2-57-4

    यदाचरति कल्याणि शुभं वा यदि वाशुभम् ।
    तदेव लभते भद्रे कर्ता कर्मजमात्मनः ॥ २-५७-४॥
    yadācarati kalyāṇi śubhaṃ vā yadi vāśubham |
    tadeva labhate bhadre kartā karmajamātmanaḥ || 2-57-4||

    RMY 2-57-5

    गुरु लाघवमर्थानामारम्भे कर्मणां फलम् ।
    दोषं वा यो न जानाति स बाल इति होच्यते ॥ २-५७-५॥
    guru lāghavamarthānāmārambhe karmaṇāṃ phalam |
    doṣaṃ vā yo na jānāti sa bāla iti hocyate || 2-57-5||

    RMY 2-57-6

    कश्चिदाम्रवणं छित्त्वा पलाशांश्च निषिञ्चति ।
    पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचति फलागमे ॥ २-५७-६॥
    kaścidāmravaṇaṃ chittvā palāśāṃśca niṣiñcati |
    puṣpaṃ dṛṣṭvā phale gṛdhnuḥ sa śocati phalāgame || 2-57-6||

    RMY 2-57-7

    सोऽहमाम्रवणं छित्त्वा पलाशांश्च न्यषेचयम् ।
    रामं फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच्छोचामि दुर्मतिः ॥ २-५७-७॥
    so'hamāmravaṇaṃ chittvā palāśāṃśca nyaṣecayam |
    rāmaṃ phalāgame tyaktvā paścācchocāmi durmatiḥ || 2-57-7||

    RMY 2-57-8

    लब्धशब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता ।
    कुमारः शब्दवेधीति मया पापमिदं कृतम् ।
    तदिदं मेऽनुसंप्राप्तं देवि दुःखं स्वयं कृतम् ॥ २-५७-८॥
    labdhaśabdena kausalye kumāreṇa dhanuṣmatā |
    kumāraḥ śabdavedhīti mayā pāpamidaṃ kṛtam |
    tadidaṃ me'nusaṃprāptaṃ devi duḥkhaṃ svayaṃ kṛtam || 2-57-8||

    RMY 2-57-9

    संमोहादिह बालेन यथा स्याद्भक्षितं विषम् ।
    एवं ममाप्यविज्ञातं शब्दवेध्यमयं फलम् ॥ २-५७-९॥
    saṃmohādiha bālena yathā syādbhakṣitaṃ viṣam |
    evaṃ mamāpyavijñātaṃ śabdavedhyamayaṃ phalam || 2-57-9||

    RMY 2-57-10

    देव्यनूढा त्वमभवो युवराजो भवाम्यहम् ।
    ततः प्रावृडनुप्राप्ता मदकामविवर्धिनी ॥ २-५७-१०॥
    devyanūḍhā tvamabhavo yuvarājo bhavāmyaham |
    tataḥ prāvṛḍanuprāptā madakāmavivardhinī || 2-57-10||

    RMY 2-57-11

    उपास्यहि रसान्भौमांस्तप्त्वा च जगदंशुभिः ।
    परेताचरितां भीमां रविराविशते दिशम् ॥ २-५७-११॥
    upāsyahi rasānbhaumāṃstaptvā ca jagadaṃśubhiḥ |
    paretācaritāṃ bhīmāṃ ravirāviśate diśam || 2-57-11||

    RMY 2-57-12

    उष्णमन्तर्दधे सद्यः स्निग्धा ददृशिरे घनाः ।
    ततो जहृषिरे सर्वे भेकसारङ्गबर्हिणः ॥ २-५७-१२॥
    uṣṇamantardadhe sadyaḥ snigdhā dadṛśire ghanāḥ |
    tato jahṛṣire sarve bhekasāraṅgabarhiṇaḥ || 2-57-12||

    RMY 2-57-13

    पतितेनाम्भसा छन्नः पतमानेन चासकृत् ।
    आबभौ मत्तसारङ्गस्तोयराशिरिवाचलः ॥ २-५७-१३॥
    patitenāmbhasā channaḥ patamānena cāsakṛt |
    ābabhau mattasāraṅgastoyarāśirivācalaḥ || 2-57-13||

    RMY 2-57-14

    तस्मिन्नतिसुखे काले धनुष्मानिषुमान्रथी ।
    व्यायाम कृतसंकल्पः सरयूमन्वगां नदीम् ॥ २-५७-१४॥
    tasminnatisukhe kāle dhanuṣmāniṣumānrathī |
    vyāyāma kṛtasaṃkalpaḥ sarayūmanvagāṃ nadīm || 2-57-14||

    RMY 2-57-15

    निपाने महिषं रात्रौ गजं वाभ्यागतं नदीम् ।
    अन्यं वा श्वापदं कंचिज्जिघांसुरजितेन्द्रियः ॥ २-५७-१५॥
    nipāne mahiṣaṃ rātrau gajaṃ vābhyāgataṃ nadīm |
    anyaṃ vā śvāpadaṃ kaṃcijjighāṃsurajitendriyaḥ || 2-57-15||

    RMY 2-57-16

    अथान्धकारे त्वश्रौषं जले कुम्भस्य पर्यतः ।
    अचक्षुर्विषये घोषं वारणस्येव नर्दतः ॥ २-५७-१६॥
    athāndhakāre tvaśrauṣaṃ jale kumbhasya paryataḥ |
    acakṣurviṣaye ghoṣaṃ vāraṇasyeva nardataḥ || 2-57-16||

    RMY 2-57-17

    ततोऽहं शरमुद्धृत्य दीप्तमाशीविषोपमम् ।
    अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम् ॥ २-५७-१७॥
    tato'haṃ śaramuddhṛtya dīptamāśīviṣopamam |
    amuñcaṃ niśitaṃ bāṇamahamāśīviṣopamam || 2-57-17||

    RMY 2-57-18

    तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद्वनौकसः ।
    हा हेति पततस्तोये वागभूत्तत्र मानुषी ।
    कथमस्मद्विधे शस्त्रं निपतेत्तु तपस्विनि ॥ २-५७-१८॥
    tatra vāguṣasi vyaktā prādurāsīdvanaukasaḥ |
    hā heti patatastoye vāgabhūttatra mānuṣī |
    kathamasmadvidhe śastraṃ nipatettu tapasvini || 2-57-18||

    RMY 2-57-19

    प्रविविक्तां नदीं रात्रावुदाहारोऽहमागतः ।
    इषुणाभिहतः केन कस्य वा किं कृतं मया ॥ २-५७-१९॥
    praviviktāṃ nadīṃ rātrāvudāhāro'hamāgataḥ |
    iṣuṇābhihataḥ kena kasya vā kiṃ kṛtaṃ mayā || 2-57-19||

    RMY 2-57-20

    ऋषेर्हि न्यस्त दण्डस्य वने वन्येन जीवतः ।
    कथं नु शस्त्रेण वधो मद्विधस्य विधीयते ॥ २-५७-२०॥
    ṛṣerhi nyasta daṇḍasya vane vanyena jīvataḥ |
    kathaṃ nu śastreṇa vadho madvidhasya vidhīyate || 2-57-20||

    RMY 2-57-21

    जटाभारधरस्यैव वल्कलाजिनवाससः ।
    को वधेन ममार्थी स्यात्किं वास्यापकृतं मया ॥ २-५७-२१॥
    jaṭābhāradharasyaiva valkalājinavāsasaḥ |
    ko vadhena mamārthī syātkiṃ vāsyāpakṛtaṃ mayā || 2-57-21||

    RMY 2-57-22

    एवं निष्फलमारब्धं केवलानर्थसंहितम् ।
    न कश्चित्साधु मन्येत यथैव गुरुतल्पगम् ॥ २-५७-२२॥
    evaṃ niṣphalamārabdhaṃ kevalānarthasaṃhitam |
    na kaścitsādhu manyeta yathaiva gurutalpagam || 2-57-22||

    RMY 2-57-23

    नेमं तथानुशोचामि जीवितक्षयमात्मनः ।
    मातरं पितरं चोभावनुशोचामि मद्विधे ॥ २-५७-२३॥
    nemaṃ tathānuśocāmi jīvitakṣayamātmanaḥ |
    mātaraṃ pitaraṃ cobhāvanuśocāmi madvidhe || 2-57-23||

    RMY 2-57-24

    तदेतान्मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया ।
    मयि पञ्चत्वमापन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति ॥ २-५७-२४॥
    tadetānmithunaṃ vṛddhaṃ cirakālabhṛtaṃ mayā |
    mayi pañcatvamāpanne kāṃ vṛttiṃ vartayiṣyati || 2-57-24||

    RMY 2-57-25

    वृद्धौ च मातापितरावहं चैकेषुणा हतः ।
    केन स्म निहताः सर्वे सुबालेनाकृतात्मना ॥ २-५७-२५॥
    vṛddhau ca mātāpitarāvahaṃ caikeṣuṇā hataḥ |
    kena sma nihatāḥ sarve subālenākṛtātmanā || 2-57-25||

    RMY 2-57-26

    तं गिरं करुणां श्रुत्वा मम धर्मानुकाङ्क्षिणः ।
    कराभ्यां सशरं चापं व्यथितस्यापतद्भुवि ॥ २-५७-२६॥
    taṃ giraṃ karuṇāṃ śrutvā mama dharmānukāṅkṣiṇaḥ |
    karābhyāṃ saśaraṃ cāpaṃ vyathitasyāpatadbhuvi || 2-57-26||

    RMY 2-57-27

    तं देशमहमागम्य दीनसत्त्वः सुदुर्मनाः ।
    अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम् ॥ २-५७-२७॥
    taṃ deśamahamāgamya dīnasattvaḥ sudurmanāḥ |
    apaśyamiṣuṇā tīre sarayvāstāpasaṃ hatam || 2-57-27||

    RMY 2-57-28

    स मामुद्वीक्ष्य नेत्राभ्यां त्रस्तमस्वस्थचेतसं ।
    इत्युवाच वचः क्रूरं दिधक्षन्निव तेजसा ॥ २-५७-२८॥
    sa māmudvīkṣya netrābhyāṃ trastamasvasthacetasaṃ |
    ityuvāca vacaḥ krūraṃ didhakṣanniva tejasā || 2-57-28||

    RMY 2-57-29

    किं तवापकृतं राजन्वने निवसता मया ।
    जिहीर्षुरम्भो गुर्वर्थं यदहं ताडितस्त्वया ॥ २-५७-२९॥
    kiṃ tavāpakṛtaṃ rājanvane nivasatā mayā |
    jihīrṣurambho gurvarthaṃ yadahaṃ tāḍitastvayā || 2-57-29||

    RMY 2-57-30

    एकेन खलु बाणेन मर्मण्यभिहते मयि ।
    द्वावन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे ॥ २-५७-३०॥
    ekena khalu bāṇena marmaṇyabhihate mayi |
    dvāvandhau nihatau vṛddhau mātā janayitā ca me || 2-57-30||

    RMY 2-57-31

    तौ नूनं दुर्बलावन्धौ मत्प्रतीक्षौ पिपासितौ ।
    चिरमाशाकृतां तृष्णां कष्टां संधारयिष्यतः ॥ २-५७-३१॥
    tau nūnaṃ durbalāvandhau matpratīkṣau pipāsitau |
    ciramāśākṛtāṃ tṛṣṇāṃ kaṣṭāṃ saṃdhārayiṣyataḥ || 2-57-31||

    RMY 2-57-32

    न नूनं तपसो वास्ति फलयोगः श्रुतस्य वा ।
    पिता यन्मां न जानाति शयानं पतितं भुवि ॥ २-५७-३२॥
    na nūnaṃ tapaso vāsti phalayogaḥ śrutasya vā |
    pitā yanmāṃ na jānāti śayānaṃ patitaṃ bhuvi || 2-57-32||

    RMY 2-57-33

    जानन्नपि च किं कुर्यादशक्तिरपरिक्रमः ।
    भिद्यमानमिवाशक्तस्त्रातुमन्यो नगो नगम् ॥ २-५७-३३॥
    jānannapi ca kiṃ kuryādaśaktiraparikramaḥ |
    bhidyamānamivāśaktastrātumanyo nago nagam || 2-57-33||

    RMY 2-57-34

    पितुस्त्वमेव मे गत्वा शीघ्रमाचक्ष्व राघव ।
    न त्वामनुदहेत्क्रुद्धो वनं वह्निरिवैधितः ॥ २-५७-३४॥
    pitustvameva me gatvā śīghramācakṣva rāghava |
    na tvāmanudahetkruddho vanaṃ vahnirivaidhitaḥ || 2-57-34||

    RMY 2-57-35

    इयमेकपदी राजन्यतो मे पितुराश्रमः ।
    तं प्रसादय गत्वा त्वं न त्वां स कुपितः शपेत् ॥ २-५७-३५॥
    iyamekapadī rājanyato me piturāśramaḥ |
    taṃ prasādaya gatvā tvaṃ na tvāṃ sa kupitaḥ śapet || 2-57-35||

    RMY 2-57-36

    विशल्यं कुरु मां राजन्मर्म मे निशितः शरः ।
    रुणद्धि मृदु सोत्सेधं तीरमम्बुरयो यथा ॥ २-५७-३६॥
    viśalyaṃ kuru māṃ rājanmarma me niśitaḥ śaraḥ |
    ruṇaddhi mṛdu sotsedhaṃ tīramamburayo yathā || 2-57-36||

    RMY 2-57-37

    न द्विजातिरहं राजन्मा भूत्ते मनसो व्यथा ।
    शूद्रायामस्मि वैश्येन जातो जनपदाधिप ॥ २-५७-३७॥
    na dvijātirahaṃ rājanmā bhūtte manaso vyathā |
    śūdrāyāmasmi vaiśyena jāto janapadādhipa || 2-57-37||

    RMY 2-57-38

    इतीव वदतः कृच्छ्राद्बाणाभिहतमर्मणः ।
    तस्य त्वानम्यमानस्य तं बाणमहमुद्धरम् ॥ २-५७-३८॥
    itīva vadataḥ kṛcchrādbāṇābhihatamarmaṇaḥ |
    tasya tvānamyamānasya taṃ bāṇamahamuddharam || 2-57-38||

    RMY 2-57-39

    जलार्द्रगात्रं तु विलप्य कृच्छान्मर्मव्रणं संततमुच्छसन्तम् ।
    ततः सरय्वां तमहं शयानं समीक्ष्य भद्रे सुभृशं विषण्णः ॥ २-५७-३९॥
    jalārdragātraṃ tu vilapya kṛcchānmarmavraṇaṃ saṃtatamucchasantam |
    tataḥ sarayvāṃ tamahaṃ śayānaṃ samīkṣya bhadre subhṛśaṃ viṣaṇṇaḥ || 2-57-39||

    Sarga: 58/111 (57)

    RMY 2-58-1

    तदज्ञानान्महत्पापं कृत्वा संकुलितेन्द्रियः ।
    एकस्त्वचिन्तयं बुद्ध्या कथं नु सुकृतं भवेत् ॥ २-५८-१॥
    tadajñānānmahatpāpaṃ kṛtvā saṃkulitendriyaḥ |
    ekastvacintayaṃ buddhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavet || 2-58-1||

    RMY 2-58-2

    ततस्तं घटमादय पूर्णं परमवारिणा ।
    आश्रमं तमहं प्राप्य यथाख्यातपथं गतः ॥ २-५८-२॥
    tatastaṃ ghaṭamādaya pūrṇaṃ paramavāriṇā |
    āśramaṃ tamahaṃ prāpya yathākhyātapathaṃ gataḥ || 2-58-2||

    RMY 2-58-3

    तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ ।
    अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ ॥ २-५८-३॥
    tatrāhaṃ durbalāvandhau vṛddhāvapariṇāyakau |
    apaśyaṃ tasya pitarau lūnapakṣāviva dvijau || 2-58-3||

    RMY 2-58-4

    तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिक्रमौ ।
    तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत् ॥ २-५८-४॥
    tannimittābhirāsīnau kathābhiraparikramau |
    tāmāśāṃ matkṛte hīnāvudāsīnāvanāthavat || 2-58-4||

    RMY 2-58-5

    पदशब्दं तु मे श्रुत्वा मुनिर्वाक्यमभाषत ।
    किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रमानय ॥ २-५८-५॥
    padaśabdaṃ tu me śrutvā munirvākyamabhāṣata |
    kiṃ cirāyasi me putra pānīyaṃ kṣipramānaya || 2-58-5||

    RMY 2-58-6

    यन्निमित्तमिदं तात सलिले क्रीडितं त्वया ।
    उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रमाश्रमम् ॥ २-५८-६॥
    yannimittamidaṃ tāta salile krīḍitaṃ tvayā |
    utkaṇṭhitā te māteyaṃ praviśa kṣipramāśramam || 2-58-6||

    RMY 2-58-7

    यद्व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया ।
    न तन्मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना ॥ २-५८-७॥
    yadvyalīkaṃ kṛtaṃ putra mātrā te yadi vā mayā |
    na tanmanasi kartavyaṃ tvayā tāta tapasvinā || 2-58-7||

    RMY 2-58-8

    त्वं गतिस्त्वगतीनां च चक्षुस्त्वं हीनचक्षुषाम् ।
    समासक्तास्त्वयि प्राणाः किंचिन्नौ नाभिभाषसे ॥ २-५८-८॥
    tvaṃ gatistvagatīnāṃ ca cakṣustvaṃ hīnacakṣuṣām |
    samāsaktāstvayi prāṇāḥ kiṃcinnau nābhibhāṣase || 2-58-8||

    RMY 2-58-9

    मुनिमव्यक्तया वाचा तमहं सज्जमानया ।
    हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतो भीत इवाब्रुवम् ॥ २-५८-९॥
    munimavyaktayā vācā tamahaṃ sajjamānayā |
    hīnavyañjanayā prekṣya bhīto bhīta ivābruvam || 2-58-9||

    RMY 2-58-10

    मनसः कर्म चेष्टाभिरभिसंस्तभ्य वाग्बलम् ।
    आचचक्षे त्वहं तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम् ॥ २-५८-१०॥
    manasaḥ karma ceṣṭābhirabhisaṃstabhya vāgbalam |
    ācacakṣe tvahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam || 2-58-10||

    RMY 2-58-11

    क्षत्रियोऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः ।
    सज्जनावमतं दुःखमिदं प्राप्तं स्वकर्मजम् ॥ २-५८-११॥
    kṣatriyo'haṃ daśaratho nāhaṃ putro mahātmanaḥ |
    sajjanāvamataṃ duḥkhamidaṃ prāptaṃ svakarmajam || 2-58-11||

    RMY 2-58-12

    भगवंश्चापहस्तोऽहं सरयूतीरमागतः ।
    जिघांसुः श्वापदं किंचिन्निपाने वागतं गजम् ॥ २-५८-१२॥
    bhagavaṃścāpahasto'haṃ sarayūtīramāgataḥ |
    jighāṃsuḥ śvāpadaṃ kiṃcinnipāne vāgataṃ gajam || 2-58-12||

    RMY 2-58-13

    तत्र श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः ।
    द्विपोऽयमिति मत्वा हि बाणेनाभिहतो मया ॥ २-५८-१३॥
    tatra śruto mayā śabdo jale kumbhasya pūryataḥ |
    dvipo'yamiti matvā hi bāṇenābhihato mayā || 2-58-13||

    RMY 2-58-14

    गत्वा नद्यास्ततस्तीरमपश्यमिषुणा हृदि ।
    विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसं ॥ २-५८-१४॥
    gatvā nadyāstatastīramapaśyamiṣuṇā hṛdi |
    vinirbhinnaṃ gataprāṇaṃ śayānaṃ bhuvi tāpasaṃ || 2-58-14||

    RMY 2-58-15

    भगवञ्शब्दमालक्ष्य मया गजजिघांसुना ।
    विसृष्टोऽम्भसि नाराचस्तेन ते निहतः सुतः ॥ २-५८-१५॥
    bhagavañśabdamālakṣya mayā gajajighāṃsunā |
    visṛṣṭo'mbhasi nārācastena te nihataḥ sutaḥ || 2-58-15||

    RMY 2-58-16

    स चोद्धृतेन बाणेन तत्रैव स्वर्गमास्थितः ।
    भगवन्तावुभौ शोचन्नन्धाविति विलप्य च ॥ २-५८-१६॥
    sa coddhṛtena bāṇena tatraiva svargamāsthitaḥ |
    bhagavantāvubhau śocannandhāviti vilapya ca || 2-58-16||

    RMY 2-58-17

    अज्ञानाद्भवतः पुत्रः सहसाभिहतो मया ।
    शेषमेवंगते यत्स्यात्तत्प्रसीदतु मे मुनिः ॥ २-५८-१७॥
    ajñānādbhavataḥ putraḥ sahasābhihato mayā |
    śeṣamevaṃgate yatsyāttatprasīdatu me muniḥ || 2-58-17||

    RMY 2-58-18

    स तच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं निःश्वसञ्शोककर्शितः ।
    मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥ २-५८-१८॥
    sa tacchrutvā vacaḥ krūraṃ niḥśvasañśokakarśitaḥ |
    māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 2-58-18||

    RMY 2-58-19

    यद्येतदशुभं कर्म न स्म मे कथयेः स्वयम् ।
    फलेन्मूर्धा स्म ते राजन्सद्यः शतसहस्रधा ॥ २-५८-१९॥
    yadyetadaśubhaṃ karma na sma me kathayeḥ svayam |
    phalenmūrdhā sma te rājansadyaḥ śatasahasradhā || 2-58-19||

    RMY 2-58-20

    क्षत्रियेण वधो राजन्वानप्रस्थे विशेषतः ।
    ज्ञानपूर्वं कृतः स्थानाच्च्यावयेदपि वज्रिणम् ॥ २-५८-२०॥
    kṣatriyeṇa vadho rājanvānaprasthe viśeṣataḥ |
    jñānapūrvaṃ kṛtaḥ sthānāccyāvayedapi vajriṇam || 2-58-20||

    RMY 2-58-21

    अज्ञानाद्धि कृतं यस्मादिदं तेनैव जीवसि ।
    अपि ह्यद्य कुलं नस्याद्राघवाणां कुतो भवान् ॥ २-५८-२१॥
    ajñānāddhi kṛtaṃ yasmādidaṃ tenaiva jīvasi |
    api hyadya kulaṃ nasyādrāghavāṇāṃ kuto bhavān || 2-58-21||

    RMY 2-58-22

    नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत ।
    अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम् ॥ २-५८-२२॥
    naya nau nṛpa taṃ deśamiti māṃ cābhyabhāṣata |
    adya taṃ draṣṭumicchāvaḥ putraṃ paścimadarśanam || 2-58-22||

    RMY 2-58-23

    रुधिरेणावसिताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससं ।
    शयानं भुवि निःसंज्ञं धर्मराजवशं गतम् ॥ २-५८-२३॥
    rudhireṇāvasitāṅgaṃ prakīrṇājinavāsasaṃ |
    śayānaṃ bhuvi niḥsaṃjñaṃ dharmarājavaśaṃ gatam || 2-58-23||

    RMY 2-58-24

    अथाहमेकस्तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ ।
    अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया ॥ २-५८-२४॥
    athāhamekastaṃ deśaṃ nītvā tau bhṛśaduḥkhitau |
    asparśayamahaṃ putraṃ taṃ muniṃ saha bhāryayā || 2-58-24||

    RMY 2-58-25

    तौ पुत्रमात्मनः स्पृष्ट्वा तमासाद्य तपस्विनौ ।
    निपेततुः शरीरेऽस्य पिता चास्येदमब्रवीत् ॥ २-५८-२५॥
    tau putramātmanaḥ spṛṣṭvā tamāsādya tapasvinau |
    nipetatuḥ śarīre'sya pitā cāsyedamabravīt || 2-58-25||

    RMY 2-58-26

    न न्वहं ते प्रियः पुत्र मातरं पश्य धार्मिक ।
    किं नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥ २-५८-२६॥
    na nvahaṃ te priyaḥ putra mātaraṃ paśya dhārmika |
    kiṃ nu nāliṅgase putra sukumāra vaco vada || 2-58-26||

    RMY 2-58-27

    कस्य वापररात्रेऽहं श्रोष्यामि हृदयंगमम् ।
    अधीयानस्य मधुरं शास्त्रं वान्यद्विशेषतः ॥ २-५८-२७॥
    kasya vāpararātre'haṃ śroṣyāmi hṛdayaṃgamam |
    adhīyānasya madhuraṃ śāstraṃ vānyadviśeṣataḥ || 2-58-27||

    RMY 2-58-28

    को मां संध्यामुपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः ।
    श्लाघयिष्यत्युपासीनः पुत्रशोकभयार्दितम् ॥ २-५८-२८॥
    ko māṃ saṃdhyāmupāsyaiva snātvā hutahutāśanaḥ |
    ślāghayiṣyatyupāsīnaḥ putraśokabhayārditam || 2-58-28||

    RMY 2-58-29

    कन्दमूलफलं हृत्वा को मां प्रियमिवातिथिम् ।
    भोजयिष्यत्यकर्मण्यमप्रग्रहमनायकम् ॥ २-५८-२९॥
    kandamūlaphalaṃ hṛtvā ko māṃ priyamivātithim |
    bhojayiṣyatyakarmaṇyamapragrahamanāyakam || 2-58-29||

    RMY 2-58-30

    इमामन्धां च वृद्धां च मातरं ते तपस्विनीम् ।
    कथं पुत्र भरिष्यामि कृपणां पुत्रगर्धिनीम् ॥ २-५८-३०॥
    imāmandhāṃ ca vṛddhāṃ ca mātaraṃ te tapasvinīm |
    kathaṃ putra bhariṣyāmi kṛpaṇāṃ putragardhinīm || 2-58-30||

    RMY 2-58-31

    तिष्ठ मा मा गमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति ।
    श्वो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः ॥ २-५८-३१॥
    tiṣṭha mā mā gamaḥ putra yamasya sadanaṃ prati |
    śvo mayā saha gantāsi jananyā ca samedhitaḥ || 2-58-31||

    RMY 2-58-32

    उभावपि च शोकार्तावनाथौ कृपणौ वने ।
    क्षिप्रमेव गमिष्यावस्त्वया हीनौ यमक्षयम् ॥ २-५८-३२॥
    ubhāvapi ca śokārtāvanāthau kṛpaṇau vane |
    kṣiprameva gamiṣyāvastvayā hīnau yamakṣayam || 2-58-32||

    RMY 2-58-33

    ततो वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम् ।
    क्षमतां धर्मराजो मे बिभृयात्पितरावयम् ॥ २-५८-३३॥
    tato vaivasvataṃ dṛṣṭvā taṃ pravakṣyāmi bhāratīm |
    kṣamatāṃ dharmarājo me bibhṛyātpitarāvayam || 2-58-33||

    RMY 2-58-34

    अपापोऽसि यथा पुत्र निहतः पापकर्मणा ।
    तेन सत्येन गच्छाशु ये लोकाः शस्त्रयोधिनाम् ॥ २-५८-३४॥
    apāpo'si yathā putra nihataḥ pāpakarmaṇā |
    tena satyena gacchāśu ye lokāḥ śastrayodhinām || 2-58-34||

    RMY 2-58-35

    यान्ति शूरा गतिं यां च संग्रामेष्वनिवर्तिनः ।
    हतास्त्वभिमुखाः पुत्र गतिं तां परमां व्रज ॥ २-५८-३५॥
    yānti śūrā gatiṃ yāṃ ca saṃgrāmeṣvanivartinaḥ |
    hatāstvabhimukhāḥ putra gatiṃ tāṃ paramāṃ vraja || 2-58-35||

    RMY 2-58-36

    यां गतिं सगरः शैब्यो दिलीपो जनमेजयः ।
    नहुषो धुन्धुमारश्च प्राप्तास्तां गच्छ पुत्रक ॥ २-५८-३६॥
    yāṃ gatiṃ sagaraḥ śaibyo dilīpo janamejayaḥ |
    nahuṣo dhundhumāraśca prāptāstāṃ gaccha putraka || 2-58-36||

    RMY 2-58-37

    या गतिः सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्पतसश्च या ।
    भूमिदस्याहिताग्नेश्च एकपत्नीव्रतस्य च ॥ २-५८-३७॥
    yā gatiḥ sarvasādhūnāṃ svādhyāyātpatasaśca yā |
    bhūmidasyāhitāgneśca ekapatnīvratasya ca || 2-58-37||

    RMY 2-58-38

    गोसहस्रप्रदातॄणां या या गुरुभृतामपि ।
    देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक ।
    न हि त्वस्मिन्कुले जातो गच्छत्यकुशलां गतिम् ॥ २-५८-३८॥
    gosahasrapradātṝṇāṃ yā yā gurubhṛtāmapi |
    dehanyāsakṛtāṃ yā ca tāṃ gatiṃ gaccha putraka |
    na hi tvasminkule jāto gacchatyakuśalāṃ gatim || 2-58-38||

    RMY 2-58-39

    एवं स कृपणं तत्र पर्यदेवयतासकृत् ।
    ततोऽस्मै कर्तुमुदकं प्रवृत्तः सह भार्यया ॥ २-५८-३९॥
    evaṃ sa kṛpaṇaṃ tatra paryadevayatāsakṛt |
    tato'smai kartumudakaṃ pravṛttaḥ saha bhāryayā || 2-58-39||

    RMY 2-58-40

    स तु दिव्येन रूपेण मुनिपुत्रः स्वकर्मभिः ।
    आश्वास्य च मुहूर्तं तु पितरौ वाक्यमब्रवीत् ॥ २-५८-४०॥
    sa tu divyena rūpeṇa muniputraḥ svakarmabhiḥ |
    āśvāsya ca muhūrtaṃ tu pitarau vākyamabravīt || 2-58-40||

    RMY 2-58-41

    स्थानमस्मि महत्प्राप्तो भवतोः परिचारणात् ।
    भवन्तावपि च क्षिप्रं मम मूलमुपैष्यतः ॥ २-५८-४१॥
    sthānamasmi mahatprāpto bhavatoḥ paricāraṇāt |
    bhavantāvapi ca kṣipraṃ mama mūlamupaiṣyataḥ || 2-58-41||

    RMY 2-58-42

    एवमुक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता ।
    आरुरोह दिवं क्षिप्रं मुनिपुत्रो जितेन्द्रियः ॥ २-५८-४२॥
    evamuktvā tu divyena vimānena vapuṣmatā |
    āruroha divaṃ kṣipraṃ muniputro jitendriyaḥ || 2-58-42||

    RMY 2-58-43

    स कृत्वा तूदकं तूर्णं तापसः सह भार्यया ।
    मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥ २-५८-४३॥
    sa kṛtvā tūdakaṃ tūrṇaṃ tāpasaḥ saha bhāryayā |
    māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 2-58-43||

    RMY 2-58-44

    अद्यैव जहि मां राजन्मरणे नास्ति मे व्यथा ।
    यच्छरेणैकपुत्रं मां त्वमकार्षीरपुत्रकम् ॥ २-५८-४४॥
    adyaiva jahi māṃ rājanmaraṇe nāsti me vyathā |
    yacchareṇaikaputraṃ māṃ tvamakārṣīraputrakam || 2-58-44||

    RMY 2-58-45

    त्वया तु यदविज्ञानान्निहतो मे सुतः शुचिः ।
    तेन त्वामभिशप्स्यामि सुदुःखमतिदारुणम् ॥ २-५८-४५॥
    tvayā tu yadavijñānānnihato me sutaḥ śuciḥ |
    tena tvāmabhiśapsyāmi suduḥkhamatidāruṇam || 2-58-45||

    RMY 2-58-46

    पुत्रव्यसनजं दुःखं यदेतन्मम साम्प्रतम् ।
    एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन्कालं करिष्यसि ॥ २-५८-४६॥
    putravyasanajaṃ duḥkhaṃ yadetanmama sāmpratam |
    evaṃ tvaṃ putraśokena rājankālaṃ kariṣyasi || 2-58-46||

    RMY 2-58-47

    तस्मान्मामागतं भद्रे तस्योदारस्य तद्वचः ।
    यदहं पुत्रशोकेन संत्यक्ष्याम्यद्य जीवितम् ॥ २-५८-४७॥
    tasmānmāmāgataṃ bhadre tasyodārasya tadvacaḥ |
    yadahaṃ putraśokena saṃtyakṣyāmyadya jīvitam || 2-58-47||

    RMY 2-58-48

    यदि मां संस्पृशेद्रामः सकृदद्यालभेत वा ।
    न तन्मे सदृशं देवि यन्मया राघवे कृतम् ॥ २-५८-४८॥
    yadi māṃ saṃspṛśedrāmaḥ sakṛdadyālabheta vā |
    na tanme sadṛśaṃ devi yanmayā rāghave kṛtam || 2-58-48||

    RMY 2-58-49

    चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर्मम विलुप्यते ।
    दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्ति माम् ॥ २-५८-४९॥
    cakṣuṣā tvāṃ na paśyāmi smṛtirmama vilupyate |
    dūtā vaivasvatasyaite kausalye tvarayanti mām || 2-58-49||

    RMY 2-58-50

    अतस्तु किं दुःखतरं यदहं जीवितक्षये ।
    न हि पश्यामि धर्मज्ञं रामं सत्यपराक्यमम् ॥ २-५८-५०॥
    atastu kiṃ duḥkhataraṃ yadahaṃ jīvitakṣaye |
    na hi paśyāmi dharmajñaṃ rāmaṃ satyaparākyamam || 2-58-50||

    RMY 2-58-51

    न ते मनुष्या देवास्ते ये चारुशुभकुण्डलम् ।
    मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे पुनः ॥ २-५८-५१॥
    na te manuṣyā devāste ye cāruśubhakuṇḍalam |
    mukhaṃ drakṣyanti rāmasya varṣe pañcadaśe punaḥ || 2-58-51||

    RMY 2-58-52

    पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम् ।
    धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपनिभं मुखम् ॥ २-५८-५२॥
    padmapatrekṣaṇaṃ subhru sudaṃṣṭraṃ cārunāsikam |
    dhanyā drakṣyanti rāmasya tārādhipanibhaṃ mukham || 2-58-52||

    RMY 2-58-53

    सदृशं शारदस्येन्दोः फुल्लस्य कमलस्य च ।
    सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन्मुखम् ॥ २-५८-५३॥
    sadṛśaṃ śāradasyendoḥ phullasya kamalasya ca |
    sugandhi mama nāthasya dhanyā drakṣyanti tanmukham || 2-58-53||

    RMY 2-58-54

    निवृत्तवनवासं तमयोध्यां पुनरागतम् ।
    द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्रं मार्गगतं यथा ॥ २-५८-५४॥
    nivṛttavanavāsaṃ tamayodhyāṃ punarāgatam |
    drakṣyanti sukhino rāmaṃ śukraṃ mārgagataṃ yathā || 2-58-54||

    RMY 2-58-55

    अयमात्मभवः शोको मामनाथमचेतनम् ।
    संसादयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः ॥ २-५८-५५॥
    ayamātmabhavaḥ śoko māmanāthamacetanam |
    saṃsādayati vegena yathā kūlaṃ nadīrayaḥ || 2-58-55||

    RMY 2-58-56

    हा राघव महाबाहो हा ममायास नाशन ।
    राजा दशरथः शोचञ्जीवितान्तमुपागमत् ॥ २-५८-५६॥
    hā rāghava mahābāho hā mamāyāsa nāśana |
    rājā daśarathaḥ śocañjīvitāntamupāgamat || 2-58-56||

    RMY 2-58-57

    तथा तु दीनं कथयन्नराधिपः प्रियस्य पुत्रस्य विवासनातुरः ।
    गतेऽर्धरात्रे भृशदुःखपीडितस्तदा जहौ प्राणमुदारदर्शनः ॥ २-५८-५७॥
    tathā tu dīnaṃ kathayannarādhipaḥ priyasya putrasya vivāsanāturaḥ |
    gate'rdharātre bhṛśaduḥkhapīḍitastadā jahau prāṇamudāradarśanaḥ || 2-58-57||

    Sarga: 59/111 (14)

    RMY 2-59-1

    अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि ।
    बन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिवनिवेशनम् ॥ २-५९-१॥
    atha rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarevāpare'hani |
    bandinaḥ paryupātiṣṭhaṃstatpārthivaniveśanam || 2-59-1||

    RMY 2-59-2

    ततः शुचिसमाचाराः पर्युपस्थान कोविदः ।
    स्त्रीवर्षवरभूयिष्ठा उपतस्थुर्यथापुरम् ॥ २-५९-२॥
    tataḥ śucisamācārāḥ paryupasthāna kovidaḥ |
    strīvarṣavarabhūyiṣṭhā upatasthuryathāpuram || 2-59-2||

    RMY 2-59-3

    हरिचन्दनसंपृक्तमुदकं काञ्चनैर्घटैः ।
    आनिन्युः स्नानशिक्षाज्ञा यथाकालं यथाविधि ॥ २-५९-३॥
    haricandanasaṃpṛktamudakaṃ kāñcanairghaṭaiḥ |
    āninyuḥ snānaśikṣājñā yathākālaṃ yathāvidhi || 2-59-3||

    RMY 2-59-4

    मङ्गलालम्भनीयानि प्राशनीयानुपस्करान् ।
    उपनिन्युस्तथाप्यन्याः कुमारी बहुलाः स्त्रियः ॥ २-५९-४॥
    maṅgalālambhanīyāni prāśanīyānupaskarān |
    upaninyustathāpyanyāḥ kumārī bahulāḥ striyaḥ || 2-59-4||

    RMY 2-59-5

    अथ याः कोसलेन्द्रस्य शयनं प्रत्यनन्तराः ।
    ताः स्त्रियस्तु समागम्य भर्तारं प्रत्यबोधयन् ॥ २-५९-५॥
    atha yāḥ kosalendrasya śayanaṃ pratyanantarāḥ |
    tāḥ striyastu samāgamya bhartāraṃ pratyabodhayan || 2-59-5||

    RMY 2-59-6

    ता वेपथुपरीताश्च राज्ञः प्राणेषु शङ्किताः ।
    प्रतिस्रोतस्तृणाग्राणां सदृशं संचकम्पिरे ॥ २-५९-६॥
    tā vepathuparītāśca rājñaḥ prāṇeṣu śaṅkitāḥ |
    pratisrotastṛṇāgrāṇāṃ sadṛśaṃ saṃcakampire || 2-59-6||

    RMY 2-59-7

    अथ संवेपमनानां स्त्रीणां दृष्ट्वा च पार्थिवम् ।
    यत्तदाशङ्कितं पापं तस्य जज्ञे विनिश्चयः ॥ २-५९-७॥
    atha saṃvepamanānāṃ strīṇāṃ dṛṣṭvā ca pārthivam |
    yattadāśaṅkitaṃ pāpaṃ tasya jajñe viniścayaḥ || 2-59-7||

    RMY 2-59-8

    ततः प्रचुक्रुशुर्दीनाः सस्वरं ता वराङ्गनाः ।
    करेणव इवारण्ये स्थानप्रच्युतयूथपाः ॥ २-५९-८॥
    tataḥ pracukruśurdīnāḥ sasvaraṃ tā varāṅganāḥ |
    kareṇava ivāraṇye sthānapracyutayūthapāḥ || 2-59-8||

    RMY 2-59-9

    तासामाक्रन्द शब्देन सहसोद्गतचेतने ।
    कौसल्या च सुमित्राच त्यक्तनिद्रे बभूवतुः ॥ २-५९-९॥
    tāsāmākranda śabdena sahasodgatacetane |
    kausalyā ca sumitrāca tyaktanidre babhūvatuḥ || 2-59-9||

    RMY 2-59-10

    कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च पार्थिवम् ।
    हा नाथेति परिक्रुश्य पेततुर्धरणीतले ॥ २-५९-१०॥
    kausalyā ca sumitrā ca dṛṣṭvā spṛṣṭvā ca pārthivam |
    hā nātheti parikruśya petaturdharaṇītale || 2-59-10||

    RMY 2-59-11

    सा कोसलेन्द्रदुहिता वेष्टमाना महीतले ।
    न बभ्राज रजोध्वस्ता तारेव गगनच्युता ॥ २-५९-११॥
    sā kosalendraduhitā veṣṭamānā mahītale |
    na babhrāja rajodhvastā tāreva gaganacyutā || 2-59-11||

    RMY 2-59-12

    तत्समुत्त्रस्तसंभ्रान्तं पर्युत्सुकजनाकुलम् ।
    सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवम् ॥ २-५९-१२॥
    tatsamuttrastasaṃbhrāntaṃ paryutsukajanākulam |
    sarvatastumulākrandaṃ paritāpārtabāndhavam || 2-59-12||

    RMY 2-59-13

    सद्यो निपतितानन्दं दीनविक्लवदर्शनम् ।
    बभूव नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमीयुषः ॥ २-५९-१३॥
    sadyo nipatitānandaṃ dīnaviklavadarśanam |
    babhūva naradevasya sadma diṣṭāntamīyuṣaḥ || 2-59-13||

    RMY 2-59-14

    अतीतमाज्ञाय तु पार्थिवर्षभं यशस्विनं संपरिवार्य पत्नयः ।
    भृशं रुदन्त्यः करुणं सुदुःखिताः प्रगृह्य बाहू व्यलपन्ननाथवत् ॥ २-५९-१४॥
    atītamājñāya tu pārthivarṣabhaṃ yaśasvinaṃ saṃparivārya patnayaḥ |
    bhṛśaṃ rudantyaḥ karuṇaṃ suduḥkhitāḥ pragṛhya bāhū vyalapannanāthavat || 2-59-14||

    Sarga: 60/111 (19)

    RMY 2-60-1

    तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम् ।
    हतप्रभमिवादित्यं स्वर्गथं प्रेक्ष्य भूमिपम् ॥ २-६०-१॥
    tamagnimiva saṃśāntamambuhīnamivārṇavam |
    hataprabhamivādityaṃ svargathaṃ prekṣya bhūmipam || 2-60-1||

    RMY 2-60-2

    कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधं शोककर्शिता ।
    उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत ॥ २-६०-२॥
    kausalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhaṃ śokakarśitā |
    upagṛhya śiro rājñaḥ kaikeyīṃ pratyabhāṣata || 2-60-2||

    RMY 2-60-3

    सकामा भव कैकेयि भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ।
    त्यक्त्वा राजानमेकाग्रा नृशंसे दुष्टचारिणि ॥ २-६०-३॥
    sakāmā bhava kaikeyi bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam |
    tyaktvā rājānamekāgrā nṛśaṃse duṣṭacāriṇi || 2-60-3||

    RMY 2-60-4

    विहाय मां गतो रामो भर्ता च स्वर्गतो मम ।
    विपथे सार्थहीनेव नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ २-६०-४॥
    vihāya māṃ gato rāmo bhartā ca svargato mama |
    vipathe sārthahīneva nāhaṃ jīvitumutsahe || 2-60-4||

    RMY 2-60-5

    भर्तारं तं परित्यज्य का स्त्री दैवतमात्मनः ।
    इच्छेज्जीवितुमन्यत्र कैकेय्यास्त्यक्तधर्मणः ॥ २-६०-५॥
    bhartāraṃ taṃ parityajya kā strī daivatamātmanaḥ |
    icchejjīvitumanyatra kaikeyyāstyaktadharmaṇaḥ || 2-60-5||

    RMY 2-60-6

    न लुब्धो बुध्यते दोषान्किं पाकमिव भक्षयन् ।
    कुब्जानिमित्तं कैकेय्या राघवाणान्कुलं हतम् ॥ २-६०-६॥
    na lubdho budhyate doṣānkiṃ pākamiva bhakṣayan |
    kubjānimittaṃ kaikeyyā rāghavāṇānkulaṃ hatam || 2-60-6||

    RMY 2-60-7

    अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामं विवासितम् ।
    सभार्यं जनकः श्रुत्वा परितप्स्यत्यहं यथा ॥ २-६०-७॥
    aniyoge niyuktena rājñā rāmaṃ vivāsitam |
    sabhāryaṃ janakaḥ śrutvā paritapsyatyahaṃ yathā || 2-60-7||

    RMY 2-60-8

    रामः कमलपत्राक्षो जीवनाशमितो गतः ।
    विदेहराजस्य सुता तहा सीता तपस्विनी ।
    दुःखस्यानुचिता दुःखं वने पर्युद्विजिष्यति ॥ २-६०-८॥
    rāmaḥ kamalapatrākṣo jīvanāśamito gataḥ |
    videharājasya sutā tahā sītā tapasvinī |
    duḥkhasyānucitā duḥkhaṃ vane paryudvijiṣyati || 2-60-8||

    RMY 2-60-9

    नदतां भीमघोषाणां निशासु मृगपक्षिणाम् ।
    निशम्य नूनं संस्त्रस्ता राघवं संश्रयिष्यति ॥ २-६०-९॥
    nadatāṃ bhīmaghoṣāṇāṃ niśāsu mṛgapakṣiṇām |
    niśamya nūnaṃ saṃstrastā rāghavaṃ saṃśrayiṣyati || 2-60-9||

    RMY 2-60-10

    वृद्धश्चैवाल्पपुत्रश्च वैदेहीमनिचिन्तयन् ।
    सोऽपि शोकसमाविष्टो ननु त्यक्ष्यति जीवितम् ॥ २-६०-१०॥
    vṛddhaścaivālpaputraśca vaidehīmanicintayan |
    so'pi śokasamāviṣṭo nanu tyakṣyati jīvitam || 2-60-10||

    RMY 2-60-11

    तां ततः संपरिष्वज्य विलपन्तीं तपस्विनीम् ।
    व्यपनिन्युः सुदुःखार्तां कौसल्यां व्यावहारिकाः ॥ २-६०-११॥
    tāṃ tataḥ saṃpariṣvajya vilapantīṃ tapasvinīm |
    vyapaninyuḥ suduḥkhārtāṃ kausalyāṃ vyāvahārikāḥ || 2-60-11||

    RMY 2-60-12

    तैलद्रोण्यामथामात्याः संवेश्य जगतीपतिम् ।
    राज्ञः सर्वाण्यथादिष्टाश्चक्रुः कर्माण्यनन्तरम् ॥ २-६०-१२॥
    tailadroṇyāmathāmātyāḥ saṃveśya jagatīpatim |
    rājñaḥ sarvāṇyathādiṣṭāścakruḥ karmāṇyanantaram || 2-60-12||

    RMY 2-60-13

    न तु संकलनं राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः ।
    सर्वज्ञाः कर्तुमीषुस्ते ततो रक्षन्ति भूमिपम् ॥ २-६०-१३॥
    na tu saṃkalanaṃ rājño vinā putreṇa mantriṇaḥ |
    sarvajñāḥ kartumīṣuste tato rakṣanti bhūmipam || 2-60-13||

    RMY 2-60-14

    तैलद्रोण्यां तु सचिवैः शायितं तं नराधिपम् ।
    हा मृतोऽयमिति ज्ञात्वा स्त्रियस्ताः पर्यदेवयन् ॥ २-६०-१४॥
    tailadroṇyāṃ tu sacivaiḥ śāyitaṃ taṃ narādhipam |
    hā mṛto'yamiti jñātvā striyastāḥ paryadevayan || 2-60-14||

    RMY 2-60-15

    बाहूनुद्यम्य कृपणा नेत्रप्रस्रवणैर्मुखैः ।
    रुदन्त्यः शोकसंतप्ताः कृपणं पर्यदेवयन् ॥ २-६०-१५॥
    bāhūnudyamya kṛpaṇā netraprasravaṇairmukhaiḥ |
    rudantyaḥ śokasaṃtaptāḥ kṛpaṇaṃ paryadevayan || 2-60-15||

    RMY 2-60-16

    निशानक्षत्रहीनेव स्त्रीव भर्तृविवर्जिता ।
    पुरी नाराजतायोध्या हीना राज्ञा महात्मना ॥ २-६०-१६॥
    niśānakṣatrahīneva strīva bhartṛvivarjitā |
    purī nārājatāyodhyā hīnā rājñā mahātmanā || 2-60-16||

    RMY 2-60-17

    बाष्पपर्याकुलजना हाहाभूतकुलाङ्गना ।
    शून्यचत्वरवेश्मान्ता न बभ्राज यथापुरम् ॥ २-६०-१७॥
    bāṣpaparyākulajanā hāhābhūtakulāṅganā |
    śūnyacatvaraveśmāntā na babhrāja yathāpuram || 2-60-17||

    RMY 2-60-18

    गतप्रभा द्यौरिव भास्करं विना व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी ।
    पुरी बभासे रहिता महात्मना न चास्रकण्ठाकुलमार्गचत्वरा ॥ २-६०-१८॥
    gataprabhā dyauriva bhāskaraṃ vinā vyapetanakṣatragaṇeva śarvarī |
    purī babhāse rahitā mahātmanā na cāsrakaṇṭhākulamārgacatvarā || 2-60-18||

    RMY 2-60-19

    नराश्च नार्यश्च समेत्य संघशो विगर्हमाणा भरतस्य मातरम् ।
    तदा नगर्यां नरदेवसंक्षये बभूवुरार्ता न च शर्म लेभिरे ॥ २-६०-१९॥
    narāśca nāryaśca sametya saṃghaśo vigarhamāṇā bharatasya mātaram |
    tadā nagaryāṃ naradevasaṃkṣaye babhūvurārtā na ca śarma lebhire || 2-60-19||

    Sarga: 61/111 (25)

    RMY 2-61-1

    व्यतीतायां तु शर्वर्यामादित्यस्योदये ततः ।
    समेत्य राजकर्तारः सभामीयुर्द्विजातयः ॥ २-६१-१॥
    vyatītāyāṃ tu śarvaryāmādityasyodaye tataḥ |
    sametya rājakartāraḥ sabhāmīyurdvijātayaḥ || 2-61-1||

    RMY 2-61-2

    मार्कण्डेयोऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः ।
    कात्ययनो गौतमश्च जाबालिश्च महायशाः ॥ २-६१-२॥
    mārkaṇḍeyo'tha maudgalyo vāmadevaśca kāśyapaḥ |
    kātyayano gautamaśca jābāliśca mahāyaśāḥ || 2-61-2||

    RMY 2-61-3

    एते द्विजाः सहामात्यैः पृथग्वाचमुदीरयन् ।
    वसिष्ठमेवाभिमुखाः श्रेष्ठो राजपुरोहितम् ॥ २-६१-३॥
    ete dvijāḥ sahāmātyaiḥ pṛthagvācamudīrayan |
    vasiṣṭhamevābhimukhāḥ śreṣṭho rājapurohitam || 2-61-3||

    RMY 2-61-4

    अतीता शर्वरी दुःखं या नो वर्षशतोपमा ।
    अस्मिन्पञ्चत्वमापन्ने पुत्रशोकेन पार्थिवे ॥ २-६१-४॥
    atītā śarvarī duḥkhaṃ yā no varṣaśatopamā |
    asminpañcatvamāpanne putraśokena pārthive || 2-61-4||

    RMY 2-61-5

    स्वर्गतश्च महाराजो रामश्चारण्यमाश्रितः ।
    लक्ष्मणश्चापि तेजस्वी रामेणैव गतः सह ॥ २-६१-५॥
    svargataśca mahārājo rāmaścāraṇyamāśritaḥ |
    lakṣmaṇaścāpi tejasvī rāmeṇaiva gataḥ saha || 2-61-5||

    RMY 2-61-6

    उभौ भरतशत्रुघ्नौ क्केकयेषु परंतपौ ।
    पुरे राजगृहे रम्ये मातामहनिवेशने ॥ २-६१-६॥
    ubhau bharataśatrughnau kkekayeṣu paraṃtapau |
    pure rājagṛhe ramye mātāmahaniveśane || 2-61-6||

    RMY 2-61-7

    इक्ष्वाकूणामिहाद्यैव कश्चिद्राजा विधीयताम् ।
    अराजकं हि नो राष्ट्रं न विनाशमवाप्नुयात् ॥ २-६१-७॥
    ikṣvākūṇāmihādyaiva kaścidrājā vidhīyatām |
    arājakaṃ hi no rāṣṭraṃ na vināśamavāpnuyāt || 2-61-7||

    RMY 2-61-8

    नाराजले जनपदे विद्युन्माली महास्वनः ।
    अभिवर्षति पर्जन्यो महीं दिव्येन वारिणा ॥ २-६१-८॥
    nārājale janapade vidyunmālī mahāsvanaḥ |
    abhivarṣati parjanyo mahīṃ divyena vāriṇā || 2-61-8||

    RMY 2-61-9

    नाराजके जनपदे बीजमुष्टिः प्रकीर्यते ।
    नाराकके पितुः पुत्रो भार्या वा वर्तते वशे ॥ २-६१-९॥
    nārājake janapade bījamuṣṭiḥ prakīryate |
    nārākake pituḥ putro bhāryā vā vartate vaśe || 2-61-9||

    RMY 2-61-10

    अराजके धनं नास्ति नास्ति भार्याप्यराजके ।
    इदमत्याहितं चान्यत्कुतः सत्यमराजके ॥ २-६१-१०॥
    arājake dhanaṃ nāsti nāsti bhāryāpyarājake |
    idamatyāhitaṃ cānyatkutaḥ satyamarājake || 2-61-10||

    RMY 2-61-11

    नाराजके जनपदे कारयन्ति सभां नराः ।
    उद्यानानि च रम्याणि हृष्टाः पुण्यगृहाणि च ॥ २-६१-११॥
    nārājake janapade kārayanti sabhāṃ narāḥ |
    udyānāni ca ramyāṇi hṛṣṭāḥ puṇyagṛhāṇi ca || 2-61-11||

    RMY 2-61-12

    नाराजके जनपदे यज्ञशीला द्विजातयः ।
    सत्राण्यन्वासते दान्ता ब्राह्मणाः संशितव्रताः ॥ २-६१-१२॥
    nārājake janapade yajñaśīlā dvijātayaḥ |
    satrāṇyanvāsate dāntā brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ || 2-61-12||

    RMY 2-61-13

    नाराजके जनपदे प्रभूतनटनर्तकाः ।
    उत्सवाश्च समाजाश्च वर्धन्ते राष्ट्रवर्धनाः ॥ २-६१-१३॥
    nārājake janapade prabhūtanaṭanartakāḥ |
    utsavāśca samājāśca vardhante rāṣṭravardhanāḥ || 2-61-13||

    RMY 2-61-14

    नारजके जनपदे सिद्धार्था व्यवहारिणः ।
    कथाभिरनुरज्यन्ते कथाशीलाः कथाप्रियैः ॥ २-६१-१४॥
    nārajake janapade siddhārthā vyavahāriṇaḥ |
    kathābhiranurajyante kathāśīlāḥ kathāpriyaiḥ || 2-61-14||

    RMY 2-61-15

    नाराजके जनपदे वाहनैः शीघ्रगामिभिः ।
    नरा निर्यान्त्यरण्यानि नारीभिः सह कामिनः ॥ २-६१-१५॥
    nārājake janapade vāhanaiḥ śīghragāmibhiḥ |
    narā niryāntyaraṇyāni nārībhiḥ saha kāminaḥ || 2-61-15||

    RMY 2-61-16

    नाराकजे जनपदे धनवन्तः सुरक्षिताः ।
    शेरते विवृत द्वाराः कृषिगोरक्षजीविनः ॥ २-६१-१६॥
    nārākaje janapade dhanavantaḥ surakṣitāḥ |
    śerate vivṛta dvārāḥ kṛṣigorakṣajīvinaḥ || 2-61-16||

    RMY 2-61-17

    नाराजके जनपदे वणिजो दूरगामिनः ।
    गच्छन्ति क्षेममध्वानं बहुपुण्यसमाचिताः ॥ २-६१-१७॥
    nārājake janapade vaṇijo dūragāminaḥ |
    gacchanti kṣemamadhvānaṃ bahupuṇyasamācitāḥ || 2-61-17||

    RMY 2-61-18

    नाराजके जनपदे चरत्येकचरो वशी ।
    भावयन्नात्मनात्मानं यत्रसायंगृहो मुनिः ॥ २-६१-१८॥
    nārājake janapade caratyekacaro vaśī |
    bhāvayannātmanātmānaṃ yatrasāyaṃgṛho muniḥ || 2-61-18||

    RMY 2-61-19

    नाराजके जनपदे योगक्षेमं प्रवर्तते ।
    न चाप्यराजके सेना शत्रून्विषहते युधि ॥ २-६१-१९॥
    nārājake janapade yogakṣemaṃ pravartate |
    na cāpyarājake senā śatrūnviṣahate yudhi || 2-61-19||

    RMY 2-61-20

    यथा ह्यनुदका नद्यो यथा वाप्यतृणं वनम् ।
    अगोपाला यथा गावस्तथा राष्ट्रमराजकम् ॥ २-६१-२०॥
    yathā hyanudakā nadyo yathā vāpyatṛṇaṃ vanam |
    agopālā yathā gāvastathā rāṣṭramarājakam || 2-61-20||

    RMY 2-61-21

    नाराजके जनपदे स्वकं भवति कस्यचित् ।
    मत्स्या इव नरा नित्यं भक्षयन्ति परस्परम् ॥ २-६१-२१॥
    nārājake janapade svakaṃ bhavati kasyacit |
    matsyā iva narā nityaṃ bhakṣayanti parasparam || 2-61-21||

    RMY 2-61-22

    येहि संभिन्नमर्यादा नास्तिकाश्छिन्नसंशयाः ।
    तेऽपि भावाय कल्पन्ते राजदण्डनिपीडिताः ॥ २-६१-२२॥
    yehi saṃbhinnamaryādā nāstikāśchinnasaṃśayāḥ |
    te'pi bhāvāya kalpante rājadaṇḍanipīḍitāḥ || 2-61-22||

    RMY 2-61-23

    अहो तम इवेदं स्यान्न प्रज्ञायेत किंचन ।
    राजा चेन्न भवेँल्लोके विभजन्साध्वसाधुनी ॥ २-६१-२३॥
    aho tama ivedaṃ syānna prajñāyeta kiṃcana |
    rājā cenna bhave~lloke vibhajansādhvasādhunī || 2-61-23||

    RMY 2-61-24

    जीवत्यपि महाराजे तवैव वचनं वयम् ।
    नातिक्रमामहे सर्वे वेलां प्राप्येव सागरः ॥ २-६१-२४॥
    jīvatyapi mahārāje tavaiva vacanaṃ vayam |
    nātikramāmahe sarve velāṃ prāpyeva sāgaraḥ || 2-61-24||

    RMY 2-61-25

    स नः समीक्ष्य द्विजवर्यवृत्तं नृपं विना राज्यमरण्यभूतम् ।
    कुमारमिक्ष्वाकुसुतं वदान्यं त्वमेव राजानमिहाभिषिञ्चय ॥ २-६१-२५॥
    sa naḥ samīkṣya dvijavaryavṛttaṃ nṛpaṃ vinā rājyamaraṇyabhūtam |
    kumāramikṣvākusutaṃ vadānyaṃ tvameva rājānamihābhiṣiñcaya || 2-61-25||

    Sarga: 62/111 (15)

    RMY 2-62-1

    तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः प्रत्युवाच ह ।
    मित्रामात्यगणान्सर्वान्ब्राह्मणांस्तानिदं वचः ॥ २-६२-१॥
    teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā vasiṣṭhaḥ pratyuvāca ha |
    mitrāmātyagaṇānsarvānbrāhmaṇāṃstānidaṃ vacaḥ || 2-62-1||

    RMY 2-62-2

    यदसौ मातुलकुले पुरे राजगृहे सुखी ।
    भरतो वसति भ्रात्रा शत्रुघ्नेन समन्वितः ॥ २-६२-२॥
    yadasau mātulakule pure rājagṛhe sukhī |
    bharato vasati bhrātrā śatrughnena samanvitaḥ || 2-62-2||

    RMY 2-62-3

    तच्छीघ्रं जवना दूता गच्छन्तु त्वरितैर्हयैः ।
    आनेतुं भ्रातरौ वीरौ किं समीक्षामहे वयम् ॥ २-६२-३॥
    tacchīghraṃ javanā dūtā gacchantu tvaritairhayaiḥ |
    ānetuṃ bhrātarau vīrau kiṃ samīkṣāmahe vayam || 2-62-3||

    RMY 2-62-4

    गच्छन्त्विति ततः सर्वे वसिष्ठं वाक्यमब्रुवन् ।
    तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ॥ २-६२-४॥
    gacchantviti tataḥ sarve vasiṣṭhaṃ vākyamabruvan |
    teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā vasiṣṭho vākyamabravīt || 2-62-4||

    RMY 2-62-5

    एहि सिद्धार्थ विजय जयन्ताशोकनन्दन ।
    श्रूयतामितिकर्तव्यं सर्वानेव ब्रवीमि वः ॥ २-६२-५॥
    ehi siddhārtha vijaya jayantāśokanandana |
    śrūyatāmitikartavyaṃ sarvāneva bravīmi vaḥ || 2-62-5||

    RMY 2-62-6

    पुरं राजगृहं गत्वा शीघ्रं शीघ्रजवैर्हयैः ।
    त्यक्तशोकैरिदं वाच्यः शासनाद्भरतो मम ॥ २-६२-६॥
    puraṃ rājagṛhaṃ gatvā śīghraṃ śīghrajavairhayaiḥ |
    tyaktaśokairidaṃ vācyaḥ śāsanādbharato mama || 2-62-6||

    RMY 2-62-7

    पुरोहितस्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः ।
    त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिकं त्वया ॥ २-६२-७॥
    purohitastvāṃ kuśalaṃ prāha sarve ca mantriṇaḥ |
    tvaramāṇaśca niryāhi kṛtyamātyayikaṃ tvayā || 2-62-7||

    RMY 2-62-8

    मा चास्मै प्रोषितं रामं मा चास्मै पितरं मृतम् ।
    भवन्तः शंसिषुर्गत्वा राघवाणामिमं क्षयम् ॥ २-६२-८॥
    mā cāsmai proṣitaṃ rāmaṃ mā cāsmai pitaraṃ mṛtam |
    bhavantaḥ śaṃsiṣurgatvā rāghavāṇāmimaṃ kṣayam || 2-62-8||

    RMY 2-62-9

    कौशेयानि च वस्त्राणि भूषणानि वराणि च ।
    क्षिप्रमादाय राज्ञश्च भरतस्य च गच्छत ।
    वसिष्ठेनाभ्यनुज्ञाता दूताः संत्वरिता ययुः ॥ २-६२-९॥
    kauśeyāni ca vastrāṇi bhūṣaṇāni varāṇi ca |
    kṣipramādāya rājñaśca bharatasya ca gacchata |
    vasiṣṭhenābhyanujñātā dūtāḥ saṃtvaritā yayuḥ || 2-62-9||

    RMY 2-62-10

    ते हस्तिन पुरे गङ्गां तीर्त्वा प्रत्यङ्मुखा ययुः ।
    पाञ्चालदेशमासाद्य मध्येन कुरुजाङ्गलम् ॥ २-६२-१०॥
    te hastina pure gaṅgāṃ tīrtvā pratyaṅmukhā yayuḥ |
    pāñcāladeśamāsādya madhyena kurujāṅgalam || 2-62-10||

    RMY 2-62-11

    ते प्रसन्नोदकां दिव्यां नानाविहगसेविताम् ।
    उपातिजग्मुर्वेगेन शरदण्डां जनाकुलाम् ॥ २-६२-११॥
    te prasannodakāṃ divyāṃ nānāvihagasevitām |
    upātijagmurvegena śaradaṇḍāṃ janākulām || 2-62-11||

    RMY 2-62-12

    निकूलवृक्षमासाद्य दिव्यं सत्योपयाचनम् ।
    अभिगम्याभिवाद्यं तं कुलिङ्गां प्राविशन्पुरीम् ॥ २-६२-१२॥
    nikūlavṛkṣamāsādya divyaṃ satyopayācanam |
    abhigamyābhivādyaṃ taṃ kuliṅgāṃ prāviśanpurīm || 2-62-12||

    RMY 2-62-13

    अभिकालं ततः प्राप्य तेजोऽभिभवनाच्च्युताः ।
    ययुर्मध्येन बाह्लीकान्सुदामानं च पर्वतम् ।
    विष्णोः पदं प्रेक्षमाणा विपाशां चापि शाल्मलीम् ॥ २-६२-१३॥
    abhikālaṃ tataḥ prāpya tejo'bhibhavanāccyutāḥ |
    yayurmadhyena bāhlīkānsudāmānaṃ ca parvatam |
    viṣṇoḥ padaṃ prekṣamāṇā vipāśāṃ cāpi śālmalīm || 2-62-13||

    RMY 2-62-14

    ते श्रान्तवाहना दूता विकृष्टेन सता पथा ।
    गिरि व्रजं पुर वरं शीघ्रमासेदुरञ्जसा ॥ २-६२-१४॥
    te śrāntavāhanā dūtā vikṛṣṭena satā pathā |
    giri vrajaṃ pura varaṃ śīghramāsedurañjasā || 2-62-14||

    RMY 2-62-15

    भर्तुः प्रियार्थं कुलरक्षणार्थं भर्तुश्च वंशस्य परिग्रहार्थम् ।
    अहेडमानास्त्वरया स्म दूता रात्र्यां तु ते तत्पुरमेव याताः ॥ २-६२-१५॥
    bhartuḥ priyārthaṃ kularakṣaṇārthaṃ bhartuśca vaṃśasya parigrahārtham |
    aheḍamānāstvarayā sma dūtā rātryāṃ tu te tatpurameva yātāḥ || 2-62-15||

    Sarga: 63/111 (18)

    RMY 2-63-1

    यामेव रात्रिं ते दूताः प्रविशन्ति स्म तां पुरीम् ।
    भरतेनापि तां रात्रिं स्वप्नो दृष्टोऽयमप्रियः ॥ २-६३-१॥
    yāmeva rātriṃ te dūtāḥ praviśanti sma tāṃ purīm |
    bharatenāpi tāṃ rātriṃ svapno dṛṣṭo'yamapriyaḥ || 2-63-1||

    RMY 2-63-2

    व्युष्टामेव तु तां रात्रिं दृष्ट्वा तं स्वप्नमप्रियम् ।
    पुत्रो राजाधिराजस्य सुभृशं पर्यतप्यत ॥ २-६३-२॥
    vyuṣṭāmeva tu tāṃ rātriṃ dṛṣṭvā taṃ svapnamapriyam |
    putro rājādhirājasya subhṛśaṃ paryatapyata || 2-63-2||

    RMY 2-63-3

    तप्यमानं समाज्ञाय वयस्याः प्रियवादिनः ।
    आयासं हि विनेष्यन्तः सभायां चक्रिरे कथाः ॥ २-६३-३॥
    tapyamānaṃ samājñāya vayasyāḥ priyavādinaḥ |
    āyāsaṃ hi vineṣyantaḥ sabhāyāṃ cakrire kathāḥ || 2-63-3||

    RMY 2-63-4

    वादयन्ति तथा शान्तिं लासयन्त्यपि चापरे ।
    नाटकान्यपरे प्राहुर्हास्यानि विविधानि च ॥ २-६३-४॥
    vādayanti tathā śāntiṃ lāsayantyapi cāpare |
    nāṭakānyapare prāhurhāsyāni vividhāni ca || 2-63-4||

    RMY 2-63-5

    स तैर्महात्मा भरतः सखिभिः प्रिय वादिभिः ।
    गोष्ठीहास्यानि कुर्वद्भिर्न प्राहृष्यत राघवः ॥ २-६३-५॥
    sa tairmahātmā bharataḥ sakhibhiḥ priya vādibhiḥ |
    goṣṭhīhāsyāni kurvadbhirna prāhṛṣyata rāghavaḥ || 2-63-5||

    RMY 2-63-6

    तमब्रवीत्प्रियसखो भरतं सखिभिर्वृतम् ।
    सुहृद्भिः पर्युपासीनः किं सखे नानुमोदसे ॥ २-६३-६॥
    tamabravītpriyasakho bharataṃ sakhibhirvṛtam |
    suhṛdbhiḥ paryupāsīnaḥ kiṃ sakhe nānumodase || 2-63-6||

    RMY 2-63-7

    एवं ब्रुवाणं सुहृदं भरतः प्रत्युवाच ह ।
    शृणु त्वं यन्निमित्तंमे दैन्यमेतदुपागतम् ॥ २-६३-७॥
    evaṃ bruvāṇaṃ suhṛdaṃ bharataḥ pratyuvāca ha |
    śṛṇu tvaṃ yannimittaṃme dainyametadupāgatam || 2-63-7||

    RMY 2-63-8

    स्वप्ने पितरमद्राक्षं मलिनं मुक्तमूर्धजम् ।
    पतन्तमद्रिशिखरात्कलुषे गोमये ह्रदे ॥ २-६३-८॥
    svapne pitaramadrākṣaṃ malinaṃ muktamūrdhajam |
    patantamadriśikharātkaluṣe gomaye hrade || 2-63-8||

    RMY 2-63-9

    प्लवमानश्च मे दृष्टः स तस्मिन्गोमयह्रदे ।
    पिबन्नञ्जलिना तैलं हसन्निव मुहुर्मुहुः ॥ २-६३-९॥
    plavamānaśca me dṛṣṭaḥ sa tasmingomayahrade |
    pibannañjalinā tailaṃ hasanniva muhurmuhuḥ || 2-63-9||

    RMY 2-63-10

    ततस्तिलोदनं भुक्त्वा पुनः पुनरधःशिराः ।
    तैलेनाभ्यक्तसर्वाङ्गस्तैलमेवावगाहत ॥ २-६३-१०॥
    tatastilodanaṃ bhuktvā punaḥ punaradhaḥśirāḥ |
    tailenābhyaktasarvāṅgastailamevāvagāhata || 2-63-10||

    RMY 2-63-11

    स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च पतितं भुवि ।
    सहसा चापि संशन्तं ज्वलितं जातवेदसं ॥ २-६३-११॥
    svapne'pi sāgaraṃ śuṣkaṃ candraṃ ca patitaṃ bhuvi |
    sahasā cāpi saṃśantaṃ jvalitaṃ jātavedasaṃ || 2-63-11||

    RMY 2-63-12

    अवदीर्णां च पृथिवीं शुष्कांश्च विविधान्द्रुमान् ।
    अहं पश्यामि विध्वस्तान्सधूमांश्चैव पार्वतान् ॥ २-६३-१२॥
    avadīrṇāṃ ca pṛthivīṃ śuṣkāṃśca vividhāndrumān |
    ahaṃ paśyāmi vidhvastānsadhūmāṃścaiva pārvatān || 2-63-12||

    RMY 2-63-13

    पीठे कार्ष्णायसे चैनं निषण्णं कृष्णवाससं ।
    प्रहसन्ति स्म राजानं प्रमदाः कृष्णपिङ्गलाः ॥ २-६३-१३॥
    pīṭhe kārṣṇāyase cainaṃ niṣaṇṇaṃ kṛṣṇavāsasaṃ |
    prahasanti sma rājānaṃ pramadāḥ kṛṣṇapiṅgalāḥ || 2-63-13||

    RMY 2-63-14

    त्वरमाणश्च धर्मात्मा रक्तमाल्यानुलेपनः ।
    रथेन खरयुक्तेन प्रयातो दक्षिणामुखः ॥ २-६३-१४॥
    tvaramāṇaśca dharmātmā raktamālyānulepanaḥ |
    rathena kharayuktena prayāto dakṣiṇāmukhaḥ || 2-63-14||

    RMY 2-63-15

    एवमेतन्मया दृष्टमिमां रात्रिं भयावहाम् ।
    अहं रामोऽथ वा राजा लक्ष्मणो वा मरिष्यति ॥ २-६३-१५॥
    evametanmayā dṛṣṭamimāṃ rātriṃ bhayāvahām |
    ahaṃ rāmo'tha vā rājā lakṣmaṇo vā mariṣyati || 2-63-15||

    RMY 2-63-16

    नरो यानेन यः स्वप्ने खरयुक्तेन याति हि ।
    अचिरात्तस्य धूमाग्रं चितायां संप्रदृश्यते ।
    एतन्निमित्तं दीनोऽहं तन्न वः प्रतिपूजये ॥ २-६३-१६॥
    naro yānena yaḥ svapne kharayuktena yāti hi |
    acirāttasya dhūmāgraṃ citāyāṃ saṃpradṛśyate |
    etannimittaṃ dīno'haṃ tanna vaḥ pratipūjaye || 2-63-16||

    RMY 2-63-17

    शुष्यतीव च मे कण्ठो न स्वस्थमिव मे मनः ।
    जुगुप्सन्निव चात्मानं न च पश्यामि कारणम् ॥ २-६३-१७॥
    śuṣyatīva ca me kaṇṭho na svasthamiva me manaḥ |
    jugupsanniva cātmānaṃ na ca paśyāmi kāraṇam || 2-63-17||

    RMY 2-63-18

    इमां हि दुःस्वप्नगतिं निशाम्य तामनेकरूपामवितर्कितां पुरा ।
    भयं महत्तद्धृदयान्न याति मे विचिन्त्य राजानमचिन्त्यदर्शनम् ॥ २-६३-१८॥
    imāṃ hi duḥsvapnagatiṃ niśāmya tāmanekarūpāmavitarkitāṃ purā |
    bhayaṃ mahattaddhṛdayānna yāti me vicintya rājānamacintyadarśanam || 2-63-18||

    Sarga: 64/111 (24)

    RMY 2-64-1

    भरते ब्रुवति स्वप्नं दूतास्ते क्लान्तवाहनाः ।
    प्रविश्यासह्यपरिखं रम्यं राजगृहं पुरम् ॥ २-६४-१॥
    bharate bruvati svapnaṃ dūtāste klāntavāhanāḥ |
    praviśyāsahyaparikhaṃ ramyaṃ rājagṛhaṃ puram || 2-64-1||

    RMY 2-64-2

    समागम्य तु राज्ञा च राजपुत्रेण चार्चिताः ।
    राज्ञः पादौ गृहीत्वा तु तमूचुर्भरतं वचः ॥ २-६४-२॥
    samāgamya tu rājñā ca rājaputreṇa cārcitāḥ |
    rājñaḥ pādau gṛhītvā tu tamūcurbharataṃ vacaḥ || 2-64-2||

    RMY 2-64-3

    पुरोहितस्त्वा कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः ।
    त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिकं त्वया ॥ २-६४-३॥
    purohitastvā kuśalaṃ prāha sarve ca mantriṇaḥ |
    tvaramāṇaśca niryāhi kṛtyamātyayikaṃ tvayā || 2-64-3||

    RMY 2-64-4

    अत्र विंशतिकोट्यस्तु नृपतेर्मातुलस्य ते ।
    दशकोट्यस्तु संपूर्णास्तथैव च नृपात्मज ॥ २-६४-४॥
    atra viṃśatikoṭyastu nṛpatermātulasya te |
    daśakoṭyastu saṃpūrṇāstathaiva ca nṛpātmaja || 2-64-4||

    RMY 2-64-5

    प्रतिगृह्य च तत्सर्वं स्वनुरक्तः सुहृज्जने ।
    दूतानुवाच भरतः कामैः संप्रतिपूज्य तान् ॥ २-६४-५॥
    pratigṛhya ca tatsarvaṃ svanuraktaḥ suhṛjjane |
    dūtānuvāca bharataḥ kāmaiḥ saṃpratipūjya tān || 2-64-5||

    RMY 2-64-6

    कच्चित्सुकुशली राजा पिता दशरथो मम ।
    कच्चिच्चारागता रामे लक्ष्मणे वा महात्मनि ॥ २-६४-६॥
    kaccitsukuśalī rājā pitā daśaratho mama |
    kacciccārāgatā rāme lakṣmaṇe vā mahātmani || 2-64-6||

    RMY 2-64-7

    आर्या च धर्मनिरता धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी ।
    अरोगा चापि कौसल्या माता रामस्य धीमतः ॥ २-६४-७॥
    āryā ca dharmaniratā dharmajñā dharmadarśinī |
    arogā cāpi kausalyā mātā rāmasya dhīmataḥ || 2-64-7||

    RMY 2-64-8

    कच्चित्सुमित्रा धर्मज्ञा जननी लक्ष्मणस्य या ।
    शत्रुघ्नस्य च वीरस्य सारोगा चापि मध्यमा ॥ २-६४-८॥
    kaccitsumitrā dharmajñā jananī lakṣmaṇasya yā |
    śatrughnasya ca vīrasya sārogā cāpi madhyamā || 2-64-8||

    RMY 2-64-9

    आत्मकामा सदा चण्डी क्रोधना प्राज्ञमानिनी ।
    अरोगा चापि कैकेयी माता मे किमुवाच ह ॥ २-६४-९॥
    ātmakāmā sadā caṇḍī krodhanā prājñamāninī |
    arogā cāpi kaikeyī mātā me kimuvāca ha || 2-64-9||

    RMY 2-64-10

    एवमुक्तास्तु ते दूता भरतेन महात्मना ।
    ऊचुः संप्रश्रितं वाक्यमिदं तं भरतं तदा ।
    कुशलास्ते नरव्याघ्र येषां कुशलमिच्छसि ॥ २-६४-१०॥
    evamuktāstu te dūtā bharatena mahātmanā |
    ūcuḥ saṃpraśritaṃ vākyamidaṃ taṃ bharataṃ tadā |
    kuśalāste naravyāghra yeṣāṃ kuśalamicchasi || 2-64-10||

    RMY 2-64-11

    भरतश्चापि तान्दूतानेवमुक्तोऽभ्यभाषत ।
    आपृच्छेऽहं महाराजं दूताः संत्वरयन्ति माम् ॥ २-६४-११॥
    bharataścāpi tāndūtānevamukto'bhyabhāṣata |
    āpṛcche'haṃ mahārājaṃ dūtāḥ saṃtvarayanti mām || 2-64-11||

    RMY 2-64-12

    एवमुक्त्वा तु तान्दूतान्भरतः पार्थिवात्मजः ।
    दूतैः संचोदितो वाक्यं मातामहमुवाच ह ॥ २-६४-१२॥
    evamuktvā tu tāndūtānbharataḥ pārthivātmajaḥ |
    dūtaiḥ saṃcodito vākyaṃ mātāmahamuvāca ha || 2-64-12||

    RMY 2-64-13

    राजन्पितुर्गमिष्यामि सकाशं दूतचोदितः ।
    पुनरप्यहमेष्यामि यदा मे त्वं स्मरिष्यसि ॥ २-६४-१३॥
    rājanpiturgamiṣyāmi sakāśaṃ dūtacoditaḥ |
    punarapyahameṣyāmi yadā me tvaṃ smariṣyasi || 2-64-13||

    RMY 2-64-14

    भरतेनैवमुक्तस्तु नृपो मातामहस्तदा ।
    तमुवाच शुभं वाक्यं शिरस्याघ्राय राघवम् ॥ २-६४-१४॥
    bharatenaivamuktastu nṛpo mātāmahastadā |
    tamuvāca śubhaṃ vākyaṃ śirasyāghrāya rāghavam || 2-64-14||

    RMY 2-64-15

    गच्छ तातानुजाने त्वां कैकेयी सुप्रजास्त्वया ।
    मातरं कुशलं ब्रूयाः पितरं च परंतप ॥ २-६४-१५॥
    gaccha tātānujāne tvāṃ kaikeyī suprajāstvayā |
    mātaraṃ kuśalaṃ brūyāḥ pitaraṃ ca paraṃtapa || 2-64-15||

    RMY 2-64-16

    पुरोहितं च कुशलं ये चान्ये द्विजसत्तमाः ।
    तौ च तात महेष्वासौ भ्रातरु रामलक्ष्मणौ ॥ २-६४-१६॥
    purohitaṃ ca kuśalaṃ ye cānye dvijasattamāḥ |
    tau ca tāta maheṣvāsau bhrātaru rāmalakṣmaṇau || 2-64-16||

    RMY 2-64-17

    तस्मै हस्त्युत्तमांश्चित्रान्कम्बलानजिनानि च ।
    अभिसत्कृत्य कैकेयो भरताय धनं ददौ ॥ २-६४-१७॥
    tasmai hastyuttamāṃścitrānkambalānajināni ca |
    abhisatkṛtya kaikeyo bharatāya dhanaṃ dadau || 2-64-17||

    RMY 2-64-18

    रुक्म निष्कसहस्रे द्वे षोडशाश्वशतानि च ।
    सत्कृत्य कैकेयी पुत्रं केकयो धनमादिशत् ॥ २-६४-१८॥
    rukma niṣkasahasre dve ṣoḍaśāśvaśatāni ca |
    satkṛtya kaikeyī putraṃ kekayo dhanamādiśat || 2-64-18||

    RMY 2-64-19

    तथामात्यानभिप्रेतान्विश्वास्यांश्च गुणान्वितान् ।
    ददावश्वपतिः शीघ्रं भरतायानुयायिनः ॥ २-६४-१९॥
    tathāmātyānabhipretānviśvāsyāṃśca guṇānvitān |
    dadāvaśvapatiḥ śīghraṃ bharatāyānuyāyinaḥ || 2-64-19||

    RMY 2-64-20

    ऐरावतानैन्द्रशिरान्नागान्वै प्रियदर्शनान् ।
    खराञ्शीघ्रान्सुसंयुक्तान्मातुलोऽस्मै धनं ददौ ॥ २-६४-२०॥
    airāvatānaindraśirānnāgānvai priyadarśanān |
    kharāñśīghrānsusaṃyuktānmātulo'smai dhanaṃ dadau || 2-64-20||

    RMY 2-64-21

    अन्तःपुरेऽतिसंवृद्धान्व्याघ्रवीर्यबलान्वितान् ।
    दंष्ट्रायुधान्महाकायाञ्शुनश्चोपायनं ददौ ॥ २-६४-२१॥
    antaḥpure'tisaṃvṛddhānvyāghravīryabalānvitān |
    daṃṣṭrāyudhānmahākāyāñśunaścopāyanaṃ dadau || 2-64-21||

    RMY 2-64-22

    स मातामहमापृच्छ्य मातुलं च युधाजितम् ।
    रथमारुह्य भरतः शत्रुघ्नसहितो ययौ ॥ २-६४-२२॥
    sa mātāmahamāpṛcchya mātulaṃ ca yudhājitam |
    rathamāruhya bharataḥ śatrughnasahito yayau || 2-64-22||

    RMY 2-64-23

    रथान्मण्डलचक्रांश्च योजयित्वा परःशतम् ।
    उष्ट्रगोऽश्वखरैर्भृत्या भरतं यान्तमन्वयुः ॥ २-६४-२३॥
    rathānmaṇḍalacakrāṃśca yojayitvā paraḥśatam |
    uṣṭrago'śvakharairbhṛtyā bharataṃ yāntamanvayuḥ || 2-64-23||

    RMY 2-64-24

    बलेन गुप्तो भरतो महात्मा सहार्यकस्यात्मसमैरमात्यैः ।
    आदाय शत्रुघ्नमपेतशत्रुर्गृहाद्ययौ सिद्ध इवेन्द्रलोकात् ॥ २-६४-२४॥
    balena gupto bharato mahātmā sahāryakasyātmasamairamātyaiḥ |
    ādāya śatrughnamapetaśatrurgṛhādyayau siddha ivendralokāt || 2-64-24||

    Sarga: 65/111 (28)

    RMY 2-65-1

    स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय वीर्यवान् ।
    ह्रादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम् ।
    शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः ॥ २-६५-१॥
    sa prāṅmukho rājagṛhādabhiniryāya vīryavān |
    hrādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm |
    śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ || 2-65-1||

    RMY 2-65-2

    एलधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान् ।
    शिलामाकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्तनम् ॥ २-६५-२॥
    eladhāne nadīṃ tīrtvā prāpya cāparaparpaṭān |
    śilāmākurvatīṃ tīrtvā āgneyaṃ śalyakartanam || 2-65-2||

    RMY 2-65-3

    सत्यसंधः शुचिः श्रीमान्प्रेक्षमाणः शिलावहाम् ।
    अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति ॥ २-६५-३॥
    satyasaṃdhaḥ śuciḥ śrīmānprekṣamāṇaḥ śilāvahām |
    atyayātsa mahāśailānvanaṃ caitrarathaṃ prati || 2-65-3||

    RMY 2-65-4

    वेगिनीं च कुलिङ्गाख्यां ह्रादिनीं पर्वतावृताम् ।
    यमुनां प्राप्य संतीर्णो बलमाश्वासयत्तदा ॥ २-६५-४॥
    veginīṃ ca kuliṅgākhyāṃ hrādinīṃ parvatāvṛtām |
    yamunāṃ prāpya saṃtīrṇo balamāśvāsayattadā || 2-65-4||

    RMY 2-65-5

    शीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तानाश्वास्य वाजिनः ।
    तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम् ॥ २-६५-५॥
    śītīkṛtya tu gātrāṇi klāntānāśvāsya vājinaḥ |
    tatra snātvā ca pītvā ca prāyādādāya codakam || 2-65-5||

    RMY 2-65-6

    राजपुत्रो महारण्यमनभीक्ष्णोपसेवितम् ।
    भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खमिवात्ययात् ॥ २-६५-६॥
    rājaputro mahāraṇyamanabhīkṣṇopasevitam |
    bhadro bhadreṇa yānena mārutaḥ khamivātyayāt || 2-65-6||

    RMY 2-65-7

    तोरणं दक्षिणार्धेन जम्बूप्रस्थमुपागमत् ।
    वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः ॥ २-६५-७॥
    toraṇaṃ dakṣiṇārdhena jambūprasthamupāgamat |
    varūthaṃ ca yayau ramyaṃ grāmaṃ daśarathātmajaḥ || 2-65-7||

    RMY 2-65-8

    तत्र रम्ये वने वासं कृत्वासौ प्राङ्मुखो ययौ ।
    उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः ॥ २-६५-८॥
    tatra ramye vane vāsaṃ kṛtvāsau prāṅmukho yayau |
    udyānamujjihānāyāḥ priyakā yatra pādapāḥ || 2-65-8||

    RMY 2-65-9

    सालांस्तु प्रियकान्प्राप्य शीघ्रानास्थाय वाजिनः ।
    अनुज्ञाप्याथ भरतो वाहिनीं त्वरितो ययौ ॥ २-६५-९॥
    sālāṃstu priyakānprāpya śīghrānāsthāya vājinaḥ |
    anujñāpyātha bharato vāhinīṃ tvarito yayau || 2-65-9||

    RMY 2-65-10

    वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानकां नदीम् ।
    अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरंगमैः ॥ २-६५-१०॥
    vāsaṃ kṛtvā sarvatīrthe tīrtvā cottānakāṃ nadīm |
    anyā nadīśca vividhāḥ pārvatīyaisturaṃgamaiḥ || 2-65-10||

    RMY 2-65-11

    हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत ।
    ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम् ।
    एकसाले स्थाणुमतीं विनते गोमतीं नदीम् ॥ २-६५-११॥
    hastipṛṣṭhakamāsādya kuṭikāmatyavartata |
    tatāra ca naravyāghro lauhitye sa kapīvatīm |
    ekasāle sthāṇumatīṃ vinate gomatīṃ nadīm || 2-65-11||

    RMY 2-65-12

    कलिङ्ग नगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा ।
    भरतः क्षिप्रमागच्छत्सुपरिश्रान्तवाहनः ॥ २-६५-१२॥
    kaliṅga nagare cāpi prāpya sālavanaṃ tadā |
    bharataḥ kṣipramāgacchatsupariśrāntavāhanaḥ || 2-65-12||

    RMY 2-65-13

    वनं च समतीत्याशु शर्वर्यामरुणोदये ।
    अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां स ददर्श ह ॥ २-६५-१३॥
    vanaṃ ca samatītyāśu śarvaryāmaruṇodaye |
    ayodhyāṃ manunā rājñā nirmitāṃ sa dadarśa ha || 2-65-13||

    RMY 2-65-14

    तां पुरीं पुरुषव्याघ्रः सप्तरात्रोषिटः पथि ।
    अयोध्यामग्रतो दृष्ट्वा रथे सारथिमब्रवीत् ॥ २-६५-१४॥
    tāṃ purīṃ puruṣavyāghraḥ saptarātroṣiṭaḥ pathi |
    ayodhyāmagrato dṛṣṭvā rathe sārathimabravīt || 2-65-14||

    RMY 2-65-15

    एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी ।
    अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका ॥ २-६५-१५॥
    eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī |
    ayodhyā dṛśyate dūrātsārathe pāṇḍumṛttikā || 2-65-15||

    RMY 2-65-16

    यज्वभिर्गुणसंपन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
    भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिवरपालिता ॥ २-६५-१६॥
    yajvabhirguṇasaṃpannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ |
    bhūyiṣṭhamṛddhairākīrṇā rājarṣivarapālitā || 2-65-16||

    RMY 2-65-17

    अयोध्यायां पुराशब्दः श्रूयते तुमुलो महान् ।
    समन्तान्नरनारीणां तमद्य न शृणोम्यहम् ॥ २-६५-१७॥
    ayodhyāyāṃ purāśabdaḥ śrūyate tumulo mahān |
    samantānnaranārīṇāṃ tamadya na śṛṇomyaham || 2-65-17||

    RMY 2-65-18

    उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर्नरैः ।
    समन्ताद्विप्रधावद्भिः प्रकाशन्ते ममान्यदा ॥ २-६५-१८॥
    udyānāni hi sāyāhne krīḍitvoparatairnaraiḥ |
    samantādvipradhāvadbhiḥ prakāśante mamānyadā || 2-65-18||

    RMY 2-65-19

    तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः ।
    अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रतिभाति मे ॥ २-६५-१९॥
    tānyadyānurudantīva parityaktāni kāmibhiḥ |
    araṇyabhūteva purī sārathe pratibhāti me || 2-65-19||

    RMY 2-65-20

    न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः ।
    निर्यान्तो वाभियान्तो वा नरमुख्या यथापुरम् ॥ २-६५-२०॥
    na hyatra yānairdṛśyante na gajairna ca vājibhiḥ |
    niryānto vābhiyānto vā naramukhyā yathāpuram || 2-65-20||

    RMY 2-65-21

    अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च ।
    निमित्तान्यमनोज्ञानि तेन सीदति ते मनः ॥ २-६५-२१॥
    aniṣṭāni ca pāpāni paśyāmi vividhāni ca |
    nimittānyamanojñāni tena sīdati te manaḥ || 2-65-21||

    RMY 2-65-22

    द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः ।
    द्वाःस्थैरुत्थाय विजयं पृष्टस्तैः सहितो ययौ ॥ २-६५-२२॥
    dvāreṇa vaijayantena prāviśacchrāntavāhanaḥ |
    dvāḥsthairutthāya vijayaṃ pṛṣṭastaiḥ sahito yayau || 2-65-22||

    RMY 2-65-23

    स त्वनेकाग्रहृदयो द्वाःस्थं प्रत्यर्च्य तं जनम् ।
    सूतमश्वपतेः क्लान्तमब्रवीत्तत्र राघवः ॥ २-६५-२३॥
    sa tvanekāgrahṛdayo dvāḥsthaṃ pratyarcya taṃ janam |
    sūtamaśvapateḥ klāntamabravīttatra rāghavaḥ || 2-65-23||

    RMY 2-65-24

    श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने ।
    आकारास्तानहं सर्वानिह पश्यामि सारथे ॥ २-६५-२४॥
    śrutā no yādṛśāḥ pūrvaṃ nṛpatīnāṃ vināśane |
    ākārāstānahaṃ sarvāniha paśyāmi sārathe || 2-65-24||

    RMY 2-65-25

    मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम् ।
    सस्त्री पुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे ॥ २-६५-२५॥
    malinaṃ cāśrupūrṇākṣaṃ dīnaṃ dhyānaparaṃ kṛśam |
    sastrī puṃsaṃ ca paśyāmi janamutkaṇṭhitaṃ pure || 2-65-25||

    RMY 2-65-26

    इत्येवमुक्त्वा भरतः सूतं तं दीनमानसः ।
    तान्यनिष्टान्ययोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ ॥ २-६५-२६॥
    ityevamuktvā bharataḥ sūtaṃ taṃ dīnamānasaḥ |
    tānyaniṣṭānyayodhyāyāṃ prekṣya rājagṛhaṃ yayau || 2-65-26||

    RMY 2-65-27

    तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजोऽरुणद्वारकपाटयन्त्राम् ।
    दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुरी प्रकाशां दुःखेन संपूर्णतरो बभूव ॥ २-६५-२७॥
    tāṃ śūnyaśṛṅgāṭakaveśmarathyāṃ rajo'ruṇadvārakapāṭayantrām |
    dṛṣṭvā purīmindrapurī prakāśāṃ duḥkhena saṃpūrṇataro babhūva || 2-65-27||

    RMY 2-65-28

    बहूनि पश्यन्मनसोऽप्रियाणि यान्यन्न्यदा नास्य पुरे बभूवुः ।
    अवाक्शिरा दीनमना नहृष्टः पितुर्महात्मा प्रविवेश वेश्म ॥ २-६५-२८॥
    bahūni paśyanmanaso'priyāṇi yānyannyadā nāsya pure babhūvuḥ |
    avākśirā dīnamanā nahṛṣṭaḥ piturmahātmā praviveśa veśma || 2-65-28||

    Sarga: 66/111 (45)

    RMY 2-66-1

    अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये ।
    जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये ॥ २-६६-१॥
    apaśyaṃstu tatastatra pitaraṃ piturālaye |
    jagāma bharato draṣṭuṃ mātaraṃ māturālaye || 2-66-1||

    RMY 2-66-2

    अनुप्राप्तं तु तं दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितं सुतम् ।
    उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्णमानसं ॥ २-६६-२॥
    anuprāptaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kaikeyī proṣitaṃ sutam |
    utpapāta tadā hṛṣṭā tyaktvā sauvarṇamānasaṃ || 2-66-2||

    RMY 2-66-3

    स प्रविश्यैव धर्मात्मा स्वगृहं श्रीविवर्जितम् ।
    भरतः प्रेक्ष्य जग्राह जनन्याश्चरणौ शुभौ ॥ २-६६-३॥
    sa praviśyaiva dharmātmā svagṛhaṃ śrīvivarjitam |
    bharataḥ prekṣya jagrāha jananyāścaraṇau śubhau || 2-66-3||

    RMY 2-66-4

    तं मूर्ध्नि समुपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम् ।
    अङ्के भरतमारोप्य प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ २-६६-४॥
    taṃ mūrdhni samupāghrāya pariṣvajya yaśasvinam |
    aṅke bharatamāropya praṣṭuṃ samupacakrame || 2-66-4||

    RMY 2-66-5

    अद्य ते कतिचिद्रात्र्यश्च्युतस्यार्यकवेश्मनः ।
    अपि नाध्वश्रमः शीघ्रं रथेनापततस्तव ॥ २-६६-५॥
    adya te katicidrātryaścyutasyāryakaveśmanaḥ |
    api nādhvaśramaḥ śīghraṃ rathenāpatatastava || 2-66-5||

    RMY 2-66-6

    आर्यकस्ते सुकुशलो युधाजिन्मातुलस्तव ।
    प्रवासाच्च सुखं पुत्र सर्वं मे वक्तुमर्हसि ॥ २-६६-६॥
    āryakaste sukuśalo yudhājinmātulastava |
    pravāsācca sukhaṃ putra sarvaṃ me vaktumarhasi || 2-66-6||

    RMY 2-66-7

    एवं पृष्ठस्तु कैकेय्या प्रियं पार्थिवनन्दनः ।
    आचष्ट भरतः सर्वं मात्रे राजीवलोचनः ॥ २-६६-७॥
    evaṃ pṛṣṭhastu kaikeyyā priyaṃ pārthivanandanaḥ |
    ācaṣṭa bharataḥ sarvaṃ mātre rājīvalocanaḥ || 2-66-7||

    RMY 2-66-8

    अद्य मे सप्तमी रात्रिश्च्युतस्यार्यकवेश्मनः ।
    अम्बायाः कुशली तातो युधाजिन्मातुलश्च मे ॥ २-६६-८॥
    adya me saptamī rātriścyutasyāryakaveśmanaḥ |
    ambāyāḥ kuśalī tāto yudhājinmātulaśca me || 2-66-8||

    RMY 2-66-9

    यन्मे धनं च रत्नं च ददौ राजा परंतपः ।
    परिश्रान्तं पथ्यभवत्ततोऽहं पूर्वमागतः ॥ २-६६-९॥
    yanme dhanaṃ ca ratnaṃ ca dadau rājā paraṃtapaḥ |
    pariśrāntaṃ pathyabhavattato'haṃ pūrvamāgataḥ || 2-66-9||

    RMY 2-66-10

    राजवाक्यहरैर्दूतैस्त्वर्यमाणोऽहमागतः ।
    यदहं प्रष्टुमिच्छामि तदम्बा वक्तुमर्हसि ॥ २-६६-१०॥
    rājavākyaharairdūtaistvaryamāṇo'hamāgataḥ |
    yadahaṃ praṣṭumicchāmi tadambā vaktumarhasi || 2-66-10||

    RMY 2-66-11

    शून्योऽयं शयनीयस्ते पर्यङ्को हेमभूषितः ।
    न चायमिक्ष्वाकुजनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मे ॥ २-६६-११॥
    śūnyo'yaṃ śayanīyaste paryaṅko hemabhūṣitaḥ |
    na cāyamikṣvākujanaḥ prahṛṣṭaḥ pratibhāti me || 2-66-11||

    RMY 2-66-12

    राजा भवति भूयिष्ठमिहाम्बाया निवेशने ।
    तमहं नाद्य पश्यामि द्रष्टुमिच्छन्निहागतः ॥ २-६६-१२॥
    rājā bhavati bhūyiṣṭhamihāmbāyā niveśane |
    tamahaṃ nādya paśyāmi draṣṭumicchannihāgataḥ || 2-66-12||

    RMY 2-66-13

    पितुर्ग्रहीष्ये चरणौ तं ममाख्याहि पृच्छतः ।
    आहोस्विदम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने ॥ २-६६-१३॥
    piturgrahīṣye caraṇau taṃ mamākhyāhi pṛcchataḥ |
    āhosvidamba jyeṣṭhāyāḥ kausalyāyā niveśane || 2-66-13||

    RMY 2-66-14

    तं प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद्घोरमप्रियम् ।
    अजानन्तं प्रजानन्ती राज्यलोभेन मोहिता ।
    या गतिः सर्वभूतानां तां गतिं ते पिता गतः ॥ २-६६-१४॥
    taṃ pratyuvāca kaikeyī priyavadghoramapriyam |
    ajānantaṃ prajānantī rājyalobhena mohitā |
    yā gatiḥ sarvabhūtānāṃ tāṃ gatiṃ te pitā gataḥ || 2-66-14||

    RMY 2-66-15

    तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं धर्माभिजनवाञ्शुचिः ।
    पपात सहसा भूमौ पितृशोकबलार्दितः ॥ २-६६-१५॥
    tacchrutvā bharato vākyaṃ dharmābhijanavāñśuciḥ |
    papāta sahasā bhūmau pitṛśokabalārditaḥ || 2-66-15||

    RMY 2-66-16

    ततः शोकेन संवीतः पितुर्मरणदुःखितः ।
    विललाप महातेजा भ्रान्ताकुलितचेतनः ॥ २-६६-१६॥
    tataḥ śokena saṃvītaḥ piturmaraṇaduḥkhitaḥ |
    vilalāpa mahātejā bhrāntākulitacetanaḥ || 2-66-16||

    RMY 2-66-17

    एतत्सुरुचिरं भाति पितुर्मे शयनं पुरा ।
    तदिदं न विभात्यद्य विहीनं तेन धीमता ॥ २-६६-१७॥
    etatsuruciraṃ bhāti piturme śayanaṃ purā |
    tadidaṃ na vibhātyadya vihīnaṃ tena dhīmatā || 2-66-17||

    RMY 2-66-18

    तमार्तं देवसंकाशं समीक्ष्य पतितं भुवि ।
    उत्थापयित्वा शोकार्तं वचनं चेदमब्रवीत् ॥ २-६६-१८॥
    tamārtaṃ devasaṃkāśaṃ samīkṣya patitaṃ bhuvi |
    utthāpayitvā śokārtaṃ vacanaṃ cedamabravīt || 2-66-18||

    RMY 2-66-19

    उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे राजपुत्र महायशः ।
    त्वद्विधा न हि शोचन्ति सन्तः सदसि संमताः ॥ २-६६-१९॥
    uttiṣṭhottiṣṭha kiṃ śeṣe rājaputra mahāyaśaḥ |
    tvadvidhā na hi śocanti santaḥ sadasi saṃmatāḥ || 2-66-19||

    RMY 2-66-20

    स रुदत्या चिरं कालं भूमौ विपरिवृत्य च ।
    जननीं प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृतः ॥ २-६६-२०॥
    sa rudatyā ciraṃ kālaṃ bhūmau viparivṛtya ca |
    jananīṃ pratyuvācedaṃ śokairbahubhirāvṛtaḥ || 2-66-20||

    RMY 2-66-21

    अभिषेक्ष्यति रामं तु राजा यज्ञं नु यक्ष्यति ।
    इत्यहं कृतसंकल्पो हृष्टो यात्रामयासिषम् ॥ २-६६-२१॥
    abhiṣekṣyati rāmaṃ tu rājā yajñaṃ nu yakṣyati |
    ityahaṃ kṛtasaṃkalpo hṛṣṭo yātrāmayāsiṣam || 2-66-21||

    RMY 2-66-22

    तदिदं ह्यन्यथा भूतं व्यवदीर्णं मनो मम ।
    पितरं यो न पश्यामि नित्यं प्रियहिते रतम् ॥ २-६६-२२॥
    tadidaṃ hyanyathā bhūtaṃ vyavadīrṇaṃ mano mama |
    pitaraṃ yo na paśyāmi nityaṃ priyahite ratam || 2-66-22||

    RMY 2-66-23

    अम्ब केनात्यगाद्राजा व्याधिना मय्यनागते ।
    धन्या रामादयः सर्वे यैः पिता संस्कृतः स्वयम् ॥ २-६६-२३॥
    amba kenātyagādrājā vyādhinā mayyanāgate |
    dhanyā rāmādayaḥ sarve yaiḥ pitā saṃskṛtaḥ svayam || 2-66-23||

    RMY 2-66-24

    न नूनं मां महाराजः प्राप्तं जानाति कीर्तिमान् ।
    उपजिघ्रेद्धि मां मूर्ध्नि तातः संनम्य सत्वरम् ॥ २-६६-२४॥
    na nūnaṃ māṃ mahārājaḥ prāptaṃ jānāti kīrtimān |
    upajighreddhi māṃ mūrdhni tātaḥ saṃnamya satvaram || 2-66-24||

    RMY 2-66-25

    क्व स पाणिः सुखस्पर्शस्तातस्याक्लिष्टकर्मणः ।
    येन मां रजसा ध्वस्तमभीक्ष्णं परिमार्जति ॥ २-६६-२५॥
    kva sa pāṇiḥ sukhasparśastātasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
    yena māṃ rajasā dhvastamabhīkṣṇaṃ parimārjati || 2-66-25||

    RMY 2-66-26

    यो मे भ्राता पिता बन्धुर्यस्य दासोऽस्मि धीमतः ।
    तस्य मां शीघ्रमाख्याहि रामस्याक्लिष्ट कर्मणः ॥ २-६६-२६॥
    yo me bhrātā pitā bandhuryasya dāso'smi dhīmataḥ |
    tasya māṃ śīghramākhyāhi rāmasyākliṣṭa karmaṇaḥ || 2-66-26||

    RMY 2-66-27

    पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्ममार्यस्य जानतः ।
    तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हीदानीं गतिर्मम ॥ २-६६-२७॥
    pitā hi bhavati jyeṣṭho dharmamāryasya jānataḥ |
    tasya pādau grahīṣyāmi sa hīdānīṃ gatirmama || 2-66-27||

    RMY 2-66-28

    आर्ये किमब्रवीद्राजा पिता मे सत्यविक्रमः ।
    पश्चिमं साधु संदेशमिच्छामि श्रोतुमात्मनः ॥ २-६६-२८॥
    ārye kimabravīdrājā pitā me satyavikramaḥ |
    paścimaṃ sādhu saṃdeśamicchāmi śrotumātmanaḥ || 2-66-28||

    RMY 2-66-29

    इति पृष्टा यथातत्त्वं कैकेयी वाक्यमब्रवीत् ।
    रामेति राजा विलपन्हा सीते लक्ष्मणेति च ।
    स महात्मा परं लोकं गतो गतिमतां वरः ॥ २-६६-२९॥
    iti pṛṣṭā yathātattvaṃ kaikeyī vākyamabravīt |
    rāmeti rājā vilapanhā sīte lakṣmaṇeti ca |
    sa mahātmā paraṃ lokaṃ gato gatimatāṃ varaḥ || 2-66-29||

    RMY 2-66-30

    इमां तु पश्चिमां वाचं व्याजहार पिता तव ।
    काल धर्मपरिक्षिप्तः पाशैरिव महागजः ॥ २-६६-३०॥
    imāṃ tu paścimāṃ vācaṃ vyājahāra pitā tava |
    kāla dharmaparikṣiptaḥ pāśairiva mahāgajaḥ || 2-66-30||

    RMY 2-66-31

    सिद्धार्थास्तु नरा राममागतं सीतया सह ।
    लक्ष्मणं च महाबाहुं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् ॥ २-६६-३१॥
    siddhārthāstu narā rāmamāgataṃ sītayā saha |
    lakṣmaṇaṃ ca mahābāhuṃ drakṣyanti punarāgatam || 2-66-31||

    RMY 2-66-32

    तच्छ्रुत्वा विषसादैव द्वितीया प्रियशंसनात् ।
    विषण्णवदनो भूत्वा भूयः पप्रच्छ मातरम् ॥ २-६६-३२॥
    tacchrutvā viṣasādaiva dvitīyā priyaśaṃsanāt |
    viṣaṇṇavadano bhūtvā bhūyaḥ papraccha mātaram || 2-66-32||

    RMY 2-66-33

    क्व चेदानीं स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः ।
    लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समं गतः ॥ २-६६-३३॥
    kva cedānīṃ sa dharmātmā kausalyānandavardhanaḥ |
    lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā ca samaṃ gataḥ || 2-66-33||

    RMY 2-66-34

    तथा पृष्टा यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ।
    मातास्य युगपद्वाक्यं विप्रियं प्रियशङ्कया ॥ २-६६-३४॥
    tathā pṛṣṭā yathātattvamākhyātumupacakrame |
    mātāsya yugapadvākyaṃ vipriyaṃ priyaśaṅkayā || 2-66-34||

    RMY 2-66-35

    स हि राजसुतः पुत्र चीरवासा महावनम् ।
    दण्डकान्सह वैदेह्या लक्ष्मणानुचरो गतः ॥ २-६६-३५॥
    sa hi rājasutaḥ putra cīravāsā mahāvanam |
    daṇḍakānsaha vaidehyā lakṣmaṇānucaro gataḥ || 2-66-35||

    RMY 2-66-36

    तच्छ्रुत्वा भरतस्त्रस्तो भ्रातुश्चारित्रशङ्कया ।
    स्वस्य वंशस्य माहात्म्यात्प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ २-६६-३६॥
    tacchrutvā bharatastrasto bhrātuścāritraśaṅkayā |
    svasya vaṃśasya māhātmyātpraṣṭuṃ samupacakrame || 2-66-36||

    RMY 2-66-37

    कच्चिन्न ब्राह्मणवधं हृतं रामेण कस्यचित् ।
    कच्चिन्नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः ॥ २-६६-३७॥
    kaccinna brāhmaṇavadhaṃ hṛtaṃ rāmeṇa kasyacit |
    kaccinnāḍhyo daridro vā tenāpāpo vihiṃsitaḥ || 2-66-37||

    RMY 2-66-38

    कच्चिन्न परदारान्वा राजपुत्रोऽभिमन्यते ।
    कस्मात्स दण्डकारण्ये भ्रूणहेव विवासितः ॥ २-६६-३८॥
    kaccinna paradārānvā rājaputro'bhimanyate |
    kasmātsa daṇḍakāraṇye bhrūṇaheva vivāsitaḥ || 2-66-38||

    RMY 2-66-39

    अथास्य चपला माता तत्स्वकर्म यथातथम् ।
    तेनैव स्त्रीस्वभावेन व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ २-६६-३९॥
    athāsya capalā mātā tatsvakarma yathātatham |
    tenaiva strīsvabhāvena vyāhartumupacakrame || 2-66-39||

    RMY 2-66-40

    न ब्राह्मणधनं किंचिद्धृतं रामेण कस्यचित् ।
    कश्चिन्नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः ।
    न रामः परदारांश्च चक्षुर्भ्यामपि पश्यति ॥ २-६६-४०॥
    na brāhmaṇadhanaṃ kiṃciddhṛtaṃ rāmeṇa kasyacit |
    kaścinnāḍhyo daridro vā tenāpāpo vihiṃsitaḥ |
    na rāmaḥ paradārāṃśca cakṣurbhyāmapi paśyati || 2-66-40||

    RMY 2-66-41

    मया तु पुत्र श्रुत्वैव रामस्यैवाभिषेचनम् ।
    याचितस्ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनम् ॥ २-६६-४१॥
    mayā tu putra śrutvaiva rāmasyaivābhiṣecanam |
    yācitaste pitā rājyaṃ rāmasya ca vivāsanam || 2-66-41||

    RMY 2-66-42

    स स्ववृत्तिं समास्थाय पिता ते तत्तथाकरोत् ।
    रामश्च सहसौमित्रिः प्रेषितः सह सीतया ॥ २-६६-४२॥
    sa svavṛttiṃ samāsthāya pitā te tattathākarot |
    rāmaśca sahasaumitriḥ preṣitaḥ saha sītayā || 2-66-42||

    RMY 2-66-43

    तमपश्यन्प्रियं पुत्रं महीपालो महायशाः ।
    पुत्रशोकपरिद्यूनः पञ्चत्वमुपपेदिवान् ॥ २-६६-४३॥
    tamapaśyanpriyaṃ putraṃ mahīpālo mahāyaśāḥ |
    putraśokaparidyūnaḥ pañcatvamupapedivān || 2-66-43||

    RMY 2-66-44

    त्वया त्विदानीं धर्मज्ञ राजत्वमवलम्ब्यताम् ।
    त्वत्कृते हि मया सर्वमिदमेवंविधं कृतम् ॥ २-६६-४४॥
    tvayā tvidānīṃ dharmajña rājatvamavalambyatām |
    tvatkṛte hi mayā sarvamidamevaṃvidhaṃ kṛtam || 2-66-44||

    RMY 2-66-45

    तत्पुत्र शीघ्रं विधिना विधिज्ञैर्वसिष्ठमुख्यैः सहितो द्विजेन्द्रैः ।
    संकाल्य राजानमदीनसत्त्वमात्मानमुर्व्यामभिषेचयस्व ॥ २-६६-४५॥
    tatputra śīghraṃ vidhinā vidhijñairvasiṣṭhamukhyaiḥ sahito dvijendraiḥ |
    saṃkālya rājānamadīnasattvamātmānamurvyāmabhiṣecayasva || 2-66-45||

    Sarga: 67/111 (15)

    RMY 2-67-1

    श्रुत्वा तु पितरं वृत्तं भ्रातरु च विवासितौ ।
    भरतो दुःखसंतप्त इदं वचनमब्रवीत् ॥ २-६७-१॥
    śrutvā tu pitaraṃ vṛttaṃ bhrātaru ca vivāsitau |
    bharato duḥkhasaṃtapta idaṃ vacanamabravīt || 2-67-1||

    RMY 2-67-2

    किं नुण्कार्यं हतस्येह मम राज्येन शोचतः ।
    विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च ॥ २-६७-२॥
    kiṃ nuṇkāryaṃ hatasyeha mama rājyena śocataḥ |
    vihīnasyātha pitrā ca bhrātrā pitṛsamena ca || 2-67-2||

    RMY 2-67-3

    दुःखे मे दुःखमकरोर्व्रणे क्षारमिवादधाः ।
    राजानं प्रेतभावस्थं कृत्वा रामं च तापसं ॥ २-६७-३॥
    duḥkhe me duḥkhamakarorvraṇe kṣāramivādadhāḥ |
    rājānaṃ pretabhāvasthaṃ kṛtvā rāmaṃ ca tāpasaṃ || 2-67-3||

    RMY 2-67-4

    कुलस्य त्वमभावाय कालरात्रिरिवागता ।
    अङ्गारमुपगूह्य स्म पिता मे नावबुद्धवान् ॥ २-६७-४॥
    kulasya tvamabhāvāya kālarātririvāgatā |
    aṅgāramupagūhya sma pitā me nāvabuddhavān || 2-67-4||

    RMY 2-67-5

    कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिपीडिते ।
    दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जननीं मम ॥ २-६७-५॥
    kausalyā ca sumitrā ca putraśokābhipīḍite |
    duṣkaraṃ yadi jīvetāṃ prāpya tvāṃ jananīṃ mama || 2-67-5||

    RMY 2-67-6

    ननु त्वार्योऽपि धर्मात्मा त्वयि वृत्तिमनुत्तमाम् ।
    वर्तते गुरुवृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते ॥ २-६७-६॥
    nanu tvāryo'pi dharmātmā tvayi vṛttimanuttamām |
    vartate guruvṛttijño yathā mātari vartate || 2-67-6||

    RMY 2-67-7

    तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी ।
    त्वयि धर्मं समास्थाय भगिन्यामिव वर्तते ॥ २-६७-७॥
    tathā jyeṣṭhā hi me mātā kausalyā dīrghadarśinī |
    tvayi dharmaṃ samāsthāya bhaginyāmiva vartate || 2-67-7||

    RMY 2-67-8

    तस्याः पुत्रं कृतात्मानं चीरवल्कलवाससं ।
    प्रस्थाप्य वनवासाय कथं पापे न शोचसि ॥ २-६७-८॥
    tasyāḥ putraṃ kṛtātmānaṃ cīravalkalavāsasaṃ |
    prasthāpya vanavāsāya kathaṃ pāpe na śocasi || 2-67-8||

    RMY 2-67-9

    अपापदर्शिनं शूरं कृतात्मानं यशस्विनम् ।
    प्रव्राज्य चीरवसनं किं नु पश्यसि कारणम् ॥ २-६७-९॥
    apāpadarśinaṃ śūraṃ kṛtātmānaṃ yaśasvinam |
    pravrājya cīravasanaṃ kiṃ nu paśyasi kāraṇam || 2-67-9||

    RMY 2-67-10

    लुब्धाया विदितो मन्ये न तेऽहं राघवं प्रति ।
    तथा ह्यनर्थो राज्यार्थं त्वया नीतो महानयम् ॥ २-६७-१०॥
    lubdhāyā vidito manye na te'haṃ rāghavaṃ prati |
    tathā hyanartho rājyārthaṃ tvayā nīto mahānayam || 2-67-10||

    RMY 2-67-11

    अहं हि पुरुषव्याघ्रावपश्यन्रामलक्ष्मणौ ।
    केन शक्तिप्रभावेन राज्यं रक्षितुमुत्सहे ॥ २-६७-११॥
    ahaṃ hi puruṣavyāghrāvapaśyanrāmalakṣmaṇau |
    kena śaktiprabhāvena rājyaṃ rakṣitumutsahe || 2-67-11||

    RMY 2-67-12

    तं हि नित्यं महाराजो बलवन्तं महाबलः ।
    अपाश्रितोऽभूद्धर्मात्मा मेरुर्मेरुवनं यथा ॥ २-६७-१२॥
    taṃ hi nityaṃ mahārājo balavantaṃ mahābalaḥ |
    apāśrito'bhūddharmātmā merurmeruvanaṃ yathā || 2-67-12||

    RMY 2-67-13

    सोऽहं कथमिमं भारं महाधुर्यसमुद्यतम् ।
    दम्यो धुरमिवासाद्य सहेयं केन चौजसा ॥ २-६७-१३॥
    so'haṃ kathamimaṃ bhāraṃ mahādhuryasamudyatam |
    damyo dhuramivāsādya saheyaṃ kena caujasā || 2-67-13||

    RMY 2-67-14

    अथ वा मे भवेच्छक्तिर्योगैर्बुद्धिबलेन वा ।
    सकामां न करिष्यामि त्वामहं पुत्रगर्धिनीम् ।
    निवर्तयिष्यामि वनाद्भ्रातरं स्वजनप्रियम् ॥ २-६७-१४॥
    atha vā me bhavecchaktiryogairbuddhibalena vā |
    sakāmāṃ na kariṣyāmi tvāmahaṃ putragardhinīm |
    nivartayiṣyāmi vanādbhrātaraṃ svajanapriyam || 2-67-14||

    RMY 2-67-15

    इत्येवमुक्त्वा भरतो महात्मा प्रियेतरैर्वाक्यगणैस्तुदंस्ताम् ।
    शोकातुरश्चापि ननाद भूयः सिंहो यथा पर्वतगह्वरस्थः ॥ २-६७-१५॥
    ityevamuktvā bharato mahātmā priyetarairvākyagaṇaistudaṃstām |
    śokāturaścāpi nanāda bhūyaḥ siṃho yathā parvatagahvarasthaḥ || 2-67-15||

    Sarga: 68/111 (29)

    RMY 2-68-1

    तां तथा गर्हयित्वा तु मातरं भरतस्तदा ।
    रोषेण महताविष्टः पुनरेवाब्रवीद्वचः ॥ २-६८-१॥
    tāṃ tathā garhayitvā tu mātaraṃ bharatastadā |
    roṣeṇa mahatāviṣṭaḥ punarevābravīdvacaḥ || 2-68-1||

    RMY 2-68-2

    राज्याद्भ्रंशस्व कैकेयि नृशंसे दुष्टचारिणि ।
    परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतं रुदती भव ॥ २-६८-२॥
    rājyādbhraṃśasva kaikeyi nṛśaṃse duṣṭacāriṇi |
    parityaktā ca dharmeṇa mā mṛtaṃ rudatī bhava || 2-68-2||

    RMY 2-68-3

    किं नु तेऽदूषयद्राजा रामो वा भृशधार्मिकः ।
    ययोर्मृत्युर्विवासश्च त्वत्कृते तुल्यमागतौ ॥ २-६८-३॥
    kiṃ nu te'dūṣayadrājā rāmo vā bhṛśadhārmikaḥ |
    yayormṛtyurvivāsaśca tvatkṛte tulyamāgatau || 2-68-3||

    RMY 2-68-4

    भ्रूणहत्यामसि प्राप्ता कुलस्यास्य विनाशनात् ।
    कैकेयि नरकं गच्छ मा च भर्तुः सलोकताम् ॥ २-६८-४॥
    bhrūṇahatyāmasi prāptā kulasyāsya vināśanāt |
    kaikeyi narakaṃ gaccha mā ca bhartuḥ salokatām || 2-68-4||

    RMY 2-68-5

    यत्त्वया हीदृशं पापं कृतं घोरेण कर्मणा ।
    सर्वलोकप्रियं हित्वा ममाप्यापादितं भयम् ॥ २-६८-५॥
    yattvayā hīdṛśaṃ pāpaṃ kṛtaṃ ghoreṇa karmaṇā |
    sarvalokapriyaṃ hitvā mamāpyāpāditaṃ bhayam || 2-68-5||

    RMY 2-68-6

    त्वत्कृते मे पिता वृत्तो रामश्चारण्यमाश्रितः ।
    अयशो जीवलोके च त्वयाहं प्रतिपादितः ॥ २-६८-६॥
    tvatkṛte me pitā vṛtto rāmaścāraṇyamāśritaḥ |
    ayaśo jīvaloke ca tvayāhaṃ pratipāditaḥ || 2-68-6||

    RMY 2-68-7

    मातृरूपे ममामित्रे नृशंसे राज्यकामुके ।
    न तेऽहमभिभाष्योऽस्मि दुर्वृत्ते पतिघातिनि ॥ २-६८-७॥
    mātṛrūpe mamāmitre nṛśaṃse rājyakāmuke |
    na te'hamabhibhāṣyo'smi durvṛtte patighātini || 2-68-7||

    RMY 2-68-8

    कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या मम मातरः ।
    दुःखेन महताविष्टास्त्वां प्राप्य कुलदूषिणीम् ॥ २-६८-८॥
    kausalyā ca sumitrā ca yāścānyā mama mātaraḥ |
    duḥkhena mahatāviṣṭāstvāṃ prāpya kuladūṣiṇīm || 2-68-8||

    RMY 2-68-9

    न त्वमश्वपतेः कन्या धर्मराजस्य धीमतः ।
    राक्षसी तत्र जातासि कुलप्रध्वंसिनी पितुः ॥ २-६८-९॥
    na tvamaśvapateḥ kanyā dharmarājasya dhīmataḥ |
    rākṣasī tatra jātāsi kulapradhvaṃsinī pituḥ || 2-68-9||

    RMY 2-68-10

    यत्त्वया धार्मिको रामो नित्यं सत्यपरायणः ।
    वनं प्रस्थापितो दुःखात्पिता च त्रिदिवं गतः ॥ २-६८-१०॥
    yattvayā dhārmiko rāmo nityaṃ satyaparāyaṇaḥ |
    vanaṃ prasthāpito duḥkhātpitā ca tridivaṃ gataḥ || 2-68-10||

    RMY 2-68-11

    यत्प्रधानासि तत्पापं मयि पित्रा विनाकृते ।
    भ्रातृभ्यां च परित्यक्ते सर्वलोकस्य चाप्रिये ॥ २-६८-११॥
    yatpradhānāsi tatpāpaṃ mayi pitrā vinākṛte |
    bhrātṛbhyāṃ ca parityakte sarvalokasya cāpriye || 2-68-11||

    RMY 2-68-12

    कौसल्यां धर्मसंयुक्तां वियुक्तां पापनिश्चये ।
    कृत्वा कं प्राप्स्यसे त्वद्य लोकं निरयगामिनी ॥ २-६८-१२॥
    kausalyāṃ dharmasaṃyuktāṃ viyuktāṃ pāpaniścaye |
    kṛtvā kaṃ prāpsyase tvadya lokaṃ nirayagāminī || 2-68-12||

    RMY 2-68-13

    किं नावबुध्यसे क्रूरे नियतं बन्धुसंश्रयम् ।
    ज्येष्ठं पितृसमं रामं कौसल्यायात्मसंभवम् ॥ २-६८-१३॥
    kiṃ nāvabudhyase krūre niyataṃ bandhusaṃśrayam |
    jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ rāmaṃ kausalyāyātmasaṃbhavam || 2-68-13||

    RMY 2-68-14

    अङ्गप्रत्यङ्गजः पुत्रो हृदयाच्चापि जायते ।
    तस्मात्प्रियतरो मातुः प्रियत्वान्न तु बान्धवः ॥ २-६८-१४॥
    aṅgapratyaṅgajaḥ putro hṛdayāccāpi jāyate |
    tasmātpriyataro mātuḥ priyatvānna tu bāndhavaḥ || 2-68-14||

    RMY 2-68-15

    अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभिः सुरसंमता ।
    वहमानौ ददर्शोर्व्यां पुत्रौ विगतचेतसौ ॥ २-६८-१५॥
    anyadā kila dharmajñā surabhiḥ surasaṃmatā |
    vahamānau dadarśorvyāṃ putrau vigatacetasau || 2-68-15||

    RMY 2-68-16

    तावर्धदिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ महीतले ।
    रुरोद पुत्र शोकेन बाष्पपर्याकुलेक्षणा ॥ २-६८-१६॥
    tāvardhadivase śrāntau dṛṣṭvā putrau mahītale |
    ruroda putra śokena bāṣpaparyākulekṣaṇā || 2-68-16||

    RMY 2-68-17

    अधस्ताद्व्रजतस्तस्याः सुरराज्ञो महात्मनः ।
    बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्माः सुरभिगन्धिनः ॥ २-६८-१७॥
    adhastādvrajatastasyāḥ surarājño mahātmanaḥ |
    bindavaḥ patitā gātre sūkṣmāḥ surabhigandhinaḥ || 2-68-17||

    RMY 2-68-18

    तां दृष्ट्वा शोकसंतप्तां वज्रपाणिर्यशस्विनीम् ।
    इन्द्रः प्राञ्जलिरुद्विग्नः सुरराजोऽब्रवीद्वचः ॥ २-६८-१८॥
    tāṃ dṛṣṭvā śokasaṃtaptāṃ vajrapāṇiryaśasvinīm |
    indraḥ prāñjalirudvignaḥ surarājo'bravīdvacaḥ || 2-68-18||

    RMY 2-68-19

    भयं कच्चिन्न चास्मासु कुतश्चिद्विद्यते महत् ।
    कुतो निमित्तः शोकस्ते ब्रूहि सर्वहितैषिणि ॥ २-६८-१९॥
    bhayaṃ kaccinna cāsmāsu kutaścidvidyate mahat |
    kuto nimittaḥ śokaste brūhi sarvahitaiṣiṇi || 2-68-19||

    RMY 2-68-20

    एवमुक्ता तु सुरभिः सुरराजेन धीमता ।
    पत्युवाच ततो धीरा वाक्यं वाक्यविशारदा ॥ २-६८-२०॥
    evamuktā tu surabhiḥ surarājena dhīmatā |
    patyuvāca tato dhīrā vākyaṃ vākyaviśāradā || 2-68-20||

    RMY 2-68-21

    शान्तं पातं न वः किंचित्कुतश्चिदमराधिप ।
    अहं तु मग्नौ शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ ॥ २-६८-२१॥
    śāntaṃ pātaṃ na vaḥ kiṃcitkutaścidamarādhipa |
    ahaṃ tu magnau śocāmi svaputrau viṣame sthitau || 2-68-21||

    RMY 2-68-22

    एतौ दृष्ट्वा कृषौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापिनौ ।
    वध्यमानौ बलीवर्दौ कर्षकेण सुराधिप ॥ २-६८-२२॥
    etau dṛṣṭvā kṛṣau dīnau sūryaraśmipratāpinau |
    vadhyamānau balīvardau karṣakeṇa surādhipa || 2-68-22||

    RMY 2-68-23

    मम कायात्प्रसूतौ हि दुःखितौ भार पीडितौ ।
    यौ दृष्ट्वा परितप्येऽहं नास्ति पुत्रसमः प्रियः ॥ २-६८-२३॥
    mama kāyātprasūtau hi duḥkhitau bhāra pīḍitau |
    yau dṛṣṭvā paritapye'haṃ nāsti putrasamaḥ priyaḥ || 2-68-23||

    RMY 2-68-24

    यस्याः पुत्र सहस्राणि सापि शोचति कामधुक् ।
    किं पुनर्या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति ॥ २-६८-२४॥
    yasyāḥ putra sahasrāṇi sāpi śocati kāmadhuk |
    kiṃ punaryā vinā rāmaṃ kausalyā vartayiṣyati || 2-68-24||

    RMY 2-68-25

    एकपुत्रा च साध्वी च विवत्सेयं त्वया कृता ।
    तस्मात्त्वं सततं दुःखं प्रेत्य चेह च लप्स्यसे ॥ २-६८-२५॥
    ekaputrā ca sādhvī ca vivatseyaṃ tvayā kṛtā |
    tasmāttvaṃ satataṃ duḥkhaṃ pretya ceha ca lapsyase || 2-68-25||

    RMY 2-68-26

    अहं ह्यपचितिं भ्रातुः पितुश्च सकलामिमाम् ।
    वर्धनं यशसश्चापि करिष्यामि न संशयः ॥ २-६८-२६॥
    ahaṃ hyapacitiṃ bhrātuḥ pituśca sakalāmimām |
    vardhanaṃ yaśasaścāpi kariṣyāmi na saṃśayaḥ || 2-68-26||

    RMY 2-68-27

    आनाययित्वा तनयं कौसल्याया महाद्युतिम् ।
    स्वयमेव प्रवेक्ष्यामि वनं मुनिनिषेवितम् ॥ २-६८-२७॥
    ānāyayitvā tanayaṃ kausalyāyā mahādyutim |
    svayameva pravekṣyāmi vanaṃ muniniṣevitam || 2-68-27||

    RMY 2-68-28

    इति नाग इवारण्ये तोमराङ्कुशचोदितः ।
    पपात भुवि संक्रुद्धो निःश्वसन्निव पन्नगः ॥ २-६८-२८॥
    iti nāga ivāraṇye tomarāṅkuśacoditaḥ |
    papāta bhuvi saṃkruddho niḥśvasanniva pannagaḥ || 2-68-28||

    RMY 2-68-29

    संरक्तनेत्रः शिथिलाम्बरस्तदा विधूतसर्वाभरणः परंतपः ।
    बभूव भूमौ पतितो नृपात्मजः शचीपतेः केतुरिवोत्सवक्षये ॥ २-६८-२९॥
    saṃraktanetraḥ śithilāmbarastadā vidhūtasarvābharaṇaḥ paraṃtapaḥ |
    babhūva bhūmau patito nṛpātmajaḥ śacīpateḥ keturivotsavakṣaye || 2-68-29||

    Sarga: 69/111 (34)

    RMY 2-69-1

    तथैव क्रोशतस्तस्य भरतस्य महात्मनः ।
    कौसल्या शब्दमाज्ञाय सुमित्रामिदमब्रवीत् ॥ २-६९-१॥
    tathaiva krośatastasya bharatasya mahātmanaḥ |
    kausalyā śabdamājñāya sumitrāmidamabravīt || 2-69-1||

    RMY 2-69-2

    आगतः क्रूरकार्यायाः कैकेय्या भरतः सुतः ।
    तमहं द्रष्टुमिच्छामि भरतं दीर्घदर्शिनम् ॥ २-६९-२॥
    āgataḥ krūrakāryāyāḥ kaikeyyā bharataḥ sutaḥ |
    tamahaṃ draṣṭumicchāmi bharataṃ dīrghadarśinam || 2-69-2||

    RMY 2-69-3

    एवमुक्त्वा सुमित्रां सा विवर्णा मलिनाम्बरा ।
    प्रतस्थे भरतो यत्र वेपमाना विचेतना ॥ २-६९-३॥
    evamuktvā sumitrāṃ sā vivarṇā malināmbarā |
    pratasthe bharato yatra vepamānā vicetanā || 2-69-3||

    RMY 2-69-4

    स तु रामानुजश्चापि शत्रुघ्नसहितस्तदा ।
    प्रतस्थे भरतो यत्र कौसल्याया निवेशनम् ॥ २-६९-४॥
    sa tu rāmānujaścāpi śatrughnasahitastadā |
    pratasthe bharato yatra kausalyāyā niveśanam || 2-69-4||

    RMY 2-69-5

    ततः शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ ।
    पर्यष्वजेतां दुःखार्तां पतितां नष्टचेतनाम् ॥ २-६९-५॥
    tataḥ śatrughnabharatau kausalyāṃ prekṣya duḥkhitau |
    paryaṣvajetāṃ duḥkhārtāṃ patitāṃ naṣṭacetanām || 2-69-5||

    RMY 2-69-6

    भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता ।
    इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम् ।
    संप्राप्तं बत कैकेय्या शीघ्रं क्रूरेण कर्मणा ॥ २-६९-६॥
    bharataṃ pratyuvācedaṃ kausalyā bhṛśaduḥkhitā |
    idaṃ te rājyakāmasya rājyaṃ prāptamakaṇṭakam |
    saṃprāptaṃ bata kaikeyyā śīghraṃ krūreṇa karmaṇā || 2-69-6||

    RMY 2-69-7

    प्रस्थाप्य चीरवसनं पुत्रं मे वनवासिनम् ।
    कैकेयी कं गुणं तत्र पश्यति क्रूरदर्शिनी ॥ २-६९-७॥
    prasthāpya cīravasanaṃ putraṃ me vanavāsinam |
    kaikeyī kaṃ guṇaṃ tatra paśyati krūradarśinī || 2-69-7||

    RMY 2-69-8

    क्षिप्रं मामपि कैकेयी प्रस्थापयितुमर्हति ।
    हिरण्यनाभो यत्रास्ते सुतो मे सुमहायशाः ॥ २-६९-८॥
    kṣipraṃ māmapi kaikeyī prasthāpayitumarhati |
    hiraṇyanābho yatrāste suto me sumahāyaśāḥ || 2-69-8||

    RMY 2-69-9

    अथ वा स्वयमेवाहं सुमित्रानुचरा सुखम् ।
    अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः ॥ २-६९-९॥
    atha vā svayamevāhaṃ sumitrānucarā sukham |
    agnihotraṃ puraskṛtya prasthāsye yatra rāghavaḥ || 2-69-9||

    RMY 2-69-10

    कामं वा स्वयमेवाद्य तत्र मां नेतुमर्हसि ।
    यत्रासौ पुरुषव्याघ्रस्तप्यते मे तपः सुतः ॥ २-६९-१०॥
    kāmaṃ vā svayamevādya tatra māṃ netumarhasi |
    yatrāsau puruṣavyāghrastapyate me tapaḥ sutaḥ || 2-69-10||

    RMY 2-69-11

    इदं हि तव विस्तीर्णं धनधान्यसमाचितम् ।
    हस्त्यश्वरथसंपूर्णं राज्यं निर्यातितं तया ॥ २-६९-११॥
    idaṃ hi tava vistīrṇaṃ dhanadhānyasamācitam |
    hastyaśvarathasaṃpūrṇaṃ rājyaṃ niryātitaṃ tayā || 2-69-11||

    RMY 2-69-12

    एवं विलपमानां तां भरतः प्राञ्जलिस्तदा ।
    कौसल्यां प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृताम् ॥ २-६९-१२॥
    evaṃ vilapamānāṃ tāṃ bharataḥ prāñjalistadā |
    kausalyāṃ pratyuvācedaṃ śokairbahubhirāvṛtām || 2-69-12||

    RMY 2-69-13

    आर्ये कस्मादजानन्तं गर्हसे मामकिल्बिषम् ।
    विपुलां च मम प्रीतिं स्थिरां जानासि राघवे ॥ २-६९-१३॥
    ārye kasmādajānantaṃ garhase māmakilbiṣam |
    vipulāṃ ca mama prītiṃ sthirāṃ jānāsi rāghave || 2-69-13||

    RMY 2-69-14

    कृता शास्त्रानुगा बुद्धिर्मा भूत्तस्य कदाचन ।
    सत्यसंधः सतां श्रेष्ठो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-१४॥
    kṛtā śāstrānugā buddhirmā bhūttasya kadācana |
    satyasaṃdhaḥ satāṃ śreṣṭho yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-14||

    RMY 2-69-15

    प्रैष्यं पापीयसां यातु सूर्यं च प्रति मेहतु ।
    हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-१५॥
    praiṣyaṃ pāpīyasāṃ yātu sūryaṃ ca prati mehatu |
    hantu pādena gāṃ suptāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-15||

    RMY 2-69-16

    कारयित्वा महत्कर्म भर्ता भृत्यमनर्थकम् ।
    अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-१६॥
    kārayitvā mahatkarma bhartā bhṛtyamanarthakam |
    adharmo yo'sya so'syāstu yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-16||

    RMY 2-69-17

    परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुत्रवत् ।
    ततस्तु द्रुह्यतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-१७॥
    paripālayamānasya rājño bhūtāni putravat |
    tatastu druhyatāṃ pāpaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-17||

    RMY 2-69-18

    बलिषड्भागमुद्धृत्य नृपस्यारक्षतः प्रजाः ।
    अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-१८॥
    baliṣaḍbhāgamuddhṛtya nṛpasyārakṣataḥ prajāḥ |
    adharmo yo'sya so'syāstu yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-18||

    RMY 2-69-19

    संश्रुत्य च तपस्विभ्यः सत्रे वै यज्ञदक्षिणाम् ।
    तां विप्रलपतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-१९॥
    saṃśrutya ca tapasvibhyaḥ satre vai yajñadakṣiṇām |
    tāṃ vipralapatāṃ pāpaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-19||

    RMY 2-69-20

    हस्त्यश्वरथसंबाधे युद्धे शस्त्रसमाकुले ।
    मा स्म कार्षीत्सतां धर्मं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-२०॥
    hastyaśvarathasaṃbādhe yuddhe śastrasamākule |
    mā sma kārṣītsatāṃ dharmaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-20||

    RMY 2-69-21

    उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं यत्नेन धीमता ।
    स नाशयतु दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-२१॥
    upadiṣṭaṃ susūkṣmārthaṃ śāstraṃ yatnena dhīmatā |
    sa nāśayatu duṣṭātmā yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-21||

    RMY 2-69-22

    पायसं कृसरं छागं वृथा सोऽश्नातु निर्घृणः ।
    गुरूंश्चाप्यवजानातु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-२२॥
    pāyasaṃ kṛsaraṃ chāgaṃ vṛthā so'śnātu nirghṛṇaḥ |
    gurūṃścāpyavajānātu yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-22||

    RMY 2-69-23

    पुत्रैर्दारैश्च भृत्यैश्च स्वगृहे परिवारितः ।
    स एको मृष्टमश्नातु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-२३॥
    putrairdāraiśca bhṛtyaiśca svagṛhe parivāritaḥ |
    sa eko mṛṣṭamaśnātu yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-23||

    RMY 2-69-24

    राजस्त्रीबालवृद्धानां वधे यत्पापमुच्यते ।
    भृत्यत्यागे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम् ॥ २-६९-२४॥
    rājastrībālavṛddhānāṃ vadhe yatpāpamucyate |
    bhṛtyatyāge ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām || 2-69-24||

    RMY 2-69-25

    उभे संध्ये शयानस्य यत्पापं परिकल्प्यते ।
    तच्च पापं भवेत्तस्य यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-२५॥
    ubhe saṃdhye śayānasya yatpāpaṃ parikalpyate |
    tacca pāpaṃ bhavettasya yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-25||

    RMY 2-69-26

    यदग्निदायके पापं यत्पापं गुरुतल्पगे ।
    मित्रद्रोहे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम् ॥ २-६९-२६॥
    yadagnidāyake pāpaṃ yatpāpaṃ gurutalpage |
    mitradrohe ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām || 2-69-26||

    RMY 2-69-27

    देवतानां पितॄणां च माता पित्रोस्तथैव च ।
    मा स्म कार्षीत्स शुश्रूषां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-२७॥
    devatānāṃ pitṝṇāṃ ca mātā pitrostathaiva ca |
    mā sma kārṣītsa śuśrūṣāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-27||

    RMY 2-69-28

    सतां लोकात्सतां कीर्त्याः सज्जुष्टात्कर्मणस्तथा ।
    भ्रश्यतु क्षिप्रमद्यैव यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-२८॥
    satāṃ lokātsatāṃ kīrtyāḥ sajjuṣṭātkarmaṇastathā |
    bhraśyatu kṣipramadyaiva yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-28||

    RMY 2-69-29

    विहीनां पतिपुत्राभ्यां कौसल्यां पार्थिवात्मजः ।
    एवमाश्वसयन्नेव दुःखार्तो निपपात ह ॥ २-६९-२९॥
    vihīnāṃ patiputrābhyāṃ kausalyāṃ pārthivātmajaḥ |
    evamāśvasayanneva duḥkhārto nipapāta ha || 2-69-29||

    RMY 2-69-30

    तथा तु शपथैः कष्टैः शपमानमचेतनम् ।
    भरतं शोकसंतप्तं कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ॥ २-६९-३०॥
    tathā tu śapathaiḥ kaṣṭaiḥ śapamānamacetanam |
    bharataṃ śokasaṃtaptaṃ kausalyā vākyamabravīt || 2-69-30||

    RMY 2-69-31

    मम दुःखमिदं पुत्र भूयः समुपजायते ।
    शपथैः शपमानो हि प्राणानुपरुणत्सि मे ॥ २-६९-३१॥
    mama duḥkhamidaṃ putra bhūyaḥ samupajāyate |
    śapathaiḥ śapamāno hi prāṇānuparuṇatsi me || 2-69-31||

    RMY 2-69-32

    दिष्ट्या न चलितो धर्मादात्मा ते सहलक्ष्मणः ।
    वत्स सत्यप्रतिज्ञो मे सतां लोकानवाप्स्यसि ॥ २-६९-३२॥
    diṣṭyā na calito dharmādātmā te sahalakṣmaṇaḥ |
    vatsa satyapratijño me satāṃ lokānavāpsyasi || 2-69-32||

    RMY 2-69-33

    एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः ।
    मोहाच्च शोकसंरोधाद्बभूव लुलितं मनः ॥ २-६९-३३॥
    evaṃ vilapamānasya duḥkhārtasya mahātmanaḥ |
    mohācca śokasaṃrodhādbabhūva lulitaṃ manaḥ || 2-69-33||

    RMY 2-69-34

    लालप्यमानस्य विचेतनस्य प्रनष्टबुद्धेः पतितस्य भूमौ ।
    मुहुर्मुहुर्निःश्वसतश्च दीर्घं सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः ॥ २-६९-३४॥
    lālapyamānasya vicetanasya pranaṣṭabuddheḥ patitasya bhūmau |
    muhurmuhurniḥśvasataśca dīrghaṃ sā tasya śokena jagāma rātriḥ || 2-69-34||

    Sarga: 70/111 (23)

    RMY 2-70-1

    तमेवं शोकसंतप्तं भरतं केकयीसुतम् ।
    उवाच वदतां श्रेष्ठो वसिष्ठः श्रेष्ठवागृषिः ॥ २-७०-१॥
    tamevaṃ śokasaṃtaptaṃ bharataṃ kekayīsutam |
    uvāca vadatāṃ śreṣṭho vasiṣṭhaḥ śreṣṭhavāgṛṣiḥ || 2-70-1||

    RMY 2-70-2

    अलं शोकेन भद्रं ते राजपुत्र महायशः ।
    प्राप्तकालं नरपतेः कुरु संयानमुत्तरम् ॥ २-७०-२॥
    alaṃ śokena bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ |
    prāptakālaṃ narapateḥ kuru saṃyānamuttaram || 2-70-2||

    RMY 2-70-3

    वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा भरतो धारणां गतः ।
    प्रेतकार्याणि सर्वाणि कारयामास धर्मवित् ॥ २-७०-३॥
    vasiṣṭhasya vacaḥ śrutvā bharato dhāraṇāṃ gataḥ |
    pretakāryāṇi sarvāṇi kārayāmāsa dharmavit || 2-70-3||

    RMY 2-70-4

    उद्धृतं तैलसंक्लेदात्स तु भूमौ निवेशितम् ।
    आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम् ॥ २-७०-४॥
    uddhṛtaṃ tailasaṃkledātsa tu bhūmau niveśitam |
    āpītavarṇavadanaṃ prasuptamiva bhūmipam || 2-70-4||

    RMY 2-70-5

    निवेश्य शयने चाग्र्ये नानारत्नपरिष्कृते ।
    ततो दशरथं पुत्रो विललाप सुदुःखितः ॥ २-७०-५॥
    niveśya śayane cāgrye nānāratnapariṣkṛte |
    tato daśarathaṃ putro vilalāpa suduḥkhitaḥ || 2-70-5||

    RMY 2-70-6

    किं ते व्यवसितं राजन्प्रोषिते मय्यनागते ।
    विवास्य रामं धर्मज्ञं लक्ष्मणं च महाबलम् ॥ २-७०-६॥
    kiṃ te vyavasitaṃ rājanproṣite mayyanāgate |
    vivāsya rāmaṃ dharmajñaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam || 2-70-6||

    RMY 2-70-7

    क्व यास्यसि महाराज हित्वेमं दुःखितं जनम् ।
    हीनं पुरुषसिंहेन रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ २-७०-७॥
    kva yāsyasi mahārāja hitvemaṃ duḥkhitaṃ janam |
    hīnaṃ puruṣasiṃhena rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 2-70-7||

    RMY 2-70-8

    योगक्षेमं तु ते राजन्कोऽस्मिन्कल्पयिता पुरे ।
    त्वयि प्रयाते स्वस्तात रामे च वनमाश्रिते ॥ २-७०-८॥
    yogakṣemaṃ tu te rājanko'sminkalpayitā pure |
    tvayi prayāte svastāta rāme ca vanamāśrite || 2-70-8||

    RMY 2-70-9

    विधवा पृथिवी राजंस्त्वया हीना न राजते ।
    हीनचन्द्रेव रजनी नगरी प्रतिभाति माम् ॥ २-७०-९॥
    vidhavā pṛthivī rājaṃstvayā hīnā na rājate |
    hīnacandreva rajanī nagarī pratibhāti mām || 2-70-9||

    RMY 2-70-10

    एवं विलपमानं तं भरतं दीनमानसं ।
    अब्रवीद्वचनं भूयो वसिष्ठस्तु महानृषिः ॥ २-७०-१०॥
    evaṃ vilapamānaṃ taṃ bharataṃ dīnamānasaṃ |
    abravīdvacanaṃ bhūyo vasiṣṭhastu mahānṛṣiḥ || 2-70-10||

    RMY 2-70-11

    प्रेतकार्याणि यान्यस्य कर्तव्यानि विशाम्पतेः ।
    तान्यव्यग्रं महाबाहो क्रियतामविचारितम् ॥ २-७०-११॥
    pretakāryāṇi yānyasya kartavyāni viśāmpateḥ |
    tānyavyagraṃ mahābāho kriyatāmavicāritam || 2-70-11||

    RMY 2-70-12

    तथेति भरतो वाक्यं वसिष्ठस्याभिपूज्य तत् ।
    ऋत्विक्पुरोहिताचार्यांस्त्वरयामास सर्वशः ॥ २-७०-१२॥
    tatheti bharato vākyaṃ vasiṣṭhasyābhipūjya tat |
    ṛtvikpurohitācāryāṃstvarayāmāsa sarvaśaḥ || 2-70-12||

    RMY 2-70-13

    ये त्वग्रतो नरेन्द्रस्य अग्न्यगाराद्बहिष्कृताः ।
    ऋत्विग्भिर्याजकैश्चैव ते ह्रियन्ते यथाविधि ॥ २-७०-१३॥
    ye tvagrato narendrasya agnyagārādbahiṣkṛtāḥ |
    ṛtvigbhiryājakaiścaiva te hriyante yathāvidhi || 2-70-13||

    RMY 2-70-14

    शिबिलायामथारोप्य राजानं गतचेतनम् ।
    बाष्पकण्ठा विमनसस्तमूहुः परिचारकाः ॥ २-७०-१४॥
    śibilāyāmathāropya rājānaṃ gatacetanam |
    bāṣpakaṇṭhā vimanasastamūhuḥ paricārakāḥ || 2-70-14||

    RMY 2-70-15

    हिरण्यं च सुवर्णं च वासांसि विविधानि च ।
    प्रकिरन्तो जना मार्गं नृपतेरग्रतो ययुः ॥ २-७०-१५॥
    hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ ca vāsāṃsi vividhāni ca |
    prakiranto janā mārgaṃ nṛpateragrato yayuḥ || 2-70-15||

    RMY 2-70-16

    चन्दनागुरुनिर्यासान्सरलं पद्मकं तथा ।
    देवदारूणि चाहृत्य चितां चक्रुस्तथापरे ॥ २-७०-१६॥
    candanāguruniryāsānsaralaṃ padmakaṃ tathā |
    devadārūṇi cāhṛtya citāṃ cakrustathāpare || 2-70-16||

    RMY 2-70-17

    गन्धानुच्चावचांश्चान्यांस्तत्र दत्त्वाथ भूमिपम् ।
    ततः संवेशयामासुश्चितामध्ये तमृत्विजः ॥ २-७०-१७॥
    gandhānuccāvacāṃścānyāṃstatra dattvātha bhūmipam |
    tataḥ saṃveśayāmāsuścitāmadhye tamṛtvijaḥ || 2-70-17||

    RMY 2-70-18

    तथा हुताशनं हुत्वा जेपुस्तस्य तदर्त्विजः ।
    जगुश्च ते यथाशास्त्रं तत्र सामानि सामगाः ॥ २-७०-१८॥
    tathā hutāśanaṃ hutvā jepustasya tadartvijaḥ |
    jaguśca te yathāśāstraṃ tatra sāmāni sāmagāḥ || 2-70-18||

    RMY 2-70-19

    शिबिकाभिश्च यानैश्च यथार्हं तस्य योषितः ।
    नगरान्निर्ययुस्तत्र वृद्धैः परिवृतास्तदा ॥ २-७०-१९॥
    śibikābhiśca yānaiśca yathārhaṃ tasya yoṣitaḥ |
    nagarānniryayustatra vṛddhaiḥ parivṛtāstadā || 2-70-19||

    RMY 2-70-20

    प्रसव्यं चापि तं चक्रुरृत्विजोऽग्निचितं नृपम् ।
    स्त्रियश्च शोकसंतप्ताः कौसल्या प्रमुखास्तदा ॥ २-७०-२०॥
    prasavyaṃ cāpi taṃ cakrurṛtvijo'gnicitaṃ nṛpam |
    striyaśca śokasaṃtaptāḥ kausalyā pramukhāstadā || 2-70-20||

    RMY 2-70-21

    क्रौञ्चीनामिव नारीणां निनादस्तत्र शुश्रुवे ।
    आर्तानां करुणं काले क्रोशन्तीनां सहस्रशः ॥ २-७०-२१॥
    krauñcīnāmiva nārīṇāṃ ninādastatra śuśruve |
    ārtānāṃ karuṇaṃ kāle krośantīnāṃ sahasraśaḥ || 2-70-21||

    RMY 2-70-22

    ततो रुदन्त्यो विवशा विलप्य च पुनः पुनः ।
    यानेभ्यः सरयूतीरमवतेरुर्वराङ्गनाः ॥ २-७०-२२॥
    tato rudantyo vivaśā vilapya ca punaḥ punaḥ |
    yānebhyaḥ sarayūtīramavaterurvarāṅganāḥ || 2-70-22||

    RMY 2-70-23

    कृतोदकं ते भरतेन सार्धं नृपाङ्गना मन्त्रिपुरोहिताश्च ।
    पुरं प्रविश्याश्रुपरीतनेत्रा भूमौ दशाहं व्यनयन्त दुःखम् ॥ २-७०-२३॥
    kṛtodakaṃ te bharatena sārdhaṃ nṛpāṅganā mantripurohitāśca |
    puraṃ praviśyāśruparītanetrā bhūmau daśāhaṃ vyanayanta duḥkham || 2-70-23||

    Sarga: 71/111 (25)

    RMY 2-71-1

    ततो दशाहेऽतिगते कृतशौचो नृपात्मजः ।
    द्वादशेऽहनि संप्राप्ते श्राद्धकर्माण्यकारयत् ॥ २-७१-१॥
    tato daśāhe'tigate kṛtaśauco nṛpātmajaḥ |
    dvādaśe'hani saṃprāpte śrāddhakarmāṇyakārayat || 2-71-1||

    RMY 2-71-2

    ब्राह्मणेभ्यो ददौ रत्नं धनमन्नं च पुष्कलम् ।
    बास्तिकं बहुशुक्लं च गाश्चापि शतशस्तथा ॥ २-७१-२॥
    brāhmaṇebhyo dadau ratnaṃ dhanamannaṃ ca puṣkalam |
    bāstikaṃ bahuśuklaṃ ca gāścāpi śataśastathā || 2-71-2||

    RMY 2-71-3

    दासीदासं च यानं च वेश्मानि सुमहान्ति च ।
    ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुत्रो राज्ञस्तस्यौर्ध्वदैहिकम् ॥ २-७१-३॥
    dāsīdāsaṃ ca yānaṃ ca veśmāni sumahānti ca |
    brāhmaṇebhyo dadau putro rājñastasyaurdhvadaihikam || 2-71-3||

    RMY 2-71-4

    ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ त्रयोदशे ।
    विललाप महाबाहुर्भरतः शोकमूर्छितः ॥ २-७१-४॥
    tataḥ prabhātasamaye divase'tha trayodaśe |
    vilalāpa mahābāhurbharataḥ śokamūrchitaḥ || 2-71-4||

    RMY 2-71-5

    शब्दापिहितकण्ठश्च शोधनार्थमुपागतः ।
    चितामूले पितुर्वाक्यमिदमाह सुदुःखितः ॥ २-७१-५॥
    śabdāpihitakaṇṭhaśca śodhanārthamupāgataḥ |
    citāmūle piturvākyamidamāha suduḥkhitaḥ || 2-71-5||

    RMY 2-71-6

    तात यस्मिन्निषृष्टोऽहं त्वया भ्रातरि राघवे ।
    तस्मिन्वनं प्रव्रजिते शून्ये त्यक्तोऽस्म्यहं त्वया ॥ २-७१-६॥
    tāta yasminniṣṛṣṭo'haṃ tvayā bhrātari rāghave |
    tasminvanaṃ pravrajite śūnye tyakto'smyahaṃ tvayā || 2-71-6||

    RMY 2-71-7

    यथागतिरनाथायाः पुत्रः प्रव्राजितो वनम् ।
    तामम्बां तात कौसल्यां त्यक्त्वा त्वं क्व गतो नृप ॥ २-७१-७॥
    yathāgatiranāthāyāḥ putraḥ pravrājito vanam |
    tāmambāṃ tāta kausalyāṃ tyaktvā tvaṃ kva gato nṛpa || 2-71-7||

    RMY 2-71-8

    दृष्ट्वा भस्मारुणं तच्च दग्धास्थिस्थानमण्डलम् ।
    पितुः शरीर निर्वाणं निष्टनन्विषसाद ह ॥ २-७१-८॥
    dṛṣṭvā bhasmāruṇaṃ tacca dagdhāsthisthānamaṇḍalam |
    pituḥ śarīra nirvāṇaṃ niṣṭananviṣasāda ha || 2-71-8||

    RMY 2-71-9

    स तु दृष्ट्वा रुदन्दीनः पपात धरणीतले ।
    उत्थाप्यमानः शक्रस्य यन्त्र ध्वज इव च्युतः ॥ २-७१-९॥
    sa tu dṛṣṭvā rudandīnaḥ papāta dharaṇītale |
    utthāpyamānaḥ śakrasya yantra dhvaja iva cyutaḥ || 2-71-9||

    RMY 2-71-10

    अभिपेतुस्ततः सर्वे तस्यामात्याः शुचिव्रतम् ।
    अन्तकाले निपतितं ययातिमृषयो यथा ॥ २-७१-१०॥
    abhipetustataḥ sarve tasyāmātyāḥ śucivratam |
    antakāle nipatitaṃ yayātimṛṣayo yathā || 2-71-10||

    RMY 2-71-11

    शत्रुघ्नश्चापि भरतं दृष्ट्वा शोकपरिप्लुतम् ।
    विसंज्ञो न्यपतद्भूमौ भूमिपालमनुस्मरन् ॥ २-७१-११॥
    śatrughnaścāpi bharataṃ dṛṣṭvā śokapariplutam |
    visaṃjño nyapatadbhūmau bhūmipālamanusmaran || 2-71-11||

    RMY 2-71-12

    उन्मत्त इव निश्चेता विललाप सुदुःखितः ।
    स्मृत्वा पितुर्गुणाङ्गानि तानि तानि तदा तदा ॥ २-७१-१२॥
    unmatta iva niścetā vilalāpa suduḥkhitaḥ |
    smṛtvā piturguṇāṅgāni tāni tāni tadā tadā || 2-71-12||

    RMY 2-71-13

    मन्थरा प्रभवस्तीव्रः कैकेयीग्राहसंकुलः ।
    वरदानमयोऽक्षोभ्योऽमज्जयच्छोकसागरः ॥ २-७१-१३॥
    mantharā prabhavastīvraḥ kaikeyīgrāhasaṃkulaḥ |
    varadānamayo'kṣobhyo'majjayacchokasāgaraḥ || 2-71-13||

    RMY 2-71-14

    सुकुमारं च बालं च सततं लालितं त्वया ।
    क्व तात भरतं हित्वा विलपन्तं गतो भवान् ॥ २-७१-१४॥
    sukumāraṃ ca bālaṃ ca satataṃ lālitaṃ tvayā |
    kva tāta bharataṃ hitvā vilapantaṃ gato bhavān || 2-71-14||

    RMY 2-71-15

    ननु भोज्येषु पानेषु वस्त्रेष्वाभरणेषु च ।
    प्रवारयसि नः सर्वांस्तन्नः कोऽद्य करिष्यति ॥ २-७१-१५॥
    nanu bhojyeṣu pāneṣu vastreṣvābharaṇeṣu ca |
    pravārayasi naḥ sarvāṃstannaḥ ko'dya kariṣyati || 2-71-15||

    RMY 2-71-16

    अवदारण काले तु पृथिवी नावदीर्यते ।
    विहीना या त्वया राज्ञा धर्मज्ञेन महात्मना ॥ २-७१-१६॥
    avadāraṇa kāle tu pṛthivī nāvadīryate |
    vihīnā yā tvayā rājñā dharmajñena mahātmanā || 2-71-16||

    RMY 2-71-17

    पितरि स्वर्गमापन्ने रामे चारण्यमाश्रिते ।
    किं मे जीवित सामर्थ्यं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ॥ २-७१-१७॥
    pitari svargamāpanne rāme cāraṇyamāśrite |
    kiṃ me jīvita sāmarthyaṃ pravekṣyāmi hutāśanam || 2-71-17||

    RMY 2-71-18

    हीनो भ्रात्रा च पित्रा च शून्यामिक्ष्वाकुपालिताम् ।
    अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि प्रवेक्ष्यामि तपोवनम् ॥ २-७१-१८॥
    hīno bhrātrā ca pitrā ca śūnyāmikṣvākupālitām |
    ayodhyāṃ na pravekṣyāmi pravekṣyāmi tapovanam || 2-71-18||

    RMY 2-71-19

    तयोर्विलपितं श्रुत्वा व्यसनं चान्ववेक्ष्य तत् ।
    भृशमार्ततरा भूयः सर्व एवानुगामिनः ॥ २-७१-१९॥
    tayorvilapitaṃ śrutvā vyasanaṃ cānvavekṣya tat |
    bhṛśamārtatarā bhūyaḥ sarva evānugāminaḥ || 2-71-19||

    RMY 2-71-20

    ततो विषण्णौ श्रान्तौ च शत्रुघ्नभरतावुभौ ।
    धरण्यां संव्यचेष्टेतां भग्नशृङ्गाविवर्षभौ ॥ २-७१-२०॥
    tato viṣaṇṇau śrāntau ca śatrughnabharatāvubhau |
    dharaṇyāṃ saṃvyaceṣṭetāṃ bhagnaśṛṅgāvivarṣabhau || 2-71-20||

    RMY 2-71-21

    ततः प्रकृतिमान्वैद्यः पितुरेषां पुरोहितः ।
    वसिष्ठो भरतं वाक्यमुत्थाप्य तमुवाच ह ॥ २-७१-२१॥
    tataḥ prakṛtimānvaidyaḥ pitureṣāṃ purohitaḥ |
    vasiṣṭho bharataṃ vākyamutthāpya tamuvāca ha || 2-71-21||

    RMY 2-71-22

    त्रीणि द्वन्द्वानि भूतेषु प्रवृत्तान्यविशेषतः ।
    तेषु चापरिहार्येषु नैवं भवितुमर्हति ॥ २-७१-२२॥
    trīṇi dvandvāni bhūteṣu pravṛttānyaviśeṣataḥ |
    teṣu cāparihāryeṣu naivaṃ bhavitumarhati || 2-71-22||

    RMY 2-71-23

    सुमन्त्रश्चापि शत्रुघ्नमुत्थाप्याभिप्रसाद्य च ।
    श्रावयामास तत्त्वज्ञः सर्वभूतभवाभवौ ॥ २-७१-२३॥
    sumantraścāpi śatrughnamutthāpyābhiprasādya ca |
    śrāvayāmāsa tattvajñaḥ sarvabhūtabhavābhavau || 2-71-23||

    RMY 2-71-24

    उत्थितौ तौ नरव्याघ्रौ प्रकाशेते यशस्विनौ ।
    वर्षातपपरिक्लिन्नौ पृथगिन्द्रध्वजाविव ॥ २-७१-२४॥
    utthitau tau naravyāghrau prakāśete yaśasvinau |
    varṣātapapariklinnau pṛthagindradhvajāviva || 2-71-24||

    RMY 2-71-25

    अश्रूणि परिमृद्नन्तौ रक्ताक्षौ दीनभाषिणौ ।
    अमात्यास्त्वरयन्ति स्म तनयौ चापराः क्रियाः ॥ २-७१-२५॥
    aśrūṇi parimṛdnantau raktākṣau dīnabhāṣiṇau |
    amātyāstvarayanti sma tanayau cāparāḥ kriyāḥ || 2-71-25||

    Sarga: 72/111 (25)

    RMY 2-72-1

    अत्र यात्रां समीहन्तं शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः ।
    भरतं शोकसंतप्तमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २-७२-१॥
    atra yātrāṃ samīhantaṃ śatrughno lakṣmaṇānujaḥ |
    bharataṃ śokasaṃtaptamidaṃ vacanamabravīt || 2-72-1||

    RMY 2-72-2

    गतिर्यः सर्वभूतानां दुःखे किं पुनरात्मनः ।
    स रामः सत्त्व संपन्नः स्त्रिया प्रव्राजितो वनम् ॥ २-७२-२॥
    gatiryaḥ sarvabhūtānāṃ duḥkhe kiṃ punarātmanaḥ |
    sa rāmaḥ sattva saṃpannaḥ striyā pravrājito vanam || 2-72-2||

    RMY 2-72-3

    बलवान्वीर्य संपन्नो लक्ष्मणो नाम योऽप्यसौ ।
    किं न मोचयते रामं कृत्वापि पितृनिग्रहम् ॥ २-७२-३॥
    balavānvīrya saṃpanno lakṣmaṇo nāma yo'pyasau |
    kiṃ na mocayate rāmaṃ kṛtvāpi pitṛnigraham || 2-72-3||

    RMY 2-72-4

    पूर्वमेव तु निग्राह्यः समवेक्ष्य नयानयौ ।
    उत्पथं यः समारूढो नार्या राजा वशं गतः ॥ २-७२-४॥
    pūrvameva tu nigrāhyaḥ samavekṣya nayānayau |
    utpathaṃ yaḥ samārūḍho nāryā rājā vaśaṃ gataḥ || 2-72-4||

    RMY 2-72-5

    इति संभाषमाणे तु शत्रुघ्ने लक्ष्मणानुजे ।
    प्राग्द्वारेऽभूत्तदा कुब्जा सर्वाभरणभूषिता ॥ २-७२-५॥
    iti saṃbhāṣamāṇe tu śatrughne lakṣmaṇānuje |
    prāgdvāre'bhūttadā kubjā sarvābharaṇabhūṣitā || 2-72-5||

    RMY 2-72-6

    लिप्ता चन्दनसारेण राजवस्त्राणि बिभ्रती ।
    मेखला दामभिश्चित्रै रज्जुबद्धेव वानरी ॥ २-७२-६॥
    liptā candanasāreṇa rājavastrāṇi bibhratī |
    mekhalā dāmabhiścitrai rajjubaddheva vānarī || 2-72-6||

    RMY 2-72-7

    तां समीक्ष्य तदा द्वाःस्थो भृशं पापस्य कारिणीम् ।
    गृहीत्वाकरुणं कुब्जां शत्रुघ्नाय न्यवेदयत् ॥ २-७२-७॥
    tāṃ samīkṣya tadā dvāḥstho bhṛśaṃ pāpasya kāriṇīm |
    gṛhītvākaruṇaṃ kubjāṃ śatrughnāya nyavedayat || 2-72-7||

    RMY 2-72-8

    यस्याः कृते वने रामो न्यस्तदेहश्च वः पिता ।
    सेयं पापा नृशंसा च तस्याः कुरु यथामति ॥ २-७२-८॥
    yasyāḥ kṛte vane rāmo nyastadehaśca vaḥ pitā |
    seyaṃ pāpā nṛśaṃsā ca tasyāḥ kuru yathāmati || 2-72-8||

    RMY 2-72-9

    शत्रुघ्नश्च तदाज्ञाय वचनं भृशदुःखितः ।
    अन्तःपुरचरान्सर्वानित्युवाच धृतव्रतः ॥ २-७२-९॥
    śatrughnaśca tadājñāya vacanaṃ bhṛśaduḥkhitaḥ |
    antaḥpuracarānsarvānityuvāca dhṛtavrataḥ || 2-72-9||

    RMY 2-72-10

    तीव्रमुत्पादितं दुःखं भ्रातॄणां मे तथा पितुः ।
    यया सेयं नृशंसस्य कर्मणः फलमश्नुताम् ॥ २-७२-१०॥
    tīvramutpāditaṃ duḥkhaṃ bhrātṝṇāṃ me tathā pituḥ |
    yayā seyaṃ nṛśaṃsasya karmaṇaḥ phalamaśnutām || 2-72-10||

    RMY 2-72-11

    एवमुक्ता च तेनाशु सखी जनसमावृता ।
    गृहीता बलवत्कुब्जा सा तद्गृहमनादयत् ॥ २-७२-११॥
    evamuktā ca tenāśu sakhī janasamāvṛtā |
    gṛhītā balavatkubjā sā tadgṛhamanādayat || 2-72-11||

    RMY 2-72-12

    ततः सुभृश संतप्तस्तस्याः सर्वः सखीजनः ।
    क्रुद्धमाज्ञाय शत्रुघ्नं व्यपलायत सर्वशः ॥ २-७२-१२॥
    tataḥ subhṛśa saṃtaptastasyāḥ sarvaḥ sakhījanaḥ |
    kruddhamājñāya śatrughnaṃ vyapalāyata sarvaśaḥ || 2-72-12||

    RMY 2-72-13

    अमन्त्रयत कृत्स्नश्च तस्याः सर्वसखीजनः ।
    यथायं समुपक्रान्तो निःशेषं नः करिष्यति ॥ २-७२-१३॥
    amantrayata kṛtsnaśca tasyāḥ sarvasakhījanaḥ |
    yathāyaṃ samupakrānto niḥśeṣaṃ naḥ kariṣyati || 2-72-13||

    RMY 2-72-14

    सानुक्रोशां वदान्यां च धर्मज्ञां च यशस्विनीम् ।
    कौसल्यां शरणं यामः सा हि नोऽस्तु ध्रुवा गतिः ॥ २-७२-१४॥
    sānukrośāṃ vadānyāṃ ca dharmajñāṃ ca yaśasvinīm |
    kausalyāṃ śaraṇaṃ yāmaḥ sā hi no'stu dhruvā gatiḥ || 2-72-14||

    RMY 2-72-15

    स च रोषेण ताम्राक्षः शत्रुघ्नः शत्रुतापनः ।
    विचकर्ष तदा कुब्जां क्रोशन्तीं पृथिवीतले ॥ २-७२-१५॥
    sa ca roṣeṇa tāmrākṣaḥ śatrughnaḥ śatrutāpanaḥ |
    vicakarṣa tadā kubjāṃ krośantīṃ pṛthivītale || 2-72-15||

    RMY 2-72-16

    तस्या ह्याकृष्यमाणाया मन्थरायास्ततस्ततः ।
    चित्रं बहुविधं भाण्डं पृथिव्यां तद्व्यशीर्यत ॥ २-७२-१६॥
    tasyā hyākṛṣyamāṇāyā mantharāyāstatastataḥ |
    citraṃ bahuvidhaṃ bhāṇḍaṃ pṛthivyāṃ tadvyaśīryata || 2-72-16||

    RMY 2-72-17

    तेन भाण्डेन संकीर्णं श्रीमद्राजनिवेशनम् ।
    अशोभत तदा भूयः शारदं गगनं यथा ॥ २-७२-१७॥
    tena bhāṇḍena saṃkīrṇaṃ śrīmadrājaniveśanam |
    aśobhata tadā bhūyaḥ śāradaṃ gaganaṃ yathā || 2-72-17||

    RMY 2-72-18

    स बली बलवत्क्रोधाद्गृहीत्वा पुरुषर्षभः ।
    कैकेयीमभिनिर्भर्त्स्य बभाषे परुषं वचः ॥ २-७२-१८॥
    sa balī balavatkrodhādgṛhītvā puruṣarṣabhaḥ |
    kaikeyīmabhinirbhartsya babhāṣe paruṣaṃ vacaḥ || 2-72-18||

    RMY 2-72-19

    तैर्वाक्यैः परुषैर्दुःखैः कैकेयी भृशदुःखिता ।
    शत्रुघ्न भयसंत्रस्ता पुत्रं शरणमागता ॥ २-७२-१९॥
    tairvākyaiḥ paruṣairduḥkhaiḥ kaikeyī bhṛśaduḥkhitā |
    śatrughna bhayasaṃtrastā putraṃ śaraṇamāgatā || 2-72-19||

    RMY 2-72-20

    तां प्रेक्ष्य भरतः क्रुद्धं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ।
    अवध्याः सर्वभूतानां प्रमदाः क्षम्यतामिति ॥ २-७२-२०॥
    tāṃ prekṣya bharataḥ kruddhaṃ śatrughnamidamabravīt |
    avadhyāḥ sarvabhūtānāṃ pramadāḥ kṣamyatāmiti || 2-72-20||

    RMY 2-72-21

    हन्यामहमिमां पापां कैकेयीं दुष्टचारिणीम् ।
    यदि मां धार्मिको रामो नासूयेन्मातृघातकम् ॥ २-७२-२१॥
    hanyāmahamimāṃ pāpāṃ kaikeyīṃ duṣṭacāriṇīm |
    yadi māṃ dhārmiko rāmo nāsūyenmātṛghātakam || 2-72-21||

    RMY 2-72-22

    इमामपि हतां कुब्जां यदि जानाति राघवः ।
    त्वां च मां चैव धर्मात्मा नाभिभाषिष्यते ध्रुवम् ॥ २-७२-२२॥
    imāmapi hatāṃ kubjāṃ yadi jānāti rāghavaḥ |
    tvāṃ ca māṃ caiva dharmātmā nābhibhāṣiṣyate dhruvam || 2-72-22||

    RMY 2-72-23

    भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः ।
    न्यवर्तत ततो रोषात्तां मुमोच च मन्थराम् ॥ २-७२-२३॥
    bharatasya vacaḥ śrutvā śatrughno lakṣmaṇānujaḥ |
    nyavartata tato roṣāttāṃ mumoca ca mantharām || 2-72-23||

    RMY 2-72-24

    सा पादमूले कैकेय्या मन्थरा निपपात ह ।
    निःश्वसन्ती सुदुःखार्ता कृपणं विललाप च ॥ २-७२-२४॥
    sā pādamūle kaikeyyā mantharā nipapāta ha |
    niḥśvasantī suduḥkhārtā kṛpaṇaṃ vilalāpa ca || 2-72-24||

    RMY 2-72-25

    शत्रुघ्नविक्षेपविमूढसंज्ञां समीक्ष्य कुब्जां भरतस्य माता ।
    शनैः समाश्वासयदार्तरूपां क्रौञ्चीं विलग्नामिव वीक्षमाणाम् ॥ २-७२-२५॥
    śatrughnavikṣepavimūḍhasaṃjñāṃ samīkṣya kubjāṃ bharatasya mātā |
    śanaiḥ samāśvāsayadārtarūpāṃ krauñcīṃ vilagnāmiva vīkṣamāṇām || 2-72-25||

    Sarga: 73/111 (17)

    RMY 2-73-1

    ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ चतुर्दशे ।
    समेत्य राजकर्तारो भरतं वाक्यमब्रुवन् ॥ २-७३-१॥
    tataḥ prabhātasamaye divase'tha caturdaśe |
    sametya rājakartāro bharataṃ vākyamabruvan || 2-73-1||

    RMY 2-73-2

    गतो दशरथः स्वर्गं यो नो गुरुतरो गुरुः ।
    रामं प्रव्राज्य वै ज्येष्ठं लक्ष्मणं च महाबलम् ॥ २-७३-२॥
    gato daśarathaḥ svargaṃ yo no gurutaro guruḥ |
    rāmaṃ pravrājya vai jyeṣṭhaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam || 2-73-2||

    RMY 2-73-3

    त्वमद्य भव नो राजा राजपुत्र महायशः ।
    संगत्या नापराध्नोति राज्यमेतदनायकम् ॥ २-७३-३॥
    tvamadya bhava no rājā rājaputra mahāyaśaḥ |
    saṃgatyā nāparādhnoti rājyametadanāyakam || 2-73-3||

    RMY 2-73-4

    आभिषेचनिकं सर्वमिदमादाय राघव ।
    प्रतीक्षते त्वां स्वजनः श्रेणयश्च नृपात्मज ॥ २-७३-४॥
    ābhiṣecanikaṃ sarvamidamādāya rāghava |
    pratīkṣate tvāṃ svajanaḥ śreṇayaśca nṛpātmaja || 2-73-4||

    RMY 2-73-5

    राज्यं गृहाण भरत पितृपैतामहं महत् ।
    अभिषेचय चात्मानं पाहि चास्मान्नरर्षभ ॥ २-७३-५॥
    rājyaṃ gṛhāṇa bharata pitṛpaitāmahaṃ mahat |
    abhiṣecaya cātmānaṃ pāhi cāsmānnararṣabha || 2-73-5||

    RMY 2-73-6

    आभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा सर्वं प्रदक्षिणम् ।
    भरतस्तं जनं सर्वं प्रत्युवाच धृतव्रतः ॥ २-७३-६॥
    ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā sarvaṃ pradakṣiṇam |
    bharatastaṃ janaṃ sarvaṃ pratyuvāca dhṛtavrataḥ || 2-73-6||

    RMY 2-73-7

    ज्येष्ठस्य राजता नित्यमुचिता हि कुलस्य नः ।
    नैवं भवन्तो मां वक्तुमर्हन्ति कुशला जनाः ॥ २-७३-७॥
    jyeṣṭhasya rājatā nityamucitā hi kulasya naḥ |
    naivaṃ bhavanto māṃ vaktumarhanti kuśalā janāḥ || 2-73-7||

    RMY 2-73-8

    रामः पूर्वो हि नो भ्राता भविष्यति महीपतिः ।
    अहं त्वरण्ये वत्स्यामि वर्षाणि नव पञ्च च ॥ २-७३-८॥
    rāmaḥ pūrvo hi no bhrātā bhaviṣyati mahīpatiḥ |
    ahaṃ tvaraṇye vatsyāmi varṣāṇi nava pañca ca || 2-73-8||

    RMY 2-73-9

    युज्यतां महती सेना चतुरङ्गमहाबला ।
    आनयिष्याम्यहं ज्येष्ठं भ्रातरं राघवं वनात् ॥ २-७३-९॥
    yujyatāṃ mahatī senā caturaṅgamahābalā |
    ānayiṣyāmyahaṃ jyeṣṭhaṃ bhrātaraṃ rāghavaṃ vanāt || 2-73-9||

    RMY 2-73-10

    आभिषेचनिकं चैव सर्वमेतदुपस्कृतम् ।
    पुरस्कृत्य गमिष्यामि रामहेतोर्वनं प्रति ॥ २-७३-१०॥
    ābhiṣecanikaṃ caiva sarvametadupaskṛtam |
    puraskṛtya gamiṣyāmi rāmahetorvanaṃ prati || 2-73-10||

    RMY 2-73-11

    तत्रैव तं नरव्याघ्रमभिषिच्य पुरस्कृतम् ।
    आनेष्यामि तु वै रामं हव्यवाहमिवाध्वरात् ॥ २-७३-११॥
    tatraiva taṃ naravyāghramabhiṣicya puraskṛtam |
    āneṣyāmi tu vai rāmaṃ havyavāhamivādhvarāt || 2-73-11||

    RMY 2-73-12

    न सकामा करिष्यामि स्वमिमां मातृगन्धिनीम् ।
    वने वत्स्याम्यहं दुर्गे रामो राजा भविष्यति ॥ २-७३-१२॥
    na sakāmā kariṣyāmi svamimāṃ mātṛgandhinīm |
    vane vatsyāmyahaṃ durge rāmo rājā bhaviṣyati || 2-73-12||

    RMY 2-73-13

    क्रियतां शिल्पिभिः पन्थाः समानि विषमाणि च ।
    रक्षिणश्चानुसंयान्तु पथि दुर्गविचारकाः ॥ २-७३-१३॥
    kriyatāṃ śilpibhiḥ panthāḥ samāni viṣamāṇi ca |
    rakṣiṇaścānusaṃyāntu pathi durgavicārakāḥ || 2-73-13||

    RMY 2-73-14

    एवं संभाषमाणं तं रामहेतोर्नृपात्मजम् ।
    प्रत्युवाच जनः सर्वः श्रीमद्वाक्यमनुत्तमम् ॥ २-७३-१४॥
    evaṃ saṃbhāṣamāṇaṃ taṃ rāmahetornṛpātmajam |
    pratyuvāca janaḥ sarvaḥ śrīmadvākyamanuttamam || 2-73-14||

    RMY 2-73-15

    एवं ते भाषमाणस्य पद्मा श्रीरुपतिष्ठताम् ।
    यस्त्वं ज्येष्ठे नृपसुते पृथिवीं दातुमिच्छसि ॥ २-७३-१५॥
    evaṃ te bhāṣamāṇasya padmā śrīrupatiṣṭhatām |
    yastvaṃ jyeṣṭhe nṛpasute pṛthivīṃ dātumicchasi || 2-73-15||

    RMY 2-73-16

    अनुत्तमं तद्वचनं नृपात्मज प्रभाषितं संश्रवणे निशम्य च ।
    प्रहर्षजास्तं प्रति बाष्पबिन्दवो निपेतुरार्यानननेत्रसंभवाः ॥ २-७३-१६॥
    anuttamaṃ tadvacanaṃ nṛpātmaja prabhāṣitaṃ saṃśravaṇe niśamya ca |
    praharṣajāstaṃ prati bāṣpabindavo nipeturāryānananetrasaṃbhavāḥ || 2-73-16||

    RMY 2-73-17

    ऊचुस्ते वचनमिदं निशम्य हृष्टाः सामात्याः सपरिषदो वियातशोकाः ।
    पन्थानं नरवरभक्तिमाञ्जनश्च व्यादिष्टस्तव वचनाच्च शिल्पिवर्गः ॥ २-७३-१७॥
    ūcuste vacanamidaṃ niśamya hṛṣṭāḥ sāmātyāḥ sapariṣado viyātaśokāḥ |
    panthānaṃ naravarabhaktimāñjanaśca vyādiṣṭastava vacanācca śilpivargaḥ || 2-73-17||

    Sarga: 74/111 (21)

    RMY 2-74-1

    अथ भूमिप्रदेशज्ञाः सूत्रकर्मविशारदाः ।
    स्वकर्माभिरताः शूराः खनका यन्त्रकास्तथा ॥ २-७४-१॥
    atha bhūmipradeśajñāḥ sūtrakarmaviśāradāḥ |
    svakarmābhiratāḥ śūrāḥ khanakā yantrakāstathā || 2-74-1||

    RMY 2-74-2

    कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुषा यन्त्रकोविदाः ।
    तथा वर्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः ॥ २-७४-२॥
    karmāntikāḥ sthapatayaḥ puruṣā yantrakovidāḥ |
    tathā vardhakayaścaiva mārgiṇo vṛkṣatakṣakāḥ || 2-74-2||

    RMY 2-74-3

    कूपकाराः सुधाकारा वंशकर्मकृतस्तथा ।
    समर्था ये च द्रष्टारः पुरतस्ते प्रतस्थिरे ॥ २-७४-३॥
    kūpakārāḥ sudhākārā vaṃśakarmakṛtastathā |
    samarthā ye ca draṣṭāraḥ purataste pratasthire || 2-74-3||

    RMY 2-74-4

    स तु हर्षात्तमुद्देशं जनौघो विपुलः प्रयान् ।
    अशोभत महावेगः सागरस्येव पर्वणि ॥ २-७४-४॥
    sa tu harṣāttamuddeśaṃ janaugho vipulaḥ prayān |
    aśobhata mahāvegaḥ sāgarasyeva parvaṇi || 2-74-4||

    RMY 2-74-5

    ते स्ववारं समास्थाय वर्त्मकर्माणि कोविदाः ।
    करणैर्विविधोपेतैः पुरस्तात्संप्रतस्थिरे ॥ २-७४-५॥
    te svavāraṃ samāsthāya vartmakarmāṇi kovidāḥ |
    karaṇairvividhopetaiḥ purastātsaṃpratasthire || 2-74-5||

    RMY 2-74-6

    लतावल्लीश्च गुल्मांश्च स्थाणूनश्मन एव च ।
    जनास्ते चक्रिरे मार्गं छिन्दन्तो विविधान्द्रुमान् ॥ २-७४-६॥
    latāvallīśca gulmāṃśca sthāṇūnaśmana eva ca |
    janāste cakrire mārgaṃ chindanto vividhāndrumān || 2-74-6||

    RMY 2-74-7

    अवृक्षेषु च देशेषु केचिद्वृक्षानरोपयन् ।
    केचित्कुठारैष्टङ्कैश्च दात्रैश्छिन्दन्क्वचित्क्वचित् ॥ २-७४-७॥
    avṛkṣeṣu ca deśeṣu kecidvṛkṣānaropayan |
    kecitkuṭhāraiṣṭaṅkaiśca dātraiśchindankvacitkvacit || 2-74-7||

    RMY 2-74-8

    अपरे वीरणस्तम्बान्बलिनो बलवत्तराः ।
    विधमन्ति स्म दुर्गाणि स्थलानि च ततस्ततः ॥ २-७४-८॥
    apare vīraṇastambānbalino balavattarāḥ |
    vidhamanti sma durgāṇi sthalāni ca tatastataḥ || 2-74-8||

    RMY 2-74-9

    अपरेऽपूरयन्कूपान्पांसुभिः श्वभ्रमायतम् ।
    निम्नभागांस्तथा केचित्समांश्चक्रुः समन्ततः ॥ २-७४-९॥
    apare'pūrayankūpānpāṃsubhiḥ śvabhramāyatam |
    nimnabhāgāṃstathā kecitsamāṃścakruḥ samantataḥ || 2-74-9||

    RMY 2-74-10

    बबन्धुर्बन्धनीयांश्च क्षोद्यान्संचुक्षुदुस्तदा ।
    बिभिदुर्भेदनीयांश्च तांस्तान्देशान्नरास्तदा ॥ २-७४-१०॥
    babandhurbandhanīyāṃśca kṣodyānsaṃcukṣudustadā |
    bibhidurbhedanīyāṃśca tāṃstāndeśānnarāstadā || 2-74-10||

    RMY 2-74-11

    अचिरेणैव कालेन परिवाहान्बहूदकान् ।
    चक्रुर्बहुविधाकारान्सागरप्रतिमान्बहून् ।
    उदपानान्बहुविधान्वेदिका परिमण्डितान् ॥ २-७४-११॥
    acireṇaiva kālena parivāhānbahūdakān |
    cakrurbahuvidhākārānsāgarapratimānbahūn |
    udapānānbahuvidhānvedikā parimaṇḍitān || 2-74-11||

    RMY 2-74-12

    ससुधाकुट्टिमतलः प्रपुष्पितमहीरुहः ।
    मत्तोद्घुष्टद्विजगणः पताकाभिरलंकृतः ॥ २-७४-१२॥
    sasudhākuṭṭimatalaḥ prapuṣpitamahīruhaḥ |
    mattodghuṣṭadvijagaṇaḥ patākābhiralaṃkṛtaḥ || 2-74-12||

    RMY 2-74-13

    चन्दनोदकसंसिक्तो नानाकुसुमभूषितः ।
    बह्वशोभत सेनायाः पन्थाः स्वर्गपथोपमः ॥ २-७४-१३॥
    candanodakasaṃsikto nānākusumabhūṣitaḥ |
    bahvaśobhata senāyāḥ panthāḥ svargapathopamaḥ || 2-74-13||

    RMY 2-74-14

    आज्ञाप्याथ यथाज्ञप्ति युक्तास्तेऽधिकृता नराः ।
    रमणीयेषु देशेषु बहुस्वादुफलेषु च ॥ २-७४-१४॥
    ājñāpyātha yathājñapti yuktāste'dhikṛtā narāḥ |
    ramaṇīyeṣu deśeṣu bahusvāduphaleṣu ca || 2-74-14||

    RMY 2-74-15

    यो निवेशस्त्वभिप्रेतो भरतस्य महात्मनः ।
    भूयस्तं शोभयामासुर्भूषाभिर्भूषणोपमम् ॥ २-७४-१५॥
    yo niveśastvabhipreto bharatasya mahātmanaḥ |
    bhūyastaṃ śobhayāmāsurbhūṣābhirbhūṣaṇopamam || 2-74-15||

    RMY 2-74-16

    नक्षत्रेषु प्रशस्तेषु मुहूर्तेषु च तद्विदः ।
    निवेशं स्थापयामासुर्भरतस्य महात्मनः ॥ २-७४-१६॥
    nakṣatreṣu praśasteṣu muhūrteṣu ca tadvidaḥ |
    niveśaṃ sthāpayāmāsurbharatasya mahātmanaḥ || 2-74-16||

    RMY 2-74-17

    बहुपांसुचयाश्चापि परिखापरिवारिताः ।
    तत्रेन्द्रकीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः ॥ २-७४-१७॥
    bahupāṃsucayāścāpi parikhāparivāritāḥ |
    tatrendrakīlapratimāḥ pratolīvaraśobhitāḥ || 2-74-17||

    RMY 2-74-18

    प्रासादमालासंयुक्ताः सौधप्राकारसंवृताः ।
    पताका शोभिताः सर्वे सुनिर्मितमहापथाः ॥ २-७४-१८॥
    prāsādamālāsaṃyuktāḥ saudhaprākārasaṃvṛtāḥ |
    patākā śobhitāḥ sarve sunirmitamahāpathāḥ || 2-74-18||

    RMY 2-74-19

    विसर्पद्भिरिवाकाशे विटङ्काग्रविमानकैः ।
    समुच्छ्रितैर्निवेशास्ते बभुः शक्रपुरोपमाः ॥ २-७४-१९॥
    visarpadbhirivākāśe viṭaṅkāgravimānakaiḥ |
    samucchritairniveśāste babhuḥ śakrapuropamāḥ || 2-74-19||

    RMY 2-74-20

    जाह्नवीं तु समासाद्य विविधद्रुम काननाम् ।
    शीतलामलपानीयां महामीनसमाकुलाम् ॥ २-७४-२०॥
    jāhnavīṃ tu samāsādya vividhadruma kānanām |
    śītalāmalapānīyāṃ mahāmīnasamākulām || 2-74-20||

    RMY 2-74-21

    सचन्द्रतारागणमण्डितं यथा नभःक्षपायाममलं विराजते ।
    नरेन्द्रमार्गः स तथा व्यराजत क्रमेण रम्यः शुभशिल्पिनिर्मितः ॥ २-७४-२१॥
    sacandratārāgaṇamaṇḍitaṃ yathā nabhaḥkṣapāyāmamalaṃ virājate |
    narendramārgaḥ sa tathā vyarājata krameṇa ramyaḥ śubhaśilpinirmitaḥ || 2-74-21||

    Sarga: 75/111 (14)

    RMY 2-75-1

    ततो नान्दीमुखीं रात्रिं भरतं सूतमागधाः ।
    तुष्टुवुर्वाग्विशेषज्ञाः स्तवैर्मङ्गलसंहितैः ॥ २-७५-१॥
    tato nāndīmukhīṃ rātriṃ bharataṃ sūtamāgadhāḥ |
    tuṣṭuvurvāgviśeṣajñāḥ stavairmaṅgalasaṃhitaiḥ || 2-75-1||

    RMY 2-75-2

    सुवर्णकोणाभिहतः प्राणदद्यामदुन्दुभिः ।
    दध्मुः शङ्खांश्च शतशो वाद्यांश्चोच्चावचस्वरान् ॥ २-७५-२॥
    suvarṇakoṇābhihataḥ prāṇadadyāmadundubhiḥ |
    dadhmuḥ śaṅkhāṃśca śataśo vādyāṃścoccāvacasvarān || 2-75-2||

    RMY 2-75-3

    स तूर्य घोषः सुमहान्दिवमापूरयन्निव ।
    भरतं शोकसंतप्तं भूयः शोकैररन्ध्रयत् ॥ २-७५-३॥
    sa tūrya ghoṣaḥ sumahāndivamāpūrayanniva |
    bharataṃ śokasaṃtaptaṃ bhūyaḥ śokairarandhrayat || 2-75-3||

    RMY 2-75-4

    ततो प्रबुद्धो भरतस्तं घोषं संनिवर्त्य च ।
    नाहं राजेति चाप्युक्त्वा शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ॥ २-७५-४॥
    tato prabuddho bharatastaṃ ghoṣaṃ saṃnivartya ca |
    nāhaṃ rājeti cāpyuktvā śatrughnamidamabravīt || 2-75-4||

    RMY 2-75-5

    पश्य शत्रुघ्न कैकेय्या लोकस्यापकृतं महत् ।
    विसृज्य मयि दुःखानि राजा दशरथो गतः ॥ २-७५-५॥
    paśya śatrughna kaikeyyā lokasyāpakṛtaṃ mahat |
    visṛjya mayi duḥkhāni rājā daśaratho gataḥ || 2-75-5||

    RMY 2-75-6

    तस्यैषा धर्मराजस्य धर्ममूला महात्मनः ।
    परिभ्रमति राजश्रीर्नौरिवाकर्णिका जले ॥ २-७५-६॥
    tasyaiṣā dharmarājasya dharmamūlā mahātmanaḥ |
    paribhramati rājaśrīrnaurivākarṇikā jale || 2-75-6||

    RMY 2-75-7

    इत्येवं भरतं प्रेक्ष्य विलपन्तं विचेतनम् ।
    कृपणं रुरुदुः सर्वाः सस्वरं योषितस्तदा ॥ २-७५-७॥
    ityevaṃ bharataṃ prekṣya vilapantaṃ vicetanam |
    kṛpaṇaṃ ruruduḥ sarvāḥ sasvaraṃ yoṣitastadā || 2-75-7||

    RMY 2-75-8

    तथा तस्मिन्विलपति वसिष्ठो राजधर्मवित् ।
    सभामिक्ष्वाकुनाथस्य प्रविवेश महायशाः ॥ २-७५-८॥
    tathā tasminvilapati vasiṣṭho rājadharmavit |
    sabhāmikṣvākunāthasya praviveśa mahāyaśāḥ || 2-75-8||

    RMY 2-75-9

    शात कुम्भमयीं रम्यां मणिरत्नसमाकुलाम् ।
    सुधर्मामिव धर्मात्मा सगणः प्रत्यपद्यत ॥ २-७५-९॥
    śāta kumbhamayīṃ ramyāṃ maṇiratnasamākulām |
    sudharmāmiva dharmātmā sagaṇaḥ pratyapadyata || 2-75-9||

    RMY 2-75-10

    स काञ्चनमयं पीठं परार्ध्यास्तरणावृतम् ।
    अध्यास्त सर्ववेदज्ञो दूताननुशशास च ॥ २-७५-१०॥
    sa kāñcanamayaṃ pīṭhaṃ parārdhyāstaraṇāvṛtam |
    adhyāsta sarvavedajño dūtānanuśaśāsa ca || 2-75-10||

    RMY 2-75-11

    ब्राह्मणान्क्षत्रियान्योधानमात्यान्गणबल्लभान् ।
    क्षिप्रमानयताव्यग्राः कृत्यमात्ययिकं हि नः ॥ २-७५-११॥
    brāhmaṇānkṣatriyānyodhānamātyāngaṇaballabhān |
    kṣipramānayatāvyagrāḥ kṛtyamātyayikaṃ hi naḥ || 2-75-11||

    RMY 2-75-12

    ततो हलहलाशब्दो महान्समुदपद्यत ।
    रथैरश्वैर्गजैश्चापि जनानामुपगच्छताम् ॥ २-७५-१२॥
    tato halahalāśabdo mahānsamudapadyata |
    rathairaśvairgajaiścāpi janānāmupagacchatām || 2-75-12||

    RMY 2-75-13

    ततो भरतमायान्तं शतक्रतुमिवामराः ।
    प्रत्यनन्दन्प्रकृतयो यथा दशरथं तथा ॥ २-७५-१३॥
    tato bharatamāyāntaṃ śatakratumivāmarāḥ |
    pratyanandanprakṛtayo yathā daśarathaṃ tathā || 2-75-13||

    RMY 2-75-14

    ह्रद इव तिमिनागसंवृतः स्तिमितजलो मणिशङ्खशर्करः ।
    दशरथसुतशोभिता सभा सदशरथेव बभौ यथा पुरा ॥ २-७५-१४॥
    hrada iva timināgasaṃvṛtaḥ stimitajalo maṇiśaṅkhaśarkaraḥ |
    daśarathasutaśobhitā sabhā sadaśaratheva babhau yathā purā || 2-75-14||

    Sarga: 76/111 (30)

    RMY 2-76-1

    तामार्यगणसंपूर्णां भरतः प्रग्रहां सभाम् ।
    ददर्श बुद्धिसंपन्नः पूर्णचन्द्रां निशामिव ॥ २-७६-१॥
    tāmāryagaṇasaṃpūrṇāṃ bharataḥ pragrahāṃ sabhām |
    dadarśa buddhisaṃpannaḥ pūrṇacandrāṃ niśāmiva || 2-76-1||

    RMY 2-76-2

    आसनानि यथान्यायमार्याणां विशतां तदा ।
    अदृश्यत घनापाये पूर्णचन्द्रेव शर्वरी ॥ २-७६-२॥
    āsanāni yathānyāyamāryāṇāṃ viśatāṃ tadā |
    adṛśyata ghanāpāye pūrṇacandreva śarvarī || 2-76-2||

    RMY 2-76-3

    राज्ञस्तु प्रकृतीः सर्वाः समग्राः प्रेक्ष्य धर्मवित् ।
    इदं पुरोहितो वाक्यं भरतं मृदु चाब्रवीत् ॥ २-७६-३॥
    rājñastu prakṛtīḥ sarvāḥ samagrāḥ prekṣya dharmavit |
    idaṃ purohito vākyaṃ bharataṃ mṛdu cābravīt || 2-76-3||

    RMY 2-76-4

    तात राजा दशरथः स्वर्गतो धर्ममाचरन् ।
    धन धान्यवतीं स्फीतां प्रदाय पृथिवीं तव ॥ २-७६-४॥
    tāta rājā daśarathaḥ svargato dharmamācaran |
    dhana dhānyavatīṃ sphītāṃ pradāya pṛthivīṃ tava || 2-76-4||

    RMY 2-76-5

    रामस्तथा सत्यधृतिः सतां धर्ममनुस्मरन् ।
    नाजहात्पितुरादेशं शशी ज्योत्स्नामिवोदितः ॥ २-७६-५॥
    rāmastathā satyadhṛtiḥ satāṃ dharmamanusmaran |
    nājahātpiturādeśaṃ śaśī jyotsnāmivoditaḥ || 2-76-5||

    RMY 2-76-6

    पित्रा भ्रात्रा च ते दत्तं राज्यं निहतकण्टकम् ।
    तद्भुङ्क्ष्व मुदितामात्यः क्षिप्रमेवाभिषेचय ॥ २-७६-६॥
    pitrā bhrātrā ca te dattaṃ rājyaṃ nihatakaṇṭakam |
    tadbhuṅkṣva muditāmātyaḥ kṣipramevābhiṣecaya || 2-76-6||

    RMY 2-76-7

    उदीच्याश्च प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च केवलाः ।
    कोट्यापरान्ताः सामुद्रा रत्नान्यभिहरन्तु ते ॥ २-७६-७॥
    udīcyāśca pratīcyāśca dākṣiṇātyāśca kevalāḥ |
    koṭyāparāntāḥ sāmudrā ratnānyabhiharantu te || 2-76-7||

    RMY 2-76-8

    तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं शोकेनाभिपरिप्लुतः ।
    जगाम मनसा रामं धर्मज्ञो धर्मकाङ्क्षया ॥ २-७६-८॥
    tacchrutvā bharato vākyaṃ śokenābhipariplutaḥ |
    jagāma manasā rāmaṃ dharmajño dharmakāṅkṣayā || 2-76-8||

    RMY 2-76-9

    स बाष्पकलया वाचा कलहंसस्वरो युवा ।
    विललाप सभामध्ये जगर्हे च पुरोहितम् ॥ २-७६-९॥
    sa bāṣpakalayā vācā kalahaṃsasvaro yuvā |
    vilalāpa sabhāmadhye jagarhe ca purohitam || 2-76-9||

    RMY 2-76-10

    चरितब्रह्मचर्यस्य विद्या स्नातस्य धीमतः ।
    धर्मे प्रयतमानस्य को राज्यं मद्विधो हरेत् ॥ २-७६-१०॥
    caritabrahmacaryasya vidyā snātasya dhīmataḥ |
    dharme prayatamānasya ko rājyaṃ madvidho haret || 2-76-10||

    RMY 2-76-11

    कथं दशरथाज्जातो भवेद्राज्यापहारकः ।
    राज्यं चाहं च रामस्य धर्मं वक्तुमिहार्हसि ॥ २-७६-११॥
    kathaṃ daśarathājjāto bhavedrājyāpahārakaḥ |
    rājyaṃ cāhaṃ ca rāmasya dharmaṃ vaktumihārhasi || 2-76-11||

    RMY 2-76-12

    ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च धर्मात्मा दिलीपनहुषोपमः ।
    लब्धुमर्हति काकुत्स्थो राज्यं दशरथो यथा ॥ २-७६-१२॥
    jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaśca dharmātmā dilīpanahuṣopamaḥ |
    labdhumarhati kākutstho rājyaṃ daśaratho yathā || 2-76-12||

    RMY 2-76-13

    अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यं कुर्यां पापमहं यदि ।
    इक्ष्वाकूणामहं लोके भवेयं कुलपांसनः ॥ २-७६-१३॥
    anāryajuṣṭamasvargyaṃ kuryāṃ pāpamahaṃ yadi |
    ikṣvākūṇāmahaṃ loke bhaveyaṃ kulapāṃsanaḥ || 2-76-13||

    RMY 2-76-14

    यद्धि मात्रा कृतं पापं नाहं तदभिरोचये ।
    इहस्थो वनदुर्गस्थं नमस्यामि कृताञ्जलिः ॥ २-७६-१४॥
    yaddhi mātrā kṛtaṃ pāpaṃ nāhaṃ tadabhirocaye |
    ihastho vanadurgasthaṃ namasyāmi kṛtāñjaliḥ || 2-76-14||

    RMY 2-76-15

    राममेवानुगच्छामि स राजा द्विपदां वरः ।
    त्रयाणामपि लोकानां राघवो राज्यमर्हति ॥ २-७६-१५॥
    rāmamevānugacchāmi sa rājā dvipadāṃ varaḥ |
    trayāṇāmapi lokānāṃ rāghavo rājyamarhati || 2-76-15||

    RMY 2-76-16

    तद्वाक्यं धर्मसंयुक्तं श्रुत्वा सर्वे सभासदः ।
    हर्षान्मुमुचुरश्रूणि रामे निहितचेतसः ॥ २-७६-१६॥
    tadvākyaṃ dharmasaṃyuktaṃ śrutvā sarve sabhāsadaḥ |
    harṣānmumucuraśrūṇi rāme nihitacetasaḥ || 2-76-16||

    RMY 2-76-17

    यदि त्वार्यं न शक्ष्यामि विनिवर्तयितुं वनात् ।
    वने तत्रैव वत्स्यामि यथार्यो लक्ष्मणस्तथा ॥ २-७६-१७॥
    yadi tvāryaṃ na śakṣyāmi vinivartayituṃ vanāt |
    vane tatraiva vatsyāmi yathāryo lakṣmaṇastathā || 2-76-17||

    RMY 2-76-18

    सर्वोपायं तु वर्तिष्ये विनिवर्तयितुं बलात् ।
    समक्षमार्य मिश्राणां साधूनां गुणवर्तिनाम् ॥ २-७६-१८॥
    sarvopāyaṃ tu vartiṣye vinivartayituṃ balāt |
    samakṣamārya miśrāṇāṃ sādhūnāṃ guṇavartinām || 2-76-18||

    RMY 2-76-19

    एवमुक्त्वा तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः ।
    समीपस्थमुवाचेदं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम् ॥ २-७६-१९॥
    evamuktvā tu dharmātmā bharato bhrātṛvatsalaḥ |
    samīpasthamuvācedaṃ sumantraṃ mantrakovidam || 2-76-19||

    RMY 2-76-20

    तूर्णमुत्थाय गच्छ त्वं सुमन्त्र मम शासनात् ।
    यात्रामाज्ञापय क्षिप्रं बलं चैव समानय ॥ २-७६-२०॥
    tūrṇamutthāya gaccha tvaṃ sumantra mama śāsanāt |
    yātrāmājñāpaya kṣipraṃ balaṃ caiva samānaya || 2-76-20||

    RMY 2-76-21

    एवमुक्तः सुमन्त्रस्तु भरतेन महात्मना ।
    प्रहृष्टः सोऽदिशत्सर्वं यथा संदिष्टमिष्टवत् ॥ २-७६-२१॥
    evamuktaḥ sumantrastu bharatena mahātmanā |
    prahṛṣṭaḥ so'diśatsarvaṃ yathā saṃdiṣṭamiṣṭavat || 2-76-21||

    RMY 2-76-22

    ताः प्रहृष्टाः प्रकृतयो बलाध्यक्षा बलस्य च ।
    श्रुत्वा यात्रां समाज्ञप्तां राघवस्य निवर्तने ॥ २-७६-२२॥
    tāḥ prahṛṣṭāḥ prakṛtayo balādhyakṣā balasya ca |
    śrutvā yātrāṃ samājñaptāṃ rāghavasya nivartane || 2-76-22||

    RMY 2-76-23

    ततो योधाङ्गनाः सर्वा भर्तॄन्सर्वान्गृहेगृहे ।
    यात्रा गमनमाज्ञाय त्वरयन्ति स्म हर्षिताः ॥ २-७६-२३॥
    tato yodhāṅganāḥ sarvā bhartṝnsarvāngṛhegṛhe |
    yātrā gamanamājñāya tvarayanti sma harṣitāḥ || 2-76-23||

    RMY 2-76-24

    ते हयैर्गोरथैः शीघ्रैः स्यन्दनैश्च मनोजवैः ।
    सह योधैर्बलाध्यक्षा बलं सर्वमचोदयन् ॥ २-७६-२४॥
    te hayairgorathaiḥ śīghraiḥ syandanaiśca manojavaiḥ |
    saha yodhairbalādhyakṣā balaṃ sarvamacodayan || 2-76-24||

    RMY 2-76-25

    सज्जं तु तद्बलं दृष्ट्वा भरतो गुरुसंनिधौ ।
    रथं मे त्वरयस्वेति सुमन्त्रं पार्श्वतोऽब्रवीत् ॥ २-७६-२५॥
    sajjaṃ tu tadbalaṃ dṛṣṭvā bharato gurusaṃnidhau |
    rathaṃ me tvarayasveti sumantraṃ pārśvato'bravīt || 2-76-25||

    RMY 2-76-26

    भरतस्य तु तस्याज्ञां प्रतिगृह्य प्रहर्षितः ।
    रथं गृहीत्वा प्रययौ युक्तं परमवाजिभिः ॥ २-७६-२६॥
    bharatasya tu tasyājñāṃ pratigṛhya praharṣitaḥ |
    rathaṃ gṛhītvā prayayau yuktaṃ paramavājibhiḥ || 2-76-26||

    RMY 2-76-27

    स राघवः सत्यधृतिः प्रतापवान्ब्रुवन्सुयुक्तं दृढसत्यविक्रमः ।
    गुरुं महारण्यगतं यशस्विनं प्रसादयिष्यन्भरतोऽब्रवीत्तदा ॥ २-७६-२७॥
    sa rāghavaḥ satyadhṛtiḥ pratāpavānbruvansuyuktaṃ dṛḍhasatyavikramaḥ |
    guruṃ mahāraṇyagataṃ yaśasvinaṃ prasādayiṣyanbharato'bravīttadā || 2-76-27||

    RMY 2-76-28

    तूर्णं समुत्थाय सुमन्त्र गच्छ बलस्य योगाय बलप्रधानान् ।
    आनेतुमिच्छामि हि तं वनस्थं प्रसाद्य रामं जगतो हिताय ॥ २-७६-२८॥
    tūrṇaṃ samutthāya sumantra gaccha balasya yogāya balapradhānān |
    ānetumicchāmi hi taṃ vanasthaṃ prasādya rāmaṃ jagato hitāya || 2-76-28||

    RMY 2-76-29

    स सूतपुत्रो भरतेन सम्यगाज्ञापितः संपरिपूर्णकामः ।
    शशास सर्वान्प्रकृतिप्रधानान्बलस्य मुख्यांश्च सुहृज्जनं च ॥ २-७६-२९॥
    sa sūtaputro bharatena samyagājñāpitaḥ saṃparipūrṇakāmaḥ |
    śaśāsa sarvānprakṛtipradhānānbalasya mukhyāṃśca suhṛjjanaṃ ca || 2-76-29||

    RMY 2-76-30

    ततः समुत्थाय कुले कुले ते राजन्यवैश्या वृषलाश्च विप्राः ।
    अयूयुजन्नुष्ट्ररथान्खरांश्च नागान्हयांश्चैव कुलप्रसूतान् ॥ २-७६-३०॥
    tataḥ samutthāya kule kule te rājanyavaiśyā vṛṣalāśca viprāḥ |
    ayūyujannuṣṭrarathānkharāṃśca nāgānhayāṃścaiva kulaprasūtān || 2-76-30||

    Sarga: 77/111 (23)

    RMY 2-77-1

    ततः समुत्थितः काल्यमास्थाय स्यन्दनोत्तमम् ।
    प्रययौ भरतः शीघ्रं रामदर्शनकाङ्क्षया ॥ २-७७-१॥
    tataḥ samutthitaḥ kālyamāsthāya syandanottamam |
    prayayau bharataḥ śīghraṃ rāmadarśanakāṅkṣayā || 2-77-1||

    RMY 2-77-2

    अग्रतः प्रययुस्तस्य सर्वे मन्त्रिपुरोधसः ।
    अधिरुह्य हयैर्युक्तान्रथान्सूर्यरथोपमान् ॥ २-७७-२॥
    agrataḥ prayayustasya sarve mantripurodhasaḥ |
    adhiruhya hayairyuktānrathānsūryarathopamān || 2-77-2||

    RMY 2-77-3

    नवनागसहस्राणि कल्पितानि यथाविधि ।
    अन्वयुर्भरतं यान्तमिक्ष्वाकु कुलनन्दनम् ॥ २-७७-३॥
    navanāgasahasrāṇi kalpitāni yathāvidhi |
    anvayurbharataṃ yāntamikṣvāku kulanandanam || 2-77-3||

    RMY 2-77-4

    षष्ठी रथसहस्राणि धन्विनो विविधायुधाः ।
    अन्वयुर्भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम् ॥ २-७७-४॥
    ṣaṣṭhī rathasahasrāṇi dhanvino vividhāyudhāḥ |
    anvayurbharataṃ yāntaṃ rājaputraṃ yaśasvinam || 2-77-4||

    RMY 2-77-5

    शतं सहस्राण्यश्वानां समारूढानि राघवम् ।
    अन्वयुर्भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम् ॥ २-७७-५॥
    śataṃ sahasrāṇyaśvānāṃ samārūḍhāni rāghavam |
    anvayurbharataṃ yāntaṃ rājaputraṃ yaśasvinam || 2-77-5||

    RMY 2-77-6

    कैकेयी च सुमित्रा च कौसल्या च यशस्विनी ।
    रामानयनसंहृष्टा ययुर्यानेन भास्वता ॥ २-७७-६॥
    kaikeyī ca sumitrā ca kausalyā ca yaśasvinī |
    rāmānayanasaṃhṛṣṭā yayuryānena bhāsvatā || 2-77-6||

    RMY 2-77-7

    प्रयाताश्चार्यसंघाता रामं द्रष्टुं सलक्ष्मणम् ।
    तस्यैव च कथाश्चित्राः कुर्वाणा हृष्टमानसाः ॥ २-७७-७॥
    prayātāścāryasaṃghātā rāmaṃ draṣṭuṃ salakṣmaṇam |
    tasyaiva ca kathāścitrāḥ kurvāṇā hṛṣṭamānasāḥ || 2-77-7||

    RMY 2-77-8

    मेघश्यामं महाबाहुं स्थिरसत्त्वं दृढव्रतम् ।
    कदा द्रक्ष्यामहे रामं जगतः शोकनाशनम् ॥ २-७७-८॥
    meghaśyāmaṃ mahābāhuṃ sthirasattvaṃ dṛḍhavratam |
    kadā drakṣyāmahe rāmaṃ jagataḥ śokanāśanam || 2-77-8||

    RMY 2-77-9

    दृष्ट एव हि नः शोकमपनेष्यति राघवः ।
    तमः सर्वस्य लोकस्य समुद्यन्निव भास्करः ॥ २-७७-९॥
    dṛṣṭa eva hi naḥ śokamapaneṣyati rāghavaḥ |
    tamaḥ sarvasya lokasya samudyanniva bhāskaraḥ || 2-77-9||

    RMY 2-77-10

    इत्येवं कथयन्तस्ते संप्रहृष्टाः कथाः शुभाः ।
    परिष्वजानाश्चान्योन्यं ययुर्नागरिकास्तदा ॥ २-७७-१०॥
    ityevaṃ kathayantaste saṃprahṛṣṭāḥ kathāḥ śubhāḥ |
    pariṣvajānāścānyonyaṃ yayurnāgarikāstadā || 2-77-10||

    RMY 2-77-11

    ये च तत्रापरे सर्वे संमता ये च नैगमाः ।
    रामं प्रति ययुर्हृष्टाः सर्वाः प्रकृतयस्तदा ॥ २-७७-११॥
    ye ca tatrāpare sarve saṃmatā ye ca naigamāḥ |
    rāmaṃ prati yayurhṛṣṭāḥ sarvāḥ prakṛtayastadā || 2-77-11||

    RMY 2-77-12

    मणि काराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः ।
    सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः ॥ २-७७-१२॥
    maṇi kārāśca ye kecitkumbhakārāśca śobhanāḥ |
    sūtrakarmakṛtaścaiva ye ca śastropajīvinaḥ || 2-77-12||

    RMY 2-77-13

    मायूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा ।
    दन्तकाराः सुधाकारास्तथा गन्धोपजीविनः ॥ २-७७-१३॥
    māyūrakāḥ krākacikā rocakā vedhakāstathā |
    dantakārāḥ sudhākārāstathā gandhopajīvinaḥ || 2-77-13||

    RMY 2-77-14

    सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः ।
    स्नापकाच्छादका वैद्या धूपकाः शौण्डिकास्तथा ॥ २-७७-१४॥
    suvarṇakārāḥ prakhyātāstathā kambaladhāvakāḥ |
    snāpakācchādakā vaidyā dhūpakāḥ śauṇḍikāstathā || 2-77-14||

    RMY 2-77-15

    रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः ।
    शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्यान्ति कैवर्तकास्तथा ॥ २-७७-१५॥
    rajakāstunnavāyāśca grāmaghoṣamahattarāḥ |
    śailūṣāśca saha strībhiryānti kaivartakāstathā || 2-77-15||

    RMY 2-77-16

    समाहिता वेदविदो ब्राह्मणा वृत्तसंमताः ।
    गोरथैर्भरतं यान्तमनुजग्मुः सहस्रशः ॥ २-७७-१६॥
    samāhitā vedavido brāhmaṇā vṛttasaṃmatāḥ |
    gorathairbharataṃ yāntamanujagmuḥ sahasraśaḥ || 2-77-16||

    RMY 2-77-17

    सुवेषाः शुद्धवसनास्ताम्रमृष्टानुलेपनाः ।
    सर्वे ते विविधैर्यानैः शनैर्भरतमन्वयुः ॥ २-७७-१७॥
    suveṣāḥ śuddhavasanāstāmramṛṣṭānulepanāḥ |
    sarve te vividhairyānaiḥ śanairbharatamanvayuḥ || 2-77-17||

    RMY 2-77-18

    प्रहृष्टमुदिता सेना सान्वयात्कैकयीसुतम् ।
    व्यवतिष्ठत सा सेना भरतस्यानुयायिनी ॥ २-७७-१८॥
    prahṛṣṭamuditā senā sānvayātkaikayīsutam |
    vyavatiṣṭhata sā senā bharatasyānuyāyinī || 2-77-18||

    RMY 2-77-19

    निरीक्ष्यानुगतां सेनां तां च गङ्गां शिवोदकाम् ।
    भरतः सचिवान्सर्वानब्रवीद्वाक्यकोविदः ॥ २-७७-१९॥
    nirīkṣyānugatāṃ senāṃ tāṃ ca gaṅgāṃ śivodakām |
    bharataḥ sacivānsarvānabravīdvākyakovidaḥ || 2-77-19||

    RMY 2-77-20

    निवेशयत मे सैन्यमभिप्रायेण सर्वशः ।
    विश्रान्तः प्रतरिष्यामः श्व इदानीं महानदीम् ॥ २-७७-२०॥
    niveśayata me sainyamabhiprāyeṇa sarvaśaḥ |
    viśrāntaḥ pratariṣyāmaḥ śva idānīṃ mahānadīm || 2-77-20||

    RMY 2-77-21

    दातुं च तावदिच्छामि स्वर्गतस्य महीपतेः ।
    और्ध्वदेह निमित्तार्थमवतीर्योदकं नदीम् ॥ २-७७-२१॥
    dātuṃ ca tāvadicchāmi svargatasya mahīpateḥ |
    aurdhvadeha nimittārthamavatīryodakaṃ nadīm || 2-77-21||

    RMY 2-77-22

    तस्यैवं ब्रुवतोऽमात्यास्तथेत्युक्त्वा समाहिताः ।
    न्यवेशयंस्तांश्छन्देन स्वेन स्वेन पृथक्पृथक् ॥ २-७७-२२॥
    tasyaivaṃ bruvato'mātyāstathetyuktvā samāhitāḥ |
    nyaveśayaṃstāṃśchandena svena svena pṛthakpṛthak || 2-77-22||

    RMY 2-77-23

    निवेश्य गङ्गामनु तां महानदीं चमूं विधानैः परिबर्ह शोभिनीम् ।
    उवास रामस्य तदा महात्मनो विचिन्तयानो भरतो निवर्तनम् ॥ २-७७-२३॥
    niveśya gaṅgāmanu tāṃ mahānadīṃ camūṃ vidhānaiḥ paribarha śobhinīm |
    uvāsa rāmasya tadā mahātmano vicintayāno bharato nivartanam || 2-77-23||

    Sarga: 78/111 (17)

    RMY 2-78-1

    ततो निविष्टां ध्वजिनीं गङ्गामन्वाश्रितां नदीम् ।
    निषादराजो दृष्ट्वैव ज्ञातीन्संत्वरितोऽब्रवीत् ॥ २-७८-१॥
    tato niviṣṭāṃ dhvajinīṃ gaṅgāmanvāśritāṃ nadīm |
    niṣādarājo dṛṣṭvaiva jñātīnsaṃtvarito'bravīt || 2-78-1||

    RMY 2-78-2

    महतीयमतः सेना सागराभा प्रदृश्यते ।
    नास्यान्तमवगच्छामि मनसापि विचिन्तयन् ॥ २-७८-२॥
    mahatīyamataḥ senā sāgarābhā pradṛśyate |
    nāsyāntamavagacchāmi manasāpi vicintayan || 2-78-2||

    RMY 2-78-3

    स एष हि महाकायः कोविदारध्वजो रथे ।
    बन्धयिष्यति वा दाशानथ वास्मान्वधिष्यति ॥ २-७८-३॥
    sa eṣa hi mahākāyaḥ kovidāradhvajo rathe |
    bandhayiṣyati vā dāśānatha vāsmānvadhiṣyati || 2-78-3||

    RMY 2-78-4

    अथ दाशरथिं रामं पित्रा राज्याद्विवासितम् ।
    भरतः कैकेयीपुत्रो हन्तुं समधिगच्छति ॥ २-७८-४॥
    atha dāśarathiṃ rāmaṃ pitrā rājyādvivāsitam |
    bharataḥ kaikeyīputro hantuṃ samadhigacchati || 2-78-4||

    RMY 2-78-5

    भर्ता चैव सखा चैव रामो दाशरथिर्मम ।
    तस्यार्थकामाः संनद्धा गङ्गानूपेऽत्र तिष्ठत ॥ २-७८-५॥
    bhartā caiva sakhā caiva rāmo dāśarathirmama |
    tasyārthakāmāḥ saṃnaddhā gaṅgānūpe'tra tiṣṭhata || 2-78-5||

    RMY 2-78-6

    तिष्ठन्तु सर्वदाशाश्च गङ्गामन्वाश्रिता नदीम् ।
    बलयुक्ता नदीरक्षा मांसमूलफलाशनाः ॥ २-७८-६॥
    tiṣṭhantu sarvadāśāśca gaṅgāmanvāśritā nadīm |
    balayuktā nadīrakṣā māṃsamūlaphalāśanāḥ || 2-78-6||

    RMY 2-78-7

    नावां शतानां पञ्चानां कैवर्तानां शतं शतम् ।
    संनद्धानां तथा यूनां तिष्ठन्त्वत्यभ्यचोदयत् ॥ २-७८-७॥
    nāvāṃ śatānāṃ pañcānāṃ kaivartānāṃ śataṃ śatam |
    saṃnaddhānāṃ tathā yūnāṃ tiṣṭhantvatyabhyacodayat || 2-78-7||

    RMY 2-78-8

    यदा तुष्टस्तु भरतो रामस्येह भविष्यति ।
    सेयं स्वस्तिमयी सेना गङ्गामद्य तरिष्यति ॥ २-७८-८॥
    yadā tuṣṭastu bharato rāmasyeha bhaviṣyati |
    seyaṃ svastimayī senā gaṅgāmadya tariṣyati || 2-78-8||

    RMY 2-78-9

    इत्युक्त्वोपायनं गृह्य मत्स्यमांसमधूनि च ।
    अभिचक्राम भरतं निषादाधिपतिर्गुहः ॥ २-७८-९॥
    ityuktvopāyanaṃ gṛhya matsyamāṃsamadhūni ca |
    abhicakrāma bharataṃ niṣādādhipatirguhaḥ || 2-78-9||

    RMY 2-78-10

    तमायान्तं तु संप्रेक्ष्य सूतपुत्रः प्रतापवान् ।
    भरतायाचचक्षेऽथ विनयज्ञो विनीतवत् ॥ २-७८-१०॥
    tamāyāntaṃ tu saṃprekṣya sūtaputraḥ pratāpavān |
    bharatāyācacakṣe'tha vinayajño vinītavat || 2-78-10||

    RMY 2-78-11

    एष ज्ञातिसहस्रेण स्थपतिः परिवारितः ।
    कुशलो दण्डकारण्ये वृद्धो भ्रातुश्च ते सखा ॥ २-७८-११॥
    eṣa jñātisahasreṇa sthapatiḥ parivāritaḥ |
    kuśalo daṇḍakāraṇye vṛddho bhrātuśca te sakhā || 2-78-11||

    RMY 2-78-12

    तस्मात्पश्यतु काकुत्स्थ त्वां निषादाधिपो गुहः ।
    असंशयं विजानीते यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥ २-७८-१२॥
    tasmātpaśyatu kākutstha tvāṃ niṣādādhipo guhaḥ |
    asaṃśayaṃ vijānīte yatra tau rāmalakṣmaṇau || 2-78-12||

    RMY 2-78-13

    एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुमन्त्राद्भरतः शुभम् ।
    उवाच वचनं शीघ्रं गुहः पश्यतु मामिति ॥ २-७८-१३॥
    etattu vacanaṃ śrutvā sumantrādbharataḥ śubham |
    uvāca vacanaṃ śīghraṃ guhaḥ paśyatu māmiti || 2-78-13||

    RMY 2-78-14

    लब्ध्वाभ्यनुज्ञां संहृष्टो ज्ञातिभिः परिवारितः ।
    आगम्य भरतं प्रह्वो गुहो वचनमब्रवीत् ॥ २-७८-१४॥
    labdhvābhyanujñāṃ saṃhṛṣṭo jñātibhiḥ parivāritaḥ |
    āgamya bharataṃ prahvo guho vacanamabravīt || 2-78-14||

    RMY 2-78-15

    निष्कुटश्चैव देशोऽयं वञ्चिताश्चापि ते वयम् ।
    निवेदयामस्ते सर्वे स्वके दाशकुले वस ॥ २-७८-१५॥
    niṣkuṭaścaiva deśo'yaṃ vañcitāścāpi te vayam |
    nivedayāmaste sarve svake dāśakule vasa || 2-78-15||

    RMY 2-78-16

    अस्ति मूलं फलं चैव निषादैः समुपाहृतम् ।
    आर्द्रं च मांसं शुष्कं च वन्यं चोच्चावचं महत् ॥ २-७८-१६॥
    asti mūlaṃ phalaṃ caiva niṣādaiḥ samupāhṛtam |
    ārdraṃ ca māṃsaṃ śuṣkaṃ ca vanyaṃ coccāvacaṃ mahat || 2-78-16||

    RMY 2-78-17

    आशंसे स्वाशिता सेना वत्स्यतीमां विभावरीम् ।
    अर्चितो विविधैः कामैः श्वः ससैन्यो गमिष्यसि ॥ २-७८-१७॥
    āśaṃse svāśitā senā vatsyatīmāṃ vibhāvarīm |
    arcito vividhaiḥ kāmaiḥ śvaḥ sasainyo gamiṣyasi || 2-78-17||

    Sarga: 79/111 (21)

    RMY 2-79-1

    एवमुक्तस्तु भरतो निषादाधिपतिं गुहम् ।
    प्रत्युवाच महाप्राज्ञो वाक्यं हेत्वर्थसंहितम् ॥ २-७९-१॥
    evamuktastu bharato niṣādādhipatiṃ guham |
    pratyuvāca mahāprājño vākyaṃ hetvarthasaṃhitam || 2-79-1||

    RMY 2-79-2

    ऊर्जितः खलु ते कामः कृतो मम गुरोः सखे ।
    यो मे त्वमीदृशीं सेनामेकोऽभ्यर्चितुमिच्छसि ॥ २-७९-२॥
    ūrjitaḥ khalu te kāmaḥ kṛto mama guroḥ sakhe |
    yo me tvamīdṛśīṃ senāmeko'bhyarcitumicchasi || 2-79-2||

    RMY 2-79-3

    इत्युक्त्वा तु महातेजा गुहं वचनमुत्तमम् ।
    अब्रवीद्भरतः श्रीमान्निषादाधिपतिं पुनः ॥ २-७९-३॥
    ityuktvā tu mahātejā guhaṃ vacanamuttamam |
    abravīdbharataḥ śrīmānniṣādādhipatiṃ punaḥ || 2-79-3||

    RMY 2-79-4

    कतरेण गमिष्यामि भरद्वाजाश्रमं गुह ।
    गहनोऽयं भृशं देशो गङ्गानूपो दुरत्ययः ॥ २-७९-४॥
    katareṇa gamiṣyāmi bharadvājāśramaṃ guha |
    gahano'yaṃ bhṛśaṃ deśo gaṅgānūpo duratyayaḥ || 2-79-4||

    RMY 2-79-5

    तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
    अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं गुहो गहनगोचरः ॥ २-७९-५॥
    tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ |
    abravītprāñjalirvākyaṃ guho gahanagocaraḥ || 2-79-5||

    RMY 2-79-6

    दाशास्त्वनुगमिष्यन्ति धन्विनः सुसमाहिताः ।
    अहं चानुगमिष्यामि राजपुत्र महायशः ॥ २-७९-६॥
    dāśāstvanugamiṣyanti dhanvinaḥ susamāhitāḥ |
    ahaṃ cānugamiṣyāmi rājaputra mahāyaśaḥ || 2-79-6||

    RMY 2-79-7

    कच्चिन्न दुष्टो व्रजसि रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
    इयं ते महती सेना शङ्कां जनयतीव मे ॥ २-७९-७॥
    kaccinna duṣṭo vrajasi rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
    iyaṃ te mahatī senā śaṅkāṃ janayatīva me || 2-79-7||

    RMY 2-79-8

    तमेवमभिभाषन्तमाकाश इव निर्मलः ।
    भरतः श्लक्ष्णया वाचा गुहं वचनमब्रवीत् ॥ २-७९-८॥
    tamevamabhibhāṣantamākāśa iva nirmalaḥ |
    bharataḥ ślakṣṇayā vācā guhaṃ vacanamabravīt || 2-79-8||

    RMY 2-79-9

    मा भूत्स कालो यत्कष्टं न मां शङ्कितुमर्हसि ।
    राघवः स हि मे भ्राता ज्येष्ठः पितृसमो मम ॥ २-७९-९॥
    mā bhūtsa kālo yatkaṣṭaṃ na māṃ śaṅkitumarhasi |
    rāghavaḥ sa hi me bhrātā jyeṣṭhaḥ pitṛsamo mama || 2-79-9||

    RMY 2-79-10

    तं निवर्तयितुं यामि काकुत्स्थं वनवासिनम् ।
    बुद्धिरन्या न ते कार्या गुह सत्यं ब्रवीमि ते ॥ २-७९-१०॥
    taṃ nivartayituṃ yāmi kākutsthaṃ vanavāsinam |
    buddhiranyā na te kāryā guha satyaṃ bravīmi te || 2-79-10||

    RMY 2-79-11

    स तु संहृष्टवदनः श्रुत्वा भरतभाषितम् ।
    पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं भरतं प्रति हर्षितः ॥ २-७९-११॥
    sa tu saṃhṛṣṭavadanaḥ śrutvā bharatabhāṣitam |
    punarevābravīdvākyaṃ bharataṃ prati harṣitaḥ || 2-79-11||

    RMY 2-79-12

    धन्यस्त्वं न त्वया तुल्यं पश्यामि जगतीतले ।
    अयत्नादागतं राज्यं यस्त्वं त्यक्तुमिहेच्छसि ॥ २-७९-१२॥
    dhanyastvaṃ na tvayā tulyaṃ paśyāmi jagatītale |
    ayatnādāgataṃ rājyaṃ yastvaṃ tyaktumihecchasi || 2-79-12||

    RMY 2-79-13

    शाश्वती खलु ते कीर्तिर्लोकाननुचरिष्यति ।
    यस्त्वं कृच्छ्रगतं रामं प्रत्यानयितुमिच्छसि ॥ २-७९-१३॥
    śāśvatī khalu te kīrtirlokānanucariṣyati |
    yastvaṃ kṛcchragataṃ rāmaṃ pratyānayitumicchasi || 2-79-13||

    RMY 2-79-14

    एवं संभाषमाणस्य गुहस्य भरतं तदा ।
    बभौ नष्टप्रभः सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ २-७९-१४॥
    evaṃ saṃbhāṣamāṇasya guhasya bharataṃ tadā |
    babhau naṣṭaprabhaḥ sūryo rajanī cābhyavartata || 2-79-14||

    RMY 2-79-15

    संनिवेश्य स तां सेनां गुहेन परितोषितः ।
    शत्रुघ्नेन सह श्रीमाञ्शयनं पुनरागमत् ॥ २-७९-१५॥
    saṃniveśya sa tāṃ senāṃ guhena paritoṣitaḥ |
    śatrughnena saha śrīmāñśayanaṃ punarāgamat || 2-79-15||

    RMY 2-79-16

    रामचिन्तामयः शोको भरतस्य महात्मनः ।
    उपस्थितो ह्यनर्हस्य धर्मप्रेक्षस्य तादृशः ॥ २-७९-१६॥
    rāmacintāmayaḥ śoko bharatasya mahātmanaḥ |
    upasthito hyanarhasya dharmaprekṣasya tādṛśaḥ || 2-79-16||

    RMY 2-79-17

    अन्तर्दाहेन दहनः संतापयति राघवम् ।
    वनदाहाभिसंतप्तं गूढोऽग्निरिव पादपम् ॥ २-७९-१७॥
    antardāhena dahanaḥ saṃtāpayati rāghavam |
    vanadāhābhisaṃtaptaṃ gūḍho'gniriva pādapam || 2-79-17||

    RMY 2-79-18

    प्रस्रुतः सर्वगात्रेभ्यः स्वेदः शोकाग्निसंभवः ।
    यथा सूर्यांशुसंतप्तो हिमवान्प्रस्रुतो हिमम् ॥ २-७९-१८॥
    prasrutaḥ sarvagātrebhyaḥ svedaḥ śokāgnisaṃbhavaḥ |
    yathā sūryāṃśusaṃtapto himavānprasruto himam || 2-79-18||

    RMY 2-79-19

    ध्याननिर्दरशैलेन विनिःश्वसितधातुना ।
    दैन्यपादपसंघेन शोकायासाधिशृङ्गिणा ॥ २-७९-१९॥
    dhyānanirdaraśailena viniḥśvasitadhātunā |
    dainyapādapasaṃghena śokāyāsādhiśṛṅgiṇā || 2-79-19||

    RMY 2-79-20

    प्रमोहानन्तसत्त्वेन संतापौषधिवेणुना ।
    आक्रान्तो दुःखशैलेन महता कैकयीसुतः ॥ २-७९-२०॥
    pramohānantasattvena saṃtāpauṣadhiveṇunā |
    ākrānto duḥkhaśailena mahatā kaikayīsutaḥ || 2-79-20||

    RMY 2-79-21

    गुहेन सार्धं भरतः समागतो महानुभावः सजनः समाहितः ।
    सुदुर्मनास्तं भरतं तदा पुनर्गुहः समाश्वासयदग्रजं प्रति ॥ २-७९-२१॥
    guhena sārdhaṃ bharataḥ samāgato mahānubhāvaḥ sajanaḥ samāhitaḥ |
    sudurmanāstaṃ bharataṃ tadā punarguhaḥ samāśvāsayadagrajaṃ prati || 2-79-21||

    Sarga: 80/111 (25)

    RMY 2-80-1

    आचचक्षेऽथ सद्भावं लक्ष्मणस्य महात्मनः ।
    भरतायाप्रमेयाय गुहो गहनगोचरः ॥ २-८०-१॥
    ācacakṣe'tha sadbhāvaṃ lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |
    bharatāyāprameyāya guho gahanagocaraḥ || 2-80-1||

    RMY 2-80-2

    तं जाग्रतं गुणैर्युक्तं वरचापेषुधारिणम् ।
    भ्रातृ गुप्त्यर्थमत्यन्तमहं लक्ष्मणमब्रवम् ॥ २-८०-२॥
    taṃ jāgrataṃ guṇairyuktaṃ varacāpeṣudhāriṇam |
    bhrātṛ guptyarthamatyantamahaṃ lakṣmaṇamabravam || 2-80-2||

    RMY 2-80-3

    इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता ।
    प्रत्याश्वसिहि शेष्वास्यां सुखं राघवनन्दन ॥ २-८०-३॥
    iyaṃ tāta sukhā śayyā tvadarthamupakalpitā |
    pratyāśvasihi śeṣvāsyāṃ sukhaṃ rāghavanandana || 2-80-3||

    RMY 2-80-4

    उचितोऽयं जनः सर्वे दुःखानां त्वं सुखोचितः ।
    धर्मात्मंस्तस्य गुप्त्यर्थं जागरिष्यामहे वयम् ॥ २-८०-४॥
    ucito'yaṃ janaḥ sarve duḥkhānāṃ tvaṃ sukhocitaḥ |
    dharmātmaṃstasya guptyarthaṃ jāgariṣyāmahe vayam || 2-80-4||

    RMY 2-80-5

    न हि रामात्प्रियतरो ममास्ति भुवि कश्चन ।
    मोत्सुको भूर्ब्रवीम्येतदप्यसत्यं तवाग्रतः ॥ २-८०-५॥
    na hi rāmātpriyataro mamāsti bhuvi kaścana |
    motsuko bhūrbravīmyetadapyasatyaṃ tavāgrataḥ || 2-80-5||

    RMY 2-80-6

    अस्य प्रसादादाशंसे लोकेऽस्मिन्सुमहद्यशः ।
    धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थावाप्तिं च केवलाम् ॥ २-८०-६॥
    asya prasādādāśaṃse loke'sminsumahadyaśaḥ |
    dharmāvāptiṃ ca vipulāmarthāvāptiṃ ca kevalām || 2-80-6||

    RMY 2-80-7

    सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया ।
    रक्षिष्यामि धनुष्पाणिः सर्वैः स्वैर्ज्ञातिभिः सह ॥ २-८०-७॥
    so'haṃ priyasakhaṃ rāmaṃ śayānaṃ saha sītayā |
    rakṣiṣyāmi dhanuṣpāṇiḥ sarvaiḥ svairjñātibhiḥ saha || 2-80-7||

    RMY 2-80-8

    न हि मेऽविदितं किंचिद्वनेऽस्मिंश्चरतः सदा ।
    चतुरङ्गं ह्यपि बलं प्रसहेम वयं युधि ॥ २-८०-८॥
    na hi me'viditaṃ kiṃcidvane'smiṃścarataḥ sadā |
    caturaṅgaṃ hyapi balaṃ prasahema vayaṃ yudhi || 2-80-8||

    RMY 2-80-9

    एवमस्माभिरुक्तेन लक्ष्मणेन महात्मना ।
    अनुनीता वयं सर्वे धर्ममेवानुपश्यता ॥ २-८०-९॥
    evamasmābhiruktena lakṣmaṇena mahātmanā |
    anunītā vayaṃ sarve dharmamevānupaśyatā || 2-80-9||

    RMY 2-80-10

    कथं दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया ।
    शक्या निद्रामया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा ॥ २-८०-१०॥
    kathaṃ dāśarathau bhūmau śayāne saha sītayā |
    śakyā nidrāmayā labdhuṃ jīvitaṃ vā sukhāni vā || 2-80-10||

    RMY 2-80-11

    यो न देवासुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुं युधि ।
    तं पश्य गुह संविष्टं तृणेषु सह सीतया ॥ २-८०-११॥
    yo na devāsuraiḥ sarvaiḥ śakyaḥ prasahituṃ yudhi |
    taṃ paśya guha saṃviṣṭaṃ tṛṇeṣu saha sītayā || 2-80-11||

    RMY 2-80-12

    महता तपसा लब्धो विविधैश्च परिश्रमैः ।
    एको दशरथस्यैष पुत्रः सदृशलक्षणः ॥ २-८०-१२॥
    mahatā tapasā labdho vividhaiśca pariśramaiḥ |
    eko daśarathasyaiṣa putraḥ sadṛśalakṣaṇaḥ || 2-80-12||

    RMY 2-80-13

    अस्मिन्प्रव्राजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति ।
    विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति ॥ २-८०-१३॥
    asminpravrājite rājā na ciraṃ vartayiṣyati |
    vidhavā medinī nūnaṃ kṣiprameva bhaviṣyati || 2-80-13||

    RMY 2-80-14

    विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः ।
    निर्घोषोपरतं नूनमद्य राजनिवेशनम् ॥ २-८०-१४॥
    vinadya sumahānādaṃ śrameṇoparatāḥ striyaḥ |
    nirghoṣoparataṃ nūnamadya rājaniveśanam || 2-80-14||

    RMY 2-80-15

    कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम ।
    नाशंसे यदि ते सर्वे जीवेयुः शर्वरीमिमाम् ॥ २-८०-१५॥
    kausalyā caiva rājā ca tathaiva jananī mama |
    nāśaṃse yadi te sarve jīveyuḥ śarvarīmimām || 2-80-15||

    RMY 2-80-16

    जीवेदपि हि मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया ।
    दुःखिता या तु कौसल्या वीरसूर्विनशिष्यति ॥ २-८०-१६॥
    jīvedapi hi me mātā śatrughnasyānvavekṣayā |
    duḥkhitā yā tu kausalyā vīrasūrvinaśiṣyati || 2-80-16||

    RMY 2-80-17

    अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनवाप्य मनोरथम् ।
    राज्ये राममनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति ॥ २-८०-१७॥
    atikrāntamatikrāntamanavāpya manoratham |
    rājye rāmamanikṣipya pitā me vinaśiṣyati || 2-80-17||

    RMY 2-80-18

    सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन्काले ह्युपस्थिते ।
    प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम् ॥ २-८०-१८॥
    siddhārthāḥ pitaraṃ vṛttaṃ tasminkāle hyupasthite |
    pretakāryeṣu sarveṣu saṃskariṣyanti bhūmipam || 2-80-18||

    RMY 2-80-19

    रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम् ।
    हर्म्यप्रासादसंपन्नां सर्वरत्नविभूषिताम् ॥ २-८०-१९॥
    ramyacatvarasaṃsthānāṃ suvibhaktamahāpathām |
    harmyaprāsādasaṃpannāṃ sarvaratnavibhūṣitām || 2-80-19||

    RMY 2-80-20

    गजाश्वरथसंबाधां तूर्यनादविनादिताम् ।
    सर्वकल्याणसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम् ॥ २-८०-२०॥
    gajāśvarathasaṃbādhāṃ tūryanādavināditām |
    sarvakalyāṇasaṃpūrṇāṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulām || 2-80-20||

    RMY 2-80-21

    आरामोद्यानसंपूर्णां समाजोत्सवशालिनीम् ।
    सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम ॥ २-८०-२१॥
    ārāmodyānasaṃpūrṇāṃ samājotsavaśālinīm |
    sukhitā vicariṣyanti rājadhānīṃ piturmama || 2-80-21||

    RMY 2-80-22

    अपि सत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयम् ।
    निवृत्ते समये ह्यस्मिन्सुखिताः प्रविशेमहि ॥ २-८०-२२॥
    api satyapratijñena sārdhaṃ kuśalinā vayam |
    nivṛtte samaye hyasminsukhitāḥ praviśemahi || 2-80-22||

    RMY 2-80-23

    परिदेवयमानस्य तस्यैवं सुमहात्मनः ।
    तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी सात्यवर्तत ॥ २-८०-२३॥
    paridevayamānasya tasyaivaṃ sumahātmanaḥ |
    tiṣṭhato rājaputrasya śarvarī sātyavartata || 2-80-23||

    RMY 2-80-24

    प्रभाते विमले सूर्ये कारयित्वा जटा उभौ ।
    अस्मिन्भागीरथीतीरे सुखं संतारितौ मया ॥ २-८०-२४॥
    prabhāte vimale sūrye kārayitvā jaṭā ubhau |
    asminbhāgīrathītīre sukhaṃ saṃtāritau mayā || 2-80-24||

    RMY 2-80-25

    जटाधरौ तौ द्रुमचीरवाससौ महाबलौ कुञ्जरयूथपोपमौ ।
    वरेषुचापासिधरौ परंतपौ व्यवेक्षमाणौ सह सीतया गतौ ॥ २-८०-२५॥
    jaṭādharau tau drumacīravāsasau mahābalau kuñjarayūthapopamau |
    vareṣucāpāsidharau paraṃtapau vyavekṣamāṇau saha sītayā gatau || 2-80-25||

    Sarga: 81/111 (23)

    RMY 2-81-1

    गुहस्य वचनं श्रुत्वा भरतो भृशमप्रियम् ।
    ध्यानं जगाम तत्रैव यत्र तच्छ्रुतमप्रियम् ॥ २-८१-१॥
    guhasya vacanaṃ śrutvā bharato bhṛśamapriyam |
    dhyānaṃ jagāma tatraiva yatra tacchrutamapriyam || 2-81-1||

    RMY 2-81-2

    सुकुमारो महासत्त्वः सिंहस्कन्धो महाभुजः ।
    पुण्डरीक विशालाक्षस्तरुणः प्रियदर्शनः ॥ २-८१-२॥
    sukumāro mahāsattvaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ |
    puṇḍarīka viśālākṣastaruṇaḥ priyadarśanaḥ || 2-81-2||

    RMY 2-81-3

    प्रत्याश्वस्य मुहूर्तं तु कालं परमदुर्मनाः ।
    पपात सहसा तोत्रैर्हृदि विद्ध इव द्विपः ॥ २-८१-३॥
    pratyāśvasya muhūrtaṃ tu kālaṃ paramadurmanāḥ |
    papāta sahasā totrairhṛdi viddha iva dvipaḥ || 2-81-3||

    RMY 2-81-4

    तदवस्थं तु भरतं शत्रुघ्नोऽनन्तर स्थितः ।
    परिष्वज्य रुरोदोच्चैर्विसंज्ञः शोककर्शितः ॥ २-८१-४॥
    tadavasthaṃ tu bharataṃ śatrughno'nantara sthitaḥ |
    pariṣvajya rurodoccairvisaṃjñaḥ śokakarśitaḥ || 2-81-4||

    RMY 2-81-5

    ततः सर्वाः समापेतुर्मातरो भरतस्य ताः ।
    उपवास कृशा दीना भर्तृव्यसनकर्शिताः ॥ २-८१-५॥
    tataḥ sarvāḥ samāpeturmātaro bharatasya tāḥ |
    upavāsa kṛśā dīnā bhartṛvyasanakarśitāḥ || 2-81-5||

    RMY 2-81-6

    ताश्च तं पतितं भूमौ रुदन्त्यः पर्यवारयन् ।
    कौसल्या त्वनुसृत्यैनं दुर्मनाः परिषस्वजे ॥ २-८१-६॥
    tāśca taṃ patitaṃ bhūmau rudantyaḥ paryavārayan |
    kausalyā tvanusṛtyainaṃ durmanāḥ pariṣasvaje || 2-81-6||

    RMY 2-81-7

    वत्सला स्वं यथा वत्समुपगूह्य तपस्विनी ।
    परिपप्रच्छ भरतं रुदन्ती शोकलालसा ॥ २-८१-७॥
    vatsalā svaṃ yathā vatsamupagūhya tapasvinī |
    paripapraccha bharataṃ rudantī śokalālasā || 2-81-7||

    RMY 2-81-8

    पुत्रव्याधिर्न ते कच्चिच्छरीरं परिबाधते ।
    अद्य राजकुलस्यास्य त्वदधीनं हि जीवितम् ॥ २-८१-८॥
    putravyādhirna te kacciccharīraṃ paribādhate |
    adya rājakulasyāsya tvadadhīnaṃ hi jīvitam || 2-81-8||

    RMY 2-81-9

    त्वां दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृके गते ।
    वृत्ते दशरथे राज्ञि नाथ एकस्त्वमद्य नः ॥ २-८१-९॥
    tvāṃ dṛṣṭvā putra jīvāmi rāme sabhrātṛke gate |
    vṛtte daśarathe rājñi nātha ekastvamadya naḥ || 2-81-9||

    RMY 2-81-10

    कच्चिन्न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतं ते किंचिदप्रियम् ।
    पुत्र वा ह्येकपुत्रायाः सहभार्ये वनं गते ॥ २-८१-१०॥
    kaccinna lakṣmaṇe putra śrutaṃ te kiṃcidapriyam |
    putra vā hyekaputrāyāḥ sahabhārye vanaṃ gate || 2-81-10||

    RMY 2-81-11

    स मुहूर्तं समाश्वस्य रुदन्नेव महायशाः ।
    कौसल्यां परिसान्त्व्येदं गुहं वचनमब्रवीत् ॥ २-८१-११॥
    sa muhūrtaṃ samāśvasya rudanneva mahāyaśāḥ |
    kausalyāṃ parisāntvyedaṃ guhaṃ vacanamabravīt || 2-81-11||

    RMY 2-81-12

    भ्राता मे क्वावसद्रात्रिं क्व सीता क्व च लक्ष्मणः ।
    अस्वपच्छयने कस्मिन्किं भुक्त्वा गुह शंस मे ॥ २-८१-१२॥
    bhrātā me kvāvasadrātriṃ kva sītā kva ca lakṣmaṇaḥ |
    asvapacchayane kasminkiṃ bhuktvā guha śaṃsa me || 2-81-12||

    RMY 2-81-13

    सोऽब्रवीद्भरतं पृष्टो निषादाधिपतिर्गुहः ।
    यद्विधं प्रतिपेदे च रामे प्रियहितेऽतिथौ ॥ २-८१-१३॥
    so'bravīdbharataṃ pṛṣṭo niṣādādhipatirguhaḥ |
    yadvidhaṃ pratipede ca rāme priyahite'tithau || 2-81-13||

    RMY 2-81-14

    अन्नमुच्चावचं भक्ष्याः फलानि विविधानि च ।
    रामायाभ्यवहारार्थं बहुचोपहृतं मया ॥ २-८१-१४॥
    annamuccāvacaṃ bhakṣyāḥ phalāni vividhāni ca |
    rāmāyābhyavahārārthaṃ bahucopahṛtaṃ mayā || 2-81-14||

    RMY 2-81-15

    तत्सर्वं प्रत्यनुज्ञासीद्रामः सत्यपराक्रमः ।
    न हि तत्प्रत्यगृह्णात्स क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ॥ २-८१-१५॥
    tatsarvaṃ pratyanujñāsīdrāmaḥ satyaparākramaḥ |
    na hi tatpratyagṛhṇātsa kṣatradharmamanusmaran || 2-81-15||

    RMY 2-81-16

    न ह्यस्माभिः प्रतिग्राह्यं सखे देयं तु सर्वदा ।
    इति तेन वयं राजन्ननुनीता महात्मना ॥ २-८१-१६॥
    na hyasmābhiḥ pratigrāhyaṃ sakhe deyaṃ tu sarvadā |
    iti tena vayaṃ rājannanunītā mahātmanā || 2-81-16||

    RMY 2-81-17

    लक्ष्मणेन समानीतं पीत्वा वारि महायशाः ।
    औपवास्यं तदाकार्षीद्राघवः सह सीतया ॥ २-८१-१७॥
    lakṣmaṇena samānītaṃ pītvā vāri mahāyaśāḥ |
    aupavāsyaṃ tadākārṣīdrāghavaḥ saha sītayā || 2-81-17||

    RMY 2-81-18

    ततस्तु जलशेषेण लक्ष्मणोऽप्यकरोत्तदा ।
    वाग्यतास्ते त्रयः संध्यामुपासत समाहिताः ॥ २-८१-१८॥
    tatastu jalaśeṣeṇa lakṣmaṇo'pyakarottadā |
    vāgyatāste trayaḥ saṃdhyāmupāsata samāhitāḥ || 2-81-18||

    RMY 2-81-19

    सौमित्रिस्तु ततः पश्चादकरोत्स्वास्तरं शुभम् ।
    स्वयमानीय बर्हींषि क्षिप्रं राघव कारणात् ॥ २-८१-१९॥
    saumitristu tataḥ paścādakarotsvāstaraṃ śubham |
    svayamānīya barhīṃṣi kṣipraṃ rāghava kāraṇāt || 2-81-19||

    RMY 2-81-20

    तस्मिन्समाविशद्रामः स्वास्तरे सह सीतया ।
    प्रक्षाल्य च तयोः पादावपचक्राम लक्ष्मणः ॥ २-८१-२०॥
    tasminsamāviśadrāmaḥ svāstare saha sītayā |
    prakṣālya ca tayoḥ pādāvapacakrāma lakṣmaṇaḥ || 2-81-20||

    RMY 2-81-21

    एतत्तदिङ्गुदीमूलमिदमेव च तत्तृणम् ।
    यस्मिन्रामश्च सीता च रात्रिं तां शयितावुभौ ॥ २-८१-२१॥
    etattadiṅgudīmūlamidameva ca tattṛṇam |
    yasminrāmaśca sītā ca rātriṃ tāṃ śayitāvubhau || 2-81-21||

    RMY 2-81-22

    नियम्य पृष्ठे तु तलाङ्गुलित्रवाञ्शरैः सुपूर्णाविषुधी परंतपः ।
    महद्धनुः सज्यमुपोह्य लक्ष्मणो निशामतिष्ठत्परितोऽस्य केवलम् ॥ २-८१-२२॥
    niyamya pṛṣṭhe tu talāṅgulitravāñśaraiḥ supūrṇāviṣudhī paraṃtapaḥ |
    mahaddhanuḥ sajyamupohya lakṣmaṇo niśāmatiṣṭhatparito'sya kevalam || 2-81-22||

    RMY 2-81-23

    ततस्त्वहं चोत्तमबाणचापधृक्स्थितोऽभवं तत्र स यत्र लक्ष्मणः ।
    अतन्द्रिभिर्ज्ञातिभिरात्तकार्मुकैर्महेन्द्रकल्पं परिपालयंस्तदा ॥ २-८१-२३॥
    tatastvahaṃ cottamabāṇacāpadhṛksthito'bhavaṃ tatra sa yatra lakṣmaṇaḥ |
    atandribhirjñātibhirāttakārmukairmahendrakalpaṃ paripālayaṃstadā || 2-81-23||

    Sarga: 82/111 (27)

    RMY 2-82-1

    तच्छ्रुत्वा निपुणं सर्वं भरतः सह मन्त्रिभिः ।
    इङ्गुदीमूलमागम्य रामशय्यामवेक्ष्य ताम् ॥ २-८२-१॥
    tacchrutvā nipuṇaṃ sarvaṃ bharataḥ saha mantribhiḥ |
    iṅgudīmūlamāgamya rāmaśayyāmavekṣya tām || 2-82-1||

    RMY 2-82-2

    अब्रवीज्जननीः सर्वा इह तेन महात्मना ।
    शर्वरी शयिता भूमाविदमस्य विमर्दितम् ॥ २-८२-२॥
    abravījjananīḥ sarvā iha tena mahātmanā |
    śarvarī śayitā bhūmāvidamasya vimarditam || 2-82-2||

    RMY 2-82-3

    महाभागकुलीनेन महाभागेन धीमता ।
    जातो दशरथेनोर्व्यां न रामः स्वप्तुमर्हति ॥ २-८२-३॥
    mahābhāgakulīnena mahābhāgena dhīmatā |
    jāto daśarathenorvyāṃ na rāmaḥ svaptumarhati || 2-82-3||

    RMY 2-82-4

    अजिनोत्तरसंस्तीर्णे वरास्तरणसंचये ।
    शयित्वा पुरुषव्याघ्रः कथं शेते महीतले ॥ २-८२-४॥
    ajinottarasaṃstīrṇe varāstaraṇasaṃcaye |
    śayitvā puruṣavyāghraḥ kathaṃ śete mahītale || 2-82-4||

    RMY 2-82-5

    प्रासादाग्र विमानेषु वलभीषु च सर्वदा ।
    हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु ॥ २-८२-५॥
    prāsādāgra vimāneṣu valabhīṣu ca sarvadā |
    haimarājatabhaumeṣu varāstaraṇaśāliṣu || 2-82-5||

    RMY 2-82-6

    पुष्पसंचयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु ।
    पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसंघरुतेषु च ॥ २-८२-६॥
    puṣpasaṃcayacitreṣu candanāgarugandhiṣu |
    pāṇḍurābhraprakāśeṣu śukasaṃgharuteṣu ca || 2-82-6||

    RMY 2-82-7

    गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिःस्वनैः ।
    मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः ॥ २-८२-७॥
    gītavāditranirghoṣairvarābharaṇaniḥsvanaiḥ |
    mṛdaṅgavaraśabdaiśca satataṃ pratibodhitaḥ || 2-82-7||

    RMY 2-82-8

    बन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभिः सूतमागधैः ।
    गाथाभिरनुरूपाभिः स्तुतिभिश्च परंतपः ॥ २-८२-८॥
    bandibhirvanditaḥ kāle bahubhiḥ sūtamāgadhaiḥ |
    gāthābhiranurūpābhiḥ stutibhiśca paraṃtapaḥ || 2-82-8||

    RMY 2-82-9

    अश्रद्धेयमिदं लोके न सत्यं प्रतिभाति मा ।
    मुह्यते खलु मे भावः स्वप्नोऽयमिति मे मतिः ॥ २-८२-९॥
    aśraddheyamidaṃ loke na satyaṃ pratibhāti mā |
    muhyate khalu me bhāvaḥ svapno'yamiti me matiḥ || 2-82-9||

    RMY 2-82-10

    न नूनं दैवतं किंचित्कालेन बलवत्तरम् ।
    यत्र दाशरथी रामो भूमावेवं शयीत सः ॥ २-८२-१०॥
    na nūnaṃ daivataṃ kiṃcitkālena balavattaram |
    yatra dāśarathī rāmo bhūmāvevaṃ śayīta saḥ || 2-82-10||

    RMY 2-82-11

    विदेहराजस्य सुता सीता च प्रियदर्शना ।
    दयिता शयिता भूमौ स्नुषा दशरथस्य च ॥ २-८२-११॥
    videharājasya sutā sītā ca priyadarśanā |
    dayitā śayitā bhūmau snuṣā daśarathasya ca || 2-82-11||

    RMY 2-82-12

    इयं शय्या मम भ्रातुरिदं हि परिवर्तितम् ।
    स्थण्डिले कठिने सर्वं गात्रैर्विमृदितं तृणम् ॥ २-८२-१२॥
    iyaṃ śayyā mama bhrāturidaṃ hi parivartitam |
    sthaṇḍile kaṭhine sarvaṃ gātrairvimṛditaṃ tṛṇam || 2-82-12||

    RMY 2-82-13

    मन्ये साभरणा सुप्ता सीतास्मिञ्शयने तदा ।
    तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सक्ताः कनकबिन्दवः ॥ २-८२-१३॥
    manye sābharaṇā suptā sītāsmiñśayane tadā |
    tatra tatra hi dṛśyante saktāḥ kanakabindavaḥ || 2-82-13||

    RMY 2-82-14

    उत्तरीयमिहासक्तं सुव्यक्तं सीतया तदा ।
    तथा ह्येते प्रकाशन्ते सक्ताः कौशेयतन्तवः ॥ २-८२-१४॥
    uttarīyamihāsaktaṃ suvyaktaṃ sītayā tadā |
    tathā hyete prakāśante saktāḥ kauśeyatantavaḥ || 2-82-14||

    RMY 2-82-15

    मन्ये भर्तुः सुखा शय्या येन बाला तपस्विनी ।
    सुकुमारी सती दुःखं न विजानाति मैथिली ॥ २-८२-१५॥
    manye bhartuḥ sukhā śayyā yena bālā tapasvinī |
    sukumārī satī duḥkhaṃ na vijānāti maithilī || 2-82-15||

    RMY 2-82-16

    सार्वभौम कुले जातः सर्वलोकसुखावहः ।
    सर्वलोकप्रियस्त्यक्त्वा राज्यं प्रियमनुत्तमम् ॥ २-८२-१६॥
    sārvabhauma kule jātaḥ sarvalokasukhāvahaḥ |
    sarvalokapriyastyaktvā rājyaṃ priyamanuttamam || 2-82-16||

    RMY 2-82-17

    कथमिन्दीवरश्यामो रक्ताक्षः प्रियदर्शनः ।
    सुखभागी च दुःखार्हः शयितो भुवि राघवः ॥ २-८२-१७॥
    kathamindīvaraśyāmo raktākṣaḥ priyadarśanaḥ |
    sukhabhāgī ca duḥkhārhaḥ śayito bhuvi rāghavaḥ || 2-82-17||

    RMY 2-82-18

    सिद्धार्था खलु वैदेही पतिं यानुगता वनम् ।
    वयं संशयिताः सर्वे हीनास्तेन महात्मना ॥ २-८२-१८॥
    siddhārthā khalu vaidehī patiṃ yānugatā vanam |
    vayaṃ saṃśayitāḥ sarve hīnāstena mahātmanā || 2-82-18||

    RMY 2-82-19

    अकर्णधारा पृथिवी शून्येव प्रतिभाति मा ।
    गते दशरथे स्वर्गे रामे चारण्यमाश्रिते ॥ २-८२-१९॥
    akarṇadhārā pṛthivī śūnyeva pratibhāti mā |
    gate daśarathe svarge rāme cāraṇyamāśrite || 2-82-19||

    RMY 2-82-20

    न च प्रार्थयते कश्चिन्मनसापि वसुंधराम् ।
    वनेऽपि वसतस्तस्य बाहुवीर्याभिरक्षिताम् ॥ २-८२-२०॥
    na ca prārthayate kaścinmanasāpi vasuṃdharām |
    vane'pi vasatastasya bāhuvīryābhirakṣitām || 2-82-20||

    RMY 2-82-21

    शून्यसंवरणारक्षामयन्त्रितहयद्विपाम् ।
    अपावृतपुरद्वारां राजधानीमरक्षिताम् ॥ २-८२-२१॥
    śūnyasaṃvaraṇārakṣāmayantritahayadvipām |
    apāvṛtapuradvārāṃ rājadhānīmarakṣitām || 2-82-21||

    RMY 2-82-22

    अप्रहृष्टबलां न्यूनां विषमस्थामनावृताम् ।
    शत्रवो नाभिमन्यन्ते भक्ष्यान्विषकृतानिव ॥ २-८२-२२॥
    aprahṛṣṭabalāṃ nyūnāṃ viṣamasthāmanāvṛtām |
    śatravo nābhimanyante bhakṣyānviṣakṛtāniva || 2-82-22||

    RMY 2-82-23

    अद्य प्रभृति भूमौ तु शयिष्येऽहं तृणेषु वा ।
    फलमूलाशनो नित्यं जटाचीराणि धारयन् ॥ २-८२-२३॥
    adya prabhṛti bhūmau tu śayiṣye'haṃ tṛṇeṣu vā |
    phalamūlāśano nityaṃ jaṭācīrāṇi dhārayan || 2-82-23||

    RMY 2-82-24

    तस्यार्थमुत्तरं कालं निवत्स्यामि सुखं वने ।
    तं प्रतिश्रवमामुच्य नास्य मिथ्या भविष्यति ॥ २-८२-२४॥
    tasyārthamuttaraṃ kālaṃ nivatsyāmi sukhaṃ vane |
    taṃ pratiśravamāmucya nāsya mithyā bhaviṣyati || 2-82-24||

    RMY 2-82-25

    वसन्तं भ्रातुरर्थाय शत्रुघ्नो मानुवत्स्यति ।
    लक्ष्मणेन सह त्वार्यो अयोध्यां पालयिष्यति ॥ २-८२-२५॥
    vasantaṃ bhrāturarthāya śatrughno mānuvatsyati |
    lakṣmaṇena saha tvāryo ayodhyāṃ pālayiṣyati || 2-82-25||

    RMY 2-82-26

    अभिषेक्ष्यन्ति काकुत्स्थमयोध्यायां द्विजातयः ।
    अपि मे देवताः कुर्युरिमं सत्यं मनोरथम् ॥ २-८२-२६॥
    abhiṣekṣyanti kākutsthamayodhyāyāṃ dvijātayaḥ |
    api me devatāḥ kuryurimaṃ satyaṃ manoratham || 2-82-26||

    RMY 2-82-27

    प्रसाद्यमानः शिरसा मया स्वयं बहुप्रकारं यदि न प्रपत्स्यते ।
    ततोऽनुवत्स्यामि चिराय राघवं वने वसन्नार्हति मामुपेक्षितुम् ॥ २-८२-२७॥
    prasādyamānaḥ śirasā mayā svayaṃ bahuprakāraṃ yadi na prapatsyate |
    tato'nuvatsyāmi cirāya rāghavaṃ vane vasannārhati māmupekṣitum || 2-82-27||

    Sarga: 83/111 (22)

    RMY 2-83-1

    व्युष्य रात्रिं तु तत्रैव गङ्गाकूले स राघवः ।
    भरतः काल्यमुत्थाय शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ॥ २-८३-१॥
    vyuṣya rātriṃ tu tatraiva gaṅgākūle sa rāghavaḥ |
    bharataḥ kālyamutthāya śatrughnamidamabravīt || 2-83-1||

    RMY 2-83-2

    शत्रुघोत्तिष्ठ किं शेषे निषादाधिपतिं गुहम् ।
    शीघ्रमानय भद्रं ते तारयिष्यति वाहिनीम् ॥ २-८३-२॥
    śatrughottiṣṭha kiṃ śeṣe niṣādādhipatiṃ guham |
    śīghramānaya bhadraṃ te tārayiṣyati vāhinīm || 2-83-2||

    RMY 2-83-3

    जागर्मि नाहं स्वपिमि तथैवार्यं विचिन्तयन् ।
    इत्येवमब्रवीद्भ्रात्रा शत्रुघ्नोऽपि प्रचोदितः ॥ २-८३-३॥
    jāgarmi nāhaṃ svapimi tathaivāryaṃ vicintayan |
    ityevamabravīdbhrātrā śatrughno'pi pracoditaḥ || 2-83-3||

    RMY 2-83-4

    इति संवदतोरेवमन्योन्यं नरसिंहयोः ।
    आगम्य प्राञ्जलिः काले गुहो भरतमब्रवीत् ॥ २-८३-४॥
    iti saṃvadatorevamanyonyaṃ narasiṃhayoḥ |
    āgamya prāñjaliḥ kāle guho bharatamabravīt || 2-83-4||

    RMY 2-83-5

    कच्चित्सुखं नदीतीरेऽवात्सीः काकुत्स्थ शर्वरीम् ।
    कच्चिच्च सह सैन्यस्य तव सर्वमनामयम् ॥ २-८३-५॥
    kaccitsukhaṃ nadītīre'vātsīḥ kākutstha śarvarīm |
    kaccicca saha sainyasya tava sarvamanāmayam || 2-83-5||

    RMY 2-83-6

    गुहस्य तत्तु वचनं श्रुत्वा स्नेहादुदीरितम् ।
    रामस्यानुवशो वाक्यं भरतोऽपीदमब्रवीत् ॥ २-८३-६॥
    guhasya tattu vacanaṃ śrutvā snehādudīritam |
    rāmasyānuvaśo vākyaṃ bharato'pīdamabravīt || 2-83-6||

    RMY 2-83-7

    सुखा नः शर्वरी राजन्पूजिताश्चापि ते वयम् ।
    गङ्गां तु नौभिर्बह्वीभिर्दाशाः संतारयन्तु नः ॥ २-८३-७॥
    sukhā naḥ śarvarī rājanpūjitāścāpi te vayam |
    gaṅgāṃ tu naubhirbahvībhirdāśāḥ saṃtārayantu naḥ || 2-83-7||

    RMY 2-83-8

    ततो गुहः संत्वरितः श्रुत्वा भरतशासनम् ।
    प्रतिप्रविश्य नगरं तं ज्ञातिजनमब्रवीत् ॥ २-८३-८॥
    tato guhaḥ saṃtvaritaḥ śrutvā bharataśāsanam |
    pratipraviśya nagaraṃ taṃ jñātijanamabravīt || 2-83-8||

    RMY 2-83-9

    उत्तिष्ठत प्रबुध्यध्वं भद्रमस्तु हि वः सदा ।
    नावः समनुकर्षध्वं तारयिष्याम वाहिनीम् ॥ २-८३-९॥
    uttiṣṭhata prabudhyadhvaṃ bhadramastu hi vaḥ sadā |
    nāvaḥ samanukarṣadhvaṃ tārayiṣyāma vāhinīm || 2-83-9||

    RMY 2-83-10

    ते तथोक्ताः समुत्थाय त्वरिता राजशासनात् ।
    पञ्च नावां शतान्येव समानिन्युः समन्ततः ॥ २-८३-१०॥
    te tathoktāḥ samutthāya tvaritā rājaśāsanāt |
    pañca nāvāṃ śatānyeva samāninyuḥ samantataḥ || 2-83-10||

    RMY 2-83-11

    अन्याः स्वस्तिकविज्ञेया महाघण्डा धरा वराः ।
    शोभमानाः पताकिन्यो युक्तवाताः सुसंहताः ॥ २-८३-११॥
    anyāḥ svastikavijñeyā mahāghaṇḍā dharā varāḥ |
    śobhamānāḥ patākinyo yuktavātāḥ susaṃhatāḥ || 2-83-11||

    RMY 2-83-12

    ततः स्वस्तिकविज्ञेयां पाण्डुकम्बलसंवृताम् ।
    सनन्दिघोषां कल्याणीं गुहो नावमुपाहरत् ॥ २-८३-१२॥
    tataḥ svastikavijñeyāṃ pāṇḍukambalasaṃvṛtām |
    sanandighoṣāṃ kalyāṇīṃ guho nāvamupāharat || 2-83-12||

    RMY 2-83-13

    तामारुरोह भरतः शत्रुघ्नश्च महाबलः ।
    कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः ॥ २-८३-१३॥
    tāmāruroha bharataḥ śatrughnaśca mahābalaḥ |
    kausalyā ca sumitrā ca yāścānyā rājayoṣitaḥ || 2-83-13||

    RMY 2-83-14

    पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवे ब्राह्मणाश्च ये ।
    अनन्तरं राजदारास्तथैव शकटापणाः ॥ २-८३-१४॥
    purohitaśca tatpūrvaṃ gurave brāhmaṇāśca ye |
    anantaraṃ rājadārāstathaiva śakaṭāpaṇāḥ || 2-83-14||

    RMY 2-83-15

    आवासमादीपयतां तीर्थं चाप्यवगाहताम् ।
    भाण्डानि चाददानानां घोषस्त्रिदिवमस्पृशत् ॥ २-८३-१५॥
    āvāsamādīpayatāṃ tīrthaṃ cāpyavagāhatām |
    bhāṇḍāni cādadānānāṃ ghoṣastridivamaspṛśat || 2-83-15||

    RMY 2-83-16

    पताकिन्यस्तु ता नावः स्वयं दाशैरधिष्ठिताः ।
    वहन्त्यो जनमारूढं तदा संपेतुराशुगाः ॥ २-८३-१६॥
    patākinyastu tā nāvaḥ svayaṃ dāśairadhiṣṭhitāḥ |
    vahantyo janamārūḍhaṃ tadā saṃpeturāśugāḥ || 2-83-16||

    RMY 2-83-17

    नारीणामभिपूर्णास्तु काश्चित्काश्चित्तु वाजिनाम् ।
    कश्चित्तत्र वहन्ति स्म यानयुग्यं महाधनम् ॥ २-८३-१७॥
    nārīṇāmabhipūrṇāstu kāścitkāścittu vājinām |
    kaścittatra vahanti sma yānayugyaṃ mahādhanam || 2-83-17||

    RMY 2-83-18

    ताः स्म गत्वा परं तीरमवरोप्य च तं जनम् ।
    निवृत्ताः काण्डचित्राणि क्रियन्ते दाशबन्धुभिः ॥ २-८३-१८॥
    tāḥ sma gatvā paraṃ tīramavaropya ca taṃ janam |
    nivṛttāḥ kāṇḍacitrāṇi kriyante dāśabandhubhiḥ || 2-83-18||

    RMY 2-83-19

    सवैजयन्तास्तु गजा गजारोहैः प्रचोदिताः ।
    तरन्तः स्म प्रकाशन्ते सध्वजा इव पर्वताः ॥ २-८३-१९॥
    savaijayantāstu gajā gajārohaiḥ pracoditāḥ |
    tarantaḥ sma prakāśante sadhvajā iva parvatāḥ || 2-83-19||

    RMY 2-83-20

    नावश्चारुरुहुस्त्वन्ये प्लवैस्तेरुस्तथापरे ।
    अन्ये कुम्भघटैस्तेरुरन्ये तेरुश्च बाहुभिः ॥ २-८३-२०॥
    nāvaścāruruhustvanye plavaisterustathāpare |
    anye kumbhaghaṭaisteruranye teruśca bāhubhiḥ || 2-83-20||

    RMY 2-83-21

    सा पुण्या ध्वजिनी गङ्गां दाशैः संतारिता स्वयम् ।
    मैत्रे मुहूर्ते प्रययौ प्रयागवनमुत्तमम् ॥ २-८३-२१॥
    sā puṇyā dhvajinī gaṅgāṃ dāśaiḥ saṃtāritā svayam |
    maitre muhūrte prayayau prayāgavanamuttamam || 2-83-21||

    RMY 2-83-22

    आश्वासयित्वा च चमूं महात्मा निवेशयित्वा च यथोपजोषम् ।
    द्रष्टुं भरद्वाजमृषिप्रवर्यमृत्विग्वृतः सन्भरतः प्रतस्थे ॥ २-८३-२२॥
    āśvāsayitvā ca camūṃ mahātmā niveśayitvā ca yathopajoṣam |
    draṣṭuṃ bharadvājamṛṣipravaryamṛtvigvṛtaḥ sanbharataḥ pratasthe || 2-83-22||

    Sarga: 84/111 (22)

    RMY 2-84-1

    भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा क्रोशादेव नरर्षभः ।
    बलं सर्वमवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभिः ॥ २-८४-१॥
    bharadvājāśramaṃ dṛṣṭvā krośādeva nararṣabhaḥ |
    balaṃ sarvamavasthāpya jagāma saha mantribhiḥ || 2-84-1||

    RMY 2-84-2

    पद्भ्यामेव हि धर्मज्ञो न्यस्तशस्त्रपरिच्छदः ।
    वसानो वाससी क्षौमे पुरोधाय पुरोहितम् ॥ २-८४-२॥
    padbhyāmeva hi dharmajño nyastaśastraparicchadaḥ |
    vasāno vāsasī kṣaume purodhāya purohitam || 2-84-2||

    RMY 2-84-3

    ततः संदर्शने तस्य भरद्वाजस्य राघवः ।
    मन्त्रिणस्तानवस्थाप्य जगामानु पुरोहितम् ॥ २-८४-३॥
    tataḥ saṃdarśane tasya bharadvājasya rāghavaḥ |
    mantriṇastānavasthāpya jagāmānu purohitam || 2-84-3||

    RMY 2-84-4

    वसिष्ठमथ दृष्ट्वैव भरद्वाजो महातपाः ।
    संचचालासनात्तूर्णं शिष्यानर्घ्यमिति ब्रुवन् ॥ २-८४-४॥
    vasiṣṭhamatha dṛṣṭvaiva bharadvājo mahātapāḥ |
    saṃcacālāsanāttūrṇaṃ śiṣyānarghyamiti bruvan || 2-84-4||

    RMY 2-84-5

    समागम्य वसिष्ठेन भरतेनाभिवादितः ।
    अबुध्यत महातेजाः सुतं दशरथस्य तम् ॥ २-८४-५॥
    samāgamya vasiṣṭhena bharatenābhivāditaḥ |
    abudhyata mahātejāḥ sutaṃ daśarathasya tam || 2-84-5||

    RMY 2-84-6

    ताभ्यामर्घ्यं च पाद्यं च दत्त्वा पश्चात्फलानि च ।
    आनुपूर्व्याच्च धर्मज्ञः पप्रच्छ कुशलं कुले ॥ २-८४-६॥
    tābhyāmarghyaṃ ca pādyaṃ ca dattvā paścātphalāni ca |
    ānupūrvyācca dharmajñaḥ papraccha kuśalaṃ kule || 2-84-6||

    RMY 2-84-7

    अयोध्यायां बले कोशे मित्रेष्वपि च मन्त्रिषु ।
    जानन्दशरथं वृत्तं न राजानमुदाहरत् ॥ २-८४-७॥
    ayodhyāyāṃ bale kośe mitreṣvapi ca mantriṣu |
    jānandaśarathaṃ vṛttaṃ na rājānamudāharat || 2-84-7||

    RMY 2-84-8

    वसिष्ठो भरतश्चैनं पप्रच्छतुरनामयम् ।
    शरीरेऽग्निषु वृक्षेषु शिष्येषु मृगपक्षिषु ॥ २-८४-८॥
    vasiṣṭho bharataścainaṃ papracchaturanāmayam |
    śarīre'gniṣu vṛkṣeṣu śiṣyeṣu mṛgapakṣiṣu || 2-84-8||

    RMY 2-84-9

    तथेति च प्रतिज्ञाय भरद्वाजो महातपाः ।
    भरतं प्रत्युवाचेदं राघवस्नेहबन्धनात् ॥ २-८४-९॥
    tatheti ca pratijñāya bharadvājo mahātapāḥ |
    bharataṃ pratyuvācedaṃ rāghavasnehabandhanāt || 2-84-9||

    RMY 2-84-10

    किमिहागमने कार्यं तव राज्यं प्रशासतः ।
    एतदाचक्ष्व मे सर्वं न हि मे शुध्यते मनः ॥ २-८४-१०॥
    kimihāgamane kāryaṃ tava rājyaṃ praśāsataḥ |
    etadācakṣva me sarvaṃ na hi me śudhyate manaḥ || 2-84-10||

    RMY 2-84-11

    सुषुवे यम मित्रघ्नं कौसल्यानन्दवर्धनम् ।
    भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम् ॥ २-८४-११॥
    suṣuve yama mitraghnaṃ kausalyānandavardhanam |
    bhrātrā saha sabhāryo yaściraṃ pravrājito vanam || 2-84-11||

    RMY 2-84-12

    नियुक्तः स्त्रीनियुक्तेन पित्रा योऽसौ महायशाः ।
    वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश ॥ २-८४-१२॥
    niyuktaḥ strīniyuktena pitrā yo'sau mahāyaśāḥ |
    vanavāsī bhavetīha samāḥ kila caturdaśa || 2-84-12||

    RMY 2-84-13

    कच्चिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि ।
    अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च ॥ २-८४-१३॥
    kaccinna tasyāpāpasya pāpaṃ kartumihecchasi |
    akaṇṭakaṃ bhoktumanā rājyaṃ tasyānujasya ca || 2-84-13||

    RMY 2-84-14

    एवमुक्तो भरद्वाजं भरतः प्रत्युवाच ह ।
    पर्यश्रु नयनो दुःखाद्वाचा संसज्जमानया ॥ २-८४-१४॥
    evamukto bharadvājaṃ bharataḥ pratyuvāca ha |
    paryaśru nayano duḥkhādvācā saṃsajjamānayā || 2-84-14||

    RMY 2-84-15

    हतोऽस्मि यदि मामेवं भगवानपि मन्यते ।
    मत्तो न दोषमाशङ्केर्नैवं मामनुशाधि हि ॥ २-८४-१५॥
    hato'smi yadi māmevaṃ bhagavānapi manyate |
    matto na doṣamāśaṅkernaivaṃ māmanuśādhi hi || 2-84-15||

    RMY 2-84-16

    न चैतदिष्टं माता मे यदवोचन्मदन्तरे ।
    नाहमेतेन तुष्टश्च न तद्वचनमाददे ॥ २-८४-१६॥
    na caitadiṣṭaṃ mātā me yadavocanmadantare |
    nāhametena tuṣṭaśca na tadvacanamādade || 2-84-16||

    RMY 2-84-17

    अहं तु तं नरव्याघ्रमुपयातः प्रसादकः ।
    प्रतिनेतुमयोध्यां च पादौ तस्याभिवन्दितुम् ॥ २-८४-१७॥
    ahaṃ tu taṃ naravyāghramupayātaḥ prasādakaḥ |
    pratinetumayodhyāṃ ca pādau tasyābhivanditum || 2-84-17||

    RMY 2-84-18

    त्वं मामेवंगतं मत्वा प्रसादं कर्तुमर्हसि ।
    शंस मे भगवन्रामः क्व संप्रति महीपतिः ॥ २-८४-१८॥
    tvaṃ māmevaṃgataṃ matvā prasādaṃ kartumarhasi |
    śaṃsa me bhagavanrāmaḥ kva saṃprati mahīpatiḥ || 2-84-18||

    RMY 2-84-19

    उवाच तं भरद्वाजः प्रसादाद्भरतं वचः ।
    त्वय्येतत्पुरुषव्याघ्र युक्तं राघववंशजे ।
    गुरुवृत्तिर्दमश्चैव साधूनां चानुयायिता ॥ २-८४-१९॥
    uvāca taṃ bharadvājaḥ prasādādbharataṃ vacaḥ |
    tvayyetatpuruṣavyāghra yuktaṃ rāghavavaṃśaje |
    guruvṛttirdamaścaiva sādhūnāṃ cānuyāyitā || 2-84-19||

    RMY 2-84-20

    जाने चैतन्मनःस्थं ते दृढीकरणमस्त्विति ।
    अपृच्छं त्वां तवात्यर्थं कीर्तिं समभिवर्धयन् ॥ २-८४-२०॥
    jāne caitanmanaḥsthaṃ te dṛḍhīkaraṇamastviti |
    apṛcchaṃ tvāṃ tavātyarthaṃ kīrtiṃ samabhivardhayan || 2-84-20||

    RMY 2-84-21

    असौ वसति ते भ्राता चित्रकूटे महागिरौ ।
    श्वस्तु गन्तासि तं देशं वसाद्य सह मन्त्रिभिः ।
    एतं मे कुरु सुप्राज्ञ कामं कामार्थकोविद ॥ २-८४-२१॥
    asau vasati te bhrātā citrakūṭe mahāgirau |
    śvastu gantāsi taṃ deśaṃ vasādya saha mantribhiḥ |
    etaṃ me kuru suprājña kāmaṃ kāmārthakovida || 2-84-21||

    RMY 2-84-22

    ततस्तथेत्येवमुदारदर्शनः प्रतीतरूपो भरतोऽब्रवीद्वचः ।
    चकार बुद्धिं च तदा महाश्रमे निशानिवासाय नराधिपात्मजः ॥ २-८४-२२॥
    tatastathetyevamudāradarśanaḥ pratītarūpo bharato'bravīdvacaḥ |
    cakāra buddhiṃ ca tadā mahāśrame niśānivāsāya narādhipātmajaḥ || 2-84-22||

    Sarga: 85/111 (77)

    RMY 2-85-1

    कृतबुद्धिं निवासाय तथैव स मुनिस्तदा ।
    भरतं कैकयी पुत्रमातिथ्येन न्यमन्त्रयत् ॥ २-८५-१॥
    kṛtabuddhiṃ nivāsāya tathaiva sa munistadā |
    bharataṃ kaikayī putramātithyena nyamantrayat || 2-85-1||

    RMY 2-85-2

    अब्रवीद्भरतस्त्वेनं नन्विदं भवता कृतम् ।
    पाद्यमर्घ्यं तथातिथ्यं वने यदूपपद्यते ॥ २-८५-२॥
    abravīdbharatastvenaṃ nanvidaṃ bhavatā kṛtam |
    pādyamarghyaṃ tathātithyaṃ vane yadūpapadyate || 2-85-2||

    RMY 2-85-3

    अथोवाच भरद्वाजो भरतं प्रहसन्निव ।
    जाने त्वां प्रीति संयुक्तं तुष्येस्त्वं येन केनचित् ॥ २-८५-३॥
    athovāca bharadvājo bharataṃ prahasanniva |
    jāne tvāṃ prīti saṃyuktaṃ tuṣyestvaṃ yena kenacit || 2-85-3||

    RMY 2-85-4

    सेनायास्तु तवैतस्याः कर्तुमिच्छामि भोजनम् ।
    मम प्रितिर्यथा रूपा त्वमर्हो मनुजर्षभ ॥ २-८५-४॥
    senāyāstu tavaitasyāḥ kartumicchāmi bhojanam |
    mama pritiryathā rūpā tvamarho manujarṣabha || 2-85-4||

    RMY 2-85-5

    किमर्थं चापि निक्षिप्य दूरे बलमिहागतः ।
    कस्मान्नेहोपयातोऽसि सबलः पुरुषर्षभ ॥ २-८५-५॥
    kimarthaṃ cāpi nikṣipya dūre balamihāgataḥ |
    kasmānnehopayāto'si sabalaḥ puruṣarṣabha || 2-85-5||

    RMY 2-85-6

    भरतः प्रत्युवाचेदं प्राञ्जलिस्तं तपोधनम् ।
    ससैन्यो नोपयातोऽस्मि भगवन्भगवद्भयात् ॥ २-८५-६॥
    bharataḥ pratyuvācedaṃ prāñjalistaṃ tapodhanam |
    sasainyo nopayāto'smi bhagavanbhagavadbhayāt || 2-85-6||

    RMY 2-85-7

    वाजि मुख्या मनुष्याश्च मत्ताश्च वर वारणाः ।
    प्रच्छाद्य महतीं भूमिं भगवन्ननुयान्ति माम् ॥ २-८५-७॥
    vāji mukhyā manuṣyāśca mattāśca vara vāraṇāḥ |
    pracchādya mahatīṃ bhūmiṃ bhagavannanuyānti mām || 2-85-7||

    RMY 2-85-8

    ते वृक्षानुदकं भूमिमाश्रमेषूटजांस्तथा ।
    न हिंस्युरिति तेनाहमेक एवागतस्ततः ॥ २-८५-८॥
    te vṛkṣānudakaṃ bhūmimāśrameṣūṭajāṃstathā |
    na hiṃsyuriti tenāhameka evāgatastataḥ || 2-85-8||

    RMY 2-85-9

    आनीयतामितः सेनेत्याज्ञप्तः परमर्षिणा ।
    तथा तु चक्रे भरतः सेनायाः समुपागमम् ॥ २-८५-९॥
    ānīyatāmitaḥ senetyājñaptaḥ paramarṣiṇā |
    tathā tu cakre bharataḥ senāyāḥ samupāgamam || 2-85-9||

    RMY 2-85-10

    अग्निशालां प्रविश्याथ पीत्वापः परिमृज्य च ।
    आतिथ्यस्य क्रियाहेतोर्विश्वकर्माणमाह्वयत् ॥ २-८५-१०॥
    agniśālāṃ praviśyātha pītvāpaḥ parimṛjya ca |
    ātithyasya kriyāhetorviśvakarmāṇamāhvayat || 2-85-10||

    RMY 2-85-11

    आह्वये विश्वकर्माणमहं त्वष्टारमेव च ।
    आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ॥ २-८५-११॥
    āhvaye viśvakarmāṇamahaṃ tvaṣṭārameva ca |
    ātithyaṃ kartumicchāmi tatra me saṃvidhīyatām || 2-85-11||

    RMY 2-85-12

    प्राक्स्रोतसश्च या नद्यः प्रत्यक्स्रोतस एव च ।
    पृथिव्यामन्तरिक्षे च समायान्त्वद्य सर्वशः ॥ २-८५-१२॥
    prāksrotasaśca yā nadyaḥ pratyaksrotasa eva ca |
    pṛthivyāmantarikṣe ca samāyāntvadya sarvaśaḥ || 2-85-12||

    RMY 2-85-13

    अन्याः स्रवन्तु मैरेयं सुरामन्याः सुनिष्ठिताम् ।
    अपराश्चोदकं शीतमिक्षुकाण्डरसोपमम् ॥ २-८५-१३॥
    anyāḥ sravantu maireyaṃ surāmanyāḥ suniṣṭhitām |
    aparāścodakaṃ śītamikṣukāṇḍarasopamam || 2-85-13||

    RMY 2-85-14

    आह्वये देवगन्धर्वान्विश्वावसुहहाहुहून् ।
    तथैवाप्सरसो देवीर्गन्धर्वीश्चापि सर्वशः ॥ २-८५-१४॥
    āhvaye devagandharvānviśvāvasuhahāhuhūn |
    tathaivāpsaraso devīrgandharvīścāpi sarvaśaḥ || 2-85-14||

    RMY 2-85-15

    घृताचीमथ विश्वाचीं मिश्रकेशीमलम्बुसाम् ।
    शक्रं याश्चोपतिष्ठन्ति ब्रह्माणं याश्च भामिनीः ।
    सर्वास्तुम्बुरुणा सार्धमाह्वये सपरिच्छदाः ॥ २-८५-१५॥
    ghṛtācīmatha viśvācīṃ miśrakeśīmalambusām |
    śakraṃ yāścopatiṣṭhanti brahmāṇaṃ yāśca bhāminīḥ |
    sarvāstumburuṇā sārdhamāhvaye saparicchadāḥ || 2-85-15||

    RMY 2-85-16

    वनं कुरुषु यद्दिव्यं वासो भूषणपत्रवत् ।
    दिव्यनारीफलं शश्वत्तत्कौबेरमिहैव तु ॥ २-८५-१६॥
    vanaṃ kuruṣu yaddivyaṃ vāso bhūṣaṇapatravat |
    divyanārīphalaṃ śaśvattatkauberamihaiva tu || 2-85-16||

    RMY 2-85-17

    इह मे भगवान्सोमो विधत्तामन्नमुत्तमम् ।
    भक्ष्यं भोज्यं च चोष्यं च लेह्यं च विविधं बहु ॥ २-८५-१७॥
    iha me bhagavānsomo vidhattāmannamuttamam |
    bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca coṣyaṃ ca lehyaṃ ca vividhaṃ bahu || 2-85-17||

    RMY 2-85-18

    विचित्राणि च माल्यानि पादपप्रच्युतानि च ।
    सुरादीनि च पेयानि मांसानि विविधानि च ॥ २-८५-१८॥
    vicitrāṇi ca mālyāni pādapapracyutāni ca |
    surādīni ca peyāni māṃsāni vividhāni ca || 2-85-18||

    RMY 2-85-19

    एवं समाधिना युक्तस्तेजसाप्रतिमेन च ।
    शिक्षास्वरसमायुक्तं तपसा चाब्रवीन्मुनिः ॥ २-८५-१९॥
    evaṃ samādhinā yuktastejasāpratimena ca |
    śikṣāsvarasamāyuktaṃ tapasā cābravīnmuniḥ || 2-85-19||

    RMY 2-85-20

    मनसा ध्यायतस्तस्य प्राङ्मुखस्य कृताञ्जलेः ।
    आजग्मुस्तानि सर्वाणि दैवतानि पृथक्पृथक् ॥ २-८५-२०॥
    manasā dhyāyatastasya prāṅmukhasya kṛtāñjaleḥ |
    ājagmustāni sarvāṇi daivatāni pṛthakpṛthak || 2-85-20||

    RMY 2-85-21

    मलयं दुर्दुरं चैव ततः स्वेदनुदोऽनिलः ।
    उपस्पृश्य ववौ युक्त्या सुप्रियात्मा सुखः शिवः ॥ २-८५-२१॥
    malayaṃ durduraṃ caiva tataḥ svedanudo'nilaḥ |
    upaspṛśya vavau yuktyā supriyātmā sukhaḥ śivaḥ || 2-85-21||

    RMY 2-85-22

    ततोऽभ्यवर्तन्त घना दिव्याः कुसुमवृष्टयः ।
    देवदुन्दुभिघोषश्च दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे ॥ २-८५-२२॥
    tato'bhyavartanta ghanā divyāḥ kusumavṛṣṭayaḥ |
    devadundubhighoṣaśca dikṣu sarvāsu śuśruve || 2-85-22||

    RMY 2-85-23

    प्रववुश्चोत्तमा वाता ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
    प्रजगुर्देवगन्धर्वा वीणा प्रमुमुचुः स्वरान् ॥ २-८५-२३॥
    pravavuścottamā vātā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
    prajagurdevagandharvā vīṇā pramumucuḥ svarān || 2-85-23||

    RMY 2-85-24

    स शब्दो द्यां च भूमिं च प्राणिनां श्रवणानि च ।
    विवेशोच्चारितः श्लक्ष्णः समो लयगुणान्वितः ॥ २-८५-२४॥
    sa śabdo dyāṃ ca bhūmiṃ ca prāṇināṃ śravaṇāni ca |
    viveśoccāritaḥ ślakṣṇaḥ samo layaguṇānvitaḥ || 2-85-24||

    RMY 2-85-25

    तस्मिन्नुपरते शब्दे दिव्ये श्रोत्रसुखे नृणाम् ।
    ददर्श भारतं सैन्यं विधानं विश्वकर्मणः ॥ २-८५-२५॥
    tasminnuparate śabde divye śrotrasukhe nṛṇām |
    dadarśa bhārataṃ sainyaṃ vidhānaṃ viśvakarmaṇaḥ || 2-85-25||

    RMY 2-85-26

    बभूव हि समा भूमिः समन्तात्पञ्चयोजनम् ।
    शाद्वलैर्बहुभिश्छन्ना नीलवैदूर्यसंनिभैः ॥ २-८५-२६॥
    babhūva hi samā bhūmiḥ samantātpañcayojanam |
    śādvalairbahubhiśchannā nīlavaidūryasaṃnibhaiḥ || 2-85-26||

    RMY 2-85-27

    तस्मिन्बिल्वाः कपित्थाश्च पनसा बीजपूरकाः ।
    आमलक्यो बभूवुश्च चूताश्च फलभूषणाः ॥ २-८५-२७॥
    tasminbilvāḥ kapitthāśca panasā bījapūrakāḥ |
    āmalakyo babhūvuśca cūtāśca phalabhūṣaṇāḥ || 2-85-27||

    RMY 2-85-28

    उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च वनं दिव्योपभोगवत् ।
    आजगाम नदी दिव्या तीरजैर्बहुभिर्वृता ॥ २-८५-२८॥
    uttarebhyaḥ kurubhyaśca vanaṃ divyopabhogavat |
    ājagāma nadī divyā tīrajairbahubhirvṛtā || 2-85-28||

    RMY 2-85-29

    चतुःशालानि शुभ्राणि शालाश्च गजवाजिनाम् ।
    हर्म्यप्रासादसंघातास्तोरणानि शुभानि च ॥ २-८५-२९॥
    catuḥśālāni śubhrāṇi śālāśca gajavājinām |
    harmyaprāsādasaṃghātāstoraṇāni śubhāni ca || 2-85-29||

    RMY 2-85-30

    सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम् ।
    शुक्लमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम् ॥ २-८५-३०॥
    sitameghanibhaṃ cāpi rājaveśma sutoraṇam |
    śuklamālyakṛtākāraṃ divyagandhasamukṣitam || 2-85-30||

    RMY 2-85-31

    चतुरस्रमसंबाधं शयनासनयानवत् ।
    दिव्यैः सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत् ॥ २-८५-३१॥
    caturasramasaṃbādhaṃ śayanāsanayānavat |
    divyaiḥ sarvarasairyuktaṃ divyabhojanavastravat || 2-85-31||

    RMY 2-85-32

    उपकल्पित सर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम् ।
    कॢप्तसर्वासनं श्रीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम् ॥ २-८५-३२॥
    upakalpita sarvānnaṃ dhautanirmalabhājanam |
    kḷptasarvāsanaṃ śrīmatsvāstīrṇaśayanottamam || 2-85-32||

    RMY 2-85-33

    प्रविवेश महाबाहुरनुज्ञातो महर्षिणा ।
    वेश्म तद्रत्नसंपूर्णं भरतः कैकयीसुतः ॥ २-८५-३३॥
    praviveśa mahābāhuranujñāto maharṣiṇā |
    veśma tadratnasaṃpūrṇaṃ bharataḥ kaikayīsutaḥ || 2-85-33||

    RMY 2-85-34

    अनुजग्मुश्च तं सर्वे मन्त्रिणः सपुरोहिताः ।
    बभूवुश्च मुदा युक्ता तं दृष्ट्वा वेश्म संविधिम् ॥ २-८५-३४॥
    anujagmuśca taṃ sarve mantriṇaḥ sapurohitāḥ |
    babhūvuśca mudā yuktā taṃ dṛṣṭvā veśma saṃvidhim || 2-85-34||

    RMY 2-85-35

    तत्र राजासनं दिव्यं व्यजनं छत्रमेव च ।
    भरतो मन्त्रिभिः सार्धमभ्यवर्तत राजवत् ॥ २-८५-३५॥
    tatra rājāsanaṃ divyaṃ vyajanaṃ chatrameva ca |
    bharato mantribhiḥ sārdhamabhyavartata rājavat || 2-85-35||

    RMY 2-85-36

    आसनं पूजयामास रामायाभिप्रणम्य च ।
    वालव्यजनमादाय न्यषीदत्सचिवासने ॥ २-८५-३६॥
    āsanaṃ pūjayāmāsa rāmāyābhipraṇamya ca |
    vālavyajanamādāya nyaṣīdatsacivāsane || 2-85-36||

    RMY 2-85-37

    आनुपूर्व्यान्निषेदुश्च सर्वे मन्त्रपुरोहिताः ।
    ततः सेनापतिः पश्चात्प्रशास्ता च निषेदतुः ॥ २-८५-३७॥
    ānupūrvyānniṣeduśca sarve mantrapurohitāḥ |
    tataḥ senāpatiḥ paścātpraśāstā ca niṣedatuḥ || 2-85-37||

    RMY 2-85-38

    ततस्तत्र मुहूर्तेन नद्यः पायसकर्दमाः ।
    उपातिष्ठन्त भरतं भरद्वाजस्य शासनत् ॥ २-८५-३८॥
    tatastatra muhūrtena nadyaḥ pāyasakardamāḥ |
    upātiṣṭhanta bharataṃ bharadvājasya śāsanat || 2-85-38||

    RMY 2-85-39

    तासामुभयतः कूलं पाण्डुमृत्तिकलेपनाः ।
    रम्याश्चावसथा दिव्या ब्रह्मणस्तु प्रसादजाः ॥ २-८५-३९॥
    tāsāmubhayataḥ kūlaṃ pāṇḍumṛttikalepanāḥ |
    ramyāścāvasathā divyā brahmaṇastu prasādajāḥ || 2-85-39||

    RMY 2-85-40

    तेनैव च मुहूर्तेन दिव्याभरणभूषिताः ।
    आगुर्विंशतिसाहस्रा ब्रह्मणा प्रहिताः स्त्रियः ॥ २-८५-४०॥
    tenaiva ca muhūrtena divyābharaṇabhūṣitāḥ |
    āgurviṃśatisāhasrā brahmaṇā prahitāḥ striyaḥ || 2-85-40||

    RMY 2-85-41

    सुवर्णमणिमुक्तेन प्रवालेन च शोभिताः ।
    आगुर्विंशतिसाहस्राः कुबेरप्रहिताः स्त्रियः ॥ २-८५-४१॥
    suvarṇamaṇimuktena pravālena ca śobhitāḥ |
    āgurviṃśatisāhasrāḥ kuberaprahitāḥ striyaḥ || 2-85-41||

    RMY 2-85-42

    याभिर्गृहीतः पुरुषः सोन्माद इव लक्ष्यते ।
    आगुर्विंशतिसाहस्रा नन्दनादप्सरोगणाः ॥ २-८५-४२॥
    yābhirgṛhītaḥ puruṣaḥ sonmāda iva lakṣyate |
    āgurviṃśatisāhasrā nandanādapsarogaṇāḥ || 2-85-42||

    RMY 2-85-43

    नारदस्तुम्बुरुर्गोपः पर्वतः सूर्यवर्चसः ।
    एते गन्धर्वराजानो भरतस्याग्रतो जगुः ॥ २-८५-४३॥
    nāradastumbururgopaḥ parvataḥ sūryavarcasaḥ |
    ete gandharvarājāno bharatasyāgrato jaguḥ || 2-85-43||

    RMY 2-85-44

    अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाथ वामना ।
    उपानृत्यंस्तु भरतं भरद्वाजस्य शासनात् ॥ २-८५-४४॥
    alambusā miśrakeśī puṇḍarīkātha vāmanā |
    upānṛtyaṃstu bharataṃ bharadvājasya śāsanāt || 2-85-44||

    RMY 2-85-45

    यानि माल्यानि देवेषु यानि चैत्ररथे वने ।
    प्रयागे तान्यदृश्यन्त भरद्वाजस्य शासनात् ॥ २-८५-४५॥
    yāni mālyāni deveṣu yāni caitrarathe vane |
    prayāge tānyadṛśyanta bharadvājasya śāsanāt || 2-85-45||

    RMY 2-85-46

    बिल्वा मार्दङ्गिका आसञ्शम्या ग्राहा बिभीतकाः ।
    अश्वत्था नर्तकाश्चासन्भरद्वाजस्य तेजसा ॥ २-८५-४६॥
    bilvā mārdaṅgikā āsañśamyā grāhā bibhītakāḥ |
    aśvatthā nartakāścāsanbharadvājasya tejasā || 2-85-46||

    RMY 2-85-47

    ततः सरलतालाश्च तिलका नक्तमालकाः ।
    प्रहृष्टास्तत्र संपेतुः कुब्जाभूताथ वामनाः ॥ २-८५-४७॥
    tataḥ saralatālāśca tilakā naktamālakāḥ |
    prahṛṣṭāstatra saṃpetuḥ kubjābhūtātha vāmanāḥ || 2-85-47||

    RMY 2-85-48

    शिंशपामलकी जम्बूर्याश्चान्याः कानने लताः ।
    प्रमदा विग्रहं कृत्वा भरद्वाजाश्रमेऽवसन् ॥ २-८५-४८॥
    śiṃśapāmalakī jambūryāścānyāḥ kānane latāḥ |
    pramadā vigrahaṃ kṛtvā bharadvājāśrame'vasan || 2-85-48||

    RMY 2-85-49

    सुरां सुरापाः पिबत पायसं च बुभुक्शिताः ।
    मांसनि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्तां यावदिच्छथ ॥ २-८५-४९॥
    surāṃ surāpāḥ pibata pāyasaṃ ca bubhukśitāḥ |
    māṃsani ca sumedhyāni bhakṣyantāṃ yāvadicchatha || 2-85-49||

    RMY 2-85-50

    उत्साद्य स्नापयन्ति स्म नदीतीरेषु वल्गुषु ।
    अप्येकमेकं पुरुषं प्रमदाः सत्प चाष्ट च ॥ २-८५-५०॥
    utsādya snāpayanti sma nadītīreṣu valguṣu |
    apyekamekaṃ puruṣaṃ pramadāḥ satpa cāṣṭa ca || 2-85-50||

    RMY 2-85-51

    संवहन्त्यः समापेतुर्नार्यो रुचिरलोचनाः ।
    परिमृज्य तथान्योन्यं पाययन्ति वराङ्गनाः ॥ २-८५-५१॥
    saṃvahantyaḥ samāpeturnāryo ruciralocanāḥ |
    parimṛjya tathānyonyaṃ pāyayanti varāṅganāḥ || 2-85-51||

    RMY 2-85-52

    हयान्गजान्खरानुष्ट्रांस्तथैव सुरभेः सुतान् ।
    इक्षूंश्च मधुजालांश्च भोजयन्ति स्म वाहनान् ।
    इक्ष्वाकुवरयोधानां चोदयन्तो महाबलाः ॥ २-८५-५२॥
    hayāngajānkharānuṣṭrāṃstathaiva surabheḥ sutān |
    ikṣūṃśca madhujālāṃśca bhojayanti sma vāhanān |
    ikṣvākuvarayodhānāṃ codayanto mahābalāḥ || 2-85-52||

    RMY 2-85-53

    नाश्वबन्धोऽश्वमाजानान्न गजं कुञ्जरग्रहः ।
    मत्तप्रमत्तमुदिता चमूः सा तत्र संबभौ ॥ २-८५-५३॥
    nāśvabandho'śvamājānānna gajaṃ kuñjaragrahaḥ |
    mattapramattamuditā camūḥ sā tatra saṃbabhau || 2-85-53||

    RMY 2-85-54

    तर्पिता सर्वकामैस्ते रक्तचन्दनरूषिताः ।
    अप्सरोगणसंयुक्ताः सैन्या वाचमुदैरयन् ॥ २-८५-५४॥
    tarpitā sarvakāmaiste raktacandanarūṣitāḥ |
    apsarogaṇasaṃyuktāḥ sainyā vācamudairayan || 2-85-54||

    RMY 2-85-55

    नैवायोध्यां गमिष्यामो न गमिष्याम दण्डकान् ।
    कुशलं भरतस्यास्तु रामस्यास्तु तथा सुखम् ॥ २-८५-५५॥
    naivāyodhyāṃ gamiṣyāmo na gamiṣyāma daṇḍakān |
    kuśalaṃ bharatasyāstu rāmasyāstu tathā sukham || 2-85-55||

    RMY 2-85-56

    इति पादातयोधाश्च हस्त्यश्वारोहबन्धकाः ।
    अनाथास्तं विधिं लब्ध्वा वाचमेतामुदैरयन् ॥ २-८५-५६॥
    iti pādātayodhāśca hastyaśvārohabandhakāḥ |
    anāthāstaṃ vidhiṃ labdhvā vācametāmudairayan || 2-85-56||

    RMY 2-85-57

    संप्रहृष्टा विनेदुस्ते नरास्तत्र सहस्रशः ।
    भरतस्यानुयातारः स्वर्गेऽयमिति चाब्रुवन् ॥ २-८५-५७॥
    saṃprahṛṣṭā vineduste narāstatra sahasraśaḥ |
    bharatasyānuyātāraḥ svarge'yamiti cābruvan || 2-85-57||

    RMY 2-85-58

    ततो भुक्तवतां तेषां तदन्नममृतोपमम् ।
    दिव्यानुद्वीक्ष्य भक्ष्यांस्तानभवद्भक्षणे मतिः ॥ २-८५-५८॥
    tato bhuktavatāṃ teṣāṃ tadannamamṛtopamam |
    divyānudvīkṣya bhakṣyāṃstānabhavadbhakṣaṇe matiḥ || 2-85-58||

    RMY 2-85-59

    प्रेष्याश्चेट्यश्च वध्वश्च बलस्थाश्चापि सर्वशः ।
    बभूवुस्ते भृशं तृप्ताः सर्वे चाहतवाससः ॥ २-८५-५९॥
    preṣyāśceṭyaśca vadhvaśca balasthāścāpi sarvaśaḥ |
    babhūvuste bhṛśaṃ tṛptāḥ sarve cāhatavāsasaḥ || 2-85-59||

    RMY 2-85-60

    कुञ्जराश्च खरोष्ट्रश्च गोऽश्वाश्च मृगपक्षिणः ।
    बभूवुः सुभृतास्तत्र नान्यो ह्यन्यमकल्पयत् ॥ २-८५-६०॥
    kuñjarāśca kharoṣṭraśca go'śvāśca mṛgapakṣiṇaḥ |
    babhūvuḥ subhṛtāstatra nānyo hyanyamakalpayat || 2-85-60||

    RMY 2-85-61

    नाशुक्लवासास्तत्रासीत्क्षुधितो मलिनोऽपि वा ।
    रजसा ध्वस्तकेशो वा नरः कश्चिददृश्यत ॥ २-८५-६१॥
    nāśuklavāsāstatrāsītkṣudhito malino'pi vā |
    rajasā dhvastakeśo vā naraḥ kaścidadṛśyata || 2-85-61||

    RMY 2-85-62

    आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरसंचयैः ।
    फलनिर्यूहसंसिद्धैः सूपैर्गन्धरसान्वितैः ॥ २-८५-६२॥
    ājaiścāpi ca vārāhairniṣṭhānavarasaṃcayaiḥ |
    phalaniryūhasaṃsiddhaiḥ sūpairgandharasānvitaiḥ || 2-85-62||

    RMY 2-85-63

    पुष्पध्वजवतीः पूर्णाः शुक्लस्यान्नस्य चाभितः ।
    ददृशुर्विस्मितास्तत्र नरा लौहीः सहस्रशः ॥ २-८५-६३॥
    puṣpadhvajavatīḥ pūrṇāḥ śuklasyānnasya cābhitaḥ |
    dadṛśurvismitāstatra narā lauhīḥ sahasraśaḥ || 2-85-63||

    RMY 2-85-64

    बभूवुर्वनपार्श्वेषु कूपाः पायसकर्दमाः ।
    ताश्च कामदुघा गावो द्रुमाश्चासन्मधुश्च्युतः ॥ २-८५-६४॥
    babhūvurvanapārśveṣu kūpāḥ pāyasakardamāḥ |
    tāśca kāmadughā gāvo drumāścāsanmadhuścyutaḥ || 2-85-64||

    RMY 2-85-65

    वाप्यो मैरेयपूर्णाश्च मृष्टमांसचयैर्वृताः ।
    प्रतप्तपिठरैश्चापि मार्गमायूरकौक्कुटैः ॥ २-८५-६५॥
    vāpyo maireyapūrṇāśca mṛṣṭamāṃsacayairvṛtāḥ |
    prataptapiṭharaiścāpi mārgamāyūrakaukkuṭaiḥ || 2-85-65||

    RMY 2-85-66

    पात्रीणां च सहस्राणि शातकुम्भमयानि च ।
    स्थाल्यः कुम्भ्यः करम्भ्यश्च दधिपूर्णाः सुसंस्कृताः ।
    यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः ॥ २-८५-६६॥
    pātrīṇāṃ ca sahasrāṇi śātakumbhamayāni ca |
    sthālyaḥ kumbhyaḥ karambhyaśca dadhipūrṇāḥ susaṃskṛtāḥ |
    yauvanasthasya gaurasya kapitthasya sugandhinaḥ || 2-85-66||

    RMY 2-85-67

    ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नः श्वेतस्य चापरे ।
    बभूवुः पायसस्यान्ते शर्करायाश्च संचयाः ॥ २-८५-६७॥
    hradāḥ pūrṇā rasālasya dadhnaḥ śvetasya cāpare |
    babhūvuḥ pāyasasyānte śarkarāyāśca saṃcayāḥ || 2-85-67||

    RMY 2-85-68

    कल्कांश्चूर्णकषायांश्च स्नानानि विविधानि च ।
    ददृशुर्भाजनस्थानि तीर्थेषु सरितां नराः ॥ २-८५-६८॥
    kalkāṃścūrṇakaṣāyāṃśca snānāni vividhāni ca |
    dadṛśurbhājanasthāni tīrtheṣu saritāṃ narāḥ || 2-85-68||

    RMY 2-85-69

    शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसंचयान् ।
    शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः ॥ २-८५-६९॥
    śuklānaṃśumataścāpi dantadhāvanasaṃcayān |
    śuklāṃścandanakalkāṃśca samudgeṣvavatiṣṭhataḥ || 2-85-69||

    RMY 2-85-70

    दर्पणान्परिमृष्टांश्च वाससां चापि संचयान् ।
    पादुकोपानहां चैव युग्मान्यत्र सहस्रशः ॥ २-८५-७०॥
    darpaṇānparimṛṣṭāṃśca vāsasāṃ cāpi saṃcayān |
    pādukopānahāṃ caiva yugmānyatra sahasraśaḥ || 2-85-70||

    RMY 2-85-71

    आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चांश्छत्राणि च धनूंषि च ।
    मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च ॥ २-८५-७१॥
    āñjanīḥ kaṅkatānkūrcāṃśchatrāṇi ca dhanūṃṣi ca |
    marmatrāṇāni citrāṇi śayanānyāsanāni ca || 2-85-71||

    RMY 2-85-72

    प्रतिपानह्रदान्पूर्णान्खरोष्ट्रगजवाजिनाम् ।
    अवगाह्य सुतीर्थांश्च ह्रदान्सोत्पल पुष्करान् ॥ २-८५-७२॥
    pratipānahradānpūrṇānkharoṣṭragajavājinām |
    avagāhya sutīrthāṃśca hradānsotpala puṣkarān || 2-85-72||

    RMY 2-85-73

    नीलवैदूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससंचयान् ।
    निर्वापार्थं पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः ॥ २-८५-७३॥
    nīlavaidūryavarṇāṃśca mṛdūnyavasasaṃcayān |
    nirvāpārthaṃ paśūnāṃ te dadṛśustatra sarvaśaḥ || 2-85-73||

    RMY 2-85-74

    व्यस्मयन्त मनुष्यास्ते स्वप्नकल्पं तदद्भुतम् ।
    दृष्ट्वातिथ्यं कृतं तादृग्भरतस्य महर्षिणा ॥ २-८५-७४॥
    vyasmayanta manuṣyāste svapnakalpaṃ tadadbhutam |
    dṛṣṭvātithyaṃ kṛtaṃ tādṛgbharatasya maharṣiṇā || 2-85-74||

    RMY 2-85-75

    इत्येवं रममाणानां देवानामिव नन्दने ।
    भरद्वाजाश्रमे रम्ये सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत ॥ २-८५-७५॥
    ityevaṃ ramamāṇānāṃ devānāmiva nandane |
    bharadvājāśrame ramye sā rātrirvyatyavartata || 2-85-75||

    RMY 2-85-76

    प्रतिजग्मुश्च ता नद्यो गन्धर्वाश्च यथागतम् ।
    भरद्वाजमनुज्ञाप्य ताश्च सर्वा वराङ्गनाः ॥ २-८५-७६॥
    pratijagmuśca tā nadyo gandharvāśca yathāgatam |
    bharadvājamanujñāpya tāśca sarvā varāṅganāḥ || 2-85-76||

    RMY 2-85-77

    तथैव मत्ता मदिरोत्कटा नरास्तथैव दिव्यागुरुचन्दनोक्षिताः ।
    तथैव दिव्या विविधाः स्रगुत्तमाः पृथक्प्रकीर्णा मनुजैः प्रमर्दिताः ॥ २-८५-७७॥
    tathaiva mattā madirotkaṭā narāstathaiva divyāgurucandanokṣitāḥ |
    tathaiva divyā vividhāḥ sraguttamāḥ pṛthakprakīrṇā manujaiḥ pramarditāḥ || 2-85-77||

    Sarga: 86/111 (36)

    RMY 2-86-1

    ततस्तां रजनीमुष्य भरतः सपरिच्छदः ।
    कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह ॥ २-८६-१॥
    tatastāṃ rajanīmuṣya bharataḥ saparicchadaḥ |
    kṛtātithyo bharadvājaṃ kāmādabhijagāma ha || 2-86-1||

    RMY 2-86-2

    तमृषिः पुरुषव्याघ्रं प्रेक्ष्य प्राञ्जलिमागतम् ।
    हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजोऽभ्यभाषत ॥ २-८६-२॥
    tamṛṣiḥ puruṣavyāghraṃ prekṣya prāñjalimāgatam |
    hutāgnihotro bharataṃ bharadvājo'bhyabhāṣata || 2-86-2||

    RMY 2-86-3

    कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता ।
    समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ ॥ २-८६-३॥
    kaccidatra sukhā rātristavāsmadviṣaye gatā |
    samagraste janaḥ kaccidātithye śaṃsa me'nagha || 2-86-3||

    RMY 2-86-4

    तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतोऽभिप्रणम्य च ।
    आश्रमादभिनिष्क्रन्तमृषिमुत्तम तेजसं ॥ २-८६-४॥
    tamuvācāñjaliṃ kṛtvā bharato'bhipraṇamya ca |
    āśramādabhiniṣkrantamṛṣimuttama tejasaṃ || 2-86-4||

    RMY 2-86-5

    सुखोषितोऽस्मि भगवन्समग्रबलवाहनः ।
    तर्पितः सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया ॥ २-८६-५॥
    sukhoṣito'smi bhagavansamagrabalavāhanaḥ |
    tarpitaḥ sarvakāmaiśca sāmātyo balavattvayā || 2-86-5||

    RMY 2-86-6

    अपेतक्लमसंतापाः सुभक्ष्याः सुप्रतिश्रयाः ।
    अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः ॥ २-८६-६॥
    apetaklamasaṃtāpāḥ subhakṣyāḥ supratiśrayāḥ |
    api preṣyānupādāya sarve sma susukhoṣitāḥ || 2-86-6||

    RMY 2-86-7

    आमन्त्रयेऽहं भगवन्कामं त्वामृषिसत्तम ।
    समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैरेणेक्षस्व चक्षुषा ॥ २-८६-७॥
    āmantraye'haṃ bhagavankāmaṃ tvāmṛṣisattama |
    samīpaṃ prasthitaṃ bhrāturmaireṇekṣasva cakṣuṣā || 2-86-7||

    RMY 2-86-8

    आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः ।
    आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे ॥ २-८६-८॥
    āśramaṃ tasya dharmajña dhārmikasya mahātmanaḥ |
    ācakṣva katamo mārgaḥ kiyāniti ca śaṃsa me || 2-86-8||

    RMY 2-86-9

    इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसं ।
    प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः ॥ २-८६-९॥
    iti pṛṣṭastu bharataṃ bhrātṛdarśanalālasaṃ |
    pratyuvāca mahātejā bharadvājo mahātapāḥ || 2-86-9||

    RMY 2-86-10

    भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने ।
    चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्दरकाननः ॥ २-८६-१०॥
    bharatārdhatṛtīyeṣu yojaneṣvajane vane |
    citrakūṭo giristatra ramyanirdarakānanaḥ || 2-86-10||

    RMY 2-86-11

    उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी ।
    पुष्पितद्रुमसंछन्ना रम्यपुष्पितकानना ॥ २-८६-११॥
    uttaraṃ pārśvamāsādya tasya mandākinī nadī |
    puṣpitadrumasaṃchannā ramyapuṣpitakānanā || 2-86-11||

    RMY 2-86-12

    अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वतः ।
    ततो पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम् ॥ २-८६-१२॥
    anantaraṃ tatsaritaścitrakūṭaśca parvataḥ |
    tato parṇakuṭī tāta tatra tau vasato dhruvam || 2-86-12||

    RMY 2-86-13

    दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव च ।
    गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते ।
    वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम् ॥ २-८६-१३॥
    dakṣiṇenaiva mārgeṇa savyadakṣiṇameva ca |
    gajavājirathākīrṇāṃ vāhinīṃ vāhinīpate |
    vāhayasva mahābhāga tato drakṣyasi rāghavam || 2-86-13||

    RMY 2-86-14

    प्रयाणमिति च श्रुत्वा राजराजस्य योषितः ।
    हित्वा यानानि यानार्हा ब्राह्मणं पर्यवारयन् ॥ २-८६-१४॥
    prayāṇamiti ca śrutvā rājarājasya yoṣitaḥ |
    hitvā yānāni yānārhā brāhmaṇaṃ paryavārayan || 2-86-14||

    RMY 2-86-15

    वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमन्त्रिया ।
    कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः ॥ २-८६-१५॥
    vepamānā kṛśā dīnā saha devyā sumantriyā |
    kausalyā tatra jagrāha karābhyāṃ caraṇau muneḥ || 2-86-15||

    RMY 2-86-16

    असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता ।
    कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा ॥ २-८६-१६॥
    asamṛddhena kāmena sarvalokasya garhitā |
    kaikeyī tasya jagrāha caraṇau savyapatrapā || 2-86-16||

    RMY 2-86-17

    तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम् ।
    अदूराद्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा ॥ २-८६-१७॥
    taṃ pradakṣiṇamāgamya bhagavantaṃ mahāmunim |
    adūrādbharatasyaiva tasthau dīnamanāstadā || 2-86-17||

    RMY 2-86-18

    ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः ।
    विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मातॄणां तव राघव ॥ २-८६-१८॥
    tataḥ papraccha bharataṃ bharadvājo dṛḍhavrataḥ |
    viśeṣaṃ jñātumicchāmi mātṝṇāṃ tava rāghava || 2-86-18||

    RMY 2-86-19

    एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धार्मिकः ।
    उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः ॥ २-८६-१९॥
    evamuktastu bharato bharadvājena dhārmikaḥ |
    uvāca prāñjalirbhūtvā vākyaṃ vacanakovidaḥ || 2-86-19||

    RMY 2-86-20

    यामिमां भगवन्दीनां शोकानशनकर्शिताम् ।
    पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि ॥ २-८६-२०॥
    yāmimāṃ bhagavandīnāṃ śokānaśanakarśitām |
    piturhi mahiṣīṃ devīṃ devatāmiva paśyasi || 2-86-20||

    RMY 2-86-21

    एषा तं पुरुषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम् ।
    कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा ॥ २-८६-२१॥
    eṣā taṃ puruṣavyāghraṃ siṃhavikrāntagāminam |
    kausalyā suṣuve rāmaṃ dhātāramaditiryathā || 2-86-21||

    RMY 2-86-22

    अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः ।
    कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे ॥ २-८६-२२॥
    asyā vāmabhujaṃ śliṣṭā yaiṣā tiṣṭhati durmanāḥ |
    karṇikārasya śākheva śīrṇapuṣpā vanāntare || 2-86-22||

    RMY 2-86-23

    एतस्यास्तौ सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ ।
    उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ ॥ २-८६-२३॥
    etasyāstau sutau devyāḥ kumārau devavarṇinau |
    ubhau lakṣmaṇaśatrughnau vīrau satyaparākramau || 2-86-23||

    RMY 2-86-24

    यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ ।
    राजा पुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः ॥ २-८६-२४॥
    yasyāḥ kṛte naravyāghrau jīvanāśamito gatau |
    rājā putravihīnaśca svargaṃ daśaratho gataḥ || 2-86-24||

    RMY 2-86-25

    ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यरूपिणीम् ।
    ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम् ।
    यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः ॥ २-८६-२५॥
    aiśvaryakāmāṃ kaikeyīmanāryāmāryarūpiṇīm |
    mamaitāṃ mātaraṃ viddhi nṛśaṃsāṃ pāpaniścayām |
    yatomūlaṃ hi paśyāmi vyasanaṃ mahadātmanaḥ || 2-86-25||

    RMY 2-86-26

    इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा ।
    स निशश्वास ताम्राक्षो क्रुद्धो नाग इवासकृत् ॥ २-८६-२६॥
    ityuktvā naraśārdūlo bāṣpagadgadayā girā |
    sa niśaśvāsa tāmrākṣo kruddho nāga ivāsakṛt || 2-86-26||

    RMY 2-86-27

    भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तदा ।
    प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत् ॥ २-८६-२७॥
    bharadvājo maharṣistaṃ bruvantaṃ bharataṃ tadā |
    pratyuvāca mahābuddhiridaṃ vacanamarthavat || 2-86-27||

    RMY 2-86-28

    न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया ।
    रामप्रव्राजनं ह्येतत्सुखोदर्कं भविष्यति ॥ २-८६-२८॥
    na doṣeṇāvagantavyā kaikeyī bharata tvayā |
    rāmapravrājanaṃ hyetatsukhodarkaṃ bhaviṣyati || 2-86-28||

    RMY 2-86-29

    अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् ।
    आमन्त्र्य भरतः सैन्यं युज्यतामित्यचोदयत् ॥ २-८६-२९॥
    abhivādya tu saṃsiddhaḥ kṛtvā cainaṃ pradakṣiṇam |
    āmantrya bharataḥ sainyaṃ yujyatāmityacodayat || 2-86-29||

    RMY 2-86-30

    ततो वाजिरथान्युक्त्वा दिव्यान्हेमपरिष्क्रितान् ।
    अध्यारोहत्प्रयाणार्थी बहून्बहुविधो जनः ॥ २-८६-३०॥
    tato vājirathānyuktvā divyānhemapariṣkritān |
    adhyārohatprayāṇārthī bahūnbahuvidho janaḥ || 2-86-30||

    RMY 2-86-31

    गजकन्यागजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः ।
    जीमूता इव घर्मान्ते सघोषाः संप्रतस्थिरे ॥ २-८६-३१॥
    gajakanyāgajāścaiva hemakakṣyāḥ patākinaḥ |
    jīmūtā iva gharmānte saghoṣāḥ saṃpratasthire || 2-86-31||

    RMY 2-86-32

    विविधान्यपि यानानि महानि च लघूनि च ।
    प्रययुः सुमहार्हाणि पादैरेव पदातयः ॥ २-८६-३२॥
    vividhānyapi yānāni mahāni ca laghūni ca |
    prayayuḥ sumahārhāṇi pādaireva padātayaḥ || 2-86-32||

    RMY 2-86-33

    अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः ।
    रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा ॥ २-८६-३३॥
    atha yānapravekaistu kausalyāpramukhāḥ striyaḥ |
    rāmadarśanakāṅkṣiṇyaḥ prayayurmuditāstadā || 2-86-33||

    RMY 2-86-34

    स चार्कतरुणाभासां नियुक्तां शिबिकां शुभाम् ।
    आस्थाय प्रययौ श्रीमान्भरतः सपरिच्छदः ॥ २-८६-३४॥
    sa cārkataruṇābhāsāṃ niyuktāṃ śibikāṃ śubhām |
    āsthāya prayayau śrīmānbharataḥ saparicchadaḥ || 2-86-34||

    RMY 2-86-35

    सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला ।
    दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः ।
    वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः ॥ २-८६-३५॥
    sā prayātā mahāsenā gajavājirathākulā |
    dakṣiṇāṃ diśamāvṛtya mahāmegha ivotthitaḥ |
    vanāni tu vyatikramya juṣṭāni mṛgapakṣibhiḥ || 2-86-35||

    RMY 2-86-36

    सा संप्रहृष्टद्विपवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसंघान् ।
    महद्वनं तत्प्रविगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र ॥ २-८६-३६॥
    sā saṃprahṛṣṭadvipavājiyodhā vitrāsayantī mṛgapakṣisaṃghān |
    mahadvanaṃ tatpravigāhamānā rarāja senā bharatasya tatra || 2-86-36||

    Sarga: 87/111 (27)

    RMY 2-87-1

    तया महत्या यायिन्या ध्वजिन्या वनवासिनः ।
    अर्दिता यूथपा मत्ताः सयूथाः संप्रदुद्रुवुः ॥ २-८७-१॥
    tayā mahatyā yāyinyā dhvajinyā vanavāsinaḥ |
    arditā yūthapā mattāḥ sayūthāḥ saṃpradudruvuḥ || 2-87-1||

    RMY 2-87-2

    ऋक्षाः पृषतसंघाश्च रुरवश्च समन्ततः ।
    दृश्यन्ते वनराजीषु गिरिष्वपि नदीषु च ॥ २-८७-२॥
    ṛkṣāḥ pṛṣatasaṃghāśca ruravaśca samantataḥ |
    dṛśyante vanarājīṣu giriṣvapi nadīṣu ca || 2-87-2||

    RMY 2-87-3

    स संप्रतस्थे धर्मात्मा प्रीतो दशरथात्मजः ।
    वृतो महत्या नादिन्या सेनया चतुरङ्गया ॥ २-८७-३॥
    sa saṃpratasthe dharmātmā prīto daśarathātmajaḥ |
    vṛto mahatyā nādinyā senayā caturaṅgayā || 2-87-3||

    RMY 2-87-4

    सागरौघनिभा सेना भरतस्य महात्मनः ।
    महीं संछादयामास प्रावृषि द्यामिवाम्बुदः ॥ २-८७-४॥
    sāgaraughanibhā senā bharatasya mahātmanaḥ |
    mahīṃ saṃchādayāmāsa prāvṛṣi dyāmivāmbudaḥ || 2-87-4||

    RMY 2-87-5

    तुरंगौघैरवतता वारणैश्च महाजवैः ।
    अनालक्ष्या चिरं कालं तस्मिन्काले बभूव भूः ॥ २-८७-५॥
    turaṃgaughairavatatā vāraṇaiśca mahājavaiḥ |
    anālakṣyā ciraṃ kālaṃ tasminkāle babhūva bhūḥ || 2-87-5||

    RMY 2-87-6

    स यात्वा दूरमध्वानं सुपरिश्रान्त वाहनः ।
    उवाच भरतः श्रीमान्वसिष्ठं मन्त्रिणां वरम् ॥ २-८७-६॥
    sa yātvā dūramadhvānaṃ supariśrānta vāhanaḥ |
    uvāca bharataḥ śrīmānvasiṣṭhaṃ mantriṇāṃ varam || 2-87-6||

    RMY 2-87-7

    यादृशं लक्ष्यते रूपं यथा चैव श्रुतं मया ।
    व्यक्तं प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत् ॥ २-८७-७॥
    yādṛśaṃ lakṣyate rūpaṃ yathā caiva śrutaṃ mayā |
    vyaktaṃ prāptāḥ sma taṃ deśaṃ bharadvājo yamabravīt || 2-87-7||

    RMY 2-87-8

    अयं गिरिश्चित्रकूटस्तथा मन्दाकिनी नदी ।
    एतत्प्रकाशते दूरान्नीलमेघनिभं वनम् ॥ २-८७-८॥
    ayaṃ giriścitrakūṭastathā mandākinī nadī |
    etatprakāśate dūrānnīlameghanibhaṃ vanam || 2-87-8||

    RMY 2-87-9

    गिरेः सानूनि रम्याणि चित्रकूटस्य संप्रति ।
    वारणैरवमृद्यन्ते मामकैः पर्वतोपमैः ॥ २-८७-९॥
    gireḥ sānūni ramyāṇi citrakūṭasya saṃprati |
    vāraṇairavamṛdyante māmakaiḥ parvatopamaiḥ || 2-87-9||

    RMY 2-87-10

    मुञ्चन्ति कुसुमान्येते नगाः पर्वतसानुषु ।
    नीला इवातपापाये तोयं तोयधरा घनाः ॥ २-८७-१०॥
    muñcanti kusumānyete nagāḥ parvatasānuṣu |
    nīlā ivātapāpāye toyaṃ toyadharā ghanāḥ || 2-87-10||

    RMY 2-87-11

    किन्नराचरितोद्देशं पश्य शत्रुघ्न पर्वतम् ।
    हयैः समन्तादाकीर्णं मकरैरिव सागरम् ॥ २-८७-११॥
    kinnarācaritoddeśaṃ paśya śatrughna parvatam |
    hayaiḥ samantādākīrṇaṃ makarairiva sāgaram || 2-87-11||

    RMY 2-87-12

    एते मृगगणा भान्ति शीघ्रवेगाः प्रचोदिताः ।
    वायुप्रविद्धाः शरदि मेघराज्य इवाम्बरे ॥ २-८७-१२॥
    ete mṛgagaṇā bhānti śīghravegāḥ pracoditāḥ |
    vāyupraviddhāḥ śaradi megharājya ivāmbare || 2-87-12||

    RMY 2-87-13

    कुर्वन्ति कुसुमापीडाञ्शिरःसु सुरभीनमी ।
    मेघप्रकाशैः फलकैर्दाक्षिणात्या यथा नराः ॥ २-८७-१३॥
    kurvanti kusumāpīḍāñśiraḥsu surabhīnamī |
    meghaprakāśaiḥ phalakairdākṣiṇātyā yathā narāḥ || 2-87-13||

    RMY 2-87-14

    निष्कूजमिव भूत्वेदं वनं घोरप्रदर्शनम् ।
    अयोध्येव जनाकीर्णा संप्रति प्रतिभाति मा ॥ २-८७-१४॥
    niṣkūjamiva bhūtvedaṃ vanaṃ ghorapradarśanam |
    ayodhyeva janākīrṇā saṃprati pratibhāti mā || 2-87-14||

    RMY 2-87-15

    खुरैरुदीरितो रेणुर्दिवं प्रच्छाद्य तिष्ठति ।
    तं वहत्यनिलः शीघ्रं कुर्वन्निव मम प्रियम् ॥ २-८७-१५॥
    khurairudīrito reṇurdivaṃ pracchādya tiṣṭhati |
    taṃ vahatyanilaḥ śīghraṃ kurvanniva mama priyam || 2-87-15||

    RMY 2-87-16

    स्यन्दनांस्तुरगोपेतान्सूतमुख्यैरधिष्ठितान् ।
    एतान्संपततः शीघ्रं पश्य शत्रुघ्न कानने ॥ २-८७-१६॥
    syandanāṃsturagopetānsūtamukhyairadhiṣṭhitān |
    etānsaṃpatataḥ śīghraṃ paśya śatrughna kānane || 2-87-16||

    RMY 2-87-17

    एतान्वित्रासितान्पश्य बर्हिणः प्रियदर्शनान् ।
    एतमाविशतः शैलमधिवासं पतत्रिणाम् ॥ २-८७-१७॥
    etānvitrāsitānpaśya barhiṇaḥ priyadarśanān |
    etamāviśataḥ śailamadhivāsaṃ patatriṇām || 2-87-17||

    RMY 2-87-18

    अतिमात्रमयं देशो मनोज्ञः प्रतिभाति मा ।
    तापसानां निवासोऽयं व्यक्तं स्वर्गपथो यथा ॥ २-८७-१८॥
    atimātramayaṃ deśo manojñaḥ pratibhāti mā |
    tāpasānāṃ nivāso'yaṃ vyaktaṃ svargapatho yathā || 2-87-18||

    RMY 2-87-19

    मृगा मृगीभिः सहिता बहवः पृषता वने ।
    मनोज्ञ रूपा लक्ष्यन्ते कुसुमैरिव चित्रितः ॥ २-८७-१९॥
    mṛgā mṛgībhiḥ sahitā bahavaḥ pṛṣatā vane |
    manojña rūpā lakṣyante kusumairiva citritaḥ || 2-87-19||

    RMY 2-87-20

    साधु सैन्याः प्रतिष्ठन्तां विचिन्वन्तु च काननम् ।
    यथा तौ पुरुषव्याघ्रौ दृश्येते रामलक्ष्मणौ ॥ २-८७-२०॥
    sādhu sainyāḥ pratiṣṭhantāṃ vicinvantu ca kānanam |
    yathā tau puruṣavyāghrau dṛśyete rāmalakṣmaṇau || 2-87-20||

    RMY 2-87-21

    भरतस्य वचः श्रुत्वा पुरुषाः शस्त्रपाणयः ।
    विविशुस्तद्वनं शूरा धूमं च ददृशुस्ततः ॥ २-८७-२१॥
    bharatasya vacaḥ śrutvā puruṣāḥ śastrapāṇayaḥ |
    viviśustadvanaṃ śūrā dhūmaṃ ca dadṛśustataḥ || 2-87-21||

    RMY 2-87-22

    ते समालोक्य धूमाग्रमूचुर्भरतमागताः ।
    नामनुष्ये भवत्यग्निर्व्यक्तमत्रैव राघवौ ॥ २-८७-२२॥
    te samālokya dhūmāgramūcurbharatamāgatāḥ |
    nāmanuṣye bhavatyagnirvyaktamatraiva rāghavau || 2-87-22||

    RMY 2-87-23

    अथ नात्र नरव्याघ्रौ राजपुत्रौ परंतपौ ।
    अन्ये रामोपमाः सन्ति व्यक्तमत्र तपस्विनः ॥ २-८७-२३॥
    atha nātra naravyāghrau rājaputrau paraṃtapau |
    anye rāmopamāḥ santi vyaktamatra tapasvinaḥ || 2-87-23||

    RMY 2-87-24

    तच्छ्रुत्वा भरतस्तेषां वचनं साधु संमतम् ।
    सैन्यानुवाच सर्वांस्तानमित्रबलमर्दनः ॥ २-८७-२४॥
    tacchrutvā bharatasteṣāṃ vacanaṃ sādhu saṃmatam |
    sainyānuvāca sarvāṃstānamitrabalamardanaḥ || 2-87-24||

    RMY 2-87-25

    यत्ता भवन्तस्तिष्ठन्तु नेतो गन्तव्यमग्रतः ।
    अहमेव गमिष्यामि सुमन्त्रो गुरुरेव च ॥ २-८७-२५॥
    yattā bhavantastiṣṭhantu neto gantavyamagrataḥ |
    ahameva gamiṣyāmi sumantro gurureva ca || 2-87-25||

    RMY 2-87-26

    एवमुक्तास्ततः सर्वे तत्र तस्थुः समन्ततः ।
    भरतो यत्र धूमाग्रं तत्र दृष्टिं समादधत् ॥ २-८७-२६॥
    evamuktāstataḥ sarve tatra tasthuḥ samantataḥ |
    bharato yatra dhūmāgraṃ tatra dṛṣṭiṃ samādadhat || 2-87-26||

    RMY 2-87-27

    व्यवस्थिता या भरतेन सा चमूर्निरीक्षमाणापि च धूममग्रतः ।
    बभूव हृष्टा नचिरेण जानती प्रियस्य रामस्य समागमं तदा ॥ २-८७-२७॥
    vyavasthitā yā bharatena sā camūrnirīkṣamāṇāpi ca dhūmamagrataḥ |
    babhūva hṛṣṭā nacireṇa jānatī priyasya rāmasya samāgamaṃ tadā || 2-87-27||

    Sarga: 88/111 (27)

    RMY 2-88-1

    दीर्घकालोषितस्तस्मिन्गिरौ गिरिवनप्रियः ।
    विदेह्याः प्रियमाकाङ्क्षन्स्वं च चित्तं विलोभयन् ॥ २-८८-१॥
    dīrghakāloṣitastasmingirau girivanapriyaḥ |
    videhyāḥ priyamākāṅkṣansvaṃ ca cittaṃ vilobhayan || 2-88-1||

    RMY 2-88-2

    अथ दाशरथिश्चित्रं चित्रकूटमदर्शयत् ।
    भार्याममरसंकाशः शचीमिव पुरंदरः ॥ २-८८-२॥
    atha dāśarathiścitraṃ citrakūṭamadarśayat |
    bhāryāmamarasaṃkāśaḥ śacīmiva puraṃdaraḥ || 2-88-2||

    RMY 2-88-3

    न राज्याद्भ्रंशनं भद्रे न सुहृद्भिर्विनाभवः ।
    मनो मे बाधते दृष्ट्वा रमणीयमिमं गिरिम् ॥ २-८८-३॥
    na rājyādbhraṃśanaṃ bhadre na suhṛdbhirvinābhavaḥ |
    mano me bādhate dṛṣṭvā ramaṇīyamimaṃ girim || 2-88-3||

    RMY 2-88-4

    पश्येममचलं भद्रे नानाद्विजगणायुतम् ।
    शिखरैः खमिवोद्विद्धैर्धातुमद्भिर्विभूषितम् ॥ २-८८-४॥
    paśyemamacalaṃ bhadre nānādvijagaṇāyutam |
    śikharaiḥ khamivodviddhairdhātumadbhirvibhūṣitam || 2-88-4||

    RMY 2-88-5

    केचिद्रजतसंकाशाः केचित्क्षतजसंनिभाः ।
    पीतमाञ्जिष्ठवर्णाश्च केचिन्मणिवरप्रभाः ॥ २-८८-५॥
    kecidrajatasaṃkāśāḥ kecitkṣatajasaṃnibhāḥ |
    pītamāñjiṣṭhavarṇāśca kecinmaṇivaraprabhāḥ || 2-88-5||

    RMY 2-88-6

    पुष्यार्ककेतुकाभाश्च केचिज्ज्योती रसप्रभाः ।
    विराजन्तेऽचलेन्द्रस्य देशा धातुविभूषिताः ॥ २-८८-६॥
    puṣyārkaketukābhāśca kecijjyotī rasaprabhāḥ |
    virājante'calendrasya deśā dhātuvibhūṣitāḥ || 2-88-6||

    RMY 2-88-7

    नानामृगगणद्वीपितरक्ष्वृक्षगणैर्वृतः ।
    अदुष्टैर्भात्ययं शैलो बहुपक्षिसमाकुलः ॥ २-८८-७॥
    nānāmṛgagaṇadvīpitarakṣvṛkṣagaṇairvṛtaḥ |
    aduṣṭairbhātyayaṃ śailo bahupakṣisamākulaḥ || 2-88-7||

    RMY 2-88-8

    आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः ।
    अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुकवेणुभिः ॥ २-८८-८॥
    āmrajambvasanairlodhraiḥ priyālaiḥ panasairdhavaiḥ |
    aṅkolairbhavyatiniśairbilvatindukaveṇubhiḥ || 2-88-8||

    RMY 2-88-9

    काश्मर्यरिष्टवरणैर्मधूकैस्तिलकैस्तथा ।
    बदर्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकैः ॥ २-८८-९॥
    kāśmaryariṣṭavaraṇairmadhūkaistilakaistathā |
    badaryāmalakairnīpairvetradhanvanabījakaiḥ || 2-88-9||

    RMY 2-88-10

    पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमैः ।
    एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः ॥ २-८८-१०॥
    puṣpavadbhiḥ phalopetaiśchāyāvadbhirmanoramaiḥ |
    evamādibhirākīrṇaḥ śriyaṃ puṣyatyayaṃ giriḥ || 2-88-10||

    RMY 2-88-11

    शैलप्रस्थेषु रम्येषु पश्येमान्कामहर्षणान् ।
    किन्नरान्द्वंद्वशो भद्रे रममाणान्मनस्विनः ॥ २-८८-११॥
    śailaprastheṣu ramyeṣu paśyemānkāmaharṣaṇān |
    kinnarāndvaṃdvaśo bhadre ramamāṇānmanasvinaḥ || 2-88-11||

    RMY 2-88-12

    शाखावसक्तान्खड्गांश्च प्रवराण्यम्बराणि च ।
    पश्य विद्याधरस्त्रीणां क्रीडेद्देशान्मनोरमान् ॥ २-८८-१२॥
    śākhāvasaktānkhaḍgāṃśca pravarāṇyambarāṇi ca |
    paśya vidyādharastrīṇāṃ krīḍeddeśānmanoramān || 2-88-12||

    RMY 2-88-13

    जलप्रपातैरुद्भेदैर्निष्यन्दैश्च क्वचित्क्वचित् ।
    स्रवद्भिर्भात्ययं शैलः स्रवन्मद इव द्विपः ॥ २-८८-१३॥
    jalaprapātairudbhedairniṣyandaiśca kvacitkvacit |
    sravadbhirbhātyayaṃ śailaḥ sravanmada iva dvipaḥ || 2-88-13||

    RMY 2-88-14

    गुहासमीरणो गन्धान्नानापुष्पभवान्वहन् ।
    घ्राणतर्पणमभ्येत्य कं नरं न प्रहर्षयेत् ॥ २-८८-१४॥
    guhāsamīraṇo gandhānnānāpuṣpabhavānvahan |
    ghrāṇatarpaṇamabhyetya kaṃ naraṃ na praharṣayet || 2-88-14||

    RMY 2-88-15

    यदीह शरदोऽनेकास्त्वया सार्धमनिन्दिते ।
    लक्ष्मणेन च वत्स्यामि न मां शोकः प्रधक्ष्यति ॥ २-८८-१५॥
    yadīha śarado'nekāstvayā sārdhamanindite |
    lakṣmaṇena ca vatsyāmi na māṃ śokaḥ pradhakṣyati || 2-88-15||

    RMY 2-88-16

    बहुपुष्पफले रम्ये नानाद्विजगणायुते ।
    विचित्रशिखरे ह्यस्मिन्रतवानस्मि भामिनि ॥ २-८८-१६॥
    bahupuṣpaphale ramye nānādvijagaṇāyute |
    vicitraśikhare hyasminratavānasmi bhāmini || 2-88-16||

    RMY 2-88-17

    अनेन वनवासेन मया प्राप्तं फलद्वयम् ।
    पितुश्चानृणता धर्मे भरतस्य प्रियं तथा ॥ २-८८-१७॥
    anena vanavāsena mayā prāptaṃ phaladvayam |
    pituścānṛṇatā dharme bharatasya priyaṃ tathā || 2-88-17||

    RMY 2-88-18

    वैदेहि रमसे कच्चिच्चित्रकूटे मया सह ।
    पश्यन्ती विविधान्भावान्मनोवाक्कायसंयतान् ॥ २-८८-१८॥
    vaidehi ramase kacciccitrakūṭe mayā saha |
    paśyantī vividhānbhāvānmanovākkāyasaṃyatān || 2-88-18||

    RMY 2-88-19

    इदमेवामृतं प्राहू राज्ञां राजर्षयः परे ।
    वनवासं भवार्थाय प्रेत्य मे प्रपितामहाः ॥ २-८८-१९॥
    idamevāmṛtaṃ prāhū rājñāṃ rājarṣayaḥ pare |
    vanavāsaṃ bhavārthāya pretya me prapitāmahāḥ || 2-88-19||

    RMY 2-88-20

    शिलाः शैलस्य शोभन्ते विशालाः शतशोऽभितः ।
    बहुला बहुलैर्वर्णैर्नीलपीतसितारुणैः ॥ २-८८-२०॥
    śilāḥ śailasya śobhante viśālāḥ śataśo'bhitaḥ |
    bahulā bahulairvarṇairnīlapītasitāruṇaiḥ || 2-88-20||

    RMY 2-88-21

    निशि भान्त्यचलेन्द्रस्य हुताशनशिखा इव ।
    ओषध्यः स्वप्रभा लक्ष्म्या भ्राजमानाः सहस्रशः ॥ २-८८-२१॥
    niśi bhāntyacalendrasya hutāśanaśikhā iva |
    oṣadhyaḥ svaprabhā lakṣmyā bhrājamānāḥ sahasraśaḥ || 2-88-21||

    RMY 2-88-22

    केचित्क्षयनिभा देशाः केचिदुद्यानसंनिभाः ।
    केचिदेकशिला भान्ति पर्वतस्यास्य भामिनि ॥ २-८८-२२॥
    kecitkṣayanibhā deśāḥ kecidudyānasaṃnibhāḥ |
    kecidekaśilā bhānti parvatasyāsya bhāmini || 2-88-22||

    RMY 2-88-23

    भित्त्वेव वसुधां भाति चित्रकूटः समुत्थितः ।
    चित्रकूटस्य कूटोऽसौ दृश्यते सर्वतः शिवः ॥ २-८८-२३॥
    bhittveva vasudhāṃ bhāti citrakūṭaḥ samutthitaḥ |
    citrakūṭasya kūṭo'sau dṛśyate sarvataḥ śivaḥ || 2-88-23||

    RMY 2-88-24

    कुष्ठपुंनागतगरभूर्जपत्रोत्तरच्छदान् ।
    कामिनां स्वास्तरान्पश्य कुशेशयदलायुतान् ॥ २-८८-२४॥
    kuṣṭhapuṃnāgatagarabhūrjapatrottaracchadān |
    kāmināṃ svāstarānpaśya kuśeśayadalāyutān || 2-88-24||

    RMY 2-88-25

    मृदिताश्चापविद्धाश्च दृश्यन्ते कमलस्रजः ।
    कामिभिर्वनिते पश्य फलानि विविधानि च ॥ २-८८-२५॥
    mṛditāścāpaviddhāśca dṛśyante kamalasrajaḥ |
    kāmibhirvanite paśya phalāni vividhāni ca || 2-88-25||

    RMY 2-88-26

    वस्वौकसारां नलिनीमत्येतीवोत्तरान्कुरून् ।
    पर्वतश्चित्रकूटोऽसौ बहुमूलफलोदकः ॥ २-८८-२६॥
    vasvaukasārāṃ nalinīmatyetīvottarānkurūn |
    parvataścitrakūṭo'sau bahumūlaphalodakaḥ || 2-88-26||

    RMY 2-88-27

    इमं तु कालं वनिते विजह्रिवांस्त्वया च सीते सह लक्ष्मणेन च ।
    रतिं प्रपत्स्ये कुलधर्मवर्धिनीं सतां पथि स्वैर्नियमैः परैः स्थितः ॥ २-८८-२७॥
    imaṃ tu kālaṃ vanite vijahrivāṃstvayā ca sīte saha lakṣmaṇena ca |
    ratiṃ prapatsye kuladharmavardhinīṃ satāṃ pathi svairniyamaiḥ paraiḥ sthitaḥ || 2-88-27||

    Sarga: 89/111 (19)

    RMY 2-89-1

    अथ शैलाद्विनिष्क्रम्य मैथिलीं कोसलेश्वरः ।
    अदर्शयच्छुभजलां रम्यां मन्दाकिनीं नदीम् ॥ २-८९-१॥
    atha śailādviniṣkramya maithilīṃ kosaleśvaraḥ |
    adarśayacchubhajalāṃ ramyāṃ mandākinīṃ nadīm || 2-89-1||

    RMY 2-89-2

    अब्रवीच्च वरारोहां चारुचन्द्रनिभाननाम् ।
    विदेहराजस्य सुतां रामो राजीवलोचनः ॥ २-८९-२॥
    abravīcca varārohāṃ cārucandranibhānanām |
    videharājasya sutāṃ rāmo rājīvalocanaḥ || 2-89-2||

    RMY 2-89-3

    विचित्रपुलिनां रम्यां हंससारससेविताम् ।
    कुसुमैरुपसंपन्नां पश्य मन्दाकिनीं नदीम् ॥ २-८९-३॥
    vicitrapulināṃ ramyāṃ haṃsasārasasevitām |
    kusumairupasaṃpannāṃ paśya mandākinīṃ nadīm || 2-89-3||

    RMY 2-89-4

    नानाविधैस्तीररुहैर्वृतां पुष्पफलद्रुमैः ।
    राजन्तीं राजराजस्य नलिनीमिव सर्वतः ॥ २-८९-४॥
    nānāvidhaistīraruhairvṛtāṃ puṣpaphaladrumaiḥ |
    rājantīṃ rājarājasya nalinīmiva sarvataḥ || 2-89-4||

    RMY 2-89-5

    मृगयूथनिपीतानि कलुषाम्भांसि साम्प्रतम् ।
    तीर्थानि रमणीयानि रतिं संजनयन्ति मे ॥ २-८९-५॥
    mṛgayūthanipītāni kaluṣāmbhāṃsi sāmpratam |
    tīrthāni ramaṇīyāni ratiṃ saṃjanayanti me || 2-89-5||

    RMY 2-89-6

    जटाजिनधराः काले वल्कलोत्तरवाससः ।
    ऋषयस्त्ववगाहन्ते नदीं मन्दाकिनीं प्रिये ॥ २-८९-६॥
    jaṭājinadharāḥ kāle valkalottaravāsasaḥ |
    ṛṣayastvavagāhante nadīṃ mandākinīṃ priye || 2-89-6||

    RMY 2-89-7

    आदित्यमुपतिष्ठन्ते नियमादूर्ध्वबाहवः ।
    एतेऽपरे विशालाक्षि मुनयः संशितव्रताः ॥ २-८९-७॥
    ādityamupatiṣṭhante niyamādūrdhvabāhavaḥ |
    ete'pare viśālākṣi munayaḥ saṃśitavratāḥ || 2-89-7||

    RMY 2-89-8

    मारुतोद्धूत शिखरैः प्रनृत्त इव पर्वतः ।
    पादपैः पत्रपुष्पाणि सृजद्भिरभितो नदीम् ॥ २-८९-८॥
    mārutoddhūta śikharaiḥ pranṛtta iva parvataḥ |
    pādapaiḥ patrapuṣpāṇi sṛjadbhirabhito nadīm || 2-89-8||

    RMY 2-89-9

    कच्चिन्मणिनिकाशोदां कच्चित्पुलिनशालिनीम् ।
    कच्चित्सिद्धजनाकीर्णां पश्य मन्दाकिनीं नदीम् ॥ २-८९-९॥
    kaccinmaṇinikāśodāṃ kaccitpulinaśālinīm |
    kaccitsiddhajanākīrṇāṃ paśya mandākinīṃ nadīm || 2-89-9||

    RMY 2-89-10

    निर्धूतान्वायुना पश्य विततान्पुष्पसंचयान् ।
    पोप्लूयमानानपरान्पश्य त्वं जलमध्यगान् ॥ २-८९-१०॥
    nirdhūtānvāyunā paśya vitatānpuṣpasaṃcayān |
    poplūyamānānaparānpaśya tvaṃ jalamadhyagān || 2-89-10||

    RMY 2-89-11

    तांश्चातिवल्गु वचसो रथाङ्गाह्वयना द्विजाः ।
    अधिरोहन्ति कल्याणि निष्कूजन्तः शुभा गिरः ॥ २-८९-११॥
    tāṃścātivalgu vacaso rathāṅgāhvayanā dvijāḥ |
    adhirohanti kalyāṇi niṣkūjantaḥ śubhā giraḥ || 2-89-11||

    RMY 2-89-12

    दर्शनं चित्रकूटस्य मन्दाकिन्याश्च शोभने ।
    अधिकं पुरवासाच्च मन्ये च तव दर्शनात् ॥ २-८९-१२॥
    darśanaṃ citrakūṭasya mandākinyāśca śobhane |
    adhikaṃ puravāsācca manye ca tava darśanāt || 2-89-12||

    RMY 2-89-13

    विधूतकलुषैः सिद्धैस्तपोदमशमान्वितैः ।
    नित्यविक्षोभित जलां विहाहस्व मया सह ॥ २-८९-१३॥
    vidhūtakaluṣaiḥ siddhaistapodamaśamānvitaiḥ |
    nityavikṣobhita jalāṃ vihāhasva mayā saha || 2-89-13||

    RMY 2-89-14

    सखीवच्च विगाहस्व सीते मन्दकिनीमिमाम् ।
    कमलान्यवमज्जन्ती पुष्कराणि च भामिनि ॥ २-८९-१४॥
    sakhīvacca vigāhasva sīte mandakinīmimām |
    kamalānyavamajjantī puṣkarāṇi ca bhāmini || 2-89-14||

    RMY 2-89-15

    त्वं पौरजनवद्व्यालानयोध्यामिव पर्वतम् ।
    मन्यस्व वनिते नित्यं सरयूवदिमां नदीम् ॥ २-८९-१५॥
    tvaṃ paurajanavadvyālānayodhyāmiva parvatam |
    manyasva vanite nityaṃ sarayūvadimāṃ nadīm || 2-89-15||

    RMY 2-89-16

    लक्ष्मणश्चैव धर्मात्मा मन्निदेशे व्यवस्थितः ।
    त्वं चानुकूला वैदेहि प्रीतिं जनयथो मम ॥ २-८९-१६॥
    lakṣmaṇaścaiva dharmātmā mannideśe vyavasthitaḥ |
    tvaṃ cānukūlā vaidehi prītiṃ janayatho mama || 2-89-16||

    RMY 2-89-17

    उपस्पृशंस्त्रिषवणं मधुमूलफलाशनः ।
    नायोध्यायै न राज्याय स्पृहयेऽद्य त्वया सह ॥ २-८९-१७॥
    upaspṛśaṃstriṣavaṇaṃ madhumūlaphalāśanaḥ |
    nāyodhyāyai na rājyāya spṛhaye'dya tvayā saha || 2-89-17||

    RMY 2-89-18

    इमां हि रम्यां गजयूथलोलितां निपीततोयां गजसिंहवानरैः ।
    सुपुष्पितैः पुष्पधरैरलंकृतां न सोऽस्ति यः स्यान्न गतक्रमः सुखी ॥ २-८९-१८॥
    imāṃ hi ramyāṃ gajayūthalolitāṃ nipītatoyāṃ gajasiṃhavānaraiḥ |
    supuṣpitaiḥ puṣpadharairalaṃkṛtāṃ na so'sti yaḥ syānna gatakramaḥ sukhī || 2-89-18||

    RMY 2-89-19

    इतीव रामो बहुसंगतं वचः प्रिया सहायः सरितं प्रति ब्रुवन् ।
    चचार रम्यं नयनाञ्जनप्रभं स चित्रकूटं रघुवंशवर्धनः ॥ २-८९-१९॥
    itīva rāmo bahusaṃgataṃ vacaḥ priyā sahāyaḥ saritaṃ prati bruvan |
    cacāra ramyaṃ nayanāñjanaprabhaṃ sa citrakūṭaṃ raghuvaṃśavardhanaḥ || 2-89-19||

    Sarga: 90/111 (25)

    RMY 2-90-1

    तथा तत्रासतस्तस्य भरतस्योपयायिनः ।
    सैन्य रेणुश्च शब्दश्च प्रादुरास्तां नभः स्पृशौ ॥ २-९०-१॥
    tathā tatrāsatastasya bharatasyopayāyinaḥ |
    sainya reṇuśca śabdaśca prādurāstāṃ nabhaḥ spṛśau || 2-90-1||

    RMY 2-90-2

    एतस्मिन्नन्तरे त्रस्ताः शब्देन महता ततः ।
    अर्दिता यूथपा मत्ताः सयूथा दुद्रुवुर्दिशः ॥ २-९०-२॥
    etasminnantare trastāḥ śabdena mahatā tataḥ |
    arditā yūthapā mattāḥ sayūthā dudruvurdiśaḥ || 2-90-2||

    RMY 2-90-3

    स तं सैन्यसमुद्भूतं शब्दं शुश्रव राघवः ।
    तांश्च विप्रद्रुतान्सर्वान्यूथपानन्ववैक्षत ॥ २-९०-३॥
    sa taṃ sainyasamudbhūtaṃ śabdaṃ śuśrava rāghavaḥ |
    tāṃśca vipradrutānsarvānyūthapānanvavaikṣata || 2-90-3||

    RMY 2-90-4

    तांश्च विद्रवतो दृष्ट्वा तं च श्रुत्वा स निःस्वनम् ।
    उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं दीप्ततेजसं ॥ २-९०-४॥
    tāṃśca vidravato dṛṣṭvā taṃ ca śrutvā sa niḥsvanam |
    uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ dīptatejasaṃ || 2-90-4||

    RMY 2-90-5

    हन्त लक्ष्मण पश्येह सुमित्रा सुप्रजास्त्वया ।
    भीमस्तनितगम्भीरस्तुमुलः श्रूयते स्वनः ॥ २-९०-५॥
    hanta lakṣmaṇa paśyeha sumitrā suprajāstvayā |
    bhīmastanitagambhīrastumulaḥ śrūyate svanaḥ || 2-90-5||

    RMY 2-90-6

    राजा वा राजमात्रो वा मृगयामटते वने ।
    अन्यद्वा श्वापदं किंचित्सौमित्रे ज्ञातुमर्हसि ।
    सर्वमेतद्यथातत्त्वमचिराज्ज्ञातुमर्हसि ॥ २-९०-६॥
    rājā vā rājamātro vā mṛgayāmaṭate vane |
    anyadvā śvāpadaṃ kiṃcitsaumitre jñātumarhasi |
    sarvametadyathātattvamacirājjñātumarhasi || 2-90-6||

    RMY 2-90-7

    स लक्ष्मणः संत्वरितः सालमारुह्य पुष्पितम् ।
    प्रेक्षमाणो दिशः सर्वाः पूर्वां दिशमवैक्षत ॥ २-९०-७॥
    sa lakṣmaṇaḥ saṃtvaritaḥ sālamāruhya puṣpitam |
    prekṣamāṇo diśaḥ sarvāḥ pūrvāṃ diśamavaikṣata || 2-90-7||

    RMY 2-90-8

    उदङ्मुखः प्रेक्षमाणो ददर्श महतीं चमूम् ।
    रथाश्वगजसंबाधां यत्तैर्युक्तां पदातिभिः ॥ २-९०-८॥
    udaṅmukhaḥ prekṣamāṇo dadarśa mahatīṃ camūm |
    rathāśvagajasaṃbādhāṃ yattairyuktāṃ padātibhiḥ || 2-90-8||

    RMY 2-90-9

    तामश्वगजसंपूर्णां रथध्वजविभूषिताम् ।
    शशंस सेनां रामाय वचनं चेदमब्रवीत् ॥ २-९०-९॥
    tāmaśvagajasaṃpūrṇāṃ rathadhvajavibhūṣitām |
    śaśaṃsa senāṃ rāmāya vacanaṃ cedamabravīt || 2-90-9||

    RMY 2-90-10

    अग्निं संशमयत्वार्यः सीता च भजतां गुहाम् ।
    सज्यं कुरुष्व चापं च शरांश्च कवचं तथा ॥ २-९०-१०॥
    agniṃ saṃśamayatvāryaḥ sītā ca bhajatāṃ guhām |
    sajyaṃ kuruṣva cāpaṃ ca śarāṃśca kavacaṃ tathā || 2-90-10||

    RMY 2-90-11

    तं रामः पुरुषव्याघ्रो लक्ष्मणं प्रत्युवाच ह ।
    अङ्गावेक्षस्व सौमित्रे कस्यैतां मन्यसे चमूम् ॥ २-९०-११॥
    taṃ rāmaḥ puruṣavyāghro lakṣmaṇaṃ pratyuvāca ha |
    aṅgāvekṣasva saumitre kasyaitāṃ manyase camūm || 2-90-11||

    RMY 2-90-12

    एवमुक्क्तस्तु रामेण लक्ष्माणो वाक्यमब्रवीत् ।
    दिधक्षन्निव तां सेनां रुषितः पावको यथा ॥ २-९०-१२॥
    evamukktastu rāmeṇa lakṣmāṇo vākyamabravīt |
    didhakṣanniva tāṃ senāṃ ruṣitaḥ pāvako yathā || 2-90-12||

    RMY 2-90-13

    संपन्नं राज्यमिच्छंस्तु व्यक्तं प्राप्याभिषेचनम् ।
    आवां हन्तुं समभ्येति कैकेय्या भरतः सुतः ॥ २-९०-१३॥
    saṃpannaṃ rājyamicchaṃstu vyaktaṃ prāpyābhiṣecanam |
    āvāṃ hantuṃ samabhyeti kaikeyyā bharataḥ sutaḥ || 2-90-13||

    RMY 2-90-14

    एष वै सुमहाञ्श्रीमान्विटपी संप्रकाशते ।
    विराजत्युद्गतस्कन्धः कोविदार ध्वजो रथे ॥ २-९०-१४॥
    eṣa vai sumahāñśrīmānviṭapī saṃprakāśate |
    virājatyudgataskandhaḥ kovidāra dhvajo rathe || 2-90-14||

    RMY 2-90-15

    भजन्त्येते यथाकाममश्वानारुह्य शीघ्रगान् ।
    एते भ्राजन्ति संहृष्टा गजानारुह्य सादिनः ॥ २-९०-१५॥
    bhajantyete yathākāmamaśvānāruhya śīghragān |
    ete bhrājanti saṃhṛṣṭā gajānāruhya sādinaḥ || 2-90-15||

    RMY 2-90-16

    गृहीतधनुषौ चावां गिरिं वीर श्रयावहे ।
    अथ वेहैव तिष्ठावः संनद्धावुद्यतायुधौ ।
    अपि नौ वशमागच्छेत्कोविदारध्वजो रणे ॥ २-९०-१६॥
    gṛhītadhanuṣau cāvāṃ giriṃ vīra śrayāvahe |
    atha vehaiva tiṣṭhāvaḥ saṃnaddhāvudyatāyudhau |
    api nau vaśamāgacchetkovidāradhvajo raṇe || 2-90-16||

    RMY 2-90-17

    अपि द्रक्ष्यामि भरतं यत्कृते व्यसनं महत् ।
    त्वया राघव संप्राप्तं सीतया च मया तथा ॥ २-९०-१७॥
    api drakṣyāmi bharataṃ yatkṛte vyasanaṃ mahat |
    tvayā rāghava saṃprāptaṃ sītayā ca mayā tathā || 2-90-17||

    RMY 2-90-18

    यन्निमित्तं भवान्राज्याच्च्युतो राघव शाश्वतीम् ।
    संप्राप्तोऽयमरिर्वीर भरतो वध्य एव मे ॥ २-९०-१८॥
    yannimittaṃ bhavānrājyāccyuto rāghava śāśvatīm |
    saṃprāpto'yamarirvīra bharato vadhya eva me || 2-90-18||

    RMY 2-90-19

    भरतस्य वधे दोषं नाहं पश्यामि राघव ।
    पूर्वापकारिणां त्यागे न ह्यधर्मो विधीयते ।
    एतस्मिन्निहते कृत्स्नामनुशाधि वसुंधराम् ॥ २-९०-१९॥
    bharatasya vadhe doṣaṃ nāhaṃ paśyāmi rāghava |
    pūrvāpakāriṇāṃ tyāge na hyadharmo vidhīyate |
    etasminnihate kṛtsnāmanuśādhi vasuṃdharām || 2-90-19||

    RMY 2-90-20

    अद्य पुत्रं हतं संख्ये कैकेयी राज्यकामुका ।
    मया पश्येत्सुदुःखार्ता हस्तिभग्नमिव द्रुमम् ॥ २-९०-२०॥
    adya putraṃ hataṃ saṃkhye kaikeyī rājyakāmukā |
    mayā paśyetsuduḥkhārtā hastibhagnamiva drumam || 2-90-20||

    RMY 2-90-21

    कैकेयीं च वधिष्यामि सानुबन्धां सबान्धवाम् ।
    कलुषेणाद्य महता मेदिनी परिमुच्यताम् ॥ २-९०-२१॥
    kaikeyīṃ ca vadhiṣyāmi sānubandhāṃ sabāndhavām |
    kaluṣeṇādya mahatā medinī parimucyatām || 2-90-21||

    RMY 2-90-22

    अद्येमं संयतं क्रोधमसत्कारं च मानद ।
    मोक्ष्यामि शत्रुसैन्येषु कक्षेष्विव हुताशनम् ॥ २-९०-२२॥
    adyemaṃ saṃyataṃ krodhamasatkāraṃ ca mānada |
    mokṣyāmi śatrusainyeṣu kakṣeṣviva hutāśanam || 2-90-22||

    RMY 2-90-23

    अद्यैतच्चित्रकूटस्य काननं निशितैः शरैः ।
    भिन्दञ्शत्रुशरीराणि करिष्ये शोणितोक्षितम् ॥ २-९०-२३॥
    adyaitaccitrakūṭasya kānanaṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
    bhindañśatruśarīrāṇi kariṣye śoṇitokṣitam || 2-90-23||

    RMY 2-90-24

    शरैर्निर्भिन्नहृदयान्कुञ्जरांस्तुरगांस्तथा ।
    श्वापदाः परिकर्षन्तु नराश्च निहतान्मया ॥ २-९०-२४॥
    śarairnirbhinnahṛdayānkuñjarāṃsturagāṃstathā |
    śvāpadāḥ parikarṣantu narāśca nihatānmayā || 2-90-24||

    RMY 2-90-25

    शराणां धनुषश्चाहमनृणोऽस्मि महावने ।
    ससैन्यं भरतं हत्वा भविष्यामि न संशयः ॥ २-९०-२५॥
    śarāṇāṃ dhanuṣaścāhamanṛṇo'smi mahāvane |
    sasainyaṃ bharataṃ hatvā bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ || 2-90-25||

    Sarga: 91/111 (17)

    RMY 2-91-1

    सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्छितम् ।
    रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत् ॥ २-९१-१॥
    susaṃrabdhaṃ tu saumitriṃ lakṣmaṇaṃ krodhamūrchitam |
    rāmastu parisāntvyātha vacanaṃ cedamabravīt || 2-91-1||

    RMY 2-91-2

    किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा ।
    महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयमागते ॥ २-९१-२॥
    kimatra dhanuṣā kāryamasinā vā sacarmaṇā |
    maheṣvāse mahāprājñe bharate svayamāgate || 2-91-2||

    RMY 2-91-3

    प्राप्तकालं यदेषोऽस्मान्भरतो द्रष्टुमिच्छति ।
    अस्मासु मनसाप्येष नाहितं किंचिदाचरेत् ॥ २-९१-३॥
    prāptakālaṃ yadeṣo'smānbharato draṣṭumicchati |
    asmāsu manasāpyeṣa nāhitaṃ kiṃcidācaret || 2-91-3||

    RMY 2-91-4

    विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा न किम् ।
    ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं योऽत्र शङ्कसे ॥ २-९१-४॥
    vipriyaṃ kṛtapūrvaṃ te bharatena kadā na kim |
    īdṛśaṃ vā bhayaṃ te'dya bharataṃ yo'tra śaṅkase || 2-91-4||

    RMY 2-91-5

    न हि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वचः ।
    अहं ह्यप्रियमुक्तः स्यां भरतस्याप्रिये कृते ॥ २-९१-५॥
    na hi te niṣṭhuraṃ vācyo bharato nāpriyaṃ vacaḥ |
    ahaṃ hyapriyamuktaḥ syāṃ bharatasyāpriye kṛte || 2-91-5||

    RMY 2-91-6

    कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्यांचिदापदि ।
    भ्राता वा भ्रातरं हन्यात्सौमित्रे प्राणमात्मनः ॥ २-९१-६॥
    kathaṃ nu putrāḥ pitaraṃ hanyuḥ kasyāṃcidāpadi |
    bhrātā vā bhrātaraṃ hanyātsaumitre prāṇamātmanaḥ || 2-91-6||

    RMY 2-91-7

    यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे ।
    वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम् ॥ २-९१-७॥
    yadi rājyasya hetostvamimāṃ vācaṃ prabhāṣase |
    vakṣyāmi bharataṃ dṛṣṭvā rājyamasmai pradīyatām || 2-91-7||

    RMY 2-91-8

    उच्यमानो हि भरतो मया लक्ष्मण तत्त्वतः ।
    राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव वक्ष्यति ॥ २-९१-८॥
    ucyamāno hi bharato mayā lakṣmaṇa tattvataḥ |
    rājyamasmai prayaccheti bāḍhamityeva vakṣyati || 2-91-8||

    RMY 2-91-9

    तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः ।
    लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया ॥ २-९१-९॥
    tathokto dharmaśīlena bhrātrā tasya hite rataḥ |
    lakṣmaṇaḥ praviveśeva svāni gātrāṇi lajjayā || 2-91-9||

    RMY 2-91-10

    व्रीडितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच ह ।
    एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान्द्रष्टुमागतः ॥ २-९१-१०॥
    vrīḍitaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā rāghavaḥ pratyuvāca ha |
    eṣa manye mahābāhurihāsmāndraṣṭumāgataḥ || 2-91-10||

    RMY 2-91-11

    वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति ।
    इमां वाप्येश वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम् ॥ २-९१-११॥
    vanavāsamanudhyāya gṛhāya pratineṣyati |
    imāṃ vāpyeśa vaidehīmatyantasukhasevinīm || 2-91-11||

    RMY 2-91-12

    एतौ तौ संप्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ ।
    वायुवेगसमौ वीर जवनौ तुरगोत्तमौ ॥ २-९१-१२॥
    etau tau saṃprakāśete gotravantau manoramau |
    vāyuvegasamau vīra javanau turagottamau || 2-91-12||

    RMY 2-91-13

    स एष सुमहाकायः कम्पते वाहिनीमुखे ।
    नागः शत्रुंजयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमतः ॥ २-९१-१३॥
    sa eṣa sumahākāyaḥ kampate vāhinīmukhe |
    nāgaḥ śatruṃjayo nāma vṛddhastātasya dhīmataḥ || 2-91-13||

    RMY 2-91-14

    अवतीर्य तु सालाग्रात्तस्मात्स समितिंजयः ।
    लक्ष्मणः प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वतः ॥ २-९१-१४॥
    avatīrya tu sālāgrāttasmātsa samitiṃjayaḥ |
    lakṣmaṇaḥ prāñjalirbhūtvā tasthau rāmasya pārśvataḥ || 2-91-14||

    RMY 2-91-15

    भरतेनाथ संदिष्टा संमर्दो न भवेदिति ।
    समन्तात्तस्य शैलस्य सेनावासमकल्पयत् ॥ २-९१-१५॥
    bharatenātha saṃdiṣṭā saṃmardo na bhavediti |
    samantāttasya śailasya senāvāsamakalpayat || 2-91-15||

    RMY 2-91-16

    अध्यर्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा ।
    पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला ॥ २-९१-१६॥
    adhyardhamikṣvākucamūryojanaṃ parvatasya sā |
    pārśve nyaviśadāvṛtya gajavājirathākulā || 2-91-16||

    RMY 2-91-17

    सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्पम् ।
    प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विरोचते नीतिमता प्रणीता ॥ २-९१-१७॥
    sā citrakūṭe bharatena senā dharmaṃ puraskṛtya vidhūya darpam |
    prasādanārthaṃ raghunandanasya virocate nītimatā praṇītā || 2-91-17||

    Sarga: 92/111 (15)

    RMY 2-92-1

    निवेश्य सेनां तु विभुः पद्भ्यां पादवतां वरः ।
    अभिगन्तुं स काकुत्स्थमियेष गुरुवर्तकम् ॥ २-९२-१॥
    niveśya senāṃ tu vibhuḥ padbhyāṃ pādavatāṃ varaḥ |
    abhigantuṃ sa kākutsthamiyeṣa guruvartakam || 2-92-1||

    RMY 2-92-2

    निविष्ट मात्रे सैन्ये तु यथोद्देशं विनीतवत् ।
    भरतो भ्रातरं वाक्यं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ॥ २-९२-२॥
    niviṣṭa mātre sainye tu yathoddeśaṃ vinītavat |
    bharato bhrātaraṃ vākyaṃ śatrughnamidamabravīt || 2-92-2||

    RMY 2-92-3

    क्षिप्रं वनमिदं सौम्य नरसंघैः समन्ततः ।
    लुब्धैश्च सहितैरेभिस्त्वमन्वेषितुमर्हसि ॥ २-९२-३॥
    kṣipraṃ vanamidaṃ saumya narasaṃghaiḥ samantataḥ |
    lubdhaiśca sahitairebhistvamanveṣitumarhasi || 2-92-3||

    RMY 2-92-4

    यावन्न रामं द्रक्ष्यामि लक्ष्मणं वा महाबलम् ।
    वैदेहीं वा महाभागां न मे शान्तिर्भविष्यति ॥ २-९२-४॥
    yāvanna rāmaṃ drakṣyāmi lakṣmaṇaṃ vā mahābalam |
    vaidehīṃ vā mahābhāgāṃ na me śāntirbhaviṣyati || 2-92-4||

    RMY 2-92-5

    यावन्न चन्द्रसंकाशं द्रक्ष्यामि शुभमाननम् ।
    भ्रातुः पद्मपलाशाक्षं न मे शान्तिर्भविष्यति ॥ २-९२-५॥
    yāvanna candrasaṃkāśaṃ drakṣyāmi śubhamānanam |
    bhrātuḥ padmapalāśākṣaṃ na me śāntirbhaviṣyati || 2-92-5||

    RMY 2-92-6

    यावन्न चरणौ भ्रातुः पार्थिव व्यञ्जनान्वितौ ।
    शिरसा धारयिष्यामि न मे शान्तिर्भविष्यति ॥ २-९२-६॥
    yāvanna caraṇau bhrātuḥ pārthiva vyañjanānvitau |
    śirasā dhārayiṣyāmi na me śāntirbhaviṣyati || 2-92-6||

    RMY 2-92-7

    यावन्न राज्ये राज्यार्हः पितृपैतामहे स्थितः ।
    अभिषेकजलक्लिन्नो न मे शान्तिर्भविष्यति ॥ २-९२-७॥
    yāvanna rājye rājyārhaḥ pitṛpaitāmahe sthitaḥ |
    abhiṣekajalaklinno na me śāntirbhaviṣyati || 2-92-7||

    RMY 2-92-8

    कृतकृत्या महाभागा वैदेही जनकात्मजा ।
    भर्तारं सागरान्तायाः पृथिव्या यानुगच्छति ॥ २-९२-८॥
    kṛtakṛtyā mahābhāgā vaidehī janakātmajā |
    bhartāraṃ sāgarāntāyāḥ pṛthivyā yānugacchati || 2-92-8||

    RMY 2-92-9

    सुभगश्चित्रकूटोऽसौ गिरिराजोपमो गिरिः ।
    यस्मिन्वसति काकुत्स्थः कुबेर इवनन्दने ॥ २-९२-९॥
    subhagaścitrakūṭo'sau girirājopamo giriḥ |
    yasminvasati kākutsthaḥ kubera ivanandane || 2-92-9||

    RMY 2-92-10

    कृतकार्यमिदं दुर्गं वनं व्यालनिषेवितम् ।
    यदध्यास्ते महातेजा रामः शस्त्रभृतां वरः ॥ २-९२-१०॥
    kṛtakāryamidaṃ durgaṃ vanaṃ vyālaniṣevitam |
    yadadhyāste mahātejā rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ || 2-92-10||

    RMY 2-92-11

    एवमुक्त्वा महातेजा भरतः पुरुषर्षभः ।
    पद्भ्यामेव महातेजाः प्रविवेश महद्वनम् ॥ २-९२-११॥
    evamuktvā mahātejā bharataḥ puruṣarṣabhaḥ |
    padbhyāmeva mahātejāḥ praviveśa mahadvanam || 2-92-11||

    RMY 2-92-12

    स तानि द्रुमजालानि जातानि गिरिसानुषु ।
    पुष्पिताग्राणि मध्येन जगाम वदतां वरः ॥ २-९२-१२॥
    sa tāni drumajālāni jātāni girisānuṣu |
    puṣpitāgrāṇi madhyena jagāma vadatāṃ varaḥ || 2-92-12||

    RMY 2-92-13

    स गिरेश्चित्रकूटस्य सालमासाद्य पुष्पितम् ।
    रामाश्रमगतस्याग्नेर्ददर्श ध्वजमुच्छ्रितम् ॥ २-९२-१३॥
    sa gireścitrakūṭasya sālamāsādya puṣpitam |
    rāmāśramagatasyāgnerdadarśa dhvajamucchritam || 2-92-13||

    RMY 2-92-14

    तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमान्मुमोद सहबान्धवः ।
    अत्र राम इति ज्ञात्वा गतः पारमिवाम्भसः ॥ २-९२-१४॥
    taṃ dṛṣṭvā bharataḥ śrīmānmumoda sahabāndhavaḥ |
    atra rāma iti jñātvā gataḥ pāramivāmbhasaḥ || 2-92-14||

    RMY 2-92-15

    स चित्रकूटे तु गिरौ निशाम्य रामाश्रमं पुण्यजनोपपन्नम् ।
    गुहेन सार्धं त्वरितो जगाम पुनर्निवेश्यैव चमूं महात्मा ॥ २-९२-१५॥
    sa citrakūṭe tu girau niśāmya rāmāśramaṃ puṇyajanopapannam |
    guhena sārdhaṃ tvarito jagāma punarniveśyaiva camūṃ mahātmā || 2-92-15||

    Sarga: 93/111 (41)

    RMY 2-93-1

    निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्तदा ।
    जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नमनुदर्शयन् ॥ २-९३-१॥
    niviṣṭāyāṃ tu senāyāmutsuko bharatastadā |
    jagāma bhrātaraṃ draṣṭuṃ śatrughnamanudarśayan || 2-93-1||

    RMY 2-93-2

    ऋषिं वसिष्ठं संदिश्य मातॄर्मे शीघ्रमानय ।
    इति तरितमग्रे स जागम गुरुवत्सलः ॥ २-९३-२॥
    ṛṣiṃ vasiṣṭhaṃ saṃdiśya mātṝrme śīghramānaya |
    iti taritamagre sa jāgama guruvatsalaḥ || 2-93-2||

    RMY 2-93-3

    सुमन्त्रस्त्वपि शतुघ्नमदूरादन्वपद्यत ।
    रामदार्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च ॥ २-९३-३॥
    sumantrastvapi śatughnamadūrādanvapadyata |
    rāmadārśanajastarṣo bharatasyeva tasya ca || 2-93-3||

    RMY 2-93-4

    गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालयसंस्थिताम् ।
    भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह ॥ २-९३-४॥
    gacchannevātha bharatastāpasālayasaṃsthitām |
    bhrātuḥ parṇakuṭīṃ śrīmānuṭajaṃ ca dadarśa ha || 2-93-4||

    RMY 2-93-5

    शालायास्त्वग्रतस्तस्या ददर्श भरतस्तदा ।
    काष्टानि चावभग्नानि पुष्पाण्यवचितानि च ॥ २-९३-५॥
    śālāyāstvagratastasyā dadarśa bharatastadā |
    kāṣṭāni cāvabhagnāni puṣpāṇyavacitāni ca || 2-93-5||

    RMY 2-93-6

    ददर्श च वने तस्मिन्महतः संचयान्कृतान् ।
    मृगाणां महिषाणां च करीषैः शीतकारणात् ॥ २-९३-६॥
    dadarśa ca vane tasminmahataḥ saṃcayānkṛtān |
    mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca karīṣaiḥ śītakāraṇāt || 2-93-6||

    RMY 2-93-7

    गच्छनेव महाबाहुर्द्युतिमान्भरतस्तदा ।
    शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वशः ॥ २-९३-७॥
    gacchaneva mahābāhurdyutimānbharatastadā |
    śatrughnaṃ cābravīddhṛṣṭastānamātyāṃśca sarvaśaḥ || 2-93-7||

    RMY 2-93-8

    मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत् ।
    नातिदूरे हि मन्येऽहं नदीं मन्दाकिनीमितः ॥ २-९३-८॥
    manye prāptāḥ sma taṃ deśaṃ bharadvājo yamabravīt |
    nātidūre hi manye'haṃ nadīṃ mandākinīmitaḥ || 2-93-8||

    RMY 2-93-9

    उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम् ।
    अभिज्ञानकृतः पन्था विकाले गन्तुमिच्छता ॥ २-९३-९॥
    uccairbaddhāni cīrāṇi lakṣmaṇena bhavedayam |
    abhijñānakṛtaḥ panthā vikāle gantumicchatā || 2-93-9||

    RMY 2-93-10

    इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम् ।
    शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम् ॥ २-९३-१०॥
    idaṃ codāttadantānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām |
    śailapārśve parikrāntamanyonyamabhigarjatām || 2-93-10||

    RMY 2-93-11

    यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसाः सततं वने ।
    तस्यासौ दृश्यते धूमः संकुलः कृष्टवर्त्मनः ॥ २-९३-११॥
    yamevādhātumicchanti tāpasāḥ satataṃ vane |
    tasyāsau dṛśyate dhūmaḥ saṃkulaḥ kṛṣṭavartmanaḥ || 2-93-11||

    RMY 2-93-12

    अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम् ।
    आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिमिव राघवम् ॥ २-९३-१२॥
    atrāhaṃ puruṣavyāghraṃ gurusatkārakāriṇam |
    āryaṃ drakṣyāmi saṃhṛṣṭo maharṣimiva rāghavam || 2-93-12||

    RMY 2-93-13

    अथ गत्वा मुहूर्तं तु चित्रकूटं स राघवः ।
    मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत् ॥ २-९३-१३॥
    atha gatvā muhūrtaṃ tu citrakūṭaṃ sa rāghavaḥ |
    mandākinīmanuprāptastaṃ janaṃ cedamabravīt || 2-93-13||

    RMY 2-93-14

    जगत्यां पुरुषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः ।
    जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिन्मे जन्म सजीवितम् ॥ २-९३-१४॥
    jagatyāṃ puruṣavyāghra āste vīrāsane rataḥ |
    janendro nirjanaṃ prāpya dhinme janma sajīvitam || 2-93-14||

    RMY 2-93-15

    मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः ।
    सरान्कामान्परित्यज्य वने वसति राघवः ॥ २-९३-१५॥
    matkṛte vyasanaṃ prāpto lokanātho mahādyutiḥ |
    sarānkāmānparityajya vane vasati rāghavaḥ || 2-93-15||

    RMY 2-93-16

    इति लोकसमाक्रुष्टः पादेष्वद्य प्रसादयन् ।
    रामस्य निपतिष्यामि सीतायाश्च पुनः पुनः ॥ २-९३-१६॥
    iti lokasamākruṣṭaḥ pādeṣvadya prasādayan |
    rāmasya nipatiṣyāmi sītāyāśca punaḥ punaḥ || 2-93-16||

    RMY 2-93-17

    एवं स विलपंस्तस्मिन्वने दशरथात्मजः ।
    ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम् ॥ २-९३-१७॥
    evaṃ sa vilapaṃstasminvane daśarathātmajaḥ |
    dadarśa mahatīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām || 2-93-17||

    RMY 2-93-18

    सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम् ।
    विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे ॥ २-९३-१८॥
    sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām |
    viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare || 2-93-18||

    RMY 2-93-19

    शक्रायुध निकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः ।
    रुक्मपृष्ठैर्महासारैः शोभितां शत्रुबाधकैः ॥ २-९३-१९॥
    śakrāyudha nikāśaiśca kārmukairbhārasādhanaiḥ |
    rukmapṛṣṭhairmahāsāraiḥ śobhitāṃ śatrubādhakaiḥ || 2-93-19||

    RMY 2-93-20

    अर्करश्मिप्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैः शरैः ।
    शोभितां दीप्तवदनैः सर्पैर्भोगवतीमिव ॥ २-९३-२०॥
    arkaraśmipratīkāśairghoraistūṇīgataiḥ śaraiḥ |
    śobhitāṃ dīptavadanaiḥ sarpairbhogavatīmiva || 2-93-20||

    RMY 2-93-21

    महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम् ।
    रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम् ॥ २-९३-२१॥
    mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām |
    rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām || 2-93-21||

    RMY 2-93-22

    गोधाङ्गुलित्रैरासाक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः ।
    अरिसंघैरनाधृष्यां मृगैः सिंहगुहामिव ॥ २-९३-२२॥
    godhāṅgulitrairāsāktaiścitraiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ |
    arisaṃghairanādhṛṣyāṃ mṛgaiḥ siṃhaguhāmiva || 2-93-22||

    RMY 2-93-23

    प्रागुदक्स्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम् ।
    ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने ॥ २-९३-२३॥
    prāgudaksravaṇāṃ vediṃ viśālāṃ dīptapāvakām |
    dadarśa bharatastatra puṇyāṃ rāmaniveśane || 2-93-23||

    RMY 2-93-24

    निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम् ।
    उटजे राममासीनां जटामण्डलधारिणम् ॥ २-९३-२४॥
    nirīkṣya sa muhūrtaṃ tu dadarśa bharato gurum |
    uṭaje rāmamāsīnāṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam || 2-93-24||

    RMY 2-93-25

    तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससं ।
    ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम् ॥ २-९३-२५॥
    taṃ tu kṛṣṇājinadharaṃ cīravalkalavāsasaṃ |
    dadarśa rāmamāsīnamabhitaḥ pāvakopamam || 2-93-25||

    RMY 2-93-26

    सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम् ।
    पृथिव्याः सगरान्ताया भर्तारं धर्मचारिणम् ॥ २-९३-२६॥
    siṃhaskandhaṃ mahābāhuṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam |
    pṛthivyāḥ sagarāntāyā bhartāraṃ dharmacāriṇam || 2-93-26||

    RMY 2-93-27

    उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम् ।
    स्थण्डिले दर्भसस्म्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च ॥ २-९३-२७॥
    upaviṣṭaṃ mahābāhuṃ brahmāṇamiva śāśvatam |
    sthaṇḍile darbhasasmtīrṇe sītayā lakṣmaṇena ca || 2-93-27||

    RMY 2-93-28

    तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमान्दुःखमोहपरिप्लुतः ।
    अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः कैकयीसुतः ॥ २-९३-२८॥
    taṃ dṛṣṭvā bharataḥ śrīmānduḥkhamohapariplutaḥ |
    abhyadhāvata dharmātmā bharataḥ kaikayīsutaḥ || 2-93-28||

    RMY 2-93-29

    दृष्ट्वा च विललापार्तो बाष्पसंदिग्धया गिरा ।
    अशक्नुवन्धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रवीत् ॥ २-९३-२९॥
    dṛṣṭvā ca vilalāpārto bāṣpasaṃdigdhayā girā |
    aśaknuvandhārayituṃ dhairyādvacanamabravīt || 2-93-29||

    RMY 2-93-30

    यः संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम् ।
    वन्यैर्मृगैरुपासीनः सोऽयमास्ते ममाग्रजः ॥ २-९३-३०॥
    yaḥ saṃsadi prakṛtibhirbhavedyukta upāsitum |
    vanyairmṛgairupāsīnaḥ so'yamāste mamāgrajaḥ || 2-93-30||

    RMY 2-93-31

    वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचितः ।
    मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन् ॥ २-९३-३१॥
    vāsobhirbahusāhasrairyo mahātmā purocitaḥ |
    mṛgājine so'yamiha pravaste dharmamācaran || 2-93-31||

    RMY 2-93-32

    अधारयद्यो विविधाश्चित्राः सुमनसस्तदा ।
    सोऽयं जटाभारमिमं सहते राघवः कथम् ॥ २-९३-३२॥
    adhārayadyo vividhāścitrāḥ sumanasastadā |
    so'yaṃ jaṭābhāramimaṃ sahate rāghavaḥ katham || 2-93-32||

    RMY 2-93-33

    यस्य यज्ञैर्यथादिष्टैर्युक्तो धर्मस्य संचयः ।
    शरीर क्लेशसंभूतं स धर्मं परिमार्गते ॥ २-९३-३३॥
    yasya yajñairyathādiṣṭairyukto dharmasya saṃcayaḥ |
    śarīra kleśasaṃbhūtaṃ sa dharmaṃ parimārgate || 2-93-33||

    RMY 2-93-34

    चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम् ।
    मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते ॥ २-९३-३४॥
    candanena mahārheṇa yasyāṅgamupasevitam |
    malena tasyāṅgamidaṃ kathamāryasya sevyate || 2-93-34||

    RMY 2-93-35

    मन्निमित्तमिदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः ।
    धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम् ॥ २-९३-३५॥
    mannimittamidaṃ duḥkhaṃ prāpto rāmaḥ sukhocitaḥ |
    dhigjīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lokavigarhitam || 2-93-35||

    RMY 2-93-36

    इत्येवं विलपन्दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः ।
    पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन् ॥ २-९३-३६॥
    ityevaṃ vilapandīnaḥ prasvinnamukhapaṅkajaḥ |
    pādāvaprāpya rāmasya papāta bharato rudan || 2-93-36||

    RMY 2-93-37

    दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः ।
    उक्त्वार्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किंचन ॥ २-९३-३७॥
    duḥkhābhitapto bharato rājaputro mahābalaḥ |
    uktvāryeti sakṛddīnaṃ punarnovāca kiṃcana || 2-93-37||

    RMY 2-93-38

    बाष्पापिहित कण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम् ।
    आर्येत्येवाभिसंक्रुश्य व्याहर्तुं नाशकत्ततः ॥ २-९३-३८॥
    bāṣpāpihita kaṇṭhaśca prekṣya rāmaṃ yaśasvinam |
    āryetyevābhisaṃkruśya vyāhartuṃ nāśakattataḥ || 2-93-38||

    RMY 2-93-39

    शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन् ।
    तावुभौ स समालिङ्ग्य रामोऽप्यश्रूण्यवर्तयत् ॥ २-९३-३९॥
    śatrughnaścāpi rāmasya vavande caraṇau rudan |
    tāvubhau sa samāliṅgya rāmo'pyaśrūṇyavartayat || 2-93-39||

    RMY 2-93-40

    ततः सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतू राजसुतावरण्ये ।
    दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम् ॥ २-९३-४०॥
    tataḥ sumantreṇa guhena caiva samīyatū rājasutāvaraṇye |
    divākaraścaiva niśākaraśca yathāmbare śukrabṛhaspatibhyām || 2-93-40||

    RMY 2-93-41

    तान्पार्थिवान्वारणयूथपाभान्समागतांस्तत्र महत्यरण्ये ।
    वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्वेऽप्यश्रूण्यमुञ्चन्प्रविहाय हर्षम् ॥ २-९३-४१॥
    tānpārthivānvāraṇayūthapābhānsamāgatāṃstatra mahatyaraṇye |
    vanaukasaste'pi samīkṣya sarve'pyaśrūṇyamuñcanpravihāya harṣam || 2-93-41||

    Sarga: 94/111 (59)

    RMY 2-94-1

    आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः ।
    अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत्समाहितः ॥ २-९४-१॥
    āghrāya rāmastaṃ mūrdhni pariṣvajya ca rāghavaḥ |
    aṅke bharatamāropya paryapṛcchatsamāhitaḥ || 2-94-1||

    RMY 2-94-2

    क्व नु तेऽभूत्पिता तात यदरण्यं त्वमागतः ।
    न हि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि ॥ २-९४-२॥
    kva nu te'bhūtpitā tāta yadaraṇyaṃ tvamāgataḥ |
    na hi tvaṃ jīvatastasya vanamāgantumarhasi || 2-94-2||

    RMY 2-94-3

    चिरस्य बत पश्यामि दूराद्भरतमागतम् ।
    दुष्प्रतीकमरण्येऽस्मिन्किं तात वनमागतः ॥ २-९४-३॥
    cirasya bata paśyāmi dūrādbharatamāgatam |
    duṣpratīkamaraṇye'sminkiṃ tāta vanamāgataḥ || 2-94-3||

    RMY 2-94-4

    कच्चिद्दशरथो राजा कुशली सत्यसंगरः ।
    राजसूयाश्वमेधानामाहर्ता धर्मनिश्चयः ॥ २-९४-४॥
    kacciddaśaratho rājā kuśalī satyasaṃgaraḥ |
    rājasūyāśvamedhānāmāhartā dharmaniścayaḥ || 2-94-4||

    RMY 2-94-5

    स कच्चिद्ब्राह्मणो विद्वान्धर्मनित्यो महाद्युतिः ।
    इक्ष्वाकूणामुपाध्यायो यथावत्तात पूज्यते ॥ २-९४-५॥
    sa kaccidbrāhmaṇo vidvāndharmanityo mahādyutiḥ |
    ikṣvākūṇāmupādhyāyo yathāvattāta pūjyate || 2-94-5||

    RMY 2-94-6

    तात कच्चिच्च कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती ।
    सुखिनी कच्चिदार्या च देवी नन्दति कैकयी ॥ २-९४-६॥
    tāta kaccicca kausalyā sumitrā ca prajāvatī |
    sukhinī kaccidāryā ca devī nandati kaikayī || 2-94-6||

    RMY 2-94-7

    कच्चिद्विनय संपन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः ।
    अनसूयुरनुद्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः ॥ २-९४-७॥
    kaccidvinaya saṃpannaḥ kulaputro bahuśrutaḥ |
    anasūyuranudraṣṭā satkṛtaste purohitaḥ || 2-94-7||

    RMY 2-94-8

    कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः ।
    हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा ॥ २-९४-८॥
    kaccidagniṣu te yukto vidhijño matimānṛjuḥ |
    hutaṃ ca hoṣyamāṇaṃ ca kāle vedayate sadā || 2-94-8||

    RMY 2-94-9

    इष्वस्त्रवरसंपन्नमर्थशास्त्रविशारदम् ।
    सुधन्वानमुपाध्यायं कच्चित्त्वं तात मन्यसे ॥ २-९४-९॥
    iṣvastravarasaṃpannamarthaśāstraviśāradam |
    sudhanvānamupādhyāyaṃ kaccittvaṃ tāta manyase || 2-94-9||

    RMY 2-94-10

    कच्चिदात्म समाः शूराः श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः ।
    कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिणः ॥ २-९४-१०॥
    kaccidātma samāḥ śūrāḥ śrutavanto jitendriyāḥ |
    kulīnāśceṅgitajñāśca kṛtāste tāta mantriṇaḥ || 2-94-10||

    RMY 2-94-11

    मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव ।
    सुसंवृतो मन्त्रधरैरमात्यैः शास्त्रकोविदैः ॥ २-९४-११॥
    mantro vijayamūlaṃ hi rājñāṃ bhavati rāghava |
    susaṃvṛto mantradharairamātyaiḥ śāstrakovidaiḥ || 2-94-11||

    RMY 2-94-12

    कच्चिन्निद्रावशं नैषि कच्चित्काले विबुध्यसे ।
    कच्चिंश्चापररात्रिषु चिन्तयस्यर्थनैपुणम् ॥ २-९४-१२॥
    kaccinnidrāvaśaṃ naiṣi kaccitkāle vibudhyase |
    kacciṃścāpararātriṣu cintayasyarthanaipuṇam || 2-94-12||

    RMY 2-94-13

    कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिः सह ।
    कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति ॥ २-९४-१३॥
    kaccinmantrayase naikaḥ kaccinna bahubhiḥ saha |
    kaccitte mantrito mantro rāṣṭraṃ na paridhāvati || 2-94-13||

    RMY 2-94-14

    कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम् ।
    क्षिप्रमारभसे कर्तुं न दीर्घयसि राघव ॥ २-९४-१४॥
    kaccidarthaṃ viniścitya laghumūlaṃ mahodayam |
    kṣipramārabhase kartuṃ na dīrghayasi rāghava || 2-94-14||

    RMY 2-94-15

    कच्चित्तु सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुनः ।
    विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्तव्यानि पार्थिवाः ॥ २-९४-१५॥
    kaccittu sukṛtānyeva kṛtarūpāṇi vā punaḥ |
    viduste sarvakāryāṇi na kartavyāni pārthivāḥ || 2-94-15||

    RMY 2-94-16

    कच्चिन्न तर्कैर्युक्त्वा वा ये चाप्यपरिकीर्तिताः ।
    त्वया वा तव वामात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम् ॥ २-९४-१६॥
    kaccinna tarkairyuktvā vā ye cāpyaparikīrtitāḥ |
    tvayā vā tava vāmātyairbudhyate tāta mantritam || 2-94-16||

    RMY 2-94-17

    कच्चित्सहस्रान्मूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम् ।
    पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निःश्रेयसं महत् ॥ २-९४-१७॥
    kaccitsahasrānmūrkhāṇāmekamicchasi paṇḍitam |
    paṇḍito hyarthakṛcchreṣu kuryānniḥśreyasaṃ mahat || 2-94-17||

    RMY 2-94-18

    सहस्राण्यपि मूर्खाणां यद्युपास्ते महीपतिः ।
    अथ वाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता ॥ २-९४-१८॥
    sahasrāṇyapi mūrkhāṇāṃ yadyupāste mahīpatiḥ |
    atha vāpyayutānyeva nāsti teṣu sahāyatā || 2-94-18||

    RMY 2-94-19

    एकोऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः ।
    राजानं राजमात्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम् ॥ २-९४-१९॥
    eko'pyamātyo medhāvī śūro dakṣo vicakṣaṇaḥ |
    rājānaṃ rājamātraṃ vā prāpayenmahatīṃ śriyam || 2-94-19||

    RMY 2-94-20

    कच्चिन्मुख्या महत्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः ।
    जघन्याश्च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः ॥ २-९४-२०॥
    kaccinmukhyā mahatsveva madhyameṣu ca madhyamāḥ |
    jaghanyāśca jaghanyeṣu bhṛtyāḥ karmasu yojitāḥ || 2-94-20||

    RMY 2-94-21

    अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्शुचीन् ।
    श्रेष्ठाञ्श्रेष्ठेषु कच्चित्त्वं नियोजयसि कर्मसु ॥ २-९४-२१॥
    amātyānupadhātītānpitṛpaitāmahāñśucīn |
    śreṣṭhāñśreṣṭheṣu kaccittvaṃ niyojayasi karmasu || 2-94-21||

    RMY 2-94-22

    कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा ।
    उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः ॥ २-९४-२२॥
    kaccittvāṃ nāvajānanti yājakāḥ patitaṃ yathā |
    ugrapratigrahītāraṃ kāmayānamiva striyaḥ || 2-94-22||

    RMY 2-94-23

    उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसंदूषणे रतम् ।
    शूरमैश्वर्यकामं च यो न हन्ति स वध्यते ॥ २-९४-२३॥
    upāyakuśalaṃ vaidyaṃ bhṛtyasaṃdūṣaṇe ratam |
    śūramaiśvaryakāmaṃ ca yo na hanti sa vadhyate || 2-94-23||

    RMY 2-94-24

    कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च धृतिमान्मतिमाञ्शुचिः ।
    कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षः सेनापतिः कृतः ॥ २-९४-२४॥
    kacciddhṛṣṭaśca śūraśca dhṛtimānmatimāñśuciḥ |
    kulīnaścānuraktaśca dakṣaḥ senāpatiḥ kṛtaḥ || 2-94-24||

    RMY 2-94-25

    बलवन्तश्च कच्चित्ते मुख्या युद्धविशारदाः ।
    दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्य मानिताः ॥ २-९४-२५॥
    balavantaśca kaccitte mukhyā yuddhaviśāradāḥ |
    dṛṣṭāpadānā vikrāntāstvayā satkṛtya mānitāḥ || 2-94-25||

    RMY 2-94-26

    कचिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम् ।
    संप्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे ॥ २-९४-२६॥
    kacidbalasya bhaktaṃ ca vetanaṃ ca yathocitam |
    saṃprāptakālaṃ dātavyaṃ dadāsi na vilambase || 2-94-26||

    RMY 2-94-27

    कालातिक्रमणे ह्येव भक्त वेतनयोर्भृताः ।
    भर्तुः कुप्यन्ति दुष्यन्ति सोऽनर्थः सुमहान्स्मृतः ॥ २-९४-२७॥
    kālātikramaṇe hyeva bhakta vetanayorbhṛtāḥ |
    bhartuḥ kupyanti duṣyanti so'narthaḥ sumahānsmṛtaḥ || 2-94-27||

    RMY 2-94-28

    कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः ।
    कच्चित्प्राणांस्तवार्थेषु संत्यजन्ति समाहिताः ॥ २-९४-२८॥
    kaccitsarve'nuraktāstvāṃ kulaputrāḥ pradhānataḥ |
    kaccitprāṇāṃstavārtheṣu saṃtyajanti samāhitāḥ || 2-94-28||

    RMY 2-94-29

    कच्चिज्जानपदो विद्वान्दक्षिणः प्रतिभानवान् ।
    यथोक्तवादी दूतस्ते कृतो भरत पण्डितः ॥ २-९४-२९॥
    kaccijjānapado vidvāndakṣiṇaḥ pratibhānavān |
    yathoktavādī dūtaste kṛto bharata paṇḍitaḥ || 2-94-29||

    RMY 2-94-30

    कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च ।
    त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः ॥ २-९४-३०॥
    kaccidaṣṭādaśānyeṣu svapakṣe daśa pañca ca |
    tribhistribhiravijñātairvetsi tīrthāni cārakaiḥ || 2-94-30||

    RMY 2-94-31

    कच्चिद्व्यपास्तानहितान्प्रतियातांश्च सर्वदा ।
    दुर्बलाननवज्ञाय वर्तसे रिपुसूदन ॥ २-९४-३१॥
    kaccidvyapāstānahitānpratiyātāṃśca sarvadā |
    durbalānanavajñāya vartase ripusūdana || 2-94-31||

    RMY 2-94-32

    कच्चिन्न लोकायतिकान्ब्राह्मणांस्तात सेवसे ।
    अनर्थ कुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः ॥ २-९४-३२॥
    kaccinna lokāyatikānbrāhmaṇāṃstāta sevase |
    anartha kuśalā hyete bālāḥ paṇḍitamāninaḥ || 2-94-32||

    RMY 2-94-33

    धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः ।
    बुद्धिमान्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते ॥ २-९४-३३॥
    dharmaśāstreṣu mukhyeṣu vidyamāneṣu durbudhāḥ |
    buddhimānvīkṣikīṃ prāpya nirarthaṃ pravadanti te || 2-94-33||

    RMY 2-94-34

    वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः ।
    सत्यनामां दृढद्वारां हस्त्यश्वरथसंकुलाम् ॥ २-९४-३४॥
    vīrairadhyuṣitāṃ pūrvamasmākaṃ tāta pūrvakaiḥ |
    satyanāmāṃ dṛḍhadvārāṃ hastyaśvarathasaṃkulām || 2-94-34||

    RMY 2-94-35

    ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः स्वकर्मनिरतैः सदा ।
    जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामात्यैः सहस्रशः ॥ २-९४-३५॥
    brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaiḥ svakarmanirataiḥ sadā |
    jitendriyairmahotsāhairvṛtāmātyaiḥ sahasraśaḥ || 2-94-35||

    RMY 2-94-36

    प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम् ।
    कच्चित्समुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि ॥ २-९४-३६॥
    prāsādairvividhākārairvṛtāṃ vaidyajanākulām |
    kaccitsamuditāṃ sphītāmayodhyāṃ parirakṣasi || 2-94-36||

    RMY 2-94-37

    कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्टः सुनिविष्टजनाकुलः ।
    देवस्थानैः प्रपाभिश्च तडागैश्चोपशोभितः ॥ २-९४-३७॥
    kacciccaityaśatairjuṣṭaḥ suniviṣṭajanākulaḥ |
    devasthānaiḥ prapābhiśca taḍāgaiścopaśobhitaḥ || 2-94-37||

    RMY 2-94-38

    प्रहृष्टनरनारीकः समाजोत्सवशोभितः ।
    सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिरभिवर्जितः ॥ २-९४-३८॥
    prahṛṣṭanaranārīkaḥ samājotsavaśobhitaḥ |
    sukṛṣṭasīmā paśumānhiṃsābhirabhivarjitaḥ || 2-94-38||

    RMY 2-94-39

    अदेवमातृको रम्यः श्वापदैः परिवर्जितः ।
    कच्चिज्जनपदः स्फीतः सुखं वसति राघव ॥ २-९४-३९॥
    adevamātṛko ramyaḥ śvāpadaiḥ parivarjitaḥ |
    kaccijjanapadaḥ sphītaḥ sukhaṃ vasati rāghava || 2-94-39||

    RMY 2-94-40

    कच्चित्ते दयिताः सर्वे कृषिगोरक्षजीविनः ।
    वार्तायां संश्रितस्तात लोको हि सुखमेधते ॥ २-९४-४०॥
    kaccitte dayitāḥ sarve kṛṣigorakṣajīvinaḥ |
    vārtāyāṃ saṃśritastāta loko hi sukhamedhate || 2-94-40||

    RMY 2-94-41

    तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित्ते भरणं कृतम् ।
    रक्ष्या हि राज्ञा धर्मेण सर्वे विषयवासिनः ॥ २-९४-४१॥
    teṣāṃ guptiparīhāraiḥ kaccitte bharaṇaṃ kṛtam |
    rakṣyā hi rājñā dharmeṇa sarve viṣayavāsinaḥ || 2-94-41||

    RMY 2-94-42

    कच्चित्स्त्रियः सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताः ।
    कच्चिन्न श्रद्दधास्यासां कच्चिद्गुह्यं न भाषसे ॥ २-९४-४२॥
    kaccitstriyaḥ sāntvayasi kaccittāśca surakṣitāḥ |
    kaccinna śraddadhāsyāsāṃ kaccidguhyaṃ na bhāṣase || 2-94-42||

    RMY 2-94-43

    कच्चिन्नागवनं गुप्तं कुञ्जराणां च तृप्यसि ।
    कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्याणां विभूषितम् ।
    उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्रो महापथे ॥ २-९४-४३॥
    kaccinnāgavanaṃ guptaṃ kuñjarāṇāṃ ca tṛpyasi |
    kacciddarśayase nityaṃ manuṣyāṇāṃ vibhūṣitam |
    utthāyotthāya pūrvāhṇe rājaputro mahāpathe || 2-94-43||

    RMY 2-94-44

    कच्चित्सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकैः ।
    यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः ॥ २-९४-४४॥
    kaccitsarvāṇi durgāṇi dhanadhānyāyudhodakaiḥ |
    yantraiśca paripūrṇāni tathā śilpidhanurdharaiḥ || 2-94-44||

    RMY 2-94-45

    आयस्ते विपुलः कच्चित्कच्चिदल्पतरो व्ययः ।
    अपात्रेषु न ते कच्चित्कोशो गच्छति राघव ॥ २-९४-४५॥
    āyaste vipulaḥ kaccitkaccidalpataro vyayaḥ |
    apātreṣu na te kaccitkośo gacchati rāghava || 2-94-45||

    RMY 2-94-46

    देवतार्थे च पित्रर्थे ब्राह्मणाभ्यागतेषु च ।
    योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद्गच्छति ते व्ययः ॥ २-९४-४६॥
    devatārthe ca pitrarthe brāhmaṇābhyāgateṣu ca |
    yodheṣu mitravargeṣu kaccidgacchati te vyayaḥ || 2-94-46||

    RMY 2-94-47

    कच्चिदार्यो विशुद्धात्मा क्षारितश्चोरकर्मणा ।
    अपृष्टः शास्त्रकुशलैर्न लोभाद्बध्यते शुचिः ॥ २-९४-४७॥
    kaccidāryo viśuddhātmā kṣāritaścorakarmaṇā |
    apṛṣṭaḥ śāstrakuśalairna lobhādbadhyate śuciḥ || 2-94-47||

    RMY 2-94-48

    गृहीतश्चैव पृष्टश्च काले दृष्टः सकारणः ।
    कच्चिन्न मुच्यते चोरो धनलोभान्नरर्षभ ॥ २-९४-४८॥
    gṛhītaścaiva pṛṣṭaśca kāle dṛṣṭaḥ sakāraṇaḥ |
    kaccinna mucyate coro dhanalobhānnararṣabha || 2-94-48||

    RMY 2-94-49

    व्यसने कच्चिदाढ्यस्य दुगतस्य च राघव ।
    अर्थं विरागाः पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुताः ॥ २-९४-४९॥
    vyasane kaccidāḍhyasya dugatasya ca rāghava |
    arthaṃ virāgāḥ paśyanti tavāmātyā bahuśrutāḥ || 2-94-49||

    RMY 2-94-50

    यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यस्राणि राघव ।
    तानि पुत्रपशून्घ्नन्ति प्रीत्यर्थमनुशासतः ॥ २-९४-५०॥
    yāni mithyābhiśastānāṃ patantyasrāṇi rāghava |
    tāni putrapaśūnghnanti prītyarthamanuśāsataḥ || 2-94-50||

    RMY 2-94-51

    कच्चिद्वृधांश्च बालांश्च वैद्यमुख्यांश्च राघव ।
    दानेन मनसा वाचा त्रिभिरेतैर्बुभूषसे ॥ २-९४-५१॥
    kaccidvṛdhāṃśca bālāṃśca vaidyamukhyāṃśca rāghava |
    dānena manasā vācā tribhiretairbubhūṣase || 2-94-51||

    RMY 2-94-52

    कच्चिद्गुरूंश्च वृद्धांश्च तापसान्देवतातिथीन् ।
    चैत्यांश्च सर्वान्सिद्धार्थान्ब्राह्मणांश्च नमस्यसि ॥ २-९४-५२॥
    kaccidgurūṃśca vṛddhāṃśca tāpasāndevatātithīn |
    caityāṃśca sarvānsiddhārthānbrāhmaṇāṃśca namasyasi || 2-94-52||

    RMY 2-94-53

    कच्चिदर्थेन वा धर्मं धर्मं धर्मेण वा पुनः ।
    उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन न विबाधसे ॥ २-९४-५३॥
    kaccidarthena vā dharmaṃ dharmaṃ dharmeṇa vā punaḥ |
    ubhau vā prītilobhena kāmena na vibādhase || 2-94-53||

    RMY 2-94-54

    कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर ।
    विभज्य काले कालज्ञ सर्वान्भरत सेवसे ॥ २-९४-५४॥
    kaccidarthaṃ ca dharmaṃ ca kāmaṃ ca jayatāṃ vara |
    vibhajya kāle kālajña sarvānbharata sevase || 2-94-54||

    RMY 2-94-55

    कच्चित्ते ब्राह्मणाः शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदः ।
    आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदैः सह ॥ २-९४-५५॥
    kaccitte brāhmaṇāḥ śarma sarvaśāstrārthakovidaḥ |
    āśaṃsante mahāprājña paurajānapadaiḥ saha || 2-94-55||

    RMY 2-94-56

    नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम् ।
    अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम् ॥ २-९४-५६॥
    nāstikyamanṛtaṃ krodhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām |
    adarśanaṃ jñānavatāmālasyaṃ pañcavṛttitām || 2-94-56||

    RMY 2-94-57

    एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम् ।
    निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिलक्षणम् ॥ २-९४-५७॥
    ekacintanamarthānāmanarthajñaiśca mantraṇam |
    niścitānāmanārambhaṃ mantrasyāparilakṣaṇam || 2-94-57||

    RMY 2-94-58

    मङ्गलस्याप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वशः ।
    कच्चित्त्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश ॥ २-९४-५८॥
    maṅgalasyāprayogaṃ ca pratyutthānaṃ ca sarvaśaḥ |
    kaccittvaṃ varjayasyetānrājadoṣāṃścaturdaśa || 2-94-58||

    RMY 2-94-59

    कच्चित्स्वादुकृतं भोज्यमेको नाश्नासि राघव ।
    कच्चिदाशंसमानेभ्यो मित्रेभ्यः संप्रयच्छसि ॥ २-९४-५९॥
    kaccitsvādukṛtaṃ bhojyameko nāśnāsi rāghava |
    kaccidāśaṃsamānebhyo mitrebhyaḥ saṃprayacchasi || 2-94-59||

    Sarga: 95/111 (47)

    RMY 2-95-1

    रामस्य वचनं श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच ह ।
    किं मे धर्माद्विहीनस्य राजधर्मः करिष्यति ॥ २-९५-१॥
    rāmasya vacanaṃ śrutvā bharataḥ pratyuvāca ha |
    kiṃ me dharmādvihīnasya rājadharmaḥ kariṣyati || 2-95-1||

    RMY 2-95-2

    शाश्वतोऽयं सदा धर्मः स्थितोऽस्मासु नरर्षभ ।
    ज्येष्ठ पुत्रे स्थिते राजन्न कनीयान्भवेन्नृपः ॥ २-९५-२॥
    śāśvato'yaṃ sadā dharmaḥ sthito'smāsu nararṣabha |
    jyeṣṭha putre sthite rājanna kanīyānbhavennṛpaḥ || 2-95-2||

    RMY 2-95-3

    स समृद्धां मया सार्धमयोध्यां गच्छ राघव ।
    अभिषेचय चात्मानं कुलस्यास्य भवाय नः ॥ २-९५-३॥
    sa samṛddhāṃ mayā sārdhamayodhyāṃ gaccha rāghava |
    abhiṣecaya cātmānaṃ kulasyāsya bhavāya naḥ || 2-95-3||

    RMY 2-95-4

    राजानं मानुषं प्राहुर्देवत्वे संमतो मम ।
    यस्य धर्मार्थसहितं वृत्तमाहुरमानुषम् ॥ २-९५-४॥
    rājānaṃ mānuṣaṃ prāhurdevatve saṃmato mama |
    yasya dharmārthasahitaṃ vṛttamāhuramānuṣam || 2-95-4||

    RMY 2-95-5

    केकयस्थे च मयि तु त्वयि चारण्यमाश्रिते ।
    दिवमार्य गतो राजा यायजूकः सतां मतः ॥ २-९५-५॥
    kekayasthe ca mayi tu tvayi cāraṇyamāśrite |
    divamārya gato rājā yāyajūkaḥ satāṃ mataḥ || 2-95-5||

    RMY 2-95-6

    उत्तिष्ठ पुरुषव्याघ्र क्रियतामुदकं पितुः ।
    अहं चायं च शत्रुघ्नः पूर्वमेव कृतोदकौ ॥ २-९५-६॥
    uttiṣṭha puruṣavyāghra kriyatāmudakaṃ pituḥ |
    ahaṃ cāyaṃ ca śatrughnaḥ pūrvameva kṛtodakau || 2-95-6||

    RMY 2-95-7

    प्रियेण किल दत्तं हि पितृलोकेषु राघव ।
    अक्षय्यं भवतीत्याहुर्भवांश्चैव पितुः प्रियः ॥ २-९५-७॥
    priyeṇa kila dattaṃ hi pitṛlokeṣu rāghava |
    akṣayyaṃ bhavatītyāhurbhavāṃścaiva pituḥ priyaḥ || 2-95-7||

    RMY 2-95-8

    तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम् ।
    राघवो भरतेनोक्तां बभूव गतचेतनः ॥ २-९५-८॥
    tāṃ śrutvā karuṇāṃ vācaṃ piturmaraṇasaṃhitām |
    rāghavo bharatenoktāṃ babhūva gatacetanaḥ || 2-95-8||

    RMY 2-95-9

    वाग्वज्रं भरतेनोक्तममनोज्ञं परंतपः ।
    प्रगृह्य बाहू रामो वै पुष्पिताग्रो यथा द्रुमः ।
    वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह ॥ २-९५-९॥
    vāgvajraṃ bharatenoktamamanojñaṃ paraṃtapaḥ |
    pragṛhya bāhū rāmo vai puṣpitāgro yathā drumaḥ |
    vane paraśunā kṛttastathā bhuvi papāta ha || 2-95-9||

    RMY 2-95-10

    तथा हि पतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम् ।
    कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम् ॥ २-९५-१०॥
    tathā hi patitaṃ rāmaṃ jagatyāṃ jagatīpatim |
    kūlaghātapariśrāntaṃ prasuptamiva kuñjaram || 2-95-10||

    RMY 2-95-11

    भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतः शोककर्शितम् ।
    रुदन्तः सह वैदेह्या सिषिचुः सलिलेन वै ॥ २-९५-११॥
    bhrātaraste maheṣvāsaṃ sarvataḥ śokakarśitam |
    rudantaḥ saha vaidehyā siṣicuḥ salilena vai || 2-95-11||

    RMY 2-95-12

    स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामास्रमुत्सृजन् ।
    उपाक्रामत काकुत्स्थः कृपणं बहुभाषितुम् ॥ २-९५-१२॥
    sa tu saṃjñāṃ punarlabdhvā netrābhyāmāsramutsṛjan |
    upākrāmata kākutsthaḥ kṛpaṇaṃ bahubhāṣitum || 2-95-12||

    RMY 2-95-13

    किं नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन महात्मना ।
    यो मृतो मम शोकेन न मया चापि संस्कृतः ॥ २-९५-१३॥
    kiṃ nu tasya mayā kāryaṃ durjātena mahātmanā |
    yo mṛto mama śokena na mayā cāpi saṃskṛtaḥ || 2-95-13||

    RMY 2-95-14

    अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वयानघ ।
    शत्रुघेण च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः ॥ २-९५-१४॥
    aho bharata siddhārtho yena rājā tvayānagha |
    śatrugheṇa ca sarveṣu pretakṛtyeṣu satkṛtaḥ || 2-95-14||

    RMY 2-95-15

    निष्प्रधानामनेकाग्रं नरेन्द्रेण विनाकृताम् ।
    निवृत्तवनवासोऽपि नायोध्यां गन्तुमुत्सहे ॥ २-९५-१५॥
    niṣpradhānāmanekāgraṃ narendreṇa vinākṛtām |
    nivṛttavanavāso'pi nāyodhyāṃ gantumutsahe || 2-95-15||

    RMY 2-95-16

    समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परंतप ।
    को नु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते ॥ २-९५-१६॥
    samāptavanavāsaṃ māmayodhyāyāṃ paraṃtapa |
    ko nu śāsiṣyati punastāte lokāntaraṃ gate || 2-95-16||

    RMY 2-95-17

    पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन् ।
    वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतः कर्णसुखान्यहम् ॥ २-९५-१७॥
    purā prekṣya suvṛttaṃ māṃ pitā yānyāha sāntvayan |
    vākyāni tāni śroṣyāmi kutaḥ karṇasukhānyaham || 2-95-17||

    RMY 2-95-18

    एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः ।
    उवाच शोकसंतप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ॥ २-९५-१८॥
    evamuktvā sa bharataṃ bhāryāmabhyetya rāghavaḥ |
    uvāca śokasaṃtaptaḥ pūrṇacandranibhānanām || 2-95-18||

    RMY 2-95-19

    सीते मृतस्ते श्वशुरः पित्रा हीनोऽसि लक्ष्मण ।
    भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम् ॥ २-९५-१९॥
    sīte mṛtaste śvaśuraḥ pitrā hīno'si lakṣmaṇa |
    bharato duḥkhamācaṣṭe svargataṃ pṛthivīpatim || 2-95-19||

    RMY 2-95-20

    सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम् ।
    उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः ॥ २-९५-२०॥
    sāntvayitvā tu tāṃ rāmo rudantīṃ janakātmajām |
    uvāca lakṣmaṇaṃ tatra duḥkhito duḥkhitaṃ vacaḥ || 2-95-20||

    RMY 2-95-21

    आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम् ।
    जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः ॥ २-९५-२१॥
    ānayeṅgudipiṇyākaṃ cīramāhara cottaram |
    jalakriyārthaṃ tātasya gamiṣyāmi mahātmanaḥ || 2-95-21||

    RMY 2-95-22

    सीता पुरस्ताद्व्रजतु त्वमेनामभितो व्रज ।
    अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा ॥ २-९५-२२॥
    sītā purastādvrajatu tvamenāmabhito vraja |
    ahaṃ paścādgamiṣyāmi gatirhyeṣā sudāruṇā || 2-95-22||

    RMY 2-95-23

    ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः ।
    मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च दृढ भक्तिमान् ॥ २-९५-२३॥
    tato nityānugasteṣāṃ viditātmā mahāmatiḥ |
    mṛdurdāntaśca śāntaśca rāme ca dṛḍha bhaktimān || 2-95-23||

    RMY 2-95-24

    सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतैः सार्धमाश्वास्य राघवम् ।
    अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम् ॥ २-९५-२४॥
    sumantrastairnṛpasutaiḥ sārdhamāśvāsya rāghavam |
    avātārayadālambya nadīṃ mandākinīṃ śivām || 2-95-24||

    RMY 2-95-25

    ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः ।
    नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम् ॥ २-९५-२५॥
    te sutīrthāṃ tataḥ kṛcchrādupāgamya yaśasvinaḥ |
    nadīṃ mandākinīṃ ramyāṃ sadā puṣpitakānanām || 2-95-25||

    RMY 2-95-26

    शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम् ।
    सिषिचुस्तूदकं राज्ञे तत एतद्भवत्विति ॥ २-९५-२६॥
    śīghrasrotasamāsādya tīrthaṃ śivamakardamam |
    siṣicustūdakaṃ rājñe tata etadbhavatviti || 2-95-26||

    RMY 2-95-27

    प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम् ।
    दिशं याम्यामभिमुखो रुदन्वचनमब्रवीत् ॥ २-९५-२७॥
    pragṛhya ca mahīpālo jalapūritamañjalim |
    diśaṃ yāmyāmabhimukho rudanvacanamabravīt || 2-95-27||

    RMY 2-95-28

    एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम् ।
    पितृलोकगतस्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु ॥ २-९५-२८॥
    etatte rājaśārdūla vimalaṃ toyamakṣayam |
    pitṛlokagatasyādya maddattamupatiṣṭhatu || 2-95-28||

    RMY 2-95-29

    ततो मन्दाकिनी तीरात्प्रत्युत्तीर्य स राघवः ।
    पितुश्चकार तेजस्वी निवापं भ्रातृभिः सह ॥ २-९५-२९॥
    tato mandākinī tīrātpratyuttīrya sa rāghavaḥ |
    pituścakāra tejasvī nivāpaṃ bhrātṛbhiḥ saha || 2-95-29||

    RMY 2-95-30

    ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे ।
    न्यस्य रामः सुदुःखार्तो रुदन्वचनमब्रवीत् ॥ २-९५-३०॥
    aiṅgudaṃ badarīmiśraṃ piṇyākaṃ darbhasaṃstare |
    nyasya rāmaḥ suduḥkhārto rudanvacanamabravīt || 2-95-30||

    RMY 2-95-31

    इदं भुङ्क्ष्व महाराजप्रीतो यदशना वयम् ।
    यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः ॥ २-९५-३१॥
    idaṃ bhuṅkṣva mahārājaprīto yadaśanā vayam |
    yadannaḥ puruṣo bhavati tadannāstasya devatāḥ || 2-95-31||

    RMY 2-95-32

    ततस्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य नदीतटात् ।
    आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम् ॥ २-९५-३२॥
    tatastenaiva mārgeṇa pratyuttīrya nadītaṭāt |
    āruroha naravyāghro ramyasānuṃ mahīdharam || 2-95-32||

    RMY 2-95-33

    ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः ।
    परिजग्राह पाणिभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ ॥ २-९५-३३॥
    tataḥ parṇakuṭīdvāramāsādya jagatīpatiḥ |
    parijagrāha pāṇibhyāmubhau bharatalakṣmaṇau || 2-95-33||

    RMY 2-95-34

    तेषां तु रुदतां शब्दात्प्रतिश्रुत्काभवद्गिरौ ।
    भ्रातॄणां सह वैदेह्या सिंहानां नर्दतामिव ॥ २-९५-३४॥
    teṣāṃ tu rudatāṃ śabdātpratiśrutkābhavadgirau |
    bhrātṝṇāṃ saha vaidehyā siṃhānāṃ nardatāmiva || 2-95-34||

    RMY 2-95-35

    विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरतसैनिकाः ।
    अब्रुवंश्चापि रामेण भरतः संगतो ध्रुवम् ।
    तेषामेव महाञ्शब्दः शोचतां पितरं मृतम् ॥ २-९५-३५॥
    vijñāya tumulaṃ śabdaṃ trastā bharatasainikāḥ |
    abruvaṃścāpi rāmeṇa bharataḥ saṃgato dhruvam |
    teṣāmeva mahāñśabdaḥ śocatāṃ pitaraṃ mṛtam || 2-95-35||

    RMY 2-95-36

    अथ वासान्परित्यज्य तं सर्वेऽभिमुखाः स्वनम् ।
    अप्येक मनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविताः ॥ २-९५-३६॥
    atha vāsānparityajya taṃ sarve'bhimukhāḥ svanam |
    apyeka manaso jagmuryathāsthānaṃ pradhāvitāḥ || 2-95-36||

    RMY 2-95-37

    हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलंकृतैः ।
    सुकुमारास्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः ॥ २-९५-३७॥
    hayairanye gajairanye rathairanye svalaṃkṛtaiḥ |
    sukumārāstathaivānye padbhireva narā yayuḥ || 2-95-37||

    RMY 2-95-38

    अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा ।
    द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाश्रमम् ॥ २-९५-३८॥
    aciraproṣitaṃ rāmaṃ ciraviproṣitaṃ yathā |
    draṣṭukāmo janaḥ sarvo jagāma sahasāśramam || 2-95-38||

    RMY 2-95-39

    भ्रातॄणां त्वरितास्ते तु द्रष्टुकामाः समागमम् ।
    ययुर्बहुविधैर्यानैः खुरनेमिसमाकुलैः ॥ २-९५-३९॥
    bhrātṝṇāṃ tvaritāste tu draṣṭukāmāḥ samāgamam |
    yayurbahuvidhairyānaiḥ khuranemisamākulaiḥ || 2-95-39||

    RMY 2-95-40

    सा भूमिर्बहुभिर्यानैः खुरनेमिसमाहता ।
    मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे ॥ २-९५-४०॥
    sā bhūmirbahubhiryānaiḥ khuranemisamāhatā |
    mumoca tumulaṃ śabdaṃ dyaurivābhrasamāgame || 2-95-40||

    RMY 2-95-41

    तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः ।
    आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः ॥ २-९५-४१॥
    tena vitrāsitā nāgāḥ kareṇuparivāritāḥ |
    āvāsayanto gandhena jagmuranyadvanaṃ tataḥ || 2-95-41||

    RMY 2-95-42

    वराहमृगसिंहाश्च महिषाः सर्क्षवानराः ।
    व्याघ्र गोकर्णगवया वित्रेषुः पृषतैः सह ॥ २-९५-४२॥
    varāhamṛgasiṃhāśca mahiṣāḥ sarkṣavānarāḥ |
    vyāghra gokarṇagavayā vitreṣuḥ pṛṣataiḥ saha || 2-95-42||

    RMY 2-95-43

    रथाङ्गसाह्वा नत्यूहा हंसाः कारण्डवाः प्लवाः ।
    तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः ॥ २-९५-४३॥
    rathāṅgasāhvā natyūhā haṃsāḥ kāraṇḍavāḥ plavāḥ |
    tathā puṃskokilāḥ krauñcā visaṃjñā bhejire diśaḥ || 2-95-43||

    RMY 2-95-44

    तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम् ।
    मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा ॥ २-९५-४४॥
    tena śabdena vitrastairākāśaṃ pakṣibhirvṛtam |
    manuṣyairāvṛtā bhūmirubhayaṃ prababhau tadā || 2-95-44||

    RMY 2-95-45

    तान्नरान्बाष्पपूर्णाक्षान्समीक्ष्याथ सुदुःखितान् ।
    पर्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृवच्च सः ॥ २-९५-४५॥
    tānnarānbāṣpapūrṇākṣānsamīkṣyātha suduḥkhitān |
    paryaṣvajata dharmajñaḥ pitṛvanmātṛvacca saḥ || 2-95-45||

    RMY 2-95-46

    स तत्र कांश्चित्परिषस्वजे नरान्नराश्च केचित्तु तमभ्यवादयन् ।
    चकार सर्वान्सवयस्यबान्धवान्यथार्हमासाद्य तदा नृपात्मजः ॥ २-९५-४६॥
    sa tatra kāṃścitpariṣasvaje narānnarāśca kecittu tamabhyavādayan |
    cakāra sarvānsavayasyabāndhavānyathārhamāsādya tadā nṛpātmajaḥ || 2-95-46||

    RMY 2-95-47

    ततः स तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुविनादयन्स्वनः ।
    गुहा गिरीणां च दिशश्च संततं मृदङ्गघोषप्रतिमो विशुश्रुवे ॥ २-९५-४७॥
    tataḥ sa teṣāṃ rudatāṃ mahātmanāṃ bhuvaṃ ca khaṃ cānuvinādayansvanaḥ |
    guhā girīṇāṃ ca diśaśca saṃtataṃ mṛdaṅgaghoṣapratimo viśuśruve || 2-95-47||

    Sarga: 96/111 (29)

    RMY 2-96-1

    वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान्दशरथस्य च ।
    अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः ॥ २-९६-१॥
    vasiṣṭhaḥ purataḥ kṛtvā dārāndaśarathasya ca |
    abhicakrāma taṃ deśaṃ rāmadarśanatarṣitaḥ || 2-96-1||

    RMY 2-96-2

    राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति ।
    ददृशुस्तत्र तत्तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम् ॥ २-९६-२॥
    rājapatnyaśca gacchantyo mandaṃ mandākinīṃ prati |
    dadṛśustatra tattīrthaṃ rāmalakṣmaṇasevitam || 2-96-2||

    RMY 2-96-3

    कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता ।
    सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्चान्या राजयोषितः ॥ २-९६-३॥
    kausalyā bāṣpapūrṇena mukhena pariśuṣyatā |
    sumitrāmabravīddīnā yāścānyā rājayoṣitaḥ || 2-96-3||

    RMY 2-96-4

    इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्ट कर्मणाम् ।
    वने प्राक्केवलं तीर्थं ये ते निर्विषयी कृताः ॥ २-९६-४॥
    idaṃ teṣāmanāthānāṃ kliṣṭamakliṣṭa karmaṇām |
    vane prākkevalaṃ tīrthaṃ ye te nirviṣayī kṛtāḥ || 2-96-4||

    RMY 2-96-5

    इतः सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः ।
    स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात् ॥ २-९६-५॥
    itaḥ sumitre putraste sadā jalamatandritaḥ |
    svayaṃ harati saumitrirmama putrasya kāraṇāt || 2-96-5||

    RMY 2-96-6

    दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले ।
    पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना ॥ २-९६-६॥
    dakṣiṇāgreṣu darbheṣu sā dadarśa mahītale |
    pituriṅgudipiṇyākaṃ nyastamāyatalocanā || 2-96-6||

    RMY 2-96-7

    तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा ।
    उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः ॥ २-९६-७॥
    taṃ bhūmau piturārtena nyastaṃ rāmeṇa vīkṣya sā |
    uvāca devī kausalyā sarvā daśarathastriyaḥ || 2-96-7||

    RMY 2-96-8

    इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः ।
    राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि ॥ २-९६-८॥
    idamikṣvākunāthasya rāghavasya mahātmanaḥ |
    rāghaveṇa piturdattaṃ paśyataitadyathāvidhi || 2-96-8||

    RMY 2-96-9

    तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः ।
    नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम् ॥ २-९६-९॥
    tasya devasamānasya pārthivasya mahātmanaḥ |
    naitadaupayikaṃ manye bhuktabhogasya bhojanam || 2-96-9||

    RMY 2-96-10

    चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्र सदृशो भुवि ।
    कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुङ्क्ते वसुधाधिपः ॥ २-९६-१०॥
    caturantāṃ mahīṃ bhuktvā mahendra sadṛśo bhuvi |
    kathamiṅgudipiṇyākaṃ sa bhuṅkte vasudhādhipaḥ || 2-96-10||

    RMY 2-96-11

    अतो दुःखतरं लोके न किंचित्प्रतिभाति मा ।
    यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदीक्षोदमृद्धिमान् ॥ २-९६-११॥
    ato duḥkhataraṃ loke na kiṃcitpratibhāti mā |
    yatra rāmaḥ piturdadyādiṅgudīkṣodamṛddhimān || 2-96-11||

    RMY 2-96-12

    रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे ।
    कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा ॥ २-९६-१२॥
    rāmeṇeṅgudipiṇyākaṃ piturdattaṃ samīkṣya me |
    kathaṃ duḥkhena hṛdayaṃ na sphoṭati sahasradhā || 2-96-12||

    RMY 2-96-13

    एवमार्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा ।
    ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गाच्च्युतमिवामरम् ॥ २-९६-१३॥
    evamārtāṃ sapatnyastā jagmurāśvāsya tāṃ tadā |
    dadṛśuścāśrame rāmaṃ svargāccyutamivāmaram || 2-96-13||

    RMY 2-96-14

    सर्वभोगैः परित्यक्तं राम संप्रेक्ष्य मातरः ।
    आर्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः ॥ २-९६-१४॥
    sarvabhogaiḥ parityaktaṃ rāma saṃprekṣya mātaraḥ |
    ārtā mumucuraśrūṇi sasvaraṃ śokakarśitāḥ || 2-96-14||

    RMY 2-96-15

    तासां रामः समुत्थाय जग्राह चरणाञ्शुभान् ।
    मातॄणां मनुजव्याघ्रः सर्वासां सत्यसंगरः ॥ २-९६-१५॥
    tāsāṃ rāmaḥ samutthāya jagrāha caraṇāñśubhān |
    mātṝṇāṃ manujavyāghraḥ sarvāsāṃ satyasaṃgaraḥ || 2-96-15||

    RMY 2-96-16

    ताः पाणिभिः सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलैः शुभैः ।
    प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः ॥ २-९६-१६॥
    tāḥ pāṇibhiḥ sukhasparśairmṛdvaṅgulitalaiḥ śubhaiḥ |
    pramamārjū rajaḥ pṛṣṭhādrāmasyāyatalocanāḥ || 2-96-16||

    RMY 2-96-17

    सौमित्रिरपि ताः सर्वा मातॄः संप्रेक्ष्य दुःखितः ।
    अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम् ॥ २-९६-१७॥
    saumitrirapi tāḥ sarvā mātṝḥ saṃprekṣya duḥkhitaḥ |
    abhyavādayatāsaktaṃ śanai rāmādanantaram || 2-96-17||

    RMY 2-96-18

    यथा रामे तथा तस्मिन्सर्वा ववृतिरे स्त्रियः ।
    वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे ॥ २-९६-१८॥
    yathā rāme tathā tasminsarvā vavṛtire striyaḥ |
    vṛttiṃ daśarathājjāte lakṣmaṇe śubhalakṣaṇe || 2-96-18||

    RMY 2-96-19

    सीतापि चरणांस्तासामुपसंगृह्य दुःखिता ।
    श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता ॥ २-९६-१९॥
    sītāpi caraṇāṃstāsāmupasaṃgṛhya duḥkhitā |
    śvaśrūṇāmaśrupūrṇākṣī sā babhūvāgrataḥ sthitā || 2-96-19||

    RMY 2-96-20

    तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा ।
    वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ॥ २-९६-२०॥
    tāṃ pariṣvajya duḥkhārtāṃ mātā duhitaraṃ yathā |
    vanavāsakṛśāṃ dīnāṃ kausalyā vākyamabravīt || 2-96-20||

    RMY 2-96-21

    विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च ।
    रामपत्नी कथं दुःखं संप्राप्ता निर्जने वने ॥ २-९६-२१॥
    videharājasya sutā snuṣā daśarathasya ca |
    rāmapatnī kathaṃ duḥkhaṃ saṃprāptā nirjane vane || 2-96-21||

    RMY 2-96-22

    पद्ममातपसंतप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम् ।
    काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः ॥ २-९६-२२॥
    padmamātapasaṃtaptaṃ parikliṣṭamivotpalam |
    kāñcanaṃ rajasā dhvastaṃ kliṣṭaṃ candramivāmbudaiḥ || 2-96-22||

    RMY 2-96-23

    मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाश्रयम् ।
    भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसंभवः ॥ २-९६-२३॥
    mukhaṃ te prekṣya māṃ śoko dahatyagnirivāśrayam |
    bhṛśaṃ manasi vaidehi vyasanāraṇisaṃbhavaḥ || 2-96-23||

    RMY 2-96-24

    ब्रुवन्त्यामेवमार्तायां जनन्यां भरताग्रजः ।
    पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य स राघवः ॥ २-९६-२४॥
    bruvantyāmevamārtāyāṃ jananyāṃ bharatāgrajaḥ |
    pādāvāsādya jagrāha vasiṣṭhasya sa rāghavaḥ || 2-96-24||

    RMY 2-96-25

    पुरोहितस्याग्निसमस्य तस्य वै बृहस्पतेरिन्द्र इवामराधिपः ।
    प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसः सहैव तेनोपविवेश राघवः ॥ २-९६-२५॥
    purohitasyāgnisamasya tasya vai bṛhaspaterindra ivāmarādhipaḥ |
    pragṛhya pādau susamṛddhatejasaḥ sahaiva tenopaviveśa rāghavaḥ || 2-96-25||

    RMY 2-96-26

    ततो जघन्यं सहितैः स मन्त्रिभिः पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः ।
    जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरतस्तदाग्रजम् ॥ २-९६-२६॥
    tato jaghanyaṃ sahitaiḥ sa mantribhiḥ purapradhānaiśca sahaiva sainikaiḥ |
    janena dharmajñatamena dharmavānupopaviṣṭo bharatastadāgrajam || 2-96-26||

    RMY 2-96-27

    उपोपविष्टस्तु तदा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम् ।
    श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम् ॥ २-९६-२७॥
    upopaviṣṭastu tadā sa vīryavāṃstapasviveṣeṇa samīkṣya rāghavam |
    śriyā jvalantaṃ bharataḥ kṛtāñjaliryathā mahendraḥ prayataḥ prajāpatim || 2-96-27||

    RMY 2-96-28

    किमेष वाक्यं भरतोऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति ।
    इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा ॥ २-९६-२८॥
    kimeṣa vākyaṃ bharato'dya rāghavaṃ praṇamya satkṛtya ca sādhu vakṣyati |
    itīva tasyāryajanasya tattvato babhūva kautūhalamuttamaṃ tadā || 2-96-28||

    RMY 2-96-29

    स राघवः सत्यधृतिश्च लक्ष्मणो महानुभावो भरतश्च धार्मिकः ।
    वृताः सुहृद्भिश्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यैः सहितास्त्रयोऽग्नयः ॥ २-९६-२९॥
    sa rāghavaḥ satyadhṛtiśca lakṣmaṇo mahānubhāvo bharataśca dhārmikaḥ |
    vṛtāḥ suhṛdbhiśca virejuradhvare yathā sadasyaiḥ sahitāstrayo'gnayaḥ || 2-96-29||

    Sarga: 97/111 (24)

    RMY 2-97-1

    तं तु रामः समाश्वास्य भ्रातरं गुरुवत्सलम् ।
    लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ २-९७-१॥
    taṃ tu rāmaḥ samāśvāsya bhrātaraṃ guruvatsalam |
    lakṣmaṇena saha bhrātrā praṣṭuṃ samupacakrame || 2-97-1||

    RMY 2-97-2

    किमेतदिच्छेयमहं श्रोतुं प्रव्याहृतं त्वया ।
    यस्मात्त्वमागतो देशमिमं चीरजटाजिनी ॥ २-९७-२॥
    kimetadiccheyamahaṃ śrotuṃ pravyāhṛtaṃ tvayā |
    yasmāttvamāgato deśamimaṃ cīrajaṭājinī || 2-97-2||

    RMY 2-97-3

    यन्निमित्तमिमं देशं कृष्णाजिनजटाधरः ।
    हित्वा राज्यं प्रविष्टस्त्वं तत्सर्वं वक्तुमर्हसि ॥ २-९७-३॥
    yannimittamimaṃ deśaṃ kṛṣṇājinajaṭādharaḥ |
    hitvā rājyaṃ praviṣṭastvaṃ tatsarvaṃ vaktumarhasi || 2-97-3||

    RMY 2-97-4

    इत्युक्तः केकयीपुत्रः काकुत्स्थेन महात्मना ।
    प्रगृह्य बलवद्भूयः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ २-९७-४॥
    ityuktaḥ kekayīputraḥ kākutsthena mahātmanā |
    pragṛhya balavadbhūyaḥ prāñjalirvākyamabravīt || 2-97-4||

    RMY 2-97-5

    आर्यं तातः परित्यज्य कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ।
    गतः स्वर्गं महाबाहुः पुत्रशोकाभिपीडितः ॥ २-९७-५॥
    āryaṃ tātaḥ parityajya kṛtvā karma suduṣkaram |
    gataḥ svargaṃ mahābāhuḥ putraśokābhipīḍitaḥ || 2-97-5||

    RMY 2-97-6

    स्त्रिया नियुक्तः कैकेय्या मम मात्रा परंतप ।
    चकार सुमहत्पापमिदमात्मयशोहरम् ॥ २-९७-६॥
    striyā niyuktaḥ kaikeyyā mama mātrā paraṃtapa |
    cakāra sumahatpāpamidamātmayaśoharam || 2-97-6||

    RMY 2-97-7

    सा राज्यफलमप्राप्य विधवा शोककर्शिता ।
    पतिष्यति महाघोरे निरये जननी मम ॥ २-९७-७॥
    sā rājyaphalamaprāpya vidhavā śokakarśitā |
    patiṣyati mahāghore niraye jananī mama || 2-97-7||

    RMY 2-97-8

    तस्य मे दासभूतस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ।
    अभिषिञ्चस्व चाद्यैव राज्येन मघवानिव ॥ २-९७-८॥
    tasya me dāsabhūtasya prasādaṃ kartumarhasi |
    abhiṣiñcasva cādyaiva rājyena maghavāniva || 2-97-8||

    RMY 2-97-9

    इमाः प्रकृतयः सर्वा विधवा मातुरश्च याः ।
    त्वत्सकाशमनुप्राप्ताः प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ २-९७-९॥
    imāḥ prakṛtayaḥ sarvā vidhavā māturaśca yāḥ |
    tvatsakāśamanuprāptāḥ prasādaṃ kartumarhasi || 2-97-9||

    RMY 2-97-10

    तदानुपूर्व्या युक्तं च युक्तं चात्मनि मानद ।
    राज्यं प्राप्नुहि धर्मेण सकामान्सुहृदः कुरु ॥ २-९७-१०॥
    tadānupūrvyā yuktaṃ ca yuktaṃ cātmani mānada |
    rājyaṃ prāpnuhi dharmeṇa sakāmānsuhṛdaḥ kuru || 2-97-10||

    RMY 2-97-11

    भवत्वविधवा भूमिः समग्रा पतिना त्वया ।
    शशिना विमलेनेव शारदी रजनी यथा ॥ २-९७-११॥
    bhavatvavidhavā bhūmiḥ samagrā patinā tvayā |
    śaśinā vimaleneva śāradī rajanī yathā || 2-97-11||

    RMY 2-97-12

    एभिश्च सचिवैः सार्धं शिरसा याचितो मया ।
    भ्रातुः शिष्यस्य दासस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ २-९७-१२॥
    ebhiśca sacivaiḥ sārdhaṃ śirasā yācito mayā |
    bhrātuḥ śiṣyasya dāsasya prasādaṃ kartumarhasi || 2-97-12||

    RMY 2-97-13

    तदिदं शाश्वतं पित्र्यं सर्वं सचिवमण्डलम् ।
    पूजितं पुरुषव्याघ्र नातिक्रमितुमुत्सहे ॥ २-९७-१३॥
    tadidaṃ śāśvataṃ pitryaṃ sarvaṃ sacivamaṇḍalam |
    pūjitaṃ puruṣavyāghra nātikramitumutsahe || 2-97-13||

    RMY 2-97-14

    एवमुक्त्वा महाबाहुः सबाष्पः केकयीसुतः ।
    रामस्य शिरसा पादौ जग्राह भरतः पुनः ॥ २-९७-१४॥
    evamuktvā mahābāhuḥ sabāṣpaḥ kekayīsutaḥ |
    rāmasya śirasā pādau jagrāha bharataḥ punaḥ || 2-97-14||

    RMY 2-97-15

    तं मत्तमिव मातङ्गं निःश्वसन्तं पुनः पुनः ।
    भ्रातरं भरतं रामः परिष्वज्येदमब्रवीत् ॥ २-९७-१५॥
    taṃ mattamiva mātaṅgaṃ niḥśvasantaṃ punaḥ punaḥ |
    bhrātaraṃ bharataṃ rāmaḥ pariṣvajyedamabravīt || 2-97-15||

    RMY 2-97-16

    कुलीनः सत्त्वसंपन्नस्तेजस्वी चरितव्रतः ।
    राज्यहेतोः कथं पापमाचरेत्त्वद्विधो जनः ॥ २-९७-१६॥
    kulīnaḥ sattvasaṃpannastejasvī caritavrataḥ |
    rājyahetoḥ kathaṃ pāpamācarettvadvidho janaḥ || 2-97-16||

    RMY 2-97-17

    न दोषं त्वयि पश्यामि सूक्ष्ममप्यरि सूदन ।
    न चापि जननीं बाल्यात्त्वं विगर्हितुमर्हसि ॥ २-९७-१७॥
    na doṣaṃ tvayi paśyāmi sūkṣmamapyari sūdana |
    na cāpi jananīṃ bālyāttvaṃ vigarhitumarhasi || 2-97-17||

    RMY 2-97-18

    यावत्पितरि धर्मज्ञ गौरवं लोकसत्कृते ।
    तावद्धर्मभृतां श्रेष्ठ जनन्यामपि गौरवम् ॥ २-९७-१८॥
    yāvatpitari dharmajña gauravaṃ lokasatkṛte |
    tāvaddharmabhṛtāṃ śreṣṭha jananyāmapi gauravam || 2-97-18||

    RMY 2-97-19

    एताभ्यां धर्मशीलाभ्यां वनं गच्छेति राघव ।
    माता पितृभ्यामुक्तोऽहं कथमन्यत्समाचरे ॥ २-९७-१९॥
    etābhyāṃ dharmaśīlābhyāṃ vanaṃ gaccheti rāghava |
    mātā pitṛbhyāmukto'haṃ kathamanyatsamācare || 2-97-19||

    RMY 2-97-20

    त्वया राज्यमयोध्यायां प्राप्तव्यं लोकसत्कृतम् ।
    वस्तव्यं दण्डकारण्ये मया वल्कलवाससा ॥ २-९७-२०॥
    tvayā rājyamayodhyāyāṃ prāptavyaṃ lokasatkṛtam |
    vastavyaṃ daṇḍakāraṇye mayā valkalavāsasā || 2-97-20||

    RMY 2-97-21

    एवं कृत्वा महाराजो विभागं लोकसंनिधौ ।
    व्यादिश्य च महातेजा दिवं दशरथो गतः ॥ २-९७-२१॥
    evaṃ kṛtvā mahārājo vibhāgaṃ lokasaṃnidhau |
    vyādiśya ca mahātejā divaṃ daśaratho gataḥ || 2-97-21||

    RMY 2-97-22

    स च प्रमाणं धर्मात्मा राजा लोकगुरुस्तव ।
    पित्रा दत्तं यथाभागमुपभोक्तुं त्वमर्हसि ॥ २-९७-२२॥
    sa ca pramāṇaṃ dharmātmā rājā lokagurustava |
    pitrā dattaṃ yathābhāgamupabhoktuṃ tvamarhasi || 2-97-22||

    RMY 2-97-23

    चतुर्दश समाः सौम्य दण्डकारण्यमाश्रितः ।
    उपभोक्ष्ये त्वहं दत्तं भागं पित्रा महात्मना ॥ २-९७-२३॥
    caturdaśa samāḥ saumya daṇḍakāraṇyamāśritaḥ |
    upabhokṣye tvahaṃ dattaṃ bhāgaṃ pitrā mahātmanā || 2-97-23||

    RMY 2-97-24

    यदब्रवीन्मां नरलोकसत्कृतः पिता महात्मा विबुधाधिपोपमः ।
    तदेव मन्ये परमात्मनो हितं न सर्वलोकेश्वरभावमव्ययम् ॥ २-९७-२४॥
    yadabravīnmāṃ naralokasatkṛtaḥ pitā mahātmā vibudhādhipopamaḥ |
    tadeva manye paramātmano hitaṃ na sarvalokeśvarabhāvamavyayam || 2-97-24||

    Sarga: 98/111 (71)

    RMY 2-98-1

    ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तैः सुहृद्गणैः ।
    शोचतामेव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत ॥ २-९८-१॥
    tataḥ puruṣasiṃhānāṃ vṛtānāṃ taiḥ suhṛdgaṇaiḥ |
    śocatāmeva rajanī duḥkhena vyatyavartata || 2-98-1||

    RMY 2-98-2

    रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वृताः ।
    मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन् ॥ २-९८-२॥
    rajanyāṃ suprabhātāyāṃ bhrātaraste suhṛdvṛtāḥ |
    mandākinyāṃ hutaṃ japyaṃ kṛtvā rāmamupāgaman || 2-98-2||

    RMY 2-98-3

    तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित्किंचिदब्रवीत् ।
    भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामवचनमब्रवीत् ॥ २-९८-३॥
    tūṣṇīṃ te samupāsīnā na kaścitkiṃcidabravīt |
    bharatastu suhṛnmadhye rāmavacanamabravīt || 2-98-3||

    RMY 2-98-4

    सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम ।
    तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ॥ २-९८-४॥
    sāntvitā māmikā mātā dattaṃ rājyamidaṃ mama |
    taddadāmi tavaivāhaṃ bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam || 2-98-4||

    RMY 2-98-5

    महतेवाम्बुवेगेन भिन्नः सेतुर्जलागमे ।
    दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत् ॥ २-९८-५॥
    mahatevāmbuvegena bhinnaḥ seturjalāgame |
    durāvāraṃ tvadanyena rājyakhaṇḍamidaṃ mahat || 2-98-5||

    RMY 2-98-6

    गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्रिणः ।
    अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते ॥ २-९८-६॥
    gatiṃ khara ivāśvasya tārkṣyasyeva patatriṇaḥ |
    anugantuṃ na śaktirme gatiṃ tava mahīpate || 2-98-6||

    RMY 2-98-7

    सुजीवं नित्यशस्तस्य यः परैरुपजीव्यते ।
    राम तेन तु दुर्जीवं यः परानुपजीवति ॥ २-९८-७॥
    sujīvaṃ nityaśastasya yaḥ parairupajīvyate |
    rāma tena tu durjīvaṃ yaḥ parānupajīvati || 2-98-7||

    RMY 2-98-8

    यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः ।
    ह्रस्वकेन दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः ॥ २-९८-८॥
    yathā tu ropito vṛkṣaḥ puruṣeṇa vivardhitaḥ |
    hrasvakena durāroho rūḍhaskandho mahādrumaḥ || 2-98-8||

    RMY 2-98-9

    स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत् ।
    स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्रभावितः ॥ २-९८-९॥
    sa yadā puṣpito bhūtvā phalāni na vidarśayet |
    sa tāṃ nānubhavetprītiṃ yasya hetoḥ prabhāvitaḥ || 2-98-9||

    RMY 2-98-10

    एषोपमा महाबाहो त्वमर्थं वेत्तुमर्हसि ।
    यदि त्वमस्मानृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि ॥ २-९८-१०॥
    eṣopamā mahābāho tvamarthaṃ vettumarhasi |
    yadi tvamasmānṛṣabho bhartā bhṛtyānna śādhi hi || 2-98-10||

    RMY 2-98-11

    श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्र्याश्च सर्वशः ।
    प्रतपन्तमिवादित्यं राज्ये स्थितमरिंदमम् ॥ २-९८-११॥
    śreṇayastvāṃ mahārāja paśyantvagryāśca sarvaśaḥ |
    pratapantamivādityaṃ rājye sthitamariṃdamam || 2-98-11||

    RMY 2-98-12

    तवानुयाने काकुत्ष्ठ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः ।
    अन्तःपुर गता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः ॥ २-९८-१२॥
    tavānuyāne kākutṣṭha mattā nardantu kuñjarāḥ |
    antaḥpura gatā nāryo nandantu susamāhitāḥ || 2-98-12||

    RMY 2-98-13

    तस्य साध्वित्यमन्यन्त नागरा विविधा जनाः ।
    भरतस्य वचः श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः ॥ २-९८-१३॥
    tasya sādhvityamanyanta nāgarā vividhā janāḥ |
    bharatasya vacaḥ śrutvā rāmaṃ pratyanuyācataḥ || 2-98-13||

    RMY 2-98-14

    तमेवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम् ।
    रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासयदात्मवान् ॥ २-९८-१४॥
    tamevaṃ duḥkhitaṃ prekṣya vilapantaṃ yaśasvinam |
    rāmaḥ kṛtātmā bharataṃ samāśvāsayadātmavān || 2-98-14||

    RMY 2-98-15

    नात्मनः कामकारोऽस्ति पुरुषोऽयमनीश्वरः ।
    इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्तः परिकर्षति ॥ २-९८-१५॥
    nātmanaḥ kāmakāro'sti puruṣo'yamanīśvaraḥ |
    itaścetarataścainaṃ kṛtāntaḥ parikarṣati || 2-98-15||

    RMY 2-98-16

    सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
    संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ २-९८-१६॥
    sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ |
    saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam || 2-98-16||

    RMY 2-98-17

    यथा फलानं पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम् ।
    एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम् ॥ २-९८-१७॥
    yathā phalānaṃ pakvānāṃ nānyatra patanādbhayam |
    evaṃ narasya jātasya nānyatra maraṇādbhayam || 2-98-17||

    RMY 2-98-18

    यथागारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वावसीदति ।
    तथावसीदन्ति नरा जरामृत्युवशं गताः ॥ २-९८-१८॥
    yathāgāraṃ dṛḍhasthūṇaṃ jīrṇaṃ bhūtvāvasīdati |
    tathāvasīdanti narā jarāmṛtyuvaśaṃ gatāḥ || 2-98-18||

    RMY 2-98-19

    अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनामिह ।
    आयूंषि क्षपयन्त्याशु ग्रीष्मे जलमिवांशवः ॥ २-९८-१९॥
    ahorātrāṇi gacchanti sarveṣāṃ prāṇināmiha |
    āyūṃṣi kṣapayantyāśu grīṣme jalamivāṃśavaḥ || 2-98-19||

    RMY 2-98-20

    आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि ।
    आयुस्ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च ॥ २-९८-२०॥
    ātmānamanuśoca tvaṃ kimanyamanuśocasi |
    āyuste hīyate yasya sthitasya ca gatasya ca || 2-98-20||

    RMY 2-98-21

    सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति ।
    गत्वा सुदीर्घमध्वानं सह मृत्युर्निवर्तते ॥ २-९८-२१॥
    sahaiva mṛtyurvrajati saha mṛtyurniṣīdati |
    gatvā sudīrghamadhvānaṃ saha mṛtyurnivartate || 2-98-21||

    RMY 2-98-22

    गात्रेषु वलयः प्राप्ताः श्वेताश्चैव शिरोरुहाः ।
    जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत् ॥ २-९८-२२॥
    gātreṣu valayaḥ prāptāḥ śvetāścaiva śiroruhāḥ |
    jarayā puruṣo jīrṇaḥ kiṃ hi kṛtvā prabhāvayet || 2-98-22||

    RMY 2-98-23

    नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमिते रवौ ।
    आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम् ॥ २-९८-२३॥
    nandantyudita āditye nandantyastamite ravau |
    ātmano nāvabudhyante manuṣyā jīvitakṣayam || 2-98-23||

    RMY 2-98-24

    हृष्यन्त्यृतुमुखं दृष्ट्वा नवं नवमिहागतम् ।
    ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसंक्षयः ॥ २-९८-२४॥
    hṛṣyantyṛtumukhaṃ dṛṣṭvā navaṃ navamihāgatam |
    ṛtūnāṃ parivartena prāṇināṃ prāṇasaṃkṣayaḥ || 2-98-24||

    RMY 2-98-25

    यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे ।
    समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कंचन ॥ २-९८-२५॥
    yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave |
    sametya ca vyapeyātāṃ kālamāsādya kaṃcana || 2-98-25||

    RMY 2-98-26

    एवं भार्याश्च पुत्राश्च ज्ञातयश्च वसूनि च ।
    समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः ॥ २-९८-२६॥
    evaṃ bhāryāśca putrāśca jñātayaśca vasūni ca |
    sametya vyavadhāvanti dhruvo hyeṣāṃ vinābhavaḥ || 2-98-26||

    RMY 2-98-27

    नात्र कश्चिद्यथा भावं प्राणी समभिवर्तते ।
    तेन तस्मिन्न सामर्थ्यं प्रेतस्यास्त्यनुशोचतः ॥ २-९८-२७॥
    nātra kaścidyathā bhāvaṃ prāṇī samabhivartate |
    tena tasminna sāmarthyaṃ pretasyāstyanuśocataḥ || 2-98-27||

    RMY 2-98-28

    यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात्कश्चित्पथि स्थितः ।
    अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवतामिति ॥ २-९८-२८॥
    yathā hi sārthaṃ gacchantaṃ brūyātkaścitpathi sthitaḥ |
    ahamapyāgamiṣyāmi pṛṣṭhato bhavatāmiti || 2-98-28||

    RMY 2-98-29

    एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः ।
    तमापन्नः कथं शोचेद्यस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥ २-९८-२९॥
    evaṃ pūrvairgato mārgaḥ pitṛpaitāmaho dhruvaḥ |
    tamāpannaḥ kathaṃ śocedyasya nāsti vyatikramaḥ || 2-98-29||

    RMY 2-98-30

    वयसः पतमानस्य स्रोतसो वानिवर्तिनः ।
    आत्मा सुखे नियोक्तव्यः सुखभाजः प्रजाः स्मृताः ॥ २-९८-३०॥
    vayasaḥ patamānasya srotaso vānivartinaḥ |
    ātmā sukhe niyoktavyaḥ sukhabhājaḥ prajāḥ smṛtāḥ || 2-98-30||

    RMY 2-98-31

    धर्मात्मा स शुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।
    धूतपापो गतः स्वर्गं पिता नः पृथिवीपतिः ॥ २-९८-३१॥
    dharmātmā sa śubhaiḥ kṛtsnaiḥ kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ |
    dhūtapāpo gataḥ svargaṃ pitā naḥ pṛthivīpatiḥ || 2-98-31||

    RMY 2-98-32

    भृत्यानां भरणात्सम्यक्प्रजानां परिपालनात् ।
    अर्थादानाच्च धार्मेण पिता नस्त्रिदिवं गतः ॥ २-९८-३२॥
    bhṛtyānāṃ bharaṇātsamyakprajānāṃ paripālanāt |
    arthādānācca dhārmeṇa pitā nastridivaṃ gataḥ || 2-98-32||

    RMY 2-98-33

    इष्ट्वा बहुविधैर्यज्ञैर्भोगांश्चावाप्य पुष्कलान् ।
    उत्तमं चायुरासाद्य स्वर्गतः पृथिवीपतिः ॥ २-९८-३३॥
    iṣṭvā bahuvidhairyajñairbhogāṃścāvāpya puṣkalān |
    uttamaṃ cāyurāsādya svargataḥ pṛthivīpatiḥ || 2-98-33||

    RMY 2-98-34

    स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः ।
    दैवीमृद्धिमनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम् ॥ २-९८-३४॥
    sa jīrṇaṃ mānuṣaṃ dehaṃ parityajya pitā hi naḥ |
    daivīmṛddhimanuprāpto brahmalokavihāriṇīm || 2-98-34||

    RMY 2-98-35

    तं तु नैवं विधः कश्चित्प्राज्ञः शोचितुमर्हति ।
    त्वद्विधो यद्विधश्चापि श्रुतवान्बुद्धिमत्तरः ॥ २-९८-३५॥
    taṃ tu naivaṃ vidhaḥ kaścitprājñaḥ śocitumarhati |
    tvadvidho yadvidhaścāpi śrutavānbuddhimattaraḥ || 2-98-35||

    RMY 2-98-36

    एते बहुविधाः शोका विलाप रुदिते तथा ।
    वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता ॥ २-९८-३६॥
    ete bahuvidhāḥ śokā vilāpa rudite tathā |
    varjanīyā hi dhīreṇa sarvāvasthāsu dhīmatā || 2-98-36||

    RMY 2-98-37

    स स्वस्थो भव मा शोचो यात्वा चावस तां पुरीम् ।
    तथा पित्रा नियुक्तोऽसि वशिना वदताम्व्वर ॥ २-९८-३७॥
    sa svastho bhava mā śoco yātvā cāvasa tāṃ purīm |
    tathā pitrā niyukto'si vaśinā vadatāmvvara || 2-98-37||

    RMY 2-98-38

    यत्राहमपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा ।
    तत्रैवाहं करिष्यामि पितुरार्यस्य शासनम् ॥ २-९८-३८॥
    yatrāhamapi tenaiva niyuktaḥ puṇyakarmaṇā |
    tatraivāhaṃ kariṣyāmi piturāryasya śāsanam || 2-98-38||

    RMY 2-98-39

    न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्यमरिंदम ।
    तत्त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धुः स नः पिता ॥ २-९८-३९॥
    na mayā śāsanaṃ tasya tyaktuṃ nyāyyamariṃdama |
    tattvayāpi sadā mānyaṃ sa vai bandhuḥ sa naḥ pitā || 2-98-39||

    RMY 2-98-40

    एवमुक्त्वा तु विरते रामे वचनमर्थवत् ।
    उवाच भरतश्चित्रं धार्मिको धार्मिकं वचः ॥ २-९८-४०॥
    evamuktvā tu virate rāme vacanamarthavat |
    uvāca bharataścitraṃ dhārmiko dhārmikaṃ vacaḥ || 2-98-40||

    RMY 2-98-41

    को हि स्यादीदृशो लोके यादृशस्त्वमरिंदम ।
    न त्वां प्रव्यथयेद्दुःखं प्रीतिर्वा न प्रहर्षयेत् ॥ २-९८-४१॥
    ko hi syādīdṛśo loke yādṛśastvamariṃdama |
    na tvāṃ pravyathayedduḥkhaṃ prītirvā na praharṣayet || 2-98-41||

    RMY 2-98-42

    संमतश्चासि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान् ।
    यथा मृतस्तथा जीवन्यथासति तथा सति ॥ २-९८-४२॥
    saṃmataścāsi vṛddhānāṃ tāṃśca pṛcchasi saṃśayān |
    yathā mṛtastathā jīvanyathāsati tathā sati || 2-98-42||

    RMY 2-98-43

    यस्यैष बुद्धिलाभः स्यात्परितप्येत केन सः ।
    स एवं व्यसनं प्राप्य न विषीदितुमर्हति ॥ २-९८-४३॥
    yasyaiṣa buddhilābhaḥ syātparitapyeta kena saḥ |
    sa evaṃ vyasanaṃ prāpya na viṣīditumarhati || 2-98-43||

    RMY 2-98-44

    अमरोपमसत्त्वस्त्वं महात्मा सत्यसंगरः ।
    सर्वज्ञः सर्वदर्शी च बुद्धिमांश्चासि राघव ॥ २-९८-४४॥
    amaropamasattvastvaṃ mahātmā satyasaṃgaraḥ |
    sarvajñaḥ sarvadarśī ca buddhimāṃścāsi rāghava || 2-98-44||

    RMY 2-98-45

    न त्वामेवं गुणैर्युक्तं प्रभवाभवकोविदम् ।
    अविषह्यतमं दुःखमासादयितुमर्हति ॥ २-९८-४५॥
    na tvāmevaṃ guṇairyuktaṃ prabhavābhavakovidam |
    aviṣahyatamaṃ duḥkhamāsādayitumarhati || 2-98-45||

    RMY 2-98-46

    प्रोषिते मयि यत्पापं मात्रा मत्कारणात्कृतम् ।
    क्षुद्रया तदनिष्टं मे प्रसीदतु भवान्मम ॥ २-९८-४६॥
    proṣite mayi yatpāpaṃ mātrā matkāraṇātkṛtam |
    kṣudrayā tadaniṣṭaṃ me prasīdatu bhavānmama || 2-98-46||

    RMY 2-98-47

    धर्मबन्धेन बद्धोऽस्मि तेनेमां नेह मातरम् ।
    हन्मि तीव्रेण दण्डेन दण्डार्हां पापकारिणीम् ॥ २-९८-४७॥
    dharmabandhena baddho'smi tenemāṃ neha mātaram |
    hanmi tīvreṇa daṇḍena daṇḍārhāṃ pāpakāriṇīm || 2-98-47||

    RMY 2-98-48

    कथं दशरथाज्जातः शुद्धाभिजनकर्मणः ।
    जानन्धर्ममधर्मिष्ठं कुर्यां कर्म जुगुप्सितम् ॥ २-९८-४८॥
    kathaṃ daśarathājjātaḥ śuddhābhijanakarmaṇaḥ |
    jānandharmamadharmiṣṭhaṃ kuryāṃ karma jugupsitam || 2-98-48||

    RMY 2-98-49

    गुरुः क्रियावान्वृद्धश्च राजा प्रेतः पितेति च ।
    तातं न परिगर्हेयं दैवतं चेति संसदि ॥ २-९८-४९॥
    guruḥ kriyāvānvṛddhaśca rājā pretaḥ piteti ca |
    tātaṃ na parigarheyaṃ daivataṃ ceti saṃsadi || 2-98-49||

    RMY 2-98-50

    को हि धर्मार्थयोर्हीनमीदृशं कर्म किल्बिषम् ।
    स्त्रियाः प्रियचिकीर्षुः सन्कुर्याद्धर्मज्ञ धर्मवित् ॥ २-९८-५०॥
    ko hi dharmārthayorhīnamīdṛśaṃ karma kilbiṣam |
    striyāḥ priyacikīrṣuḥ sankuryāddharmajña dharmavit || 2-98-50||

    RMY 2-98-51

    अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुराश्रुतिः ।
    राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षा सा श्रुतिः कृता ॥ २-९८-५१॥
    antakāle hi bhūtāni muhyantīti purāśrutiḥ |
    rājñaivaṃ kurvatā loke pratyakṣā sā śrutiḥ kṛtā || 2-98-51||

    RMY 2-98-52

    साध्वर्थमभिसंधाय क्रोधान्मोहाच्च साहसात् ।
    तातस्य यदतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद्भवान् ॥ २-९८-५२॥
    sādhvarthamabhisaṃdhāya krodhānmohācca sāhasāt |
    tātasya yadatikrāntaṃ pratyāharatu tadbhavān || 2-98-52||

    RMY 2-98-53

    पितुर्हि समतिक्रान्तं पुत्रो यः साधु मन्यते ।
    तदपत्यं मतं लोके विपरीतमतोऽन्यथा ॥ २-९८-५३॥
    piturhi samatikrāntaṃ putro yaḥ sādhu manyate |
    tadapatyaṃ mataṃ loke viparītamato'nyathā || 2-98-53||

    RMY 2-98-54

    तदपत्यं भवानस्तु मा भवान्दुष्कृतं पितुः ।
    अभिपत्तत्कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम् ॥ २-९८-५४॥
    tadapatyaṃ bhavānastu mā bhavānduṣkṛtaṃ pituḥ |
    abhipattatkṛtaṃ karma loke dhīravigarhitam || 2-98-54||

    RMY 2-98-55

    कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश्च नः ।
    पौरजानपदान्सर्वांस्त्रातु सर्वमिदं भवान् ॥ २-९८-५५॥
    kaikeyīṃ māṃ ca tātaṃ ca suhṛdo bāndhavāṃśca naḥ |
    paurajānapadānsarvāṃstrātu sarvamidaṃ bhavān || 2-98-55||

    RMY 2-98-56

    क्व चारण्यं क्व च क्षात्रं क्व जटाः क्व च पालनम् ।
    ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान्कर्तुमर्हति ॥ २-९८-५६॥
    kva cāraṇyaṃ kva ca kṣātraṃ kva jaṭāḥ kva ca pālanam |
    īdṛśaṃ vyāhataṃ karma na bhavānkartumarhati || 2-98-56||

    RMY 2-98-57

    अथ क्लेशजमेव त्वं धर्मं चरितुमिच्छसि ।
    धर्मेण चतुरो वर्णान्पालयन्क्लेशमाप्नुहि ॥ २-९८-५७॥
    atha kleśajameva tvaṃ dharmaṃ caritumicchasi |
    dharmeṇa caturo varṇānpālayankleśamāpnuhi || 2-98-57||

    RMY 2-98-58

    चतुर्णामाश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठमाश्रमम् ।
    आहुर्धर्मज्ञ धर्मज्ञास्तं कथं त्यक्तुमर्हसि ॥ २-९८-५८॥
    caturṇāmāśramāṇāṃ hi gārhasthyaṃ śreṣṭhamāśramam |
    āhurdharmajña dharmajñāstaṃ kathaṃ tyaktumarhasi || 2-98-58||

    RMY 2-98-59

    श्रुतेन बालः स्थानेन जन्मना भवतो ह्यहम् ।
    स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति ॥ २-९८-५९॥
    śrutena bālaḥ sthānena janmanā bhavato hyaham |
    sa kathaṃ pālayiṣyāmi bhūmiṃ bhavati tiṣṭhati || 2-98-59||

    RMY 2-98-60

    हीनबुद्धिगुणो बालो हीनः स्थानेन चाप्यहम् ।
    भवता च विना भूतो न वर्तयितुमुत्सहे ॥ २-९८-६०॥
    hīnabuddhiguṇo bālo hīnaḥ sthānena cāpyaham |
    bhavatā ca vinā bhūto na vartayitumutsahe || 2-98-60||

    RMY 2-98-61

    इदं निखिलमव्यग्रं पित्र्यं राज्यमकण्टकम् ।
    अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सह बान्धवैः ॥ २-९८-६१॥
    idaṃ nikhilamavyagraṃ pitryaṃ rājyamakaṇṭakam |
    anuśādhi svadharmeṇa dharmajña saha bāndhavaiḥ || 2-98-61||

    RMY 2-98-62

    इहैव त्वाभिषिञ्चन्तु धर्मज्ञ सह बान्धवैः ।
    ऋत्विजः सवसिष्ठाश्च मन्त्रवन्मन्त्रकोविदाः ॥ २-९८-६२॥
    ihaiva tvābhiṣiñcantu dharmajña saha bāndhavaiḥ |
    ṛtvijaḥ savasiṣṭhāśca mantravanmantrakovidāḥ || 2-98-62||

    RMY 2-98-63

    अभिषिक्तस्त्वमस्माभिरयोध्यां पालने व्रज ।
    विजित्य तरसा लोकान्मरुद्भिरिव वासवः ॥ २-९८-६३॥
    abhiṣiktastvamasmābhirayodhyāṃ pālane vraja |
    vijitya tarasā lokānmarudbhiriva vāsavaḥ || 2-98-63||

    RMY 2-98-64

    ऋणानि त्रीण्यपाकुर्वन्दुर्हृदः साधु निर्दहन् ।
    सुहृदस्तर्पयन्कामैस्त्वमेवात्रानुशाधि माम् ॥ २-९८-६४॥
    ṛṇāni trīṇyapākurvandurhṛdaḥ sādhu nirdahan |
    suhṛdastarpayankāmaistvamevātrānuśādhi mām || 2-98-64||

    RMY 2-98-65

    अद्यार्य मुदिताः सन्तु सुहृदस्तेऽभिषेचने ।
    अद्य भीताः पालयन्तां दुर्हृदस्ते दिशो दश ॥ २-९८-६५॥
    adyārya muditāḥ santu suhṛdaste'bhiṣecane |
    adya bhītāḥ pālayantāṃ durhṛdaste diśo daśa || 2-98-65||

    RMY 2-98-66

    आक्रोशं मम मातुश्च प्रमृज्य पुरुषर्षभ ।
    अद्य तत्र भवन्तं च पितरं रक्ष किल्बिषात् ॥ २-९८-६६॥
    ākrośaṃ mama mātuśca pramṛjya puruṣarṣabha |
    adya tatra bhavantaṃ ca pitaraṃ rakṣa kilbiṣāt || 2-98-66||

    RMY 2-98-67

    शिरसा त्वाभियाचेऽहं कुरुष्व करुणां मयि ।
    बान्धवेषु च सर्वेषु भूतेष्विव महेश्वरः ॥ २-९८-६७॥
    śirasā tvābhiyāce'haṃ kuruṣva karuṇāṃ mayi |
    bāndhaveṣu ca sarveṣu bhūteṣviva maheśvaraḥ || 2-98-67||

    RMY 2-98-68

    अथ वा पृष्ठतः कृत्वा वनमेव भवानितः ।
    गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्धमप्यहम् ॥ २-९८-६८॥
    atha vā pṛṣṭhataḥ kṛtvā vanameva bhavānitaḥ |
    gamiṣyati gamiṣyāmi bhavatā sārdhamapyaham || 2-98-68||

    RMY 2-98-69

    तथापि रामो भरतेन ताम्यत प्रसाद्यमानः शिरसा महीपतिः ।
    न चैव चक्रे गमनाय सत्त्ववान्मतिं पितुस्तद्वचने प्रतिष्ठितः ॥ २-९८-६९॥
    tathāpi rāmo bharatena tāmyata prasādyamānaḥ śirasā mahīpatiḥ |
    na caiva cakre gamanāya sattvavānmatiṃ pitustadvacane pratiṣṭhitaḥ || 2-98-69||

    RMY 2-98-70

    तदद्भुतं स्थैर्यमवेक्ष्य राघवे समं जनो हर्षमवाप दुःखितः ।
    न यात्ययोध्यामिति दुःखितोऽभवत्स्थिरप्रतिज्ञत्वमवेक्ष्य हर्षितः ॥ २-९८-७०॥
    tadadbhutaṃ sthairyamavekṣya rāghave samaṃ jano harṣamavāpa duḥkhitaḥ |
    na yātyayodhyāmiti duḥkhito'bhavatsthirapratijñatvamavekṣya harṣitaḥ || 2-98-70||

    RMY 2-98-71

    तमृत्विजो नैगमयूथवल्लभास्तथा विसंज्ञाश्रुकलाश्च मातरः ।
    तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवुः प्रणम्य रामं च ययाचिरे सह ॥ २-९८-७१॥
    tamṛtvijo naigamayūthavallabhāstathā visaṃjñāśrukalāśca mātaraḥ |
    tathā bruvāṇaṃ bharataṃ pratuṣṭuvuḥ praṇamya rāmaṃ ca yayācire saha || 2-98-71||

    Sarga: 99/111 (19)

    RMY 2-99-1

    पुनरेवं ब्रुवाणं तु भरतं लक्ष्मणाग्रजः ।
    प्रत्युवच ततः श्रीमाञ्ज्ञातिमध्येऽतिसत्कृतः ॥ २-९९-१॥
    punarevaṃ bruvāṇaṃ tu bharataṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
    pratyuvaca tataḥ śrīmāñjñātimadhye'tisatkṛtaḥ || 2-99-1||

    RMY 2-99-2

    उपपन्नमिदं वाक्यं यत्त्वमेवमभाषथाः ।
    जातः पुत्रो दशरथात्कैकेय्यां राजसत्तमात् ॥ २-९९-२॥
    upapannamidaṃ vākyaṃ yattvamevamabhāṣathāḥ |
    jātaḥ putro daśarathātkaikeyyāṃ rājasattamāt || 2-99-2||

    RMY 2-99-3

    पुरा भ्रातः पिता नः स मातरं ते समुद्वहन् ।
    मातामहे समाश्रौषीद्राज्यशुल्कमनुत्तमम् ॥ २-९९-३॥
    purā bhrātaḥ pitā naḥ sa mātaraṃ te samudvahan |
    mātāmahe samāśrauṣīdrājyaśulkamanuttamam || 2-99-3||

    RMY 2-99-4

    देवासुरे च संग्रामे जनन्यै तव पार्थिवः ।
    संप्रहृष्टो ददौ राजा वरमाराधितः प्रभुः ॥ २-९९-४॥
    devāsure ca saṃgrāme jananyai tava pārthivaḥ |
    saṃprahṛṣṭo dadau rājā varamārādhitaḥ prabhuḥ || 2-99-4||

    RMY 2-99-5

    ततः सा संप्रतिश्राव्य तव माता यशस्विनी ।
    अयाचत नरश्रेष्ठं द्वौ वरौ वरवर्णिनी ॥ २-९९-५॥
    tataḥ sā saṃpratiśrāvya tava mātā yaśasvinī |
    ayācata naraśreṣṭhaṃ dvau varau varavarṇinī || 2-99-5||

    RMY 2-99-6

    तव राज्यं नरव्याघ्र मम प्रव्राजनं तथा ।
    तच्च राजा तथा तस्यै नियुक्तः प्रददौ वरम् ॥ २-९९-६॥
    tava rājyaṃ naravyāghra mama pravrājanaṃ tathā |
    tacca rājā tathā tasyai niyuktaḥ pradadau varam || 2-99-6||

    RMY 2-99-7

    तेन पित्राहमप्यत्र नियुक्तः पुरुषर्षभ ।
    चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वरदानिकम् ॥ २-९९-७॥
    tena pitrāhamapyatra niyuktaḥ puruṣarṣabha |
    caturdaśa vane vāsaṃ varṣāṇi varadānikam || 2-99-7||

    RMY 2-99-8

    सोऽहं वनमिदं प्राप्तो निर्जनं लक्ष्मणान्वितः ।
    शीतया चाप्रतिद्वन्द्वः सत्यवादे स्थितः पितुः ॥ २-९९-८॥
    so'haṃ vanamidaṃ prāpto nirjanaṃ lakṣmaṇānvitaḥ |
    śītayā cāpratidvandvaḥ satyavāde sthitaḥ pituḥ || 2-99-8||

    RMY 2-99-9

    भवानपि तथेत्येव पितरं सत्यवादिनम् ।
    कर्तुमर्हति राजेन्द्रं क्षिप्रमेवाभिषेचनात् ॥ २-९९-९॥
    bhavānapi tathetyeva pitaraṃ satyavādinam |
    kartumarhati rājendraṃ kṣipramevābhiṣecanāt || 2-99-9||

    RMY 2-99-10

    ऋणान्मोचय राजानं मत्कृते भरत प्रभुम् ।
    पितरं त्राहि धर्मज्ञ मातरं चाभिनन्दय ॥ २-९९-१०॥
    ṛṇānmocaya rājānaṃ matkṛte bharata prabhum |
    pitaraṃ trāhi dharmajña mātaraṃ cābhinandaya || 2-99-10||

    RMY 2-99-11

    श्रूयते हि पुरा तात श्रुतिर्गीता यशस्विनी ।
    गयेन यजमानेन गयेष्वेव पितॄन्प्रति ॥ २-९९-११॥
    śrūyate hi purā tāta śrutirgītā yaśasvinī |
    gayena yajamānena gayeṣveva pitṝnprati || 2-99-11||

    RMY 2-99-12

    पुं नाम्ना नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः ।
    तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः पितॄन्यत्पाति वा सुतः ॥ २-९९-१२॥
    puṃ nāmnā narakādyasmātpitaraṃ trāyate sutaḥ |
    tasmātputra iti proktaḥ pitṝnyatpāti vā sutaḥ || 2-99-12||

    RMY 2-99-13

    एष्टव्या बहवः पुत्रा गुणवन्तो बहुश्रुताः ।
    तेषां वै समवेतानामपि कश्चिद्गयां व्रजेत् ॥ २-९९-१३॥
    eṣṭavyā bahavaḥ putrā guṇavanto bahuśrutāḥ |
    teṣāṃ vai samavetānāmapi kaścidgayāṃ vrajet || 2-99-13||

    RMY 2-99-14

    एवं राजर्षयः सर्वे प्रतीता राजनन्दन ।
    तस्मात्त्राहि नरश्रेष्ठ पितरं नरकात्प्रभो ॥ २-९९-१४॥
    evaṃ rājarṣayaḥ sarve pratītā rājanandana |
    tasmāttrāhi naraśreṣṭha pitaraṃ narakātprabho || 2-99-14||

    RMY 2-99-15

    अयोध्यां गच्छ भरत प्रकृतीरनुरञ्जय ।
    शत्रुघ्न सहितो वीर सह सर्वैर्द्विजातिभिः ॥ २-९९-१५॥
    ayodhyāṃ gaccha bharata prakṛtīranurañjaya |
    śatrughna sahito vīra saha sarvairdvijātibhiḥ || 2-99-15||

    RMY 2-99-16

    प्रवेक्ष्ये दण्डकारण्यमहमप्यविलम्बयन् ।
    आभ्यां तु सहितो राजन्वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥ २-९९-१६॥
    pravekṣye daṇḍakāraṇyamahamapyavilambayan |
    ābhyāṃ tu sahito rājanvaidehyā lakṣmaṇena ca || 2-99-16||

    RMY 2-99-17

    त्वं राजा भव भरत स्वयं नराणां वन्यानामहमपि राजराण्मृगाणाम् ।
    गच्छ त्वं पुरवरमद्य संप्रहृष्टः संहृष्टस्त्वहमपि दण्डकान्प्रवेक्ष्ये ॥ २-९९-१७॥
    tvaṃ rājā bhava bharata svayaṃ narāṇāṃ vanyānāmahamapi rājarāṇmṛgāṇām |
    gaccha tvaṃ puravaramadya saṃprahṛṣṭaḥ saṃhṛṣṭastvahamapi daṇḍakānpravekṣye || 2-99-17||

    RMY 2-99-18

    छायां ते दिनकरभाः प्रबाधमानं वर्षत्रं भरत करोतु मूर्ध्नि शीताम् ।
    एतेषामहमपि काननद्रुमाणां छायां तामतिशयिनीं सुखं श्रयिष्ये ॥ २-९९-१८॥
    chāyāṃ te dinakarabhāḥ prabādhamānaṃ varṣatraṃ bharata karotu mūrdhni śītām |
    eteṣāmahamapi kānanadrumāṇāṃ chāyāṃ tāmatiśayinīṃ sukhaṃ śrayiṣye || 2-99-18||

    RMY 2-99-19

    शत्रुघ्नः कुशलमतिस्तु ते सहायः सौमित्रिर्मम विदितः प्रधानमित्रम् ।
    चत्वारस्तनयवरा वयं नरेन्द्रं सत्यस्थं भरत चराम मा विषादम् ॥ २-९९-१९॥
    śatrughnaḥ kuśalamatistu te sahāyaḥ saumitrirmama viditaḥ pradhānamitram |
    catvārastanayavarā vayaṃ narendraṃ satyasthaṃ bharata carāma mā viṣādam || 2-99-19||

    Sarga: 100/111 (17)

    RMY 2-100-1

    आश्वासयन्तं भरतं जाबालिर्ब्राह्मणोत्तमः ।
    उवाच रामं धर्मज्ञं धर्मापेतमिदं वचः ॥ २-१००-१॥
    āśvāsayantaṃ bharataṃ jābālirbrāhmaṇottamaḥ |
    uvāca rāmaṃ dharmajñaṃ dharmāpetamidaṃ vacaḥ || 2-100-1||

    RMY 2-100-2

    साधु राघव मा भूत्ते बुद्धिरेवं निरर्थका ।
    प्राकृतस्य नरस्येव आर्य बुद्धेस्तपस्विनः ॥ २-१००-२॥
    sādhu rāghava mā bhūtte buddhirevaṃ nirarthakā |
    prākṛtasya narasyeva ārya buddhestapasvinaḥ || 2-100-2||

    RMY 2-100-3

    कः कस्य पुरुषो बन्धुः किमाप्यं कस्य केनचित् ।
    यदेको जायते जन्तुरेक एव विनश्यति ॥ २-१००-३॥
    kaḥ kasya puruṣo bandhuḥ kimāpyaṃ kasya kenacit |
    yadeko jāyate jantureka eva vinaśyati || 2-100-3||

    RMY 2-100-4

    तस्मान्माता पिता चेति राम सज्जेत यो नरः ।
    उन्मत्त इव स ज्ञेयो नास्ति काचिद्धि कस्यचित् ॥ २-१००-४॥
    tasmānmātā pitā ceti rāma sajjeta yo naraḥ |
    unmatta iva sa jñeyo nāsti kāciddhi kasyacit || 2-100-4||

    RMY 2-100-5

    यथा ग्रामान्तरं गच्छन्नरः कश्चित्क्वचिद्वसेत् ।
    उत्सृज्य च तमावासं प्रतिष्ठेतापरेऽहनि ॥ २-१००-५॥
    yathā grāmāntaraṃ gacchannaraḥ kaścitkvacidvaset |
    utsṛjya ca tamāvāsaṃ pratiṣṭhetāpare'hani || 2-100-5||

    RMY 2-100-6

    एवमेव मनुष्याणां पिता माता गृहं वसु ।
    आवासमात्रं काकुत्स्थ सज्जन्ते नात्र सज्जनाः ॥ २-१००-६॥
    evameva manuṣyāṇāṃ pitā mātā gṛhaṃ vasu |
    āvāsamātraṃ kākutstha sajjante nātra sajjanāḥ || 2-100-6||

    RMY 2-100-7

    पित्र्यं राज्यं समुत्सृज्य स नार्हति नरोत्तम ।
    आस्थातुं कापथं दुःखं विषमं बहुकण्टकम् ॥ २-१००-७॥
    pitryaṃ rājyaṃ samutsṛjya sa nārhati narottama |
    āsthātuṃ kāpathaṃ duḥkhaṃ viṣamaṃ bahukaṇṭakam || 2-100-7||

    RMY 2-100-8

    समृद्धायामयोध्यायामात्मानमभिषेचय ।
    एकवेणीधरा हि त्वां नगरी संप्रतीक्षते ॥ २-१००-८॥
    samṛddhāyāmayodhyāyāmātmānamabhiṣecaya |
    ekaveṇīdharā hi tvāṃ nagarī saṃpratīkṣate || 2-100-8||

    RMY 2-100-9

    राजभोगाननुभवन्महार्हान्पार्थिवात्मज ।
    विहर त्वमयोध्यायां यथा शक्रस्त्रिविष्टपे ॥ २-१००-९॥
    rājabhogānanubhavanmahārhānpārthivātmaja |
    vihara tvamayodhyāyāṃ yathā śakrastriviṣṭape || 2-100-9||

    RMY 2-100-10

    न ते कश्चिद्दशरतःस्त्वं च तस्य न कश्चन ।
    अन्यो राजा त्वमन्यश्च तस्मात्कुरु यदुच्यते ॥ २-१००-१०॥
    na te kaściddaśarataḥstvaṃ ca tasya na kaścana |
    anyo rājā tvamanyaśca tasmātkuru yaducyate || 2-100-10||

    RMY 2-100-11

    गतः स नृपतिस्तत्र गन्तव्यं यत्र तेन वै ।
    प्रवृत्तिरेषा मर्त्यानां त्वं तु मिथ्या विहन्यसे ॥ २-१००-११॥
    gataḥ sa nṛpatistatra gantavyaṃ yatra tena vai |
    pravṛttireṣā martyānāṃ tvaṃ tu mithyā vihanyase || 2-100-11||

    RMY 2-100-12

    अर्थधर्मपरा ये ये तांस्ताञ्शोचामि नेतरान् ।
    ते हि दुःखमिह प्राप्य विनाशं प्रेत्य भेजिरे ॥ २-१००-१२॥
    arthadharmaparā ye ye tāṃstāñśocāmi netarān |
    te hi duḥkhamiha prāpya vināśaṃ pretya bhejire || 2-100-12||

    RMY 2-100-13

    अष्टका पितृदैवत्यमित्ययं प्रसृतो जनः ।
    अन्नस्योपद्रवं पश्य मृतो हि किमशिष्यति ॥ २-१००-१३॥
    aṣṭakā pitṛdaivatyamityayaṃ prasṛto janaḥ |
    annasyopadravaṃ paśya mṛto hi kimaśiṣyati || 2-100-13||

    RMY 2-100-14

    यदि भुक्तमिहान्येन देहमन्यस्य गच्छति ।
    दद्यात्प्रवसतः श्राद्धं न तत्पथ्यशनं भवेत् ॥ २-१००-१४॥
    yadi bhuktamihānyena dehamanyasya gacchati |
    dadyātpravasataḥ śrāddhaṃ na tatpathyaśanaṃ bhavet || 2-100-14||

    RMY 2-100-15

    दानसंवनना ह्येते ग्रन्था मेधाविभिः कृताः ।
    यजस्व देहि दीक्षस्व तपस्तप्यस्व संत्यज ॥ २-१००-१५॥
    dānasaṃvananā hyete granthā medhāvibhiḥ kṛtāḥ |
    yajasva dehi dīkṣasva tapastapyasva saṃtyaja || 2-100-15||

    RMY 2-100-16

    स नास्ति परमित्येव कुरु बुद्धिं महामते ।
    प्रत्यक्षं यत्तदातिष्ठ परोक्षं पृष्ठतः कुरु ॥ २-१००-१६॥
    sa nāsti paramityeva kuru buddhiṃ mahāmate |
    pratyakṣaṃ yattadātiṣṭha parokṣaṃ pṛṣṭhataḥ kuru || 2-100-16||

    RMY 2-100-17

    सतां बुद्धिं पुरस्कृत्य सर्वलोकनिदर्शिनीम् ।
    राज्यं त्वं प्रतिगृह्णीष्व भरतेन प्रसादितः ॥ २-१००-१७॥
    satāṃ buddhiṃ puraskṛtya sarvalokanidarśinīm |
    rājyaṃ tvaṃ pratigṛhṇīṣva bharatena prasāditaḥ || 2-100-17||

    Sarga: 101/111 (31)

    RMY 2-101-1

    जाबालेस्तु वचः श्रुत्वा रामः सत्यात्मनां वरः ।
    उवाच परया युक्त्या स्वबुद्ध्या चाविपन्नया ॥ २-१०१-१॥
    jābālestu vacaḥ śrutvā rāmaḥ satyātmanāṃ varaḥ |
    uvāca parayā yuktyā svabuddhyā cāvipannayā || 2-101-1||

    RMY 2-101-2

    भवान्मे प्रियकामार्थं वचनं यदिहोक्तवान् ।
    अकार्यं कार्यसंकाशमपथ्यं पथ्यसंमितम् ॥ २-१०१-२॥
    bhavānme priyakāmārthaṃ vacanaṃ yadihoktavān |
    akāryaṃ kāryasaṃkāśamapathyaṃ pathyasaṃmitam || 2-101-2||

    RMY 2-101-3

    निर्मर्यादस्तु पुरुषः पापाचारसमन्वितः ।
    मानं न लभते सत्सु भिन्नचारित्रदर्शनः ॥ २-१०१-३॥
    nirmaryādastu puruṣaḥ pāpācārasamanvitaḥ |
    mānaṃ na labhate satsu bhinnacāritradarśanaḥ || 2-101-3||

    RMY 2-101-4

    कुलीनमकुलीनं वा वीरं पुरुषमानिनम् ।
    चारित्रमेव व्याख्याति शुचिं वा यदि वाशुचिम् ॥ २-१०१-४॥
    kulīnamakulīnaṃ vā vīraṃ puruṣamāninam |
    cāritrameva vyākhyāti śuciṃ vā yadi vāśucim || 2-101-4||

    RMY 2-101-5

    अनार्यस्त्वार्यसंकाशः शौचाद्धीनस्तथा शुचिः ।
    लक्षण्यवदलक्षण्यो दुःशीलः शीलवानिव ॥ २-१०१-५॥
    anāryastvāryasaṃkāśaḥ śaucāddhīnastathā śuciḥ |
    lakṣaṇyavadalakṣaṇyo duḥśīlaḥ śīlavāniva || 2-101-5||

    RMY 2-101-6

    अधर्मं धर्मवेषेण यदीमं लोकसंकरम् ।
    अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम् ॥ २-१०१-६॥
    adharmaṃ dharmaveṣeṇa yadīmaṃ lokasaṃkaram |
    abhipatsye śubhaṃ hitvā kriyāvidhivivarjitam || 2-101-6||

    RMY 2-101-7

    कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः ।
    बहु मंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम् ॥ २-१०१-७॥
    kaścetayānaḥ puruṣaḥ kāryākāryavicakṣaṇaḥ |
    bahu maṃsyati māṃ loke durvṛttaṃ lokadūṣaṇam || 2-101-7||

    RMY 2-101-8

    कस्य यास्याम्यहं वृत्तं केन वा स्वर्गमाप्नुयाम् ।
    अनया वर्तमानोऽहं वृत्त्या हीनप्रतिज्ञया ॥ २-१०१-८॥
    kasya yāsyāmyahaṃ vṛttaṃ kena vā svargamāpnuyām |
    anayā vartamāno'haṃ vṛttyā hīnapratijñayā || 2-101-8||

    RMY 2-101-9

    कामवृत्तस्त्वयं लोकः कृत्स्नः समुपवर्तते ।
    यद्वृत्ताः सन्ति राजानस्तद्वृत्ताः सन्ति हि प्रजाः ॥ २-१०१-९॥
    kāmavṛttastvayaṃ lokaḥ kṛtsnaḥ samupavartate |
    yadvṛttāḥ santi rājānastadvṛttāḥ santi hi prajāḥ || 2-101-9||

    RMY 2-101-10

    सत्यमेवानृशंस्यं च राजवृत्तं सनातनम् ।
    तस्मात्सत्यात्मकं राज्यं सत्ये लोकः प्रतिष्ठितः ॥ २-१०१-१०॥
    satyamevānṛśaṃsyaṃ ca rājavṛttaṃ sanātanam |
    tasmātsatyātmakaṃ rājyaṃ satye lokaḥ pratiṣṭhitaḥ || 2-101-10||

    RMY 2-101-11

    ऋषयश्चैव देवाश्च सत्यमेव हि मेनिरे ।
    सत्यवादी हि लोकेऽस्मिन्परमं गच्छति क्षयम् ॥ २-१०१-११॥
    ṛṣayaścaiva devāśca satyameva hi menire |
    satyavādī hi loke'sminparamaṃ gacchati kṣayam || 2-101-11||

    RMY 2-101-12

    उद्विजन्ते यथा सर्पान्नरादनृतवादिनः ।
    धर्मः सत्यं परो लोके मूलं स्वर्गस्य चोच्यते ॥ २-१०१-१२॥
    udvijante yathā sarpānnarādanṛtavādinaḥ |
    dharmaḥ satyaṃ paro loke mūlaṃ svargasya cocyate || 2-101-12||

    RMY 2-101-13

    सत्यमेवेश्वरो लोके सत्यं पद्मा समाश्रिता ।
    सत्यमूलानि सर्वाणि सत्यान्नास्ति परं पदम् ॥ २-१०१-१३॥
    satyameveśvaro loke satyaṃ padmā samāśritā |
    satyamūlāni sarvāṇi satyānnāsti paraṃ padam || 2-101-13||

    RMY 2-101-14

    दत्तमिष्टं हुतं चैव तप्तानि च तपांसि च ।
    वेदाः सत्यप्रतिष्ठानास्तस्मात्सत्यपरो भवेत् ॥ २-१०१-१४॥
    dattamiṣṭaṃ hutaṃ caiva taptāni ca tapāṃsi ca |
    vedāḥ satyapratiṣṭhānāstasmātsatyaparo bhavet || 2-101-14||

    RMY 2-101-15

    एकः पालयते लोकमेकः पालयते कुलम् ।
    मज्जत्येको हि निरय एकः स्वर्गे महीयते ॥ २-१०१-१५॥
    ekaḥ pālayate lokamekaḥ pālayate kulam |
    majjatyeko hi niraya ekaḥ svarge mahīyate || 2-101-15||

    RMY 2-101-16

    सोऽहं पितुर्निदेशं तु किमर्थं नानुपालये ।
    सत्यप्रतिश्रवः सत्यं सत्येन समयीकृतः ॥ २-१०१-१६॥
    so'haṃ piturnideśaṃ tu kimarthaṃ nānupālaye |
    satyapratiśravaḥ satyaṃ satyena samayīkṛtaḥ || 2-101-16||

    RMY 2-101-17

    नैव लोभान्न मोहाद्वा न चाज्ञानात्तमोऽन्वितः ।
    सेतुं सत्यस्य भेत्स्यामि गुरोः सत्यप्रतिश्रवः ॥ २-१०१-१७॥
    naiva lobhānna mohādvā na cājñānāttamo'nvitaḥ |
    setuṃ satyasya bhetsyāmi guroḥ satyapratiśravaḥ || 2-101-17||

    RMY 2-101-18

    असत्यसंधस्य सतश्चलस्यास्थिरचेतसः ।
    नैव देवा न पितरः प्रतीच्छन्तीति नः श्रुतम् ॥ २-१०१-१८॥
    asatyasaṃdhasya sataścalasyāsthiracetasaḥ |
    naiva devā na pitaraḥ pratīcchantīti naḥ śrutam || 2-101-18||

    RMY 2-101-19

    प्रत्यगात्ममिमं धर्मं सत्यं पश्याम्यहं स्वयम् ।
    भारः सत्पुरुषाचीर्णस्तदर्थमभिनन्द्यते ॥ २-१०१-१९॥
    pratyagātmamimaṃ dharmaṃ satyaṃ paśyāmyahaṃ svayam |
    bhāraḥ satpuruṣācīrṇastadarthamabhinandyate || 2-101-19||

    RMY 2-101-20

    क्षात्रं धर्ममहं त्यक्ष्ये ह्यधर्मं धर्मसंहितम् ।
    क्षुद्रौर्नृशंसैर्लुब्धैश्च सेवितं पापकर्मभिः ॥ २-१०१-२०॥
    kṣātraṃ dharmamahaṃ tyakṣye hyadharmaṃ dharmasaṃhitam |
    kṣudraurnṛśaṃsairlubdhaiśca sevitaṃ pāpakarmabhiḥ || 2-101-20||

    RMY 2-101-21

    कायेन कुरुते पापं मनसा संप्रधार्य च ।
    अनृतं जिह्वया चाह त्रिविधं कर्म पातकम् ॥ २-१०१-२१॥
    kāyena kurute pāpaṃ manasā saṃpradhārya ca |
    anṛtaṃ jihvayā cāha trividhaṃ karma pātakam || 2-101-21||

    RMY 2-101-22

    भूमिः कीर्तिर्यशो लक्ष्मीः पुरुषं प्रार्थयन्ति हि ।
    स्वर्गस्थं चानुबध्नन्ति सत्यमेव भजेत तत् ॥ २-१०१-२२॥
    bhūmiḥ kīrtiryaśo lakṣmīḥ puruṣaṃ prārthayanti hi |
    svargasthaṃ cānubadhnanti satyameva bhajeta tat || 2-101-22||

    RMY 2-101-23

    श्रेष्ठं ह्यनार्यमेव स्याद्यद्भवानवधार्य माम् ।
    आह युक्तिकरैर्वाक्यैरिदं भद्रं कुरुष्व ह ॥ २-१०१-२३॥
    śreṣṭhaṃ hyanāryameva syādyadbhavānavadhārya mām |
    āha yuktikarairvākyairidaṃ bhadraṃ kuruṣva ha || 2-101-23||

    RMY 2-101-24

    कथं ह्यहं प्रतिज्ञाय वनवासमिमं गुरोः ।
    भरतस्य करिष्यामि वचो हित्वा गुरोर्वचः ॥ २-१०१-२४॥
    kathaṃ hyahaṃ pratijñāya vanavāsamimaṃ guroḥ |
    bharatasya kariṣyāmi vaco hitvā gurorvacaḥ || 2-101-24||

    RMY 2-101-25

    स्थिरा मया प्रतिज्ञाता प्रतिज्ञा गुरुसंनिधौ ।
    प्रहृष्टमानसा देवी कैकेयी चाभवत्तदा ॥ २-१०१-२५॥
    sthirā mayā pratijñātā pratijñā gurusaṃnidhau |
    prahṛṣṭamānasā devī kaikeyī cābhavattadā || 2-101-25||

    RMY 2-101-26

    वनवासं वसन्नेवं शुचिर्नियतभोजनः ।
    मूलैः पुष्पैः फलैः पुण्यैः पितॄन्देवांश्च तर्पयन् ॥ २-१०१-२६॥
    vanavāsaṃ vasannevaṃ śucirniyatabhojanaḥ |
    mūlaiḥ puṣpaiḥ phalaiḥ puṇyaiḥ pitṝndevāṃśca tarpayan || 2-101-26||

    RMY 2-101-27

    संतुष्टपञ्चवर्गोऽहं लोकयात्रां प्रवर्तये ।
    अकुहः श्रद्दधानः सन्कार्याकार्यविचक्षणः ॥ २-१०१-२७॥
    saṃtuṣṭapañcavargo'haṃ lokayātrāṃ pravartaye |
    akuhaḥ śraddadhānaḥ sankāryākāryavicakṣaṇaḥ || 2-101-27||

    RMY 2-101-28

    कर्मभूमिमिमां प्राप्य कर्तव्यं कर्म यच्छुभम् ।
    अग्निर्वायुश्च सोमश्च कर्मणां फलभागिनः ॥ २-१०१-२८॥
    karmabhūmimimāṃ prāpya kartavyaṃ karma yacchubham |
    agnirvāyuśca somaśca karmaṇāṃ phalabhāginaḥ || 2-101-28||

    RMY 2-101-29

    शतं क्रतूनामाहृत्य देवराट्त्रिदिवं गतः ।
    तपांस्युग्राणि चास्थाय दिवं याता महर्षयः ॥ २-१०१-२९॥
    śataṃ kratūnāmāhṛtya devarāṭtridivaṃ gataḥ |
    tapāṃsyugrāṇi cāsthāya divaṃ yātā maharṣayaḥ || 2-101-29||

    RMY 2-101-30

    सत्यं च धर्मं च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादितां च ।
    द्विजातिदेवातिथिपूजनं च पन्थानमाहुस्त्रिदिवस्य सन्तः ॥ २-१०१-३०॥
    satyaṃ ca dharmaṃ ca parākramaṃ ca bhūtānukampāṃ priyavāditāṃ ca |
    dvijātidevātithipūjanaṃ ca panthānamāhustridivasya santaḥ || 2-101-30||

    RMY 2-101-31

    धर्मे रताः सत्पुरुषैः समेतास्तेजस्विनो दानगुणप्रधानाः ।
    अहिंसका वीतमलाश्च लोके भवन्ति पूज्या मुनयः प्रधानाः ॥ २-१०१-३१॥
    dharme ratāḥ satpuruṣaiḥ sametāstejasvino dānaguṇapradhānāḥ |
    ahiṃsakā vītamalāśca loke bhavanti pūjyā munayaḥ pradhānāḥ || 2-101-31||

    Sarga: 102/111 (31)

    RMY 2-102-1

    क्रुद्धमाज्ञाय रामं तु वसिष्ठः प्रत्युवाच ह ।
    जाबालिरपि जानीते लोकस्यास्य गतागतिम् ।
    निवर्तयितुकामस्तु त्वामेतद्वाक्यमब्रवीत् ॥ २-१०२-१॥
    kruddhamājñāya rāmaṃ tu vasiṣṭhaḥ pratyuvāca ha |
    jābālirapi jānīte lokasyāsya gatāgatim |
    nivartayitukāmastu tvāmetadvākyamabravīt || 2-102-1||

    RMY 2-102-2

    इमां लोकसमुत्पत्तिं लोकनाथ निबोध मे ।
    सर्वं सलिलमेवासीत्पृथिवी यत्र निर्मिता ।
    ततः समभवद्ब्रह्मा स्वयम्भूर्दैवतैः सह ॥ २-१०२-२॥
    imāṃ lokasamutpattiṃ lokanātha nibodha me |
    sarvaṃ salilamevāsītpṛthivī yatra nirmitā |
    tataḥ samabhavadbrahmā svayambhūrdaivataiḥ saha || 2-102-2||

    RMY 2-102-3

    स वराहस्ततो भूत्वा प्रोज्जहार वसुंधराम् ।
    असृजच्च जगत्सर्वं सह पुत्रैः कृतात्मभिः ॥ २-१०२-३॥
    sa varāhastato bhūtvā projjahāra vasuṃdharām |
    asṛjacca jagatsarvaṃ saha putraiḥ kṛtātmabhiḥ || 2-102-3||

    RMY 2-102-4

    आकाशप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः ।
    तस्मान्मरीचिः संजज्ञे मरीचेः कश्यपः सुतः ॥ २-१०२-४॥
    ākāśaprabhavo brahmā śāśvato nitya avyayaḥ |
    tasmānmarīciḥ saṃjajñe marīceḥ kaśyapaḥ sutaḥ || 2-102-4||

    RMY 2-102-5

    विवस्वान्कश्यपाज्जज्ञे मनुर्वैवस्वतः स्मृतः ।
    स तु प्रजापतिः पूर्वमिक्ष्वाकुस्तु मनोः सुतः ॥ २-१०२-५॥
    vivasvānkaśyapājjajñe manurvaivasvataḥ smṛtaḥ |
    sa tu prajāpatiḥ pūrvamikṣvākustu manoḥ sutaḥ || 2-102-5||

    RMY 2-102-6

    यस्येयं प्रथमं दत्ता समृद्धा मनुना मही ।
    तमिक्ष्वाकुमयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम् ॥ २-१०२-६॥
    yasyeyaṃ prathamaṃ dattā samṛddhā manunā mahī |
    tamikṣvākumayodhyāyāṃ rājānaṃ viddhi pūrvakam || 2-102-6||

    RMY 2-102-7

    इक्ष्वाकोस्तु सुतः श्रीमान्कुक्षिरेवेति विश्रुतः ।
    कुक्षेरथात्मजो वीरो विकुक्षिरुदपद्यत ॥ २-१०२-७॥
    ikṣvākostu sutaḥ śrīmānkukṣireveti viśrutaḥ |
    kukṣerathātmajo vīro vikukṣirudapadyata || 2-102-7||

    RMY 2-102-8

    विकुक्षेस्तु महातेजा बाणः पुत्रः प्रतापवान् ।
    बाणस्य तु महाबाहुरनरण्यो महायशाः ॥ २-१०२-८॥
    vikukṣestu mahātejā bāṇaḥ putraḥ pratāpavān |
    bāṇasya tu mahābāhuranaraṇyo mahāyaśāḥ || 2-102-8||

    RMY 2-102-9

    नानावृष्टिर्बभूवास्मिन्न दुर्भिक्षं सतां वरे ।
    अनरण्ये महाराजे तस्करो वापि कश्चन ॥ २-१०२-९॥
    nānāvṛṣṭirbabhūvāsminna durbhikṣaṃ satāṃ vare |
    anaraṇye mahārāje taskaro vāpi kaścana || 2-102-9||

    RMY 2-102-10

    अनरण्यान्महाबाहुः पृथू राजा बभूव ह ।
    तस्मात्पृथोर्महाराजस्त्रिशङ्कुरुदपद्यत ।
    स सत्यवचनाद्वीरः सशरीरो दिवं गतः ॥ २-१०२-१०॥
    anaraṇyānmahābāhuḥ pṛthū rājā babhūva ha |
    tasmātpṛthormahārājastriśaṅkurudapadyata |
    sa satyavacanādvīraḥ saśarīro divaṃ gataḥ || 2-102-10||

    RMY 2-102-11

    त्रिशङ्कोरभवत्सूनुर्धुन्धुमारो महायशाः ।
    धुन्धुमारान्महातेजा युवनाश्वो व्यजायत ॥ २-१०२-११॥
    triśaṅkorabhavatsūnurdhundhumāro mahāyaśāḥ |
    dhundhumārānmahātejā yuvanāśvo vyajāyata || 2-102-11||

    RMY 2-102-12

    युवनाश्व सुतः श्रीमान्मान्धाता समपद्यत ।
    मान्धातुस्तु महातेजाः सुसंधिरुदपद्यत ॥ २-१०२-१२॥
    yuvanāśva sutaḥ śrīmānmāndhātā samapadyata |
    māndhātustu mahātejāḥ susaṃdhirudapadyata || 2-102-12||

    RMY 2-102-13

    सुसंधेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसंधिः प्रसेनजित् ।
    यशस्वी ध्रुवसंधेस्तु भरतो रिपुसूदनः ॥ २-१०२-१३॥
    susaṃdherapi putrau dvau dhruvasaṃdhiḥ prasenajit |
    yaśasvī dhruvasaṃdhestu bharato ripusūdanaḥ || 2-102-13||

    RMY 2-102-14

    भरतात्तु महाबाहोरसितो नाम जायत ।
    यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः ।
    हैहयास्तालजङ्घाश्च शूराश्च शशबिन्दवः ॥ २-१०२-१४॥
    bharatāttu mahābāhorasito nāma jāyata |
    yasyaite pratirājāna udapadyanta śatravaḥ |
    haihayāstālajaṅghāśca śūrāśca śaśabindavaḥ || 2-102-14||

    RMY 2-102-15

    तांस्तु सर्वान्प्रतिव्यूह्य युद्धे राजा प्रवासितः ।
    स च शैलवरे रम्ये बभूवाभिरतो मुनिः ।
    द्वे चास्य भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुरिति श्रुतिः ॥ २-१०२-१५॥
    tāṃstu sarvānprativyūhya yuddhe rājā pravāsitaḥ |
    sa ca śailavare ramye babhūvābhirato muniḥ |
    dve cāsya bhārye garbhiṇyau babhūvaturiti śrutiḥ || 2-102-15||

    RMY 2-102-16

    भार्गवश्च्यवनो नाम हिमवन्तमुपाश्रितः ।
    तमृषिं समुपागम्य कालिन्दी त्वभ्यवादयत् ॥ २-१०२-१६॥
    bhārgavaścyavano nāma himavantamupāśritaḥ |
    tamṛṣiṃ samupāgamya kālindī tvabhyavādayat || 2-102-16||

    RMY 2-102-17

    स तामभ्यवदद्विप्रो वरेप्सुं पुत्रजन्मनि ।
    ततः सा गृहमागम्य देवी पुत्रं व्यजायत ॥ २-१०२-१७॥
    sa tāmabhyavadadvipro varepsuṃ putrajanmani |
    tataḥ sā gṛhamāgamya devī putraṃ vyajāyata || 2-102-17||

    RMY 2-102-18

    सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया ।
    गरेण सह तेनैव जातः स सगरोऽभवत् ॥ २-१०२-१८॥
    sapatnyā tu garastasyai datto garbhajighāṃsayā |
    gareṇa saha tenaiva jātaḥ sa sagaro'bhavat || 2-102-18||

    RMY 2-102-19

    स राजा सगरो नाम यः समुद्रमखानयत् ।
    इष्ट्वा पर्वणि वेगेन त्रासयन्तमिमाः प्रजाः ॥ २-१०२-१९॥
    sa rājā sagaro nāma yaḥ samudramakhānayat |
    iṣṭvā parvaṇi vegena trāsayantamimāḥ prajāḥ || 2-102-19||

    RMY 2-102-20

    असमञ्जस्तु पुत्रोऽभूत्सगरस्येति नः श्रुतम् ।
    जीवन्नेव स पित्रा तु निरस्तः पापकर्मकृत् ॥ २-१०२-२०॥
    asamañjastu putro'bhūtsagarasyeti naḥ śrutam |
    jīvanneva sa pitrā tu nirastaḥ pāpakarmakṛt || 2-102-20||

    RMY 2-102-21

    अंशुमानिति पुत्रोऽभूदसमञ्जस्य वीर्यवान् ।
    दिलीपोंऽशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः ॥ २-१०२-२१॥
    aṃśumāniti putro'bhūdasamañjasya vīryavān |
    dilīpoṃ'śumataḥ putro dilīpasya bhagīrathaḥ || 2-102-21||

    RMY 2-102-22

    भगीरथात्ककुत्स्थस्तु काकुत्स्था येन तु स्मृताः ।
    ककुत्स्थस्य तु पुत्रोऽभूद्रघुर्येन तु राघवः ॥ २-१०२-२२॥
    bhagīrathātkakutsthastu kākutsthā yena tu smṛtāḥ |
    kakutsthasya tu putro'bhūdraghuryena tu rāghavaḥ || 2-102-22||

    RMY 2-102-23

    रघोस्तु पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुषादकः ।
    कल्माषपादः सौदास इत्येवं प्रथितो भुवि ॥ २-१०२-२३॥
    raghostu putrastejasvī pravṛddhaḥ puruṣādakaḥ |
    kalmāṣapādaḥ saudāsa ityevaṃ prathito bhuvi || 2-102-23||

    RMY 2-102-24

    कल्माषपादपुत्रोऽभूच्छङ्खणस्त्विति विश्रुतः ।
    यस्तु तद्वीर्यमासाद्य सहसेनो व्यनीनशत् ॥ २-१०२-२४॥
    kalmāṣapādaputro'bhūcchaṅkhaṇastviti viśrutaḥ |
    yastu tadvīryamāsādya sahaseno vyanīnaśat || 2-102-24||

    RMY 2-102-25

    शङ्खणस्य तु पुत्रोऽभूच्छूरः श्रीमान्सुदर्शनः ।
    सुदर्शनस्याग्निवर्ण अग्निवर्षस्य शीघ्रगः ॥ २-१०२-२५॥
    śaṅkhaṇasya tu putro'bhūcchūraḥ śrīmānsudarśanaḥ |
    sudarśanasyāgnivarṇa agnivarṣasya śīghragaḥ || 2-102-25||

    RMY 2-102-26

    शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुकः ।
    प्रशुश्रुकस्य पुत्रोऽभूदम्बरीषो महाद्युतिः ॥ २-१०२-२६॥
    śīghragasya maruḥ putro maroḥ putraḥ praśuśrukaḥ |
    praśuśrukasya putro'bhūdambarīṣo mahādyutiḥ || 2-102-26||

    RMY 2-102-27

    अम्बरीषस्य पुत्रोऽभून्नहुषः सत्यविक्रमः ।
    नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः ॥ २-१०२-२७॥
    ambarīṣasya putro'bhūnnahuṣaḥ satyavikramaḥ |
    nahuṣasya ca nābhāgaḥ putraḥ paramadhārmikaḥ || 2-102-27||

    RMY 2-102-28

    अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ ।
    अजस्य चैव धर्मात्मा राजा दशरथः सुतः ॥ २-१०२-२८॥
    ajaśca suvrataścaiva nābhāgasya sutāvubhau |
    ajasya caiva dharmātmā rājā daśarathaḥ sutaḥ || 2-102-28||

    RMY 2-102-29

    तस्य ज्येष्ठोऽसि दायादो राम इत्यभिविश्रुतः ।
    तद्गृहाण स्वकं राज्यमवेक्षस्व जगन्नृप ॥ २-१०२-२९॥
    tasya jyeṣṭho'si dāyādo rāma ityabhiviśrutaḥ |
    tadgṛhāṇa svakaṃ rājyamavekṣasva jagannṛpa || 2-102-29||

    RMY 2-102-30

    इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां राजा भवति पूर्वजः ।
    पूर्वजे नावरः पुत्रो ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते ॥ २-१०२-३०॥
    ikṣvākūṇāṃ hi sarveṣāṃ rājā bhavati pūrvajaḥ |
    pūrvaje nāvaraḥ putro jyeṣṭho rājye'bhiṣicyate || 2-102-30||

    RMY 2-102-31

    स राघवाणां कुलधर्ममात्मनः सनातनं नाद्य विहातुमर्हसि ।
    प्रभूतरत्नामनुशाधि मेदिनीं प्रभूतराष्ट्रां पितृवन्महायशाः ॥ २-१०२-३१॥
    sa rāghavāṇāṃ kuladharmamātmanaḥ sanātanaṃ nādya vihātumarhasi |
    prabhūtaratnāmanuśādhi medinīṃ prabhūtarāṣṭrāṃ pitṛvanmahāyaśāḥ || 2-102-31||

    Sarga: 103/111 (32)

    RMY 2-103-1

    वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः ।
    अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः ॥ २-१०३-१॥
    vasiṣṭhastu tadā rāmamuktvā rājapurohitaḥ |
    abravīddharmasaṃyuktaṃ punarevāparaṃ vacaḥ || 2-103-1||

    RMY 2-103-2

    पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः ।
    आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव ॥ २-१०३-२॥
    puruṣasyeha jātasya bhavanti guravastrayaḥ |
    ācāryaścaiva kākutstha pitā mātā ca rāghava || 2-103-2||

    RMY 2-103-3

    पिता ह्येनं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ ।
    प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते ॥ २-१०३-३॥
    pitā hyenaṃ janayati puruṣaṃ puruṣarṣabha |
    prajñāṃ dadāti cācāryastasmātsa gururucyate || 2-103-3||

    RMY 2-103-4

    स तेऽहं पितुराचार्यस्तव चैव परंतप ।
    मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तेः सतां गतिम् ॥ २-१०३-४॥
    sa te'haṃ piturācāryastava caiva paraṃtapa |
    mama tvaṃ vacanaṃ kurvannātivarteḥ satāṃ gatim || 2-103-4||

    RMY 2-103-5

    इमा हि ते परिषदः श्रेणयश्च समागताः ।
    एषु तात चरन्धर्मं नातिवर्तेः सतां गतिम् ॥ २-१०३-५॥
    imā hi te pariṣadaḥ śreṇayaśca samāgatāḥ |
    eṣu tāta carandharmaṃ nātivarteḥ satāṃ gatim || 2-103-5||

    RMY 2-103-6

    वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम् ।
    अस्यास्तु वचनं कुर्वन्नातिवर्तेः सतां गतिम् ॥ २-१०३-६॥
    vṛddhāyā dharmaśīlāyā māturnārhasyavartitum |
    asyāstu vacanaṃ kurvannātivarteḥ satāṃ gatim || 2-103-6||

    RMY 2-103-7

    भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव ।
    आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम ॥ २-१०३-७॥
    bharatasya vacaḥ kurvanyācamānasya rāghava |
    ātmānaṃ nātivartestvaṃ satyadharmaparākrama || 2-103-7||

    RMY 2-103-8

    एवं मधुरमुक्तस्तु गुरुणा राघवः स्वयम् ।
    प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः ॥ २-१०३-८॥
    evaṃ madhuramuktastu guruṇā rāghavaḥ svayam |
    pratyuvāca samāsīnaṃ vasiṣṭhaṃ puruṣarṣabhaḥ || 2-103-8||

    RMY 2-103-9

    यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतः सदा ।
    न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम् ॥ २-१०३-९॥
    yanmātāpitarau vṛttaṃ tanaye kurutaḥ sadā |
    na supratikaraṃ tattu mātrā pitrā ca yatkṛtam || 2-103-9||

    RMY 2-103-10

    यथाशक्ति प्रदानेन स्नापनाच्छादनेन च ।
    नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च ॥ २-१०३-१०॥
    yathāśakti pradānena snāpanācchādanena ca |
    nityaṃ ca priyavādena tathā saṃvardhanena ca || 2-103-10||

    RMY 2-103-11

    स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम ।
    आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति ॥ २-१०३-११॥
    sa hi rājā janayitā pitā daśaratho mama |
    ājñātaṃ yanmayā tasya na tanmithyā bhaviṣyati || 2-103-11||

    RMY 2-103-12

    एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम् ।
    उवाच परमोदारः सूतं परमदुर्मनाः ॥ २-१०३-१२॥
    evamuktastu rāmeṇa bharataḥ pratyanantaram |
    uvāca paramodāraḥ sūtaṃ paramadurmanāḥ || 2-103-12||

    RMY 2-103-13

    इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे ।
    आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति ॥ २-१०३-१३॥
    iha me sthaṇḍile śīghraṃ kuśānāstara sārathe |
    āryaṃ pratyupavekṣyāmi yāvanme na prasīdati || 2-103-13||

    RMY 2-103-14

    अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः ।
    शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति ॥ २-१०३-१४॥
    anāhāro nirāloko dhanahīno yathā dvijaḥ |
    śeṣye purastācchālāyā yāvanna pratiyāsyati || 2-103-14||

    RMY 2-103-15

    स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं प्रेक्ष्य दुर्मनाः ।
    कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवास्तरत्स्वयम् ॥ २-१०३-१५॥
    sa tu rāmamavekṣantaṃ sumantraṃ prekṣya durmanāḥ |
    kuśottaramupasthāpya bhūmāvevāstaratsvayam || 2-103-15||

    RMY 2-103-16

    तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमाः ।
    किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि ॥ २-१०३-१६॥
    tamuvāca mahātejā rāmo rājarṣisattamāḥ |
    kiṃ māṃ bharata kurvāṇaṃ tāta pratyupavekṣyasi || 2-103-16||

    RMY 2-103-17

    ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति ।
    न तु मूर्धावसिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने ॥ २-१०३-१७॥
    brāhmaṇo hyekapārśvena narānroddhumihārhati |
    na tu mūrdhāvasiktānāṃ vidhiḥ pratyupaveśane || 2-103-17||

    RMY 2-103-18

    उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम् ।
    पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव ॥ २-१०३-१८॥
    uttiṣṭha naraśārdūla hitvaitaddāruṇaṃ vratam |
    puravaryāmitaḥ kṣipramayodhyāṃ yāhi rāghava || 2-103-18||

    RMY 2-103-19

    आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम् ।
    उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ ॥ २-१०३-१९॥
    āsīnastveva bharataḥ paurajānapadaṃ janam |
    uvāca sarvataḥ prekṣya kimāryaṃ nānuśāsatha || 2-103-19||

    RMY 2-103-20

    ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः ।
    काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग्वदति राघवः ॥ २-१०३-२०॥
    te tamūcurmahātmānaṃ paurajānapadā janāḥ |
    kākutsthamabhijānīmaḥ samyagvadati rāghavaḥ || 2-103-20||

    RMY 2-103-21

    एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति ।
    अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा ॥ २-१०३-२१॥
    eṣo'pi hi mahābhāgaḥ piturvacasi tiṣṭhati |
    ata eva na śaktāḥ smo vyāvartayitumañjasā || 2-103-21||

    RMY 2-103-22

    तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत् ।
    एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम् ॥ २-१०३-२२॥
    teṣāmājñāya vacanaṃ rāmo vacanamabravīt |
    evaṃ nibodha vacanaṃ suhṛdāṃ dharmacakṣuṣām || 2-103-22||

    RMY 2-103-23

    एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्संपश्य राघव ।
    उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम् ॥ २-१०३-२३॥
    etaccaivobhayaṃ śrutvā samyaksaṃpaśya rāghava |
    uttiṣṭha tvaṃ mahābāho māṃ ca spṛśa tathodakam || 2-103-23||

    RMY 2-103-24

    अथोत्थाय जलं स्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत् ।
    शृण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिणः श्रेणयस्तथा ॥ २-१०३-२४॥
    athotthāya jalaṃ spṛṣṭvā bharato vākyamabravīt |
    śṛṇvantu me pariṣado mantriṇaḥ śreṇayastathā || 2-103-24||

    RMY 2-103-25

    न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् ।
    आर्यं परमधर्मज्ञमभिजानामि राघवम् ॥ २-१०३-२५॥
    na yāce pitaraṃ rājyaṃ nānuśāsāmi mātaram |
    āryaṃ paramadharmajñamabhijānāmi rāghavam || 2-103-25||

    RMY 2-103-26

    यदि त्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः ।
    अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश वने समाः ॥ २-१०३-२६॥
    yadi tvavaśyaṃ vastavyaṃ kartavyaṃ ca piturvacaḥ |
    ahameva nivatsyāmi caturdaśa vane samāḥ || 2-103-26||

    RMY 2-103-27

    धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः ।
    उवाच रामः संप्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम् ॥ २-१०३-२७॥
    dharmātmā tasya tathyena bhrāturvākyena vismitaḥ |
    uvāca rāmaḥ saṃprekṣya paurajānapadaṃ janam || 2-103-27||

    RMY 2-103-28

    विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम ।
    न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा ॥ २-१०३-२८॥
    vikrītamāhitaṃ krītaṃ yatpitrā jīvatā mama |
    na tallopayituṃ śakyaṃ mayā vā bharatena vā || 2-103-28||

    RMY 2-103-29

    उपधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः ।
    युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम् ॥ २-१०३-२९॥
    upadhirna mayā kāryo vanavāse jugupsitaḥ |
    yuktamuktaṃ ca kaikeyyā pitrā me sukṛtaṃ kṛtam || 2-103-29||

    RMY 2-103-30

    जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम् ।
    सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसंधे महात्मनि ॥ २-१०३-३०॥
    jānāmi bharataṃ kṣāntaṃ gurusatkārakāriṇam |
    sarvamevātra kalyāṇaṃ satyasaṃdhe mahātmani || 2-103-30||

    RMY 2-103-31

    अनेन धर्मशीलेन वनात्प्रत्यागतः पुनः ।
    भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः ॥ २-१०३-३१॥
    anena dharmaśīlena vanātpratyāgataḥ punaḥ |
    bhrātrā saha bhaviṣyāmi pṛthivyāḥ patiruttamaḥ || 2-103-31||

    RMY 2-103-32

    वृतो राजा हि कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम् ।
    अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम् ॥ २-१०३-३२॥
    vṛto rājā hi kaikeyyā mayā tadvacanaṃ kṛtam |
    anṛtānmocayānena pitaraṃ taṃ mahīpatim || 2-103-32||

    Sarga: 104/111 (25)

    RMY 2-104-1

    तमप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां रोमहर्षणम् ।
    विस्मिताः संगमं प्रेक्ष्य समवेता महर्षयः ॥ २-१०४-१॥
    tamapratimatejobhyāṃ bhrātṛbhyāṃ romaharṣaṇam |
    vismitāḥ saṃgamaṃ prekṣya samavetā maharṣayaḥ || 2-104-1||

    RMY 2-104-2

    अन्तर्हितास्त्वृषिगणाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
    तौ भ्रातरौ महात्मानौ काकुत्स्थौ प्रशशंसिरे ॥ २-१०४-२॥
    antarhitāstvṛṣigaṇāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
    tau bhrātarau mahātmānau kākutsthau praśaśaṃsire || 2-104-2||

    RMY 2-104-3

    स धन्यो यस्य पुत्रौ द्वौ धर्मज्ञौ धर्मविक्रमौ ।
    श्रुत्वा वयं हि संभाषामुभयोः स्पृहयामहे ॥ २-१०४-३॥
    sa dhanyo yasya putrau dvau dharmajñau dharmavikramau |
    śrutvā vayaṃ hi saṃbhāṣāmubhayoḥ spṛhayāmahe || 2-104-3||

    RMY 2-104-4

    ततस्त्वृषिगणाः क्षिप्रं दशग्रीववधैषिणः ।
    भरतं राजशार्दूलमित्यूचुः संगता वचः ॥ २-१०४-४॥
    tatastvṛṣigaṇāḥ kṣipraṃ daśagrīvavadhaiṣiṇaḥ |
    bharataṃ rājaśārdūlamityūcuḥ saṃgatā vacaḥ || 2-104-4||

    RMY 2-104-5

    कुले जात महाप्राज्ञ महावृत्त महायशः ।
    ग्राह्यं रामस्य वाक्यं ते पितरं यद्यवेक्षसे ॥ २-१०४-५॥
    kule jāta mahāprājña mahāvṛtta mahāyaśaḥ |
    grāhyaṃ rāmasya vākyaṃ te pitaraṃ yadyavekṣase || 2-104-5||

    RMY 2-104-6

    सदानृणमिमं रामं वयमिच्छामहे पितुः ।
    अनृणत्वाच्च कैकेय्याः स्वर्गं दशरथो गतः ॥ २-१०४-६॥
    sadānṛṇamimaṃ rāmaṃ vayamicchāmahe pituḥ |
    anṛṇatvācca kaikeyyāḥ svargaṃ daśaratho gataḥ || 2-104-6||

    RMY 2-104-7

    एतावदुक्त्वा वचनं गन्धर्वाः समहर्षयः ।
    राजर्षयश्चैव तथा सर्वे स्वां स्वां गतिं गताः ॥ २-१०४-७॥
    etāvaduktvā vacanaṃ gandharvāḥ samaharṣayaḥ |
    rājarṣayaścaiva tathā sarve svāṃ svāṃ gatiṃ gatāḥ || 2-104-7||

    RMY 2-104-8

    ह्लादितस्तेन वाक्येन शुभेन शुभदर्शनः ।
    रामः संहृष्टवदनस्तानृषीनभ्यपूजयत् ॥ २-१०४-८॥
    hlāditastena vākyena śubhena śubhadarśanaḥ |
    rāmaḥ saṃhṛṣṭavadanastānṛṣīnabhyapūjayat || 2-104-8||

    RMY 2-104-9

    स्रस्तगात्रस्तु भरतः स वाचा सज्जमानया ।
    कृताञ्जलिरिदं वाक्यं राघवं पुनरब्रवीत् ॥ २-१०४-९॥
    srastagātrastu bharataḥ sa vācā sajjamānayā |
    kṛtāñjaliridaṃ vākyaṃ rāghavaṃ punarabravīt || 2-104-9||

    RMY 2-104-10

    राजधर्ममनुप्रेक्ष्य कुलधर्मानुसंततिम् ।
    कर्तुमर्हसि काकुत्स्थ मम मातुश्च याचनाम् ॥ २-१०४-१०॥
    rājadharmamanuprekṣya kuladharmānusaṃtatim |
    kartumarhasi kākutstha mama mātuśca yācanām || 2-104-10||

    RMY 2-104-11

    रक्षितुं सुमहद्राज्यमहमेकस्तु नोत्सहे ।
    पौरजानपदांश्चापि रक्तान्रञ्जयितुं तथा ॥ २-१०४-११॥
    rakṣituṃ sumahadrājyamahamekastu notsahe |
    paurajānapadāṃścāpi raktānrañjayituṃ tathā || 2-104-11||

    RMY 2-104-12

    ज्ञातयश्च हि योधाश्च मित्राणि सुहृदश्च नः ।
    त्वामेव प्रतिकाङ्क्षन्ते पर्जन्यमिव कर्षकाः ॥ २-१०४-१२॥
    jñātayaśca hi yodhāśca mitrāṇi suhṛdaśca naḥ |
    tvāmeva pratikāṅkṣante parjanyamiva karṣakāḥ || 2-104-12||

    RMY 2-104-13

    इदं राज्यं महाप्राज्ञ स्थापय प्रतिपद्य हि ।
    शक्तिमानसि काकुत्स्थ लोकस्य परिपालने ॥ २-१०४-१३॥
    idaṃ rājyaṃ mahāprājña sthāpaya pratipadya hi |
    śaktimānasi kākutstha lokasya paripālane || 2-104-13||

    RMY 2-104-14

    इत्युक्त्वा न्यपतद्भ्रातुः पादयोर्भरतस्तदा ।
    भृशं संप्रार्थयामास राममेवं प्रियं वदः ॥ २-१०४-१४॥
    ityuktvā nyapatadbhrātuḥ pādayorbharatastadā |
    bhṛśaṃ saṃprārthayāmāsa rāmamevaṃ priyaṃ vadaḥ || 2-104-14||

    RMY 2-104-15

    तमङ्के भ्रातरं कृत्वा रामो वचनमब्रवीत् ।
    श्यामं नलिनपत्राक्षं मत्तहंसस्वरः स्वयम् ॥ २-१०४-१५॥
    tamaṅke bhrātaraṃ kṛtvā rāmo vacanamabravīt |
    śyāmaṃ nalinapatrākṣaṃ mattahaṃsasvaraḥ svayam || 2-104-15||

    RMY 2-104-16

    आगता त्वामियं बुद्धिः स्वजा वैनयिकी च या ।
    भृशमुत्सहसे तात रक्षितुं पृथिवीमपि ॥ २-१०४-१६॥
    āgatā tvāmiyaṃ buddhiḥ svajā vainayikī ca yā |
    bhṛśamutsahase tāta rakṣituṃ pṛthivīmapi || 2-104-16||

    RMY 2-104-17

    अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च बुद्धिमद्भिश्च मन्त्रिभिः ।
    सर्वकार्याणि संमन्त्र्य सुमहान्त्यपि कारय ॥ २-१०४-१७॥
    amātyaiśca suhṛdbhiśca buddhimadbhiśca mantribhiḥ |
    sarvakāryāṇi saṃmantrya sumahāntyapi kāraya || 2-104-17||

    RMY 2-104-18

    लक्ष्मीश्चन्द्रादपेयाद्वा हिमवान्वा हिमं त्यजेत् ।
    अतीयात्सागरो वेलां न प्रतिज्ञामहं पितुः ॥ २-१०४-१८॥
    lakṣmīścandrādapeyādvā himavānvā himaṃ tyajet |
    atīyātsāgaro velāṃ na pratijñāmahaṃ pituḥ || 2-104-18||

    RMY 2-104-19

    कामाद्वा तात लोभाद्वा मात्रा तुभ्यमिदं कृतम् ।
    न तन्मनसि कर्तव्यं वर्तितव्यं च मातृवत् ॥ २-१०४-१९॥
    kāmādvā tāta lobhādvā mātrā tubhyamidaṃ kṛtam |
    na tanmanasi kartavyaṃ vartitavyaṃ ca mātṛvat || 2-104-19||

    RMY 2-104-20

    एवं ब्रुवाणं भरतः कौसल्यासुतमब्रवीत् ।
    तेजसादित्यसंकाशं प्रतिपच्चन्द्रदर्शनम् ॥ २-१०४-२०॥
    evaṃ bruvāṇaṃ bharataḥ kausalyāsutamabravīt |
    tejasādityasaṃkāśaṃ pratipaccandradarśanam || 2-104-20||

    RMY 2-104-21

    अधिरोहार्य पादाभ्यां पादुके हेमभूषिते ।
    एते हि सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यतः ॥ २-१०४-२१॥
    adhirohārya pādābhyāṃ pāduke hemabhūṣite |
    ete hi sarvalokasya yogakṣemaṃ vidhāsyataḥ || 2-104-21||

    RMY 2-104-22

    सोऽधिरुह्य नरव्याघ्रः पादुके ह्यवरुह्य च ।
    प्रायच्छत्सुमहातेजा भरताय महात्मने ॥ २-१०४-२२॥
    so'dhiruhya naravyāghraḥ pāduke hyavaruhya ca |
    prāyacchatsumahātejā bharatāya mahātmane || 2-104-22||

    RMY 2-104-23

    स पादुके ते भरतः प्रतापवान्स्वलंकृते संपरिगृह्य धर्मवित् ।
    प्रदक्षिणं चैव चकार राघवं चकार चैवोत्तमनागमूर्धनि ॥ २-१०४-२३॥
    sa pāduke te bharataḥ pratāpavānsvalaṃkṛte saṃparigṛhya dharmavit |
    pradakṣiṇaṃ caiva cakāra rāghavaṃ cakāra caivottamanāgamūrdhani || 2-104-23||

    RMY 2-104-24

    अथानुपूर्व्यात्प्रतिपूज्य तं जनं गुरूंश्च मन्त्रिप्रकृतीस्तथानुजौ ।
    व्यसर्जयद्राघववंशवर्धनः स्थितः स्वधर्मे हिमवानिवाचलः ॥ २-१०४-२४॥
    athānupūrvyātpratipūjya taṃ janaṃ gurūṃśca mantriprakṛtīstathānujau |
    vyasarjayadrāghavavaṃśavardhanaḥ sthitaḥ svadharme himavānivācalaḥ || 2-104-24||

    RMY 2-104-25

    तं मातरो बाष्पगृहीतकण्ठो दुःखेन नामन्त्रयितुं हि शेकुः ।
    स त्वेव मातॄरभिवाद्य सर्वा रुदन्कुटीं स्वां प्रविवेश रामः ॥ २-१०४-२५॥
    taṃ mātaro bāṣpagṛhītakaṇṭho duḥkhena nāmantrayituṃ hi śekuḥ |
    sa tveva mātṝrabhivādya sarvā rudankuṭīṃ svāṃ praviveśa rāmaḥ || 2-104-25||

    Sarga: 105/111 (24)

    RMY 2-105-1

    ततः शिरसि कृत्वा तु पादुके भरतस्तदा ।
    आरुरोह रथं हृष्टः शत्रुघ्नेन समन्वितः ॥ २-१०५-१॥
    tataḥ śirasi kṛtvā tu pāduke bharatastadā |
    āruroha rathaṃ hṛṣṭaḥ śatrughnena samanvitaḥ || 2-105-1||

    RMY 2-105-2

    वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिश्च दृढव्रतः ।
    अग्रतः प्रययुः सर्वे मन्त्रिणो मन्त्रपूजिताः ॥ २-१०५-२॥
    vasiṣṭho vāmadevaśca jābāliśca dṛḍhavrataḥ |
    agrataḥ prayayuḥ sarve mantriṇo mantrapūjitāḥ || 2-105-2||

    RMY 2-105-3

    मन्दाकिनीं नदीं रम्यां प्राङ्मुखास्ते ययुस्तदा ।
    प्रदक्षिणं च कुर्वाणाश्चित्रकूटं महागिरिम् ॥ २-१०५-३॥
    mandākinīṃ nadīṃ ramyāṃ prāṅmukhāste yayustadā |
    pradakṣiṇaṃ ca kurvāṇāścitrakūṭaṃ mahāgirim || 2-105-3||

    RMY 2-105-4

    पश्यन्धातुसहस्राणि रम्याणि विविधानि च ।
    प्रययौ तस्य पार्श्वेन ससैन्यो भरतस्तदा ॥ २-१०५-४॥
    paśyandhātusahasrāṇi ramyāṇi vividhāni ca |
    prayayau tasya pārśvena sasainyo bharatastadā || 2-105-4||

    RMY 2-105-5

    अदूराच्चित्रकूटस्य ददर्श भरतस्तदा ।
    आश्रमं यत्र स मुनिर्भरद्वाजः कृतालयः ॥ २-१०५-५॥
    adūrāccitrakūṭasya dadarśa bharatastadā |
    āśramaṃ yatra sa munirbharadvājaḥ kṛtālayaḥ || 2-105-5||

    RMY 2-105-6

    स तमाश्रममागम्य भरद्वाजस्य बुद्धिमान् ।
    अवतीर्य रथात्पादौ ववन्दे कुलनन्दनः ॥ २-१०५-६॥
    sa tamāśramamāgamya bharadvājasya buddhimān |
    avatīrya rathātpādau vavande kulanandanaḥ || 2-105-6||

    RMY 2-105-7

    ततो हृष्टो भरद्वाजो भरतं वाक्यमब्रवीत् ।
    अपि कृत्यं कृतं तात रामेण च समागतम् ॥ २-१०५-७॥
    tato hṛṣṭo bharadvājo bharataṃ vākyamabravīt |
    api kṛtyaṃ kṛtaṃ tāta rāmeṇa ca samāgatam || 2-105-7||

    RMY 2-105-8

    एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धीमता ।
    प्रत्युवाच भरद्वाजं भरतो धर्मवत्सलः ॥ २-१०५-८॥
    evamuktastu bharato bharadvājena dhīmatā |
    pratyuvāca bharadvājaṃ bharato dharmavatsalaḥ || 2-105-8||

    RMY 2-105-9

    स याच्यमानो गुरुणा मया च दृढविक्रमः ।
    राघवः परमप्रीतो वसिष्ठं वाक्यमब्रवीत् ॥ २-१०५-९॥
    sa yācyamāno guruṇā mayā ca dṛḍhavikramaḥ |
    rāghavaḥ paramaprīto vasiṣṭhaṃ vākyamabravīt || 2-105-9||

    RMY 2-105-10

    पितुः प्रतिज्ञां तामेव पालयिष्यामि तत्त्वतः ।
    चतुर्दश हि वर्षाणि य प्रतिज्ञा पितुर्मम ॥ २-१०५-१०॥
    pituḥ pratijñāṃ tāmeva pālayiṣyāmi tattvataḥ |
    caturdaśa hi varṣāṇi ya pratijñā piturmama || 2-105-10||

    RMY 2-105-11

    एवमुक्तो महाप्राज्ञो वसिष्ठः प्रत्युवाच ह ।
    वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं राघवं वचनं महत् ॥ २-१०५-११॥
    evamukto mahāprājño vasiṣṭhaḥ pratyuvāca ha |
    vākyajño vākyakuśalaṃ rāghavaṃ vacanaṃ mahat || 2-105-11||

    RMY 2-105-12

    एते प्रयच्छ संहृष्टः पादुके हेमभूषिते ।
    अयोध्यायां महाप्राज्ञ योगक्षेमकरे तव ॥ २-१०५-१२॥
    ete prayaccha saṃhṛṣṭaḥ pāduke hemabhūṣite |
    ayodhyāyāṃ mahāprājña yogakṣemakare tava || 2-105-12||

    RMY 2-105-13

    एवमुक्तो वसिष्ठेन राघवः प्राङ्मुखः स्थितः ।
    पादुके हेमविकृते मम राज्याय ते ददौ ॥ २-१०५-१३॥
    evamukto vasiṣṭhena rāghavaḥ prāṅmukhaḥ sthitaḥ |
    pāduke hemavikṛte mama rājyāya te dadau || 2-105-13||

    RMY 2-105-14

    निवृत्तोऽहमनुज्ञातो रामेण सुमहात्मना ।
    अयोध्यामेव गच्छामि गृहीत्वा पादुके शुभे ॥ २-१०५-१४॥
    nivṛtto'hamanujñāto rāmeṇa sumahātmanā |
    ayodhyāmeva gacchāmi gṛhītvā pāduke śubhe || 2-105-14||

    RMY 2-105-15

    एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः ।
    भरद्वाजः शुभतरं मुनिर्वाक्यमुदाहरत् ॥ २-१०५-१५॥
    etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharatasya mahātmanaḥ |
    bharadvājaḥ śubhataraṃ munirvākyamudāharat || 2-105-15||

    RMY 2-105-16

    नैतच्चित्रं नरव्याघ्र शीलवृत्तवतां वर ।
    यदार्यं त्वयि तिष्ठेत्तु निम्ने वृष्टिमिवोदकम् ॥ २-१०५-१६॥
    naitaccitraṃ naravyāghra śīlavṛttavatāṃ vara |
    yadāryaṃ tvayi tiṣṭhettu nimne vṛṣṭimivodakam || 2-105-16||

    RMY 2-105-17

    अमृतः स महाबाहुः पिता दशरथस्तव ।
    यस्य त्वमीदृशः पुत्रो धर्मात्मा धर्मवत्सलः ॥ २-१०५-१७॥
    amṛtaḥ sa mahābāhuḥ pitā daśarathastava |
    yasya tvamīdṛśaḥ putro dharmātmā dharmavatsalaḥ || 2-105-17||

    RMY 2-105-18

    तमृषिं तु महात्मानमुक्तवाक्यं कृताञ्जलिः ।
    आमन्त्रयितुमारेभे चरणावुपगृह्य च ॥ २-१०५-१८॥
    tamṛṣiṃ tu mahātmānamuktavākyaṃ kṛtāñjaliḥ |
    āmantrayitumārebhe caraṇāvupagṛhya ca || 2-105-18||

    RMY 2-105-19

    ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भरद्वाजं पुनः पुनः ।
    भरतस्तु ययौ श्रीमानयोध्यां सह मन्त्रिभिः ॥ २-१०५-१९॥
    tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā bharadvājaṃ punaḥ punaḥ |
    bharatastu yayau śrīmānayodhyāṃ saha mantribhiḥ || 2-105-19||

    RMY 2-105-20

    यानैश्च शकटैश्चैव हयैश्नागैश्च सा चमूः ।
    पुनर्निवृत्ता विस्तीर्णा भरतस्यानुयायिनी ॥ २-१०५-२०॥
    yānaiśca śakaṭaiścaiva hayaiśnāgaiśca sā camūḥ |
    punarnivṛttā vistīrṇā bharatasyānuyāyinī || 2-105-20||

    RMY 2-105-21

    ततस्ते यमुनां दिव्यां नदीं तीर्त्वोर्मिमालिनीम् ।
    ददृशुस्तां पुनः सर्वे गङ्गां शिवजलां नदीम् ॥ २-१०५-२१॥
    tataste yamunāṃ divyāṃ nadīṃ tīrtvormimālinīm |
    dadṛśustāṃ punaḥ sarve gaṅgāṃ śivajalāṃ nadīm || 2-105-21||

    RMY 2-105-22

    तां रम्यजलसंपूर्णां संतीर्य सह बान्धवः ।
    शृङ्गवेरपुरं रम्यं प्रविवेश ससैनिकः ॥ २-१०५-२२॥
    tāṃ ramyajalasaṃpūrṇāṃ saṃtīrya saha bāndhavaḥ |
    śṛṅgaverapuraṃ ramyaṃ praviveśa sasainikaḥ || 2-105-22||

    RMY 2-105-23

    शृङ्गवेरपुराद्भूय अयोध्यां संददर्श ह ।
    भरतो दुःखसंतप्तः सारथिं चेदमब्रवीत् ॥ २-१०५-२३॥
    śṛṅgaverapurādbhūya ayodhyāṃ saṃdadarśa ha |
    bharato duḥkhasaṃtaptaḥ sārathiṃ cedamabravīt || 2-105-23||

    RMY 2-105-24

    सारथे पश्य विध्वस्ता अयोध्या न प्रकाशते ।
    निराकारा निरानन्दा दीना प्रतिहतस्वना ॥ २-१०५-२४॥
    sārathe paśya vidhvastā ayodhyā na prakāśate |
    nirākārā nirānandā dīnā pratihatasvanā || 2-105-24||

    Sarga: 106/111 (24)

    RMY 2-106-1

    स्निग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयान्प्रभुः ।
    अयोध्यां भरतः क्षिप्रं प्रविवेश महायशाः ॥ २-१०६-१॥
    snigdhagambhīraghoṣeṇa syandanenopayānprabhuḥ |
    ayodhyāṃ bharataḥ kṣipraṃ praviveśa mahāyaśāḥ || 2-106-1||

    RMY 2-106-2

    बिडालोलूकचरितामालीननरवारणाम् ।
    तिमिराभ्याहतां कालीमप्रकाशां निशामिव ॥ २-१०६-२॥
    biḍālolūkacaritāmālīnanaravāraṇām |
    timirābhyāhatāṃ kālīmaprakāśāṃ niśāmiva || 2-106-2||

    RMY 2-106-3

    राहुशत्रोः प्रियां पत्नीं श्रिया प्रज्वलितप्रभाम् ।
    ग्रहेणाभ्युत्थितेनैकां रोहिणीमिव पीडिताम् ॥ २-१०६-३॥
    rāhuśatroḥ priyāṃ patnīṃ śriyā prajvalitaprabhām |
    graheṇābhyutthitenaikāṃ rohiṇīmiva pīḍitām || 2-106-3||

    RMY 2-106-4

    अल्पोष्णक्षुब्धसलिलां घर्मोत्तप्तविहंगमाम् ।
    लीनमीनझषग्राहां कृशां गिरिनदीमिव ॥ २-१०६-४॥
    alpoṣṇakṣubdhasalilāṃ gharmottaptavihaṃgamām |
    līnamīnajhaṣagrāhāṃ kṛśāṃ girinadīmiva || 2-106-4||

    RMY 2-106-5

    विधूमामिव हेमाभामध्वराग्निसमुत्थिताम् ।
    हविरभ्युक्षितां पश्चाच्छिखां विप्रलयं गताम् ॥ २-१०६-५॥
    vidhūmāmiva hemābhāmadhvarāgnisamutthitām |
    havirabhyukṣitāṃ paścācchikhāṃ vipralayaṃ gatām || 2-106-5||

    RMY 2-106-6

    विध्वस्तकवचां रुग्णगजवाजिरथध्वजाम् ।
    हतप्रवीरामापन्नां चमूमिव महाहवे ॥ २-१०६-६॥
    vidhvastakavacāṃ rugṇagajavājirathadhvajām |
    hatapravīrāmāpannāṃ camūmiva mahāhave || 2-106-6||

    RMY 2-106-7

    सफेनां सस्वनां भूत्वा सागरस्य समुत्थिताम् ।
    प्रशान्तमारुतोद्धूतां जलोर्मिमिव निःस्वनाम् ॥ २-१०६-७॥
    saphenāṃ sasvanāṃ bhūtvā sāgarasya samutthitām |
    praśāntamārutoddhūtāṃ jalormimiva niḥsvanām || 2-106-7||

    RMY 2-106-8

    त्यक्तां यज्ञायुधैः सर्वैरभिरूपैश्च याजकैः ।
    सुत्याकाले विनिर्वृत्ते वेदिं गतरवामिव ॥ २-१०६-८॥
    tyaktāṃ yajñāyudhaiḥ sarvairabhirūpaiśca yājakaiḥ |
    sutyākāle vinirvṛtte vediṃ gataravāmiva || 2-106-8||

    RMY 2-106-9

    गोष्ठमध्ये स्थितामार्तामचरन्तीं नवं तृणम् ।
    गोवृषेण परित्यक्तां गवां पत्नीमिवोत्सुकाम् ॥ २-१०६-९॥
    goṣṭhamadhye sthitāmārtāmacarantīṃ navaṃ tṛṇam |
    govṛṣeṇa parityaktāṃ gavāṃ patnīmivotsukām || 2-106-9||

    RMY 2-106-10

    प्रभाकरालैः सुस्निग्धैः प्रज्वलद्भिरिवोत्तमैः ।
    वियुक्तां मणिभिर्जात्यैर्नवां मुक्तावलीमिव ॥ २-१०६-१०॥
    prabhākarālaiḥ susnigdhaiḥ prajvaladbhirivottamaiḥ |
    viyuktāṃ maṇibhirjātyairnavāṃ muktāvalīmiva || 2-106-10||

    RMY 2-106-11

    सहसा चलितां स्थानान्महीं पुण्यक्षयाद्गताम् ।
    संहृतद्युतिविस्तारां तारामिव दिवश्च्युताम् ॥ २-१०६-११॥
    sahasā calitāṃ sthānānmahīṃ puṇyakṣayādgatām |
    saṃhṛtadyutivistārāṃ tārāmiva divaścyutām || 2-106-11||

    RMY 2-106-12

    पुष्पनद्धां वसन्तान्ते मत्तभ्रमरशालिनीम् ।
    द्रुतदावाग्निविप्लुष्टां क्लान्तां वनलतामिव ॥ २-१०६-१२॥
    puṣpanaddhāṃ vasantānte mattabhramaraśālinīm |
    drutadāvāgnivipluṣṭāṃ klāntāṃ vanalatāmiva || 2-106-12||

    RMY 2-106-13

    संमूढनिगमां सर्वां संक्षिप्तविपणापणाम् ।
    प्रच्छन्नशशिनक्षत्रां द्यामिवाम्बुधरैर्वृताम् ॥ २-१०६-१३॥
    saṃmūḍhanigamāṃ sarvāṃ saṃkṣiptavipaṇāpaṇām |
    pracchannaśaśinakṣatrāṃ dyāmivāmbudharairvṛtām || 2-106-13||

    RMY 2-106-14

    क्षीणपानोत्तमैर्भिन्नैः शरावैरभिसंवृताम् ।
    हतशौण्डामिवाकाशे पानभूमिमसंस्कृताम् ॥ २-१०६-१४॥
    kṣīṇapānottamairbhinnaiḥ śarāvairabhisaṃvṛtām |
    hataśauṇḍāmivākāśe pānabhūmimasaṃskṛtām || 2-106-14||

    RMY 2-106-15

    वृक्णभूमितलां निम्नां वृक्णपात्रैः समावृताम् ।
    उपयुक्तोदकां भग्नां प्रपां निपतितामिव ॥ २-१०६-१५॥
    vṛkṇabhūmitalāṃ nimnāṃ vṛkṇapātraiḥ samāvṛtām |
    upayuktodakāṃ bhagnāṃ prapāṃ nipatitāmiva || 2-106-15||

    RMY 2-106-16

    विपुलां विततां चैव युक्तपाशां तरस्विनाम् ।
    भूमौ बाणैर्विनिष्कृत्तां पतितां ज्यामिवायुधात् ॥ २-१०६-१६॥
    vipulāṃ vitatāṃ caiva yuktapāśāṃ tarasvinām |
    bhūmau bāṇairviniṣkṛttāṃ patitāṃ jyāmivāyudhāt || 2-106-16||

    RMY 2-106-17

    सहसा युद्धशौण्डेन हयारोहेण वाहिताम् ।
    निक्षिप्तभाण्डामुत्सृष्टां किशोरीमिव दुर्बलाम् ॥ २-१०६-१७॥
    sahasā yuddhaśauṇḍena hayāroheṇa vāhitām |
    nikṣiptabhāṇḍāmutsṛṣṭāṃ kiśorīmiva durbalām || 2-106-17||

    RMY 2-106-18

    प्रावृषि प्रविगाढायां प्रविष्टस्याभ्र मण्डलम् ।
    प्रच्छन्नां नीलजीमूतैर्भास्करस्य प्रभामिव ॥ २-१०६-१८॥
    prāvṛṣi pravigāḍhāyāṃ praviṣṭasyābhra maṇḍalam |
    pracchannāṃ nīlajīmūtairbhāskarasya prabhāmiva || 2-106-18||

    RMY 2-106-19

    भरतस्तु रथस्थः सञ्श्रीमान्दशरथात्मजः ।
    वाहयन्तं रथश्रेष्ठं सारथिं वाक्यमब्रवीत् ॥ २-१०६-१९॥
    bharatastu rathasthaḥ sañśrīmāndaśarathātmajaḥ |
    vāhayantaṃ rathaśreṣṭhaṃ sārathiṃ vākyamabravīt || 2-106-19||

    RMY 2-106-20

    किं नु खल्वद्य गम्भीरो मूर्छितो न निशम्यते ।
    यथापुरमयोध्यायां गीतवादित्रनिःस्वनः ॥ २-१०६-२०॥
    kiṃ nu khalvadya gambhīro mūrchito na niśamyate |
    yathāpuramayodhyāyāṃ gītavāditraniḥsvanaḥ || 2-106-20||

    RMY 2-106-21

    वारुणीमदगन्धाश्च माल्यगन्धश्च मूर्छितः ।
    धूपितागरुगन्धश्च न प्रवाति समन्ततः ॥ २-१०६-२१॥
    vāruṇīmadagandhāśca mālyagandhaśca mūrchitaḥ |
    dhūpitāgarugandhaśca na pravāti samantataḥ || 2-106-21||

    RMY 2-106-22

    यानप्रवरघोषश्च स्निग्धश्च हयनिःस्वनः ।
    प्रमत्तगजनादश्च महांश्च रथनिःस्वनः ।
    नेदानीं श्रूयते पुर्यामस्यां रामे विवासिते ॥ २-१०६-२२॥
    yānapravaraghoṣaśca snigdhaśca hayaniḥsvanaḥ |
    pramattagajanādaśca mahāṃśca rathaniḥsvanaḥ |
    nedānīṃ śrūyate puryāmasyāṃ rāme vivāsite || 2-106-22||

    RMY 2-106-23

    तरुणैश्चारु वेषैश्च नरैरुन्नतगामिभिः ।
    संपतद्भिरयोध्यायां न विभान्ति महापथाः ॥ २-१०६-२३॥
    taruṇaiścāru veṣaiśca narairunnatagāmibhiḥ |
    saṃpatadbhirayodhyāyāṃ na vibhānti mahāpathāḥ || 2-106-23||

    RMY 2-106-24

    एवं बहुविधं जल्पन्विवेश वसतिं पितुः ।
    तेन हीनां नरेन्द्रेण सिंहहीनां गुहामिव ॥ २-१०६-२४॥
    evaṃ bahuvidhaṃ jalpanviveśa vasatiṃ pituḥ |
    tena hīnāṃ narendreṇa siṃhahīnāṃ guhāmiva || 2-106-24||

    Sarga: 107/111 (22)

    RMY 2-107-1

    ततो निक्षिप्य मातॄः स अयोध्यायां दृढव्रतः ।
    भरतः शोकसंतप्तो गुरूनिदमथाब्रवीत् ॥ २-१०७-१॥
    tato nikṣipya mātṝḥ sa ayodhyāyāṃ dṛḍhavrataḥ |
    bharataḥ śokasaṃtapto gurūnidamathābravīt || 2-107-1||

    RMY 2-107-2

    नन्दिग्रामं गमिष्यामि सर्वानामन्त्रयेऽद्य वः ।
    तत्र दुःखमिदं सर्वं सहिष्ये राघवं विना ॥ २-१०७-२॥
    nandigrāmaṃ gamiṣyāmi sarvānāmantraye'dya vaḥ |
    tatra duḥkhamidaṃ sarvaṃ sahiṣye rāghavaṃ vinā || 2-107-2||

    RMY 2-107-3

    गतश्च हि दिवं राजा वनस्थश्च गुरुर्मम ।
    रामं प्रतीक्षे राज्याय स हि राजा महायशाः ॥ २-१०७-३॥
    gataśca hi divaṃ rājā vanasthaśca gururmama |
    rāmaṃ pratīkṣe rājyāya sa hi rājā mahāyaśāḥ || 2-107-3||

    RMY 2-107-4

    एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः ।
    अब्रुवन्मन्त्रिणः सर्वे वसिष्ठश्च पुरोहितः ॥ २-१०७-४॥
    etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharatasya mahātmanaḥ |
    abruvanmantriṇaḥ sarve vasiṣṭhaśca purohitaḥ || 2-107-4||

    RMY 2-107-5

    सदृशं श्लाघनीयं च यदुक्तं भरत त्वया ।
    वचनं भ्रातृवात्सल्यादनुरूपं तवैव तत् ॥ २-१०७-५॥
    sadṛśaṃ ślāghanīyaṃ ca yaduktaṃ bharata tvayā |
    vacanaṃ bhrātṛvātsalyādanurūpaṃ tavaiva tat || 2-107-5||

    RMY 2-107-6

    नित्यं ते बन्धुलुब्धस्य तिष्ठतो भ्रातृसौहृदे ।
    आर्यमार्गं प्रपन्नस्य नानुमन्येत कः पुमान् ॥ २-१०७-६॥
    nityaṃ te bandhulubdhasya tiṣṭhato bhrātṛsauhṛde |
    āryamārgaṃ prapannasya nānumanyeta kaḥ pumān || 2-107-6||

    RMY 2-107-7

    मन्त्रिणां वचनं श्रुत्वा यथाभिलषितं प्रियम् ।
    अब्रवीत्सारथिं वाक्यं रथो मे युज्यतामिति ॥ २-१०७-७॥
    mantriṇāṃ vacanaṃ śrutvā yathābhilaṣitaṃ priyam |
    abravītsārathiṃ vākyaṃ ratho me yujyatāmiti || 2-107-7||

    RMY 2-107-8

    प्रहृष्टवदनः सर्वा मातॄः समभिवाद्य सः ।
    आरुरोह रथं श्रीमाञ्शत्रुघ्नेन समन्वितः ॥ २-१०७-८॥
    prahṛṣṭavadanaḥ sarvā mātṝḥ samabhivādya saḥ |
    āruroha rathaṃ śrīmāñśatrughnena samanvitaḥ || 2-107-8||

    RMY 2-107-9

    आरुह्य तु रथं शीघ्रं शत्रुघ्नभरतावुभौ ।
    ययतुः परमप्रीतौ वृतौ मन्त्रिपुरोहितैः ॥ २-१०७-९॥
    āruhya tu rathaṃ śīghraṃ śatrughnabharatāvubhau |
    yayatuḥ paramaprītau vṛtau mantripurohitaiḥ || 2-107-9||

    RMY 2-107-10

    अग्रतो पुरवस्तत्र वसिष्ठ प्रमुखा द्विजाः ।
    प्रययुः प्राङ्मुखाः सर्वे नन्दिग्रामो यतोऽभवत् ॥ २-१०७-१०॥
    agrato puravastatra vasiṣṭha pramukhā dvijāḥ |
    prayayuḥ prāṅmukhāḥ sarve nandigrāmo yato'bhavat || 2-107-10||

    RMY 2-107-11

    बलं च तदनाहूतं गजाश्वरथसंकुलम् ।
    प्रययौ भरते याते सर्वे च पुरवासिनः ॥ २-१०७-११॥
    balaṃ ca tadanāhūtaṃ gajāśvarathasaṃkulam |
    prayayau bharate yāte sarve ca puravāsinaḥ || 2-107-11||

    RMY 2-107-12

    रथस्थः स तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः ।
    नन्दिग्रामं ययौ तूर्णं शिरस्याधाय पादुके ॥ २-१०७-१२॥
    rathasthaḥ sa tu dharmātmā bharato bhrātṛvatsalaḥ |
    nandigrāmaṃ yayau tūrṇaṃ śirasyādhāya pāduke || 2-107-12||

    RMY 2-107-13

    ततस्तु भरतः क्षिप्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य सः ।
    अवतीर्य रथात्तूर्णं गुरूनिदमुवाच ह ॥ २-१०७-१३॥
    tatastu bharataḥ kṣipraṃ nandigrāmaṃ praviśya saḥ |
    avatīrya rathāttūrṇaṃ gurūnidamuvāca ha || 2-107-13||

    RMY 2-107-14

    एतद्राज्यं मम भ्रात्रा दत्तं संन्यासवत्स्वयम् ।
    योगक्षेमवहे चेमे पादुके हेमभूषिते ।
    तमिमं पालयिष्यामि राघवागमनं प्रति ॥ २-१०७-१४॥
    etadrājyaṃ mama bhrātrā dattaṃ saṃnyāsavatsvayam |
    yogakṣemavahe ceme pāduke hemabhūṣite |
    tamimaṃ pālayiṣyāmi rāghavāgamanaṃ prati || 2-107-14||

    RMY 2-107-15

    क्षिप्रं संयोजयित्वा तु राघवस्य पुनः स्वयम् ।
    चरणौ तौ तु रामस्य द्रक्ष्यामि सहपादुकौ ॥ २-१०७-१५॥
    kṣipraṃ saṃyojayitvā tu rāghavasya punaḥ svayam |
    caraṇau tau tu rāmasya drakṣyāmi sahapādukau || 2-107-15||

    RMY 2-107-16

    ततो निक्षिप्तभारोऽहं राघवेण समागतः ।
    निवेद्य गुरवे राज्यं भजिष्ये गुरुवृत्तिताम् ॥ २-१०७-१६॥
    tato nikṣiptabhāro'haṃ rāghaveṇa samāgataḥ |
    nivedya gurave rājyaṃ bhajiṣye guruvṛttitām || 2-107-16||

    RMY 2-107-17

    राघवाय च संन्यासं दत्त्वेमे वरपादुके ।
    राज्यं चेदमयोध्यां च धूतपापो भवामि च ॥ २-१०७-१७॥
    rāghavāya ca saṃnyāsaṃ dattveme varapāduke |
    rājyaṃ cedamayodhyāṃ ca dhūtapāpo bhavāmi ca || 2-107-17||

    RMY 2-107-18

    अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे प्रहृष्टमुदिते जने ।
    प्रीतिर्मम यशश्चैव भवेद्राज्याच्चतुर्गुणम् ॥ २-१०७-१८॥
    abhiṣikte tu kākutsthe prahṛṣṭamudite jane |
    prītirmama yaśaścaiva bhavedrājyāccaturguṇam || 2-107-18||

    RMY 2-107-19

    एवं तु विलपन्दीनो भरतः स महायशाः ।
    नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं दुःखितो मन्त्रिभिः सह ॥ २-१०७-१९॥
    evaṃ tu vilapandīno bharataḥ sa mahāyaśāḥ |
    nandigrāme'karodrājyaṃ duḥkhito mantribhiḥ saha || 2-107-19||

    RMY 2-107-20

    स वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरः प्रभुः ।
    नन्दिग्रामेऽवसद्वीरः ससैन्यो भरतस्तदा ॥ २-१०७-२०॥
    sa valkalajaṭādhārī muniveṣadharaḥ prabhuḥ |
    nandigrāme'vasadvīraḥ sasainyo bharatastadā || 2-107-20||

    RMY 2-107-21

    रामागमनमाकाङ्क्षन्भरतो भ्रातृवत्सलः ।
    भ्रातुर्वचनकारी च प्रतिज्ञापारगस्तदा ॥ २-१०७-२१॥
    rāmāgamanamākāṅkṣanbharato bhrātṛvatsalaḥ |
    bhrāturvacanakārī ca pratijñāpāragastadā || 2-107-21||

    RMY 2-107-22

    पादुके त्वभिषिच्याथ नन्दिग्रामेऽवसत्तदा ।
    भरतः शासनं सर्वं पादुकाभ्यां न्यवेदयत् ॥ २-१०७-२२॥
    pāduke tvabhiṣicyātha nandigrāme'vasattadā |
    bharataḥ śāsanaṃ sarvaṃ pādukābhyāṃ nyavedayat || 2-107-22||

    Sarga: 108/111 (26)

    RMY 2-108-1

    प्रतिप्रयाते भरते वसन्रामस्तपोवने ।
    लक्षयामास सोद्वेगमथौत्सुक्यं तपस्विनाम् ॥ २-१०८-१॥
    pratiprayāte bharate vasanrāmastapovane |
    lakṣayāmāsa sodvegamathautsukyaṃ tapasvinām || 2-108-1||

    RMY 2-108-2

    ये तत्र चित्रकूटस्य पुरस्तात्तापसाश्रमे ।
    राममाश्रित्य निरतास्तानलक्षयदुत्सुकान् ॥ २-१०८-२॥
    ye tatra citrakūṭasya purastāttāpasāśrame |
    rāmamāśritya niratāstānalakṣayadutsukān || 2-108-2||

    RMY 2-108-3

    नयनैर्भृकुटीभिश्च रामं निर्दिश्य शङ्किताः ।
    अन्योन्यमुपजल्पन्तः शनैश्चक्रुर्मिथः कथाः ॥ २-१०८-३॥
    nayanairbhṛkuṭībhiśca rāmaṃ nirdiśya śaṅkitāḥ |
    anyonyamupajalpantaḥ śanaiścakrurmithaḥ kathāḥ || 2-108-3||

    RMY 2-108-4

    तेषामौत्सुक्यमालक्ष्य रामस्त्वात्मनि शङ्कितः ।
    कृताञ्जलिरुवाचेदमृषिं कुलपतिं ततः ॥ २-१०८-४॥
    teṣāmautsukyamālakṣya rāmastvātmani śaṅkitaḥ |
    kṛtāñjaliruvācedamṛṣiṃ kulapatiṃ tataḥ || 2-108-4||

    RMY 2-108-5

    न कच्चिद्भगवन्किंचित्पूर्ववृत्तमिदं मयि ।
    दृश्यते विकृतं येन विक्रियन्ते तपस्विनः ॥ २-१०८-५॥
    na kaccidbhagavankiṃcitpūrvavṛttamidaṃ mayi |
    dṛśyate vikṛtaṃ yena vikriyante tapasvinaḥ || 2-108-5||

    RMY 2-108-6

    प्रमादाच्चरितं कच्चित्किंचिन्नावरजस्य मे ।
    लक्ष्मणस्यर्षिभिर्दृष्टं नानुरूपमिवात्मनः ॥ २-१०८-६॥
    pramādāccaritaṃ kaccitkiṃcinnāvarajasya me |
    lakṣmaṇasyarṣibhirdṛṣṭaṃ nānurūpamivātmanaḥ || 2-108-6||

    RMY 2-108-7

    कच्चिच्छुश्रूषमाणा वः शुश्रूषणपरा मयि ।
    प्रमदाभ्युचितां वृत्तिं सीता युक्तं न वर्तते ॥ २-१०८-७॥
    kaccicchuśrūṣamāṇā vaḥ śuśrūṣaṇaparā mayi |
    pramadābhyucitāṃ vṛttiṃ sītā yuktaṃ na vartate || 2-108-7||

    RMY 2-108-8

    अथर्षिर्जरया वृद्धस्तपसा च जरां गतः ।
    वेपमान इवोवाच रामं भूतदयापरम् ॥ २-१०८-८॥
    atharṣirjarayā vṛddhastapasā ca jarāṃ gataḥ |
    vepamāna ivovāca rāmaṃ bhūtadayāparam || 2-108-8||

    RMY 2-108-9

    कुतः कल्याणसत्त्वायाः कल्याणाभिरतेस्तथा ।
    चलनं तात वैदेह्यास्तपस्विषु विशेषतः ॥ २-१०८-९॥
    kutaḥ kalyāṇasattvāyāḥ kalyāṇābhiratestathā |
    calanaṃ tāta vaidehyāstapasviṣu viśeṣataḥ || 2-108-9||

    RMY 2-108-10

    त्वन्निमित्तमिदं तावत्तापसान्प्रति वर्तते ।
    रक्षोभ्यस्तेन संविग्नाः कथयन्ति मिथः कथाः ॥ २-१०८-१०॥
    tvannimittamidaṃ tāvattāpasānprati vartate |
    rakṣobhyastena saṃvignāḥ kathayanti mithaḥ kathāḥ || 2-108-10||

    RMY 2-108-11

    रावणावरजः कश्चित्खरो नामेह राक्षसः ।
    उत्पाट्य तापसान्सर्वाञ्जनस्थाननिकेतनान् ॥ २-१०८-११॥
    rāvaṇāvarajaḥ kaścitkharo nāmeha rākṣasaḥ |
    utpāṭya tāpasānsarvāñjanasthānaniketanān || 2-108-11||

    RMY 2-108-12

    धृष्टश्च जितकाशी च नृशंसः पुरुषादकः ।
    अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते ॥ २-१०८-१२॥
    dhṛṣṭaśca jitakāśī ca nṛśaṃsaḥ puruṣādakaḥ |
    avaliptaśca pāpaśca tvāṃ ca tāta na mṛṣyate || 2-108-12||

    RMY 2-108-13

    त्वं यदा प्रभृति ह्यस्मिन्नाश्रमे तात वर्तसे ।
    तदा प्रभृति रक्षांसि विप्रकुर्वन्ति तापसान् ॥ २-१०८-१३॥
    tvaṃ yadā prabhṛti hyasminnāśrame tāta vartase |
    tadā prabhṛti rakṣāṃsi viprakurvanti tāpasān || 2-108-13||

    RMY 2-108-14

    दर्शयन्ति हि बीभत्सैः क्रूरैर्भीषणकैरपि ।
    नाना रूपैर्विरूपैश्च रूपैरसुखदर्शनैः ॥ २-१०८-१४॥
    darśayanti hi bībhatsaiḥ krūrairbhīṣaṇakairapi |
    nānā rūpairvirūpaiśca rūpairasukhadarśanaiḥ || 2-108-14||

    RMY 2-108-15

    अप्रशस्तैरशुचिभिः संप्रयोज्य च तापसान् ।
    प्रतिघ्नन्त्यपरान्क्षिप्रमनार्याः पुरतः स्थितः ॥ २-१०८-१५॥
    apraśastairaśucibhiḥ saṃprayojya ca tāpasān |
    pratighnantyaparānkṣipramanāryāḥ purataḥ sthitaḥ || 2-108-15||

    RMY 2-108-16

    तेषु तेष्वाश्रमस्थानेष्वबुद्धमवलीय च ।
    रमन्ते तापसांस्तत्र नाशयन्तोऽल्पचेतसः ॥ २-१०८-१६॥
    teṣu teṣvāśramasthāneṣvabuddhamavalīya ca |
    ramante tāpasāṃstatra nāśayanto'lpacetasaḥ || 2-108-16||

    RMY 2-108-17

    अपक्षिपन्ति स्रुग्भाण्डानग्नीन्सिञ्चन्ति वारिणा ।
    कलशांश्च प्रमृद्नन्ति हवने समुपस्थिते ॥ २-१०८-१७॥
    apakṣipanti srugbhāṇḍānagnīnsiñcanti vāriṇā |
    kalaśāṃśca pramṛdnanti havane samupasthite || 2-108-17||

    RMY 2-108-18

    तैर्दुरात्मभिराविष्टानाश्रमान्प्रजिहासवः ।
    गमनायान्यदेशस्य चोदयन्त्यृषयोऽद्य माम् ॥ २-१०८-१८॥
    tairdurātmabhirāviṣṭānāśramānprajihāsavaḥ |
    gamanāyānyadeśasya codayantyṛṣayo'dya mām || 2-108-18||

    RMY 2-108-19

    तत्पुरा राम शारीरामुपहिंसां तपस्विषु ।
    दर्शयति हि दुष्टास्ते त्यक्ष्याम इममाश्रमम् ॥ २-१०८-१९॥
    tatpurā rāma śārīrāmupahiṃsāṃ tapasviṣu |
    darśayati hi duṣṭāste tyakṣyāma imamāśramam || 2-108-19||

    RMY 2-108-20

    बहुमूलफलं चित्रमविदूरादितो वनम् ।
    पुराणाश्रममेवाहं श्रयिष्ये सगणः पुनः ॥ २-१०८-२०॥
    bahumūlaphalaṃ citramavidūrādito vanam |
    purāṇāśramamevāhaṃ śrayiṣye sagaṇaḥ punaḥ || 2-108-20||

    RMY 2-108-21

    खरस्त्वय्यपि चायुक्तं पुरा तात प्रवर्तते ।
    सहास्माभिरितो गच्छ यदि बुद्धिः प्रवर्तते ॥ २-१०८-२१॥
    kharastvayyapi cāyuktaṃ purā tāta pravartate |
    sahāsmābhirito gaccha yadi buddhiḥ pravartate || 2-108-21||

    RMY 2-108-22

    सकलत्रस्य संदेहो नित्यं यत्तस्य राघव ।
    समर्थस्यापि हि सतो वासो दुःख इहाद्य ते ॥ २-१०८-२२॥
    sakalatrasya saṃdeho nityaṃ yattasya rāghava |
    samarthasyāpi hi sato vāso duḥkha ihādya te || 2-108-22||

    RMY 2-108-23

    इत्युक्तवन्तं रामस्तं राजपुत्रस्तपस्विनम् ।
    न शशाकोत्तरैर्वाक्यैरवरोद्धुं समुत्सुकम् ॥ २-१०८-२३॥
    ityuktavantaṃ rāmastaṃ rājaputrastapasvinam |
    na śaśākottarairvākyairavaroddhuṃ samutsukam || 2-108-23||

    RMY 2-108-24

    अभिनन्द्य समापृच्छ्य समाधाय च राघवम् ।
    स जगामाश्रमं त्यक्त्वा कुलैः कुलपतिः सह ॥ २-१०८-२४॥
    abhinandya samāpṛcchya samādhāya ca rāghavam |
    sa jagāmāśramaṃ tyaktvā kulaiḥ kulapatiḥ saha || 2-108-24||

    RMY 2-108-25

    रामः संसाध्य त्वृषिगणमनुगमनाद्देशात्तस्माच्चित्कुलपतिमभिवाद्यर्षिम् ।
    सम्यक्प्रीतैस्तैरनुमत उपदिष्टार्थः पुण्यं वासाय स्वनिलयमुपसंपेदे ॥ २-१०८-२५॥
    rāmaḥ saṃsādhya tvṛṣigaṇamanugamanāddeśāttasmāccitkulapatimabhivādyarṣim |
    samyakprītaistairanumata upadiṣṭārthaḥ puṇyaṃ vāsāya svanilayamupasaṃpede || 2-108-25||

    RMY 2-108-26

    आश्रमं त्वृषिविरहितं प्रभुः क्षणमपि न जहौ स राघवः ।
    राघवं हि सततमनुगतास्तापसाश्चर्षिचरितधृतगुणाः ॥ २-१०८-२६॥
    āśramaṃ tvṛṣivirahitaṃ prabhuḥ kṣaṇamapi na jahau sa rāghavaḥ |
    rāghavaṃ hi satatamanugatāstāpasāścarṣicaritadhṛtaguṇāḥ || 2-108-26||

    Sarga: 109/111 (28)

    RMY 2-109-1

    राघवस्त्वपयातेषु तपस्विषु विचिन्तयन् ।
    न तत्रारोचयद्वासं कारणैर्बहुभिस्तदा ॥ २-१०९-१॥
    rāghavastvapayāteṣu tapasviṣu vicintayan |
    na tatrārocayadvāsaṃ kāraṇairbahubhistadā || 2-109-1||

    RMY 2-109-2

    इह मे भरतो दृष्टो मातरश्च सनागराः ।
    सा च मे स्मृतिरन्वेति तान्नित्यमनुशोचतः ॥ २-१०९-२॥
    iha me bharato dṛṣṭo mātaraśca sanāgarāḥ |
    sā ca me smṛtiranveti tānnityamanuśocataḥ || 2-109-2||

    RMY 2-109-3

    स्कन्धावारनिवेशेन तेन तस्य महात्मनः ।
    हयहस्तिकरीषैश्च उपमर्दः कृतो भृशम् ॥ २-१०९-३॥
    skandhāvāraniveśena tena tasya mahātmanaḥ |
    hayahastikarīṣaiśca upamardaḥ kṛto bhṛśam || 2-109-3||

    RMY 2-109-4

    तस्मादन्यत्र गच्छाम इति संचिन्त्य राघवः ।
    प्रातिष्ठत स वैदेह्या लक्ष्मणेन च संगतः ॥ २-१०९-४॥
    tasmādanyatra gacchāma iti saṃcintya rāghavaḥ |
    prātiṣṭhata sa vaidehyā lakṣmaṇena ca saṃgataḥ || 2-109-4||

    RMY 2-109-5

    सोऽत्रेराश्रममासाद्य तं ववन्दे महायशाः ।
    तं चापि भगवानत्रिः पुत्रवत्प्रत्यपद्यत ॥ २-१०९-५॥
    so'trerāśramamāsādya taṃ vavande mahāyaśāḥ |
    taṃ cāpi bhagavānatriḥ putravatpratyapadyata || 2-109-5||

    RMY 2-109-6

    स्वयमातिथ्यमादिश्य सर्वमस्य सुसत्कृतम् ।
    सौमित्रिं च महाभागां सीतां च समसान्त्वयत् ॥ २-१०९-६॥
    svayamātithyamādiśya sarvamasya susatkṛtam |
    saumitriṃ ca mahābhāgāṃ sītāṃ ca samasāntvayat || 2-109-6||

    RMY 2-109-7

    पत्नीं च तमनुप्राप्तां वृद्धामामन्त्र्य सत्कृताम् ।
    सान्त्वयामास धर्मज्ञः सर्वभूतहिते रतः ॥ २-१०९-७॥
    patnīṃ ca tamanuprāptāṃ vṛddhāmāmantrya satkṛtām |
    sāntvayāmāsa dharmajñaḥ sarvabhūtahite rataḥ || 2-109-7||

    RMY 2-109-8

    अनसूयां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम् ।
    प्रतिगृह्णीष्व वैदेहीमब्रवीदृषिसत्तमः ॥ २-१०९-८॥
    anasūyāṃ mahābhāgāṃ tāpasīṃ dharmacāriṇīm |
    pratigṛhṇīṣva vaidehīmabravīdṛṣisattamaḥ || 2-109-8||

    RMY 2-109-9

    रामाय चाचचक्षे तां तापसीं धर्मचारिणीम् ।
    दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम् ॥ २-१०९-९॥
    rāmāya cācacakṣe tāṃ tāpasīṃ dharmacāriṇīm |
    daśa varṣāṇyanāvṛṣṭyā dagdhe loke nirantaram || 2-109-9||

    RMY 2-109-10

    यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्तिता ।
    उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलंकृता ॥ २-१०९-१०॥
    yayā mūlaphale sṛṣṭe jāhnavī ca pravartitā |
    ugreṇa tapasā yuktā niyamaiścāpyalaṃkṛtā || 2-109-10||

    RMY 2-109-11

    दशवर्षसहस्राणि यया तप्तं महत्तपः ।
    अनसूयाव्रतैस्तात प्रत्यूहाश्च निबर्हिताः ॥ २-१०९-११॥
    daśavarṣasahasrāṇi yayā taptaṃ mahattapaḥ |
    anasūyāvrataistāta pratyūhāśca nibarhitāḥ || 2-109-11||

    RMY 2-109-12

    देवकार्यनिमित्तं च यया संत्वरमाणया ।
    दशरात्रं कृत्वा रात्रिः सेयं मातेव तेऽनघ ॥ २-१०९-१२॥
    devakāryanimittaṃ ca yayā saṃtvaramāṇayā |
    daśarātraṃ kṛtvā rātriḥ seyaṃ māteva te'nagha || 2-109-12||

    RMY 2-109-13

    तामिमां सर्वभूतानां नमस्कार्यां यशस्विनीम् ।
    अभिगच्छतु वैदेही वृद्धामक्रोधनां सदा ॥ २-१०९-१३॥
    tāmimāṃ sarvabhūtānāṃ namaskāryāṃ yaśasvinīm |
    abhigacchatu vaidehī vṛddhāmakrodhanāṃ sadā || 2-109-13||

    RMY 2-109-14

    एवं ब्रुवाणं तमृषिं तथेत्युक्त्वा स राघवः ।
    सीतामुवाच धर्मज्ञामिदं वचनमुत्तमम् ॥ २-१०९-१४॥
    evaṃ bruvāṇaṃ tamṛṣiṃ tathetyuktvā sa rāghavaḥ |
    sītāmuvāca dharmajñāmidaṃ vacanamuttamam || 2-109-14||

    RMY 2-109-15

    राजपुत्रि श्रुतं त्वेतन्मुनेरस्य समीरितम् ।
    श्रेयोऽर्थमात्मनः शीघ्रमभिगच्छ तपस्विनीम् ॥ २-१०९-१५॥
    rājaputri śrutaṃ tvetanmunerasya samīritam |
    śreyo'rthamātmanaḥ śīghramabhigaccha tapasvinīm || 2-109-15||

    RMY 2-109-16

    अनसूयेति या लोके कर्मभिः क्यातिमागता ।
    तां शीघ्रमभिगच्छ त्वमभिगम्यां तपस्विनीम् ॥ २-१०९-१६॥
    anasūyeti yā loke karmabhiḥ kyātimāgatā |
    tāṃ śīghramabhigaccha tvamabhigamyāṃ tapasvinīm || 2-109-16||

    RMY 2-109-17

    सीता त्वेतद्वचः श्रुत्वा राघवस्य हितैषिणी ।
    तामत्रिपत्नीं धर्मज्ञामभिचक्राम मैथिली ॥ २-१०९-१७॥
    sītā tvetadvacaḥ śrutvā rāghavasya hitaiṣiṇī |
    tāmatripatnīṃ dharmajñāmabhicakrāma maithilī || 2-109-17||

    RMY 2-109-18

    शिथिलां वलितां वृद्धां जरापाण्डुरमूर्धजाम् ।
    सततं वेपमानाङ्गीं प्रवाते कदली यथा ॥ २-१०९-१८॥
    śithilāṃ valitāṃ vṛddhāṃ jarāpāṇḍuramūrdhajām |
    satataṃ vepamānāṅgīṃ pravāte kadalī yathā || 2-109-18||

    RMY 2-109-19

    तां तु सीता महाभागामनसूयां पतिव्रताम् ।
    अभ्यवादयदव्यग्रा स्वं नाम समुदाहरत् ॥ २-१०९-१९॥
    tāṃ tu sītā mahābhāgāmanasūyāṃ pativratām |
    abhyavādayadavyagrā svaṃ nāma samudāharat || 2-109-19||

    RMY 2-109-20

    अभिवाद्य च वैदेही तापसीं तामनिन्दिताम् ।
    बद्धाञ्जलिपुटा हृष्टा पर्यपृच्छदनामयम् ॥ २-१०९-२०॥
    abhivādya ca vaidehī tāpasīṃ tāmaninditām |
    baddhāñjalipuṭā hṛṣṭā paryapṛcchadanāmayam || 2-109-20||

    RMY 2-109-21

    ततः सीतां महाभागां दृष्ट्वा तां धर्मचारिणीम् ।
    सान्त्वयन्त्यब्रवीद्धृष्टा दिष्ट्या धर्ममवेक्षसे ॥ २-१०९-२१॥
    tataḥ sītāṃ mahābhāgāṃ dṛṣṭvā tāṃ dharmacāriṇīm |
    sāntvayantyabravīddhṛṣṭā diṣṭyā dharmamavekṣase || 2-109-21||

    RMY 2-109-22

    त्यक्त्वा ज्ञातिजनं सीते मानमृद्धिं च मानिनि ।
    अवरुद्धं वने रामं दिष्ट्या त्वमनुगच्छसि ॥ २-१०९-२२॥
    tyaktvā jñātijanaṃ sīte mānamṛddhiṃ ca mānini |
    avaruddhaṃ vane rāmaṃ diṣṭyā tvamanugacchasi || 2-109-22||

    RMY 2-109-23

    नगरस्थो वनस्थो वा पापो वा यदि वाशुभः ।
    यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयाः ॥ २-१०९-२३॥
    nagarastho vanastho vā pāpo vā yadi vāśubhaḥ |
    yāsāṃ strīṇāṃ priyo bhartā tāsāṃ lokā mahodayāḥ || 2-109-23||

    RMY 2-109-24

    दुःशीलः कामवृत्तो वा धनैर्वा परिवर्जितः ।
    स्त्रीणामार्य स्वभावानां परमं दैवतं पतिः ॥ २-१०९-२४॥
    duḥśīlaḥ kāmavṛtto vā dhanairvā parivarjitaḥ |
    strīṇāmārya svabhāvānāṃ paramaṃ daivataṃ patiḥ || 2-109-24||

    RMY 2-109-25

    नातो विशिष्टं पश्यामि बान्धवं विमृशन्त्यहम् ।
    सर्वत्र योग्यं वैदेहि तपः कृतमिवाव्ययम् ॥ २-१०९-२५॥
    nāto viśiṣṭaṃ paśyāmi bāndhavaṃ vimṛśantyaham |
    sarvatra yogyaṃ vaidehi tapaḥ kṛtamivāvyayam || 2-109-25||

    RMY 2-109-26

    न त्वेवमवगच्छन्ति गुण दोषमसत्स्त्रियः ।
    कामवक्तव्यहृदया भर्तृनाथाश्चरन्ति याः ॥ २-१०९-२६॥
    na tvevamavagacchanti guṇa doṣamasatstriyaḥ |
    kāmavaktavyahṛdayā bhartṛnāthāścaranti yāḥ || 2-109-26||

    RMY 2-109-27

    प्राप्नुवन्त्ययशश्चैव धर्मभ्रंशं च मैथिलि ।
    अकार्य वशमापन्नाः स्त्रियो याः खलु तद्विधाः ॥ २-१०९-२७॥
    prāpnuvantyayaśaścaiva dharmabhraṃśaṃ ca maithili |
    akārya vaśamāpannāḥ striyo yāḥ khalu tadvidhāḥ || 2-109-27||

    RMY 2-109-28

    त्वद्विधास्तु गुणैर्युक्ता दृष्टलोकपरावराः ।
    स्त्रियः स्वर्गे चरिष्यन्ति यथा पुण्यकृतस्तथा ॥ २-१०९-२८॥
    tvadvidhāstu guṇairyuktā dṛṣṭalokaparāvarāḥ |
    striyaḥ svarge cariṣyanti yathā puṇyakṛtastathā || 2-109-28||

    Sarga: 110/111 (52)

    RMY 2-110-1

    सा त्वेवमुक्ता वैदेही अनसूयानसूयया ।
    प्रतिपूज्य वचो मन्दं प्रवक्तुमुपचक्रमे ॥ २-११०-१॥
    sā tvevamuktā vaidehī anasūyānasūyayā |
    pratipūjya vaco mandaṃ pravaktumupacakrame || 2-110-1||

    RMY 2-110-2

    नैतदाश्चर्यमार्याया यन्मां त्वमनुभाषसे ।
    विदितं तु ममाप्येतद्यथा नार्याः पतिर्गुरुः ॥ २-११०-२॥
    naitadāścaryamāryāyā yanmāṃ tvamanubhāṣase |
    viditaṃ tu mamāpyetadyathā nāryāḥ patirguruḥ || 2-110-2||

    RMY 2-110-3

    यद्यप्येष भवेद्भर्ता ममार्ये वृत्तवर्जितः ।
    अद्वैधमुपवर्तव्यस्तथाप्येष मया भवेत् ॥ २-११०-३॥
    yadyapyeṣa bhavedbhartā mamārye vṛttavarjitaḥ |
    advaidhamupavartavyastathāpyeṣa mayā bhavet || 2-110-3||

    RMY 2-110-4

    किं पुनर्यो गुणश्लाघ्यः सानुक्रोशो जितेन्द्रियः ।
    स्थिरानुरागो धर्मात्मा मातृवर्ती पितृ प्रियः ॥ २-११०-४॥
    kiṃ punaryo guṇaślāghyaḥ sānukrośo jitendriyaḥ |
    sthirānurāgo dharmātmā mātṛvartī pitṛ priyaḥ || 2-110-4||

    RMY 2-110-5

    यां वृत्तिं वर्तते रामः कौसल्यायां महाबलः ।
    तामेव नृपनारीणामन्यासामपि वर्तते ॥ २-११०-५॥
    yāṃ vṛttiṃ vartate rāmaḥ kausalyāyāṃ mahābalaḥ |
    tāmeva nṛpanārīṇāmanyāsāmapi vartate || 2-110-5||

    RMY 2-110-6

    सकृद्दृष्टास्वपि स्त्रीषु नृपेण नृपवत्सलः ।
    मातृवद्वर्तते वीरो मानमुत्सृज्य धर्मवित् ॥ २-११०-६॥
    sakṛddṛṣṭāsvapi strīṣu nṛpeṇa nṛpavatsalaḥ |
    mātṛvadvartate vīro mānamutsṛjya dharmavit || 2-110-6||

    RMY 2-110-7

    आगच्छन्त्याश्च विजनं वनमेवं भयावहम् ।
    समाहितं हि मे श्वश्र्वा हृदये यत्स्थितं मम ॥ २-११०-७॥
    āgacchantyāśca vijanaṃ vanamevaṃ bhayāvaham |
    samāhitaṃ hi me śvaśrvā hṛdaye yatsthitaṃ mama || 2-110-7||

    RMY 2-110-8

    प्राणिप्रदानकाले च यत्पुरा त्वग्निसंनिधौ ।
    अनुशिष्टा जनन्यास्मि वाक्यं तदपि मे धृतम् ॥ २-११०-८॥
    prāṇipradānakāle ca yatpurā tvagnisaṃnidhau |
    anuśiṣṭā jananyāsmi vākyaṃ tadapi me dhṛtam || 2-110-8||

    RMY 2-110-9

    नवीकृतं तु तत्सर्वं वाक्यैस्ते धर्मचारिणि ।
    पतिशुश्रूषणान्नार्यास्तपो नान्यद्विधीयते ॥ २-११०-९॥
    navīkṛtaṃ tu tatsarvaṃ vākyaiste dharmacāriṇi |
    patiśuśrūṣaṇānnāryāstapo nānyadvidhīyate || 2-110-9||

    RMY 2-110-10

    सावित्री पतिशुश्रूषां कृत्वा स्वर्गे महीयते ।
    तथा वृत्तिश्च याता त्वं पतिशुश्रूषया दिवम् ॥ २-११०-१०॥
    sāvitrī patiśuśrūṣāṃ kṛtvā svarge mahīyate |
    tathā vṛttiśca yātā tvaṃ patiśuśrūṣayā divam || 2-110-10||

    RMY 2-110-11

    वरिष्ठा सर्वनारीणामेषा च दिवि देवता ।
    रोहिणी च विना चन्द्रं मुहूर्तमपि दृश्यते ॥ २-११०-११॥
    variṣṭhā sarvanārīṇāmeṣā ca divi devatā |
    rohiṇī ca vinā candraṃ muhūrtamapi dṛśyate || 2-110-11||

    RMY 2-110-12

    एवंविधाश्च प्रवराः स्त्रियो भर्तृदृढव्रताः ।
    देवलोके महीयन्ते पुण्येन स्वेन कर्मणा ॥ २-११०-१२॥
    evaṃvidhāśca pravarāḥ striyo bhartṛdṛḍhavratāḥ |
    devaloke mahīyante puṇyena svena karmaṇā || 2-110-12||

    RMY 2-110-13

    ततोऽनसूया संहृष्टा श्रुत्वोक्तं सीतया वचः ।
    शिरस्याघ्राय चोवाच मैथिलीं हर्षयन्त्युत ॥ २-११०-१३॥
    tato'nasūyā saṃhṛṣṭā śrutvoktaṃ sītayā vacaḥ |
    śirasyāghrāya covāca maithilīṃ harṣayantyuta || 2-110-13||

    RMY 2-110-14

    नियमैर्विविधैराप्तं तपो हि महदस्ति मे ।
    तत्संश्रित्य बलं सीते छन्दये त्वां शुचिव्रते ॥ २-११०-१४॥
    niyamairvividhairāptaṃ tapo hi mahadasti me |
    tatsaṃśritya balaṃ sīte chandaye tvāṃ śucivrate || 2-110-14||

    RMY 2-110-15

    उपपन्नं च युक्तं च वचनं तव मैथिलि ।
    प्रीता चास्म्युचितं किं ते करवाणि ब्रवीहि मे ।
    कृतमित्यब्रवीत्सीता तपोबलसमन्विताम् ॥ २-११०-१५॥
    upapannaṃ ca yuktaṃ ca vacanaṃ tava maithili |
    prītā cāsmyucitaṃ kiṃ te karavāṇi bravīhi me |
    kṛtamityabravītsītā tapobalasamanvitām || 2-110-15||

    RMY 2-110-16

    सा त्वेवमुक्ता धर्मज्ञा तया प्रीततराभवत् ।
    सफलं च प्रहर्षं ते हन्त सीते करोम्यहम् ॥ २-११०-१६॥
    sā tvevamuktā dharmajñā tayā prītatarābhavat |
    saphalaṃ ca praharṣaṃ te hanta sīte karomyaham || 2-110-16||

    RMY 2-110-17

    इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रमाभरणानि च ।
    अङ्गरागं च वैदेहि महार्हमनुलेपनम् ॥ २-११०-१७॥
    idaṃ divyaṃ varaṃ mālyaṃ vastramābharaṇāni ca |
    aṅgarāgaṃ ca vaidehi mahārhamanulepanam || 2-110-17||

    RMY 2-110-18

    मया दत्तमिदं सीते तव गात्राणि शोभयेत् ।
    अनुरूपमसंक्लिष्टं नित्यमेव भविष्यति ॥ २-११०-१८॥
    mayā dattamidaṃ sīte tava gātrāṇi śobhayet |
    anurūpamasaṃkliṣṭaṃ nityameva bhaviṣyati || 2-110-18||

    RMY 2-110-19

    अङ्गरागेण दिव्येन लिप्ताङ्गी जनकात्मजे ।
    शोभयिष्यामि भर्तारं यथा श्रीर्विष्णुमव्ययम् ॥ २-११०-१९॥
    aṅgarāgeṇa divyena liptāṅgī janakātmaje |
    śobhayiṣyāmi bhartāraṃ yathā śrīrviṣṇumavyayam || 2-110-19||

    RMY 2-110-20

    सा वस्त्रमङ्गरागं च भूषणानि स्रजस्तथा ।
    मैथिली प्रतिजग्राह प्रीतिदानमनुत्तमम् ॥ २-११०-२०॥
    sā vastramaṅgarāgaṃ ca bhūṣaṇāni srajastathā |
    maithilī pratijagrāha prītidānamanuttamam || 2-110-20||

    RMY 2-110-21

    प्रतिगृह्य च तत्सीता प्रीतिदानं यशस्विनी ।
    श्लिष्टाञ्जलिपुटा धीरा समुपास्त तपोधनाम् ॥ २-११०-२१॥
    pratigṛhya ca tatsītā prītidānaṃ yaśasvinī |
    śliṣṭāñjalipuṭā dhīrā samupāsta tapodhanām || 2-110-21||

    RMY 2-110-22

    तथा सीतामुपासीनामनसूया दृढव्रता ।
    वचनं प्रष्टुमारेभे कथां कांचिदनुप्रियाम् ॥ २-११०-२२॥
    tathā sītāmupāsīnāmanasūyā dṛḍhavratā |
    vacanaṃ praṣṭumārebhe kathāṃ kāṃcidanupriyām || 2-110-22||

    RMY 2-110-23

    स्वयंवरे किल प्राप्ता त्वमनेन यशस्विना ।
    राघवेणेति मे सीते कथा श्रुतिमुपागता ॥ २-११०-२३॥
    svayaṃvare kila prāptā tvamanena yaśasvinā |
    rāghaveṇeti me sīte kathā śrutimupāgatā || 2-110-23||

    RMY 2-110-24

    तां कथां श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण च मैथिलि ।
    यथानुभूतं कार्त्स्न्येन तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥ २-११०-२४॥
    tāṃ kathāṃ śrotumicchāmi vistareṇa ca maithili |
    yathānubhūtaṃ kārtsnyena tanme tvaṃ vaktumarhasi || 2-110-24||

    RMY 2-110-25

    एवमुक्ता तु सा सीता तां ततो धर्मचारिणीम् ।
    श्रूयतामिति चोक्त्वा वै कथयामास तां कथाम् ॥ २-११०-२५॥
    evamuktā tu sā sītā tāṃ tato dharmacāriṇīm |
    śrūyatāmiti coktvā vai kathayāmāsa tāṃ kathām || 2-110-25||

    RMY 2-110-26

    मिथिलाधिपतिर्वीरो जनको नाम धर्मवित् ।
    क्षत्रधर्मण्यभिरतो न्यायतः शास्ति मेदिनीम् ॥ २-११०-२६॥
    mithilādhipatirvīro janako nāma dharmavit |
    kṣatradharmaṇyabhirato nyāyataḥ śāsti medinīm || 2-110-26||

    RMY 2-110-27

    तस्य लाङ्गलहस्तस्य कर्षतः क्षेत्रमण्डलम् ।
    अहं किलोत्थिता भित्त्वा जगतीं नृपतेः सुता ॥ २-११०-२७॥
    tasya lāṅgalahastasya karṣataḥ kṣetramaṇḍalam |
    ahaṃ kilotthitā bhittvā jagatīṃ nṛpateḥ sutā || 2-110-27||

    RMY 2-110-28

    स मां दृष्ट्वा नरपतिर्मुष्टिविक्षेपतत्परः ।
    पांशु गुण्ठित सर्वाङ्गीं विस्मितो जनकोऽभवत् ॥ २-११०-२८॥
    sa māṃ dṛṣṭvā narapatirmuṣṭivikṣepatatparaḥ |
    pāṃśu guṇṭhita sarvāṅgīṃ vismito janako'bhavat || 2-110-28||

    RMY 2-110-29

    अनपत्येन च स्नेहादङ्कमारोप्य च स्वयम् ।
    ममेयं तनयेत्युक्त्वा स्नेहो मयि निपातितः ॥ २-११०-२९॥
    anapatyena ca snehādaṅkamāropya ca svayam |
    mameyaṃ tanayetyuktvā sneho mayi nipātitaḥ || 2-110-29||

    RMY 2-110-30

    अन्तरिक्षे च वागुक्ताप्रतिमा मानुषी किल ।
    एवमेतन्नरपते धर्मेण तनया तव ॥ २-११०-३०॥
    antarikṣe ca vāguktāpratimā mānuṣī kila |
    evametannarapate dharmeṇa tanayā tava || 2-110-30||

    RMY 2-110-31

    ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा पिता मे मिथिलाधिपः ।
    अवाप्तो विपुलामृद्धिं मामवाप्य नराधिपः ॥ २-११०-३१॥
    tataḥ prahṛṣṭo dharmātmā pitā me mithilādhipaḥ |
    avāpto vipulāmṛddhiṃ māmavāpya narādhipaḥ || 2-110-31||

    RMY 2-110-32

    दत्त्वा चास्मीष्टवद्देव्यै ज्येष्ठायै पुण्यकर्मणा ।
    तया संभाविता चास्मि स्निग्धया मातृसौहृदात् ॥ २-११०-३२॥
    dattvā cāsmīṣṭavaddevyai jyeṣṭhāyai puṇyakarmaṇā |
    tayā saṃbhāvitā cāsmi snigdhayā mātṛsauhṛdāt || 2-110-32||

    RMY 2-110-33

    पतिसंयोगसुलभं वयो दृष्ट्वा तु मे पिता ।
    चिन्तामभ्यगमद्दीनो वित्तनाशादिवाधनः ॥ २-११०-३३॥
    patisaṃyogasulabhaṃ vayo dṛṣṭvā tu me pitā |
    cintāmabhyagamaddīno vittanāśādivādhanaḥ || 2-110-33||

    RMY 2-110-34

    सदृशाच्चापकृष्टाच्च लोके कन्यापिता जनात् ।
    प्रधर्षणामवाप्नोति शक्रेणापि समो भुवि ॥ २-११०-३४॥
    sadṛśāccāpakṛṣṭācca loke kanyāpitā janāt |
    pradharṣaṇāmavāpnoti śakreṇāpi samo bhuvi || 2-110-34||

    RMY 2-110-35

    तां धर्षणामदूरस्थां संदृश्यात्मनि पार्थिवः ।
    चिन्न्तार्णवगतः पारं नाससादाप्लवो यथ ॥ २-११०-३५॥
    tāṃ dharṣaṇāmadūrasthāṃ saṃdṛśyātmani pārthivaḥ |
    cinntārṇavagataḥ pāraṃ nāsasādāplavo yatha || 2-110-35||

    RMY 2-110-36

    अयोनिजां हि मां ज्ञात्वा नाध्यगच्छत्स चिन्तयन् ।
    सदृशं चानुरूपं च महीपालः पतिं मम ॥ २-११०-३६॥
    ayonijāṃ hi māṃ jñātvā nādhyagacchatsa cintayan |
    sadṛśaṃ cānurūpaṃ ca mahīpālaḥ patiṃ mama || 2-110-36||

    RMY 2-110-37

    तस्य बुद्धिरियं जाता चिन्तयानस्य संततम् ।
    स्वयं वरं तनूजायाः करिष्यामीति धीमतः ॥ २-११०-३७॥
    tasya buddhiriyaṃ jātā cintayānasya saṃtatam |
    svayaṃ varaṃ tanūjāyāḥ kariṣyāmīti dhīmataḥ || 2-110-37||

    RMY 2-110-38

    महायज्ञे तदा तस्य वरुणेन महात्मना ।
    दत्तं धनुर्वरं प्रीत्या तूणी चाक्षय्य सायकौ ॥ २-११०-३८॥
    mahāyajñe tadā tasya varuṇena mahātmanā |
    dattaṃ dhanurvaraṃ prītyā tūṇī cākṣayya sāyakau || 2-110-38||

    RMY 2-110-39

    असंचाल्यं मनुष्यैश्च यत्नेनापि च गौरवात् ।
    तन्न शक्ता नमयितुं स्वप्नेष्वपि नराधिपाः ॥ २-११०-३९॥
    asaṃcālyaṃ manuṣyaiśca yatnenāpi ca gauravāt |
    tanna śaktā namayituṃ svapneṣvapi narādhipāḥ || 2-110-39||

    RMY 2-110-40

    तद्धनुः प्राप्य मे पित्रा व्याहृतं सत्यवादिना ।
    समवाये नरेन्द्राणां पूर्वमामन्त्र्य पार्थिवान् ॥ २-११०-४०॥
    taddhanuḥ prāpya me pitrā vyāhṛtaṃ satyavādinā |
    samavāye narendrāṇāṃ pūrvamāmantrya pārthivān || 2-110-40||

    RMY 2-110-41

    इदं च धनुरुद्यम्य सज्यं यः कुरुते नरः ।
    तस्य मे दुहिता भार्या भविष्यति न संशयः ॥ २-११०-४१॥
    idaṃ ca dhanurudyamya sajyaṃ yaḥ kurute naraḥ |
    tasya me duhitā bhāryā bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 2-110-41||

    RMY 2-110-42

    तच्च दृष्ट्वा धनुःश्रेष्ठं गौरवाद्गिरिसंनिभम् ।
    अभिवाद्य नृपा जग्मुरशक्तास्तस्य तोलने ॥ २-११०-४२॥
    tacca dṛṣṭvā dhanuḥśreṣṭhaṃ gauravādgirisaṃnibham |
    abhivādya nṛpā jagmuraśaktāstasya tolane || 2-110-42||

    RMY 2-110-43

    सुदीर्घस्य तु कालस्य राघवोऽयं महाद्युतिः ।
    विश्वामित्रेण सहितो यज्ञं द्रष्टुं समागतः ॥ २-११०-४३॥
    sudīrghasya tu kālasya rāghavo'yaṃ mahādyutiḥ |
    viśvāmitreṇa sahito yajñaṃ draṣṭuṃ samāgataḥ || 2-110-43||

    RMY 2-110-44

    लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामः सत्यपराक्रमः ।
    विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा मम पित्रा सुपूजितः ॥ २-११०-४४॥
    lakṣmaṇena saha bhrātrā rāmaḥ satyaparākramaḥ |
    viśvāmitrastu dharmātmā mama pitrā supūjitaḥ || 2-110-44||

    RMY 2-110-45

    प्रोवाच पितरं तत्र राघवो रामलक्ष्मणौ ।
    सुतौ दशरथस्येमौ धनुर्दर्शनकाङ्क्षिणौ ।
    इत्युक्तस्तेन विप्रेण तद्धनुः समुपानयत् ॥ २-११०-४५॥
    provāca pitaraṃ tatra rāghavo rāmalakṣmaṇau |
    sutau daśarathasyemau dhanurdarśanakāṅkṣiṇau |
    ityuktastena vipreṇa taddhanuḥ samupānayat || 2-110-45||

    RMY 2-110-46

    निमेषान्तरमात्रेण तदानम्य स वीर्यवान् ।
    ज्यां समारोप्य झटिति पूरयामास वीर्यवान् ॥ २-११०-४६॥
    nimeṣāntaramātreṇa tadānamya sa vīryavān |
    jyāṃ samāropya jhaṭiti pūrayāmāsa vīryavān || 2-110-46||

    RMY 2-110-47

    तेन पूरयता वेगान्मध्ये भग्नं द्विधा धनुः ।
    तस्य शब्दोऽभवद्भीमः पतितस्याशनेरिव ॥ २-११०-४७॥
    tena pūrayatā vegānmadhye bhagnaṃ dvidhā dhanuḥ |
    tasya śabdo'bhavadbhīmaḥ patitasyāśaneriva || 2-110-47||

    RMY 2-110-48

    ततोऽहं तत्र रामाय पित्रा सत्याभिसंधिना ।
    उद्यता दातुमुद्यम्य जलभाजनमुत्तमम् ॥ २-११०-४८॥
    tato'haṃ tatra rāmāya pitrā satyābhisaṃdhinā |
    udyatā dātumudyamya jalabhājanamuttamam || 2-110-48||

    RMY 2-110-49

    दीयमानां न तु तदा प्रतिजग्राह राघवः ।
    अविज्ञाय पितुश्छन्दमयोध्याधिपतेः प्रभोः ॥ २-११०-४९॥
    dīyamānāṃ na tu tadā pratijagrāha rāghavaḥ |
    avijñāya pituśchandamayodhyādhipateḥ prabhoḥ || 2-110-49||

    RMY 2-110-50

    ततः श्वशुरमामन्त्र्य वृद्धं दशरथं नृपम् ।
    मम पित्रा अहं दत्ता रामाय विदितात्मने ॥ २-११०-५०॥
    tataḥ śvaśuramāmantrya vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam |
    mama pitrā ahaṃ dattā rāmāya viditātmane || 2-110-50||

    RMY 2-110-51

    मम चैवानुजा साध्वी ऊर्मिला प्रियदर्शना ।
    भार्यार्थे लक्ष्मणस्यापि दत्ता पित्रा मम स्वयम् ॥ २-११०-५१॥
    mama caivānujā sādhvī ūrmilā priyadarśanā |
    bhāryārthe lakṣmaṇasyāpi dattā pitrā mama svayam || 2-110-51||

    RMY 2-110-52

    एवं दत्तास्मि रामाय तदा तस्मिन्स्वयं वरे ।
    अनुरक्ता च धर्मेण पतिं वीर्यवतां वरम् ॥ २-११०-५२॥
    evaṃ dattāsmi rāmāya tadā tasminsvayaṃ vare |
    anuraktā ca dharmeṇa patiṃ vīryavatāṃ varam || 2-110-52||

    Sarga: 111/111 (20)

    RMY 2-111-1

    अनसूया तु धर्मज्ञा श्रुत्वा तां महतीं कथाम् ।
    पर्यष्वजत बाहुभ्यां शिरस्याघ्राय मैथिलीम् ॥ २-१११-१॥
    anasūyā tu dharmajñā śrutvā tāṃ mahatīṃ kathām |
    paryaṣvajata bāhubhyāṃ śirasyāghrāya maithilīm || 2-111-1||

    RMY 2-111-2

    व्यक्ताक्षरपदं चित्रं भाषितं मधुरं त्वया ।
    यथा स्वयंवरं वृत्तं तत्सर्वं हि श्रुतं मया ॥ २-१११-२॥
    vyaktākṣarapadaṃ citraṃ bhāṣitaṃ madhuraṃ tvayā |
    yathā svayaṃvaraṃ vṛttaṃ tatsarvaṃ hi śrutaṃ mayā || 2-111-2||

    RMY 2-111-3

    रमेऽहं कथया ते तु दृढं मधुरभाषिणि ।
    रविरस्तं गतः श्रीमानुपोह्य रजनीं शिवाम् ॥ २-१११-३॥
    rame'haṃ kathayā te tu dṛḍhaṃ madhurabhāṣiṇi |
    ravirastaṃ gataḥ śrīmānupohya rajanīṃ śivām || 2-111-3||

    RMY 2-111-4

    दिवसं प्रति कीर्णानामाहारार्थं पतत्रिणाम् ।
    संध्याकाले निलीनानां निद्रार्थं श्रूयते ध्वनिः ॥ २-१११-४॥
    divasaṃ prati kīrṇānāmāhārārthaṃ patatriṇām |
    saṃdhyākāle nilīnānāṃ nidrārthaṃ śrūyate dhvaniḥ || 2-111-4||

    RMY 2-111-5

    एते चाप्यभिषेकार्द्रा मुनयः फलशोधनाः ।
    सहिता उपवर्तन्ते सलिलाप्लुतवल्कलाः ॥ २-१११-५॥
    ete cāpyabhiṣekārdrā munayaḥ phalaśodhanāḥ |
    sahitā upavartante salilāplutavalkalāḥ || 2-111-5||

    RMY 2-111-6

    ऋषीणामग्निहोत्रेषु हुतेषु विधिपुर्वकम् ।
    कपोताङ्गारुणो धूमो दृश्यते पवनोद्धतः ॥ २-१११-६॥
    ṛṣīṇāmagnihotreṣu huteṣu vidhipurvakam |
    kapotāṅgāruṇo dhūmo dṛśyate pavanoddhataḥ || 2-111-6||

    RMY 2-111-7

    अल्पपर्णा हि तरवो घनीभूताः समन्ततः ।
    विप्रकृष्टेऽपि ये देशे न प्रकाशन्ति वै दिशः ॥ २-१११-७॥
    alpaparṇā hi taravo ghanībhūtāḥ samantataḥ |
    viprakṛṣṭe'pi ye deśe na prakāśanti vai diśaḥ || 2-111-7||

    RMY 2-111-8

    रजनी रससत्त्वानि प्रचरन्ति समन्ततः ।
    तपोवनमृगा ह्येते वेदितीर्थेषु शेरते ॥ २-१११-८॥
    rajanī rasasattvāni pracaranti samantataḥ |
    tapovanamṛgā hyete veditīrtheṣu śerate || 2-111-8||

    RMY 2-111-9

    संप्रवृत्ता निशा सीते नक्षत्रसमलंकृता ।
    ज्योत्स्ना प्रावरणश्चन्द्रो दृश्यतेऽभ्युदितोऽम्बरे ॥ २-१११-९॥
    saṃpravṛttā niśā sīte nakṣatrasamalaṃkṛtā |
    jyotsnā prāvaraṇaścandro dṛśyate'bhyudito'mbare || 2-111-9||

    RMY 2-111-10

    गम्यतामनुजानामि रामस्यानुचरी भव ।
    कथयन्त्या हि मधुरं त्वयाहं परितोषिता ॥ २-१११-१०॥
    gamyatāmanujānāmi rāmasyānucarī bhava |
    kathayantyā hi madhuraṃ tvayāhaṃ paritoṣitā || 2-111-10||

    RMY 2-111-11

    अलंकुरु च तावत्त्वं प्रत्यक्षं मम मैथिलि ।
    प्रीतिं जनय मे वत्स दिव्यालंकारशोभिनी ॥ २-१११-११॥
    alaṃkuru ca tāvattvaṃ pratyakṣaṃ mama maithili |
    prītiṃ janaya me vatsa divyālaṃkāraśobhinī || 2-111-11||

    RMY 2-111-12

    सा तदा समलंकृत्य सीता सुरसुतोपमा ।
    प्रणम्य शिरसा तस्यै रामं त्वभिमुखी ययौ ॥ २-१११-१२॥
    sā tadā samalaṃkṛtya sītā surasutopamā |
    praṇamya śirasā tasyai rāmaṃ tvabhimukhī yayau || 2-111-12||

    RMY 2-111-13

    तथा तु भूषितां सीतां ददर्श वदतां वरः ।
    राघवः प्रीतिदानेन तपस्विन्या जहर्ष च ॥ २-१११-१३॥
    tathā tu bhūṣitāṃ sītāṃ dadarśa vadatāṃ varaḥ |
    rāghavaḥ prītidānena tapasvinyā jaharṣa ca || 2-111-13||

    RMY 2-111-14

    न्यवेदयत्ततः सर्वं सीता रामाय मैथिली ।
    प्रीतिदानं तपस्विन्या वसनाभरणस्रजाम् ॥ २-१११-१४॥
    nyavedayattataḥ sarvaṃ sītā rāmāya maithilī |
    prītidānaṃ tapasvinyā vasanābharaṇasrajām || 2-111-14||

    RMY 2-111-15

    प्रहृष्टस्त्वभवद्रामो लक्ष्मणश्च महारथः ।
    मैथिल्याः सत्क्रियां दृष्ट्वा मानुषेषु सुदुर्लभाम् ॥ २-१११-१५॥
    prahṛṣṭastvabhavadrāmo lakṣmaṇaśca mahārathaḥ |
    maithilyāḥ satkriyāṃ dṛṣṭvā mānuṣeṣu sudurlabhām || 2-111-15||

    RMY 2-111-16

    ततस्तां सर्वरीं प्रीतः पुण्यां शशिनिभाननः ।
    अर्चितस्तापसैः सिद्धैरुवास रघुनन्दनः ॥ २-१११-१६॥
    tatastāṃ sarvarīṃ prītaḥ puṇyāṃ śaśinibhānanaḥ |
    arcitastāpasaiḥ siddhairuvāsa raghunandanaḥ || 2-111-16||

    RMY 2-111-17

    तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामभिषिच्य हुताग्निकान् ।
    आपृच्छेतां नरव्याघ्रौ तापसान्वनगोचरान् ॥ २-१११-१७॥
    tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāmabhiṣicya hutāgnikān |
    āpṛcchetāṃ naravyāghrau tāpasānvanagocarān || 2-111-17||

    RMY 2-111-18

    तावूचुस्ते वनचरास्तापसा धर्मचारिणः ।
    वनस्य तस्य संचारं राक्षसैः समभिप्लुतम् ॥ २-१११-१८॥
    tāvūcuste vanacarāstāpasā dharmacāriṇaḥ |
    vanasya tasya saṃcāraṃ rākṣasaiḥ samabhiplutam || 2-111-18||

    RMY 2-111-19

    एष पन्था महर्षीणां फलान्याहरतां वने ।
    अनेन तु वनं दुर्गं गन्तुं राघव ते क्षमम् ॥ २-१११-१९॥
    eṣa panthā maharṣīṇāṃ phalānyāharatāṃ vane |
    anena tu vanaṃ durgaṃ gantuṃ rāghava te kṣamam || 2-111-19||

    RMY 2-111-20

    इतीव तैः प्राञ्जलिभिस्तपस्विभिर्द्विजैः कृतस्वस्त्ययनः परंतपः ।
    वनं सभार्यः प्रविवेश राघवः सलक्ष्मणः सूर्य इवाभ्रमण्डलम् ॥ २-१११-२०॥
    itīva taiḥ prāñjalibhistapasvibhirdvijaiḥ kṛtasvastyayanaḥ paraṃtapaḥ |
    vanaṃ sabhāryaḥ praviveśa rāghavaḥ salakṣmaṇaḥ sūrya ivābhramaṇḍalam || 2-111-20||