This is the multi-page printable view of this section. Click here to print.

Return to the regular view of this page.

Ramayana - Yuddha Kanda

Yuddha Kanda narrates the great war between Rama and Ravana in Lanka. The Kanda explores alliance, heroism, sacrifice, warfare, devotion, justice, and the restoration of order through the defeat of Ravana and the rescue of Sita.

    Editorial Note

    Yuddha Kanda is the great war and resolution section of the Ramayana.

    After exile, separation, search, and preparation, the narrative reaches its climactic confrontation.

    This Kanda combines:

    • military campaign
    • heroic battles
    • devotion
    • sacrifice
    • and moral conflict.

    The struggle between Rama and Ravana becomes more than a personal conflict.

    It represents the larger tension between:

    • dharma and arrogance
    • restraint and desire
    • responsibility and power.

    The Kanda also contains some of the most dramatic and emotionally intense scenes in the Ramayana tradition.

    Structure and Composition

    • Total Sargas: ~128 (Critical Edition alignment)

    • Narrative Coverage:

      • March toward Lanka
      • Construction of the bridge across the ocean
      • Alliance with Vibhishana
      • Siege of Lanka
      • Battles between vanaras and rakshasas
      • Duels involving major warriors
      • Injuries and revival episodes
      • Deaths of Kumbhakarna and Indrajit
      • Final battle between Rama and Ravana
      • Rescue of Sita
      • Return journey to Ayodhya
      • Coronation of Rama

    📌 Textual Note: This edition follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. Digital preservation and access are maintained through modern Sanskrit text initiatives including Ambuda.

    Major Characters and Roles

    • Rama - leader and warrior seeking justice and restoration
    • Sita - enduring figure of dignity and suffering
    • Hanuman - devoted hero central to the success of the campaign
    • Ravana - powerful but arrogant ruler of Lanka
    • Lakshmana - loyal warrior and companion of Rama
    • Vibhishana - Ravana’s righteous brother who joins Rama
    • Indrajit - formidable rakshasa warrior using illusion and strategy
    • Kumbhakarna - tragic giant warrior associated with loyalty and fate

    Thematic Flow

    1. Preparation for War Rama organizes forces and advances toward Lanka

    2. Alliance and Cooperation Diverse groups unite around a common purpose

    3. Siege and Conflict Large-scale warfare transforms Lanka into a battlefield

    4. Heroism and Sacrifice Warriors on both sides display courage and loyalty

    5. Fall of Ravana Arrogance and adharma lead to destruction

    6. Restoration of Order Sita is reunited with Rama and Ayodhya is restored

    Philosophical Significance

    Yuddha Kanda explores the moral complexity of warfare and the restoration of justice.

    Major themes include:

    • Dharma and Leadership - righteous authority requires responsibility and restraint
    • Power and Arrogance - uncontrolled ambition leads to downfall
    • Devotion and Service - loyalty and selfless action sustain collective success
    • War and Sacrifice - victory demands suffering and loss
    • Restoration after Conflict - justice must rebuild order rather than continue destruction

    This Kanda presents war not as glory alone, but as a difficult process required to restore balance and protect dharma.

    Simple Summary (For Easy Understanding)

    Yuddha Kanda tells the story of Rama’s war against Ravana in Lanka.

    After learning where Sita is held, Rama gathers the vanara army and marches toward the ocean.

    With the help of the vanaras, a bridge is built across the sea to reach Lanka.

    Vibhishana, Ravana’s brother, joins Rama because he disagrees with Ravana’s actions.

    A massive war then begins between the vanaras and the rakshasas.

    Many important battles take place.

    Lakshmana fights Indrajit, while Rama eventually confronts Ravana directly.

    Hanuman plays a major role throughout the war, including bringing medicinal herbs to save injured warriors.

    One by one, Ravana’s strongest warriors are defeated.

    Finally, Rama kills Ravana in the great final battle.

    Sita is rescued, and the long separation ends.

    After victory, Rama, Sita, and Lakshmana return to Ayodhya.

    Rama is crowned king, bringing stability and order back to the kingdom.

    Yuddha Kanda teaches that:

    • power without morality leads to destruction
    • loyalty and cooperation create strength
    • and justice requires courage, sacrifice, and responsibility.

    Important Events in Yuddha Kanda

    1. Construction of the Ocean Bridge

    The vanara army builds a bridge across the ocean to reach Lanka.

    This becomes one of the most famous collective achievements in the Ramayana.

    2. Vibhishana Joins Rama

    Ravana’s brother Vibhishana leaves Lanka and joins Rama, choosing dharma over family loyalty.

    3. Siege of Lanka

    Rama’s forces surround Lanka and begin the great war against the rakshasa kingdom.

    4. Battles with Indrajit and Kumbhakarna

    Major rakshasa warriors fight fiercely against Rama’s army.

    Both Indrajit and Kumbhakarna become central tragic and heroic figures within the conflict.

    5. Hanuman’s Journey for Medicine

    Hanuman carries the mountain containing healing herbs to save injured warriors.

    This episode becomes one of the most celebrated moments of devotion and strength.

    6. Rama versus Ravana

    Rama and Ravana engage in the final decisive battle.

    Ravana is eventually defeated and killed.

    7. Rescue of Sita

    Sita is reunited with Rama after the destruction of Ravana’s kingdom.

    8. Return to Ayodhya

    Rama, Sita, and Lakshmana return home after exile and war.

    Rama is crowned king.

    Historical and Literary Importance

    Yuddha Kanda became one of the most influential war narratives in Indian literary tradition.

    It combines:

    • epic warfare
    • ethical leadership
    • devotion
    • sacrifice
    • and restoration of social order.

    The Kanda deeply influenced:

    • drama
    • temple traditions
    • festivals
    • performance arts
    • and regional retellings across South and Southeast Asia.

    The conflict between Rama and Ravana also became a lasting symbolic representation of the struggle between dharma and destructive ambition.

    At the same time, the Kanda preserves the Ramayana’s broader insight: true victory is meaningful only when it restores justice, harmony, and ethical order.

    Source Note: This presentation follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. The digital Sanskrit text tradition is preserved and distributed through scholarly initiatives including Ambuda.

    Reading Mode - Change for details

    Original Texts

    Sarga: 1/116 (16)

    RMY 6-1-1

    श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावदभिभाषितम् ।
    रामः प्रीतिसमायुक्तो वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ ६-१-१॥
    śrutvā hanumato vākyaṃ yathāvadabhibhāṣitam |
    rāmaḥ prītisamāyukto vākyamuttaramabravīt || 6-1-1||

    RMY 6-1-2

    कृतं हनुमता कार्यं सुमहद्भुवि दुष्करम् ।
    मनसापि यदन्येन न शक्यं धरणीतले ॥ ६-१-२॥
    kṛtaṃ hanumatā kāryaṃ sumahadbhuvi duṣkaram |
    manasāpi yadanyena na śakyaṃ dharaṇītale || 6-1-2||

    RMY 6-1-3

    न हि तं परिपश्यामि यस्तरेत महार्णवम् ।
    अन्यत्र गरुणाद्वायोरन्यत्र च हनूमतः ॥ ६-१-३॥
    na hi taṃ paripaśyāmi yastareta mahārṇavam |
    anyatra garuṇādvāyoranyatra ca hanūmataḥ || 6-1-3||

    RMY 6-1-4

    देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
    अप्रधृष्यां पुरीं लङ्कां रावणेन सुरक्षिताम् ॥ ६-१-४॥
    devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām |
    apradhṛṣyāṃ purīṃ laṅkāṃ rāvaṇena surakṣitām || 6-1-4||

    RMY 6-1-5

    प्रविष्टः सत्त्वमाश्रित्य जीवन्को नाम निष्क्रमेत् ।
    को विशेत्सुदुराधर्षां राक्षसैश्च सुरक्षिताम् ।
    यो वीर्यबलसंपन्नो न समः स्याद्धनूमतः ॥ ६-१-५॥
    praviṣṭaḥ sattvamāśritya jīvanko nāma niṣkramet |
    ko viśetsudurādharṣāṃ rākṣasaiśca surakṣitām |
    yo vīryabalasaṃpanno na samaḥ syāddhanūmataḥ || 6-1-5||

    RMY 6-1-6

    भृत्यकार्यं हनुमता सुग्रीवस्य कृतं महत् ।
    एवं विधाय स्वबलं सदृशं विक्रमस्य च ॥ ६-१-६॥
    bhṛtyakāryaṃ hanumatā sugrīvasya kṛtaṃ mahat |
    evaṃ vidhāya svabalaṃ sadṛśaṃ vikramasya ca || 6-1-6||

    RMY 6-1-7

    यो हि भृत्यो नियुक्तः सन्भर्त्रा कर्मणि दुष्करे ।
    कुर्यात्तदनुरागेण तमाहुः पुरुषोत्तमम् ॥ ६-१-७॥
    yo hi bhṛtyo niyuktaḥ sanbhartrā karmaṇi duṣkare |
    kuryāttadanurāgeṇa tamāhuḥ puruṣottamam || 6-1-7||

    RMY 6-1-8

    नियुक्तो नृपतेः कार्यं न कुर्याद्यः समाहितः ।
    भृत्यो युक्तः समर्थश्च तमाहुः पुरुषाधमम् ॥ ६-१-८॥
    niyukto nṛpateḥ kāryaṃ na kuryādyaḥ samāhitaḥ |
    bhṛtyo yuktaḥ samarthaśca tamāhuḥ puruṣādhamam || 6-1-8||

    RMY 6-1-9

    तन्नियोगे नियुक्तेन कृतं कृत्यं हनूमता ।
    न चात्मा लघुतां नीतः सुग्रीवश्चापि तोषितः ॥ ६-१-९॥
    tanniyoge niyuktena kṛtaṃ kṛtyaṃ hanūmatā |
    na cātmā laghutāṃ nītaḥ sugrīvaścāpi toṣitaḥ || 6-1-9||

    RMY 6-1-10

    अहं च रघुवंशश्च लक्ष्मणश्च महाबलः ।
    वैदेह्या दर्शनेनाद्य धर्मतः परिरक्षिताः ॥ ६-१-१०॥
    ahaṃ ca raghuvaṃśaśca lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
    vaidehyā darśanenādya dharmataḥ parirakṣitāḥ || 6-1-10||

    RMY 6-1-11

    इदं तु मम दीनस्या मनो भूयः प्रकर्षति ।
    यदिहास्य प्रियाख्यातुर्न कुर्मि सदृशं प्रियम् ॥ ६-१-११॥
    idaṃ tu mama dīnasyā mano bhūyaḥ prakarṣati |
    yadihāsya priyākhyāturna kurmi sadṛśaṃ priyam || 6-1-11||

    RMY 6-1-12

    एष सर्वस्वभूतस्तु परिष्वङ्गो हनूमतः ।
    मया कालमिमं प्राप्य दत्तस्तस्य महात्मनः ॥ ६-१-१२॥
    eṣa sarvasvabhūtastu pariṣvaṅgo hanūmataḥ |
    mayā kālamimaṃ prāpya dattastasya mahātmanaḥ || 6-1-12||

    RMY 6-1-13

    सर्वथा सुकृतं तावत्सीतायाः परिमार्गणम् ।
    सागरं तु समासाद्य पुनर्नष्टं मनो मम ॥ ६-१-१३॥
    sarvathā sukṛtaṃ tāvatsītāyāḥ parimārgaṇam |
    sāgaraṃ tu samāsādya punarnaṣṭaṃ mano mama || 6-1-13||

    RMY 6-1-14

    कथं नाम समुद्रस्य दुष्पारस्य महाम्भसः ।
    हरयो दक्षिणं पारं गमिष्यन्ति समाहिताः ॥ ६-१-१४॥
    kathaṃ nāma samudrasya duṣpārasya mahāmbhasaḥ |
    harayo dakṣiṇaṃ pāraṃ gamiṣyanti samāhitāḥ || 6-1-14||

    RMY 6-1-15

    यद्यप्येष तु वृत्तान्तो वैदेह्या गदितो मम ।
    समुद्रपारगमने हरीणां किमिवोत्तरम् ॥ ६-१-१५॥
    yadyapyeṣa tu vṛttānto vaidehyā gadito mama |
    samudrapāragamane harīṇāṃ kimivottaram || 6-1-15||

    RMY 6-1-16

    इत्युक्त्वा शोकसंभ्रान्तो रामः शत्रुनिबर्हणः ।
    हनूमन्तं महाबाहुस्ततो ध्यानमुपागमत् ॥ ६-१-१६॥
    ityuktvā śokasaṃbhrānto rāmaḥ śatrunibarhaṇaḥ |
    hanūmantaṃ mahābāhustato dhyānamupāgamat || 6-1-16||

    Sarga: 2/116 (21)

    RMY 6-2-1

    तं तु शोकपरिद्यूनं रामं दशरथात्मजम् ।
    उवाच वचनं श्रीमान्सुग्रीवः शोकनाशनम् ॥ ६-२-१॥
    taṃ tu śokaparidyūnaṃ rāmaṃ daśarathātmajam |
    uvāca vacanaṃ śrīmānsugrīvaḥ śokanāśanam || 6-2-1||

    RMY 6-2-2

    किं त्वं संतप्यसे वीर यथान्यः प्राकृतस्तथा ।
    मैवं भूस्त्यज संतापं कृतघ्न इव सौहृदम् ॥ ६-२-२॥
    kiṃ tvaṃ saṃtapyase vīra yathānyaḥ prākṛtastathā |
    maivaṃ bhūstyaja saṃtāpaṃ kṛtaghna iva sauhṛdam || 6-2-2||

    RMY 6-2-3

    संतापस्य च ते स्थानं न हि पश्यामि राघव ।
    प्रवृत्तावुपलब्धायां ज्ञाते च निलये रिपोः ॥ ६-२-३॥
    saṃtāpasya ca te sthānaṃ na hi paśyāmi rāghava |
    pravṛttāvupalabdhāyāṃ jñāte ca nilaye ripoḥ || 6-2-3||

    RMY 6-2-4

    धृतिमाञ्शास्त्रवित्प्राज्ञः पण्डितश्चासि राघव ।
    त्यजेमां पापिकां बुद्धिं कृत्वात्मेवार्थदूषणीम् ॥ ६-२-४॥
    dhṛtimāñśāstravitprājñaḥ paṇḍitaścāsi rāghava |
    tyajemāṃ pāpikāṃ buddhiṃ kṛtvātmevārthadūṣaṇīm || 6-2-4||

    RMY 6-2-5

    समुद्रं लङ्घयित्वा तु महानक्रसमाकुलम् ।
    लङ्कामारोहयिष्यामो हनिष्यामश्च ते रिपुम् ॥ ६-२-५॥
    samudraṃ laṅghayitvā tu mahānakrasamākulam |
    laṅkāmārohayiṣyāmo haniṣyāmaśca te ripum || 6-2-5||

    RMY 6-2-6

    निरुत्साहस्य दीनस्य शोकपर्याकुलात्मनः ।
    सर्वार्था व्यवसीदन्ति व्यसनं चाधिगच्छति ॥ ६-२-६॥
    nirutsāhasya dīnasya śokaparyākulātmanaḥ |
    sarvārthā vyavasīdanti vyasanaṃ cādhigacchati || 6-2-6||

    RMY 6-2-7

    इमे शूराः समर्थाश्च सर्वे नो हरियूथपाः ।
    त्वत्प्रियार्थं कृतोत्साहाः प्रवेष्टुमपि पावकम् ॥ ६-२-७॥
    ime śūrāḥ samarthāśca sarve no hariyūthapāḥ |
    tvatpriyārthaṃ kṛtotsāhāḥ praveṣṭumapi pāvakam || 6-2-7||

    RMY 6-2-8

    एषां हर्षेण जानामि तर्कश्चास्मिन्दृढो मम ।
    विक्रमेण समानेष्ये सीतां हत्वा यथा रिपुम् ॥ ६-२-८॥
    eṣāṃ harṣeṇa jānāmi tarkaścāsmindṛḍho mama |
    vikrameṇa samāneṣye sītāṃ hatvā yathā ripum || 6-2-8||

    RMY 6-2-9

    सेतुरत्र यथा वध्येद्यथा पश्येम तां पुरीम् ।
    तस्य राक्षसराजस्य तथा त्वं कुरु राघव ॥ ६-२-९॥
    seturatra yathā vadhyedyathā paśyema tāṃ purīm |
    tasya rākṣasarājasya tathā tvaṃ kuru rāghava || 6-2-9||

    RMY 6-2-10

    दृष्ट्वा तां हि पुरीं लङ्कां त्रिकूटशिखरे स्थिताम् ।
    हतं च रावणं युद्धे दर्शनादुपधारय ॥ ६-२-१०॥
    dṛṣṭvā tāṃ hi purīṃ laṅkāṃ trikūṭaśikhare sthitām |
    hataṃ ca rāvaṇaṃ yuddhe darśanādupadhāraya || 6-2-10||

    RMY 6-2-11

    सेतुबद्धः समुद्रे च यावल्लङ्का समीपतः ।
    सर्वं तीर्णं च वै सैन्यं जितमित्युपधार्यताम् ॥ ६-२-११॥
    setubaddhaḥ samudre ca yāvallaṅkā samīpataḥ |
    sarvaṃ tīrṇaṃ ca vai sainyaṃ jitamityupadhāryatām || 6-2-11||

    RMY 6-2-12

    इमे हि समरे शूरा हरयः कामरूपिणः ।
    तदलं विक्लवा बुद्धी राजन्सर्वार्थनाशनी ॥ ६-२-१२॥
    ime hi samare śūrā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ |
    tadalaṃ viklavā buddhī rājansarvārthanāśanī || 6-2-12||

    RMY 6-2-13

    पुरुषस्य हि लोकेऽस्मिञ्शोकः शौर्यापकर्षणः ।
    यत्तु कार्यं मनुष्येण शौण्डीर्यमवलम्बता ।
    शूराणां हि मनुष्याणां त्वद्विधानां महात्मनाम् ॥ ६-२-१३॥
    puruṣasya hi loke'smiñśokaḥ śauryāpakarṣaṇaḥ |
    yattu kāryaṃ manuṣyeṇa śauṇḍīryamavalambatā |
    śūrāṇāṃ hi manuṣyāṇāṃ tvadvidhānāṃ mahātmanām || 6-2-13||

    RMY 6-2-14

    विनष्टे वा प्रनष्टे वा शोकः सर्वार्थनाशनः ।
    त्वं तु बुद्धिमतां श्रेष्ठः सर्वशास्त्रार्थकोविदः ॥ ६-२-१४॥
    vinaṣṭe vā pranaṣṭe vā śokaḥ sarvārthanāśanaḥ |
    tvaṃ tu buddhimatāṃ śreṣṭhaḥ sarvaśāstrārthakovidaḥ || 6-2-14||

    RMY 6-2-15

    मद्विधैः सचिवैः सार्थमरिं जेतुमिहार्हसि ।
    न हि पश्याम्यहं कंचित्त्रिषु लोकेषु राघव ॥ ६-२-१५॥
    madvidhaiḥ sacivaiḥ sārthamariṃ jetumihārhasi |
    na hi paśyāmyahaṃ kaṃcittriṣu lokeṣu rāghava || 6-2-15||

    RMY 6-2-16

    गृहीतधनुषो यस्ते तिष्ठेदभिमुखो रणे ।
    वानरेषु समासक्तं न ते कार्यं विपत्स्यते ॥ ६-२-१६॥
    gṛhītadhanuṣo yaste tiṣṭhedabhimukho raṇe |
    vānareṣu samāsaktaṃ na te kāryaṃ vipatsyate || 6-2-16||

    RMY 6-2-17

    अचिराद्द्रक्ष्यसे सीतां तीर्त्वा सागरमक्षयम् ।
    तदलं शोकमालम्ब्य क्रोधमालम्ब भूपते ॥ ६-२-१७॥
    acirāddrakṣyase sītāṃ tīrtvā sāgaramakṣayam |
    tadalaṃ śokamālambya krodhamālamba bhūpate || 6-2-17||

    RMY 6-2-18

    निश्चेष्टाः क्षत्रिया मन्दाः सर्वे चण्डस्य बिभ्यति ।
    लङ्गनार्थं च घोरस्य समुद्रस्य नदीपतेः ॥ ६-२-१८॥
    niśceṣṭāḥ kṣatriyā mandāḥ sarve caṇḍasya bibhyati |
    laṅganārthaṃ ca ghorasya samudrasya nadīpateḥ || 6-2-18||

    RMY 6-2-19

    सहास्माभिरिहोपेतः सूक्ष्मबुद्धिर्विचारय ।
    इमे हि समरे शूरा हरयः कामरूपिणः ॥ ६-२-१९॥
    sahāsmābhirihopetaḥ sūkṣmabuddhirvicāraya |
    ime hi samare śūrā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ || 6-2-19||

    RMY 6-2-20

    तानरीन्विधमिष्यन्ति शिलापादपवृष्टिभिः ।
    कथंचित्परिपश्यामस्ते वयं वरुणालयम् ॥ ६-२-२०॥
    tānarīnvidhamiṣyanti śilāpādapavṛṣṭibhiḥ |
    kathaṃcitparipaśyāmaste vayaṃ varuṇālayam || 6-2-20||

    RMY 6-2-21

    किमुक्त्वा बहुधा चापि सर्वथा विजयी भवान् ॥ ६-२-२१॥
    kimuktvā bahudhā cāpi sarvathā vijayī bhavān || 6-2-21||

    Sarga: 3/116 (32)

    RMY 6-3-1

    सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा हेतुमत्परमार्थवित् ।
    प्रतिजग्राह काकुत्स्थो हनूमन्तमथाब्रवीत् ॥ ६-३-१॥
    sugrīvasya vacaḥ śrutvā hetumatparamārthavit |
    pratijagrāha kākutstho hanūmantamathābravīt || 6-3-1||

    RMY 6-3-2

    तरसा सेतुबन्धेन सागरोच्छोषणेन वा ।
    सर्वथा सुसमर्थोऽस्मि सागरस्यास्य लङ्घने ॥ ६-३-२॥
    tarasā setubandhena sāgarocchoṣaṇena vā |
    sarvathā susamartho'smi sāgarasyāsya laṅghane || 6-3-2||

    RMY 6-3-3

    कति दुर्गाणि दुर्गाया लङ्कायास्तद्ब्रवीहि मे ।
    ज्ञातुमिच्छामि तत्सर्वं दर्शनादिव वानर ॥ ६-३-३॥
    kati durgāṇi durgāyā laṅkāyāstadbravīhi me |
    jñātumicchāmi tatsarvaṃ darśanādiva vānara || 6-3-3||

    RMY 6-3-4

    बलस्य परिमाणं च द्वारदुर्गक्रियामपि ।
    गुप्ति कर्म च लङ्काया रक्षसां सदनानि च ॥ ६-३-४॥
    balasya parimāṇaṃ ca dvāradurgakriyāmapi |
    gupti karma ca laṅkāyā rakṣasāṃ sadanāni ca || 6-3-4||

    RMY 6-3-5

    यथासुखं यथावच्च लङ्कायामसि दृष्टवान् ।
    सरमाचक्ष्व तत्त्वेन सर्वथा कुशलो ह्यसि ॥ ६-३-५॥
    yathāsukhaṃ yathāvacca laṅkāyāmasi dṛṣṭavān |
    saramācakṣva tattvena sarvathā kuśalo hyasi || 6-3-5||

    RMY 6-3-6

    श्रुत्वा रामस्य वचनं हनूमान्मारुतात्मजः ।
    वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठो रामं पुनरथाब्रवीत् ॥ ६-३-६॥
    śrutvā rāmasya vacanaṃ hanūmānmārutātmajaḥ |
    vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭho rāmaṃ punarathābravīt || 6-3-6||

    RMY 6-3-7

    श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये दुर्गकर्मविधानतः ।
    गुप्ता पुरी यथा लङ्का रक्षिता च यथा बलैः ॥ ६-३-७॥
    śrūyatāṃ sarvamākhyāsye durgakarmavidhānataḥ |
    guptā purī yathā laṅkā rakṣitā ca yathā balaiḥ || 6-3-7||

    RMY 6-3-8

    परां समृद्धिं लङ्कायाः सागरस्य च भीमताम् ।
    विभागं च बलौघस्य निर्देशं वाहनस्य च ॥ ६-३-८॥
    parāṃ samṛddhiṃ laṅkāyāḥ sāgarasya ca bhīmatām |
    vibhāgaṃ ca balaughasya nirdeśaṃ vāhanasya ca || 6-3-8||

    RMY 6-3-9

    प्रहृष्टा मुदिता लङ्का मत्तद्विपसमाकुला ।
    महती रथसंपूर्णा रक्षोगणसमाकुला ॥ ६-३-९॥
    prahṛṣṭā muditā laṅkā mattadvipasamākulā |
    mahatī rathasaṃpūrṇā rakṣogaṇasamākulā || 6-3-9||

    RMY 6-3-10

    दृढबद्धकवाटानि महापरिघवन्ति च ।
    द्वाराणि विपुलान्यस्याश्चत्वारि सुमहान्ति च ॥ ६-३-१०॥
    dṛḍhabaddhakavāṭāni mahāparighavanti ca |
    dvārāṇi vipulānyasyāścatvāri sumahānti ca || 6-3-10||

    RMY 6-3-11

    वप्रेषूपलयन्त्राणि बलवन्ति महान्ति च ।
    आगतं परसैन्यं तैस्तत्र प्रतिनिवार्यते ॥ ६-३-११॥
    vapreṣūpalayantrāṇi balavanti mahānti ca |
    āgataṃ parasainyaṃ taistatra pratinivāryate || 6-3-11||

    RMY 6-3-12

    द्वारेषु संस्कृता भीमाः कालायसमयाः शिताः ।
    शतशो रोचिता वीरैः शतघ्न्यो रक्षसां गणैः ॥ ६-३-१२॥
    dvāreṣu saṃskṛtā bhīmāḥ kālāyasamayāḥ śitāḥ |
    śataśo rocitā vīraiḥ śataghnyo rakṣasāṃ gaṇaiḥ || 6-3-12||

    RMY 6-3-13

    सौवर्णश्च महांस्तस्याः प्राकारो दुष्प्रधर्षणः ।
    मणिविद्रुमवैदूर्यमुक्ताविचरितान्तरः ॥ ६-३-१३॥
    sauvarṇaśca mahāṃstasyāḥ prākāro duṣpradharṣaṇaḥ |
    maṇividrumavaidūryamuktāvicaritāntaraḥ || 6-3-13||

    RMY 6-3-14

    सर्वतश्च महाभीमाः शीततोया महाशुभाः ।
    अगाधा ग्राहवत्यश्च परिखा मीनसेविताः ॥ ६-३-१४॥
    sarvataśca mahābhīmāḥ śītatoyā mahāśubhāḥ |
    agādhā grāhavatyaśca parikhā mīnasevitāḥ || 6-3-14||

    RMY 6-3-15

    द्वारेषु तासां चत्वारः संक्रमाः परमायताः ।
    यन्त्रैरुपेता बहुभिर्महद्भिर्दृढसंधिभिः ॥ ६-३-१५॥
    dvāreṣu tāsāṃ catvāraḥ saṃkramāḥ paramāyatāḥ |
    yantrairupetā bahubhirmahadbhirdṛḍhasaṃdhibhiḥ || 6-3-15||

    RMY 6-3-16

    त्रायन्ते संक्रमास्तत्र परसैन्यागमे सति ।
    यन्त्रैस्तैरवकीर्यन्ते परिखासु समन्ततः ॥ ६-३-१६॥
    trāyante saṃkramāstatra parasainyāgame sati |
    yantraistairavakīryante parikhāsu samantataḥ || 6-3-16||

    RMY 6-3-17

    एकस्त्वकम्प्यो बलवान्संक्रमः सुमहादृढः ।
    काञ्चनैर्बहुभिः स्तम्भैर्वेदिकाभिश्च शोभितः ॥ ६-३-१७॥
    ekastvakampyo balavānsaṃkramaḥ sumahādṛḍhaḥ |
    kāñcanairbahubhiḥ stambhairvedikābhiśca śobhitaḥ || 6-3-17||

    RMY 6-3-18

    स्वयं प्रकृतिसंपन्नो युयुत्सू राम रावणः ।
    उत्थितश्चाप्रमत्तश्च बलानामनुदर्शने ॥ ६-३-१८॥
    svayaṃ prakṛtisaṃpanno yuyutsū rāma rāvaṇaḥ |
    utthitaścāpramattaśca balānāmanudarśane || 6-3-18||

    RMY 6-3-19

    लङ्का पुरी निरालम्बा देवदुर्गा भयावहा ।
    नादेयं पार्वतं वन्यं कृत्रिमं च चतुर्विधम् ॥ ६-३-१९॥
    laṅkā purī nirālambā devadurgā bhayāvahā |
    nādeyaṃ pārvataṃ vanyaṃ kṛtrimaṃ ca caturvidham || 6-3-19||

    RMY 6-3-20

    स्थिता पारे समुद्रस्य दूरपारस्य राघव ।
    नौपथश्चापि नास्त्यत्र निरादेशश्च सर्वतः ॥ ६-३-२०॥
    sthitā pāre samudrasya dūrapārasya rāghava |
    naupathaścāpi nāstyatra nirādeśaśca sarvataḥ || 6-3-20||

    RMY 6-3-21

    शैलाग्रे रचिता दुर्गा सा पूर्देवपुरोपमा ।
    वाजिवारणसंपूर्णा लङ्का परमदुर्जया ॥ ६-३-२१॥
    śailāgre racitā durgā sā pūrdevapuropamā |
    vājivāraṇasaṃpūrṇā laṅkā paramadurjayā || 6-3-21||

    RMY 6-3-22

    परिघाश्च शतघ्न्यश्च यन्त्राणि विविधानि च ।
    शोभयन्ति पुरीं लङ्कां रावणस्य दुरात्मनः ॥ ६-३-२२॥
    parighāśca śataghnyaśca yantrāṇi vividhāni ca |
    śobhayanti purīṃ laṅkāṃ rāvaṇasya durātmanaḥ || 6-3-22||

    RMY 6-3-23

    अयुतं रक्षसामत्र पश्चिमद्वारमाश्रितम् ।
    शूलहस्ता दुराधर्षाः सर्वे खड्गाग्रयोधिनः ॥ ६-३-२३॥
    ayutaṃ rakṣasāmatra paścimadvāramāśritam |
    śūlahastā durādharṣāḥ sarve khaḍgāgrayodhinaḥ || 6-3-23||

    RMY 6-3-24

    नियुतं रक्षसामत्र दक्षिणद्वारमाश्रितम् ।
    चतुरङ्गेण सैन्येन योधास्तत्राप्यनुत्तमाः ॥ ६-३-२४॥
    niyutaṃ rakṣasāmatra dakṣiṇadvāramāśritam |
    caturaṅgeṇa sainyena yodhāstatrāpyanuttamāḥ || 6-3-24||

    RMY 6-3-25

    प्रयुतं रक्षसामत्र पूर्वद्वारं समाश्रितम् ।
    चर्मखड्गधराः सर्वे तथा सर्वास्त्रकोविदाः ॥ ६-३-२५॥
    prayutaṃ rakṣasāmatra pūrvadvāraṃ samāśritam |
    carmakhaḍgadharāḥ sarve tathā sarvāstrakovidāḥ || 6-3-25||

    RMY 6-3-26

    अर्बुदं रक्षसामत्र उत्तरद्वारमाश्रितम् ।
    रथिनश्चाश्ववाहाश्च कुलपुत्राः सुपूजिताः ॥ ६-३-२६॥
    arbudaṃ rakṣasāmatra uttaradvāramāśritam |
    rathinaścāśvavāhāśca kulaputrāḥ supūjitāḥ || 6-3-26||

    RMY 6-3-27

    शतं शतसहस्राणां मध्यमं गुल्ममाश्रितम् ।
    यातुधाना दुराधर्षाः साग्रकोटिश्च रक्षसाम् ॥ ६-३-२७॥
    śataṃ śatasahasrāṇāṃ madhyamaṃ gulmamāśritam |
    yātudhānā durādharṣāḥ sāgrakoṭiśca rakṣasām || 6-3-27||

    RMY 6-3-28

    ते मया संक्रमा भग्नाः परिखाश्चावपूरिताः ।
    दग्धा च नगरी लङ्का प्राकाराश्चावसादिताः ॥ ६-३-२८॥
    te mayā saṃkramā bhagnāḥ parikhāścāvapūritāḥ |
    dagdhā ca nagarī laṅkā prākārāścāvasāditāḥ || 6-3-28||

    RMY 6-3-29

    येन केन तु मार्गेण तराम वरुणालयम् ।
    हतेति नगरी लङ्कां वानरैरवधार्यताम् ॥ ६-३-२९॥
    yena kena tu mārgeṇa tarāma varuṇālayam |
    hateti nagarī laṅkāṃ vānarairavadhāryatām || 6-3-29||

    RMY 6-3-30

    अङ्गदो द्विविदो मैन्दो जाम्बवान्पनसो नलः ।
    नीलः सेनापतिश्चैव बलशेषेण किं तव ॥ ६-३-३०॥
    aṅgado dvivido maindo jāmbavānpanaso nalaḥ |
    nīlaḥ senāpatiścaiva balaśeṣeṇa kiṃ tava || 6-3-30||

    RMY 6-3-31

    प्लवमाना हि गत्वा तां रावणस्य महापुरीम् ।
    सप्रकारां सभवनामानयिष्यन्ति मैथिलीम् ॥ ६-३-३१॥
    plavamānā hi gatvā tāṃ rāvaṇasya mahāpurīm |
    saprakārāṃ sabhavanāmānayiṣyanti maithilīm || 6-3-31||

    RMY 6-3-32

    एवमाज्ञापय क्षिप्रं बलानां सर्वसंग्रहम् ।
    मुहूर्तेन तु युक्तेन प्रस्थानमभिरोचय ॥ ६-३-३२॥
    evamājñāpaya kṣipraṃ balānāṃ sarvasaṃgraham |
    muhūrtena tu yuktena prasthānamabhirocaya || 6-3-32||

    Sarga: 4/116 (88)

    RMY 6-4-1

    श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं यथावदनुपूर्वशः ।
    ततोऽब्रवीन्महातेजा रामः सत्यपराक्रमः ॥ ६-४-१॥
    śrutvā hanūmato vākyaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ |
    tato'bravīnmahātejā rāmaḥ satyaparākramaḥ || 6-4-1||

    RMY 6-4-2

    यां निवेदयसे लङ्कां पुरीं भीमस्य रक्षसः ।
    क्षिप्रमेनां वधिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ६-४-२॥
    yāṃ nivedayase laṅkāṃ purīṃ bhīmasya rakṣasaḥ |
    kṣipramenāṃ vadhiṣyāmi satyametadbravīmi te || 6-4-2||

    RMY 6-4-3

    अस्मिन्मुहूर्ते सुग्रीव प्रयाणमभिरोचये ।
    युक्तो मुहूर्तो विजयः प्राप्तो मध्यं दिवाकरः ॥ ६-४-३॥
    asminmuhūrte sugrīva prayāṇamabhirocaye |
    yukto muhūrto vijayaḥ prāpto madhyaṃ divākaraḥ || 6-4-3||

    RMY 6-4-4

    उत्तरा फल्गुनी ह्यद्य श्वस्तु हस्तेन योक्ष्यते ।
    अभिप्रयाम सुग्रीव सर्वानीकसमावृताः ॥ ६-४-४॥
    uttarā phalgunī hyadya śvastu hastena yokṣyate |
    abhiprayāma sugrīva sarvānīkasamāvṛtāḥ || 6-4-4||

    RMY 6-4-5

    निमित्तानि च धन्यानि यानि प्रादुर्भवन्ति मे ।
    निहत्य रावणं सीतामानयिष्यामि जानकीम् ॥ ६-४-५॥
    nimittāni ca dhanyāni yāni prādurbhavanti me |
    nihatya rāvaṇaṃ sītāmānayiṣyāmi jānakīm || 6-4-5||

    RMY 6-4-6

    उपरिष्टाद्धि नयनं स्फुरमाणमिदं मम ।
    विजयं समनुप्राप्तं शंसतीव मनोरथम् ॥ ६-४-६॥
    upariṣṭāddhi nayanaṃ sphuramāṇamidaṃ mama |
    vijayaṃ samanuprāptaṃ śaṃsatīva manoratham || 6-4-6||

    RMY 6-4-7

    अग्रे यातु बलस्यास्य नीलो मार्गमवेक्षितुम् ।
    वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ॥ ६-४-७॥
    agre yātu balasyāsya nīlo mārgamavekṣitum |
    vṛtaḥ śatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām || 6-4-7||

    RMY 6-4-8

    फलमूलवता नील शीतकाननवारिणा ।
    पथा मधुमता चाशु सेनां सेनापते नय ॥ ६-४-८॥
    phalamūlavatā nīla śītakānanavāriṇā |
    pathā madhumatā cāśu senāṃ senāpate naya || 6-4-8||

    RMY 6-4-9

    दूषयेयुर्दुरात्मानः पथि मूलफलोदकम् ।
    राक्षसाः परिरक्षेथास्तेभ्यस्त्वं नित्यमुद्यतः ॥ ६-४-९॥
    dūṣayeyurdurātmānaḥ pathi mūlaphalodakam |
    rākṣasāḥ parirakṣethāstebhyastvaṃ nityamudyataḥ || 6-4-9||

    RMY 6-4-10

    निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च वनौकसः ।
    अभिप्लुत्याभिपश्येयुः परेषां निहतं बलम् ॥ ६-४-१०॥
    nimneṣu vanadurgeṣu vaneṣu ca vanaukasaḥ |
    abhiplutyābhipaśyeyuḥ pareṣāṃ nihataṃ balam || 6-4-10||

    RMY 6-4-11

    सागरौघनिभं भीममग्रानीकं महाबलाः ।
    कपिसिंहा प्रकर्षन्तु शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६-४-११॥
    sāgaraughanibhaṃ bhīmamagrānīkaṃ mahābalāḥ |
    kapisiṃhā prakarṣantu śataśo'tha sahasraśaḥ || 6-4-11||

    RMY 6-4-12

    गजश्च गिरिसंकाशो गवयश्च महाबलः ।
    गवाक्षश्चाग्रतो यान्तु गवां दृप्ता इवर्षभाः ॥ ६-४-१२॥
    gajaśca girisaṃkāśo gavayaśca mahābalaḥ |
    gavākṣaścāgrato yāntu gavāṃ dṛptā ivarṣabhāḥ || 6-4-12||

    RMY 6-4-13

    यातु वानरवाहिन्या वानरः प्लवतां पतिः ।
    पालयन्दक्षिणं पार्श्वमृषभो वानरर्षभः ॥ ६-४-१३॥
    yātu vānaravāhinyā vānaraḥ plavatāṃ patiḥ |
    pālayandakṣiṇaṃ pārśvamṛṣabho vānararṣabhaḥ || 6-4-13||

    RMY 6-4-14

    गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः ।
    यातु वानरवाहिन्याः सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः ॥ ६-४-१४॥
    gandhahastīva durdharṣastarasvī gandhamādanaḥ |
    yātu vānaravāhinyāḥ savyaṃ pārśvamadhiṣṭhitaḥ || 6-4-14||

    RMY 6-4-15

    यास्यामि बलमध्येऽहं बलौघमभिहर्षयन् ।
    अधिरुह्य हनूमन्तमैरावतमिवेश्वरः ॥ ६-४-१५॥
    yāsyāmi balamadhye'haṃ balaughamabhiharṣayan |
    adhiruhya hanūmantamairāvatamiveśvaraḥ || 6-4-15||

    RMY 6-4-16

    अङ्गदेनैष संयातु लक्ष्मणश्चान्तकोपमः ।
    सार्वभौमेण भूतेशो द्रविणाधिपतिर्यथा ॥ ६-४-१६॥
    aṅgadenaiṣa saṃyātu lakṣmaṇaścāntakopamaḥ |
    sārvabhaumeṇa bhūteśo draviṇādhipatiryathā || 6-4-16||

    RMY 6-4-17

    जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः ।
    ऋक्षराजो महासत्त्वः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः ॥ ६-४-१७॥
    jāmbavāṃśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ |
    ṛkṣarājo mahāsattvaḥ kukṣiṃ rakṣantu te trayaḥ || 6-4-17||

    RMY 6-4-18

    राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः ।
    व्यादिदेश महावीर्यान्वानरान्वानरर्षभः ॥ ६-४-१८॥
    rāghavasya vacaḥ śrutvā sugrīvo vāhinīpatiḥ |
    vyādideśa mahāvīryānvānarānvānararṣabhaḥ || 6-4-18||

    RMY 6-4-19

    ते वानरगणाः सर्वे समुत्पत्य युयुत्सवः ।
    गुहाभ्यः शिखरेभ्यश्च आशु पुप्लुविरे तदा ॥ ६-४-१९॥
    te vānaragaṇāḥ sarve samutpatya yuyutsavaḥ |
    guhābhyaḥ śikharebhyaśca āśu pupluvire tadā || 6-4-19||

    RMY 6-4-20

    ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः ।
    जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ॥ ६-४-२०॥
    tato vānararājena lakṣmaṇena ca pūjitaḥ |
    jagāma rāmo dharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam || 6-4-20||

    RMY 6-4-21

    शतैः शतसहस्रैश्च कोटीभिरयुतैरपि ।
    वारणाभिश्च हरिभिर्ययौ परिवृतस्तदा ॥ ६-४-२१॥
    śataiḥ śatasahasraiśca koṭībhirayutairapi |
    vāraṇābhiśca haribhiryayau parivṛtastadā || 6-4-21||

    RMY 6-4-22

    तं यान्तमनुयाति स्म महती हरिवाहिनी ॥ ६-४-२२॥
    taṃ yāntamanuyāti sma mahatī harivāhinī || 6-4-22||

    RMY 6-4-23

    हृष्टाः प्रमुदिताः सर्वे सुग्रीवेणाभिपालिताः ।
    आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः ।
    क्ष्वेलन्तो निनदन्तश्च जग्मुर्वै दक्षिणां दिशम् ॥ ६-४-२३॥
    hṛṣṭāḥ pramuditāḥ sarve sugrīveṇābhipālitāḥ |
    āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ |
    kṣvelanto ninadantaśca jagmurvai dakṣiṇāṃ diśam || 6-4-23||

    RMY 6-4-24

    भक्षयन्तः सुगन्धीनि मधूनि च फलानि च ।
    उद्वहन्तो महावृक्षान्मञ्जरीपुञ्जधारिणः ॥ ६-४-२४॥
    bhakṣayantaḥ sugandhīni madhūni ca phalāni ca |
    udvahanto mahāvṛkṣānmañjarīpuñjadhāriṇaḥ || 6-4-24||

    RMY 6-4-25

    अन्योन्यं सहसा दृष्टा निर्वहन्ति क्षिपन्ति च ।
    पतन्तश्चोत्पतन्त्यन्ये पातयन्त्यपरे परान् ॥ ६-४-२५॥
    anyonyaṃ sahasā dṛṣṭā nirvahanti kṣipanti ca |
    patantaścotpatantyanye pātayantyapare parān || 6-4-25||

    RMY 6-4-26

    रावणो नो निहन्तव्यः सर्वे च रजनीचराः ।
    इति गर्जन्ति हरयो राघवस्य समीपतः ॥ ६-४-२६॥
    rāvaṇo no nihantavyaḥ sarve ca rajanīcarāḥ |
    iti garjanti harayo rāghavasya samīpataḥ || 6-4-26||

    RMY 6-4-27

    पुरस्तादृषभो वीरो नीलः कुमुद एव च ।
    पथानं शोधयन्ति स्म वानरैर्बहुभिः सह ॥ ६-४-२७॥
    purastādṛṣabho vīro nīlaḥ kumuda eva ca |
    pathānaṃ śodhayanti sma vānarairbahubhiḥ saha || 6-4-27||

    RMY 6-4-28

    मध्ये तु राजा सुग्रीवो रामो लक्ष्मण एव च ।
    बहुभिर्बलिभिर्भीमैर्वृताः शत्रुनिबर्हणः ॥ ६-४-२८॥
    madhye tu rājā sugrīvo rāmo lakṣmaṇa eva ca |
    bahubhirbalibhirbhīmairvṛtāḥ śatrunibarhaṇaḥ || 6-4-28||

    RMY 6-4-29

    हरिः शतबलिर्वीरः कोटीभिर्दशभिर्वृतः ।
    सर्वामेको ह्यवष्टभ्य ररक्ष हरिवाहिनीम् ॥ ६-४-२९॥
    hariḥ śatabalirvīraḥ koṭībhirdaśabhirvṛtaḥ |
    sarvāmeko hyavaṣṭabhya rarakṣa harivāhinīm || 6-4-29||

    RMY 6-4-30

    कोटीशतपरीवारः केसरी पनसो गजः ।
    अर्कश्चातिबलः पार्श्वमेकं तस्याभिरक्षति ॥ ६-४-३०॥
    koṭīśataparīvāraḥ kesarī panaso gajaḥ |
    arkaścātibalaḥ pārśvamekaṃ tasyābhirakṣati || 6-4-30||

    RMY 6-4-31

    सुषेणो जाम्बवांश्चैव ऋक्षैर्बहुभिरावृतः ।
    सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं संररक्षतुः ॥ ६-४-३१॥
    suṣeṇo jāmbavāṃścaiva ṛkṣairbahubhirāvṛtaḥ |
    sugrīvaṃ purataḥ kṛtvā jaghanaṃ saṃrarakṣatuḥ || 6-4-31||

    RMY 6-4-32

    तेषां सेनापतिर्वीरो नीलो वानरपुंगवः ।
    संपतन्पततां श्रेष्ठस्तद्बलं पर्यपालयत् ॥ ६-४-३२॥
    teṣāṃ senāpatirvīro nīlo vānarapuṃgavaḥ |
    saṃpatanpatatāṃ śreṣṭhastadbalaṃ paryapālayat || 6-4-32||

    RMY 6-4-33

    दरीमिखः प्रजङ्घश्च जम्भोऽथ रभसः कपिः ।
    सर्वतश्च ययुर्वीरास्त्वरयन्तः प्लवंगमान् ॥ ६-४-३३॥
    darīmikhaḥ prajaṅghaśca jambho'tha rabhasaḥ kapiḥ |
    sarvataśca yayurvīrāstvarayantaḥ plavaṃgamān || 6-4-33||

    RMY 6-4-34

    एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः ।
    अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमलतायुतम् ॥ ६-४-३४॥
    evaṃ te hariśārdūlā gacchanto baladarpitāḥ |
    apaśyaṃste giriśreṣṭhaṃ sahyaṃ drumalatāyutam || 6-4-34||

    RMY 6-4-35

    सागरौघनिभं भीमं तद्वानरबलं महत् ।
    निःससर्प महाघोषं भीमवेग इवार्णवः ॥ ६-४-३५॥
    sāgaraughanibhaṃ bhīmaṃ tadvānarabalaṃ mahat |
    niḥsasarpa mahāghoṣaṃ bhīmavega ivārṇavaḥ || 6-4-35||

    RMY 6-4-36

    तस्य दाशरथेः पार्श्वे शूरास्ते कपिकुञ्जराः ।
    तूर्णमापुप्लुवुः सर्वे सदश्वा इव चोदिताः ॥ ६-४-३६॥
    tasya dāśaratheḥ pārśve śūrāste kapikuñjarāḥ |
    tūrṇamāpupluvuḥ sarve sadaśvā iva coditāḥ || 6-4-36||

    RMY 6-4-37

    कपिभ्यामुह्यमानौ तौ शुशुभते नरर्षभौ ।
    महद्भ्यामिव संस्पृष्टौ ग्राहाभ्यां चन्द्रभास्करौ ॥ ६-४-३७॥
    kapibhyāmuhyamānau tau śuśubhate nararṣabhau |
    mahadbhyāmiva saṃspṛṣṭau grāhābhyāṃ candrabhāskarau || 6-4-37||

    RMY 6-4-38

    तमङ्गदगतो रामं लक्ष्मणः शुभया गिरा ।
    उवाच प्रतिपूर्णार्थः स्मृतिमान्प्रतिभानवान् ॥ ६-४-३८॥
    tamaṅgadagato rāmaṃ lakṣmaṇaḥ śubhayā girā |
    uvāca pratipūrṇārthaḥ smṛtimānpratibhānavān || 6-4-38||

    RMY 6-4-39

    हृतामवाप्य वैदेहीं क्षिप्रं हत्वा च रावणम् ।
    समृद्धार्थः समृद्धार्थामयोध्यां प्रतियास्यसि ॥ ६-४-३९॥
    hṛtāmavāpya vaidehīṃ kṣipraṃ hatvā ca rāvaṇam |
    samṛddhārthaḥ samṛddhārthāmayodhyāṃ pratiyāsyasi || 6-4-39||

    RMY 6-4-40

    महान्ति च निमित्तानि दिवि भूमौ च राघव ।
    शुभान्ति तव पश्यामि सर्वाण्येवार्थसिद्धये ॥ ६-४-४०॥
    mahānti ca nimittāni divi bhūmau ca rāghava |
    śubhānti tava paśyāmi sarvāṇyevārthasiddhaye || 6-4-40||

    RMY 6-4-41

    अनु वाति शुभो वायुः सेनां मृदुहितः सुखः ।
    पूर्णवल्गुस्वराश्चेमे प्रवदन्ति मृगद्विजाः ॥ ६-४-४१॥
    anu vāti śubho vāyuḥ senāṃ mṛduhitaḥ sukhaḥ |
    pūrṇavalgusvarāśceme pravadanti mṛgadvijāḥ || 6-4-41||

    RMY 6-4-42

    प्रसन्नाश्च दिशः सर्वा विमलश्च दिवाकरः ।
    उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ॥ ६-४-४२॥
    prasannāśca diśaḥ sarvā vimalaśca divākaraḥ |
    uśanā ca prasannārciranu tvāṃ bhārgavo gataḥ || 6-4-42||

    RMY 6-4-43

    ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्धाश्च परमर्षयः ।
    अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ॥ ६-४-४३॥
    brahmarāśirviśuddhaśca śuddhāśca paramarṣayaḥ |
    arciṣmantaḥ prakāśante dhruvaṃ sarve pradakṣiṇam || 6-4-43||

    RMY 6-4-44

    त्रिशङ्कुर्विमलो भाति राजर्षिः सपुरोहितः ।
    पितामहवरोऽस्माकमिष्क्वाकूणां महात्मनाम् ॥ ६-४-४४॥
    triśaṅkurvimalo bhāti rājarṣiḥ sapurohitaḥ |
    pitāmahavaro'smākamiṣkvākūṇāṃ mahātmanām || 6-4-44||

    RMY 6-4-45

    विमले च प्रकाशेते विशाखे निरुपद्रवे ।
    नक्षत्रं परमस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ॥ ६-४-४५॥
    vimale ca prakāśete viśākhe nirupadrave |
    nakṣatraṃ paramasmākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām || 6-4-45||

    RMY 6-4-46

    नैरृतं नैरृतानां च नक्षत्रमभिपीड्यते ।
    मूलं मूलवता स्पृष्टं धूप्यते धूमकेतुना ॥ ६-४-४६॥
    nairṛtaṃ nairṛtānāṃ ca nakṣatramabhipīḍyate |
    mūlaṃ mūlavatā spṛṣṭaṃ dhūpyate dhūmaketunā || 6-4-46||

    RMY 6-4-47

    सरं चैतद्विनाशाय राक्षसानामुपस्थितम् ।
    काले कालगृहीतानां नकत्रं ग्रहपीडितम् ॥ ६-४-४७॥
    saraṃ caitadvināśāya rākṣasānāmupasthitam |
    kāle kālagṛhītānāṃ nakatraṃ grahapīḍitam || 6-4-47||

    RMY 6-4-48

    प्रसन्नाः सुरसाश्चापो वनानि फलवन्ति च ।
    प्रवान्त्यभ्यधिकं गन्धा यथर्तुकुसुमा द्रुमाः ॥ ६-४-४८॥
    prasannāḥ surasāścāpo vanāni phalavanti ca |
    pravāntyabhyadhikaṃ gandhā yathartukusumā drumāḥ || 6-4-48||

    RMY 6-4-49

    व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो ।
    देवानामिव सैन्यानि संग्रामे तारकामये ॥ ६-४-४९॥
    vyūḍhāni kapisainyāni prakāśante'dhikaṃ prabho |
    devānāmiva sainyāni saṃgrāme tārakāmaye || 6-4-49||

    RMY 6-4-50

    एवमार्य समीक्ष्यैतान्प्रीतो भवितुमर्हसि ।
    इति भ्रातरमाश्वास्य हृष्टः सौमित्रिरब्रवीत् ॥ ६-४-५०॥
    evamārya samīkṣyaitānprīto bhavitumarhasi |
    iti bhrātaramāśvāsya hṛṣṭaḥ saumitrirabravīt || 6-4-50||

    RMY 6-4-51

    अथावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः ।
    ऋक्षवानरशार्दूलैर्नखदंष्ट्रायुधैर्वृता ॥ ६-४-५१॥
    athāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī camūḥ |
    ṛkṣavānaraśārdūlairnakhadaṃṣṭrāyudhairvṛtā || 6-4-51||

    RMY 6-4-52

    कराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरैरुद्धतं रजः ।
    भौममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ॥ ६-४-५२॥
    karāgraiścaraṇāgraiśca vānarairuddhataṃ rajaḥ |
    bhaumamantardadhe lokaṃ nivārya savituḥ prabhām || 6-4-52||

    RMY 6-4-53

    सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी ।
    हृष्टप्रमुदिता सेना सुग्रीवेणाभिरक्षिता ॥ ६-४-५३॥
    sā sma yāti divārātraṃ mahatī harivāhinī |
    hṛṣṭapramuditā senā sugrīveṇābhirakṣitā || 6-4-53||

    RMY 6-4-54

    वनरास्त्वरितं यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दनः ।
    मुमोक्षयिषवः सीतां मुहूर्तं क्वापि नासत ॥ ६-४-५४॥
    vanarāstvaritaṃ yānti sarve yuddhābhinandanaḥ |
    mumokṣayiṣavaḥ sītāṃ muhūrtaṃ kvāpi nāsata || 6-4-54||

    RMY 6-4-55

    ततः पादपसंबाधं नानामृगसमाकुलम् ।
    सह्यपर्वतमासेदुर्मलयं च मही धरम् ॥ ६-४-५५॥
    tataḥ pādapasaṃbādhaṃ nānāmṛgasamākulam |
    sahyaparvatamāsedurmalayaṃ ca mahī dharam || 6-4-55||

    RMY 6-4-56

    काननानि विचित्राणि नदीप्रस्रवणानि च ।
    पश्यन्नपि ययौ रामः सह्यस्य मलयस्य च ॥ ६-४-५६॥
    kānanāni vicitrāṇi nadīprasravaṇāni ca |
    paśyannapi yayau rāmaḥ sahyasya malayasya ca || 6-4-56||

    RMY 6-4-57

    चम्पकांस्तिलकांश्चूतानशोकान्सिन्दुवारकान् ।
    करवीरांश्च तिमिशान्भञ्जन्ति स्म प्लवंगमाः ॥ ६-४-५७॥
    campakāṃstilakāṃścūtānaśokānsinduvārakān |
    karavīrāṃśca timiśānbhañjanti sma plavaṃgamāḥ || 6-4-57||

    RMY 6-4-58

    फलान्यमृतगन्धीनि मूलानि कुसुमानि च ।
    बुभुजुर्वानरास्तत्र पादपानां बलोत्कटाः ॥ ६-४-५८॥
    phalānyamṛtagandhīni mūlāni kusumāni ca |
    bubhujurvānarāstatra pādapānāṃ balotkaṭāḥ || 6-4-58||

    RMY 6-4-59

    द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि वानराः ।
    ययुः पिबन्तो हृष्टास्ते मधूनि मधुपिङ्गलाः ॥ ६-४-५९॥
    droṇamātrapramāṇāni lambamānāni vānarāḥ |
    yayuḥ pibanto hṛṣṭāste madhūni madhupiṅgalāḥ || 6-4-59||

    RMY 6-4-60

    पादपानवभञ्जन्तो विकर्षन्तस्तथा लताः ।
    विधमन्तो गिरिवरान्प्रययुः प्लवगर्षभाः ॥ ६-४-६०॥
    pādapānavabhañjanto vikarṣantastathā latāḥ |
    vidhamanto girivarānprayayuḥ plavagarṣabhāḥ || 6-4-60||

    RMY 6-4-61

    वृक्षेभ्योऽन्ये तु कपयो नर्दन्तो मधुदर्पिताः ।
    अन्ये वृक्षान्प्रपद्यन्ते प्रपतन्त्यपि चापरे ॥ ६-४-६१॥
    vṛkṣebhyo'nye tu kapayo nardanto madhudarpitāḥ |
    anye vṛkṣānprapadyante prapatantyapi cāpare || 6-4-61||

    RMY 6-4-62

    बभूव वसुधा तैस्तु संपूर्णा हरिपुंगवैः ।
    यथा कमलकेदारैः पक्वैरिव वसुंधरा ॥ ६-४-६२॥
    babhūva vasudhā taistu saṃpūrṇā haripuṃgavaiḥ |
    yathā kamalakedāraiḥ pakvairiva vasuṃdharā || 6-4-62||

    RMY 6-4-63

    महेन्द्रमथ संप्राप्य रामो राजीवलोचनः ।
    अध्यारोहन्महाबाहुः शिखरं द्रुमभूषितम् ॥ ६-४-६३॥
    mahendramatha saṃprāpya rāmo rājīvalocanaḥ |
    adhyārohanmahābāhuḥ śikharaṃ drumabhūṣitam || 6-4-63||

    RMY 6-4-64

    ततः शिखरमारुह्य रामो दशरथात्मजः ।
    कूर्ममीनसमाकीर्णमपश्यत्सलिलाशयम् ॥ ६-४-६४॥
    tataḥ śikharamāruhya rāmo daśarathātmajaḥ |
    kūrmamīnasamākīrṇamapaśyatsalilāśayam || 6-4-64||

    RMY 6-4-65

    ते सह्यं समतिक्रम्य मलयं च महागिरिम् ।
    आसेदुरानुपूर्व्येण समुद्रं भीमनिःस्वनम् ॥ ६-४-६५॥
    te sahyaṃ samatikramya malayaṃ ca mahāgirim |
    āsedurānupūrvyeṇa samudraṃ bhīmaniḥsvanam || 6-4-65||

    RMY 6-4-66

    अवरुह्य जगामाशु वेलावनमनुत्तमम् ।
    रामो रमयतां श्रेष्ठः ससुग्रीवः सलक्ष्मणः ॥ ६-४-६६॥
    avaruhya jagāmāśu velāvanamanuttamam |
    rāmo ramayatāṃ śreṣṭhaḥ sasugrīvaḥ salakṣmaṇaḥ || 6-4-66||

    RMY 6-4-67

    अथ धौतोपलतलां तोयौघैः सहसोत्थितैः ।
    वेलामासाद्य विपुलां रामो वचनमब्रवीत् ॥ ६-४-६७॥
    atha dhautopalatalāṃ toyaughaiḥ sahasotthitaiḥ |
    velāmāsādya vipulāṃ rāmo vacanamabravīt || 6-4-67||

    RMY 6-4-68

    एते वयमनुप्राप्ताः सुग्रीव वरुणालयम् ।
    इहेदानीं विचिन्ता सा या न पूर्वं समुत्थिता ॥ ६-४-६८॥
    ete vayamanuprāptāḥ sugrīva varuṇālayam |
    ihedānīṃ vicintā sā yā na pūrvaṃ samutthitā || 6-4-68||

    RMY 6-4-69

    अतः परमतीरोऽयं सागरः सरितां पति ।
    न चायमनुपायेन शक्यस्तरितुमर्णवः ॥ ६-४-६९॥
    ataḥ paramatīro'yaṃ sāgaraḥ saritāṃ pati |
    na cāyamanupāyena śakyastaritumarṇavaḥ || 6-4-69||

    RMY 6-4-70

    तदिहैव निवेशोऽस्तु मन्त्रः प्रस्तूयतामिह ।
    यथेदं वानरबलं परं पारमवाप्नुयात् ॥ ६-४-७०॥
    tadihaiva niveśo'stu mantraḥ prastūyatāmiha |
    yathedaṃ vānarabalaṃ paraṃ pāramavāpnuyāt || 6-4-70||

    RMY 6-4-71

    इतीव स महाबाहुः सीताहरणकर्शितः ।
    रामः सागरमासाद्य वासमाज्ञापयत्तदा ॥ ६-४-७१॥
    itīva sa mahābāhuḥ sītāharaṇakarśitaḥ |
    rāmaḥ sāgaramāsādya vāsamājñāpayattadā || 6-4-71||

    RMY 6-4-72

    संप्राप्तो मन्त्रकालो नः सागरस्येह लङ्घने ।
    स्वां स्वां सेनां समुत्सृज्य मा च कश्चित्कुतो व्रजेत् ।
    गच्छन्तु वानराः शूरा ज्ञेयं छन्नं भयं च नः ॥ ६-४-७२॥
    saṃprāpto mantrakālo naḥ sāgarasyeha laṅghane |
    svāṃ svāṃ senāṃ samutsṛjya mā ca kaścitkuto vrajet |
    gacchantu vānarāḥ śūrā jñeyaṃ channaṃ bhayaṃ ca naḥ || 6-4-72||

    RMY 6-4-73

    रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः सहलक्ष्मणः ।
    सेनां न्यवेशयत्तीरे सागरस्य द्रुमायुते ॥ ६-४-७३॥
    rāmasya vacanaṃ śrutvā sugrīvaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
    senāṃ nyaveśayattīre sāgarasya drumāyute || 6-4-73||

    RMY 6-4-74

    विरराज समीपस्थं सागरस्य तु तद्बलम् ।
    मधुपाण्डुजलः श्रीमान्द्वितीय इव सागरः ॥ ६-४-७४॥
    virarāja samīpasthaṃ sāgarasya tu tadbalam |
    madhupāṇḍujalaḥ śrīmāndvitīya iva sāgaraḥ || 6-4-74||

    RMY 6-4-75

    वेलावनमुपागम्य ततस्ते हरिपुंगवाः ।
    विनिविष्टाः परं पारं काङ्क्षमाणा महोदधेः ॥ ६-४-७५॥
    velāvanamupāgamya tataste haripuṃgavāḥ |
    viniviṣṭāḥ paraṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇā mahodadheḥ || 6-4-75||

    RMY 6-4-76

    सा महार्णवमासाद्य हृष्टा वानरवाहिनी ।
    वायुवेगसमाधूतं पश्यमाना महार्णवम् ॥ ६-४-७६॥
    sā mahārṇavamāsādya hṛṣṭā vānaravāhinī |
    vāyuvegasamādhūtaṃ paśyamānā mahārṇavam || 6-4-76||

    RMY 6-4-77

    दूरपारमसंबाधं रक्षोगणनिषेवितम् ।
    पश्यन्तो वरुणावासं निषेदुर्हरियूथपाः ॥ ६-४-७७॥
    dūrapāramasaṃbādhaṃ rakṣogaṇaniṣevitam |
    paśyanto varuṇāvāsaṃ niṣedurhariyūthapāḥ || 6-4-77||

    RMY 6-4-78

    चण्डनक्रग्रहं घोरं क्षपादौ दिवसक्षये ।
    चन्द्रोदये समाधूतं प्रतिचन्द्रसमाकुलम् ॥ ६-४-७८॥
    caṇḍanakragrahaṃ ghoraṃ kṣapādau divasakṣaye |
    candrodaye samādhūtaṃ praticandrasamākulam || 6-4-78||

    RMY 6-4-79

    चण्डानिलमहाग्राहैः कीर्णं तिमितिमिंगिलैः ।
    दीप्तभोगैरिवाक्रीर्णं भुजंगैर्वरुणालयम् ॥ ६-४-७९॥
    caṇḍānilamahāgrāhaiḥ kīrṇaṃ timitimiṃgilaiḥ |
    dīptabhogairivākrīrṇaṃ bhujaṃgairvaruṇālayam || 6-4-79||

    RMY 6-4-80

    अवगाढं महासत्तैर्नानाशैलसमाकुलम् ।
    दुर्गं द्रुगममार्गं तमगाधमसुरालयम् ॥ ६-४-८०॥
    avagāḍhaṃ mahāsattairnānāśailasamākulam |
    durgaṃ drugamamārgaṃ tamagādhamasurālayam || 6-4-80||

    RMY 6-4-81

    मकरैर्नागभोगैश्च विगाढा वातलोहिताः ।
    उत्पेतुश्च निपेतुश्च प्रवृद्धा जलराशयः ॥ ६-४-८१॥
    makarairnāgabhogaiśca vigāḍhā vātalohitāḥ |
    utpetuśca nipetuśca pravṛddhā jalarāśayaḥ || 6-4-81||

    RMY 6-4-82

    अग्निचूर्णमिवाविद्धं भास्कराम्बुमनोरगम् ।
    सुरारिविषयं घोरं पातालविषमं सदा ॥ ६-४-८२॥
    agnicūrṇamivāviddhaṃ bhāskarāmbumanoragam |
    surāriviṣayaṃ ghoraṃ pātālaviṣamaṃ sadā || 6-4-82||

    RMY 6-4-83

    सागरं चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम् ।
    सागरं चाम्बरं चेति निर्विशेषमदृश्यत ॥ ६-४-८३॥
    sāgaraṃ cāmbaraprakhyamambaraṃ sāgaropamam |
    sāgaraṃ cāmbaraṃ ceti nirviśeṣamadṛśyata || 6-4-83||

    RMY 6-4-84

    संपृक्तं नभसा ह्यम्भः संपृक्तं च नभोऽम्भसा ।
    तादृग्रूपे स्म दृश्येते तारा रत्नसमाकुले ॥ ६-४-८४॥
    saṃpṛktaṃ nabhasā hyambhaḥ saṃpṛktaṃ ca nabho'mbhasā |
    tādṛgrūpe sma dṛśyete tārā ratnasamākule || 6-4-84||

    RMY 6-4-85

    समुत्पतितमेघस्य वीच्चि मालाकुलस्य च ।
    विशेषो न द्वयोरासीत्सागरस्याम्बरस्य च ॥ ६-४-८५॥
    samutpatitameghasya vīcci mālākulasya ca |
    viśeṣo na dvayorāsītsāgarasyāmbarasya ca || 6-4-85||

    RMY 6-4-86

    अन्योन्यैराहताः सक्ताः सस्वनुर्भीमनिःस्वनाः ।
    ऊर्मयः सिन्धुराजस्य महाभेर्य इवाहवे ॥ ६-४-८६॥
    anyonyairāhatāḥ saktāḥ sasvanurbhīmaniḥsvanāḥ |
    ūrmayaḥ sindhurājasya mahābherya ivāhave || 6-4-86||

    RMY 6-4-87

    रत्नौघजलसंनादं विषक्तमिव वायुना ।
    उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ॥ ६-४-८७॥
    ratnaughajalasaṃnādaṃ viṣaktamiva vāyunā |
    utpatantamiva kruddhaṃ yādogaṇasamākulam || 6-4-87||

    RMY 6-4-88

    ददृशुस्ते महात्मानो वाताहतजलाशयम् ।
    अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गतमिवोर्मिभिः ।
    भ्रान्तोर्मिजलसंनादं प्रलोलमिव सागरम् ॥ ६-४-८८॥
    dadṛśuste mahātmāno vātāhatajalāśayam |
    aniloddhūtamākāśe pravalgatamivormibhiḥ |
    bhrāntormijalasaṃnādaṃ pralolamiva sāgaram || 6-4-88||

    Sarga: 5/116 (22)

    RMY 6-5-1

    सा तु नीलेन विधिवत्स्वारक्षा सुसमाहिता ।
    सागरस्योत्तरे तीरे साधु सेना निवेशिता ॥ ६-५-१॥
    sā tu nīlena vidhivatsvārakṣā susamāhitā |
    sāgarasyottare tīre sādhu senā niveśitā || 6-5-1||

    RMY 6-5-2

    मैन्दश्च द्विविधश्चोभौ तत्र वानरपुंगवौ ।
    विचेरतुश्च तां सेनां रक्षार्थं सर्वतो दिशम् ॥ ६-५-२॥
    maindaśca dvividhaścobhau tatra vānarapuṃgavau |
    viceratuśca tāṃ senāṃ rakṣārthaṃ sarvato diśam || 6-5-2||

    RMY 6-5-3

    निविष्टायां तु सेनायां तीरे नदनदीपतेः ।
    पार्श्वस्थं लक्ष्मणं दृष्ट्वा रामो वचनमब्रवीत् ॥ ६-५-३॥
    niviṣṭāyāṃ tu senāyāṃ tīre nadanadīpateḥ |
    pārśvasthaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā rāmo vacanamabravīt || 6-5-3||

    RMY 6-5-4

    शोकश्च किल कालेन गच्छता ह्यपगच्छति ।
    मम चापश्यतः कान्तामहन्यहनि वर्धते ॥ ६-५-४॥
    śokaśca kila kālena gacchatā hyapagacchati |
    mama cāpaśyataḥ kāntāmahanyahani vardhate || 6-5-4||

    RMY 6-5-5

    न मे दुःखं प्रिया दूरे न मे दुःखं हृतेति च ।
    एतदेवानुशोचामि वयोऽस्या ह्यतिवर्तते ॥ ६-५-५॥
    na me duḥkhaṃ priyā dūre na me duḥkhaṃ hṛteti ca |
    etadevānuśocāmi vayo'syā hyativartate || 6-5-5||

    RMY 6-5-6

    वाहि वात यतः कन्या तां स्पृष्ट्वा मामपि स्पृश ।
    त्वयि मे गात्रसंस्पर्शश्चन्द्रे दृष्टिसमागमः ॥ ६-५-६॥
    vāhi vāta yataḥ kanyā tāṃ spṛṣṭvā māmapi spṛśa |
    tvayi me gātrasaṃsparśaścandre dṛṣṭisamāgamaḥ || 6-5-6||

    RMY 6-5-7

    तन्मे दहति गात्राणि विषं पीतमिवाशये ।
    हा नाथेति प्रिया सा मां ह्रियमाणा यदब्रवीत् ॥ ६-५-७॥
    tanme dahati gātrāṇi viṣaṃ pītamivāśaye |
    hā nātheti priyā sā māṃ hriyamāṇā yadabravīt || 6-5-7||

    RMY 6-5-8

    तद्वियोगेन्धनवता तच्चिन्ताविपुलार्चिषा ।
    रात्रिं दिवं शरीरं मे दह्यते मदनाग्निना ॥ ६-५-८॥
    tadviyogendhanavatā taccintāvipulārciṣā |
    rātriṃ divaṃ śarīraṃ me dahyate madanāgninā || 6-5-8||

    RMY 6-5-9

    अवगाह्यार्णवं स्वप्स्ये सौमित्रे भवता विना ।
    कथंचित्प्रज्वलन्कामः समासुप्तं जले दहेत् ॥ ६-५-९॥
    avagāhyārṇavaṃ svapsye saumitre bhavatā vinā |
    kathaṃcitprajvalankāmaḥ samāsuptaṃ jale dahet || 6-5-9||

    RMY 6-5-10

    बह्वेतत्कामयानस्य शक्यमेतेन जीवितुम् ।
    यदहं सा च वामोरुरेकां धरणिमाश्रितौ ॥ ६-५-१०॥
    bahvetatkāmayānasya śakyametena jīvitum |
    yadahaṃ sā ca vāmorurekāṃ dharaṇimāśritau || 6-5-10||

    RMY 6-5-11

    केदारस्येव केदारः सोदकस्य निरूदकः ।
    उपस्नेहेन जीवामि जीवन्तीं यच्छृणोमि ताम् ॥ ६-५-११॥
    kedārasyeva kedāraḥ sodakasya nirūdakaḥ |
    upasnehena jīvāmi jīvantīṃ yacchṛṇomi tām || 6-5-11||

    RMY 6-5-12

    कदा तु खलु सुस्शोणीं शतपत्रायतेक्षणाम् ।
    विजित्य शत्रून्द्रक्ष्यामि सीतां स्फीतामिव श्रियम् ॥ ६-५-१२॥
    kadā tu khalu susśoṇīṃ śatapatrāyatekṣaṇām |
    vijitya śatrūndrakṣyāmi sītāṃ sphītāmiva śriyam || 6-5-12||

    RMY 6-5-13

    कदा नु चारुबिम्बौष्ठं तस्याः पद्ममिवाननम् ।
    ईषदुन्नम्य पास्यामि रसायनमिवातुरः ॥ ६-५-१३॥
    kadā nu cārubimbauṣṭhaṃ tasyāḥ padmamivānanam |
    īṣadunnamya pāsyāmi rasāyanamivāturaḥ || 6-5-13||

    RMY 6-5-14

    तौ तस्याः संहतौ पीनौ स्तनौ तालफलोपमौ ।
    कदा नु खलु सोत्कम्पौ हसन्त्या मां भजिष्यतः ॥ ६-५-१४॥
    tau tasyāḥ saṃhatau pīnau stanau tālaphalopamau |
    kadā nu khalu sotkampau hasantyā māṃ bhajiṣyataḥ || 6-5-14||

    RMY 6-5-15

    सा नूनमसितापाङ्गी रक्षोमध्यगता सती ।
    मन्नाथा नाथहीनेव त्रातारं नाधिगच्छति ॥ ६-५-१५॥
    sā nūnamasitāpāṅgī rakṣomadhyagatā satī |
    mannāthā nāthahīneva trātāraṃ nādhigacchati || 6-5-15||

    RMY 6-5-16

    कदा विक्षोभ्य रक्षांसि सा विधूयोत्पतिष्यति ।
    विधूय जलदान्नीलाञ्शशिलेखा शरत्स्विव ॥ ६-५-१६॥
    kadā vikṣobhya rakṣāṃsi sā vidhūyotpatiṣyati |
    vidhūya jaladānnīlāñśaśilekhā śaratsviva || 6-5-16||

    RMY 6-5-17

    स्वभावतनुका नूनं शोकेनानशनेन च ।
    भूयस्तनुतरा सीता देशकालविपर्ययात् ॥ ६-५-१७॥
    svabhāvatanukā nūnaṃ śokenānaśanena ca |
    bhūyastanutarā sītā deśakālaviparyayāt || 6-5-17||

    RMY 6-5-18

    कदा नु राक्षसेन्द्रस्य निधायोरसि सायकान् ।
    सीतां प्रत्याहरिष्यामि शोकमुत्सृज्य मानसं ॥ ६-५-१८॥
    kadā nu rākṣasendrasya nidhāyorasi sāyakān |
    sītāṃ pratyāhariṣyāmi śokamutsṛjya mānasaṃ || 6-5-18||

    RMY 6-5-19

    कदा नु खलु मां साध्वी सीतामरसुतोपमा ।
    सोत्कण्ठा कण्ठमालम्ब्य मोक्ष्यत्यानन्दजं जलम् ॥ ६-५-१९॥
    kadā nu khalu māṃ sādhvī sītāmarasutopamā |
    sotkaṇṭhā kaṇṭhamālambya mokṣyatyānandajaṃ jalam || 6-5-19||

    RMY 6-5-20

    कदा शोकमिमं घोरं मैथिली विप्रयोगजम् ।
    सहसा विप्रमोक्ष्यामि वासः शुक्लेतरं यथा ॥ ६-५-२०॥
    kadā śokamimaṃ ghoraṃ maithilī viprayogajam |
    sahasā vipramokṣyāmi vāsaḥ śukletaraṃ yathā || 6-5-20||

    RMY 6-5-21

    एवं विलपतस्तस्य तत्र रामस्य धीमतः ।
    दिनक्षयान्मन्दवपुर्भास्करोऽस्तमुपागमत् ॥ ६-५-२१॥
    evaṃ vilapatastasya tatra rāmasya dhīmataḥ |
    dinakṣayānmandavapurbhāskaro'stamupāgamat || 6-5-21||

    RMY 6-5-22

    आश्वासितो लक्ष्मणेन रामः संध्यामुपासत ।
    स्मरन्कमलपत्राक्षीं सीतां शोकाकुलीकृतः ॥ ६-५-२२॥
    āśvāsito lakṣmaṇena rāmaḥ saṃdhyāmupāsata |
    smarankamalapatrākṣīṃ sītāṃ śokākulīkṛtaḥ || 6-5-22||

    Sarga: 6/116 (18)

    RMY 6-6-1

    लङ्कायां तु कृतं कर्म घोरं दृष्ट्वा भवावहम् ।
    राक्षसेन्द्रो हनुमता शक्रेणेव महात्मना ।
    अब्रवीद्राक्षसान्सर्वान्ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः ॥ ६-६-१॥
    laṅkāyāṃ tu kṛtaṃ karma ghoraṃ dṛṣṭvā bhavāvaham |
    rākṣasendro hanumatā śakreṇeva mahātmanā |
    abravīdrākṣasānsarvānhriyā kiṃcidavāṅmukhaḥ || 6-6-1||

    RMY 6-6-2

    धर्षिता च प्रविष्टा च लङ्का दुष्प्रसहा पुरी ।
    तेन वानरमात्रेण दृष्टा सीता च जानकी ॥ ६-६-२॥
    dharṣitā ca praviṣṭā ca laṅkā duṣprasahā purī |
    tena vānaramātreṇa dṛṣṭā sītā ca jānakī || 6-6-2||

    RMY 6-6-3

    प्रसादो धर्षितश्चैत्यः प्रवरा राक्षसा हताः ।
    आविला च पुरी लङ्का सर्वा हनुमता कृता ॥ ६-६-३॥
    prasādo dharṣitaścaityaḥ pravarā rākṣasā hatāḥ |
    āvilā ca purī laṅkā sarvā hanumatā kṛtā || 6-6-3||

    RMY 6-6-4

    किं करिष्यामि भद्रं वः किं वा युक्तमनन्तरम् ।
    उच्यतां नः समर्थं यत्कृतं च सुकृतं भवेत् ॥ ६-६-४॥
    kiṃ kariṣyāmi bhadraṃ vaḥ kiṃ vā yuktamanantaram |
    ucyatāṃ naḥ samarthaṃ yatkṛtaṃ ca sukṛtaṃ bhavet || 6-6-4||

    RMY 6-6-5

    मन्त्रमूलं हि विजयं प्राहुरार्या मनस्विनः ।
    तस्माद्वै रोचये मन्त्रं रामं प्रति महाबलाः ॥ ६-६-५॥
    mantramūlaṃ hi vijayaṃ prāhurāryā manasvinaḥ |
    tasmādvai rocaye mantraṃ rāmaṃ prati mahābalāḥ || 6-6-5||

    RMY 6-6-6

    त्रिविधाः पुरुषा लोके उत्तमाधममध्यमाः ।
    तेषां तु समवेतानां गुणदोषं वदाम्यहम् ॥ ६-६-६॥
    trividhāḥ puruṣā loke uttamādhamamadhyamāḥ |
    teṣāṃ tu samavetānāṃ guṇadoṣaṃ vadāmyaham || 6-6-6||

    RMY 6-6-7

    मन्त्रिभिर्हितसंयुक्तैः समर्थैर्मन्त्रनिर्णये ।
    मित्रैर्वापि समानार्थैर्बान्धवैरपि वा हितैः ॥ ६-६-७॥
    mantribhirhitasaṃyuktaiḥ samarthairmantranirṇaye |
    mitrairvāpi samānārthairbāndhavairapi vā hitaiḥ || 6-6-7||

    RMY 6-6-8

    सहितो मन्त्रयित्वा यः कर्मारम्भान्प्रवर्तयेत् ।
    दैवे च कुरुते यत्नं तमाहुः पुरुषोत्तमम् ॥ ६-६-८॥
    sahito mantrayitvā yaḥ karmārambhānpravartayet |
    daive ca kurute yatnaṃ tamāhuḥ puruṣottamam || 6-6-8||

    RMY 6-6-9

    एकोऽर्थं विमृशेदेको धर्मे प्रकुरुते मनः ।
    एकः कार्याणि कुरुते तमाहुर्मध्यमं नरम् ॥ ६-६-९॥
    eko'rthaṃ vimṛśedeko dharme prakurute manaḥ |
    ekaḥ kāryāṇi kurute tamāhurmadhyamaṃ naram || 6-6-9||

    RMY 6-6-10

    गुणदोषावनिश्चित्य त्यक्त्वा दैवव्यपाश्रयम् ।
    करिष्यामीति यः कार्यमुपेक्षेत्स नराधमः ॥ ६-६-१०॥
    guṇadoṣāvaniścitya tyaktvā daivavyapāśrayam |
    kariṣyāmīti yaḥ kāryamupekṣetsa narādhamaḥ || 6-6-10||

    RMY 6-6-11

    यथेमे पुरुषा नित्यमुत्तमाधममध्यमाः ।
    एवं मन्त्रोऽपि विज्ञेय उत्तमाधममध्यमः ॥ ६-६-११॥
    yatheme puruṣā nityamuttamādhamamadhyamāḥ |
    evaṃ mantro'pi vijñeya uttamādhamamadhyamaḥ || 6-6-11||

    RMY 6-6-12

    ऐकमत्यमुपागम्य शास्त्रदृष्टेन चक्षुषा ।
    मन्त्रिणो यत्र निरस्तास्तमाहुर्मन्त्रमुत्तमम् ॥ ६-६-१२॥
    aikamatyamupāgamya śāstradṛṣṭena cakṣuṣā |
    mantriṇo yatra nirastāstamāhurmantramuttamam || 6-6-12||

    RMY 6-6-13

    बह्व्योऽपि मतयो गत्वा मन्त्रिणो ह्यर्थनिर्णये ।
    पुनर्यत्रैकतां प्राप्तः स मन्त्रो मध्यमः स्मृतः ॥ ६-६-१३॥
    bahvyo'pi matayo gatvā mantriṇo hyarthanirṇaye |
    punaryatraikatāṃ prāptaḥ sa mantro madhyamaḥ smṛtaḥ || 6-6-13||

    RMY 6-6-14

    अन्योन्यमतिमास्थाय यत्र संप्रतिभाष्यते ।
    न चैकमत्ये श्रेयोऽस्ति मन्त्रः सोऽधम उच्यते ॥ ६-६-१४॥
    anyonyamatimāsthāya yatra saṃpratibhāṣyate |
    na caikamatye śreyo'sti mantraḥ so'dhama ucyate || 6-6-14||

    RMY 6-6-15

    तस्मात्सुमन्त्रितं साधु भवन्तो मन्त्रिसत्तमाः ।
    कार्यं संप्रतिपद्यन्तामेतत्कृत्यतमं मम ॥ ६-६-१५॥
    tasmātsumantritaṃ sādhu bhavanto mantrisattamāḥ |
    kāryaṃ saṃpratipadyantāmetatkṛtyatamaṃ mama || 6-6-15||

    RMY 6-6-16

    वानराणां हि वीराणां सहस्रैः परिवारितः ।
    रामोऽभ्येति पुरीं लङ्कामस्माकमुपरोधकः ॥ ६-६-१६॥
    vānarāṇāṃ hi vīrāṇāṃ sahasraiḥ parivāritaḥ |
    rāmo'bhyeti purīṃ laṅkāmasmākamuparodhakaḥ || 6-6-16||

    RMY 6-6-17

    तरिष्यति च सुव्यक्तं राघवः सागरं सुखम् ।
    तरसा युक्तरूपेण सानुजः सबलानुगः ॥ ६-६-१७॥
    tariṣyati ca suvyaktaṃ rāghavaḥ sāgaraṃ sukham |
    tarasā yuktarūpeṇa sānujaḥ sabalānugaḥ || 6-6-17||

    RMY 6-6-18

    अस्मिन्नेवंगते कार्ये विरुद्धे वानरैः सह ।
    हितं पुरे च सैन्ये च सर्वं संमन्त्र्यतां मम ॥ ६-६-१८॥
    asminnevaṃgate kārye viruddhe vānaraiḥ saha |
    hitaṃ pure ca sainye ca sarvaṃ saṃmantryatāṃ mama || 6-6-18||

    Sarga: 7/116 (16)

    RMY 6-7-1

    इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसास्ते महाबलाः ।
    ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे रावणं राक्षसेश्वरम् ॥ ६-७-१॥
    ityuktā rākṣasendreṇa rākṣasāste mahābalāḥ |
    ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram || 6-7-1||

    RMY 6-7-2

    राजन्परिघशक्त्यृष्टिशूलपट्टससंकुलम् ।
    सुमहन्नो बलं कस्माद्विषादं भजते भवान् ॥ ६-७-२॥
    rājanparighaśaktyṛṣṭiśūlapaṭṭasasaṃkulam |
    sumahanno balaṃ kasmādviṣādaṃ bhajate bhavān || 6-7-2||

    RMY 6-7-3

    कैलासशिखरावासी यक्षैर्बहुभिरावृतः ।
    सुमहत्कदनं कृत्वा वश्यस्ते धनदः कृतः ॥ ६-७-३॥
    kailāsaśikharāvāsī yakṣairbahubhirāvṛtaḥ |
    sumahatkadanaṃ kṛtvā vaśyaste dhanadaḥ kṛtaḥ || 6-7-3||

    RMY 6-7-4

    स महेश्वरसख्येन श्लाघमानस्त्वया विभो ।
    निर्जितः समरे रोषाल्लोकपालो महाबलः ॥ ६-७-४॥
    sa maheśvarasakhyena ślāghamānastvayā vibho |
    nirjitaḥ samare roṣāllokapālo mahābalaḥ || 6-7-4||

    RMY 6-7-5

    विनिहत्य च यक्षौघान्विक्षोभ्य च विगृह्य च ।
    त्वया कैलासशिखराद्विमानमिदमाहृतम् ॥ ६-७-५॥
    vinihatya ca yakṣaughānvikṣobhya ca vigṛhya ca |
    tvayā kailāsaśikharādvimānamidamāhṛtam || 6-7-5||

    RMY 6-7-6

    मयेन दानवेन्द्रेण त्वद्भयात्सख्यमिच्छता ।
    दुहिता तव भार्यार्थे दत्ता राक्षसपुंगव ॥ ६-७-६॥
    mayena dānavendreṇa tvadbhayātsakhyamicchatā |
    duhitā tava bhāryārthe dattā rākṣasapuṃgava || 6-7-6||

    RMY 6-7-7

    दानवेन्द्रो मधुर्नाम वीर्योत्सिक्तो दुरासदः ।
    विगृह्य वशमानीतः कुम्भीनस्याः सुखावहः ॥ ६-७-७॥
    dānavendro madhurnāma vīryotsikto durāsadaḥ |
    vigṛhya vaśamānītaḥ kumbhīnasyāḥ sukhāvahaḥ || 6-7-7||

    RMY 6-7-8

    निर्जितास्ते महाबाहो नागा गत्वा रसातलम् ।
    वासुकिस्तक्षकः शङ्खो जटी च वशमाहृताः ॥ ६-७-८॥
    nirjitāste mahābāho nāgā gatvā rasātalam |
    vāsukistakṣakaḥ śaṅkho jaṭī ca vaśamāhṛtāḥ || 6-7-8||

    RMY 6-7-9

    अक्षया बलवन्तश्च शूरा लब्धवराः पुनः ।
    त्वया संवत्सरं युद्ध्वा समरे दानवा विभो ॥ ६-७-९॥
    akṣayā balavantaśca śūrā labdhavarāḥ punaḥ |
    tvayā saṃvatsaraṃ yuddhvā samare dānavā vibho || 6-7-9||

    RMY 6-7-10

    स्वबलं समुपाश्रित्य नीता वशमरिंदम ।
    मायाश्चाधिगतास्तत्र बहवो राक्षसाधिप ॥ ६-७-१०॥
    svabalaṃ samupāśritya nītā vaśamariṃdama |
    māyāścādhigatāstatra bahavo rākṣasādhipa || 6-7-10||

    RMY 6-7-11

    शूराश्च बलवन्तश्च वरुणस्य सुता रणे ।
    निर्जितास्ते महाबाहो चतुर्विधबलानुगाः ॥ ६-७-११॥
    śūrāśca balavantaśca varuṇasya sutā raṇe |
    nirjitāste mahābāho caturvidhabalānugāḥ || 6-7-11||

    RMY 6-7-12

    मृत्युदण्डमहाग्राहं शाल्मलिद्वीपमण्डितम् ।
    अवगाह्य त्वया राजन्यमस्य बलसागरम् ॥ ६-७-१२॥
    mṛtyudaṇḍamahāgrāhaṃ śālmalidvīpamaṇḍitam |
    avagāhya tvayā rājanyamasya balasāgaram || 6-7-12||

    RMY 6-7-13

    जयश्च विप्लुलः प्राप्तो मृत्युश्च प्रतिषेधितः ।
    सुयुद्धेन च ते सर्वे लोकास्तत्र सुतोषिताः ॥ ६-७-१३॥
    jayaśca viplulaḥ prāpto mṛtyuśca pratiṣedhitaḥ |
    suyuddhena ca te sarve lokāstatra sutoṣitāḥ || 6-7-13||

    RMY 6-7-14

    क्षत्रियैर्बहुभिर्वीरैः शक्रतुल्यपराक्रमैः ।
    आसीद्वसुमती पूर्णा महद्भिरिव पादपैः ॥ ६-७-१४॥
    kṣatriyairbahubhirvīraiḥ śakratulyaparākramaiḥ |
    āsīdvasumatī pūrṇā mahadbhiriva pādapaiḥ || 6-7-14||

    RMY 6-7-15

    तेषां वीर्यगुणोत्साहैर्न समो राघवो रणे ।
    प्रसह्य ते त्वया राजन्हताः परमदुर्जयाः ॥ ६-७-१५॥
    teṣāṃ vīryaguṇotsāhairna samo rāghavo raṇe |
    prasahya te tvayā rājanhatāḥ paramadurjayāḥ || 6-7-15||

    RMY 6-7-16

    राजन्नापदयुक्तेयमागता प्राकृताज्जनात् ।
    हृदि नैव त्वया कार्या त्वं वधिष्यसि राघवम् ॥ ६-७-१६॥
    rājannāpadayukteyamāgatā prākṛtājjanāt |
    hṛdi naiva tvayā kāryā tvaṃ vadhiṣyasi rāghavam || 6-7-16||

    Sarga: 8/116 (16)

    RMY 6-8-1

    ततो नीलाम्बुदनिभः प्रहस्तो नाम राक्षसः ।
    अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं शूरः सेनापतिस्तदा ॥ ६-८-१॥
    tato nīlāmbudanibhaḥ prahasto nāma rākṣasaḥ |
    abravītprāñjalirvākyaṃ śūraḥ senāpatistadā || 6-8-1||

    RMY 6-8-2

    देवदानवगन्धर्वाः पिशाचपतगोरगाः ।
    न त्वां धर्षयितुं शक्ताः किं पुनर्वानरा रणे ॥ ६-८-२॥
    devadānavagandharvāḥ piśācapatagoragāḥ |
    na tvāṃ dharṣayituṃ śaktāḥ kiṃ punarvānarā raṇe || 6-8-2||

    RMY 6-8-3

    सर्वे प्रमत्ता विश्वस्ता वञ्चिताः स्म हनूमता ।
    न हि मे जीवतो गच्छेज्जीवन्स वनगोचरः ॥ ६-८-३॥
    sarve pramattā viśvastā vañcitāḥ sma hanūmatā |
    na hi me jīvato gacchejjīvansa vanagocaraḥ || 6-8-3||

    RMY 6-8-4

    सर्वां सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननाम् ।
    करोम्यवानरां भूमिमाज्ञापयतु मां भवान् ॥ ६-८-४॥
    sarvāṃ sāgaraparyantāṃ saśailavanakānanām |
    karomyavānarāṃ bhūmimājñāpayatu māṃ bhavān || 6-8-4||

    RMY 6-8-5

    रक्षां चैव विधास्यामि वानराद्रजनीचर ।
    नागमिष्यति ते दुःखं किंचिदात्मापराधजम् ॥ ६-८-५॥
    rakṣāṃ caiva vidhāsyāmi vānarādrajanīcara |
    nāgamiṣyati te duḥkhaṃ kiṃcidātmāparādhajam || 6-8-5||

    RMY 6-8-6

    अब्रवीच्च सुसंक्रुद्धो दुर्मुखो नाम राक्षसः ।
    इदं न क्षमणीयं हि सर्वेषां नः प्रधर्षणम् ॥ ६-८-६॥
    abravīcca susaṃkruddho durmukho nāma rākṣasaḥ |
    idaṃ na kṣamaṇīyaṃ hi sarveṣāṃ naḥ pradharṣaṇam || 6-8-6||

    RMY 6-8-7

    अयं परिभवो भूयः पुरस्यान्तःपुरस्य च ।
    श्रीमतो राक्षसेन्द्रस्य वानरेन्द्रप्रधर्षणम् ॥ ६-८-७॥
    ayaṃ paribhavo bhūyaḥ purasyāntaḥpurasya ca |
    śrīmato rākṣasendrasya vānarendrapradharṣaṇam || 6-8-7||

    RMY 6-8-8

    अस्मिन्मुहूर्ते हत्वैको निवर्तिष्यामि वानरान् ।
    प्रविष्टान्सागरं भीममम्बरं वा रसातलम् ॥ ६-८-८॥
    asminmuhūrte hatvaiko nivartiṣyāmi vānarān |
    praviṣṭānsāgaraṃ bhīmamambaraṃ vā rasātalam || 6-8-8||

    RMY 6-8-9

    ततोऽब्रवीत्सुसंक्रुद्धो वज्रदंष्ट्रो महाबलः ।
    प्रगृह्य परिघं घोरं मांसशोणितरूपितम् ॥ ६-८-९॥
    tato'bravītsusaṃkruddho vajradaṃṣṭro mahābalaḥ |
    pragṛhya parighaṃ ghoraṃ māṃsaśoṇitarūpitam || 6-8-9||

    RMY 6-8-10

    किं वो हनुमता कार्यं कृपणेन तपस्विना ।
    रामे तिष्ठति दुर्धर्षे सुग्रीवे सहलक्ष्मणे ॥ ६-८-१०॥
    kiṃ vo hanumatā kāryaṃ kṛpaṇena tapasvinā |
    rāme tiṣṭhati durdharṣe sugrīve sahalakṣmaṇe || 6-8-10||

    RMY 6-8-11

    अद्य रामं ससुग्रीवं परिघेण सलक्ष्मणम् ।
    आगमिष्यामि हत्वैको विक्षोभ्य हरिवाहिनीम् ॥ ६-८-११॥
    adya rāmaṃ sasugrīvaṃ parigheṇa salakṣmaṇam |
    āgamiṣyāmi hatvaiko vikṣobhya harivāhinīm || 6-8-11||

    RMY 6-8-12

    कौम्भकर्णिस्ततो वीरो निकुम्भो नाम वीर्यवान् ।
    अब्रवीत्परमकुर्द्धो रावणं लोकरावणम् ॥ ६-८-१२॥
    kaumbhakarṇistato vīro nikumbho nāma vīryavān |
    abravītparamakurddho rāvaṇaṃ lokarāvaṇam || 6-8-12||

    RMY 6-8-13

    सर्वे भवन्तस्तिष्ठन्तु महाराजेन संगताः ।
    अहमेको हनिष्यामि राघवं सहलक्ष्मणम् ॥ ६-८-१३॥
    sarve bhavantastiṣṭhantu mahārājena saṃgatāḥ |
    ahameko haniṣyāmi rāghavaṃ sahalakṣmaṇam || 6-8-13||

    RMY 6-8-14

    ततो वज्रहनुर्नाम राक्षसः पर्वतोपमः ।
    क्रुद्धः परिलिहन्वक्त्रं जिह्वया वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-८-१४॥
    tato vajrahanurnāma rākṣasaḥ parvatopamaḥ |
    kruddhaḥ parilihanvaktraṃ jihvayā vākyamabravīt || 6-8-14||

    RMY 6-8-15

    स्वैरं कुर्वन्तु कार्याणि भवन्तो विगतज्वराः ।
    एकोऽहं भक्षयिष्यामि तान्सर्वान्हरियूथपान् ॥ ६-८-१५॥
    svairaṃ kurvantu kāryāṇi bhavanto vigatajvarāḥ |
    eko'haṃ bhakṣayiṣyāmi tānsarvānhariyūthapān || 6-8-15||

    RMY 6-8-16

    स्वस्थाः क्रीडन्तु निश्चिन्ताः पिबन्तु मधुवारुणीम् ।
    अहमेको हनिष्यामि सुग्रीवं सहलक्ष्मणम् ।
    साङ्गदं च हनूमन्तं रामं च रणकुञ्जरम् ॥ ६-८-१६॥
    svasthāḥ krīḍantu niścintāḥ pibantu madhuvāruṇīm |
    ahameko haniṣyāmi sugrīvaṃ sahalakṣmaṇam |
    sāṅgadaṃ ca hanūmantaṃ rāmaṃ ca raṇakuñjaram || 6-8-16||

    Sarga: 9/116 (22)

    RMY 6-9-1

    ततो निकुम्भो रभसः सूर्यशत्रुर्महाबलः ।
    सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च महापार्श्वो महोदरः ॥ ६-९-१॥
    tato nikumbho rabhasaḥ sūryaśatrurmahābalaḥ |
    suptaghno yajñakopaśca mahāpārśvo mahodaraḥ || 6-9-1||

    RMY 6-9-2

    अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः ।
    इन्द्रजिच्च महातेजा बलवान्रावणात्मजः ॥ ६-९-२॥
    agniketuśca durdharṣo raśmiketuśca rākṣasaḥ |
    indrajicca mahātejā balavānrāvaṇātmajaḥ || 6-9-2||

    RMY 6-9-3

    प्रहस्तोऽथ विरूपाक्षो वज्रदंष्ट्रो महाबलः ।
    धूम्राक्षश्चातिकायश्च दुर्मुखश्चैव राक्षसः ॥ ६-९-३॥
    prahasto'tha virūpākṣo vajradaṃṣṭro mahābalaḥ |
    dhūmrākṣaścātikāyaśca durmukhaścaiva rākṣasaḥ || 6-9-3||

    RMY 6-9-4

    परिघान्पट्टसान्प्रासाञ्शक्तिशूलपरश्वधान् ।
    चापानि च सबाणानि खड्गांश्च विपुलाञ्शितान् ॥ ६-९-४॥
    parighānpaṭṭasānprāsāñśaktiśūlaparaśvadhān |
    cāpāni ca sabāṇāni khaḍgāṃśca vipulāñśitān || 6-9-4||

    RMY 6-9-5

    प्रगृह्य परमक्रुद्धाः समुत्पत्य च राक्षसाः ।
    अब्रुवन्रावणं सर्वे प्रदीप्ता इव तेजसा ॥ ६-९-५॥
    pragṛhya paramakruddhāḥ samutpatya ca rākṣasāḥ |
    abruvanrāvaṇaṃ sarve pradīptā iva tejasā || 6-9-5||

    RMY 6-9-6

    अद्य रामं वधिष्यामः सुग्रीवं च सलक्ष्मणम् ।
    कृपणं च हनूमन्तं लङ्का येन प्रधर्षिता ॥ ६-९-६॥
    adya rāmaṃ vadhiṣyāmaḥ sugrīvaṃ ca salakṣmaṇam |
    kṛpaṇaṃ ca hanūmantaṃ laṅkā yena pradharṣitā || 6-9-6||

    RMY 6-9-7

    तान्गृहीतायुधान्सर्वान्वारयित्वा विभीषणः ।
    अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं पुनः प्रत्युपवेश्य तान् ॥ ६-९-७॥
    tāngṛhītāyudhānsarvānvārayitvā vibhīṣaṇaḥ |
    abravītprāñjalirvākyaṃ punaḥ pratyupaveśya tān || 6-9-7||

    RMY 6-9-8

    अप्युपायैस्त्रिभिस्तात योऽर्थः प्राप्तुं न शक्यते ।
    तस्य विक्रमकालांस्तान्युक्तानाहुर्मनीषिणः ॥ ६-९-८॥
    apyupāyaistribhistāta yo'rthaḥ prāptuṃ na śakyate |
    tasya vikramakālāṃstānyuktānāhurmanīṣiṇaḥ || 6-9-8||

    RMY 6-9-9

    प्रमत्तेष्वभियुक्तेषु दैवेन प्रहतेषु च ।
    विक्रमास्तात सिध्यन्ति परीक्ष्य विधिना कृताः ॥ ६-९-९॥
    pramatteṣvabhiyukteṣu daivena prahateṣu ca |
    vikramāstāta sidhyanti parīkṣya vidhinā kṛtāḥ || 6-9-9||

    RMY 6-9-10

    अप्रमत्तं कथं तं तु विजिगीषुं बले स्थितम् ।
    जितरोषं दुराधर्षं प्रधर्षयितुमिच्छथ ॥ ६-९-१०॥
    apramattaṃ kathaṃ taṃ tu vijigīṣuṃ bale sthitam |
    jitaroṣaṃ durādharṣaṃ pradharṣayitumicchatha || 6-9-10||

    RMY 6-9-11

    समुद्रं लङ्घयित्वा तु घोरं नदनदीपतिम् ।
    कृतं हनुमता कर्म दुष्करं तर्कयेत कः ॥ ६-९-११॥
    samudraṃ laṅghayitvā tu ghoraṃ nadanadīpatim |
    kṛtaṃ hanumatā karma duṣkaraṃ tarkayeta kaḥ || 6-9-11||

    RMY 6-9-12

    बलान्यपरिमेयानि वीर्याणि च निशाचराः ।
    परेषां सहसावज्ञा न कर्तव्या कथंचन ॥ ६-९-१२॥
    balānyaparimeyāni vīryāṇi ca niśācarāḥ |
    pareṣāṃ sahasāvajñā na kartavyā kathaṃcana || 6-9-12||

    RMY 6-9-13

    किं च राक्षसराजस्य रामेणापकृतं पुरा ।
    आजहार जनस्थानाद्यस्य भार्यां यशस्विनः ॥ ६-९-१३॥
    kiṃ ca rākṣasarājasya rāmeṇāpakṛtaṃ purā |
    ājahāra janasthānādyasya bhāryāṃ yaśasvinaḥ || 6-9-13||

    RMY 6-9-14

    खरो यद्यतिवृत्तस्तु रामेण निहतो रणे ।
    अवश्यं प्राणिनां प्राणा रक्षितव्या यथा बलम् ॥ ६-९-१४॥
    kharo yadyativṛttastu rāmeṇa nihato raṇe |
    avaśyaṃ prāṇināṃ prāṇā rakṣitavyā yathā balam || 6-9-14||

    RMY 6-9-15

    एतन्निमित्तं वैदेही भयं नः सुमहद्भवेत् ।
    आहृता सा परित्याज्या कलहार्थे कृते न किम् ॥ ६-९-१५॥
    etannimittaṃ vaidehī bhayaṃ naḥ sumahadbhavet |
    āhṛtā sā parityājyā kalahārthe kṛte na kim || 6-9-15||

    RMY 6-9-16

    न नः क्षमं वीर्यवता तेन धर्मानुवर्तिना ।
    वैरं निरर्थकं कर्तुं दीयतामस्य मैथिली ॥ ६-९-१६॥
    na naḥ kṣamaṃ vīryavatā tena dharmānuvartinā |
    vairaṃ nirarthakaṃ kartuṃ dīyatāmasya maithilī || 6-9-16||

    RMY 6-9-17

    यावन्न सगजां साश्वां बहुरत्नसमाकुलाम् ।
    पुरीं दारयते बाणैर्दीयतामस्य मैथिली ॥ ६-९-१७॥
    yāvanna sagajāṃ sāśvāṃ bahuratnasamākulām |
    purīṃ dārayate bāṇairdīyatāmasya maithilī || 6-9-17||

    RMY 6-9-18

    यावत्सुघोरा महती दुर्धर्षा हरिवाहिनी ।
    नावस्कन्दति नो लङ्कां तावत्सीता प्रदीयताम् ॥ ६-९-१८॥
    yāvatsughorā mahatī durdharṣā harivāhinī |
    nāvaskandati no laṅkāṃ tāvatsītā pradīyatām || 6-9-18||

    RMY 6-9-19

    विनश्येद्धि पुरी लङ्का शूराः सर्वे च राक्षसाः ।
    रामस्य दयिता पत्नी न स्वयं यदि दीयते ॥ ६-९-१९॥
    vinaśyeddhi purī laṅkā śūrāḥ sarve ca rākṣasāḥ |
    rāmasya dayitā patnī na svayaṃ yadi dīyate || 6-9-19||

    RMY 6-9-20

    प्रसादये त्वां बन्धुत्वात्कुरुष्व वचनं मम ।
    हितं पथ्यं त्वहं ब्रूमि दीयतामस्य मैथिली ॥ ६-९-२०॥
    prasādaye tvāṃ bandhutvātkuruṣva vacanaṃ mama |
    hitaṃ pathyaṃ tvahaṃ brūmi dīyatāmasya maithilī || 6-9-20||

    RMY 6-9-21

    पुरा शरत्सूर्यमरीचिसंनिभान्नवाग्रपुङ्खान्सुदृढान्नृपात्मजः ।
    सृजत्यमोघान्विशिखान्वधाय ते प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ॥ ६-९-२१॥
    purā śaratsūryamarīcisaṃnibhānnavāgrapuṅkhānsudṛḍhānnṛpātmajaḥ |
    sṛjatyamoghānviśikhānvadhāya te pradīyatāṃ dāśarathāya maithilī || 6-9-21||

    RMY 6-9-22

    त्यजस्व कोपं सुखधर्मनाशनं भजस्व धर्मं रतिकीर्तिवर्धनम् ।
    प्रसीद जीवेम सपुत्रबान्धवाः प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ॥ ६-९-२२॥
    tyajasva kopaṃ sukhadharmanāśanaṃ bhajasva dharmaṃ ratikīrtivardhanam |
    prasīda jīvema saputrabāndhavāḥ pradīyatāṃ dāśarathāya maithilī || 6-9-22||

    Sarga: 10/116 (21)

    RMY 6-10-1

    सुनिविष्टं हितं वाक्यमुक्तवन्तं विभीषणम् ।
    अब्रवीत्परुषं वाक्यं रावणः कालचोदितः ॥ ६-१०-१॥
    suniviṣṭaṃ hitaṃ vākyamuktavantaṃ vibhīṣaṇam |
    abravītparuṣaṃ vākyaṃ rāvaṇaḥ kālacoditaḥ || 6-10-1||

    RMY 6-10-2

    वसेत्सह सपत्नेन क्रुद्धेनाशीविषेण वा ।
    न तु मित्रप्रवादेन संवसेच्छत्रुसेविना ॥ ६-१०-२॥
    vasetsaha sapatnena kruddhenāśīviṣeṇa vā |
    na tu mitrapravādena saṃvasecchatrusevinā || 6-10-2||

    RMY 6-10-3

    जानामि शीलं ज्ञातीनां सर्वलोकेषु राक्षस ।
    हृष्यन्ति व्यसनेष्वेते ज्ञातीनां ज्ञातयः सदा ॥ ६-१०-३॥
    jānāmi śīlaṃ jñātīnāṃ sarvalokeṣu rākṣasa |
    hṛṣyanti vyasaneṣvete jñātīnāṃ jñātayaḥ sadā || 6-10-3||

    RMY 6-10-4

    प्रधानं साधकं वैद्यं धर्मशीलं च राक्षस ।
    ज्ञातयो ह्यवमन्यन्ते शूरं परिभवन्ति च ॥ ६-१०-४॥
    pradhānaṃ sādhakaṃ vaidyaṃ dharmaśīlaṃ ca rākṣasa |
    jñātayo hyavamanyante śūraṃ paribhavanti ca || 6-10-4||

    RMY 6-10-5

    नित्यमन्योन्यसंहृष्टा व्यसनेष्वाततायिनः ।
    प्रच्छन्नहृदया घोरा ज्ञातयस्तु भयावहाः ॥ ६-१०-५॥
    nityamanyonyasaṃhṛṣṭā vyasaneṣvātatāyinaḥ |
    pracchannahṛdayā ghorā jñātayastu bhayāvahāḥ || 6-10-5||

    RMY 6-10-6

    श्रूयन्ते हस्तिभिर्गीताः श्लोकाः पद्मवने क्वचित् ।
    पाशहस्तान्नरान्दृष्ट्वा शृणु तान्गदतो मम ॥ ६-१०-६॥
    śrūyante hastibhirgītāḥ ślokāḥ padmavane kvacit |
    pāśahastānnarāndṛṣṭvā śṛṇu tāngadato mama || 6-10-6||

    RMY 6-10-7

    नाग्निर्नान्यानि शस्त्राणि न नः पाशा भयावहाः ।
    घोराः स्वार्थप्रयुक्तास्तु ज्ञातयो नो भयावहाः ॥ ६-१०-७॥
    nāgnirnānyāni śastrāṇi na naḥ pāśā bhayāvahāḥ |
    ghorāḥ svārthaprayuktāstu jñātayo no bhayāvahāḥ || 6-10-7||

    RMY 6-10-8

    उपायमेते वक्ष्यन्ति ग्रहणे नात्र संशयः ।
    कृत्स्नाद्भयाज्ज्ञातिभयं सुकष्टं विदितं च नः ॥ ६-१०-८॥
    upāyamete vakṣyanti grahaṇe nātra saṃśayaḥ |
    kṛtsnādbhayājjñātibhayaṃ sukaṣṭaṃ viditaṃ ca naḥ || 6-10-8||

    RMY 6-10-9

    विद्यते गोषु संपन्नं विद्यते ब्राह्मणे दमः ।
    विद्यते स्त्रीषु चापल्यं विद्यते ज्ञातितो भयम् ॥ ६-१०-९॥
    vidyate goṣu saṃpannaṃ vidyate brāhmaṇe damaḥ |
    vidyate strīṣu cāpalyaṃ vidyate jñātito bhayam || 6-10-9||

    RMY 6-10-10

    ततो नेष्टमिदं सौम्य यदहं लोकसत्कृतः ।
    ऐश्वर्यमभिजातश्च रिपूणां मूर्ध्नि च स्थितः ॥ ६-१०-१०॥
    tato neṣṭamidaṃ saumya yadahaṃ lokasatkṛtaḥ |
    aiśvaryamabhijātaśca ripūṇāṃ mūrdhni ca sthitaḥ || 6-10-10||

    RMY 6-10-11

    अन्यस्त्वेवंविधं ब्रूयाद्वाक्यमेतन्निशाचर ।
    अस्मिन्मुहूर्ते न भवेत्त्वां तु धिक्कुलपांसनम् ॥ ६-१०-११॥
    anyastvevaṃvidhaṃ brūyādvākyametanniśācara |
    asminmuhūrte na bhavettvāṃ tu dhikkulapāṃsanam || 6-10-11||

    RMY 6-10-12

    इत्युक्तः परुषं वाक्यं न्यायवादी विभीषणः ।
    उत्पपात गदापाणिश्चतुर्भिः सह राक्षसैः ॥ ६-१०-१२॥
    ityuktaḥ paruṣaṃ vākyaṃ nyāyavādī vibhīṣaṇaḥ |
    utpapāta gadāpāṇiścaturbhiḥ saha rākṣasaiḥ || 6-10-12||

    RMY 6-10-13

    अब्रवीच्च तदा वाक्यं जातक्रोधो विभीषणः ।
    अन्तरिक्षगतः श्रीमान्भ्रातरं राक्षसाधिपम् ॥ ६-१०-१३॥
    abravīcca tadā vākyaṃ jātakrodho vibhīṣaṇaḥ |
    antarikṣagataḥ śrīmānbhrātaraṃ rākṣasādhipam || 6-10-13||

    RMY 6-10-14

    स त्वं भ्रातासि मे राजन्ब्रूहि मां यद्यदिच्छसि ।
    इदं तु परुषं वाक्यं न क्षमाम्यनृतं तव ॥ ६-१०-१४॥
    sa tvaṃ bhrātāsi me rājanbrūhi māṃ yadyadicchasi |
    idaṃ tu paruṣaṃ vākyaṃ na kṣamāmyanṛtaṃ tava || 6-10-14||

    RMY 6-10-15

    सुनीतं हितकामेन वाक्यमुक्तं दशानन ।
    न गृह्णन्त्यकृतात्मानः कालस्य वशमागताः ॥ ६-१०-१५॥
    sunītaṃ hitakāmena vākyamuktaṃ daśānana |
    na gṛhṇantyakṛtātmānaḥ kālasya vaśamāgatāḥ || 6-10-15||

    RMY 6-10-16

    सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः ।
    अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ ६-१०-१६॥
    sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ |
    apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ || 6-10-16||

    RMY 6-10-17

    बद्धं कालस्य पाशेन सर्वभूतापहारिणा ।
    न नश्यन्तमुपेक्षेयं प्रदीप्तं शरणं यथा ॥ ६-१०-१७॥
    baddhaṃ kālasya pāśena sarvabhūtāpahāriṇā |
    na naśyantamupekṣeyaṃ pradīptaṃ śaraṇaṃ yathā || 6-10-17||

    RMY 6-10-18

    दीप्तपावकसंकाशैः शितैः काञ्चनभूषणैः ।
    न त्वामिच्छाम्यहं द्रष्टुं रामेण निहतं शरैः ॥ ६-१०-१८॥
    dīptapāvakasaṃkāśaiḥ śitaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
    na tvāmicchāmyahaṃ draṣṭuṃ rāmeṇa nihataṃ śaraiḥ || 6-10-18||

    RMY 6-10-19

    शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे ।
    कालाभिपन्ना सीदन्ति यथा वालुकसेतवः ॥ ६-१०-१९॥
    śūrāśca balavantaśca kṛtāstrāśca raṇājire |
    kālābhipannā sīdanti yathā vālukasetavaḥ || 6-10-19||

    RMY 6-10-20

    आत्मानं सर्वथा रक्ष पुरीं चेमां सराक्षसाम् ।
    स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सुखी भव मया विना ॥ ६-१०-२०॥
    ātmānaṃ sarvathā rakṣa purīṃ cemāṃ sarākṣasām |
    svasti te'stu gamiṣyāmi sukhī bhava mayā vinā || 6-10-20||

    RMY 6-10-21

    निवार्यमाणस्य मया हितैषिणा न रोचते ते वचनं निशाचर ।
    परीतकाला हि गतायुषो नरा हितं न गृह्णन्ति सुहृद्भिरीरितम् ॥ ६-१०-२१॥
    nivāryamāṇasya mayā hitaiṣiṇā na rocate te vacanaṃ niśācara |
    parītakālā hi gatāyuṣo narā hitaṃ na gṛhṇanti suhṛdbhirīritam || 6-10-21||

    Sarga: 11/116 (59)

    RMY 6-11-1

    इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणं रावणानुजः ।
    आजगाम मुहूर्तेन यत्र रामः सलक्ष्मणः ॥ ६-११-१॥
    ityuktvā paruṣaṃ vākyaṃ rāvaṇaṃ rāvaṇānujaḥ |
    ājagāma muhūrtena yatra rāmaḥ salakṣmaṇaḥ || 6-11-1||

    RMY 6-11-2

    तं मेरुशिखराकारं दीप्तामिव शतह्रदाम् ।
    गगनस्थं महीस्थास्ते ददृशुर्वानराधिपाः ॥ ६-११-२॥
    taṃ meruśikharākāraṃ dīptāmiva śatahradām |
    gaganasthaṃ mahīsthāste dadṛśurvānarādhipāḥ || 6-11-2||

    RMY 6-11-3

    तमात्मपञ्चमं दृष्ट्वा सुग्रीवो वानराधिपः ।
    वानरैः सह दुर्धर्षश्चिन्तयामास बुद्धिमान् ॥ ६-११-३॥
    tamātmapañcamaṃ dṛṣṭvā sugrīvo vānarādhipaḥ |
    vānaraiḥ saha durdharṣaścintayāmāsa buddhimān || 6-11-3||

    RMY 6-11-4

    चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु वानरांस्तानुवाच ह ।
    हनूमत्प्रमुखान्सर्वानिदं वचनमुत्तमम् ॥ ६-११-४॥
    cintayitvā muhūrtaṃ tu vānarāṃstānuvāca ha |
    hanūmatpramukhānsarvānidaṃ vacanamuttamam || 6-11-4||

    RMY 6-11-5

    एष सर्वायुधोपेतश्चतुर्भिः सह राक्षसैः ।
    राक्षसोऽभ्येति पश्यध्वमस्मान्हन्तुं न संशयः ॥ ६-११-५॥
    eṣa sarvāyudhopetaścaturbhiḥ saha rākṣasaiḥ |
    rākṣaso'bhyeti paśyadhvamasmānhantuṃ na saṃśayaḥ || 6-11-5||

    RMY 6-11-6

    सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते वानरोत्तमाः ।
    सालानुद्यम्य शैलांश्च इदं वचनमब्रुवन् ॥ ६-११-६॥
    sugrīvasya vacaḥ śrutvā sarve te vānarottamāḥ |
    sālānudyamya śailāṃśca idaṃ vacanamabruvan || 6-11-6||

    RMY 6-11-7

    शीघ्रं व्यादिश नो राजन्वधायैषां दुरात्मनाम् ।
    निपतन्तु हताश्चैते धरण्यामल्पजीविताः ॥ ६-११-७॥
    śīghraṃ vyādiśa no rājanvadhāyaiṣāṃ durātmanām |
    nipatantu hatāścaite dharaṇyāmalpajīvitāḥ || 6-11-7||

    RMY 6-11-8

    तेषां संभाषमाणानामन्योन्यं स विभीषणः ।
    उत्तरं तीरमासाद्य खस्थ एव व्यतिष्ठत ॥ ६-११-८॥
    teṣāṃ saṃbhāṣamāṇānāmanyonyaṃ sa vibhīṣaṇaḥ |
    uttaraṃ tīramāsādya khastha eva vyatiṣṭhata || 6-11-8||

    RMY 6-11-9

    उवाच च महाप्राज्ञः स्वरेण महता महान् ।
    सुग्रीवं तांश्च संप्रेक्ष्य खस्थ एव विभीषणः ॥ ६-११-९॥
    uvāca ca mahāprājñaḥ svareṇa mahatā mahān |
    sugrīvaṃ tāṃśca saṃprekṣya khastha eva vibhīṣaṇaḥ || 6-11-9||

    RMY 6-11-10

    रावणो नाम दुर्वृत्तो राक्षसो राक्षसेश्वरः ।
    तस्याहमनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः ॥ ६-११-१०॥
    rāvaṇo nāma durvṛtto rākṣaso rākṣaseśvaraḥ |
    tasyāhamanujo bhrātā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ || 6-11-10||

    RMY 6-11-11

    तेन सीता जनस्थानाद्धृता हत्वा जटायुषम् ।
    रुद्ध्वा च विवशा दीना राक्षसीभिः सुरक्षिता ॥ ६-११-११॥
    tena sītā janasthānāddhṛtā hatvā jaṭāyuṣam |
    ruddhvā ca vivaśā dīnā rākṣasībhiḥ surakṣitā || 6-11-11||

    RMY 6-11-12

    तमहं हेतुभिर्वाक्यैर्विविधैश्च न्यदर्शयम् ।
    साधु निर्यात्यतां सीता रामायेति पुनः पुनः ॥ ६-११-१२॥
    tamahaṃ hetubhirvākyairvividhaiśca nyadarśayam |
    sādhu niryātyatāṃ sītā rāmāyeti punaḥ punaḥ || 6-11-12||

    RMY 6-11-13

    स च न प्रतिजग्राह रावणः कालचोदितः ।
    उच्यमानो हितं वाक्यं विपरीत इवौषधम् ॥ ६-११-१३॥
    sa ca na pratijagrāha rāvaṇaḥ kālacoditaḥ |
    ucyamāno hitaṃ vākyaṃ viparīta ivauṣadham || 6-11-13||

    RMY 6-11-14

    सोऽहं परुषितस्तेन दासवच्चावमानितः ।
    त्यक्त्वा पुत्रांश्च दारांश्च राघवं शरणं गतः ॥ ६-११-१४॥
    so'haṃ paruṣitastena dāsavaccāvamānitaḥ |
    tyaktvā putrāṃśca dārāṃśca rāghavaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 6-11-14||

    RMY 6-11-15

    सर्वलोकशरण्याय राघवाय महात्मने ।
    निवेदयत मां क्षिप्रं विभीषणमुपस्थितम् ॥ ६-११-१५॥
    sarvalokaśaraṇyāya rāghavāya mahātmane |
    nivedayata māṃ kṣipraṃ vibhīṣaṇamupasthitam || 6-11-15||

    RMY 6-11-16

    एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवो लघुविक्रमः ।
    लक्ष्मणस्याग्रतो रामं संरब्धमिदमब्रवीत् ॥ ६-११-१६॥
    etattu vacanaṃ śrutvā sugrīvo laghuvikramaḥ |
    lakṣmaṇasyāgrato rāmaṃ saṃrabdhamidamabravīt || 6-11-16||

    RMY 6-11-17

    रावणस्यानुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः ।
    चतुर्भिः सह रक्षोभिर्भवन्तं शरणं गतः ॥ ६-११-१७॥
    rāvaṇasyānujo bhrātā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ |
    caturbhiḥ saha rakṣobhirbhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 6-11-17||

    RMY 6-11-18

    रावणेन प्रणिहितं तमवेहि विभीषणम् ।
    तस्याहं निग्रहं मन्ये क्षमं क्षमवतां वर ॥ ६-११-१८॥
    rāvaṇena praṇihitaṃ tamavehi vibhīṣaṇam |
    tasyāhaṃ nigrahaṃ manye kṣamaṃ kṣamavatāṃ vara || 6-11-18||

    RMY 6-11-19

    राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या संदिष्टोऽयमुपस्थितः ।
    प्रहर्तुं मायया छन्नो विश्वस्ते त्वयि राघव ॥ ६-११-१९॥
    rākṣaso jihmayā buddhyā saṃdiṣṭo'yamupasthitaḥ |
    prahartuṃ māyayā channo viśvaste tvayi rāghava || 6-11-19||

    RMY 6-11-20

    बध्यतामेष तीव्रेण दण्डेन सचिवैः सह ।
    रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः ॥ ६-११-२०॥
    badhyatāmeṣa tīvreṇa daṇḍena sacivaiḥ saha |
    rāvaṇasya nṛśaṃsasya bhrātā hyeṣa vibhīṣaṇaḥ || 6-11-20||

    RMY 6-11-21

    एवमुक्त्वा तु तं रामं संरब्धो वाहिनीपतिः ।
    वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं ततो मौनमुपागमत् ॥ ६-११-२१॥
    evamuktvā tu taṃ rāmaṃ saṃrabdho vāhinīpatiḥ |
    vākyajño vākyakuśalaṃ tato maunamupāgamat || 6-11-21||

    RMY 6-11-22

    सुग्रीवस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा रामो महाबलः ।
    समीपस्थानुवाचेदं हनूमत्प्रमुखान्हरीन् ॥ ६-११-२२॥
    sugrīvasya tu tadvākyaṃ śrutvā rāmo mahābalaḥ |
    samīpasthānuvācedaṃ hanūmatpramukhānharīn || 6-11-22||

    RMY 6-11-23

    यदुक्तं कपिराजेन रावणावरजं प्रति ।
    वाक्यं हेतुमदत्यर्थं भवद्भिरपि तच्छ्रुतम् ॥ ६-११-२३॥
    yaduktaṃ kapirājena rāvaṇāvarajaṃ prati |
    vākyaṃ hetumadatyarthaṃ bhavadbhirapi tacchrutam || 6-11-23||

    RMY 6-11-24

    सुहृदा ह्यर्थकृच्छेषु युक्तं बुद्धिमता सता ।
    समर्थेनापि संदेष्टुं शाश्वतीं भूतिमिच्छता ॥ ६-११-२४॥
    suhṛdā hyarthakṛccheṣu yuktaṃ buddhimatā satā |
    samarthenāpi saṃdeṣṭuṃ śāśvatīṃ bhūtimicchatā || 6-11-24||

    RMY 6-11-25

    इत्येवं परिपृष्टास्ते स्वं स्वं मतमतन्द्रिताः ।
    सोपचारं तदा राममूचुर्हितचिकीर्षवः ॥ ६-११-२५॥
    ityevaṃ paripṛṣṭāste svaṃ svaṃ matamatandritāḥ |
    sopacāraṃ tadā rāmamūcurhitacikīrṣavaḥ || 6-11-25||

    RMY 6-11-26

    अज्ञातं नास्ति ते किंचित्त्रिषु लोकेषु राघव ।
    आत्मानं पूजयन्राम पृच्छस्यस्मान्सुहृत्तया ॥ ६-११-२६॥
    ajñātaṃ nāsti te kiṃcittriṣu lokeṣu rāghava |
    ātmānaṃ pūjayanrāma pṛcchasyasmānsuhṛttayā || 6-11-26||

    RMY 6-11-27

    त्वं हि सत्यव्रतः शूरो धार्मिको दृढविक्रमः ।
    परीक्ष्य कारा स्मृतिमान्निसृष्टात्मा सुहृत्सु च ॥ ६-११-२७॥
    tvaṃ hi satyavrataḥ śūro dhārmiko dṛḍhavikramaḥ |
    parīkṣya kārā smṛtimānnisṛṣṭātmā suhṛtsu ca || 6-11-27||

    RMY 6-11-28

    तस्मादेकैकशस्तावद्ब्रुवन्तु सचिवास्तव ।
    हेतुतो मतिसंपन्नाः समर्थाश्च पुनः पुनः ॥ ६-११-२८॥
    tasmādekaikaśastāvadbruvantu sacivāstava |
    hetuto matisaṃpannāḥ samarthāśca punaḥ punaḥ || 6-11-28||

    RMY 6-11-29

    इत्युक्ते राघवायाथ मतिमानङ्गदोऽग्रतः ।
    विभीषणपरीक्षार्थमुवाच वचनं हरिः ॥ ६-११-२९॥
    ityukte rāghavāyātha matimānaṅgado'grataḥ |
    vibhīṣaṇaparīkṣārthamuvāca vacanaṃ hariḥ || 6-11-29||

    RMY 6-11-30

    शत्रोः सकाशात्संप्राप्तः सर्वथा शङ्क्य एव हि ।
    विश्वासयोग्यः सहसा न कर्तव्यो विभीषणः ॥ ६-११-३०॥
    śatroḥ sakāśātsaṃprāptaḥ sarvathā śaṅkya eva hi |
    viśvāsayogyaḥ sahasā na kartavyo vibhīṣaṇaḥ || 6-11-30||

    RMY 6-11-31

    छादयित्वात्मभावं हि चरन्ति शठबुद्धयः ।
    प्रहरन्ति च रन्ध्रेषु सोऽनर्थः सुमहान्भवेत् ॥ ६-११-३१॥
    chādayitvātmabhāvaṃ hi caranti śaṭhabuddhayaḥ |
    praharanti ca randhreṣu so'narthaḥ sumahānbhavet || 6-11-31||

    RMY 6-11-32

    अर्थानर्थौ विनिश्चित्य व्यवसायं भजेत ह ।
    गुणतः संग्रहं कुर्याद्दोषतस्तु विसर्जयेत् ॥ ६-११-३२॥
    arthānarthau viniścitya vyavasāyaṃ bhajeta ha |
    guṇataḥ saṃgrahaṃ kuryāddoṣatastu visarjayet || 6-11-32||

    RMY 6-11-33

    यदि दोषो महांस्तस्मिंस्त्यज्यतामविशङ्कितम् ।
    गुणान्वापि बहूञ्ज्ञात्वा संग्रहः क्रियतां नृप ॥ ६-११-३३॥
    yadi doṣo mahāṃstasmiṃstyajyatāmaviśaṅkitam |
    guṇānvāpi bahūñjñātvā saṃgrahaḥ kriyatāṃ nṛpa || 6-11-33||

    RMY 6-11-34

    शरभस्त्वथ निश्चित्य सार्थं वचनमब्रवीत् ।
    क्षिप्रमस्मिन्नरव्याघ्र चारः प्रतिविधीयताम् ॥ ६-११-३४॥
    śarabhastvatha niścitya sārthaṃ vacanamabravīt |
    kṣipramasminnaravyāghra cāraḥ pratividhīyatām || 6-11-34||

    RMY 6-11-35

    प्रणिधाय हि चारेण यथावत्सूक्ष्मबुद्धिना ।
    परीक्ष्य च ततः कार्यो यथान्यायं परिग्रहः ॥ ६-११-३५॥
    praṇidhāya hi cāreṇa yathāvatsūkṣmabuddhinā |
    parīkṣya ca tataḥ kāryo yathānyāyaṃ parigrahaḥ || 6-11-35||

    RMY 6-11-36

    जाम्बवांस्त्वथ संप्रेक्ष्य शास्त्रबुद्ध्या विचक्षणः ।
    वाक्यं विज्ञापयामास गुणवद्दोषवर्जितम् ॥ ६-११-३६॥
    jāmbavāṃstvatha saṃprekṣya śāstrabuddhyā vicakṣaṇaḥ |
    vākyaṃ vijñāpayāmāsa guṇavaddoṣavarjitam || 6-11-36||

    RMY 6-11-37

    बद्धवैराच्च पापाच्च राक्षसेन्द्राद्विभीषणः ।
    अदेश काले संप्राप्तः सर्वथा शङ्क्यतामयम् ॥ ६-११-३७॥
    baddhavairācca pāpācca rākṣasendrādvibhīṣaṇaḥ |
    adeśa kāle saṃprāptaḥ sarvathā śaṅkyatāmayam || 6-11-37||

    RMY 6-11-38

    ततो मैन्दस्तु संप्रेक्ष्य नयापनयकोविदः ।
    वाक्यं वचनसंपन्नो बभाषे हेतुमत्तरम् ॥ ६-११-३८॥
    tato maindastu saṃprekṣya nayāpanayakovidaḥ |
    vākyaṃ vacanasaṃpanno babhāṣe hetumattaram || 6-11-38||

    RMY 6-11-39

    वचनं नाम तस्यैष रावणस्य विभीषणः ।
    पृच्छ्यतां मधुरेणायं शनैर्नरवरेश्वर ॥ ६-११-३९॥
    vacanaṃ nāma tasyaiṣa rāvaṇasya vibhīṣaṇaḥ |
    pṛcchyatāṃ madhureṇāyaṃ śanairnaravareśvara || 6-11-39||

    RMY 6-11-40

    भावमस्य तु विज्ञाय ततस्तत्त्वं करिष्यसि ।
    यदि दृष्टो न दुष्टो वा बुद्धिपूर्वं नरर्षभ ॥ ६-११-४०॥
    bhāvamasya tu vijñāya tatastattvaṃ kariṣyasi |
    yadi dṛṣṭo na duṣṭo vā buddhipūrvaṃ nararṣabha || 6-11-40||

    RMY 6-11-41

    अथ संस्कारसंपन्नो हनूमान्सचिवोत्तमः ।
    उवाच वचनं श्लक्ष्णमर्थवन्मधुरं लघु ॥ ६-११-४१॥
    atha saṃskārasaṃpanno hanūmānsacivottamaḥ |
    uvāca vacanaṃ ślakṣṇamarthavanmadhuraṃ laghu || 6-11-41||

    RMY 6-11-42

    न भवन्तं मतिश्रेष्ठं समर्थं वदतां वरम् ।
    अतिशाययितुं शक्तो बृहस्पतिरपि ब्रुवन् ॥ ६-११-४२॥
    na bhavantaṃ matiśreṣṭhaṃ samarthaṃ vadatāṃ varam |
    atiśāyayituṃ śakto bṛhaspatirapi bruvan || 6-11-42||

    RMY 6-11-43

    न वादान्नापि संघर्षान्नाधिक्यान्न च कामतः ।
    वक्ष्यामि वचनं राजन्यथार्थं रामगौरवात् ॥ ६-११-४३॥
    na vādānnāpi saṃgharṣānnādhikyānna ca kāmataḥ |
    vakṣyāmi vacanaṃ rājanyathārthaṃ rāmagauravāt || 6-11-43||

    RMY 6-11-44

    अर्थानर्थनिमित्तं हि यदुक्तं सचिवैस्तव ।
    तत्र दोषं प्रपश्यामि क्रिया न ह्युपपद्यते ॥ ६-११-४४॥
    arthānarthanimittaṃ hi yaduktaṃ sacivaistava |
    tatra doṣaṃ prapaśyāmi kriyā na hyupapadyate || 6-11-44||

    RMY 6-11-45

    ऋते नियोगात्सामर्थ्यमवबोद्धुं न शक्यते ।
    सहसा विनियोगो हि दोषवान्प्रतिभाति मे ॥ ६-११-४५॥
    ṛte niyogātsāmarthyamavaboddhuṃ na śakyate |
    sahasā viniyogo hi doṣavānpratibhāti me || 6-11-45||

    RMY 6-11-46

    चारप्रणिहितं युक्तं यदुक्तं सचिवैस्तव ।
    अर्थस्यासंभवात्तत्र कारणं नोपपद्यते ॥ ६-११-४६॥
    cārapraṇihitaṃ yuktaṃ yaduktaṃ sacivaistava |
    arthasyāsaṃbhavāttatra kāraṇaṃ nopapadyate || 6-11-46||

    RMY 6-11-47

    अदेश काले संप्राप्त इत्ययं यद्विभीषणः ।
    विवक्षा चात्र मेऽस्तीयं तां निबोध यथा मति ॥ ६-११-४७॥
    adeśa kāle saṃprāpta ityayaṃ yadvibhīṣaṇaḥ |
    vivakṣā cātra me'stīyaṃ tāṃ nibodha yathā mati || 6-11-47||

    RMY 6-11-48

    स एष देशः कालश्च भवतीह यथा तथा ।
    पुरुषात्पुरुषं प्राप्य तथा दोषगुणावपि ॥ ६-११-४८॥
    sa eṣa deśaḥ kālaśca bhavatīha yathā tathā |
    puruṣātpuruṣaṃ prāpya tathā doṣaguṇāvapi || 6-11-48||

    RMY 6-11-49

    दौरात्म्यं रावणे दृष्ट्वा विक्रमं च तथा त्वयि ।
    युक्तमागमनं तस्य सदृशं तस्य बुद्धितः ॥ ६-११-४९॥
    daurātmyaṃ rāvaṇe dṛṣṭvā vikramaṃ ca tathā tvayi |
    yuktamāgamanaṃ tasya sadṛśaṃ tasya buddhitaḥ || 6-11-49||

    RMY 6-11-50

    अज्ञातरूपैः पुरुषैः स राजन्पृच्छ्यतामिति ।
    यदुक्तमत्र मे प्रेक्षा काचिदस्ति समीक्षिता ॥ ६-११-५०॥
    ajñātarūpaiḥ puruṣaiḥ sa rājanpṛcchyatāmiti |
    yaduktamatra me prekṣā kācidasti samīkṣitā || 6-11-50||

    RMY 6-11-51

    पृच्छ्यमानो विशङ्केत सहसा बुद्धिमान्वचः ।
    तत्र मित्रं प्रदुष्येत मिथ्यपृष्टं सुखागतम् ॥ ६-११-५१॥
    pṛcchyamāno viśaṅketa sahasā buddhimānvacaḥ |
    tatra mitraṃ praduṣyeta mithyapṛṣṭaṃ sukhāgatam || 6-11-51||

    RMY 6-11-52

    अशक्यः सहसा राजन्भावो वेत्तुं परस्य वै ।
    अन्तः स्वभावैर्गीतैस्तैर्नैपुण्यं पश्यता भृशम् ॥ ६-११-५२॥
    aśakyaḥ sahasā rājanbhāvo vettuṃ parasya vai |
    antaḥ svabhāvairgītaistairnaipuṇyaṃ paśyatā bhṛśam || 6-11-52||

    RMY 6-11-53

    न त्वस्य ब्रुवतो जातु लक्ष्यते दुष्टभावता ।
    प्रसन्नं वदनं चापि तस्मान्मे नास्ति संशयः ॥ ६-११-५३॥
    na tvasya bruvato jātu lakṣyate duṣṭabhāvatā |
    prasannaṃ vadanaṃ cāpi tasmānme nāsti saṃśayaḥ || 6-11-53||

    RMY 6-11-54

    अशङ्कितमतिः स्वस्थो न शठः परिसर्पति ।
    न चास्य दुष्टा वाक्चापि तस्मान्नास्तीह संशयः ॥ ६-११-५४॥
    aśaṅkitamatiḥ svastho na śaṭhaḥ parisarpati |
    na cāsya duṣṭā vākcāpi tasmānnāstīha saṃśayaḥ || 6-11-54||

    RMY 6-11-55

    आकारश्छाद्यमानोऽपि न शक्यो विनिगूहितुम् ।
    बलाद्धि विवृणोत्येव भावमन्तर्गतं नृणाम् ॥ ६-११-५५॥
    ākāraśchādyamāno'pi na śakyo vinigūhitum |
    balāddhi vivṛṇotyeva bhāvamantargataṃ nṛṇām || 6-11-55||

    RMY 6-11-56

    देशकालोपपन्नं च कार्यं कार्यविदां वर ।
    सफलं कुरुते क्षिप्रं प्रयोगेणाभिसंहितम् ॥ ६-११-५६॥
    deśakālopapannaṃ ca kāryaṃ kāryavidāṃ vara |
    saphalaṃ kurute kṣipraṃ prayogeṇābhisaṃhitam || 6-11-56||

    RMY 6-11-57

    उद्योगं तव संप्रेक्ष्य मिथ्यावृत्तं च रावणम् ।
    वालिनश्च वधं श्रुत्वा सुग्रीवं चाभिषेचितम् ॥ ६-११-५७॥
    udyogaṃ tava saṃprekṣya mithyāvṛttaṃ ca rāvaṇam |
    vālinaśca vadhaṃ śrutvā sugrīvaṃ cābhiṣecitam || 6-11-57||

    RMY 6-11-58

    राज्यं प्रार्थयमानश्च बुद्धिपूर्वमिहागतः ।
    एतावत्तु पुरस्कृत्य युज्यते त्वस्य संग्रहः ॥ ६-११-५८॥
    rājyaṃ prārthayamānaśca buddhipūrvamihāgataḥ |
    etāvattu puraskṛtya yujyate tvasya saṃgrahaḥ || 6-11-58||

    RMY 6-11-59

    यथाशक्ति मयोक्तं तु राक्षसस्यार्जवं प्रति ।
    त्वं प्रमाणं तु शेषस्य श्रुत्वा बुद्धिमतां वर ॥ ६-११-५९॥
    yathāśakti mayoktaṃ tu rākṣasasyārjavaṃ prati |
    tvaṃ pramāṇaṃ tu śeṣasya śrutvā buddhimatāṃ vara || 6-11-59||

    Sarga: 12/116 (22)

    RMY 6-12-1

    अथ रामः प्रसन्नात्मा श्रुत्वा वायुसुतस्य ह ।
    प्रत्यभाषत दुर्धर्षः श्रुतवानात्मनि स्थितम् ॥ ६-१२-१॥
    atha rāmaḥ prasannātmā śrutvā vāyusutasya ha |
    pratyabhāṣata durdharṣaḥ śrutavānātmani sthitam || 6-12-1||

    RMY 6-12-2

    ममापि तु विवक्षास्ति काचित्प्रति विभीषणम् ।
    श्रुतमिच्छामि तत्सर्वं भवद्भिः श्रेयसि स्थितैः ॥ ६-१२-२॥
    mamāpi tu vivakṣāsti kācitprati vibhīṣaṇam |
    śrutamicchāmi tatsarvaṃ bhavadbhiḥ śreyasi sthitaiḥ || 6-12-2||

    RMY 6-12-3

    मित्रभावेन संप्राप्तं न त्यजेयं कथंचन ।
    दोषो यद्यपि तस्य स्यात्सतामेतदगर्हितम् ॥ ६-१२-३॥
    mitrabhāvena saṃprāptaṃ na tyajeyaṃ kathaṃcana |
    doṣo yadyapi tasya syātsatāmetadagarhitam || 6-12-3||

    RMY 6-12-4

    रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः प्लवगेश्वरः ।
    प्रत्यभाषत काकुत्स्थं सौहार्देनाभिचोदितः ॥ ६-१२-४॥
    rāmasya vacanaṃ śrutvā sugrīvaḥ plavageśvaraḥ |
    pratyabhāṣata kākutsthaṃ sauhārdenābhicoditaḥ || 6-12-4||

    RMY 6-12-5

    किमत्र चित्रं धर्मज्ञ लोकनाथशिखामणे ।
    यत्त्वमार्यं प्रभाषेथाः सत्त्ववान्सपथे स्थितः ॥ ६-१२-५॥
    kimatra citraṃ dharmajña lokanāthaśikhāmaṇe |
    yattvamāryaṃ prabhāṣethāḥ sattvavānsapathe sthitaḥ || 6-12-5||

    RMY 6-12-6

    मम चाप्यन्तरात्मायं शुद्धिं वेत्ति विभीषणम् ।
    अनुमनाच्च भावाच्च सर्वतः सुपरीक्षितः ॥ ६-१२-६॥
    mama cāpyantarātmāyaṃ śuddhiṃ vetti vibhīṣaṇam |
    anumanācca bhāvācca sarvataḥ suparīkṣitaḥ || 6-12-6||

    RMY 6-12-7

    तस्मात्क्षिप्रं सहास्माभिस्तुल्यो भवतु राघव ।
    विभीषणो महाप्राज्ञः सखित्वं चाभ्युपैतु नः ॥ ६-१२-७॥
    tasmātkṣipraṃ sahāsmābhistulyo bhavatu rāghava |
    vibhīṣaṇo mahāprājñaḥ sakhitvaṃ cābhyupaitu naḥ || 6-12-7||

    RMY 6-12-8

    स सुग्रीवस्य तद्वाक्यं रामः श्रुत्वा विमृश्य च ।
    ततः शुभतरं वाक्यमुवाच हरिपुंगवम् ॥ ६-१२-८॥
    sa sugrīvasya tadvākyaṃ rāmaḥ śrutvā vimṛśya ca |
    tataḥ śubhataraṃ vākyamuvāca haripuṃgavam || 6-12-8||

    RMY 6-12-9

    सुदुष्टो वाप्यदुष्टो वा किमेष रजनीचरः ।
    सूक्ष्ममप्यहितं कर्तुं ममाशक्तः कथंचन ॥ ६-१२-९॥
    suduṣṭo vāpyaduṣṭo vā kimeṣa rajanīcaraḥ |
    sūkṣmamapyahitaṃ kartuṃ mamāśaktaḥ kathaṃcana || 6-12-9||

    RMY 6-12-10

    पिशाचान्दानवान्यक्षान्पृथिव्यां चैव राक्षसान् ।
    अङ्गुल्यग्रेण तान्हन्यामिच्छन्हरिगणेश्वर ॥ ६-१२-१०॥
    piśācāndānavānyakṣānpṛthivyāṃ caiva rākṣasān |
    aṅgulyagreṇa tānhanyāmicchanharigaṇeśvara || 6-12-10||

    RMY 6-12-11

    श्रूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणमागतः ।
    अर्चितश्च यथान्यायं स्वैश्च मांसैर्निमन्त्रितः ॥ ६-१२-११॥
    śrūyate hi kapotena śatruḥ śaraṇamāgataḥ |
    arcitaśca yathānyāyaṃ svaiśca māṃsairnimantritaḥ || 6-12-11||

    RMY 6-12-12

    स हि तं प्रतिजग्राह भार्या हर्तारमागतम् ।
    कपोतो वानरश्रेष्ठ किं पुनर्मद्विधो जनः ॥ ६-१२-१२॥
    sa hi taṃ pratijagrāha bhāryā hartāramāgatam |
    kapoto vānaraśreṣṭha kiṃ punarmadvidho janaḥ || 6-12-12||

    RMY 6-12-13

    ऋषेः कण्वस्य पुत्रेण कण्डुना परमर्षिणा ।
    शृणु गाथां पुरा गीतां धर्मिष्ठां सत्यवादिना ॥ ६-१२-१३॥
    ṛṣeḥ kaṇvasya putreṇa kaṇḍunā paramarṣiṇā |
    śṛṇu gāthāṃ purā gītāṃ dharmiṣṭhāṃ satyavādinā || 6-12-13||

    RMY 6-12-14

    बद्धाञ्जलिपुटं दीनं याचन्तं शरणागतम् ।
    न हन्यादानृशंस्यार्थमपि शत्रुं परं पत ॥ ६-१२-१४॥
    baddhāñjalipuṭaṃ dīnaṃ yācantaṃ śaraṇāgatam |
    na hanyādānṛśaṃsyārthamapi śatruṃ paraṃ pata || 6-12-14||

    RMY 6-12-15

    आर्तो वा यदि वा दृप्तः परेषां शरणं गतः ।
    अरिः प्राणान्परित्यज्य रक्षितव्यः कृतात्मना ॥ ६-१२-१५॥
    ārto vā yadi vā dṛptaḥ pareṣāṃ śaraṇaṃ gataḥ |
    ariḥ prāṇānparityajya rakṣitavyaḥ kṛtātmanā || 6-12-15||

    RMY 6-12-16

    स चेद्भयाद्वा मोहाद्वा कामाद्वापि न रक्षति ।
    स्वया शक्त्या यथातत्त्वं तत्पापं लोकगर्हितम् ॥ ६-१२-१६॥
    sa cedbhayādvā mohādvā kāmādvāpi na rakṣati |
    svayā śaktyā yathātattvaṃ tatpāpaṃ lokagarhitam || 6-12-16||

    RMY 6-12-17

    विनष्टः पश्यतस्तस्य रक्षिणः शरणागतः ।
    आदाय सुकृतं तस्य सर्वं गच्छेदरक्षितः ॥ ६-१२-१७॥
    vinaṣṭaḥ paśyatastasya rakṣiṇaḥ śaraṇāgataḥ |
    ādāya sukṛtaṃ tasya sarvaṃ gacchedarakṣitaḥ || 6-12-17||

    RMY 6-12-18

    एवं दोषो महानत्र प्रपन्नानामरक्षणे ।
    अस्वर्ग्यं चायशस्यं च बलवीर्यविनाशनम् ॥ ६-१२-१८॥
    evaṃ doṣo mahānatra prapannānāmarakṣaṇe |
    asvargyaṃ cāyaśasyaṃ ca balavīryavināśanam || 6-12-18||

    RMY 6-12-19

    करिष्यामि यथार्थं तु कण्डोर्वचनमुत्तमम् ।
    धर्मिष्ठं च यशस्यं च स्वर्ग्यं स्यात्तु फलोदये ॥ ६-१२-१९॥
    kariṣyāmi yathārthaṃ tu kaṇḍorvacanamuttamam |
    dharmiṣṭhaṃ ca yaśasyaṃ ca svargyaṃ syāttu phalodaye || 6-12-19||

    RMY 6-12-20

    सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते ।
    अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद्व्रतं मम ॥ ६-१२-२०॥
    sakṛdeva prapannāya tavāsmīti ca yācate |
    abhayaṃ sarvabhūtebhyo dadāmyetadvrataṃ mama || 6-12-20||

    RMY 6-12-21

    आनयैनं हरिश्रेष्ठ दत्तमस्याभयं मया ।
    विभीषणो वा सुग्रीव यदि वा रावणः स्वयम् ॥ ६-१२-२१॥
    ānayainaṃ hariśreṣṭha dattamasyābhayaṃ mayā |
    vibhīṣaṇo vā sugrīva yadi vā rāvaṇaḥ svayam || 6-12-21||

    RMY 6-12-22

    ततस्तु सुग्रीववचो निशम्य तद्धरीश्वरेणाभिहितं नरेश्वरः ।
    विभीषणेनाशु जगाम संगमं पतत्रिराजेन यथा पुरंदरः ॥ ६-१२-२२॥
    tatastu sugrīvavaco niśamya taddharīśvareṇābhihitaṃ nareśvaraḥ |
    vibhīṣaṇenāśu jagāma saṃgamaṃ patatrirājena yathā puraṃdaraḥ || 6-12-22||

    Sarga: 13/116 (23)

    RMY 6-13-1

    राघवेणाभये दत्ते संनतो रावणानुजः ।
    खात्पपातावनिं हृष्टो भक्तैरनुचरैः सह ॥ ६-१३-१॥
    rāghaveṇābhaye datte saṃnato rāvaṇānujaḥ |
    khātpapātāvaniṃ hṛṣṭo bhaktairanucaraiḥ saha || 6-13-1||

    RMY 6-13-2

    स तु रामस्य धर्मात्मा निपपात विभीषणः ।
    पादयोः शरणान्वेषी चतुर्भिः सह राक्षसैः ॥ ६-१३-२॥
    sa tu rāmasya dharmātmā nipapāta vibhīṣaṇaḥ |
    pādayoḥ śaraṇānveṣī caturbhiḥ saha rākṣasaiḥ || 6-13-2||

    RMY 6-13-3

    अब्रवीच्च तदा रामं वाक्यं तत्र विभीषणः ।
    धर्मयुक्तं च युक्तं च साम्प्रतं संप्रहर्षणम् ॥ ६-१३-३॥
    abravīcca tadā rāmaṃ vākyaṃ tatra vibhīṣaṇaḥ |
    dharmayuktaṃ ca yuktaṃ ca sāmprataṃ saṃpraharṣaṇam || 6-13-3||

    RMY 6-13-4

    अनुजो रावणस्याहं तेन चास्म्यवमानितः ।
    भवन्तं सर्वभूतानां शरण्यं शरणं गतः ॥ ६-१३-४॥
    anujo rāvaṇasyāhaṃ tena cāsmyavamānitaḥ |
    bhavantaṃ sarvabhūtānāṃ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 6-13-4||

    RMY 6-13-5

    परित्यक्ता मया लङ्का मित्राणि च धनानि च ।
    भवद्गतं मे राज्यं च जीवितं च सुखानि च ॥ ६-१३-५॥
    parityaktā mayā laṅkā mitrāṇi ca dhanāni ca |
    bhavadgataṃ me rājyaṃ ca jīvitaṃ ca sukhāni ca || 6-13-5||

    RMY 6-13-6

    राक्षसानां वधे साह्यं लङ्कायाश्च प्रधर्षणे ।
    करिष्यामि यथाप्राणं प्रवेक्ष्यामि च वाहिनीम् ॥ ६-१३-६॥
    rākṣasānāṃ vadhe sāhyaṃ laṅkāyāśca pradharṣaṇe |
    kariṣyāmi yathāprāṇaṃ pravekṣyāmi ca vāhinīm || 6-13-6||

    RMY 6-13-7

    इति ब्रुवाणं रामस्तु परिष्वज्य विभीषणम् ।
    अब्रवील्लक्ष्मणं प्रीतः समुद्राज्जलमानय ॥ ६-१३-७॥
    iti bruvāṇaṃ rāmastu pariṣvajya vibhīṣaṇam |
    abravīllakṣmaṇaṃ prītaḥ samudrājjalamānaya || 6-13-7||

    RMY 6-13-8

    तेन चेमं महाप्राज्ञमभिषिञ्च विभीषणम् ।
    राजानं रक्षसां क्षिप्रं प्रसन्ने मयि मानद ॥ ६-१३-८॥
    tena cemaṃ mahāprājñamabhiṣiñca vibhīṣaṇam |
    rājānaṃ rakṣasāṃ kṣipraṃ prasanne mayi mānada || 6-13-8||

    RMY 6-13-9

    एवमुक्तस्तु सौमित्रिरभ्यषिञ्चद्विभीषणम् ।
    मध्ये वानरमुख्यानां राजानं रामशासनात् ॥ ६-१३-९॥
    evamuktastu saumitrirabhyaṣiñcadvibhīṣaṇam |
    madhye vānaramukhyānāṃ rājānaṃ rāmaśāsanāt || 6-13-9||

    RMY 6-13-10

    तं प्रसादं तु रामस्य दृष्ट्वा सद्यः प्लवंगमाः ।
    प्रचुक्रुशुर्महानादान्साधु साध्विति चाब्रुवन् ॥ ६-१३-१०॥
    taṃ prasādaṃ tu rāmasya dṛṣṭvā sadyaḥ plavaṃgamāḥ |
    pracukruśurmahānādānsādhu sādhviti cābruvan || 6-13-10||

    RMY 6-13-11

    अब्रवीच्च हनूमांश्च सुग्रीवश्च विभीषणम् ।
    कथं सागरमक्षोभ्यं तराम वरुणालयम् ॥ ६-१३-११॥
    abravīcca hanūmāṃśca sugrīvaśca vibhīṣaṇam |
    kathaṃ sāgaramakṣobhyaṃ tarāma varuṇālayam || 6-13-11||

    RMY 6-13-12

    उपायैरभिगच्छामो यथा नदनदीपतिम् ।
    तराम तरसा सर्वे ससैन्या वरुणालयम् ॥ ६-१३-१२॥
    upāyairabhigacchāmo yathā nadanadīpatim |
    tarāma tarasā sarve sasainyā varuṇālayam || 6-13-12||

    RMY 6-13-13

    एवमुक्तस्तु धर्मज्ञः प्रत्युवाच विभीषणः ।
    समुद्रं राघवो राजा शरणं गन्तुमर्हति ॥ ६-१३-१३॥
    evamuktastu dharmajñaḥ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ |
    samudraṃ rāghavo rājā śaraṇaṃ gantumarhati || 6-13-13||

    RMY 6-13-14

    खानितः सगरेणायमप्रमेयो महोदधिः ।
    कर्तुमर्हति रामस्य ज्ञातेः कार्यं महोदधिः ॥ ६-१३-१४॥
    khānitaḥ sagareṇāyamaprameyo mahodadhiḥ |
    kartumarhati rāmasya jñāteḥ kāryaṃ mahodadhiḥ || 6-13-14||

    RMY 6-13-15

    एवं विभीषणेनोक्ते राक्षसेन विपश्चिता ।
    प्रकृत्या धर्मशीलस्य राघवस्याप्यरोचत ॥ ६-१३-१५॥
    evaṃ vibhīṣaṇenokte rākṣasena vipaścitā |
    prakṛtyā dharmaśīlasya rāghavasyāpyarocata || 6-13-15||

    RMY 6-13-16

    स लक्ष्मणं महातेजाः सुग्रीवं च हरीश्वरम् ।
    सत्क्रियार्थं क्रियादक्षः स्मितपूर्वमुवाच ह ॥ ६-१३-१६॥
    sa lakṣmaṇaṃ mahātejāḥ sugrīvaṃ ca harīśvaram |
    satkriyārthaṃ kriyādakṣaḥ smitapūrvamuvāca ha || 6-13-16||

    RMY 6-13-17

    विभीषणस्य मन्त्रोऽयं मम लक्ष्मण रोचते ।
    ब्रूहि त्वं सहसुग्रीवस्तवापि यदि रोचते ॥ ६-१३-१७॥
    vibhīṣaṇasya mantro'yaṃ mama lakṣmaṇa rocate |
    brūhi tvaṃ sahasugrīvastavāpi yadi rocate || 6-13-17||

    RMY 6-13-18

    सुग्रीवः पण्डितो नित्यं भवान्मन्त्रविचक्षणः ।
    उभाभ्यां संप्रधार्यार्यं रोचते यत्तदुच्यताम् ॥ ६-१३-१८॥
    sugrīvaḥ paṇḍito nityaṃ bhavānmantravicakṣaṇaḥ |
    ubhābhyāṃ saṃpradhāryāryaṃ rocate yattaducyatām || 6-13-18||

    RMY 6-13-19

    एवमुक्तौ तु तौ वीरावुभौ सुग्रीवलक्ष्मणौ ।
    समुदाचार संयुक्तमिदं वचनमूचतुः ॥ ६-१३-१९॥
    evamuktau tu tau vīrāvubhau sugrīvalakṣmaṇau |
    samudācāra saṃyuktamidaṃ vacanamūcatuḥ || 6-13-19||

    RMY 6-13-20

    किमर्थं नो नरव्याघ्र न रोचिष्यति राघव ।
    विभीषणेन यत्तूक्तमस्मिन्काले सुखावहम् ॥ ६-१३-२०॥
    kimarthaṃ no naravyāghra na rociṣyati rāghava |
    vibhīṣaṇena yattūktamasminkāle sukhāvaham || 6-13-20||

    RMY 6-13-21

    अबद्ध्वा सागरे सेतुं घोरेऽस्मिन्वरुणालये ।
    लङ्का नासादितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥ ६-१३-२१॥
    abaddhvā sāgare setuṃ ghore'sminvaruṇālaye |
    laṅkā nāsādituṃ śakyā sendrairapi surāsuraiḥ || 6-13-21||

    RMY 6-13-22

    विभीषणस्य शूरस्य यथार्थं क्रियतां वचः ।
    अलं कालात्ययं कृत्वा समुद्रोऽयं नियुज्यताम् ॥ ६-१३-२२॥
    vibhīṣaṇasya śūrasya yathārthaṃ kriyatāṃ vacaḥ |
    alaṃ kālātyayaṃ kṛtvā samudro'yaṃ niyujyatām || 6-13-22||

    RMY 6-13-23

    एवमुक्तः कुशास्तीर्णे तीरे नदनदीपतेः ।
    संविवेश तदा रामो वेद्यामिव हुताशनः ॥ ६-१३-२३॥
    evamuktaḥ kuśāstīrṇe tīre nadanadīpateḥ |
    saṃviveśa tadā rāmo vedyāmiva hutāśanaḥ || 6-13-23||

    Sarga: 14/116 (21)

    RMY 6-14-1

    तस्य रामस्य सुप्तस्य कुशास्तीर्णे महीतले ।
    नियमादप्रमत्तस्य निशास्तिस्रोऽतिचक्रमुः ॥ ६-१४-१॥
    tasya rāmasya suptasya kuśāstīrṇe mahītale |
    niyamādapramattasya niśāstisro'ticakramuḥ || 6-14-1||

    RMY 6-14-2

    न च दर्शयते मन्दस्तदा रामस्य सागरः ।
    प्रयतेनापि रामेण यथार्हमभिपूजितः ॥ ६-१४-२॥
    na ca darśayate mandastadā rāmasya sāgaraḥ |
    prayatenāpi rāmeṇa yathārhamabhipūjitaḥ || 6-14-2||

    RMY 6-14-3

    समुद्रस्य ततः क्रुद्धो रामो रक्तान्तलोचनः ।
    समीपस्थमुवाचेदं लक्ष्मणं शुभलक्ष्मणम् ॥ ६-१४-३॥
    samudrasya tataḥ kruddho rāmo raktāntalocanaḥ |
    samīpasthamuvācedaṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣmaṇam || 6-14-3||

    RMY 6-14-4

    पश्य तावदनार्यस्य पूज्यमानस्य लक्ष्मण ।
    अवलेपं समुद्रस्य न दर्शयति यत्स्वयम् ॥ ६-१४-४॥
    paśya tāvadanāryasya pūjyamānasya lakṣmaṇa |
    avalepaṃ samudrasya na darśayati yatsvayam || 6-14-4||

    RMY 6-14-5

    प्रशमश्च क्षमा चैव आर्जवं प्रियवादिता ।
    असामर्थ्यं फलन्त्येते निर्गुणेषु सतां गुणाः ॥ ६-१४-५॥
    praśamaśca kṣamā caiva ārjavaṃ priyavāditā |
    asāmarthyaṃ phalantyete nirguṇeṣu satāṃ guṇāḥ || 6-14-5||

    RMY 6-14-6

    आत्मप्रशंसिनं दुष्टं धृष्टं विपरिधावकम् ।
    सर्वत्रोत्सृष्टदण्डं च लोकः सत्कुरुते नरम् ॥ ६-१४-६॥
    ātmapraśaṃsinaṃ duṣṭaṃ dhṛṣṭaṃ viparidhāvakam |
    sarvatrotsṛṣṭadaṇḍaṃ ca lokaḥ satkurute naram || 6-14-6||

    RMY 6-14-7

    न साम्ना शक्यते कीर्तिर्न साम्ना शक्यते यशः ।
    प्राप्तुं लक्ष्मण लोकेऽस्मिञ्जयो वा रणमूधनि ॥ ६-१४-७॥
    na sāmnā śakyate kīrtirna sāmnā śakyate yaśaḥ |
    prāptuṃ lakṣmaṇa loke'smiñjayo vā raṇamūdhani || 6-14-7||

    RMY 6-14-8

    अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैर्मकरैर्मकरालयम् ।
    निरुद्धतोयं सौमित्रे प्लवद्भिः पश्य सर्वतः ॥ ६-१४-८॥
    adya madbāṇanirbhinnairmakarairmakarālayam |
    niruddhatoyaṃ saumitre plavadbhiḥ paśya sarvataḥ || 6-14-8||

    RMY 6-14-9

    महाभोगानि मत्स्यानां करिणां च करानिह ।
    भोगांश्च पश्य नागानां मया भिन्नानि लक्ष्मण ॥ ६-१४-९॥
    mahābhogāni matsyānāṃ kariṇāṃ ca karāniha |
    bhogāṃśca paśya nāgānāṃ mayā bhinnāni lakṣmaṇa || 6-14-9||

    RMY 6-14-10

    सशङ्खशुक्तिका जालं समीनमकरं शरैः ।
    अद्य युद्धेन महता समुद्रं परिशोषये ॥ ६-१४-१०॥
    saśaṅkhaśuktikā jālaṃ samīnamakaraṃ śaraiḥ |
    adya yuddhena mahatā samudraṃ pariśoṣaye || 6-14-10||

    RMY 6-14-11

    क्षमया हि समायुक्तं मामयं मकरालयः ।
    असमर्थं विजानाति धिक्क्षमामीदृशे जने ॥ ६-१४-११॥
    kṣamayā hi samāyuktaṃ māmayaṃ makarālayaḥ |
    asamarthaṃ vijānāti dhikkṣamāmīdṛśe jane || 6-14-11||

    RMY 6-14-12

    चापमानय सौमित्रे शरांश्चाशीविषोपमान् ।
    अद्याक्षोभ्यमपि क्रुद्धः क्षोभयिष्यामि सागरम् ॥ ६-१४-१२॥
    cāpamānaya saumitre śarāṃścāśīviṣopamān |
    adyākṣobhyamapi kruddhaḥ kṣobhayiṣyāmi sāgaram || 6-14-12||

    RMY 6-14-13

    वेलासु कृतमर्यादं सहसोर्मिसमाकुलम् ।
    निर्मर्यादं करिष्यामि सायकैर्वरुणालयम् ॥ ६-१४-१३॥
    velāsu kṛtamaryādaṃ sahasormisamākulam |
    nirmaryādaṃ kariṣyāmi sāyakairvaruṇālayam || 6-14-13||

    RMY 6-14-14

    एवमुक्त्वा धनुष्पाणिः क्रोधविस्फारितेक्षणः ।
    बभूव रामो दुर्धर्षो युगान्ताग्निरिव ज्वलन् ॥ ६-१४-१४॥
    evamuktvā dhanuṣpāṇiḥ krodhavisphāritekṣaṇaḥ |
    babhūva rāmo durdharṣo yugāntāgniriva jvalan || 6-14-14||

    RMY 6-14-15

    संपीड्य च धनुर्घोरं कम्पयित्वा शरैर्जगत् ।
    मुमोच विशिखानुग्रान्वज्राणीव शतक्रतुः ॥ ६-१४-१५॥
    saṃpīḍya ca dhanurghoraṃ kampayitvā śarairjagat |
    mumoca viśikhānugrānvajrāṇīva śatakratuḥ || 6-14-15||

    RMY 6-14-16

    ते ज्वलन्तो महावेगास्तेजसा सायकोत्तमाः ।
    प्रविशन्ति समुद्रस्य सलिलं त्रस्तपन्नगम् ॥ ६-१४-१६॥
    te jvalanto mahāvegāstejasā sāyakottamāḥ |
    praviśanti samudrasya salilaṃ trastapannagam || 6-14-16||

    RMY 6-14-17

    ततो वेगः समुद्रस्य सनक्रमकरो महान् ।
    संबभूव महाघोरः समारुतरवस्तदा ॥ ६-१४-१७॥
    tato vegaḥ samudrasya sanakramakaro mahān |
    saṃbabhūva mahāghoraḥ samārutaravastadā || 6-14-17||

    RMY 6-14-18

    महोर्मिमालाविततः शङ्खशुक्तिसमाकुलः ।
    सधूमपरिवृत्तोर्मिः सहसाभून्महोदधिः ॥ ६-१४-१८॥
    mahormimālāvitataḥ śaṅkhaśuktisamākulaḥ |
    sadhūmaparivṛttormiḥ sahasābhūnmahodadhiḥ || 6-14-18||

    RMY 6-14-19

    व्यथिताः पन्नगाश्चासन्दीप्तास्या दीप्तलोचनाः ।
    दानवाश्च महावीर्याः पातालतलवासिनः ॥ ६-१४-१९॥
    vyathitāḥ pannagāścāsandīptāsyā dīptalocanāḥ |
    dānavāśca mahāvīryāḥ pātālatalavāsinaḥ || 6-14-19||

    RMY 6-14-20

    ऊर्मयः सिन्धुराजस्य सनक्रमकरास्तदा ।
    विन्ध्यमन्दरसंकाशाः समुत्पेतुः सहस्रशः ॥ ६-१४-२०॥
    ūrmayaḥ sindhurājasya sanakramakarāstadā |
    vindhyamandarasaṃkāśāḥ samutpetuḥ sahasraśaḥ || 6-14-20||

    RMY 6-14-21

    आघूर्णिततरङ्गौघः संभ्रान्तोरगराक्षसः ।
    उद्वर्तित महाग्राहः संवृत्तः सलिलाशयः ॥ ६-१४-२१॥
    āghūrṇitataraṅgaughaḥ saṃbhrāntoragarākṣasaḥ |
    udvartita mahāgrāhaḥ saṃvṛttaḥ salilāśayaḥ || 6-14-21||

    Sarga: 15/116 (33)

    RMY 6-15-1

    ततो मध्यात्समुद्रस्य सागरः स्वयमुत्थितः ।
    उदयन्हि महाशैलान्मेरोरिव दिवाकरः ।
    पन्नगैः सह दीप्तास्यैः समुद्रः प्रत्यदृश्यत ॥ ६-१५-१॥
    tato madhyātsamudrasya sāgaraḥ svayamutthitaḥ |
    udayanhi mahāśailānmeroriva divākaraḥ |
    pannagaiḥ saha dīptāsyaiḥ samudraḥ pratyadṛśyata || 6-15-1||

    RMY 6-15-2

    स्निग्धवैदूर्यसंकाशो जाम्बूनदविभूषितः ।
    रक्तमाल्याम्बरधरः पद्मपत्रनिभेक्षणः ॥ ६-१५-२॥
    snigdhavaidūryasaṃkāśo jāmbūnadavibhūṣitaḥ |
    raktamālyāmbaradharaḥ padmapatranibhekṣaṇaḥ || 6-15-2||

    RMY 6-15-3

    सागरः समतिक्रम्य पूर्वमामन्त्र्य वीर्यवान् ।
    अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं राघवं शरपाणिनम् ॥ ६-१५-३॥
    sāgaraḥ samatikramya pūrvamāmantrya vīryavān |
    abravītprāñjalirvākyaṃ rāghavaṃ śarapāṇinam || 6-15-3||

    RMY 6-15-4

    पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च राघवः ।
    स्वभावे सौम्य तिष्ठन्ति शाश्वतं मार्गमाश्रिताः ॥ ६-१५-४॥
    pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca rāghavaḥ |
    svabhāve saumya tiṣṭhanti śāśvataṃ mārgamāśritāḥ || 6-15-4||

    RMY 6-15-5

    तत्स्वभावो ममाप्येष यदगाधोऽहमप्लवः ।
    विकारस्तु भवेद्राध एतत्ते प्रवदाम्यहम् ॥ ६-१५-५॥
    tatsvabhāvo mamāpyeṣa yadagādho'hamaplavaḥ |
    vikārastu bhavedrādha etatte pravadāmyaham || 6-15-5||

    RMY 6-15-6

    न कामान्न च लोभाद्वा न भयात्पार्थिवात्मज ।
    ग्राहनक्राकुलजलं स्तम्भयेयं कथंचन ॥ ६-१५-६॥
    na kāmānna ca lobhādvā na bhayātpārthivātmaja |
    grāhanakrākulajalaṃ stambhayeyaṃ kathaṃcana || 6-15-6||

    RMY 6-15-7

    विधास्ये राम येनापि विषहिष्ये ह्यहं तथा ।
    ग्राहा न प्रहरिष्यन्ति यावत्सेना तरिष्यति ॥ ६-१५-७॥
    vidhāsye rāma yenāpi viṣahiṣye hyahaṃ tathā |
    grāhā na prahariṣyanti yāvatsenā tariṣyati || 6-15-7||

    RMY 6-15-8

    अयं सौम्य नलो नाम तनुजो विश्वकर्मणः ।
    पित्रा दत्तवरः श्रीमान्प्रतिमो विश्वकर्मणः ॥ ६-१५-८॥
    ayaṃ saumya nalo nāma tanujo viśvakarmaṇaḥ |
    pitrā dattavaraḥ śrīmānpratimo viśvakarmaṇaḥ || 6-15-8||

    RMY 6-15-9

    एष सेतुं महोत्साहः करोतु मयि वानरः ।
    तमहं धारयिष्यामि तथा ह्येष यथा पिता ॥ ६-१५-९॥
    eṣa setuṃ mahotsāhaḥ karotu mayi vānaraḥ |
    tamahaṃ dhārayiṣyāmi tathā hyeṣa yathā pitā || 6-15-9||

    RMY 6-15-10

    एवमुक्त्वोदधिर्नष्टः समुत्थाय नलस्ततः ।
    अब्रवीद्वानरश्रेष्ठो वाक्यं रामं महाबलः ॥ ६-१५-१०॥
    evamuktvodadhirnaṣṭaḥ samutthāya nalastataḥ |
    abravīdvānaraśreṣṭho vākyaṃ rāmaṃ mahābalaḥ || 6-15-10||

    RMY 6-15-11

    अहं सेतुं करिष्यामि विस्तीर्णे वरुणालये ।
    पितुः सामर्थ्यमास्थाय तत्त्वमाह महोदधिः ॥ ६-१५-११॥
    ahaṃ setuṃ kariṣyāmi vistīrṇe varuṇālaye |
    pituḥ sāmarthyamāsthāya tattvamāha mahodadhiḥ || 6-15-11||

    RMY 6-15-12

    मम मातुर्वरो दत्तो मन्दरे विश्वकर्मणा ।
    औरसस्तस्य पुत्रोऽहं सदृशो विश्वकर्मणा ॥ ६-१५-१२॥
    mama māturvaro datto mandare viśvakarmaṇā |
    aurasastasya putro'haṃ sadṛśo viśvakarmaṇā || 6-15-12||

    RMY 6-15-13

    न चाप्यहमनुक्तो वै प्रब्रूयामात्मनो गुणान् ।
    काममद्यैव बध्नन्तु सेतुं वानरपुंगवाः ॥ ६-१५-१३॥
    na cāpyahamanukto vai prabrūyāmātmano guṇān |
    kāmamadyaiva badhnantu setuṃ vānarapuṃgavāḥ || 6-15-13||

    RMY 6-15-14

    ततो निसृष्टरामेण सर्वतो हरियूथपाः ।
    अभिपेतुर्महारण्यं हृष्टाः शतसहस्रशः ॥ ६-१५-१४॥
    tato nisṛṣṭarāmeṇa sarvato hariyūthapāḥ |
    abhipeturmahāraṇyaṃ hṛṣṭāḥ śatasahasraśaḥ || 6-15-14||

    RMY 6-15-15

    ते नगान्नगसंकाशाः शाखामृगगणर्षभाः ।
    बभञ्जुर्वानरास्तत्र प्रचकर्षुश्च सागरम् ॥ ६-१५-१५॥
    te nagānnagasaṃkāśāḥ śākhāmṛgagaṇarṣabhāḥ |
    babhañjurvānarāstatra pracakarṣuśca sāgaram || 6-15-15||

    RMY 6-15-16

    ते सालैश्चाश्वकर्णैश्च धवैर्वंशैश्च वानराः ।
    कुटजैरर्जुनैस्तालैस्तिकलैस्तिमिशैरपि ॥ ६-१५-१६॥
    te sālaiścāśvakarṇaiśca dhavairvaṃśaiśca vānarāḥ |
    kuṭajairarjunaistālaistikalaistimiśairapi || 6-15-16||

    RMY 6-15-17

    बिल्वकैः सप्तपर्णैश्च कर्णिकारैश्च पुष्पितैः ।
    चूतैश्चाशोकवृक्षैश्च सागरं समपूरयन् ॥ ६-१५-१७॥
    bilvakaiḥ saptaparṇaiśca karṇikāraiśca puṣpitaiḥ |
    cūtaiścāśokavṛkṣaiśca sāgaraṃ samapūrayan || 6-15-17||

    RMY 6-15-18

    समूलांश्च विमूलांश्च पादपान्हरिसत्तमाः ।
    इन्द्रकेतूनिवोद्यम्य प्रजह्रुर्हरयस्तरून् ॥ ६-१५-१८॥
    samūlāṃśca vimūlāṃśca pādapānharisattamāḥ |
    indraketūnivodyamya prajahrurharayastarūn || 6-15-18||

    RMY 6-15-19

    प्रक्षिप्यमाणैरचलैः सहसा जलमुद्धतम् ।
    समुत्पतितमाकाशमपासर्पत्ततस्ततः ॥ ६-१५-१९॥
    prakṣipyamāṇairacalaiḥ sahasā jalamuddhatam |
    samutpatitamākāśamapāsarpattatastataḥ || 6-15-19||

    RMY 6-15-20

    दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम् ।
    नलश्चक्रे महासेतुं मध्ये नदनदीपतेः ॥ ६-१५-२०॥
    daśayojanavistīrṇaṃ śatayojanamāyatam |
    nalaścakre mahāsetuṃ madhye nadanadīpateḥ || 6-15-20||

    RMY 6-15-21

    शिलानां क्षिप्यमाणानां शैलानां तत्र पात्यताम् ।
    बभूव तुमुलः शब्दस्तदा तस्मिन्महोदधौ ॥ ६-१५-२१॥
    śilānāṃ kṣipyamāṇānāṃ śailānāṃ tatra pātyatām |
    babhūva tumulaḥ śabdastadā tasminmahodadhau || 6-15-21||

    RMY 6-15-22

    स नलेन कृतः सेतुः सागरे मकरालये ।
    शुशुभे सुभगः श्रीमान्स्वातीपथ इवाम्बरे ॥ ६-१५-२२॥
    sa nalena kṛtaḥ setuḥ sāgare makarālaye |
    śuśubhe subhagaḥ śrīmānsvātīpatha ivāmbare || 6-15-22||

    RMY 6-15-23

    ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ ६-१५-२३॥
    tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ || 6-15-23||

    RMY 6-15-24

    आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः ।
    तमचिन्त्यमसह्यं च अद्भुतं लोमहर्षणम् ।
    ददृशुः सर्वभूतानि सागरे सेतुबन्धनम् ॥ ६-१५-२४॥
    āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ |
    tamacintyamasahyaṃ ca adbhutaṃ lomaharṣaṇam |
    dadṛśuḥ sarvabhūtāni sāgare setubandhanam || 6-15-24||

    RMY 6-15-25

    तानि कोटिसहस्राणि वानराणां महौजसाम् ।
    बध्नन्तः सागरे सेतुं जग्मुः पारं महोदधेः ॥ ६-१५-२५॥
    tāni koṭisahasrāṇi vānarāṇāṃ mahaujasām |
    badhnantaḥ sāgare setuṃ jagmuḥ pāraṃ mahodadheḥ || 6-15-25||

    RMY 6-15-26

    विशालः सुकृतः श्रीमान्सुभूमिः सुसमाहितः ।
    अशोभत महासेतुः सीमन्त इव सागरे ॥ ६-१५-२६॥
    viśālaḥ sukṛtaḥ śrīmānsubhūmiḥ susamāhitaḥ |
    aśobhata mahāsetuḥ sīmanta iva sāgare || 6-15-26||

    RMY 6-15-27

    ततः परे समुद्रस्य गदापाणिर्विभीषणः ।
    परेषामभिघतार्थमतिष्ठत्सचिवैः सह ॥ ६-१५-२७॥
    tataḥ pare samudrasya gadāpāṇirvibhīṣaṇaḥ |
    pareṣāmabhighatārthamatiṣṭhatsacivaiḥ saha || 6-15-27||

    RMY 6-15-28

    अग्रतस्तस्य सैन्यस्य श्रीमान्रामः सलक्ष्मणः ।
    जगाम धन्वी धर्मात्मा सुग्रीवेण समन्वितः ॥ ६-१५-२८॥
    agratastasya sainyasya śrīmānrāmaḥ salakṣmaṇaḥ |
    jagāma dhanvī dharmātmā sugrīveṇa samanvitaḥ || 6-15-28||

    RMY 6-15-29

    अन्ये मध्येन गच्छन्ति पार्श्वतोऽन्ये प्लवंगमाः ।
    सलिले प्रपतन्त्यन्ये मार्गमन्ये न लेभिरे ।
    केचिद्वैहायस गताः सुपर्णा इव पुप्लुवुः ॥ ६-१५-२९॥
    anye madhyena gacchanti pārśvato'nye plavaṃgamāḥ |
    salile prapatantyanye mārgamanye na lebhire |
    kecidvaihāyasa gatāḥ suparṇā iva pupluvuḥ || 6-15-29||

    RMY 6-15-30

    घोषेण महता घोषं सागरस्य समुच्छ्रितम् ।
    भीममन्तर्दधे भीमा तरन्ती हरिवाहिनी ॥ ६-१५-३०॥
    ghoṣeṇa mahatā ghoṣaṃ sāgarasya samucchritam |
    bhīmamantardadhe bhīmā tarantī harivāhinī || 6-15-30||

    RMY 6-15-31

    वानराणां हि सा तीर्णा वाहिनी नल सेतुना ।
    तीरे निविविशे राज्ञा बहुमूलफलोदके ॥ ६-१५-३१॥
    vānarāṇāṃ hi sā tīrṇā vāhinī nala setunā |
    tīre niviviśe rājñā bahumūlaphalodake || 6-15-31||

    RMY 6-15-32

    तदद्भुतं राघव कर्म दुष्करं समीक्ष्य देवाः सह सिद्धचारणैः ।
    उपेत्य रामं सहिता महर्षिभिः समभ्यषिञ्चन्सुशुभैर्जलैः पृथक् ॥ ६-१५-३२॥
    tadadbhutaṃ rāghava karma duṣkaraṃ samīkṣya devāḥ saha siddhacāraṇaiḥ |
    upetya rāmaṃ sahitā maharṣibhiḥ samabhyaṣiñcansuśubhairjalaiḥ pṛthak || 6-15-32||

    RMY 6-15-33

    जयस्व शत्रून्नरदेव मेदिनीं ससागरां पालय शाश्वतीः समाः ।
    इतीव रामं नरदेवसत्कृतं शुभैर्वचोभिर्विविधैरपूजयन् ॥ ६-१५-३३॥
    jayasva śatrūnnaradeva medinīṃ sasāgarāṃ pālaya śāśvatīḥ samāḥ |
    itīva rāmaṃ naradevasatkṛtaṃ śubhairvacobhirvividhairapūjayan || 6-15-33||

    Sarga: 16/116 (29)

    RMY 6-16-1

    सबले सागरं तीर्णे रामे दशरथात्मजे ।
    अमात्यौ रावणः श्रीमानब्रवीच्छुकसारणौ ॥ ६-१६-१॥
    sabale sāgaraṃ tīrṇe rāme daśarathātmaje |
    amātyau rāvaṇaḥ śrīmānabravīcchukasāraṇau || 6-16-1||

    RMY 6-16-2

    समग्रं सागरं तीर्णं दुस्तरं वानरं बलम् ।
    अभूतपूर्वं रामेण सागरे सेतुबन्धनम् ॥ ६-१६-२॥
    samagraṃ sāgaraṃ tīrṇaṃ dustaraṃ vānaraṃ balam |
    abhūtapūrvaṃ rāmeṇa sāgare setubandhanam || 6-16-2||

    RMY 6-16-3

    सागरे सेतुबन्धं तु न श्रद्दध्यां कथंचन ।
    अवश्यं चापि संख्येयं तन्मया वानरं बलम् ॥ ६-१६-३॥
    sāgare setubandhaṃ tu na śraddadhyāṃ kathaṃcana |
    avaśyaṃ cāpi saṃkhyeyaṃ tanmayā vānaraṃ balam || 6-16-3||

    RMY 6-16-4

    भवन्तौ वानरं सैन्यं प्रविश्यानुपलक्षितौ ।
    परिमाणं च वीर्यं च ये च मुख्याः प्लवंगमाः ॥ ६-१६-४॥
    bhavantau vānaraṃ sainyaṃ praviśyānupalakṣitau |
    parimāṇaṃ ca vīryaṃ ca ye ca mukhyāḥ plavaṃgamāḥ || 6-16-4||

    RMY 6-16-5

    मन्त्रिणो ये च रामस्य सुग्रीवस्य च संमताः ।
    ये पूर्वमभिवर्तन्ते ये च शूराः प्लवंगमाः ॥ ६-१६-५॥
    mantriṇo ye ca rāmasya sugrīvasya ca saṃmatāḥ |
    ye pūrvamabhivartante ye ca śūrāḥ plavaṃgamāḥ || 6-16-5||

    RMY 6-16-6

    स च सेतुर्यथा बद्धः सागरे सलिलार्णवे ।
    निवेशश्च यथा तेषां वानराणां महात्मनाम् ॥ ६-१६-६॥
    sa ca seturyathā baddhaḥ sāgare salilārṇave |
    niveśaśca yathā teṣāṃ vānarāṇāṃ mahātmanām || 6-16-6||

    RMY 6-16-7

    रामस्य व्यवसायं च वीर्यं प्रहरणानि च ।
    लक्ष्मणस्य च वीरस्य तत्त्वतो ज्ञातुमर्हथ ॥ ६-१६-७॥
    rāmasya vyavasāyaṃ ca vīryaṃ praharaṇāni ca |
    lakṣmaṇasya ca vīrasya tattvato jñātumarhatha || 6-16-7||

    RMY 6-16-8

    कश्च सेनापतिस्तेषां वानराणां महौजसाम् ।
    एतज्ज्ञात्वा यथातत्त्वं शीघ्रमगन्तुमर्हथः ॥ ६-१६-८॥
    kaśca senāpatisteṣāṃ vānarāṇāṃ mahaujasām |
    etajjñātvā yathātattvaṃ śīghramagantumarhathaḥ || 6-16-8||

    RMY 6-16-9

    इति प्रतिसमादिष्टौ राक्षसौ शुकसारणौ ।
    हरिरूपधरौ वीरौ प्रविष्टौ वानरं बलम् ॥ ६-१६-९॥
    iti pratisamādiṣṭau rākṣasau śukasāraṇau |
    harirūpadharau vīrau praviṣṭau vānaraṃ balam || 6-16-9||

    RMY 6-16-10

    ततस्तद्वानरं सैन्यमचिन्त्यं लोमहर्षणम् ।
    संख्यातुं नाध्यगच्छेतां तदा तौ शुकसारणौ ॥ ६-१६-१०॥
    tatastadvānaraṃ sainyamacintyaṃ lomaharṣaṇam |
    saṃkhyātuṃ nādhyagacchetāṃ tadā tau śukasāraṇau || 6-16-10||

    RMY 6-16-11

    तत्स्थितं पर्वताग्रेषु निर्दरेषु गुहासु च ।
    समुद्रस्य च तीरेषु वनेषूपवनेषु च ॥ ६-१६-११॥
    tatsthitaṃ parvatāgreṣu nirdareṣu guhāsu ca |
    samudrasya ca tīreṣu vaneṣūpavaneṣu ca || 6-16-11||

    RMY 6-16-12

    तरमाणं च तीर्णं च तर्तुकामं च सर्वशः ।
    निविष्टं निविशच्चैव भीमनादं महाबलम् ॥ ६-१६-१२॥
    taramāṇaṃ ca tīrṇaṃ ca tartukāmaṃ ca sarvaśaḥ |
    niviṣṭaṃ niviśaccaiva bhīmanādaṃ mahābalam || 6-16-12||

    RMY 6-16-13

    तौ ददर्श महातेजाः प्रच्छन्नौ च विभीषणः ।
    आचचक्षेऽथ रामाय गृहीत्वा शुकसारणौ ।
    लङ्कायाः समनुप्राप्तौ चारौ परपुरंजयौ ॥ ६-१६-१३॥
    tau dadarśa mahātejāḥ pracchannau ca vibhīṣaṇaḥ |
    ācacakṣe'tha rāmāya gṛhītvā śukasāraṇau |
    laṅkāyāḥ samanuprāptau cārau parapuraṃjayau || 6-16-13||

    RMY 6-16-14

    तौ दृष्ट्वा व्यथितौ रामं निराशौ जीविते तदा ।
    कृताञ्जलिपुटौ भीतौ वचनं चेदमूचतुः ॥ ६-१६-१४॥
    tau dṛṣṭvā vyathitau rāmaṃ nirāśau jīvite tadā |
    kṛtāñjalipuṭau bhītau vacanaṃ cedamūcatuḥ || 6-16-14||

    RMY 6-16-15

    आवामिहागतौ सौम्य रावणप्रहितावुभौ ।
    परिज्ञातुं बलं कृत्स्नं तवेदं रघुनन्दन ॥ ६-१६-१५॥
    āvāmihāgatau saumya rāvaṇaprahitāvubhau |
    parijñātuṃ balaṃ kṛtsnaṃ tavedaṃ raghunandana || 6-16-15||

    RMY 6-16-16

    तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा रामो दशरथात्मजः ।
    अब्रवीत्प्रहसन्वाक्यं सर्वभूतहिते रतः ॥ ६-१६-१६॥
    tayostadvacanaṃ śrutvā rāmo daśarathātmajaḥ |
    abravītprahasanvākyaṃ sarvabhūtahite rataḥ || 6-16-16||

    RMY 6-16-17

    यदि दृष्टं बलं कृत्स्नं वयं वा सुसमीक्षिताः ।
    यथोक्तं वा कृतं कार्यं छन्दतः प्रतिगम्यताम् ॥ ६-१६-१७॥
    yadi dṛṣṭaṃ balaṃ kṛtsnaṃ vayaṃ vā susamīkṣitāḥ |
    yathoktaṃ vā kṛtaṃ kāryaṃ chandataḥ pratigamyatām || 6-16-17||

    RMY 6-16-18

    प्रविश्य नगरीं लङ्कां भवद्भ्यां धनदानुजः ।
    वक्तव्यो रक्षसां राजा यथोक्तं वचनं मम ॥ ६-१६-१८॥
    praviśya nagarīṃ laṅkāṃ bhavadbhyāṃ dhanadānujaḥ |
    vaktavyo rakṣasāṃ rājā yathoktaṃ vacanaṃ mama || 6-16-18||

    RMY 6-16-19

    यद्बलं च समाश्रित्य सीतां मे हृतवानसि ।
    तद्दर्शय यथाकामं ससैन्यः सहबान्धवः ॥ ६-१६-१९॥
    yadbalaṃ ca samāśritya sītāṃ me hṛtavānasi |
    taddarśaya yathākāmaṃ sasainyaḥ sahabāndhavaḥ || 6-16-19||

    RMY 6-16-20

    श्वःकाले नगरीं लङ्कां सप्राकारां सतोरणाम् ।
    राक्षसं च बलं पश्य शरैर्विध्वंसितं मया ॥ ६-१६-२०॥
    śvaḥkāle nagarīṃ laṅkāṃ saprākārāṃ satoraṇām |
    rākṣasaṃ ca balaṃ paśya śarairvidhvaṃsitaṃ mayā || 6-16-20||

    RMY 6-16-21

    घोरं रोषमहं मोक्ष्ये बलं धारय रावण ।
    श्वःकाले वज्रवान्वज्रं दानवेष्विव वासवः ॥ ६-१६-२१॥
    ghoraṃ roṣamahaṃ mokṣye balaṃ dhāraya rāvaṇa |
    śvaḥkāle vajravānvajraṃ dānaveṣviva vāsavaḥ || 6-16-21||

    RMY 6-16-22

    इति प्रतिसमादिष्टौ राक्षसौ शुकसारणौ ।
    आगम्य नगरीं लङ्कामब्रूतां राक्षसाधिपम् ॥ ६-१६-२२॥
    iti pratisamādiṣṭau rākṣasau śukasāraṇau |
    āgamya nagarīṃ laṅkāmabrūtāṃ rākṣasādhipam || 6-16-22||

    RMY 6-16-23

    विभीषणगृहीतौ तु वधार्हौ राक्षसेश्वर ।
    दृष्ट्वा धर्मात्मना मुक्तौ रामेणामिततेजसा ॥ ६-१६-२३॥
    vibhīṣaṇagṛhītau tu vadhārhau rākṣaseśvara |
    dṛṣṭvā dharmātmanā muktau rāmeṇāmitatejasā || 6-16-23||

    RMY 6-16-24

    एकस्थानगता यत्र चत्वारः पुरुषर्षभाः ।
    लोकपालोपमाः शूराः कृतास्त्रा दृढविक्रमाः ॥ ६-१६-२४॥
    ekasthānagatā yatra catvāraḥ puruṣarṣabhāḥ |
    lokapālopamāḥ śūrāḥ kṛtāstrā dṛḍhavikramāḥ || 6-16-24||

    RMY 6-16-25

    रामो दाशरथिः श्रीमाँल्लक्ष्मणश्च विभीषणः ।
    सुग्रीवश्च महातेजा महेन्द्रसमविक्रमः ॥ ६-१६-२५॥
    rāmo dāśarathiḥ śrīmā~llakṣmaṇaśca vibhīṣaṇaḥ |
    sugrīvaśca mahātejā mahendrasamavikramaḥ || 6-16-25||

    RMY 6-16-26

    एते शक्ताः पुरीं लङ्कां सप्राकारां सतोरणाम् ।
    उत्पाट्य संक्रामयितुं सर्वे तिष्ठन्तु वानराः ॥ ६-१६-२६॥
    ete śaktāḥ purīṃ laṅkāṃ saprākārāṃ satoraṇām |
    utpāṭya saṃkrāmayituṃ sarve tiṣṭhantu vānarāḥ || 6-16-26||

    RMY 6-16-27

    यादृशं तस्य रामस्य रूपं प्रहरणानि च ।
    वधिष्यति पुरीं लङ्कामेकस्तिष्ठन्तु ते त्रयः ॥ ६-१६-२७॥
    yādṛśaṃ tasya rāmasya rūpaṃ praharaṇāni ca |
    vadhiṣyati purīṃ laṅkāmekastiṣṭhantu te trayaḥ || 6-16-27||

    RMY 6-16-28

    रामलक्ष्मणगुप्ता सा सुग्रीवेण च वाहिनी ।
    बभूव दुर्धर्षतरा सर्वैरपि सुरासुरैः ॥ ६-१६-२८॥
    rāmalakṣmaṇaguptā sā sugrīveṇa ca vāhinī |
    babhūva durdharṣatarā sarvairapi surāsuraiḥ || 6-16-28||

    RMY 6-16-29

    प्रहृष्टरूपा ध्वजिनी वनौकसां महात्मनां संप्रति योद्धुमिच्छताम् ।
    अलं विरोधेन शमो विधीयतां प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ॥ ६-१६-२९॥
    prahṛṣṭarūpā dhvajinī vanaukasāṃ mahātmanāṃ saṃprati yoddhumicchatām |
    alaṃ virodhena śamo vidhīyatāṃ pradīyatāṃ dāśarathāya maithilī || 6-16-29||

    Sarga: 17/116 (40)

    RMY 6-17-1

    तद्वचः पथ्यमक्लीबं सारणेनाभिभाषितम् ।
    निशम्य रावणो राजा प्रत्यभाषत सारणम् ॥ ६-१७-१॥
    tadvacaḥ pathyamaklībaṃ sāraṇenābhibhāṣitam |
    niśamya rāvaṇo rājā pratyabhāṣata sāraṇam || 6-17-1||

    RMY 6-17-2

    यदि मामभियुञ्जीरन्देवगन्धर्वदानवाः ।
    नैव सीतां प्रदास्यामि सर्वलोकभयादपि ॥ ६-१७-२॥
    yadi māmabhiyuñjīrandevagandharvadānavāḥ |
    naiva sītāṃ pradāsyāmi sarvalokabhayādapi || 6-17-2||

    RMY 6-17-3

    त्वं तु सौम्य परित्रस्तो हरिभिर्निर्जितो भृशम् ।
    प्रतिप्रदानमद्यैव सीतायाः साधु मन्यसे ।
    को हि नाम सपत्नो मां समरे जेतुमर्हति ॥ ६-१७-३॥
    tvaṃ tu saumya paritrasto haribhirnirjito bhṛśam |
    pratipradānamadyaiva sītāyāḥ sādhu manyase |
    ko hi nāma sapatno māṃ samare jetumarhati || 6-17-3||

    RMY 6-17-4

    इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः ।
    आरुरोह ततः श्रीमान्प्रासादं हिमपाण्डुरम् ।
    बहुतालसमुत्सेधं रावणोऽथ दिदृक्षया ॥ ६-१७-४॥
    ityuktvā paruṣaṃ vākyaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
    āruroha tataḥ śrīmānprāsādaṃ himapāṇḍuram |
    bahutālasamutsedhaṃ rāvaṇo'tha didṛkṣayā || 6-17-4||

    RMY 6-17-5

    ताभ्यां चराभ्यां सहितो रावणः क्रोधमूर्छितः ।
    पश्यमानः समुद्रं च पर्वतांश्च वनानि च ।
    ददर्श पृथिवीदेशं सुसंपूर्णं प्लवंगमैः ॥ ६-१७-५॥
    tābhyāṃ carābhyāṃ sahito rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ |
    paśyamānaḥ samudraṃ ca parvatāṃśca vanāni ca |
    dadarśa pṛthivīdeśaṃ susaṃpūrṇaṃ plavaṃgamaiḥ || 6-17-5||

    RMY 6-17-6

    तदपारमसंख्येयं वानराणां महद्बलम् ।
    आलोक्य रावणो राजा परिपप्रच्छ सारणम् ॥ ६-१७-६॥
    tadapāramasaṃkhyeyaṃ vānarāṇāṃ mahadbalam |
    ālokya rāvaṇo rājā paripapraccha sāraṇam || 6-17-6||

    RMY 6-17-7

    एषां वानरमुख्यानां के शूराः के महाबलाः ।
    के पूर्वमभिवर्तन्ते महोत्साहाः समन्ततः ॥ ६-१७-७॥
    eṣāṃ vānaramukhyānāṃ ke śūrāḥ ke mahābalāḥ |
    ke pūrvamabhivartante mahotsāhāḥ samantataḥ || 6-17-7||

    RMY 6-17-8

    केषां शृणोति सुग्रीवः के वा यूथपयूथपाः ।
    सारणाचक्ष्व मे सर्वं के प्रधानाः प्लवंगमाः ॥ ६-१७-८॥
    keṣāṃ śṛṇoti sugrīvaḥ ke vā yūthapayūthapāḥ |
    sāraṇācakṣva me sarvaṃ ke pradhānāḥ plavaṃgamāḥ || 6-17-8||

    RMY 6-17-9

    सारणो राक्षसेन्द्रस्य वचनं परिपृच्छतः ।
    आचचक्षेऽथ मुख्यज्ञो मुख्यांस्तांस्तु वनौकसः ॥ ६-१७-९॥
    sāraṇo rākṣasendrasya vacanaṃ paripṛcchataḥ |
    ācacakṣe'tha mukhyajño mukhyāṃstāṃstu vanaukasaḥ || 6-17-9||

    RMY 6-17-10

    एष योऽभिमुखो लङ्कां नर्दंस्तिष्ठति वानरः ।
    यूथपानां सहस्राणां शतेन परिवारितः ॥ ६-१७-१०॥
    eṣa yo'bhimukho laṅkāṃ nardaṃstiṣṭhati vānaraḥ |
    yūthapānāṃ sahasrāṇāṃ śatena parivāritaḥ || 6-17-10||

    RMY 6-17-11

    यस्य घोषेण महता सप्राकारा सतोरणा ।
    लङ्का प्रवेपते सर्वा सशैलवनकानना ॥ ६-१७-११॥
    yasya ghoṣeṇa mahatā saprākārā satoraṇā |
    laṅkā pravepate sarvā saśailavanakānanā || 6-17-11||

    RMY 6-17-12

    सर्वशाखामृगेन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
    बलाग्रे तिष्ठते वीरो नीलो नामैष यूथपः ॥ ६-१७-१२॥
    sarvaśākhāmṛgendrasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
    balāgre tiṣṭhate vīro nīlo nāmaiṣa yūthapaḥ || 6-17-12||

    RMY 6-17-13

    बाहू प्रगृह्य यः पद्भ्यां महीं गच्छति वीर्यवान् ।
    लङ्कामभिमुखः कोपादभीक्ष्णं च विजृम्भते ॥ ६-१७-१३॥
    bāhū pragṛhya yaḥ padbhyāṃ mahīṃ gacchati vīryavān |
    laṅkāmabhimukhaḥ kopādabhīkṣṇaṃ ca vijṛmbhate || 6-17-13||

    RMY 6-17-14

    गिरिशृङ्गप्रतीकाशः पद्मकिञ्जल्कसंनिभः ।
    स्फोटयत्यभिसंरब्धो लाङ्गूलं च पुनः पुनः ॥ ६-१७-१४॥
    giriśṛṅgapratīkāśaḥ padmakiñjalkasaṃnibhaḥ |
    sphoṭayatyabhisaṃrabdho lāṅgūlaṃ ca punaḥ punaḥ || 6-17-14||

    RMY 6-17-15

    यस्य लाङ्गूलशब्देन स्वनन्तीव दिशो दश ।
    एष वानरराजेन सुर्ग्रीवेणाभिषेचितः ।
    यौवराज्येऽङ्गदो नाम त्वामाह्वयति संयुगे ॥ ६-१७-१५॥
    yasya lāṅgūlaśabdena svanantīva diśo daśa |
    eṣa vānararājena surgrīveṇābhiṣecitaḥ |
    yauvarājye'ṅgado nāma tvāmāhvayati saṃyuge || 6-17-15||

    RMY 6-17-16

    ये तु विष्टभ्य गात्राणि क्ष्वेडयन्ति नदन्ति च ।
    उत्थाय च विजृम्भन्ते क्रोधेन हरिपुंगवाः ॥ ६-१७-१६॥
    ye tu viṣṭabhya gātrāṇi kṣveḍayanti nadanti ca |
    utthāya ca vijṛmbhante krodhena haripuṃgavāḥ || 6-17-16||

    RMY 6-17-17

    एते दुष्प्रसहा घोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।
    अष्टौ शतसहस्राणि दशकोटिशतानि च ॥ ६-१७-१७॥
    ete duṣprasahā ghorāścaṇḍāścaṇḍaparākramāḥ |
    aṣṭau śatasahasrāṇi daśakoṭiśatāni ca || 6-17-17||

    RMY 6-17-18

    य एनमनुगच्छन्ति वीराश्चन्दनवासिनः ।
    एष आशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ ६-१७-१८॥
    ya enamanugacchanti vīrāścandanavāsinaḥ |
    eṣa āśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum || 6-17-18||

    RMY 6-17-19

    श्वेतो रजतसंकाशः सबलो भीमविक्रमः ।
    बुद्धिमान्वानरः शूरस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ ६-१७-१९॥
    śveto rajatasaṃkāśaḥ sabalo bhīmavikramaḥ |
    buddhimānvānaraḥ śūrastriṣu lokeṣu viśrutaḥ || 6-17-19||

    RMY 6-17-20

    तूर्णं सुग्रीवमागम्य पुनर्गच्छति वानरः ।
    विभजन्वानरीं सेनामनीकानि प्रहर्षयन् ॥ ६-१७-२०॥
    tūrṇaṃ sugrīvamāgamya punargacchati vānaraḥ |
    vibhajanvānarīṃ senāmanīkāni praharṣayan || 6-17-20||

    RMY 6-17-21

    यः पुरा गोमतीतीरे रम्यं पर्येति पर्वतम् ।
    नाम्ना संकोचनो नाम नानानगयुतो गिरिः ॥ ६-१७-२१॥
    yaḥ purā gomatītīre ramyaṃ paryeti parvatam |
    nāmnā saṃkocano nāma nānānagayuto giriḥ || 6-17-21||

    RMY 6-17-22

    तत्र राज्यं प्रशास्त्येष कुमुदो नाम यूथपः ।
    योऽसौ शतसहस्राणां सहस्रं परिकर्षति ॥ ६-१७-२२॥
    tatra rājyaṃ praśāstyeṣa kumudo nāma yūthapaḥ |
    yo'sau śatasahasrāṇāṃ sahasraṃ parikarṣati || 6-17-22||

    RMY 6-17-23

    यस्य वाला बहुव्यामा दीर्घलाङ्गूलमाश्रिताः ।
    ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णा घोरकर्मणः ॥ ६-१७-२३॥
    yasya vālā bahuvyāmā dīrghalāṅgūlamāśritāḥ |
    tāmrāḥ pītāḥ sitāḥ śvetāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ || 6-17-23||

    RMY 6-17-24

    अदीनो रोषणश्चण्डः संग्राममभिकाङ्क्षति ।
    एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ ६-१७-२४॥
    adīno roṣaṇaścaṇḍaḥ saṃgrāmamabhikāṅkṣati |
    eṣaivāśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum || 6-17-24||

    RMY 6-17-25

    यस्त्वेष सिंहसंकाशः कपिलो दीर्घकेसरः ।
    निभृतः प्रेक्षते लङ्कां दिधक्षन्निव चक्षुषा ॥ ६-१७-२५॥
    yastveṣa siṃhasaṃkāśaḥ kapilo dīrghakesaraḥ |
    nibhṛtaḥ prekṣate laṅkāṃ didhakṣanniva cakṣuṣā || 6-17-25||

    RMY 6-17-26

    विन्ध्यं कृष्णगिरिं सह्यं पर्वतं च सुदर्शनम् ।
    राजन्सततमध्यास्ते रम्भो नामैष यूथपः ॥ ६-१७-२६॥
    vindhyaṃ kṛṣṇagiriṃ sahyaṃ parvataṃ ca sudarśanam |
    rājansatatamadhyāste rambho nāmaiṣa yūthapaḥ || 6-17-26||

    RMY 6-17-27

    शतं शतसहस्राणां त्रिंशच्च हरियूथपाः ।
    परिवार्यानुगच्छन्ति लङ्कां मर्दितुमोजसा ॥ ६-१७-२७॥
    śataṃ śatasahasrāṇāṃ triṃśacca hariyūthapāḥ |
    parivāryānugacchanti laṅkāṃ marditumojasā || 6-17-27||

    RMY 6-17-28

    यस्तु कर्णौ विवृणुते जृम्भते च पुनः पुनः ।
    न च संविजते मृत्योर्न च यूथाद्विधावति ॥ ६-१७-२८॥
    yastu karṇau vivṛṇute jṛmbhate ca punaḥ punaḥ |
    na ca saṃvijate mṛtyorna ca yūthādvidhāvati || 6-17-28||

    RMY 6-17-29

    महाबलो वीतभयो रम्यं साल्वेय पर्वतम् ।
    राजन्सततमध्यास्ते शरभो नाम यूथपः ॥ ६-१७-२९॥
    mahābalo vītabhayo ramyaṃ sālveya parvatam |
    rājansatatamadhyāste śarabho nāma yūthapaḥ || 6-17-29||

    RMY 6-17-30

    एतस्य बलिनः सर्वे विहारा नाम यूथपाः ।
    राजञ्शतसहस्राणि चत्वारिंशत्तथैव च ॥ ६-१७-३०॥
    etasya balinaḥ sarve vihārā nāma yūthapāḥ |
    rājañśatasahasrāṇi catvāriṃśattathaiva ca || 6-17-30||

    RMY 6-17-31

    यस्तु मेघ इवाकाशं महानावृत्य तिष्ठति ।
    मध्ये वानरवीराणां सुराणामिव वासवः ॥ ६-१७-३१॥
    yastu megha ivākāśaṃ mahānāvṛtya tiṣṭhati |
    madhye vānaravīrāṇāṃ surāṇāmiva vāsavaḥ || 6-17-31||

    RMY 6-17-32

    भेरीणामिव संनादो यस्यैष श्रूयते महान् ।
    घोरः शाखामृगेन्द्राणां संग्राममभिकाङ्क्षताम् ॥ ६-१७-३२॥
    bherīṇāmiva saṃnādo yasyaiṣa śrūyate mahān |
    ghoraḥ śākhāmṛgendrāṇāṃ saṃgrāmamabhikāṅkṣatām || 6-17-32||

    RMY 6-17-33

    एष पर्वतमध्यास्ते पारियात्रमनुत्तमम् ।
    युद्धे दुष्प्रसहो नित्यं पनसो नाम यूथपः ॥ ६-१७-३३॥
    eṣa parvatamadhyāste pāriyātramanuttamam |
    yuddhe duṣprasaho nityaṃ panaso nāma yūthapaḥ || 6-17-33||

    RMY 6-17-34

    एनं शतसहस्राणां शतार्धं पर्युपासते ।
    यूथपा यूथपश्रेष्ठं येषां यूथानि भागशः ॥ ६-१७-३४॥
    enaṃ śatasahasrāṇāṃ śatārdhaṃ paryupāsate |
    yūthapā yūthapaśreṣṭhaṃ yeṣāṃ yūthāni bhāgaśaḥ || 6-17-34||

    RMY 6-17-35

    यस्तु भीमां प्रवल्गन्तीं चमूं तिष्ठति शोभयन् ।
    स्थितां तीरे समुद्रस्य द्वितीय इव सागरः ॥ ६-१७-३५॥
    yastu bhīmāṃ pravalgantīṃ camūṃ tiṣṭhati śobhayan |
    sthitāṃ tīre samudrasya dvitīya iva sāgaraḥ || 6-17-35||

    RMY 6-17-36

    एष दर्दरसंकाशो विनतो नाम यूथपः ।
    पिबंश्चरति पर्णाशां नदीनामुत्तमां नदीम् ॥ ६-१७-३६॥
    eṣa dardarasaṃkāśo vinato nāma yūthapaḥ |
    pibaṃścarati parṇāśāṃ nadīnāmuttamāṃ nadīm || 6-17-36||

    RMY 6-17-37

    षष्टिः शतसहस्राणि बलमस्य प्लवंगमाः ।
    त्वामाह्वयति युद्धाय क्रथनो नाम यूथपः ॥ ६-१७-३७॥
    ṣaṣṭiḥ śatasahasrāṇi balamasya plavaṃgamāḥ |
    tvāmāhvayati yuddhāya krathano nāma yūthapaḥ || 6-17-37||

    RMY 6-17-38

    यस्तु गैरिकवर्णाभं वपुः पुष्यति वानरः ।
    गवयो नाम तेजस्वी त्वां क्रोधादभिवर्तते ॥ ६-१७-३८॥
    yastu gairikavarṇābhaṃ vapuḥ puṣyati vānaraḥ |
    gavayo nāma tejasvī tvāṃ krodhādabhivartate || 6-17-38||

    RMY 6-17-39

    एनं शतसहस्राणि सप्ततिः पर्युपासते ।
    एष आशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ ६-१७-३९॥
    enaṃ śatasahasrāṇi saptatiḥ paryupāsate |
    eṣa āśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum || 6-17-39||

    RMY 6-17-40

    एते दुष्प्रसहा घोरा बलिनः कामरूपिणः ।
    यूथपा यूथपश्रेष्ठा येषां संख्या न विद्यते ॥ ६-१७-४०॥
    ete duṣprasahā ghorā balinaḥ kāmarūpiṇaḥ |
    yūthapā yūthapaśreṣṭhā yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate || 6-17-40||

    Sarga: 18/116 (42)

    RMY 6-18-1

    तांस्तु तेऽहं प्रवक्ष्यामि प्रेक्षमाणस्य यूथपान् ।
    राघवार्थे पराक्रान्ता ये न रक्षन्ति जीवितम् ॥ ६-१८-१॥
    tāṃstu te'haṃ pravakṣyāmi prekṣamāṇasya yūthapān |
    rāghavārthe parākrāntā ye na rakṣanti jīvitam || 6-18-1||

    RMY 6-18-2

    स्निग्धा यस्य बहुश्यामा बाला लाङ्गूलमाश्रिताः ।
    ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णा घोरकर्मणः ॥ ६-१८-२॥
    snigdhā yasya bahuśyāmā bālā lāṅgūlamāśritāḥ |
    tāmrāḥ pītāḥ sitāḥ śvetāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ || 6-18-2||

    RMY 6-18-3

    प्रगृहीताः प्रकाशन्ते सूर्यस्येव मरीचयः ।
    पृथिव्यां चानुकृष्यन्ते हरो नामैष यूथपः ॥ ६-१८-३॥
    pragṛhītāḥ prakāśante sūryasyeva marīcayaḥ |
    pṛthivyāṃ cānukṛṣyante haro nāmaiṣa yūthapaḥ || 6-18-3||

    RMY 6-18-4

    यं पृष्ठतोऽनुगच्छन्ति शतशोऽथ सहस्रशः ।
    द्रुमानुद्यम्य सहिता लङ्कारोहणतत्पराः ॥ ६-१८-४॥
    yaṃ pṛṣṭhato'nugacchanti śataśo'tha sahasraśaḥ |
    drumānudyamya sahitā laṅkārohaṇatatparāḥ || 6-18-4||

    RMY 6-18-5

    एष कोटीसहस्रेण वानराणां महौजसाम् ।
    आकाङ्क्षते त्वां संग्रामे जेतुं परपुरंजय ॥ ६-१८-५॥
    eṣa koṭīsahasreṇa vānarāṇāṃ mahaujasām |
    ākāṅkṣate tvāṃ saṃgrāme jetuṃ parapuraṃjaya || 6-18-5||

    RMY 6-18-6

    नीलानिव महामेघांस्तिष्ठतो यांस्तु पश्यसि ।
    असिताञ्जनसंकाशान्युद्धे सत्यपराक्रमान् ॥ ६-१८-६॥
    nīlāniva mahāmeghāṃstiṣṭhato yāṃstu paśyasi |
    asitāñjanasaṃkāśānyuddhe satyaparākramān || 6-18-6||

    RMY 6-18-7

    नखदंष्ट्रायुधान्वीरांस्तीक्ष्णकोपान्भयावहान् ।
    असंख्येयाननिर्देश्यान्परं पारमिवोदधेः ॥ ६-१८-७॥
    nakhadaṃṣṭrāyudhānvīrāṃstīkṣṇakopānbhayāvahān |
    asaṃkhyeyānanirdeśyānparaṃ pāramivodadheḥ || 6-18-7||

    RMY 6-18-8

    पर्वतेषु च ये केचिद्विषमेषु नदीषु च ।
    एते त्वामभिवर्तन्ते राजन्नृष्काः सुदारुणाः ॥ ६-१८-८॥
    parvateṣu ca ye kecidviṣameṣu nadīṣu ca |
    ete tvāmabhivartante rājannṛṣkāḥ sudāruṇāḥ || 6-18-8||

    RMY 6-18-9

    एषां मध्ये स्थितो राजन्भीमाक्षो भीमदर्शनः ।
    पर्जन्य इव जीमूतैः समन्तात्परिवारितः ॥ ६-१८-९॥
    eṣāṃ madhye sthito rājanbhīmākṣo bhīmadarśanaḥ |
    parjanya iva jīmūtaiḥ samantātparivāritaḥ || 6-18-9||

    RMY 6-18-10

    ऋक्षवन्तं गिरिश्रेष्ठमध्यास्ते नर्मदां पिबन् ।
    सर्वर्क्षाणामधिपतिर्धूम्रो नामैष यूथपः ॥ ६-१८-१०॥
    ṛkṣavantaṃ giriśreṣṭhamadhyāste narmadāṃ piban |
    sarvarkṣāṇāmadhipatirdhūmro nāmaiṣa yūthapaḥ || 6-18-10||

    RMY 6-18-11

    यवीयानस्य तु भ्राता पश्यैनं पर्वतोपमम् ।
    भ्रात्रा समानो रूपेण विशिष्टस्तु पराक्रमे ॥ ६-१८-११॥
    yavīyānasya tu bhrātā paśyainaṃ parvatopamam |
    bhrātrā samāno rūpeṇa viśiṣṭastu parākrame || 6-18-11||

    RMY 6-18-12

    स एष जाम्बवान्नाम महायूथपयूथपः ।
    प्रशान्तो गुरुवर्ती च संप्रहारेष्वमर्षणः ॥ ६-१८-१२॥
    sa eṣa jāmbavānnāma mahāyūthapayūthapaḥ |
    praśānto guruvartī ca saṃprahāreṣvamarṣaṇaḥ || 6-18-12||

    RMY 6-18-13

    एतेन साह्यं सुमहत्कृतं शक्रस्य धीमता ।
    देवासुरे जाम्बवता लब्धाश्च बहवो वराः ॥ ६-१८-१३॥
    etena sāhyaṃ sumahatkṛtaṃ śakrasya dhīmatā |
    devāsure jāmbavatā labdhāśca bahavo varāḥ || 6-18-13||

    RMY 6-18-14

    आरुह्य पर्वताग्रेभ्यो महाभ्रविपुलाः शिलाः ।
    मुञ्चन्ति विपुलाकारा न मृत्योरुद्विजन्ति च ॥ ६-१८-१४॥
    āruhya parvatāgrebhyo mahābhravipulāḥ śilāḥ |
    muñcanti vipulākārā na mṛtyorudvijanti ca || 6-18-14||

    RMY 6-18-15

    राक्षसानां च सदृशाः पिशाचानां च रोमशाः ।
    एतस्य सैन्ये बहवो विचरन्त्यग्नितेजसः ॥ ६-१८-१५॥
    rākṣasānāṃ ca sadṛśāḥ piśācānāṃ ca romaśāḥ |
    etasya sainye bahavo vicarantyagnitejasaḥ || 6-18-15||

    RMY 6-18-16

    यं त्वेनमभिसंरब्धं प्लवमानमिव स्थितम् ।
    प्रेक्षन्ते वानराः सर्वे स्थितं यूथपयूथपम् ॥ ६-१८-१६॥
    yaṃ tvenamabhisaṃrabdhaṃ plavamānamiva sthitam |
    prekṣante vānarāḥ sarve sthitaṃ yūthapayūthapam || 6-18-16||

    RMY 6-18-17

    एष राजन्सहस्राक्षं पर्युपास्ते हरीश्वरः ।
    बलेन बलसंपन्नो रम्भो नामैष यूथपः ॥ ६-१८-१७॥
    eṣa rājansahasrākṣaṃ paryupāste harīśvaraḥ |
    balena balasaṃpanno rambho nāmaiṣa yūthapaḥ || 6-18-17||

    RMY 6-18-18

    यः स्थितं योजने शैलं गच्छन्पार्श्वेन सेवते ।
    ऊर्ध्वं तथैव कायेन गतः प्राप्नोति योजनम् ॥ ६-१८-१८॥
    yaḥ sthitaṃ yojane śailaṃ gacchanpārśvena sevate |
    ūrdhvaṃ tathaiva kāyena gataḥ prāpnoti yojanam || 6-18-18||

    RMY 6-18-19

    यस्मान्न परमं रूपं चतुष्पादेषु विद्यते ।
    श्रुतः संनादनो नाम वानराणां पितामहः ॥ ६-१८-१९॥
    yasmānna paramaṃ rūpaṃ catuṣpādeṣu vidyate |
    śrutaḥ saṃnādano nāma vānarāṇāṃ pitāmahaḥ || 6-18-19||

    RMY 6-18-20

    येन युद्धं तदा दत्तं रणे शक्रस्य धीमता ।
    पराजयश्च न प्राप्तः सोऽयं यूथपयूथपः ।
    यस्य विक्रममाणस्य शक्रस्येव पराक्रमः ॥ ६-१८-२०॥
    yena yuddhaṃ tadā dattaṃ raṇe śakrasya dhīmatā |
    parājayaśca na prāptaḥ so'yaṃ yūthapayūthapaḥ |
    yasya vikramamāṇasya śakrasyeva parākramaḥ || 6-18-20||

    RMY 6-18-21

    एष गन्धर्वकन्यायामुत्पन्नः कृष्णवर्त्मना ।
    पुरा देवासुरे युद्धे साह्यार्थं त्रिदिवौकसाम् ॥ ६-१८-२१॥
    eṣa gandharvakanyāyāmutpannaḥ kṛṣṇavartmanā |
    purā devāsure yuddhe sāhyārthaṃ tridivaukasām || 6-18-21||

    RMY 6-18-22

    यस्य वैश्रवणो राजा जम्बूमुपनिषेवते ।
    यो राजा पर्वतेन्द्राणां बहुकिंनरसेविनाम् ॥ ६-१८-२२॥
    yasya vaiśravaṇo rājā jambūmupaniṣevate |
    yo rājā parvatendrāṇāṃ bahukiṃnarasevinām || 6-18-22||

    RMY 6-18-23

    विहारसुखदो नित्यं भ्रातुस्ते राक्षसाधिप ।
    तत्रैष वसति श्रीमान्बलवान्वानरर्षभः ।
    युद्धेष्वकत्थनो नित्यं क्रथनो नाम यूथपः ॥ ६-१८-२३॥
    vihārasukhado nityaṃ bhrātuste rākṣasādhipa |
    tatraiṣa vasati śrīmānbalavānvānararṣabhaḥ |
    yuddheṣvakatthano nityaṃ krathano nāma yūthapaḥ || 6-18-23||

    RMY 6-18-24

    वृतः कोटिसहस्रेण हरीणां समुपस्थितः ।
    एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ ६-१८-२४॥
    vṛtaḥ koṭisahasreṇa harīṇāṃ samupasthitaḥ |
    eṣaivāśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum || 6-18-24||

    RMY 6-18-25

    यो गङ्गामनु पर्येति त्रासयन्हस्तियूथपान् ।
    हस्तिनां वानराणां च पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥ ६-१८-२५॥
    yo gaṅgāmanu paryeti trāsayanhastiyūthapān |
    hastināṃ vānarāṇāṃ ca pūrvavairamanusmaran || 6-18-25||

    RMY 6-18-26

    एष यूथपतिर्नेता गच्छन्गिरिगुहाशयः ।
    हरीणां वाहिनी मुख्यो नदीं हैमवतीमनु ॥ ६-१८-२६॥
    eṣa yūthapatirnetā gacchangiriguhāśayaḥ |
    harīṇāṃ vāhinī mukhyo nadīṃ haimavatīmanu || 6-18-26||

    RMY 6-18-27

    उशीर बीजमाश्रित्य पर्वतं मन्दरोपमम् ।
    रमते वानरश्रेष्ठो दिवि शक्र इव स्वयम् ॥ ६-१८-२७॥
    uśīra bījamāśritya parvataṃ mandaropamam |
    ramate vānaraśreṣṭho divi śakra iva svayam || 6-18-27||

    RMY 6-18-28

    एनं शतसहस्राणां सहस्रमभिवर्तते ।
    एष दुर्मर्षणो राजन्प्रमाथी नाम यूथपः ॥ ६-१८-२८॥
    enaṃ śatasahasrāṇāṃ sahasramabhivartate |
    eṣa durmarṣaṇo rājanpramāthī nāma yūthapaḥ || 6-18-28||

    RMY 6-18-29

    वातेनेवोद्धतं मेघं यमेनमनुपश्यसि ।
    विवर्तमानं बहुशो यत्रैतद्बहुलं रजः ॥ ६-१८-२९॥
    vātenevoddhataṃ meghaṃ yamenamanupaśyasi |
    vivartamānaṃ bahuśo yatraitadbahulaṃ rajaḥ || 6-18-29||

    RMY 6-18-30

    एतेऽसितमुखा घोरा गोलाङ्गूला महाबलाः ।
    शतं शतसहस्राणि दृष्ट्वा वै सेतुबन्धनम् ॥ ६-१८-३०॥
    ete'sitamukhā ghorā golāṅgūlā mahābalāḥ |
    śataṃ śatasahasrāṇi dṛṣṭvā vai setubandhanam || 6-18-30||

    RMY 6-18-31

    गोलाङ्गूलं महावेगं गवाक्षं नाम यूथपम् ।
    परिवार्याभिवर्तन्ते लङ्कां मर्दितुमोजसा ॥ ६-१८-३१॥
    golāṅgūlaṃ mahāvegaṃ gavākṣaṃ nāma yūthapam |
    parivāryābhivartante laṅkāṃ marditumojasā || 6-18-31||

    RMY 6-18-32

    भ्रमराचरिता यत्र सर्वकामफलद्रुमाः ।
    यं सूर्यतुल्यवर्णाभमनुपर्येति पर्वतम् ॥ ६-१८-३२॥
    bhramarācaritā yatra sarvakāmaphaladrumāḥ |
    yaṃ sūryatulyavarṇābhamanuparyeti parvatam || 6-18-32||

    RMY 6-18-33

    यस्य भासा सदा भान्ति तद्वर्णा मृगपक्षिणः ।
    यस्य प्रस्थं महात्मानो न त्यजन्ति महर्षयः ॥ ६-१८-३३॥
    yasya bhāsā sadā bhānti tadvarṇā mṛgapakṣiṇaḥ |
    yasya prasthaṃ mahātmāno na tyajanti maharṣayaḥ || 6-18-33||

    RMY 6-18-34

    तत्रैष रमते राजन्रम्ये काञ्चनपर्वते ।
    मुख्यो वानरमुख्यानां केसरी नाम यूथपः ॥ ६-१८-३४॥
    tatraiṣa ramate rājanramye kāñcanaparvate |
    mukhyo vānaramukhyānāṃ kesarī nāma yūthapaḥ || 6-18-34||

    RMY 6-18-35

    षष्टिर्गिरिसहस्राणां रम्याः काञ्चनपर्वताः ।
    तेषां मध्ये गिरिवरस्त्वमिवानघ रक्षसाम् ॥ ६-१८-३५॥
    ṣaṣṭirgirisahasrāṇāṃ ramyāḥ kāñcanaparvatāḥ |
    teṣāṃ madhye girivarastvamivānagha rakṣasām || 6-18-35||

    RMY 6-18-36

    तत्रैते कपिलाः श्वेतास्ताम्रास्या मधुपिङ्गलाः ।
    निवसन्त्युत्तमगिरौ तीक्ष्णदंष्ट्रानखायुधाः ॥ ६-१८-३६॥
    tatraite kapilāḥ śvetāstāmrāsyā madhupiṅgalāḥ |
    nivasantyuttamagirau tīkṣṇadaṃṣṭrānakhāyudhāḥ || 6-18-36||

    RMY 6-18-37

    सिंह इव चतुर्दंष्ट्रा व्याघ्रा इव दुरासदाः ।
    सर्वे वैश्वनरसमा ज्वलिताशीविषोपमाः ॥ ६-१८-३७॥
    siṃha iva caturdaṃṣṭrā vyāghrā iva durāsadāḥ |
    sarve vaiśvanarasamā jvalitāśīviṣopamāḥ || 6-18-37||

    RMY 6-18-38

    सुदीर्घाञ्चितलाङ्गूला मत्तमातंगसंनिभाः ।
    महापर्वतसंकाशा महाजीमूतनिस्वनाः ॥ ६-१८-३८॥
    sudīrghāñcitalāṅgūlā mattamātaṃgasaṃnibhāḥ |
    mahāparvatasaṃkāśā mahājīmūtanisvanāḥ || 6-18-38||

    RMY 6-18-39

    एष चैषामधिपतिर्मध्ये तिष्ठति वीर्यवान् ।
    नाम्ना पृथिव्यां विख्यातो राजञ्शतबलीति यः ।
    एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ ६-१८-३९॥
    eṣa caiṣāmadhipatirmadhye tiṣṭhati vīryavān |
    nāmnā pṛthivyāṃ vikhyāto rājañśatabalīti yaḥ |
    eṣaivāśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum || 6-18-39||

    RMY 6-18-40

    गजो गवाक्षो गवयो नलो नीलश्च वानरः ।
    एकैक एव यूथानां कोटिभिर्दशभिर्वृतः ॥ ६-१८-४०॥
    gajo gavākṣo gavayo nalo nīlaśca vānaraḥ |
    ekaika eva yūthānāṃ koṭibhirdaśabhirvṛtaḥ || 6-18-40||

    RMY 6-18-41

    तथान्ये वानरश्रेष्ठा विन्ध्यपर्वतवासिनः ।
    न शक्यन्ते बहुत्वात्तु संख्यातुं लघुविक्रमाः ॥ ६-१८-४१॥
    tathānye vānaraśreṣṭhā vindhyaparvatavāsinaḥ |
    na śakyante bahutvāttu saṃkhyātuṃ laghuvikramāḥ || 6-18-41||

    RMY 6-18-42

    सर्वे महाराज महाप्रभावाः सर्वे महाशैलनिकाशकायाः ।
    सर्वे समर्थाः पृथिवीं क्षणेन कर्तुं प्रविध्वस्तविकीर्णशैलाम् ॥ ६-१८-४२॥
    sarve mahārāja mahāprabhāvāḥ sarve mahāśailanikāśakāyāḥ |
    sarve samarthāḥ pṛthivīṃ kṣaṇena kartuṃ pravidhvastavikīrṇaśailām || 6-18-42||

    Sarga: 19/116 (34)

    RMY 6-19-1

    सारणस्य वचः श्रुत्वा रावणं राक्षसाधिपम् ।
    बलमालोकयन्सर्वं शुको वाक्यमथाब्रवीत् ॥ ६-१९-१॥
    sāraṇasya vacaḥ śrutvā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam |
    balamālokayansarvaṃ śuko vākyamathābravīt || 6-19-1||

    RMY 6-19-2

    स्थितान्पश्यसि यानेतान्मत्तानिव महाद्विपान् ।
    न्यग्रोधानिव गाङ्गेयान्सालान्हैमवतीनिव ॥ ६-१९-२॥
    sthitānpaśyasi yānetānmattāniva mahādvipān |
    nyagrodhāniva gāṅgeyānsālānhaimavatīniva || 6-19-2||

    RMY 6-19-3

    एते दुष्प्रसहा राजन्बलिनः कामरूपिणः ।
    दैत्यदानवसंकाशा युद्धे देवपराक्रमाः ॥ ६-१९-३॥
    ete duṣprasahā rājanbalinaḥ kāmarūpiṇaḥ |
    daityadānavasaṃkāśā yuddhe devaparākramāḥ || 6-19-3||

    RMY 6-19-4

    एषां कोटिसहस्राणि नव पञ्चच सप्त च ।
    तथा शङ्खसहस्राणि तथा वृन्दशतानि च ॥ ६-१९-४॥
    eṣāṃ koṭisahasrāṇi nava pañcaca sapta ca |
    tathā śaṅkhasahasrāṇi tathā vṛndaśatāni ca || 6-19-4||

    RMY 6-19-5

    एते सुग्रीवसचिवाः किष्किन्धानिलयाः सदा ।
    हरयो देवगन्धर्वैरुत्पन्नाः कामरूपिणः ॥ ६-१९-५॥
    ete sugrīvasacivāḥ kiṣkindhānilayāḥ sadā |
    harayo devagandharvairutpannāḥ kāmarūpiṇaḥ || 6-19-5||

    RMY 6-19-6

    यौ तौ पश्यसि तिष्ठन्तौ कुमारौ देवरूपिणौ ।
    मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ ताभ्यां नास्ति समो युधि ॥ ६-१९-६॥
    yau tau paśyasi tiṣṭhantau kumārau devarūpiṇau |
    maindaśca dvividaścobhau tābhyāṃ nāsti samo yudhi || 6-19-6||

    RMY 6-19-7

    ब्रह्मणा समनुज्ञातावमृतप्राशिनावुभौ ।
    आशंसेते युधा लङ्कामेतौ मर्दितुमोजसा ॥ ६-१९-७॥
    brahmaṇā samanujñātāvamṛtaprāśināvubhau |
    āśaṃsete yudhā laṅkāmetau marditumojasā || 6-19-7||

    RMY 6-19-8

    यावेतावेतयोः पार्श्वे स्थितौ पर्वतसंनिभौ ।
    सुमुखो विमुखश्चैव मृत्युपुत्रौ पितुः समौ ॥ ६-१९-८॥
    yāvetāvetayoḥ pārśve sthitau parvatasaṃnibhau |
    sumukho vimukhaścaiva mṛtyuputrau pituḥ samau || 6-19-8||

    RMY 6-19-9

    यं तु पश्यसि तिष्ठन्तं प्रभिन्नमिव कुञ्जरम् ।
    यो बलात्क्षोभयेत्क्रुद्धः समुद्रमपि वानरः ॥ ६-१९-९॥
    yaṃ tu paśyasi tiṣṭhantaṃ prabhinnamiva kuñjaram |
    yo balātkṣobhayetkruddhaḥ samudramapi vānaraḥ || 6-19-9||

    RMY 6-19-10

    एषोऽभिगन्ता लङ्काया वैदेह्यास्तव च प्रभो ।
    एनं पश्य पुरा दृष्टं वानरं पुनरागतम् ॥ ६-१९-१०॥
    eṣo'bhigantā laṅkāyā vaidehyāstava ca prabho |
    enaṃ paśya purā dṛṣṭaṃ vānaraṃ punarāgatam || 6-19-10||

    RMY 6-19-11

    ज्येष्ठः केसरिणः पुत्रो वातात्मज इति श्रुतः ।
    हनूमानिति विख्यातो लङ्घितो येन सागरः ॥ ६-१९-११॥
    jyeṣṭhaḥ kesariṇaḥ putro vātātmaja iti śrutaḥ |
    hanūmāniti vikhyāto laṅghito yena sāgaraḥ || 6-19-11||

    RMY 6-19-12

    कामरूपी हरिश्रेष्ठो बलरूपसमन्वितः ।
    अनिवार्यगतिश्चैव यथा सततगः प्रभुः ॥ ६-१९-१२॥
    kāmarūpī hariśreṣṭho balarūpasamanvitaḥ |
    anivāryagatiścaiva yathā satatagaḥ prabhuḥ || 6-19-12||

    RMY 6-19-13

    उद्यन्तं भास्करं दृष्ट्वा बालः किल पिपासितः ।
    त्रियोजनसहस्रं तु अध्वानमवतीर्य हि ॥ ६-१९-१३॥
    udyantaṃ bhāskaraṃ dṛṣṭvā bālaḥ kila pipāsitaḥ |
    triyojanasahasraṃ tu adhvānamavatīrya hi || 6-19-13||

    RMY 6-19-14

    आदित्यमाहरिष्यामि न मे क्षुत्प्रतियास्यति ।
    इति संचिन्त्य मनसा पुरैष बलदर्पितः ॥ ६-१९-१४॥
    ādityamāhariṣyāmi na me kṣutpratiyāsyati |
    iti saṃcintya manasā puraiṣa baladarpitaḥ || 6-19-14||

    RMY 6-19-15

    अनाधृष्यतमं देवमपि देवर्षिदानवैः ।
    अनासाद्यैव पतितो भास्करोदयने गिरौ ॥ ६-१९-१५॥
    anādhṛṣyatamaṃ devamapi devarṣidānavaiḥ |
    anāsādyaiva patito bhāskarodayane girau || 6-19-15||

    RMY 6-19-16

    पतितस्य कपेरस्य हनुरेका शिलातले ।
    किंचिद्भिन्ना दृढहनोर्हनूमानेष तेन वै ॥ ६-१९-१६॥
    patitasya kaperasya hanurekā śilātale |
    kiṃcidbhinnā dṛḍhahanorhanūmāneṣa tena vai || 6-19-16||

    RMY 6-19-17

    सत्यमागमयोगेन ममैष विदितो हरिः ।
    नास्य शक्यं बलं रूपं प्रभावो वानुभाषितुम् ॥ ६-१९-१७॥
    satyamāgamayogena mamaiṣa vidito hariḥ |
    nāsya śakyaṃ balaṃ rūpaṃ prabhāvo vānubhāṣitum || 6-19-17||

    RMY 6-19-18

    एष आशंसते लङ्कामेको मर्दितुमोजसा ।
    यश्चैषोऽनन्तरः शूरः श्यामः पद्मनिभेक्षणः ॥ ६-१९-१८॥
    eṣa āśaṃsate laṅkāmeko marditumojasā |
    yaścaiṣo'nantaraḥ śūraḥ śyāmaḥ padmanibhekṣaṇaḥ || 6-19-18||

    RMY 6-19-19

    इक्ष्वाकूणामतिरथो लोके विख्यात पौरुषः ।
    यस्मिन्न चलते धर्मो यो धर्मं नातिवर्तते ॥ ६-१९-१९॥
    ikṣvākūṇāmatiratho loke vikhyāta pauruṣaḥ |
    yasminna calate dharmo yo dharmaṃ nātivartate || 6-19-19||

    RMY 6-19-20

    यो ब्राह्ममस्त्रं वेदांश्च वेद वेदविदां वरः ।
    यो भिन्द्याद्गगनं बाणैः पर्वतांश्चापि दारयेत् ॥ ६-१९-२०॥
    yo brāhmamastraṃ vedāṃśca veda vedavidāṃ varaḥ |
    yo bhindyādgaganaṃ bāṇaiḥ parvatāṃścāpi dārayet || 6-19-20||

    RMY 6-19-21

    यस्य मृत्योरिव क्रोधः शक्रस्येव पराक्रमः ।
    स एष रामस्त्वां योद्धुं राजन्समभिवर्तते ॥ ६-१९-२१॥
    yasya mṛtyoriva krodhaḥ śakrasyeva parākramaḥ |
    sa eṣa rāmastvāṃ yoddhuṃ rājansamabhivartate || 6-19-21||

    RMY 6-19-22

    यश्चैष दक्षिणे पार्श्वे शुद्धजाम्बूनदप्रभः ।
    विशालवक्षास्ताम्राक्षो नीलकुञ्चितमूर्धजः ॥ ६-१९-२२॥
    yaścaiṣa dakṣiṇe pārśve śuddhajāmbūnadaprabhaḥ |
    viśālavakṣāstāmrākṣo nīlakuñcitamūrdhajaḥ || 6-19-22||

    RMY 6-19-23

    एषोऽस्य लक्ष्मणो नाम भ्राता प्राणसमः प्रियः ।
    नये युद्धे च कुशलः सर्वशास्त्रविशारदः ॥ ६-१९-२३॥
    eṣo'sya lakṣmaṇo nāma bhrātā prāṇasamaḥ priyaḥ |
    naye yuddhe ca kuśalaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ || 6-19-23||

    RMY 6-19-24

    अमर्षी दुर्जयो जेता विक्रान्तो बुद्धिमान्बली ।
    रामस्य दक्षिणो बाहुर्नित्यं प्राणो बहिश्चरः ॥ ६-१९-२४॥
    amarṣī durjayo jetā vikrānto buddhimānbalī |
    rāmasya dakṣiṇo bāhurnityaṃ prāṇo bahiścaraḥ || 6-19-24||

    RMY 6-19-25

    न ह्येष राघवस्यार्थे जीवितं परिरक्षति ।
    एषैवाशंसते युद्धे निहन्तुं सर्वराक्षसान् ॥ ६-१९-२५॥
    na hyeṣa rāghavasyārthe jīvitaṃ parirakṣati |
    eṣaivāśaṃsate yuddhe nihantuṃ sarvarākṣasān || 6-19-25||

    RMY 6-19-26

    यस्तु सव्यमसौ पक्षं रामस्याश्रित्य तिष्ठति ।
    रक्षोगणपरिक्षिप्तो राजा ह्येष विभीषणः ॥ ६-१९-२६॥
    yastu savyamasau pakṣaṃ rāmasyāśritya tiṣṭhati |
    rakṣogaṇaparikṣipto rājā hyeṣa vibhīṣaṇaḥ || 6-19-26||

    RMY 6-19-27

    श्रीमता राजराजेन लङ्कायामभिषेचितः ।
    त्वामेव प्रतिसंरब्धो युद्धायैषोऽभिवर्तते ॥ ६-१९-२७॥
    śrīmatā rājarājena laṅkāyāmabhiṣecitaḥ |
    tvāmeva pratisaṃrabdho yuddhāyaiṣo'bhivartate || 6-19-27||

    RMY 6-19-28

    यं तु पश्यसि तिष्ठन्तं मध्ये गिरिमिवाचलम् ।
    सर्वशाखामृगेन्द्राणां भर्तारमपराजितम् ॥ ६-१९-२८॥
    yaṃ tu paśyasi tiṣṭhantaṃ madhye girimivācalam |
    sarvaśākhāmṛgendrāṇāṃ bhartāramaparājitam || 6-19-28||

    RMY 6-19-29

    तेजसा यशसा बुद्ध्या ज्ञानेनाभिजनेन च ।
    यः कपीनति बभ्राज हिमवानिव पर्वतान् ॥ ६-१९-२९॥
    tejasā yaśasā buddhyā jñānenābhijanena ca |
    yaḥ kapīnati babhrāja himavāniva parvatān || 6-19-29||

    RMY 6-19-30

    किष्किन्धां यः समध्यास्ते गुहां सगहनद्रुमाम् ।
    दुर्गां पर्वतदुर्गस्थां प्रधानैः सह यूथपैः ॥ ६-१९-३०॥
    kiṣkindhāṃ yaḥ samadhyāste guhāṃ sagahanadrumām |
    durgāṃ parvatadurgasthāṃ pradhānaiḥ saha yūthapaiḥ || 6-19-30||

    RMY 6-19-31

    यस्यैषा काञ्चनी माला शोभते शतपुष्करा ।
    कान्ता देवमनुष्याणां यस्यां लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता ॥ ६-१९-३१॥
    yasyaiṣā kāñcanī mālā śobhate śatapuṣkarā |
    kāntā devamanuṣyāṇāṃ yasyāṃ lakṣmīḥ pratiṣṭhitā || 6-19-31||

    RMY 6-19-32

    एतां च मालां तारां च कपिराज्यं च शाश्वतम् ।
    सुग्रीवो वालिनं हत्वा रामेण प्रतिपादितः ॥ ६-१९-३२॥
    etāṃ ca mālāṃ tārāṃ ca kapirājyaṃ ca śāśvatam |
    sugrīvo vālinaṃ hatvā rāmeṇa pratipāditaḥ || 6-19-32||

    RMY 6-19-33

    एवं कोटिसहस्रेण शङ्कूनां च शतेन च ।
    सुग्रीवो वानरेन्द्रस्त्वां युद्धार्थमभिवर्तते ॥ ६-१९-३३॥
    evaṃ koṭisahasreṇa śaṅkūnāṃ ca śatena ca |
    sugrīvo vānarendrastvāṃ yuddhārthamabhivartate || 6-19-33||

    RMY 6-19-34

    इमां महाराजसमीक्ष्य वाहिनीमुपस्थितां प्रज्वलितग्रहोपमाम् ।
    ततः प्रयत्नः परमो विधीयतां यथा जयः स्यान्न परैः पराजयः ॥ ६-१९-३४॥
    imāṃ mahārājasamīkṣya vāhinīmupasthitāṃ prajvalitagrahopamām |
    tataḥ prayatnaḥ paramo vidhīyatāṃ yathā jayaḥ syānna paraiḥ parājayaḥ || 6-19-34||

    Sarga: 20/116 (24)

    RMY 6-20-1

    शुकेन तु समाख्यातांस्तान्दृष्ट्वा हरियूथपान् ।
    समीपस्थं च रामस्य भ्रातरं स्वं विभीषणम् ॥ ६-२०-१॥
    śukena tu samākhyātāṃstāndṛṣṭvā hariyūthapān |
    samīpasthaṃ ca rāmasya bhrātaraṃ svaṃ vibhīṣaṇam || 6-20-1||

    RMY 6-20-2

    लक्ष्मणं च महावीर्यं भुजं रामस्य दक्षिणम् ।
    सर्ववानरराजं च सुग्रीवं भीमविक्रमम् ॥ ६-२०-२॥
    lakṣmaṇaṃ ca mahāvīryaṃ bhujaṃ rāmasya dakṣiṇam |
    sarvavānararājaṃ ca sugrīvaṃ bhīmavikramam || 6-20-2||

    RMY 6-20-3

    किंचिदाविग्नहृदयो जातक्रोधश्च रावणः ।
    भर्त्सयामास तौ वीरौ कथान्ते शुकसारणौ ॥ ६-२०-३॥
    kiṃcidāvignahṛdayo jātakrodhaśca rāvaṇaḥ |
    bhartsayāmāsa tau vīrau kathānte śukasāraṇau || 6-20-3||

    RMY 6-20-4

    अधोमुखौ तौ प्रणतावब्रवीच्छुकसारणौ ।
    रोषगद्गदया वाचा संरब्धः परुषं वचः ॥ ६-२०-४॥
    adhomukhau tau praṇatāvabravīcchukasāraṇau |
    roṣagadgadayā vācā saṃrabdhaḥ paruṣaṃ vacaḥ || 6-20-4||

    RMY 6-20-5

    न तावत्सदृशं नाम सचिवैरुपजीविभिः ।
    विप्रियं नृपतेर्वक्तुं निग्रहप्रग्रहे विभोः ॥ ६-२०-५॥
    na tāvatsadṛśaṃ nāma sacivairupajīvibhiḥ |
    vipriyaṃ nṛpatervaktuṃ nigrahapragrahe vibhoḥ || 6-20-5||

    RMY 6-20-6

    रिपूणां प्रतिकूलानां युद्धार्थमभिवर्तताम् ।
    उभाभ्यां सदृशं नाम वक्तुमप्रस्तवे स्तवम् ॥ ६-२०-६॥
    ripūṇāṃ pratikūlānāṃ yuddhārthamabhivartatām |
    ubhābhyāṃ sadṛśaṃ nāma vaktumaprastave stavam || 6-20-6||

    RMY 6-20-7

    आचार्या गुरवो वृद्धा वृथा वां पर्युपासिताः ।
    सारं यद्राजशास्त्राणामनुजीव्यं न गृह्यते ॥ ६-२०-७॥
    ācāryā guravo vṛddhā vṛthā vāṃ paryupāsitāḥ |
    sāraṃ yadrājaśāstrāṇāmanujīvyaṃ na gṛhyate || 6-20-7||

    RMY 6-20-8

    गृहीतो वा न विज्ञातो भारो ज्ञानस्य वोछ्यते ।
    ईदृशैः सचिवैर्युक्तो मूर्खैर्दिष्ट्या धराम्यहम् ॥ ६-२०-८॥
    gṛhīto vā na vijñāto bhāro jñānasya vochyate |
    īdṛśaiḥ sacivairyukto mūrkhairdiṣṭyā dharāmyaham || 6-20-8||

    RMY 6-20-9

    किं नु मृत्योर्भयं नास्ति मां वक्तुं परुषं वचः ।
    यस्य मे शासतो जिह्वा प्रयच्छति शुभाशुभम् ॥ ६-२०-९॥
    kiṃ nu mṛtyorbhayaṃ nāsti māṃ vaktuṃ paruṣaṃ vacaḥ |
    yasya me śāsato jihvā prayacchati śubhāśubham || 6-20-9||

    RMY 6-20-10

    अप्येव दहनं स्पृष्ट्वा वने तिष्ठन्ति पादपाः ।
    राजदोषपरामृष्टास्तिष्ठन्ते नापराधिनः ॥ ६-२०-१०॥
    apyeva dahanaṃ spṛṣṭvā vane tiṣṭhanti pādapāḥ |
    rājadoṣaparāmṛṣṭāstiṣṭhante nāparādhinaḥ || 6-20-10||

    RMY 6-20-11

    हन्यामहमिमौ पापौ शत्रुपक्षप्रशंसकौ ।
    यदि पूर्वोपकारैर्मे न क्रोधो मृदुतां व्रजेत् ॥ ६-२०-११॥
    hanyāmahamimau pāpau śatrupakṣapraśaṃsakau |
    yadi pūrvopakārairme na krodho mṛdutāṃ vrajet || 6-20-11||

    RMY 6-20-12

    अपध्वंसत गच्छध्वं संनिकर्षादितो मम ।
    न हि वां हन्तुमिच्छामि स्मरन्नुपकृतानि वाम् ।
    हतावेव कृतघ्नौ तौ मयि स्नेहपराङ्मुखौ ॥ ६-२०-१२॥
    apadhvaṃsata gacchadhvaṃ saṃnikarṣādito mama |
    na hi vāṃ hantumicchāmi smarannupakṛtāni vām |
    hatāveva kṛtaghnau tau mayi snehaparāṅmukhau || 6-20-12||

    RMY 6-20-13

    एवमुक्तौ तु सव्रीडौ तावुभौ शुकसारणौ ।
    रावणं जयशब्देन प्रतिनन्द्याभिनिःसृतौ ॥ ६-२०-१३॥
    evamuktau tu savrīḍau tāvubhau śukasāraṇau |
    rāvaṇaṃ jayaśabdena pratinandyābhiniḥsṛtau || 6-20-13||

    RMY 6-20-14

    अब्रवीत्स दशग्रीवः समीपस्थं महोदरम् ।
    उपस्थापय शीघ्रं मे चारान्नीतिविशारदान् ॥ ६-२०-१४॥
    abravītsa daśagrīvaḥ samīpasthaṃ mahodaram |
    upasthāpaya śīghraṃ me cārānnītiviśāradān || 6-20-14||

    RMY 6-20-15

    ततश्चराः संत्वरिताः प्राप्ताः पार्थिवशासनात् ।
    उपस्थिताः प्राञ्जलयो वर्धयित्वा जयाशिषा ॥ ६-२०-१५॥
    tataścarāḥ saṃtvaritāḥ prāptāḥ pārthivaśāsanāt |
    upasthitāḥ prāñjalayo vardhayitvā jayāśiṣā || 6-20-15||

    RMY 6-20-16

    तानब्रवीत्ततो वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः ।
    चारान्प्रत्ययिकाञ्शूरान्भक्तान्विगतसाध्वसान् ॥ ६-२०-१६॥
    tānabravīttato vākyaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
    cārānpratyayikāñśūrānbhaktānvigatasādhvasān || 6-20-16||

    RMY 6-20-17

    इतो गच्छत रामस्य व्यवसायं परीक्षथ ।
    मन्त्रेष्वभ्यन्तरा येऽस्य प्रीत्या तेन समागताः ॥ ६-२०-१७॥
    ito gacchata rāmasya vyavasāyaṃ parīkṣatha |
    mantreṣvabhyantarā ye'sya prītyā tena samāgatāḥ || 6-20-17||

    RMY 6-20-18

    कथं स्वपिति जागर्ति किमन्यच्च करिष्यति ।
    विज्ञाय निपुणं सर्वमागन्तव्यमशेषतः ॥ ६-२०-१८॥
    kathaṃ svapiti jāgarti kimanyacca kariṣyati |
    vijñāya nipuṇaṃ sarvamāgantavyamaśeṣataḥ || 6-20-18||

    RMY 6-20-19

    चारेण विदितः शत्रुः पण्डितैर्वसुधाधिपैः ।
    युद्धे स्वल्पेन यत्नेन समासाद्य निरस्यते ॥ ६-२०-१९॥
    cāreṇa viditaḥ śatruḥ paṇḍitairvasudhādhipaiḥ |
    yuddhe svalpena yatnena samāsādya nirasyate || 6-20-19||

    RMY 6-20-20

    चारास्तु ते तथेत्युक्त्वा प्रहृष्टा राक्षसेश्वरम् ।
    कृत्वा प्रदक्षिणं जग्मुर्यत्र रामः सलक्ष्मणः ॥ ६-२०-२०॥
    cārāstu te tathetyuktvā prahṛṣṭā rākṣaseśvaram |
    kṛtvā pradakṣiṇaṃ jagmuryatra rāmaḥ salakṣmaṇaḥ || 6-20-20||

    RMY 6-20-21

    ते सुवेलस्य शैलस्य समीपे रामलक्ष्मणौ ।
    प्रच्छन्ना ददृशुर्गत्वा ससुग्रीवविभीषणौ ॥ ६-२०-२१॥
    te suvelasya śailasya samīpe rāmalakṣmaṇau |
    pracchannā dadṛśurgatvā sasugrīvavibhīṣaṇau || 6-20-21||

    RMY 6-20-22

    ते तु धर्मात्मना दृष्टा राक्षसेन्द्रेण राक्षसाः ।
    विभीषणेन तत्रस्था निगृहीता यदृच्छया ॥ ६-२०-२२॥
    te tu dharmātmanā dṛṣṭā rākṣasendreṇa rākṣasāḥ |
    vibhīṣaṇena tatrasthā nigṛhītā yadṛcchayā || 6-20-22||

    RMY 6-20-23

    वानरैरर्दितास्ते तु विक्रान्तैर्लघुविक्रमैः ।
    पुनर्लङ्कामनुप्राप्ताः श्वसन्तो नष्टचेतसः ॥ ६-२०-२३॥
    vānarairarditāste tu vikrāntairlaghuvikramaiḥ |
    punarlaṅkāmanuprāptāḥ śvasanto naṣṭacetasaḥ || 6-20-23||

    RMY 6-20-24

    ततो दशग्रीवमुपस्थितास्ते चारा बहिर्नित्यचरा निशाचराः ।
    गिरेः सुवेलस्य समीपवासिनं न्यवेदयन्भीमबलं महाबलाः ॥ ६-२०-२४॥
    tato daśagrīvamupasthitāste cārā bahirnityacarā niśācarāḥ |
    gireḥ suvelasya samīpavāsinaṃ nyavedayanbhīmabalaṃ mahābalāḥ || 6-20-24||

    Sarga: 21/116 (35)

    RMY 6-21-1

    ततस्तमक्षोभ्य बलं लङ्काधिपतये चराः ।
    सुवेले राघवं शैले निविष्टं प्रत्यवेदयन् ॥ ६-२१-१॥
    tatastamakṣobhya balaṃ laṅkādhipataye carāḥ |
    suvele rāghavaṃ śaile niviṣṭaṃ pratyavedayan || 6-21-1||

    RMY 6-21-2

    चाराणां रावणः श्रुत्वा प्राप्तं रामं महाबलम् ।
    जातोद्वेगोऽभवत्किंचिच्छार्दूलं वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-२१-२॥
    cārāṇāṃ rāvaṇaḥ śrutvā prāptaṃ rāmaṃ mahābalam |
    jātodvego'bhavatkiṃcicchārdūlaṃ vākyamabravīt || 6-21-2||

    RMY 6-21-3

    अयथावच्च ते वर्णो दीनश्चासि निशाचर ।
    नासि कच्चिदमित्राणां क्रुद्धानां वशमागतः ॥ ६-२१-३॥
    ayathāvacca te varṇo dīnaścāsi niśācara |
    nāsi kaccidamitrāṇāṃ kruddhānāṃ vaśamāgataḥ || 6-21-3||

    RMY 6-21-4

    इति तेनानुशिष्टस्तु वाचं मन्दमुदीरयत् ।
    तदा राक्षसशार्दूलं शार्दूलो भयविह्वलः ॥ ६-२१-४॥
    iti tenānuśiṣṭastu vācaṃ mandamudīrayat |
    tadā rākṣasaśārdūlaṃ śārdūlo bhayavihvalaḥ || 6-21-4||

    RMY 6-21-5

    न ते चारयितुं शक्या राजन्वानरपुंगवाः ।
    विक्रान्ता बलवन्तश्च राघवेण च रक्षिताः ॥ ६-२१-५॥
    na te cārayituṃ śakyā rājanvānarapuṃgavāḥ |
    vikrāntā balavantaśca rāghaveṇa ca rakṣitāḥ || 6-21-5||

    RMY 6-21-6

    नापि संभाषितुं शक्याः संप्रश्नोऽत्र न लभ्यते ।
    सर्वतो रक्ष्यते पन्था वानरैः पर्वतोपमैः ॥ ६-२१-६॥
    nāpi saṃbhāṣituṃ śakyāḥ saṃpraśno'tra na labhyate |
    sarvato rakṣyate panthā vānaraiḥ parvatopamaiḥ || 6-21-6||

    RMY 6-21-7

    प्रविष्टमात्रे ज्ञातोऽहं बले तस्मिन्नचारिते ।
    बलाद्गृहीतो बहुभिर्बहुधास्मि विदारितः ॥ ६-२१-७॥
    praviṣṭamātre jñāto'haṃ bale tasminnacārite |
    balādgṛhīto bahubhirbahudhāsmi vidāritaḥ || 6-21-7||

    RMY 6-21-8

    जानुभिर्मुष्टिभिर्दन्तैस्तलैश्चाभिहतो भृशम् ।
    परिणीतोऽस्मि हरिभिर्बलवद्भिरमर्षणैः ॥ ६-२१-८॥
    jānubhirmuṣṭibhirdantaistalaiścābhihato bhṛśam |
    pariṇīto'smi haribhirbalavadbhiramarṣaṇaiḥ || 6-21-8||

    RMY 6-21-9

    परिणीय च सर्वत्र नीतोऽहं रामसंसदम् ।
    रुधिरादिग्धसर्वाङ्गो विह्वलश्चलितेन्द्रियः ॥ ६-२१-९॥
    pariṇīya ca sarvatra nīto'haṃ rāmasaṃsadam |
    rudhirādigdhasarvāṅgo vihvalaścalitendriyaḥ || 6-21-9||

    RMY 6-21-10

    हरिभिर्वध्यमानश्च याचमानः कृताञ्जलिः ।
    राघवेण परित्रातो जीवामि ह यदृच्छया ॥ ६-२१-१०॥
    haribhirvadhyamānaśca yācamānaḥ kṛtāñjaliḥ |
    rāghaveṇa paritrāto jīvāmi ha yadṛcchayā || 6-21-10||

    RMY 6-21-11

    एष शैलैः शिलाभिश्च पूरयित्वा महार्णवम् ।
    द्वारमाश्रित्य लङ्काया रामस्तिष्ठति सायुधः ॥ ६-२१-११॥
    eṣa śailaiḥ śilābhiśca pūrayitvā mahārṇavam |
    dvāramāśritya laṅkāyā rāmastiṣṭhati sāyudhaḥ || 6-21-11||

    RMY 6-21-12

    गरुडव्यूहमास्थाय सर्वतो हरिभिर्वृतः ।
    मां विसृज्य महातेजा लङ्कामेवाभिवर्तते ॥ ६-२१-१२॥
    garuḍavyūhamāsthāya sarvato haribhirvṛtaḥ |
    māṃ visṛjya mahātejā laṅkāmevābhivartate || 6-21-12||

    RMY 6-21-13

    पुरा प्राकारमायाति क्षिप्रमेकतरं कुरु ।
    सीतां चास्मै प्रयच्छाशु सुयुद्धं वा प्रदीयताम् ॥ ६-२१-१३॥
    purā prākāramāyāti kṣipramekataraṃ kuru |
    sītāṃ cāsmai prayacchāśu suyuddhaṃ vā pradīyatām || 6-21-13||

    RMY 6-21-14

    मनसा संततापाथ तच्छ्रुत्वा राक्षसाधिपः ।
    शार्दूलस्य महद्वाक्यमथोवाच स रावणः ॥ ६-२१-१४॥
    manasā saṃtatāpātha tacchrutvā rākṣasādhipaḥ |
    śārdūlasya mahadvākyamathovāca sa rāvaṇaḥ || 6-21-14||

    RMY 6-21-15

    यदि मां प्रतियुध्येरन्देवगन्धर्वदानवाः ।
    नैव सीतां प्रदास्यामि सर्वलोकभयादपि ॥ ६-२१-१५॥
    yadi māṃ pratiyudhyerandevagandharvadānavāḥ |
    naiva sītāṃ pradāsyāmi sarvalokabhayādapi || 6-21-15||

    RMY 6-21-16

    एवमुक्त्वा महातेजा रावणः पुनरब्रवीत् ।
    चारिता भवता सेना केऽत्र शूराः प्लवंगमाः ॥ ६-२१-१६॥
    evamuktvā mahātejā rāvaṇaḥ punarabravīt |
    cāritā bhavatā senā ke'tra śūrāḥ plavaṃgamāḥ || 6-21-16||

    RMY 6-21-17

    कीदृशाः किंप्रभावाश्च वानरा ये दुरासदाः ।
    कस्य पुत्राश्च पौत्राश्च तत्त्वमाख्याहि राक्षस ॥ ६-२१-१७॥
    kīdṛśāḥ kiṃprabhāvāśca vānarā ye durāsadāḥ |
    kasya putrāśca pautrāśca tattvamākhyāhi rākṣasa || 6-21-17||

    RMY 6-21-18

    तत्रत्र प्रतिपत्स्यामि ज्ञात्वा तेषां बलाबलम् ।
    अवश्यं बलसंख्यानं कर्तव्यं युद्धमिच्छता ॥ ६-२१-१८॥
    tatratra pratipatsyāmi jñātvā teṣāṃ balābalam |
    avaśyaṃ balasaṃkhyānaṃ kartavyaṃ yuddhamicchatā || 6-21-18||

    RMY 6-21-19

    अथैवमुक्तः शार्दूलो रावणेनोत्तमश्चरः ।
    इदं वचनमारेभे वक्तुं रावणसंनिधौ ॥ ६-२१-१९॥
    athaivamuktaḥ śārdūlo rāvaṇenottamaścaraḥ |
    idaṃ vacanamārebhe vaktuṃ rāvaṇasaṃnidhau || 6-21-19||

    RMY 6-21-20

    अथर्क्षरजसः पुत्रो युधि राजन्सुदुर्जयः ।
    गद्गदस्याथ पुत्रोऽत्र जाम्बवानिति विश्रुतः ॥ ६-२१-२०॥
    atharkṣarajasaḥ putro yudhi rājansudurjayaḥ |
    gadgadasyātha putro'tra jāmbavāniti viśrutaḥ || 6-21-20||

    RMY 6-21-21

    गद्गदस्यैव पुत्रोऽन्यो गुरुपुत्रः शतक्रतोः ।
    कदनं यस्य पुत्रेण कृतमेकेन रक्षसाम् ॥ ६-२१-२१॥
    gadgadasyaiva putro'nyo guruputraḥ śatakratoḥ |
    kadanaṃ yasya putreṇa kṛtamekena rakṣasām || 6-21-21||

    RMY 6-21-22

    सुषेणश्चापि धर्मात्मा पुत्रो धर्मस्य वीर्यवान् ।
    सौम्यः सोमात्मजश्चात्र राजन्दधिमुखः कपिः ॥ ६-२१-२२॥
    suṣeṇaścāpi dharmātmā putro dharmasya vīryavān |
    saumyaḥ somātmajaścātra rājandadhimukhaḥ kapiḥ || 6-21-22||

    RMY 6-21-23

    सुमुखो दुर्मुखश्चात्र वेगदर्शी च वानरः ।
    मृत्युर्वानररूपेण नूनं सृष्टः स्वयम्भुवा ॥ ६-२१-२३॥
    sumukho durmukhaścātra vegadarśī ca vānaraḥ |
    mṛtyurvānararūpeṇa nūnaṃ sṛṣṭaḥ svayambhuvā || 6-21-23||

    RMY 6-21-24

    पुत्रो हुतवहस्याथ नीलः सेनापतिः स्वयम् ।
    अनिलस्य च पुत्रोऽत्र हनूमानिति विश्रुतः ॥ ६-२१-२४॥
    putro hutavahasyātha nīlaḥ senāpatiḥ svayam |
    anilasya ca putro'tra hanūmāniti viśrutaḥ || 6-21-24||

    RMY 6-21-25

    नप्ता शक्रस्य दुर्धर्षो बलवानङ्गदो युवा ।
    मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ बलिनावश्विसंभवौ ॥ ६-२१-२५॥
    naptā śakrasya durdharṣo balavānaṅgado yuvā |
    maindaśca dvividaścobhau balināvaśvisaṃbhavau || 6-21-25||

    RMY 6-21-26

    पुत्रा वैवस्वतस्यात्र पञ्चकालान्तकोपमाः ।
    गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥ ६-२१-२६॥
    putrā vaivasvatasyātra pañcakālāntakopamāḥ |
    gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ || 6-21-26||

    RMY 6-21-27

    श्वेतो ज्योतिर्मुखश्चात्र भास्करस्यात्मसंभवौ ।
    वरुणस्य च पुत्रोऽथ हेमकूटः प्लवंगमः ॥ ६-२१-२७॥
    śveto jyotirmukhaścātra bhāskarasyātmasaṃbhavau |
    varuṇasya ca putro'tha hemakūṭaḥ plavaṃgamaḥ || 6-21-27||

    RMY 6-21-28

    विश्वकर्मसुतो वीरो नलः प्लवगसत्तमः ।
    विक्रान्तो वेगवानत्र वसुपुत्रः सुदुर्धरः ॥ ६-२१-२८॥
    viśvakarmasuto vīro nalaḥ plavagasattamaḥ |
    vikrānto vegavānatra vasuputraḥ sudurdharaḥ || 6-21-28||

    RMY 6-21-29

    दशवानरकोट्यश्च शूराणां युद्धकाङ्क्षिणाम् ।
    श्रीमतां देवपुत्राणां शेषान्नाख्यातुमुत्सहे ॥ ६-२१-२९॥
    daśavānarakoṭyaśca śūrāṇāṃ yuddhakāṅkṣiṇām |
    śrīmatāṃ devaputrāṇāṃ śeṣānnākhyātumutsahe || 6-21-29||

    RMY 6-21-30

    पुत्रो दशरथस्यैष सिंहसंहननो युवा ।
    दूषणो निहतो येन खरश्च त्रिशिरास्तथा ॥ ६-२१-३०॥
    putro daśarathasyaiṣa siṃhasaṃhanano yuvā |
    dūṣaṇo nihato yena kharaśca triśirāstathā || 6-21-30||

    RMY 6-21-31

    नास्ति रामस्य सदृशो विक्रमे भुवि कश्चन ।
    विराधो निहतो येन कबन्धश्चान्तकोपमः ॥ ६-२१-३१॥
    nāsti rāmasya sadṛśo vikrame bhuvi kaścana |
    virādho nihato yena kabandhaścāntakopamaḥ || 6-21-31||

    RMY 6-21-32

    वक्तुं न शक्तो रामस्य नरः कश्चिद्गुणान्क्षितौ ।
    जनस्थानगता येन तावन्तो राक्षसा हताः ॥ ६-२१-३२॥
    vaktuṃ na śakto rāmasya naraḥ kaścidguṇānkṣitau |
    janasthānagatā yena tāvanto rākṣasā hatāḥ || 6-21-32||

    RMY 6-21-33

    लक्ष्मणश्चात्र धर्मात्मा मातंगानामिवर्षभः ।
    यस्य बाणपथं प्राप्य न जीवेदपि वासवः ॥ ६-२१-३३॥
    lakṣmaṇaścātra dharmātmā mātaṃgānāmivarṣabhaḥ |
    yasya bāṇapathaṃ prāpya na jīvedapi vāsavaḥ || 6-21-33||

    RMY 6-21-34

    राक्षसानां वरिष्ठश्च तव भ्राता विभीषणः ।
    परिगृह्य पुरीं लङ्कां राघवस्य हिते रतः ॥ ६-२१-३४॥
    rākṣasānāṃ variṣṭhaśca tava bhrātā vibhīṣaṇaḥ |
    parigṛhya purīṃ laṅkāṃ rāghavasya hite rataḥ || 6-21-34||

    RMY 6-21-35

    इति सर्वं समाख्यातं तवेदं वानरं बलम् ।
    सुवेलेऽधिष्ठितं शैले शेषकार्ये भवान्गतिः ॥ ६-२१-३५॥
    iti sarvaṃ samākhyātaṃ tavedaṃ vānaraṃ balam |
    suvele'dhiṣṭhitaṃ śaile śeṣakārye bhavāngatiḥ || 6-21-35||

    Sarga: 22/116 (43)

    RMY 6-22-1

    ततस्तमक्षोभ्यबलं लङ्कायां नृपतेश्चरः ।
    सुवेले राघवं शैले निविष्टं प्रत्यवेदयन् ॥ ६-२२-१॥
    tatastamakṣobhyabalaṃ laṅkāyāṃ nṛpateścaraḥ |
    suvele rāghavaṃ śaile niviṣṭaṃ pratyavedayan || 6-22-1||

    RMY 6-22-2

    चाराणां रावणः श्रुत्वा प्राप्तं रामं महाबलम् ।
    जातोद्वेगोऽभवत्किंचित्सचिवांश्चेदमब्रवीत् ॥ ६-२२-२॥
    cārāṇāṃ rāvaṇaḥ śrutvā prāptaṃ rāmaṃ mahābalam |
    jātodvego'bhavatkiṃcitsacivāṃścedamabravīt || 6-22-2||

    RMY 6-22-3

    मन्त्रिणः शीघ्रमायान्तु सर्वे वै सुसमाहिताः ।
    अयं नो मन्त्रकालो हि संप्राप्त इव राक्षसाः ॥ ६-२२-३॥
    mantriṇaḥ śīghramāyāntu sarve vai susamāhitāḥ |
    ayaṃ no mantrakālo hi saṃprāpta iva rākṣasāḥ || 6-22-3||

    RMY 6-22-4

    तस्य तच्छासनं श्रुत्वा मन्त्रिणोऽभ्यागमन्द्रुतम् ।
    ततः संमन्त्रयामास सचिवै राक्षसैः सह ॥ ६-२२-४॥
    tasya tacchāsanaṃ śrutvā mantriṇo'bhyāgamandrutam |
    tataḥ saṃmantrayāmāsa sacivai rākṣasaiḥ saha || 6-22-4||

    RMY 6-22-5

    मन्त्रयित्वा स दुर्धर्षः क्षमं यत्समनन्तरम् ।
    विसर्जयित्वा सचिवान्प्रविवेश स्वमालयम् ॥ ६-२२-५॥
    mantrayitvā sa durdharṣaḥ kṣamaṃ yatsamanantaram |
    visarjayitvā sacivānpraviveśa svamālayam || 6-22-5||

    RMY 6-22-6

    ततो राक्षसमाहूय विद्युज्जिह्वं महाबलम् ।
    मायाविदं महामायः प्राविशद्यत्र मैथिली ॥ ६-२२-६॥
    tato rākṣasamāhūya vidyujjihvaṃ mahābalam |
    māyāvidaṃ mahāmāyaḥ prāviśadyatra maithilī || 6-22-6||

    RMY 6-22-7

    विद्युज्जिह्वं च मायाज्ञमब्रवीद्राक्षसाधिपः ।
    मोहयिष्यामहे सीतां मायया जनकात्मजाम् ॥ ६-२२-७॥
    vidyujjihvaṃ ca māyājñamabravīdrākṣasādhipaḥ |
    mohayiṣyāmahe sītāṃ māyayā janakātmajām || 6-22-7||

    RMY 6-22-8

    शिरो मायामयं गृह्य राघवस्य निशाचर ।
    मां त्वं समुपतिष्ठस्व महच्च सशरं धनुः ॥ ६-२२-८॥
    śiro māyāmayaṃ gṛhya rāghavasya niśācara |
    māṃ tvaṃ samupatiṣṭhasva mahacca saśaraṃ dhanuḥ || 6-22-8||

    RMY 6-22-9

    एवमुक्तस्तथेत्याह विद्युज्जिह्वो निशाचरः ।
    तस्य तुष्टोऽभवद्राजा प्रददौ च विभूषणम् ॥ ६-२२-९॥
    evamuktastathetyāha vidyujjihvo niśācaraḥ |
    tasya tuṣṭo'bhavadrājā pradadau ca vibhūṣaṇam || 6-22-9||

    RMY 6-22-10

    अशोकवनिकायां तु प्रविवेश महाबलः ।
    ततो दीनामदैन्यार्हां ददर्श धनदानुजः ।
    अधोमुखीं शोकपरामुपविष्टां महीतले ॥ ६-२२-१०॥
    aśokavanikāyāṃ tu praviveśa mahābalaḥ |
    tato dīnāmadainyārhāṃ dadarśa dhanadānujaḥ |
    adhomukhīṃ śokaparāmupaviṣṭāṃ mahītale || 6-22-10||

    RMY 6-22-11

    भर्तारमेव ध्यायन्तीमशोकवनिकां गताम् ।
    उपास्यमानां घोराभी राक्षसीभिरदूरतः ॥ ६-२२-११॥
    bhartārameva dhyāyantīmaśokavanikāṃ gatām |
    upāsyamānāṃ ghorābhī rākṣasībhiradūrataḥ || 6-22-11||

    RMY 6-22-12

    उपसृत्य ततः सीतां प्रहर्षन्नाम कीर्तयन् ।
    इदं च वचनं धृष्टमुवाच जनकात्मजाम् ॥ ६-२२-१२॥
    upasṛtya tataḥ sītāṃ praharṣannāma kīrtayan |
    idaṃ ca vacanaṃ dhṛṣṭamuvāca janakātmajām || 6-22-12||

    RMY 6-22-13

    सान्त्व्यमाना मया भद्रे यमुपाश्रित्य वल्गसे ।
    खर हन्ता स ते भर्ता राघवः समरे हतः ॥ ६-२२-१३॥
    sāntvyamānā mayā bhadre yamupāśritya valgase |
    khara hantā sa te bhartā rāghavaḥ samare hataḥ || 6-22-13||

    RMY 6-22-14

    छिन्नं ते सर्वतो मूलं दर्पस्ते निहतो मया ।
    व्यसनेनात्मनः सीते मम भार्या भविष्यसि ॥ ६-२२-१४॥
    chinnaṃ te sarvato mūlaṃ darpaste nihato mayā |
    vyasanenātmanaḥ sīte mama bhāryā bhaviṣyasi || 6-22-14||

    RMY 6-22-15

    अल्पपुण्ये निवृत्तार्थे मूढे पण्डितमानिनि ।
    शृणु भर्तृबधं सीते घोरं वृत्रवधं यथा ॥ ६-२२-१५॥
    alpapuṇye nivṛttārthe mūḍhe paṇḍitamānini |
    śṛṇu bhartṛbadhaṃ sīte ghoraṃ vṛtravadhaṃ yathā || 6-22-15||

    RMY 6-22-16

    समायातः समुद्रान्तं मां हन्तुं किल राघवः ।
    वानरेन्द्रप्रणीतेन बलेन महता वृतः ॥ ६-२२-१६॥
    samāyātaḥ samudrāntaṃ māṃ hantuṃ kila rāghavaḥ |
    vānarendrapraṇītena balena mahatā vṛtaḥ || 6-22-16||

    RMY 6-22-17

    संनिविष्टः समुद्रस्य तीरमासाद्य दक्षिणम् ।
    बलेन महता रामो व्रजत्यस्तं दिवाकरे ॥ ६-२२-१७॥
    saṃniviṣṭaḥ samudrasya tīramāsādya dakṣiṇam |
    balena mahatā rāmo vrajatyastaṃ divākare || 6-22-17||

    RMY 6-22-18

    अथाध्वनि परिश्रान्तमर्धरात्रे स्थितं बलम् ।
    सुखसुप्तं समासाद्य चारितं प्रथमं चरैः ॥ ६-२२-१८॥
    athādhvani pariśrāntamardharātre sthitaṃ balam |
    sukhasuptaṃ samāsādya cāritaṃ prathamaṃ caraiḥ || 6-22-18||

    RMY 6-22-19

    तत्प्रहस्तप्रणीतेन बलेन महता मम ।
    बलमस्य हतं रात्रौ यत्र रामः सुलक्ष्मणः ॥ ६-२२-१९॥
    tatprahastapraṇītena balena mahatā mama |
    balamasya hataṃ rātrau yatra rāmaḥ sulakṣmaṇaḥ || 6-22-19||

    RMY 6-22-20

    पट्टसान्परिघान्खड्गांश्चक्रान्दण्डान्महायसान् ।
    बाणजालानि शूलानि भास्वरान्कूटमुद्गरान् ॥ ६-२२-२०॥
    paṭṭasānparighānkhaḍgāṃścakrāndaṇḍānmahāyasān |
    bāṇajālāni śūlāni bhāsvarānkūṭamudgarān || 6-22-20||

    RMY 6-22-21

    यष्टीश्च तोमरान्प्रासंश्चक्राणि मुसलानि च ।
    उद्यम्योद्यम्य रक्षोभिर्वानरेषु निपातिताः ॥ ६-२२-२१॥
    yaṣṭīśca tomarānprāsaṃścakrāṇi musalāni ca |
    udyamyodyamya rakṣobhirvānareṣu nipātitāḥ || 6-22-21||

    RMY 6-22-22

    अथ सुप्तस्य रामस्य प्रहस्तेन प्रमाथिना ।
    असक्तं कृतहस्तेन शिरश्छिन्नं महासिना ॥ ६-२२-२२॥
    atha suptasya rāmasya prahastena pramāthinā |
    asaktaṃ kṛtahastena śiraśchinnaṃ mahāsinā || 6-22-22||

    RMY 6-22-23

    विभीषणः समुत्पत्य निगृहीतो यदृच्छया ।
    दिशः प्रव्राजितः सर्वैर्लक्ष्मणः प्लवगैः सह ॥ ६-२२-२३॥
    vibhīṣaṇaḥ samutpatya nigṛhīto yadṛcchayā |
    diśaḥ pravrājitaḥ sarvairlakṣmaṇaḥ plavagaiḥ saha || 6-22-23||

    RMY 6-22-24

    सुग्रीवो ग्रीवया शेते भग्नया प्लवगाधिपः ।
    निरस्तहनुकः शेते हनूमान्राक्षसैर्हतः ॥ ६-२२-२४॥
    sugrīvo grīvayā śete bhagnayā plavagādhipaḥ |
    nirastahanukaḥ śete hanūmānrākṣasairhataḥ || 6-22-24||

    RMY 6-22-25

    जाम्बवानथ जानुभ्यामुत्पतन्निहतो युधि ।
    पट्टसैर्बहुभिश्छिन्नो निकृत्तः पादपो यथा ॥ ६-२२-२५॥
    jāmbavānatha jānubhyāmutpatannihato yudhi |
    paṭṭasairbahubhiśchinno nikṛttaḥ pādapo yathā || 6-22-25||

    RMY 6-22-26

    मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ निहतौ वानरर्षभौ ।
    निःश्वसन्तौ रुदन्तौ च रुधिरेण समुक्षितौ ॥ ६-२२-२६॥
    maindaśca dvividaścobhau nihatau vānararṣabhau |
    niḥśvasantau rudantau ca rudhireṇa samukṣitau || 6-22-26||

    RMY 6-22-27

    असिनाभ्याहतश्छिन्नो मध्ये रिपुनिषूदनः ।
    अभिष्टनति मेदिन्यां पनसः पनसो यथा ॥ ६-२२-२७॥
    asinābhyāhataśchinno madhye ripuniṣūdanaḥ |
    abhiṣṭanati medinyāṃ panasaḥ panaso yathā || 6-22-27||

    RMY 6-22-28

    नाराचैर्बहुभिश्छिन्नः शेते दर्यां दरीमुखः ।
    कुमुदस्तु महातेजा निष्कूजन्सायकैर्हतः ॥ ६-२२-२८॥
    nārācairbahubhiśchinnaḥ śete daryāṃ darīmukhaḥ |
    kumudastu mahātejā niṣkūjansāyakairhataḥ || 6-22-28||

    RMY 6-22-29

    अङ्गदो बहुभिश्छिन्नः शरैरासाद्य राक्षसैः ।
    पातितो रुधिरोद्गारी क्षितौ निपतितोऽङ्गदः ॥ ६-२२-२९॥
    aṅgado bahubhiśchinnaḥ śarairāsādya rākṣasaiḥ |
    pātito rudhirodgārī kṣitau nipatito'ṅgadaḥ || 6-22-29||

    RMY 6-22-30

    हरयो मथिता नागै रथजालैस्तथापरे ।
    शायिता मृदितास्तत्र वायुवेगैरिवाम्बुदाः ॥ ६-२२-३०॥
    harayo mathitā nāgai rathajālaistathāpare |
    śāyitā mṛditāstatra vāyuvegairivāmbudāḥ || 6-22-30||

    RMY 6-22-31

    प्रद्रुताश्च परे त्रस्ता हन्यमाना जघन्यतः ।
    अभिद्रुतास्तु रक्षोभिः सिंहैरिव महाद्विपाः ॥ ६-२२-३१॥
    pradrutāśca pare trastā hanyamānā jaghanyataḥ |
    abhidrutāstu rakṣobhiḥ siṃhairiva mahādvipāḥ || 6-22-31||

    RMY 6-22-32

    सागरे पतिताः केचित्केचिद्गगनमाश्रिताः ।
    ऋक्षा वृक्षानुपारूढा वानरैस्तु विमिश्रिताः ॥ ६-२२-३२॥
    sāgare patitāḥ kecitkecidgaganamāśritāḥ |
    ṛkṣā vṛkṣānupārūḍhā vānaraistu vimiśritāḥ || 6-22-32||

    RMY 6-22-33

    सागरस्य च तीरेषु शैलेषु च वनेषु च ।
    पिङ्गाक्षास्ते विरूपाक्षैर्बहुभिर्बहवो हताः ॥ ६-२२-३३॥
    sāgarasya ca tīreṣu śaileṣu ca vaneṣu ca |
    piṅgākṣāste virūpākṣairbahubhirbahavo hatāḥ || 6-22-33||

    RMY 6-22-34

    एवं तव हतो भर्ता ससैन्यो मम सेनया ।
    क्षतजार्द्रं रजोध्वस्तमिदं चास्याहृतं शिरः ॥ ६-२२-३४॥
    evaṃ tava hato bhartā sasainyo mama senayā |
    kṣatajārdraṃ rajodhvastamidaṃ cāsyāhṛtaṃ śiraḥ || 6-22-34||

    RMY 6-22-35

    ततः परमदुर्धर्षो रावणो राक्षसेश्वरः ।
    सीतायामुपशृण्वन्त्यां राक्षसीमिदमब्रवीत् ॥ ६-२२-३५॥
    tataḥ paramadurdharṣo rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
    sītāyāmupaśṛṇvantyāṃ rākṣasīmidamabravīt || 6-22-35||

    RMY 6-22-36

    राक्षसं क्रूरकर्माणं विद्युज्जिह्वं त्वमानय ।
    येन तद्राघवशिरः संग्रामात्स्वयमाहृतम् ॥ ६-२२-३६॥
    rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ vidyujjihvaṃ tvamānaya |
    yena tadrāghavaśiraḥ saṃgrāmātsvayamāhṛtam || 6-22-36||

    RMY 6-22-37

    विद्युज्जिह्वस्ततो गृह्य शिरस्तत्सशरासनम् ।
    प्रणामं शिरसा कृत्वा रावणस्याग्रतः स्थितः ॥ ६-२२-३७॥
    vidyujjihvastato gṛhya śirastatsaśarāsanam |
    praṇāmaṃ śirasā kṛtvā rāvaṇasyāgrataḥ sthitaḥ || 6-22-37||

    RMY 6-22-38

    तमब्रवीत्ततो राजा रावणो राक्षसं स्थितम् ।
    विद्युज्जिह्वं महाजिह्वं समीपपरिवर्तिनम् ॥ ६-२२-३८॥
    tamabravīttato rājā rāvaṇo rākṣasaṃ sthitam |
    vidyujjihvaṃ mahājihvaṃ samīpaparivartinam || 6-22-38||

    RMY 6-22-39

    अग्रतः कुरु सीतायाः शीघ्रं दाशरथेः शिरः ।
    अवस्थां पश्चिमां भर्तुः कृपणा साधु पश्यतु ॥ ६-२२-३९॥
    agrataḥ kuru sītāyāḥ śīghraṃ dāśaratheḥ śiraḥ |
    avasthāṃ paścimāṃ bhartuḥ kṛpaṇā sādhu paśyatu || 6-22-39||

    RMY 6-22-40

    एवमुक्तं तु तद्रक्षः शिरस्तत्प्रियदर्शनम् ।
    उपनिक्षिप्य सीतायाः क्षिप्रमन्तरधीयत ॥ ६-२२-४०॥
    evamuktaṃ tu tadrakṣaḥ śirastatpriyadarśanam |
    upanikṣipya sītāyāḥ kṣipramantaradhīyata || 6-22-40||

    RMY 6-22-41

    रावणश्चापि चिक्षेप भास्वरं कार्मुकं महत् ।
    त्रिषु लोकेषु विख्यातं सीतामिदमुवाच ह ॥ ६-२२-४१॥
    rāvaṇaścāpi cikṣepa bhāsvaraṃ kārmukaṃ mahat |
    triṣu lokeṣu vikhyātaṃ sītāmidamuvāca ha || 6-22-41||

    RMY 6-22-42

    इदं तत्तव रामस्य कार्मुकं ज्यासमन्वितम् ।
    इह प्रहस्तेनानीतं हत्वा तं निशि मानुषम् ॥ ६-२२-४२॥
    idaṃ tattava rāmasya kārmukaṃ jyāsamanvitam |
    iha prahastenānītaṃ hatvā taṃ niśi mānuṣam || 6-22-42||

    RMY 6-22-43

    स विद्युज्जिह्वेन सहैव तच्छिरो धनुश्च भूमौ विनिकीर्य रावणः ।
    विदेहराजस्य सुतां यशस्विनीं ततोऽब्रवीत्तां भव मे वशानुगा ॥ ६-२२-४३॥
    sa vidyujjihvena sahaiva tacchiro dhanuśca bhūmau vinikīrya rāvaṇaḥ |
    videharājasya sutāṃ yaśasvinīṃ tato'bravīttāṃ bhava me vaśānugā || 6-22-43||

    Sarga: 23/116 (42)

    RMY 6-23-1

    सा सीता तच्छिरो दृष्ट्वा तच्च कार्मुकमुत्तमम् ।
    सुग्रीवप्रतिसंसर्गमाख्यातं च हनूमता ॥ ६-२३-१॥
    sā sītā tacchiro dṛṣṭvā tacca kārmukamuttamam |
    sugrīvapratisaṃsargamākhyātaṃ ca hanūmatā || 6-23-1||

    RMY 6-23-2

    नयने मुखवर्णं च भर्तुस्तत्सदृशं मुखम् ।
    केशान्केशान्तदेशं च तं च चूडामणिं शुभम् ॥ ६-२३-२॥
    nayane mukhavarṇaṃ ca bhartustatsadṛśaṃ mukham |
    keśānkeśāntadeśaṃ ca taṃ ca cūḍāmaṇiṃ śubham || 6-23-2||

    RMY 6-23-3

    एतैः सर्वैरभिज्ञानैरभिज्ञाय सुदुःखिता ।
    विजगर्हेऽथ कैकेयीं क्रोशन्ती कुररी यथा ॥ ६-२३-३॥
    etaiḥ sarvairabhijñānairabhijñāya suduḥkhitā |
    vijagarhe'tha kaikeyīṃ krośantī kurarī yathā || 6-23-3||

    RMY 6-23-4

    सकामा भव कैकेयि हतोऽयं कुलनन्दनः ।
    कुलमुत्सादितं सर्वं त्वया कलहशीलया ॥ ६-२३-४॥
    sakāmā bhava kaikeyi hato'yaṃ kulanandanaḥ |
    kulamutsāditaṃ sarvaṃ tvayā kalahaśīlayā || 6-23-4||

    RMY 6-23-5

    आर्येण किं नु कैकेय्याः कृतं रामेण विप्रियम् ।
    यद्गृहाच्चीरवसनस्तया प्रस्थापितो वनम् ॥ ६-२३-५॥
    āryeṇa kiṃ nu kaikeyyāḥ kṛtaṃ rāmeṇa vipriyam |
    yadgṛhāccīravasanastayā prasthāpito vanam || 6-23-5||

    RMY 6-23-6

    एवमुक्त्वा तु वैदेही वेपमाना तपस्विनी ।
    जगाम जगतीं बाला छिन्ना तु कदली यथा ॥ ६-२३-६॥
    evamuktvā tu vaidehī vepamānā tapasvinī |
    jagāma jagatīṃ bālā chinnā tu kadalī yathā || 6-23-6||

    RMY 6-23-7

    सा मुहूर्तात्समाश्वस्य प्रतिलभ्य च चेतनाम् ।
    तच्छिरः समुपाघ्राय विललापायतेक्षणा ॥ ६-२३-७॥
    sā muhūrtātsamāśvasya pratilabhya ca cetanām |
    tacchiraḥ samupāghrāya vilalāpāyatekṣaṇā || 6-23-7||

    RMY 6-23-8

    हा हतास्मि महाबाहो वीरव्रतमनुव्रता ।
    इमां ते पश्चिमावस्थां गतास्मि विधवा कृता ॥ ६-२३-८॥
    hā hatāsmi mahābāho vīravratamanuvratā |
    imāṃ te paścimāvasthāṃ gatāsmi vidhavā kṛtā || 6-23-8||

    RMY 6-23-9

    प्रथमं मरणं नार्या भर्तुर्वैगुण्यमुच्यते ।
    सुवृत्तः साधुवृत्तायाः संवृत्तस्त्वं ममाग्रतः ॥ ६-२३-९॥
    prathamaṃ maraṇaṃ nāryā bharturvaiguṇyamucyate |
    suvṛttaḥ sādhuvṛttāyāḥ saṃvṛttastvaṃ mamāgrataḥ || 6-23-9||

    RMY 6-23-10

    दुःखाद्दुःखं प्रपन्नाया मग्नायाः शोकसागरे ।
    यो हि मामुद्यतस्त्रातुं सोऽपि त्वं विनिपातितः ॥ ६-२३-१०॥
    duḥkhādduḥkhaṃ prapannāyā magnāyāḥ śokasāgare |
    yo hi māmudyatastrātuṃ so'pi tvaṃ vinipātitaḥ || 6-23-10||

    RMY 6-23-11

    सा श्वश्रूर्मम कौसल्या त्वया पुत्रेण राघव ।
    वत्सेनेव यथा धेनुर्विवत्सा वत्सला कृता ॥ ६-२३-११॥
    sā śvaśrūrmama kausalyā tvayā putreṇa rāghava |
    vatseneva yathā dhenurvivatsā vatsalā kṛtā || 6-23-11||

    RMY 6-23-12

    आदिष्टं दीर्घमायुस्ते यैरचिन्त्यपराक्रम ।
    अनृतं वचनं तेषामल्पायुरसि राघव ॥ ६-२३-१२॥
    ādiṣṭaṃ dīrghamāyuste yairacintyaparākrama |
    anṛtaṃ vacanaṃ teṣāmalpāyurasi rāghava || 6-23-12||

    RMY 6-23-13

    अथ वा नश्यति प्रज्ञा प्राज्ञस्यापि सतस्तव ।
    पचत्येनं तथा कालो भूतानां प्रभवो ह्ययम् ॥ ६-२३-१३॥
    atha vā naśyati prajñā prājñasyāpi satastava |
    pacatyenaṃ tathā kālo bhūtānāṃ prabhavo hyayam || 6-23-13||

    RMY 6-23-14

    अदृष्टं मृत्युमापन्नः कस्मात्त्वं नयशास्त्रवित् ।
    व्यसनानामुपायज्ञः कुशलो ह्यसि वर्जने ॥ ६-२३-१४॥
    adṛṣṭaṃ mṛtyumāpannaḥ kasmāttvaṃ nayaśāstravit |
    vyasanānāmupāyajñaḥ kuśalo hyasi varjane || 6-23-14||

    RMY 6-23-15

    तथा त्वं संपरिष्वज्य रौद्रयातिनृशंसया ।
    कालरात्र्या मयाच्छिद्य हृतः कमललोचनः ॥ ६-२३-१५॥
    tathā tvaṃ saṃpariṣvajya raudrayātinṛśaṃsayā |
    kālarātryā mayācchidya hṛtaḥ kamalalocanaḥ || 6-23-15||

    RMY 6-23-16

    उपशेषे महाबाहो मां विहाय तपस्विनीम् ।
    प्रियामिव शुभां नारीं पृथिवीं पुरुषर्षभ ॥ ६-२३-१६॥
    upaśeṣe mahābāho māṃ vihāya tapasvinīm |
    priyāmiva śubhāṃ nārīṃ pṛthivīṃ puruṣarṣabha || 6-23-16||

    RMY 6-23-17

    अर्चितं सततं यत्नाद्गन्धमाल्यैर्मया तव ।
    इदं ते मत्प्रियं वीर धनुः काञ्चनभूषितम् ॥ ६-२३-१७॥
    arcitaṃ satataṃ yatnādgandhamālyairmayā tava |
    idaṃ te matpriyaṃ vīra dhanuḥ kāñcanabhūṣitam || 6-23-17||

    RMY 6-23-18

    पित्रा दशरथेन त्वं श्वशुरेण ममानघ ।
    पूर्वैश्च पितृभिः सार्धं नूनं स्वर्गे समागतः ॥ ६-२३-१८॥
    pitrā daśarathena tvaṃ śvaśureṇa mamānagha |
    pūrvaiśca pitṛbhiḥ sārdhaṃ nūnaṃ svarge samāgataḥ || 6-23-18||

    RMY 6-23-19

    दिवि नक्षत्रभूतस्त्वं महत्कर्म कृतं प्रियम् ।
    पुण्यं राजर्षिवंशं त्वमात्मनः समुपेक्षसे ॥ ६-२३-१९॥
    divi nakṣatrabhūtastvaṃ mahatkarma kṛtaṃ priyam |
    puṇyaṃ rājarṣivaṃśaṃ tvamātmanaḥ samupekṣase || 6-23-19||

    RMY 6-23-20

    किं मान्न प्रेक्षसे राजन्किं मां न प्रतिभाषसे ।
    बालां बालेन संप्राप्तां भार्यां मां सहचारिणीम् ॥ ६-२३-२०॥
    kiṃ mānna prekṣase rājankiṃ māṃ na pratibhāṣase |
    bālāṃ bālena saṃprāptāṃ bhāryāṃ māṃ sahacāriṇīm || 6-23-20||

    RMY 6-23-21

    संश्रुतं गृह्णता पाणिं चरिष्यामीति यत्त्वया ।
    स्मर तन्मम काकुत्स्थ नय मामपि दुःखिताम् ॥ ६-२३-२१॥
    saṃśrutaṃ gṛhṇatā pāṇiṃ cariṣyāmīti yattvayā |
    smara tanmama kākutstha naya māmapi duḥkhitām || 6-23-21||

    RMY 6-23-22

    कस्मान्मामपहाय त्वं गतो गतिमतां वर ।
    अस्माल्लोकादमुं लोकं त्यक्त्वा मामिह दुःखिताम् ॥ ६-२३-२२॥
    kasmānmāmapahāya tvaṃ gato gatimatāṃ vara |
    asmāllokādamuṃ lokaṃ tyaktvā māmiha duḥkhitām || 6-23-22||

    RMY 6-23-23

    कल्याणैरुचितं यत्तत्परिष्वक्तं मयैव तु ।
    क्रव्यादैस्तच्छरीरं ते नूनं विपरिकृष्यते ॥ ६-२३-२३॥
    kalyāṇairucitaṃ yattatpariṣvaktaṃ mayaiva tu |
    kravyādaistaccharīraṃ te nūnaṃ viparikṛṣyate || 6-23-23||

    RMY 6-23-24

    अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्टवानाप्तदक्षिणैः ।
    अग्निहोत्रेण संस्कारं केन त्वं तु न लप्स्यसे ॥ ६-२३-२४॥
    agniṣṭomādibhiryajñairiṣṭavānāptadakṣiṇaiḥ |
    agnihotreṇa saṃskāraṃ kena tvaṃ tu na lapsyase || 6-23-24||

    RMY 6-23-25

    प्रव्रज्यामुपपन्नानां त्रयाणामेकमागतम् ।
    परिप्रक्ष्यति कौसल्या लक्ष्मणं शोकलालसा ॥ ६-२३-२५॥
    pravrajyāmupapannānāṃ trayāṇāmekamāgatam |
    pariprakṣyati kausalyā lakṣmaṇaṃ śokalālasā || 6-23-25||

    RMY 6-23-26

    स तस्याः परिपृच्छन्त्या वधं मित्रबलस्य ते ।
    तव चाख्यास्यते नूनं निशायां राक्षसैर्वधम् ॥ ६-२३-२६॥
    sa tasyāḥ paripṛcchantyā vadhaṃ mitrabalasya te |
    tava cākhyāsyate nūnaṃ niśāyāṃ rākṣasairvadham || 6-23-26||

    RMY 6-23-27

    सा त्वां सुप्तं हतं श्रुत्वा मां च रक्षोगृहं गताम् ।
    हृदयेन विदीर्णेन न भविष्यति राघव ॥ ६-२३-२७॥
    sā tvāṃ suptaṃ hataṃ śrutvā māṃ ca rakṣogṛhaṃ gatām |
    hṛdayena vidīrṇena na bhaviṣyati rāghava || 6-23-27||

    RMY 6-23-28

    साधु पातय मां क्षिप्रं रामस्योपरि रावणः ।
    समानय पतिं पत्न्या कुरु कल्याणमुत्तमम् ॥ ६-२३-२८॥
    sādhu pātaya māṃ kṣipraṃ rāmasyopari rāvaṇaḥ |
    samānaya patiṃ patnyā kuru kalyāṇamuttamam || 6-23-28||

    RMY 6-23-29

    शिरसा मे शिरश्चास्य कायं कायेन योजय ।
    रावणानुगमिष्यामि गतिं भर्तुर्महात्मनः ।
    मुहूर्तमपि नेच्छामि जीवितुं पापजीविना ॥ ६-२३-२९॥
    śirasā me śiraścāsya kāyaṃ kāyena yojaya |
    rāvaṇānugamiṣyāmi gatiṃ bharturmahātmanaḥ |
    muhūrtamapi necchāmi jīvituṃ pāpajīvinā || 6-23-29||

    RMY 6-23-30

    श्रुतं मया वेदविदां ब्राह्मणानां पितुर्गृहे ।
    यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयाः ॥ ६-२३-३०॥
    śrutaṃ mayā vedavidāṃ brāhmaṇānāṃ piturgṛhe |
    yāsāṃ strīṇāṃ priyo bhartā tāsāṃ lokā mahodayāḥ || 6-23-30||

    RMY 6-23-31

    क्षमा यस्मिन्दमस्त्यागः सत्यं धर्मः कृतज्ञता ।
    अहिंसा चैव भूतानां तमृते का गतिर्मम ॥ ६-२३-३१॥
    kṣamā yasmindamastyāgaḥ satyaṃ dharmaḥ kṛtajñatā |
    ahiṃsā caiva bhūtānāṃ tamṛte kā gatirmama || 6-23-31||

    RMY 6-23-32

    इति सा दुःखसंतप्ता विललापायतेक्षणा ।
    भर्तुः शिरो धनुस्तत्र समीक्ष्य जनकात्मजा ॥ ६-२३-३२॥
    iti sā duḥkhasaṃtaptā vilalāpāyatekṣaṇā |
    bhartuḥ śiro dhanustatra samīkṣya janakātmajā || 6-23-32||

    RMY 6-23-33

    एवं लालप्यमानायां सीतायां तत्र राक्षसः ।
    अभिचक्राम भर्तारमनीकस्थः कृताञ्जलिः ॥ ६-२३-३३॥
    evaṃ lālapyamānāyāṃ sītāyāṃ tatra rākṣasaḥ |
    abhicakrāma bhartāramanīkasthaḥ kṛtāñjaliḥ || 6-23-33||

    RMY 6-23-34

    विजयस्वार्यपुत्रेति सोऽभिवाद्य प्रसाद्य च ।
    न्यवेदयदनुप्राप्तं प्रहस्तं वाहिनीपतिम् ॥ ६-२३-३४॥
    vijayasvāryaputreti so'bhivādya prasādya ca |
    nyavedayadanuprāptaṃ prahastaṃ vāhinīpatim || 6-23-34||

    RMY 6-23-35

    अमात्यैः सहितः सर्वैः प्रहस्तः समुपस्थितः ।
    किंचिदात्ययिकं कार्यं तेषां त्वं दर्शनं कुरु ॥ ६-२३-३५॥
    amātyaiḥ sahitaḥ sarvaiḥ prahastaḥ samupasthitaḥ |
    kiṃcidātyayikaṃ kāryaṃ teṣāṃ tvaṃ darśanaṃ kuru || 6-23-35||

    RMY 6-23-36

    एतच्छ्रुत्वा दशग्रीवो राक्षसप्रतिवेदितम् ।
    अशोकवनिकां त्यक्त्वा मन्त्रिणां दर्शनं ययौ ॥ ६-२३-३६॥
    etacchrutvā daśagrīvo rākṣasaprativeditam |
    aśokavanikāṃ tyaktvā mantriṇāṃ darśanaṃ yayau || 6-23-36||

    RMY 6-23-37

    स तु सर्वं समर्थ्यैव मन्त्रिभिः कृत्यमात्मनः ।
    सभां प्रविश्य विदधे विदित्वा रामविक्रमम् ॥ ६-२३-३७॥
    sa tu sarvaṃ samarthyaiva mantribhiḥ kṛtyamātmanaḥ |
    sabhāṃ praviśya vidadhe viditvā rāmavikramam || 6-23-37||

    RMY 6-23-38

    अन्तर्धानं तु तच्छीर्षं तच्च कार्मुकमुत्तमम् ।
    जगाम रावणस्यैव निर्याणसमनन्तरम् ॥ ६-२३-३८॥
    antardhānaṃ tu tacchīrṣaṃ tacca kārmukamuttamam |
    jagāma rāvaṇasyaiva niryāṇasamanantaram || 6-23-38||

    RMY 6-23-39

    राक्षसेन्द्रस्तु तैः सार्धं मन्त्रिभिर्भीमविक्रमैः ।
    समर्थयामास तदा रामकार्यविनिश्चयम् ॥ ६-२३-३९॥
    rākṣasendrastu taiḥ sārdhaṃ mantribhirbhīmavikramaiḥ |
    samarthayāmāsa tadā rāmakāryaviniścayam || 6-23-39||

    RMY 6-23-40

    अविदूरस्थितान्सर्वान्बलाध्यक्षान्हितैषिणः ।
    अब्रवीत्कालसदृशो रावणो राक्षसाधिपः ॥ ६-२३-४०॥
    avidūrasthitānsarvānbalādhyakṣānhitaiṣiṇaḥ |
    abravītkālasadṛśo rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 6-23-40||

    RMY 6-23-41

    शीघ्रं भेरीनिनादेन स्फुटकोणाहतेन मे ।
    समानयध्वं सैन्यानि वक्तव्यं च न कारणम् ॥ ६-२३-४१॥
    śīghraṃ bherīninādena sphuṭakoṇāhatena me |
    samānayadhvaṃ sainyāni vaktavyaṃ ca na kāraṇam || 6-23-41||

    RMY 6-23-42

    ततस्तथेति प्रतिगृह्य तद्वचो बलाधिपास्ते महदात्मनो बलम् ।
    समानयंश्चैव समागतं च ते न्यवेदयन्भर्तरि युद्धकाङ्क्षिणि ॥ ६-२३-४२॥
    tatastatheti pratigṛhya tadvaco balādhipāste mahadātmano balam |
    samānayaṃścaiva samāgataṃ ca te nyavedayanbhartari yuddhakāṅkṣiṇi || 6-23-42||

    Sarga: 24/116 (36)

    RMY 6-24-1

    सीतां तु मोहितां दृष्ट्वा सरमा नाम राक्षसी ।
    आससादाशु वैदेहीं प्रियां प्रणयिनी सखी ॥ ६-२४-१॥
    sītāṃ tu mohitāṃ dṛṣṭvā saramā nāma rākṣasī |
    āsasādāśu vaidehīṃ priyāṃ praṇayinī sakhī || 6-24-1||

    RMY 6-24-2

    सा हि तत्र कृता मित्रं सीतया रक्ष्यमाणया ।
    रक्षन्ती रावणादिष्टा सानुक्रोशा दृढव्रता ॥ ६-२४-२॥
    sā hi tatra kṛtā mitraṃ sītayā rakṣyamāṇayā |
    rakṣantī rāvaṇādiṣṭā sānukrośā dṛḍhavratā || 6-24-2||

    RMY 6-24-3

    सा ददर्श सखीं सीतां सरमा नष्टचेतनाम् ।
    उपावृत्योत्थितां ध्वस्तां वडवामिव पांसुषु ॥ ६-२४-३॥
    sā dadarśa sakhīṃ sītāṃ saramā naṣṭacetanām |
    upāvṛtyotthitāṃ dhvastāṃ vaḍavāmiva pāṃsuṣu || 6-24-3||

    RMY 6-24-4

    तां समाश्वासयामास सखी स्नेहेन सुव्रता ।
    उक्ता यद्रावणेन त्वं प्रत्युक्तं च स्वयं त्वया ॥ ६-२४-४॥
    tāṃ samāśvāsayāmāsa sakhī snehena suvratā |
    uktā yadrāvaṇena tvaṃ pratyuktaṃ ca svayaṃ tvayā || 6-24-4||

    RMY 6-24-5

    सखीस्नेहेन तद्भीरु मया सर्वं प्रतिश्रुतम् ।
    लीनया गनहे शूह्ये भयमुत्सृज्य रावणात् ।
    तव हेतोर्विशालाक्षि न हि मे जीवितं प्रियम् ॥ ६-२४-५॥
    sakhīsnehena tadbhīru mayā sarvaṃ pratiśrutam |
    līnayā ganahe śūhye bhayamutsṛjya rāvaṇāt |
    tava hetorviśālākṣi na hi me jīvitaṃ priyam || 6-24-5||

    RMY 6-24-6

    स संभ्रान्तश्च निष्क्रान्तो यत्कृते राक्षसाधिपः ।
    तच्च मे विदितं सर्वमभिनिष्क्रम्य मैथिलि ॥ ६-२४-६॥
    sa saṃbhrāntaśca niṣkrānto yatkṛte rākṣasādhipaḥ |
    tacca me viditaṃ sarvamabhiniṣkramya maithili || 6-24-6||

    RMY 6-24-7

    न शक्यं सौप्तिकं कर्तुं रामस्य विदितात्मनः ।
    वधश्च पुरुषव्याघ्रे तस्मिन्नेवोपपद्यते ॥ ६-२४-७॥
    na śakyaṃ sauptikaṃ kartuṃ rāmasya viditātmanaḥ |
    vadhaśca puruṣavyāghre tasminnevopapadyate || 6-24-7||

    RMY 6-24-8

    न चैव वानरा हन्तुं शक्याः पादपयोधिनः ।
    सुरा देवर्षभेणेव रामेण हि सुरक्षिताः ॥ ६-२४-८॥
    na caiva vānarā hantuṃ śakyāḥ pādapayodhinaḥ |
    surā devarṣabheṇeva rāmeṇa hi surakṣitāḥ || 6-24-8||

    RMY 6-24-9

    दीर्घवृत्तभुजः श्रीमान्महोरस्कः प्रतापवान् ।
    धन्वी संहननोपेतो धर्मात्मा भुवि विश्रुतः ॥ ६-२४-९॥
    dīrghavṛttabhujaḥ śrīmānmahoraskaḥ pratāpavān |
    dhanvī saṃhananopeto dharmātmā bhuvi viśrutaḥ || 6-24-9||

    RMY 6-24-10

    विक्रान्तो रक्षिता नित्यमात्मनश्च परस्य च ।
    लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा कुशली नयशास्त्रवित् ॥ ६-२४-१०॥
    vikrānto rakṣitā nityamātmanaśca parasya ca |
    lakṣmaṇena saha bhrātrā kuśalī nayaśāstravit || 6-24-10||

    RMY 6-24-11

    हन्ता परबलौघानामचिन्त्यबलपौरुषः ।
    न हतो राघवः श्रीमान्सीते शत्रुनिबर्हणः ॥ ६-२४-११॥
    hantā parabalaughānāmacintyabalapauruṣaḥ |
    na hato rāghavaḥ śrīmānsīte śatrunibarhaṇaḥ || 6-24-11||

    RMY 6-24-12

    अयुक्तबुद्धिकृत्येन सर्वभूतविरोधिना ।
    इयं प्रयुक्ता रौद्रेण माया मायाविदा त्वयि ॥ ६-२४-१२॥
    ayuktabuddhikṛtyena sarvabhūtavirodhinā |
    iyaṃ prayuktā raudreṇa māyā māyāvidā tvayi || 6-24-12||

    RMY 6-24-13

    शोकस्ते विगतः सर्वः कल्याणं त्वामुपस्थितम् ।
    ध्रुवं त्वां भजते लक्ष्मीः प्रियं प्रीतिकरं शृणु ॥ ६-२४-१३॥
    śokaste vigataḥ sarvaḥ kalyāṇaṃ tvāmupasthitam |
    dhruvaṃ tvāṃ bhajate lakṣmīḥ priyaṃ prītikaraṃ śṛṇu || 6-24-13||

    RMY 6-24-14

    उत्तीर्य सागरं रामः सह वानरसेनया ।
    संनिविष्टः समुद्रस्य तीरमासाद्य दक्षिणम् ॥ ६-२४-१४॥
    uttīrya sāgaraṃ rāmaḥ saha vānarasenayā |
    saṃniviṣṭaḥ samudrasya tīramāsādya dakṣiṇam || 6-24-14||

    RMY 6-24-15

    दृष्टो मे परिपूर्णार्थः काकुत्स्थः सहलक्ष्मणः ।
    सहितैः सागरान्तस्थैर्बलैस्तिष्ठति रक्षितः ॥ ६-२४-१५॥
    dṛṣṭo me paripūrṇārthaḥ kākutsthaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
    sahitaiḥ sāgarāntasthairbalaistiṣṭhati rakṣitaḥ || 6-24-15||

    RMY 6-24-16

    अनेन प्रेषिता ये च राक्षसा लघुविक्रमः ।
    राघवस्तीर्ण इत्येवं प्रवृत्तिस्तैरिहाहृता ॥ ६-२४-१६॥
    anena preṣitā ye ca rākṣasā laghuvikramaḥ |
    rāghavastīrṇa ityevaṃ pravṛttistairihāhṛtā || 6-24-16||

    RMY 6-24-17

    स तां श्रुत्वा विशालाक्षि प्रवृत्तिं राक्षसाधिपः ।
    एष मन्त्रयते सर्वैः सचिवैः सह रावणः ॥ ६-२४-१७॥
    sa tāṃ śrutvā viśālākṣi pravṛttiṃ rākṣasādhipaḥ |
    eṣa mantrayate sarvaiḥ sacivaiḥ saha rāvaṇaḥ || 6-24-17||

    RMY 6-24-18

    इति ब्रुवाणा सरमा राक्षसी सीतया सह ।
    सर्वोद्योगेन सैन्यानां शब्दं शुश्राव भैरवम् ॥ ६-२४-१८॥
    iti bruvāṇā saramā rākṣasī sītayā saha |
    sarvodyogena sainyānāṃ śabdaṃ śuśrāva bhairavam || 6-24-18||

    RMY 6-24-19

    दण्डनिर्घातवादिन्याः श्रुत्वा भेर्या महास्वनम् ।
    उवाच सरमा सीतामिदं मधुरभाषिणी ॥ ६-२४-१९॥
    daṇḍanirghātavādinyāḥ śrutvā bheryā mahāsvanam |
    uvāca saramā sītāmidaṃ madhurabhāṣiṇī || 6-24-19||

    RMY 6-24-20

    संनाहजननी ह्येषा भैरवा भीरु भेरिका ।
    भेरीनादं च गम्भीरं शृणु तोयदनिस्वनम् ॥ ६-२४-२०॥
    saṃnāhajananī hyeṣā bhairavā bhīru bherikā |
    bherīnādaṃ ca gambhīraṃ śṛṇu toyadanisvanam || 6-24-20||

    RMY 6-24-21

    कल्प्यन्ते मत्तमातंगा युज्यन्ते रथवाजिनः ।
    तत्र तत्र च संनद्धाः संपतन्ति पदातयः ॥ ६-२४-२१॥
    kalpyante mattamātaṃgā yujyante rathavājinaḥ |
    tatra tatra ca saṃnaddhāḥ saṃpatanti padātayaḥ || 6-24-21||

    RMY 6-24-22

    आपूर्यन्ते राजमार्गाः सैन्यैरद्भुतदर्शनैः ।
    वेगवद्भिर्नदद्भिश्च तोयौघैरिव सागरः ॥ ६-२४-२२॥
    āpūryante rājamārgāḥ sainyairadbhutadarśanaiḥ |
    vegavadbhirnadadbhiśca toyaughairiva sāgaraḥ || 6-24-22||

    RMY 6-24-23

    शास्त्राणां च प्रसन्नानां चर्मणां वर्मणां तथा ।
    रथवाजिगजानां च भूषितानां च रक्षसाम् ॥ ६-२४-२३॥
    śāstrāṇāṃ ca prasannānāṃ carmaṇāṃ varmaṇāṃ tathā |
    rathavājigajānāṃ ca bhūṣitānāṃ ca rakṣasām || 6-24-23||

    RMY 6-24-24

    प्रभां विसृजतां पश्य नानावर्णां समुत्थिताम् ।
    वनं निर्दहतो धर्मे यथारूपं विभावसोः ॥ ६-२४-२४॥
    prabhāṃ visṛjatāṃ paśya nānāvarṇāṃ samutthitām |
    vanaṃ nirdahato dharme yathārūpaṃ vibhāvasoḥ || 6-24-24||

    RMY 6-24-25

    घण्टानां शृणु निर्घोषं रथानां शृणु निस्वनम् ।
    हयानां हेषमाणानां शृणु तूर्यध्वनिं यथा ॥ ६-२४-२५॥
    ghaṇṭānāṃ śṛṇu nirghoṣaṃ rathānāṃ śṛṇu nisvanam |
    hayānāṃ heṣamāṇānāṃ śṛṇu tūryadhvaniṃ yathā || 6-24-25||

    RMY 6-24-26

    उद्यतायुधहस्तानां राक्षसेन्द्रानुयायिनाम् ।
    संभ्रमो रक्षसामेष तुमुलो लोमहर्षणः ॥ ६-२४-२६॥
    udyatāyudhahastānāṃ rākṣasendrānuyāyinām |
    saṃbhramo rakṣasāmeṣa tumulo lomaharṣaṇaḥ || 6-24-26||

    RMY 6-24-27

    श्रीस्त्वां भजति शोकघ्नी रक्षसां भयमागतम् ।
    रामात्कमलपत्राक्षि दैत्यानामिव वासवात् ॥ ६-२४-२७॥
    śrīstvāṃ bhajati śokaghnī rakṣasāṃ bhayamāgatam |
    rāmātkamalapatrākṣi daityānāmiva vāsavāt || 6-24-27||

    RMY 6-24-28

    अवजित्य जितक्रोधस्तमचिन्त्यपराक्रमः ।
    रावणं समरे हत्वा भर्ता त्वाधिगमिष्यति ॥ ६-२४-२८॥
    avajitya jitakrodhastamacintyaparākramaḥ |
    rāvaṇaṃ samare hatvā bhartā tvādhigamiṣyati || 6-24-28||

    RMY 6-24-29

    विक्रमिष्यति रक्षःसु भर्ता ते सहलक्ष्मणः ।
    यथा शत्रुषु शत्रुघ्नो विष्णुना सह वासवः ॥ ६-२४-२९॥
    vikramiṣyati rakṣaḥsu bhartā te sahalakṣmaṇaḥ |
    yathā śatruṣu śatrughno viṣṇunā saha vāsavaḥ || 6-24-29||

    RMY 6-24-30

    आगतस्य हि रामस्य क्षिप्रमङ्कगतां सतीम् ।
    अहं द्रक्ष्यामि सिद्धार्थां त्वां शत्रौ विनिपातिते ॥ ६-२४-३०॥
    āgatasya hi rāmasya kṣipramaṅkagatāṃ satīm |
    ahaṃ drakṣyāmi siddhārthāṃ tvāṃ śatrau vinipātite || 6-24-30||

    RMY 6-24-31

    अश्रूण्यानन्दजानि त्वं वर्तयिष्यसि शोभने ।
    समागम्य परिष्वक्ता तस्योरसि महोरसः ॥ ६-२४-३१॥
    aśrūṇyānandajāni tvaṃ vartayiṣyasi śobhane |
    samāgamya pariṣvaktā tasyorasi mahorasaḥ || 6-24-31||

    RMY 6-24-32

    अचिरान्मोक्ष्यते सीते देवि ते जघनं गताम् ।
    धृतामेतां बहून्मासान्वेणीं रामो महाबलः ॥ ६-२४-३२॥
    acirānmokṣyate sīte devi te jaghanaṃ gatām |
    dhṛtāmetāṃ bahūnmāsānveṇīṃ rāmo mahābalaḥ || 6-24-32||

    RMY 6-24-33

    तस्य दृष्ट्वा मुखं देवि पूर्णचन्द्रमिवोदितम् ।
    मोक्ष्यसे शोकजं वारि निर्मोकमिव पन्नगी ॥ ६-२४-३३॥
    tasya dṛṣṭvā mukhaṃ devi pūrṇacandramivoditam |
    mokṣyase śokajaṃ vāri nirmokamiva pannagī || 6-24-33||

    RMY 6-24-34

    रावणं समरे हत्वा नचिरादेव मैथिलि ।
    त्वया समग्रं प्रियया सुखार्हो लप्स्यते सुखम् ॥ ६-२४-३४॥
    rāvaṇaṃ samare hatvā nacirādeva maithili |
    tvayā samagraṃ priyayā sukhārho lapsyate sukham || 6-24-34||

    RMY 6-24-35

    समागता त्वं रामेण मोदिष्यसि महात्मना ।
    सुवर्षेण समायुक्ता यथा सस्येन मेदिनी ॥ ६-२४-३५॥
    samāgatā tvaṃ rāmeṇa modiṣyasi mahātmanā |
    suvarṣeṇa samāyuktā yathā sasyena medinī || 6-24-35||

    RMY 6-24-36

    गिरिवरमभितोऽनुवर्तमानो हय इव मण्डलमाशु यः करोति ।
    तमिह शरणमभ्युपेहि देवि दिवसकरं प्रभवो ह्ययं प्रजानाम् ॥ ६-२४-३६॥
    girivaramabhito'nuvartamāno haya iva maṇḍalamāśu yaḥ karoti |
    tamiha śaraṇamabhyupehi devi divasakaraṃ prabhavo hyayaṃ prajānām || 6-24-36||

    Sarga: 25/116 (28)

    RMY 6-25-1

    अथ तां जातसंतापां तेन वाक्येन मोहिताम् ।
    सरमा ह्लादयामास पृतिवीं द्यौरिवाम्भसा ॥ ६-२५-१॥
    atha tāṃ jātasaṃtāpāṃ tena vākyena mohitām |
    saramā hlādayāmāsa pṛtivīṃ dyaurivāmbhasā || 6-25-1||

    RMY 6-25-2

    ततस्तस्या हितं सख्याश्चिकीर्षन्ती सखी वचः ।
    उवाच काले कालज्ञा स्मितपूर्वाभिभाषिणी ॥ ६-२५-२॥
    tatastasyā hitaṃ sakhyāścikīrṣantī sakhī vacaḥ |
    uvāca kāle kālajñā smitapūrvābhibhāṣiṇī || 6-25-2||

    RMY 6-25-3

    उत्सहेयमहं गत्वा त्वद्वाक्यमसितेक्षणे ।
    निवेद्य कुशलं रामे प्रतिच्छन्ना निवर्तितुम् ॥ ६-२५-३॥
    utsaheyamahaṃ gatvā tvadvākyamasitekṣaṇe |
    nivedya kuśalaṃ rāme praticchannā nivartitum || 6-25-3||

    RMY 6-25-4

    न हि मे क्रममाणाया निरालम्बे विहायसि ।
    समर्थो गतिमन्वेतुं पवनो गरुडोऽपि वा ॥ ६-२५-४॥
    na hi me kramamāṇāyā nirālambe vihāyasi |
    samartho gatimanvetuṃ pavano garuḍo'pi vā || 6-25-4||

    RMY 6-25-5

    एवं ब्रुवाणां तां सीता सरमां पुनरब्रवीत् ।
    मधुरं श्लक्ष्णया वाचा पूर्वशोकाभिपन्नया ॥ ६-२५-५॥
    evaṃ bruvāṇāṃ tāṃ sītā saramāṃ punarabravīt |
    madhuraṃ ślakṣṇayā vācā pūrvaśokābhipannayā || 6-25-5||

    RMY 6-25-6

    समर्था गगनं गन्तुमपि वा त्वं रसातलम् ।
    अवगच्छाम्यकर्तव्यं कर्तव्यं ते मदन्तरे ॥ ६-२५-६॥
    samarthā gaganaṃ gantumapi vā tvaṃ rasātalam |
    avagacchāmyakartavyaṃ kartavyaṃ te madantare || 6-25-6||

    RMY 6-25-7

    मत्प्रियं यदि कर्तव्यं यदि बुद्धिः स्थिरा तव ।
    ज्ञातुमिच्छामि तं गत्वा किं करोतीति रावणः ॥ ६-२५-७॥
    matpriyaṃ yadi kartavyaṃ yadi buddhiḥ sthirā tava |
    jñātumicchāmi taṃ gatvā kiṃ karotīti rāvaṇaḥ || 6-25-7||

    RMY 6-25-8

    स हि मायाबलः क्रूरो रावणः शत्रुरावणः ।
    मां मोहयति दुष्टात्मा पीतमात्रेव वारुणी ॥ ६-२५-८॥
    sa hi māyābalaḥ krūro rāvaṇaḥ śatrurāvaṇaḥ |
    māṃ mohayati duṣṭātmā pītamātreva vāruṇī || 6-25-8||

    RMY 6-25-9

    तर्जापयति मां नित्यं भर्त्सापयति चासकृत् ।
    राक्षसीभिः सुघोराभिर्या मां रक्षन्ति नित्यशः ॥ ६-२५-९॥
    tarjāpayati māṃ nityaṃ bhartsāpayati cāsakṛt |
    rākṣasībhiḥ sughorābhiryā māṃ rakṣanti nityaśaḥ || 6-25-9||

    RMY 6-25-10

    उद्विग्ना शङ्किता चास्मि न च स्वस्थं मनो मम ।
    तद्भयाच्चाहमुद्विग्ना अशोकवनिकां गताः ॥ ६-२५-१०॥
    udvignā śaṅkitā cāsmi na ca svasthaṃ mano mama |
    tadbhayāccāhamudvignā aśokavanikāṃ gatāḥ || 6-25-10||

    RMY 6-25-11

    यदि नाम कथा तस्य निश्चितं वापि यद्भवेत् ।
    निवेदयेथाः सर्वं तत्परो मे स्यादनुग्रहः ॥ ६-२५-११॥
    yadi nāma kathā tasya niścitaṃ vāpi yadbhavet |
    nivedayethāḥ sarvaṃ tatparo me syādanugrahaḥ || 6-25-11||

    RMY 6-25-12

    सा त्वेवं ब्रुवतीं सीतां सरमा वल्गुभाषिणी ।
    उवाच वचनं तस्याः स्पृशन्ती बाष्पविक्लवम् ॥ ६-२५-१२॥
    sā tvevaṃ bruvatīṃ sītāṃ saramā valgubhāṣiṇī |
    uvāca vacanaṃ tasyāḥ spṛśantī bāṣpaviklavam || 6-25-12||

    RMY 6-25-13

    एष ते यद्यभिप्रायस्तस्माद्गच्छामि जानकि ।
    गृह्य शत्रोरभिप्रायमुपावृत्तां च पश्य माम् ॥ ६-२५-१३॥
    eṣa te yadyabhiprāyastasmādgacchāmi jānaki |
    gṛhya śatrorabhiprāyamupāvṛttāṃ ca paśya mām || 6-25-13||

    RMY 6-25-14

    एवमुक्त्वा ततो गत्वा समीपं तस्य रक्षसः ।
    शुश्राव कथितं तस्य रावणस्य समन्त्रिणः ॥ ६-२५-१४॥
    evamuktvā tato gatvā samīpaṃ tasya rakṣasaḥ |
    śuśrāva kathitaṃ tasya rāvaṇasya samantriṇaḥ || 6-25-14||

    RMY 6-25-15

    सा श्रुत्वा निश्चयं तस्य निश्चयज्ञा दुरात्मनः ।
    पुनरेवागमत्क्षिप्रमशोकवनिकां तदा ॥ ६-२५-१५॥
    sā śrutvā niścayaṃ tasya niścayajñā durātmanaḥ |
    punarevāgamatkṣipramaśokavanikāṃ tadā || 6-25-15||

    RMY 6-25-16

    सा प्रविष्टा पुनस्तत्र ददर्श जनकात्मजाम् ।
    प्रतीक्षमाणां स्वामेव भ्रष्टपद्मामिव श्रियम् ॥ ६-२५-१६॥
    sā praviṣṭā punastatra dadarśa janakātmajām |
    pratīkṣamāṇāṃ svāmeva bhraṣṭapadmāmiva śriyam || 6-25-16||

    RMY 6-25-17

    तां तु सीता पुनः प्राप्तां सरमां वल्गुभाषिणीम् ।
    परिष्वज्य च सुस्निग्धं ददौ च स्वयमासनम् ॥ ६-२५-१७॥
    tāṃ tu sītā punaḥ prāptāṃ saramāṃ valgubhāṣiṇīm |
    pariṣvajya ca susnigdhaṃ dadau ca svayamāsanam || 6-25-17||

    RMY 6-25-18

    इहासीना सुखं सर्वमाख्याहि मम तत्त्वतः ।
    क्रूरस्य निश्चयं तस्य रावणस्य दुरात्मनः ॥ ६-२५-१८॥
    ihāsīnā sukhaṃ sarvamākhyāhi mama tattvataḥ |
    krūrasya niścayaṃ tasya rāvaṇasya durātmanaḥ || 6-25-18||

    RMY 6-25-19

    एवमुक्ता तु सरमा सीतया वेपमानया ।
    कथितं सर्वमाचष्ट रावणस्य समन्त्रिणः ॥ ६-२५-१९॥
    evamuktā tu saramā sītayā vepamānayā |
    kathitaṃ sarvamācaṣṭa rāvaṇasya samantriṇaḥ || 6-25-19||

    RMY 6-25-20

    जनन्या राक्षसेन्द्रो वै त्वन्मोक्षार्थं बृहद्वचः ।
    अविद्धेन च वैदेहि मन्त्रिवृद्धेन बोधितः ॥ ६-२५-२०॥
    jananyā rākṣasendro vai tvanmokṣārthaṃ bṛhadvacaḥ |
    aviddhena ca vaidehi mantrivṛddhena bodhitaḥ || 6-25-20||

    RMY 6-25-21

    दीयतामभिसत्कृत्य मनुजेन्द्राय मैथिली ।
    निदर्शनं ते पर्याप्तं जनस्थाने यदद्भुतम् ॥ ६-२५-२१॥
    dīyatāmabhisatkṛtya manujendrāya maithilī |
    nidarśanaṃ te paryāptaṃ janasthāne yadadbhutam || 6-25-21||

    RMY 6-25-22

    लङ्घनं च समुद्रस्य दर्शनं च हनूमतः ।
    वधं च रक्षसां युद्धे कः कुर्यान्मानुषो भुवि ॥ ६-२५-२२॥
    laṅghanaṃ ca samudrasya darśanaṃ ca hanūmataḥ |
    vadhaṃ ca rakṣasāṃ yuddhe kaḥ kuryānmānuṣo bhuvi || 6-25-22||

    RMY 6-25-23

    एवं स मन्त्रिवृद्धैश्च मात्रा च बहु भाषितः ।
    न त्वामुत्सहते मोक्तुमर्तह्मर्थपरो यथा ॥ ६-२५-२३॥
    evaṃ sa mantrivṛddhaiśca mātrā ca bahu bhāṣitaḥ |
    na tvāmutsahate moktumartahmarthaparo yathā || 6-25-23||

    RMY 6-25-24

    नोत्सहत्यमृतो मोक्तुं युद्धे त्वामिति मैथिलि ।
    सामात्यस्य नृशंसस्य निश्चयो ह्येष वर्तते ॥ ६-२५-२४॥
    notsahatyamṛto moktuṃ yuddhe tvāmiti maithili |
    sāmātyasya nṛśaṃsasya niścayo hyeṣa vartate || 6-25-24||

    RMY 6-25-25

    तदेषा सुस्थिरा बुद्धिर्मृत्युलोभादुपस्थिता ।
    भयान्न शक्तस्त्वां मोक्तुमनिरस्तस्तु संयुगे ।
    राक्षसानां च सर्वेषामात्मनश्च वधेन हि ॥ ६-२५-२५॥
    tadeṣā susthirā buddhirmṛtyulobhādupasthitā |
    bhayānna śaktastvāṃ moktumanirastastu saṃyuge |
    rākṣasānāṃ ca sarveṣāmātmanaśca vadhena hi || 6-25-25||

    RMY 6-25-26

    निहत्य रावणं संख्ये सर्वथा निशितैः शरैः ।
    प्रतिनेष्यति रामस्त्वामयोध्यामसितेक्षणे ॥ ६-२५-२६॥
    nihatya rāvaṇaṃ saṃkhye sarvathā niśitaiḥ śaraiḥ |
    pratineṣyati rāmastvāmayodhyāmasitekṣaṇe || 6-25-26||

    RMY 6-25-27

    एतस्मिन्नन्तरे शब्दो भेरीशङ्खसमाकुलः ।
    श्रुतो वै सर्वसैन्यानां कम्पयन्धरणीतलम् ॥ ६-२५-२७॥
    etasminnantare śabdo bherīśaṅkhasamākulaḥ |
    śruto vai sarvasainyānāṃ kampayandharaṇītalam || 6-25-27||

    RMY 6-25-28

    श्रुत्वा तु तं वानरसैन्यशब्दं लङ्कागता राक्षसराजभृत्याः ।
    नष्टौजसो दैन्यपरीतचेष्टाः श्रेयो न पश्यन्ति नृपस्य दोषैः ॥ ६-२५-२८॥
    śrutvā tu taṃ vānarasainyaśabdaṃ laṅkāgatā rākṣasarājabhṛtyāḥ |
    naṣṭaujaso dainyaparītaceṣṭāḥ śreyo na paśyanti nṛpasya doṣaiḥ || 6-25-28||

    Sarga: 26/116 (33)

    RMY 6-26-1

    तेन शङ्खविमिश्रेण भेरीशब्देन राघवः ।
    उपयतो महाबाहू रामः परपुरंजयः ॥ ६-२६-१॥
    tena śaṅkhavimiśreṇa bherīśabdena rāghavaḥ |
    upayato mahābāhū rāmaḥ parapuraṃjayaḥ || 6-26-1||

    RMY 6-26-2

    तं निनादं निशम्याथ रावणो राक्षसेश्वरः ।
    मुहूर्तं ध्यानमास्थाय सचिवानभ्युदैक्षत ॥ ६-२६-२॥
    taṃ ninādaṃ niśamyātha rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
    muhūrtaṃ dhyānamāsthāya sacivānabhyudaikṣata || 6-26-2||

    RMY 6-26-3

    अथ तान्सचिवांस्तत्र सर्वानाभाष्य रावणः ।
    सभां संनादयन्सर्वामित्युवाच महाबलः ॥ ६-२६-३॥
    atha tānsacivāṃstatra sarvānābhāṣya rāvaṇaḥ |
    sabhāṃ saṃnādayansarvāmityuvāca mahābalaḥ || 6-26-3||

    RMY 6-26-4

    तरणं सागरस्यापि विक्रमं बलसंचयम् ।
    यदुक्तवन्तो रामस्य भवन्तस्तन्मया श्रुतम् ।
    भवतश्चाप्यहं वेद्मि युद्धे सत्यपराक्रमान् ॥ ६-२६-४॥
    taraṇaṃ sāgarasyāpi vikramaṃ balasaṃcayam |
    yaduktavanto rāmasya bhavantastanmayā śrutam |
    bhavataścāpyahaṃ vedmi yuddhe satyaparākramān || 6-26-4||

    RMY 6-26-5

    ततस्तु सुमहाप्राज्ञो माल्यवान्नाम राक्षसः ।
    रावणस्य वचः श्रुत्वा मातुः पैतामहोऽब्रवीत् ॥ ६-२६-५॥
    tatastu sumahāprājño mālyavānnāma rākṣasaḥ |
    rāvaṇasya vacaḥ śrutvā mātuḥ paitāmaho'bravīt || 6-26-5||

    RMY 6-26-6

    विद्यास्वभिविनीतो यो राजा राजन्नयानुगः ।
    स शास्ति चिरमैश्वर्यमरींश्च कुरुते वशे ॥ ६-२६-६॥
    vidyāsvabhivinīto yo rājā rājannayānugaḥ |
    sa śāsti ciramaiśvaryamarīṃśca kurute vaśe || 6-26-6||

    RMY 6-26-7

    संदधानो हि कालेन विगृह्णंश्चारिभिः सह ।
    स्वपक्षवर्धनं कुर्वन्महदैश्वर्यमश्नुते ॥ ६-२६-७॥
    saṃdadhāno hi kālena vigṛhṇaṃścāribhiḥ saha |
    svapakṣavardhanaṃ kurvanmahadaiśvaryamaśnute || 6-26-7||

    RMY 6-26-8

    हीयमानेन कर्तव्यो राज्ञा संधिः समेन च ।
    न शत्रुमवमन्येत ज्यायान्कुर्वीत विग्रहम् ॥ ६-२६-८॥
    hīyamānena kartavyo rājñā saṃdhiḥ samena ca |
    na śatrumavamanyeta jyāyānkurvīta vigraham || 6-26-8||

    RMY 6-26-9

    तन्मह्यं रोचते संधिः सह रामेण रावण ।
    यदर्थमभियुक्ताः स्म सीता तस्मै प्रदीयताम् ॥ ६-२६-९॥
    tanmahyaṃ rocate saṃdhiḥ saha rāmeṇa rāvaṇa |
    yadarthamabhiyuktāḥ sma sītā tasmai pradīyatām || 6-26-9||

    RMY 6-26-10

    तस्य देवर्षयः सर्वे गन्धर्वाश्च जयैषिणः ।
    विरोधं मा गमस्तेन संधिस्ते तेन रोचताम् ॥ ६-२६-१०॥
    tasya devarṣayaḥ sarve gandharvāśca jayaiṣiṇaḥ |
    virodhaṃ mā gamastena saṃdhiste tena rocatām || 6-26-10||

    RMY 6-26-11

    असृजद्भगवान्पक्षौ द्वावेव हि पितामहः ।
    सुराणामसुराणां च धर्माधर्मौ तदाश्रयौ ॥ ६-२६-११॥
    asṛjadbhagavānpakṣau dvāveva hi pitāmahaḥ |
    surāṇāmasurāṇāṃ ca dharmādharmau tadāśrayau || 6-26-11||

    RMY 6-26-12

    धर्मो हि श्रूयते पक्षः सुराणां च महात्मनाम् ।
    अधर्मो रक्षसं पक्षो ह्यसुराणां च रावण ॥ ६-२६-१२॥
    dharmo hi śrūyate pakṣaḥ surāṇāṃ ca mahātmanām |
    adharmo rakṣasaṃ pakṣo hyasurāṇāṃ ca rāvaṇa || 6-26-12||

    RMY 6-26-13

    धर्मो वै ग्रसतेऽधर्मं ततः कृतमभूद्युगम् ।
    अधर्मो ग्रसते धर्मं ततस्तिष्यः प्रवर्तते ॥ ६-२६-१३॥
    dharmo vai grasate'dharmaṃ tataḥ kṛtamabhūdyugam |
    adharmo grasate dharmaṃ tatastiṣyaḥ pravartate || 6-26-13||

    RMY 6-26-14

    तत्त्वया चरता लोकान्धर्मो विनिहतो महान् ।
    अधर्मः प्रगृहीतश्च तेनास्मद्बलिनः परे ॥ ६-२६-१४॥
    tattvayā caratā lokāndharmo vinihato mahān |
    adharmaḥ pragṛhītaśca tenāsmadbalinaḥ pare || 6-26-14||

    RMY 6-26-15

    स प्रमादाद्विवृद्धस्तेऽधर्मोऽहिर्ग्रसते हि नः ।
    विवर्धयति पक्षं च सुराणां सुरभावनः ॥ ६-२६-१५॥
    sa pramādādvivṛddhaste'dharmo'hirgrasate hi naḥ |
    vivardhayati pakṣaṃ ca surāṇāṃ surabhāvanaḥ || 6-26-15||

    RMY 6-26-16

    विषयेषु प्रसक्तेन यत्किंचित्कारिणा त्वया ।
    ऋषीणामग्निकल्पानामुद्वेगो जनितो महान् ।
    तेषां प्रभावो दुर्धर्षः प्रदीप्त इव पावकः ॥ ६-२६-१६॥
    viṣayeṣu prasaktena yatkiṃcitkāriṇā tvayā |
    ṛṣīṇāmagnikalpānāmudvego janito mahān |
    teṣāṃ prabhāvo durdharṣaḥ pradīpta iva pāvakaḥ || 6-26-16||

    RMY 6-26-17

    तपसा भावितात्मानो धर्मस्यानुग्रहे रताः ।
    मुख्यैर्यज्ञैर्यजन्त्येते नित्यं तैस्तैर्द्विजातयः ॥ ६-२६-१७॥
    tapasā bhāvitātmāno dharmasyānugrahe ratāḥ |
    mukhyairyajñairyajantyete nityaṃ taistairdvijātayaḥ || 6-26-17||

    RMY 6-26-18

    जुह्वत्यग्नींश्च विधिवद्वेदांश्चोच्चैरधीयते ।
    अभिभूय च रक्षांसि ब्रह्मघोषानुदैरयन् ।
    दिशो विप्रद्रुताः सर्वे स्तनयित्नुरिवोष्णगे ॥ ६-२६-१८॥
    juhvatyagnīṃśca vidhivadvedāṃścoccairadhīyate |
    abhibhūya ca rakṣāṃsi brahmaghoṣānudairayan |
    diśo vipradrutāḥ sarve stanayitnurivoṣṇage || 6-26-18||

    RMY 6-26-19

    ऋषीणामग्निकल्पानामग्निहोत्रसमुत्थितः ।
    आदत्ते रक्षसां तेजो धूमो व्याप्य दिशो दश ॥ ६-२६-१९॥
    ṛṣīṇāmagnikalpānāmagnihotrasamutthitaḥ |
    ādatte rakṣasāṃ tejo dhūmo vyāpya diśo daśa || 6-26-19||

    RMY 6-26-20

    तेषु तेषु च देशेषु पुण्येषु च दृढव्रतैः ।
    चर्यमाणं तपस्तीव्रं संतापयति राक्षसान् ॥ ६-२६-२०॥
    teṣu teṣu ca deśeṣu puṇyeṣu ca dṛḍhavrataiḥ |
    caryamāṇaṃ tapastīvraṃ saṃtāpayati rākṣasān || 6-26-20||

    RMY 6-26-21

    उत्पातान्विविधान्दृष्ट्वा घोरान्बहुविधांस्तथा ।
    विनाशमनुपश्यामि सर्वेषां रक्षसामहम् ॥ ६-२६-२१॥
    utpātānvividhāndṛṣṭvā ghorānbahuvidhāṃstathā |
    vināśamanupaśyāmi sarveṣāṃ rakṣasāmaham || 6-26-21||

    RMY 6-26-22

    खराभिस्तनिता घोरा मेघाः प्रतिभयंकरः ।
    शोणितेनाभिवर्षन्ति लङ्कामुष्णेन सर्वतः ॥ ६-२६-२२॥
    kharābhistanitā ghorā meghāḥ pratibhayaṃkaraḥ |
    śoṇitenābhivarṣanti laṅkāmuṣṇena sarvataḥ || 6-26-22||

    RMY 6-26-23

    रुदतां वाहनानां च प्रपतन्त्यस्रबिन्दवः ।
    ध्वजा ध्वस्ता विवर्णाश्च न प्रभान्ति यथापुरम् ॥ ६-२६-२३॥
    rudatāṃ vāhanānāṃ ca prapatantyasrabindavaḥ |
    dhvajā dhvastā vivarṇāśca na prabhānti yathāpuram || 6-26-23||

    RMY 6-26-24

    व्याला गोमायवो गृध्रा वाशन्ति च सुभैरवम् ।
    प्रविश्य लङ्कामनिशं समवायांश्च कुर्वते ॥ ६-२६-२४॥
    vyālā gomāyavo gṛdhrā vāśanti ca subhairavam |
    praviśya laṅkāmaniśaṃ samavāyāṃśca kurvate || 6-26-24||

    RMY 6-26-25

    कालिकाः पाण्डुरैर्दन्तैः प्रहसन्त्यग्रतः स्थिताः ।
    स्त्रियः स्वप्नेषु मुष्णन्त्यो गृहाणि प्रतिभाष्य च ॥ ६-२६-२५॥
    kālikāḥ pāṇḍurairdantaiḥ prahasantyagrataḥ sthitāḥ |
    striyaḥ svapneṣu muṣṇantyo gṛhāṇi pratibhāṣya ca || 6-26-25||

    RMY 6-26-26

    गृहाणां बलिकर्माणि श्वानः पर्युपभुञ्जते ।
    खरा गोषु प्रजायन्ते मूषिका नकुलैः सह ॥ ६-२६-२६॥
    gṛhāṇāṃ balikarmāṇi śvānaḥ paryupabhuñjate |
    kharā goṣu prajāyante mūṣikā nakulaiḥ saha || 6-26-26||

    RMY 6-26-27

    मार्जारा द्वीपिभिः सार्धं सूकराः शुनकैः सह ।
    किंनरा राक्षसैश्चापि समेयुर्मानुषैः सह ॥ ६-२६-२७॥
    mārjārā dvīpibhiḥ sārdhaṃ sūkarāḥ śunakaiḥ saha |
    kiṃnarā rākṣasaiścāpi sameyurmānuṣaiḥ saha || 6-26-27||

    RMY 6-26-28

    पाण्डुरा रक्तपादाश्च विहगाः कालचोदिताः ।
    राक्षसानां विनाशाय कपोता विचरन्ति च ॥ ६-२६-२८॥
    pāṇḍurā raktapādāśca vihagāḥ kālacoditāḥ |
    rākṣasānāṃ vināśāya kapotā vicaranti ca || 6-26-28||

    RMY 6-26-29

    चीकी कूचीति वाशन्त्यः शारिका वेश्मसु स्थिताः ।
    पतन्ति ग्रथिताश्चापि निर्जिताः कलहैषिणः ॥ ६-२६-२९॥
    cīkī kūcīti vāśantyaḥ śārikā veśmasu sthitāḥ |
    patanti grathitāścāpi nirjitāḥ kalahaiṣiṇaḥ || 6-26-29||

    RMY 6-26-30

    करालो विकटो मुण्डः पुरुषः कृष्णपिङ्गलः ।
    कालो गृहाणि सर्वेषां काले कालेऽन्ववेक्षते ।
    एतान्यन्यानि दुष्टानि निमित्तान्युत्पतन्ति च ॥ ६-२६-३०॥
    karālo vikaṭo muṇḍaḥ puruṣaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ |
    kālo gṛhāṇi sarveṣāṃ kāle kāle'nvavekṣate |
    etānyanyāni duṣṭāni nimittānyutpatanti ca || 6-26-30||

    RMY 6-26-31

    विष्णुं मन्यामहे रामं मानुषं देहमास्थितम् ।
    न हि मानुषमात्रोऽसौ राघवो दृढविक्रमः ॥ ६-२६-३१॥
    viṣṇuṃ manyāmahe rāmaṃ mānuṣaṃ dehamāsthitam |
    na hi mānuṣamātro'sau rāghavo dṛḍhavikramaḥ || 6-26-31||

    RMY 6-26-32

    येन बद्धः समुद्रस्य स सेतुः परमाद्भुतः ।
    कुरुष्व नरराजेन संधिं रामेण रावण ॥ ६-२६-३२॥
    yena baddhaḥ samudrasya sa setuḥ paramādbhutaḥ |
    kuruṣva nararājena saṃdhiṃ rāmeṇa rāvaṇa || 6-26-32||

    RMY 6-26-33

    इदं वचस्तत्र निगद्य माल्यवन्परीक्ष्य रक्षोऽधिपतेर्मनः पुनः ।
    अनुत्तमेषूत्तमपौरुषो बली बभूव तूष्णीं समवेक्ष्य रावणम् ॥ ६-२६-३३॥
    idaṃ vacastatra nigadya mālyavanparīkṣya rakṣo'dhipatermanaḥ punaḥ |
    anuttameṣūttamapauruṣo balī babhūva tūṣṇīṃ samavekṣya rāvaṇam || 6-26-33||

    Sarga: 27/116 (22)

    RMY 6-27-1

    तत्तु माल्यवतो वाक्यं हितमुक्तं दशाननः ।
    न मर्षयति दुष्टात्मा कालस्य वशमागतः ॥ ६-२७-१॥
    tattu mālyavato vākyaṃ hitamuktaṃ daśānanaḥ |
    na marṣayati duṣṭātmā kālasya vaśamāgataḥ || 6-27-1||

    RMY 6-27-2

    स बद्ध्वा भ्रुकुटिं वक्त्रे क्रोधस्य वशमागतः ।
    अमर्षात्परिवृत्ताक्षो माल्यवन्तमथाब्रवीत् ॥ ६-२७-२॥
    sa baddhvā bhrukuṭiṃ vaktre krodhasya vaśamāgataḥ |
    amarṣātparivṛttākṣo mālyavantamathābravīt || 6-27-2||

    RMY 6-27-3

    हितबुद्ध्या यदहितं वचः परुषमुच्यते ।
    परपक्षं प्रविश्यैव नैतच्छ्रोत्रगतं मम ॥ ६-२७-३॥
    hitabuddhyā yadahitaṃ vacaḥ paruṣamucyate |
    parapakṣaṃ praviśyaiva naitacchrotragataṃ mama || 6-27-3||

    RMY 6-27-4

    मानुषं कृपणं राममेकं शाखामृगाश्रयम् ।
    समर्थं मन्यसे केन त्यक्तं पित्रा वनालयम् ॥ ६-२७-४॥
    mānuṣaṃ kṛpaṇaṃ rāmamekaṃ śākhāmṛgāśrayam |
    samarthaṃ manyase kena tyaktaṃ pitrā vanālayam || 6-27-4||

    RMY 6-27-5

    रक्षसामीश्वरं मां च देवतानां भयंकरम् ।
    हीनं मां मन्यसे केन अहीनं सर्वविक्रमैः ॥ ६-२७-५॥
    rakṣasāmīśvaraṃ māṃ ca devatānāṃ bhayaṃkaram |
    hīnaṃ māṃ manyase kena ahīnaṃ sarvavikramaiḥ || 6-27-5||

    RMY 6-27-6

    वीरद्वेषेण वा शङ्के पक्षपातेन वा रिपोः ।
    त्वयाहं परुषाण्युक्तः परप्रोत्साहनेन वा ॥ ६-२७-६॥
    vīradveṣeṇa vā śaṅke pakṣapātena vā ripoḥ |
    tvayāhaṃ paruṣāṇyuktaḥ paraprotsāhanena vā || 6-27-6||

    RMY 6-27-7

    प्रभवन्तं पदस्थं हि परुषं कोऽभिधास्यति ।
    पण्डितः शास्त्रतत्त्वज्ञो विना प्रोत्साहनाद्रिपोः ॥ ६-२७-७॥
    prabhavantaṃ padasthaṃ hi paruṣaṃ ko'bhidhāsyati |
    paṇḍitaḥ śāstratattvajño vinā protsāhanādripoḥ || 6-27-7||

    RMY 6-27-8

    आनीय च वनात्सीतां पद्महीनामिव श्रियम् ।
    किमर्थं प्रतिदास्यामि राघवस्य भयादहम् ॥ ६-२७-८॥
    ānīya ca vanātsītāṃ padmahīnāmiva śriyam |
    kimarthaṃ pratidāsyāmi rāghavasya bhayādaham || 6-27-8||

    RMY 6-27-9

    वृतं वानरकोटीभिः ससुग्रीवं सलक्ष्मणम् ।
    पश्य कैश्चिदहोभिस्त्वं राघवं निहतं मया ॥ ६-२७-९॥
    vṛtaṃ vānarakoṭībhiḥ sasugrīvaṃ salakṣmaṇam |
    paśya kaiścidahobhistvaṃ rāghavaṃ nihataṃ mayā || 6-27-9||

    RMY 6-27-10

    द्वन्द्वे यस्य न तिष्ठन्ति दैवतान्यपि संयुगे ।
    स कस्माद्रावणो युद्धे भयमाहारयिष्यति ॥ ६-२७-१०॥
    dvandve yasya na tiṣṭhanti daivatānyapi saṃyuge |
    sa kasmādrāvaṇo yuddhe bhayamāhārayiṣyati || 6-27-10||

    RMY 6-27-11

    द्विधा भज्येयमप्येवं न नमेयं तु कस्यचित् ।
    एष मे सहजो दोषः स्वभावो दुरतिक्रमः ॥ ६-२७-११॥
    dvidhā bhajyeyamapyevaṃ na nameyaṃ tu kasyacit |
    eṣa me sahajo doṣaḥ svabhāvo duratikramaḥ || 6-27-11||

    RMY 6-27-12

    यदि तावत्समुद्रे तु सेतुर्बद्धो यदृच्छया ।
    रामेण विस्मयः कोऽत्र येन ते भयमागतम् ॥ ६-२७-१२॥
    yadi tāvatsamudre tu seturbaddho yadṛcchayā |
    rāmeṇa vismayaḥ ko'tra yena te bhayamāgatam || 6-27-12||

    RMY 6-27-13

    स तु तीर्त्वार्णवं रामः सह वानरसेनया ।
    प्रतिजानामि ते सत्यं न जीवन्प्रतियास्यति ॥ ६-२७-१३॥
    sa tu tīrtvārṇavaṃ rāmaḥ saha vānarasenayā |
    pratijānāmi te satyaṃ na jīvanpratiyāsyati || 6-27-13||

    RMY 6-27-14

    एवं ब्रुवाणं संरब्धं रुष्टं विज्ञाय रावणम् ।
    व्रीडितो माल्यवान्वाक्यं नोत्तरं प्रत्यपद्यत ॥ ६-२७-१४॥
    evaṃ bruvāṇaṃ saṃrabdhaṃ ruṣṭaṃ vijñāya rāvaṇam |
    vrīḍito mālyavānvākyaṃ nottaraṃ pratyapadyata || 6-27-14||

    RMY 6-27-15

    जयाशिषा च राजानं वर्धयित्वा यथोचितम् ।
    माल्यवानभ्यनुज्ञातो जगाम स्वं निवेशनम् ॥ ६-२७-१५॥
    jayāśiṣā ca rājānaṃ vardhayitvā yathocitam |
    mālyavānabhyanujñāto jagāma svaṃ niveśanam || 6-27-15||

    RMY 6-27-16

    रावणस्तु सहामात्यो मन्त्रयित्वा विमृश्य च ।
    लङ्कायामतुलां गुप्तिं कारयामास राक्षसः ॥ ६-२७-१६॥
    rāvaṇastu sahāmātyo mantrayitvā vimṛśya ca |
    laṅkāyāmatulāṃ guptiṃ kārayāmāsa rākṣasaḥ || 6-27-16||

    RMY 6-27-17

    व्यादिदेश च पूर्वस्यां प्रहस्तं द्वारि राक्षसं ।
    दक्षिणस्यां महावीर्यौ महापार्श्व महोदरौ ॥ ६-२७-१७॥
    vyādideśa ca pūrvasyāṃ prahastaṃ dvāri rākṣasaṃ |
    dakṣiṇasyāṃ mahāvīryau mahāpārśva mahodarau || 6-27-17||

    RMY 6-27-18

    पश्चिमायामथो द्वारि पुत्रमिन्द्रजितं तथा ।
    व्यादिदेश महामायं राक्षसैर्बहुभिर्वृतम् ॥ ६-२७-१८॥
    paścimāyāmatho dvāri putramindrajitaṃ tathā |
    vyādideśa mahāmāyaṃ rākṣasairbahubhirvṛtam || 6-27-18||

    RMY 6-27-19

    उत्तरस्यां पुरद्वारि व्यादिश्य शुकसारणौ ।
    स्वयं चात्र भविष्यामि मन्त्रिणस्तानुवाच ह ॥ ६-२७-१९॥
    uttarasyāṃ puradvāri vyādiśya śukasāraṇau |
    svayaṃ cātra bhaviṣyāmi mantriṇastānuvāca ha || 6-27-19||

    RMY 6-27-20

    राक्षसं तु विरूपाक्षं महावीर्यपराक्रमम् ।
    मध्यमेऽस्थापयद्गुल्मे बहुभिः सह राक्षसैः ॥ ६-२७-२०॥
    rākṣasaṃ tu virūpākṣaṃ mahāvīryaparākramam |
    madhyame'sthāpayadgulme bahubhiḥ saha rākṣasaiḥ || 6-27-20||

    RMY 6-27-21

    एवंविधानं लङ्कायां कृत्वा राक्षसपुंगवः ।
    मेने कृतार्थमात्मानं कृतान्तवशमागतः ॥ ६-२७-२१॥
    evaṃvidhānaṃ laṅkāyāṃ kṛtvā rākṣasapuṃgavaḥ |
    mene kṛtārthamātmānaṃ kṛtāntavaśamāgataḥ || 6-27-21||

    RMY 6-27-22

    विसर्जयामास ततः स मन्त्रिणो विधानमाज्ञाप्य पुरस्य पुष्कलम् ।
    जयाशिषा मन्त्रगणेन पूजितो विवेश सोऽन्तःपुरमृद्धिमन्महत् ॥ ६-२७-२२॥
    visarjayāmāsa tataḥ sa mantriṇo vidhānamājñāpya purasya puṣkalam |
    jayāśiṣā mantragaṇena pūjito viveśa so'ntaḥpuramṛddhimanmahat || 6-27-22||

    Sarga: 28/116 (36)

    RMY 6-28-1

    नरवानरराजौ तौ स च वायुसुतः कपिः ।
    जाम्बवानृक्षराजश्च राक्षसश्च विभीषणः ॥ ६-२८-१॥
    naravānararājau tau sa ca vāyusutaḥ kapiḥ |
    jāmbavānṛkṣarājaśca rākṣasaśca vibhīṣaṇaḥ || 6-28-1||

    RMY 6-28-2

    अङ्गदो वालिपुत्रश्च सौमित्रिः शरभः कपिः ।
    सुषेणः सहदायादो मैन्दो द्विविद एव च ॥ ६-२८-२॥
    aṅgado vāliputraśca saumitriḥ śarabhaḥ kapiḥ |
    suṣeṇaḥ sahadāyādo maindo dvivida eva ca || 6-28-2||

    RMY 6-28-3

    गजो गवाक्षो कुमुदो नलोऽथ पनसस्तथा ।
    अमित्रविषयं प्राप्ताः समवेताः समर्थयन् ॥ ६-२८-३॥
    gajo gavākṣo kumudo nalo'tha panasastathā |
    amitraviṣayaṃ prāptāḥ samavetāḥ samarthayan || 6-28-3||

    RMY 6-28-4

    इयं सा लक्ष्यते लङ्का पुरी रावणपालिता ।
    सासुरोरगगन्धर्वैरमरैरपि दुर्जया ॥ ६-२८-४॥
    iyaṃ sā lakṣyate laṅkā purī rāvaṇapālitā |
    sāsuroragagandharvairamarairapi durjayā || 6-28-4||

    RMY 6-28-5

    कार्यसिद्धिं पुरस्कृत्य मन्त्रयध्वं विनिर्णये ।
    नित्यं संनिहितो ह्यत्र रावणो राक्षसाधिपः ॥ ६-२८-५॥
    kāryasiddhiṃ puraskṛtya mantrayadhvaṃ vinirṇaye |
    nityaṃ saṃnihito hyatra rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 6-28-5||

    RMY 6-28-6

    तथा तेषु ब्रुवाणेषु रावणावरजोऽब्रवीत् ।
    वाक्यमग्राम्यपदवत्पुष्कलार्थं विभीषणः ॥ ६-२८-६॥
    tathā teṣu bruvāṇeṣu rāvaṇāvarajo'bravīt |
    vākyamagrāmyapadavatpuṣkalārthaṃ vibhīṣaṇaḥ || 6-28-6||

    RMY 6-28-7

    अनलः शरभश्चैव संपातिः प्रघसस्तथा ।
    गत्वा लङ्कां ममामात्याः पुरीं पुनरिहागताः ॥ ६-२८-७॥
    analaḥ śarabhaścaiva saṃpātiḥ praghasastathā |
    gatvā laṅkāṃ mamāmātyāḥ purīṃ punarihāgatāḥ || 6-28-7||

    RMY 6-28-8

    भूत्वा शकुनयः सर्वे प्रविष्टाश्च रिपोर्बलम् ।
    विधानं विहितं यच्च तद्दृष्ट्वा समुपस्थिताः ॥ ६-२८-८॥
    bhūtvā śakunayaḥ sarve praviṣṭāśca riporbalam |
    vidhānaṃ vihitaṃ yacca taddṛṣṭvā samupasthitāḥ || 6-28-8||

    RMY 6-28-9

    संविधानं यथाहुस्ते रावणस्य दुरात्मनः ।
    राम तद्ब्रुवतः सर्वं यथातथ्येन मे शृणु ॥ ६-२८-९॥
    saṃvidhānaṃ yathāhuste rāvaṇasya durātmanaḥ |
    rāma tadbruvataḥ sarvaṃ yathātathyena me śṛṇu || 6-28-9||

    RMY 6-28-10

    पूर्वं प्रहस्तः सबलो द्वारमासाद्य तिष्ठति ।
    दक्षिणं च महावीर्यौ महापार्श्वमहोदरौ ॥ ६-२८-१०॥
    pūrvaṃ prahastaḥ sabalo dvāramāsādya tiṣṭhati |
    dakṣiṇaṃ ca mahāvīryau mahāpārśvamahodarau || 6-28-10||

    RMY 6-28-11

    इन्द्रजित्पश्चिमद्वारं राक्षसैर्बहुभिर्वृतः ।
    पट्टसासिधनुष्मद्भिः शूलमुद्गरपाणिभिः ॥ ६-२८-११॥
    indrajitpaścimadvāraṃ rākṣasairbahubhirvṛtaḥ |
    paṭṭasāsidhanuṣmadbhiḥ śūlamudgarapāṇibhiḥ || 6-28-11||

    RMY 6-28-12

    नानाप्रहरणैः शूरैरावृतो रावणात्मजः ।
    राक्षसानां सहस्रैस्तु बहुभिः शस्त्रपाणिभिः ॥ ६-२८-१२॥
    nānāpraharaṇaiḥ śūrairāvṛto rāvaṇātmajaḥ |
    rākṣasānāṃ sahasraistu bahubhiḥ śastrapāṇibhiḥ || 6-28-12||

    RMY 6-28-13

    युक्तः परमसंविग्नो राक्षसैर्बहुभिर्वृतः ।
    उत्तरं नगरद्वारं रावणः स्वयमास्थितः ॥ ६-२८-१३॥
    yuktaḥ paramasaṃvigno rākṣasairbahubhirvṛtaḥ |
    uttaraṃ nagaradvāraṃ rāvaṇaḥ svayamāsthitaḥ || 6-28-13||

    RMY 6-28-14

    विरूपाक्षस्तु महता शूलखड्गधनुष्मता ।
    बलेन राक्षसैः सार्धं मध्यमं गुल्ममास्थितः ॥ ६-२८-१४॥
    virūpākṣastu mahatā śūlakhaḍgadhanuṣmatā |
    balena rākṣasaiḥ sārdhaṃ madhyamaṃ gulmamāsthitaḥ || 6-28-14||

    RMY 6-28-15

    एतानेवंविधान्गुल्माँल्लङ्कायां समुदीक्ष्य ते ।
    मामकाः सचिवाः सर्वे शीघ्रं पुनरिहागताः ॥ ६-२८-१५॥
    etānevaṃvidhāngulmā~llaṅkāyāṃ samudīkṣya te |
    māmakāḥ sacivāḥ sarve śīghraṃ punarihāgatāḥ || 6-28-15||

    RMY 6-28-16

    गजानां च सहस्रं च रथानामयुतं पुरे ।
    हयानामयुते द्वे च साग्रकोटी च रक्षसाम् ॥ ६-२८-१६॥
    gajānāṃ ca sahasraṃ ca rathānāmayutaṃ pure |
    hayānāmayute dve ca sāgrakoṭī ca rakṣasām || 6-28-16||

    RMY 6-28-17

    विक्रान्ता बलवन्तश्च संयुगेष्वाततायिनः ।
    इष्टा राक्षसराजस्य नित्यमेते निशाचराः ॥ ६-२८-१७॥
    vikrāntā balavantaśca saṃyugeṣvātatāyinaḥ |
    iṣṭā rākṣasarājasya nityamete niśācarāḥ || 6-28-17||

    RMY 6-28-18

    एकैकस्यात्र युद्धार्थे राक्षसस्य विशां पते ।
    परिवारः सहस्राणां सहस्रमुपतिष्ठते ॥ ६-२८-१८॥
    ekaikasyātra yuddhārthe rākṣasasya viśāṃ pate |
    parivāraḥ sahasrāṇāṃ sahasramupatiṣṭhate || 6-28-18||

    RMY 6-28-19

    एतां प्रवृत्तिं लङ्कायां मन्त्रिप्रोक्तं विभीषणः ।
    रामं कमलपत्राक्षमिदमुत्तरमब्रवीत् ॥ ६-२८-१९॥
    etāṃ pravṛttiṃ laṅkāyāṃ mantriproktaṃ vibhīṣaṇaḥ |
    rāmaṃ kamalapatrākṣamidamuttaramabravīt || 6-28-19||

    RMY 6-28-20

    कुबेरं तु यदा राम रावणः प्रत्ययुध्यत ।
    षष्टिः शतसहस्राणि तदा निर्यान्ति राक्षसाः ॥ ६-२८-२०॥
    kuberaṃ tu yadā rāma rāvaṇaḥ pratyayudhyata |
    ṣaṣṭiḥ śatasahasrāṇi tadā niryānti rākṣasāḥ || 6-28-20||

    RMY 6-28-21

    पराक्रमेण वीर्येण तेजसा सत्त्वगौरवात् ।
    सदृशा योऽत्र दर्पेण रावणस्य दुरात्मनः ॥ ६-२८-२१॥
    parākrameṇa vīryeṇa tejasā sattvagauravāt |
    sadṛśā yo'tra darpeṇa rāvaṇasya durātmanaḥ || 6-28-21||

    RMY 6-28-22

    अत्र मन्युर्न कर्तव्यो रोषये त्वां न भीषये ।
    समर्थो ह्यसि वीर्येण सुराणामपि निग्रहे ॥ ६-२८-२२॥
    atra manyurna kartavyo roṣaye tvāṃ na bhīṣaye |
    samartho hyasi vīryeṇa surāṇāmapi nigrahe || 6-28-22||

    RMY 6-28-23

    तद्भवांश्चतुरङ्गेण बलेन महता वृतः ।
    व्यूह्येदं वानरानीकं निर्मथिष्यसि रावणम् ॥ ६-२८-२३॥
    tadbhavāṃścaturaṅgeṇa balena mahatā vṛtaḥ |
    vyūhyedaṃ vānarānīkaṃ nirmathiṣyasi rāvaṇam || 6-28-23||

    RMY 6-28-24

    रावणावरजे वाक्यमेवं ब्रुवति राघवः ।
    शत्रूणां प्रतिघातार्थमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६-२८-२४॥
    rāvaṇāvaraje vākyamevaṃ bruvati rāghavaḥ |
    śatrūṇāṃ pratighātārthamidaṃ vacanamabravīt || 6-28-24||

    RMY 6-28-25

    पूर्वद्वारे तु लङ्काया नीलो वानरपुंगवः ।
    प्रहस्तं प्रतियोद्धा स्याद्वानरैर्बहुभिर्वृतः ॥ ६-२८-२५॥
    pūrvadvāre tu laṅkāyā nīlo vānarapuṃgavaḥ |
    prahastaṃ pratiyoddhā syādvānarairbahubhirvṛtaḥ || 6-28-25||

    RMY 6-28-26

    अङ्गदो वालिपुत्रस्तु बलेन महता वृतः ।
    दक्षिणे बाधतां द्वारे महापार्श्वमहोदरौ ॥ ६-२८-२६॥
    aṅgado vāliputrastu balena mahatā vṛtaḥ |
    dakṣiṇe bādhatāṃ dvāre mahāpārśvamahodarau || 6-28-26||

    RMY 6-28-27

    हनूमान्पश्चिमद्वारं निपीड्य पवनात्मजः ।
    प्रविशत्वप्रमेयात्मा बहुभिः कपिभिर्वृतः ॥ ६-२८-२७॥
    hanūmānpaścimadvāraṃ nipīḍya pavanātmajaḥ |
    praviśatvaprameyātmā bahubhiḥ kapibhirvṛtaḥ || 6-28-27||

    RMY 6-28-28

    दैत्यदानवसंघानामृषीणां च महात्मनाम् ।
    विप्रकारप्रियः क्षुद्रो वरदानबलान्वितः ॥ ६-२८-२८॥
    daityadānavasaṃghānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām |
    viprakārapriyaḥ kṣudro varadānabalānvitaḥ || 6-28-28||

    RMY 6-28-29

    परिक्रामति यः सर्वाँल्लोकान्संतापयन्प्रजाः ।
    तस्याहं राक्षसेन्द्रस्य स्वयमेव वधे धृतः ॥ ६-२८-२९॥
    parikrāmati yaḥ sarvā~llokānsaṃtāpayanprajāḥ |
    tasyāhaṃ rākṣasendrasya svayameva vadhe dhṛtaḥ || 6-28-29||

    RMY 6-28-30

    उत्तरं नगरद्वारमहं सौमित्रिणा सह ।
    निपीड्याभिप्रवेक्ष्यामि सबलो यत्र रावणः ॥ ६-२८-३०॥
    uttaraṃ nagaradvāramahaṃ saumitriṇā saha |
    nipīḍyābhipravekṣyāmi sabalo yatra rāvaṇaḥ || 6-28-30||

    RMY 6-28-31

    वानरेन्द्रश्च बलवानृक्षराजश्च जाम्बवान् ।
    राक्षसेन्द्रानुजश्चैव गुल्मे भवतु मध्यमे ॥ ६-२८-३१॥
    vānarendraśca balavānṛkṣarājaśca jāmbavān |
    rākṣasendrānujaścaiva gulme bhavatu madhyame || 6-28-31||

    RMY 6-28-32

    न चैव मानुषं रूपं कार्यं हरिभिराहवे ।
    एषा भवतु नः संज्ञा युद्धेऽस्मिन्वानरे बले ॥ ६-२८-३२॥
    na caiva mānuṣaṃ rūpaṃ kāryaṃ haribhirāhave |
    eṣā bhavatu naḥ saṃjñā yuddhe'sminvānare bale || 6-28-32||

    RMY 6-28-33

    वानरा एव निश्चिह्नं स्वजनेऽस्मिन्भविष्यति ।
    वयं तु मानुषेणैव सप्त योत्स्यामहे परान् ॥ ६-२८-३३॥
    vānarā eva niścihnaṃ svajane'sminbhaviṣyati |
    vayaṃ tu mānuṣeṇaiva sapta yotsyāmahe parān || 6-28-33||

    RMY 6-28-34

    अहमेव सह भ्रात्रा लक्ष्मणेन महौजसा ।
    आत्मना पञ्चमश्चायं सखा मम विभीषणः ॥ ६-२८-३४॥
    ahameva saha bhrātrā lakṣmaṇena mahaujasā |
    ātmanā pañcamaścāyaṃ sakhā mama vibhīṣaṇaḥ || 6-28-34||

    RMY 6-28-35

    स रामः कार्यसिद्ध्यर्थमेवमुक्त्वा विभीषणम् ।
    सुवेलारोहणे बुद्धिं चकार मतिमान्मतिम् ॥ ६-२८-३५॥
    sa rāmaḥ kāryasiddhyarthamevamuktvā vibhīṣaṇam |
    suvelārohaṇe buddhiṃ cakāra matimānmatim || 6-28-35||

    RMY 6-28-36

    ततस्तु रामो महता बलेन प्रच्छाद्य सर्वां पृथिवीं महात्मा ।
    प्रहृष्टरूपोऽभिजगाम लङ्कां कृत्वा मतिं सोऽरिवधे महात्मा ॥ ६-२८-३६॥
    tatastu rāmo mahatā balena pracchādya sarvāṃ pṛthivīṃ mahātmā |
    prahṛṣṭarūpo'bhijagāma laṅkāṃ kṛtvā matiṃ so'rivadhe mahātmā || 6-28-36||

    Sarga: 29/116 (18)

    RMY 6-29-1

    स तु कृत्वा सुवेलस्य मतिमारोहणं प्रति ।
    लक्ष्मणानुगतो रामः सुग्रीवमिदमब्रवीत् ॥ ६-२९-१॥
    sa tu kṛtvā suvelasya matimārohaṇaṃ prati |
    lakṣmaṇānugato rāmaḥ sugrīvamidamabravīt || 6-29-1||

    RMY 6-29-2

    विभीषणं च धर्मज्ञमनुरक्तं निशाचरम् ।
    मन्त्रज्ञं च विधिज्ञं च श्लक्ष्णया परया गिरा ॥ ६-२९-२॥
    vibhīṣaṇaṃ ca dharmajñamanuraktaṃ niśācaram |
    mantrajñaṃ ca vidhijñaṃ ca ślakṣṇayā parayā girā || 6-29-2||

    RMY 6-29-3

    सुवेलं साधु शैलेन्द्रमिमं धातुशतैश्चितम् ।
    अध्यारोहामहे सर्वे वत्स्यामोऽत्र निशामिमाम् ॥ ६-२९-३॥
    suvelaṃ sādhu śailendramimaṃ dhātuśataiścitam |
    adhyārohāmahe sarve vatsyāmo'tra niśāmimām || 6-29-3||

    RMY 6-29-4

    लङ्कां चालोकयिष्यामो निलयं तस्य रक्षसः ।
    येन मे मरणान्ताय हृता भार्या दुरात्मना ॥ ६-२९-४॥
    laṅkāṃ cālokayiṣyāmo nilayaṃ tasya rakṣasaḥ |
    yena me maraṇāntāya hṛtā bhāryā durātmanā || 6-29-4||

    RMY 6-29-5

    येन धर्मो न विज्ञातो न वृत्तं न कुलं तथा ।
    राक्षस्या नीचया बुद्ध्या येन तद्गर्हितं कृतम् ॥ ६-२९-५॥
    yena dharmo na vijñāto na vṛttaṃ na kulaṃ tathā |
    rākṣasyā nīcayā buddhyā yena tadgarhitaṃ kṛtam || 6-29-5||

    RMY 6-29-6

    यस्मिन्मे वर्धते रोषः कीर्तिते राक्षसाधमे ।
    यस्यापराधान्नीचस्य वधं द्रक्ष्यामि रक्षसाम् ॥ ६-२९-६॥
    yasminme vardhate roṣaḥ kīrtite rākṣasādhame |
    yasyāparādhānnīcasya vadhaṃ drakṣyāmi rakṣasām || 6-29-6||

    RMY 6-29-7

    एको हि कुरुते पापं कालपाशवशं गतः ।
    नीचेनात्मापचारेण कुलं तेन विनश्यति ॥ ६-२९-७॥
    eko hi kurute pāpaṃ kālapāśavaśaṃ gataḥ |
    nīcenātmāpacāreṇa kulaṃ tena vinaśyati || 6-29-7||

    RMY 6-29-8

    एवं संमन्त्रयन्नेव सक्रोधो रावणं प्रति ।
    रामः सुवेलं वासाय चित्रसानुमुपारुहत् ॥ ६-२९-८॥
    evaṃ saṃmantrayanneva sakrodho rāvaṇaṃ prati |
    rāmaḥ suvelaṃ vāsāya citrasānumupāruhat || 6-29-8||

    RMY 6-29-9

    पृष्ठतो लक्ष्मण चैनमन्वगच्छत्समाहितः ।
    सशरं चापमुद्यम्य सुमहद्विक्रमे रतः ॥ ६-२९-९॥
    pṛṣṭhato lakṣmaṇa cainamanvagacchatsamāhitaḥ |
    saśaraṃ cāpamudyamya sumahadvikrame rataḥ || 6-29-9||

    RMY 6-29-10

    तमन्वरोहत्सुग्रीवः सामात्यः सविभीषणः ।
    हनूमानङ्गदो नीलो मैन्दो द्विविद एव च ॥ ६-२९-१०॥
    tamanvarohatsugrīvaḥ sāmātyaḥ savibhīṣaṇaḥ |
    hanūmānaṅgado nīlo maindo dvivida eva ca || 6-29-10||

    RMY 6-29-11

    गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ।
    पनसः कुमुदश्चैव हरो रम्भश्च यूथपः ॥ ६-२९-११॥
    gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ |
    panasaḥ kumudaścaiva haro rambhaśca yūthapaḥ || 6-29-11||

    RMY 6-29-12

    एते चान्ये च बहवो वानराः शीघ्रगामिनः ।
    ते वायुवेगप्रवणास्तं गिरिं गिरिचारिणः ।
    अध्यारोहन्त शतशः सुवेलं यत्र राघवः ॥ ६-२९-१२॥
    ete cānye ca bahavo vānarāḥ śīghragāminaḥ |
    te vāyuvegapravaṇāstaṃ giriṃ giricāriṇaḥ |
    adhyārohanta śataśaḥ suvelaṃ yatra rāghavaḥ || 6-29-12||

    RMY 6-29-13

    ते त्वदीर्घेण कालेन गिरिमारुह्य सर्वतः ।
    ददृशुः शिखरे तस्य विषक्तामिव खे पुरीम् ॥ ६-२९-१३॥
    te tvadīrgheṇa kālena girimāruhya sarvataḥ |
    dadṛśuḥ śikhare tasya viṣaktāmiva khe purīm || 6-29-13||

    RMY 6-29-14

    तां शुभां प्रवरद्वारां प्राकारवरशोभिताम् ।
    लङ्कां राक्षससंपूर्णां ददृशुर्हरियूथपाः ॥ ६-२९-१४॥
    tāṃ śubhāṃ pravaradvārāṃ prākāravaraśobhitām |
    laṅkāṃ rākṣasasaṃpūrṇāṃ dadṛśurhariyūthapāḥ || 6-29-14||

    RMY 6-29-15

    प्राकारचयसंस्थैश्च तथा नीलैर्निशाचरैः ।
    ददृशुस्ते हरिश्रेष्ठाः प्राकारमपरं कृतम् ॥ ६-२९-१५॥
    prākāracayasaṃsthaiśca tathā nīlairniśācaraiḥ |
    dadṛśuste hariśreṣṭhāḥ prākāramaparaṃ kṛtam || 6-29-15||

    RMY 6-29-16

    ते दृष्ट्वा वानराः सर्वे राक्षसान्युद्धकाङ्क्षिणः ।
    मुमुचुर्विपुलान्नादांस्तत्र रामस्य पश्यतः ॥ ६-२९-१६॥
    te dṛṣṭvā vānarāḥ sarve rākṣasānyuddhakāṅkṣiṇaḥ |
    mumucurvipulānnādāṃstatra rāmasya paśyataḥ || 6-29-16||

    RMY 6-29-17

    ततोऽस्तमगमत्सूर्यः संध्यया प्रतिरञ्जितः ।
    पूर्णचन्द्रप्रदीपा च क्षपा समभिवर्तते ॥ ६-२९-१७॥
    tato'stamagamatsūryaḥ saṃdhyayā pratirañjitaḥ |
    pūrṇacandrapradīpā ca kṣapā samabhivartate || 6-29-17||

    RMY 6-29-18

    ततः स रामो हरिवाहिनीपतिर्विभीषणेन प्रतिनन्द्य सत्कृतः ।
    सलक्ष्मणो यूथपयूथसंवृतः सुवेल पृष्ठे न्यवसद्यथासुखम् ॥ ६-२९-१८॥
    tataḥ sa rāmo harivāhinīpatirvibhīṣaṇena pratinandya satkṛtaḥ |
    salakṣmaṇo yūthapayūthasaṃvṛtaḥ suvela pṛṣṭhe nyavasadyathāsukham || 6-29-18||

    Sarga: 30/116 (26)

    RMY 6-30-1

    तां रात्रिमुषितास्तत्र सुवेले हरिपुंगवाः ।
    लङ्कायां ददृशुर्वीरा वनान्युपवनानि च ॥ ६-३०-१॥
    tāṃ rātrimuṣitāstatra suvele haripuṃgavāḥ |
    laṅkāyāṃ dadṛśurvīrā vanānyupavanāni ca || 6-30-1||

    RMY 6-30-2

    समसौम्यानि रम्याणि विशालान्यायतानि च ।
    दृष्टिरम्याणि ते दृष्ट्वा बभूवुर्जातविस्मयाः ॥ ६-३०-२॥
    samasaumyāni ramyāṇi viśālānyāyatāni ca |
    dṛṣṭiramyāṇi te dṛṣṭvā babhūvurjātavismayāḥ || 6-30-2||

    RMY 6-30-3

    चम्पकाशोकपुंनागसालतालसमाकुला ।
    तमालवनसंछन्ना नागमालासमावृता ॥ ६-३०-३॥
    campakāśokapuṃnāgasālatālasamākulā |
    tamālavanasaṃchannā nāgamālāsamāvṛtā || 6-30-3||

    RMY 6-30-4

    हिन्तालैरर्जुनैर्नीपैः सप्तपर्णैश्च पुष्पितैः ।
    तिलकैः कर्णिकारैश्च पटालैश्च समन्ततः ॥ ६-३०-४॥
    hintālairarjunairnīpaiḥ saptaparṇaiśca puṣpitaiḥ |
    tilakaiḥ karṇikāraiśca paṭālaiśca samantataḥ || 6-30-4||

    RMY 6-30-5

    शुशुभे पुष्पिताग्रैश्च लतापरिगतैर्द्रुमैः ।
    लङ्का बहुविधैर्दिव्यैर्यथेन्द्रस्यामरावती ॥ ६-३०-५॥
    śuśubhe puṣpitāgraiśca latāparigatairdrumaiḥ |
    laṅkā bahuvidhairdivyairyathendrasyāmarāvatī || 6-30-5||

    RMY 6-30-6

    विचित्रकुसुमोपेतै रक्तकोमलपल्लवैः ।
    शाद्वलैश्च तथा नीलैश्चित्राभिर्वनराजिभिः ॥ ६-३०-६॥
    vicitrakusumopetai raktakomalapallavaiḥ |
    śādvalaiśca tathā nīlaiścitrābhirvanarājibhiḥ || 6-30-6||

    RMY 6-30-7

    गन्धाढ्यान्यभिरम्याणि पुष्पाणि च फलानि च ।
    धारयन्त्यगमास्तत्र भूषणानीव मानवाः ॥ ६-३०-७॥
    gandhāḍhyānyabhiramyāṇi puṣpāṇi ca phalāni ca |
    dhārayantyagamāstatra bhūṣaṇānīva mānavāḥ || 6-30-7||

    RMY 6-30-8

    तच्चैत्ररथसंकाशं मनोज्ञं नन्दनोपमम् ।
    वनं सर्वर्तुकं रम्यं शुशुभे षट्पदायुतम् ॥ ६-३०-८॥
    taccaitrarathasaṃkāśaṃ manojñaṃ nandanopamam |
    vanaṃ sarvartukaṃ ramyaṃ śuśubhe ṣaṭpadāyutam || 6-30-8||

    RMY 6-30-9

    नत्यूहकोयष्टिभकैर्नृत्यमानैश्च बर्हिभिः ।
    रुतं परभृतानां च शुश्रुवे वननिर्झरे ॥ ६-३०-९॥
    natyūhakoyaṣṭibhakairnṛtyamānaiśca barhibhiḥ |
    rutaṃ parabhṛtānāṃ ca śuśruve vananirjhare || 6-30-9||

    RMY 6-30-10

    नित्यमत्तविहंगानि भ्रमराचरितानि च ।
    कोकिलाकुलषण्डानि विहगाभिरुतानि च ॥ ६-३०-१०॥
    nityamattavihaṃgāni bhramarācaritāni ca |
    kokilākulaṣaṇḍāni vihagābhirutāni ca || 6-30-10||

    RMY 6-30-11

    भृङ्गराजाभिगीतानि भ्रमरैः सेवितानि च ।
    कोणालकविघुष्टानि सारसाभिरुतानि च ॥ ६-३०-११॥
    bhṛṅgarājābhigītāni bhramaraiḥ sevitāni ca |
    koṇālakavighuṣṭāni sārasābhirutāni ca || 6-30-11||

    RMY 6-30-12

    विविशुस्ते ततस्तानि वनान्युपवनानि च ।
    हृष्टाः प्रमुदिता वीरा हरयः कामरूपिणः ॥ ६-३०-१२॥
    viviśuste tatastāni vanānyupavanāni ca |
    hṛṣṭāḥ pramuditā vīrā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ || 6-30-12||

    RMY 6-30-13

    तेषां प्रविशतां तत्र वानराणां महौजसाम् ।
    पुष्पसंसर्गसुरभिर्ववौ घ्राणसुखोऽनिलः ॥ ६-३०-१३॥
    teṣāṃ praviśatāṃ tatra vānarāṇāṃ mahaujasām |
    puṣpasaṃsargasurabhirvavau ghrāṇasukho'nilaḥ || 6-30-13||

    RMY 6-30-14

    अन्ये तु हरिवीराणां यूथान्निष्क्रम्य यूथपाः ।
    सुग्रीवेणाभ्यनुज्ञाता लङ्कां जग्मुः पताकिनीम् ॥ ६-३०-१४॥
    anye tu harivīrāṇāṃ yūthānniṣkramya yūthapāḥ |
    sugrīveṇābhyanujñātā laṅkāṃ jagmuḥ patākinīm || 6-30-14||

    RMY 6-30-15

    वित्रासयन्तो विहगांस्त्रासयन्तो मृगद्विपान् ।
    कम्पयन्तश्च तां लङ्कां नादैः स्वैर्नदतां वराः ॥ ६-३०-१५॥
    vitrāsayanto vihagāṃstrāsayanto mṛgadvipān |
    kampayantaśca tāṃ laṅkāṃ nādaiḥ svairnadatāṃ varāḥ || 6-30-15||

    RMY 6-30-16

    कुर्वन्तस्ते महावेगा महीं चारणपीडिताम् ।
    रजश्च सहसैवोर्ध्वं जगाम चरणोद्धतम् ॥ ६-३०-१६॥
    kurvantaste mahāvegā mahīṃ cāraṇapīḍitām |
    rajaśca sahasaivordhvaṃ jagāma caraṇoddhatam || 6-30-16||

    RMY 6-30-17

    ऋक्षाः सिंहा वराहाश्च महिषा वारणा मृगाः ।
    तेन शब्देन वित्रस्ता जग्मुर्भीता दिशो दश ॥ ६-३०-१७॥
    ṛkṣāḥ siṃhā varāhāśca mahiṣā vāraṇā mṛgāḥ |
    tena śabdena vitrastā jagmurbhītā diśo daśa || 6-30-17||

    RMY 6-30-18

    शिखरं तु त्रिकूटस्य प्रांशु चैकं दिविस्पृशम् ।
    समन्तात्पुष्पसंछन्नं महारजतसंनिभम् ॥ ६-३०-१८॥
    śikharaṃ tu trikūṭasya prāṃśu caikaṃ divispṛśam |
    samantātpuṣpasaṃchannaṃ mahārajatasaṃnibham || 6-30-18||

    RMY 6-30-19

    शतयोजनविस्तीर्णं विमलं चारुदर्शनम् ।
    श्लक्ष्णं श्रीमन्महच्चैव दुष्प्रापं शकुनैरपि ॥ ६-३०-१९॥
    śatayojanavistīrṇaṃ vimalaṃ cārudarśanam |
    ślakṣṇaṃ śrīmanmahaccaiva duṣprāpaṃ śakunairapi || 6-30-19||

    RMY 6-30-20

    मनसापि दुरारोहं किं पुनः कर्मणा जनैः ।
    निविष्टा तत्र शिखरे लङ्का रावणपालिता ॥ ६-३०-२०॥
    manasāpi durārohaṃ kiṃ punaḥ karmaṇā janaiḥ |
    niviṣṭā tatra śikhare laṅkā rāvaṇapālitā || 6-30-20||

    RMY 6-30-21

    सा पुरी गोपुरैरुच्चैः पाण्डुराम्बुदसंनिभैः ।
    काञ्चनेन च सालेन राजतेन च शोभिता ॥ ६-३०-२१॥
    sā purī gopurairuccaiḥ pāṇḍurāmbudasaṃnibhaiḥ |
    kāñcanena ca sālena rājatena ca śobhitā || 6-30-21||

    RMY 6-30-22

    प्रासादैश्च विमानैश्च लङ्का परमभूषिता ।
    घनैरिवातपापाये मध्यमं वैष्णवं पदम् ॥ ६-३०-२२॥
    prāsādaiśca vimānaiśca laṅkā paramabhūṣitā |
    ghanairivātapāpāye madhyamaṃ vaiṣṇavaṃ padam || 6-30-22||

    RMY 6-30-23

    यस्यां स्तम्भसहस्रेण प्रासादः समलंकृतः ।
    कैलासशिखराकारो दृश्यते खमिवोल्लिखन् ॥ ६-३०-२३॥
    yasyāṃ stambhasahasreṇa prāsādaḥ samalaṃkṛtaḥ |
    kailāsaśikharākāro dṛśyate khamivollikhan || 6-30-23||

    RMY 6-30-24

    चैत्यः स राक्षसेन्द्रस्य बभूव पुरभूषणम् ।
    शतेन रक्षसां नित्यं यः समग्रेण रक्ष्यते ॥ ६-३०-२४॥
    caityaḥ sa rākṣasendrasya babhūva purabhūṣaṇam |
    śatena rakṣasāṃ nityaṃ yaḥ samagreṇa rakṣyate || 6-30-24||

    RMY 6-30-25

    तां समृद्धां समृद्धार्थो लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणाग्रजः ।
    रावणस्य पुरीं रामो ददर्श सह वानरैः ॥ ६-३०-२५॥
    tāṃ samṛddhāṃ samṛddhārtho lakṣmīvā~llakṣmaṇāgrajaḥ |
    rāvaṇasya purīṃ rāmo dadarśa saha vānaraiḥ || 6-30-25||

    RMY 6-30-26

    तां रत्नपूर्णां बहुसंविधानां प्रासादमालाभिरलंकृतां च ।
    पुरीं महायन्त्रकवाटमुख्यां ददर्श रामो महता बलेन ॥ ६-३०-२६॥
    tāṃ ratnapūrṇāṃ bahusaṃvidhānāṃ prāsādamālābhiralaṃkṛtāṃ ca |
    purīṃ mahāyantrakavāṭamukhyāṃ dadarśa rāmo mahatā balena || 6-30-26||

    Sarga: 31/116 (86)

    RMY 6-31-1

    अथ तस्मिन्निमित्तानि दृष्ट्वा लक्ष्मणपूर्वजः ।
    लक्ष्मणं लक्ष्मिसंपन्नमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६-३१-१॥
    atha tasminnimittāni dṛṣṭvā lakṣmaṇapūrvajaḥ |
    lakṣmaṇaṃ lakṣmisaṃpannamidaṃ vacanamabravīt || 6-31-1||

    RMY 6-31-2

    परिगृह्योदकं शीतं वनानि फलवन्ति च ।
    बलौघं संविभज्येमं व्यूह्य तिष्ठेम लक्ष्मण ॥ ६-३१-२॥
    parigṛhyodakaṃ śītaṃ vanāni phalavanti ca |
    balaughaṃ saṃvibhajyemaṃ vyūhya tiṣṭhema lakṣmaṇa || 6-31-2||

    RMY 6-31-3

    लोकक्षयकरं भीमं भयं पश्याम्युपस्थितम् ।
    निबर्हणं प्रवीराणामृक्षवानररक्षसाम् ॥ ६-३१-३॥
    lokakṣayakaraṃ bhīmaṃ bhayaṃ paśyāmyupasthitam |
    nibarhaṇaṃ pravīrāṇāmṛkṣavānararakṣasām || 6-31-3||

    RMY 6-31-4

    वाताश्च परुषं वान्ति कम्पते च वसुंधरा ।
    पर्वताग्राणि वेपन्ते पतन्ति धरणीधराः ॥ ६-३१-४॥
    vātāśca paruṣaṃ vānti kampate ca vasuṃdharā |
    parvatāgrāṇi vepante patanti dharaṇīdharāḥ || 6-31-4||

    RMY 6-31-5

    मेघाः क्रव्यादसंकाशाः परुषाः परुषस्वनाः ।
    क्रूराः क्रूरं प्रवर्षन्ति मिश्रं शोणितबिन्दुभिः ॥ ६-३१-५॥
    meghāḥ kravyādasaṃkāśāḥ paruṣāḥ paruṣasvanāḥ |
    krūrāḥ krūraṃ pravarṣanti miśraṃ śoṇitabindubhiḥ || 6-31-5||

    RMY 6-31-6

    रक्तचन्दनसंकाशा संध्यापरमदारुणा ।
    ज्वलच्च निपतत्येतदादित्यादग्निमण्डलम् ॥ ६-३१-६॥
    raktacandanasaṃkāśā saṃdhyāparamadāruṇā |
    jvalacca nipatatyetadādityādagnimaṇḍalam || 6-31-6||

    RMY 6-31-7

    आदित्यमभिवाश्यन्ते जनयन्तो महद्भयम् ।
    दीना दीनस्वरा घोरा अप्रशस्ता मृगद्विजाः ॥ ६-३१-७॥
    ādityamabhivāśyante janayanto mahadbhayam |
    dīnā dīnasvarā ghorā apraśastā mṛgadvijāḥ || 6-31-7||

    RMY 6-31-8

    रजन्यामप्रकाशश्च संतापयति चन्द्रमाः ।
    कृष्णरक्तांशुपर्यन्तो यथा लोकस्य संक्षये ॥ ६-३१-८॥
    rajanyāmaprakāśaśca saṃtāpayati candramāḥ |
    kṛṣṇaraktāṃśuparyanto yathā lokasya saṃkṣaye || 6-31-8||

    RMY 6-31-9

    ह्रस्वो रूक्षोऽप्रशस्तश्च परिवेषः सुलोहितः ।
    आदित्यमण्डले नीलं लक्ष्म लक्ष्मण दृश्यते ॥ ६-३१-९॥
    hrasvo rūkṣo'praśastaśca pariveṣaḥ sulohitaḥ |
    ādityamaṇḍale nīlaṃ lakṣma lakṣmaṇa dṛśyate || 6-31-9||

    RMY 6-31-10

    दृश्यन्ते न यथावच्च नक्षत्राण्यभिवर्तते ।
    युगान्तमिव लोकस्य पश्य लक्ष्मण शंसति ॥ ६-३१-१०॥
    dṛśyante na yathāvacca nakṣatrāṇyabhivartate |
    yugāntamiva lokasya paśya lakṣmaṇa śaṃsati || 6-31-10||

    RMY 6-31-11

    काकाः श्येनास्तथा गृध्रा नीचैः परिपतन्ति च ।
    शिवाश्चाप्यशिवा वाचः प्रवदन्ति महास्वनाः ॥ ६-३१-११॥
    kākāḥ śyenāstathā gṛdhrā nīcaiḥ paripatanti ca |
    śivāścāpyaśivā vācaḥ pravadanti mahāsvanāḥ || 6-31-11||

    RMY 6-31-12

    क्षिप्रमद्य दुराधर्षां पुरीं रावणपालिताम् ।
    अभियाम जवेनैव सर्वतो हरिभिर्वृताः ॥ ६-३१-१२॥
    kṣipramadya durādharṣāṃ purīṃ rāvaṇapālitām |
    abhiyāma javenaiva sarvato haribhirvṛtāḥ || 6-31-12||

    RMY 6-31-13

    इत्येवं तु वदन्वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजः ।
    तस्मादवातरच्छीघ्रं पर्वताग्रान्महाबलः ॥ ६-३१-१३॥
    ityevaṃ tu vadanvīro lakṣmaṇaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
    tasmādavātaracchīghraṃ parvatāgrānmahābalaḥ || 6-31-13||

    RMY 6-31-14

    अवतीर्य तु धर्मात्मा तस्माच्छैलात्स राघवः ।
    परैः परमदुर्धर्षं ददर्श बलमात्मनः ॥ ६-३१-१४॥
    avatīrya tu dharmātmā tasmācchailātsa rāghavaḥ |
    paraiḥ paramadurdharṣaṃ dadarśa balamātmanaḥ || 6-31-14||

    RMY 6-31-15

    संनह्य तु ससुग्रीवः कपिराजबलं महत् ।
    कालज्ञो राघवः काले संयुगायाभ्यचोदयत् ॥ ६-३१-१५॥
    saṃnahya tu sasugrīvaḥ kapirājabalaṃ mahat |
    kālajño rāghavaḥ kāle saṃyugāyābhyacodayat || 6-31-15||

    RMY 6-31-16

    ततः काले महाबाहुर्बलेन महता वृतः ।
    प्रस्थितः पुरतो धन्वी लङ्कामभिमुखः पुरीम् ॥ ६-३१-१६॥
    tataḥ kāle mahābāhurbalena mahatā vṛtaḥ |
    prasthitaḥ purato dhanvī laṅkāmabhimukhaḥ purīm || 6-31-16||

    RMY 6-31-17

    तं विभीषण सुग्रीवौ हनूमाञ्जाम्बवान्नलः ।
    ऋक्षराजस्तथा नीलो लक्ष्मणश्चान्ययुस्तदा ॥ ६-३१-१७॥
    taṃ vibhīṣaṇa sugrīvau hanūmāñjāmbavānnalaḥ |
    ṛkṣarājastathā nīlo lakṣmaṇaścānyayustadā || 6-31-17||

    RMY 6-31-18

    ततः पश्चात्सुमहती पृतनर्क्षवनौकसाम् ।
    प्रच्छाद्य महतीं भूमिमनुयाति स्म राघवम् ॥ ६-३१-१८॥
    tataḥ paścātsumahatī pṛtanarkṣavanaukasām |
    pracchādya mahatīṃ bhūmimanuyāti sma rāghavam || 6-31-18||

    RMY 6-31-19

    शैलशृङ्गाणि शतशः प्रवृद्धांश्च महीरुहाम् ।
    जगृहुः कुञ्जरप्रख्या वानराः परवारणाः ॥ ६-३१-१९॥
    śailaśṛṅgāṇi śataśaḥ pravṛddhāṃśca mahīruhām |
    jagṛhuḥ kuñjaraprakhyā vānarāḥ paravāraṇāḥ || 6-31-19||

    RMY 6-31-20

    तौ त्वदीर्घेण कालेन भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
    रावणस्य पुरीं लङ्कामासेदतुररिंदमौ ॥ ६-३१-२०॥
    tau tvadīrgheṇa kālena bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
    rāvaṇasya purīṃ laṅkāmāsedaturariṃdamau || 6-31-20||

    RMY 6-31-21

    पताकामालिनीं रम्यामुद्यानवनशोभिताम् ।
    चित्रवप्रां सुदुष्प्रापामुच्चप्राकारतोरणाम् ॥ ६-३१-२१॥
    patākāmālinīṃ ramyāmudyānavanaśobhitām |
    citravaprāṃ suduṣprāpāmuccaprākāratoraṇām || 6-31-21||

    RMY 6-31-22

    तां सुरैरपि दुर्धर्षां रामवाक्यप्रचोदिताः ।
    यथानिदेशं संपीड्य न्यविशन्त वनौकसः ॥ ६-३१-२२॥
    tāṃ surairapi durdharṣāṃ rāmavākyapracoditāḥ |
    yathānideśaṃ saṃpīḍya nyaviśanta vanaukasaḥ || 6-31-22||

    RMY 6-31-23

    लङ्कायास्तूत्तरद्वारं शैलशृङ्गमिवोन्नतम् ।
    रामः सहानुजो धन्वी जुगोप च रुरोध च ॥ ६-३१-२३॥
    laṅkāyāstūttaradvāraṃ śailaśṛṅgamivonnatam |
    rāmaḥ sahānujo dhanvī jugopa ca rurodha ca || 6-31-23||

    RMY 6-31-24

    लङ्कामुपनिविष्टश्च रामो दशरथात्मजः ।
    लक्ष्मणानुचरो वीरः पुरीं रावणपालिताम् ॥ ६-३१-२४॥
    laṅkāmupaniviṣṭaśca rāmo daśarathātmajaḥ |
    lakṣmaṇānucaro vīraḥ purīṃ rāvaṇapālitām || 6-31-24||

    RMY 6-31-25

    उत्तरद्वारमासाद्य यत्र तिष्ठति रावणः ।
    नान्यो रामाद्धि तद्द्वारं समर्थः परिरक्षितुम् ॥ ६-३१-२५॥
    uttaradvāramāsādya yatra tiṣṭhati rāvaṇaḥ |
    nānyo rāmāddhi taddvāraṃ samarthaḥ parirakṣitum || 6-31-25||

    RMY 6-31-26

    रावणाधिष्ठितं भीमं वरुणेनेव सागरम् ।
    सायुधौ राक्षसैर्भीमैरभिगुप्तं समन्ततः ।
    लघूनां त्रासजननं पातालमिव दानवैः ॥ ६-३१-२६॥
    rāvaṇādhiṣṭhitaṃ bhīmaṃ varuṇeneva sāgaram |
    sāyudhau rākṣasairbhīmairabhiguptaṃ samantataḥ |
    laghūnāṃ trāsajananaṃ pātālamiva dānavaiḥ || 6-31-26||

    RMY 6-31-27

    विन्यस्तानि च योधानां बहूनि विविधानि च ।
    ददर्शायुधजालानि तथैव कवचानि च ॥ ६-३१-२७॥
    vinyastāni ca yodhānāṃ bahūni vividhāni ca |
    dadarśāyudhajālāni tathaiva kavacāni ca || 6-31-27||

    RMY 6-31-28

    पूर्वं तु द्वारमासाद्य नीलो हरिचमूपतिः ।
    अतिष्ठत्सह मैन्देन द्विविदेन च वीर्यवान् ॥ ६-३१-२८॥
    pūrvaṃ tu dvāramāsādya nīlo haricamūpatiḥ |
    atiṣṭhatsaha maindena dvividena ca vīryavān || 6-31-28||

    RMY 6-31-29

    अङ्गदो दक्षिणद्वारं जग्राह सुमहाबलः ।
    ऋषभेण गवाक्षेण गजेन गवयेन च ॥ ६-३१-२९॥
    aṅgado dakṣiṇadvāraṃ jagrāha sumahābalaḥ |
    ṛṣabheṇa gavākṣeṇa gajena gavayena ca || 6-31-29||

    RMY 6-31-30

    हनूमान्पश्चिमद्वारं ररक्ष बलवान्कपिः ।
    प्रमाथि प्रघसाभ्यां च वीरैरन्यैश्च संगतः ॥ ६-३१-३०॥
    hanūmānpaścimadvāraṃ rarakṣa balavānkapiḥ |
    pramāthi praghasābhyāṃ ca vīrairanyaiśca saṃgataḥ || 6-31-30||

    RMY 6-31-31

    मध्यमे च स्वयं गुल्मे सुग्रीवः समतिष्ठत ।
    सह सर्वैर्हरिश्रेष्ठैः सुपर्णश्वसनोपमैः ॥ ६-३१-३१॥
    madhyame ca svayaṃ gulme sugrīvaḥ samatiṣṭhata |
    saha sarvairhariśreṣṭhaiḥ suparṇaśvasanopamaiḥ || 6-31-31||

    RMY 6-31-32

    वानराणां तु षट्त्रिंशत्कोट्यः प्रख्यातयूथपाः ।
    निपीड्योपनिविष्टाश्च सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ ६-३१-३२॥
    vānarāṇāṃ tu ṣaṭtriṃśatkoṭyaḥ prakhyātayūthapāḥ |
    nipīḍyopaniviṣṭāśca sugrīvo yatra vānaraḥ || 6-31-32||

    RMY 6-31-33

    शासनेन तु रामस्य लक्ष्मणः सविभीषणः ।
    द्वारे द्वारे हरीणां तु कोटिं कोटिं न्यवेशयत् ॥ ६-३१-३३॥
    śāsanena tu rāmasya lakṣmaṇaḥ savibhīṣaṇaḥ |
    dvāre dvāre harīṇāṃ tu koṭiṃ koṭiṃ nyaveśayat || 6-31-33||

    RMY 6-31-34

    पश्चिमेन तु रामस्य सुग्रीवः सह जाम्बवान् ।
    अदूरान्मध्यमे गुल्मे तस्थौ बहुबलानुगः ॥ ६-३१-३४॥
    paścimena tu rāmasya sugrīvaḥ saha jāmbavān |
    adūrānmadhyame gulme tasthau bahubalānugaḥ || 6-31-34||

    RMY 6-31-35

    ते तु वानरशार्दूलाः शार्दूला इव दंष्ट्रिणः ।
    गृहीत्वा द्रुमशैलाग्रान्हृष्टा युद्धाय तस्थिरे ॥ ६-३१-३५॥
    te tu vānaraśārdūlāḥ śārdūlā iva daṃṣṭriṇaḥ |
    gṛhītvā drumaśailāgrānhṛṣṭā yuddhāya tasthire || 6-31-35||

    RMY 6-31-36

    सर्वे विकृतलाङ्गूलाः सर्वे दंष्ट्रानखायुधाः ।
    सर्वे विकृतचित्राङ्गाः सर्वे च विकृताननाः ॥ ६-३१-३६॥
    sarve vikṛtalāṅgūlāḥ sarve daṃṣṭrānakhāyudhāḥ |
    sarve vikṛtacitrāṅgāḥ sarve ca vikṛtānanāḥ || 6-31-36||

    RMY 6-31-37

    दशनागबलाः केचित्केचिद्दशगुणोत्तराः ।
    केचिन्नागसहस्रस्य बभूवुस्तुल्यविक्रमाः ॥ ६-३१-३७॥
    daśanāgabalāḥ kecitkeciddaśaguṇottarāḥ |
    kecinnāgasahasrasya babhūvustulyavikramāḥ || 6-31-37||

    RMY 6-31-38

    सन्ति चौघा बलाः केचित्केचिच्छतगुणोत्तराः ।
    अप्रमेयबलाश्चान्ये तत्रासन्हरियूथपाः ॥ ६-३१-३८॥
    santi caughā balāḥ kecitkecicchataguṇottarāḥ |
    aprameyabalāścānye tatrāsanhariyūthapāḥ || 6-31-38||

    RMY 6-31-39

    अद्भुतश्च विचित्रश्च तेषामासीत्समागमः ।
    तत्र वानरसैन्यानां शलभानामिवोद्गमः ॥ ६-३१-३९॥
    adbhutaśca vicitraśca teṣāmāsītsamāgamaḥ |
    tatra vānarasainyānāṃ śalabhānāmivodgamaḥ || 6-31-39||

    RMY 6-31-40

    परिपूर्णमिवाकाशं संछन्नेव च मेदिनी ।
    लङ्कामुपनिविष्टैश्च संपतद्भिश्च वानरैः ॥ ६-३१-४०॥
    paripūrṇamivākāśaṃ saṃchanneva ca medinī |
    laṅkāmupaniviṣṭaiśca saṃpatadbhiśca vānaraiḥ || 6-31-40||

    RMY 6-31-41

    शतं शतसहस्राणां पृथगृक्षवनौकसाम् ।
    लङ्का द्वाराण्युपाजग्मुरन्ये योद्धुं समन्ततः ॥ ६-३१-४१॥
    śataṃ śatasahasrāṇāṃ pṛthagṛkṣavanaukasām |
    laṅkā dvārāṇyupājagmuranye yoddhuṃ samantataḥ || 6-31-41||

    RMY 6-31-42

    आवृतः स गिरिः सर्वैस्तैः समन्तात्प्लवंगमैः ।
    अयुतानां सहस्रं च पुरीं तामभ्यवर्तत ॥ ६-३१-४२॥
    āvṛtaḥ sa giriḥ sarvaistaiḥ samantātplavaṃgamaiḥ |
    ayutānāṃ sahasraṃ ca purīṃ tāmabhyavartata || 6-31-42||

    RMY 6-31-43

    वानरैर्बलवद्भिश्च बभूव द्रुमपाणिभिः ।
    सर्वतः संवृता लङ्का दुष्प्रवेशापि वायुना ॥ ६-३१-४३॥
    vānarairbalavadbhiśca babhūva drumapāṇibhiḥ |
    sarvataḥ saṃvṛtā laṅkā duṣpraveśāpi vāyunā || 6-31-43||

    RMY 6-31-44

    राक्षसा विस्मयं जग्मुः सहसाभिनिपीडिताः ।
    वानरैर्मेघसंकाशैः शक्रतुल्यपराक्रमैः ॥ ६-३१-४४॥
    rākṣasā vismayaṃ jagmuḥ sahasābhinipīḍitāḥ |
    vānarairmeghasaṃkāśaiḥ śakratulyaparākramaiḥ || 6-31-44||

    RMY 6-31-45

    महाञ्शब्दोऽभवत्तत्र बलौघस्याभिवर्ततः ।
    सागरस्येव भिन्नस्य यथा स्यात्सलिलस्वनः ॥ ६-३१-४५॥
    mahāñśabdo'bhavattatra balaughasyābhivartataḥ |
    sāgarasyeva bhinnasya yathā syātsalilasvanaḥ || 6-31-45||

    RMY 6-31-46

    तेन शब्देन महता सप्राकारा सतोरणा ।
    लङ्का प्रचलिता सर्वा सशैलवनकानना ॥ ६-३१-४६॥
    tena śabdena mahatā saprākārā satoraṇā |
    laṅkā pracalitā sarvā saśailavanakānanā || 6-31-46||

    RMY 6-31-47

    रामलक्ष्मणगुप्ता सा सुग्रीवेण च वाहिनी ।
    बभूव दुर्धर्षतरा सर्वैरपि सुरासुरैः ॥ ६-३१-४७॥
    rāmalakṣmaṇaguptā sā sugrīveṇa ca vāhinī |
    babhūva durdharṣatarā sarvairapi surāsuraiḥ || 6-31-47||

    RMY 6-31-48

    राघवः संनिवेश्यैवं सैन्यं स्वं रक्षसां वधे ।
    संमन्त्र्य मन्त्रिभिः सार्धं निश्चित्य च पुनः पुनः ॥ ६-३१-४८॥
    rāghavaḥ saṃniveśyaivaṃ sainyaṃ svaṃ rakṣasāṃ vadhe |
    saṃmantrya mantribhiḥ sārdhaṃ niścitya ca punaḥ punaḥ || 6-31-48||

    RMY 6-31-49

    आनन्तर्यमभिप्रेप्सुः क्रमयोगार्थतत्त्ववित् ।
    विभीषणस्यानुमते राजधर्ममनुस्मरन् ।
    अङ्गदं वालितनयं समाहूयेदमब्रवीत् ॥ ६-३१-४९॥
    ānantaryamabhiprepsuḥ kramayogārthatattvavit |
    vibhīṣaṇasyānumate rājadharmamanusmaran |
    aṅgadaṃ vālitanayaṃ samāhūyedamabravīt || 6-31-49||

    RMY 6-31-50

    गत्वा सौम्य दशग्रीवं ब्रूहि मद्वचनात्कपे ।
    लङ्घयित्वा पुरीं लङ्कां भयं त्यक्त्वा गतव्यथः ॥ ६-३१-५०॥
    gatvā saumya daśagrīvaṃ brūhi madvacanātkape |
    laṅghayitvā purīṃ laṅkāṃ bhayaṃ tyaktvā gatavyathaḥ || 6-31-50||

    RMY 6-31-51

    भ्रष्टश्रीकगतैश्वर्यमुमूर्षो नष्टचेतनः ।
    ऋषीणां देवतानां च गन्धर्वाप्सरसां तथा ॥ ६-३१-५१॥
    bhraṣṭaśrīkagataiśvaryamumūrṣo naṣṭacetanaḥ |
    ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca gandharvāpsarasāṃ tathā || 6-31-51||

    RMY 6-31-52

    नागानामथ यक्षाणां राज्ञां च रजनीचर ।
    यच्च पापं कृतं मोहादवलिप्तेन राक्षस ॥ ६-३१-५२॥
    nāgānāmatha yakṣāṇāṃ rājñāṃ ca rajanīcara |
    yacca pāpaṃ kṛtaṃ mohādavaliptena rākṣasa || 6-31-52||

    RMY 6-31-53

    नूनमद्य गतो दर्पः स्वयम्भू वरदानजः ।
    यस्य दण्डधरस्तेऽहं दाराहरणकर्शितः ।
    दण्डं धारयमाणस्तु लङ्काद्वरे व्यवस्थितः ॥ ६-३१-५३॥
    nūnamadya gato darpaḥ svayambhū varadānajaḥ |
    yasya daṇḍadharaste'haṃ dārāharaṇakarśitaḥ |
    daṇḍaṃ dhārayamāṇastu laṅkādvare vyavasthitaḥ || 6-31-53||

    RMY 6-31-54

    पदवीं देवतानां च महर्षीणां च राक्षस ।
    राजर्षीणां च सर्वेषां गमिष्यसि मया हतः ॥ ६-३१-५४॥
    padavīṃ devatānāṃ ca maharṣīṇāṃ ca rākṣasa |
    rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ gamiṣyasi mayā hataḥ || 6-31-54||

    RMY 6-31-55

    बलेन येन वै सीतां मायया राक्षसाधम ।
    मामतिक्रामयित्वा त्वं हृतवांस्तद्विदर्शय ॥ ६-३१-५५॥
    balena yena vai sītāṃ māyayā rākṣasādhama |
    māmatikrāmayitvā tvaṃ hṛtavāṃstadvidarśaya || 6-31-55||

    RMY 6-31-56

    अराक्षसमिमं लोकं कर्तास्मि निशितैः शरैः ।
    न चेच्छरणमभ्येषि मामुपादाय मैथिलीम् ॥ ६-३१-५६॥
    arākṣasamimaṃ lokaṃ kartāsmi niśitaiḥ śaraiḥ |
    na ceccharaṇamabhyeṣi māmupādāya maithilīm || 6-31-56||

    RMY 6-31-57

    धर्मात्मा रक्षसां श्रेष्ठः संप्राप्तोऽयं विभीषणः ।
    लङ्कैश्वर्यं ध्रुवं श्रीमानयं प्राप्नोत्यकण्टकम् ॥ ६-३१-५७॥
    dharmātmā rakṣasāṃ śreṣṭhaḥ saṃprāpto'yaṃ vibhīṣaṇaḥ |
    laṅkaiśvaryaṃ dhruvaṃ śrīmānayaṃ prāpnotyakaṇṭakam || 6-31-57||

    RMY 6-31-58

    न हि राज्यमधर्मेण भोक्तुं क्षणमपि त्वया ।
    शक्यं मूर्खसहायेन पापेनाविजितात्मना ॥ ६-३१-५८॥
    na hi rājyamadharmeṇa bhoktuṃ kṣaṇamapi tvayā |
    śakyaṃ mūrkhasahāyena pāpenāvijitātmanā || 6-31-58||

    RMY 6-31-59

    युध्यस्व वा धृतिं कृत्वा शौर्यमालम्ब्य राक्षस ।
    मच्छरैस्त्वं रणे शान्तस्ततः पूतो भविष्यसि ॥ ६-३१-५९॥
    yudhyasva vā dhṛtiṃ kṛtvā śauryamālambya rākṣasa |
    maccharaistvaṃ raṇe śāntastataḥ pūto bhaviṣyasi || 6-31-59||

    RMY 6-31-60

    यद्याविशसि लोकांस्त्रीन्पक्षिभूतो मनोजवः ।
    मम चक्षुष्पथं प्राप्य न जीवन्प्रतियास्यसि ॥ ६-३१-६०॥
    yadyāviśasi lokāṃstrīnpakṣibhūto manojavaḥ |
    mama cakṣuṣpathaṃ prāpya na jīvanpratiyāsyasi || 6-31-60||

    RMY 6-31-61

    ब्रवीमि त्वां हितं वाक्यं क्रियतामौर्ध्वदेकिकम् ।
    सुदृष्टा क्रियतां लङ्का जीवितं ते मयि स्थितम् ॥ ६-३१-६१॥
    bravīmi tvāṃ hitaṃ vākyaṃ kriyatāmaurdhvadekikam |
    sudṛṣṭā kriyatāṃ laṅkā jīvitaṃ te mayi sthitam || 6-31-61||

    RMY 6-31-62

    इत्युक्तः स तु तारेयो रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
    जगामाकाशमाविश्य मूर्तिमानिव हव्यवाट् ॥ ६-३१-६२॥
    ityuktaḥ sa tu tāreyo rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
    jagāmākāśamāviśya mūrtimāniva havyavāṭ || 6-31-62||

    RMY 6-31-63

    सोऽतिपत्य मुहूर्तेन श्रीमान्रावणमन्दिरम् ।
    ददर्शासीनमव्यग्रं रावणं सचिवैः सह ॥ ६-३१-६३॥
    so'tipatya muhūrtena śrīmānrāvaṇamandiram |
    dadarśāsīnamavyagraṃ rāvaṇaṃ sacivaiḥ saha || 6-31-63||

    RMY 6-31-64

    ततस्तस्याविदूरेण निपत्य हरिपुंगवः ।
    दीप्ताग्निसदृशस्तस्थावङ्गदः कनकाङ्गदः ॥ ६-३१-६४॥
    tatastasyāvidūreṇa nipatya haripuṃgavaḥ |
    dīptāgnisadṛśastasthāvaṅgadaḥ kanakāṅgadaḥ || 6-31-64||

    RMY 6-31-65

    तद्रामवचनं सर्वमन्यूनाधिकमुत्तमम् ।
    सामात्यं श्रावयामास निवेद्यात्मानमात्मना ॥ ६-३१-६५॥
    tadrāmavacanaṃ sarvamanyūnādhikamuttamam |
    sāmātyaṃ śrāvayāmāsa nivedyātmānamātmanā || 6-31-65||

    RMY 6-31-66

    दूतोऽहं कोसलेन्द्रस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
    वालिपुत्रोऽङ्गदो नाम यदि ते श्रोत्रमागतः ॥ ६-३१-६६॥
    dūto'haṃ kosalendrasya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
    vāliputro'ṅgado nāma yadi te śrotramāgataḥ || 6-31-66||

    RMY 6-31-67

    आह त्वां राघवो रामः कौसल्यानन्दवर्धनः ।
    निष्पत्य प्रतियुध्यस्व नृशंसं पुरुषाधम ॥ ६-३१-६७॥
    āha tvāṃ rāghavo rāmaḥ kausalyānandavardhanaḥ |
    niṣpatya pratiyudhyasva nṛśaṃsaṃ puruṣādhama || 6-31-67||

    RMY 6-31-68

    हन्तास्मि त्वां सहामात्यं सपुत्रज्ञातिबान्धवम् ।
    निरुद्विग्नास्त्रयो लोका भविष्यन्ति हते त्वयि ॥ ६-३१-६८॥
    hantāsmi tvāṃ sahāmātyaṃ saputrajñātibāndhavam |
    nirudvignāstrayo lokā bhaviṣyanti hate tvayi || 6-31-68||

    RMY 6-31-69

    देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
    शत्रुमद्योद्धरिष्यामि त्वामृषीणां च कण्टकम् ॥ ६-३१-६९॥
    devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām |
    śatrumadyoddhariṣyāmi tvāmṛṣīṇāṃ ca kaṇṭakam || 6-31-69||

    RMY 6-31-70

    विभीषणस्य चैश्वर्यं भविष्यति हते त्वयि ।
    न चेत्सत्कृत्य वैदेहीं प्रणिपत्य प्रदास्यसि ॥ ६-३१-७०॥
    vibhīṣaṇasya caiśvaryaṃ bhaviṣyati hate tvayi |
    na cetsatkṛtya vaidehīṃ praṇipatya pradāsyasi || 6-31-70||

    RMY 6-31-71

    इत्येवं परुषं वाक्यं ब्रुवाणे हरिपुंगवे ।
    अमर्षवशमापन्नो निशाचरगणेश्वरः ॥ ६-३१-७१॥
    ityevaṃ paruṣaṃ vākyaṃ bruvāṇe haripuṃgave |
    amarṣavaśamāpanno niśācaragaṇeśvaraḥ || 6-31-71||

    RMY 6-31-72

    ततः स रोषताम्राक्षः शशास सचिवांस्तदा ।
    गृह्यतामेष दुर्मेधा वध्यतामिति चासकृत् ॥ ६-३१-७२॥
    tataḥ sa roṣatāmrākṣaḥ śaśāsa sacivāṃstadā |
    gṛhyatāmeṣa durmedhā vadhyatāmiti cāsakṛt || 6-31-72||

    RMY 6-31-73

    रावणस्य वचः श्रुत्वा दीप्ताग्निसमतेजसः ।
    जगृहुस्तं ततो घोराश्चत्वारो रजनीचराः ॥ ६-३१-७३॥
    rāvaṇasya vacaḥ śrutvā dīptāgnisamatejasaḥ |
    jagṛhustaṃ tato ghorāścatvāro rajanīcarāḥ || 6-31-73||

    RMY 6-31-74

    ग्राहयामास तारेयः स्वयमात्मानमात्मना ।
    बलं दर्शयितुं वीरो यातुधानगणे तदा ॥ ६-३१-७४॥
    grāhayāmāsa tāreyaḥ svayamātmānamātmanā |
    balaṃ darśayituṃ vīro yātudhānagaṇe tadā || 6-31-74||

    RMY 6-31-75

    स तान्बाहुद्वये सक्तानादाय पतगानिव ।
    प्रासादं शैलसंकाशमुत्पापाताङ्गदस्तदा ॥ ६-३१-७५॥
    sa tānbāhudvaye saktānādāya patagāniva |
    prāsādaṃ śailasaṃkāśamutpāpātāṅgadastadā || 6-31-75||

    RMY 6-31-76

    तेऽन्तरिक्षाद्विनिर्धूतास्तस्य वेगेन राक्षसाः ।
    भुमौ निपतिताः सर्वे राक्षसेन्द्रस्य पश्यतः ॥ ६-३१-७६॥
    te'ntarikṣādvinirdhūtāstasya vegena rākṣasāḥ |
    bhumau nipatitāḥ sarve rākṣasendrasya paśyataḥ || 6-31-76||

    RMY 6-31-77

    ततः प्रासादशिखरं शैलशृङ्गमिवोन्नतम् ।
    तत्पफाल तदाक्रान्तं दशग्रीवस्य पश्यतः ॥ ६-३१-७७॥
    tataḥ prāsādaśikharaṃ śailaśṛṅgamivonnatam |
    tatpaphāla tadākrāntaṃ daśagrīvasya paśyataḥ || 6-31-77||

    RMY 6-31-78

    भङ्क्त्वा प्रासादशिखरं नाम विश्राव्य चात्मनः ।
    विनद्य सुमहानादमुत्पपात विहायसा ॥ ६-३१-७८॥
    bhaṅktvā prāsādaśikharaṃ nāma viśrāvya cātmanaḥ |
    vinadya sumahānādamutpapāta vihāyasā || 6-31-78||

    RMY 6-31-79

    रावणस्तु परं चक्रे क्रोधं प्रासादधर्षणात् ।
    विनाशं चात्मनः पश्यन्निःश्वासपरमोऽभवत् ॥ ६-३१-७९॥
    rāvaṇastu paraṃ cakre krodhaṃ prāsādadharṣaṇāt |
    vināśaṃ cātmanaḥ paśyanniḥśvāsaparamo'bhavat || 6-31-79||

    RMY 6-31-80

    रामस्तु बहुभिर्हृष्टैर्निनदद्भिः प्लवंगमैः ।
    वृतो रिपुवधाकाङ्क्षी युद्धायैवाभ्यवर्तत ॥ ६-३१-८०॥
    rāmastu bahubhirhṛṣṭairninadadbhiḥ plavaṃgamaiḥ |
    vṛto ripuvadhākāṅkṣī yuddhāyaivābhyavartata || 6-31-80||

    RMY 6-31-81

    सुषेणस्तु महावीर्यो गिरिकूटोपमो हरिः ।
    बहुभिः संवृतस्तत्र वानरैः कामरूपिभिः ॥ ६-३१-८१॥
    suṣeṇastu mahāvīryo girikūṭopamo hariḥ |
    bahubhiḥ saṃvṛtastatra vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ || 6-31-81||

    RMY 6-31-82

    चतुर्द्वाराणि सर्वाणि सुग्रीववचनात्कपिः ।
    पर्याक्रमत दुर्धर्षो नक्षत्राणीव चन्द्रमाः ॥ ६-३१-८२॥
    caturdvārāṇi sarvāṇi sugrīvavacanātkapiḥ |
    paryākramata durdharṣo nakṣatrāṇīva candramāḥ || 6-31-82||

    RMY 6-31-83

    तेषामक्षौहिणिशतं समवेक्ष्य वनौकसाम् ।
    लङ्कामुपनिविष्टानां सागरं चातिवर्तताम् ॥ ६-३१-८३॥
    teṣāmakṣauhiṇiśataṃ samavekṣya vanaukasām |
    laṅkāmupaniviṣṭānāṃ sāgaraṃ cātivartatām || 6-31-83||

    RMY 6-31-84

    राक्षसा विस्मयं जग्मुस्त्रासं जग्मुस्तथापरे ।
    अपरे समरोद्धर्षाद्धर्षमेवोपपेदिरे ॥ ६-३१-८४॥
    rākṣasā vismayaṃ jagmustrāsaṃ jagmustathāpare |
    apare samaroddharṣāddharṣamevopapedire || 6-31-84||

    RMY 6-31-85

    कृत्स्नं हि कपिभिर्व्याप्तं प्राकारपरिखान्तरम् ।
    ददृशू राक्षसा दीनाः प्राकारं वानरीकृतम् ॥ ६-३१-८५॥
    kṛtsnaṃ hi kapibhirvyāptaṃ prākāraparikhāntaram |
    dadṛśū rākṣasā dīnāḥ prākāraṃ vānarīkṛtam || 6-31-85||

    RMY 6-31-86

    तस्मिन्महाभीषणके प्रवृत्ते कोलाहले राक्षसराजधान्याम् ।
    प्रगृह्य रक्षांसि महायुधानि युगान्तवाता इव संविचेरुः ॥ ६-३१-८६॥
    tasminmahābhīṣaṇake pravṛtte kolāhale rākṣasarājadhānyām |
    pragṛhya rakṣāṃsi mahāyudhāni yugāntavātā iva saṃviceruḥ || 6-31-86||

    Sarga: 32/116 (32)

    RMY 6-32-1

    ततस्ते राक्षसास्तत्र गत्वा रावणमन्दिरम् ।
    न्यवेदयन्पुरीं रुद्धां रामेण सह वानरैः ॥ ६-३२-१॥
    tataste rākṣasāstatra gatvā rāvaṇamandiram |
    nyavedayanpurīṃ ruddhāṃ rāmeṇa saha vānaraiḥ || 6-32-1||

    RMY 6-32-2

    रुद्धां तु नगरीं श्रुत्वा जातक्रोधो निशाचरः ।
    विधानं द्विगुणं श्रुत्वा प्रासादं सोऽध्यरोहत ॥ ६-३२-२॥
    ruddhāṃ tu nagarīṃ śrutvā jātakrodho niśācaraḥ |
    vidhānaṃ dviguṇaṃ śrutvā prāsādaṃ so'dhyarohata || 6-32-2||

    RMY 6-32-3

    स ददर्शावृतां लङ्कां सशैलवनकाननाम् ।
    असंख्येयैर्हरिगणैः सर्वतो युद्धकाङ्क्षिभिः ॥ ६-३२-३॥
    sa dadarśāvṛtāṃ laṅkāṃ saśailavanakānanām |
    asaṃkhyeyairharigaṇaiḥ sarvato yuddhakāṅkṣibhiḥ || 6-32-3||

    RMY 6-32-4

    स दृष्ट्वा वानरैः सर्वां वसुधां कवलीकृताम् ।
    कथं क्षपयितव्याः स्युरिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ६-३२-४॥
    sa dṛṣṭvā vānaraiḥ sarvāṃ vasudhāṃ kavalīkṛtām |
    kathaṃ kṣapayitavyāḥ syuriti cintāparo'bhavat || 6-32-4||

    RMY 6-32-5

    स चिन्तयित्वा सुचिरं धैर्यमालम्ब्य रावणः ।
    राघवं हरियूथांश्च ददर्शायतलोचनः ॥ ६-३२-५॥
    sa cintayitvā suciraṃ dhairyamālambya rāvaṇaḥ |
    rāghavaṃ hariyūthāṃśca dadarśāyatalocanaḥ || 6-32-5||

    RMY 6-32-6

    प्रेक्षतो राक्षसेन्द्रस्य तान्यनीकानि भागशः ।
    राघवप्रियकामार्थं लङ्कामारुरुहुस्तदा ॥ ६-३२-६॥
    prekṣato rākṣasendrasya tānyanīkāni bhāgaśaḥ |
    rāghavapriyakāmārthaṃ laṅkāmāruruhustadā || 6-32-6||

    RMY 6-32-7

    ते ताम्रवक्त्रा हेमाभा रामार्थे त्यक्तजीविताः ।
    लङ्कामेवाह्यवर्तन्त सालतालशिलायुधाः ॥ ६-३२-७॥
    te tāmravaktrā hemābhā rāmārthe tyaktajīvitāḥ |
    laṅkāmevāhyavartanta sālatālaśilāyudhāḥ || 6-32-7||

    RMY 6-32-8

    ते द्रुमैः पर्वताग्रैश्च मुष्टिभिश्च प्लवंगमाः ।
    प्रासादाग्राणि चोच्चानि ममन्तुस्तोरणानि च ॥ ६-३२-८॥
    te drumaiḥ parvatāgraiśca muṣṭibhiśca plavaṃgamāḥ |
    prāsādāgrāṇi coccāni mamantustoraṇāni ca || 6-32-8||

    RMY 6-32-9

    पारिखाः पूरयन्ति स्म प्रसन्नसलिलायुताः ।
    पांसुभिः पर्वताग्रैश्च तृणैः काष्ठैश्च वानराः ॥ ६-३२-९॥
    pārikhāḥ pūrayanti sma prasannasalilāyutāḥ |
    pāṃsubhiḥ parvatāgraiśca tṛṇaiḥ kāṣṭhaiśca vānarāḥ || 6-32-9||

    RMY 6-32-10

    ततः सहस्रयूथाश्च कोटियूथाश्च यूथपाः ।
    कोटीशतयुताश्चान्ये लङ्कामारुरुहुस्तदा ॥ ६-३२-१०॥
    tataḥ sahasrayūthāśca koṭiyūthāśca yūthapāḥ |
    koṭīśatayutāścānye laṅkāmāruruhustadā || 6-32-10||

    RMY 6-32-11

    काञ्चनानि प्रमृद्नन्तस्तोरणानि प्लवंगमाः ।
    कैलासशिखराभानि गोपुराणि प्रमथ्य च ॥ ६-३२-११॥
    kāñcanāni pramṛdnantastoraṇāni plavaṃgamāḥ |
    kailāsaśikharābhāni gopurāṇi pramathya ca || 6-32-11||

    RMY 6-32-12

    आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः ।
    लङ्कां तामभ्यवर्तन्त महावारणसंनिभाः ॥ ६-३२-१२॥
    āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ |
    laṅkāṃ tāmabhyavartanta mahāvāraṇasaṃnibhāḥ || 6-32-12||

    RMY 6-32-13

    जयत्यतिबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः ।
    राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः ॥ ६-३२-१३॥
    jayatyatibalo rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
    rājā jayati sugrīvo rāghaveṇābhipālitaḥ || 6-32-13||

    RMY 6-32-14

    इत्येवं घोषयन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः ।
    अभ्यधावन्त लङ्कायाः प्राकारं कामरूपिणः ॥ ६-३२-१४॥
    ityevaṃ ghoṣayantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ |
    abhyadhāvanta laṅkāyāḥ prākāraṃ kāmarūpiṇaḥ || 6-32-14||

    RMY 6-32-15

    वीरबाहुः सुबाहुश्च नलश्च वनगोचरः ।
    निपीड्योपनिविष्टास्ते प्राकारं हरियूथपाः ॥ ६-३२-१५॥
    vīrabāhuḥ subāhuśca nalaśca vanagocaraḥ |
    nipīḍyopaniviṣṭāste prākāraṃ hariyūthapāḥ || 6-32-15||

    RMY 6-32-16

    एतस्मिन्नन्तरे चक्रुः स्कन्धावारनिवेशनम् ॥ ६-३२-१६॥
    etasminnantare cakruḥ skandhāvāraniveśanam || 6-32-16||

    RMY 6-32-17

    पूर्वद्वारं तु कुमुदः कोटिभिर्दशभिर्वृतः ।
    आवृत्य बलवांस्तस्थौ हरिभिर्जितकाशिभिः ॥ ६-३२-१७॥
    pūrvadvāraṃ tu kumudaḥ koṭibhirdaśabhirvṛtaḥ |
    āvṛtya balavāṃstasthau haribhirjitakāśibhiḥ || 6-32-17||

    RMY 6-32-18

    दक्षिणद्वारमागम्य वीरः शतबलिः कपिः ।
    आवृत्य बलवांस्तस्थौ विंशत्या कोटिभिर्वृतः ॥ ६-३२-१८॥
    dakṣiṇadvāramāgamya vīraḥ śatabaliḥ kapiḥ |
    āvṛtya balavāṃstasthau viṃśatyā koṭibhirvṛtaḥ || 6-32-18||

    RMY 6-32-19

    सुषेणः पश्चिमद्वारं गतस्तारा पिता हरिः ।
    आवृत्य बलवांस्तस्थौ षष्टि कोटिभिरावृतः ॥ ६-३२-१९॥
    suṣeṇaḥ paścimadvāraṃ gatastārā pitā hariḥ |
    āvṛtya balavāṃstasthau ṣaṣṭi koṭibhirāvṛtaḥ || 6-32-19||

    RMY 6-32-20

    उत्तरद्वारमासाद्य रामः सौमित्रिणा सह ।
    आवृत्य बलवांस्तस्थौ सुग्रीवश्च हरीश्वरः ॥ ६-३२-२०॥
    uttaradvāramāsādya rāmaḥ saumitriṇā saha |
    āvṛtya balavāṃstasthau sugrīvaśca harīśvaraḥ || 6-32-20||

    RMY 6-32-21

    गोलाङ्गूलो महाकायो गवाक्षो भीमदर्शनः ।
    वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थौ रामस्य पार्वतः ॥ ६-३२-२१॥
    golāṅgūlo mahākāyo gavākṣo bhīmadarśanaḥ |
    vṛtaḥ koṭyā mahāvīryastasthau rāmasya pārvataḥ || 6-32-21||

    RMY 6-32-22

    ऋष्काणां भीमवेगानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः ।
    वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थौ रामस्य पार्श्वतः ॥ ६-३२-२२॥
    ṛṣkāṇāṃ bhīmavegānāṃ dhūmraḥ śatrunibarhaṇaḥ |
    vṛtaḥ koṭyā mahāvīryastasthau rāmasya pārśvataḥ || 6-32-22||

    RMY 6-32-23

    संनद्धस्तु महावीर्यो गदापाणिर्विभीषणः ।
    वृतो यस्तैस्तु सचिवैस्तस्थौ तत्र महाबलः ॥ ६-३२-२३॥
    saṃnaddhastu mahāvīryo gadāpāṇirvibhīṣaṇaḥ |
    vṛto yastaistu sacivaistasthau tatra mahābalaḥ || 6-32-23||

    RMY 6-32-24

    गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ।
    समन्तात्परिघावन्तो ररक्षुर्हरिवाहिनीम् ॥ ६-३२-२४॥
    gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ |
    samantātparighāvanto rarakṣurharivāhinīm || 6-32-24||

    RMY 6-32-25

    ततः कोपपरीतात्मा रावणो राक्षसेश्वरः ।
    निर्याणं सर्वसैन्यानां द्रुतमाज्ञापयत्तदा ॥ ६-३२-२५॥
    tataḥ kopaparītātmā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
    niryāṇaṃ sarvasainyānāṃ drutamājñāpayattadā || 6-32-25||

    RMY 6-32-26

    निष्पतन्ति ततः सैन्या हृष्टा रावणचोदिताः ।
    समये पूर्यमाणस्य वेगा इव महोदधेः ॥ ६-३२-२६॥
    niṣpatanti tataḥ sainyā hṛṣṭā rāvaṇacoditāḥ |
    samaye pūryamāṇasya vegā iva mahodadheḥ || 6-32-26||

    RMY 6-32-27

    एतस्मिन्नन्तरे घोरः संग्रामः समपद्यत ।
    रक्षसां वानराणां च यथा देवासुरे पुरा ॥ ६-३२-२७॥
    etasminnantare ghoraḥ saṃgrāmaḥ samapadyata |
    rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca yathā devāsure purā || 6-32-27||

    RMY 6-32-28

    ते गदाभिः प्रदीप्ताभिः शक्तिशूलपरश्वधैः ।
    निजघ्नुर्वानरान्घोराः कथयन्तः स्वविक्रमान् ॥ ६-३२-२८॥
    te gadābhiḥ pradīptābhiḥ śaktiśūlaparaśvadhaiḥ |
    nijaghnurvānarānghorāḥ kathayantaḥ svavikramān || 6-32-28||

    RMY 6-32-29

    तथा वृक्षैर्महाकायाः पर्वताग्रैश्च वानराः ।
    राक्षसास्तानि रक्षांसि नखैर्दन्तैश्च वेगिताः ॥ ६-३२-२९॥
    tathā vṛkṣairmahākāyāḥ parvatāgraiśca vānarāḥ |
    rākṣasāstāni rakṣāṃsi nakhairdantaiśca vegitāḥ || 6-32-29||

    RMY 6-32-30

    राक्षसास्त्वपरे भीमाः प्राकारस्था महीगतान् ।
    भिण्डिपालैश्च खड्गैश्च शूलैश्चैव व्यदारयन् ॥ ६-३२-३०॥
    rākṣasāstvapare bhīmāḥ prākārasthā mahīgatān |
    bhiṇḍipālaiśca khaḍgaiśca śūlaiścaiva vyadārayan || 6-32-30||

    RMY 6-32-31

    वानराश्चापि संक्रुद्धाः प्राकारस्थान्महीगताः ।
    राक्षसान्पातयामासुः समाप्लुत्य प्लवंगमाः ॥ ६-३२-३१॥
    vānarāścāpi saṃkruddhāḥ prākārasthānmahīgatāḥ |
    rākṣasānpātayāmāsuḥ samāplutya plavaṃgamāḥ || 6-32-31||

    RMY 6-32-32

    स संप्रहारस्तुमुलो मांसशोणितकर्दमः ।
    रक्षसां वानराणां च संबभूवाद्भुतोपमाः ॥ ६-३२-३२॥
    sa saṃprahārastumulo māṃsaśoṇitakardamaḥ |
    rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca saṃbabhūvādbhutopamāḥ || 6-32-32||

    Sarga: 33/116 (46)

    RMY 6-33-1

    युध्यतां तु ततस्तेषां वानराणां महात्मनाम् ।
    रक्षसां संबभूवाथ बलकोपः सुदारुणः ॥ ६-३३-१॥
    yudhyatāṃ tu tatasteṣāṃ vānarāṇāṃ mahātmanām |
    rakṣasāṃ saṃbabhūvātha balakopaḥ sudāruṇaḥ || 6-33-1||

    RMY 6-33-2

    ते हयैः काञ्चनापीडैर्ध्वजैश्चाग्निशिखोपमैः ।
    रथैश्चादित्यसंकाशैः कवचैश्च मनोरमैः ॥ ६-३३-२॥
    te hayaiḥ kāñcanāpīḍairdhvajaiścāgniśikhopamaiḥ |
    rathaiścādityasaṃkāśaiḥ kavacaiśca manoramaiḥ || 6-33-2||

    RMY 6-33-3

    निर्ययू राक्षसव्याघ्रा नादयन्तो दिशो दश ।
    राक्षसा भीमकर्माणो रावणस्य जयैषिणः ॥ ६-३३-३॥
    niryayū rākṣasavyāghrā nādayanto diśo daśa |
    rākṣasā bhīmakarmāṇo rāvaṇasya jayaiṣiṇaḥ || 6-33-3||

    RMY 6-33-4

    वानराणामपि चमूर्महती जयमिच्चताम् ।
    अभ्यधावत तां सेनां रक्षसां कामरूपिणाम् ॥ ६-३३-४॥
    vānarāṇāmapi camūrmahatī jayamiccatām |
    abhyadhāvata tāṃ senāṃ rakṣasāṃ kāmarūpiṇām || 6-33-4||

    RMY 6-33-5

    एतस्मिन्नन्तरे तेषामन्योन्यमभिधावताम् ।
    रक्षसां वानराणां च द्वन्द्वयुद्धमवर्तत ॥ ६-३३-५॥
    etasminnantare teṣāmanyonyamabhidhāvatām |
    rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca dvandvayuddhamavartata || 6-33-5||

    RMY 6-33-6

    अङ्गदेनेन्द्रजित्सार्धं वालिपुत्रेण राक्षसः ।
    अयुध्यत महातेजास्त्र्यम्बकेण यथान्धकः ॥ ६-३३-६॥
    aṅgadenendrajitsārdhaṃ vāliputreṇa rākṣasaḥ |
    ayudhyata mahātejāstryambakeṇa yathāndhakaḥ || 6-33-6||

    RMY 6-33-7

    प्रजङ्घेन च संपातिर्नित्यं दुर्मर्षणो रणे ।
    जम्बूमालिनमारब्धो हनूमानपि वानरः ॥ ६-३३-७॥
    prajaṅghena ca saṃpātirnityaṃ durmarṣaṇo raṇe |
    jambūmālinamārabdho hanūmānapi vānaraḥ || 6-33-7||

    RMY 6-33-8

    संगतः सुमहाक्रोधो राक्षसो रावणानुजः ।
    समरे तीक्ष्णवेगेन मित्रघ्नेन विभीषणः ॥ ६-३३-८॥
    saṃgataḥ sumahākrodho rākṣaso rāvaṇānujaḥ |
    samare tīkṣṇavegena mitraghnena vibhīṣaṇaḥ || 6-33-8||

    RMY 6-33-9

    तपनेन गजः सार्धं राक्षसेन महाबलः ।
    निकुम्भेन महातेजा नीलोऽपि समयुध्यत ॥ ६-३३-९॥
    tapanena gajaḥ sārdhaṃ rākṣasena mahābalaḥ |
    nikumbhena mahātejā nīlo'pi samayudhyata || 6-33-9||

    RMY 6-33-10

    वानरेन्द्रस्तु सुग्रीवः प्रघसेन समागतः ।
    संगतः समरे श्रीमान्विरूपाक्षेण लक्ष्मणः ॥ ६-३३-१०॥
    vānarendrastu sugrīvaḥ praghasena samāgataḥ |
    saṃgataḥ samare śrīmānvirūpākṣeṇa lakṣmaṇaḥ || 6-33-10||

    RMY 6-33-11

    अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः ।
    सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च रामेण सह संगताः ॥ ६-३३-११॥
    agniketuśca durdharṣo raśmiketuśca rākṣasaḥ |
    suptaghno yajñakopaśca rāmeṇa saha saṃgatāḥ || 6-33-11||

    RMY 6-33-12

    वज्रमुष्टिस्तु मैन्देन द्विविदेनाशनिप्रभः ।
    राक्षसाभ्यां सुघोराभ्यां कपिमुख्यौ समागतौ ॥ ६-३३-१२॥
    vajramuṣṭistu maindena dvividenāśaniprabhaḥ |
    rākṣasābhyāṃ sughorābhyāṃ kapimukhyau samāgatau || 6-33-12||

    RMY 6-33-13

    वीरः प्रतपनो घोरो राक्षसो रणदुर्धरः ।
    समरे तीक्ष्णवेगेन नलेन समयुध्यत ॥ ६-३३-१३॥
    vīraḥ pratapano ghoro rākṣaso raṇadurdharaḥ |
    samare tīkṣṇavegena nalena samayudhyata || 6-33-13||

    RMY 6-33-14

    धर्मस्य पुत्रो बलवान्सुषेण इति विश्रुतः ।
    स विद्युन्मालिना सार्धमयुध्यत महाकपिः ॥ ६-३३-१४॥
    dharmasya putro balavānsuṣeṇa iti viśrutaḥ |
    sa vidyunmālinā sārdhamayudhyata mahākapiḥ || 6-33-14||

    RMY 6-33-15

    वानराश्चापरे भीमा राक्षसैरपरैः सह ।
    द्वन्द्वं समीयुर्बहुधा युद्धाय बहुभिः सह ॥ ६-३३-१५॥
    vānarāścāpare bhīmā rākṣasairaparaiḥ saha |
    dvandvaṃ samīyurbahudhā yuddhāya bahubhiḥ saha || 6-33-15||

    RMY 6-33-16

    तत्रासीत्सुमहद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ।
    रक्षसां वानराणां च वीराणां जयमिच्छताम् ॥ ६-३३-१६॥
    tatrāsītsumahadyuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam |
    rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca vīrāṇāṃ jayamicchatām || 6-33-16||

    RMY 6-33-17

    हरिराक्षसदेहेभ्यः प्रसृताः केशशाड्वलाः ।
    शरीरसंघाटवहाः प्रसुस्रुः शोणितापगाः ॥ ६-३३-१७॥
    harirākṣasadehebhyaḥ prasṛtāḥ keśaśāḍvalāḥ |
    śarīrasaṃghāṭavahāḥ prasusruḥ śoṇitāpagāḥ || 6-33-17||

    RMY 6-33-18

    आजघानेन्द्रजित्क्रुद्धो वज्रेणेव शतक्रतुः ।
    अङ्गदं गदया वीरं शत्रुसैन्यविदारणम् ॥ ६-३३-१८॥
    ājaghānendrajitkruddho vajreṇeva śatakratuḥ |
    aṅgadaṃ gadayā vīraṃ śatrusainyavidāraṇam || 6-33-18||

    RMY 6-33-19

    तस्य काञ्चनचित्राङ्गं रथं साश्वं ससारथिम् ।
    जघान समरे श्रीमानङ्गदो वेगवान्कपिः ॥ ६-३३-१९॥
    tasya kāñcanacitrāṅgaṃ rathaṃ sāśvaṃ sasārathim |
    jaghāna samare śrīmānaṅgado vegavānkapiḥ || 6-33-19||

    RMY 6-33-20

    संपातिस्तु त्रिभिर्बाणैः प्रजङ्घेन समाहतः ।
    निजघानाश्वकर्णेन प्रजङ्घं रणमूर्धनि ॥ ६-३३-२०॥
    saṃpātistu tribhirbāṇaiḥ prajaṅghena samāhataḥ |
    nijaghānāśvakarṇena prajaṅghaṃ raṇamūrdhani || 6-33-20||

    RMY 6-33-21

    जम्बूमाली रथस्थस्तु रथशक्त्या महाबलः ।
    बिभेद समरे क्रुद्धो हनूमन्तं स्तनान्तरे ॥ ६-३३-२१॥
    jambūmālī rathasthastu rathaśaktyā mahābalaḥ |
    bibheda samare kruddho hanūmantaṃ stanāntare || 6-33-21||

    RMY 6-33-22

    तस्य तं रथमास्थाय हनूमान्मारुतात्मजः ।
    प्रममाथ तलेनाशु सह तेनैव रक्षसा ॥ ६-३३-२२॥
    tasya taṃ rathamāsthāya hanūmānmārutātmajaḥ |
    pramamātha talenāśu saha tenaiva rakṣasā || 6-33-22||

    RMY 6-33-23

    भिन्नगात्रः शरैस्तीक्ष्णैः क्षिप्रहस्तेन रक्षसा ।
    प्रजघानाद्रिशृङ्गेण तपनं मुष्टिना गजः ॥ ६-३३-२३॥
    bhinnagātraḥ śaraistīkṣṇaiḥ kṣiprahastena rakṣasā |
    prajaghānādriśṛṅgeṇa tapanaṃ muṣṭinā gajaḥ || 6-33-23||

    RMY 6-33-24

    ग्रसन्तमिव सैन्यानि प्रघसं वानराधिपः ।
    सुग्रीवः सप्तपर्णेन निर्बिभेद जघान च ॥ ६-३३-२४॥
    grasantamiva sainyāni praghasaṃ vānarādhipaḥ |
    sugrīvaḥ saptaparṇena nirbibheda jaghāna ca || 6-33-24||

    RMY 6-33-25

    प्रपीड्य शरवर्षेण राक्षसं भीमदर्शनम् ।
    निजघान विरूपाक्षं शरेणैकेन लक्ष्मणः ॥ ६-३३-२५॥
    prapīḍya śaravarṣeṇa rākṣasaṃ bhīmadarśanam |
    nijaghāna virūpākṣaṃ śareṇaikena lakṣmaṇaḥ || 6-33-25||

    RMY 6-33-26

    अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः ।
    सुप्तिघ्नो यज्ञकोपश्च रामं निर्बिभिदुः शरैः ॥ ६-३३-२६॥
    agniketuśca durdharṣo raśmiketuśca rākṣasaḥ |
    suptighno yajñakopaśca rāmaṃ nirbibhiduḥ śaraiḥ || 6-33-26||

    RMY 6-33-27

    तेषां चतुर्णां रामस्तु शिरांसि समरे शरैः ।
    क्रुद्धश्चतुर्भिश्चिच्छेद घोरैरग्निशिखोपमैः ॥ ६-३३-२७॥
    teṣāṃ caturṇāṃ rāmastu śirāṃsi samare śaraiḥ |
    kruddhaścaturbhiściccheda ghorairagniśikhopamaiḥ || 6-33-27||

    RMY 6-33-28

    वज्रमुष्टिस्तु मैन्देन मुष्टिना निहतो रणे ।
    पपात सरथः साश्वः पुराट्ट इव भूतले ॥ ६-३३-२८॥
    vajramuṣṭistu maindena muṣṭinā nihato raṇe |
    papāta sarathaḥ sāśvaḥ purāṭṭa iva bhūtale || 6-33-28||

    RMY 6-33-29

    वज्राशनिसमस्पर्शो द्विविदोऽप्यशनिप्रभम् ।
    जघान गिरिशृङ्गेण मिषतां सर्वरक्षसाम् ॥ ६-३३-२९॥
    vajrāśanisamasparśo dvivido'pyaśaniprabham |
    jaghāna giriśṛṅgeṇa miṣatāṃ sarvarakṣasām || 6-33-29||

    RMY 6-33-30

    द्विविदं वानरेन्द्रं तु द्रुमयोधिनमाहवे ।
    शरैरशनिसंकाशैः स विव्याधाशनिप्रभः ॥ ६-३३-३०॥
    dvividaṃ vānarendraṃ tu drumayodhinamāhave |
    śarairaśanisaṃkāśaiḥ sa vivyādhāśaniprabhaḥ || 6-33-30||

    RMY 6-33-31

    स शरैरतिविद्धाङ्गो द्विविदः क्रोधमूर्छितः ।
    सालेन सरथं साश्वं निजघानाशनिप्रभम् ॥ ६-३३-३१॥
    sa śarairatividdhāṅgo dvividaḥ krodhamūrchitaḥ |
    sālena sarathaṃ sāśvaṃ nijaghānāśaniprabham || 6-33-31||

    RMY 6-33-32

    निकुम्भस्तु रणे नीलं नीलाञ्जनचयप्रभम् ।
    निर्बिभेद शरैस्तीक्ष्णैः करैर्मेघमिवांशुमान् ॥ ६-३३-३२॥
    nikumbhastu raṇe nīlaṃ nīlāñjanacayaprabham |
    nirbibheda śaraistīkṣṇaiḥ karairmeghamivāṃśumān || 6-33-32||

    RMY 6-33-33

    पुनः शरशतेनाथ क्षिप्रहस्तो निशाचरः ।
    बिभेद समरे नीलं निकुम्भः प्रजहास च ॥ ६-३३-३३॥
    punaḥ śaraśatenātha kṣiprahasto niśācaraḥ |
    bibheda samare nīlaṃ nikumbhaḥ prajahāsa ca || 6-33-33||

    RMY 6-33-34

    तस्यैव रथचक्रेण नीलो विष्णुरिवाहवे ।
    शिरश्चिच्छेद समरे निकुम्भस्य च सारथेः ॥ ६-३३-३४॥
    tasyaiva rathacakreṇa nīlo viṣṇurivāhave |
    śiraściccheda samare nikumbhasya ca sāratheḥ || 6-33-34||

    RMY 6-33-35

    विद्युन्माली रथस्थस्तु शरैः काञ्चनभूषणैः ।
    सुषेणं ताडयामास ननाद च मुहुर्मुहुः ॥ ६-३३-३५॥
    vidyunmālī rathasthastu śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
    suṣeṇaṃ tāḍayāmāsa nanāda ca muhurmuhuḥ || 6-33-35||

    RMY 6-33-36

    तं रथस्थमथो दृष्ट्वा सुषेणो वानरोत्तमः ।
    गिरिशृङ्गेण महता रथमाशु न्यपातयत् ॥ ६-३३-३६॥
    taṃ rathasthamatho dṛṣṭvā suṣeṇo vānarottamaḥ |
    giriśṛṅgeṇa mahatā rathamāśu nyapātayat || 6-33-36||

    RMY 6-33-37

    लाघवेन तु संयुक्तो विद्युन्माली निशाचरः ।
    अपक्रम्य रथात्तूर्णं गदापाणिः क्षितौ स्थितः ॥ ६-३३-३७॥
    lāghavena tu saṃyukto vidyunmālī niśācaraḥ |
    apakramya rathāttūrṇaṃ gadāpāṇiḥ kṣitau sthitaḥ || 6-33-37||

    RMY 6-33-38

    ततः क्रोधसमाविष्टः सुषेणो हरिपुंगवः ।
    शिलां सुमहतीं गृह्य निशाचरमभिद्रवत् ॥ ६-३३-३८॥
    tataḥ krodhasamāviṣṭaḥ suṣeṇo haripuṃgavaḥ |
    śilāṃ sumahatīṃ gṛhya niśācaramabhidravat || 6-33-38||

    RMY 6-33-39

    तमापतन्तं गदया विद्युन्माली निशाचरः ।
    वक्षस्यभिजग्नानाशु सुषेणं हरिसत्तमम् ॥ ६-३३-३९॥
    tamāpatantaṃ gadayā vidyunmālī niśācaraḥ |
    vakṣasyabhijagnānāśu suṣeṇaṃ harisattamam || 6-33-39||

    RMY 6-33-40

    गदाप्रहारं तं घोरमचिन्त्यप्लवगोत्तमः ।
    तां शिलां पातयामास तस्योरसि महामृधे ॥ ६-३३-४०॥
    gadāprahāraṃ taṃ ghoramacintyaplavagottamaḥ |
    tāṃ śilāṃ pātayāmāsa tasyorasi mahāmṛdhe || 6-33-40||

    RMY 6-33-41

    शिलाप्रहाराभिहतो विद्युन्माली निशाचरः ।
    निष्पिष्टहृदयो भूमौ गतासुर्निपपात ह ॥ ६-३३-४१॥
    śilāprahārābhihato vidyunmālī niśācaraḥ |
    niṣpiṣṭahṛdayo bhūmau gatāsurnipapāta ha || 6-33-41||

    RMY 6-33-42

    एवं तैर्वानरैः शूरैः शूरास्ते रजनीचराः ।
    द्वन्द्वे विमृदितास्तत्र दैत्या इव दिवौकसैः ॥ ६-३३-४२॥
    evaṃ tairvānaraiḥ śūraiḥ śūrāste rajanīcarāḥ |
    dvandve vimṛditāstatra daityā iva divaukasaiḥ || 6-33-42||

    RMY 6-33-43

    भल्लैः खड्गैर्गदाभिश्च शक्तितोमर पट्टसैः ।
    अपविद्धश्च भिन्नश्च रथैः सांग्रामिकैर्हयैः ॥ ६-३३-४३॥
    bhallaiḥ khaḍgairgadābhiśca śaktitomara paṭṭasaiḥ |
    apaviddhaśca bhinnaśca rathaiḥ sāṃgrāmikairhayaiḥ || 6-33-43||

    RMY 6-33-44

    निहतैः कुञ्जरैर्मत्तैस्तथा वानरराक्षसैः ।
    चक्राक्षयुगदण्डैश्च भग्नैर्धरणिसंश्रितैः ।
    बभूवायोधनं घोरं गोमायुगणसेवितम् ॥ ६-३३-४४॥
    nihataiḥ kuñjarairmattaistathā vānararākṣasaiḥ |
    cakrākṣayugadaṇḍaiśca bhagnairdharaṇisaṃśritaiḥ |
    babhūvāyodhanaṃ ghoraṃ gomāyugaṇasevitam || 6-33-44||

    RMY 6-33-45

    कबन्धानि समुत्पेतुर्दिक्षु वानररक्षसाम् ।
    विमर्दे तुमुले तस्मिन्देवासुररणोपमे ॥ ६-३३-४५॥
    kabandhāni samutpeturdikṣu vānararakṣasām |
    vimarde tumule tasmindevāsuraraṇopame || 6-33-45||

    RMY 6-33-46

    विदार्यमाणा हरिपुंगवैस्तदा निशाचराः शोणितदिग्धगात्राः ।
    पुनः सुयुद्धं तरसा समाश्रिता दिवाकरस्यास्तमयाभिकाङ्क्षिणः ॥ ६-३३-४६॥
    vidāryamāṇā haripuṃgavaistadā niśācarāḥ śoṇitadigdhagātrāḥ |
    punaḥ suyuddhaṃ tarasā samāśritā divākarasyāstamayābhikāṅkṣiṇaḥ || 6-33-46||

    Sarga: 34/116 (30)

    RMY 6-34-1

    युध्यतामेव तेषां तु तदा वानररक्षसाम् ।
    रविरस्तं गतो रात्रिः प्रवृत्ता प्राणहारिणी ॥ ६-३४-१॥
    yudhyatāmeva teṣāṃ tu tadā vānararakṣasām |
    ravirastaṃ gato rātriḥ pravṛttā prāṇahāriṇī || 6-34-1||

    RMY 6-34-2

    अन्योन्यं बद्धवैराणां घोराणां जयमिच्छताम् ।
    संप्रवृत्तं निशायुद्धं तदा वारणरक्षसाम् ॥ ६-३४-२॥
    anyonyaṃ baddhavairāṇāṃ ghorāṇāṃ jayamicchatām |
    saṃpravṛttaṃ niśāyuddhaṃ tadā vāraṇarakṣasām || 6-34-2||

    RMY 6-34-3

    राक्षसोऽसीति हरयो हरिश्चासीति राक्षसाः ।
    अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तस्मिंस्तमसि दारुणे ॥ ६-३४-३॥
    rākṣaso'sīti harayo hariścāsīti rākṣasāḥ |
    anyonyaṃ samare jaghnustasmiṃstamasi dāruṇe || 6-34-3||

    RMY 6-34-4

    जहि दारय चैतीति कथं विद्रवसीति च ।
    एवं सुतुमुलः शब्दस्तस्मिंस्तमसि शुश्रुवे ॥ ६-३४-४॥
    jahi dāraya caitīti kathaṃ vidravasīti ca |
    evaṃ sutumulaḥ śabdastasmiṃstamasi śuśruve || 6-34-4||

    RMY 6-34-5

    कालाः काञ्चनसंनाहास्तस्मिंस्तमसि राक्षसाः ।
    संप्रादृश्यन्त शैलेन्द्रा दीप्तौषधिवना इव ॥ ६-३४-५॥
    kālāḥ kāñcanasaṃnāhāstasmiṃstamasi rākṣasāḥ |
    saṃprādṛśyanta śailendrā dīptauṣadhivanā iva || 6-34-5||

    RMY 6-34-6

    तस्मिंस्तमसि दुष्पारे राक्षसाः क्रोधमूर्छिताः ।
    परिपेतुर्महावेगा भक्षयन्तः प्लवंगमान् ॥ ६-३४-६॥
    tasmiṃstamasi duṣpāre rākṣasāḥ krodhamūrchitāḥ |
    paripeturmahāvegā bhakṣayantaḥ plavaṃgamān || 6-34-6||

    RMY 6-34-7

    ते हयान्काञ्चनापीडन्ध्वजांश्चाग्निशिखोपमान् ।
    आप्लुत्य दशनैस्तीक्ष्णैर्भीमकोपा व्यदारयन् ॥ ६-३४-७॥
    te hayānkāñcanāpīḍandhvajāṃścāgniśikhopamān |
    āplutya daśanaistīkṣṇairbhīmakopā vyadārayan || 6-34-7||

    RMY 6-34-8

    कुञ्जरान्कुञ्जरारोहान्पताकाध्वजिनो रथान् ।
    चकर्षुश्च ददंशुश्च दशनैः क्रोधमूर्छिताः ॥ ६-३४-८॥
    kuñjarānkuñjarārohānpatākādhvajino rathān |
    cakarṣuśca dadaṃśuśca daśanaiḥ krodhamūrchitāḥ || 6-34-8||

    RMY 6-34-9

    लक्ष्मणश्चापि रामश्च शरैराशीविषोमपैः ।
    दृश्यादृश्यानि रक्षांसि प्रवराणि निजघ्नतुः ॥ ६-३४-९॥
    lakṣmaṇaścāpi rāmaśca śarairāśīviṣomapaiḥ |
    dṛśyādṛśyāni rakṣāṃsi pravarāṇi nijaghnatuḥ || 6-34-9||

    RMY 6-34-10

    तुरंगखुरविध्वस्तं रथनेमिसमुद्धतम् ।
    रुरोध कर्णनेत्राणिण्युध्यतां धरणीरजः ॥ ६-३४-१०॥
    turaṃgakhuravidhvastaṃ rathanemisamuddhatam |
    rurodha karṇanetrāṇiṇyudhyatāṃ dharaṇīrajaḥ || 6-34-10||

    RMY 6-34-11

    वर्तमाने तथा घोरे संग्रामे लोमहर्षणे ।
    रुधिरोदा महावेगा नद्यस्तत्र प्रसुस्रुवुः ॥ ६-३४-११॥
    vartamāne tathā ghore saṃgrāme lomaharṣaṇe |
    rudhirodā mahāvegā nadyastatra prasusruvuḥ || 6-34-11||

    RMY 6-34-12

    ततो भेरीमृदङ्गानां पणवानां च निस्वनः ।
    शङ्खवेणुस्वनोन्मिश्रः संबभूवाद्भुतोपमः ॥ ६-३४-१२॥
    tato bherīmṛdaṅgānāṃ paṇavānāṃ ca nisvanaḥ |
    śaṅkhaveṇusvanonmiśraḥ saṃbabhūvādbhutopamaḥ || 6-34-12||

    RMY 6-34-13

    हतानां स्तनमानानां राक्षसानां च निस्वनः ।
    शस्त्राणां वानराणां च संबभूवातिदारुणः ॥ ६-३४-१३॥
    hatānāṃ stanamānānāṃ rākṣasānāṃ ca nisvanaḥ |
    śastrāṇāṃ vānarāṇāṃ ca saṃbabhūvātidāruṇaḥ || 6-34-13||

    RMY 6-34-14

    शस्त्रपुष्पोपहारा च तत्रासीद्युद्धमेदिनी ।
    दुर्ज्ञेया दुर्निवेशा च शोणितास्रवकर्दमा ॥ ६-३४-१४॥
    śastrapuṣpopahārā ca tatrāsīdyuddhamedinī |
    durjñeyā durniveśā ca śoṇitāsravakardamā || 6-34-14||

    RMY 6-34-15

    सा बभूव निशा घोरा हरिराक्षसहारिणी ।
    कालरात्रीव भूतानां सर्वेषां दुरतिक्रमा ॥ ६-३४-१५॥
    sā babhūva niśā ghorā harirākṣasahāriṇī |
    kālarātrīva bhūtānāṃ sarveṣāṃ duratikramā || 6-34-15||

    RMY 6-34-16

    ततस्ते राक्षसास्तत्र तस्मिंस्तमसि दारुणे ।
    राममेवाभ्यधावन्त संहृष्टा शरवृष्टिभिः ॥ ६-३४-१६॥
    tataste rākṣasāstatra tasmiṃstamasi dāruṇe |
    rāmamevābhyadhāvanta saṃhṛṣṭā śaravṛṣṭibhiḥ || 6-34-16||

    RMY 6-34-17

    तेषामापततां शब्दः क्रुद्धानामभिगर्जताम् ।
    उद्वर्त इव सप्तानां समुद्राणामभूत्स्वनः ॥ ६-३४-१७॥
    teṣāmāpatatāṃ śabdaḥ kruddhānāmabhigarjatām |
    udvarta iva saptānāṃ samudrāṇāmabhūtsvanaḥ || 6-34-17||

    RMY 6-34-18

    तेषां रामः शरैः षड्भिः षड्जघान निशाचरान् ।
    निमेषान्तरमात्रेण शितैरग्निशिखोपमैः ॥ ६-३४-१८॥
    teṣāṃ rāmaḥ śaraiḥ ṣaḍbhiḥ ṣaḍjaghāna niśācarān |
    nimeṣāntaramātreṇa śitairagniśikhopamaiḥ || 6-34-18||

    RMY 6-34-19

    यज्ञशत्रुश्च दुर्धर्षो महापार्श्वमहोदरौ ।
    वज्रदंष्ट्रो महाकायस्तौ चोभौ शुकसारणौ ॥ ६-३४-१९॥
    yajñaśatruśca durdharṣo mahāpārśvamahodarau |
    vajradaṃṣṭro mahākāyastau cobhau śukasāraṇau || 6-34-19||

    RMY 6-34-20

    ते तु रामेण बाणौघः सर्वमर्मसु ताडिताः ।
    युद्धादपसृतास्तत्र सावशेषायुषोऽभवन् ॥ ६-३४-२०॥
    te tu rāmeṇa bāṇaughaḥ sarvamarmasu tāḍitāḥ |
    yuddhādapasṛtāstatra sāvaśeṣāyuṣo'bhavan || 6-34-20||

    RMY 6-34-21

    ततः काञ्चनचित्राङ्गैः शरैरग्निशिखोपमैः ।
    दिशश्चकार विमलाः प्रदिशश्च महाबलः ॥ ६-३४-२१॥
    tataḥ kāñcanacitrāṅgaiḥ śarairagniśikhopamaiḥ |
    diśaścakāra vimalāḥ pradiśaśca mahābalaḥ || 6-34-21||

    RMY 6-34-22

    ये त्वन्ये राक्षसा वीरा रामस्याभिमुखे स्थिताः ।
    तेऽपि नष्टाः समासाद्य पतंगा इव पावकम् ॥ ६-३४-२२॥
    ye tvanye rākṣasā vīrā rāmasyābhimukhe sthitāḥ |
    te'pi naṣṭāḥ samāsādya pataṃgā iva pāvakam || 6-34-22||

    RMY 6-34-23

    सुवर्णपुङ्खैर्विशिखैः संपतद्भिः सहस्रशः ।
    बभूव रजनी चित्रा खद्योतैरिव शारदी ॥ ६-३४-२३॥
    suvarṇapuṅkhairviśikhaiḥ saṃpatadbhiḥ sahasraśaḥ |
    babhūva rajanī citrā khadyotairiva śāradī || 6-34-23||

    RMY 6-34-24

    राक्षसानां च निनदैर्हरीणां चापि गर्जितैः ।
    सा बभूव निशा घोरा भूयो घोरतरा तदा ॥ ६-३४-२४॥
    rākṣasānāṃ ca ninadairharīṇāṃ cāpi garjitaiḥ |
    sā babhūva niśā ghorā bhūyo ghoratarā tadā || 6-34-24||

    RMY 6-34-25

    तेन शब्देन महता प्रवृद्धेन समन्ततः ।
    त्रिकूटः कन्दराकीर्णः प्रव्याहरदिवाचलः ॥ ६-३४-२५॥
    tena śabdena mahatā pravṛddhena samantataḥ |
    trikūṭaḥ kandarākīrṇaḥ pravyāharadivācalaḥ || 6-34-25||

    RMY 6-34-26

    गोलाङ्गूला महाकायास्तमसा तुल्यवर्चसः ।
    संपरिष्वज्य बाहुभ्यां भक्षयन्रजनीचरान् ॥ ६-३४-२६॥
    golāṅgūlā mahākāyāstamasā tulyavarcasaḥ |
    saṃpariṣvajya bāhubhyāṃ bhakṣayanrajanīcarān || 6-34-26||

    RMY 6-34-27

    अङ्गदस्तु रणे शत्रुं निहन्तुं समुपस्थितः ।
    रावणेर्निजघानाशु सारथिं च हयानपि ॥ ६-३४-२७॥
    aṅgadastu raṇe śatruṃ nihantuṃ samupasthitaḥ |
    rāvaṇernijaghānāśu sārathiṃ ca hayānapi || 6-34-27||

    RMY 6-34-28

    इन्द्रजित्तु रथं त्यक्त्वा हताश्वो हतसारथिः ।
    अङ्गदेन महामायस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ६-३४-२८॥
    indrajittu rathaṃ tyaktvā hatāśvo hatasārathiḥ |
    aṅgadena mahāmāyastatraivāntaradhīyata || 6-34-28||

    RMY 6-34-29

    सोऽन्तर्धान गतः पापो रावणी रणकर्कशः ।
    ब्रह्मदत्तवरो वीरो रावणिः क्रोधमूर्छितः ।
    अदृश्यो निशितान्बाणान्मुमोचाशनिवर्चसः ॥ ६-३४-२९॥
    so'ntardhāna gataḥ pāpo rāvaṇī raṇakarkaśaḥ |
    brahmadattavaro vīro rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ |
    adṛśyo niśitānbāṇānmumocāśanivarcasaḥ || 6-34-29||

    RMY 6-34-30

    स रामं लक्ष्मणं चैव घोरैर्नागमयैः शरैः ।
    बिभेद समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु राक्षसः ॥ ६-३४-३०॥
    sa rāmaṃ lakṣmaṇaṃ caiva ghorairnāgamayaiḥ śaraiḥ |
    bibheda samare kruddhaḥ sarvagātreṣu rākṣasaḥ || 6-34-30||

    Sarga: 35/116 (26)

    RMY 6-35-1

    स तस्य गतिमन्विच्छन्राजपुत्रः प्रतापवान् ।
    दिदेशातिबलो रामो दशवानरयूथपान् ॥ ६-३५-१॥
    sa tasya gatimanvicchanrājaputraḥ pratāpavān |
    dideśātibalo rāmo daśavānarayūthapān || 6-35-1||

    RMY 6-35-2

    द्वौ सुषेणस्य दायादौ नीलं च प्लवगर्षभम् ।
    अङ्गदं वालिपुत्रं च शरभं च तरस्विनम् ॥ ६-३५-२॥
    dvau suṣeṇasya dāyādau nīlaṃ ca plavagarṣabham |
    aṅgadaṃ vāliputraṃ ca śarabhaṃ ca tarasvinam || 6-35-2||

    RMY 6-35-3

    विनतं जाम्बवन्तं च सानुप्रस्थं महाबलम् ।
    ऋषभं चर्षभस्कन्धमादिदेश परंतपः ॥ ६-३५-३॥
    vinataṃ jāmbavantaṃ ca sānuprasthaṃ mahābalam |
    ṛṣabhaṃ carṣabhaskandhamādideśa paraṃtapaḥ || 6-35-3||

    RMY 6-35-4

    ते संप्रहृष्टा हरयो भीमानुद्यम्य पादपान् ।
    आकाशं विविशुः सर्वे मार्गामाणा दिशो दश ॥ ६-३५-४॥
    te saṃprahṛṣṭā harayo bhīmānudyamya pādapān |
    ākāśaṃ viviśuḥ sarve mārgāmāṇā diśo daśa || 6-35-4||

    RMY 6-35-5

    तेषां वेगवतां वेगमिषुभिर्वेगवत्तरैः ।
    अस्त्रवित्परमास्त्रेण वारयामास रावणिः ॥ ६-३५-५॥
    teṣāṃ vegavatāṃ vegamiṣubhirvegavattaraiḥ |
    astravitparamāstreṇa vārayāmāsa rāvaṇiḥ || 6-35-5||

    RMY 6-35-6

    तं भीमवेगा हरयो नाराचैः क्षतविक्षताः ।
    अन्धकारे न ददृशुर्मेघैः सूर्यमिवावृतम् ॥ ६-३५-६॥
    taṃ bhīmavegā harayo nārācaiḥ kṣatavikṣatāḥ |
    andhakāre na dadṛśurmeghaiḥ sūryamivāvṛtam || 6-35-6||

    RMY 6-35-7

    रामलक्ष्मणयोरेव सर्वमर्मभिदः शरान् ।
    भृशमावेशयामास रावणिः समितिंजयः ॥ ६-३५-७॥
    rāmalakṣmaṇayoreva sarvamarmabhidaḥ śarān |
    bhṛśamāveśayāmāsa rāvaṇiḥ samitiṃjayaḥ || 6-35-7||

    RMY 6-35-8

    निरन्तरशरीरौ तु भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
    क्रुद्धेनेन्द्रजिता वीरौ पन्नगैः शरतां गतैः ॥ ६-३५-८॥
    nirantaraśarīrau tu bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
    kruddhenendrajitā vīrau pannagaiḥ śaratāṃ gataiḥ || 6-35-8||

    RMY 6-35-9

    तयोः क्षतजमार्गेण सुस्राव रुधिरं बहु ।
    तावुभौ च प्रकाशेते पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ ६-३५-९॥
    tayoḥ kṣatajamārgeṇa susrāva rudhiraṃ bahu |
    tāvubhau ca prakāśete puṣpitāviva kiṃśukau || 6-35-9||

    RMY 6-35-10

    ततः पर्यन्तरक्ताक्षो भिन्नाञ्जनचयोपमः ।
    रावणिर्भ्रातरौ वाक्यमन्तर्धानगतोऽब्रवीत् ॥ ६-३५-१०॥
    tataḥ paryantaraktākṣo bhinnāñjanacayopamaḥ |
    rāvaṇirbhrātarau vākyamantardhānagato'bravīt || 6-35-10||

    RMY 6-35-11

    युध्यमानमनालक्ष्यं शक्रोऽपि त्रिदशेश्वरः ।
    द्रष्टुमासादितुं वापि न शक्तः किं पुनर्युवाम् ॥ ६-३५-११॥
    yudhyamānamanālakṣyaṃ śakro'pi tridaśeśvaraḥ |
    draṣṭumāsādituṃ vāpi na śaktaḥ kiṃ punaryuvām || 6-35-11||

    RMY 6-35-12

    प्रावृताविषुजालेन राघवौ कङ्कपत्रिणा ।
    एष रोषपरीतात्मा नयामि यमसादनम् ॥ ६-३५-१२॥
    prāvṛtāviṣujālena rāghavau kaṅkapatriṇā |
    eṣa roṣaparītātmā nayāmi yamasādanam || 6-35-12||

    RMY 6-35-13

    एवमुक्त्वा तु धर्मज्ञौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
    निर्बिभेद शितैर्बाणैः प्रजहर्ष ननाद च ॥ ६-३५-१३॥
    evamuktvā tu dharmajñau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
    nirbibheda śitairbāṇaiḥ prajaharṣa nanāda ca || 6-35-13||

    RMY 6-35-14

    भिन्नाञ्जनचयश्यामो विस्फार्य विपुलं धनुः ।
    भूयो भूयः शरान्घोरान्विससर्ज महामृधे ॥ ६-३५-१४॥
    bhinnāñjanacayaśyāmo visphārya vipulaṃ dhanuḥ |
    bhūyo bhūyaḥ śarānghorānvisasarja mahāmṛdhe || 6-35-14||

    RMY 6-35-15

    ततो मर्मसु मर्मज्ञो मज्जयन्निशिताञ्शरान् ।
    रामलक्ष्मणयोर्वीरो ननाद च मुहुर्मुहुः ॥ ६-३५-१५॥
    tato marmasu marmajño majjayanniśitāñśarān |
    rāmalakṣmaṇayorvīro nanāda ca muhurmuhuḥ || 6-35-15||

    RMY 6-35-16

    बद्धौ तु शरबन्धेन तावुभौ रणमूर्धनि ।
    निमेषान्तरमात्रेण न शेकतुरुदीक्षितुम् ॥ ६-३५-१६॥
    baddhau tu śarabandhena tāvubhau raṇamūrdhani |
    nimeṣāntaramātreṇa na śekaturudīkṣitum || 6-35-16||

    RMY 6-35-17

    ततो विभिन्नसर्वाङ्गौ शरशल्याचितावुभौ ।
    ध्वजाविव महेन्द्रस्य रज्जुमुक्तौ प्रकम्पितौ ॥ ६-३५-१७॥
    tato vibhinnasarvāṅgau śaraśalyācitāvubhau |
    dhvajāviva mahendrasya rajjumuktau prakampitau || 6-35-17||

    RMY 6-35-18

    तौ संप्रचलितौ वीरौ मर्मभेदेन कर्शितौ ।
    निपेततुर्महेष्वासौ जगत्यां जगतीपती ॥ ६-३५-१८॥
    tau saṃpracalitau vīrau marmabhedena karśitau |
    nipetaturmaheṣvāsau jagatyāṃ jagatīpatī || 6-35-18||

    RMY 6-35-19

    तौ वीरशयने वीरौ शयानौ रुधिरोक्षितौ ।
    शरवेष्टितसर्वाङ्गावार्तौ परमपीडितौ ॥ ६-३५-१९॥
    tau vīraśayane vīrau śayānau rudhirokṣitau |
    śaraveṣṭitasarvāṅgāvārtau paramapīḍitau || 6-35-19||

    RMY 6-35-20

    न ह्यविद्धं तयोर्गात्रं बभूवाङ्गुलमन्तरम् ।
    नानिर्भिन्नं न चास्तब्धमा कराग्रादजिह्मगैः ॥ ६-३५-२०॥
    na hyaviddhaṃ tayorgātraṃ babhūvāṅgulamantaram |
    nānirbhinnaṃ na cāstabdhamā karāgrādajihmagaiḥ || 6-35-20||

    RMY 6-35-21

    तौ तु क्रूरेण निहतौ रक्षसा कामरूपिणा ।
    असृक्सुस्रुवतुस्तीव्रं जलं प्रस्रवणाविव ॥ ६-३५-२१॥
    tau tu krūreṇa nihatau rakṣasā kāmarūpiṇā |
    asṛksusruvatustīvraṃ jalaṃ prasravaṇāviva || 6-35-21||

    RMY 6-35-22

    पपात प्रथमं रामो विद्धो मर्मसु मार्गणैः ।
    क्रोधादिन्द्रजिता येन पुरा शक्रो विनिर्जितः ॥ ६-३५-२२॥
    papāta prathamaṃ rāmo viddho marmasu mārgaṇaiḥ |
    krodhādindrajitā yena purā śakro vinirjitaḥ || 6-35-22||

    RMY 6-35-23

    नारचैरर्धनाराचैर्भल्लैरञ्जलिकैरपि ।
    विव्याध वत्सदन्तैश्च सिंहदंष्ट्रैः क्षुरैस्तथा ॥ ६-३५-२३॥
    nāracairardhanārācairbhallairañjalikairapi |
    vivyādha vatsadantaiśca siṃhadaṃṣṭraiḥ kṣuraistathā || 6-35-23||

    RMY 6-35-24

    स वीरशयने शिश्ये विज्यमादाय कार्मुकम् ।
    भिन्नमुष्टिपरीणाहं त्रिणतं रुक्मभूषितम् ॥ ६-३५-२४॥
    sa vīraśayane śiśye vijyamādāya kārmukam |
    bhinnamuṣṭiparīṇāhaṃ triṇataṃ rukmabhūṣitam || 6-35-24||

    RMY 6-35-25

    बाणपातान्तरे रामं पतितं पुरुषर्षभम् ।
    स तत्र लक्ष्मणो दृष्ट्वा निराशो जीवितेऽभवत् ॥ ६-३५-२५॥
    bāṇapātāntare rāmaṃ patitaṃ puruṣarṣabham |
    sa tatra lakṣmaṇo dṛṣṭvā nirāśo jīvite'bhavat || 6-35-25||

    RMY 6-35-26

    बद्धौ तु वीरौ पतितौ शयानौ तौ वानराः संपरिवार्य तस्थुः ।
    समागता वायुसुतप्रमुख्या विषदमार्ताः परमं च जग्मुः ॥ ६-३५-२६॥
    baddhau tu vīrau patitau śayānau tau vānarāḥ saṃparivārya tasthuḥ |
    samāgatā vāyusutapramukhyā viṣadamārtāḥ paramaṃ ca jagmuḥ || 6-35-26||

    Sarga: 36/116 (43)

    RMY 6-36-1

    ततो द्यां पृथिवीं चैव वीक्षमाणा वनौकसः ।
    ददृशुः संततौ बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६-३६-१॥
    tato dyāṃ pṛthivīṃ caiva vīkṣamāṇā vanaukasaḥ |
    dadṛśuḥ saṃtatau bāṇairbhrātarau rāmalakṣmaṇau || 6-36-1||

    RMY 6-36-2

    वृष्ट्वेवोपरते देवे कृतकर्मणि राक्षसे ।
    आजगामाथ तं देशं ससुग्रीवो विभीषणः ॥ ६-३६-२॥
    vṛṣṭvevoparate deve kṛtakarmaṇi rākṣase |
    ājagāmātha taṃ deśaṃ sasugrīvo vibhīṣaṇaḥ || 6-36-2||

    RMY 6-36-3

    नीलद्विविदमैन्दाश्च सुषेणसुमुखाङ्गदाः ।
    तूर्णं हनुमता सार्धमन्वशोचन्त राघवौ ॥ ६-३६-३॥
    nīladvividamaindāśca suṣeṇasumukhāṅgadāḥ |
    tūrṇaṃ hanumatā sārdhamanvaśocanta rāghavau || 6-36-3||

    RMY 6-36-4

    निश्चेष्टौ मन्दनिःश्वासौ शोणितौघपरिप्लुतौ ।
    शरजालाचितौ स्तब्धौ शयानौ शरतल्पयोः ॥ ६-३६-४॥
    niśceṣṭau mandaniḥśvāsau śoṇitaughapariplutau |
    śarajālācitau stabdhau śayānau śaratalpayoḥ || 6-36-4||

    RMY 6-36-5

    निःश्वसन्तौ यथा सर्पौ निश्चेष्टौ मन्दविक्रमौ ।
    रुधिरस्रावदिग्धाङ्गौ तापनीयाविव ध्वजौ ॥ ६-३६-५॥
    niḥśvasantau yathā sarpau niśceṣṭau mandavikramau |
    rudhirasrāvadigdhāṅgau tāpanīyāviva dhvajau || 6-36-5||

    RMY 6-36-6

    तौ वीरशयने वीरौ शयानौ मन्दचेष्टितौ ।
    यूथपैस्तैः परिवृतौ बाष्पव्याकुललोचनैः ॥ ६-३६-६॥
    tau vīraśayane vīrau śayānau mandaceṣṭitau |
    yūthapaistaiḥ parivṛtau bāṣpavyākulalocanaiḥ || 6-36-6||

    RMY 6-36-7

    राघवौ पतितौ दृष्ट्वा शरजालसमावृतौ ।
    बभूवुर्व्यथिताः सर्वे वानराः सविभीषणाः ॥ ६-३६-७॥
    rāghavau patitau dṛṣṭvā śarajālasamāvṛtau |
    babhūvurvyathitāḥ sarve vānarāḥ savibhīṣaṇāḥ || 6-36-7||

    RMY 6-36-8

    अन्तरिक्षं निरीक्षन्तो दिशः सर्वाश्च वानराः ।
    न चैनं मायया छन्नं ददृशू रावणिं रणे ॥ ६-३६-८॥
    antarikṣaṃ nirīkṣanto diśaḥ sarvāśca vānarāḥ |
    na cainaṃ māyayā channaṃ dadṛśū rāvaṇiṃ raṇe || 6-36-8||

    RMY 6-36-9

    तं तु मायाप्रतिच्छिन्नं माययैव विभीषणः ।
    वीक्षमाणो ददर्शाथ भ्रातुः पुत्रमवस्थितम् ॥ ६-३६-९॥
    taṃ tu māyāpraticchinnaṃ māyayaiva vibhīṣaṇaḥ |
    vīkṣamāṇo dadarśātha bhrātuḥ putramavasthitam || 6-36-9||

    RMY 6-36-10

    तमप्रतिम कर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे ।
    ददर्शान्तर्हितं वीरं वरदानाद्विभीषणः ॥ ६-३६-१०॥
    tamapratima karmāṇamapratidvandvamāhave |
    dadarśāntarhitaṃ vīraṃ varadānādvibhīṣaṇaḥ || 6-36-10||

    RMY 6-36-11

    इन्द्रजित्त्वात्मनः कर्म तौ शयानौ समीक्ष्य च ।
    उवाच परमप्रीतो हर्षयन्सर्वनैरृतान् ॥ ६-३६-११॥
    indrajittvātmanaḥ karma tau śayānau samīkṣya ca |
    uvāca paramaprīto harṣayansarvanairṛtān || 6-36-11||

    RMY 6-36-12

    दूषणस्य च हन्तारौ खरस्य च महाबलौ ।
    सादितौ मामकैर्बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६-३६-१२॥
    dūṣaṇasya ca hantārau kharasya ca mahābalau |
    sāditau māmakairbāṇairbhrātarau rāmalakṣmaṇau || 6-36-12||

    RMY 6-36-13

    नेमौ मोक्षयितुं शक्यावेतस्मादिषुबन्धनात् ।
    सर्वैरपि समागम्य सर्षिसङ्घैः सुरासुरैः ॥ ६-३६-१३॥
    nemau mokṣayituṃ śakyāvetasmādiṣubandhanāt |
    sarvairapi samāgamya sarṣisaṅghaiḥ surāsuraiḥ || 6-36-13||

    RMY 6-36-14

    यत्कृते चिन्तयानस्य शोकार्तस्य पितुर्मम ।
    अस्पृष्ट्वा शयनं गात्रैस्त्रियामा याति शर्वती ॥ ६-३६-१४॥
    yatkṛte cintayānasya śokārtasya piturmama |
    aspṛṣṭvā śayanaṃ gātraistriyāmā yāti śarvatī || 6-36-14||

    RMY 6-36-15

    कृत्स्नेयं यत्कृते लङ्का नदी वर्षास्विवाकुला ।
    सोऽयं मूलहरोऽनर्थः सर्वेषां निहतो मया ॥ ६-३६-१५॥
    kṛtsneyaṃ yatkṛte laṅkā nadī varṣāsvivākulā |
    so'yaṃ mūlaharo'narthaḥ sarveṣāṃ nihato mayā || 6-36-15||

    RMY 6-36-16

    रामस्य लक्ष्मणस्यैव सर्वेषां च वनौकसाम् ।
    विक्रमा निष्फलाः सर्वे यथा शरदि तोयदाः ॥ ६-३६-१६॥
    rāmasya lakṣmaṇasyaiva sarveṣāṃ ca vanaukasām |
    vikramā niṣphalāḥ sarve yathā śaradi toyadāḥ || 6-36-16||

    RMY 6-36-17

    एवमुक्त्वा तु तान्सर्वान्राक्षसान्परिपार्श्वगान् ।
    यूथपानपि तान्सर्वांस्ताडयामास रावणिः ॥ ६-३६-१७॥
    evamuktvā tu tānsarvānrākṣasānparipārśvagān |
    yūthapānapi tānsarvāṃstāḍayāmāsa rāvaṇiḥ || 6-36-17||

    RMY 6-36-18

    तानर्दयित्वा बाणौघैस्त्रासयित्वा च वानरान् ।
    प्रजहास महाबाहुर्वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ६-३६-१८॥
    tānardayitvā bāṇaughaistrāsayitvā ca vānarān |
    prajahāsa mahābāhurvacanaṃ cedamabravīt || 6-36-18||

    RMY 6-36-19

    शरबन्धेन घोरेण मया बद्धौ चमूमुखे ।
    सहितौ भ्रातरावेतौ निशामयत राक्षसाः ॥ ६-३६-१९॥
    śarabandhena ghoreṇa mayā baddhau camūmukhe |
    sahitau bhrātarāvetau niśāmayata rākṣasāḥ || 6-36-19||

    RMY 6-36-20

    एवमुक्तास्तु ते सर्वे राक्षसाः कूटयोधिनः ।
    परं विस्मयमाजग्मुः कर्मणा तेन तोषिताः ॥ ६-३६-२०॥
    evamuktāstu te sarve rākṣasāḥ kūṭayodhinaḥ |
    paraṃ vismayamājagmuḥ karmaṇā tena toṣitāḥ || 6-36-20||

    RMY 6-36-21

    विनेदुश्च महानादान्सर्वे ते जलदोपमाः ।
    हतो राम इति ज्ञात्वा रावणिं समपूजयन् ॥ ६-३६-२१॥
    vineduśca mahānādānsarve te jaladopamāḥ |
    hato rāma iti jñātvā rāvaṇiṃ samapūjayan || 6-36-21||

    RMY 6-36-22

    निष्पन्दौ तु तदा दृष्ट्वा तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।
    वसुधायां निरुच्छ्वासौ हतावित्यन्वमन्यत ॥ ६-३६-२२॥
    niṣpandau tu tadā dṛṣṭvā tāvubhau rāmalakṣmaṇau |
    vasudhāyāṃ nirucchvāsau hatāvityanvamanyata || 6-36-22||

    RMY 6-36-23

    हर्षेण तु समाविष्ट इन्द्रजित्समितिंजयः ।
    प्रविवेश पुरीं लङ्कां हर्षयन्सर्वनैरृतान् ॥ ६-३६-२३॥
    harṣeṇa tu samāviṣṭa indrajitsamitiṃjayaḥ |
    praviveśa purīṃ laṅkāṃ harṣayansarvanairṛtān || 6-36-23||

    RMY 6-36-24

    रामलक्ष्मणयोर्दृष्ट्वा शरीरे सायकैश्चिते ।
    सर्वाणि चाङ्गोपाङ्गानि सुग्रीवं भयमाविशत् ॥ ६-३६-२४॥
    rāmalakṣmaṇayordṛṣṭvā śarīre sāyakaiścite |
    sarvāṇi cāṅgopāṅgāni sugrīvaṃ bhayamāviśat || 6-36-24||

    RMY 6-36-25

    तमुवाच परित्रस्तं वानरेन्द्रं विभीषणः ।
    सबाष्पवदनं दीनं शोकव्याकुललोचनम् ॥ ६-३६-२५॥
    tamuvāca paritrastaṃ vānarendraṃ vibhīṣaṇaḥ |
    sabāṣpavadanaṃ dīnaṃ śokavyākulalocanam || 6-36-25||

    RMY 6-36-26

    अलं त्रासेन सुग्रीव बाष्पवेगो निगृह्यताम् ।
    एवं प्रायाणि युद्धानि विजयो नास्ति नैष्ठिकः ॥ ६-३६-२६॥
    alaṃ trāsena sugrīva bāṣpavego nigṛhyatām |
    evaṃ prāyāṇi yuddhāni vijayo nāsti naiṣṭhikaḥ || 6-36-26||

    RMY 6-36-27

    सशेषभाग्यतास्माकं यदि वीर भविष्यति ।
    मोहमेतौ प्रहास्येते भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६-३६-२७॥
    saśeṣabhāgyatāsmākaṃ yadi vīra bhaviṣyati |
    mohametau prahāsyete bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 6-36-27||

    RMY 6-36-28

    पर्यवस्थापयात्मानमनाथं मां च वानर ।
    सत्यधर्मानुरक्तानां नास्ति मृत्युकृतं भयम् ॥ ६-३६-२८॥
    paryavasthāpayātmānamanāthaṃ māṃ ca vānara |
    satyadharmānuraktānāṃ nāsti mṛtyukṛtaṃ bhayam || 6-36-28||

    RMY 6-36-29

    एवमुक्त्वा ततस्तस्य जलक्लिन्नेन पाणिना ।
    सुग्रीवस्य शुभे नेत्रे प्रममार्ज विभीषणः ॥ ६-३६-२९॥
    evamuktvā tatastasya jalaklinnena pāṇinā |
    sugrīvasya śubhe netre pramamārja vibhīṣaṇaḥ || 6-36-29||

    RMY 6-36-30

    प्रमृज्य वदनं तस्य कपिराजस्य धीमतः ।
    अब्रवीत्कालसंप्रातमसंभ्रान्तमिदं वचः ॥ ६-३६-३०॥
    pramṛjya vadanaṃ tasya kapirājasya dhīmataḥ |
    abravītkālasaṃprātamasaṃbhrāntamidaṃ vacaḥ || 6-36-30||

    RMY 6-36-31

    न कालः कपिराजेन्द्र वैक्लव्यमनुवर्तितुम् ।
    अतिस्नेहोऽप्यकालेऽस्मिन्मरणायोपपद्यते ॥ ६-३६-३१॥
    na kālaḥ kapirājendra vaiklavyamanuvartitum |
    atisneho'pyakāle'sminmaraṇāyopapadyate || 6-36-31||

    RMY 6-36-32

    तस्मादुत्सृज्य वैक्लव्यं सर्वकार्यविनाशनम् ।
    हितं रामपुरोगाणां सैन्यानामनुचिन्त्यताम् ॥ ६-३६-३२॥
    tasmādutsṛjya vaiklavyaṃ sarvakāryavināśanam |
    hitaṃ rāmapurogāṇāṃ sainyānāmanucintyatām || 6-36-32||

    RMY 6-36-33

    अथ वा रक्ष्यतां रामो यावत्संज्ञा विपर्ययः ।
    लब्धसंज्ञौ तु काकुत्स्थौ भयं नो व्यपनेष्यतः ॥ ६-३६-३३॥
    atha vā rakṣyatāṃ rāmo yāvatsaṃjñā viparyayaḥ |
    labdhasaṃjñau tu kākutsthau bhayaṃ no vyapaneṣyataḥ || 6-36-33||

    RMY 6-36-34

    नैतत्किंचन रामस्य न च रामो मुमूर्षति ।
    न ह्येनं हास्यते लक्ष्मीर्दुर्लभा या गतायुषाम् ॥ ६-३६-३४॥
    naitatkiṃcana rāmasya na ca rāmo mumūrṣati |
    na hyenaṃ hāsyate lakṣmīrdurlabhā yā gatāyuṣām || 6-36-34||

    RMY 6-36-35

    तस्मादाश्वासयात्मानं बलं चाश्वासय स्वकम् ।
    यावत्सर्वाणि सैन्यानि पुनः संस्थापयाम्यहम् ॥ ६-३६-३५॥
    tasmādāśvāsayātmānaṃ balaṃ cāśvāsaya svakam |
    yāvatsarvāṇi sainyāni punaḥ saṃsthāpayāmyaham || 6-36-35||

    RMY 6-36-36

    एते ह्युत्फुल्लनयनास्त्रासादागतसाध्वसाः ।
    कर्णे कर्णे प्रकथिता हरयो हरिपुंगव ॥ ६-३६-३६॥
    ete hyutphullanayanāstrāsādāgatasādhvasāḥ |
    karṇe karṇe prakathitā harayo haripuṃgava || 6-36-36||

    RMY 6-36-37

    मां तु दृष्ट्वा प्रधावन्तमनीकं संप्रहर्षितुम् ।
    त्यजन्तु हरयस्त्रासं भुक्तपूर्वामिव स्रजम् ॥ ६-३६-३७॥
    māṃ tu dṛṣṭvā pradhāvantamanīkaṃ saṃpraharṣitum |
    tyajantu harayastrāsaṃ bhuktapūrvāmiva srajam || 6-36-37||

    RMY 6-36-38

    समाश्वास्य तु सुग्रीवं राक्षसेन्द्रो विभीषणः ।
    विद्रुतं वानरानीकं तत्समाश्वासयत्पुनः ॥ ६-३६-३८॥
    samāśvāsya tu sugrīvaṃ rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ |
    vidrutaṃ vānarānīkaṃ tatsamāśvāsayatpunaḥ || 6-36-38||

    RMY 6-36-39

    इन्द्रजित्तु महामायः सर्वसैन्यसमावृतः ।
    विवेश नगरीं लङ्कां पितरं चाभ्युपागमत् ॥ ६-३६-३९॥
    indrajittu mahāmāyaḥ sarvasainyasamāvṛtaḥ |
    viveśa nagarīṃ laṅkāṃ pitaraṃ cābhyupāgamat || 6-36-39||

    RMY 6-36-40

    तत्र रावणमासीनमभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
    आचचक्षे प्रियं पित्रे निहतौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६-३६-४०॥
    tatra rāvaṇamāsīnamabhivādya kṛtāñjaliḥ |
    ācacakṣe priyaṃ pitre nihatau rāmalakṣmaṇau || 6-36-40||

    RMY 6-36-41

    उत्पपात ततो हृष्टः पुत्रं च परिषस्वजे ।
    रावणो रक्षसां मध्ये श्रुत्वा शत्रू निपातितौ ॥ ६-३६-४१॥
    utpapāta tato hṛṣṭaḥ putraṃ ca pariṣasvaje |
    rāvaṇo rakṣasāṃ madhye śrutvā śatrū nipātitau || 6-36-41||

    RMY 6-36-42

    उपाघ्राय स मूर्ध्न्येनं पप्रच्छ प्रीतमानसः ।
    पृच्छते च यथावृत्तं पित्रे सर्वं न्यवेदयत् ॥ ६-३६-४२॥
    upāghrāya sa mūrdhnyenaṃ papraccha prītamānasaḥ |
    pṛcchate ca yathāvṛttaṃ pitre sarvaṃ nyavedayat || 6-36-42||

    RMY 6-36-43

    स हर्षवेगानुगतान्तरात्मा श्रुत्वा वचस्तस्य महारथस्य ।
    जहौ ज्वरं दाशरथेः समुत्थितं प्रहृष्य वाचाभिननन्द पुत्रम् ॥ ६-३६-४३॥
    sa harṣavegānugatāntarātmā śrutvā vacastasya mahārathasya |
    jahau jvaraṃ dāśaratheḥ samutthitaṃ prahṛṣya vācābhinananda putram || 6-36-43||

    Sarga: 37/116 (21)

    RMY 6-37-1

    प्रतिप्रविष्टे लङ्कां तु कृतार्थे रावणात्मजे ।
    राघवं परिवार्यार्ता ररक्षुर्वानरर्षभाः ॥ ६-३७-१॥
    pratipraviṣṭe laṅkāṃ tu kṛtārthe rāvaṇātmaje |
    rāghavaṃ parivāryārtā rarakṣurvānararṣabhāḥ || 6-37-1||

    RMY 6-37-2

    हनूमानङ्गदो नीलः सुषेणः कुमुदो नलः ।
    गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥ ६-३७-२॥
    hanūmānaṅgado nīlaḥ suṣeṇaḥ kumudo nalaḥ |
    gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ || 6-37-2||

    RMY 6-37-3

    जाम्बवानृषभः सुन्दो रम्भः शतबलिः पृथुः ।
    व्यूढानीकाश्च यत्ताश्च द्रुमानादाय सर्वतः ॥ ६-३७-३॥
    jāmbavānṛṣabhaḥ sundo rambhaḥ śatabaliḥ pṛthuḥ |
    vyūḍhānīkāśca yattāśca drumānādāya sarvataḥ || 6-37-3||

    RMY 6-37-4

    वीक्षमाणा दिशः सर्वास्तिर्यगूर्ध्वं च वानराः ।
    तृणेष्वपि च चेष्टत्सु राक्षसा इति मेनिरे ॥ ६-३७-४॥
    vīkṣamāṇā diśaḥ sarvāstiryagūrdhvaṃ ca vānarāḥ |
    tṛṇeṣvapi ca ceṣṭatsu rākṣasā iti menire || 6-37-4||

    RMY 6-37-5

    रावणश्चापि संहृष्टो विसृज्येन्द्रजितं सुतम् ।
    आजुहाव ततः सीता रक्षणी राक्षसीस्तदा ॥ ६-३७-५॥
    rāvaṇaścāpi saṃhṛṣṭo visṛjyendrajitaṃ sutam |
    ājuhāva tataḥ sītā rakṣaṇī rākṣasīstadā || 6-37-5||

    RMY 6-37-6

    राक्षस्यस्त्रिजटा चापि शासनात्तमुपस्थिताः ।
    ता उवाच ततो हृष्टो राक्षसी राक्षसेश्वरः ॥ ६-३७-६॥
    rākṣasyastrijaṭā cāpi śāsanāttamupasthitāḥ |
    tā uvāca tato hṛṣṭo rākṣasī rākṣaseśvaraḥ || 6-37-6||

    RMY 6-37-7

    हताविन्द्रजिताख्यात वैदेह्या रामलक्ष्मणौ ।
    पुष्पकं च समारोप्य दर्शयध्वं हतौ रणे ॥ ६-३७-७॥
    hatāvindrajitākhyāta vaidehyā rāmalakṣmaṇau |
    puṣpakaṃ ca samāropya darśayadhvaṃ hatau raṇe || 6-37-7||

    RMY 6-37-8

    यदाश्रयादवष्टब्धो नेयं मामुपतिष्ठति ।
    सोऽस्या भर्ता सह भ्रात्रा निरस्तो रणमूर्धनि ॥ ६-३७-८॥
    yadāśrayādavaṣṭabdho neyaṃ māmupatiṣṭhati |
    so'syā bhartā saha bhrātrā nirasto raṇamūrdhani || 6-37-8||

    RMY 6-37-9

    निर्विशङ्का निरुद्विग्ना निरपेक्षा च मैथिली ।
    मामुपस्थास्यते सीता सर्वाभरणभूषिता ॥ ६-३७-९॥
    nirviśaṅkā nirudvignā nirapekṣā ca maithilī |
    māmupasthāsyate sītā sarvābharaṇabhūṣitā || 6-37-9||

    RMY 6-37-10

    अद्य कालवशं प्राप्तं रणे रामं सलक्ष्मणम् ।
    अवेक्ष्य विनिवृत्ताशा नान्यां गतिमपश्यती ॥ ६-३७-१०॥
    adya kālavaśaṃ prāptaṃ raṇe rāmaṃ salakṣmaṇam |
    avekṣya vinivṛttāśā nānyāṃ gatimapaśyatī || 6-37-10||

    RMY 6-37-11

    तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रावणस्य दुरात्मनः ।
    राक्षस्यस्तास्तथेत्युक्त्वा प्रजग्मुर्यत्र पुष्पकम् ॥ ६-३७-११॥
    tasya tadvacanaṃ śrutvā rāvaṇasya durātmanaḥ |
    rākṣasyastāstathetyuktvā prajagmuryatra puṣpakam || 6-37-11||

    RMY 6-37-12

    ततः पुष्पकमादय राक्षस्यो रावणाज्ञया ।
    अशोकवनिकास्थां तां मैथिलीं समुपानयन् ॥ ६-३७-१२॥
    tataḥ puṣpakamādaya rākṣasyo rāvaṇājñayā |
    aśokavanikāsthāṃ tāṃ maithilīṃ samupānayan || 6-37-12||

    RMY 6-37-13

    तामादाय तु राक्षस्यो भर्तृशोकपरायणाम् ।
    सीतामारोपयामासुर्विमानं पुष्पकं तदा ॥ ६-३७-१३॥
    tāmādāya tu rākṣasyo bhartṛśokaparāyaṇām |
    sītāmāropayāmāsurvimānaṃ puṣpakaṃ tadā || 6-37-13||

    RMY 6-37-14

    ततः पुष्पकमारोप्य सीतां त्रिजटया सह ।
    रावणोऽकारयल्लङ्कां पताकाध्वजमालिनीम् ॥ ६-३७-१४॥
    tataḥ puṣpakamāropya sītāṃ trijaṭayā saha |
    rāvaṇo'kārayallaṅkāṃ patākādhvajamālinīm || 6-37-14||

    RMY 6-37-15

    प्राघोषयत हृष्टश्च लङ्कायां राक्षसेश्वरः ।
    राघवो लक्ष्मणश्चैव हताविन्द्रजिता रणे ॥ ६-३७-१५॥
    prāghoṣayata hṛṣṭaśca laṅkāyāṃ rākṣaseśvaraḥ |
    rāghavo lakṣmaṇaścaiva hatāvindrajitā raṇe || 6-37-15||

    RMY 6-37-16

    विमानेनापि सीता तु गत्वा त्रिजटया सह ।
    ददर्श वानराणां तु सर्वं सिन्यं निपातितम् ॥ ६-३७-१६॥
    vimānenāpi sītā tu gatvā trijaṭayā saha |
    dadarśa vānarāṇāṃ tu sarvaṃ sinyaṃ nipātitam || 6-37-16||

    RMY 6-37-17

    प्रहृष्टमनसश्चापि ददर्श पिशिताशनान् ।
    वानरांश्चापि दुःखार्तान्रामलक्ष्मणपार्श्वतः ॥ ६-३७-१७॥
    prahṛṣṭamanasaścāpi dadarśa piśitāśanān |
    vānarāṃścāpi duḥkhārtānrāmalakṣmaṇapārśvataḥ || 6-37-17||

    RMY 6-37-18

    ततः सीता ददर्शोभौ शयानौ शततल्पयोः ।
    लक्ष्मणं चैव रामं च विसंज्ञौ शरपीडितौ ॥ ६-३७-१८॥
    tataḥ sītā dadarśobhau śayānau śatatalpayoḥ |
    lakṣmaṇaṃ caiva rāmaṃ ca visaṃjñau śarapīḍitau || 6-37-18||

    RMY 6-37-19

    विध्वस्तकवचौ वीरौ विप्रविद्धशरासनौ ।
    सायकैश्छिन्नसर्वाङ्गौ शरस्तम्भमयौ क्षितौ ॥ ६-३७-१९॥
    vidhvastakavacau vīrau vipraviddhaśarāsanau |
    sāyakaiśchinnasarvāṅgau śarastambhamayau kṣitau || 6-37-19||

    RMY 6-37-20

    तौ दृष्ट्वा भ्रातरौ तत्र वीरौ सा पुरुषर्षभौ ।
    दुःखार्ता सुभृशं सीता करुणं विललाप ह ॥ ६-३७-२०॥
    tau dṛṣṭvā bhrātarau tatra vīrau sā puruṣarṣabhau |
    duḥkhārtā subhṛśaṃ sītā karuṇaṃ vilalāpa ha || 6-37-20||

    RMY 6-37-21

    सा बाष्पशोकाभिहता समीक्ष्य तौ भ्रातरौ देवसमप्रभावौ ।
    वितर्कयन्ती निधनं तयोः सा दुःखान्विता वाक्यमिदं जगाद ॥ ६-३७-२१॥
    sā bāṣpaśokābhihatā samīkṣya tau bhrātarau devasamaprabhāvau |
    vitarkayantī nidhanaṃ tayoḥ sā duḥkhānvitā vākyamidaṃ jagāda || 6-37-21||

    Sarga: 38/116 (37)

    RMY 6-38-1

    भर्तारं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महाबलम् ।
    विललाप भृशं सीता करुणं शोककर्शिता ॥ ६-३८-१॥
    bhartāraṃ nihataṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |
    vilalāpa bhṛśaṃ sītā karuṇaṃ śokakarśitā || 6-38-1||

    RMY 6-38-2

    ऊचुर्लक्षणिका ये मां पुत्रिण्यविधवेति च ।
    तेऽस्य सर्वे हते रामेऽज्ञानिनोऽनृतवादिनः ॥ ६-३८-२॥
    ūcurlakṣaṇikā ye māṃ putriṇyavidhaveti ca |
    te'sya sarve hate rāme'jñānino'nṛtavādinaḥ || 6-38-2||

    RMY 6-38-3

    यज्वनो महिषीं ये मामूचुः पत्नीं च सत्रिणः ।
    तेऽद्य सर्वे हते रामेऽज्ञानिनोऽनृतवादिनः ॥ ६-३८-३॥
    yajvano mahiṣīṃ ye māmūcuḥ patnīṃ ca satriṇaḥ |
    te'dya sarve hate rāme'jñānino'nṛtavādinaḥ || 6-38-3||

    RMY 6-38-4

    वीरपार्थिवपत्नी त्वं ये धन्येति च मां विदुः ।
    तेऽद्य सर्वे हते रामेऽज्ञानिनोऽनृतवादिनः ॥ ६-३८-४॥
    vīrapārthivapatnī tvaṃ ye dhanyeti ca māṃ viduḥ |
    te'dya sarve hate rāme'jñānino'nṛtavādinaḥ || 6-38-4||

    RMY 6-38-5

    ऊचुः संश्रवणे ये मां द्विजाः कार्तान्तिकाः शुभाम् ।
    तेऽद्य सर्वे हते रामेऽज्ञानिनोऽनृतवादिनः ॥ ६-३८-५॥
    ūcuḥ saṃśravaṇe ye māṃ dvijāḥ kārtāntikāḥ śubhām |
    te'dya sarve hate rāme'jñānino'nṛtavādinaḥ || 6-38-5||

    RMY 6-38-6

    इमानि खलु पद्मानि पादयोर्यैः किल स्त्रियः ।
    अधिराज्येऽभिषिच्यन्ते नरेन्द्रैः पतिभिः सह ॥ ६-३८-६॥
    imāni khalu padmāni pādayoryaiḥ kila striyaḥ |
    adhirājye'bhiṣicyante narendraiḥ patibhiḥ saha || 6-38-6||

    RMY 6-38-7

    वैधव्यं यान्ति यैर्नार्योऽलक्षणैर्भाग्यदुर्लभाः ।
    नात्मनस्तानि पश्यामि पश्यन्ती हतलक्षणा ॥ ६-३८-७॥
    vaidhavyaṃ yānti yairnāryo'lakṣaṇairbhāgyadurlabhāḥ |
    nātmanastāni paśyāmi paśyantī hatalakṣaṇā || 6-38-7||

    RMY 6-38-8

    सत्यानीमानि पद्मानि स्त्रीणामुक्त्वानि लक्षणे ।
    तान्यद्य निहते रामे वितथानि भवन्ति मे ॥ ६-३८-८॥
    satyānīmāni padmāni strīṇāmuktvāni lakṣaṇe |
    tānyadya nihate rāme vitathāni bhavanti me || 6-38-8||

    RMY 6-38-9

    केशाः सूक्ष्माः समा नीला भ्रुवौ चासंगते मम ।
    वृत्ते चालोमशे जङ्घे दन्ताश्चाविरला मम ॥ ६-३८-९॥
    keśāḥ sūkṣmāḥ samā nīlā bhruvau cāsaṃgate mama |
    vṛtte cālomaśe jaṅghe dantāścāviralā mama || 6-38-9||

    RMY 6-38-10

    शङ्खे नेत्रे करौ पादौ गुल्फावूरू च मे चितौ ।
    अनुवृत्ता नखाः स्निग्धाः समाश्चाङ्गुलयो मम ॥ ६-३८-१०॥
    śaṅkhe netre karau pādau gulphāvūrū ca me citau |
    anuvṛttā nakhāḥ snigdhāḥ samāścāṅgulayo mama || 6-38-10||

    RMY 6-38-11

    स्तनौ चाविरलौ पीनौ ममेमौ मग्नचूचुकौ ।
    मग्ना चोत्सङ्गिनी नाभिः पार्श्वोरस्कं च मे चितम् ॥ ६-३८-११॥
    stanau cāviralau pīnau mamemau magnacūcukau |
    magnā cotsaṅginī nābhiḥ pārśvoraskaṃ ca me citam || 6-38-11||

    RMY 6-38-12

    मम वर्णो मणिनिभो मृदून्यङ्गरुहाणि च ।
    प्रतिष्ठितां द्वदशभिर्मामूचुः शुभलक्षणाम् ॥ ६-३८-१२॥
    mama varṇo maṇinibho mṛdūnyaṅgaruhāṇi ca |
    pratiṣṭhitāṃ dvadaśabhirmāmūcuḥ śubhalakṣaṇām || 6-38-12||

    RMY 6-38-13

    समग्रयवमच्छिद्रं पाणिपादं च वर्णवत् ।
    मन्दस्मितेत्येव च मां कन्यालक्षणिका विदुः ॥ ६-३८-१३॥
    samagrayavamacchidraṃ pāṇipādaṃ ca varṇavat |
    mandasmitetyeva ca māṃ kanyālakṣaṇikā viduḥ || 6-38-13||

    RMY 6-38-14

    अधिराज्येऽभिषेको मे ब्राह्मणैः पतिना सह ।
    कृतान्तकुशलैरुक्तं तत्सर्वं वितथीकृतम् ॥ ६-३८-१४॥
    adhirājye'bhiṣeko me brāhmaṇaiḥ patinā saha |
    kṛtāntakuśalairuktaṃ tatsarvaṃ vitathīkṛtam || 6-38-14||

    RMY 6-38-15

    शोधयित्वा जनस्थानं प्रवृत्तिमुपलभ्य च ।
    तीर्त्वा सागरमक्षोभ्यं भ्रातरौ गोष्पदे हतौ ॥ ६-३८-१५॥
    śodhayitvā janasthānaṃ pravṛttimupalabhya ca |
    tīrtvā sāgaramakṣobhyaṃ bhrātarau goṣpade hatau || 6-38-15||

    RMY 6-38-16

    ननु वारुणमाग्नेयमैन्द्रं वायव्यमेव च ।
    अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव राघवौ प्रत्यपद्यताम् ॥ ६-३८-१६॥
    nanu vāruṇamāgneyamaindraṃ vāyavyameva ca |
    astraṃ brahmaśiraścaiva rāghavau pratyapadyatām || 6-38-16||

    RMY 6-38-17

    अदृश्यमानेन रणे मायया वासवोपमौ ।
    मम नाथावनाथाया निहतौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६-३८-१७॥
    adṛśyamānena raṇe māyayā vāsavopamau |
    mama nāthāvanāthāyā nihatau rāmalakṣmaṇau || 6-38-17||

    RMY 6-38-18

    न हि दृष्टिपथं प्राप्य राघवस्य रणे रिपुः ।
    जीवन्प्रतिनिवर्तेत यद्यपि स्यान्मनोजवः ॥ ६-३८-१८॥
    na hi dṛṣṭipathaṃ prāpya rāghavasya raṇe ripuḥ |
    jīvanpratinivarteta yadyapi syānmanojavaḥ || 6-38-18||

    RMY 6-38-19

    न कालस्यातिभारोऽस्ति कृतान्तश्च सुदुर्जयः ।
    यत्र रामः सह भ्रात्रा शेते युधि निपाथितः ॥ ६-३८-१९॥
    na kālasyātibhāro'sti kṛtāntaśca sudurjayaḥ |
    yatra rāmaḥ saha bhrātrā śete yudhi nipāthitaḥ || 6-38-19||

    RMY 6-38-20

    नाहं शोचामि भर्तारं निहतं न च लक्ष्मणम् ।
    नात्मानं जननी चापि यथा श्वश्रूं तपस्विनीम् ॥ ६-३८-२०॥
    nāhaṃ śocāmi bhartāraṃ nihataṃ na ca lakṣmaṇam |
    nātmānaṃ jananī cāpi yathā śvaśrūṃ tapasvinīm || 6-38-20||

    RMY 6-38-21

    सा हि चिन्तयते नित्यं समाप्तव्रतमागतम् ।
    कदा द्रक्ष्यामि सीतां च रामं च सहलक्ष्मणम् ॥ ६-३८-२१॥
    sā hi cintayate nityaṃ samāptavratamāgatam |
    kadā drakṣyāmi sītāṃ ca rāmaṃ ca sahalakṣmaṇam || 6-38-21||

    RMY 6-38-22

    परिदेवयमानां तां राक्षसी त्रिजटाब्रवीत् ।
    मा विषादं कृथा देवि भर्तायं तव जीवति ॥ ६-३८-२२॥
    paridevayamānāṃ tāṃ rākṣasī trijaṭābravīt |
    mā viṣādaṃ kṛthā devi bhartāyaṃ tava jīvati || 6-38-22||

    RMY 6-38-23

    कारणानि च वक्ष्यामि महान्ति सदृशानि च ।
    यथेमौ जीवतो देवि भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६-३८-२३॥
    kāraṇāni ca vakṣyāmi mahānti sadṛśāni ca |
    yathemau jīvato devi bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 6-38-23||

    RMY 6-38-24

    न हि कोपपरीतानि हर्षपर्युत्सुकानि च ।
    भवन्ति युधि योधानां मुखानि निहते पतौ ॥ ६-३८-२४॥
    na hi kopaparītāni harṣaparyutsukāni ca |
    bhavanti yudhi yodhānāṃ mukhāni nihate patau || 6-38-24||

    RMY 6-38-25

    इदं विमानं वैदेहि पुष्पकं नाम नामतः ।
    दिव्यं त्वां धारयेन्नेदं यद्येतौ गजजीवितौ ॥ ६-३८-२५॥
    idaṃ vimānaṃ vaidehi puṣpakaṃ nāma nāmataḥ |
    divyaṃ tvāṃ dhārayennedaṃ yadyetau gajajīvitau || 6-38-25||

    RMY 6-38-26

    हतवीरप्रधाना हि हतोत्साहा निरुद्यमा ।
    सेना भ्रमति संख्येषु हतकर्णेव नौर्जले ॥ ६-३८-२६॥
    hatavīrapradhānā hi hatotsāhā nirudyamā |
    senā bhramati saṃkhyeṣu hatakarṇeva naurjale || 6-38-26||

    RMY 6-38-27

    इयं पुनरसंभ्रान्ता निरुद्विग्ना तरस्विनी ।
    सेना रक्षति काकुत्स्थौ मायया निर्जितौ रणे ॥ ६-३८-२७॥
    iyaṃ punarasaṃbhrāntā nirudvignā tarasvinī |
    senā rakṣati kākutsthau māyayā nirjitau raṇe || 6-38-27||

    RMY 6-38-28

    सा त्वं भव सुविस्रब्धा अनुमानैः सुखोदयैः ।
    अहतौ पश्य काकुत्स्थौ स्नेहादेतद्ब्रवीमि ते ॥ ६-३८-२८॥
    sā tvaṃ bhava suvisrabdhā anumānaiḥ sukhodayaiḥ |
    ahatau paśya kākutsthau snehādetadbravīmi te || 6-38-28||

    RMY 6-38-29

    अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन ।
    चारित्रसुखशीलत्वात्प्रविष्टासि मनो मम ॥ ६-३८-२९॥
    anṛtaṃ noktapūrvaṃ me na ca vakṣye kadācana |
    cāritrasukhaśīlatvātpraviṣṭāsi mano mama || 6-38-29||

    RMY 6-38-30

    नेमौ शक्यौ रणे जेतुं सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ।
    एतयोराननं दृष्ट्वा मया चावेदितं तव ॥ ६-३८-३०॥
    nemau śakyau raṇe jetuṃ sendrairapi surāsuraiḥ |
    etayorānanaṃ dṛṣṭvā mayā cāveditaṃ tava || 6-38-30||

    RMY 6-38-31

    इदं च सुमहच्चिह्नं शनैः पश्यस्व मैथिलि ।
    निःसंज्ञावप्युभावेतौ नैव लक्ष्मीर्वियुज्यते ॥ ६-३८-३१॥
    idaṃ ca sumahaccihnaṃ śanaiḥ paśyasva maithili |
    niḥsaṃjñāvapyubhāvetau naiva lakṣmīrviyujyate || 6-38-31||

    RMY 6-38-32

    प्रायेण गतसत्त्वानां पुरुषाणां गतायुषाम् ।
    दृश्यमानेषु वक्त्रेषु परं भवति वैकृतम् ॥ ६-३८-३२॥
    prāyeṇa gatasattvānāṃ puruṣāṇāṃ gatāyuṣām |
    dṛśyamāneṣu vaktreṣu paraṃ bhavati vaikṛtam || 6-38-32||

    RMY 6-38-33

    त्यज शोकं च दुःखं च मोहं च जनकात्मजे ।
    रामलक्ष्मणयोरर्थे नाद्य शक्यमजीवितुम् ॥ ६-३८-३३॥
    tyaja śokaṃ ca duḥkhaṃ ca mohaṃ ca janakātmaje |
    rāmalakṣmaṇayorarthe nādya śakyamajīvitum || 6-38-33||

    RMY 6-38-34

    श्रुत्वा तु वचनं तस्याः सीता सुरसुतोपमा ।
    कृताञ्जलिरुवाचेदमेवमस्त्विति मैथिली ॥ ६-३८-३४॥
    śrutvā tu vacanaṃ tasyāḥ sītā surasutopamā |
    kṛtāñjaliruvācedamevamastviti maithilī || 6-38-34||

    RMY 6-38-35

    विमानं पुष्पकं तत्तु समिवर्त्य मनोजवम् ।
    दीना त्रिजटया सीता लङ्कामेव प्रवेशिता ॥ ६-३८-३५॥
    vimānaṃ puṣpakaṃ tattu samivartya manojavam |
    dīnā trijaṭayā sītā laṅkāmeva praveśitā || 6-38-35||

    RMY 6-38-36

    ततस्त्रिजटया सार्धं पुष्पकादवरुह्य सा ।
    अशोकवनिकामेव रक्षसीभिः प्रवेशिता ॥ ६-३८-३६॥
    tatastrijaṭayā sārdhaṃ puṣpakādavaruhya sā |
    aśokavanikāmeva rakṣasībhiḥ praveśitā || 6-38-36||

    RMY 6-38-37

    प्रविश्य सीता बहुवृक्षषण्डां तां राक्षसेन्द्रस्य विहारभूमिम् ।
    संप्रेक्ष्य संचिन्त्य च राजपुत्रौ परं विषादं समुपाजगाम ॥ ६-३८-३७॥
    praviśya sītā bahuvṛkṣaṣaṇḍāṃ tāṃ rākṣasendrasya vihārabhūmim |
    saṃprekṣya saṃcintya ca rājaputrau paraṃ viṣādaṃ samupājagāma || 6-38-37||

    Sarga: 39/116 (32)

    RMY 6-39-1

    घोरेण शरबन्धेन बद्धौ दशरथात्मजौ ।
    निश्वसन्तौ यथा नागौ शयानौ रुधिरोक्षितौ ॥ ६-३९-१॥
    ghoreṇa śarabandhena baddhau daśarathātmajau |
    niśvasantau yathā nāgau śayānau rudhirokṣitau || 6-39-1||

    RMY 6-39-2

    सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः ससुग्रीवा महाबलाः ।
    परिवार्य महात्मानौ तस्थुः शोकपरिप्लुताः ॥ ६-३९-२॥
    sarve te vānaraśreṣṭhāḥ sasugrīvā mahābalāḥ |
    parivārya mahātmānau tasthuḥ śokapariplutāḥ || 6-39-2||

    RMY 6-39-3

    एतस्मिन्नन्तेरे रामः प्रत्यबुध्यत वीर्यवान् ।
    स्थिरत्वात्सत्त्वयोगाच्च शरैः संदानितोऽपि सन् ॥ ६-३९-३॥
    etasminnantere rāmaḥ pratyabudhyata vīryavān |
    sthiratvātsattvayogācca śaraiḥ saṃdānito'pi san || 6-39-3||

    RMY 6-39-4

    ततो दृष्ट्वा सरुधिरं विषण्णं गाढमर्पितम् ।
    भ्रातरं दीनवदनं पर्यदेवयदातुरः ॥ ६-३९-४॥
    tato dṛṣṭvā sarudhiraṃ viṣaṇṇaṃ gāḍhamarpitam |
    bhrātaraṃ dīnavadanaṃ paryadevayadāturaḥ || 6-39-4||

    RMY 6-39-5

    किं नु मे सीतया कार्यं किं कार्यं जीवितेन वा ।
    शयानं योऽद्य पश्यामि भ्रातरं युधि निर्जितम् ॥ ६-३९-५॥
    kiṃ nu me sītayā kāryaṃ kiṃ kāryaṃ jīvitena vā |
    śayānaṃ yo'dya paśyāmi bhrātaraṃ yudhi nirjitam || 6-39-5||

    RMY 6-39-6

    शक्या सीता समा नारी प्राप्तुं लोके विचिन्वता ।
    न लक्ष्मणसमो भ्राता सचिवः साम्परायिकः ॥ ६-३९-६॥
    śakyā sītā samā nārī prāptuṃ loke vicinvatā |
    na lakṣmaṇasamo bhrātā sacivaḥ sāmparāyikaḥ || 6-39-6||

    RMY 6-39-7

    परित्यक्ष्याम्यहं प्राणान्वानराणां तु पश्यताम् ।
    यदि पञ्चत्वमापन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ ६-३९-७॥
    parityakṣyāmyahaṃ prāṇānvānarāṇāṃ tu paśyatām |
    yadi pañcatvamāpannaḥ sumitrānandavardhanaḥ || 6-39-7||

    RMY 6-39-8

    किं नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किं नु कैकयीम् ।
    कथमम्बां सुमित्रांच पुत्रदर्शनलालसाम् ॥ ६-३९-८॥
    kiṃ nu vakṣyāmi kausalyāṃ mātaraṃ kiṃ nu kaikayīm |
    kathamambāṃ sumitrāṃca putradarśanalālasām || 6-39-8||

    RMY 6-39-9

    विवत्सां वेपमानां च क्रोशन्तीं कुररीमिव ।
    कथमाश्वासयिष्यामि यदि यास्यामि तं विना ॥ ६-३९-९॥
    vivatsāṃ vepamānāṃ ca krośantīṃ kurarīmiva |
    kathamāśvāsayiṣyāmi yadi yāsyāmi taṃ vinā || 6-39-9||

    RMY 6-39-10

    कथं वक्ष्यामि शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम् ।
    मया सह वनं यातो विना तेनागतः पुनः ॥ ६-३९-१०॥
    kathaṃ vakṣyāmi śatrughnaṃ bharataṃ ca yaśasvinam |
    mayā saha vanaṃ yāto vinā tenāgataḥ punaḥ || 6-39-10||

    RMY 6-39-11

    उपालम्भं न शक्ष्यामि सोढुं बत सुमित्रया ।
    इहैव देहं त्यक्ष्यामि न हि जीवितुमुत्सहे ॥ ६-३९-११॥
    upālambhaṃ na śakṣyāmi soḍhuṃ bata sumitrayā |
    ihaiva dehaṃ tyakṣyāmi na hi jīvitumutsahe || 6-39-11||

    RMY 6-39-12

    धिङ्मां दुष्कृतकर्माणमनार्यं यत्कृते ह्यसौ ।
    लक्ष्मणः पतितः शेते शरतल्पे गतासुवत् ॥ ६-३९-१२॥
    dhiṅmāṃ duṣkṛtakarmāṇamanāryaṃ yatkṛte hyasau |
    lakṣmaṇaḥ patitaḥ śete śaratalpe gatāsuvat || 6-39-12||

    RMY 6-39-13

    त्वं नित्यं सुविषण्णं मामाश्वासयसि लक्ष्मण ।
    गतासुर्नाद्य शक्नोषि मामार्तमभिभाषितुम् ॥ ६-३९-१३॥
    tvaṃ nityaṃ suviṣaṇṇaṃ māmāśvāsayasi lakṣmaṇa |
    gatāsurnādya śaknoṣi māmārtamabhibhāṣitum || 6-39-13||

    RMY 6-39-14

    येनाद्य बहवो युद्धे राक्षसा निहताः क्षितौ ।
    तस्यामेव क्षितौ वीरः स शेते निहतः परैः ॥ ६-३९-१४॥
    yenādya bahavo yuddhe rākṣasā nihatāḥ kṣitau |
    tasyāmeva kṣitau vīraḥ sa śete nihataḥ paraiḥ || 6-39-14||

    RMY 6-39-15

    शयानः शरतल्पेऽस्मिन्स्वशोणितपरिप्लुतः ।
    शरजालैश्चितो भाति भास्करोऽस्तमिव व्रजन् ॥ ६-३९-१५॥
    śayānaḥ śaratalpe'sminsvaśoṇitapariplutaḥ |
    śarajālaiścito bhāti bhāskaro'stamiva vrajan || 6-39-15||

    RMY 6-39-16

    बाणाभिहतमर्मत्वान्न शक्नोत्यभिवीक्षितुम् ।
    रुजा चाब्रुवतो ह्यस्य दृष्टिरागेण सूच्यते ॥ ६-३९-१६॥
    bāṇābhihatamarmatvānna śaknotyabhivīkṣitum |
    rujā cābruvato hyasya dṛṣṭirāgeṇa sūcyate || 6-39-16||

    RMY 6-39-17

    यथैव मां वनं यान्तमनुयातो महाद्युतिः ।
    अहमप्यनुयास्यामि तथैवैनं यमक्षयम् ॥ ६-३९-१७॥
    yathaiva māṃ vanaṃ yāntamanuyāto mahādyutiḥ |
    ahamapyanuyāsyāmi tathaivainaṃ yamakṣayam || 6-39-17||

    RMY 6-39-18

    इष्टबन्धुजनो नित्यं मां च नित्यमनुव्रतः ।
    इमामद्य गतोऽवस्थां ममानार्यस्य दुर्नयैः ॥ ६-३९-१८॥
    iṣṭabandhujano nityaṃ māṃ ca nityamanuvrataḥ |
    imāmadya gato'vasthāṃ mamānāryasya durnayaiḥ || 6-39-18||

    RMY 6-39-19

    सुरुष्टेनापि वीरेण लक्ष्मणेना न संस्मरे ।
    परुषं विप्रियं वापि श्रावितं न कदाचन ॥ ६-३९-१९॥
    suruṣṭenāpi vīreṇa lakṣmaṇenā na saṃsmare |
    paruṣaṃ vipriyaṃ vāpi śrāvitaṃ na kadācana || 6-39-19||

    RMY 6-39-20

    विससर्जैकवेगेन पञ्चबाणशतानि यः ।
    इष्वस्त्रेष्वधिकस्तस्मात्कार्तवीर्याच्च लक्ष्मणः ॥ ६-३९-२०॥
    visasarjaikavegena pañcabāṇaśatāni yaḥ |
    iṣvastreṣvadhikastasmātkārtavīryācca lakṣmaṇaḥ || 6-39-20||

    RMY 6-39-21

    अस्त्रैरस्त्राणि यो हन्याच्छक्रस्यापि महात्मनः ।
    सोऽयमुर्व्यांहतः शेते महार्हशयनोचितः ॥ ६-३९-२१॥
    astrairastrāṇi yo hanyācchakrasyāpi mahātmanaḥ |
    so'yamurvyāṃhataḥ śete mahārhaśayanocitaḥ || 6-39-21||

    RMY 6-39-22

    तच्च मिथ्या प्रलप्तं मां प्रधक्ष्यति न संशयः ।
    यन्मया न कृतो राजा राक्षसानां विभीषणः ॥ ६-३९-२२॥
    tacca mithyā pralaptaṃ māṃ pradhakṣyati na saṃśayaḥ |
    yanmayā na kṛto rājā rākṣasānāṃ vibhīṣaṇaḥ || 6-39-22||

    RMY 6-39-23

    अस्मिन्मुहूर्ते सुग्रीव प्रतियातुमितोऽर्हसि ।
    मत्वा हीनं मया राजन्रावणोऽभिद्रवेद्बली ॥ ६-३९-२३॥
    asminmuhūrte sugrīva pratiyātumito'rhasi |
    matvā hīnaṃ mayā rājanrāvaṇo'bhidravedbalī || 6-39-23||

    RMY 6-39-24

    अङ्गदं तु पुरस्कृत्य ससैन्यः ससुहृज्जनः ।
    सागरं तर सुग्रीव पुनस्तेनैव सेतुना ॥ ६-३९-२४॥
    aṅgadaṃ tu puraskṛtya sasainyaḥ sasuhṛjjanaḥ |
    sāgaraṃ tara sugrīva punastenaiva setunā || 6-39-24||

    RMY 6-39-25

    कृतं हनुमता कार्यं यदन्यैर्दुष्करं रणे ।
    ऋक्षराजेन तुष्यामि गोलाङ्गूलाधिपेन च ॥ ६-३९-२५॥
    kṛtaṃ hanumatā kāryaṃ yadanyairduṣkaraṃ raṇe |
    ṛkṣarājena tuṣyāmi golāṅgūlādhipena ca || 6-39-25||

    RMY 6-39-26

    अङ्गदेन कृतं कर्म मैन्देन द्विविदेन च ।
    युद्धं केसरिणा संख्ये घोरं संपातिना कृतम् ॥ ६-३९-२६॥
    aṅgadena kṛtaṃ karma maindena dvividena ca |
    yuddhaṃ kesariṇā saṃkhye ghoraṃ saṃpātinā kṛtam || 6-39-26||

    RMY 6-39-27

    गवयेन गवाक्षेण शरभेण गजेन च ।
    अन्यैश्च हरिभिर्युद्धं मदार्थे त्यक्तजीवितैः ॥ ६-३९-२७॥
    gavayena gavākṣeṇa śarabheṇa gajena ca |
    anyaiśca haribhiryuddhaṃ madārthe tyaktajīvitaiḥ || 6-39-27||

    RMY 6-39-28

    न चातिक्रमितुं शक्यं दैवं सुग्रीव मानुषैः ।
    यत्तु शक्यं वयस्येन सुहृदा वा परंतप ।
    कृतं सुग्रीव तत्सर्वं भवताधर्मभीरुणा ॥ ६-३९-२८॥
    na cātikramituṃ śakyaṃ daivaṃ sugrīva mānuṣaiḥ |
    yattu śakyaṃ vayasyena suhṛdā vā paraṃtapa |
    kṛtaṃ sugrīva tatsarvaṃ bhavatādharmabhīruṇā || 6-39-28||

    RMY 6-39-29

    मित्रकार्यं कृतमिदं भवद्भिर्वानरर्षभाः ।
    अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्टं गन्तुमर्हथ ॥ ६-३९-२९॥
    mitrakāryaṃ kṛtamidaṃ bhavadbhirvānararṣabhāḥ |
    anujñātā mayā sarve yatheṣṭaṃ gantumarhatha || 6-39-29||

    RMY 6-39-30

    शुश्रुवुस्तस्य ते सर्वे वानराः परिदेवितम् ।
    वर्तयां चक्रुरश्रूणि नेत्रैः कृष्णेतरेक्षणाः ॥ ६-३९-३०॥
    śuśruvustasya te sarve vānarāḥ paridevitam |
    vartayāṃ cakruraśrūṇi netraiḥ kṛṣṇetarekṣaṇāḥ || 6-39-30||

    RMY 6-39-31

    ततः सर्वाण्यनीकानि स्थापयित्वा विभीषणः ।
    आजगाम गदापाणिस्त्वरितो यत्र राघवः ॥ ६-३९-३१॥
    tataḥ sarvāṇyanīkāni sthāpayitvā vibhīṣaṇaḥ |
    ājagāma gadāpāṇistvarito yatra rāghavaḥ || 6-39-31||

    RMY 6-39-32

    तं दृष्ट्वा त्वरितं यान्तं नीलाञ्जनचयोपमम् ।
    वानरा दुद्रुवुः सर्वे मन्यमानास्तु रावणिम् ॥ ६-३९-३२॥
    taṃ dṛṣṭvā tvaritaṃ yāntaṃ nīlāñjanacayopamam |
    vānarā dudruvuḥ sarve manyamānāstu rāvaṇim || 6-39-32||

    Sarga: 40/116 (64)

    RMY 6-40-1

    अथोवाच महातेजा हरिराजो महाबलः ।
    किमियं व्यथिता सेना मूढवातेव नौर्जले ॥ ६-४०-१॥
    athovāca mahātejā harirājo mahābalaḥ |
    kimiyaṃ vyathitā senā mūḍhavāteva naurjale || 6-40-1||

    RMY 6-40-2

    सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा वालिपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत् ।
    न त्वं पश्यसि रामं च लक्ष्मणं च महाबलम् ॥ ६-४०-२॥
    sugrīvasya vacaḥ śrutvā vāliputro'ṅgado'bravīt |
    na tvaṃ paśyasi rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca mahābalam || 6-40-2||

    RMY 6-40-3

    शरजालाचितौ वीरावुभौ दशरथात्मजौ ।
    शरतल्पे महात्मानौ शयानौ रुधिरोक्षितौ ॥ ६-४०-३॥
    śarajālācitau vīrāvubhau daśarathātmajau |
    śaratalpe mahātmānau śayānau rudhirokṣitau || 6-40-3||

    RMY 6-40-4

    अथाब्रवीद्वानरेन्द्रः सुग्रीवः पुत्रमङ्गदम् ।
    नानिमित्तमिदं मन्ये भवितव्यं भयेन तु ॥ ६-४०-४॥
    athābravīdvānarendraḥ sugrīvaḥ putramaṅgadam |
    nānimittamidaṃ manye bhavitavyaṃ bhayena tu || 6-40-4||

    RMY 6-40-5

    विषण्णवदना ह्येते त्यक्तप्रहरणा दिशः ।
    प्रपलायन्ति हरयस्त्रासादुत्फुल्ललोचनाः ॥ ६-४०-५॥
    viṣaṇṇavadanā hyete tyaktapraharaṇā diśaḥ |
    prapalāyanti harayastrāsādutphullalocanāḥ || 6-40-5||

    RMY 6-40-6

    अन्योन्यस्य न लज्जन्ते न निरीक्षन्ति पृष्ठतः ।
    विप्रकर्षन्ति चान्योन्यं पतितं लङ्घयन्ति च ॥ ६-४०-६॥
    anyonyasya na lajjante na nirīkṣanti pṛṣṭhataḥ |
    viprakarṣanti cānyonyaṃ patitaṃ laṅghayanti ca || 6-40-6||

    RMY 6-40-7

    एतस्मिन्नन्तरे वीरो गदापाणिर्विभीषणः ।
    सुग्रीवं वर्धयामास राघवं च निरैक्षत ॥ ६-४०-७॥
    etasminnantare vīro gadāpāṇirvibhīṣaṇaḥ |
    sugrīvaṃ vardhayāmāsa rāghavaṃ ca niraikṣata || 6-40-7||

    RMY 6-40-8

    विभीषणं तं सुग्रीवो दृष्ट्वा वानरभीषणम् ।
    ऋक्षराजं समीपस्थं जाम्बवन्तमुवाच ह ॥ ६-४०-८॥
    vibhīṣaṇaṃ taṃ sugrīvo dṛṣṭvā vānarabhīṣaṇam |
    ṛkṣarājaṃ samīpasthaṃ jāmbavantamuvāca ha || 6-40-8||

    RMY 6-40-9

    विभीषणोऽयं संप्राप्तो यं दृष्ट्वा वानरर्षभाः ।
    विद्रवन्ति परित्रस्ता रावणात्मजशङ्कया ॥ ६-४०-९॥
    vibhīṣaṇo'yaṃ saṃprāpto yaṃ dṛṣṭvā vānararṣabhāḥ |
    vidravanti paritrastā rāvaṇātmajaśaṅkayā || 6-40-9||

    RMY 6-40-10

    शीघ्रमेतान्सुवित्रस्तान्बहुधा विप्रधावितान् ।
    पर्यवस्थापयाख्याहि विभीषणमुपस्थितम् ॥ ६-४०-१०॥
    śīghrametānsuvitrastānbahudhā vipradhāvitān |
    paryavasthāpayākhyāhi vibhīṣaṇamupasthitam || 6-40-10||

    RMY 6-40-11

    सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु जाम्बवानृक्षपार्थिवः ।
    वानरान्सान्त्वयामास संनिवर्त्य प्रहावतः ॥ ६-४०-११॥
    sugrīveṇaivamuktastu jāmbavānṛkṣapārthivaḥ |
    vānarānsāntvayāmāsa saṃnivartya prahāvataḥ || 6-40-11||

    RMY 6-40-12

    ते निवृत्ताः पुनः सर्वे वानरास्त्यक्तसंभ्रमाः ।
    ऋक्षराजवचः श्रुत्वा तं च दृष्ट्वा विभीषणम् ॥ ६-४०-१२॥
    te nivṛttāḥ punaḥ sarve vānarāstyaktasaṃbhramāḥ |
    ṛkṣarājavacaḥ śrutvā taṃ ca dṛṣṭvā vibhīṣaṇam || 6-40-12||

    RMY 6-40-13

    विभीषणस्तु रामस्य दृष्ट्वा गात्रं शरैश्चितम् ।
    लक्ष्मणस्य च धर्मात्मा बभूव व्यथितेन्द्रियः ॥ ६-४०-१३॥
    vibhīṣaṇastu rāmasya dṛṣṭvā gātraṃ śaraiścitam |
    lakṣmaṇasya ca dharmātmā babhūva vyathitendriyaḥ || 6-40-13||

    RMY 6-40-14

    जलक्लिन्नेन हस्तेन तयोर्नेत्रे प्रमृज्य च ।
    शोकसंपीडितमना रुरोद विललाप च ॥ ६-४०-१४॥
    jalaklinnena hastena tayornetre pramṛjya ca |
    śokasaṃpīḍitamanā ruroda vilalāpa ca || 6-40-14||

    RMY 6-40-15

    इमौ तौ सत्त्वसंपन्नौ विक्रान्तौ प्रियसंयुगौ ।
    इमामवस्थां गमितौ राकसैः कूटयोधिभिः ॥ ६-४०-१५॥
    imau tau sattvasaṃpannau vikrāntau priyasaṃyugau |
    imāmavasthāṃ gamitau rākasaiḥ kūṭayodhibhiḥ || 6-40-15||

    RMY 6-40-16

    भ्रातुः पुत्रेण मे तेन दुष्पुत्रेण दुरात्मना ।
    राक्षस्या जिह्मया बुद्ध्या छलितावृजुविक्रमौ ॥ ६-४०-१६॥
    bhrātuḥ putreṇa me tena duṣputreṇa durātmanā |
    rākṣasyā jihmayā buddhyā chalitāvṛjuvikramau || 6-40-16||

    RMY 6-40-17

    शरैरिमावलं विद्धौ रुधिरेण समुक्षितौ ।
    वसुधायामिम सुप्तौ दृश्येते शल्यकाविव ॥ ६-४०-१७॥
    śarairimāvalaṃ viddhau rudhireṇa samukṣitau |
    vasudhāyāmima suptau dṛśyete śalyakāviva || 6-40-17||

    RMY 6-40-18

    ययोर्वीर्यमुपाश्रित्य प्रतिष्ठा काङ्क्षिता मया ।
    तावुभौ देहनाशाय प्रसुप्तौ पुरुषर्षभौ ॥ ६-४०-१८॥
    yayorvīryamupāśritya pratiṣṭhā kāṅkṣitā mayā |
    tāvubhau dehanāśāya prasuptau puruṣarṣabhau || 6-40-18||

    RMY 6-40-19

    जीवन्नद्य विपन्नोऽस्मि नष्टराज्यमनोरथः ।
    प्राप्तप्रतिज्ञश्च रिपुः सकामो रावणः कृतः ॥ ६-४०-१९॥
    jīvannadya vipanno'smi naṣṭarājyamanorathaḥ |
    prāptapratijñaśca ripuḥ sakāmo rāvaṇaḥ kṛtaḥ || 6-40-19||

    RMY 6-40-20

    एवं विलपमानं तं परिष्वज्य विभीषणम् ।
    सुग्रीवः सत्त्वसंपन्नो हरिराजोऽब्रवीदिदम् ॥ ६-४०-२०॥
    evaṃ vilapamānaṃ taṃ pariṣvajya vibhīṣaṇam |
    sugrīvaḥ sattvasaṃpanno harirājo'bravīdidam || 6-40-20||

    RMY 6-40-21

    राज्यं प्राप्स्यसि धर्मज्ञ लङ्कायां नात्र संशयः ।
    रावणः सह पुत्रेण स राज्यं नेह लप्स्यते ॥ ६-४०-२१॥
    rājyaṃ prāpsyasi dharmajña laṅkāyāṃ nātra saṃśayaḥ |
    rāvaṇaḥ saha putreṇa sa rājyaṃ neha lapsyate || 6-40-21||

    RMY 6-40-22

    शरसंपीडितावेतावुभौ राघवलक्ष्मणौ ।
    त्यक्त्वा मोहं वधिष्येते सगणं रावणं रणे ॥ ६-४०-२२॥
    śarasaṃpīḍitāvetāvubhau rāghavalakṣmaṇau |
    tyaktvā mohaṃ vadhiṣyete sagaṇaṃ rāvaṇaṃ raṇe || 6-40-22||

    RMY 6-40-23

    तमेवं सान्त्वयित्वा तु समाश्वास्य च राक्षसं ।
    सुषेणं श्वशुरं पार्श्वे सुग्रीवस्तमुवाच ह ॥ ६-४०-२३॥
    tamevaṃ sāntvayitvā tu samāśvāsya ca rākṣasaṃ |
    suṣeṇaṃ śvaśuraṃ pārśve sugrīvastamuvāca ha || 6-40-23||

    RMY 6-40-24

    सह शूरैर्हरिगणैर्लब्धसंज्ञावरिंदमौ ।
    गच्छ त्वं भ्रातरौ गृह्य किष्किन्धां रामलक्ष्मणौ ॥ ६-४०-२४॥
    saha śūrairharigaṇairlabdhasaṃjñāvariṃdamau |
    gaccha tvaṃ bhrātarau gṛhya kiṣkindhāṃ rāmalakṣmaṇau || 6-40-24||

    RMY 6-40-25

    अहं तु रावणं हत्वा सपुत्रं सहबान्धवम् ।
    मैथिलीमानयिष्यामि शक्रो नष्टामिव श्रियम् ॥ ६-४०-२५॥
    ahaṃ tu rāvaṇaṃ hatvā saputraṃ sahabāndhavam |
    maithilīmānayiṣyāmi śakro naṣṭāmiva śriyam || 6-40-25||

    RMY 6-40-26

    श्रुत्वैतद्वानरेन्द्रस्य सुषेणो वाक्यमब्रवीत् ।
    देवासुरं महायुद्धमनुभूतं सुदारुणम् ॥ ६-४०-२६॥
    śrutvaitadvānarendrasya suṣeṇo vākyamabravīt |
    devāsuraṃ mahāyuddhamanubhūtaṃ sudāruṇam || 6-40-26||

    RMY 6-40-27

    तदा स्म दानवा देवाञ्शरसंस्पर्शकोविदाः ।
    निजघ्नुः शस्त्रविदुषश्छादयन्तो मुहुर्मुहुः ॥ ६-४०-२७॥
    tadā sma dānavā devāñśarasaṃsparśakovidāḥ |
    nijaghnuḥ śastraviduṣaśchādayanto muhurmuhuḥ || 6-40-27||

    RMY 6-40-28

    तानार्तान्नष्टसंज्ञांश्च परासूंश्च बृहस्पतिः ।
    विध्याभिर्मन्त्रयुक्ताभिरोषधीभिश्चिकित्सति ॥ ६-४०-२८॥
    tānārtānnaṣṭasaṃjñāṃśca parāsūṃśca bṛhaspatiḥ |
    vidhyābhirmantrayuktābhiroṣadhībhiścikitsati || 6-40-28||

    RMY 6-40-29

    तान्यौषधान्यानयितुं क्षीरोदं यान्तु सागरम् ।
    जवेन वानराः शीघ्रं संपाति पनसादयः ॥ ६-४०-२९॥
    tānyauṣadhānyānayituṃ kṣīrodaṃ yāntu sāgaram |
    javena vānarāḥ śīghraṃ saṃpāti panasādayaḥ || 6-40-29||

    RMY 6-40-30

    हरयस्तु विजानन्ति पार्वती ते महौषधी ।
    संजीवकरणीं दिव्यां विशल्यां देवनिर्मिताम् ॥ ६-४०-३०॥
    harayastu vijānanti pārvatī te mahauṣadhī |
    saṃjīvakaraṇīṃ divyāṃ viśalyāṃ devanirmitām || 6-40-30||

    RMY 6-40-31

    चन्द्रश्च नाम द्रोणश्च पर्वतौ सागरोत्तमे ।
    अमृतं यत्र मथितं तत्र ते परमौषधी ॥ ६-४०-३१॥
    candraśca nāma droṇaśca parvatau sāgarottame |
    amṛtaṃ yatra mathitaṃ tatra te paramauṣadhī || 6-40-31||

    RMY 6-40-32

    ते तत्र निहिते देवैः पर्वते परमौषधी ।
    अयं वायुसुतो राजन्हनूमांस्तत्र गच्छतु ॥ ६-४०-३२॥
    te tatra nihite devaiḥ parvate paramauṣadhī |
    ayaṃ vāyusuto rājanhanūmāṃstatra gacchatu || 6-40-32||

    RMY 6-40-33

    एतस्मिन्नन्तरे वायुर्मेघांश्चापि सविद्युतः ।
    पर्यस्यन्सागरे तोयं कम्पयन्निव पर्वतान् ॥ ६-४०-३३॥
    etasminnantare vāyurmeghāṃścāpi savidyutaḥ |
    paryasyansāgare toyaṃ kampayanniva parvatān || 6-40-33||

    RMY 6-40-34

    महता पक्षवातेन सर्वे द्वीपमहाद्रुमाः ।
    निपेतुर्भग्नविटपाः समूला लवणाम्भसि ॥ ६-४०-३४॥
    mahatā pakṣavātena sarve dvīpamahādrumāḥ |
    nipeturbhagnaviṭapāḥ samūlā lavaṇāmbhasi || 6-40-34||

    RMY 6-40-35

    अभवन्पन्नगास्त्रस्ता भोगिनस्तत्रवासिनः ।
    शीघ्रं सर्वाणि यादांसि जग्मुश्च लवणार्णवम् ॥ ६-४०-३५॥
    abhavanpannagāstrastā bhoginastatravāsinaḥ |
    śīghraṃ sarvāṇi yādāṃsi jagmuśca lavaṇārṇavam || 6-40-35||

    RMY 6-40-36

    ततो मुहूर्तद्गरुडं वैनतेयं महाबलम् ।
    वानरा ददृशुः सर्वे ज्वलन्तमिव पावकम् ॥ ६-४०-३६॥
    tato muhūrtadgaruḍaṃ vainateyaṃ mahābalam |
    vānarā dadṛśuḥ sarve jvalantamiva pāvakam || 6-40-36||

    RMY 6-40-37

    तमागतमभिप्रेक्ष्य नागास्ते विप्रदुद्रुवुः ।
    यैस्तौ सत्पुरुषौ बद्धौ शरभूतैर्महाबलौ ॥ ६-४०-३७॥
    tamāgatamabhiprekṣya nāgāste vipradudruvuḥ |
    yaistau satpuruṣau baddhau śarabhūtairmahābalau || 6-40-37||

    RMY 6-40-38

    ततः सुपर्णः काकुत्स्थौ दृष्ट्वा प्रत्यभिनन्द्य च ।
    विममर्श च पाणिभ्यां मुखे चन्द्रसमप्रभे ॥ ६-४०-३८॥
    tataḥ suparṇaḥ kākutsthau dṛṣṭvā pratyabhinandya ca |
    vimamarśa ca pāṇibhyāṃ mukhe candrasamaprabhe || 6-40-38||

    RMY 6-40-39

    वैनतेयेन संस्पृष्टास्तयोः संरुरुहुर्व्रणाः ।
    सुवर्णे च तनू स्निग्धे तयोराशु बभूवतुः ॥ ६-४०-३९॥
    vainateyena saṃspṛṣṭāstayoḥ saṃruruhurvraṇāḥ |
    suvarṇe ca tanū snigdhe tayorāśu babhūvatuḥ || 6-40-39||

    RMY 6-40-40

    तेजो वीर्यं बलं चौज उत्साहश्च महागुणाः ।
    प्रदर्शनं च बुद्धिश्च स्मृतिश्च द्विगुणं तयोः ॥ ६-४०-४०॥
    tejo vīryaṃ balaṃ cauja utsāhaśca mahāguṇāḥ |
    pradarśanaṃ ca buddhiśca smṛtiśca dviguṇaṃ tayoḥ || 6-40-40||

    RMY 6-40-41

    तावुत्थाप्य महावीर्यौ गरुडो वासवोपमौ ।
    उभौ तौ सस्वजे हृष्टौ रामश्चैनमुवाच ह ॥ ६-४०-४१॥
    tāvutthāpya mahāvīryau garuḍo vāsavopamau |
    ubhau tau sasvaje hṛṣṭau rāmaścainamuvāca ha || 6-40-41||

    RMY 6-40-42

    भवत्प्रसादाद्व्यसनं रावणिप्रभवं महत् ।
    आवामिह व्यतिक्रान्तौ शीघ्रं च बलिनौ कृतौ ॥ ६-४०-४२॥
    bhavatprasādādvyasanaṃ rāvaṇiprabhavaṃ mahat |
    āvāmiha vyatikrāntau śīghraṃ ca balinau kṛtau || 6-40-42||

    RMY 6-40-43

    यथा तातं दशरथं यथाजं च पितामहम् ।
    तथा भवन्तमासाद्य हृषयं मे प्रसीदति ॥ ६-४०-४३॥
    yathā tātaṃ daśarathaṃ yathājaṃ ca pitāmaham |
    tathā bhavantamāsādya hṛṣayaṃ me prasīdati || 6-40-43||

    RMY 6-40-44

    को भवान्रूपसंपन्नो दिव्यस्रगनुलेपनः ।
    वसानो विरजे वस्त्रे दिव्याभरणभूषितः ॥ ६-४०-४४॥
    ko bhavānrūpasaṃpanno divyasraganulepanaḥ |
    vasāno viraje vastre divyābharaṇabhūṣitaḥ || 6-40-44||

    RMY 6-40-45

    तमुवाच महातेजा वैनतेयो महाबलः ।
    पतत्रिराजः प्रीतात्मा हर्षपर्याकुलेक्षणः ॥ ६-४०-४५॥
    tamuvāca mahātejā vainateyo mahābalaḥ |
    patatrirājaḥ prītātmā harṣaparyākulekṣaṇaḥ || 6-40-45||

    RMY 6-40-46

    अहं सखा ते काकुत्स्थ प्रियः प्राणो बहिश्चरः ।
    गरुत्मानिह संप्राप्तो युवयोः साह्यकारणात् ॥ ६-४०-४६॥
    ahaṃ sakhā te kākutstha priyaḥ prāṇo bahiścaraḥ |
    garutmāniha saṃprāpto yuvayoḥ sāhyakāraṇāt || 6-40-46||

    RMY 6-40-47

    असुरा वा महावीर्या दानवा वा महाबलाः ।
    सुराश्चापि सगन्धर्वाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम् ॥ ६-४०-४७॥
    asurā vā mahāvīryā dānavā vā mahābalāḥ |
    surāścāpi sagandharvāḥ puraskṛtya śatakratum || 6-40-47||

    RMY 6-40-48

    नेमं मोक्षयितुं शक्ताः शरबन्धं सुदारुणम् ।
    माया बलादिन्द्रजिता निर्मितं क्रूरकर्मणा ॥ ६-४०-४८॥
    nemaṃ mokṣayituṃ śaktāḥ śarabandhaṃ sudāruṇam |
    māyā balādindrajitā nirmitaṃ krūrakarmaṇā || 6-40-48||

    RMY 6-40-49

    एते नागाः काद्रवेयास्तीक्ष्णदंष्ट्राविषोल्बणाः ।
    रक्षोमाया प्रभावेन शरा भूत्वा त्वदाश्रिताः ॥ ६-४०-४९॥
    ete nāgāḥ kādraveyāstīkṣṇadaṃṣṭrāviṣolbaṇāḥ |
    rakṣomāyā prabhāvena śarā bhūtvā tvadāśritāḥ || 6-40-49||

    RMY 6-40-50

    सभाग्यश्चासि धर्मज्ञ राम सत्यपराक्रम ।
    लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा समरे रिपुघातिना ॥ ६-४०-५०॥
    sabhāgyaścāsi dharmajña rāma satyaparākrama |
    lakṣmaṇena saha bhrātrā samare ripughātinā || 6-40-50||

    RMY 6-40-51

    इमं श्रुत्वा तु वृत्तान्तं त्वरमाणोऽहमागतः ।
    सहसा युवयोः स्नेहात्सखित्वमनुपालयन् ॥ ६-४०-५१॥
    imaṃ śrutvā tu vṛttāntaṃ tvaramāṇo'hamāgataḥ |
    sahasā yuvayoḥ snehātsakhitvamanupālayan || 6-40-51||

    RMY 6-40-52

    मोक्षितौ च महाघोरादस्मात्सायकबन्धनात् ।
    अप्रमादश्च कर्तव्यो युवाभ्यां नित्यमेव हि ॥ ६-४०-५२॥
    mokṣitau ca mahāghorādasmātsāyakabandhanāt |
    apramādaśca kartavyo yuvābhyāṃ nityameva hi || 6-40-52||

    RMY 6-40-53

    प्रकृत्या राक्षसाः सर्वे संग्रामे कूटयोधिनः ।
    शूराणां शुद्धभावानां भवतामार्जवं बलम् ॥ ६-४०-५३॥
    prakṛtyā rākṣasāḥ sarve saṃgrāme kūṭayodhinaḥ |
    śūrāṇāṃ śuddhabhāvānāṃ bhavatāmārjavaṃ balam || 6-40-53||

    RMY 6-40-54

    तन्न विश्वसितव्यं वो राक्षसानां रणाजिरे ।
    एतेनैवोपमानेन नित्यजिह्मा हि राक्षसाः ॥ ६-४०-५४॥
    tanna viśvasitavyaṃ vo rākṣasānāṃ raṇājire |
    etenaivopamānena nityajihmā hi rākṣasāḥ || 6-40-54||

    RMY 6-40-55

    एवमुक्त्वा ततो रामं सुपर्णः सुमहाबलः ।
    परिष्वज्य सुहृत्स्निग्धमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥ ६-४०-५५॥
    evamuktvā tato rāmaṃ suparṇaḥ sumahābalaḥ |
    pariṣvajya suhṛtsnigdhamāpraṣṭumupacakrame || 6-40-55||

    RMY 6-40-56

    सखे राघव धर्मज्ञ रिपूणामपि वत्सल ।
    अभ्यनुज्ञातुमिच्छामि गमिष्यामि यथागतम् ॥ ६-४०-५६॥
    sakhe rāghava dharmajña ripūṇāmapi vatsala |
    abhyanujñātumicchāmi gamiṣyāmi yathāgatam || 6-40-56||

    RMY 6-40-57

    बालवृद्धावशेषां तु लङ्कां कृत्वा शरोर्मिभिः ।
    रावणं च रिपुं हत्वा सीतां समुपलप्स्यसे ॥ ६-४०-५७॥
    bālavṛddhāvaśeṣāṃ tu laṅkāṃ kṛtvā śarormibhiḥ |
    rāvaṇaṃ ca ripuṃ hatvā sītāṃ samupalapsyase || 6-40-57||

    RMY 6-40-58

    इत्येवमुक्त्वा वचनं सुपर्णः शीघ्रविक्रमः ।
    रामं च विरुजं कृत्वा मध्ये तेषां वनौकसाम् ॥ ६-४०-५८॥
    ityevamuktvā vacanaṃ suparṇaḥ śīghravikramaḥ |
    rāmaṃ ca virujaṃ kṛtvā madhye teṣāṃ vanaukasām || 6-40-58||

    RMY 6-40-59

    प्रदक्षिणं ततः कृत्वा परिष्वज्य च वीर्यवान् ।
    जगामाकाशमाविश्य सुपर्णः पवनो यथा ॥ ६-४०-५९॥
    pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā pariṣvajya ca vīryavān |
    jagāmākāśamāviśya suparṇaḥ pavano yathā || 6-40-59||

    RMY 6-40-60

    विरुजौ राघवौ दृष्ट्वा ततो वानरयूथपाः ।
    सिंहनादांस्तदा नेदुर्लाङ्गूलं दुधुवुश्च ते ॥ ६-४०-६०॥
    virujau rāghavau dṛṣṭvā tato vānarayūthapāḥ |
    siṃhanādāṃstadā nedurlāṅgūlaṃ dudhuvuśca te || 6-40-60||

    RMY 6-40-61

    ततो भेरीः समाजघ्नुर्मृदङ्गांश्च व्यनादयन् ।
    दध्मुः शङ्खान्संप्रहृष्टाः क्ष्वेलन्त्यपि यथापुरम् ॥ ६-४०-६१॥
    tato bherīḥ samājaghnurmṛdaṅgāṃśca vyanādayan |
    dadhmuḥ śaṅkhānsaṃprahṛṣṭāḥ kṣvelantyapi yathāpuram || 6-40-61||

    RMY 6-40-62

    आस्फोट्यास्फोट्य विक्रान्ता वानरा नगयोधिनः ।
    द्रुमानुत्पाट्य विविधांस्तस्थुः शतसहस्रशः ॥ ६-४०-६२॥
    āsphoṭyāsphoṭya vikrāntā vānarā nagayodhinaḥ |
    drumānutpāṭya vividhāṃstasthuḥ śatasahasraśaḥ || 6-40-62||

    RMY 6-40-63

    विसृजन्तो महानादांस्त्रासयन्तो निशाचरान् ।
    लङ्काद्वाराण्युपाजग्मुर्योद्धुकामाः प्लवंगमाः ॥ ६-४०-६३॥
    visṛjanto mahānādāṃstrāsayanto niśācarān |
    laṅkādvārāṇyupājagmuryoddhukāmāḥ plavaṃgamāḥ || 6-40-63||

    RMY 6-40-64

    ततस्तु भीमस्तुमुलो निनादो बभूव शाखामृगयूथपानाम् ।
    क्षये निदाघस्य यथा घनानां नादः सुभीमो नदतां निशीथे ॥ ६-४०-६४॥
    tatastu bhīmastumulo ninādo babhūva śākhāmṛgayūthapānām |
    kṣaye nidāghasya yathā ghanānāṃ nādaḥ subhīmo nadatāṃ niśīthe || 6-40-64||

    Sarga: 41/116 (35)

    RMY 6-41-1

    तेषां सुतुमुलं शब्दं वानराणां तरस्विनाम् ।
    नर्दतां राक्षसैः सार्धं तदा शुश्राव रावणः ॥ ६-४१-१॥
    teṣāṃ sutumulaṃ śabdaṃ vānarāṇāṃ tarasvinām |
    nardatāṃ rākṣasaiḥ sārdhaṃ tadā śuśrāva rāvaṇaḥ || 6-41-1||

    RMY 6-41-2

    स्निग्धगम्भीरनिर्घोषं श्रुत्वा स निनदं भृशम् ।
    सचिवानां ततस्तेषां मध्ये वचनमब्रवीत् ॥ ६-४१-२॥
    snigdhagambhīranirghoṣaṃ śrutvā sa ninadaṃ bhṛśam |
    sacivānāṃ tatasteṣāṃ madhye vacanamabravīt || 6-41-2||

    RMY 6-41-3

    यथासौ संप्रहृष्टानां वानराणां समुत्थितः ।
    बहूनां सुमहान्नादो मेघानामिव गर्जताम् ॥ ६-४१-३॥
    yathāsau saṃprahṛṣṭānāṃ vānarāṇāṃ samutthitaḥ |
    bahūnāṃ sumahānnādo meghānāmiva garjatām || 6-41-3||

    RMY 6-41-4

    व्यक्तं सुमहती प्रीतिरेतेषां नात्र संशयः ।
    तथा हि विपुलैर्नादैश्चुक्षुभे वरुणालयः ॥ ६-४१-४॥
    vyaktaṃ sumahatī prītireteṣāṃ nātra saṃśayaḥ |
    tathā hi vipulairnādaiścukṣubhe varuṇālayaḥ || 6-41-4||

    RMY 6-41-5

    तौ तु बद्धौ शरैस्तीष्क्णैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
    अयं च सुमहान्नादः शङ्कां जनयतीव मे ॥ ६-४१-५॥
    tau tu baddhau śaraistīṣkṇairbhrātarau rāmalakṣmaṇau |
    ayaṃ ca sumahānnādaḥ śaṅkāṃ janayatīva me || 6-41-5||

    RMY 6-41-6

    एतत्तु वचनं चोक्त्वा मन्त्रिणो राक्षसेश्वरः ।
    उवाच नैरृतांस्तत्र समीपपरिवर्तिनः ॥ ६-४१-६॥
    etattu vacanaṃ coktvā mantriṇo rākṣaseśvaraḥ |
    uvāca nairṛtāṃstatra samīpaparivartinaḥ || 6-41-6||

    RMY 6-41-7

    ज्ञायतां तूर्णमेतषां सर्वेषां वनचारिणाम् ।
    शोककाले समुत्पन्ने हर्षकारणमुत्थितम् ॥ ६-४१-७॥
    jñāyatāṃ tūrṇametaṣāṃ sarveṣāṃ vanacāriṇām |
    śokakāle samutpanne harṣakāraṇamutthitam || 6-41-7||

    RMY 6-41-8

    तथोक्तास्तेन संभ्रान्ताः प्राकारमधिरुह्य ते ।
    ददृशुः पालितां सेनां सुग्रीवेण महात्मना ॥ ६-४१-८॥
    tathoktāstena saṃbhrāntāḥ prākāramadhiruhya te |
    dadṛśuḥ pālitāṃ senāṃ sugrīveṇa mahātmanā || 6-41-8||

    RMY 6-41-9

    तौ च मुक्तौ सुघोरेण शरबन्धेन राघवौ ।
    समुत्थितौ महाभागौ विषेदुः प्रेक्ष्य राक्षसाः ॥ ६-४१-९॥
    tau ca muktau sughoreṇa śarabandhena rāghavau |
    samutthitau mahābhāgau viṣeduḥ prekṣya rākṣasāḥ || 6-41-9||

    RMY 6-41-10

    संत्रस्तहृदया सर्वे प्राकारादवरुह्य ते ।
    विषण्णवदनाः सर्वे राक्षसेन्द्रमुपस्थिताः ॥ ६-४१-१०॥
    saṃtrastahṛdayā sarve prākārādavaruhya te |
    viṣaṇṇavadanāḥ sarve rākṣasendramupasthitāḥ || 6-41-10||

    RMY 6-41-11

    तदप्रियं दीनमुखा रावणस्य निशाचराः ।
    कृत्स्नं निवेदयामासुर्यथावद्वाक्यकोविदाः ॥ ६-४१-११॥
    tadapriyaṃ dīnamukhā rāvaṇasya niśācarāḥ |
    kṛtsnaṃ nivedayāmāsuryathāvadvākyakovidāḥ || 6-41-11||

    RMY 6-41-12

    यौ ताविन्द्रजिता युद्धे भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
    निबद्धौ शरबन्धेन निष्प्रकम्पभुजौ कृतौ ॥ ६-४१-१२॥
    yau tāvindrajitā yuddhe bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
    nibaddhau śarabandhena niṣprakampabhujau kṛtau || 6-41-12||

    RMY 6-41-13

    विमुक्तौ शरबन्धेन तौ दृश्येते रणाजिरे ।
    पाशानिव गजौ छित्त्वा गजेन्द्रसमविक्रमौ ॥ ६-४१-१३॥
    vimuktau śarabandhena tau dṛśyete raṇājire |
    pāśāniva gajau chittvā gajendrasamavikramau || 6-41-13||

    RMY 6-41-14

    तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां राक्षसेन्द्रो महाबलः ।
    चिन्ताशोकसमाक्रान्तो विषण्णवदनोऽब्रवीत् ॥ ६-४१-१४॥
    tacchrutvā vacanaṃ teṣāṃ rākṣasendro mahābalaḥ |
    cintāśokasamākrānto viṣaṇṇavadano'bravīt || 6-41-14||

    RMY 6-41-15

    घोरैर्दत्तवरैर्बद्धौ शरैराशीविषोमपैः ।
    अमोघैः सूर्यसंकाशैः प्रमथ्येन्द्रजिता युधि ॥ ६-४१-१५॥
    ghorairdattavarairbaddhau śarairāśīviṣomapaiḥ |
    amoghaiḥ sūryasaṃkāśaiḥ pramathyendrajitā yudhi || 6-41-15||

    RMY 6-41-16

    तमस्त्रबन्धमासाद्य यदि मुक्तौ रिपू मम ।
    संशयस्थमिदं सर्वमनुपश्याम्यहं बलम् ॥ ६-४१-१६॥
    tamastrabandhamāsādya yadi muktau ripū mama |
    saṃśayasthamidaṃ sarvamanupaśyāmyahaṃ balam || 6-41-16||

    RMY 6-41-17

    निष्फलाः खलु संवृत्ताः शरा वासुकितेजसः ।
    आदत्तं यैस्तु संग्रामे रिपूणां मम जीवितम् ॥ ६-४१-१७॥
    niṣphalāḥ khalu saṃvṛttāḥ śarā vāsukitejasaḥ |
    ādattaṃ yaistu saṃgrāme ripūṇāṃ mama jīvitam || 6-41-17||

    RMY 6-41-18

    एवमुक्त्वा तु संक्रुद्धो निश्वसन्नुरगो यथा ।
    अब्रवीद्रक्षसां मध्ये धूम्राक्षं नाम राकसं ॥ ६-४१-१८॥
    evamuktvā tu saṃkruddho niśvasannurago yathā |
    abravīdrakṣasāṃ madhye dhūmrākṣaṃ nāma rākasaṃ || 6-41-18||

    RMY 6-41-19

    बलेन महता युक्तो रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
    त्वं वधायाभिनिर्याहि रामस्य सह वानरैः ॥ ६-४१-१९॥
    balena mahatā yukto rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
    tvaṃ vadhāyābhiniryāhi rāmasya saha vānaraiḥ || 6-41-19||

    RMY 6-41-20

    एवमुक्तस्तु धूम्राक्षो राक्षसेन्द्रेण धीमता ।
    कृत्वा प्रणामं संहृष्टो निर्जगाम नृपालयात् ॥ ६-४१-२०॥
    evamuktastu dhūmrākṣo rākṣasendreṇa dhīmatā |
    kṛtvā praṇāmaṃ saṃhṛṣṭo nirjagāma nṛpālayāt || 6-41-20||

    RMY 6-41-21

    अभिनिष्क्रम्य तद्द्वारं बलाध्यक्षमुवाच ह ।
    त्वरयस्व बलं तूर्णं किं चिरेण युयुत्सतः ॥ ६-४१-२१॥
    abhiniṣkramya taddvāraṃ balādhyakṣamuvāca ha |
    tvarayasva balaṃ tūrṇaṃ kiṃ cireṇa yuyutsataḥ || 6-41-21||

    RMY 6-41-22

    धूम्राक्षस्य वचः श्रुत्वा बलाध्यक्षो बलानुगः ।
    बलमुद्योजयामास रावणस्याज्ञया द्रुतम् ॥ ६-४१-२२॥
    dhūmrākṣasya vacaḥ śrutvā balādhyakṣo balānugaḥ |
    balamudyojayāmāsa rāvaṇasyājñayā drutam || 6-41-22||

    RMY 6-41-23

    ते बद्धघण्टा बलिनो घोररूपा निशाचराः ।
    विनर्दमानाः संहृष्टा धूम्राक्षं पर्यवारयन् ॥ ६-४१-२३॥
    te baddhaghaṇṭā balino ghorarūpā niśācarāḥ |
    vinardamānāḥ saṃhṛṣṭā dhūmrākṣaṃ paryavārayan || 6-41-23||

    RMY 6-41-24

    विविधायुधहस्ताश्च शूलमुद्गरपाणयः ।
    गदाभिः पट्टसैर्दण्डैरायसैर्मुसलैर्भृशम् ॥ ६-४१-२४॥
    vividhāyudhahastāśca śūlamudgarapāṇayaḥ |
    gadābhiḥ paṭṭasairdaṇḍairāyasairmusalairbhṛśam || 6-41-24||

    RMY 6-41-25

    परिघैर्भिण्डिपालैश्च भल्लैः प्रासैः परश्वधैः ।
    निर्ययू राक्षसा घोरा नर्दन्तो जलदा यथा ॥ ६-४१-२५॥
    parighairbhiṇḍipālaiśca bhallaiḥ prāsaiḥ paraśvadhaiḥ |
    niryayū rākṣasā ghorā nardanto jaladā yathā || 6-41-25||

    RMY 6-41-26

    रथैः कवचिनस्त्वन्ये ध्वजैश्च समलंकृतैः ।
    सुवर्णजालविहितैः खरैश्च विविधाननैः ॥ ६-४१-२६॥
    rathaiḥ kavacinastvanye dhvajaiśca samalaṃkṛtaiḥ |
    suvarṇajālavihitaiḥ kharaiśca vividhānanaiḥ || 6-41-26||

    RMY 6-41-27

    हयैः परमशीघ्रैश्च गजेन्द्रैश्च मदोत्कटैः ।
    निर्ययू राक्षसव्याघ्रा व्याघ्रा इव दुरासदाः ॥ ६-४१-२७॥
    hayaiḥ paramaśīghraiśca gajendraiśca madotkaṭaiḥ |
    niryayū rākṣasavyāghrā vyāghrā iva durāsadāḥ || 6-41-27||

    RMY 6-41-28

    वृकसिंहमुखैर्युक्तं खरैः कनकभूषणैः ।
    आरुरोह रथं दिव्यं धूम्राक्षः खरनिस्वनः ॥ ६-४१-२८॥
    vṛkasiṃhamukhairyuktaṃ kharaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ |
    āruroha rathaṃ divyaṃ dhūmrākṣaḥ kharanisvanaḥ || 6-41-28||

    RMY 6-41-29

    स निर्यातो महावीर्यो धूम्राक्षो राक्षसैर्वृतः ।
    प्रहसन्पश्चिमद्वारं हनूमान्यत्र यूथपः ॥ ६-४१-२९॥
    sa niryāto mahāvīryo dhūmrākṣo rākṣasairvṛtaḥ |
    prahasanpaścimadvāraṃ hanūmānyatra yūthapaḥ || 6-41-29||

    RMY 6-41-30

    प्रयान्तं तु महाघोरं राक्षसं भीमदर्शनम् ।
    अन्तरिक्षगताः क्रूराः शकुनाः प्रत्यवारयन् ॥ ६-४१-३०॥
    prayāntaṃ tu mahāghoraṃ rākṣasaṃ bhīmadarśanam |
    antarikṣagatāḥ krūrāḥ śakunāḥ pratyavārayan || 6-41-30||

    RMY 6-41-31

    रथशीर्षे महाभीमो गृध्रश्च निपपात ह ।
    ध्वजाग्रे ग्रथिताश्चैव निपेतुः कुणपाशनाः ॥ ६-४१-३१॥
    rathaśīrṣe mahābhīmo gṛdhraśca nipapāta ha |
    dhvajāgre grathitāścaiva nipetuḥ kuṇapāśanāḥ || 6-41-31||

    RMY 6-41-32

    रुधिरार्द्रो महाञ्श्वेतः कबन्धः पतितो भुवि ।
    विस्वरं चोत्सृजन्नादं धूम्राक्षस्य समीपतः ॥ ६-४१-३२॥
    rudhirārdro mahāñśvetaḥ kabandhaḥ patito bhuvi |
    visvaraṃ cotsṛjannādaṃ dhūmrākṣasya samīpataḥ || 6-41-32||

    RMY 6-41-33

    ववर्ष रुधिरं देवः संचचाल च मेदिनी ।
    प्रतिलोमं ववौ वायुर्निर्घातसमनिस्वनः ।
    तिमिरौघावृतास्तत्र दिशश्च न चकाशिरे ॥ ६-४१-३३॥
    vavarṣa rudhiraṃ devaḥ saṃcacāla ca medinī |
    pratilomaṃ vavau vāyurnirghātasamanisvanaḥ |
    timiraughāvṛtāstatra diśaśca na cakāśire || 6-41-33||

    RMY 6-41-34

    स तूत्पातांस्ततो दृष्ट्वा राक्षसानां भयावहान् ।
    प्रादुर्भूतान्सुघोरांश्च धूम्राक्षो व्यथितोऽभवत् ॥ ६-४१-३४॥
    sa tūtpātāṃstato dṛṣṭvā rākṣasānāṃ bhayāvahān |
    prādurbhūtānsughorāṃśca dhūmrākṣo vyathito'bhavat || 6-41-34||

    RMY 6-41-35

    ततः सुभीमो बहुभिर्निशाचरैर्वृतोऽभिनिष्क्रम्य रणोत्सुको बली ।
    ददर्श तां राघवबाहुपालितां समुद्रकल्पां बहुवानरीं चमूम् ॥ ६-४१-३५॥
    tataḥ subhīmo bahubhirniśācarairvṛto'bhiniṣkramya raṇotsuko balī |
    dadarśa tāṃ rāghavabāhupālitāṃ samudrakalpāṃ bahuvānarīṃ camūm || 6-41-35||

    Sarga: 42/116 (37)

    RMY 6-42-1

    धूम्राक्षं प्रेक्ष्य निर्यान्तं राक्षसं भीमनिस्वनम् ।
    विनेदुर्वानराः सर्वे प्रहृष्टा युद्धकाङ्क्षिणः ॥ ६-४२-१॥
    dhūmrākṣaṃ prekṣya niryāntaṃ rākṣasaṃ bhīmanisvanam |
    vinedurvānarāḥ sarve prahṛṣṭā yuddhakāṅkṣiṇaḥ || 6-42-1||

    RMY 6-42-2

    तेषां तु तुमुलं युद्धं संजज्ञे हरिरक्षसाम् ।
    अन्योन्यं पादपैर्घोरैर्निघ्नतं शूलमुद्गरैः ॥ ६-४२-२॥
    teṣāṃ tu tumulaṃ yuddhaṃ saṃjajñe harirakṣasām |
    anyonyaṃ pādapairghorairnighnataṃ śūlamudgaraiḥ || 6-42-2||

    RMY 6-42-3

    राक्षसैर्वानरा घोरा विनिकृत्ताः समन्ततः ।
    वानरै राक्षसाश्चापि द्रुमैर्भूमौ समीकृताः ॥ ६-४२-३॥
    rākṣasairvānarā ghorā vinikṛttāḥ samantataḥ |
    vānarai rākṣasāścāpi drumairbhūmau samīkṛtāḥ || 6-42-3||

    RMY 6-42-4

    राक्षसाश्चापि संक्रुद्धा वानरान्निशितैः शरैः ।
    विव्यधुर्घोरसंकाशैः कङ्कपत्रैरजिह्मगैः ॥ ६-४२-४॥
    rākṣasāścāpi saṃkruddhā vānarānniśitaiḥ śaraiḥ |
    vivyadhurghorasaṃkāśaiḥ kaṅkapatrairajihmagaiḥ || 6-42-4||

    RMY 6-42-5

    ते गदाभिश्च भीमाभिः पट्टसैः कूटमुद्गरैः ।
    घोरैश्च परिघैश्चित्रैस्त्रिशूलैश्चापि संशितैः ॥ ६-४२-५॥
    te gadābhiśca bhīmābhiḥ paṭṭasaiḥ kūṭamudgaraiḥ |
    ghoraiśca parighaiścitraistriśūlaiścāpi saṃśitaiḥ || 6-42-5||

    RMY 6-42-6

    विदार्यमाणा रक्षोभिर्वानरास्ते महाबलाः ।
    अमर्षाज्जनितोद्धर्षाश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ॥ ६-४२-६॥
    vidāryamāṇā rakṣobhirvānarāste mahābalāḥ |
    amarṣājjanitoddharṣāścakruḥ karmāṇyabhītavat || 6-42-6||

    RMY 6-42-7

    शरनिर्भिन्नगात्रास्ते शूलनिर्भिन्नदेहिनः ।
    जगृहुस्ते द्रुमांस्तत्र शिलाश्च हरियूथपाः ॥ ६-४२-७॥
    śaranirbhinnagātrāste śūlanirbhinnadehinaḥ |
    jagṛhuste drumāṃstatra śilāśca hariyūthapāḥ || 6-42-7||

    RMY 6-42-8

    ते भीमवेगा हरयो नर्दमानास्ततस्ततः ।
    ममन्थू राक्षसान्भीमान्नामानि च बभाषिरे ॥ ६-४२-८॥
    te bhīmavegā harayo nardamānāstatastataḥ |
    mamanthū rākṣasānbhīmānnāmāni ca babhāṣire || 6-42-8||

    RMY 6-42-9

    तद्बभूवाद्भुतं घोरं युद्धं वानररक्षसाम् ।
    शिलाभिर्विविधाभिश्च बहुशाखैश्च पादपैः ॥ ६-४२-९॥
    tadbabhūvādbhutaṃ ghoraṃ yuddhaṃ vānararakṣasām |
    śilābhirvividhābhiśca bahuśākhaiśca pādapaiḥ || 6-42-9||

    RMY 6-42-10

    राक्षसा मथिताः केचिद्वानरैर्जितकाशिभिः ।
    ववर्षू रुधिरं केचिन्मुखै रुधिरभोजनाः ॥ ६-४२-१०॥
    rākṣasā mathitāḥ kecidvānarairjitakāśibhiḥ |
    vavarṣū rudhiraṃ kecinmukhai rudhirabhojanāḥ || 6-42-10||

    RMY 6-42-11

    पार्श्वेषु दारिताः केचित्केचिद्राशीकृता द्रुमैः ।
    शिलाभिश्चूर्णिताः केचित्केचिद्दन्तैर्विदारिताः ॥ ६-४२-११॥
    pārśveṣu dāritāḥ kecitkecidrāśīkṛtā drumaiḥ |
    śilābhiścūrṇitāḥ kecitkeciddantairvidāritāḥ || 6-42-11||

    RMY 6-42-12

    ध्वजैर्विमथितैर्भग्नैः खरैश्च विनिपातितैः ।
    रथैर्विध्वंसितैश्चापि पतितै रजनीचरैः ॥ ६-४२-१२॥
    dhvajairvimathitairbhagnaiḥ kharaiśca vinipātitaiḥ |
    rathairvidhvaṃsitaiścāpi patitai rajanīcaraiḥ || 6-42-12||

    RMY 6-42-13

    वानरैर्भीमविक्रान्तैराप्लुत्याप्लुत्य वेगितैः ।
    राक्षसाः करजैस्तीक्ष्णैर्मुखेषु विनिकर्तिताः ॥ ६-४२-१३॥
    vānarairbhīmavikrāntairāplutyāplutya vegitaiḥ |
    rākṣasāḥ karajaistīkṣṇairmukheṣu vinikartitāḥ || 6-42-13||

    RMY 6-42-14

    विवर्णवदना भूयो विप्रकीर्णशिरोरुहाः ।
    मूढाः शोणितगन्धेन निपेतुर्धरणीतले ॥ ६-४२-१४॥
    vivarṇavadanā bhūyo viprakīrṇaśiroruhāḥ |
    mūḍhāḥ śoṇitagandhena nipeturdharaṇītale || 6-42-14||

    RMY 6-42-15

    नये तु परमक्रुद्धा राक्षसा भीमविक्रमाः ।
    तलैरेवाभिधावन्ति वज्रस्पर्शसमैर्हरीन् ॥ ६-४२-१५॥
    naye tu paramakruddhā rākṣasā bhīmavikramāḥ |
    talairevābhidhāvanti vajrasparśasamairharīn || 6-42-15||

    RMY 6-42-16

    वनरैरापतन्तस्ते वेगिता वेगवत्तरैः ।
    मुष्टिभिश्चरणैर्दन्तैः पादपैश्चापपोथिताः ॥ ६-४२-१६॥
    vanarairāpatantaste vegitā vegavattaraiḥ |
    muṣṭibhiścaraṇairdantaiḥ pādapaiścāpapothitāḥ || 6-42-16||

    RMY 6-42-17

    सन्यं तु विद्रुतं दृष्ट्वा धूम्राक्षो राक्षसर्षभः ।
    क्रोधेन कदनं चक्रे वानराणां युयुत्सताम् ॥ ६-४२-१७॥
    sanyaṃ tu vidrutaṃ dṛṣṭvā dhūmrākṣo rākṣasarṣabhaḥ |
    krodhena kadanaṃ cakre vānarāṇāṃ yuyutsatām || 6-42-17||

    RMY 6-42-18

    प्रासैः प्रमथिताः केचिद्वानराः शोणितस्रवाः ।
    मुद्गरैराहताः केचित्पतिता धरणीतले ॥ ६-४२-१८॥
    prāsaiḥ pramathitāḥ kecidvānarāḥ śoṇitasravāḥ |
    mudgarairāhatāḥ kecitpatitā dharaṇītale || 6-42-18||

    RMY 6-42-19

    परिघैर्मथितः केचिद्भिण्डिपालैर्विदारिताः ।
    पट्टसैराहताः केचिद्विह्वलन्तो गतासवः ॥ ६-४२-१९॥
    parighairmathitaḥ kecidbhiṇḍipālairvidāritāḥ |
    paṭṭasairāhatāḥ kecidvihvalanto gatāsavaḥ || 6-42-19||

    RMY 6-42-20

    केचिद्विनिहता भूमौ रुधिरार्द्रा वनौकसः ।
    केचिद्विद्राविता नष्टाः संक्रुद्धै राक्षसैर्युधि ॥ ६-४२-२०॥
    kecidvinihatā bhūmau rudhirārdrā vanaukasaḥ |
    kecidvidrāvitā naṣṭāḥ saṃkruddhai rākṣasairyudhi || 6-42-20||

    RMY 6-42-21

    विभिन्नहृदयाः केचिदेकपार्श्वेन शायिताः ।
    विदारितास्त्रशूलै च केचिदान्त्रैर्विनिस्रुताः ॥ ६-४२-२१॥
    vibhinnahṛdayāḥ kecidekapārśvena śāyitāḥ |
    vidāritāstraśūlai ca kecidāntrairvinisrutāḥ || 6-42-21||

    RMY 6-42-22

    तत्सुभीमं महद्युद्धं हरिराकस संकुलम् ।
    प्रबभौ शस्त्रबहुलं शिलापादपसंकुलम् ॥ ६-४२-२२॥
    tatsubhīmaṃ mahadyuddhaṃ harirākasa saṃkulam |
    prababhau śastrabahulaṃ śilāpādapasaṃkulam || 6-42-22||

    RMY 6-42-23

    धनुर्ज्यातन्त्रिमधुरं हिक्कातालसमन्वितम् ।
    मन्द्रस्तनितसंगीतं युद्धगान्धर्वमाबभौ ॥ ६-४२-२३॥
    dhanurjyātantrimadhuraṃ hikkātālasamanvitam |
    mandrastanitasaṃgītaṃ yuddhagāndharvamābabhau || 6-42-23||

    RMY 6-42-24

    धूम्राक्षस्तु धनुष्पाणिर्वानरान्रणमूर्धनि ।
    हसन्विद्रावयामास दिशस्ताञ्शरवृष्टिभिः ॥ ६-४२-२४॥
    dhūmrākṣastu dhanuṣpāṇirvānarānraṇamūrdhani |
    hasanvidrāvayāmāsa diśastāñśaravṛṣṭibhiḥ || 6-42-24||

    RMY 6-42-25

    धूम्राक्षेणार्दितं सैन्यं व्यथितं दृश्य मारुतिः ।
    अभ्यवर्तत संक्रुद्धः प्रगृह्य विपुलां शिलाम् ॥ ६-४२-२५॥
    dhūmrākṣeṇārditaṃ sainyaṃ vyathitaṃ dṛśya mārutiḥ |
    abhyavartata saṃkruddhaḥ pragṛhya vipulāṃ śilām || 6-42-25||

    RMY 6-42-26

    क्रोधाद्द्विगुणताम्राक्षः पितृतुल्यपराक्रमः ।
    शिलां तां पातयामास धूम्राक्षस्य रथं प्रति ॥ ६-४२-२६॥
    krodhāddviguṇatāmrākṣaḥ pitṛtulyaparākramaḥ |
    śilāṃ tāṃ pātayāmāsa dhūmrākṣasya rathaṃ prati || 6-42-26||

    RMY 6-42-27

    आपतन्तीं शिलां दृष्ट्वा गदामुद्यम्य संभ्रमात् ।
    रथादाप्लुत्य वेगेन वसुधायां व्यतिष्ठत ॥ ६-४२-२७॥
    āpatantīṃ śilāṃ dṛṣṭvā gadāmudyamya saṃbhramāt |
    rathādāplutya vegena vasudhāyāṃ vyatiṣṭhata || 6-42-27||

    RMY 6-42-28

    सा प्रमथ्य रथं तस्य निपपात शिलाभुवि ।
    सचक्रकूबरं साश्वं सध्वजं सशरासनम् ॥ ६-४२-२८॥
    sā pramathya rathaṃ tasya nipapāta śilābhuvi |
    sacakrakūbaraṃ sāśvaṃ sadhvajaṃ saśarāsanam || 6-42-28||

    RMY 6-42-29

    स भङ्क्त्वा तु रथं तस्य हनूमान्मारुतात्मजः ।
    रक्षसां कदनं चक्रे सस्कन्धविटपैर्द्रुमैः ॥ ६-४२-२९॥
    sa bhaṅktvā tu rathaṃ tasya hanūmānmārutātmajaḥ |
    rakṣasāṃ kadanaṃ cakre saskandhaviṭapairdrumaiḥ || 6-42-29||

    RMY 6-42-30

    विभिन्नशिरसो भूत्वा राक्षसाः शोणितोक्षिताः ।
    द्रुमैः प्रमथिताश्चान्ये निपेतुर्धरणीतले ॥ ६-४२-३०॥
    vibhinnaśiraso bhūtvā rākṣasāḥ śoṇitokṣitāḥ |
    drumaiḥ pramathitāścānye nipeturdharaṇītale || 6-42-30||

    RMY 6-42-31

    विद्राव्य राक्षसं सैन्यं हनूमान्मारुतात्मजः ।
    गिरेः शिखरमादाय धूम्राक्षमभिदुद्रुवे ॥ ६-४२-३१॥
    vidrāvya rākṣasaṃ sainyaṃ hanūmānmārutātmajaḥ |
    gireḥ śikharamādāya dhūmrākṣamabhidudruve || 6-42-31||

    RMY 6-42-32

    तमापतन्तं धूम्राक्षो गदामुद्यम्य वीर्यवान् ।
    विनर्दमानः सहसा हनूमन्तमभिद्रवत् ॥ ६-४२-३२॥
    tamāpatantaṃ dhūmrākṣo gadāmudyamya vīryavān |
    vinardamānaḥ sahasā hanūmantamabhidravat || 6-42-32||

    RMY 6-42-33

    ततः क्रुद्धस्तु वेगेन गदां तां बहुकण्टकाम् ।
    पातयामास धूम्राक्षो मस्तके तु हनूमतः ॥ ६-४२-३३॥
    tataḥ kruddhastu vegena gadāṃ tāṃ bahukaṇṭakām |
    pātayāmāsa dhūmrākṣo mastake tu hanūmataḥ || 6-42-33||

    RMY 6-42-34

    ताडितः स तया तत्र गदया भीमरूपया ।
    स कपिर्मारुतबलस्तं प्रहारमचिन्तयन् ।
    धूम्राक्षस्य शिरो मध्ये गिरिशृङ्गमपातयत् ॥ ६-४२-३४॥
    tāḍitaḥ sa tayā tatra gadayā bhīmarūpayā |
    sa kapirmārutabalastaṃ prahāramacintayan |
    dhūmrākṣasya śiro madhye giriśṛṅgamapātayat || 6-42-34||

    RMY 6-42-35

    स विह्वलितसर्वाङ्गो गिरिशृङ्गेण ताडितः ।
    पपात सहसा भूमौ विकीर्ण इव पर्वतः ॥ ६-४२-३५॥
    sa vihvalitasarvāṅgo giriśṛṅgeṇa tāḍitaḥ |
    papāta sahasā bhūmau vikīrṇa iva parvataḥ || 6-42-35||

    RMY 6-42-36

    धूम्राक्षं निहतं दृष्ट्वा हतशेषा निशाचराः ।
    त्रस्ताः प्रविविशुर्लङ्कां वध्यमानाः प्लवंगमैः ॥ ६-४२-३६॥
    dhūmrākṣaṃ nihataṃ dṛṣṭvā hataśeṣā niśācarāḥ |
    trastāḥ praviviśurlaṅkāṃ vadhyamānāḥ plavaṃgamaiḥ || 6-42-36||

    RMY 6-42-37

    स तु पवनसुतो निहत्य शत्रुं क्षतजवहाः सरितश्च संविकीर्य ।
    रिपुवधजनितश्रमो महात्मा मुदमगमत्कपिभिश्च पूज्यमानः ॥ ६-४२-३७॥
    sa tu pavanasuto nihatya śatruṃ kṣatajavahāḥ saritaśca saṃvikīrya |
    ripuvadhajanitaśramo mahātmā mudamagamatkapibhiśca pūjyamānaḥ || 6-42-37||

    Sarga: 43/116 (27)

    RMY 6-43-1

    धूम्राक्षं निहतं श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः ।
    बलाध्यक्षमुवाचेदं कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥ ६-४३-१॥
    dhūmrākṣaṃ nihataṃ śrutvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
    balādhyakṣamuvācedaṃ kṛtāñjalimupasthitam || 6-43-1||

    RMY 6-43-2

    शीघ्रं निर्यान्तु दुर्धर्षा राक्षसा भीमविक्रमाः ।
    अकम्पनं पुरस्कृत्य सर्वशस्त्रप्रकोविदम् ॥ ६-४३-२॥
    śīghraṃ niryāntu durdharṣā rākṣasā bhīmavikramāḥ |
    akampanaṃ puraskṛtya sarvaśastraprakovidam || 6-43-2||

    RMY 6-43-3

    ततो नानाप्रहरणा भीमाक्षा भीमदर्शनाः ।
    निष्पेतू राक्षसा मुख्या बलाध्यक्षप्रचोदिताः ॥ ६-४३-३॥
    tato nānāpraharaṇā bhīmākṣā bhīmadarśanāḥ |
    niṣpetū rākṣasā mukhyā balādhyakṣapracoditāḥ || 6-43-3||

    RMY 6-43-4

    रथमास्थाय विपुलं तप्तकाञ्चनकुण्डलः ।
    राकसैः संवृतो घोरैस्तदा निर्यात्यकम्पनः ॥ ६-४३-४॥
    rathamāsthāya vipulaṃ taptakāñcanakuṇḍalaḥ |
    rākasaiḥ saṃvṛto ghoraistadā niryātyakampanaḥ || 6-43-4||

    RMY 6-43-5

    न हि कम्पयितुं शक्यः सुरैरपि महामृधे ।
    अकम्पनस्ततस्तेषामादित्य इव तेजसा ॥ ६-४३-५॥
    na hi kampayituṃ śakyaḥ surairapi mahāmṛdhe |
    akampanastatasteṣāmāditya iva tejasā || 6-43-5||

    RMY 6-43-6

    तस्य निधावमानस्य संरब्धस्य युयुत्सया ।
    अकस्माद्दैन्यमागच्छद्धयानां रथवाहिनाम् ॥ ६-४३-६॥
    tasya nidhāvamānasya saṃrabdhasya yuyutsayā |
    akasmāddainyamāgacchaddhayānāṃ rathavāhinām || 6-43-6||

    RMY 6-43-7

    व्यस्फुरन्नयनं चास्य सव्यं युद्धाभिनन्दिनः ।
    विवर्णो मुखवर्णश्च गद्गदश्चाभवत्स्वरः ॥ ६-४३-७॥
    vyasphurannayanaṃ cāsya savyaṃ yuddhābhinandinaḥ |
    vivarṇo mukhavarṇaśca gadgadaścābhavatsvaraḥ || 6-43-7||

    RMY 6-43-8

    अभवत्सुदिने चापि दुर्दिने रूक्षमारुतम् ।
    ऊचुः खगा मृगाः सर्वे वाचः क्रूरा भयावहाः ॥ ६-४३-८॥
    abhavatsudine cāpi durdine rūkṣamārutam |
    ūcuḥ khagā mṛgāḥ sarve vācaḥ krūrā bhayāvahāḥ || 6-43-8||

    RMY 6-43-9

    स सिंहोपचितस्कन्धः शार्दूलसमविक्रमः ।
    तानुत्पातानचिन्त्यैव निर्जगाम रणाजिरम् ॥ ६-४३-९॥
    sa siṃhopacitaskandhaḥ śārdūlasamavikramaḥ |
    tānutpātānacintyaiva nirjagāma raṇājiram || 6-43-9||

    RMY 6-43-10

    तदा निर्गच्छतस्तस्य रक्षसः सह राक्षसैः ।
    बभूव सुमहान्नादः क्षोभयन्निव सागरम् ॥ ६-४३-१०॥
    tadā nirgacchatastasya rakṣasaḥ saha rākṣasaiḥ |
    babhūva sumahānnādaḥ kṣobhayanniva sāgaram || 6-43-10||

    RMY 6-43-11

    तेन शब्देन वित्रस्ता वानराणां महाचमूः ।
    द्रुमशैलप्रहरणा योद्धुं समवतिष्ठत ॥ ६-४३-११॥
    tena śabdena vitrastā vānarāṇāṃ mahācamūḥ |
    drumaśailapraharaṇā yoddhuṃ samavatiṣṭhata || 6-43-11||

    RMY 6-43-12

    तेषां युद्धं महारौद्रं संजज्ञे कपिरक्षसाम् ।
    रामरावणयोरर्थे समभित्यक्तजीविनाम् ॥ ६-४३-१२॥
    teṣāṃ yuddhaṃ mahāraudraṃ saṃjajñe kapirakṣasām |
    rāmarāvaṇayorarthe samabhityaktajīvinām || 6-43-12||

    RMY 6-43-13

    सर्वे ह्यतिबलाः शूराः सर्वे पर्वतसंनिभाः ।
    हरयो राक्षसाश्चैव परस्परजिघंसवः ॥ ६-४३-१३॥
    sarve hyatibalāḥ śūrāḥ sarve parvatasaṃnibhāḥ |
    harayo rākṣasāścaiva parasparajighaṃsavaḥ || 6-43-13||

    RMY 6-43-14

    तेषां विनर्दातां शब्दः संयुगेऽतितरस्विनाम् ।
    शुश्रुवे सुमहान्क्रोधादन्योन्यमभिगर्जताम् ॥ ६-४३-१४॥
    teṣāṃ vinardātāṃ śabdaḥ saṃyuge'titarasvinām |
    śuśruve sumahānkrodhādanyonyamabhigarjatām || 6-43-14||

    RMY 6-43-15

    रजश्चारुणवर्णाभं सुभीममभवद्भृशम् ।
    उद्धूतं हरिरक्षोभिः संरुरोध दिशो दश ॥ ६-४३-१५॥
    rajaścāruṇavarṇābhaṃ subhīmamabhavadbhṛśam |
    uddhūtaṃ harirakṣobhiḥ saṃrurodha diśo daśa || 6-43-15||

    RMY 6-43-16

    अन्योन्यं रजसा तेन कौशेयोद्धूतपाण्डुना ।
    संवृतानि च भूतानि ददृशुर्न रणाजिरे ॥ ६-४३-१६॥
    anyonyaṃ rajasā tena kauśeyoddhūtapāṇḍunā |
    saṃvṛtāni ca bhūtāni dadṛśurna raṇājire || 6-43-16||

    RMY 6-43-17

    न ध्वजो न पताकावा वर्म वा तुरगोऽपि वा ।
    आयुधं स्यन्दनं वापि ददृशे तेन रेणुना ॥ ६-४३-१७॥
    na dhvajo na patākāvā varma vā turago'pi vā |
    āyudhaṃ syandanaṃ vāpi dadṛśe tena reṇunā || 6-43-17||

    RMY 6-43-18

    शब्दश्च सुमहांस्तेषां नर्दतामभिधावताम् ।
    श्रूयते तुमुले युद्धे न रूपाणि चकाशिरे ॥ ६-४३-१८॥
    śabdaśca sumahāṃsteṣāṃ nardatāmabhidhāvatām |
    śrūyate tumule yuddhe na rūpāṇi cakāśire || 6-43-18||

    RMY 6-43-19

    हरीनेव सुसंक्रुद्धा हरयो जघ्नुराहवे ।
    राक्षसाश्चापि रक्षांसि निजघ्नुस्तिमिरे तदा ॥ ६-४३-१९॥
    harīneva susaṃkruddhā harayo jaghnurāhave |
    rākṣasāścāpi rakṣāṃsi nijaghnustimire tadā || 6-43-19||

    RMY 6-43-20

    परांश्चैव विनिघ्नन्तः स्वांश्च वानरराक्षसाः ।
    रुधिरार्द्रं तदा चक्रुर्महीं पङ्कानुलेपनाम् ॥ ६-४३-२०॥
    parāṃścaiva vinighnantaḥ svāṃśca vānararākṣasāḥ |
    rudhirārdraṃ tadā cakrurmahīṃ paṅkānulepanām || 6-43-20||

    RMY 6-43-21

    ततस्तु रुधिरौघेण सिक्तं व्यपगतं रजः ।
    शरीरशवसंकीर्णा बभूव च वसुंधरा ॥ ६-४३-२१॥
    tatastu rudhiraugheṇa siktaṃ vyapagataṃ rajaḥ |
    śarīraśavasaṃkīrṇā babhūva ca vasuṃdharā || 6-43-21||

    RMY 6-43-22

    द्रुमशक्तिशिलाप्रासैर्गदापरिघतोमरैः ।
    हरयो राक्षसास्तूर्णं जघ्नुरन्योन्यमोजसा ॥ ६-४३-२२॥
    drumaśaktiśilāprāsairgadāparighatomaraiḥ |
    harayo rākṣasāstūrṇaṃ jaghnuranyonyamojasā || 6-43-22||

    RMY 6-43-23

    बाहुभिः परिघाकारैर्युध्यन्तः पर्वतोपमाः ।
    हरयो भीमकर्माणो राक्षसाञ्जघ्नुराहवे ॥ ६-४३-२३॥
    bāhubhiḥ parighākārairyudhyantaḥ parvatopamāḥ |
    harayo bhīmakarmāṇo rākṣasāñjaghnurāhave || 6-43-23||

    RMY 6-43-24

    राक्षसाश्चापि संक्रुद्धाः प्रासतोमरपाणयः ।
    कपीन्निजघ्निरे तत्र शस्त्रैः परमदारुणैः ॥ ६-४३-२४॥
    rākṣasāścāpi saṃkruddhāḥ prāsatomarapāṇayaḥ |
    kapīnnijaghnire tatra śastraiḥ paramadāruṇaiḥ || 6-43-24||

    RMY 6-43-25

    हरयस्त्वपि रक्षांसि महाद्रुममहाश्मभिः ।
    विदारयन्त्यभिक्रम्य शस्त्राण्याच्छिद्य वीर्यतः ॥ ६-४३-२५॥
    harayastvapi rakṣāṃsi mahādrumamahāśmabhiḥ |
    vidārayantyabhikramya śastrāṇyācchidya vīryataḥ || 6-43-25||

    RMY 6-43-26

    एतस्मिन्नन्तरे वीरा हरयः कुमुदो नलः ।
    मैन्दश्च परमक्रुद्धश्चक्रुर्वेगमनुत्तमम् ॥ ६-४३-२६॥
    etasminnantare vīrā harayaḥ kumudo nalaḥ |
    maindaśca paramakruddhaścakrurvegamanuttamam || 6-43-26||

    RMY 6-43-27

    ते तु वृक्षैर्महावेगा राक्षसानां चमूमुखे ।
    कदनं सुमह चक्रुर्लीलया हरियूथपाः ॥ ६-४३-२७॥
    te tu vṛkṣairmahāvegā rākṣasānāṃ camūmukhe |
    kadanaṃ sumaha cakrurlīlayā hariyūthapāḥ || 6-43-27||

    Sarga: 44/116 (38)

    RMY 6-44-1

    तद्दृष्ट्वा सुमहत्कर्म कृतं वानरसत्तमैः ।
    क्रोधमाहारयामास युधि तीव्रमकम्पनः ॥ ६-४४-१॥
    taddṛṣṭvā sumahatkarma kṛtaṃ vānarasattamaiḥ |
    krodhamāhārayāmāsa yudhi tīvramakampanaḥ || 6-44-1||

    RMY 6-44-2

    क्रोधमूर्छितरूपस्तु ध्नुवन्परमकार्मुकम् ।
    दृष्ट्वा तु कर्म शत्रूणां सारथिं वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-४४-२॥
    krodhamūrchitarūpastu dhnuvanparamakārmukam |
    dṛṣṭvā tu karma śatrūṇāṃ sārathiṃ vākyamabravīt || 6-44-2||

    RMY 6-44-3

    तत्रैव तावत्त्वरितं रथं प्रापय सारथे ।
    एतेऽत्र बहवो घ्नन्ति सुबहून्राक्षसान्रणे ॥ ६-४४-३॥
    tatraiva tāvattvaritaṃ rathaṃ prāpaya sārathe |
    ete'tra bahavo ghnanti subahūnrākṣasānraṇe || 6-44-3||

    RMY 6-44-4

    एतेऽत्र बलवन्तो हि भीमकायाश्च वानराः ।
    द्रुमशैलप्रहरणास्तिष्ठन्ति प्रमुखे मम ॥ ६-४४-४॥
    ete'tra balavanto hi bhīmakāyāśca vānarāḥ |
    drumaśailapraharaṇāstiṣṭhanti pramukhe mama || 6-44-4||

    RMY 6-44-5

    एतान्निहन्तुमिच्छामि समरश्लाघिनो ह्यहम् ।
    एतैः प्रमथितं सर्वं दृश्यते राक्षसं बलम् ॥ ६-४४-५॥
    etānnihantumicchāmi samaraślāghino hyaham |
    etaiḥ pramathitaṃ sarvaṃ dṛśyate rākṣasaṃ balam || 6-44-5||

    RMY 6-44-6

    ततः प्रजविताश्वेन रथेन रथिनां वरः ।
    हरीनभ्यहनत्क्रोधाच्छरजालैरकम्पनः ॥ ६-४४-६॥
    tataḥ prajavitāśvena rathena rathināṃ varaḥ |
    harīnabhyahanatkrodhāccharajālairakampanaḥ || 6-44-6||

    RMY 6-44-7

    न स्थातुं वानराः शेकुः किं पुनर्योद्धुमाहवे ।
    अकम्पनशरैर्भग्नाः सर्व एव प्रदुद्रुवुः ॥ ६-४४-७॥
    na sthātuṃ vānarāḥ śekuḥ kiṃ punaryoddhumāhave |
    akampanaśarairbhagnāḥ sarva eva pradudruvuḥ || 6-44-7||

    RMY 6-44-8

    तान्मृत्युवशमापन्नानकम्पनवशं गतान् ।
    समीक्ष्य हनुमाञ्ज्ञातीनुपतस्थे महाबलः ॥ ६-४४-८॥
    tānmṛtyuvaśamāpannānakampanavaśaṃ gatān |
    samīkṣya hanumāñjñātīnupatasthe mahābalaḥ || 6-44-8||

    RMY 6-44-9

    तं महाप्लवगं दृष्ट्वा सर्वे प्लवगयूथपाः ।
    समेत्य समरे वीराः सहिताः पर्यवारयन् ॥ ६-४४-९॥
    taṃ mahāplavagaṃ dṛṣṭvā sarve plavagayūthapāḥ |
    sametya samare vīrāḥ sahitāḥ paryavārayan || 6-44-9||

    RMY 6-44-10

    व्यवस्थितं हनूमन्तं ते दृष्ट्वा हरियूथपाः ।
    बभूवुर्बलवन्तो हि बलवन्तमुपाश्रिताः ॥ ६-४४-१०॥
    vyavasthitaṃ hanūmantaṃ te dṛṣṭvā hariyūthapāḥ |
    babhūvurbalavanto hi balavantamupāśritāḥ || 6-44-10||

    RMY 6-44-11

    अकम्पनस्तु शैलाभं हनूमन्तमवस्थितम् ।
    महेन्द्र इव धाराभिः शरैरभिववर्ष ह ॥ ६-४४-११॥
    akampanastu śailābhaṃ hanūmantamavasthitam |
    mahendra iva dhārābhiḥ śarairabhivavarṣa ha || 6-44-11||

    RMY 6-44-12

    अचिन्तयित्वा बाणौघाञ्शरीरे पतिताञ्शितान् ।
    अकम्पनवधार्थाय मनो दध्रे महाबलः ॥ ६-४४-१२॥
    acintayitvā bāṇaughāñśarīre patitāñśitān |
    akampanavadhārthāya mano dadhre mahābalaḥ || 6-44-12||

    RMY 6-44-13

    स प्रहस्य महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः ।
    अभिदुद्राव तद्रक्षः कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥ ६-४४-१३॥
    sa prahasya mahātejā hanūmānmārutātmajaḥ |
    abhidudrāva tadrakṣaḥ kampayanniva medinīm || 6-44-13||

    RMY 6-44-14

    तस्याभिनर्दमानस्य दीप्यमानस्य तेजसा ।
    बभूव रूपं दुर्धर्षं दीप्तस्येव विभावसोः ॥ ६-४४-१४॥
    tasyābhinardamānasya dīpyamānasya tejasā |
    babhūva rūpaṃ durdharṣaṃ dīptasyeva vibhāvasoḥ || 6-44-14||

    RMY 6-44-15

    आत्मानं त्वप्रहरणं ज्ञात्वा क्रोधसमन्वितः ।
    शैलमुत्पाटयामास वेगेन हरिपुंगवः ॥ ६-४४-१५॥
    ātmānaṃ tvapraharaṇaṃ jñātvā krodhasamanvitaḥ |
    śailamutpāṭayāmāsa vegena haripuṃgavaḥ || 6-44-15||

    RMY 6-44-16

    तं गृहीत्वा महाशैलं पाणिनैकेन मारुतिः ।
    विनद्य सुमहानादं भ्रामयामास वीर्यवान् ॥ ६-४४-१६॥
    taṃ gṛhītvā mahāśailaṃ pāṇinaikena mārutiḥ |
    vinadya sumahānādaṃ bhrāmayāmāsa vīryavān || 6-44-16||

    RMY 6-44-17

    ततस्तमभिदुद्राव राक्षसेन्द्रमकम्पनम् ।
    यथा हि नमुचिं संख्ये वज्रेणेव पुरंदरः ॥ ६-४४-१७॥
    tatastamabhidudrāva rākṣasendramakampanam |
    yathā hi namuciṃ saṃkhye vajreṇeva puraṃdaraḥ || 6-44-17||

    RMY 6-44-18

    अकम्पनस्तु तद्दृष्ट्वा गिरिशृङ्गं समुद्यतम् ।
    दूरादेव महाबाणैरर्धचन्द्रैर्व्यदारयत् ॥ ६-४४-१८॥
    akampanastu taddṛṣṭvā giriśṛṅgaṃ samudyatam |
    dūrādeva mahābāṇairardhacandrairvyadārayat || 6-44-18||

    RMY 6-44-19

    तत्पर्वताग्रमाकाशे रक्षोबाणविदारितम् ।
    विकीर्णं पतितं दृष्ट्वा हनूमान्क्रोधमूर्छितः ॥ ६-४४-१९॥
    tatparvatāgramākāśe rakṣobāṇavidāritam |
    vikīrṇaṃ patitaṃ dṛṣṭvā hanūmānkrodhamūrchitaḥ || 6-44-19||

    RMY 6-44-20

    सोऽश्वकर्णं समासाद्य रोषदर्पान्वितो हरिः ।
    तूर्णमुत्पाटयामास महागिरिमिवोच्छ्रितम् ॥ ६-४४-२०॥
    so'śvakarṇaṃ samāsādya roṣadarpānvito hariḥ |
    tūrṇamutpāṭayāmāsa mahāgirimivocchritam || 6-44-20||

    RMY 6-44-21

    तं गृहीत्वा महास्कन्धं सोऽश्वकर्णं महाद्युतिः ।
    प्रहस्य परया प्रीत्या भ्रामयामास संयुगे ॥ ६-४४-२१॥
    taṃ gṛhītvā mahāskandhaṃ so'śvakarṇaṃ mahādyutiḥ |
    prahasya parayā prītyā bhrāmayāmāsa saṃyuge || 6-44-21||

    RMY 6-44-22

    प्रधावन्नुरुवेगेन प्रभञ्जंस्तरसा द्रुमान् ।
    हनूमान्परमक्रुद्धश्चरणैर्दारयत्क्षितिम् ॥ ६-४४-२२॥
    pradhāvannuruvegena prabhañjaṃstarasā drumān |
    hanūmānparamakruddhaścaraṇairdārayatkṣitim || 6-44-22||

    RMY 6-44-23

    गजांश्च सगजारोहान्सरथान्रथिनस्तथा ।
    जघान हनुमान्धीमान्राक्षसांश्च पदातिकान् ॥ ६-४४-२३॥
    gajāṃśca sagajārohānsarathānrathinastathā |
    jaghāna hanumāndhīmānrākṣasāṃśca padātikān || 6-44-23||

    RMY 6-44-24

    तमन्तकमिव क्रुद्धं समरे प्राणहारिणम् ।
    हनूमन्तमभिप्रेक्ष्य राक्षसा विप्रदुद्रुवुः ॥ ६-४४-२४॥
    tamantakamiva kruddhaṃ samare prāṇahāriṇam |
    hanūmantamabhiprekṣya rākṣasā vipradudruvuḥ || 6-44-24||

    RMY 6-44-25

    तमापतन्तं संक्रुद्धं राक्षसानां भयावहम् ।
    ददर्शाकम्पनो वीरश्चुक्रोध च ननाद च ॥ ६-४४-२५॥
    tamāpatantaṃ saṃkruddhaṃ rākṣasānāṃ bhayāvaham |
    dadarśākampano vīraścukrodha ca nanāda ca || 6-44-25||

    RMY 6-44-26

    स चतुर्दशभिर्बाणैः शितैर्देहविदारणैः ।
    निर्बिभेद हनूमन्तं महावीर्यमकम्पनः ॥ ६-४४-२६॥
    sa caturdaśabhirbāṇaiḥ śitairdehavidāraṇaiḥ |
    nirbibheda hanūmantaṃ mahāvīryamakampanaḥ || 6-44-26||

    RMY 6-44-27

    स तथा प्रतिविद्धस्तु बह्वीभिः शरवृष्टिभिः ।
    हनूमान्ददृशे वीरः प्ररूढ इव सानुमान् ॥ ६-४४-२७॥
    sa tathā pratividdhastu bahvībhiḥ śaravṛṣṭibhiḥ |
    hanūmāndadṛśe vīraḥ prarūḍha iva sānumān || 6-44-27||

    RMY 6-44-28

    ततोऽन्यं वृक्षमुत्पाट्य कृत्वा वेगमनुत्तमम् ।
    शिरस्यभिजघानाशु राक्षसेन्द्रमकम्पनम् ॥ ६-४४-२८॥
    tato'nyaṃ vṛkṣamutpāṭya kṛtvā vegamanuttamam |
    śirasyabhijaghānāśu rākṣasendramakampanam || 6-44-28||

    RMY 6-44-29

    स वृक्षेण हतस्तेन सक्रोधेन महात्मना ।
    राक्षसो वानरेन्द्रेण पपात स ममार च ॥ ६-४४-२९॥
    sa vṛkṣeṇa hatastena sakrodhena mahātmanā |
    rākṣaso vānarendreṇa papāta sa mamāra ca || 6-44-29||

    RMY 6-44-30

    तं दृष्ट्वा निहतं भूमौ राक्षसेन्द्रमकम्पनम् ।
    व्यथिता राक्षसाः सर्वे क्षितिकम्प इव द्रुमाः ॥ ६-४४-३०॥
    taṃ dṛṣṭvā nihataṃ bhūmau rākṣasendramakampanam |
    vyathitā rākṣasāḥ sarve kṣitikampa iva drumāḥ || 6-44-30||

    RMY 6-44-31

    त्यक्तप्रहरणाः सर्वे राक्षसास्ते पराजिताः ।
    लङ्कामभिययुस्त्रस्ता वानरैस्तैरभिद्रुताः ॥ ६-४४-३१॥
    tyaktapraharaṇāḥ sarve rākṣasāste parājitāḥ |
    laṅkāmabhiyayustrastā vānaraistairabhidrutāḥ || 6-44-31||

    RMY 6-44-32

    ते मुक्तकेशाः संभ्रान्ता भग्नमानाः पराजिताः ।
    स्रवच्छ्रमजलैरङ्गैः श्वसन्तो विप्रदुद्रुवुः ॥ ६-४४-३२॥
    te muktakeśāḥ saṃbhrāntā bhagnamānāḥ parājitāḥ |
    sravacchramajalairaṅgaiḥ śvasanto vipradudruvuḥ || 6-44-32||

    RMY 6-44-33

    अन्योन्यं प्रममन्तुस्ते विविशुर्नगरं भयात् ।
    पृष्ठतस्ते सुसंमूढाः प्रेक्षमाणा मुहुर्मुहुः ॥ ६-४४-३३॥
    anyonyaṃ pramamantuste viviśurnagaraṃ bhayāt |
    pṛṣṭhataste susaṃmūḍhāḥ prekṣamāṇā muhurmuhuḥ || 6-44-33||

    RMY 6-44-34

    तेषु लङ्कां प्रविष्टेषु राक्षसेषु महाबलाः ।
    समेत्य हरयः सर्वे हनूमन्तमपूजयन् ॥ ६-४४-३४॥
    teṣu laṅkāṃ praviṣṭeṣu rākṣaseṣu mahābalāḥ |
    sametya harayaḥ sarve hanūmantamapūjayan || 6-44-34||

    RMY 6-44-35

    सोऽपि प्रहृष्टस्तान्सर्वान्हरीन्संप्रत्यपूजयत् ।
    हनूमान्सत्त्वसंपन्नो यथार्हमनुकूलतः ॥ ६-४४-३५॥
    so'pi prahṛṣṭastānsarvānharīnsaṃpratyapūjayat |
    hanūmānsattvasaṃpanno yathārhamanukūlataḥ || 6-44-35||

    RMY 6-44-36

    विनेदुश्च यथा प्राणं हरयो जितकाशिनः ।
    चकर्षुश्च पुनस्तत्र सप्राणानेव राक्षसान् ॥ ६-४४-३६॥
    vineduśca yathā prāṇaṃ harayo jitakāśinaḥ |
    cakarṣuśca punastatra saprāṇāneva rākṣasān || 6-44-36||

    RMY 6-44-37

    स वीरशोभामभजन्महाकपिः समेत्य रक्षांसि निहत्य मारुतिः ।
    महासुरं भीमममित्रनाशनं यथैव विष्णुर्बलिनं चमूमुखे ॥ ६-४४-३७॥
    sa vīraśobhāmabhajanmahākapiḥ sametya rakṣāṃsi nihatya mārutiḥ |
    mahāsuraṃ bhīmamamitranāśanaṃ yathaiva viṣṇurbalinaṃ camūmukhe || 6-44-37||

    RMY 6-44-38

    अपूजयन्देवगणास्तदा कपिं स्वयं च रामोऽतिबलश्च लक्ष्मणः ।
    तथैव सुग्रीवमुखाः प्लवंगमा विभीषणश्चैव महाबलस्तदा ॥ ६-४४-३८॥
    apūjayandevagaṇāstadā kapiṃ svayaṃ ca rāmo'tibalaśca lakṣmaṇaḥ |
    tathaiva sugrīvamukhāḥ plavaṃgamā vibhīṣaṇaścaiva mahābalastadā || 6-44-38||

    Sarga: 45/116 (42)

    RMY 6-45-1

    अकम्पनवधं श्रुत्वा क्रुद्धो वै राक्षसेश्वरः ।
    किंचिद्दीनमुखश्चापि सचिवांस्तानुदैक्षत ॥ ६-४५-१॥
    akampanavadhaṃ śrutvā kruddho vai rākṣaseśvaraḥ |
    kiṃciddīnamukhaścāpi sacivāṃstānudaikṣata || 6-45-1||

    RMY 6-45-2

    स तु ध्यात्वा मुहूर्तं तु मन्त्रिभिः संविचार्य च ।
    पुरीं परिययौ लङ्कां सर्वान्गुल्मानवेक्षितुम् ॥ ६-४५-२॥
    sa tu dhyātvā muhūrtaṃ tu mantribhiḥ saṃvicārya ca |
    purīṃ pariyayau laṅkāṃ sarvāngulmānavekṣitum || 6-45-2||

    RMY 6-45-3

    तां राक्षसगणैर्गुप्तां गुल्मैर्बहुभिरावृताम् ।
    ददर्श नगरीं लङ्कां पताकाध्वजमालिनीम् ॥ ६-४५-३॥
    tāṃ rākṣasagaṇairguptāṃ gulmairbahubhirāvṛtām |
    dadarśa nagarīṃ laṅkāṃ patākādhvajamālinīm || 6-45-3||

    RMY 6-45-4

    रुद्धां तु नगरीं दृष्ट्वा रावणो राक्षसेश्वरः ।
    उवाचामर्षितः काले प्रहस्तं युद्धकोविदम् ॥ ६-४५-४॥
    ruddhāṃ tu nagarīṃ dṛṣṭvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
    uvācāmarṣitaḥ kāle prahastaṃ yuddhakovidam || 6-45-4||

    RMY 6-45-5

    पुरस्योपनिविष्टस्य सहसा पीडितस्य च ।
    नान्यं युद्धात्प्रपश्यामि मोक्षं युद्धविशारद ॥ ६-४५-५॥
    purasyopaniviṣṭasya sahasā pīḍitasya ca |
    nānyaṃ yuddhātprapaśyāmi mokṣaṃ yuddhaviśārada || 6-45-5||

    RMY 6-45-6

    अहं वा कुम्भकर्णो वा त्वं वा सेनापतिर्मम ।
    इन्द्रजिद्वा निकुम्भो वा वहेयुर्भारमीदृशम् ॥ ६-४५-६॥
    ahaṃ vā kumbhakarṇo vā tvaṃ vā senāpatirmama |
    indrajidvā nikumbho vā vaheyurbhāramīdṛśam || 6-45-6||

    RMY 6-45-7

    स त्वं बलमितः शीघ्रमादाय परिगृह्य च ।
    विजयायाभिनिर्याहि यत्र सर्वे वनौकसः ॥ ६-४५-७॥
    sa tvaṃ balamitaḥ śīghramādāya parigṛhya ca |
    vijayāyābhiniryāhi yatra sarve vanaukasaḥ || 6-45-7||

    RMY 6-45-8

    निर्याणादेव ते नूनं चपला हरिवाहिनी ।
    नर्दतां राक्षसेन्द्राणां श्रुत्वा नादं द्रविष्यति ॥ ६-४५-८॥
    niryāṇādeva te nūnaṃ capalā harivāhinī |
    nardatāṃ rākṣasendrāṇāṃ śrutvā nādaṃ draviṣyati || 6-45-8||

    RMY 6-45-9

    चपला ह्यविनीताश्च चलचित्ताश्च वानराः ।
    न सहिष्यन्ति ते नादं सिंहनादमिव द्विपाः ॥ ६-४५-९॥
    capalā hyavinītāśca calacittāśca vānarāḥ |
    na sahiṣyanti te nādaṃ siṃhanādamiva dvipāḥ || 6-45-9||

    RMY 6-45-10

    विद्रुते च बले तस्मिन्रामः सौमित्रिणा सह ।
    अवशस्ते निरालम्बः प्रहस्तवशमेष्यति ॥ ६-४५-१०॥
    vidrute ca bale tasminrāmaḥ saumitriṇā saha |
    avaśaste nirālambaḥ prahastavaśameṣyati || 6-45-10||

    RMY 6-45-11

    आपत्संशयिता श्रेयो नात्र निःसंशयीकृता ।
    प्रतिलोमानुलोमं वा यद्वा नो मन्यसे हितम् ॥ ६-४५-११॥
    āpatsaṃśayitā śreyo nātra niḥsaṃśayīkṛtā |
    pratilomānulomaṃ vā yadvā no manyase hitam || 6-45-11||

    RMY 6-45-12

    रावणेनैवमुक्तस्तु प्रहस्तो वाहिनीपतिः ।
    राक्षसेन्द्रमुवाचेदमसुरेन्द्रमिवोशना ॥ ६-४५-१२॥
    rāvaṇenaivamuktastu prahasto vāhinīpatiḥ |
    rākṣasendramuvācedamasurendramivośanā || 6-45-12||

    RMY 6-45-13

    राजन्मन्त्रितपूर्वं नः कुशलैः सह मन्त्रिभिः ।
    विवादश्चापि नो वृत्तः समवेक्ष्य परस्परम् ॥ ६-४५-१३॥
    rājanmantritapūrvaṃ naḥ kuśalaiḥ saha mantribhiḥ |
    vivādaścāpi no vṛttaḥ samavekṣya parasparam || 6-45-13||

    RMY 6-45-14

    प्रदानेन तु सीतायाः श्रेयो व्यवसितं मया ।
    अप्रदाने पुनर्युद्धं दृष्टमेतत्तथैव नः ॥ ६-४५-१४॥
    pradānena tu sītāyāḥ śreyo vyavasitaṃ mayā |
    apradāne punaryuddhaṃ dṛṣṭametattathaiva naḥ || 6-45-14||

    RMY 6-45-15

    सोऽहं दानैश्च मानैश्च सततं पूजितस्त्वया ।
    सान्त्वैश्च विविधैः काले किं न कुर्यां प्रियं तव ॥ ६-४५-१५॥
    so'haṃ dānaiśca mānaiśca satataṃ pūjitastvayā |
    sāntvaiśca vividhaiḥ kāle kiṃ na kuryāṃ priyaṃ tava || 6-45-15||

    RMY 6-45-16

    न हि मे जीवितं रक्ष्यं पुत्रदारधनानि वा ।
    त्वं पश्य मां जुहूषन्तं त्वदर्थे जीवितं युधि ॥ ६-४५-१६॥
    na hi me jīvitaṃ rakṣyaṃ putradāradhanāni vā |
    tvaṃ paśya māṃ juhūṣantaṃ tvadarthe jīvitaṃ yudhi || 6-45-16||

    RMY 6-45-17

    एवमुक्त्वा तु भर्तारं रावणं वाहिनीपतिः ।
    समानयत मे शीघ्रं राक्षसानां महद्बलम् ॥ ६-४५-१७॥
    evamuktvā tu bhartāraṃ rāvaṇaṃ vāhinīpatiḥ |
    samānayata me śīghraṃ rākṣasānāṃ mahadbalam || 6-45-17||

    RMY 6-45-18

    मद्बाणाशनिवेगेन हतानां तु रणाजिरे ।
    अद्य तृप्यन्तु मांसेन पक्षिणः काननौकसाम् ॥ ६-४५-१८॥
    madbāṇāśanivegena hatānāṃ tu raṇājire |
    adya tṛpyantu māṃsena pakṣiṇaḥ kānanaukasām || 6-45-18||

    RMY 6-45-19

    इत्युक्तास्ते प्रहस्तेन बलाध्यक्षाः कृतत्वराः ।
    बलमुद्योजयामासुस्तस्मिन्राक्षसमन्दिरे ॥ ६-४५-१९॥
    ityuktāste prahastena balādhyakṣāḥ kṛtatvarāḥ |
    balamudyojayāmāsustasminrākṣasamandire || 6-45-19||

    RMY 6-45-20

    सा बभूव मुहूर्तेन तिग्मनानाविधायुधैः ।
    लङ्का राक्षसवीरैस्तैर्गजैरिव समाकुला ॥ ६-४५-२०॥
    sā babhūva muhūrtena tigmanānāvidhāyudhaiḥ |
    laṅkā rākṣasavīraistairgajairiva samākulā || 6-45-20||

    RMY 6-45-21

    हुताशनं तर्पयतां ब्राह्मणांश्च नमस्यताम् ।
    आज्यगन्धप्रतिवहः सुरभिर्मारुतो ववौ ॥ ६-४५-२१॥
    hutāśanaṃ tarpayatāṃ brāhmaṇāṃśca namasyatām |
    ājyagandhaprativahaḥ surabhirmāruto vavau || 6-45-21||

    RMY 6-45-22

    स्रजश्च विविधाकारा जगृहुस्त्वभिमन्त्रिताः ।
    संग्रामसज्जाः संहृष्टा धारयन्राक्षसास्तदा ॥ ६-४५-२२॥
    srajaśca vividhākārā jagṛhustvabhimantritāḥ |
    saṃgrāmasajjāḥ saṃhṛṣṭā dhārayanrākṣasāstadā || 6-45-22||

    RMY 6-45-23

    सधनुष्काः कवचिनो वेगादाप्लुत्य राक्षसाः ।
    रावणं प्रेक्ष्य राजानं प्रहस्तं पर्यवारयन् ॥ ६-४५-२३॥
    sadhanuṣkāḥ kavacino vegādāplutya rākṣasāḥ |
    rāvaṇaṃ prekṣya rājānaṃ prahastaṃ paryavārayan || 6-45-23||

    RMY 6-45-24

    अथामन्त्र्य च राजानं भेरीमाहत्य भैरवाम् ।
    आरुरोह रथं दिव्यं प्रहस्तः सज्जकल्पितम् ॥ ६-४५-२४॥
    athāmantrya ca rājānaṃ bherīmāhatya bhairavām |
    āruroha rathaṃ divyaṃ prahastaḥ sajjakalpitam || 6-45-24||

    RMY 6-45-25

    हयैर्महाजवैर्युक्तं सम्यक्सूतसुसंयुतम् ।
    महाजलदनिर्घोषं साक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ॥ ६-४५-२५॥
    hayairmahājavairyuktaṃ samyaksūtasusaṃyutam |
    mahājaladanirghoṣaṃ sākṣāccandrārkabhāsvaram || 6-45-25||

    RMY 6-45-26

    उरगध्वजदुर्धर्षं सुवरूथं स्वपस्करम् ।
    सुवर्णजालसंयुक्तं प्रहसन्तमिव श्रिया ॥ ६-४५-२६॥
    uragadhvajadurdharṣaṃ suvarūthaṃ svapaskaram |
    suvarṇajālasaṃyuktaṃ prahasantamiva śriyā || 6-45-26||

    RMY 6-45-27

    ततस्तं रथमास्थाय रावणार्पितशासनः ।
    लङ्काया निर्ययौ तूर्णं बलेन महता वृतः ॥ ६-४५-२७॥
    tatastaṃ rathamāsthāya rāvaṇārpitaśāsanaḥ |
    laṅkāyā niryayau tūrṇaṃ balena mahatā vṛtaḥ || 6-45-27||

    RMY 6-45-28

    ततो दुंदुभिनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः ।
    शुश्रुवे शङ्खशब्दश्च प्रयाते वाहिनीपतौ ॥ ६-४५-२८॥
    tato duṃdubhinirghoṣaḥ parjanyaninadopamaḥ |
    śuśruve śaṅkhaśabdaśca prayāte vāhinīpatau || 6-45-28||

    RMY 6-45-29

    निनदन्तः स्वरान्घोरान्राक्षसा जग्मुरग्रतः ।
    भीमरूपा महाकायाः प्रहस्तस्य पुरःसराः ॥ ६-४५-२९॥
    ninadantaḥ svarānghorānrākṣasā jagmuragrataḥ |
    bhīmarūpā mahākāyāḥ prahastasya puraḥsarāḥ || 6-45-29||

    RMY 6-45-30

    व्यूढेनैव सुघोरेण पूर्वद्वारात्स निर्ययौ ।
    गजयूथनिकाशेन बलेन महता वृतः ॥ ६-४५-३०॥
    vyūḍhenaiva sughoreṇa pūrvadvārātsa niryayau |
    gajayūthanikāśena balena mahatā vṛtaḥ || 6-45-30||

    RMY 6-45-31

    सागरप्रतिमौघेन वृतस्तेन बलेन सः ।
    प्रहस्तो निर्ययौ तूर्णं क्रुद्धः कालान्तकोपमः ॥ ६-४५-३१॥
    sāgarapratimaughena vṛtastena balena saḥ |
    prahasto niryayau tūrṇaṃ kruddhaḥ kālāntakopamaḥ || 6-45-31||

    RMY 6-45-32

    तस्य निर्याण घोषेण राक्षसानां च नर्दताम् ।
    लङ्कायां सर्वभूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ॥ ६-४५-३२॥
    tasya niryāṇa ghoṣeṇa rākṣasānāṃ ca nardatām |
    laṅkāyāṃ sarvabhūtāni vinedurvikṛtaiḥ svaraiḥ || 6-45-32||

    RMY 6-45-33

    व्यभ्रमाकाशमाविश्य मांसशोणितभोजनाः ।
    मण्डलान्यपसव्यानि खगाश्चक्रू रथं प्रति ॥ ६-४५-३३॥
    vyabhramākāśamāviśya māṃsaśoṇitabhojanāḥ |
    maṇḍalānyapasavyāni khagāścakrū rathaṃ prati || 6-45-33||

    RMY 6-45-34

    वमन्त्यः पावकज्वालाः शिवा घोरा ववाशिरे ॥ ६-४५-३४॥
    vamantyaḥ pāvakajvālāḥ śivā ghorā vavāśire || 6-45-34||

    RMY 6-45-35

    अन्तरिक्षात्पपातोल्का वायुश्च परुषो ववौ ।
    अन्योन्यमभिसंरब्धा ग्रहाश्च न चकाशिरे ॥ ६-४५-३५॥
    antarikṣātpapātolkā vāyuśca paruṣo vavau |
    anyonyamabhisaṃrabdhā grahāśca na cakāśire || 6-45-35||

    RMY 6-45-36

    ववर्षू रुधिरं चास्य सिषिचुश्च पुरःसरान् ।
    केतुमूर्धनि गृध्रोऽस्य विलीनो दक्षिणामुखः ॥ ६-४५-३६॥
    vavarṣū rudhiraṃ cāsya siṣicuśca puraḥsarān |
    ketumūrdhani gṛdhro'sya vilīno dakṣiṇāmukhaḥ || 6-45-36||

    RMY 6-45-37

    सारथेर्बहुशश्चास्य संग्राममवगाहतः ।
    प्रतोदो न्यपतद्धस्तात्सूतस्य हयसादिनः ॥ ६-४५-३७॥
    sāratherbahuśaścāsya saṃgrāmamavagāhataḥ |
    pratodo nyapataddhastātsūtasya hayasādinaḥ || 6-45-37||

    RMY 6-45-38

    निर्याण श्रीश्च यास्यासीद्भास्वरा च सुदुर्लभा ।
    सा ननाश मुहूर्तेन समे च स्खलिता हयाः ॥ ६-४५-३८॥
    niryāṇa śrīśca yāsyāsīdbhāsvarā ca sudurlabhā |
    sā nanāśa muhūrtena same ca skhalitā hayāḥ || 6-45-38||

    RMY 6-45-39

    प्रहस्तं त्वभिनिर्यान्तं प्रख्यात बलपौरुषम् ।
    युधि नानाप्रहरणा कपिसेनाभ्यवर्तत ॥ ६-४५-३९॥
    prahastaṃ tvabhiniryāntaṃ prakhyāta balapauruṣam |
    yudhi nānāpraharaṇā kapisenābhyavartata || 6-45-39||

    RMY 6-45-40

    अथ घोषः सुतुमुलो हरीणां समजायत ।
    वृक्षानारुजतां चैव गुर्वीश्चागृह्णतां शिलाः ॥ ६-४५-४०॥
    atha ghoṣaḥ sutumulo harīṇāṃ samajāyata |
    vṛkṣānārujatāṃ caiva gurvīścāgṛhṇatāṃ śilāḥ || 6-45-40||

    RMY 6-45-41

    उभे प्रमुदिते सैन्ये रक्षोगणवनौकसाम् ।
    वेगितानां समर्थानामन्योन्यवधकाङ्क्षिणाम् ।
    परस्परं चाह्वयतां निनादः श्रूयते महान् ॥ ६-४५-४१॥
    ubhe pramudite sainye rakṣogaṇavanaukasām |
    vegitānāṃ samarthānāmanyonyavadhakāṅkṣiṇām |
    parasparaṃ cāhvayatāṃ ninādaḥ śrūyate mahān || 6-45-41||

    RMY 6-45-42

    ततः प्रहस्तः कपिराजवाहिनीमभिप्रतस्थे विजयाय दुर्मतिः ।
    विवृद्धवेगां च विवेश तां चमूं यथा मुमूर्षुः शलभो विभावसुम् ॥ ६-४५-४२॥
    tataḥ prahastaḥ kapirājavāhinīmabhipratasthe vijayāya durmatiḥ |
    vivṛddhavegāṃ ca viveśa tāṃ camūṃ yathā mumūrṣuḥ śalabho vibhāvasum || 6-45-42||

    Sarga: 46/116 (51)

    RMY 6-46-1

    ततः प्रहस्तं निर्यान्तं भीमं भीमपराक्रमम् ।
    गर्जन्तं सुमहाकायं राक्षसैरभिसंवृतम् ॥ ६-४६-१॥
    tataḥ prahastaṃ niryāntaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam |
    garjantaṃ sumahākāyaṃ rākṣasairabhisaṃvṛtam || 6-46-1||

    RMY 6-46-2

    ददर्श महती सेना वानराणां बलीयसाम् ।
    अतिसंजातरोषाणां प्रहस्तमभिगर्जताम् ॥ ६-४६-२॥
    dadarśa mahatī senā vānarāṇāṃ balīyasām |
    atisaṃjātaroṣāṇāṃ prahastamabhigarjatām || 6-46-2||

    RMY 6-46-3

    खड्गशक्त्यष्टिबाणाश्च शूलानि मुसलानि च ।
    गदाश्च परिघाः प्रासा विविधाश्च परश्वधाः ॥ ६-४६-३॥
    khaḍgaśaktyaṣṭibāṇāśca śūlāni musalāni ca |
    gadāśca parighāḥ prāsā vividhāśca paraśvadhāḥ || 6-46-3||

    RMY 6-46-4

    धनूंषि च विचित्राणि राक्षसानां जयैषिणाम् ।
    प्रगृहीतान्यशोभन्त वानरानभिधावताम् ॥ ६-४६-४॥
    dhanūṃṣi ca vicitrāṇi rākṣasānāṃ jayaiṣiṇām |
    pragṛhītānyaśobhanta vānarānabhidhāvatām || 6-46-4||

    RMY 6-46-5

    जगृहुः पादपांश्चापि पुष्पितान्वानरर्षभाः ।
    शिलाश्च विपुला दीर्घा योद्धुकामाः प्लवंगमाः ॥ ६-४६-५॥
    jagṛhuḥ pādapāṃścāpi puṣpitānvānararṣabhāḥ |
    śilāśca vipulā dīrghā yoddhukāmāḥ plavaṃgamāḥ || 6-46-5||

    RMY 6-46-6

    तेषामन्योन्यमासाद्य संग्रामः सुमहानभूत् ।
    बहूनामश्मवृष्टिं च शरवृष्टिं च वर्षताम् ॥ ६-४६-६॥
    teṣāmanyonyamāsādya saṃgrāmaḥ sumahānabhūt |
    bahūnāmaśmavṛṣṭiṃ ca śaravṛṣṭiṃ ca varṣatām || 6-46-6||

    RMY 6-46-7

    बहवो राक्षसा युद्धे बहून्वानरयूथपान् ।
    वानरा राक्षसांश्चापि निजघ्नुर्बहवो बहून् ॥ ६-४६-७॥
    bahavo rākṣasā yuddhe bahūnvānarayūthapān |
    vānarā rākṣasāṃścāpi nijaghnurbahavo bahūn || 6-46-7||

    RMY 6-46-8

    शूलैः प्रमथिताः केचित्केचित्तु परमायुधैः ।
    परिघैराहताः केचित्केचिच्छिन्नाः परश्वधैः ॥ ६-४६-८॥
    śūlaiḥ pramathitāḥ kecitkecittu paramāyudhaiḥ |
    parighairāhatāḥ kecitkecicchinnāḥ paraśvadhaiḥ || 6-46-8||

    RMY 6-46-9

    निरुच्छ्वासाः पुनः केचित्पतिता धरणीतले ।
    विभिन्नहृदयाः केचिदिषुसंतानसंदिताः ॥ ६-४६-९॥
    nirucchvāsāḥ punaḥ kecitpatitā dharaṇītale |
    vibhinnahṛdayāḥ kecidiṣusaṃtānasaṃditāḥ || 6-46-9||

    RMY 6-46-10

    केचिद्द्विधाकृताः खड्गैः स्फुरन्तः पतिता भुवि ।
    वानरा राक्षसैः शूलैः पार्श्वतश्च विदारिताः ॥ ६-४६-१०॥
    keciddvidhākṛtāḥ khaḍgaiḥ sphurantaḥ patitā bhuvi |
    vānarā rākṣasaiḥ śūlaiḥ pārśvataśca vidāritāḥ || 6-46-10||

    RMY 6-46-11

    वानरैश्चापि संक्रुद्धै राक्षसौघाः समन्ततः ।
    पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च संपिष्टा वसुधातले ॥ ६-४६-११॥
    vānaraiścāpi saṃkruddhai rākṣasaughāḥ samantataḥ |
    pādapairgiriśṛṅgaiśca saṃpiṣṭā vasudhātale || 6-46-11||

    RMY 6-46-12

    वज्रस्पर्शतलैर्हस्तैर्मुष्टिभिश्च हता भृशम् ।
    वेमुः शोणितमास्येभ्यो विशीर्णदशनेक्षणः ॥ ६-४६-१२॥
    vajrasparśatalairhastairmuṣṭibhiśca hatā bhṛśam |
    vemuḥ śoṇitamāsyebhyo viśīrṇadaśanekṣaṇaḥ || 6-46-12||

    RMY 6-46-13

    आर्तस्वरं च स्वनतां सिंहनादं च नर्दताम् ।
    बभूव तुमुलः शब्दो हरीणां रक्षसां युधि ॥ ६-४६-१३॥
    ārtasvaraṃ ca svanatāṃ siṃhanādaṃ ca nardatām |
    babhūva tumulaḥ śabdo harīṇāṃ rakṣasāṃ yudhi || 6-46-13||

    RMY 6-46-14

    वानरा राक्षसाः क्रुद्धा वीरमार्गमनुव्रताः ।
    विवृत्तनयनाः क्रूराश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ॥ ६-४६-१४॥
    vānarā rākṣasāḥ kruddhā vīramārgamanuvratāḥ |
    vivṛttanayanāḥ krūrāścakruḥ karmāṇyabhītavat || 6-46-14||

    RMY 6-46-15

    नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः ।
    एते प्रहस्तसचिवाः सर्वे जघ्नुर्वनौकसः ॥ ६-४६-१५॥
    narāntakaḥ kumbhahanurmahānādaḥ samunnataḥ |
    ete prahastasacivāḥ sarve jaghnurvanaukasaḥ || 6-46-15||

    RMY 6-46-16

    तेषामापततां शीघ्रं निघ्नतां चापि वानरान् ।
    द्विविदो गिरिशृङ्गेण जघानैकं नरान्तकम् ॥ ६-४६-१६॥
    teṣāmāpatatāṃ śīghraṃ nighnatāṃ cāpi vānarān |
    dvivido giriśṛṅgeṇa jaghānaikaṃ narāntakam || 6-46-16||

    RMY 6-46-17

    दुर्मुखः पुनरुत्पाट्य कपिः स विपुलद्रुमम् ।
    राक्षसं क्षिप्रहस्तस्तु समुन्नतमपोथयत् ॥ ६-४६-१७॥
    durmukhaḥ punarutpāṭya kapiḥ sa vipuladrumam |
    rākṣasaṃ kṣiprahastastu samunnatamapothayat || 6-46-17||

    RMY 6-46-18

    जाम्बवांस्तु सुसंक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं शिलाम् ।
    पातयामास तेजस्वी महानादस्य वक्षसि ॥ ६-४६-१८॥
    jāmbavāṃstu susaṃkruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ śilām |
    pātayāmāsa tejasvī mahānādasya vakṣasi || 6-46-18||

    RMY 6-46-19

    अथ कुम्भहनुस्तत्र तारेणासाद्य वीर्यवान् ।
    वृक्षेणाभिहतो मूर्ध्नि प्राणांस्तत्याज राक्षसः ॥ ६-४६-१९॥
    atha kumbhahanustatra tāreṇāsādya vīryavān |
    vṛkṣeṇābhihato mūrdhni prāṇāṃstatyāja rākṣasaḥ || 6-46-19||

    RMY 6-46-20

    अमृष्यमाणस्तत्कर्म प्रहस्तो रथमास्थितः ।
    चकार कदनं घोरं धनुष्पाणिर्वनौकसाम् ॥ ६-४६-२०॥
    amṛṣyamāṇastatkarma prahasto rathamāsthitaḥ |
    cakāra kadanaṃ ghoraṃ dhanuṣpāṇirvanaukasām || 6-46-20||

    RMY 6-46-21

    आवर्त इव संजज्ञे उभयोः सेनयोस्तदा ।
    क्षुभितस्याप्रमेयस्य सागरस्येव निस्वनः ॥ ६-४६-२१॥
    āvarta iva saṃjajñe ubhayoḥ senayostadā |
    kṣubhitasyāprameyasya sāgarasyeva nisvanaḥ || 6-46-21||

    RMY 6-46-22

    महता हि शरौघेण प्रहस्तो युद्धकोविदः ।
    अर्दयामास संक्रुद्धो वानरान्परमाहवे ॥ ६-४६-२२॥
    mahatā hi śaraugheṇa prahasto yuddhakovidaḥ |
    ardayāmāsa saṃkruddho vānarānparamāhave || 6-46-22||

    RMY 6-46-23

    वानराणां शरीरैस्तु राक्षसानां च मेदिनी ।
    बभूव निचिता घोरा पतितैरिव पर्वतैः ॥ ६-४६-२३॥
    vānarāṇāṃ śarīraistu rākṣasānāṃ ca medinī |
    babhūva nicitā ghorā patitairiva parvataiḥ || 6-46-23||

    RMY 6-46-24

    सा महीरुधिरौघेण प्रच्छन्ना संप्रकाशते ।
    संछन्ना माधवे मासि पलाशैरिव पुष्पितैः ॥ ६-४६-२४॥
    sā mahīrudhiraugheṇa pracchannā saṃprakāśate |
    saṃchannā mādhave māsi palāśairiva puṣpitaiḥ || 6-46-24||

    RMY 6-46-25

    हतवीरौघवप्रां तु भग्नायुधमहाद्रुमाम् ।
    शोणितौघमहातोयां यमसागरगामिनीम् ॥ ६-४६-२५॥
    hatavīraughavaprāṃ tu bhagnāyudhamahādrumām |
    śoṇitaughamahātoyāṃ yamasāgaragāminīm || 6-46-25||

    RMY 6-46-26

    यकृत्प्लीहमहापङ्कां विनिकीर्णान्त्रशैवलाम् ।
    भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाड्वलाम् ॥ ६-४६-२६॥
    yakṛtplīhamahāpaṅkāṃ vinikīrṇāntraśaivalām |
    bhinnakāyaśiromīnāmaṅgāvayavaśāḍvalām || 6-46-26||

    RMY 6-46-27

    गृध्रहंसगणाकीर्णां कङ्कसारससेविताम् ।
    मेधःफेनसमाकीर्णामार्तस्तनितनिस्वनाम् ॥ ६-४६-२७॥
    gṛdhrahaṃsagaṇākīrṇāṃ kaṅkasārasasevitām |
    medhaḥphenasamākīrṇāmārtastanitanisvanām || 6-46-27||

    RMY 6-46-28

    तां कापुरुषदुस्तारां युद्धभूमिमयीं नदीम् ।
    नदीमिव घनापाये हंससारससेविताम् ॥ ६-४६-२८॥
    tāṃ kāpuruṣadustārāṃ yuddhabhūmimayīṃ nadīm |
    nadīmiva ghanāpāye haṃsasārasasevitām || 6-46-28||

    RMY 6-46-29

    राक्षसाः कपिमुख्याश्च तेरुस्तां दुस्तरां नदीम् ।
    यथा पद्मरजोध्वस्तां नलिनीं गजयूथपाः ॥ ६-४६-२९॥
    rākṣasāḥ kapimukhyāśca terustāṃ dustarāṃ nadīm |
    yathā padmarajodhvastāṃ nalinīṃ gajayūthapāḥ || 6-46-29||

    RMY 6-46-30

    ततः सृजन्तं बाणौघान्प्रहस्तं स्यन्दने स्थितम् ।
    ददर्श तरसा नीलो विनिघ्नन्तं प्लवंगमान् ॥ ६-४६-३०॥
    tataḥ sṛjantaṃ bāṇaughānprahastaṃ syandane sthitam |
    dadarśa tarasā nīlo vinighnantaṃ plavaṃgamān || 6-46-30||

    RMY 6-46-31

    स तं परमदुर्धर्षमापतन्तं महाकपिः ।
    प्रहस्तं ताडयामास वृक्षमुत्पाट्य वीर्यवान् ॥ ६-४६-३१॥
    sa taṃ paramadurdharṣamāpatantaṃ mahākapiḥ |
    prahastaṃ tāḍayāmāsa vṛkṣamutpāṭya vīryavān || 6-46-31||

    RMY 6-46-32

    स तेनाभिहतः क्रुद्धो नदन्राक्षसपुंगवः ।
    ववर्ष शरवर्षाणि प्लवगानां चमूपतौ ॥ ६-४६-३२॥
    sa tenābhihataḥ kruddho nadanrākṣasapuṃgavaḥ |
    vavarṣa śaravarṣāṇi plavagānāṃ camūpatau || 6-46-32||

    RMY 6-46-33

    अपारयन्वारयितुं प्रत्यगृह्णान्निमीलितः ।
    यथैव गोवृषो वर्षं शारदं शीघ्रमागतम् ॥ ६-४६-३३॥
    apārayanvārayituṃ pratyagṛhṇānnimīlitaḥ |
    yathaiva govṛṣo varṣaṃ śāradaṃ śīghramāgatam || 6-46-33||

    RMY 6-46-34

    एवमेव प्रहस्तस्य शरवर्षं दुरासदम् ।
    निमीलिताक्षः सहसा नीलः सेहे सुदारुणम् ॥ ६-४६-३४॥
    evameva prahastasya śaravarṣaṃ durāsadam |
    nimīlitākṣaḥ sahasā nīlaḥ sehe sudāruṇam || 6-46-34||

    RMY 6-46-35

    रोषितः शरवर्षेण सालेन महता महान् ।
    प्रजघान हयान्नीलः प्रहस्तस्य मनोजवान् ॥ ६-४६-३५॥
    roṣitaḥ śaravarṣeṇa sālena mahatā mahān |
    prajaghāna hayānnīlaḥ prahastasya manojavān || 6-46-35||

    RMY 6-46-36

    विधनुस्तु कृतस्तेन प्रहस्तो वाहिनीपतिः ।
    प्रगृह्य मुसलं घोरं स्यन्दनादवपुप्लुवे ॥ ६-४६-३६॥
    vidhanustu kṛtastena prahasto vāhinīpatiḥ |
    pragṛhya musalaṃ ghoraṃ syandanādavapupluve || 6-46-36||

    RMY 6-46-37

    तावुभौ वाहिनीमुख्यौ जातरोषौ तरस्विनौ ।
    स्थितौ क्षतजदिग्धाङ्गौ प्रभिन्नाविव कुञ्जरौ ॥ ६-४६-३७॥
    tāvubhau vāhinīmukhyau jātaroṣau tarasvinau |
    sthitau kṣatajadigdhāṅgau prabhinnāviva kuñjarau || 6-46-37||

    RMY 6-46-38

    उल्लिखन्तौ सुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम् ।
    सिंहशार्दूलसदृशौ सिंहशार्दूलचेष्टितौ ॥ ६-४६-३८॥
    ullikhantau sutīkṣṇābhirdaṃṣṭrābhiritaretaram |
    siṃhaśārdūlasadṛśau siṃhaśārdūlaceṣṭitau || 6-46-38||

    RMY 6-46-39

    विक्रान्तविजयौ वीरौ समरेष्वनिवर्तिनौ ।
    काङ्क्षमाणौ यशः प्राप्तुं वृत्रवासवयोः समौ ॥ ६-४६-३९॥
    vikrāntavijayau vīrau samareṣvanivartinau |
    kāṅkṣamāṇau yaśaḥ prāptuṃ vṛtravāsavayoḥ samau || 6-46-39||

    RMY 6-46-40

    आजघान तदा नीलं ललाटे मुसलेन सः ।
    प्रहस्तः परमायस्तस्तस्य सुस्राव शोणितम् ॥ ६-४६-४०॥
    ājaghāna tadā nīlaṃ lalāṭe musalena saḥ |
    prahastaḥ paramāyastastasya susrāva śoṇitam || 6-46-40||

    RMY 6-46-41

    ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रगृह्य सुमहातरुम् ।
    प्रहस्तस्योरसि क्रुद्धो विससर्ज महाकपिः ॥ ६-४६-४१॥
    tataḥ śoṇitadigdhāṅgaḥ pragṛhya sumahātarum |
    prahastasyorasi kruddho visasarja mahākapiḥ || 6-46-41||

    RMY 6-46-42

    तमचिन्त्यप्रहारं स प्रगृह्य मुसलं महत् ।
    अभिदुद्राव बलिनं बली नीलं प्लवंगमम् ॥ ६-४६-४२॥
    tamacintyaprahāraṃ sa pragṛhya musalaṃ mahat |
    abhidudrāva balinaṃ balī nīlaṃ plavaṃgamam || 6-46-42||

    RMY 6-46-43

    तमुग्रवेगं संरब्धमापतन्तं महाकपिः ।
    ततः संप्रेक्ष्य जग्राह महावेगो महाशिलाम् ॥ ६-४६-४३॥
    tamugravegaṃ saṃrabdhamāpatantaṃ mahākapiḥ |
    tataḥ saṃprekṣya jagrāha mahāvego mahāśilām || 6-46-43||

    RMY 6-46-44

    तस्य युद्धाभिकामस्य मृधे मुसलयोधिनः ।
    प्रहस्तस्य शिलां नीलो मूर्ध्नि तूर्णमपातयत् ॥ ६-४६-४४॥
    tasya yuddhābhikāmasya mṛdhe musalayodhinaḥ |
    prahastasya śilāṃ nīlo mūrdhni tūrṇamapātayat || 6-46-44||

    RMY 6-46-45

    सा तेन कपिमुख्येन विमुक्ता महती शिला ।
    बिभेद बहुधा घोरा प्रहस्तस्य शिरस्तदा ॥ ६-४६-४५॥
    sā tena kapimukhyena vimuktā mahatī śilā |
    bibheda bahudhā ghorā prahastasya śirastadā || 6-46-45||

    RMY 6-46-46

    स गतासुर्गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः ।
    पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ ६-४६-४६॥
    sa gatāsurgataśrīko gatasattvo gatendriyaḥ |
    papāta sahasā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ || 6-46-46||

    RMY 6-46-47

    विभिन्नशिरसस्तस्य बहु सुस्रावशोणितम् ।
    शरीरादपि सुस्राव गिरेः प्रस्रवणं यथा ॥ ६-४६-४७॥
    vibhinnaśirasastasya bahu susrāvaśoṇitam |
    śarīrādapi susrāva gireḥ prasravaṇaṃ yathā || 6-46-47||

    RMY 6-46-48

    हते प्रहस्ते नीलेन तदकम्प्यं महद्बलम् ।
    रक्षसामप्रहृष्टानां लङ्कामभिजगाम ह ॥ ६-४६-४८॥
    hate prahaste nīlena tadakampyaṃ mahadbalam |
    rakṣasāmaprahṛṣṭānāṃ laṅkāmabhijagāma ha || 6-46-48||

    RMY 6-46-49

    न शेकुः समवस्थातुं निहते वाहिनीपतौ ।
    सेतुबन्धं समासाद्य विशीर्णं सलिलं यथा ॥ ६-४६-४९॥
    na śekuḥ samavasthātuṃ nihate vāhinīpatau |
    setubandhaṃ samāsādya viśīrṇaṃ salilaṃ yathā || 6-46-49||

    RMY 6-46-50

    हते तस्मिंश्चमूमुख्ये राक्षसस्ते निरुद्यमाः ।
    रक्षःपतिगृहं गत्वा ध्यानमूकत्वमागताः ॥ ६-४६-५०॥
    hate tasmiṃścamūmukhye rākṣasaste nirudyamāḥ |
    rakṣaḥpatigṛhaṃ gatvā dhyānamūkatvamāgatāḥ || 6-46-50||

    RMY 6-46-51

    ततस्तु नीलो विजयी महाबलः प्रशस्यमानः स्वकृतेन कर्मणा ।
    समेत्य रामेण सलक्ष्मणेन प्रहृष्टरूपस्तु बभूव यूथपः ॥ ६-४६-५१॥
    tatastu nīlo vijayī mahābalaḥ praśasyamānaḥ svakṛtena karmaṇā |
    sametya rāmeṇa salakṣmaṇena prahṛṣṭarūpastu babhūva yūthapaḥ || 6-46-51||

    Sarga: 47/116 (135)

    RMY 6-47-1

    तस्मिन्हते राक्षससैन्यपाले प्लवंगमानामृषभेण युद्धे ।
    भीमायुधं सागरतुल्यवेगं प्रदुद्रुवे राक्षसराजसैन्यम् ॥ ६-४७-१॥
    tasminhate rākṣasasainyapāle plavaṃgamānāmṛṣabheṇa yuddhe |
    bhīmāyudhaṃ sāgaratulyavegaṃ pradudruve rākṣasarājasainyam || 6-47-1||

    RMY 6-47-2

    गत्वा तु रक्षोऽधिपतेः शशंसुः सेनापतिं पावकसूनुशस्तम् ।
    तच्चापि तेषां वचनं निशम्य रक्षोऽधिपः क्रोधवशं जगाम ॥ ६-४७-२॥
    gatvā tu rakṣo'dhipateḥ śaśaṃsuḥ senāpatiṃ pāvakasūnuśastam |
    taccāpi teṣāṃ vacanaṃ niśamya rakṣo'dhipaḥ krodhavaśaṃ jagāma || 6-47-2||

    RMY 6-47-3

    संख्ये प्रहस्तं निहतं निशम्य शोकार्दितः क्रोधपरीतचेताः ।
    उवाच तान्नैरृतयोधमुख्यानिन्द्रो यथा चामरयोधमुख्यान् ॥ ६-४७-३॥
    saṃkhye prahastaṃ nihataṃ niśamya śokārditaḥ krodhaparītacetāḥ |
    uvāca tānnairṛtayodhamukhyānindro yathā cāmarayodhamukhyān || 6-47-3||

    RMY 6-47-4

    नावज्ञा रिपवे कार्या यैरिन्द्रबलसूदनः ।
    सूदितः सैन्यपालो मे सानुयात्रः सकुञ्जरः ॥ ६-४७-४॥
    nāvajñā ripave kāryā yairindrabalasūdanaḥ |
    sūditaḥ sainyapālo me sānuyātraḥ sakuñjaraḥ || 6-47-4||

    RMY 6-47-5

    सोऽहं रिपुविनाशाय विजयायाविचारयन् ।
    स्वयमेव गमिष्यामि रणशीर्षं तदद्भुतम् ॥ ६-४७-५॥
    so'haṃ ripuvināśāya vijayāyāvicārayan |
    svayameva gamiṣyāmi raṇaśīrṣaṃ tadadbhutam || 6-47-5||

    RMY 6-47-6

    अद्य तद्वानरानीकं रामं च सहलक्ष्मणम् ।
    निर्दहिष्यामि बाणौघैर्वनं दीप्तैरिवाग्निभिः ॥ ६-४७-६॥
    adya tadvānarānīkaṃ rāmaṃ ca sahalakṣmaṇam |
    nirdahiṣyāmi bāṇaughairvanaṃ dīptairivāgnibhiḥ || 6-47-6||

    RMY 6-47-7

    स एवमुक्त्वा ज्वलनप्रकाशं रथं तुरंगोत्तमराजियुक्तम् ।
    प्रकाशमानं वपुषा ज्वलन्तं समारुरोहामरराजशत्रुः ॥ ६-४७-७॥
    sa evamuktvā jvalanaprakāśaṃ rathaṃ turaṃgottamarājiyuktam |
    prakāśamānaṃ vapuṣā jvalantaṃ samārurohāmararājaśatruḥ || 6-47-7||

    RMY 6-47-8

    स शङ्खभेरीपटह प्रणादैरास्फोटितक्ष्वेडितसिंहनादैः ।
    पुण्यैः स्तवैश्चाप्यभिपूज्यमानस्तदा ययौ राक्षसराजमुख्यः ॥ ६-४७-८॥
    sa śaṅkhabherīpaṭaha praṇādairāsphoṭitakṣveḍitasiṃhanādaiḥ |
    puṇyaiḥ stavaiścāpyabhipūjyamānastadā yayau rākṣasarājamukhyaḥ || 6-47-8||

    RMY 6-47-9

    स शैलजीमूतनिकाश रूपैर्मांसाशनैः पावकदीप्तनेत्रैः ।
    बभौ वृतो राक्षसराजमुख्यैर्भूतैर्वृतो रुद्र इवामरेशः ॥ ६-४७-९॥
    sa śailajīmūtanikāśa rūpairmāṃsāśanaiḥ pāvakadīptanetraiḥ |
    babhau vṛto rākṣasarājamukhyairbhūtairvṛto rudra ivāmareśaḥ || 6-47-9||

    RMY 6-47-10

    ततो नगर्याः सहसा महौजा निष्क्रम्य तद्वानरसैन्यमुग्रम् ।
    महार्णवाभ्रस्तनितं ददर्श समुद्यतं पादपशैलहस्तम् ॥ ६-४७-१०॥
    tato nagaryāḥ sahasā mahaujā niṣkramya tadvānarasainyamugram |
    mahārṇavābhrastanitaṃ dadarśa samudyataṃ pādapaśailahastam || 6-47-10||

    RMY 6-47-11

    तद्राक्षसानीकमतिप्रचण्डमालोक्य रामो भुजगेन्द्रबाहुः ।
    विभीषणं शस्त्रभृतां वरिष्ठमुवाच सेनानुगतः पृथुश्रीः ॥ ६-४७-११॥
    tadrākṣasānīkamatipracaṇḍamālokya rāmo bhujagendrabāhuḥ |
    vibhīṣaṇaṃ śastrabhṛtāṃ variṣṭhamuvāca senānugataḥ pṛthuśrīḥ || 6-47-11||

    RMY 6-47-12

    नानापताकाध्वजशस्त्रजुष्टं प्रासासिशूलायुधचक्रजुष्टम् ।
    सैन्यं नगेन्द्रोपमनागजुष्टं कस्येदमक्षोभ्यमभीरुजुष्टम् ॥ ६-४७-१२॥
    nānāpatākādhvajaśastrajuṣṭaṃ prāsāsiśūlāyudhacakrajuṣṭam |
    sainyaṃ nagendropamanāgajuṣṭaṃ kasyedamakṣobhyamabhīrujuṣṭam || 6-47-12||

    RMY 6-47-13

    ततस्तु रामस्य निशम्य वाक्यं विभीषणः शक्रसमानवीर्यः ।
    शशंस रामस्य बलप्रवेकं महात्मनां राक्षसपुंगवानाम् ॥ ६-४७-१३॥
    tatastu rāmasya niśamya vākyaṃ vibhīṣaṇaḥ śakrasamānavīryaḥ |
    śaśaṃsa rāmasya balapravekaṃ mahātmanāṃ rākṣasapuṃgavānām || 6-47-13||

    RMY 6-47-14

    योऽसौ गजस्कन्धगतो महात्मा नवोदितार्कोपमताम्रवक्त्रः ।
    प्रकम्पयन्नागशिरोऽभ्युपैति ह्यकम्पनं त्वेनमवेहि राजन् ॥ ६-४७-१४॥
    yo'sau gajaskandhagato mahātmā navoditārkopamatāmravaktraḥ |
    prakampayannāgaśiro'bhyupaiti hyakampanaṃ tvenamavehi rājan || 6-47-14||

    RMY 6-47-15

    योऽसौ रथस्थो मृगराजकेतुर्धून्वन्धनुः शक्रधनुःप्रकाशम् ।
    करीव भात्युग्रविवृत्तदंष्ट्रः स इन्द्रजिन्नाम वरप्रधानः ॥ ६-४७-१५॥
    yo'sau rathastho mṛgarājaketurdhūnvandhanuḥ śakradhanuḥprakāśam |
    karīva bhātyugravivṛttadaṃṣṭraḥ sa indrajinnāma varapradhānaḥ || 6-47-15||

    RMY 6-47-16

    यश्चैष विन्ध्यास्तमहेन्द्रकल्पो धन्वी रथस्थोऽतिरथोऽतिवीर्यः ।
    विस्फारयंश्चापमतुल्यमानं नाम्नातिकायोऽतिविवृद्धकायः ॥ ६-४७-१६॥
    yaścaiṣa vindhyāstamahendrakalpo dhanvī rathastho'tiratho'tivīryaḥ |
    visphārayaṃścāpamatulyamānaṃ nāmnātikāyo'tivivṛddhakāyaḥ || 6-47-16||

    RMY 6-47-17

    योऽसौ नवार्कोदितताम्रचक्षुरारुह्य घण्टानिनदप्रणादम् ।
    गजं खरं गर्जति वै महात्मा महोदरो नाम स एष वीरः ॥ ६-४७-१७॥
    yo'sau navārkoditatāmracakṣurāruhya ghaṇṭāninadapraṇādam |
    gajaṃ kharaṃ garjati vai mahātmā mahodaro nāma sa eṣa vīraḥ || 6-47-17||

    RMY 6-47-18

    योऽसौ हयं काञ्चनचित्रभाण्डमारुह्य संध्याभ्रगिरिप्रकाशम् ।
    प्रासं समुद्यम्य मरीचिनद्धं पिशाच एषाशनितुल्यवेगः ॥ ६-४७-१८॥
    yo'sau hayaṃ kāñcanacitrabhāṇḍamāruhya saṃdhyābhragiriprakāśam |
    prāsaṃ samudyamya marīcinaddhaṃ piśāca eṣāśanitulyavegaḥ || 6-47-18||

    RMY 6-47-19

    यश्चैष शूलं निशितं प्रगृह्य विद्युत्प्रभं किंकरवज्रवेगम् ।
    वृषेन्द्रमास्थाय गिरिप्रकाशमायाति सोऽसौ त्रिशिरा यशस्वी ॥ ६-४७-१९॥
    yaścaiṣa śūlaṃ niśitaṃ pragṛhya vidyutprabhaṃ kiṃkaravajravegam |
    vṛṣendramāsthāya giriprakāśamāyāti so'sau triśirā yaśasvī || 6-47-19||

    RMY 6-47-20

    असौ च जीमूतनिकाश रूपः कुम्भः पृथुव्यूढसुजातवक्षाः ।
    समाहितः पन्नगराजकेतुर्विस्फारयन्भाति धनुर्विधून्वन् ॥ ६-४७-२०॥
    asau ca jīmūtanikāśa rūpaḥ kumbhaḥ pṛthuvyūḍhasujātavakṣāḥ |
    samāhitaḥ pannagarājaketurvisphārayanbhāti dhanurvidhūnvan || 6-47-20||

    RMY 6-47-21

    यश्चैष जाम्बूनदवज्रजुष्टं दीप्तं सधूमं परिघं प्रगृह्य ।
    आयाति रक्षोबलकेतुभूतः सोऽसौ निकुम्भोऽद्भुतघोरकर्मा ॥ ६-४७-२१॥
    yaścaiṣa jāmbūnadavajrajuṣṭaṃ dīptaṃ sadhūmaṃ parighaṃ pragṛhya |
    āyāti rakṣobalaketubhūtaḥ so'sau nikumbho'dbhutaghorakarmā || 6-47-21||

    RMY 6-47-22

    यश्चैष चापासिशरौघजुष्टं पताकिनं पावकदीप्तरूपम् ।
    रथं समास्थाय विभात्युदग्रो नरान्तकोऽसौ नगशृङ्गयोधी ॥ ६-४७-२२॥
    yaścaiṣa cāpāsiśaraughajuṣṭaṃ patākinaṃ pāvakadīptarūpam |
    rathaṃ samāsthāya vibhātyudagro narāntako'sau nagaśṛṅgayodhī || 6-47-22||

    RMY 6-47-23

    यश्चैष नानाविधघोररूपैर्व्याघ्रोष्ट्रनागेन्द्रमृगेन्द्रवक्त्रैः ।
    भूतैर्वृतो भाति विवृत्तनेत्रैः सोऽसौ सुराणामपि दर्पहन्ता ॥ ६-४७-२३॥
    yaścaiṣa nānāvidhaghorarūpairvyāghroṣṭranāgendramṛgendravaktraiḥ |
    bhūtairvṛto bhāti vivṛttanetraiḥ so'sau surāṇāmapi darpahantā || 6-47-23||

    RMY 6-47-24

    यत्रैतदिन्दुप्रतिमं विभातिच्छत्त्रं सितं सूक्ष्मशलाकमग्र्यम् ।
    अत्रैष रक्षोऽधिपतिर्महात्मा भूतैर्वृतो रुद्र इवावभाति ॥ ६-४७-२४॥
    yatraitadindupratimaṃ vibhāticchattraṃ sitaṃ sūkṣmaśalākamagryam |
    atraiṣa rakṣo'dhipatirmahātmā bhūtairvṛto rudra ivāvabhāti || 6-47-24||

    RMY 6-47-25

    असौ किरीटी चलकुण्डलास्यो नागेन्द्रविन्ध्योपमभीमकायः ।
    महेन्द्रवैवस्वतदर्पहन्ता रक्षोऽधिपः सूर्य इवावभाति ॥ ६-४७-२५॥
    asau kirīṭī calakuṇḍalāsyo nāgendravindhyopamabhīmakāyaḥ |
    mahendravaivasvatadarpahantā rakṣo'dhipaḥ sūrya ivāvabhāti || 6-47-25||

    RMY 6-47-26

    प्रत्युवाच ततो रामो विभीषणमरिंदमम् ।
    अहो दीप्तो महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः ॥ ६-४७-२६॥
    pratyuvāca tato rāmo vibhīṣaṇamariṃdamam |
    aho dīpto mahātejā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ || 6-47-26||

    RMY 6-47-27

    आदित्य इव दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिभिर्भाति रावणः ।
    सुव्यक्तं लक्षये ह्यस्य रूपं तेजःसमावृतम् ॥ ६-४७-२७॥
    āditya iva duṣprekṣyo raśmibhirbhāti rāvaṇaḥ |
    suvyaktaṃ lakṣaye hyasya rūpaṃ tejaḥsamāvṛtam || 6-47-27||

    RMY 6-47-28

    देवदानववीराणां वपुर्नैवंविधं भवेत् ।
    यादृशं राक्षसेन्द्रस्य वपुरेतत्प्रकाशते ॥ ६-४७-२८॥
    devadānavavīrāṇāṃ vapurnaivaṃvidhaṃ bhavet |
    yādṛśaṃ rākṣasendrasya vapuretatprakāśate || 6-47-28||

    RMY 6-47-29

    सर्वे पर्वतसंकाशाः सर्वे पर्वतयोधिनः ।
    सर्वे दीप्तायुधधरा योधश्चास्य महौजसः ॥ ६-४७-२९॥
    sarve parvatasaṃkāśāḥ sarve parvatayodhinaḥ |
    sarve dīptāyudhadharā yodhaścāsya mahaujasaḥ || 6-47-29||

    RMY 6-47-30

    भाति राक्षसराजोऽसौ प्रदीप्तैर्भीमविक्रमैः ।
    भूतैः परिवृतस्तीक्ष्णैर्देहवद्भिरिवान्तकः ॥ ६-४७-३०॥
    bhāti rākṣasarājo'sau pradīptairbhīmavikramaiḥ |
    bhūtaiḥ parivṛtastīkṣṇairdehavadbhirivāntakaḥ || 6-47-30||

    RMY 6-47-31

    एवमुक्त्वा ततो रामो धनुरादाय वीर्यवान् ।
    लक्ष्मणानुचरस्तस्थौ समुद्धृत्य शरोत्तमम् ॥ ६-४७-३१॥
    evamuktvā tato rāmo dhanurādāya vīryavān |
    lakṣmaṇānucarastasthau samuddhṛtya śarottamam || 6-47-31||

    RMY 6-47-32

    ततः स रक्षोऽधिपतिर्महात्मा रक्षांसि तान्याह महाबलानि ।
    द्वारेषु चर्यागृहगोपुरेषु सुनिर्वृतास्तिष्ठत निर्विशङ्काः ॥ ६-४७-३२॥
    tataḥ sa rakṣo'dhipatirmahātmā rakṣāṃsi tānyāha mahābalāni |
    dvāreṣu caryāgṛhagopureṣu sunirvṛtāstiṣṭhata nirviśaṅkāḥ || 6-47-32||

    RMY 6-47-33

    विसर्जयित्वा सहसा ततस्तान्गतेषु रक्षःसु यथानियोगम् ।
    व्यदारयद्वानरसागरौघं महाझषः पूर्ममिवार्णवौघम् ॥ ६-४७-३३॥
    visarjayitvā sahasā tatastāngateṣu rakṣaḥsu yathāniyogam |
    vyadārayadvānarasāgaraughaṃ mahājhaṣaḥ pūrmamivārṇavaugham || 6-47-33||

    RMY 6-47-34

    तमापतन्तं सहसा समीक्ष्य दीप्तेषुचापं युधि राक्षसेन्द्रम् ।
    महत्समुत्पाट्य महीधराग्रं दुद्राव रक्षोऽधिपतिं हरीशः ॥ ६-४७-३४॥
    tamāpatantaṃ sahasā samīkṣya dīpteṣucāpaṃ yudhi rākṣasendram |
    mahatsamutpāṭya mahīdharāgraṃ dudrāva rakṣo'dhipatiṃ harīśaḥ || 6-47-34||

    RMY 6-47-35

    तच्छैलशृङ्गं बहुवृक्षसानुं प्रगृह्य चिक्षेप निशाचराय ।
    तमापतन्तं सहसा समीक्ष्य बिभेद बाणैस्तपनीयपुङ्खैः ॥ ६-४७-३५॥
    tacchailaśṛṅgaṃ bahuvṛkṣasānuṃ pragṛhya cikṣepa niśācarāya |
    tamāpatantaṃ sahasā samīkṣya bibheda bāṇaistapanīyapuṅkhaiḥ || 6-47-35||

    RMY 6-47-36

    तस्मिन्प्रवृद्धोत्तमसानुवृक्षे शृङ्गे विकीर्णे पतिते पृथिव्याम् ।
    महाहिकल्पं शरमन्तकाभं समाददे राक्षसलोकनाथः ॥ ६-४७-३६॥
    tasminpravṛddhottamasānuvṛkṣe śṛṅge vikīrṇe patite pṛthivyām |
    mahāhikalpaṃ śaramantakābhaṃ samādade rākṣasalokanāthaḥ || 6-47-36||

    RMY 6-47-37

    स तं गृहीत्वानिलतुल्यवेगं सविस्फुलिङ्गज्वलनप्रकाशम् ।
    बाणं महेन्द्राशनितुल्यवेगं चिक्षेप सुग्रीववधाय रुष्टः ॥ ६-४७-३७॥
    sa taṃ gṛhītvānilatulyavegaṃ savisphuliṅgajvalanaprakāśam |
    bāṇaṃ mahendrāśanitulyavegaṃ cikṣepa sugrīvavadhāya ruṣṭaḥ || 6-47-37||

    RMY 6-47-38

    स सायको रावणबाहुमुक्तः शक्राशनिप्रख्यवपुः शिताग्रः ।
    सुग्रीवमासाद्य बिभेद वेगाद्गुहेरिता क्रौचमिवोग्रशक्तिः ॥ ६-४७-३८॥
    sa sāyako rāvaṇabāhumuktaḥ śakrāśaniprakhyavapuḥ śitāgraḥ |
    sugrīvamāsādya bibheda vegādguheritā kraucamivograśaktiḥ || 6-47-38||

    RMY 6-47-39

    स सायकार्तो विपरीतचेताः कूजन्पृथिव्यां निपपात वीरः ।
    तं प्रेक्ष्य भूमौ पतितं विसंज्मं नेदुः प्रहृष्टा युधि यातुधानाः ॥ ६-४७-३९॥
    sa sāyakārto viparītacetāḥ kūjanpṛthivyāṃ nipapāta vīraḥ |
    taṃ prekṣya bhūmau patitaṃ visaṃjmaṃ neduḥ prahṛṣṭā yudhi yātudhānāḥ || 6-47-39||

    RMY 6-47-40

    ततो गवाक्षो गवयः सुदंष्ट्रस्तथर्षभो ज्योतिमुखो नलश्च ।
    शैलान्समुद्यम्य विवृद्धकायाः प्रदुद्रुवुस्तं प्रति राक्षसेन्द्रम् ॥ ६-४७-४०॥
    tato gavākṣo gavayaḥ sudaṃṣṭrastatharṣabho jyotimukho nalaśca |
    śailānsamudyamya vivṛddhakāyāḥ pradudruvustaṃ prati rākṣasendram || 6-47-40||

    RMY 6-47-41

    तेषां प्रहारान्स चकार मेघान्रक्षोऽधिपो बाणगणैः शिताग्रैः ।
    तान्वानरेन्द्रानपि बाणजालैर्बिभेद जाम्बूनदचित्रपुङ्खैः ॥ ६-४७-४१॥
    teṣāṃ prahārānsa cakāra meghānrakṣo'dhipo bāṇagaṇaiḥ śitāgraiḥ |
    tānvānarendrānapi bāṇajālairbibheda jāmbūnadacitrapuṅkhaiḥ || 6-47-41||

    RMY 6-47-42

    ते वानरेन्द्रास्त्रिदशारिबाणैर्भिन्ना निपेतुर्भुवि भीमरूपाः ।
    ततस्तु तद्वानरसैन्यमुग्रं प्रच्छादयामास स बाणजालैः ॥ ६-४७-४२॥
    te vānarendrāstridaśāribāṇairbhinnā nipeturbhuvi bhīmarūpāḥ |
    tatastu tadvānarasainyamugraṃ pracchādayāmāsa sa bāṇajālaiḥ || 6-47-42||

    RMY 6-47-43

    ते वध्यमानाः पतिताग्र्यवीरा नानद्यमाना भयशल्यविद्धाः ।
    शाखामृगा रावणसायकार्ता जग्मुः शरण्यं शरणं स्म रामम् ॥ ६-४७-४३॥
    te vadhyamānāḥ patitāgryavīrā nānadyamānā bhayaśalyaviddhāḥ |
    śākhāmṛgā rāvaṇasāyakārtā jagmuḥ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ sma rāmam || 6-47-43||

    RMY 6-47-44

    ततो महात्मा स धनुर्धनुष्मानादाय रामः सहरा जगाम ।
    तं लक्ष्मणः प्राञ्जलिरभ्युपेत्य उवाच वाक्यं परमार्थयुक्तम् ॥ ६-४७-४४॥
    tato mahātmā sa dhanurdhanuṣmānādāya rāmaḥ saharā jagāma |
    taṃ lakṣmaṇaḥ prāñjalirabhyupetya uvāca vākyaṃ paramārthayuktam || 6-47-44||

    RMY 6-47-45

    काममार्यः सुपर्याप्तो वधायास्य दुरात्मनः ।
    विधमिष्याम्यहं नीचमनुजानीहि मां विभो ॥ ६-४७-४५॥
    kāmamāryaḥ suparyāpto vadhāyāsya durātmanaḥ |
    vidhamiṣyāmyahaṃ nīcamanujānīhi māṃ vibho || 6-47-45||

    RMY 6-47-46

    तमब्रवीन्महातेजा रामः सत्यपराक्रमः ।
    गच्छ यत्नपरश्चापि भव लक्ष्मण संयुगे ॥ ६-४७-४६॥
    tamabravīnmahātejā rāmaḥ satyaparākramaḥ |
    gaccha yatnaparaścāpi bhava lakṣmaṇa saṃyuge || 6-47-46||

    RMY 6-47-47

    रावणो हि महावीर्यो रणेऽद्भुतपराक्रमः ।
    त्रैलोक्येनापि संक्रुद्धो दुष्प्रसह्यो न संशयः ॥ ६-४७-४७॥
    rāvaṇo hi mahāvīryo raṇe'dbhutaparākramaḥ |
    trailokyenāpi saṃkruddho duṣprasahyo na saṃśayaḥ || 6-47-47||

    RMY 6-47-48

    तस्य च्छिद्राणि मार्गस्व स्वच्छिद्राणि च गोपय ।
    चक्षुषा धनुषा यत्नाद्रक्षात्मानं समाहितः ॥ ६-४७-४८॥
    tasya cchidrāṇi mārgasva svacchidrāṇi ca gopaya |
    cakṣuṣā dhanuṣā yatnādrakṣātmānaṃ samāhitaḥ || 6-47-48||

    RMY 6-47-49

    राघवस्य वचः श्रुत्वा संपरिष्वज्य पूज्य च ।
    अभिवाद्य ततो रामं ययौ सौमित्रिराहवम् ॥ ६-४७-४९॥
    rāghavasya vacaḥ śrutvā saṃpariṣvajya pūjya ca |
    abhivādya tato rāmaṃ yayau saumitrirāhavam || 6-47-49||

    RMY 6-47-50

    स रावणं वारणहस्तबाहुर्ददर्श दीप्तोद्यतभीमचापम् ।
    प्रच्छादयन्तं शरवृष्टिजालैस्तान्वानरान्भिन्नविकीर्णदेहान् ॥ ६-४७-५०॥
    sa rāvaṇaṃ vāraṇahastabāhurdadarśa dīptodyatabhīmacāpam |
    pracchādayantaṃ śaravṛṣṭijālaistānvānarānbhinnavikīrṇadehān || 6-47-50||

    RMY 6-47-51

    तमालोक्य महातेजा हनूमान्मारुतात्मजा ।
    निवार्य शरजालानि प्रदुद्राव स रावणम् ॥ ६-४७-५१॥
    tamālokya mahātejā hanūmānmārutātmajā |
    nivārya śarajālāni pradudrāva sa rāvaṇam || 6-47-51||

    RMY 6-47-52

    रथं तस्य समासाद्य भुजमुद्यम्य दक्षिणम् ।
    त्रासयन्रावणं धीमान्हनूमान्वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-४७-५२॥
    rathaṃ tasya samāsādya bhujamudyamya dakṣiṇam |
    trāsayanrāvaṇaṃ dhīmānhanūmānvākyamabravīt || 6-47-52||

    RMY 6-47-53

    देवदानवगन्धर्वा यक्षाश्च सह राक्षसैः ।
    अवध्यत्वात्त्वया भग्ना वानरेभ्यस्तु ते भयम् ॥ ६-४७-५३॥
    devadānavagandharvā yakṣāśca saha rākṣasaiḥ |
    avadhyatvāttvayā bhagnā vānarebhyastu te bhayam || 6-47-53||

    RMY 6-47-54

    एष मे दक्षिणो बाहुः पञ्चशाखः समुद्यतः ।
    विधमिष्यति ते देहाद्भूतात्मानं चिरोषितम् ॥ ६-४७-५४॥
    eṣa me dakṣiṇo bāhuḥ pañcaśākhaḥ samudyataḥ |
    vidhamiṣyati te dehādbhūtātmānaṃ ciroṣitam || 6-47-54||

    RMY 6-47-55

    श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं रावणो भीमविक्रमः ।
    संरक्तनयनः क्रोधादिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६-४७-५५॥
    śrutvā hanūmato vākyaṃ rāvaṇo bhīmavikramaḥ |
    saṃraktanayanaḥ krodhādidaṃ vacanamabravīt || 6-47-55||

    RMY 6-47-56

    क्षिप्रं प्रहर निःशङ्कं स्थिरां कीर्तिमवाप्नुहि ।
    ततस्त्वां ज्ञातिविक्रान्तं नाशयिष्यामि वानर ॥ ६-४७-५६॥
    kṣipraṃ prahara niḥśaṅkaṃ sthirāṃ kīrtimavāpnuhi |
    tatastvāṃ jñātivikrāntaṃ nāśayiṣyāmi vānara || 6-47-56||

    RMY 6-47-57

    रावणस्य वचः श्रुत्वा वायुसूनुर्वचोऽब्रवीत् ।
    प्रहृतं हि मया पूर्वमक्षं स्मर सुतं तव ॥ ६-४७-५७॥
    rāvaṇasya vacaḥ śrutvā vāyusūnurvaco'bravīt |
    prahṛtaṃ hi mayā pūrvamakṣaṃ smara sutaṃ tava || 6-47-57||

    RMY 6-47-58

    एवमुक्तो महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः ।
    आजघानानिलसुतं तलेनोरसि वीर्यवान् ॥ ६-४७-५८॥
    evamukto mahātejā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
    ājaghānānilasutaṃ talenorasi vīryavān || 6-47-58||

    RMY 6-47-59

    स तलाभिहतस्तेन चचाल च मुहुर्मुहुः ।
    आजघानाभिसंक्रुद्धस्तलेनैवामरद्विषम् ॥ ६-४७-५९॥
    sa talābhihatastena cacāla ca muhurmuhuḥ |
    ājaghānābhisaṃkruddhastalenaivāmaradviṣam || 6-47-59||

    RMY 6-47-60

    ततस्तलेनाभिहतो वानरेण महात्मना ।
    दशग्रीवः समाधूतो यथा भूमिचलेऽचलः ॥ ६-४७-६०॥
    tatastalenābhihato vānareṇa mahātmanā |
    daśagrīvaḥ samādhūto yathā bhūmicale'calaḥ || 6-47-60||

    RMY 6-47-61

    संग्रामे तं तथा दृष्ट्व रावणं तलताडितम् ।
    ऋषयो वानराः सिद्धा नेदुर्देवाः सहासुराः ॥ ६-४७-६१॥
    saṃgrāme taṃ tathā dṛṣṭva rāvaṇaṃ talatāḍitam |
    ṛṣayo vānarāḥ siddhā nedurdevāḥ sahāsurāḥ || 6-47-61||

    RMY 6-47-62

    अथाश्वस्य महातेजा रावणो वाक्यमब्रवीत् ।
    साधु वानरवीर्येण श्लाघनीयोऽसि मे रिपुः ॥ ६-४७-६२॥
    athāśvasya mahātejā rāvaṇo vākyamabravīt |
    sādhu vānaravīryeṇa ślāghanīyo'si me ripuḥ || 6-47-62||

    RMY 6-47-63

    रावणेनैवमुक्तस्तु मारुतिर्वाक्यमब्रवीत् ।
    धिगस्तु मम वीर्यं तु यत्त्वं जीवसि रावण ॥ ६-४७-६३॥
    rāvaṇenaivamuktastu mārutirvākyamabravīt |
    dhigastu mama vīryaṃ tu yattvaṃ jīvasi rāvaṇa || 6-47-63||

    RMY 6-47-64

    सकृत्तु प्रहरेदानीं दुर्बुद्धे किं विकत्थसे ।
    ततस्त्वां मामको मुष्टिर्नयिष्यामि यथाक्षयम् ।
    ततो मारुतिवाक्येन क्रोधस्तस्य तदाज्वलत् ॥ ६-४७-६४॥
    sakṛttu praharedānīṃ durbuddhe kiṃ vikatthase |
    tatastvāṃ māmako muṣṭirnayiṣyāmi yathākṣayam |
    tato mārutivākyena krodhastasya tadājvalat || 6-47-64||

    RMY 6-47-65

    संरक्तनयनो यत्नान्मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम् ।
    पातयामास वेगेन वानरोरसि वीर्यवान् ।
    हनूमान्वक्षसि व्यूधे संचचाल हतः पुनः ॥ ६-४७-६५॥
    saṃraktanayano yatnānmuṣṭimudyamya dakṣiṇam |
    pātayāmāsa vegena vānarorasi vīryavān |
    hanūmānvakṣasi vyūdhe saṃcacāla hataḥ punaḥ || 6-47-65||

    RMY 6-47-66

    विह्वलं तं तदा दृष्ट्वा हनूमन्तं महाबलम् ।
    रथेनातिरथः शीघ्रं नीलं प्रति समभ्यगात् ॥ ६-४७-६६॥
    vihvalaṃ taṃ tadā dṛṣṭvā hanūmantaṃ mahābalam |
    rathenātirathaḥ śīghraṃ nīlaṃ prati samabhyagāt || 6-47-66||

    RMY 6-47-67

    पन्नगप्रतिमैर्भीमैः परमर्मातिभेदिभिः ।
    शरैरादीपयामास नीलं हरिचमूपतिम् ॥ ६-४७-६७॥
    pannagapratimairbhīmaiḥ paramarmātibhedibhiḥ |
    śarairādīpayāmāsa nīlaṃ haricamūpatim || 6-47-67||

    RMY 6-47-68

    स शरौघसमायस्तो नीलः कपिचमूपतिः ।
    करेणैकेन शैलाग्रं रक्षोऽधिपतयेऽसृजत् ॥ ६-४७-६८॥
    sa śaraughasamāyasto nīlaḥ kapicamūpatiḥ |
    kareṇaikena śailāgraṃ rakṣo'dhipataye'sṛjat || 6-47-68||

    RMY 6-47-69

    हनूमानपि तेजस्वी समाश्वस्तो महामनाः ।
    विप्रेक्षमाणो युद्धेप्सुः सरोषमिदमब्रवीत् ॥ ६-४७-६९॥
    hanūmānapi tejasvī samāśvasto mahāmanāḥ |
    viprekṣamāṇo yuddhepsuḥ saroṣamidamabravīt || 6-47-69||

    RMY 6-47-70

    नीलेन सह संयुक्तं रावणं राक्षसेश्वरम् ।
    अन्येन युध्यमानस्य न युक्तमभिधावनम् ॥ ६-४७-७०॥
    nīlena saha saṃyuktaṃ rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram |
    anyena yudhyamānasya na yuktamabhidhāvanam || 6-47-70||

    RMY 6-47-71

    रावणोऽपि महातेजास्तच्छृङ्गं सप्तभिः शरैः ।
    आजघान सुतीक्ष्णाग्रैस्तद्विकीर्णं पपात ह ॥ ६-४७-७१॥
    rāvaṇo'pi mahātejāstacchṛṅgaṃ saptabhiḥ śaraiḥ |
    ājaghāna sutīkṣṇāgraistadvikīrṇaṃ papāta ha || 6-47-71||

    RMY 6-47-72

    तद्विकीर्णं गिरेः शृङ्गं दृष्ट्वा हरिचमूपतिः ।
    कालाग्निरिव जज्वाल क्रोधेन परवीरहा ॥ ६-४७-७२॥
    tadvikīrṇaṃ gireḥ śṛṅgaṃ dṛṣṭvā haricamūpatiḥ |
    kālāgniriva jajvāla krodhena paravīrahā || 6-47-72||

    RMY 6-47-73

    सोऽश्वकर्णान्धवान्सालांश्चूतांश्चापि सुपुष्पितान् ।
    अन्यांश्च विविधान्वृक्षान्नीलश्चिक्षेप संयुगे ॥ ६-४७-७३॥
    so'śvakarṇāndhavānsālāṃścūtāṃścāpi supuṣpitān |
    anyāṃśca vividhānvṛkṣānnīlaścikṣepa saṃyuge || 6-47-73||

    RMY 6-47-74

    स तान्वृक्षान्समासाद्य प्रतिचिच्छेद रावणः ।
    अभ्यवर्षत्सुघोरेण शरवर्षेण पावकिम् ॥ ६-४७-७४॥
    sa tānvṛkṣānsamāsādya praticiccheda rāvaṇaḥ |
    abhyavarṣatsughoreṇa śaravarṣeṇa pāvakim || 6-47-74||

    RMY 6-47-75

    अभिवृष्टः शरौघेण मेघेनेव महाचलः ।
    ह्रस्वं कृत्वा तदा रूपं ध्वजाग्रे निपपात ह ॥ ६-४७-७५॥
    abhivṛṣṭaḥ śaraugheṇa megheneva mahācalaḥ |
    hrasvaṃ kṛtvā tadā rūpaṃ dhvajāgre nipapāta ha || 6-47-75||

    RMY 6-47-76

    पावकात्मजमालोक्य ध्वजाग्रे समवस्थितम् ।
    जज्वाल रावणः क्रोधात्ततो नीलो ननाद ह ॥ ६-४७-७६॥
    pāvakātmajamālokya dhvajāgre samavasthitam |
    jajvāla rāvaṇaḥ krodhāttato nīlo nanāda ha || 6-47-76||

    RMY 6-47-77

    ध्वजाग्रे धनुषश्चाग्रे किरीटाग्रे च तं हरिम् ।
    लक्ष्मणोऽथ हनूमांश्च दृष्ट्वा रामश्च विस्मिताः ॥ ६-४७-७७॥
    dhvajāgre dhanuṣaścāgre kirīṭāgre ca taṃ harim |
    lakṣmaṇo'tha hanūmāṃśca dṛṣṭvā rāmaśca vismitāḥ || 6-47-77||

    RMY 6-47-78

    रावणोऽपि महातेजाः कपिलाघवविस्मितः ।
    अस्त्रमाहारयामास दीप्तमाग्नेयमद्भुतम् ॥ ६-४७-७८॥
    rāvaṇo'pi mahātejāḥ kapilāghavavismitaḥ |
    astramāhārayāmāsa dīptamāgneyamadbhutam || 6-47-78||

    RMY 6-47-79

    ततस्ते चुक्रुशुर्हृष्टा लब्धलक्ष्याः प्लवंगमाः ।
    नीललाघवसंभ्रान्तं दृष्ट्वा रावणमाहवे ॥ ६-४७-७९॥
    tataste cukruśurhṛṣṭā labdhalakṣyāḥ plavaṃgamāḥ |
    nīlalāghavasaṃbhrāntaṃ dṛṣṭvā rāvaṇamāhave || 6-47-79||

    RMY 6-47-80

    वानराणां च नादेन संरब्धो रावणस्तदा ।
    संभ्रमाविष्टहृदयो न किंचित्प्रत्यपद्यत ॥ ६-४७-८०॥
    vānarāṇāṃ ca nādena saṃrabdho rāvaṇastadā |
    saṃbhramāviṣṭahṛdayo na kiṃcitpratyapadyata || 6-47-80||

    RMY 6-47-81

    आग्नेयेनाथ संयुक्तं गृहीत्वा रावणः शरम् ।
    ध्वजशीर्षस्थितं नीलमुदैक्षत निशाचरः ॥ ६-४७-८१॥
    āgneyenātha saṃyuktaṃ gṛhītvā rāvaṇaḥ śaram |
    dhvajaśīrṣasthitaṃ nīlamudaikṣata niśācaraḥ || 6-47-81||

    RMY 6-47-82

    ततोऽब्रवीन्महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः ।
    कपे लाघवयुक्तोऽसि मायया परयानया ॥ ६-४७-८२॥
    tato'bravīnmahātejā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
    kape lāghavayukto'si māyayā parayānayā || 6-47-82||

    RMY 6-47-83

    जीवितं खलु रक्षस्व यदि शक्नोषि वानर ।
    तानि तान्यात्मरूपाणि सृजसे त्वमनेकशः ॥ ६-४७-८३॥
    jīvitaṃ khalu rakṣasva yadi śaknoṣi vānara |
    tāni tānyātmarūpāṇi sṛjase tvamanekaśaḥ || 6-47-83||

    RMY 6-47-84

    तथापि त्वां मया मुक्तः सायकोऽस्त्रप्रयोजितः ।
    जीवितं परिरक्षन्तं जीविताद्भ्रंशयिष्यति ॥ ६-४७-८४॥
    tathāpi tvāṃ mayā muktaḥ sāyako'straprayojitaḥ |
    jīvitaṃ parirakṣantaṃ jīvitādbhraṃśayiṣyati || 6-47-84||

    RMY 6-47-85

    एवमुक्त्वा महाबाहू रावणो राक्षसेश्वरः ।
    संधाय बाणमस्त्रेण चमूपतिमताडयत् ॥ ६-४७-८५॥
    evamuktvā mahābāhū rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
    saṃdhāya bāṇamastreṇa camūpatimatāḍayat || 6-47-85||

    RMY 6-47-86

    सोऽस्त्रयुक्तेन बाणेन नीलो वक्षसि ताडितः ।
    निर्दह्यमानः सहसा निपपात महीतले ॥ ६-४७-८६॥
    so'strayuktena bāṇena nīlo vakṣasi tāḍitaḥ |
    nirdahyamānaḥ sahasā nipapāta mahītale || 6-47-86||

    RMY 6-47-87

    पितृमाहात्म्य संयोगादात्मनश्चापि तेजसा ।
    जानुभ्यामपतद्भूमौ न च प्राणैर्व्ययुज्यत ॥ ६-४७-८७॥
    pitṛmāhātmya saṃyogādātmanaścāpi tejasā |
    jānubhyāmapatadbhūmau na ca prāṇairvyayujyata || 6-47-87||

    RMY 6-47-88

    विसंज्ञं वानरं दृष्ट्वा दशग्रीवो रणोत्सुकः ।
    रथेनाम्बुदनादेन सौमित्रिमभिदुद्रुवे ॥ ६-४७-८८॥
    visaṃjñaṃ vānaraṃ dṛṣṭvā daśagrīvo raṇotsukaḥ |
    rathenāmbudanādena saumitrimabhidudruve || 6-47-88||

    RMY 6-47-89

    तमाह सौमित्रिरदीनसत्त्वो विस्फारयन्तं धनुरप्रमेयम् ।
    अन्वेहि मामेव निशाचरेन्द्र न वानरांस्त्वं प्रति योद्धुमर्हसि ॥ ६-४७-८९॥
    tamāha saumitriradīnasattvo visphārayantaṃ dhanuraprameyam |
    anvehi māmeva niśācarendra na vānarāṃstvaṃ prati yoddhumarhasi || 6-47-89||

    RMY 6-47-90

    स तस्य वाक्यं परिपूर्णघोषं ज्याशब्दमुग्रं च निशम्य राजा ।
    आसाद्य सौमित्रिमवस्थितं तं कोपान्वितं वाक्यमुवाच रक्षः ॥ ६-४७-९०॥
    sa tasya vākyaṃ paripūrṇaghoṣaṃ jyāśabdamugraṃ ca niśamya rājā |
    āsādya saumitrimavasthitaṃ taṃ kopānvitaṃ vākyamuvāca rakṣaḥ || 6-47-90||

    RMY 6-47-91

    दिष्ट्यासि मे राघव दृष्टिमार्गं प्राप्तोऽन्तगामी विपरीतबुद्धिः ।
    अस्मिन्क्षणे यास्यसि मृत्युदेशं संसाद्यमानो मम बाणजालैः ॥ ६-४७-९१॥
    diṣṭyāsi me rāghava dṛṣṭimārgaṃ prāpto'ntagāmī viparītabuddhiḥ |
    asminkṣaṇe yāsyasi mṛtyudeśaṃ saṃsādyamāno mama bāṇajālaiḥ || 6-47-91||

    RMY 6-47-92

    तमाह सौमित्रिरविस्मयानो गर्जन्तमुद्वृत्तसिताग्रदंष्ट्रम् ।
    राजन्न गर्जन्ति महाप्रभावा विकत्थसे पापकृतां वरिष्ठ ॥ ६-४७-९२॥
    tamāha saumitriravismayāno garjantamudvṛttasitāgradaṃṣṭram |
    rājanna garjanti mahāprabhāvā vikatthase pāpakṛtāṃ variṣṭha || 6-47-92||

    RMY 6-47-93

    जानामि वीर्यं तव राक्षसेन्द्र बलं प्रतापं च पराक्रमं च ।
    अवस्थितोऽहं शरचापपाणिरागच्छ किं मोघविकत्थनेन ॥ ६-४७-९३॥
    jānāmi vīryaṃ tava rākṣasendra balaṃ pratāpaṃ ca parākramaṃ ca |
    avasthito'haṃ śaracāpapāṇirāgaccha kiṃ moghavikatthanena || 6-47-93||

    RMY 6-47-94

    स एवमुक्तः कुपितः ससर्ज रक्षोऽधिपः सप्तशरान्सुपुङ्खान् ।
    ताँल्लक्ष्मणः काञ्चनचित्रपुङ्खैश्चिच्छेद बाणैर्निशिताग्रधारैः ॥ ६-४७-९४॥
    sa evamuktaḥ kupitaḥ sasarja rakṣo'dhipaḥ saptaśarānsupuṅkhān |
    tā~llakṣmaṇaḥ kāñcanacitrapuṅkhaiściccheda bāṇairniśitāgradhāraiḥ || 6-47-94||

    RMY 6-47-95

    तान्प्रेक्षमाणः सहसा निकृत्तान्निकृत्तभोगानिव पन्नगेन्द्रान् ।
    लङ्केश्वरः क्रोधवशं जगाम ससर्ज चान्यान्निशितान्पृषत्कान् ॥ ६-४७-९५॥
    tānprekṣamāṇaḥ sahasā nikṛttānnikṛttabhogāniva pannagendrān |
    laṅkeśvaraḥ krodhavaśaṃ jagāma sasarja cānyānniśitānpṛṣatkān || 6-47-95||

    RMY 6-47-96

    स बाणवर्षं तु ववर्ष तीव्रं रामानुजः कार्मुकसंप्रयुक्तम् ।
    क्षुरार्धचन्द्रोत्तमकर्णिभल्लैः शरांश्च चिच्छेद न चुक्षुभे च ॥ ६-४७-९६॥
    sa bāṇavarṣaṃ tu vavarṣa tīvraṃ rāmānujaḥ kārmukasaṃprayuktam |
    kṣurārdhacandrottamakarṇibhallaiḥ śarāṃśca ciccheda na cukṣubhe ca || 6-47-96||

    RMY 6-47-97

    स लक्ष्मणश्चाशु शराञ्शिताग्रान्महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगान् ।
    संधाय चापे ज्वलनप्रकाशान्ससर्ज रक्षोऽधिपतेर्वधाय ॥ ६-४७-९७॥
    sa lakṣmaṇaścāśu śarāñśitāgrānmahendravajrāśanitulyavegān |
    saṃdhāya cāpe jvalanaprakāśānsasarja rakṣo'dhipatervadhāya || 6-47-97||

    RMY 6-47-98

    स तान्प्रचिच्छेद हि राक्षसेन्द्रश्छित्त्वा च ताँल्लक्ष्मणमाजघान ।
    शरेण कालाग्निसमप्रभेण स्वयम्भुदत्तेन ललाटदेशे ॥ ६-४७-९८॥
    sa tānpraciccheda hi rākṣasendraśchittvā ca tā~llakṣmaṇamājaghāna |
    śareṇa kālāgnisamaprabheṇa svayambhudattena lalāṭadeśe || 6-47-98||

    RMY 6-47-99

    स लक्ष्मणो रावणसायकार्तश्चचाल चापं शिथिलं प्रगृह्य ।
    पुनश्च संज्ञां प्रतिलभ्य कृच्छ्राच्चिच्छेद चापं त्रिदशेन्द्रशत्रोः ॥ ६-४७-९९॥
    sa lakṣmaṇo rāvaṇasāyakārtaścacāla cāpaṃ śithilaṃ pragṛhya |
    punaśca saṃjñāṃ pratilabhya kṛcchrācciccheda cāpaṃ tridaśendraśatroḥ || 6-47-99||

    RMY 6-47-100

    निकृत्तचापं त्रिभिराजघान बाणैस्तदा दाशरथिः शिताग्रैः ।
    स सायकार्तो विचचाल राजा कृच्छ्राच्च संज्ञां पुनराससाद ॥ ६-४७-१००॥
    nikṛttacāpaṃ tribhirājaghāna bāṇaistadā dāśarathiḥ śitāgraiḥ |
    sa sāyakārto vicacāla rājā kṛcchrācca saṃjñāṃ punarāsasāda || 6-47-100||

    RMY 6-47-101

    स कृत्तचापः शरताडितश्च स्वेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः ।
    जग्राह शक्तिं समुदग्रशक्तिः स्वयम्भुदत्तां युधि देवशत्रुः ॥ ६-४७-१०१॥
    sa kṛttacāpaḥ śaratāḍitaśca svedārdragātro rudhirāvasiktaḥ |
    jagrāha śaktiṃ samudagraśaktiḥ svayambhudattāṃ yudhi devaśatruḥ || 6-47-101||

    RMY 6-47-102

    स तां विधूमानलसंनिकाशां वित्रासनीं वानरवाहिनीनाम् ।
    चिक्षेप शक्तिं तरसा ज्वलन्तीं सौमित्रये राक्षसराष्ट्रनाथः ॥ ६-४७-१०२॥
    sa tāṃ vidhūmānalasaṃnikāśāṃ vitrāsanīṃ vānaravāhinīnām |
    cikṣepa śaktiṃ tarasā jvalantīṃ saumitraye rākṣasarāṣṭranāthaḥ || 6-47-102||

    RMY 6-47-103

    तामापतन्तीं भरतानुजोऽस्त्रैर्जघान बाणैश्च हुताग्निकल्पैः ।
    तथापि सा तस्य विवेश शक्तिर्भुजान्तरं दाशरथेर्विशालम् ॥ ६-४७-१०३॥
    tāmāpatantīṃ bharatānujo'strairjaghāna bāṇaiśca hutāgnikalpaiḥ |
    tathāpi sā tasya viveśa śaktirbhujāntaraṃ dāśaratherviśālam || 6-47-103||

    RMY 6-47-104

    शक्त्या ब्राम्या तु सौमित्रिस्ताडितस्तु स्तनान्तरे ।
    विष्णोरचिन्त्यं स्वं भागमात्मानं प्रत्यनुस्मरत् ॥ ६-४७-१०४॥
    śaktyā brāmyā tu saumitristāḍitastu stanāntare |
    viṣṇoracintyaṃ svaṃ bhāgamātmānaṃ pratyanusmarat || 6-47-104||

    RMY 6-47-105

    ततो दानवदर्पघ्नं सौमित्रिं देवकण्टकः ।
    तं पीडयित्वा बाहुभ्यामप्रभुर्लङ्घनेऽभवत् ॥ ६-४७-१०५॥
    tato dānavadarpaghnaṃ saumitriṃ devakaṇṭakaḥ |
    taṃ pīḍayitvā bāhubhyāmaprabhurlaṅghane'bhavat || 6-47-105||

    RMY 6-47-106

    हिमवान्मन्दरो मेरुस्त्रैलोक्यं वा सहामरैः ।
    शक्यं भुजाभ्यामुद्धर्तुं न संख्ये भरतानुजः ॥ ६-४७-१०६॥
    himavānmandaro merustrailokyaṃ vā sahāmaraiḥ |
    śakyaṃ bhujābhyāmuddhartuṃ na saṃkhye bharatānujaḥ || 6-47-106||

    RMY 6-47-107

    अथैनं वैष्णवं भागं मानुषं देहमास्थितम् ।
    विसंज्ञं लक्ष्मणं दृष्ट्वा रावणो विस्मितोऽभवत् ॥ ६-४७-१०७॥
    athainaṃ vaiṣṇavaṃ bhāgaṃ mānuṣaṃ dehamāsthitam |
    visaṃjñaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā rāvaṇo vismito'bhavat || 6-47-107||

    RMY 6-47-108

    अथ वायुसुतः क्रुद्धो रावणं समभिद्रवत् ।
    आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रकल्पेन मुष्टिना ॥ ६-४७-१०८॥
    atha vāyusutaḥ kruddho rāvaṇaṃ samabhidravat |
    ājaghānorasi kruddho vajrakalpena muṣṭinā || 6-47-108||

    RMY 6-47-109

    तेन मुष्टिप्रहारेण रावणो राक्षसेश्वरः ।
    जानुभ्यामपतद्भूमौ चचाल च पपात च ॥ ६-४७-१०९॥
    tena muṣṭiprahāreṇa rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
    jānubhyāmapatadbhūmau cacāla ca papāta ca || 6-47-109||

    RMY 6-47-110

    विसंज्ञं रावणं दृष्ट्वा समरे भीमविक्रमम् ।
    ऋषयो वानराश्चैव नेदुर्देवाः सवासवाः ॥ ६-४७-११०॥
    visaṃjñaṃ rāvaṇaṃ dṛṣṭvā samare bhīmavikramam |
    ṛṣayo vānarāścaiva nedurdevāḥ savāsavāḥ || 6-47-110||

    RMY 6-47-111

    हनूमानपि तेजस्वी लक्ष्मणं रावणार्दितम् ।
    अनयद्राघवाभ्याशं बाहुभ्यां परिगृह्य तम् ॥ ६-४७-१११॥
    hanūmānapi tejasvī lakṣmaṇaṃ rāvaṇārditam |
    anayadrāghavābhyāśaṃ bāhubhyāṃ parigṛhya tam || 6-47-111||

    RMY 6-47-112

    वायुसूनोः सुहृत्त्वेन भक्त्या परमया च सः ।
    शत्रूणामप्रकम्प्योऽपि लघुत्वमगमत्कपेः ॥ ६-४७-११२॥
    vāyusūnoḥ suhṛttvena bhaktyā paramayā ca saḥ |
    śatrūṇāmaprakampyo'pi laghutvamagamatkapeḥ || 6-47-112||

    RMY 6-47-113

    तं समुत्सृज्य सा शक्तिः सौमित्रिं युधि दुर्जयम् ।
    रावणस्य रथे तस्मिन्स्थानं पुनरुपागमत् ॥ ६-४७-११३॥
    taṃ samutsṛjya sā śaktiḥ saumitriṃ yudhi durjayam |
    rāvaṇasya rathe tasminsthānaṃ punarupāgamat || 6-47-113||

    RMY 6-47-114

    रावणोऽपि महातेजाः प्राप्य संज्ञां महाहवे ।
    आददे निशितान्बाणाञ्जग्राह च महद्धनुः ॥ ६-४७-११४॥
    rāvaṇo'pi mahātejāḥ prāpya saṃjñāṃ mahāhave |
    ādade niśitānbāṇāñjagrāha ca mahaddhanuḥ || 6-47-114||

    RMY 6-47-115

    आश्वस्तश्च विशल्यश्च लक्ष्मणः शत्रुसूदनः ।
    विष्णोर्भागममीमांस्यमात्मानं प्रत्यनुस्मरन् ॥ ६-४७-११५॥
    āśvastaśca viśalyaśca lakṣmaṇaḥ śatrusūdanaḥ |
    viṣṇorbhāgamamīmāṃsyamātmānaṃ pratyanusmaran || 6-47-115||

    RMY 6-47-116

    निपातितमहावीरां वानराणां महाचमूम् ।
    राघवस्तु रणे दृष्ट्वा रावणं समभिद्रवत् ॥ ६-४७-११६॥
    nipātitamahāvīrāṃ vānarāṇāṃ mahācamūm |
    rāghavastu raṇe dṛṣṭvā rāvaṇaṃ samabhidravat || 6-47-116||

    RMY 6-47-117

    अथैनमुपसंगम्य हनूमान्वाक्यमब्रवीत् ।
    मम पृष्ठं समारुह्य रक्षसं शास्तुमर्हसि ॥ ६-४७-११७॥
    athainamupasaṃgamya hanūmānvākyamabravīt |
    mama pṛṣṭhaṃ samāruhya rakṣasaṃ śāstumarhasi || 6-47-117||

    RMY 6-47-118

    तच्छ्रुत्वा राघवो वाक्यं वायुपुत्रेण भाषितम् ।
    आरोहत्सहसा शूरो हनूमन्तं महाकपिम् ।
    रथस्थं रावणं संख्ये ददर्श मनुजाधिपः ॥ ६-४७-११८॥
    tacchrutvā rāghavo vākyaṃ vāyuputreṇa bhāṣitam |
    ārohatsahasā śūro hanūmantaṃ mahākapim |
    rathasthaṃ rāvaṇaṃ saṃkhye dadarśa manujādhipaḥ || 6-47-118||

    RMY 6-47-119

    तमालोक्य महातेजाः प्रदुद्राव स राघवः ।
    वैरोचनमिव क्रुद्धो विष्णुरभ्युद्यतायुधः ॥ ६-४७-११९॥
    tamālokya mahātejāḥ pradudrāva sa rāghavaḥ |
    vairocanamiva kruddho viṣṇurabhyudyatāyudhaḥ || 6-47-119||

    RMY 6-47-120

    ज्याशब्दमकरोत्तीव्रं वज्रनिष्पेषनिस्वनम् ।
    गिरा गम्भीरया रामो राक्षसेन्द्रमुवाच ह ॥ ६-४७-१२०॥
    jyāśabdamakarottīvraṃ vajraniṣpeṣanisvanam |
    girā gambhīrayā rāmo rākṣasendramuvāca ha || 6-47-120||

    RMY 6-47-121

    तिष्ठ तिष्ठ मम त्वं हि कृत्वा विप्रियमीदृशम् ।
    क्व नु राक्षसशार्दूल गतो मोक्षमवाप्स्यसि ॥ ६-४७-१२१॥
    tiṣṭha tiṣṭha mama tvaṃ hi kṛtvā vipriyamīdṛśam |
    kva nu rākṣasaśārdūla gato mokṣamavāpsyasi || 6-47-121||

    RMY 6-47-122

    यदीन्द्रवैवस्वत भास्करान्वा स्वयम्भुवैश्वानरशंकरान्वा ।
    गमिष्यसि त्वं दश वा दिशो वा तथापि मे नाद्य गतो विमोक्ष्यसे ॥ ६-४७-१२२॥
    yadīndravaivasvata bhāskarānvā svayambhuvaiśvānaraśaṃkarānvā |
    gamiṣyasi tvaṃ daśa vā diśo vā tathāpi me nādya gato vimokṣyase || 6-47-122||

    RMY 6-47-123

    यश्चैष शक्त्याभिहतस्त्वयाद्य इच्छन्विषादं सहसाभ्युपेतः ।
    स एष रक्षोगणराज मृत्युः सपुत्रदारस्य तवाद्य युद्धे ॥ ६-४७-१२३॥
    yaścaiṣa śaktyābhihatastvayādya icchanviṣādaṃ sahasābhyupetaḥ |
    sa eṣa rakṣogaṇarāja mṛtyuḥ saputradārasya tavādya yuddhe || 6-47-123||

    RMY 6-47-124

    राघवस्य वचः श्रुत्वा राक्षसेन्द्रो महाकपिम् ।
    आजघान शरैस्तीक्ष्णैः कालानलशिखोपमैः ॥ ६-४७-१२४॥
    rāghavasya vacaḥ śrutvā rākṣasendro mahākapim |
    ājaghāna śaraistīkṣṇaiḥ kālānalaśikhopamaiḥ || 6-47-124||

    RMY 6-47-125

    राक्षसेनाहवे तस्य ताडितस्यापि सायकैः ।
    स्वभावतेजोयुक्तस्य भूयस्तेजो व्यवर्धत ॥ ६-४७-१२५॥
    rākṣasenāhave tasya tāḍitasyāpi sāyakaiḥ |
    svabhāvatejoyuktasya bhūyastejo vyavardhata || 6-47-125||

    RMY 6-47-126

    ततो रामो महातेजा रावणेन कृतव्रणम् ।
    दृष्ट्वा प्लवगशार्दूलं क्रोधस्य वशमेयिवान् ॥ ६-४७-१२६॥
    tato rāmo mahātejā rāvaṇena kṛtavraṇam |
    dṛṣṭvā plavagaśārdūlaṃ krodhasya vaśameyivān || 6-47-126||

    RMY 6-47-127

    तस्याभिसंक्रम्य रथं सचक्रं साश्वध्वजच्छत्रमहापताकम् ।
    ससारथिं साशनिशूलखड्गं रामः प्रचिच्छेद शरैः सुपुङ्खैः ॥ ६-४७-१२७॥
    tasyābhisaṃkramya rathaṃ sacakraṃ sāśvadhvajacchatramahāpatākam |
    sasārathiṃ sāśaniśūlakhaḍgaṃ rāmaḥ praciccheda śaraiḥ supuṅkhaiḥ || 6-47-127||

    RMY 6-47-128

    अथेन्द्रशत्रुं तरसा जघान बाणेन वज्राशनिसंनिभेन ।
    भुजान्तरे व्यूढसुजातरूपे वज्रेण मेरुं भगवानिवेन्द्रः ॥ ६-४७-१२८॥
    athendraśatruṃ tarasā jaghāna bāṇena vajrāśanisaṃnibhena |
    bhujāntare vyūḍhasujātarūpe vajreṇa meruṃ bhagavānivendraḥ || 6-47-128||

    RMY 6-47-129

    यो वज्रपाताशनिसंनिपातान्न चुक्षुभे नापि चचाल राजा ।
    स रामबाणाभिहतो भृशार्तश्चचाल चापं च मुमोच वीरः ॥ ६-४७-१२९॥
    yo vajrapātāśanisaṃnipātānna cukṣubhe nāpi cacāla rājā |
    sa rāmabāṇābhihato bhṛśārtaścacāla cāpaṃ ca mumoca vīraḥ || 6-47-129||

    RMY 6-47-130

    तं विह्वलन्तं प्रसमीक्ष्य रामः समाददे दीप्तमथार्धचन्द्रम् ।
    तेनार्कवर्णं सहसा किरीटं चिच्छेद रक्षोऽधिपतेर्महात्माः ॥ ६-४७-१३०॥
    taṃ vihvalantaṃ prasamīkṣya rāmaḥ samādade dīptamathārdhacandram |
    tenārkavarṇaṃ sahasā kirīṭaṃ ciccheda rakṣo'dhipatermahātmāḥ || 6-47-130||

    RMY 6-47-131

    तं निर्विषाशीविषसंनिकाशं शान्तार्चिषं सूर्यमिवाप्रकाशम् ।
    गतश्रियं कृत्तकिरीटकूटमुवाच रामो युधि राक्षसेन्द्रम् ॥ ६-४७-१३१॥
    taṃ nirviṣāśīviṣasaṃnikāśaṃ śāntārciṣaṃ sūryamivāprakāśam |
    gataśriyaṃ kṛttakirīṭakūṭamuvāca rāmo yudhi rākṣasendram || 6-47-131||

    RMY 6-47-132

    कृतं त्वया कर्म महत्सुभीमं हतप्रवीरश्च कृतस्त्वयाहम् ।
    तस्मात्परिश्रान्त इति व्यवस्य न त्वं शरैर्मृत्युवशं नयामि ॥ ६-४७-१३२॥
    kṛtaṃ tvayā karma mahatsubhīmaṃ hatapravīraśca kṛtastvayāham |
    tasmātpariśrānta iti vyavasya na tvaṃ śarairmṛtyuvaśaṃ nayāmi || 6-47-132||

    RMY 6-47-133

    स एवमुक्तो हतदर्पहर्षो निकृत्तचापः स हताश्वसूतः ।
    शरार्दितः कृत्तमहाकिरीटो विवेश लङ्कां सहसा स्म राजा ॥ ६-४७-१३३॥
    sa evamukto hatadarpaharṣo nikṛttacāpaḥ sa hatāśvasūtaḥ |
    śarārditaḥ kṛttamahākirīṭo viveśa laṅkāṃ sahasā sma rājā || 6-47-133||

    RMY 6-47-134

    तस्मिन्प्रविष्टे रजनीचरेन्द्रे महाबले दानवदेवशत्रौ ।
    हरीन्विशल्यान्सहलक्ष्मणेन चकार रामः परमाहवाग्रे ॥ ६-४७-१३४॥
    tasminpraviṣṭe rajanīcarendre mahābale dānavadevaśatrau |
    harīnviśalyānsahalakṣmaṇena cakāra rāmaḥ paramāhavāgre || 6-47-134||

    RMY 6-47-135

    तस्मिन्प्रभग्ने त्रिदशेन्द्रशत्रौ सुरासुरा भूतगणा दिशश्च ।
    ससागराः सर्षिमहोरगाश्च तथैव भूम्यम्बुचराश्च हृष्टाः ॥ ६-४७-१३५॥
    tasminprabhagne tridaśendraśatrau surāsurā bhūtagaṇā diśaśca |
    sasāgarāḥ sarṣimahoragāśca tathaiva bhūmyambucarāśca hṛṣṭāḥ || 6-47-135||

    Sarga: 48/116 (87)

    RMY 6-48-1

    स प्रविश्य पुरीं लङ्कां रामबाणभयार्दितः ।
    भग्नदर्पस्तदा राजा बभूव व्यथितेन्द्रियः ॥ ६-४८-१॥
    sa praviśya purīṃ laṅkāṃ rāmabāṇabhayārditaḥ |
    bhagnadarpastadā rājā babhūva vyathitendriyaḥ || 6-48-1||

    RMY 6-48-2

    मातंग इव सिंहेन गरुडेनेव पन्नगः ।
    अभिभूतोऽभवद्राजा राघवेण महात्मना ॥ ६-४८-२॥
    mātaṃga iva siṃhena garuḍeneva pannagaḥ |
    abhibhūto'bhavadrājā rāghaveṇa mahātmanā || 6-48-2||

    RMY 6-48-3

    ब्रह्मदण्डप्रकाशानां विद्युत्सदृशवर्चसाम् ।
    स्मरन्राघवबाणानां विव्यथे राक्षसेश्वरः ॥ ६-४८-३॥
    brahmadaṇḍaprakāśānāṃ vidyutsadṛśavarcasām |
    smaranrāghavabāṇānāṃ vivyathe rākṣaseśvaraḥ || 6-48-3||

    RMY 6-48-4

    स काञ्चनमयं दिव्यमाश्रित्य परमासनम् ।
    विक्प्रेक्षमाणो रक्षांसि रावणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-४८-४॥
    sa kāñcanamayaṃ divyamāśritya paramāsanam |
    vikprekṣamāṇo rakṣāṃsi rāvaṇo vākyamabravīt || 6-48-4||

    RMY 6-48-5

    सर्वं तत्खलु मे मोघं यत्तप्तं परमं तपः ।
    यत्समानो महेन्द्रेण मानुषेणास्मि निर्जितः ॥ ६-४८-५॥
    sarvaṃ tatkhalu me moghaṃ yattaptaṃ paramaṃ tapaḥ |
    yatsamāno mahendreṇa mānuṣeṇāsmi nirjitaḥ || 6-48-5||

    RMY 6-48-6

    इदं तद्ब्रह्मणो घोरं वाक्यं मामभ्युपस्थितम् ।
    मानुषेभ्यो विजानीहि भयं त्वमिति तत्तथा ॥ ६-४८-६॥
    idaṃ tadbrahmaṇo ghoraṃ vākyaṃ māmabhyupasthitam |
    mānuṣebhyo vijānīhi bhayaṃ tvamiti tattathā || 6-48-6||

    RMY 6-48-7

    देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः ।
    अवध्यत्वं मया प्राप्तं मानुषेभ्यो न याचितम् ॥ ६-४८-७॥
    devadānavagandharvairyakṣarākṣasapannagaiḥ |
    avadhyatvaṃ mayā prāptaṃ mānuṣebhyo na yācitam || 6-48-7||

    RMY 6-48-8

    एतदेवाभ्युपागम्य यत्नं कर्तुमिहार्हथ ।
    राक्षसाश्चापि तिष्ठन्तु चर्यागोपुरमूर्धसु ॥ ६-४८-८॥
    etadevābhyupāgamya yatnaṃ kartumihārhatha |
    rākṣasāścāpi tiṣṭhantu caryāgopuramūrdhasu || 6-48-8||

    RMY 6-48-9

    स चाप्रतिमगम्भीरो देवदानवदर्पहा ।
    ब्रह्मशापाभिभूतस्तु कुम्भकर्णो विबोध्यताम् ॥ ६-४८-९॥
    sa cāpratimagambhīro devadānavadarpahā |
    brahmaśāpābhibhūtastu kumbhakarṇo vibodhyatām || 6-48-9||

    RMY 6-48-10

    स पराजितमात्मानं प्रहस्तं च निषूदितम् ।
    ज्ञात्वा रक्षोबलं भीममादिदेश महाबलः ॥ ६-४८-१०॥
    sa parājitamātmānaṃ prahastaṃ ca niṣūditam |
    jñātvā rakṣobalaṃ bhīmamādideśa mahābalaḥ || 6-48-10||

    RMY 6-48-11

    द्वारेषु यत्नः क्रियतां प्राकाराश्चाधिरुह्यताम् ।
    निद्रावशसमाविष्टः कुम्भकर्णो विबोध्यताम् ॥ ६-४८-११॥
    dvāreṣu yatnaḥ kriyatāṃ prākārāścādhiruhyatām |
    nidrāvaśasamāviṣṭaḥ kumbhakarṇo vibodhyatām || 6-48-11||

    RMY 6-48-12

    नव षट्सप्त चाष्टौ च मासान्स्वपिति राक्षसः ।
    तं तु बोधयत क्षिप्रं कुम्भकर्णं महाबलम् ॥ ६-४८-१२॥
    nava ṣaṭsapta cāṣṭau ca māsānsvapiti rākṣasaḥ |
    taṃ tu bodhayata kṣipraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam || 6-48-12||

    RMY 6-48-13

    स हि संख्ये महाबाहुः ककुदं सर्वरक्षसाम् ।
    वानरान्राजपुत्रौ च क्षिप्रमेव वधिष्यति ॥ ६-४८-१३॥
    sa hi saṃkhye mahābāhuḥ kakudaṃ sarvarakṣasām |
    vānarānrājaputrau ca kṣiprameva vadhiṣyati || 6-48-13||

    RMY 6-48-14

    कुम्भकर्णः सदा शेते मूढो ग्राम्यसुखे रतः ।
    रामेणाभिनिरस्तस्य संग्रामोऽस्मिन्सुदारुणे ॥ ६-४८-१४॥
    kumbhakarṇaḥ sadā śete mūḍho grāmyasukhe rataḥ |
    rāmeṇābhinirastasya saṃgrāmo'sminsudāruṇe || 6-48-14||

    RMY 6-48-15

    भविष्यति न मे शोकः कुम्भकर्णे विबोधिते ।
    किं करिष्याम्यहं तेन शक्रतुल्यबलेन हि ॥ ६-४८-१५॥
    bhaviṣyati na me śokaḥ kumbhakarṇe vibodhite |
    kiṃ kariṣyāmyahaṃ tena śakratulyabalena hi || 6-48-15||

    RMY 6-48-16

    ईदृशे व्यसने प्राप्ते यो न साह्याय कल्पते ।
    ते तु तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः ॥ ६-४८-१६॥
    īdṛśe vyasane prāpte yo na sāhyāya kalpate |
    te tu tadvacanaṃ śrutvā rākṣasendrasya rākṣasāḥ || 6-48-16||

    RMY 6-48-17

    जग्मुः परमसंभ्रान्ताः कुम्भकर्णनिवेशनम् ।
    ते रावणसमादिष्टा मांसशोणितभोजनाः ॥ ६-४८-१७॥
    jagmuḥ paramasaṃbhrāntāḥ kumbhakarṇaniveśanam |
    te rāvaṇasamādiṣṭā māṃsaśoṇitabhojanāḥ || 6-48-17||

    RMY 6-48-18

    गन्धमाल्यांस्तथा भक्ष्यानादाय सहसा ययुः ।
    तां प्रविश्य महाद्वारां सर्वतो योजनायताम् ॥ ६-४८-१८॥
    gandhamālyāṃstathā bhakṣyānādāya sahasā yayuḥ |
    tāṃ praviśya mahādvārāṃ sarvato yojanāyatām || 6-48-18||

    RMY 6-48-19

    कुम्भकर्णगुहां रम्यां सर्वगन्धप्रवाहिनीम् ।
    प्रतिष्ठमानाः कृच्छ्रेण यत्नात्प्रविविशुर्गुहाम् ॥ ६-४८-१९॥
    kumbhakarṇaguhāṃ ramyāṃ sarvagandhapravāhinīm |
    pratiṣṭhamānāḥ kṛcchreṇa yatnātpraviviśurguhām || 6-48-19||

    RMY 6-48-20

    तां प्रविश्य गुहां रम्यां शुभां काञ्चनकुट्टिमाम् ।
    ददृशुर्नैरृतव्याघ्रं शयानं भीमदर्शनम् ॥ ६-४८-२०॥
    tāṃ praviśya guhāṃ ramyāṃ śubhāṃ kāñcanakuṭṭimām |
    dadṛśurnairṛtavyāghraṃ śayānaṃ bhīmadarśanam || 6-48-20||

    RMY 6-48-21

    ते तु तं विकृतं सुप्तं विकीर्णमिव पर्वतम् ।
    कुम्भकर्णं महानिद्रं सहिताः प्रत्यबोधयन् ॥ ६-४८-२१॥
    te tu taṃ vikṛtaṃ suptaṃ vikīrṇamiva parvatam |
    kumbhakarṇaṃ mahānidraṃ sahitāḥ pratyabodhayan || 6-48-21||

    RMY 6-48-22

    ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुं श्वसन्तमिव पन्नगम् ।
    त्रासयन्तं महाश्वासैः शयानं भीमदर्शनम् ॥ ६-४८-२२॥
    ūrdhvaromāñcitatanuṃ śvasantamiva pannagam |
    trāsayantaṃ mahāśvāsaiḥ śayānaṃ bhīmadarśanam || 6-48-22||

    RMY 6-48-23

    भीमनासापुटं तं तु पातालविपुलाननम् ।
    ददृशुर्नैरृतव्याघ्रं कुम्भकर्णं महाबलम् ॥ ६-४८-२३॥
    bhīmanāsāpuṭaṃ taṃ tu pātālavipulānanam |
    dadṛśurnairṛtavyāghraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam || 6-48-23||

    RMY 6-48-24

    ततश्चक्रुर्महात्मानः कुम्भकर्णाग्रतस्तदा ।
    मांसानां मेरुसंकाशं राशिं परमतर्पणम् ॥ ६-४८-२४॥
    tataścakrurmahātmānaḥ kumbhakarṇāgratastadā |
    māṃsānāṃ merusaṃkāśaṃ rāśiṃ paramatarpaṇam || 6-48-24||

    RMY 6-48-25

    मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च संचयान् ।
    चक्रुर्नैरृतशार्दूला राशिमन्नस्य चाद्भुतम् ॥ ६-४८-२५॥
    mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca varāhāṇāṃ ca saṃcayān |
    cakrurnairṛtaśārdūlā rāśimannasya cādbhutam || 6-48-25||

    RMY 6-48-26

    ततः शोणितकुम्भांश्च मद्यानि विविधानि च ।
    पुरस्तात्कुम्भकर्णस्य चक्रुस्त्रिदशशत्रवः ॥ ६-४८-२६॥
    tataḥ śoṇitakumbhāṃśca madyāni vividhāni ca |
    purastātkumbhakarṇasya cakrustridaśaśatravaḥ || 6-48-26||

    RMY 6-48-27

    लिलिपुश्च परार्ध्येन चन्दनेन परंतपम् ।
    दिव्यैराच्छादयामासुर्माल्यैर्गन्धैः सुगन्धिभिः ॥ ६-४८-२७॥
    lilipuśca parārdhyena candanena paraṃtapam |
    divyairācchādayāmāsurmālyairgandhaiḥ sugandhibhiḥ || 6-48-27||

    RMY 6-48-28

    धूपं सुगन्धं ससृजुस्तुष्टुवुश्च परंतपम् ।
    जलदा इव चोनेदुर्यातुधानाः सहस्रशः ॥ ६-४८-२८॥
    dhūpaṃ sugandhaṃ sasṛjustuṣṭuvuśca paraṃtapam |
    jaladā iva coneduryātudhānāḥ sahasraśaḥ || 6-48-28||

    RMY 6-48-29

    शङ्खानापूरयामासुः शशाङ्कसदृशप्रभान् ।
    तुमुलं युगपच्चापि विनेदुश्चाप्यमर्षिताः ॥ ६-४८-२९॥
    śaṅkhānāpūrayāmāsuḥ śaśāṅkasadṛśaprabhān |
    tumulaṃ yugapaccāpi vineduścāpyamarṣitāḥ || 6-48-29||

    RMY 6-48-30

    नेदुरास्फोटयामासुश्चिक्षिपुस्ते निशाचराः ।
    कुम्भकर्णविबोधार्थं चक्रुस्ते विपुलं स्वनम् ॥ ६-४८-३०॥
    nedurāsphoṭayāmāsuścikṣipuste niśācarāḥ |
    kumbhakarṇavibodhārthaṃ cakruste vipulaṃ svanam || 6-48-30||

    RMY 6-48-31

    सशङ्खभेरीपटहप्रणादमास्फोटितक्ष्वेडितसिंहनादम् ।
    दिशो द्रवन्तस्त्रिदिवं किरन्तः श्रुत्वा विहंगाः सहसा निपेतुः ॥ ६-४८-३१॥
    saśaṅkhabherīpaṭahapraṇādamāsphoṭitakṣveḍitasiṃhanādam |
    diśo dravantastridivaṃ kirantaḥ śrutvā vihaṃgāḥ sahasā nipetuḥ || 6-48-31||

    RMY 6-48-32

    यदा भृशं तैर्निनदैर्महात्मा न कुम्भकर्णो बुबुधे प्रसुप्तः ।
    ततो मुसुण्डीमुसलानि सर्वे रक्षोगणास्ते जगृहुर्गदाश्च ॥ ६-४८-३२॥
    yadā bhṛśaṃ tairninadairmahātmā na kumbhakarṇo bubudhe prasuptaḥ |
    tato musuṇḍīmusalāni sarve rakṣogaṇāste jagṛhurgadāśca || 6-48-32||

    RMY 6-48-33

    तं शैलशृङ्गैर्मुसलैर्गदाभिर्वृक्षैस्तलैर्मुद्गरमुष्टिभिश्च ।
    सुखप्रसुप्तं भुवि कुम्भकर्णं रक्षांस्युदग्राणि तदा निजघ्नुः ॥ ६-४८-३३॥
    taṃ śailaśṛṅgairmusalairgadābhirvṛkṣaistalairmudgaramuṣṭibhiśca |
    sukhaprasuptaṃ bhuvi kumbhakarṇaṃ rakṣāṃsyudagrāṇi tadā nijaghnuḥ || 6-48-33||

    RMY 6-48-34

    तस्य निश्वासवातेन कुम्भकर्णस्य रक्षसः ।
    राक्षसा बलवन्तोऽपि स्थातुं नाशक्नुवन्पुरः ॥ ६-४८-३४॥
    tasya niśvāsavātena kumbhakarṇasya rakṣasaḥ |
    rākṣasā balavanto'pi sthātuṃ nāśaknuvanpuraḥ || 6-48-34||

    RMY 6-48-35

    ततोऽस्य पुरतो गाढं राक्षसा भीमविक्रमाः ।
    मृदङ्गपणवान्भेरीः शङ्खकुम्भगणांस्तथा ।
    दशराक्षससाहस्रं युगपत्पर्यवादयन् ॥ ६-४८-३५॥
    tato'sya purato gāḍhaṃ rākṣasā bhīmavikramāḥ |
    mṛdaṅgapaṇavānbherīḥ śaṅkhakumbhagaṇāṃstathā |
    daśarākṣasasāhasraṃ yugapatparyavādayan || 6-48-35||

    RMY 6-48-36

    नीलाञ्जनचयाकारं ते तु तं प्रत्यबोधयन् ।
    अभिघ्नन्तो नदन्तश्च नैव संविविदे तु सः ॥ ६-४८-३६॥
    nīlāñjanacayākāraṃ te tu taṃ pratyabodhayan |
    abhighnanto nadantaśca naiva saṃvivide tu saḥ || 6-48-36||

    RMY 6-48-37

    यदा चैनं न शेकुस्ते प्रतिबोधयितुं तदा ।
    ततो गुरुतरं यत्नं दारुणं समुपाक्रमन् ॥ ६-४८-३७॥
    yadā cainaṃ na śekuste pratibodhayituṃ tadā |
    tato gurutaraṃ yatnaṃ dāruṇaṃ samupākraman || 6-48-37||

    RMY 6-48-38

    अश्वानुष्ट्रान्खरान्नागाञ्जघ्नुर्दण्डकशाङ्कुशैः ।
    भेरीशङ्खमृदङ्गांश्च सर्वप्राणैरवादयन् ॥ ६-४८-३८॥
    aśvānuṣṭrānkharānnāgāñjaghnurdaṇḍakaśāṅkuśaiḥ |
    bherīśaṅkhamṛdaṅgāṃśca sarvaprāṇairavādayan || 6-48-38||

    RMY 6-48-39

    निजघ्नुश्चास्य गात्राणि महाकाष्ठकटं करैः ।
    मुद्गरैर्मुसलैश्चैव सर्वप्राणसमुद्यतैः ॥ ६-४८-३९॥
    nijaghnuścāsya gātrāṇi mahākāṣṭhakaṭaṃ karaiḥ |
    mudgarairmusalaiścaiva sarvaprāṇasamudyataiḥ || 6-48-39||

    RMY 6-48-40

    तेन शब्देन महता लङ्का समभिपूरिता ।
    सपर्वतवना सर्वा सोऽपि नैव प्रबुध्यते ॥ ६-४८-४०॥
    tena śabdena mahatā laṅkā samabhipūritā |
    saparvatavanā sarvā so'pi naiva prabudhyate || 6-48-40||

    RMY 6-48-41

    ततः सहस्रं भेरीणां युगपत्समहन्यत ।
    मृष्टकाञ्चनकोणानामसक्तानां समन्ततः ॥ ६-४८-४१॥
    tataḥ sahasraṃ bherīṇāṃ yugapatsamahanyata |
    mṛṣṭakāñcanakoṇānāmasaktānāṃ samantataḥ || 6-48-41||

    RMY 6-48-42

    एवमप्यतिनिद्रस्तु यदा नैव प्रबुध्यत ।
    शापस्य वशमापन्नस्ततः क्रुद्धा निशाचराः ॥ ६-४८-४२॥
    evamapyatinidrastu yadā naiva prabudhyata |
    śāpasya vaśamāpannastataḥ kruddhā niśācarāḥ || 6-48-42||

    RMY 6-48-43

    महाक्रोधसमाविष्टाः सर्वे भीमपराक्रमाः ।
    तद्रक्षोबोधयिष्यन्तश्चक्रुरन्ये पराक्रमम् ॥ ६-४८-४३॥
    mahākrodhasamāviṣṭāḥ sarve bhīmaparākramāḥ |
    tadrakṣobodhayiṣyantaścakruranye parākramam || 6-48-43||

    RMY 6-48-44

    अन्ये भेरीः समाजघ्नुरन्ये चक्रुर्महास्वनम् ।
    केशानन्ये प्रलुलुपुः कर्णावन्ये दशन्ति च ।
    न कुम्भकर्णः पस्पन्दे महानिद्रावशं गतः ॥ ६-४८-४४॥
    anye bherīḥ samājaghnuranye cakrurmahāsvanam |
    keśānanye pralulupuḥ karṇāvanye daśanti ca |
    na kumbhakarṇaḥ paspande mahānidrāvaśaṃ gataḥ || 6-48-44||

    RMY 6-48-45

    अन्ये च बलिनस्तस्य कूटमुद्गरपाणयः ।
    मूर्ध्नि वक्षसि गात्रेषु पातयन्कूटमुद्गरान् ॥ ६-४८-४५॥
    anye ca balinastasya kūṭamudgarapāṇayaḥ |
    mūrdhni vakṣasi gātreṣu pātayankūṭamudgarān || 6-48-45||

    RMY 6-48-46

    रज्जुबन्धनबद्धाभिः शतघ्नीभिश्च सर्वतः ।
    वध्यमानो महाकायो न प्राबुध्यत राक्षसः ॥ ६-४८-४६॥
    rajjubandhanabaddhābhiḥ śataghnībhiśca sarvataḥ |
    vadhyamāno mahākāyo na prābudhyata rākṣasaḥ || 6-48-46||

    RMY 6-48-47

    वारणानां सहस्रं तु शरीरेऽस्य प्रधावितम् ।
    कुम्भकर्णस्ततो बुद्धः स्पर्शं परमबुध्यत ॥ ६-४८-४७॥
    vāraṇānāṃ sahasraṃ tu śarīre'sya pradhāvitam |
    kumbhakarṇastato buddhaḥ sparśaṃ paramabudhyata || 6-48-47||

    RMY 6-48-48

    स पात्यमानैर्गिरिशृङ्गवृक्षैरचिन्तयंस्तान्विपुलान्प्रहारान् ।
    निद्राक्षयात्क्षुद्भयपीडितश्च विजृम्भमाणः सहसोत्पपात ॥ ६-४८-४८॥
    sa pātyamānairgiriśṛṅgavṛkṣairacintayaṃstānvipulānprahārān |
    nidrākṣayātkṣudbhayapīḍitaśca vijṛmbhamāṇaḥ sahasotpapāta || 6-48-48||

    RMY 6-48-49

    स नागभोगाचलशृङ्गकल्पौ विक्षिप्य बाहू गिरिशृङ्गसारौ ।
    विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभं निशाचरोऽसौ विकृतं जजृम्भे ॥ ६-४८-४९॥
    sa nāgabhogācalaśṛṅgakalpau vikṣipya bāhū giriśṛṅgasārau |
    vivṛtya vaktraṃ vaḍavāmukhābhaṃ niśācaro'sau vikṛtaṃ jajṛmbhe || 6-48-49||

    RMY 6-48-50

    तस्य जाजृम्भमाणस्य वक्त्रं पातालसंनिभम् ।
    ददृशे मेरुशृङ्गाग्रे दिवाकर इवोदितः ॥ ६-४८-५०॥
    tasya jājṛmbhamāṇasya vaktraṃ pātālasaṃnibham |
    dadṛśe meruśṛṅgāgre divākara ivoditaḥ || 6-48-50||

    RMY 6-48-51

    विजृम्भमाणोऽतिबलः प्रतिबुद्धो निशाचरः ।
    निश्वासश्चास्य संजज्ञे पर्वतादिव मारुतः ॥ ६-४८-५१॥
    vijṛmbhamāṇo'tibalaḥ pratibuddho niśācaraḥ |
    niśvāsaścāsya saṃjajñe parvatādiva mārutaḥ || 6-48-51||

    RMY 6-48-52

    रूपमुत्तिष्ठतस्तस्य कुम्भकर्णस्य तद्बभौ ।
    तपान्ते सबलाकस्य मेघस्येव विवर्षतः ॥ ६-४८-५२॥
    rūpamuttiṣṭhatastasya kumbhakarṇasya tadbabhau |
    tapānte sabalākasya meghasyeva vivarṣataḥ || 6-48-52||

    RMY 6-48-53

    तस्य दीप्ताग्निसदृशे विद्युत्सदृशवर्चसी ।
    ददृशाते महानेत्रे दीप्ताविव महाग्रहौ ॥ ६-४८-५३॥
    tasya dīptāgnisadṛśe vidyutsadṛśavarcasī |
    dadṛśāte mahānetre dīptāviva mahāgrahau || 6-48-53||

    RMY 6-48-54

    आदद्बुभुक्षितो मांसं शोणितं तृषितोऽपिबत् ।
    मेदः कुम्भं च मद्यं च पपौ शक्ररिपुस्तदा ॥ ६-४८-५४॥
    ādadbubhukṣito māṃsaṃ śoṇitaṃ tṛṣito'pibat |
    medaḥ kumbhaṃ ca madyaṃ ca papau śakraripustadā || 6-48-54||

    RMY 6-48-55

    ततस्तृप्त इति ज्ञात्वा समुत्पेतुर्निशाचराः ।
    शिरोभिश्च प्रणम्यैनं सर्वतः पर्यवारयन् ॥ ६-४८-५५॥
    tatastṛpta iti jñātvā samutpeturniśācarāḥ |
    śirobhiśca praṇamyainaṃ sarvataḥ paryavārayan || 6-48-55||

    RMY 6-48-56

    स सर्वान्सान्त्वयामास नैरृतान्नैरृतर्षभः ।
    बोधनाद्विस्मितश्चापि राक्षसानिदमब्रवीत् ॥ ६-४८-५६॥
    sa sarvānsāntvayāmāsa nairṛtānnairṛtarṣabhaḥ |
    bodhanādvismitaścāpi rākṣasānidamabravīt || 6-48-56||

    RMY 6-48-57

    किमर्थमहमाहत्य भवद्भिः प्रतिबोधितः ।
    कच्चित्सुकुशलं राज्ञो भयं वा नेह किंचन ॥ ६-४८-५७॥
    kimarthamahamāhatya bhavadbhiḥ pratibodhitaḥ |
    kaccitsukuśalaṃ rājño bhayaṃ vā neha kiṃcana || 6-48-57||

    RMY 6-48-58

    अथ वा ध्रुवमन्येभ्यो भयं परमुपस्थितम् ।
    यदर्थमेव त्वरितैर्भवद्भिः प्रतिबोधितः ॥ ६-४८-५८॥
    atha vā dhruvamanyebhyo bhayaṃ paramupasthitam |
    yadarthameva tvaritairbhavadbhiḥ pratibodhitaḥ || 6-48-58||

    RMY 6-48-59

    अद्य राक्षसराजस्य भयमुत्पाटयाम्यहम् ।
    पातयिष्ये महेन्द्रं वा शातयिष्ये तथानलम् ॥ ६-४८-५९॥
    adya rākṣasarājasya bhayamutpāṭayāmyaham |
    pātayiṣye mahendraṃ vā śātayiṣye tathānalam || 6-48-59||

    RMY 6-48-60

    न ह्यल्पकारणे सुप्तं बोधयिष्यति मां भृशम् ।
    तदाख्यातार्थतत्त्वेन मत्प्रबोधनकारणम् ॥ ६-४८-६०॥
    na hyalpakāraṇe suptaṃ bodhayiṣyati māṃ bhṛśam |
    tadākhyātārthatattvena matprabodhanakāraṇam || 6-48-60||

    RMY 6-48-61

    एवं ब्रुवाणं संरब्धं कुम्भकर्णमरिंदमम् ।
    यूपाक्षः सचिवो राज्ञः कृताञ्जलिरुवाच ह ॥ ६-४८-६१॥
    evaṃ bruvāṇaṃ saṃrabdhaṃ kumbhakarṇamariṃdamam |
    yūpākṣaḥ sacivo rājñaḥ kṛtāñjaliruvāca ha || 6-48-61||

    RMY 6-48-62

    न नो देवकृतं किंचिद्भयमस्ति कदाचन ।
    न दैत्यदानवेभ्यो वा भयमस्ति हि तादृशम् ।
    यादृशं मानुषं राजन्भयमस्मानुपस्थितम् ॥ ६-४८-६२॥
    na no devakṛtaṃ kiṃcidbhayamasti kadācana |
    na daityadānavebhyo vā bhayamasti hi tādṛśam |
    yādṛśaṃ mānuṣaṃ rājanbhayamasmānupasthitam || 6-48-62||

    RMY 6-48-63

    वानरैः पर्वताकारैर्लङ्केयं परिवारिता ।
    सीताहरणसंतप्ताद्रामान्नस्तुमुलं भयम् ॥ ६-४८-६३॥
    vānaraiḥ parvatākārairlaṅkeyaṃ parivāritā |
    sītāharaṇasaṃtaptādrāmānnastumulaṃ bhayam || 6-48-63||

    RMY 6-48-64

    एकेन वानरेणेयं पूर्वं दग्धा महापुरी ।
    कुमारो निहतश्चाक्षः सानुयात्रः सकुञ्जरः ॥ ६-४८-६४॥
    ekena vānareṇeyaṃ pūrvaṃ dagdhā mahāpurī |
    kumāro nihataścākṣaḥ sānuyātraḥ sakuñjaraḥ || 6-48-64||

    RMY 6-48-65

    स्वयं रक्षोऽधिपश्चापि पौलस्त्यो देवकण्टकः ।
    मृतेति संयुगे मुक्तारामेणादित्यतेजसा ॥ ६-४८-६५॥
    svayaṃ rakṣo'dhipaścāpi paulastyo devakaṇṭakaḥ |
    mṛteti saṃyuge muktārāmeṇādityatejasā || 6-48-65||

    RMY 6-48-66

    यन्न देवैः कृतो राजा नापि दैत्यैर्न दानवैः ।
    कृतः स इह रामेण विमुक्तः प्राणसंशयात् ॥ ६-४८-६६॥
    yanna devaiḥ kṛto rājā nāpi daityairna dānavaiḥ |
    kṛtaḥ sa iha rāmeṇa vimuktaḥ prāṇasaṃśayāt || 6-48-66||

    RMY 6-48-67

    स यूपाक्षवचः श्रुत्वा भ्रातुर्युधि पराजयम् ।
    कुम्भकर्णो विवृत्ताक्षो यूपाक्षमिदमब्रवीत् ॥ ६-४८-६७॥
    sa yūpākṣavacaḥ śrutvā bhrāturyudhi parājayam |
    kumbhakarṇo vivṛttākṣo yūpākṣamidamabravīt || 6-48-67||

    RMY 6-48-68

    सर्वमद्यैव यूपाक्ष हरिसैन्यं सलक्ष्मणम् ।
    राघवं च रणे हत्वा पश्चाद्द्रक्ष्यामि रावणम् ॥ ६-४८-६८॥
    sarvamadyaiva yūpākṣa harisainyaṃ salakṣmaṇam |
    rāghavaṃ ca raṇe hatvā paścāddrakṣyāmi rāvaṇam || 6-48-68||

    RMY 6-48-69

    राक्षसांस्तर्पयिष्यामि हरीणां मांसशोणितैः ।
    रामलक्ष्मणयोश्चापि स्वयं पास्यामि शोणितम् ॥ ६-४८-६९॥
    rākṣasāṃstarpayiṣyāmi harīṇāṃ māṃsaśoṇitaiḥ |
    rāmalakṣmaṇayoścāpi svayaṃ pāsyāmi śoṇitam || 6-48-69||

    RMY 6-48-70

    तत्तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य सगर्वितं रोषविवृद्धदोषम् ।
    महोदरो नैरृतयोधमुख्यः कृताञ्जलिर्वाक्यमिदं बभाषे ॥ ६-४८-७०॥
    tattasya vākyaṃ bruvato niśamya sagarvitaṃ roṣavivṛddhadoṣam |
    mahodaro nairṛtayodhamukhyaḥ kṛtāñjalirvākyamidaṃ babhāṣe || 6-48-70||

    RMY 6-48-71

    रावणस्य वचः श्रुत्वा गुणदोषु विमृश्य च ।
    पश्चादपि महाबाहो शत्रून्युधि विजेष्यसि ॥ ६-४८-७१॥
    rāvaṇasya vacaḥ śrutvā guṇadoṣu vimṛśya ca |
    paścādapi mahābāho śatrūnyudhi vijeṣyasi || 6-48-71||

    RMY 6-48-72

    महोदरवचः श्रुत्वा राक्षसैः परिवारितः ।
    कुम्भकर्णो महातेजाः संप्रतस्थे महाबलः ॥ ६-४८-७२॥
    mahodaravacaḥ śrutvā rākṣasaiḥ parivāritaḥ |
    kumbhakarṇo mahātejāḥ saṃpratasthe mahābalaḥ || 6-48-72||

    RMY 6-48-73

    तं समुत्थाप्य भीमाक्षं भीमरूपपराक्रमम् ।
    राक्षसास्त्वरिता जग्मुर्दशग्रीवनिवेशनम् ॥ ६-४८-७३॥
    taṃ samutthāpya bhīmākṣaṃ bhīmarūpaparākramam |
    rākṣasāstvaritā jagmurdaśagrīvaniveśanam || 6-48-73||

    RMY 6-48-74

    ततो गत्वा दशग्रीवमासीनं परमासने ।
    ऊचुर्बद्धाञ्जलिपुटाः सर्व एव निशाचराः ॥ ६-४८-७४॥
    tato gatvā daśagrīvamāsīnaṃ paramāsane |
    ūcurbaddhāñjalipuṭāḥ sarva eva niśācarāḥ || 6-48-74||

    RMY 6-48-75

    प्रबुद्धः कुम्भकर्णोऽसौ भ्राता ते राक्षसर्षभ ।
    कथं तत्रैव निर्यातु द्रक्ष्यसे तमिहागतम् ॥ ६-४८-७५॥
    prabuddhaḥ kumbhakarṇo'sau bhrātā te rākṣasarṣabha |
    kathaṃ tatraiva niryātu drakṣyase tamihāgatam || 6-48-75||

    RMY 6-48-76

    रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टो यथान्यायं च पूजितम् ।
    द्रष्टुमेनमिहेच्छामि यथान्यायं च पूजितम् ॥ ६-४८-७६॥
    rāvaṇastvabravīddhṛṣṭo yathānyāyaṃ ca pūjitam |
    draṣṭumenamihecchāmi yathānyāyaṃ ca pūjitam || 6-48-76||

    RMY 6-48-77

    तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे पुनरागम्य राक्षसाः ।
    कुम्भकर्णमिदं वाक्यमूचू रावणचोदिताः ॥ ६-४८-७७॥
    tathetyuktvā tu te sarve punarāgamya rākṣasāḥ |
    kumbhakarṇamidaṃ vākyamūcū rāvaṇacoditāḥ || 6-48-77||

    RMY 6-48-78

    द्रष्टुं त्वां काङ्क्षते राजा सर्वराक्षसपुंगवः ।
    गमने क्रियतां बुद्धिर्भ्रातरं संप्रहर्षय ॥ ६-४८-७८॥
    draṣṭuṃ tvāṃ kāṅkṣate rājā sarvarākṣasapuṃgavaḥ |
    gamane kriyatāṃ buddhirbhrātaraṃ saṃpraharṣaya || 6-48-78||

    RMY 6-48-79

    कुम्भकर्णस्तु दुर्धर्षो भ्रातुराज्ञाय शासनम् ।
    तथेत्युक्त्वा महावीर्यः शयनादुत्पपात ह ॥ ६-४८-७९॥
    kumbhakarṇastu durdharṣo bhrāturājñāya śāsanam |
    tathetyuktvā mahāvīryaḥ śayanādutpapāta ha || 6-48-79||

    RMY 6-48-80

    प्रक्षाल्य वदनं हृष्टः स्नातः परमभूषितः ।
    पिपासुस्त्वरयामास पानं बलसमीरणम् ॥ ६-४८-८०॥
    prakṣālya vadanaṃ hṛṣṭaḥ snātaḥ paramabhūṣitaḥ |
    pipāsustvarayāmāsa pānaṃ balasamīraṇam || 6-48-80||

    RMY 6-48-81

    ततस्ते त्वरितास्तस्य राज्षसा रावणाज्ञया ।
    मद्यं भक्ष्यांश्च विविधान्क्षिप्रमेवोपहारयन् ॥ ६-४८-८१॥
    tataste tvaritāstasya rājṣasā rāvaṇājñayā |
    madyaṃ bhakṣyāṃśca vividhānkṣipramevopahārayan || 6-48-81||

    RMY 6-48-82

    पीत्वा घटसहस्रं स गमनायोपचक्रमे ॥ ६-४८-८२॥
    pītvā ghaṭasahasraṃ sa gamanāyopacakrame || 6-48-82||

    RMY 6-48-83

    ईषत्समुत्कटो मत्तस्तेजोबलसमन्वितः ।
    कुम्भकर्णो बभौ हृष्टः कालान्तकयमोपमः ॥ ६-४८-८३॥
    īṣatsamutkaṭo mattastejobalasamanvitaḥ |
    kumbhakarṇo babhau hṛṣṭaḥ kālāntakayamopamaḥ || 6-48-83||

    RMY 6-48-84

    भ्रातुः स भवनं गच्छन्रक्षोबलसमन्वितः ।
    कुम्भकर्णः पदन्यासैरकम्पयत मेदिनीम् ॥ ६-४८-८४॥
    bhrātuḥ sa bhavanaṃ gacchanrakṣobalasamanvitaḥ |
    kumbhakarṇaḥ padanyāsairakampayata medinīm || 6-48-84||

    RMY 6-48-85

    स राजमार्गं वपुषा प्रकाशयन्सहस्ररश्मिर्धरणीमिवांशुभिः ।
    जगाम तत्राञ्जलिमालया वृतः शतक्रतुर्गेहमिव स्वयम्भुवः ॥ ६-४८-८५॥
    sa rājamārgaṃ vapuṣā prakāśayansahasraraśmirdharaṇīmivāṃśubhiḥ |
    jagāma tatrāñjalimālayā vṛtaḥ śatakraturgehamiva svayambhuvaḥ || 6-48-85||

    RMY 6-48-86

    केचिच्छरण्यं शरणं स्म रामं व्रजन्ति केचिद्व्यथिताः पतन्ति ।
    केचिद्दिशः स्म व्यथिताः प्रयान्ति केचिद्भयार्ता भुवि शेरते स्म ॥ ६-४८-८६॥
    keciccharaṇyaṃ śaraṇaṃ sma rāmaṃ vrajanti kecidvyathitāḥ patanti |
    keciddiśaḥ sma vyathitāḥ prayānti kecidbhayārtā bhuvi śerate sma || 6-48-86||

    RMY 6-48-87

    तमद्रिशृङ्गप्रतिमं किरीटिनं स्पृशन्तमादित्यमिवात्मतेजसा ।
    वनौकसः प्रेक्ष्य विवृद्धमद्भुतं भयार्दिता दुद्रुविरे ततस्ततः ॥ ६-४८-८७॥
    tamadriśṛṅgapratimaṃ kirīṭinaṃ spṛśantamādityamivātmatejasā |
    vanaukasaḥ prekṣya vivṛddhamadbhutaṃ bhayārditā dudruvire tatastataḥ || 6-48-87||

    Sarga: 49/116 (37)

    RMY 6-49-1

    ततो रामो महातेजा धनुरादाय वीर्यवान् ।
    किरीटिनं महाकायं कुम्भकर्णं ददर्श ह ॥ ६-४९-१॥
    tato rāmo mahātejā dhanurādāya vīryavān |
    kirīṭinaṃ mahākāyaṃ kumbhakarṇaṃ dadarśa ha || 6-49-1||

    RMY 6-49-2

    तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं पर्वताकारदर्शनम् ।
    क्रममाणमिवाकाशं पुरा नारायणं प्रभुम् ॥ ६-४९-२॥
    taṃ dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ parvatākāradarśanam |
    kramamāṇamivākāśaṃ purā nārāyaṇaṃ prabhum || 6-49-2||

    RMY 6-49-3

    सतोयाम्बुदसंकाशं काञ्चनाङ्गदभूषणम् ।
    दृष्ट्वा पुनः प्रदुद्राव वानराणां महाचमूः ॥ ६-४९-३॥
    satoyāmbudasaṃkāśaṃ kāñcanāṅgadabhūṣaṇam |
    dṛṣṭvā punaḥ pradudrāva vānarāṇāṃ mahācamūḥ || 6-49-3||

    RMY 6-49-4

    विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वर्धमानं च राक्षसं ।
    सविस्मयमिदं रामो विभीषणमुवाच ह ॥ ६-४९-४॥
    vidrutāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā vardhamānaṃ ca rākṣasaṃ |
    savismayamidaṃ rāmo vibhīṣaṇamuvāca ha || 6-49-4||

    RMY 6-49-5

    कोऽसौ पर्वतसंकशः किरीटी हरिलोचनः ।
    लङ्कायां दृश्यते वीरः सविद्युदिव तोयदः ॥ ६-४९-५॥
    ko'sau parvatasaṃkaśaḥ kirīṭī harilocanaḥ |
    laṅkāyāṃ dṛśyate vīraḥ savidyudiva toyadaḥ || 6-49-5||

    RMY 6-49-6

    पृथिव्याः केतुभूतोऽसौ महानेकोऽत्र दृश्यते ।
    यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे विद्रवन्ति ततस्ततः ॥ ६-४९-६॥
    pṛthivyāḥ ketubhūto'sau mahāneko'tra dṛśyate |
    yaṃ dṛṣṭvā vānarāḥ sarve vidravanti tatastataḥ || 6-49-6||

    RMY 6-49-7

    आचक्ष्व मे महान्कोऽसौ रक्षो वा यदि वासुरः ।
    न मयैवंविधं भूतं दृष्टपूर्वं कदाचन ॥ ६-४९-७॥
    ācakṣva me mahānko'sau rakṣo vā yadi vāsuraḥ |
    na mayaivaṃvidhaṃ bhūtaṃ dṛṣṭapūrvaṃ kadācana || 6-49-7||

    RMY 6-49-8

    स पृष्टो राजपुत्रेण रामेणाक्लिष्टकारिणा ।
    विभीषणो महाप्राज्ञः काकुत्स्थमिदमब्रवीत् ॥ ६-४९-८॥
    sa pṛṣṭo rājaputreṇa rāmeṇākliṣṭakāriṇā |
    vibhīṣaṇo mahāprājñaḥ kākutsthamidamabravīt || 6-49-8||

    RMY 6-49-9

    येन वैवस्वतो युद्धे वासवश्च पराजितः ।
    सैष विश्रवसः पुत्रः कुम्भकर्णः प्रतापवान् ॥ ६-४९-९॥
    yena vaivasvato yuddhe vāsavaśca parājitaḥ |
    saiṣa viśravasaḥ putraḥ kumbhakarṇaḥ pratāpavān || 6-49-9||

    RMY 6-49-10

    एतेन देवा युधि दानवाश्च यक्षा भुजंगाः पिशिताशनाश्च ।
    गन्धर्वविद्याधरकिंनराश्च सहस्रशो राघव संप्रभग्नाः ॥ ६-४९-१०॥
    etena devā yudhi dānavāśca yakṣā bhujaṃgāḥ piśitāśanāśca |
    gandharvavidyādharakiṃnarāśca sahasraśo rāghava saṃprabhagnāḥ || 6-49-10||

    RMY 6-49-11

    शूलपाणिं विरूपाक्षं कुम्भकर्णं महाबलम् ।
    हन्तुं न शेकुस्त्रिदशाः कालोऽयमिति मोहिताः ॥ ६-४९-११॥
    śūlapāṇiṃ virūpākṣaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam |
    hantuṃ na śekustridaśāḥ kālo'yamiti mohitāḥ || 6-49-11||

    RMY 6-49-12

    प्रकृत्या ह्येष तेजस्वी कुम्भकर्णो महाबलः ।
    अन्येषां राक्षसेन्द्राणां वरदानकृतं बलम् ॥ ६-४९-१२॥
    prakṛtyā hyeṣa tejasvī kumbhakarṇo mahābalaḥ |
    anyeṣāṃ rākṣasendrāṇāṃ varadānakṛtaṃ balam || 6-49-12||

    RMY 6-49-13

    एतेन जातमात्रेण क्षुधार्तेन महात्मना ।
    भक्षितानि सहस्राणि सत्त्वानां सुबहून्यपि ॥ ६-४९-१३॥
    etena jātamātreṇa kṣudhārtena mahātmanā |
    bhakṣitāni sahasrāṇi sattvānāṃ subahūnyapi || 6-49-13||

    RMY 6-49-14

    तेषु संभक्ष्यमाणेषु प्रजा भयनिपीडिताः ।
    यान्ति स्म शरणं शक्रं तमप्यर्थं न्यवेदयन् ॥ ६-४९-१४॥
    teṣu saṃbhakṣyamāṇeṣu prajā bhayanipīḍitāḥ |
    yānti sma śaraṇaṃ śakraṃ tamapyarthaṃ nyavedayan || 6-49-14||

    RMY 6-49-15

    स कुम्भकर्णं कुपितो महेन्द्रो जघान वज्रेण शितेन वज्री ।
    स शक्रवज्राभिहतो महात्मा चचाल कोपाच्च भृशं ननाद ॥ ६-४९-१५॥
    sa kumbhakarṇaṃ kupito mahendro jaghāna vajreṇa śitena vajrī |
    sa śakravajrābhihato mahātmā cacāla kopācca bhṛśaṃ nanāda || 6-49-15||

    RMY 6-49-16

    तस्य नानद्यमानस्य कुम्भकर्णस्य धीमतः ।
    श्रुत्वा निनादं वित्रस्ता भूयो भूमिर्वितत्रसे ॥ ६-४९-१६॥
    tasya nānadyamānasya kumbhakarṇasya dhīmataḥ |
    śrutvā ninādaṃ vitrastā bhūyo bhūmirvitatrase || 6-49-16||

    RMY 6-49-17

    ततः कोपान्महेन्द्रस्य कुम्भकर्णो महाबलः ।
    विकृष्यैरावताद्दन्तं जघानोरसि वासवम् ॥ ६-४९-१७॥
    tataḥ kopānmahendrasya kumbhakarṇo mahābalaḥ |
    vikṛṣyairāvatāddantaṃ jaghānorasi vāsavam || 6-49-17||

    RMY 6-49-18

    कुम्भकर्णप्रहारार्तो विचचाल स वासवः ।
    ततो विषेदुः सहसा देवब्रह्मर्षिदानवाः ॥ ६-४९-१८॥
    kumbhakarṇaprahārārto vicacāla sa vāsavaḥ |
    tato viṣeduḥ sahasā devabrahmarṣidānavāḥ || 6-49-18||

    RMY 6-49-19

    प्रजाभिः सह शक्रश्च ययौ स्थानं स्वयम्भुवः ।
    कुम्भकर्णस्य दौरात्म्यं शशंसुस्ते प्रजापतेः ।
    प्रजानां भक्षणं चापि देवानां चापि धर्षणम् ॥ ६-४९-१९॥
    prajābhiḥ saha śakraśca yayau sthānaṃ svayambhuvaḥ |
    kumbhakarṇasya daurātmyaṃ śaśaṃsuste prajāpateḥ |
    prajānāṃ bhakṣaṇaṃ cāpi devānāṃ cāpi dharṣaṇam || 6-49-19||

    RMY 6-49-20

    एवं प्रजा यदि त्वेष भक्षयिष्यति नित्यशः ।
    अचिरेणैव कालेन शून्यो लोको भविष्यति ॥ ६-४९-२०॥
    evaṃ prajā yadi tveṣa bhakṣayiṣyati nityaśaḥ |
    acireṇaiva kālena śūnyo loko bhaviṣyati || 6-49-20||

    RMY 6-49-21

    वासवस्य वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः ।
    रक्षांस्यावाहयामास कुम्भकर्णं ददर्श ह ॥ ६-४९-२१॥
    vāsavasya vacaḥ śrutvā sarvalokapitāmahaḥ |
    rakṣāṃsyāvāhayāmāsa kumbhakarṇaṃ dadarśa ha || 6-49-21||

    RMY 6-49-22

    कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव वितत्रास प्रजापतिः ।
    दृष्ट्वा निश्वस्य चैवेदं स्वयम्भूरिदमब्रवीत् ॥ ६-४९-२२॥
    kumbhakarṇaṃ samīkṣyaiva vitatrāsa prajāpatiḥ |
    dṛṣṭvā niśvasya caivedaṃ svayambhūridamabravīt || 6-49-22||

    RMY 6-49-23

    ध्रुवं लोकविनाशाय पौरस्त्येनासि निर्मितः ।
    तस्मात्त्वमद्य प्रभृति मृतकल्पः शयिष्यसि ।
    ब्रह्मशापाभिभूतोऽथ निपपाताग्रतः प्रभोः ॥ ६-४९-२३॥
    dhruvaṃ lokavināśāya paurastyenāsi nirmitaḥ |
    tasmāttvamadya prabhṛti mṛtakalpaḥ śayiṣyasi |
    brahmaśāpābhibhūto'tha nipapātāgrataḥ prabhoḥ || 6-49-23||

    RMY 6-49-24

    ततः परमसंभ्रान्तो रावणो वाक्यमब्रवीत् ।
    विवृद्धः काञ्चनो वृक्षः फलकाले निकृत्यते ॥ ६-४९-२४॥
    tataḥ paramasaṃbhrānto rāvaṇo vākyamabravīt |
    vivṛddhaḥ kāñcano vṛkṣaḥ phalakāle nikṛtyate || 6-49-24||

    RMY 6-49-25

    न नप्तारं स्वकं न्याय्यं शप्तुमेवं प्रजापते ।
    न मिथ्यावचनश्च त्वं स्वप्स्यत्येष न संशयः ।
    कालस्तु क्रियतामस्य शयने जागरे तथा ॥ ६-४९-२५॥
    na naptāraṃ svakaṃ nyāyyaṃ śaptumevaṃ prajāpate |
    na mithyāvacanaśca tvaṃ svapsyatyeṣa na saṃśayaḥ |
    kālastu kriyatāmasya śayane jāgare tathā || 6-49-25||

    RMY 6-49-26

    रावणस्य वचः श्रुत्वा स्वयम्भूरिदमब्रवीत् ।
    शयिता ह्येष षण्मासानेकाहं जागरिष्यति ॥ ६-४९-२६॥
    rāvaṇasya vacaḥ śrutvā svayambhūridamabravīt |
    śayitā hyeṣa ṣaṇmāsānekāhaṃ jāgariṣyati || 6-49-26||

    RMY 6-49-27

    एकेनाह्ना त्वसौ वीरश्चरन्भूमिं बुभुक्षितः ।
    व्यात्तास्यो भक्षयेल्लोकान्संक्रुद्ध इव पावकः ॥ ६-४९-२७॥
    ekenāhnā tvasau vīraścaranbhūmiṃ bubhukṣitaḥ |
    vyāttāsyo bhakṣayellokānsaṃkruddha iva pāvakaḥ || 6-49-27||

    RMY 6-49-28

    सोऽसौ व्यसनमापन्नः कुम्भकर्णमबोधयत् ।
    त्वत्पराक्रमभीतश्च राजा संप्रति रावणः ॥ ६-४९-२८॥
    so'sau vyasanamāpannaḥ kumbhakarṇamabodhayat |
    tvatparākramabhītaśca rājā saṃprati rāvaṇaḥ || 6-49-28||

    RMY 6-49-29

    स एष निर्गतो वीरः शिबिराद्भीमविक्रमः ।
    वानरान्भृशसंक्रुद्धो भक्षयन्परिधावति ॥ ६-४९-२९॥
    sa eṣa nirgato vīraḥ śibirādbhīmavikramaḥ |
    vānarānbhṛśasaṃkruddho bhakṣayanparidhāvati || 6-49-29||

    RMY 6-49-30

    कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव हरयो विप्रदुद्रुवुः ।
    कथमेनं रणे क्रुद्धं वारयिष्यन्ति वानराः ॥ ६-४९-३०॥
    kumbhakarṇaṃ samīkṣyaiva harayo vipradudruvuḥ |
    kathamenaṃ raṇe kruddhaṃ vārayiṣyanti vānarāḥ || 6-49-30||

    RMY 6-49-31

    उच्यन्तां वानराः सर्वे यन्त्रमेतत्समुच्छ्रितम् ।
    इति विज्ञाय हरयो भविष्यन्तीह निर्भयाः ॥ ६-४९-३१॥
    ucyantāṃ vānarāḥ sarve yantrametatsamucchritam |
    iti vijñāya harayo bhaviṣyantīha nirbhayāḥ || 6-49-31||

    RMY 6-49-32

    विभीषणवचः श्रुत्वा हेतुमत्सुमुखोद्गतम् ।
    उवाच राघवो वाक्यं नीलं सेनापतिं तदा ॥ ६-४९-३२॥
    vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā hetumatsumukhodgatam |
    uvāca rāghavo vākyaṃ nīlaṃ senāpatiṃ tadā || 6-49-32||

    RMY 6-49-33

    गच्छ सैन्यानि सर्वाणि व्यूह्य तिष्ठस्व पावके ।
    द्वाराण्यादाय लङ्कायाश्चर्याश्चाप्यथ संक्रमान् ॥ ६-४९-३३॥
    gaccha sainyāni sarvāṇi vyūhya tiṣṭhasva pāvake |
    dvārāṇyādāya laṅkāyāścaryāścāpyatha saṃkramān || 6-49-33||

    RMY 6-49-34

    शैलशृङ्गाणि वृक्षांश्च शिलाश्चाप्युपसंहरन् ।
    तिष्ठन्तु वानराः सर्वे सायुधाः शैलपाणयः ॥ ६-४९-३४॥
    śailaśṛṅgāṇi vṛkṣāṃśca śilāścāpyupasaṃharan |
    tiṣṭhantu vānarāḥ sarve sāyudhāḥ śailapāṇayaḥ || 6-49-34||

    RMY 6-49-35

    राघवेण समादिष्टो नीलो हरिचमूपतिः ।
    शशास वानरानीकं यथावत्कपिकुञ्जरः ॥ ६-४९-३५॥
    rāghaveṇa samādiṣṭo nīlo haricamūpatiḥ |
    śaśāsa vānarānīkaṃ yathāvatkapikuñjaraḥ || 6-49-35||

    RMY 6-49-36

    ततो गवाक्षः शरभो हनुमानङ्गदो नलः ।
    शैलशृङ्गाणि शैलाभा गृहीत्वा द्वारमभ्ययुः ॥ ६-४९-३६॥
    tato gavākṣaḥ śarabho hanumānaṅgado nalaḥ |
    śailaśṛṅgāṇi śailābhā gṛhītvā dvāramabhyayuḥ || 6-49-36||

    RMY 6-49-37

    ततो हरीणां तदनीकमुग्रं रराज शैलोद्यतवृक्षहस्तम् ।
    गिरेः समीपानुगतं यथैव महन्महाम्भोधरजालमुग्रम् ॥ ६-४९-३७॥
    tato harīṇāṃ tadanīkamugraṃ rarāja śailodyatavṛkṣahastam |
    gireḥ samīpānugataṃ yathaiva mahanmahāmbhodharajālamugram || 6-49-37||

    Sarga: 50/116 (19)

    RMY 6-50-1

    स तु राक्षसशार्दूलो निद्रामदसमाकुलः ।
    राजमार्गं श्रिया जुष्टं ययौ विपुलविक्रमः ॥ ६-५०-१॥
    sa tu rākṣasaśārdūlo nidrāmadasamākulaḥ |
    rājamārgaṃ śriyā juṣṭaṃ yayau vipulavikramaḥ || 6-50-1||

    RMY 6-50-2

    राक्षसानां सहस्रैश्च वृतः परमदुर्जयः ।
    गृहेभ्यः पुष्पवर्षेण कार्यमाणस्तदा ययौ ॥ ६-५०-२॥
    rākṣasānāṃ sahasraiśca vṛtaḥ paramadurjayaḥ |
    gṛhebhyaḥ puṣpavarṣeṇa kāryamāṇastadā yayau || 6-50-2||

    RMY 6-50-3

    स हेमजालविततं भानुभास्वरदर्शनम् ।
    ददर्श विपुलं रम्यं राक्षसेन्द्रनिवेशनम् ॥ ६-५०-३॥
    sa hemajālavitataṃ bhānubhāsvaradarśanam |
    dadarśa vipulaṃ ramyaṃ rākṣasendraniveśanam || 6-50-3||

    RMY 6-50-4

    स तत्तदा सूर्य इवाभ्रजालं प्रविश्य रक्षोऽधिपतेर्निवेशनम् ।
    ददर्श दूरेऽग्रजमासनस्थं स्वयम्भुवं शक्र इवासनस्थम् ॥ ६-५०-४॥
    sa tattadā sūrya ivābhrajālaṃ praviśya rakṣo'dhipaterniveśanam |
    dadarśa dūre'grajamāsanasthaṃ svayambhuvaṃ śakra ivāsanastham || 6-50-4||

    RMY 6-50-5

    सोऽभिगम्य गृहं भ्रातुः कक्ष्यामभिविगाह्य च ।
    ददर्शोद्विग्नमासीनं विमाने पुष्पके गुरुम् ॥ ६-५०-५॥
    so'bhigamya gṛhaṃ bhrātuḥ kakṣyāmabhivigāhya ca |
    dadarśodvignamāsīnaṃ vimāne puṣpake gurum || 6-50-5||

    RMY 6-50-6

    अथ दृष्ट्वा दशग्रीवः कुम्भकर्णमुपस्थितम् ।
    तूर्णमुत्थाय संहृष्टः संनिकर्षमुपानयत् ॥ ६-५०-६॥
    atha dṛṣṭvā daśagrīvaḥ kumbhakarṇamupasthitam |
    tūrṇamutthāya saṃhṛṣṭaḥ saṃnikarṣamupānayat || 6-50-6||

    RMY 6-50-7

    अथासीनस्य पर्यङ्के कुम्भकर्णो महाबलः ।
    भ्रातुर्ववन्दे चरणां किं कृत्यमिति चाब्रवीत् ।
    उत्पत्य चैनं मुदितो रावणः परिषस्वजे ॥ ६-५०-७॥
    athāsīnasya paryaṅke kumbhakarṇo mahābalaḥ |
    bhrāturvavande caraṇāṃ kiṃ kṛtyamiti cābravīt |
    utpatya cainaṃ mudito rāvaṇaḥ pariṣasvaje || 6-50-7||

    RMY 6-50-8

    स भ्रात्रा संपरिष्वक्तो यथावच्चाभिनन्दितः ।
    कुम्भकर्णः शुभं दिव्यं प्रतिपेदे वरासनम् ॥ ६-५०-८॥
    sa bhrātrā saṃpariṣvakto yathāvaccābhinanditaḥ |
    kumbhakarṇaḥ śubhaṃ divyaṃ pratipede varāsanam || 6-50-8||

    RMY 6-50-9

    स तदासनमाश्रित्य कुम्भकर्णो महाबलः ।
    संरक्तनयनः कोपाद्रावणं वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-५०-९॥
    sa tadāsanamāśritya kumbhakarṇo mahābalaḥ |
    saṃraktanayanaḥ kopādrāvaṇaṃ vākyamabravīt || 6-50-9||

    RMY 6-50-10

    किमर्थमहमादृत्य त्वया राजन्प्रबोधितः ।
    शंस कस्माद्भयं तेऽस्ति कोऽद्य प्रेतो भविष्यति ॥ ६-५०-१०॥
    kimarthamahamādṛtya tvayā rājanprabodhitaḥ |
    śaṃsa kasmādbhayaṃ te'sti ko'dya preto bhaviṣyati || 6-50-10||

    RMY 6-50-11

    भ्रातरं रावणः क्रुद्धं कुम्भकर्णमवस्थितम् ।
    ईषत्तु परिवृत्ताभ्यां नेत्राभ्यां वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-५०-११॥
    bhrātaraṃ rāvaṇaḥ kruddhaṃ kumbhakarṇamavasthitam |
    īṣattu parivṛttābhyāṃ netrābhyāṃ vākyamabravīt || 6-50-11||

    RMY 6-50-12

    अद्य ते सुमहान्कालः शयानस्य महाबल ।
    सुखितस्त्वं न जानीषे मम रामकृतं भयम् ॥ ६-५०-१२॥
    adya te sumahānkālaḥ śayānasya mahābala |
    sukhitastvaṃ na jānīṣe mama rāmakṛtaṃ bhayam || 6-50-12||

    RMY 6-50-13

    एष दाशरथी रामः सुग्रीवसहितो बली ।
    समुद्रं सबलस्तीर्त्वा मूलं नः परिकृन्तति ॥ ६-५०-१३॥
    eṣa dāśarathī rāmaḥ sugrīvasahito balī |
    samudraṃ sabalastīrtvā mūlaṃ naḥ parikṛntati || 6-50-13||

    RMY 6-50-14

    हन्त पश्यस्व लङ्काया वनान्युपवनानि च ।
    सेतुना सुखमागम्य वानरैकार्णवं कृतम् ॥ ६-५०-१४॥
    hanta paśyasva laṅkāyā vanānyupavanāni ca |
    setunā sukhamāgamya vānaraikārṇavaṃ kṛtam || 6-50-14||

    RMY 6-50-15

    ये राक्षसा मुख्यतमा हतास्ते वानरैर्युधि ।
    वानराणां क्षयं युद्धे न पश्यामि कदाचन ॥ ६-५०-१५॥
    ye rākṣasā mukhyatamā hatāste vānarairyudhi |
    vānarāṇāṃ kṣayaṃ yuddhe na paśyāmi kadācana || 6-50-15||

    RMY 6-50-16

    सर्वक्षपितकोशं च स त्वमभ्यवपद्य माम् ।
    त्रायस्वेमां पुरीं लङ्कां बालवृद्धावशेषिताम् ॥ ६-५०-१६॥
    sarvakṣapitakośaṃ ca sa tvamabhyavapadya mām |
    trāyasvemāṃ purīṃ laṅkāṃ bālavṛddhāvaśeṣitām || 6-50-16||

    RMY 6-50-17

    भ्रातुरर्थे महाबाहो कुरु कर्म सुदुष्करम् ।
    मयैवं नोक्तपूर्वो हि कश्चिद्भ्रातः परंतप ।
    त्वय्यस्ति मम च स्नेहः परा संभावना च मे ॥ ६-५०-१७॥
    bhrāturarthe mahābāho kuru karma suduṣkaram |
    mayaivaṃ noktapūrvo hi kaścidbhrātaḥ paraṃtapa |
    tvayyasti mama ca snehaḥ parā saṃbhāvanā ca me || 6-50-17||

    RMY 6-50-18

    देवासुरविमर्देषु बहुशो राक्षसर्षभ ।
    त्वया देवाः प्रतिव्यूह्य निर्जिताश्चासुरा युधि ।
    न हि ते सर्वभूतेषु दृश्यते सदृशो बली ॥ ६-५०-१८॥
    devāsuravimardeṣu bahuśo rākṣasarṣabha |
    tvayā devāḥ prativyūhya nirjitāścāsurā yudhi |
    na hi te sarvabhūteṣu dṛśyate sadṛśo balī || 6-50-18||

    RMY 6-50-19

    कुरुष्व मे प्रियहितमेतदुत्तमं यथाप्रियं प्रियरणबान्धवप्रिय ।
    स्वतेजसा विधम सपत्नवाहिनीं शरद्घनं पवन इवोद्यतो महान् ॥ ६-५०-१९॥
    kuruṣva me priyahitametaduttamaṃ yathāpriyaṃ priyaraṇabāndhavapriya |
    svatejasā vidhama sapatnavāhinīṃ śaradghanaṃ pavana ivodyato mahān || 6-50-19||

    Sarga: 51/116 (47)

    RMY 6-51-1

    तस्य राक्षसराजस्य निशम्य परिदेवितम् ।
    कुम्भकर्णो बभाषेऽथ वचनं प्रजहास च ॥ ६-५१-१॥
    tasya rākṣasarājasya niśamya paridevitam |
    kumbhakarṇo babhāṣe'tha vacanaṃ prajahāsa ca || 6-51-1||

    RMY 6-51-2

    दृष्टो दोषो हि योऽस्माभिः पुरा मन्त्रविनिर्णये ।
    हितेष्वनभियुक्तेन सोऽयमासादितस्त्वया ॥ ६-५१-२॥
    dṛṣṭo doṣo hi yo'smābhiḥ purā mantravinirṇaye |
    hiteṣvanabhiyuktena so'yamāsāditastvayā || 6-51-2||

    RMY 6-51-3

    शीघ्रं खल्वभ्युपेतं त्वां फलं पापस्य कर्मणः ।
    निरयेष्वेव पतनं यथा दुष्कृतकर्मणः ॥ ६-५१-३॥
    śīghraṃ khalvabhyupetaṃ tvāṃ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ |
    nirayeṣveva patanaṃ yathā duṣkṛtakarmaṇaḥ || 6-51-3||

    RMY 6-51-4

    प्रथमं वै महाराज कृत्यमेतदचिन्तितम् ।
    केवलं वीर्यदर्पेण नानुबन्धो विचारितः ॥ ६-५१-४॥
    prathamaṃ vai mahārāja kṛtyametadacintitam |
    kevalaṃ vīryadarpeṇa nānubandho vicāritaḥ || 6-51-4||

    RMY 6-51-5

    यः पश्चात्पूर्वकार्याणि कुर्यादैश्वर्यमास्थितः ।
    पूर्वं चोत्तरकार्याणि न स वेद नयानयौ ॥ ६-५१-५॥
    yaḥ paścātpūrvakāryāṇi kuryādaiśvaryamāsthitaḥ |
    pūrvaṃ cottarakāryāṇi na sa veda nayānayau || 6-51-5||

    RMY 6-51-6

    देशकालविहीनानि कर्माणि विपरीतवत् ।
    क्रियमाणानि दुष्यन्ति हवींष्यप्रयतेष्विव ॥ ६-५१-६॥
    deśakālavihīnāni karmāṇi viparītavat |
    kriyamāṇāni duṣyanti havīṃṣyaprayateṣviva || 6-51-6||

    RMY 6-51-7

    त्रयाणां पञ्चधा योगं कर्मणां यः प्रपश्यति ।
    सचिवैः समयं कृत्वा स सभ्ये वर्तते पथि ॥ ६-५१-७॥
    trayāṇāṃ pañcadhā yogaṃ karmaṇāṃ yaḥ prapaśyati |
    sacivaiḥ samayaṃ kṛtvā sa sabhye vartate pathi || 6-51-7||

    RMY 6-51-8

    यथागमं च यो राजा समयं विचिकीर्षति ।
    बुध्यते सचिवान्बुद्ध्या सुहृदश्चानुपश्यति ॥ ६-५१-८॥
    yathāgamaṃ ca yo rājā samayaṃ vicikīrṣati |
    budhyate sacivānbuddhyā suhṛdaścānupaśyati || 6-51-8||

    RMY 6-51-9

    धर्ममर्थं च कामं च सर्वान्वा रक्षसां पते ।
    भजते पुरुषः काले त्रीणि द्वन्द्वानि वा पुनः ॥ ६-५१-९॥
    dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca sarvānvā rakṣasāṃ pate |
    bhajate puruṣaḥ kāle trīṇi dvandvāni vā punaḥ || 6-51-9||

    RMY 6-51-10

    त्रिषु चैतेषु यच्छ्रेष्ठं श्रुत्वा तन्नावबुध्यते ।
    राजा वा राजमात्रो वा व्यर्थं तस्य बहुश्रुतम् ॥ ६-५१-१०॥
    triṣu caiteṣu yacchreṣṭhaṃ śrutvā tannāvabudhyate |
    rājā vā rājamātro vā vyarthaṃ tasya bahuśrutam || 6-51-10||

    RMY 6-51-11

    उपप्रदानं सान्त्वं वा भेदं काले च विक्रमम् ।
    योगं च रक्षसां श्रेष्ठ तावुभौ च नयानयौ ॥ ६-५१-११॥
    upapradānaṃ sāntvaṃ vā bhedaṃ kāle ca vikramam |
    yogaṃ ca rakṣasāṃ śreṣṭha tāvubhau ca nayānayau || 6-51-11||

    RMY 6-51-12

    काले धर्मार्थकामान्यः संमन्त्र्य सचिवैः सह ।
    निषेवेतात्मवाँल्लोके न स व्यसनमाप्नुयात् ॥ ६-५१-१२॥
    kāle dharmārthakāmānyaḥ saṃmantrya sacivaiḥ saha |
    niṣevetātmavā~lloke na sa vyasanamāpnuyāt || 6-51-12||

    RMY 6-51-13

    हितानुबन्धमालोक्य कार्याकार्यमिहात्मनः ।
    राजा सहार्थतत्त्वज्ञैः सचिवैः सह जीवति ॥ ६-५१-१३॥
    hitānubandhamālokya kāryākāryamihātmanaḥ |
    rājā sahārthatattvajñaiḥ sacivaiḥ saha jīvati || 6-51-13||

    RMY 6-51-14

    अनभिज्ञाय शास्त्रार्थान्पुरुषाः पशुबुद्धयः ।
    प्रागल्भ्याद्वक्तुमिच्छन्ति मन्त्रेष्वभ्यन्तरीकृताः ॥ ६-५१-१४॥
    anabhijñāya śāstrārthānpuruṣāḥ paśubuddhayaḥ |
    prāgalbhyādvaktumicchanti mantreṣvabhyantarīkṛtāḥ || 6-51-14||

    RMY 6-51-15

    अशास्त्रविदुषां तेषां न कार्यमहितं वचः ।
    अर्थशास्त्रानभिज्ञानां विपुलां श्रियमिच्छताम् ॥ ६-५१-१५॥
    aśāstraviduṣāṃ teṣāṃ na kāryamahitaṃ vacaḥ |
    arthaśāstrānabhijñānāṃ vipulāṃ śriyamicchatām || 6-51-15||

    RMY 6-51-16

    अहितं च हिताकारं धार्ष्ट्याज्जल्पन्ति ये नराः ।
    अवेक्ष्य मन्त्रबाह्यास्ते कर्तव्याः कृत्यदूषणाः ॥ ६-५१-१६॥
    ahitaṃ ca hitākāraṃ dhārṣṭyājjalpanti ye narāḥ |
    avekṣya mantrabāhyāste kartavyāḥ kṛtyadūṣaṇāḥ || 6-51-16||

    RMY 6-51-17

    विनाशयन्तो भर्तारं सहिताः शत्रुभिर्बुधैः ।
    विपरीतानि कृत्यानि कारयन्तीह मन्त्रिणः ॥ ६-५१-१७॥
    vināśayanto bhartāraṃ sahitāḥ śatrubhirbudhaiḥ |
    viparītāni kṛtyāni kārayantīha mantriṇaḥ || 6-51-17||

    RMY 6-51-18

    तान्भर्ता मित्रसंकाशानमित्रान्मन्त्रनिर्णये ।
    व्यवहारेण जानीयात्सचिवानुपसंहितान् ॥ ६-५१-१८॥
    tānbhartā mitrasaṃkāśānamitrānmantranirṇaye |
    vyavahāreṇa jānīyātsacivānupasaṃhitān || 6-51-18||

    RMY 6-51-19

    चपलस्येह कृत्यानि सहसानुप्रधावतः ।
    छिद्रमन्ये प्रपद्यन्ते क्रौञ्चस्य खमिव द्विजाः ॥ ६-५१-१९॥
    capalasyeha kṛtyāni sahasānupradhāvataḥ |
    chidramanye prapadyante krauñcasya khamiva dvijāḥ || 6-51-19||

    RMY 6-51-20

    यो हि शत्रुमवज्ञाय नात्मानमभिरक्षति ।
    अवाप्नोति हि सोऽनर्थान्स्थानाच्च व्यवरोप्यते ॥ ६-५१-२०॥
    yo hi śatrumavajñāya nātmānamabhirakṣati |
    avāpnoti hi so'narthānsthānācca vyavaropyate || 6-51-20||

    RMY 6-51-21

    तत्तु श्रुत्वा दशग्रीवः कुम्भकर्णस्य भाषितम् ।
    भ्रुकुटिं चैव संचक्रे क्रुद्धश्चैनमुवाच ह ॥ ६-५१-२१॥
    tattu śrutvā daśagrīvaḥ kumbhakarṇasya bhāṣitam |
    bhrukuṭiṃ caiva saṃcakre kruddhaścainamuvāca ha || 6-51-21||

    RMY 6-51-22

    मान्यो गुरुरिवाचार्यः किं मां त्वमनुशासति ।
    किमेवं वाक्श्रमं कृत्वा काले युक्तं विधीयताम् ॥ ६-५१-२२॥
    mānyo gururivācāryaḥ kiṃ māṃ tvamanuśāsati |
    kimevaṃ vākśramaṃ kṛtvā kāle yuktaṃ vidhīyatām || 6-51-22||

    RMY 6-51-23

    विभ्रमाच्चित्तमोहाद्वा बलवीर्याश्रयेण वा ।
    नाभिपन्नमिदानीं यद्व्यर्थास्तस्य पुनः कृथाः ॥ ६-५१-२३॥
    vibhramāccittamohādvā balavīryāśrayeṇa vā |
    nābhipannamidānīṃ yadvyarthāstasya punaḥ kṛthāḥ || 6-51-23||

    RMY 6-51-24

    अस्मिन्काले तु यद्युक्तं तदिदानीं विधीयताम् ।
    ममापनयजं दोषं विक्रमेण समीकुरु ॥ ६-५१-२४॥
    asminkāle tu yadyuktaṃ tadidānīṃ vidhīyatām |
    mamāpanayajaṃ doṣaṃ vikrameṇa samīkuru || 6-51-24||

    RMY 6-51-25

    यदि खल्वस्ति मे स्नेहो भ्रातृत्वं वावगच्छसि ।
    यदि वा कार्यमेतत्ते हृदि कार्यतमं मतम् ॥ ६-५१-२५॥
    yadi khalvasti me sneho bhrātṛtvaṃ vāvagacchasi |
    yadi vā kāryametatte hṛdi kāryatamaṃ matam || 6-51-25||

    RMY 6-51-26

    स सुहृद्यो विपन्नार्थं दीनमभ्यवपद्यते ।
    स बन्धुर्योऽपनीतेषु साहाय्यायोपकल्पते ॥ ६-५१-२६॥
    sa suhṛdyo vipannārthaṃ dīnamabhyavapadyate |
    sa bandhuryo'panīteṣu sāhāyyāyopakalpate || 6-51-26||

    RMY 6-51-27

    तमथैवं ब्रुवाणं तु वचनं धीरदारुणम् ।
    रुष्टोऽयमिति विज्ञाय शनैः श्लक्ष्णमुवाच ह ॥ ६-५१-२७॥
    tamathaivaṃ bruvāṇaṃ tu vacanaṃ dhīradāruṇam |
    ruṣṭo'yamiti vijñāya śanaiḥ ślakṣṇamuvāca ha || 6-51-27||

    RMY 6-51-28

    अतीव हि समालक्ष्य भ्रातरं क्षुभितेन्द्रियम् ।
    कुम्भकर्णः शनैर्वाक्यं बभाषे परिसान्त्वयन् ॥ ६-५१-२८॥
    atīva hi samālakṣya bhrātaraṃ kṣubhitendriyam |
    kumbhakarṇaḥ śanairvākyaṃ babhāṣe parisāntvayan || 6-51-28||

    RMY 6-51-29

    अलं राक्षसराजेन्द्र संतापमुपपद्य ते ।
    रोषं च संपरित्यज्य स्वस्थो भवितुमर्हसि ॥ ६-५१-२९॥
    alaṃ rākṣasarājendra saṃtāpamupapadya te |
    roṣaṃ ca saṃparityajya svastho bhavitumarhasi || 6-51-29||

    RMY 6-51-30

    नैतन्मनसि कर्तव्व्यं मयि जीवति पार्थिव ।
    तमहं नाशयिष्यामि यत्कृते परितप्यसे ॥ ६-५१-३०॥
    naitanmanasi kartavvyaṃ mayi jīvati pārthiva |
    tamahaṃ nāśayiṣyāmi yatkṛte paritapyase || 6-51-30||

    RMY 6-51-31

    अवश्यं तु हितं वाच्यं सर्वावस्थं मया तव ।
    बन्धुभावादभिहितं भ्रातृस्नेहाच्च पार्थिव ॥ ६-५१-३१॥
    avaśyaṃ tu hitaṃ vācyaṃ sarvāvasthaṃ mayā tava |
    bandhubhāvādabhihitaṃ bhrātṛsnehācca pārthiva || 6-51-31||

    RMY 6-51-32

    सदृशं यत्तु कालेऽस्मिन्कर्तुं स्निग्धेन बन्धुना ।
    शत्रूणां कदनं पश्य क्रियमाणं मया रणे ॥ ६-५१-३२॥
    sadṛśaṃ yattu kāle'sminkartuṃ snigdhena bandhunā |
    śatrūṇāṃ kadanaṃ paśya kriyamāṇaṃ mayā raṇe || 6-51-32||

    RMY 6-51-33

    अद्य पश्य महाबाहो मया समरमूर्धनि ।
    हते रामे सह भ्रात्रा द्रवन्तीं हरिवाहिनीम् ॥ ६-५१-३३॥
    adya paśya mahābāho mayā samaramūrdhani |
    hate rāme saha bhrātrā dravantīṃ harivāhinīm || 6-51-33||

    RMY 6-51-34

    अद्य रामस्य तद्दृष्ट्वा मयानीतं रणाच्छिरः ।
    सुखीभव महाबाहो सीता भवतु दुःखिता ॥ ६-५१-३४॥
    adya rāmasya taddṛṣṭvā mayānītaṃ raṇācchiraḥ |
    sukhībhava mahābāho sītā bhavatu duḥkhitā || 6-51-34||

    RMY 6-51-35

    अद्य रामस्य पश्यन्तु निधनं सुमहत्प्रियम् ।
    लङ्कायां राक्षसाः सर्वे ये ते निहतबान्धवाः ॥ ६-५१-३५॥
    adya rāmasya paśyantu nidhanaṃ sumahatpriyam |
    laṅkāyāṃ rākṣasāḥ sarve ye te nihatabāndhavāḥ || 6-51-35||

    RMY 6-51-36

    अद्य शोकपरीतानां स्वबन्धुवधकारणात् ।
    शत्रोर्युधि विनाशेन करोम्यस्रप्रमार्जनम् ॥ ६-५१-३६॥
    adya śokaparītānāṃ svabandhuvadhakāraṇāt |
    śatroryudhi vināśena karomyasrapramārjanam || 6-51-36||

    RMY 6-51-37

    अद्य पर्वतसंकाशं ससूर्यमिव तोयदम् ।
    विकीर्णं पश्य समरे सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् ॥ ६-५१-३७॥
    adya parvatasaṃkāśaṃ sasūryamiva toyadam |
    vikīrṇaṃ paśya samare sugrīvaṃ plavageśvaram || 6-51-37||

    RMY 6-51-38

    न परः प्रेषणीयस्ते युद्धायातुल विक्रम ।
    अहमुत्सादयिष्यामि शत्रूंस्तव महाबल ॥ ६-५१-३८॥
    na paraḥ preṣaṇīyaste yuddhāyātula vikrama |
    ahamutsādayiṣyāmi śatrūṃstava mahābala || 6-51-38||

    RMY 6-51-39

    यदि शक्रो यदि यमो यदि पावकमारुतौ ।
    तानहं योधयिष्यामि कुबेर वरुणावपि ॥ ६-५१-३९॥
    yadi śakro yadi yamo yadi pāvakamārutau |
    tānahaṃ yodhayiṣyāmi kubera varuṇāvapi || 6-51-39||

    RMY 6-51-40

    गिरिमात्रशरीरस्य शितशूलधरस्य मे ।
    नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य बिभीयाच्च पुरंदरः ॥ ६-५१-४०॥
    girimātraśarīrasya śitaśūladharasya me |
    nardatastīkṣṇadaṃṣṭrasya bibhīyācca puraṃdaraḥ || 6-51-40||

    RMY 6-51-41

    अथ वा त्यक्तशस्त्रस्य मृद्गतस्तरसा रिपून् ।
    न मे प्रतिमुखे कश्चिच्छक्तः स्थातुं जिजीविषुः ॥ ६-५१-४१॥
    atha vā tyaktaśastrasya mṛdgatastarasā ripūn |
    na me pratimukhe kaścicchaktaḥ sthātuṃ jijīviṣuḥ || 6-51-41||

    RMY 6-51-42

    नैव शक्त्या न गदया नासिना न शितैः शरैः ।
    हस्ताभ्यामेव संरब्धो हनिष्याम्यपि वज्रिणम् ॥ ६-५१-४२॥
    naiva śaktyā na gadayā nāsinā na śitaiḥ śaraiḥ |
    hastābhyāmeva saṃrabdho haniṣyāmyapi vajriṇam || 6-51-42||

    RMY 6-51-43

    यदि मे मुष्टिवेगं स राघवोऽद्य सहिष्यति ।
    ततः पास्यन्ति बाणौघा रुधिरं राघवस्य ते ॥ ६-५१-४३॥
    yadi me muṣṭivegaṃ sa rāghavo'dya sahiṣyati |
    tataḥ pāsyanti bāṇaughā rudhiraṃ rāghavasya te || 6-51-43||

    RMY 6-51-44

    चिन्तया बाध्यसे राजन्किमर्थं मयि तिष्ठति ।
    सोऽहं शत्रुविनाशाय तव निर्यातुमुद्यतः ॥ ६-५१-४४॥
    cintayā bādhyase rājankimarthaṃ mayi tiṣṭhati |
    so'haṃ śatruvināśāya tava niryātumudyataḥ || 6-51-44||

    RMY 6-51-45

    मुञ्च रामाद्भयं राजन्हनिष्यामीह संयुगे ।
    राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं च महाबलम् ।
    असाधारणमिच्छामि तव दातुं महद्यशः ॥ ६-५१-४५॥
    muñca rāmādbhayaṃ rājanhaniṣyāmīha saṃyuge |
    rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sugrīvaṃ ca mahābalam |
    asādhāraṇamicchāmi tava dātuṃ mahadyaśaḥ || 6-51-45||

    RMY 6-51-46

    वधेन ते दाशरथेः सुखावहं सुखं समाहर्तुमहं व्रजामि ।
    निहत्य रामं सहलक्ष्मणेन खादामि सर्वान्हरियूथमुख्यान् ॥ ६-५१-४६॥
    vadhena te dāśaratheḥ sukhāvahaṃ sukhaṃ samāhartumahaṃ vrajāmi |
    nihatya rāmaṃ sahalakṣmaṇena khādāmi sarvānhariyūthamukhyān || 6-51-46||

    RMY 6-51-47

    रमस्व कामं पिब चाग्र्यवारुणीं कुरुष्व कृत्यानि विनीयतां ज्वरः ।
    मयाद्य रामे गमिते यमक्षयं चिराय सीता वशगा भविष्यति ॥ ६-५१-४७॥
    ramasva kāmaṃ piba cāgryavāruṇīṃ kuruṣva kṛtyāni vinīyatāṃ jvaraḥ |
    mayādya rāme gamite yamakṣayaṃ cirāya sītā vaśagā bhaviṣyati || 6-51-47||

    Sarga: 52/116 (35)

    RMY 6-52-1

    तदुक्तमतिकायस्य बलिनो बाहुशालिनः ।
    कुम्भकर्णस्य वचनं श्रुत्वोवाच महोदरः ॥ ६-५२-१॥
    taduktamatikāyasya balino bāhuśālinaḥ |
    kumbhakarṇasya vacanaṃ śrutvovāca mahodaraḥ || 6-52-1||

    RMY 6-52-2

    कुम्भकर्णकुले जातो धृष्टः प्राकृतदर्शनः ।
    अवलिप्तो न शक्नोषि कृत्यं सर्वत्र वेदितुम् ॥ ६-५२-२॥
    kumbhakarṇakule jāto dhṛṣṭaḥ prākṛtadarśanaḥ |
    avalipto na śaknoṣi kṛtyaṃ sarvatra veditum || 6-52-2||

    RMY 6-52-3

    न हि राजा न जानीते कुम्भकर्ण नयानयौ ।
    त्वं तु कैशोरकाद्धृष्टः केवलं वक्तुमिच्छसि ॥ ६-५२-३॥
    na hi rājā na jānīte kumbhakarṇa nayānayau |
    tvaṃ tu kaiśorakāddhṛṣṭaḥ kevalaṃ vaktumicchasi || 6-52-3||

    RMY 6-52-4

    स्थानं वृद्धिं च हानिं च देशकालविभागवित् ।
    आत्मनश्च परेषां च बुध्यते राक्षसर्षभ ॥ ६-५२-४॥
    sthānaṃ vṛddhiṃ ca hāniṃ ca deśakālavibhāgavit |
    ātmanaśca pareṣāṃ ca budhyate rākṣasarṣabha || 6-52-4||

    RMY 6-52-5

    यत्तु शक्यं बलवता कर्तुं प्राकृतबुद्धिना ।
    अनुपासितवृद्धेन कः कुर्यात्तादृशं बुधः ॥ ६-५२-५॥
    yattu śakyaṃ balavatā kartuṃ prākṛtabuddhinā |
    anupāsitavṛddhena kaḥ kuryāttādṛśaṃ budhaḥ || 6-52-5||

    RMY 6-52-6

    यांस्तु धर्मार्थकामांस्त्वं ब्रवीषि पृथगाश्रयान् ।
    अनुबोद्धुं स्वभावेन न हि लक्षणमस्ति ते ॥ ६-५२-६॥
    yāṃstu dharmārthakāmāṃstvaṃ bravīṣi pṛthagāśrayān |
    anuboddhuṃ svabhāvena na hi lakṣaṇamasti te || 6-52-6||

    RMY 6-52-7

    कर्म चैव हि सर्वेषां कारणानां प्रयोजनम् ।
    श्रेयः पापीयसां चात्र फलं भवति कर्मणाम् ॥ ६-५२-७॥
    karma caiva hi sarveṣāṃ kāraṇānāṃ prayojanam |
    śreyaḥ pāpīyasāṃ cātra phalaṃ bhavati karmaṇām || 6-52-7||

    RMY 6-52-8

    निःश्रेयस फलावेव धर्मार्थावितरावपि ।
    अधर्मानर्थयोः प्राप्तिः फलं च प्रत्यवायिकम् ॥ ६-५२-८॥
    niḥśreyasa phalāveva dharmārthāvitarāvapi |
    adharmānarthayoḥ prāptiḥ phalaṃ ca pratyavāyikam || 6-52-8||

    RMY 6-52-9

    ऐहलौकिकपारत्र्यं कर्म पुम्भिर्निषेव्यते ।
    कर्माण्यपि तु कल्प्यानि लभते काममास्थितः ॥ ६-५२-९॥
    aihalaukikapāratryaṃ karma pumbhirniṣevyate |
    karmāṇyapi tu kalpyāni labhate kāmamāsthitaḥ || 6-52-9||

    RMY 6-52-10

    तत्र कॢप्तमिदं राज्ञा हृदि कार्यं मतं च नः ।
    शत्रौ हि साहसं यत्स्यात्किमिवात्रापनीयते ॥ ६-५२-१०॥
    tatra kḷptamidaṃ rājñā hṛdi kāryaṃ mataṃ ca naḥ |
    śatrau hi sāhasaṃ yatsyātkimivātrāpanīyate || 6-52-10||

    RMY 6-52-11

    एकस्यैवाभियाने तु हेतुर्यः प्रकृतस्त्वया ।
    तत्राप्यनुपपन्नं ते वक्ष्यामि यदसाधु च ॥ ६-५२-११॥
    ekasyaivābhiyāne tu heturyaḥ prakṛtastvayā |
    tatrāpyanupapannaṃ te vakṣyāmi yadasādhu ca || 6-52-11||

    RMY 6-52-12

    येन पूर्वं जनस्थाने बहवोऽतिबला हताः ।
    राक्षसा राघवं तं त्वं कथमेको जयिष्यसि ॥ ६-५२-१२॥
    yena pūrvaṃ janasthāne bahavo'tibalā hatāḥ |
    rākṣasā rāghavaṃ taṃ tvaṃ kathameko jayiṣyasi || 6-52-12||

    RMY 6-52-13

    ये पुरा निर्जितास्तेन जनस्थाने महौजसः ।
    राक्षसांस्तान्पुरे सर्वान्भीतानद्यापि पश्यसि ॥ ६-५२-१३॥
    ye purā nirjitāstena janasthāne mahaujasaḥ |
    rākṣasāṃstānpure sarvānbhītānadyāpi paśyasi || 6-52-13||

    RMY 6-52-14

    तं सिंहमिव संक्रुद्धं रामं दशरथात्मजम् ।
    सर्पं सुप्तमिवाबुद्ध्या प्रबोधयितुमिच्छसि ॥ ६-५२-१४॥
    taṃ siṃhamiva saṃkruddhaṃ rāmaṃ daśarathātmajam |
    sarpaṃ suptamivābuddhyā prabodhayitumicchasi || 6-52-14||

    RMY 6-52-15

    ज्वलन्तं तेजसा नित्यं क्रोधेन च दुरासदम् ।
    कस्तं मृत्युमिवासह्यमासादयितुमर्हति ॥ ६-५२-१५॥
    jvalantaṃ tejasā nityaṃ krodhena ca durāsadam |
    kastaṃ mṛtyumivāsahyamāsādayitumarhati || 6-52-15||

    RMY 6-52-16

    संशयस्थमिदं सर्वं शत्रोः प्रतिसमासने ।
    एकस्य गमनं तत्र न हि मे रोचते तव ॥ ६-५२-१६॥
    saṃśayasthamidaṃ sarvaṃ śatroḥ pratisamāsane |
    ekasya gamanaṃ tatra na hi me rocate tava || 6-52-16||

    RMY 6-52-17

    हीनार्थस्तु समृद्धार्थं को रिपुं प्राकृतो यथा ।
    निश्चितं जीवितत्यागे वशमानेतुमिच्छति ॥ ६-५२-१७॥
    hīnārthastu samṛddhārthaṃ ko ripuṃ prākṛto yathā |
    niścitaṃ jīvitatyāge vaśamānetumicchati || 6-52-17||

    RMY 6-52-18

    यस्य नास्ति मनुष्येषु सदृशो राक्षसोत्तम ।
    कथमाशंससे योद्धुं तुल्येनेन्द्रविवस्वतोः ॥ ६-५२-१८॥
    yasya nāsti manuṣyeṣu sadṛśo rākṣasottama |
    kathamāśaṃsase yoddhuṃ tulyenendravivasvatoḥ || 6-52-18||

    RMY 6-52-19

    एवमुक्त्वा तु संरब्धं कुम्भकर्णं महोदरः ।
    उवाच रक्षसां मध्ये रावणो लोकरावणम् ॥ ६-५२-१९॥
    evamuktvā tu saṃrabdhaṃ kumbhakarṇaṃ mahodaraḥ |
    uvāca rakṣasāṃ madhye rāvaṇo lokarāvaṇam || 6-52-19||

    RMY 6-52-20

    लब्ध्वा पुनस्तां वैदेहीं किमर्थं त्वं प्रजल्पसि ।
    यदेच्छसि तदा सीता वशगा ते भविष्यति ॥ ६-५२-२०॥
    labdhvā punastāṃ vaidehīṃ kimarthaṃ tvaṃ prajalpasi |
    yadecchasi tadā sītā vaśagā te bhaviṣyati || 6-52-20||

    RMY 6-52-21

    दृष्टः कश्चिदुपायो मे सीतोपस्थानकारकः ।
    रुचितश्चेत्स्वया बुद्ध्या राक्षसेश्वर तं शृणु ॥ ६-५२-२१॥
    dṛṣṭaḥ kaścidupāyo me sītopasthānakārakaḥ |
    rucitaścetsvayā buddhyā rākṣaseśvara taṃ śṛṇu || 6-52-21||

    RMY 6-52-22

    अहं द्विजिह्वः संह्रादी कुम्भकर्णो वितर्दनः ।
    पञ्चरामवधायैते निर्यान्तीत्यवघोषय ॥ ६-५२-२२॥
    ahaṃ dvijihvaḥ saṃhrādī kumbhakarṇo vitardanaḥ |
    pañcarāmavadhāyaite niryāntītyavaghoṣaya || 6-52-22||

    RMY 6-52-23

    ततो गत्वा वयं युद्धं दास्यामस्तस्य यत्नतः ।
    जेष्यामो यदि ते शत्रून्नोपायैः कृत्यमस्ति नः ॥ ६-५२-२३॥
    tato gatvā vayaṃ yuddhaṃ dāsyāmastasya yatnataḥ |
    jeṣyāmo yadi te śatrūnnopāyaiḥ kṛtyamasti naḥ || 6-52-23||

    RMY 6-52-24

    अथ जीवति नः शत्रुर्वयं च कृतसंयुगाः ।
    ततः समभिपत्स्यामो मनसा यत्समीक्षितुम् ॥ ६-५२-२४॥
    atha jīvati naḥ śatrurvayaṃ ca kṛtasaṃyugāḥ |
    tataḥ samabhipatsyāmo manasā yatsamīkṣitum || 6-52-24||

    RMY 6-52-25

    वयं युद्धादिहैष्यामो रुधिरेण समुक्षिताः ।
    विदार्य स्वतनुं बाणै रामनामाङ्कितैः शितैः ॥ ६-५२-२५॥
    vayaṃ yuddhādihaiṣyāmo rudhireṇa samukṣitāḥ |
    vidārya svatanuṃ bāṇai rāmanāmāṅkitaiḥ śitaiḥ || 6-52-25||

    RMY 6-52-26

    भक्षितो राघवोऽस्माभिर्लक्ष्मणश्चेति वादिनः ।
    तव पादौ ग्रहीष्यामस्त्वं नः काम प्रपूरय ॥ ६-५२-२६॥
    bhakṣito rāghavo'smābhirlakṣmaṇaśceti vādinaḥ |
    tava pādau grahīṣyāmastvaṃ naḥ kāma prapūraya || 6-52-26||

    RMY 6-52-27

    ततोऽवघोषय पुरे गजस्कन्धेन पार्थिव ।
    हतो रामः सह भ्रात्रा ससैन्य इति सर्वतः ॥ ६-५२-२७॥
    tato'vaghoṣaya pure gajaskandhena pārthiva |
    hato rāmaḥ saha bhrātrā sasainya iti sarvataḥ || 6-52-27||

    RMY 6-52-28

    प्रीतो नाम ततो भूत्वा भृत्यानां त्वमरिंदम ।
    भोगांश्च परिवारांश्च कामांश्च वसुदापय ॥ ६-५२-२८॥
    prīto nāma tato bhūtvā bhṛtyānāṃ tvamariṃdama |
    bhogāṃśca parivārāṃśca kāmāṃśca vasudāpaya || 6-52-28||

    RMY 6-52-29

    ततो माल्यानि वासांसि वीराणामनुलेपनम् ।
    पेयं च बहु योधेभ्यः स्वयं च मुदितः पिब ॥ ६-५२-२९॥
    tato mālyāni vāsāṃsi vīrāṇāmanulepanam |
    peyaṃ ca bahu yodhebhyaḥ svayaṃ ca muditaḥ piba || 6-52-29||

    RMY 6-52-30

    ततोऽस्मिन्बहुलीभूते कौलीने सर्वतो गते ।
    प्रविश्याश्वास्य चापि त्वं सीतां रहसि सान्त्वय ।
    धनधान्यैश्च कामैश्च रत्नैश्चैनां प्रलोभय ॥ ६-५२-३०॥
    tato'sminbahulībhūte kaulīne sarvato gate |
    praviśyāśvāsya cāpi tvaṃ sītāṃ rahasi sāntvaya |
    dhanadhānyaiśca kāmaiśca ratnaiścaināṃ pralobhaya || 6-52-30||

    RMY 6-52-31

    अनयोपधया राजन्भयशोकानुबन्धया ।
    अकामा त्वद्वशं सीता नष्टनाथा गमिष्यति ॥ ६-५२-३१॥
    anayopadhayā rājanbhayaśokānubandhayā |
    akāmā tvadvaśaṃ sītā naṣṭanāthā gamiṣyati || 6-52-31||

    RMY 6-52-32

    रञ्जनीयं हि भर्तारं विनष्टमवगम्य सा ।
    नैराश्यात्स्त्रीलघुत्वाच्च त्वद्वशं प्रतिपत्स्यते ॥ ६-५२-३२॥
    rañjanīyaṃ hi bhartāraṃ vinaṣṭamavagamya sā |
    nairāśyātstrīlaghutvācca tvadvaśaṃ pratipatsyate || 6-52-32||

    RMY 6-52-33

    सा पुरा सुखसंवृद्धा सुखार्हा दुःखकर्षिता ।
    त्वय्यधीनः सुखं ज्ञात्वा सर्वथोपगमिष्यति ॥ ६-५२-३३॥
    sā purā sukhasaṃvṛddhā sukhārhā duḥkhakarṣitā |
    tvayyadhīnaḥ sukhaṃ jñātvā sarvathopagamiṣyati || 6-52-33||

    RMY 6-52-34

    एतत्सुनीतं मम दर्शनेन रामं हि दृष्ट्वैव भवेदनर्थः ।
    इहैव ते सेत्स्यति मोत्सुको भूर्महानयुद्धेन सुखस्य लाभः ॥ ६-५२-३४॥
    etatsunītaṃ mama darśanena rāmaṃ hi dṛṣṭvaiva bhavedanarthaḥ |
    ihaiva te setsyati motsuko bhūrmahānayuddhena sukhasya lābhaḥ || 6-52-34||

    RMY 6-52-35

    अनष्टसैन्यो ह्यनवाप्तसंशयो रिपूनयुद्धेन जयञ्जनाधिप ।
    यशश्च पुण्यं च महन्महीपते श्रियं च कीर्तिं च चिरं समश्नुते ॥ ६-५२-३५॥
    anaṣṭasainyo hyanavāptasaṃśayo ripūnayuddhena jayañjanādhipa |
    yaśaśca puṇyaṃ ca mahanmahīpate śriyaṃ ca kīrtiṃ ca ciraṃ samaśnute || 6-52-35||

    Sarga: 53/116 (50)

    RMY 6-53-1

    स तथोक्तस्तु निर्भर्त्स्य कुम्भकर्णो महोदरम् ।
    अब्रवीद्राक्षसश्रेष्ठं भ्रातरं रावणं ततः ॥ ६-५३-१॥
    sa tathoktastu nirbhartsya kumbhakarṇo mahodaram |
    abravīdrākṣasaśreṣṭhaṃ bhrātaraṃ rāvaṇaṃ tataḥ || 6-53-1||

    RMY 6-53-2

    सोऽहं तव भयं घोरं वधात्तस्य दुरात्मनः ।
    रामस्याद्य प्रमार्जामि निर्वैरस्त्वं सुखीभव ॥ ६-५३-२॥
    so'haṃ tava bhayaṃ ghoraṃ vadhāttasya durātmanaḥ |
    rāmasyādya pramārjāmi nirvairastvaṃ sukhībhava || 6-53-2||

    RMY 6-53-3

    गर्जन्ति न वृथा शूर निर्जला इव तोयदाः ।
    पश्य संपाद्यमानं तु गर्जितं युधि कर्मणा ॥ ६-५३-३॥
    garjanti na vṛthā śūra nirjalā iva toyadāḥ |
    paśya saṃpādyamānaṃ tu garjitaṃ yudhi karmaṇā || 6-53-3||

    RMY 6-53-4

    न मर्षयति चात्मानं संभावयति नात्मना ।
    अदर्शयित्वा शूरास्तु कर्म कुर्वन्ति दुष्करम् ॥ ६-५३-४॥
    na marṣayati cātmānaṃ saṃbhāvayati nātmanā |
    adarśayitvā śūrāstu karma kurvanti duṣkaram || 6-53-4||

    RMY 6-53-5

    विक्लवानामबुद्धीनां राज्ञां पण्डितमानिनाम् ।
    शृण्वतामादित इदं त्वद्विधानां महोदर ॥ ६-५३-५॥
    viklavānāmabuddhīnāṃ rājñāṃ paṇḍitamāninām |
    śṛṇvatāmādita idaṃ tvadvidhānāṃ mahodara || 6-53-5||

    RMY 6-53-6

    युद्धे कापुरुषैर्नित्यं भवद्भिः प्रियवादिभिः ।
    राजानमनुगच्छद्भिः कृत्यमेतद्विनाशितम् ॥ ६-५३-६॥
    yuddhe kāpuruṣairnityaṃ bhavadbhiḥ priyavādibhiḥ |
    rājānamanugacchadbhiḥ kṛtyametadvināśitam || 6-53-6||

    RMY 6-53-7

    राजशेषा कृता लङ्का क्षीणः कोशो बलं हतम् ।
    राजानमिममासाद्य सुहृच्चिह्नममित्रकम् ॥ ६-५३-७॥
    rājaśeṣā kṛtā laṅkā kṣīṇaḥ kośo balaṃ hatam |
    rājānamimamāsādya suhṛccihnamamitrakam || 6-53-7||

    RMY 6-53-8

    एष निर्याम्यहं युद्धमुद्यतः शत्रुनिर्जये ।
    दुर्नयं भवतामद्य समीकर्तुं महाहवे ॥ ६-५३-८॥
    eṣa niryāmyahaṃ yuddhamudyataḥ śatrunirjaye |
    durnayaṃ bhavatāmadya samīkartuṃ mahāhave || 6-53-8||

    RMY 6-53-9

    एवमुक्तवतो वाक्यं कुम्भकर्णस्य धीमतः ।
    प्रत्युवाच ततो वाक्यं प्रहसन्राक्षसाधिपः ॥ ६-५३-९॥
    evamuktavato vākyaṃ kumbhakarṇasya dhīmataḥ |
    pratyuvāca tato vākyaṃ prahasanrākṣasādhipaḥ || 6-53-9||

    RMY 6-53-10

    महोदरोऽयं रामात्तु परित्रस्तो न संशयः ।
    न हि रोचयते तात युद्धं युद्धविशारद ॥ ६-५३-१०॥
    mahodaro'yaṃ rāmāttu paritrasto na saṃśayaḥ |
    na hi rocayate tāta yuddhaṃ yuddhaviśārada || 6-53-10||

    RMY 6-53-11

    कश्चिन्मे त्वत्समो नास्ति सौहृदेन बलेन च ।
    गच्छ शत्रुवधाय त्वं कुम्भकर्णजयाय च ॥ ६-५३-११॥
    kaścinme tvatsamo nāsti sauhṛdena balena ca |
    gaccha śatruvadhāya tvaṃ kumbhakarṇajayāya ca || 6-53-11||

    RMY 6-53-12

    आददे निशितं शूलं वेगाच्छत्रुनिबर्हणः ।
    सर्वकालायसं दीप्तं तप्तकाञ्चनभूषणम् ॥ ६-५३-१२॥
    ādade niśitaṃ śūlaṃ vegācchatrunibarhaṇaḥ |
    sarvakālāyasaṃ dīptaṃ taptakāñcanabhūṣaṇam || 6-53-12||

    RMY 6-53-13

    इन्द्राशनिसमं भीमं वज्रप्रतिमगौरवम् ।
    देवदानवगन्धर्वयक्षकिंनरसूदनम् ॥ ६-५३-१३॥
    indrāśanisamaṃ bhīmaṃ vajrapratimagauravam |
    devadānavagandharvayakṣakiṃnarasūdanam || 6-53-13||

    RMY 6-53-14

    रक्तमाल्य महादाम स्वतश्चोद्गतपावकम् ।
    आदाय निशितं शूलं शत्रुशोणितरञ्जितम् ।
    कुम्भकर्णो महातेजा रावणं वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-५३-१४॥
    raktamālya mahādāma svataścodgatapāvakam |
    ādāya niśitaṃ śūlaṃ śatruśoṇitarañjitam |
    kumbhakarṇo mahātejā rāvaṇaṃ vākyamabravīt || 6-53-14||

    RMY 6-53-15

    गमिष्याम्यहमेकाकी तिष्ठत्विह बलं महत् ।
    अद्य तान्क्षुधितः क्रुद्धो भक्षयिष्यामि वानरान् ॥ ६-५३-१५॥
    gamiṣyāmyahamekākī tiṣṭhatviha balaṃ mahat |
    adya tānkṣudhitaḥ kruddho bhakṣayiṣyāmi vānarān || 6-53-15||

    RMY 6-53-16

    कुम्भकर्णवचः श्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत् ।
    सैन्यैः परिवृतो गच्छ शूलमुद्गलपाणिभिः ॥ ६-५३-१६॥
    kumbhakarṇavacaḥ śrutvā rāvaṇo vākyamabravīt |
    sainyaiḥ parivṛto gaccha śūlamudgalapāṇibhiḥ || 6-53-16||

    RMY 6-53-17

    वानरा हि महात्मानः शीघ्राश्च व्यवसायिनः ।
    एकाकिनं प्रमत्तं वा नयेयुर्दशनैः क्षयम् ॥ ६-५३-१७॥
    vānarā hi mahātmānaḥ śīghrāśca vyavasāyinaḥ |
    ekākinaṃ pramattaṃ vā nayeyurdaśanaiḥ kṣayam || 6-53-17||

    RMY 6-53-18

    तस्मात्परमदुर्धर्षैः सैन्यैः परिवृतो व्रज ।
    रक्षसामहितं सर्वं शत्रुपक्षं निसूदय ॥ ६-५३-१८॥
    tasmātparamadurdharṣaiḥ sainyaiḥ parivṛto vraja |
    rakṣasāmahitaṃ sarvaṃ śatrupakṣaṃ nisūdaya || 6-53-18||

    RMY 6-53-19

    अथासनात्समुत्पत्य स्रजं मणिकृतान्तराम् ।
    आबबन्ध महातेजाः कुम्भकर्णस्य रावणः ॥ ६-५३-१९॥
    athāsanātsamutpatya srajaṃ maṇikṛtāntarām |
    ābabandha mahātejāḥ kumbhakarṇasya rāvaṇaḥ || 6-53-19||

    RMY 6-53-20

    अङ्गदानङ्गुलीवेष्टान्वराण्याभरणानि च ।
    हारं च शशिसंकाशमाबबन्ध महात्मनः ॥ ६-५३-२०॥
    aṅgadānaṅgulīveṣṭānvarāṇyābharaṇāni ca |
    hāraṃ ca śaśisaṃkāśamābabandha mahātmanaḥ || 6-53-20||

    RMY 6-53-21

    दिव्यानि च सुगन्धीनि माल्यदामानि रावणः ।
    श्रोत्रे चासज्जयामास श्रीमती चास्य कुण्डले ॥ ६-५३-२१॥
    divyāni ca sugandhīni mālyadāmāni rāvaṇaḥ |
    śrotre cāsajjayāmāsa śrīmatī cāsya kuṇḍale || 6-53-21||

    RMY 6-53-22

    काञ्चनाङ्गदकेयूरो निष्काभरणभूषितः ।
    कुम्भकर्णो बृहत्कर्णः सुहुतोऽग्निरिवाबभौ ॥ ६-५३-२२॥
    kāñcanāṅgadakeyūro niṣkābharaṇabhūṣitaḥ |
    kumbhakarṇo bṛhatkarṇaḥ suhuto'gnirivābabhau || 6-53-22||

    RMY 6-53-23

    श्रोणीसूत्रेण महता मेचकेन विराजितः ।
    अमृतोत्पादने नद्धो भुजंगेनेव मन्दरः ॥ ६-५३-२३॥
    śroṇīsūtreṇa mahatā mecakena virājitaḥ |
    amṛtotpādane naddho bhujaṃgeneva mandaraḥ || 6-53-23||

    RMY 6-53-24

    स काञ्चनं भारसहं निवातं विद्युत्प्रभं दीप्तमिवात्मभासा ।
    आबध्यमानः कवचं रराज संध्याभ्रसंवीत इवाद्रिराजः ॥ ६-५३-२४॥
    sa kāñcanaṃ bhārasahaṃ nivātaṃ vidyutprabhaṃ dīptamivātmabhāsā |
    ābadhyamānaḥ kavacaṃ rarāja saṃdhyābhrasaṃvīta ivādrirājaḥ || 6-53-24||

    RMY 6-53-25

    सर्वाभरणनद्धाङ्गः शूलपाणिः स राक्षसः ।
    त्रिविक्रमकृतोत्साहो नारायण इवाबभौ ॥ ६-५३-२५॥
    sarvābharaṇanaddhāṅgaḥ śūlapāṇiḥ sa rākṣasaḥ |
    trivikramakṛtotsāho nārāyaṇa ivābabhau || 6-53-25||

    RMY 6-53-26

    भ्रातरं संपरिष्वज्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
    प्रणम्य शिरसा तस्मै संप्रतस्थे महाबलिः ।
    तमाशीर्भिः प्रशस्ताभिः प्रेषयामास रावणः ॥ ६-५३-२६॥
    bhrātaraṃ saṃpariṣvajya kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
    praṇamya śirasā tasmai saṃpratasthe mahābaliḥ |
    tamāśīrbhiḥ praśastābhiḥ preṣayāmāsa rāvaṇaḥ || 6-53-26||

    RMY 6-53-27

    शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः सैन्यैश्चापि वरायुधैः ।
    तं गजैश्च तुरंगैश्च स्यन्दनैश्चाम्बुदस्वनैः ।
    अनुजग्मुर्महात्मानं रथिनो रथिनां वरम् ॥ ६-५३-२७॥
    śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ sainyaiścāpi varāyudhaiḥ |
    taṃ gajaiśca turaṃgaiśca syandanaiścāmbudasvanaiḥ |
    anujagmurmahātmānaṃ rathino rathināṃ varam || 6-53-27||

    RMY 6-53-28

    सर्पैरुष्ट्रैः खरैरश्वैः सिंहद्विपमृगद्विजैः ।
    अनुजग्मुश्च तं घोरं कुम्भकर्णं महाबलम् ॥ ६-५३-२८॥
    sarpairuṣṭraiḥ kharairaśvaiḥ siṃhadvipamṛgadvijaiḥ |
    anujagmuśca taṃ ghoraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam || 6-53-28||

    RMY 6-53-29

    स पुष्पवर्णैरवकीर्यमाणो धृतातपत्रः शितशूलपाणिः ।
    मदोत्कटः शोणितगन्धमत्तो विनिर्ययौ दानवदेवशत्रुः ॥ ६-५३-२९॥
    sa puṣpavarṇairavakīryamāṇo dhṛtātapatraḥ śitaśūlapāṇiḥ |
    madotkaṭaḥ śoṇitagandhamatto viniryayau dānavadevaśatruḥ || 6-53-29||

    RMY 6-53-30

    पदातयश बहवो महानादा महाबलाः ।
    अन्वयू राक्षसा भीमा भीमाक्षाः शस्त्रपाणयः ॥ ६-५३-३०॥
    padātayaśa bahavo mahānādā mahābalāḥ |
    anvayū rākṣasā bhīmā bhīmākṣāḥ śastrapāṇayaḥ || 6-53-30||

    RMY 6-53-31

    रक्ताक्षाः सुमहाकाया नीलाञ्जनचयोपमाः ।
    शूरानुद्यम्य खड्गांश्च निशितांश्च परश्वधान् ॥ ६-५३-३१॥
    raktākṣāḥ sumahākāyā nīlāñjanacayopamāḥ |
    śūrānudyamya khaḍgāṃśca niśitāṃśca paraśvadhān || 6-53-31||

    RMY 6-53-32

    बहुव्यामांश्च विपुलान्क्षेपणीयान्दुरासदान् ।
    तालस्कन्धांश्च विपुलान्क्षेपणीयान्दुरासदान् ॥ ६-५३-३२॥
    bahuvyāmāṃśca vipulānkṣepaṇīyāndurāsadān |
    tālaskandhāṃśca vipulānkṣepaṇīyāndurāsadān || 6-53-32||

    RMY 6-53-33

    अथान्यद्वपुरादाय दारुणं लोमहर्षणम् ।
    निष्पपात महातेजाः कुम्भकर्णो महाबलः ॥ ६-५३-३३॥
    athānyadvapurādāya dāruṇaṃ lomaharṣaṇam |
    niṣpapāta mahātejāḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ || 6-53-33||

    RMY 6-53-34

    धनुःशतपरीणाहः स षट्शतसमुच्छितः ।
    रौद्रः शकटचक्राक्षो महापर्वतसंनिभः ॥ ६-५३-३४॥
    dhanuḥśataparīṇāhaḥ sa ṣaṭśatasamucchitaḥ |
    raudraḥ śakaṭacakrākṣo mahāparvatasaṃnibhaḥ || 6-53-34||

    RMY 6-53-35

    संनिपत्य च रक्षांसि दग्धशैलोपमो महान् ।
    कुम्भकर्णो महावक्त्रः प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ ६-५३-३५॥
    saṃnipatya ca rakṣāṃsi dagdhaśailopamo mahān |
    kumbhakarṇo mahāvaktraḥ prahasannidamabravīt || 6-53-35||

    RMY 6-53-36

    अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः ।
    निर्दहिष्यामि संक्रुद्धः शलभानिव पावकः ॥ ६-५३-३६॥
    adya vānaramukhyānāṃ tāni yūthāni bhāgaśaḥ |
    nirdahiṣyāmi saṃkruddhaḥ śalabhāniva pāvakaḥ || 6-53-36||

    RMY 6-53-37

    नापराध्यन्ति मे कामं वानरा वनचारिणः ।
    जातिरस्मद्विधानां सा पुरोद्यानविभूषणम् ॥ ६-५३-३७॥
    nāparādhyanti me kāmaṃ vānarā vanacāriṇaḥ |
    jātirasmadvidhānāṃ sā purodyānavibhūṣaṇam || 6-53-37||

    RMY 6-53-38

    पुररोधस्य मूलं तु राघवः सहलक्ष्मणः ।
    हते तस्मिन्हतं सर्वं तं वधिष्यामि संयुगे ॥ ६-५३-३८॥
    purarodhasya mūlaṃ tu rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
    hate tasminhataṃ sarvaṃ taṃ vadhiṣyāmi saṃyuge || 6-53-38||

    RMY 6-53-39

    एवं तस्य ब्रुवाणस्य कुम्भकर्णस्य राक्षसाः ।
    नादं चक्रुर्महाघोरं कम्पयन्त इवार्णवम् ॥ ६-५३-३९॥
    evaṃ tasya bruvāṇasya kumbhakarṇasya rākṣasāḥ |
    nādaṃ cakrurmahāghoraṃ kampayanta ivārṇavam || 6-53-39||

    RMY 6-53-40

    तस्य निष्पततस्तूर्णं कुम्भकर्णस्य धीमतः ।
    बभूवुर्घोररूपाणि निमित्तानि समन्ततः ॥ ६-५३-४०॥
    tasya niṣpatatastūrṇaṃ kumbhakarṇasya dhīmataḥ |
    babhūvurghorarūpāṇi nimittāni samantataḥ || 6-53-40||

    RMY 6-53-41

    उल्काशनियुता मेघा विनेदुश्च सुदारुणाः ।
    ससागरवना चैव वसुधा समकम्पत ॥ ६-५३-४१॥
    ulkāśaniyutā meghā vineduśca sudāruṇāḥ |
    sasāgaravanā caiva vasudhā samakampata || 6-53-41||

    RMY 6-53-42

    घोररूपाः शिवा नेदुः सज्वालकवलैर्मुखैः ।
    मण्डलान्यपसव्यानि बबन्धुश्च विहंगमाः ॥ ६-५३-४२॥
    ghorarūpāḥ śivā neduḥ sajvālakavalairmukhaiḥ |
    maṇḍalānyapasavyāni babandhuśca vihaṃgamāḥ || 6-53-42||

    RMY 6-53-43

    निष्पपात च गृध्रेऽस्य शूले वै पथि गच्छतः ।
    प्रास्फुरन्नयनं चास्य सव्यो बाहुरकम्पत ॥ ६-५३-४३॥
    niṣpapāta ca gṛdhre'sya śūle vai pathi gacchataḥ |
    prāsphurannayanaṃ cāsya savyo bāhurakampata || 6-53-43||

    RMY 6-53-44

    निष्पपात तदा चोक्ला ज्वलन्ती भीमनिस्वना ।
    आदित्यो निष्प्रभश्चासीन्न प्रवाति सुखोऽनिलः ॥ ६-५३-४४॥
    niṣpapāta tadā coklā jvalantī bhīmanisvanā |
    ādityo niṣprabhaścāsīnna pravāti sukho'nilaḥ || 6-53-44||

    RMY 6-53-45

    अचिन्तयन्महोत्पातानुत्थिताँल्लोमहर्षणान् ।
    निर्ययौ कुम्भकर्णस्तु कृतान्तबलचोदितः ॥ ६-५३-४५॥
    acintayanmahotpātānutthitā~llomaharṣaṇān |
    niryayau kumbhakarṇastu kṛtāntabalacoditaḥ || 6-53-45||

    RMY 6-53-46

    स लङ्घयित्वा प्राकारं पद्भ्यां पर्वतसंनिभः ।
    ददर्शाभ्रघनप्रख्यं वानरानीकमद्भुतम् ॥ ६-५३-४६॥
    sa laṅghayitvā prākāraṃ padbhyāṃ parvatasaṃnibhaḥ |
    dadarśābhraghanaprakhyaṃ vānarānīkamadbhutam || 6-53-46||

    RMY 6-53-47

    ते दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं वानराः पर्वतोपमम् ।
    वायुनुन्ना इव घना ययुः सर्वा दिशस्तदा ॥ ६-५३-४७॥
    te dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ vānarāḥ parvatopamam |
    vāyununnā iva ghanā yayuḥ sarvā diśastadā || 6-53-47||

    RMY 6-53-48

    तद्वानरानीकमतिप्रचण्डं दिशो द्रवद्भिन्नमिवाभ्रजालम् ।
    स कुम्भकर्णः समवेक्ष्य हर्षान्ननाद भूयो घनवद्घनाभः ॥ ६-५३-४८॥
    tadvānarānīkamatipracaṇḍaṃ diśo dravadbhinnamivābhrajālam |
    sa kumbhakarṇaḥ samavekṣya harṣānnanāda bhūyo ghanavadghanābhaḥ || 6-53-48||

    RMY 6-53-49

    ते तस्य घोरं निनदं निशम्य यथा निनादं दिवि वारिदस्य ।
    पेतुर्धरण्यां बहवः प्लवंगा निकृत्तमूला इव सालवृक्षाः ॥ ६-५३-४९॥
    te tasya ghoraṃ ninadaṃ niśamya yathā ninādaṃ divi vāridasya |
    peturdharaṇyāṃ bahavaḥ plavaṃgā nikṛttamūlā iva sālavṛkṣāḥ || 6-53-49||

    RMY 6-53-50

    विपुलपरिघवान्स कुम्भकर्णो रिपुनिधनाय विनिःसृतो महात्मा ।
    कपि गणभयमाददत्सुभीमं प्रभुरिव किंकरदण्डवान्युगान्ते ॥ ६-५३-५०॥
    vipulaparighavānsa kumbhakarṇo ripunidhanāya viniḥsṛto mahātmā |
    kapi gaṇabhayamādadatsubhīmaṃ prabhuriva kiṃkaradaṇḍavānyugānte || 6-53-50||

    Sarga: 54/116 (29)

    RMY 6-54-1

    स ननाद महानादं समुद्रमभिनादयन् ।
    जनयन्निव निर्घातान्विधमन्निव पर्वतान् ॥ ६-५४-१॥
    sa nanāda mahānādaṃ samudramabhinādayan |
    janayanniva nirghātānvidhamanniva parvatān || 6-54-1||

    RMY 6-54-2

    तमवध्यं मघवता यमेन वरुणेन च ।
    प्रेक्ष्य भीमाक्षमायान्तं वानरा विप्रदुद्रुवुः ॥ ६-५४-२॥
    tamavadhyaṃ maghavatā yamena varuṇena ca |
    prekṣya bhīmākṣamāyāntaṃ vānarā vipradudruvuḥ || 6-54-2||

    RMY 6-54-3

    तांस्तु विद्रवतो दृष्ट्वा वालिपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत् ।
    नलं नीलं गवाक्षं च कुमुदं च महाबलम् ॥ ६-५४-३॥
    tāṃstu vidravato dṛṣṭvā vāliputro'ṅgado'bravīt |
    nalaṃ nīlaṃ gavākṣaṃ ca kumudaṃ ca mahābalam || 6-54-3||

    RMY 6-54-4

    आत्मानमत्र विस्मृत्य वीर्याण्यभिजनानि च ।
    क्व गच्छत भयत्रस्ताः प्राकृता हरयो यथा ॥ ६-५४-४॥
    ātmānamatra vismṛtya vīryāṇyabhijanāni ca |
    kva gacchata bhayatrastāḥ prākṛtā harayo yathā || 6-54-4||

    RMY 6-54-5

    साधु सौम्या निवर्तध्वं किं प्राणान्परिरक्षथ ।
    नालं युद्धाय वै रक्षो महतीयं विभीषिकाः ॥ ६-५४-५॥
    sādhu saumyā nivartadhvaṃ kiṃ prāṇānparirakṣatha |
    nālaṃ yuddhāya vai rakṣo mahatīyaṃ vibhīṣikāḥ || 6-54-5||

    RMY 6-54-6

    महतीमुत्थितामेनां राक्षसानां विभीषिकाम् ।
    विक्रमाद्विधमिष्यामो निवर्तध्वं प्लवंगमाः ॥ ६-५४-६॥
    mahatīmutthitāmenāṃ rākṣasānāṃ vibhīṣikām |
    vikramādvidhamiṣyāmo nivartadhvaṃ plavaṃgamāḥ || 6-54-6||

    RMY 6-54-7

    कृच्छ्रेण तु समाश्वास्य संगम्य च ततस्ततः ।
    वृक्षाद्रिहस्ता हरयः संप्रतस्थू रणाजिरम् ॥ ६-५४-७॥
    kṛcchreṇa tu samāśvāsya saṃgamya ca tatastataḥ |
    vṛkṣādrihastā harayaḥ saṃpratasthū raṇājiram || 6-54-7||

    RMY 6-54-8

    ते निवृत्य तु संक्रुद्धाः कुम्भकर्णं वनौकसः ।
    निजघ्नुः परमक्रुद्धाः समदा इव कुञ्जराः ।
    प्रांशुभिर्गिरिशृङ्गैश्च शिलाभिश्च महाबलाः ॥ ६-५४-८॥
    te nivṛtya tu saṃkruddhāḥ kumbhakarṇaṃ vanaukasaḥ |
    nijaghnuḥ paramakruddhāḥ samadā iva kuñjarāḥ |
    prāṃśubhirgiriśṛṅgaiśca śilābhiśca mahābalāḥ || 6-54-8||

    RMY 6-54-9

    पादपैः पुष्पिताग्रैश्च हन्यमानो न कम्पते ।
    तस्य गात्रेषु पतिता भिद्यन्ते शतशः शिलाः ।
    पादपाः पुष्पिताग्राश्च भग्नाः पेतुर्महीतले ॥ ६-५४-९॥
    pādapaiḥ puṣpitāgraiśca hanyamāno na kampate |
    tasya gātreṣu patitā bhidyante śataśaḥ śilāḥ |
    pādapāḥ puṣpitāgrāśca bhagnāḥ peturmahītale || 6-54-9||

    RMY 6-54-10

    सोऽपि सैन्यानि संक्रुद्धो वानराणां महौजसाम् ।
    ममन्थ परमायत्तो वनान्यग्निरिवोत्थितः ॥ ६-५४-१०॥
    so'pi sainyāni saṃkruddho vānarāṇāṃ mahaujasām |
    mamantha paramāyatto vanānyagnirivotthitaḥ || 6-54-10||

    RMY 6-54-11

    लोहितार्द्रास्तु बहवः शेरते वानरर्षभाः ।
    निरस्ताः पतिता भूमौ ताम्रपुष्पा इव द्रुमाः ॥ ६-५४-११॥
    lohitārdrāstu bahavaḥ śerate vānararṣabhāḥ |
    nirastāḥ patitā bhūmau tāmrapuṣpā iva drumāḥ || 6-54-11||

    RMY 6-54-12

    लङ्घयन्तः प्रधावन्तो वानरा नावलोकयन् ।
    केचित्समुद्रे पतिताः केचिद्गगनमाश्रिताः ॥ ६-५४-१२॥
    laṅghayantaḥ pradhāvanto vānarā nāvalokayan |
    kecitsamudre patitāḥ kecidgaganamāśritāḥ || 6-54-12||

    RMY 6-54-13

    वध्यमानास्तु ते वीरा राक्षसेन बलीयसा ।
    सागरं येन ते तीर्णाः पथा तेनैव दुद्रुवुः ॥ ६-५४-१३॥
    vadhyamānāstu te vīrā rākṣasena balīyasā |
    sāgaraṃ yena te tīrṇāḥ pathā tenaiva dudruvuḥ || 6-54-13||

    RMY 6-54-14

    ते स्थलानि तथा निम्नं विषण्णवदना भयात् ।
    ऋक्षा वृक्षान्समारूढाः केचित्पर्वतमाश्रिताः ॥ ६-५४-१४॥
    te sthalāni tathā nimnaṃ viṣaṇṇavadanā bhayāt |
    ṛkṣā vṛkṣānsamārūḍhāḥ kecitparvatamāśritāḥ || 6-54-14||

    RMY 6-54-15

    ममज्जुरर्णवे केचिद्गुहाः केचित्समाश्रिताः ।
    निषेदुः प्लवगाः केचित्केचिन्नैवावतस्थिरे ॥ ६-५४-१५॥
    mamajjurarṇave kecidguhāḥ kecitsamāśritāḥ |
    niṣeduḥ plavagāḥ kecitkecinnaivāvatasthire || 6-54-15||

    RMY 6-54-16

    तान्समीक्ष्याङ्गदो भङ्गान्वानरानिदमब्रवीत् ।
    अवतिष्ठत युध्यामो निवर्तध्वं प्लवंगमाः ॥ ६-५४-१६॥
    tānsamīkṣyāṅgado bhaṅgānvānarānidamabravīt |
    avatiṣṭhata yudhyāmo nivartadhvaṃ plavaṃgamāḥ || 6-54-16||

    RMY 6-54-17

    भग्नानां वो न पश्यामि परिगम्य महीमिमाम् ।
    स्थानं सर्वे निवर्तध्वं किं प्राणान्परिरक्षथ ॥ ६-५४-१७॥
    bhagnānāṃ vo na paśyāmi parigamya mahīmimām |
    sthānaṃ sarve nivartadhvaṃ kiṃ prāṇānparirakṣatha || 6-54-17||

    RMY 6-54-18

    निरायुधानां द्रवतामसंगगतिपौरुषाः ।
    दारा ह्यपहसिष्यन्ति स वै घातस्तु जीविताम् ॥ ६-५४-१८॥
    nirāyudhānāṃ dravatāmasaṃgagatipauruṣāḥ |
    dārā hyapahasiṣyanti sa vai ghātastu jīvitām || 6-54-18||

    RMY 6-54-19

    कुलेषु जाताः सर्वे स्म विस्तीर्णेषु महत्सु च ।
    अनार्याः खलु यद्भीतास्त्यक्त्वा वीर्यं प्रधावत ॥ ६-५४-१९॥
    kuleṣu jātāḥ sarve sma vistīrṇeṣu mahatsu ca |
    anāryāḥ khalu yadbhītāstyaktvā vīryaṃ pradhāvata || 6-54-19||

    RMY 6-54-20

    विकत्थनानि वो यानि यदा वै जनसंसदि ।
    तानि वः क्व च यतानि सोदग्राणि महान्ति च ॥ ६-५४-२०॥
    vikatthanāni vo yāni yadā vai janasaṃsadi |
    tāni vaḥ kva ca yatāni sodagrāṇi mahānti ca || 6-54-20||

    RMY 6-54-21

    भीरुप्रवादाः श्रूयन्ते यस्तु जीवति धिक्कृतः ।
    मार्गः सत्पुरुषैर्जुष्टः सेव्यतां त्यज्यतां भयम् ॥ ६-५४-२१॥
    bhīrupravādāḥ śrūyante yastu jīvati dhikkṛtaḥ |
    mārgaḥ satpuruṣairjuṣṭaḥ sevyatāṃ tyajyatāṃ bhayam || 6-54-21||

    RMY 6-54-22

    शयामहे वा निहताः पृथिव्यामल्पजीविताः ।
    दुष्प्रापं ब्रह्मलोकं वा प्राप्नुमो युधि सूदिताः ।
    संप्राप्नुयामः कीर्तिं वा निहत्य शत्रुमाहवे ॥ ६-५४-२२॥
    śayāmahe vā nihatāḥ pṛthivyāmalpajīvitāḥ |
    duṣprāpaṃ brahmalokaṃ vā prāpnumo yudhi sūditāḥ |
    saṃprāpnuyāmaḥ kīrtiṃ vā nihatya śatrumāhave || 6-54-22||

    RMY 6-54-23

    न कुम्भकर्णः काकुत्स्थं दृष्ट्वा जीवन्गमिष्यति ।
    दीप्यमानमिवासाद्य पतंगो ज्वलनं यथा ॥ ६-५४-२३॥
    na kumbhakarṇaḥ kākutsthaṃ dṛṣṭvā jīvangamiṣyati |
    dīpyamānamivāsādya pataṃgo jvalanaṃ yathā || 6-54-23||

    RMY 6-54-24

    पलायनेन चोद्दिष्टाः प्राणान्रक्षामहे वयम् ।
    एकेन बहवो भग्ना यशो नाशं गमिष्यति ॥ ६-५४-२४॥
    palāyanena coddiṣṭāḥ prāṇānrakṣāmahe vayam |
    ekena bahavo bhagnā yaśo nāśaṃ gamiṣyati || 6-54-24||

    RMY 6-54-25

    एवं ब्रुवाणं तं शूरमङ्गदं कनकाङ्गदम् ।
    द्रवमाणास्ततो वाक्यमूचुः शूरविगर्हितम् ॥ ६-५४-२५॥
    evaṃ bruvāṇaṃ taṃ śūramaṅgadaṃ kanakāṅgadam |
    dravamāṇāstato vākyamūcuḥ śūravigarhitam || 6-54-25||

    RMY 6-54-26

    कृतं नः कदनं घोरं कुम्भकर्णेन रक्षसा ।
    न स्थानकालो गच्छामो दयितं जीवितं हि नः ॥ ६-५४-२६॥
    kṛtaṃ naḥ kadanaṃ ghoraṃ kumbhakarṇena rakṣasā |
    na sthānakālo gacchāmo dayitaṃ jīvitaṃ hi naḥ || 6-54-26||

    RMY 6-54-27

    एतावदुक्त्वा वचनं सर्वे ते भेजिरे दिशः ।
    भीमं भीमाक्षमायान्तं दृष्ट्वा वानरयूथपाः ॥ ६-५४-२७॥
    etāvaduktvā vacanaṃ sarve te bhejire diśaḥ |
    bhīmaṃ bhīmākṣamāyāntaṃ dṛṣṭvā vānarayūthapāḥ || 6-54-27||

    RMY 6-54-28

    द्रवमाणास्तु ते वीरा अङ्गदेन वलीमुखाः ।
    सान्त्वैश्च बहुमानैश्च ततः सर्वे निवर्तिताः ॥ ६-५४-२८॥
    dravamāṇāstu te vīrā aṅgadena valīmukhāḥ |
    sāntvaiśca bahumānaiśca tataḥ sarve nivartitāḥ || 6-54-28||

    RMY 6-54-29

    ऋषभशरभमैन्दधूम्रनीलाः कुमुदसुषेणगवाक्षरम्भताराः ।
    द्विविदपनसवायुपुत्रमुख्यास्त्वरिततराभिमुखं रणं प्रयाताः ॥ ६-५४-२९॥
    ṛṣabhaśarabhamaindadhūmranīlāḥ kumudasuṣeṇagavākṣarambhatārāḥ |
    dvividapanasavāyuputramukhyāstvaritatarābhimukhaṃ raṇaṃ prayātāḥ || 6-54-29||

    Sarga: 55/116 (129)

    RMY 6-55-1

    ते निवृत्ता महाकायाः श्रुत्वाङ्गदवचस्तदा ।
    नैष्ठिकीं बुद्धिमास्थाय सर्वे संग्रामकाङ्क्षिणः ॥ ६-५५-१॥
    te nivṛttā mahākāyāḥ śrutvāṅgadavacastadā |
    naiṣṭhikīṃ buddhimāsthāya sarve saṃgrāmakāṅkṣiṇaḥ || 6-55-1||

    RMY 6-55-2

    समुदीरितवीर्यास्ते समारोपितविक्रमाः ।
    पर्यवस्थापिता वाक्यैरङ्गदेन वलीमुखाः ॥ ६-५५-२॥
    samudīritavīryāste samāropitavikramāḥ |
    paryavasthāpitā vākyairaṅgadena valīmukhāḥ || 6-55-2||

    RMY 6-55-3

    प्रयाताश्च गता हर्षं मरणे कृतनिश्चयाः ।
    चक्रुः सुतुमुलं युद्धं वानरास्त्यक्तजीविताः ॥ ६-५५-३॥
    prayātāśca gatā harṣaṃ maraṇe kṛtaniścayāḥ |
    cakruḥ sutumulaṃ yuddhaṃ vānarāstyaktajīvitāḥ || 6-55-3||

    RMY 6-55-4

    अथ वृक्षान्महाकायाः सानूनि सुमहान्ति च ।
    वानरास्तूर्णमुद्यम्य कुम्भकर्णमभिद्रवन् ॥ ६-५५-४॥
    atha vṛkṣānmahākāyāḥ sānūni sumahānti ca |
    vānarāstūrṇamudyamya kumbhakarṇamabhidravan || 6-55-4||

    RMY 6-55-5

    स कुम्भकर्णः संक्रुद्धो गदामुद्यम्य वीर्यवान् ।
    अर्दयन्सुमहाकायः समन्ताद्व्याक्षिपद्रिपून् ॥ ६-५५-५॥
    sa kumbhakarṇaḥ saṃkruddho gadāmudyamya vīryavān |
    ardayansumahākāyaḥ samantādvyākṣipadripūn || 6-55-5||

    RMY 6-55-6

    शतानि सप्त चाष्टौ च सहस्राणि च वानराः ।
    प्रकीर्णाः शेरते भूमौ कुम्भकर्णेन पोथिताः ॥ ६-५५-६॥
    śatāni sapta cāṣṭau ca sahasrāṇi ca vānarāḥ |
    prakīrṇāḥ śerate bhūmau kumbhakarṇena pothitāḥ || 6-55-6||

    RMY 6-55-7

    षोडशाष्टौ च दश च विंशत्त्रिंशत्तथैव च ।
    परिक्षिप्य च बाहुभ्यां खादन्विपरिधावति ।
    भक्षयन्भृशसंक्रुद्धो गरुडः पन्नगानिव ॥ ६-५५-७॥
    ṣoḍaśāṣṭau ca daśa ca viṃśattriṃśattathaiva ca |
    parikṣipya ca bāhubhyāṃ khādanviparidhāvati |
    bhakṣayanbhṛśasaṃkruddho garuḍaḥ pannagāniva || 6-55-7||

    RMY 6-55-8

    हनूमाञ्शैलशृङ्गाणि वृक्षांश्च विविधान्बहून् ।
    ववर्ष कुम्भकर्णस्य शिरस्यम्बरमास्थितः ॥ ६-५५-८॥
    hanūmāñśailaśṛṅgāṇi vṛkṣāṃśca vividhānbahūn |
    vavarṣa kumbhakarṇasya śirasyambaramāsthitaḥ || 6-55-8||

    RMY 6-55-9

    तानि पर्वतशृङ्गाणि शूलेन तु बिभेद ह ।
    बभञ्ज वृक्षवर्षं च कुम्भकर्णो महाबलः ॥ ६-५५-९॥
    tāni parvataśṛṅgāṇi śūlena tu bibheda ha |
    babhañja vṛkṣavarṣaṃ ca kumbhakarṇo mahābalaḥ || 6-55-9||

    RMY 6-55-10

    ततो हरीणां तदनीकमुग्रं दुद्राव शूलं निशितं प्रगृह्य ।
    तस्थौ ततोऽस्यापततः पुरस्तान्महीधराग्रं हनुमान्प्रगृह्य ॥ ६-५५-१०॥
    tato harīṇāṃ tadanīkamugraṃ dudrāva śūlaṃ niśitaṃ pragṛhya |
    tasthau tato'syāpatataḥ purastānmahīdharāgraṃ hanumānpragṛhya || 6-55-10||

    RMY 6-55-11

    स कुम्भकर्णं कुपितो जघान वेगेन शैलोत्तमभीमकायम् ।
    स चुक्षुभे तेन तदाभिबूतो मेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः ॥ ६-५५-११॥
    sa kumbhakarṇaṃ kupito jaghāna vegena śailottamabhīmakāyam |
    sa cukṣubhe tena tadābhibūto medārdragātro rudhirāvasiktaḥ || 6-55-11||

    RMY 6-55-12

    स शूलमाविध्य तडित्प्रकाशं गिरिं यथा प्रज्वलिताग्रशृङ्गम् ।
    बाह्वन्तरे मारुतिमाजघान गुहोऽचलं क्रौञ्चमिवोग्रशक्त्या ॥ ६-५५-१२॥
    sa śūlamāvidhya taḍitprakāśaṃ giriṃ yathā prajvalitāgraśṛṅgam |
    bāhvantare mārutimājaghāna guho'calaṃ krauñcamivograśaktyā || 6-55-12||

    RMY 6-55-13

    स शूलनिर्भिन्न महाभुजान्तरः प्रविह्वलः शोणितमुद्वमन्मुखात् ।
    ननाद भीमं हनुमान्महाहवे युगान्तमेघस्तनितस्वनोपमम् ॥ ६-५५-१३॥
    sa śūlanirbhinna mahābhujāntaraḥ pravihvalaḥ śoṇitamudvamanmukhāt |
    nanāda bhīmaṃ hanumānmahāhave yugāntameghastanitasvanopamam || 6-55-13||

    RMY 6-55-14

    ततो विनेदुः सहसा प्रहृष्टा रक्षोगणास्तं व्यथितं समीक्ष्य ।
    प्लवंगमास्तु व्यथिता भयार्ताः प्रदुद्रुवुः संयति कुम्भकर्णात् ॥ ६-५५-१४॥
    tato vineduḥ sahasā prahṛṣṭā rakṣogaṇāstaṃ vyathitaṃ samīkṣya |
    plavaṃgamāstu vyathitā bhayārtāḥ pradudruvuḥ saṃyati kumbhakarṇāt || 6-55-14||

    RMY 6-55-15

    नीलश्चिक्षेप शैलाग्रं कुम्भकर्णाय धीमते ।
    तमापतन्तं संप्रेक्ष्य मुष्टिनाभिजघान ह ॥ ६-५५-१५॥
    nīlaścikṣepa śailāgraṃ kumbhakarṇāya dhīmate |
    tamāpatantaṃ saṃprekṣya muṣṭinābhijaghāna ha || 6-55-15||

    RMY 6-55-16

    मुष्टिप्रहाराभिहतं तच्छैलाग्रं व्यशीर्यत ।
    सविस्फुलिङ्गं सज्वालं निपपात महीतले ॥ ६-५५-१६॥
    muṣṭiprahārābhihataṃ tacchailāgraṃ vyaśīryata |
    savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ nipapāta mahītale || 6-55-16||

    RMY 6-55-17

    ऋषभः शरभो नीलो गवाक्षो गन्धमादनः ।
    पञ्चवानरशार्दूलाः कुम्भकर्णमुपाद्रवन् ॥ ६-५५-१७॥
    ṛṣabhaḥ śarabho nīlo gavākṣo gandhamādanaḥ |
    pañcavānaraśārdūlāḥ kumbhakarṇamupādravan || 6-55-17||

    RMY 6-55-18

    शैलैर्वृक्षैस्तलैः पादैर्मुष्टिभिश्च महाबलाः ।
    कुम्भकर्णं महाकायं सर्वतोऽभिनिजघ्निरे ॥ ६-५५-१८॥
    śailairvṛkṣaistalaiḥ pādairmuṣṭibhiśca mahābalāḥ |
    kumbhakarṇaṃ mahākāyaṃ sarvato'bhinijaghnire || 6-55-18||

    RMY 6-55-19

    स्पर्शानिव प्रहारांस्तान्वेदयानो न विव्यथे ।
    ऋषभं तु महावेगं बाहुभ्यां परिषस्वजे ॥ ६-५५-१९॥
    sparśāniva prahārāṃstānvedayāno na vivyathe |
    ṛṣabhaṃ tu mahāvegaṃ bāhubhyāṃ pariṣasvaje || 6-55-19||

    RMY 6-55-20

    कुम्भकर्णभुजाभ्यां तु पीडितो वानरर्षभः ।
    निपपातर्षभो भीमः प्रमुखागतशोणितः ॥ ६-५५-२०॥
    kumbhakarṇabhujābhyāṃ tu pīḍito vānararṣabhaḥ |
    nipapātarṣabho bhīmaḥ pramukhāgataśoṇitaḥ || 6-55-20||

    RMY 6-55-21

    मुष्टिना शरभं हत्वा जानुना नीलमाहवे ।
    आजघान गवाक्षं च तलेनेन्द्ररिपुस्तदा ॥ ६-५५-२१॥
    muṣṭinā śarabhaṃ hatvā jānunā nīlamāhave |
    ājaghāna gavākṣaṃ ca talenendraripustadā || 6-55-21||

    RMY 6-55-22

    दत्तप्रहरव्यथिता मुमुहुः शोणितोक्षिताः ।
    निपेतुस्ते तु मेदिन्यां निकृत्ता इव किंशुकाः ॥ ६-५५-२२॥
    dattapraharavyathitā mumuhuḥ śoṇitokṣitāḥ |
    nipetuste tu medinyāṃ nikṛttā iva kiṃśukāḥ || 6-55-22||

    RMY 6-55-23

    तेषु वानरमुख्येषु पतितेषु महात्मसु ।
    वानराणां सहस्राणि कुम्भकर्णं प्रदुद्रुवुः ॥ ६-५५-२३॥
    teṣu vānaramukhyeṣu patiteṣu mahātmasu |
    vānarāṇāṃ sahasrāṇi kumbhakarṇaṃ pradudruvuḥ || 6-55-23||

    RMY 6-55-24

    तं शैलमिव शैलाभाः सर्वे तु प्लवगर्षभाः ।
    समारुह्य समुत्पत्य ददंशुश्च महाबलाः ॥ ६-५५-२४॥
    taṃ śailamiva śailābhāḥ sarve tu plavagarṣabhāḥ |
    samāruhya samutpatya dadaṃśuśca mahābalāḥ || 6-55-24||

    RMY 6-55-25

    तं नखैर्दशनैश्चापि मुष्टिभिर्जानुभिस्तथा ।
    कुम्भकर्णं महाकायं ते जघ्नुः प्लवगर्षभाः ॥ ६-५५-२५॥
    taṃ nakhairdaśanaiścāpi muṣṭibhirjānubhistathā |
    kumbhakarṇaṃ mahākāyaṃ te jaghnuḥ plavagarṣabhāḥ || 6-55-25||

    RMY 6-55-26

    स वानरसहस्रैस्तैराचितः पर्वतोपमः ।
    रराज राक्षसव्याघ्रो गिरिरात्मरुहैरिव ॥ ६-५५-२६॥
    sa vānarasahasraistairācitaḥ parvatopamaḥ |
    rarāja rākṣasavyāghro girirātmaruhairiva || 6-55-26||

    RMY 6-55-27

    बाहुभ्यां वानरान्सर्वान्प्रगृह्य स महाबलः ।
    भक्षयामास संक्रुद्धो गरुडः पन्नगानिव ॥ ६-५५-२७॥
    bāhubhyāṃ vānarānsarvānpragṛhya sa mahābalaḥ |
    bhakṣayāmāsa saṃkruddho garuḍaḥ pannagāniva || 6-55-27||

    RMY 6-55-28

    प्रक्षिप्ताः कुम्भकर्णेन वक्त्रे पातालसंनिभे ।
    नासा पुटाभ्यां निर्जग्मुः कर्णाभ्यां चैव वानराः ॥ ६-५५-२८॥
    prakṣiptāḥ kumbhakarṇena vaktre pātālasaṃnibhe |
    nāsā puṭābhyāṃ nirjagmuḥ karṇābhyāṃ caiva vānarāḥ || 6-55-28||

    RMY 6-55-29

    भक्षयन्भृशसंक्रुद्धो हरीन्पर्वतसंनिभः ।
    बभञ्ज वानरान्सर्वान्संक्रुद्धो राक्षसोत्तमः ॥ ६-५५-२९॥
    bhakṣayanbhṛśasaṃkruddho harīnparvatasaṃnibhaḥ |
    babhañja vānarānsarvānsaṃkruddho rākṣasottamaḥ || 6-55-29||

    RMY 6-55-30

    मांसशोणितसंक्लेदां भूमिं कुर्वन्स राक्षसः ।
    चचार हरिसैन्येषु कालाग्निरिव मूर्छितः ॥ ६-५५-३०॥
    māṃsaśoṇitasaṃkledāṃ bhūmiṃ kurvansa rākṣasaḥ |
    cacāra harisainyeṣu kālāgniriva mūrchitaḥ || 6-55-30||

    RMY 6-55-31

    वज्रहस्तो यथा शक्रः पाशहस्त इवान्तकः ।
    शूलहस्तो बभौ तस्मिन्कुम्भकर्णो महाबलः ॥ ६-५५-३१॥
    vajrahasto yathā śakraḥ pāśahasta ivāntakaḥ |
    śūlahasto babhau tasminkumbhakarṇo mahābalaḥ || 6-55-31||

    RMY 6-55-32

    यथा शुष्काण्यरण्यानि ग्रीष्मे दहति पावकः ।
    तथा वानरसैन्यानि कुम्भकर्णो विनिर्दहत् ॥ ६-५५-३२॥
    yathā śuṣkāṇyaraṇyāni grīṣme dahati pāvakaḥ |
    tathā vānarasainyāni kumbhakarṇo vinirdahat || 6-55-32||

    RMY 6-55-33

    ततस्ते वध्यमानास्तु हतयूथा विनायकाः ।
    वानरा भयसंविग्ना विनेदुर्विस्वरं भृशम् ॥ ६-५५-३३॥
    tataste vadhyamānāstu hatayūthā vināyakāḥ |
    vānarā bhayasaṃvignā vinedurvisvaraṃ bhṛśam || 6-55-33||

    RMY 6-55-34

    अनेकशो वध्यमानाः कुम्भकर्णेन वानराः ।
    राघवं शरणं जग्मुर्व्यथिताः खिन्नचेतसः ॥ ६-५५-३४॥
    anekaśo vadhyamānāḥ kumbhakarṇena vānarāḥ |
    rāghavaṃ śaraṇaṃ jagmurvyathitāḥ khinnacetasaḥ || 6-55-34||

    RMY 6-55-35

    तमापतन्तं संप्रेक्ष्य कुम्भकर्णं महाबलम् ।
    उत्पपात तदा वीरः सुग्रीवो वानराधिपः ॥ ६-५५-३५॥
    tamāpatantaṃ saṃprekṣya kumbhakarṇaṃ mahābalam |
    utpapāta tadā vīraḥ sugrīvo vānarādhipaḥ || 6-55-35||

    RMY 6-55-36

    स पर्वताग्रमुत्क्षिप्य समाविध्य महाकपिः ।
    अभिदुद्राव वेगेन कुम्भकर्णं महाबलम् ॥ ६-५५-३६॥
    sa parvatāgramutkṣipya samāvidhya mahākapiḥ |
    abhidudrāva vegena kumbhakarṇaṃ mahābalam || 6-55-36||

    RMY 6-55-37

    तमापतन्तं संप्रेक्ष्य कुम्भकर्णः प्लवंगमम् ।
    तस्थौ विवृतसर्वाङ्गो वानरेन्द्रस्य संमुखः ॥ ६-५५-३७॥
    tamāpatantaṃ saṃprekṣya kumbhakarṇaḥ plavaṃgamam |
    tasthau vivṛtasarvāṅgo vānarendrasya saṃmukhaḥ || 6-55-37||

    RMY 6-55-38

    कपिशोणितदिग्धाङ्गं भक्षयन्तं महाकपीन् ।
    कुम्भकर्णं स्थितं दृष्ट्वा सुग्रीवो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-५५-३८॥
    kapiśoṇitadigdhāṅgaṃ bhakṣayantaṃ mahākapīn |
    kumbhakarṇaṃ sthitaṃ dṛṣṭvā sugrīvo vākyamabravīt || 6-55-38||

    RMY 6-55-39

    पातिताश्च त्वया वीराः कृतं कर्म सुदुष्करम् ।
    भक्षितानि च सैन्यानि प्राप्तं ते परमं यशः ॥ ६-५५-३९॥
    pātitāśca tvayā vīrāḥ kṛtaṃ karma suduṣkaram |
    bhakṣitāni ca sainyāni prāptaṃ te paramaṃ yaśaḥ || 6-55-39||

    RMY 6-55-40

    त्यज तद्वानरानीकं प्राकृतैः किं करिष्यसि ।
    सहस्वैकं निपातं मे पर्वतस्यास्य राक्षस ॥ ६-५५-४०॥
    tyaja tadvānarānīkaṃ prākṛtaiḥ kiṃ kariṣyasi |
    sahasvaikaṃ nipātaṃ me parvatasyāsya rākṣasa || 6-55-40||

    RMY 6-55-41

    तद्वाक्यं हरिराजस्य सत्त्वधैर्यसमन्वितम् ।
    श्रुत्वा राक्षसशार्दूलः कुम्भकर्णोऽब्रवीद्वचः ॥ ६-५५-४१॥
    tadvākyaṃ harirājasya sattvadhairyasamanvitam |
    śrutvā rākṣasaśārdūlaḥ kumbhakarṇo'bravīdvacaḥ || 6-55-41||

    RMY 6-55-42

    प्रजापतेस्तु पौत्रस्त्वं तथैवर्क्षरजःसुतः ।
    श्रुतपौरुषसंपन्नस्तस्माद्गर्जसि वानर ॥ ६-५५-४२॥
    prajāpatestu pautrastvaṃ tathaivarkṣarajaḥsutaḥ |
    śrutapauruṣasaṃpannastasmādgarjasi vānara || 6-55-42||

    RMY 6-55-43

    स कुम्भकर्णस्य वचो निशम्य व्याविध्य शैलं सहसा मुमोच ।
    तेनाजघानोरसि कुम्भकर्णं शैलेन वज्राशनिसंनिभेन ॥ ६-५५-४३॥
    sa kumbhakarṇasya vaco niśamya vyāvidhya śailaṃ sahasā mumoca |
    tenājaghānorasi kumbhakarṇaṃ śailena vajrāśanisaṃnibhena || 6-55-43||

    RMY 6-55-44

    तच्छैलशृङ्गं सहसा विकीर्णं भुजान्तरे तस्य तदा विशाले ।
    ततो विषेदुः सहसा प्लवंगमा रक्षोगणाश्चापि मुदा विनेदुः ॥ ६-५५-४४॥
    tacchailaśṛṅgaṃ sahasā vikīrṇaṃ bhujāntare tasya tadā viśāle |
    tato viṣeduḥ sahasā plavaṃgamā rakṣogaṇāścāpi mudā vineduḥ || 6-55-44||

    RMY 6-55-45

    स शैलशृङ्गाभिहतश्चुकोप ननाद कोपाच्च विवृत्य वक्त्रम् ।
    व्याविध्य शूलं च तडित्प्रकाशं चिक्षेप हर्यृक्षपतेर्वधाय ॥ ६-५५-४५॥
    sa śailaśṛṅgābhihataścukopa nanāda kopācca vivṛtya vaktram |
    vyāvidhya śūlaṃ ca taḍitprakāśaṃ cikṣepa haryṛkṣapatervadhāya || 6-55-45||

    RMY 6-55-46

    तत्कुम्भकर्णस्य भुजप्रविद्धं शूलं शितं काञ्चनदामजुष्टम् ।
    क्षिप्रं समुत्पत्य निगृह्य दोर्भ्यां बभञ्ज वेगेन सुतोऽनिलस्य ॥ ६-५५-४६॥
    tatkumbhakarṇasya bhujapraviddhaṃ śūlaṃ śitaṃ kāñcanadāmajuṣṭam |
    kṣipraṃ samutpatya nigṛhya dorbhyāṃ babhañja vegena suto'nilasya || 6-55-46||

    RMY 6-55-47

    कृतं भारसहस्रस्य शूलं कालायसं महत् ।
    बभञ्ज जनौमारोप्य प्रहृष्टः प्लवगर्षभः ॥ ६-५५-४७॥
    kṛtaṃ bhārasahasrasya śūlaṃ kālāyasaṃ mahat |
    babhañja janaumāropya prahṛṣṭaḥ plavagarṣabhaḥ || 6-55-47||

    RMY 6-55-48

    स तत्तदा भग्नमवेक्ष्य शूलं चुकोप रक्षोऽधिपतिर्महात्मा ।
    उत्पाट्य लङ्कामलयात्स शृङ्गं जघान सुग्रीवमुपेत्य तेन ॥ ६-५५-४८॥
    sa tattadā bhagnamavekṣya śūlaṃ cukopa rakṣo'dhipatirmahātmā |
    utpāṭya laṅkāmalayātsa śṛṅgaṃ jaghāna sugrīvamupetya tena || 6-55-48||

    RMY 6-55-49

    स शैलशृङ्गाभिहतो विसंज्ञः पपात भूमौ युधि वानरेन्द्रः ।
    तं प्रेक्ष्य भूमौ पतितं विसंज्ञं नेदुः प्रहृष्टा युधि यातुधानाः ॥ ६-५५-४९॥
    sa śailaśṛṅgābhihato visaṃjñaḥ papāta bhūmau yudhi vānarendraḥ |
    taṃ prekṣya bhūmau patitaṃ visaṃjñaṃ neduḥ prahṛṣṭā yudhi yātudhānāḥ || 6-55-49||

    RMY 6-55-50

    तमभ्युपेत्याद्भुतघोरवीर्यं स कुम्भकर्णो युधि वानरेन्द्रम् ।
    जहार सुग्रीवमभिप्रगृह्य यथानिलो मेघमतिप्रचण्डः ॥ ६-५५-५०॥
    tamabhyupetyādbhutaghoravīryaṃ sa kumbhakarṇo yudhi vānarendram |
    jahāra sugrīvamabhipragṛhya yathānilo meghamatipracaṇḍaḥ || 6-55-50||

    RMY 6-55-51

    स तं महामेघनिकाशरूपमुत्पाट्य गच्छन्युधि कुम्भकर्णः ।
    रराज मेरुप्रतिमानरूपो मेरुर्यथात्युच्छ्रितघोरशृङ्गः ॥ ६-५५-५१॥
    sa taṃ mahāmeghanikāśarūpamutpāṭya gacchanyudhi kumbhakarṇaḥ |
    rarāja merupratimānarūpo meruryathātyucchritaghoraśṛṅgaḥ || 6-55-51||

    RMY 6-55-52

    ततः समुत्पाट्य जगाम वीरः संस्तूयमानो युधि राक्षसेन्द्रैः ।
    शृण्वन्निनादं त्रिदशालयानां प्लवंगराजग्रहविस्मितानाम् ॥ ६-५५-५२॥
    tataḥ samutpāṭya jagāma vīraḥ saṃstūyamāno yudhi rākṣasendraiḥ |
    śṛṇvanninādaṃ tridaśālayānāṃ plavaṃgarājagrahavismitānām || 6-55-52||

    RMY 6-55-53

    ततस्तमादाय तदा स मेने हरीन्द्रमिन्द्रोपममिन्द्रवीर्यः ।
    अस्मिन्हृते सर्वमिदं हृतं स्यात्सराघवं सैन्यमितीन्द्रशत्रुः ॥ ६-५५-५३॥
    tatastamādāya tadā sa mene harīndramindropamamindravīryaḥ |
    asminhṛte sarvamidaṃ hṛtaṃ syātsarāghavaṃ sainyamitīndraśatruḥ || 6-55-53||

    RMY 6-55-54

    विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वानराणां ततस्ततः ।
    कुम्भकर्णेन सुग्रीवं गृहीतं चापि वानरम् ॥ ६-५५-५४॥
    vidrutāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā vānarāṇāṃ tatastataḥ |
    kumbhakarṇena sugrīvaṃ gṛhītaṃ cāpi vānaram || 6-55-54||

    RMY 6-55-55

    हनूमांश्चिन्तयामास मतिमान्मारुतात्मजः ।
    एवं गृहीते सुग्रीवे किं कर्तव्यं मया भवेत् ॥ ६-५५-५५॥
    hanūmāṃścintayāmāsa matimānmārutātmajaḥ |
    evaṃ gṛhīte sugrīve kiṃ kartavyaṃ mayā bhavet || 6-55-55||

    RMY 6-55-56

    यद्वै न्याय्यं मया कर्तुं तत्करिष्यामि सर्वथा ।
    भूत्वा पर्वतसंकाशो नाशयिष्यामि राक्षसं ॥ ६-५५-५६॥
    yadvai nyāyyaṃ mayā kartuṃ tatkariṣyāmi sarvathā |
    bhūtvā parvatasaṃkāśo nāśayiṣyāmi rākṣasaṃ || 6-55-56||

    RMY 6-55-57

    मया हते संयति कुम्भकर्णे महाबले मुष्टिविशीर्णदेहे ।
    विमोचिते वानरपार्थिवे च भवन्तु हृष्टाः प्रवगाः समग्राः ॥ ६-५५-५७॥
    mayā hate saṃyati kumbhakarṇe mahābale muṣṭiviśīrṇadehe |
    vimocite vānarapārthive ca bhavantu hṛṣṭāḥ pravagāḥ samagrāḥ || 6-55-57||

    RMY 6-55-58

    अथ वा स्वयमप्येष मोक्षं प्राप्स्यति पार्थिवः ।
    गृहीतोऽयं यदि भवेत्त्रिदशैः सासुरोरगैः ॥ ६-५५-५८॥
    atha vā svayamapyeṣa mokṣaṃ prāpsyati pārthivaḥ |
    gṛhīto'yaṃ yadi bhavettridaśaiḥ sāsuroragaiḥ || 6-55-58||

    RMY 6-55-59

    मन्ये न तावदात्मानं बुध्यते वानराधिपः ।
    शैलप्रहाराभिहतः कुम्भकर्णेन संयुगे ॥ ६-५५-५९॥
    manye na tāvadātmānaṃ budhyate vānarādhipaḥ |
    śailaprahārābhihataḥ kumbhakarṇena saṃyuge || 6-55-59||

    RMY 6-55-60

    अयं मुहूर्तात्सुग्रीवो लब्धसंज्ञो महाहवे ।
    आत्मनो वानराणां च यत्पथ्यं तत्करिष्यति ॥ ६-५५-६०॥
    ayaṃ muhūrtātsugrīvo labdhasaṃjño mahāhave |
    ātmano vānarāṇāṃ ca yatpathyaṃ tatkariṣyati || 6-55-60||

    RMY 6-55-61

    मया तु मोक्षितस्यास्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
    अप्रीतश्च भवेत्कष्टा कीर्तिनाशश्च शाश्वतः ॥ ६-५५-६१॥
    mayā tu mokṣitasyāsya sugrīvasya mahātmanaḥ |
    aprītaśca bhavetkaṣṭā kīrtināśaśca śāśvataḥ || 6-55-61||

    RMY 6-55-62

    तस्मान्मुहूर्तं काङ्क्षिष्ये विक्रमं पार्थिवस्य नः ।
    भिन्नं च वानरानीकं तावदाश्वासयाम्यहम् ॥ ६-५५-६२॥
    tasmānmuhūrtaṃ kāṅkṣiṣye vikramaṃ pārthivasya naḥ |
    bhinnaṃ ca vānarānīkaṃ tāvadāśvāsayāmyaham || 6-55-62||

    RMY 6-55-63

    इत्येवं चिन्तयित्वा तु हनूमान्मारुतात्मजः ।
    भूयः संस्तम्भयामास वानराणां महाचमूम् ॥ ६-५५-६३॥
    ityevaṃ cintayitvā tu hanūmānmārutātmajaḥ |
    bhūyaḥ saṃstambhayāmāsa vānarāṇāṃ mahācamūm || 6-55-63||

    RMY 6-55-64

    स कुम्भकर्णोऽथ विवेश लङ्कां स्फुरन्तमादाय महाहरिं तम् ।
    विमानचर्यागृहगोपुरस्थैः पुष्पाग्र्यवर्षैरवकीर्यमाणः ॥ ६-५५-६४॥
    sa kumbhakarṇo'tha viveśa laṅkāṃ sphurantamādāya mahāhariṃ tam |
    vimānacaryāgṛhagopurasthaiḥ puṣpāgryavarṣairavakīryamāṇaḥ || 6-55-64||

    RMY 6-55-65

    ततः स संज्ञामुपलभ्य कृच्छ्राद्बलीयसस्तस्य भुजान्तरस्थः ।
    अवेक्षमाणः पुरराजमार्गं विचिन्तयामास मुहुर्महात्मा ॥ ६-५५-६५॥
    tataḥ sa saṃjñāmupalabhya kṛcchrādbalīyasastasya bhujāntarasthaḥ |
    avekṣamāṇaḥ purarājamārgaṃ vicintayāmāsa muhurmahātmā || 6-55-65||

    RMY 6-55-66

    एवं गृहीतेन कथं नु नाम शक्यं मया संप्रति कर्तुमद्य ।
    तथा करिष्यामि यथा हरीणां भविष्यतीष्टं च हितं च कार्यम् ॥ ६-५५-६६॥
    evaṃ gṛhītena kathaṃ nu nāma śakyaṃ mayā saṃprati kartumadya |
    tathā kariṣyāmi yathā harīṇāṃ bhaviṣyatīṣṭaṃ ca hitaṃ ca kāryam || 6-55-66||

    RMY 6-55-67

    ततः कराग्रैः सहसा समेत्य राजा हरीणाममरेन्द्रशत्रोः ।
    नखैश्च कर्णौ दशनैश्च नासां ददंश पार्श्वेषु च कुम्भकर्णम् ॥ ६-५५-६७॥
    tataḥ karāgraiḥ sahasā sametya rājā harīṇāmamarendraśatroḥ |
    nakhaiśca karṇau daśanaiśca nāsāṃ dadaṃśa pārśveṣu ca kumbhakarṇam || 6-55-67||

    RMY 6-55-68

    स कुम्भकर्णौ हृतकर्णनासो विदारितस्तेन विमर्दितश्च ।
    रोषाभिभूतः क्षतजार्द्रगात्रः सुग्रीवमाविध्य पिपेष भूमौ ॥ ६-५५-६८॥
    sa kumbhakarṇau hṛtakarṇanāso vidāritastena vimarditaśca |
    roṣābhibhūtaḥ kṣatajārdragātraḥ sugrīvamāvidhya pipeṣa bhūmau || 6-55-68||

    RMY 6-55-69

    स भूतले भीमबलाभिपिष्टः सुरारिभिस्तैरभिहन्यमानः ।
    जगाम खं वेगवदभ्युपेत्य पुनश्च रामेण समाजगाम ॥ ६-५५-६९॥
    sa bhūtale bhīmabalābhipiṣṭaḥ surāribhistairabhihanyamānaḥ |
    jagāma khaṃ vegavadabhyupetya punaśca rāmeṇa samājagāma || 6-55-69||

    RMY 6-55-70

    कर्णनासा विहीनस्य कुम्भकर्णो महाबलः ।
    रराज शोणितोत्सिक्तो गिरिः प्रस्रवणैरिव ॥ ६-५५-७०॥
    karṇanāsā vihīnasya kumbhakarṇo mahābalaḥ |
    rarāja śoṇitotsikto giriḥ prasravaṇairiva || 6-55-70||

    RMY 6-55-71

    ततः स पुर्याः सहसा महात्मा निष्क्रम्य तद्वानरसैन्यमुग्रम् ।
    बभक्ष रक्षो युधि कुम्भकर्णः प्रजा युगान्ताग्निरिव प्रदीप्तः ॥ ६-५५-७१॥
    tataḥ sa puryāḥ sahasā mahātmā niṣkramya tadvānarasainyamugram |
    babhakṣa rakṣo yudhi kumbhakarṇaḥ prajā yugāntāgniriva pradīptaḥ || 6-55-71||

    RMY 6-55-72

    बुभुक्षितः शोणितमांसगृध्नुः प्रविश्य तद्वानरसैन्यमुग्रम् ।
    चखाद रक्षांसि हरीन्पिशाचानृक्षांश्च मोहाद्युधि कुम्भकर्णः ॥ ६-५५-७२॥
    bubhukṣitaḥ śoṇitamāṃsagṛdhnuḥ praviśya tadvānarasainyamugram |
    cakhāda rakṣāṃsi harīnpiśācānṛkṣāṃśca mohādyudhi kumbhakarṇaḥ || 6-55-72||

    RMY 6-55-73

    एकं द्वौ त्रीन्बहून्क्रुद्धो वानरान्सह राक्षसैः ।
    समादायैकहस्तेन प्रचिक्षेप त्वरन्मुखे ॥ ६-५५-७३॥
    ekaṃ dvau trīnbahūnkruddho vānarānsaha rākṣasaiḥ |
    samādāyaikahastena pracikṣepa tvaranmukhe || 6-55-73||

    RMY 6-55-74

    संप्रस्रवंस्तदा मेदः शोणितं च महाबलः ।
    वध्यमानो नगेन्द्राग्रैर्भक्षयामास वानरान् ।
    ते भक्ष्यमाणा हरयो रामं जग्मुस्तदा गतिम् ॥ ६-५५-७४॥
    saṃprasravaṃstadā medaḥ śoṇitaṃ ca mahābalaḥ |
    vadhyamāno nagendrāgrairbhakṣayāmāsa vānarān |
    te bhakṣyamāṇā harayo rāmaṃ jagmustadā gatim || 6-55-74||

    RMY 6-55-75

    तस्मिन्काले सुमित्रायाः पुत्रः परबलार्दनः ।
    चकार लक्ष्मणः क्रुद्धो युद्धं परपुरंजयः ॥ ६-५५-७५॥
    tasminkāle sumitrāyāḥ putraḥ parabalārdanaḥ |
    cakāra lakṣmaṇaḥ kruddho yuddhaṃ parapuraṃjayaḥ || 6-55-75||

    RMY 6-55-76

    स कुम्भकर्णस्य शराञ्शरीरे सप्त वीर्यवान् ।
    निचखानाददे चान्यान्विससर्ज च लक्ष्मणः ॥ ६-५५-७६॥
    sa kumbhakarṇasya śarāñśarīre sapta vīryavān |
    nicakhānādade cānyānvisasarja ca lakṣmaṇaḥ || 6-55-76||

    RMY 6-55-77

    अतिक्रम्य च सौमित्रिं कुम्भकर्णो महाबलः ।
    राममेवाभिदुद्राव दारयन्निव मेदिनीम् ॥ ६-५५-७७॥
    atikramya ca saumitriṃ kumbhakarṇo mahābalaḥ |
    rāmamevābhidudrāva dārayanniva medinīm || 6-55-77||

    RMY 6-55-78

    अथ दाशरथी रामो रौद्रमस्त्रं प्रयोजयन् ।
    कुम्भकर्णस्य हृदये ससर्ज निशिताञ्शरान् ॥ ६-५५-७८॥
    atha dāśarathī rāmo raudramastraṃ prayojayan |
    kumbhakarṇasya hṛdaye sasarja niśitāñśarān || 6-55-78||

    RMY 6-55-79

    तस्य रामेण विद्धस्य सहसाभिप्रधावतः ।
    अङ्गारमिश्राः क्रुद्धस्य मुखान्निश्चेरुरर्चिषः ॥ ६-५५-७९॥
    tasya rāmeṇa viddhasya sahasābhipradhāvataḥ |
    aṅgāramiśrāḥ kruddhasya mukhānniścerurarciṣaḥ || 6-55-79||

    RMY 6-55-80

    तस्योरसि निमग्नाश्च शरा बर्हिणवाससः ।
    हस्ताच्चास्य परिभ्रष्टा पपातोर्व्यां महागदा ॥ ६-५५-८०॥
    tasyorasi nimagnāśca śarā barhiṇavāsasaḥ |
    hastāccāsya paribhraṣṭā papātorvyāṃ mahāgadā || 6-55-80||

    RMY 6-55-81

    स निरायुधमात्मानं यदा मेने महाबलः ।
    मुष्टिभ्यां चारणाभ्यां च चकार कदनं महत् ॥ ६-५५-८१॥
    sa nirāyudhamātmānaṃ yadā mene mahābalaḥ |
    muṣṭibhyāṃ cāraṇābhyāṃ ca cakāra kadanaṃ mahat || 6-55-81||

    RMY 6-55-82

    स बाणैरतिविद्धाङ्गः क्षतजेन समुक्षितः ।
    रुधिरं परिसुस्राव गिरिः प्रस्रवणानिव ॥ ६-५५-८२॥
    sa bāṇairatividdhāṅgaḥ kṣatajena samukṣitaḥ |
    rudhiraṃ parisusrāva giriḥ prasravaṇāniva || 6-55-82||

    RMY 6-55-83

    स तीव्रेण च कोपेन रुधिरेण च मूर्छितः ।
    वानरान्राक्षसानृक्षान्खादन्विपरिधावति ॥ ६-५५-८३॥
    sa tīvreṇa ca kopena rudhireṇa ca mūrchitaḥ |
    vānarānrākṣasānṛkṣānkhādanviparidhāvati || 6-55-83||

    RMY 6-55-84

    तस्मिन्काले स धर्मात्मा लक्ष्मणो राममब्रवीत् ।
    कुम्भकर्णवधे युक्तो योगान्परिमृशन्बहून् ॥ ६-५५-८४॥
    tasminkāle sa dharmātmā lakṣmaṇo rāmamabravīt |
    kumbhakarṇavadhe yukto yogānparimṛśanbahūn || 6-55-84||

    RMY 6-55-85

    नैवायं वानरान्राजन्न विजानाति राक्षसान् ।
    मत्तः शोणितगन्धेन स्वान्परांश्चैव खादति ॥ ६-५५-८५॥
    naivāyaṃ vānarānrājanna vijānāti rākṣasān |
    mattaḥ śoṇitagandhena svānparāṃścaiva khādati || 6-55-85||

    RMY 6-55-86

    साध्वेनमधिरोहन्तु सर्वतो वानरर्षभाः ।
    यूथपाश्च यथामुख्यास्तिष्ठन्त्वस्य समन्ततः ॥ ६-५५-८६॥
    sādhvenamadhirohantu sarvato vānararṣabhāḥ |
    yūthapāśca yathāmukhyāstiṣṭhantvasya samantataḥ || 6-55-86||

    RMY 6-55-87

    अप्ययं दुर्मतिः काले गुरुभारप्रपीडितः ।
    प्रपतन्राक्षसो भूमौ नान्यान्हन्यात्प्लवंगमान् ॥ ६-५५-८७॥
    apyayaṃ durmatiḥ kāle gurubhāraprapīḍitaḥ |
    prapatanrākṣaso bhūmau nānyānhanyātplavaṃgamān || 6-55-87||

    RMY 6-55-88

    तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
    ते समारुरुहुर्हृष्टाः कुम्भकर्णं प्लवंगमाः ॥ ६-५५-८८॥
    tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ |
    te samāruruhurhṛṣṭāḥ kumbhakarṇaṃ plavaṃgamāḥ || 6-55-88||

    RMY 6-55-89

    कुम्भकर्णस्तु संक्रुद्धः समारूढः प्लवंगमैः ।
    व्यधूनयत्तान्वेगेन दुष्टहस्तीव हस्तिपान् ॥ ६-५५-८९॥
    kumbhakarṇastu saṃkruddhaḥ samārūḍhaḥ plavaṃgamaiḥ |
    vyadhūnayattānvegena duṣṭahastīva hastipān || 6-55-89||

    RMY 6-55-90

    तान्दृष्ट्वा निर्धूतान्रामो रुष्टोऽयमिति राक्षसः ।
    समुत्पपात वेगेन धनुरुत्तममाददे ॥ ६-५५-९०॥
    tāndṛṣṭvā nirdhūtānrāmo ruṣṭo'yamiti rākṣasaḥ |
    samutpapāta vegena dhanuruttamamādade || 6-55-90||

    RMY 6-55-91

    स चापमादाय भुजंगकल्पं दृढज्यमुग्रं तपनीयचित्रम् ।
    हरीन्समाश्वास्य समुत्पपात रामो निबद्धोत्तमतूणबाणः ॥ ६-५५-९१॥
    sa cāpamādāya bhujaṃgakalpaṃ dṛḍhajyamugraṃ tapanīyacitram |
    harīnsamāśvāsya samutpapāta rāmo nibaddhottamatūṇabāṇaḥ || 6-55-91||

    RMY 6-55-92

    स वानरगणैस्तैस्तु वृतः परमदुर्जयः ।
    लक्ष्मणानुचरो रामः संप्रतस्थे महाबलः ॥ ६-५५-९२॥
    sa vānaragaṇaistaistu vṛtaḥ paramadurjayaḥ |
    lakṣmaṇānucaro rāmaḥ saṃpratasthe mahābalaḥ || 6-55-92||

    RMY 6-55-93

    स ददर्श महात्मानं किरीटिनमरिंदमम् ।
    शोणिताप्लुतसर्वाङ्गं कुम्भकर्णं महाबलम् ॥ ६-५५-९३॥
    sa dadarśa mahātmānaṃ kirīṭinamariṃdamam |
    śoṇitāplutasarvāṅgaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam || 6-55-93||

    RMY 6-55-94

    सर्वान्समभिधावन्तं यथारुष्टं दिशा गजम् ।
    मार्गमाणं हरीन्क्रुद्धं राक्षसैः परिवारितम् ॥ ६-५५-९४॥
    sarvānsamabhidhāvantaṃ yathāruṣṭaṃ diśā gajam |
    mārgamāṇaṃ harīnkruddhaṃ rākṣasaiḥ parivāritam || 6-55-94||

    RMY 6-55-95

    विन्ध्यमन्दरसंकाशं काञ्चनाङ्गदभूषणम् ।
    स्रवन्तं रुधिरं वक्त्राद्वर्षमेघमिवोत्थितम् ॥ ६-५५-९५॥
    vindhyamandarasaṃkāśaṃ kāñcanāṅgadabhūṣaṇam |
    sravantaṃ rudhiraṃ vaktrādvarṣameghamivotthitam || 6-55-95||

    RMY 6-55-96

    जिह्वया परिलिह्यन्तं शोणितं शोणितोक्षितम् ।
    मृद्नन्तं वानरानीकं कालान्तकयमोपमम् ॥ ६-५५-९६॥
    jihvayā parilihyantaṃ śoṇitaṃ śoṇitokṣitam |
    mṛdnantaṃ vānarānīkaṃ kālāntakayamopamam || 6-55-96||

    RMY 6-55-97

    तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं प्रदीप्तानलवर्चसं ।
    विस्फारयामास तदा कार्मुकं पुरुषर्षभः ॥ ६-५५-९७॥
    taṃ dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ pradīptānalavarcasaṃ |
    visphārayāmāsa tadā kārmukaṃ puruṣarṣabhaḥ || 6-55-97||

    RMY 6-55-98

    स तस्य चापनिर्घोषात्कुपितो नैरृतर्षभः ।
    अमृष्यमाणस्तं घोषमभिदुद्राव राघवम् ॥ ६-५५-९८॥
    sa tasya cāpanirghoṣātkupito nairṛtarṣabhaḥ |
    amṛṣyamāṇastaṃ ghoṣamabhidudrāva rāghavam || 6-55-98||

    RMY 6-55-99

    ततस्तु वातोद्धतमेघकल्पं भुजंगराजोत्तमभोगबाहुम् ।
    तमापतन्तं धरणीधराभमुवाच रामो युधि कुम्भकर्णम् ॥ ६-५५-९९॥
    tatastu vātoddhatameghakalpaṃ bhujaṃgarājottamabhogabāhum |
    tamāpatantaṃ dharaṇīdharābhamuvāca rāmo yudhi kumbhakarṇam || 6-55-99||

    RMY 6-55-100

    आगच्छ रक्षोऽधिपमा विषादमवस्थितोऽहं प्रगृहीतचापः ।
    अवेहि मां शक्रसपत्न राममयं मुहूर्ताद्भविता विचेताः ॥ ६-५५-१००॥
    āgaccha rakṣo'dhipamā viṣādamavasthito'haṃ pragṛhītacāpaḥ |
    avehi māṃ śakrasapatna rāmamayaṃ muhūrtādbhavitā vicetāḥ || 6-55-100||

    RMY 6-55-101

    रामोऽयमिति विज्ञाय जहास विकृतस्वनम् ।
    पातयन्निव सर्वेषां हृदयानि वनौकसाम् ॥ ६-५५-१०१॥
    rāmo'yamiti vijñāya jahāsa vikṛtasvanam |
    pātayanniva sarveṣāṃ hṛdayāni vanaukasām || 6-55-101||

    RMY 6-55-102

    प्रहस्य विकृतं भीमं स मेघस्वनितोपमम् ।
    कुम्भकर्णो महातेजा राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-५५-१०२॥
    prahasya vikṛtaṃ bhīmaṃ sa meghasvanitopamam |
    kumbhakarṇo mahātejā rāghavaṃ vākyamabravīt || 6-55-102||

    RMY 6-55-103

    नाहं विराधो विज्ञेयो न कबन्धः खरो न च ।
    न वाली न च मारीचः कुम्भकर्णोऽहमागतः ॥ ६-५५-१०३॥
    nāhaṃ virādho vijñeyo na kabandhaḥ kharo na ca |
    na vālī na ca mārīcaḥ kumbhakarṇo'hamāgataḥ || 6-55-103||

    RMY 6-55-104

    पश्य मे मुद्गरं घोरं सर्वकालायसं महत् ।
    अनेन निर्जिता देवा दानवाश्च मया पुरा ॥ ६-५५-१०४॥
    paśya me mudgaraṃ ghoraṃ sarvakālāyasaṃ mahat |
    anena nirjitā devā dānavāśca mayā purā || 6-55-104||

    RMY 6-55-105

    विकर्णनास इति मां नावज्ञातुं त्वमर्हसि ।
    स्वल्पापि हि न मे पीडा कर्णनासाविनाशनात् ॥ ६-५५-१०५॥
    vikarṇanāsa iti māṃ nāvajñātuṃ tvamarhasi |
    svalpāpi hi na me pīḍā karṇanāsāvināśanāt || 6-55-105||

    RMY 6-55-106

    दर्शयेक्ष्वाकुशार्दूल वीर्यं गात्रेषु मे लघु ।
    ततस्त्वां भक्षयिष्यामि दृष्टपौरुषविक्रमम् ॥ ६-५५-१०६॥
    darśayekṣvākuśārdūla vīryaṃ gātreṣu me laghu |
    tatastvāṃ bhakṣayiṣyāmi dṛṣṭapauruṣavikramam || 6-55-106||

    RMY 6-55-107

    स कुम्भकर्णस्य वचो निशम्य रामः सुपुङ्खान्विससर्ज बाणान् ।
    तैराहतो वज्रसमप्रवेगैर्न चुक्षुभे न व्यथते सुरारिः ॥ ६-५५-१०७॥
    sa kumbhakarṇasya vaco niśamya rāmaḥ supuṅkhānvisasarja bāṇān |
    tairāhato vajrasamapravegairna cukṣubhe na vyathate surāriḥ || 6-55-107||

    RMY 6-55-108

    यैः सायकैः सालवरा निकृत्ता वाली हतो वानरपुंगवश्च ।
    ते कुम्भकर्णस्य तदा शरीरं वज्रोपमा न व्यथयां प्रचक्रुः ॥ ६-५५-१०८॥
    yaiḥ sāyakaiḥ sālavarā nikṛttā vālī hato vānarapuṃgavaśca |
    te kumbhakarṇasya tadā śarīraṃ vajropamā na vyathayāṃ pracakruḥ || 6-55-108||

    RMY 6-55-109

    स वारिधारा इव सायकांस्तान्पिबञ्शरीरेण महेन्द्रशत्रुः ।
    जघान रामस्य शरप्रवेगं व्याविध्य तं मुद्गरमुग्रवेगम् ॥ ६-५५-१०९॥
    sa vāridhārā iva sāyakāṃstānpibañśarīreṇa mahendraśatruḥ |
    jaghāna rāmasya śarapravegaṃ vyāvidhya taṃ mudgaramugravegam || 6-55-109||

    RMY 6-55-110

    ततस्तु रक्षः क्षतजानुलिप्तं वित्रासनं देवमहाचमूनाम् ।
    व्याविध्य तं मुद्गरमुग्रवेगं विद्रावयामास चमूं हरीणाम् ॥ ६-५५-११०॥
    tatastu rakṣaḥ kṣatajānuliptaṃ vitrāsanaṃ devamahācamūnām |
    vyāvidhya taṃ mudgaramugravegaṃ vidrāvayāmāsa camūṃ harīṇām || 6-55-110||

    RMY 6-55-111

    वायव्यमादाय ततो वरास्त्रं रामः प्रचिक्षेप निशाचराय ।
    समुद्गरं तेन जहार बाहुं स कृत्तबाहुस्तुमुलं ननाद ॥ ६-५५-१११॥
    vāyavyamādāya tato varāstraṃ rāmaḥ pracikṣepa niśācarāya |
    samudgaraṃ tena jahāra bāhuṃ sa kṛttabāhustumulaṃ nanāda || 6-55-111||

    RMY 6-55-112

    स तस्य बाहुर्गिरिशृङ्गकल्पः समुद्गरो राघवबाणकृत्तः ।
    पपात तस्मिन्हरिराजसैन्ये जघान तां वानरवाहिनीं च ॥ ६-५५-११२॥
    sa tasya bāhurgiriśṛṅgakalpaḥ samudgaro rāghavabāṇakṛttaḥ |
    papāta tasminharirājasainye jaghāna tāṃ vānaravāhinīṃ ca || 6-55-112||

    RMY 6-55-113

    ते वानरा भग्नहतावशेषाः पर्यन्तमाश्रित्य तदा विषण्णाः ।
    प्रवेपिताङ्गा ददृशुः सुघोरं नरेन्द्ररक्षोऽधिपसंनिपातम् ॥ ६-५५-११३॥
    te vānarā bhagnahatāvaśeṣāḥ paryantamāśritya tadā viṣaṇṇāḥ |
    pravepitāṅgā dadṛśuḥ sughoraṃ narendrarakṣo'dhipasaṃnipātam || 6-55-113||

    RMY 6-55-114

    स कुम्भकर्णोऽस्त्रनिकृत्तबाहुर्महान्निकृत्ताग्र इवाचलेन्द्रः ।
    उत्पाटयामास करेण वृक्षं ततोऽभिदुद्राव रणे नरेन्द्रम् ॥ ६-५५-११४॥
    sa kumbhakarṇo'stranikṛttabāhurmahānnikṛttāgra ivācalendraḥ |
    utpāṭayāmāsa kareṇa vṛkṣaṃ tato'bhidudrāva raṇe narendram || 6-55-114||

    RMY 6-55-115

    तं तस्य बाहुं सह सालवृक्षं समुद्यतं पन्नगभोगकल्पम् ।
    ऐन्द्रास्त्रयुक्तेन जहार रामो बाणेन जाम्बूनदचित्रितेन ॥ ६-५५-११५॥
    taṃ tasya bāhuṃ saha sālavṛkṣaṃ samudyataṃ pannagabhogakalpam |
    aindrāstrayuktena jahāra rāmo bāṇena jāmbūnadacitritena || 6-55-115||

    RMY 6-55-116

    स कुम्भकर्णस्य भुजो निकृत्तः पपात भूमौ गिरिसंनिकाशः ।
    विवेष्टमानो निजघान वृक्षाञ्शैलाञ्शिलावानरराक्षसांश्च ॥ ६-५५-११६॥
    sa kumbhakarṇasya bhujo nikṛttaḥ papāta bhūmau girisaṃnikāśaḥ |
    viveṣṭamāno nijaghāna vṛkṣāñśailāñśilāvānararākṣasāṃśca || 6-55-116||

    RMY 6-55-117

    तं छिन्नबाहुं समवेक्ष्य रामः समापतन्तं सहसा नदन्तम् ।
    द्वावर्धचन्द्रौ निशितौ प्रगृह्य चिच्छेद पादौ युधि राक्षसस्य ॥ ६-५५-११७॥
    taṃ chinnabāhuṃ samavekṣya rāmaḥ samāpatantaṃ sahasā nadantam |
    dvāvardhacandrau niśitau pragṛhya ciccheda pādau yudhi rākṣasasya || 6-55-117||

    RMY 6-55-118

    निकृत्तबाहुर्विनिकृत्तपादो विदार्य वक्त्रं वडवामुखाभम् ।
    दुद्राव रामं सहसाभिगर्जन्राहुर्यथा चन्द्रमिवान्तरिक्षे ॥ ६-५५-११८॥
    nikṛttabāhurvinikṛttapādo vidārya vaktraṃ vaḍavāmukhābham |
    dudrāva rāmaṃ sahasābhigarjanrāhuryathā candramivāntarikṣe || 6-55-118||

    RMY 6-55-119

    अपूरयत्तस्य मुखं शिताग्रै रामः शरैर्हेमपिनद्धपुङ्खैः ।
    स पूर्णवक्त्रो न शशाक वक्तुं चुकूज कृच्छ्रेण मुमोह चापि ॥ ६-५५-११९॥
    apūrayattasya mukhaṃ śitāgrai rāmaḥ śarairhemapinaddhapuṅkhaiḥ |
    sa pūrṇavaktro na śaśāka vaktuṃ cukūja kṛcchreṇa mumoha cāpi || 6-55-119||

    RMY 6-55-120

    अथाददे सूर्यमरीचिकल्पं स ब्रह्मदण्डान्तककालकल्पम् ।
    अरिष्टमैन्द्रं निशितं सुपुङ्खं रामः शरं मारुततुल्यवेगम् ॥ ६-५५-१२०॥
    athādade sūryamarīcikalpaṃ sa brahmadaṇḍāntakakālakalpam |
    ariṣṭamaindraṃ niśitaṃ supuṅkhaṃ rāmaḥ śaraṃ mārutatulyavegam || 6-55-120||

    RMY 6-55-121

    तं वज्रजाम्बूनदचारुपुङ्खं प्रदीप्तसूर्यज्वलनप्रकाशम् ।
    महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगं रामः प्रचिक्षेप निशाचराय ॥ ६-५५-१२१॥
    taṃ vajrajāmbūnadacārupuṅkhaṃ pradīptasūryajvalanaprakāśam |
    mahendravajrāśanitulyavegaṃ rāmaḥ pracikṣepa niśācarāya || 6-55-121||

    RMY 6-55-122

    स सायको राघवबाहुचोदितो दिशः स्वभासा दश संप्रकाशयन् ।
    विधूमवैश्वानरदीप्तदर्शनो जगाम शक्राशनितुल्यविक्रमः ॥ ६-५५-१२२॥
    sa sāyako rāghavabāhucodito diśaḥ svabhāsā daśa saṃprakāśayan |
    vidhūmavaiśvānaradīptadarśano jagāma śakrāśanitulyavikramaḥ || 6-55-122||

    RMY 6-55-123

    स तन्महापर्वतकूटसंनिभं विवृत्तदंष्ट्रं चलचारुकुण्डलम् ।
    चकर्त रक्षोऽधिपतेः शिरस्तदा यथैव वृत्रस्य पुरा पुरंदरः ॥ ६-५५-१२३॥
    sa tanmahāparvatakūṭasaṃnibhaṃ vivṛttadaṃṣṭraṃ calacārukuṇḍalam |
    cakarta rakṣo'dhipateḥ śirastadā yathaiva vṛtrasya purā puraṃdaraḥ || 6-55-123||

    RMY 6-55-124

    तद्रामबाणाभिहतं पपात रक्षःशिरः पर्वतसंनिकाशम् ।
    बभञ्ज चर्यागृहगोपुराणि प्राकारमुच्चं तमपातयच्च ॥ ६-५५-१२४॥
    tadrāmabāṇābhihataṃ papāta rakṣaḥśiraḥ parvatasaṃnikāśam |
    babhañja caryāgṛhagopurāṇi prākāramuccaṃ tamapātayacca || 6-55-124||

    RMY 6-55-125

    तच्चातिकायं हिमवत्प्रकाशं रक्षस्तदा तोयनिधौ पपात ।
    ग्राहान्महामीनचयान्भुजंगमान्ममर्द भूमिं च तथा विवेश ॥ ६-५५-१२५॥
    taccātikāyaṃ himavatprakāśaṃ rakṣastadā toyanidhau papāta |
    grāhānmahāmīnacayānbhujaṃgamānmamarda bhūmiṃ ca tathā viveśa || 6-55-125||

    RMY 6-55-126

    तस्मिर्हते ब्राह्मणदेवशत्रौ महाबले संयति कुम्भकर्णे ।
    चचाल भूर्भूमिधराश्च सर्वे हर्षाच्च देवास्तुमुलं प्रणेदुः ॥ ६-५५-१२६॥
    tasmirhate brāhmaṇadevaśatrau mahābale saṃyati kumbhakarṇe |
    cacāla bhūrbhūmidharāśca sarve harṣācca devāstumulaṃ praṇeduḥ || 6-55-126||

    RMY 6-55-127

    ततस्तु देवर्षिमहर्षिपन्नगाः सुराश्च भूतानि सुपर्णगुह्यकाः ।
    सयक्षगन्धर्वगणा नभोगताः प्रहर्षिता राम पराक्रमेण ॥ ६-५५-१२७॥
    tatastu devarṣimaharṣipannagāḥ surāśca bhūtāni suparṇaguhyakāḥ |
    sayakṣagandharvagaṇā nabhogatāḥ praharṣitā rāma parākrameṇa || 6-55-127||

    RMY 6-55-128

    प्रहर्षमीयुर्बहवस्तु वानराः प्रबुद्धपद्मप्रतिमैरिवाननैः ।
    अपूजयन्राघवमिष्टभागिनं हते रिपौ भीमबले दुरासदे ॥ ६-५५-१२८॥
    praharṣamīyurbahavastu vānarāḥ prabuddhapadmapratimairivānanaiḥ |
    apūjayanrāghavamiṣṭabhāginaṃ hate ripau bhīmabale durāsade || 6-55-128||

    RMY 6-55-129

    स कुम्भकर्णं सुरसैन्यमर्दनं महत्सु युद्धेष्वपराजितश्रमम् ।
    ननन्द हत्वा भरताग्रजो रणे महासुरं वृत्रमिवामराधिपः ॥ ६-५५-१२९॥
    sa kumbhakarṇaṃ surasainyamardanaṃ mahatsu yuddheṣvaparājitaśramam |
    nananda hatvā bharatāgrajo raṇe mahāsuraṃ vṛtramivāmarādhipaḥ || 6-55-129||

    Sarga: 56/116 (19)

    RMY 6-56-1

    कुम्भकर्णं हतं दृष्ट्वा राघवेण महात्मना ।
    राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन् ॥ ६-५६-१॥
    kumbhakarṇaṃ hataṃ dṛṣṭvā rāghaveṇa mahātmanā |
    rākṣasā rākṣasendrāya rāvaṇāya nyavedayan || 6-56-1||

    RMY 6-56-2

    श्रुत्वा विनिहतं संख्ये कुम्भकर्णं महाबलम् ।
    रावणः शोकसंतप्तो मुमोह च पपात च ॥ ६-५६-२॥
    śrutvā vinihataṃ saṃkhye kumbhakarṇaṃ mahābalam |
    rāvaṇaḥ śokasaṃtapto mumoha ca papāta ca || 6-56-2||

    RMY 6-56-3

    पितृव्यं निहतं श्रुत्वा देवान्तकनरान्तकौ ।
    त्रिशिराश्चातिकायश्च रुरुदुः शोकपीडिताः ॥ ६-५६-३॥
    pitṛvyaṃ nihataṃ śrutvā devāntakanarāntakau |
    triśirāścātikāyaśca ruruduḥ śokapīḍitāḥ || 6-56-3||

    RMY 6-56-4

    भ्रातरं निहतं श्रुत्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
    महोदरमहापार्श्वौ शोकाक्रान्तौ बभूवतुः ॥ ६-५६-४॥
    bhrātaraṃ nihataṃ śrutvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
    mahodaramahāpārśvau śokākrāntau babhūvatuḥ || 6-56-4||

    RMY 6-56-5

    ततः कृच्छ्रात्समासाद्य संज्ञां राक्षसपुंगवः ।
    कुम्भकर्णवधाद्दीनो विललाप स रावणः ॥ ६-५६-५॥
    tataḥ kṛcchrātsamāsādya saṃjñāṃ rākṣasapuṃgavaḥ |
    kumbhakarṇavadhāddīno vilalāpa sa rāvaṇaḥ || 6-56-5||

    RMY 6-56-6

    हा वीर रिपुदर्पघ्न कुम्भकर्ण महाबल ।
    शत्रुसैन्यं प्रताप्यैकः क्व मां संत्यज्य गच्छसि ॥ ६-५६-६॥
    hā vīra ripudarpaghna kumbhakarṇa mahābala |
    śatrusainyaṃ pratāpyaikaḥ kva māṃ saṃtyajya gacchasi || 6-56-6||

    RMY 6-56-7

    इदानीं खल्वहं नास्मि यस्य मे पतितो भुजः ।
    दक्षिणो यं समाश्रित्य न बिभेमि सुरासुरान् ॥ ६-५६-७॥
    idānīṃ khalvahaṃ nāsmi yasya me patito bhujaḥ |
    dakṣiṇo yaṃ samāśritya na bibhemi surāsurān || 6-56-7||

    RMY 6-56-8

    कथमेवंविधो वीरो देवदानवदर्पहा ।
    कालाग्निप्रतिमो ह्यद्य राघवेण रणे हतः ॥ ६-५६-८॥
    kathamevaṃvidho vīro devadānavadarpahā |
    kālāgnipratimo hyadya rāghaveṇa raṇe hataḥ || 6-56-8||

    RMY 6-56-9

    यस्य ते वज्रनिष्पेषो न कुर्याद्व्यसनं सदा ।
    स कथं रामबाणार्तः प्रसुप्तोऽसि महीतले ॥ ६-५६-९॥
    yasya te vajraniṣpeṣo na kuryādvyasanaṃ sadā |
    sa kathaṃ rāmabāṇārtaḥ prasupto'si mahītale || 6-56-9||

    RMY 6-56-10

    एते देवगणाः सार्धमृषिभिर्गगने स्थिताः ।
    निहतं त्वां रणे दृष्ट्वा निनदन्ति प्रहर्षिताः ॥ ६-५६-१०॥
    ete devagaṇāḥ sārdhamṛṣibhirgagane sthitāḥ |
    nihataṃ tvāṃ raṇe dṛṣṭvā ninadanti praharṣitāḥ || 6-56-10||

    RMY 6-56-11

    ध्रुवमद्यैव संहृष्टा लब्धलक्ष्याः प्लवंगमाः ।
    आरोक्ष्यन्तीह दुर्गाणि लङ्काद्वाराणि सर्वशः ॥ ६-५६-११॥
    dhruvamadyaiva saṃhṛṣṭā labdhalakṣyāḥ plavaṃgamāḥ |
    ārokṣyantīha durgāṇi laṅkādvārāṇi sarvaśaḥ || 6-56-11||

    RMY 6-56-12

    राज्येन नास्ति मे कार्यं किं करिष्यामि सीतया ।
    कुम्भकर्णविहीनस्य जीविते नास्ति मे रतिः ॥ ६-५६-१२॥
    rājyena nāsti me kāryaṃ kiṃ kariṣyāmi sītayā |
    kumbhakarṇavihīnasya jīvite nāsti me ratiḥ || 6-56-12||

    RMY 6-56-13

    यद्यहं भ्रातृहन्तारं न हन्मि युधि राघवम् ।
    ननु मे मरणं श्रेयो न चेदं व्यर्थजीवितम् ॥ ६-५६-१३॥
    yadyahaṃ bhrātṛhantāraṃ na hanmi yudhi rāghavam |
    nanu me maraṇaṃ śreyo na cedaṃ vyarthajīvitam || 6-56-13||

    RMY 6-56-14

    अद्यैव तं गमिष्यामि देशं यत्रानुजो मम ।
    न हि भ्रातॄन्समुत्सृज्य क्षणं जीवितुमुत्सहे ॥ ६-५६-१४॥
    adyaiva taṃ gamiṣyāmi deśaṃ yatrānujo mama |
    na hi bhrātṝnsamutsṛjya kṣaṇaṃ jīvitumutsahe || 6-56-14||

    RMY 6-56-15

    देवा हि मां हसिष्यन्ति दृष्ट्वा पूर्वापकारिणम् ।
    कथमिन्द्रं जयिष्यामि कुम्भकर्णहते त्वयि ॥ ६-५६-१५॥
    devā hi māṃ hasiṣyanti dṛṣṭvā pūrvāpakāriṇam |
    kathamindraṃ jayiṣyāmi kumbhakarṇahate tvayi || 6-56-15||

    RMY 6-56-16

    तदिदं मामनुप्राप्तं विभीषणवचः शुभम् ।
    यदज्ञानान्मया तस्य न गृहीतं महात्मनः ॥ ६-५६-१६॥
    tadidaṃ māmanuprāptaṃ vibhīṣaṇavacaḥ śubham |
    yadajñānānmayā tasya na gṛhītaṃ mahātmanaḥ || 6-56-16||

    RMY 6-56-17

    विभीषणवचो यावत्कुम्भकर्णप्रहस्तयोः ।
    विनाशोऽयं समुत्पन्नो मां व्रीडयति दारुणः ॥ ६-५६-१७॥
    vibhīṣaṇavaco yāvatkumbhakarṇaprahastayoḥ |
    vināśo'yaṃ samutpanno māṃ vrīḍayati dāruṇaḥ || 6-56-17||

    RMY 6-56-18

    तस्यायं कर्मणः प्रातो विपाको मम शोकदः ।
    यन्मया धार्मिकः श्रीमान्स निरस्तो विभीषणः ॥ ६-५६-१८॥
    tasyāyaṃ karmaṇaḥ prāto vipāko mama śokadaḥ |
    yanmayā dhārmikaḥ śrīmānsa nirasto vibhīṣaṇaḥ || 6-56-18||

    RMY 6-56-19

    इति बहुविधमाकुलान्तरात्मा कृपणमतीव विलप्य कुम्भकर्णम् ।
    न्यपतदथ दशाननो भृशार्तस्तमनुजमिन्द्ररिपुं हतं विदित्वा ॥ ६-५६-१९॥
    iti bahuvidhamākulāntarātmā kṛpaṇamatīva vilapya kumbhakarṇam |
    nyapatadatha daśānano bhṛśārtastamanujamindraripuṃ hataṃ viditvā || 6-56-19||

    Sarga: 57/116 (90)

    RMY 6-57-1

    एवं विलपमानस्य रावणस्य दुरात्मनः ।
    श्रुत्वा शोकाभितप्तस्य त्रिशिरा वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-५७-१॥
    evaṃ vilapamānasya rāvaṇasya durātmanaḥ |
    śrutvā śokābhitaptasya triśirā vākyamabravīt || 6-57-1||

    RMY 6-57-2

    एवमेव महावीर्यो हतो नस्तात मध्यमः ।
    न तु सत्पुरुषा राजन्विलपन्ति यथा भवान् ॥ ६-५७-२॥
    evameva mahāvīryo hato nastāta madhyamaḥ |
    na tu satpuruṣā rājanvilapanti yathā bhavān || 6-57-2||

    RMY 6-57-3

    नूनं त्रिभुवणस्यापि पर्याप्तस्त्वमसि प्रभो ।
    स कस्मात्प्राकृत इव शोकस्यात्मानमीदृशम् ॥ ६-५७-३॥
    nūnaṃ tribhuvaṇasyāpi paryāptastvamasi prabho |
    sa kasmātprākṛta iva śokasyātmānamīdṛśam || 6-57-3||

    RMY 6-57-4

    ब्रह्मदत्तास्ति ते शक्तिः कवचः सायको धनुः ।
    सहस्रखरसंयुक्तो रथो मेघसमस्वनः ॥ ६-५७-४॥
    brahmadattāsti te śaktiḥ kavacaḥ sāyako dhanuḥ |
    sahasrakharasaṃyukto ratho meghasamasvanaḥ || 6-57-4||

    RMY 6-57-5

    त्वयासकृद्विशस्त्रेण विशस्ता देवदानवाः ।
    स सर्वायुधसंपन्नो राघवं शास्तुमर्हसि ॥ ६-५७-५॥
    tvayāsakṛdviśastreṇa viśastā devadānavāḥ |
    sa sarvāyudhasaṃpanno rāghavaṃ śāstumarhasi || 6-57-5||

    RMY 6-57-6

    कामं तिष्ठ महाराजनिर्गमिष्याम्यहं रणम् ।
    उद्धरिष्यामि ते शत्रून्गरुडः पन्नगानिह ॥ ६-५७-६॥
    kāmaṃ tiṣṭha mahārājanirgamiṣyāmyahaṃ raṇam |
    uddhariṣyāmi te śatrūngaruḍaḥ pannagāniha || 6-57-6||

    RMY 6-57-7

    शम्बरो देवराजेन नरको विष्णुना यथा ।
    तथाद्य शयिता रामो मया युधि निपातितः ॥ ६-५७-७॥
    śambaro devarājena narako viṣṇunā yathā |
    tathādya śayitā rāmo mayā yudhi nipātitaḥ || 6-57-7||

    RMY 6-57-8

    श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः ।
    पुनर्जातमिवात्मानं मन्यते कालचोदितः ॥ ६-५७-८॥
    śrutvā triśiraso vākyaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
    punarjātamivātmānaṃ manyate kālacoditaḥ || 6-57-8||

    RMY 6-57-9

    श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं देवान्तकनरान्तकौ ।
    अतिकायश्च तेजस्वी बभूवुर्युद्धहर्षिताः ॥ ६-५७-९॥
    śrutvā triśiraso vākyaṃ devāntakanarāntakau |
    atikāyaśca tejasvī babhūvuryuddhaharṣitāḥ || 6-57-9||

    RMY 6-57-10

    ततोऽहमहमित्येवं गर्जन्तो नैरृतर्षभाः ।
    रावणस्य सुता वीराः शक्रतुल्यपराक्रमाः ॥ ६-५७-१०॥
    tato'hamahamityevaṃ garjanto nairṛtarṣabhāḥ |
    rāvaṇasya sutā vīrāḥ śakratulyaparākramāḥ || 6-57-10||

    RMY 6-57-11

    अन्तरिक्षचराः सर्वे सर्वे माया विशारदाः ।
    सर्वे त्रिदशदर्पघ्नाः सर्वे च रणदुर्मदाः ॥ ६-५७-११॥
    antarikṣacarāḥ sarve sarve māyā viśāradāḥ |
    sarve tridaśadarpaghnāḥ sarve ca raṇadurmadāḥ || 6-57-11||

    RMY 6-57-12

    सर्वेऽस्त्रबलसंपन्नाः सर्वे विस्तीर्ण कीर्तयः ।
    सर्वे समरमासाद्य न श्रूयन्ते स्म निर्जिताः ॥ ६-५७-१२॥
    sarve'strabalasaṃpannāḥ sarve vistīrṇa kīrtayaḥ |
    sarve samaramāsādya na śrūyante sma nirjitāḥ || 6-57-12||

    RMY 6-57-13

    सर्वेऽस्त्रविदुषो वीराः सर्वे युद्धविशारदाः ।
    सर्वे प्रवरजिज्ञानाः सर्वे लब्धवरास्तथा ॥ ६-५७-१३॥
    sarve'straviduṣo vīrāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ |
    sarve pravarajijñānāḥ sarve labdhavarāstathā || 6-57-13||

    RMY 6-57-14

    स तैस्तथा भास्करतुल्यवर्चसैः सुतैर्वृतः शत्रुबलप्रमर्दनैः ।
    रराज राजा मघवान्यथामरैर्वृतो महादानवदर्पनाशनैः ॥ ६-५७-१४॥
    sa taistathā bhāskaratulyavarcasaiḥ sutairvṛtaḥ śatrubalapramardanaiḥ |
    rarāja rājā maghavānyathāmarairvṛto mahādānavadarpanāśanaiḥ || 6-57-14||

    RMY 6-57-15

    स पुत्रान्संपरिष्वज्य भूषयित्वा च भूषणैः ।
    आशीर्भिश्च प्रशस्ताभिः प्रेषयामास संयुगे ॥ ६-५७-१५॥
    sa putrānsaṃpariṣvajya bhūṣayitvā ca bhūṣaṇaiḥ |
    āśīrbhiśca praśastābhiḥ preṣayāmāsa saṃyuge || 6-57-15||

    RMY 6-57-16

    महोदरमहापार्श्वौ भ्रातरौ चापि रावणः ।
    रक्षणार्थं कुमाराणां प्रेषयामास संयुगे ॥ ६-५७-१६॥
    mahodaramahāpārśvau bhrātarau cāpi rāvaṇaḥ |
    rakṣaṇārthaṃ kumārāṇāṃ preṣayāmāsa saṃyuge || 6-57-16||

    RMY 6-57-17

    तेऽभिवाद्य महात्मानं रावणं रिपुरावणम् ।
    कृत्वा प्रदक्षिणं चैव महाकायाः प्रतस्थिरे ॥ ६-५७-१७॥
    te'bhivādya mahātmānaṃ rāvaṇaṃ ripurāvaṇam |
    kṛtvā pradakṣiṇaṃ caiva mahākāyāḥ pratasthire || 6-57-17||

    RMY 6-57-18

    सर्वौषधीभिर्गन्धैश्च समालभ्य महाबलाः ।
    निर्जग्मुर्नैरृतश्रेष्ठाः षडेते युद्धकाङ्क्षिणः ॥ ६-५७-१८॥
    sarvauṣadhībhirgandhaiśca samālabhya mahābalāḥ |
    nirjagmurnairṛtaśreṣṭhāḥ ṣaḍete yuddhakāṅkṣiṇaḥ || 6-57-18||

    RMY 6-57-19

    ततः सुदर्शनं नाम नीलजीमूतसंनिभम् ।
    ऐरावतकुले जातमारुरोह महोदरः ॥ ६-५७-१९॥
    tataḥ sudarśanaṃ nāma nīlajīmūtasaṃnibham |
    airāvatakule jātamāruroha mahodaraḥ || 6-57-19||

    RMY 6-57-20

    सर्वायुधसमायुक्तं तूणीभिश्च स्वलंकृतम् ।
    रराज गजमास्थाय सवितेवास्तमूर्धनि ॥ ६-५७-२०॥
    sarvāyudhasamāyuktaṃ tūṇībhiśca svalaṃkṛtam |
    rarāja gajamāsthāya savitevāstamūrdhani || 6-57-20||

    RMY 6-57-21

    हयोत्तमसमायुक्तं सर्वायुधसमाकुलम् ।
    आरुरोह रथश्रेष्ठं त्रिशिरा रावणात्मजः ॥ ६-५७-२१॥
    hayottamasamāyuktaṃ sarvāyudhasamākulam |
    āruroha rathaśreṣṭhaṃ triśirā rāvaṇātmajaḥ || 6-57-21||

    RMY 6-57-22

    त्रिशिरा रथमास्थाय विरराज धनुर्धरः ।
    सविद्युदुल्कः सज्वालः सेन्द्रचाप इवाम्बुदः ॥ ६-५७-२२॥
    triśirā rathamāsthāya virarāja dhanurdharaḥ |
    savidyudulkaḥ sajvālaḥ sendracāpa ivāmbudaḥ || 6-57-22||

    RMY 6-57-23

    त्रिभिः किरीटैस्त्रिशिराः शुशुभे स रथोत्तमे ।
    हिमवानिव शैलेन्द्रस्त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः ॥ ६-५७-२३॥
    tribhiḥ kirīṭaistriśirāḥ śuśubhe sa rathottame |
    himavāniva śailendrastribhiḥ kāñcanaparvataiḥ || 6-57-23||

    RMY 6-57-24

    अतिकायोऽपि तेजस्वी राक्षसेन्द्रसुतस्तदा ।
    आरुरोह रथश्रेष्ठं श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ ६-५७-२४॥
    atikāyo'pi tejasvī rākṣasendrasutastadā |
    āruroha rathaśreṣṭhaṃ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām || 6-57-24||

    RMY 6-57-25

    सुचक्राक्षं सुसंयुक्तं सानुकर्षं सकूबरम् ।
    तूणीबाणासनैर्दीप्तं प्रासासि परिघाकुलम् ॥ ६-५७-२५॥
    sucakrākṣaṃ susaṃyuktaṃ sānukarṣaṃ sakūbaram |
    tūṇībāṇāsanairdīptaṃ prāsāsi parighākulam || 6-57-25||

    RMY 6-57-26

    स काञ्चनविचित्रेण किरीटेन विराजता ।
    भूषणैश्च बभौ मेरुः प्रभाभिरिव भास्वरः ॥ ६-५७-२६॥
    sa kāñcanavicitreṇa kirīṭena virājatā |
    bhūṣaṇaiśca babhau meruḥ prabhābhiriva bhāsvaraḥ || 6-57-26||

    RMY 6-57-27

    स रराज रथे तस्मिन्राजसूनुर्महाबलः ।
    वृतो नैरृतशार्दूलैर्वज्रपाणिरिवामरैः ॥ ६-५७-२७॥
    sa rarāja rathe tasminrājasūnurmahābalaḥ |
    vṛto nairṛtaśārdūlairvajrapāṇirivāmaraiḥ || 6-57-27||

    RMY 6-57-28

    हयमुच्चैःश्रवः प्रख्यं श्वेतं कनकभूषणम् ।
    मनोजवं महाकायमारुरोह नरान्तकः ॥ ६-५७-२८॥
    hayamuccaiḥśravaḥ prakhyaṃ śvetaṃ kanakabhūṣaṇam |
    manojavaṃ mahākāyamāruroha narāntakaḥ || 6-57-28||

    RMY 6-57-29

    गृहीत्वा प्रासमुक्लाभं विरराज नरान्तकः ।
    शक्तिमादाय तेजस्वी गुहः शत्रुष्विवाहवे ॥ ६-५७-२९॥
    gṛhītvā prāsamuklābhaṃ virarāja narāntakaḥ |
    śaktimādāya tejasvī guhaḥ śatruṣvivāhave || 6-57-29||

    RMY 6-57-30

    देवान्तकः समादाय परिघं वज्रभूषणम् ।
    परिगृह्य गिरिं दोर्भ्यां वपुर्विष्णोर्विडम्बयन् ॥ ६-५७-३०॥
    devāntakaḥ samādāya parighaṃ vajrabhūṣaṇam |
    parigṛhya giriṃ dorbhyāṃ vapurviṣṇorviḍambayan || 6-57-30||

    RMY 6-57-31

    महापार्श्वो महातेजा गदामादाय वीर्यवान् ।
    विरराज गदापाणिः कुबेर इव संयुगे ॥ ६-५७-३१॥
    mahāpārśvo mahātejā gadāmādāya vīryavān |
    virarāja gadāpāṇiḥ kubera iva saṃyuge || 6-57-31||

    RMY 6-57-32

    ते प्रतस्थुर्महात्मानो बलैरप्रतिमैर्वृताः ।
    सुरा इवामरावत्यां बलैरप्रतिमैर्वृताः ॥ ६-५७-३२॥
    te pratasthurmahātmāno balairapratimairvṛtāḥ |
    surā ivāmarāvatyāṃ balairapratimairvṛtāḥ || 6-57-32||

    RMY 6-57-33

    तान्गजैश्च तुरंगैश्च रथैश्चाम्बुदनिस्वनैः ।
    अनुजग्मुर्महात्मानो राक्षसाः प्रवरायुधाः ॥ ६-५७-३३॥
    tāngajaiśca turaṃgaiśca rathaiścāmbudanisvanaiḥ |
    anujagmurmahātmāno rākṣasāḥ pravarāyudhāḥ || 6-57-33||

    RMY 6-57-34

    ते विरेजुर्महात्मानो कुमाराः सूर्यवर्चसः ।
    किरीटिनः श्रिया जुष्टा ग्रहा दीप्ता इवाम्बरे ॥ ६-५७-३४॥
    te virejurmahātmāno kumārāḥ sūryavarcasaḥ |
    kirīṭinaḥ śriyā juṣṭā grahā dīptā ivāmbare || 6-57-34||

    RMY 6-57-35

    प्रगृहीता बभौ तेषां छत्राणामावलिः सिता ।
    शारदाभ्रप्रतीकाशां हंसावलिरिवाम्बरे ॥ ६-५७-३५॥
    pragṛhītā babhau teṣāṃ chatrāṇāmāvaliḥ sitā |
    śāradābhrapratīkāśāṃ haṃsāvalirivāmbare || 6-57-35||

    RMY 6-57-36

    मरणं वापि निश्चित्य शत्रूणां वा पराजयम् ।
    इति कृत्वा मतिं वीरा निर्जग्मुः संयुगार्थिनः ॥ ६-५७-३६॥
    maraṇaṃ vāpi niścitya śatrūṇāṃ vā parājayam |
    iti kṛtvā matiṃ vīrā nirjagmuḥ saṃyugārthinaḥ || 6-57-36||

    RMY 6-57-37

    जगर्जुश्च प्रणेदुश्च चिक्षिपुश्चापि सायकान् ।
    जहृषुश्च महात्मानो निर्यान्तो युद्धदुर्मदाः ॥ ६-५७-३७॥
    jagarjuśca praṇeduśca cikṣipuścāpi sāyakān |
    jahṛṣuśca mahātmāno niryānto yuddhadurmadāḥ || 6-57-37||

    RMY 6-57-38

    क्ष्वेडितास्फोटनिनदैः संचचालेव मेदिनी ।
    रक्षसां सिंहनादैश्च पुस्फोटेव तदाम्बरम् ॥ ६-५७-३८॥
    kṣveḍitāsphoṭaninadaiḥ saṃcacāleva medinī |
    rakṣasāṃ siṃhanādaiśca pusphoṭeva tadāmbaram || 6-57-38||

    RMY 6-57-39

    तेऽभिनिष्क्रम्य मुदिता राक्षसेन्द्रा महाबलाः ।
    ददृशुर्वानरानीकं समुद्यतशिलानगम् ॥ ६-५७-३९॥
    te'bhiniṣkramya muditā rākṣasendrā mahābalāḥ |
    dadṛśurvānarānīkaṃ samudyataśilānagam || 6-57-39||

    RMY 6-57-40

    हरयोऽपि महात्मानो ददृशुर्नैरृतं बलम् ।
    हस्त्यश्वरथसंबाधं किङ्किणीशतनादितम् ॥ ६-५७-४०॥
    harayo'pi mahātmāno dadṛśurnairṛtaṃ balam |
    hastyaśvarathasaṃbādhaṃ kiṅkiṇīśatanāditam || 6-57-40||

    RMY 6-57-41

    नीलजीमूतसंकाशं समुद्यतमहायुधम् ।
    दीप्तानलरविप्रख्यैर्नैरृतैः सर्वतो वृतम् ॥ ६-५७-४१॥
    nīlajīmūtasaṃkāśaṃ samudyatamahāyudham |
    dīptānalaraviprakhyairnairṛtaiḥ sarvato vṛtam || 6-57-41||

    RMY 6-57-42

    तद्दृष्ट्वा बलमायान्तं लब्धलक्ष्याः प्लवंगमाः ।
    समुद्यतमहाशैलाः संप्रणेदुर्मुहुर्मुहुः ॥ ६-५७-४२॥
    taddṛṣṭvā balamāyāntaṃ labdhalakṣyāḥ plavaṃgamāḥ |
    samudyatamahāśailāḥ saṃpraṇedurmuhurmuhuḥ || 6-57-42||

    RMY 6-57-43

    ततः समुद्घुष्टरवं निशम्य रक्षोगणा वानरयूथपानाम् ।
    अमृष्यमाणाः परहर्षमुग्रं महाबला भीमतरं विनेदुः ॥ ६-५७-४३॥
    tataḥ samudghuṣṭaravaṃ niśamya rakṣogaṇā vānarayūthapānām |
    amṛṣyamāṇāḥ paraharṣamugraṃ mahābalā bhīmataraṃ vineduḥ || 6-57-43||

    RMY 6-57-44

    ते राक्षसबलं घोरं प्रविश्य हरियूथपाः ।
    विचेरुरुद्यतैः शैलैर्नगाः शिखरिणो यथा ॥ ६-५७-४४॥
    te rākṣasabalaṃ ghoraṃ praviśya hariyūthapāḥ |
    vicerurudyataiḥ śailairnagāḥ śikhariṇo yathā || 6-57-44||

    RMY 6-57-45

    केचिदाकाशमाविश्य केचिदुर्व्यां प्लवंगमाः ।
    रक्षःसैन्येषु संक्रुद्धाश्चेरुर्द्रुमशिलायुधाः ॥ ६-५७-४५॥
    kecidākāśamāviśya kecidurvyāṃ plavaṃgamāḥ |
    rakṣaḥsainyeṣu saṃkruddhāścerurdrumaśilāyudhāḥ || 6-57-45||

    RMY 6-57-46

    ते पादपशिलाशैलैश्चक्रुर्वृष्टिमनुत्तमाम् ।
    बाणौघैर्वार्यमाणाश्च हरयो भीमविक्रमाः ॥ ६-५७-४६॥
    te pādapaśilāśailaiścakrurvṛṣṭimanuttamām |
    bāṇaughairvāryamāṇāśca harayo bhīmavikramāḥ || 6-57-46||

    RMY 6-57-47

    सिंहनादान्विनेदुश्च रणे राक्षसवानराः ।
    शिलाभिश्चूर्णयामासुर्यातुधानान्प्लवंगमाः ॥ ६-५७-४७॥
    siṃhanādānvineduśca raṇe rākṣasavānarāḥ |
    śilābhiścūrṇayāmāsuryātudhānānplavaṃgamāḥ || 6-57-47||

    RMY 6-57-48

    निजघ्नुः संयुगे क्रुद्धाः कवचाभरणावृतान् ।
    केचिद्रथगतान्वीरान्गजवाजिगतानपि ॥ ६-५७-४८॥
    nijaghnuḥ saṃyuge kruddhāḥ kavacābharaṇāvṛtān |
    kecidrathagatānvīrāngajavājigatānapi || 6-57-48||

    RMY 6-57-49

    निजघ्नुः सहसाप्लुत्य यातुधानान्प्लवंगमाः ।
    शैलशृङ्गनिपातैश्च मुष्टिभिर्वान्तलोचनाः ।
    चेलुः पेतुश्च नेदुश्च तत्र राक्षसपुंगवाः ॥ ६-५७-४९॥
    nijaghnuḥ sahasāplutya yātudhānānplavaṃgamāḥ |
    śailaśṛṅganipātaiśca muṣṭibhirvāntalocanāḥ |
    celuḥ petuśca neduśca tatra rākṣasapuṃgavāḥ || 6-57-49||

    RMY 6-57-50

    ततः शैलैश्च खड्गैश्च विसृष्टैर्हरिराक्षसैः ।
    मुहूर्तेनावृता भूमिरभवच्छोणिताप्लुता ॥ ६-५७-५०॥
    tataḥ śailaiśca khaḍgaiśca visṛṣṭairharirākṣasaiḥ |
    muhūrtenāvṛtā bhūmirabhavacchoṇitāplutā || 6-57-50||

    RMY 6-57-51

    विकीर्णपर्वताकारै रक्षोभिररिमर्दनैः ।
    आक्षिप्ताः क्षिप्यमाणाश्च भग्नशूलाश्च वानरैः ॥ ६-५७-५१॥
    vikīrṇaparvatākārai rakṣobhirarimardanaiḥ |
    ākṣiptāḥ kṣipyamāṇāśca bhagnaśūlāśca vānaraiḥ || 6-57-51||

    RMY 6-57-52

    वानरान्वानरैरेव जग्नुस्ते रजनीचराः ।
    राक्षसान्राक्षसैरेव जघ्नुस्ते वानरा अपि ॥ ६-५७-५२॥
    vānarānvānaraireva jagnuste rajanīcarāḥ |
    rākṣasānrākṣasaireva jaghnuste vānarā api || 6-57-52||

    RMY 6-57-53

    आक्षिप्य च शिलास्तेषां निजघ्नू राक्षसा हरीन् ।
    तेषां चाच्छिद्य शस्त्राणि जघ्नू रक्षांसि वानराः ॥ ६-५७-५३॥
    ākṣipya ca śilāsteṣāṃ nijaghnū rākṣasā harīn |
    teṣāṃ cācchidya śastrāṇi jaghnū rakṣāṃsi vānarāḥ || 6-57-53||

    RMY 6-57-54

    निजघ्नुः शैलशूलास्त्रैर्विभिदुश्च परस्परम् ।
    सिंहनादान्विनेदुश्च रणे वानरराक्षसाः ॥ ६-५७-५४॥
    nijaghnuḥ śailaśūlāstrairvibhiduśca parasparam |
    siṃhanādānvineduśca raṇe vānararākṣasāḥ || 6-57-54||

    RMY 6-57-55

    छिन्नवर्मतनुत्राणा राक्षसा वानरैर्हताः ।
    रुधिरं प्रस्रुतास्तत्र रससारमिव द्रुमाः ॥ ६-५७-५५॥
    chinnavarmatanutrāṇā rākṣasā vānarairhatāḥ |
    rudhiraṃ prasrutāstatra rasasāramiva drumāḥ || 6-57-55||

    RMY 6-57-56

    रथेन च रथं चापि वारणेन च वारणम् ।
    हयेन च हयं केचिन्निजघ्नुर्वानरा रणे ॥ ६-५७-५६॥
    rathena ca rathaṃ cāpi vāraṇena ca vāraṇam |
    hayena ca hayaṃ kecinnijaghnurvānarā raṇe || 6-57-56||

    RMY 6-57-57

    क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्च भल्लैश्च निशितैः शरैः ।
    राक्षसा वानरेन्द्राणां चिच्छिदुः पादपाञ्शिलाः ॥ ६-५७-५७॥
    kṣuraprairardhacandraiśca bhallaiśca niśitaiḥ śaraiḥ |
    rākṣasā vānarendrāṇāṃ cicchiduḥ pādapāñśilāḥ || 6-57-57||

    RMY 6-57-58

    विकीर्णैः पर्वताग्रैश्च द्रुमैश्छिन्नैश्च संयुगे ।
    हतैश्च कपिरक्षोभिर्दुर्गमा वसुधाभवत् ॥ ६-५७-५८॥
    vikīrṇaiḥ parvatāgraiśca drumaiśchinnaiśca saṃyuge |
    hataiśca kapirakṣobhirdurgamā vasudhābhavat || 6-57-58||

    RMY 6-57-59

    तस्मिन्प्रवृत्ते तुमुले विमर्दे प्रहृष्यमाणेषु वली मुखेषु ।
    निपात्यमानेषु च राक्षसेषु महर्षयो देवगणाश्च नेदुः ॥ ६-५७-५९॥
    tasminpravṛtte tumule vimarde prahṛṣyamāṇeṣu valī mukheṣu |
    nipātyamāneṣu ca rākṣaseṣu maharṣayo devagaṇāśca neduḥ || 6-57-59||

    RMY 6-57-60

    ततो हयं मारुततुल्यवेगमारुह्य शक्तिं निशितां प्रगृह्य ।
    नरान्तको वानरराजसैन्यं महार्णवं मीन इवाविवेश ॥ ६-५७-६०॥
    tato hayaṃ mārutatulyavegamāruhya śaktiṃ niśitāṃ pragṛhya |
    narāntako vānararājasainyaṃ mahārṇavaṃ mīna ivāviveśa || 6-57-60||

    RMY 6-57-61

    स वानरान्सप्तशतानि वीरः प्रासेन दीप्तेन विनिर्बिभेद ।
    एकः क्षणेनेन्द्ररिपुर्महात्मा जघान सैन्यं हरिपुंगवानाम् ॥ ६-५७-६१॥
    sa vānarānsaptaśatāni vīraḥ prāsena dīptena vinirbibheda |
    ekaḥ kṣaṇenendraripurmahātmā jaghāna sainyaṃ haripuṃgavānām || 6-57-61||

    RMY 6-57-62

    ददृशुश्च महात्मानं हयपृष्ठे प्रतिष्ठितम् ।
    चरन्तं हरिसैन्येषु विद्याधरमहर्षयः ॥ ६-५७-६२॥
    dadṛśuśca mahātmānaṃ hayapṛṣṭhe pratiṣṭhitam |
    carantaṃ harisainyeṣu vidyādharamaharṣayaḥ || 6-57-62||

    RMY 6-57-63

    स तस्य ददृशे मार्गो मांसशोणितकर्दमः ।
    पतितैः पर्वताकारैर्वानरैरभिसंवृतः ॥ ६-५७-६३॥
    sa tasya dadṛśe mārgo māṃsaśoṇitakardamaḥ |
    patitaiḥ parvatākārairvānarairabhisaṃvṛtaḥ || 6-57-63||

    RMY 6-57-64

    यावद्विक्रमितुं बुद्धिं चक्रुः प्लवगपुंगवाः ।
    तावदेतानतिक्रम्य निर्बिभेद नरान्तकः ॥ ६-५७-६४॥
    yāvadvikramituṃ buddhiṃ cakruḥ plavagapuṃgavāḥ |
    tāvadetānatikramya nirbibheda narāntakaḥ || 6-57-64||

    RMY 6-57-65

    ज्वलन्तं प्रासमुद्यम्य संग्रामान्ते नरान्तकः ।
    ददाह हरिसैन्यानि वनानीव विभावसुः ॥ ६-५७-६५॥
    jvalantaṃ prāsamudyamya saṃgrāmānte narāntakaḥ |
    dadāha harisainyāni vanānīva vibhāvasuḥ || 6-57-65||

    RMY 6-57-66

    यावदुत्पाटयामासुर्वृक्षाञ्शैलान्वनौकसः ।
    तावत्प्रासहताः पेतुर्वज्रकृत्ता इवाचलाः ॥ ६-५७-६६॥
    yāvadutpāṭayāmāsurvṛkṣāñśailānvanaukasaḥ |
    tāvatprāsahatāḥ peturvajrakṛttā ivācalāḥ || 6-57-66||

    RMY 6-57-67

    दिक्षु सर्वासु बलवान्विचचार नरान्तकः ।
    प्रमृद्नन्सर्वतो युद्धे प्रावृट्काले यथानिलः ॥ ६-५७-६७॥
    dikṣu sarvāsu balavānvicacāra narāntakaḥ |
    pramṛdnansarvato yuddhe prāvṛṭkāle yathānilaḥ || 6-57-67||

    RMY 6-57-68

    न शेकुर्धावितुं वीरा न स्थातुं स्पन्दितुं कुतः ।
    उत्पतन्तं स्थितं यान्तं सर्वान्विव्याध वीर्यवान् ॥ ६-५७-६८॥
    na śekurdhāvituṃ vīrā na sthātuṃ spandituṃ kutaḥ |
    utpatantaṃ sthitaṃ yāntaṃ sarvānvivyādha vīryavān || 6-57-68||

    RMY 6-57-69

    एकेनान्तककल्पेन प्रासेनादित्यतेजसा ।
    भिन्नानि हरिसैन्यानि निपेतुर्धरणीतले ॥ ६-५७-६९॥
    ekenāntakakalpena prāsenādityatejasā |
    bhinnāni harisainyāni nipeturdharaṇītale || 6-57-69||

    RMY 6-57-70

    वज्रनिष्पेषसदृशं प्रासस्याभिनिपातनम् ।
    न शेकुर्वानराः सोढुं ते विनेदुर्महास्वनम् ॥ ६-५७-७०॥
    vajraniṣpeṣasadṛśaṃ prāsasyābhinipātanam |
    na śekurvānarāḥ soḍhuṃ te vinedurmahāsvanam || 6-57-70||

    RMY 6-57-71

    पततां हरिवीराणां रूपाणि प्रचकाशिरे ।
    वज्रभिन्नाग्रकूटानां शैलानां पततामिव ॥ ६-५७-७१॥
    patatāṃ harivīrāṇāṃ rūpāṇi pracakāśire |
    vajrabhinnāgrakūṭānāṃ śailānāṃ patatāmiva || 6-57-71||

    RMY 6-57-72

    ये तु पूर्वं महात्मानः कुम्भकर्णेन पातिताः ।
    तेऽस्वस्था वानरश्रेष्ठाः सुग्रीवमुपतस्थिरे ॥ ६-५७-७२॥
    ye tu pūrvaṃ mahātmānaḥ kumbhakarṇena pātitāḥ |
    te'svasthā vānaraśreṣṭhāḥ sugrīvamupatasthire || 6-57-72||

    RMY 6-57-73

    विप्रेक्षमाणः सुग्रीवो ददर्श हरिवाहिनीम् ।
    नरान्तकभयत्रस्तां विद्रवन्तीमितस्ततः ॥ ६-५७-७३॥
    viprekṣamāṇaḥ sugrīvo dadarśa harivāhinīm |
    narāntakabhayatrastāṃ vidravantīmitastataḥ || 6-57-73||

    RMY 6-57-74

    विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा स ददर्श नरान्तकम् ।
    गृहीतप्रासमायान्तं हयपृष्ठे प्रतिष्ठितम् ॥ ६-५७-७४॥
    vidrutāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā sa dadarśa narāntakam |
    gṛhītaprāsamāyāntaṃ hayapṛṣṭhe pratiṣṭhitam || 6-57-74||

    RMY 6-57-75

    अथोवाच महातेजाः सुग्रीवो वानराधिपः ।
    कुमारमङ्गदं वीरं शक्रतुल्यपराक्रमम् ॥ ६-५७-७५॥
    athovāca mahātejāḥ sugrīvo vānarādhipaḥ |
    kumāramaṅgadaṃ vīraṃ śakratulyaparākramam || 6-57-75||

    RMY 6-57-76

    गच्छैनं राक्षसं वीर योऽसौ तुरगमास्थितः ।
    क्षोभयन्तं हरिबलं क्षिप्रं प्राणैर्वियोजय ॥ ६-५७-७६॥
    gacchainaṃ rākṣasaṃ vīra yo'sau turagamāsthitaḥ |
    kṣobhayantaṃ haribalaṃ kṣipraṃ prāṇairviyojaya || 6-57-76||

    RMY 6-57-77

    स भर्तुर्वचनं श्रुत्वा निष्पपाताङ्गदस्तदा ।
    अनीकान्मेघसंकाशान्मेघानीकादिवांशुमान् ॥ ६-५७-७७॥
    sa bharturvacanaṃ śrutvā niṣpapātāṅgadastadā |
    anīkānmeghasaṃkāśānmeghānīkādivāṃśumān || 6-57-77||

    RMY 6-57-78

    शैलसंघातसंकाशो हरीणामुत्तमोऽङ्गदः ।
    रराजाङ्गदसंनद्धः सधातुरिव पर्वतः ॥ ६-५७-७८॥
    śailasaṃghātasaṃkāśo harīṇāmuttamo'ṅgadaḥ |
    rarājāṅgadasaṃnaddhaḥ sadhāturiva parvataḥ || 6-57-78||

    RMY 6-57-79

    निरायुधो महातेजाः केवलं नखदंष्ट्रवान् ।
    नरान्तकमभिक्रम्य वालिपुत्रोऽब्रवीद्वचः ॥ ६-५७-७९॥
    nirāyudho mahātejāḥ kevalaṃ nakhadaṃṣṭravān |
    narāntakamabhikramya vāliputro'bravīdvacaḥ || 6-57-79||

    RMY 6-57-80

    तिष्ठ किं प्राकृतैरेभिर्हरिभिस्त्वं करिष्यसि ।
    अस्मिन्वज्रसमस्पर्शे प्रासं क्षिप ममोरसि ॥ ६-५७-८०॥
    tiṣṭha kiṃ prākṛtairebhirharibhistvaṃ kariṣyasi |
    asminvajrasamasparśe prāsaṃ kṣipa mamorasi || 6-57-80||

    RMY 6-57-81

    अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा प्रचुक्रोध नरान्तकः ।
    संदश्य दशनैरोष्ठं निश्वस्य च भुजंगवत् ॥ ६-५७-८१॥
    aṅgadasya vacaḥ śrutvā pracukrodha narāntakaḥ |
    saṃdaśya daśanairoṣṭhaṃ niśvasya ca bhujaṃgavat || 6-57-81||

    RMY 6-57-82

    स प्रासमाविध्य तदाङ्गदाय समुज्ज्वलन्तं सहसोत्ससर्ज ।
    स वालिपुत्रोरसि वज्रकल्पे बभूव भग्नो न्यपतच्च भूमौ ॥ ६-५७-८२॥
    sa prāsamāvidhya tadāṅgadāya samujjvalantaṃ sahasotsasarja |
    sa vāliputrorasi vajrakalpe babhūva bhagno nyapatacca bhūmau || 6-57-82||

    RMY 6-57-83

    तं प्रासमालोक्य तदा विभग्नं सुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पम् ।
    तलं समुद्यम्य स वालिपुत्रस्तुरंगमस्याभिजघान मूर्ध्नि ॥ ६-५७-८३॥
    taṃ prāsamālokya tadā vibhagnaṃ suparṇakṛttoragabhogakalpam |
    talaṃ samudyamya sa vāliputrasturaṃgamasyābhijaghāna mūrdhni || 6-57-83||

    RMY 6-57-84

    निमग्नपादः स्फुटिताक्षि तारो निष्क्रान्तजिह्वोऽचलसंनिकाशः ।
    स तस्य वाजी निपपात भूमौ तलप्रहारेण विकीर्णमूर्धा ॥ ६-५७-८४॥
    nimagnapādaḥ sphuṭitākṣi tāro niṣkrāntajihvo'calasaṃnikāśaḥ |
    sa tasya vājī nipapāta bhūmau talaprahāreṇa vikīrṇamūrdhā || 6-57-84||

    RMY 6-57-85

    नरान्तकः क्रोधवशं जगाम हतं तुरगं पतितं निरीक्ष्य ।
    स मुष्टिमुद्यम्य महाप्रभावो जघान शीर्षे युधि वालिपुत्रम् ॥ ६-५७-८५॥
    narāntakaḥ krodhavaśaṃ jagāma hataṃ turagaṃ patitaṃ nirīkṣya |
    sa muṣṭimudyamya mahāprabhāvo jaghāna śīrṣe yudhi vāliputram || 6-57-85||

    RMY 6-57-86

    अथाङ्गदो मुष्टिविभिन्नमूर्धा सुस्राव तीव्रं रुधिरं भृशोष्णम् ।
    मुहुर्विजज्वाल मुमोह चापि संज्ञां समासाद्य विसिष्मिये च ॥ ६-५७-८६॥
    athāṅgado muṣṭivibhinnamūrdhā susrāva tīvraṃ rudhiraṃ bhṛśoṣṇam |
    muhurvijajvāla mumoha cāpi saṃjñāṃ samāsādya visiṣmiye ca || 6-57-86||

    RMY 6-57-87

    अथाङ्गदो वज्रसमानवेगं संवर्त्य मुष्टिं गिरिशृङ्गकल्पम् ।
    निपातयामास तदा महात्मा नरान्तकस्योरसि वालिपुत्रः ॥ ६-५७-८७॥
    athāṅgado vajrasamānavegaṃ saṃvartya muṣṭiṃ giriśṛṅgakalpam |
    nipātayāmāsa tadā mahātmā narāntakasyorasi vāliputraḥ || 6-57-87||

    RMY 6-57-88

    स मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नवक्षा ज्वालां वमञ्शोणितदिग्धगात्रः ।
    नरान्तको भूमितले पपात यथाचलो वज्रनिपातभग्नः ॥ ६-५७-८८॥
    sa muṣṭiniṣpiṣṭavibhinnavakṣā jvālāṃ vamañśoṇitadigdhagātraḥ |
    narāntako bhūmitale papāta yathācalo vajranipātabhagnaḥ || 6-57-88||

    RMY 6-57-89

    अथान्तरिक्षे त्रिदशोत्तमानां वनौकसां चैव महाप्रणादः ।
    बभूव तस्मिन्निहतेऽग्र्यवीरे नरान्तके वालिसुतेन संख्ये ॥ ६-५७-८९॥
    athāntarikṣe tridaśottamānāṃ vanaukasāṃ caiva mahāpraṇādaḥ |
    babhūva tasminnihate'gryavīre narāntake vālisutena saṃkhye || 6-57-89||

    RMY 6-57-90

    अथाङ्गदो राममनः प्रहर्षणं सुदुष्करं तं कृतवान्हि विक्रमम् ।
    विसिष्मिये सोऽप्यतिवीर्य विक्रमः पुनश्च युद्धे स बभूव हर्षितः ॥ ६-५७-९०॥
    athāṅgado rāmamanaḥ praharṣaṇaṃ suduṣkaraṃ taṃ kṛtavānhi vikramam |
    visiṣmiye so'pyativīrya vikramaḥ punaśca yuddhe sa babhūva harṣitaḥ || 6-57-90||

    Sarga: 58/116 (54)

    RMY 6-58-1

    नरान्तकं हतं दृष्ट्वा चुक्रुशुर्नैरृतर्षभाः ।
    देवान्तकस्त्रिमूर्धा च पौलस्त्यश्च महोदरः ॥ ६-५८-१॥
    narāntakaṃ hataṃ dṛṣṭvā cukruśurnairṛtarṣabhāḥ |
    devāntakastrimūrdhā ca paulastyaśca mahodaraḥ || 6-58-1||

    RMY 6-58-2

    आरूढो मेघसंकाशं वारणेन्द्रं महोदरः ।
    वालिपुत्रं महावीर्यमभिदुद्राव वीर्यवान् ॥ ६-५८-२॥
    ārūḍho meghasaṃkāśaṃ vāraṇendraṃ mahodaraḥ |
    vāliputraṃ mahāvīryamabhidudrāva vīryavān || 6-58-2||

    RMY 6-58-3

    भ्रातृव्यसनसंतप्तस्तदा देवान्तको बली ।
    आदाय परिघं दीप्तमङ्गदं समभिद्रवत् ॥ ६-५८-३॥
    bhrātṛvyasanasaṃtaptastadā devāntako balī |
    ādāya parighaṃ dīptamaṅgadaṃ samabhidravat || 6-58-3||

    RMY 6-58-4

    रथमादित्यसंकाशं युक्तं परमवाजिभिः ।
    आस्थाय त्रिशिरा वीरो वालिपुत्रमथाभ्ययात् ॥ ६-५८-४॥
    rathamādityasaṃkāśaṃ yuktaṃ paramavājibhiḥ |
    āsthāya triśirā vīro vāliputramathābhyayāt || 6-58-4||

    RMY 6-58-5

    स त्रिभिर्देवदर्पघ्नैर्नैरृतेन्द्रैरभिद्रुतः ।
    वृक्षमुत्पाटयामास महाविटपमङ्गदः ॥ ६-५८-५॥
    sa tribhirdevadarpaghnairnairṛtendrairabhidrutaḥ |
    vṛkṣamutpāṭayāmāsa mahāviṭapamaṅgadaḥ || 6-58-5||

    RMY 6-58-6

    देवान्तकाय तं वीरश्चिक्षेप सहसाङ्गदः ।
    महावृक्षं महाशाखं शक्रो दीप्तमिवाशनिम् ॥ ६-५८-६॥
    devāntakāya taṃ vīraścikṣepa sahasāṅgadaḥ |
    mahāvṛkṣaṃ mahāśākhaṃ śakro dīptamivāśanim || 6-58-6||

    RMY 6-58-7

    त्रिशिरास्तं प्रचिच्छेद शरैराशीविषोपमैः ।
    स वृक्षं कृत्तमालोक्य उत्पपात ततोऽङ्गदः ॥ ६-५८-७॥
    triśirāstaṃ praciccheda śarairāśīviṣopamaiḥ |
    sa vṛkṣaṃ kṛttamālokya utpapāta tato'ṅgadaḥ || 6-58-7||

    RMY 6-58-8

    स ववर्ष ततो वृक्षाञ्शिलाश्च कपिकुञ्जरः ।
    तान्प्रचिच्छेद संक्रुद्धस्त्रिशिरा निशितैः शरैः ॥ ६-५८-८॥
    sa vavarṣa tato vṛkṣāñśilāśca kapikuñjaraḥ |
    tānpraciccheda saṃkruddhastriśirā niśitaiḥ śaraiḥ || 6-58-8||

    RMY 6-58-9

    परिघाग्रेण तान्वृक्षान्बभञ्ज च सुरान्तकः ।
    त्रिशिराश्चाङ्गदं वीरमभिदुद्राव सायकैः ॥ ६-५८-९॥
    parighāgreṇa tānvṛkṣānbabhañja ca surāntakaḥ |
    triśirāścāṅgadaṃ vīramabhidudrāva sāyakaiḥ || 6-58-9||

    RMY 6-58-10

    गजेन समभिद्रुत्य वालिपुत्रं महोदरः ।
    जघानोरसि संक्रुद्धस्तोमरैर्वज्रसंनिभैः ॥ ६-५८-१०॥
    gajena samabhidrutya vāliputraṃ mahodaraḥ |
    jaghānorasi saṃkruddhastomarairvajrasaṃnibhaiḥ || 6-58-10||

    RMY 6-58-11

    देवान्तकश्च संक्रुद्धः परिघेण तदाङ्गदम् ।
    उपगम्याभिहत्याशु व्यपचक्राम वेगवान् ॥ ६-५८-११॥
    devāntakaśca saṃkruddhaḥ parigheṇa tadāṅgadam |
    upagamyābhihatyāśu vyapacakrāma vegavān || 6-58-11||

    RMY 6-58-12

    स त्रिभिर्नैरृतश्रेष्ठैर्युगपत्समभिद्रुतः ।
    न विव्यथे महातेजा वालिपुत्रः प्रतापवान् ॥ ६-५८-१२॥
    sa tribhirnairṛtaśreṣṭhairyugapatsamabhidrutaḥ |
    na vivyathe mahātejā vāliputraḥ pratāpavān || 6-58-12||

    RMY 6-58-13

    तलेन भृशमुत्पत्य जघानास्य महागजम् ।
    पेततुर्लोचने तस्य विननाद स वारणः ॥ ६-५८-१३॥
    talena bhṛśamutpatya jaghānāsya mahāgajam |
    petaturlocane tasya vinanāda sa vāraṇaḥ || 6-58-13||

    RMY 6-58-14

    विषाणं चास्य निष्कृष्य वालिपुत्रो महाबलः ।
    देवान्तकमभिद्रुत्य ताडयामास संयुगे ॥ ६-५८-१४॥
    viṣāṇaṃ cāsya niṣkṛṣya vāliputro mahābalaḥ |
    devāntakamabhidrutya tāḍayāmāsa saṃyuge || 6-58-14||

    RMY 6-58-15

    स विह्वलितसर्वाङ्गो वातोद्धत इव द्रुमः ।
    लाक्षारससवर्णं च सुस्राव रुधिरं मुखात् ॥ ६-५८-१५॥
    sa vihvalitasarvāṅgo vātoddhata iva drumaḥ |
    lākṣārasasavarṇaṃ ca susrāva rudhiraṃ mukhāt || 6-58-15||

    RMY 6-58-16

    अथाश्वास्य महातेजाः कृच्छ्राद्देवान्तको बली ।
    आविध्य परिघं घोरमाजघान तदाङ्गदम् ॥ ६-५८-१६॥
    athāśvāsya mahātejāḥ kṛcchrāddevāntako balī |
    āvidhya parighaṃ ghoramājaghāna tadāṅgadam || 6-58-16||

    RMY 6-58-17

    परिघाभिहतश्चापि वानरेन्द्रात्मजस्तदा ।
    जानुभ्यां पतितो भूमौ पुनरेवोत्पपात ह ॥ ६-५८-१७॥
    parighābhihataścāpi vānarendrātmajastadā |
    jānubhyāṃ patito bhūmau punarevotpapāta ha || 6-58-17||

    RMY 6-58-18

    समुत्पतन्तं त्रिशिरास्त्रिभिराशीविषोपमैः ।
    घोरैर्हरिपतेः पुत्रं ललाटेऽभिजघान ह ॥ ६-५८-१८॥
    samutpatantaṃ triśirāstribhirāśīviṣopamaiḥ |
    ghorairharipateḥ putraṃ lalāṭe'bhijaghāna ha || 6-58-18||

    RMY 6-58-19

    ततोऽङ्गदं परिक्षिप्तं त्रिभिर्नैरृतपुंगवैः ।
    हनूमानपि विज्ञाय नीलश्चापि प्रतस्थतुः ॥ ६-५८-१९॥
    tato'ṅgadaṃ parikṣiptaṃ tribhirnairṛtapuṃgavaiḥ |
    hanūmānapi vijñāya nīlaścāpi pratasthatuḥ || 6-58-19||

    RMY 6-58-20

    ततश्चिक्षेप शैलाग्रं नीलस्त्रिशिरसे तदा ।
    तद्रावणसुतो धीमान्बिभेद निशितैः शरैः ॥ ६-५८-२०॥
    tataścikṣepa śailāgraṃ nīlastriśirase tadā |
    tadrāvaṇasuto dhīmānbibheda niśitaiḥ śaraiḥ || 6-58-20||

    RMY 6-58-21

    तद्बाणशतनिर्भिन्नं विदारितशिलातलम् ।
    सविस्फुलिङ्गं सज्वालं निपपात गिरेः शिरः ॥ ६-५८-२१॥
    tadbāṇaśatanirbhinnaṃ vidāritaśilātalam |
    savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ nipapāta gireḥ śiraḥ || 6-58-21||

    RMY 6-58-22

    ततो जृम्भितमालोक्य हर्षाद्देवान्तकस्तदा ।
    परिघेणाभिदुद्राव मारुतात्मजमाहवे ॥ ६-५८-२२॥
    tato jṛmbhitamālokya harṣāddevāntakastadā |
    parigheṇābhidudrāva mārutātmajamāhave || 6-58-22||

    RMY 6-58-23

    तमापतन्तमुत्पत्य हनूमान्मारुतात्मजः ।
    आजघान तदा मूर्ध्नि वज्रवेगेन मुष्टिना ॥ ६-५८-२३॥
    tamāpatantamutpatya hanūmānmārutātmajaḥ |
    ājaghāna tadā mūrdhni vajravegena muṣṭinā || 6-58-23||

    RMY 6-58-24

    स मुष्टिनिष्पिष्टविकीर्णमूर्धा निर्वान्तदन्ताक्षिविलम्बिजिह्वः ।
    देवान्तको राक्षसराजसूनुर्गतासुरुर्व्यां सहसा पपात ॥ ६-५८-२४॥
    sa muṣṭiniṣpiṣṭavikīrṇamūrdhā nirvāntadantākṣivilambijihvaḥ |
    devāntako rākṣasarājasūnurgatāsururvyāṃ sahasā papāta || 6-58-24||

    RMY 6-58-25

    तस्मिन्हते राक्षसयोधमुख्ये महाबले संयति देवशत्रौ ।
    क्रुद्धस्त्रिमूर्धा निशिताग्रमुग्रं ववर्ष नीलोरसि बाणवर्षम् ॥ ६-५८-२५॥
    tasminhate rākṣasayodhamukhye mahābale saṃyati devaśatrau |
    kruddhastrimūrdhā niśitāgramugraṃ vavarṣa nīlorasi bāṇavarṣam || 6-58-25||

    RMY 6-58-26

    स तैः शरौघैरभिवर्ष्यमाणो विभिन्नगात्रः कपिसैन्यपालः ।
    नीलो बभूवाथ विसृष्टगात्रो विष्टम्भितस्तेन महाबलेन ॥ ६-५८-२६॥
    sa taiḥ śaraughairabhivarṣyamāṇo vibhinnagātraḥ kapisainyapālaḥ |
    nīlo babhūvātha visṛṣṭagātro viṣṭambhitastena mahābalena || 6-58-26||

    RMY 6-58-27

    ततस्तु नीलः प्रतिलभ्य संज्ञां शैलं समुत्पाट्य सवृक्षषण्डम् ।
    ततः समुत्पत्य भृशोग्रवेगो महोदरं तेन जघान मूर्ध्नि ॥ ६-५८-२७॥
    tatastu nīlaḥ pratilabhya saṃjñāṃ śailaṃ samutpāṭya savṛkṣaṣaṇḍam |
    tataḥ samutpatya bhṛśogravego mahodaraṃ tena jaghāna mūrdhni || 6-58-27||

    RMY 6-58-28

    ततः स शैलाभिनिपातभग्नो महोदरस्तेन सह द्विपेन ।
    विपोथितो भूमितले गतासुः पपात वर्जाभिहतो यथाद्रिः ॥ ६-५८-२८॥
    tataḥ sa śailābhinipātabhagno mahodarastena saha dvipena |
    vipothito bhūmitale gatāsuḥ papāta varjābhihato yathādriḥ || 6-58-28||

    RMY 6-58-29

    पितृव्यं निहतं दृष्ट्वा त्रिशिराश्चापमाददे ।
    हनूमन्तं च संक्रुद्धो विव्याध निशितैः शरैः ॥ ६-५८-२९॥
    pitṛvyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā triśirāścāpamādade |
    hanūmantaṃ ca saṃkruddho vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ || 6-58-29||

    RMY 6-58-30

    हनूमांस्तु समुत्पत्य हयांस्त्रिशिरसस्तदा ।
    विददार नखैः क्रुद्धो गजेन्द्रं मृगराडिव ॥ ६-५८-३०॥
    hanūmāṃstu samutpatya hayāṃstriśirasastadā |
    vidadāra nakhaiḥ kruddho gajendraṃ mṛgarāḍiva || 6-58-30||

    RMY 6-58-31

    अथ शक्तिं समादाय कालरात्रिमिवान्तकः ।
    चिक्षेपानिलपुत्राय त्रिशिरा रावणात्मजः ॥ ६-५८-३१॥
    atha śaktiṃ samādāya kālarātrimivāntakaḥ |
    cikṣepānilaputrāya triśirā rāvaṇātmajaḥ || 6-58-31||

    RMY 6-58-32

    दिवि क्षिप्तामिवोल्कां तां शक्तिं क्षिप्तामसंगताम् ।
    गृहीत्वा हरिशार्दूलो बभञ्ज च ननाद च ॥ ६-५८-३२॥
    divi kṣiptāmivolkāṃ tāṃ śaktiṃ kṣiptāmasaṃgatām |
    gṛhītvā hariśārdūlo babhañja ca nanāda ca || 6-58-32||

    RMY 6-58-33

    तां दृष्ट्वा घोरसंकाशां शक्तिं भग्नां हनूमता ।
    प्रहृष्टा वानरगणा विनेदुर्जलदा इव ॥ ६-५८-३३॥
    tāṃ dṛṣṭvā ghorasaṃkāśāṃ śaktiṃ bhagnāṃ hanūmatā |
    prahṛṣṭā vānaragaṇā vinedurjaladā iva || 6-58-33||

    RMY 6-58-34

    ततः खड्गं समुद्यम्य त्रिशिरा राक्षसोत्तमः ।
    निचखान तदा रोषाद्वानरेन्द्रस्य वक्षसि ॥ ६-५८-३४॥
    tataḥ khaḍgaṃ samudyamya triśirā rākṣasottamaḥ |
    nicakhāna tadā roṣādvānarendrasya vakṣasi || 6-58-34||

    RMY 6-58-35

    खड्गप्रहाराभिहतो हनूमान्मारुतात्मजः ।
    आजघान त्रिमूर्धानं तलेनोरसि वीर्यवान् ॥ ६-५८-३५॥
    khaḍgaprahārābhihato hanūmānmārutātmajaḥ |
    ājaghāna trimūrdhānaṃ talenorasi vīryavān || 6-58-35||

    RMY 6-58-36

    स तलभिहतस्तेन स्रस्तहस्ताम्बरो भुवि ।
    निपपात महातेजास्त्रिशिरास्त्यक्तचेतनः ॥ ६-५८-३६॥
    sa talabhihatastena srastahastāmbaro bhuvi |
    nipapāta mahātejāstriśirāstyaktacetanaḥ || 6-58-36||

    RMY 6-58-37

    स तस्य पततः खड्गं समाच्छिद्य महाकपिः ।
    ननाद गिरिसंकाशस्त्रासयन्सर्वनैरृतान् ॥ ६-५८-३७॥
    sa tasya patataḥ khaḍgaṃ samācchidya mahākapiḥ |
    nanāda girisaṃkāśastrāsayansarvanairṛtān || 6-58-37||

    RMY 6-58-38

    अमृष्यमाणस्तं घोषमुत्पपात निशाचरः ।
    उत्पत्य च हनूमन्तं ताडयामास मुष्टिना ॥ ६-५८-३८॥
    amṛṣyamāṇastaṃ ghoṣamutpapāta niśācaraḥ |
    utpatya ca hanūmantaṃ tāḍayāmāsa muṣṭinā || 6-58-38||

    RMY 6-58-39

    तेन मुष्टिप्रहारेण संचुकोप महाकपिः ।
    कुपितश्च निजग्राह किरीटे राक्षसर्षभम् ॥ ६-५८-३९॥
    tena muṣṭiprahāreṇa saṃcukopa mahākapiḥ |
    kupitaśca nijagrāha kirīṭe rākṣasarṣabham || 6-58-39||

    RMY 6-58-40

    स तस्य शीर्षाण्यसिना शितेन किरीटजुष्टानि सकुण्डलानि ।
    क्रुद्धः प्रचिच्छेद सुतोऽनिलस्य त्वष्टुः सुतस्येव शिरांसि शक्रः ॥ ६-५८-४०॥
    sa tasya śīrṣāṇyasinā śitena kirīṭajuṣṭāni sakuṇḍalāni |
    kruddhaḥ praciccheda suto'nilasya tvaṣṭuḥ sutasyeva śirāṃsi śakraḥ || 6-58-40||

    RMY 6-58-41

    तान्यायताक्षाण्यगसंनिभानि प्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि ।
    पेतुः शिरांसीन्द्ररिपोर्धरण्यां ज्योतींषि मुक्तानि यथार्कमार्गात् ॥ ६-५८-४१॥
    tānyāyatākṣāṇyagasaṃnibhāni pradīptavaiśvānaralocanāni |
    petuḥ śirāṃsīndraripordharaṇyāṃ jyotīṃṣi muktāni yathārkamārgāt || 6-58-41||

    RMY 6-58-42

    तस्मिन्हते देवरिपौ त्रिशीर्षे हनूमत शक्रपराक्रमेण ।
    नेदुः प्लवंगाः प्रचचाल भूमी रक्षांस्यथो दुद्रुविरे समन्तात् ॥ ६-५८-४२॥
    tasminhate devaripau triśīrṣe hanūmata śakraparākrameṇa |
    neduḥ plavaṃgāḥ pracacāla bhūmī rakṣāṃsyatho dudruvire samantāt || 6-58-42||

    RMY 6-58-43

    हतं त्रिशिरसं दृष्ट्वा तथैव च महोदरम् ।
    हतौ प्रेक्ष्य दुराधर्षौ देवान्तकनरान्तकौ ॥ ६-५८-४३॥
    hataṃ triśirasaṃ dṛṣṭvā tathaiva ca mahodaram |
    hatau prekṣya durādharṣau devāntakanarāntakau || 6-58-43||

    RMY 6-58-44

    चुकोप परमामर्षी महापार्श्वो महाबलः ।
    जग्राहार्चिष्मतीं चापि गदां सर्वायसीं शुभाम् ॥ ६-५८-४४॥
    cukopa paramāmarṣī mahāpārśvo mahābalaḥ |
    jagrāhārciṣmatīṃ cāpi gadāṃ sarvāyasīṃ śubhām || 6-58-44||

    RMY 6-58-45

    हेमपट्टपरिक्षिप्तां मांसशोणितलेपनाम् ।
    विराजमानां वपुषा शत्रुशोणितरञ्जिताम् ॥ ६-५८-४५॥
    hemapaṭṭaparikṣiptāṃ māṃsaśoṇitalepanām |
    virājamānāṃ vapuṣā śatruśoṇitarañjitām || 6-58-45||

    RMY 6-58-46

    तेजसा संप्रदीप्ताग्रां रक्तमाल्यविभूषिताम् ।
    ऐरावतमहापद्मसार्वभौम भयावहाम् ॥ ६-५८-४६॥
    tejasā saṃpradīptāgrāṃ raktamālyavibhūṣitām |
    airāvatamahāpadmasārvabhauma bhayāvahām || 6-58-46||

    RMY 6-58-47

    गदामादाय संक्रुद्धो महापार्श्वो महाबलः ।
    हरीन्समभिदुद्राव युगान्ताग्निरिव ज्वलन् ॥ ६-५८-४७॥
    gadāmādāya saṃkruddho mahāpārśvo mahābalaḥ |
    harīnsamabhidudrāva yugāntāgniriva jvalan || 6-58-47||

    RMY 6-58-48

    अथर्षयः समुत्पत्य वानरो रवणानुजम् ।
    महापार्श्वमुपागम्य तस्थौ तस्याग्रतो बली ॥ ६-५८-४८॥
    atharṣayaḥ samutpatya vānaro ravaṇānujam |
    mahāpārśvamupāgamya tasthau tasyāgrato balī || 6-58-48||

    RMY 6-58-49

    तं पुरस्तात्स्थितं दृष्ट्वा वानरं पर्वतोपमम् ।
    आजघानोरसि क्रुद्धो गदया वज्रकल्पया ॥ ६-५८-४९॥
    taṃ purastātsthitaṃ dṛṣṭvā vānaraṃ parvatopamam |
    ājaghānorasi kruddho gadayā vajrakalpayā || 6-58-49||

    RMY 6-58-50

    स तयाभिहतस्तेन गदया वानरर्षभः ।
    भिन्नवक्षाः समाधूतः सुस्राव रुधिरं बहु ॥ ६-५८-५०॥
    sa tayābhihatastena gadayā vānararṣabhaḥ |
    bhinnavakṣāḥ samādhūtaḥ susrāva rudhiraṃ bahu || 6-58-50||

    RMY 6-58-51

    स संप्राप्य चिरात्संज्ञामृषभो वानरर्षभः ।
    क्रुद्धो विस्फुरमाणौष्ठो महापार्श्वमुदैक्षत ॥ ६-५८-५१॥
    sa saṃprāpya cirātsaṃjñāmṛṣabho vānararṣabhaḥ |
    kruddho visphuramāṇauṣṭho mahāpārśvamudaikṣata || 6-58-51||

    RMY 6-58-52

    तां गृहीत्वा गदां भीमामाविध्य च पुनः पुनः ।
    मत्तानीकं महापार्श्वं जघान रणमूर्धनि ॥ ६-५८-५२॥
    tāṃ gṛhītvā gadāṃ bhīmāmāvidhya ca punaḥ punaḥ |
    mattānīkaṃ mahāpārśvaṃ jaghāna raṇamūrdhani || 6-58-52||

    RMY 6-58-53

    स स्वया गदया भिन्नो विकीर्णदशनेक्षणः ।
    निपपात महापार्श्वो वज्राहत इवाचलः ॥ ६-५८-५३॥
    sa svayā gadayā bhinno vikīrṇadaśanekṣaṇaḥ |
    nipapāta mahāpārśvo vajrāhata ivācalaḥ || 6-58-53||

    RMY 6-58-54

    तस्मिन्हते भ्रातरि रावणस्य तन्नैरृतानां बलमर्णवाभम् ।
    त्यक्तायुधं केवलजीवितार्थं दुद्राव भिन्नार्णवसंनिकाशम् ॥ ६-५८-५४॥
    tasminhate bhrātari rāvaṇasya tannairṛtānāṃ balamarṇavābham |
    tyaktāyudhaṃ kevalajīvitārthaṃ dudrāva bhinnārṇavasaṃnikāśam || 6-58-54||

    Sarga: 59/116 (106)

    RMY 6-59-1

    स्वबलं व्यथितं दृष्ट्वा तुमुलं लोमहर्षणम् ।
    भ्रातॄंश्च निहतान्दृष्ट्वा शक्रतुल्यपराक्रमान् ॥ ६-५९-१॥
    svabalaṃ vyathitaṃ dṛṣṭvā tumulaṃ lomaharṣaṇam |
    bhrātṝṃśca nihatāndṛṣṭvā śakratulyaparākramān || 6-59-1||

    RMY 6-59-2

    पितृव्यौ चापि संदृश्य समरे संनिषूदितौ ।
    महोदरमहापार्श्वौ भ्रातरौ राक्षसर्षभौ ॥ ६-५९-२॥
    pitṛvyau cāpi saṃdṛśya samare saṃniṣūditau |
    mahodaramahāpārśvau bhrātarau rākṣasarṣabhau || 6-59-2||

    RMY 6-59-3

    चुकोप च महातेजा ब्रह्मदत्तवरो युधि ।
    अतिकायोऽद्रिसंकाशो देवदानवदर्पहा ॥ ६-५९-३॥
    cukopa ca mahātejā brahmadattavaro yudhi |
    atikāyo'drisaṃkāśo devadānavadarpahā || 6-59-3||

    RMY 6-59-4

    स भास्करसहस्रस्य संघातमिव भास्वरम् ।
    रथमास्थाय शक्रारिरभिदुद्राव वानरान् ॥ ६-५९-४॥
    sa bhāskarasahasrasya saṃghātamiva bhāsvaram |
    rathamāsthāya śakrārirabhidudrāva vānarān || 6-59-4||

    RMY 6-59-5

    स विस्फार्य महच्चापं किरीटी मृष्टकुण्डलः ।
    नाम विश्रावयामास ननाद च महास्वनम् ॥ ६-५९-५॥
    sa visphārya mahaccāpaṃ kirīṭī mṛṣṭakuṇḍalaḥ |
    nāma viśrāvayāmāsa nanāda ca mahāsvanam || 6-59-5||

    RMY 6-59-6

    तेन सिंहप्रणादेन नामविश्रावणेन च ।
    ज्याशब्देन च भीमेन त्रासयामास वानरान् ॥ ६-५९-६॥
    tena siṃhapraṇādena nāmaviśrāvaṇena ca |
    jyāśabdena ca bhīmena trāsayāmāsa vānarān || 6-59-6||

    RMY 6-59-7

    ते तस्य रूपमालोक्य यथा विष्णोस्त्रिविक्रमे ।
    भयार्ता वानराः सर्वे विद्रवन्ति दिशो दश ॥ ६-५९-७॥
    te tasya rūpamālokya yathā viṣṇostrivikrame |
    bhayārtā vānarāḥ sarve vidravanti diśo daśa || 6-59-7||

    RMY 6-59-8

    तेऽतिकायं समासाद्य वानरा मूढचेतसः ।
    शरण्यं शरणं जग्मुर्लक्ष्मणाग्रजमाहवे ॥ ६-५९-८॥
    te'tikāyaṃ samāsādya vānarā mūḍhacetasaḥ |
    śaraṇyaṃ śaraṇaṃ jagmurlakṣmaṇāgrajamāhave || 6-59-8||

    RMY 6-59-9

    ततोऽतिकायं काकुत्स्थो रथस्थं पर्वतोपमम् ।
    ददर्श धन्विनं दूराद्गर्जन्तं कालमेघवत् ॥ ६-५९-९॥
    tato'tikāyaṃ kākutstho rathasthaṃ parvatopamam |
    dadarśa dhanvinaṃ dūrādgarjantaṃ kālameghavat || 6-59-9||

    RMY 6-59-10

    स तं दृष्ट्वा महात्मानं राघवस्तु सुविस्मितः ।
    वानरान्सान्त्वयित्वा तु विभीषणमुवाच ह ॥ ६-५९-१०॥
    sa taṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ rāghavastu suvismitaḥ |
    vānarānsāntvayitvā tu vibhīṣaṇamuvāca ha || 6-59-10||

    RMY 6-59-11

    कोऽसौ पर्वतसंकाशो धनुष्मान्हरिलोचनः ।
    युक्ते हयसहस्रेण विशाले स्यन्दने स्थितः ॥ ६-५९-११॥
    ko'sau parvatasaṃkāśo dhanuṣmānharilocanaḥ |
    yukte hayasahasreṇa viśāle syandane sthitaḥ || 6-59-11||

    RMY 6-59-12

    य एष निशितैः शूलैः सुतीक्ष्णैः प्रासतोमरैः ।
    अर्चिष्मद्भिर्वृतो भाति भूतैरिव महेश्वरः ॥ ६-५९-१२॥
    ya eṣa niśitaiḥ śūlaiḥ sutīkṣṇaiḥ prāsatomaraiḥ |
    arciṣmadbhirvṛto bhāti bhūtairiva maheśvaraḥ || 6-59-12||

    RMY 6-59-13

    कालजिह्वाप्रकाशाभिर्य एषोऽभिविराजते ।
    आवृतो रथशक्तीभिर्विद्युद्भिरिव तोयदः ॥ ६-५९-१३॥
    kālajihvāprakāśābhirya eṣo'bhivirājate |
    āvṛto rathaśaktībhirvidyudbhiriva toyadaḥ || 6-59-13||

    RMY 6-59-14

    धनूंसि चास्य सज्यानि हेमपृष्ठानि सर्वशः ।
    शोभयन्ति रथश्रेष्ठं शक्रपातमिवाम्बरम् ॥ ६-५९-१४॥
    dhanūṃsi cāsya sajyāni hemapṛṣṭhāni sarvaśaḥ |
    śobhayanti rathaśreṣṭhaṃ śakrapātamivāmbaram || 6-59-14||

    RMY 6-59-15

    क एष रक्षः शार्दूलो रणभूमिं विराजयन् ।
    अभ्येति रथिनां श्रेष्ठो रथेनादित्यतेजसा ॥ ६-५९-१५॥
    ka eṣa rakṣaḥ śārdūlo raṇabhūmiṃ virājayan |
    abhyeti rathināṃ śreṣṭho rathenādityatejasā || 6-59-15||

    RMY 6-59-16

    ध्वजशृङ्गप्रतिष्ठेन राहुणाभिविराजते ।
    सूर्यरश्मिप्रभैर्बाणैर्दिशो दश विराजयन् ॥ ६-५९-१६॥
    dhvajaśṛṅgapratiṣṭhena rāhuṇābhivirājate |
    sūryaraśmiprabhairbāṇairdiśo daśa virājayan || 6-59-16||

    RMY 6-59-17

    त्रिणतं मेघनिर्ह्रादं हेमपृष्ठमलंकृतम् ।
    शतक्रतुधनुःप्रख्यं धनुश्चास्य विराजते ॥ ६-५९-१७॥
    triṇataṃ meghanirhrādaṃ hemapṛṣṭhamalaṃkṛtam |
    śatakratudhanuḥprakhyaṃ dhanuścāsya virājate || 6-59-17||

    RMY 6-59-18

    सध्वजः सपताकश्च सानुकर्षो महारथः ।
    चतुःसादिसमायुक्तो मेघस्तनितनिस्वनः ॥ ६-५९-१८॥
    sadhvajaḥ sapatākaśca sānukarṣo mahārathaḥ |
    catuḥsādisamāyukto meghastanitanisvanaḥ || 6-59-18||

    RMY 6-59-19

    विंशतिर्दश चाष्टौ च तूणीररथमास्थिताः ।
    कार्मुकाणि च भीमानि ज्याश्च काञ्चनपिङ्गलाः ॥ ६-५९-१९॥
    viṃśatirdaśa cāṣṭau ca tūṇīrarathamāsthitāḥ |
    kārmukāṇi ca bhīmāni jyāśca kāñcanapiṅgalāḥ || 6-59-19||

    RMY 6-59-20

    द्वौ च खड्गौ रथगतौ पार्श्वस्थौ पार्श्वशोभिनौ ।
    चतुर्हस्तत्सरुचितौ व्यक्तहस्तदशायतौ ॥ ६-५९-२०॥
    dvau ca khaḍgau rathagatau pārśvasthau pārśvaśobhinau |
    caturhastatsarucitau vyaktahastadaśāyatau || 6-59-20||

    RMY 6-59-21

    रक्तकण्ठगुणो धीरो महापर्वतसंनिभः ।
    कालः कालमहावक्त्रो मेघस्थ इव भास्करः ॥ ६-५९-२१॥
    raktakaṇṭhaguṇo dhīro mahāparvatasaṃnibhaḥ |
    kālaḥ kālamahāvaktro meghastha iva bhāskaraḥ || 6-59-21||

    RMY 6-59-22

    काञ्चनाङ्गदनद्धाभ्यां भुजाभ्यामेष शोभते ।
    शृङ्गाभ्यामिव तुङ्गाभ्यां हिमवान्पर्वतोत्तमः ॥ ६-५९-२२॥
    kāñcanāṅgadanaddhābhyāṃ bhujābhyāmeṣa śobhate |
    śṛṅgābhyāmiva tuṅgābhyāṃ himavānparvatottamaḥ || 6-59-22||

    RMY 6-59-23

    कुण्डलाभ्यां तु यस्यैतद्भाति वक्त्रं शुभेक्षणम् ।
    पुनर्वस्वन्तरगतं पूर्णबिम्बमिवैन्दवम् ॥ ६-५९-२३॥
    kuṇḍalābhyāṃ tu yasyaitadbhāti vaktraṃ śubhekṣaṇam |
    punarvasvantaragataṃ pūrṇabimbamivaindavam || 6-59-23||

    RMY 6-59-24

    आचक्ष्व मे महाबाहो त्वमेनं राक्षसोत्तमम् ।
    यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे भयार्ता विद्रुता दिशः ॥ ६-५९-२४॥
    ācakṣva me mahābāho tvamenaṃ rākṣasottamam |
    yaṃ dṛṣṭvā vānarāḥ sarve bhayārtā vidrutā diśaḥ || 6-59-24||

    RMY 6-59-25

    स पृष्ठो राजपुत्रेण रामेणामिततेजसा ।
    आचचक्षे महातेजा राघवाय विभीषणः ॥ ६-५९-२५॥
    sa pṛṣṭho rājaputreṇa rāmeṇāmitatejasā |
    ācacakṣe mahātejā rāghavāya vibhīṣaṇaḥ || 6-59-25||

    RMY 6-59-26

    दशग्रीवो महातेजा राजा वैश्रवणानुजः ।
    भीमकर्मा महोत्साहो रावणो राक्षसाधिपः ॥ ६-५९-२६॥
    daśagrīvo mahātejā rājā vaiśravaṇānujaḥ |
    bhīmakarmā mahotsāho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 6-59-26||

    RMY 6-59-27

    तस्यासीद्वीर्यवान्पुत्रो रावणप्रतिमो रणे ।
    वृद्धसेवी श्रुतधरः सर्वास्त्रविदुषां वरः ॥ ६-५९-२७॥
    tasyāsīdvīryavānputro rāvaṇapratimo raṇe |
    vṛddhasevī śrutadharaḥ sarvāstraviduṣāṃ varaḥ || 6-59-27||

    RMY 6-59-28

    अश्वपृष्ठे रथे नागे खड्गे धनुषि कर्षणे ।
    भेदे सान्त्वे च दाने च नये मन्त्रे च संमतः ॥ ६-५९-२८॥
    aśvapṛṣṭhe rathe nāge khaḍge dhanuṣi karṣaṇe |
    bhede sāntve ca dāne ca naye mantre ca saṃmataḥ || 6-59-28||

    RMY 6-59-29

    यस्य बाहुं समाश्रित्य लङ्का भवति निर्भया ।
    तनयं धान्यमालिन्या अतिकायमिमं विदुः ॥ ६-५९-२९॥
    yasya bāhuṃ samāśritya laṅkā bhavati nirbhayā |
    tanayaṃ dhānyamālinyā atikāyamimaṃ viduḥ || 6-59-29||

    RMY 6-59-30

    एतेनाराधितो ब्रह्मा तपसा भावितात्मना ।
    अस्त्राणि चाप्यवाप्तानि रिपवश्च पराजिताः ॥ ६-५९-३०॥
    etenārādhito brahmā tapasā bhāvitātmanā |
    astrāṇi cāpyavāptāni ripavaśca parājitāḥ || 6-59-30||

    RMY 6-59-31

    सुरासुरैरवध्यत्वं दत्तमस्मै स्वयम्भुवा ।
    एतच्च कवचं दिव्यं रथश्चैषोऽर्कभास्करः ॥ ६-५९-३१॥
    surāsurairavadhyatvaṃ dattamasmai svayambhuvā |
    etacca kavacaṃ divyaṃ rathaścaiṣo'rkabhāskaraḥ || 6-59-31||

    RMY 6-59-32

    एतेन शतशो देवा दानवाश्च पराजिताः ।
    रक्षितानि च रक्षामि यक्षाश्चापि निषूदिताः ॥ ६-५९-३२॥
    etena śataśo devā dānavāśca parājitāḥ |
    rakṣitāni ca rakṣāmi yakṣāścāpi niṣūditāḥ || 6-59-32||

    RMY 6-59-33

    वज्रं विष्टम्भितं येन बाणैरिन्द्रस्य धीमतः ।
    पाशः सलिलराजस्य युद्धे प्रतिहतस्तथा ॥ ६-५९-३३॥
    vajraṃ viṣṭambhitaṃ yena bāṇairindrasya dhīmataḥ |
    pāśaḥ salilarājasya yuddhe pratihatastathā || 6-59-33||

    RMY 6-59-34

    एषोऽतिकायो बलवान्राक्षसानामथर्षभः ।
    रावणस्य सुतो धीमान्देवदनव दर्पहा ॥ ६-५९-३४॥
    eṣo'tikāyo balavānrākṣasānāmatharṣabhaḥ |
    rāvaṇasya suto dhīmāndevadanava darpahā || 6-59-34||

    RMY 6-59-35

    तदस्मिन्क्रियतां यत्नः क्षिप्रं पुरुषपुंगव ।
    पुरा वानरसैन्यानि क्षयं नयति सायकैः ॥ ६-५९-३५॥
    tadasminkriyatāṃ yatnaḥ kṣipraṃ puruṣapuṃgava |
    purā vānarasainyāni kṣayaṃ nayati sāyakaiḥ || 6-59-35||

    RMY 6-59-36

    ततोऽतिकायो बलवान्प्रविश्य हरिवाहिनीम् ।
    विस्फारयामास धनुर्ननाद च पुनः पुनः ॥ ६-५९-३६॥
    tato'tikāyo balavānpraviśya harivāhinīm |
    visphārayāmāsa dhanurnanāda ca punaḥ punaḥ || 6-59-36||

    RMY 6-59-37

    तं भीमवपुषं दृष्ट्वा रथस्थं रथिनां वरम् ।
    अभिपेतुर्महात्मानो ये प्रधानाः प्लवंगमाः ॥ ६-५९-३७॥
    taṃ bhīmavapuṣaṃ dṛṣṭvā rathasthaṃ rathināṃ varam |
    abhipeturmahātmāno ye pradhānāḥ plavaṃgamāḥ || 6-59-37||

    RMY 6-59-38

    कुमुदो द्विविदो मैन्दो नीलः शरभ एव च ।
    पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च युगपत्समभिद्रवन् ॥ ६-५९-३८॥
    kumudo dvivido maindo nīlaḥ śarabha eva ca |
    pādapairgiriśṛṅgaiśca yugapatsamabhidravan || 6-59-38||

    RMY 6-59-39

    तेषां वृक्षांश्च शैलांश्च शरैः काञ्चनभूषणैः ।
    अतिकायो महातेजाश्चिच्छेदास्त्रविदां वरः ॥ ६-५९-३९॥
    teṣāṃ vṛkṣāṃśca śailāṃśca śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
    atikāyo mahātejāścicchedāstravidāṃ varaḥ || 6-59-39||

    RMY 6-59-40

    तांश्चैव सरान्स हरीञ्शरैः सर्वायसैर्बली ।
    विव्याधाभिमुखः संख्ये भीमकायो निशाचरः ॥ ६-५९-४०॥
    tāṃścaiva sarānsa harīñśaraiḥ sarvāyasairbalī |
    vivyādhābhimukhaḥ saṃkhye bhīmakāyo niśācaraḥ || 6-59-40||

    RMY 6-59-41

    तेऽर्दिता बाणबर्षेण भिन्नगात्राः प्लवंगमाः ।
    न शेकुरतिकायस्य प्रतिकर्तुं महारणे ॥ ६-५९-४१॥
    te'rditā bāṇabarṣeṇa bhinnagātrāḥ plavaṃgamāḥ |
    na śekuratikāyasya pratikartuṃ mahāraṇe || 6-59-41||

    RMY 6-59-42

    तत्सैन्यं हरिवीराणां त्रासयामास राक्षसः ।
    मृगयूथमिव क्रुद्धो हरिर्यौवनमास्थितः ॥ ६-५९-४२॥
    tatsainyaṃ harivīrāṇāṃ trāsayāmāsa rākṣasaḥ |
    mṛgayūthamiva kruddho hariryauvanamāsthitaḥ || 6-59-42||

    RMY 6-59-43

    स राषसेन्द्रो हरिसैन्यमध्ये नायुध्यमानं निजघान कंचित् ।
    उपेत्य रामं सधनुः कलापी सगर्वितं वाक्यमिदं बभाषे ॥ ६-५९-४३॥
    sa rāṣasendro harisainyamadhye nāyudhyamānaṃ nijaghāna kaṃcit |
    upetya rāmaṃ sadhanuḥ kalāpī sagarvitaṃ vākyamidaṃ babhāṣe || 6-59-43||

    RMY 6-59-44

    रथे स्थितोऽहं शरचापपाणिर्न प्राकृतं कंचन योधयामि ।
    यस्यास्ति शक्तिर्व्यवसाय युक्ता ददातुं मे क्षिप्रमिहाद्य युद्धम् ॥ ६-५९-४४॥
    rathe sthito'haṃ śaracāpapāṇirna prākṛtaṃ kaṃcana yodhayāmi |
    yasyāsti śaktirvyavasāya yuktā dadātuṃ me kṣipramihādya yuddham || 6-59-44||

    RMY 6-59-45

    तत्तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य चुकोप सौमित्रिरमित्रहन्ता ।
    अमृष्यमाणश्च समुत्पपात जग्राह चापं च ततः स्मयित्वा ॥ ६-५९-४५॥
    tattasya vākyaṃ bruvato niśamya cukopa saumitriramitrahantā |
    amṛṣyamāṇaśca samutpapāta jagrāha cāpaṃ ca tataḥ smayitvā || 6-59-45||

    RMY 6-59-46

    क्रुद्धः सौमित्रिरुत्पत्य तूणादाक्षिप्य सायकम् ।
    पुरस्तादतिकायस्य विचकर्ष महद्धनुः ॥ ६-५९-४६॥
    kruddhaḥ saumitrirutpatya tūṇādākṣipya sāyakam |
    purastādatikāyasya vicakarṣa mahaddhanuḥ || 6-59-46||

    RMY 6-59-47

    पूरयन्स महीं शैलानाकाशं सागरं दिशः ।
    ज्याशब्दो लक्ष्मणस्योग्रस्त्रासयन्रजनीचरान् ॥ ६-५९-४७॥
    pūrayansa mahīṃ śailānākāśaṃ sāgaraṃ diśaḥ |
    jyāśabdo lakṣmaṇasyograstrāsayanrajanīcarān || 6-59-47||

    RMY 6-59-48

    सौमित्रेश्चापनिर्घोषं श्रुत्वा प्रतिभयं तदा ।
    विसिष्मिये महातेजा राक्षसेन्द्रात्मजो बली ॥ ६-५९-४८॥
    saumitreścāpanirghoṣaṃ śrutvā pratibhayaṃ tadā |
    visiṣmiye mahātejā rākṣasendrātmajo balī || 6-59-48||

    RMY 6-59-49

    अथातिकायः कुपितो दृष्ट्वा लक्ष्मणमुत्थितम् ।
    आदाय निशितं बाणमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६-५९-४९॥
    athātikāyaḥ kupito dṛṣṭvā lakṣmaṇamutthitam |
    ādāya niśitaṃ bāṇamidaṃ vacanamabravīt || 6-59-49||

    RMY 6-59-50

    बालस्त्वमसि सौमित्रे विक्रमेष्वविचक्षणः ।
    गच्छ किं कालसदृशं मां योधयितुमिच्छसि ॥ ६-५९-५०॥
    bālastvamasi saumitre vikrameṣvavicakṣaṇaḥ |
    gaccha kiṃ kālasadṛśaṃ māṃ yodhayitumicchasi || 6-59-50||

    RMY 6-59-51

    न हि मद्बाहुसृष्टानामस्त्राणां हिमवानपि ।
    सोढुमुत्सहते वेगमन्तरिक्षमथो मही ॥ ६-५९-५१॥
    na hi madbāhusṛṣṭānāmastrāṇāṃ himavānapi |
    soḍhumutsahate vegamantarikṣamatho mahī || 6-59-51||

    RMY 6-59-52

    सुखप्रसुप्तं कालाग्निं प्रबोधयितुमिच्छसि ।
    न्यस्य चापं निवर्तस्व मा प्राणाञ्जहि मद्गतः ॥ ६-५९-५२॥
    sukhaprasuptaṃ kālāgniṃ prabodhayitumicchasi |
    nyasya cāpaṃ nivartasva mā prāṇāñjahi madgataḥ || 6-59-52||

    RMY 6-59-53

    अथ वा त्वं प्रतिष्टब्धो न निवर्तितुमिच्छसि ।
    तिष्ठ प्राणान्परित्यज्य गमिष्यसि यमक्षयम् ॥ ६-५९-५३॥
    atha vā tvaṃ pratiṣṭabdho na nivartitumicchasi |
    tiṣṭha prāṇānparityajya gamiṣyasi yamakṣayam || 6-59-53||

    RMY 6-59-54

    पश्य मे निशितान्बाणानरिदर्पनिषूदनान् ।
    ईश्वरायुधसंकाशांस्तप्तकाञ्चनभूषणान् ॥ ६-५९-५४॥
    paśya me niśitānbāṇānaridarpaniṣūdanān |
    īśvarāyudhasaṃkāśāṃstaptakāñcanabhūṣaṇān || 6-59-54||

    RMY 6-59-55

    एष ते सर्पसंकाशो बाणः पास्यति शोणितम् ।
    मृगराज इव क्रुद्धो नागराजस्य शोणितम् ॥ ६-५९-५५॥
    eṣa te sarpasaṃkāśo bāṇaḥ pāsyati śoṇitam |
    mṛgarāja iva kruddho nāgarājasya śoṇitam || 6-59-55||

    RMY 6-59-56

    श्रुत्वातिकायस्य वचः सरोषं सगर्वितं संयति राजपुत्रः ।
    स संचुकोपातिबलो बृहच्छ्रीरुवाच वाक्यं च ततो महार्थम् ॥ ६-५९-५६॥
    śrutvātikāyasya vacaḥ saroṣaṃ sagarvitaṃ saṃyati rājaputraḥ |
    sa saṃcukopātibalo bṛhacchrīruvāca vākyaṃ ca tato mahārtham || 6-59-56||

    RMY 6-59-57

    न वाक्यमात्रेण भवान्प्रधानो न कत्थनात्सत्पुरुषा भवन्ति ।
    मयि स्थिते धन्विनि बाणपाणौ विदर्शयस्वात्मबलं दुरात्मन् ॥ ६-५९-५७॥
    na vākyamātreṇa bhavānpradhāno na katthanātsatpuruṣā bhavanti |
    mayi sthite dhanvini bāṇapāṇau vidarśayasvātmabalaṃ durātman || 6-59-57||

    RMY 6-59-58

    कर्मणा सूचयात्मानं न विकत्थितुमर्हसि ।
    पौरुषेण तु यो युक्तः स तु शूर इति स्मृतः ॥ ६-५९-५८॥
    karmaṇā sūcayātmānaṃ na vikatthitumarhasi |
    pauruṣeṇa tu yo yuktaḥ sa tu śūra iti smṛtaḥ || 6-59-58||

    RMY 6-59-59

    सर्वायुधसमायुक्तो धन्वी त्वं रथमास्थितः ।
    शरैर्वा यदि वाप्यस्त्रैर्दर्शयस्व पराक्रमम् ॥ ६-५९-५९॥
    sarvāyudhasamāyukto dhanvī tvaṃ rathamāsthitaḥ |
    śarairvā yadi vāpyastrairdarśayasva parākramam || 6-59-59||

    RMY 6-59-60

    ततः शिरस्ते निशितैः पातयिष्याम्यहं शरैः ।
    मारुतः कालसंपक्वं वृन्तात्तालफलं यथा ॥ ६-५९-६०॥
    tataḥ śiraste niśitaiḥ pātayiṣyāmyahaṃ śaraiḥ |
    mārutaḥ kālasaṃpakvaṃ vṛntāttālaphalaṃ yathā || 6-59-60||

    RMY 6-59-61

    अद्य ते मामका बाणास्तप्तकाञ्चनभूषणाः ।
    पास्यन्ति रुधिरं गात्राद्बाणशल्यान्तरोत्थितम् ॥ ६-५९-६१॥
    adya te māmakā bāṇāstaptakāñcanabhūṣaṇāḥ |
    pāsyanti rudhiraṃ gātrādbāṇaśalyāntarotthitam || 6-59-61||

    RMY 6-59-62

    बालोऽयमिति विज्ञाय न मावज्ञातुमर्हसि ।
    बालो वा यदि वा वृद्धो मृत्युं जानीहि संयुगे ॥ ६-५९-६२॥
    bālo'yamiti vijñāya na māvajñātumarhasi |
    bālo vā yadi vā vṛddho mṛtyuṃ jānīhi saṃyuge || 6-59-62||

    RMY 6-59-63

    लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा हेतुमत्परमार्थवत् ।
    अतिकायः प्रचुक्रोध बाणं चोत्तममाददे ॥ ६-५९-६३॥
    lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā hetumatparamārthavat |
    atikāyaḥ pracukrodha bāṇaṃ cottamamādade || 6-59-63||

    RMY 6-59-64

    ततो विद्याधरा भूता देवा दैत्या महर्षयः ।
    गुह्यकाश्च महात्मानस्तद्युद्धं ददृशुस्तदा ॥ ६-५९-६४॥
    tato vidyādharā bhūtā devā daityā maharṣayaḥ |
    guhyakāśca mahātmānastadyuddhaṃ dadṛśustadā || 6-59-64||

    RMY 6-59-65

    ततोऽतिकायः कुपितश्चापमारोप्य सायकम् ।
    लक्ष्मणस्य प्रचिक्षेप संक्षिपन्निव चाम्बरम् ॥ ६-५९-६५॥
    tato'tikāyaḥ kupitaścāpamāropya sāyakam |
    lakṣmaṇasya pracikṣepa saṃkṣipanniva cāmbaram || 6-59-65||

    RMY 6-59-66

    तमापतन्तं निशितं शरमाशीविषोपमम् ।
    अर्धचन्द्रेण चिच्छेद लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ६-५९-६६॥
    tamāpatantaṃ niśitaṃ śaramāśīviṣopamam |
    ardhacandreṇa ciccheda lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 6-59-66||

    RMY 6-59-67

    तं निकृत्तं शरं दृष्ट्वा कृत्तभोगमिवोरगम् ।
    अतिकायो भृशं क्रुद्धः पञ्चबाणान्समाददे ॥ ६-५९-६७॥
    taṃ nikṛttaṃ śaraṃ dṛṣṭvā kṛttabhogamivoragam |
    atikāyo bhṛśaṃ kruddhaḥ pañcabāṇānsamādade || 6-59-67||

    RMY 6-59-68

    ताञ्शरान्संप्रचिक्षेप लक्ष्मणाय निशाचरः ।
    तानप्राप्ताञ्शरैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेद भरतानुजः ॥ ६-५९-६८॥
    tāñśarānsaṃpracikṣepa lakṣmaṇāya niśācaraḥ |
    tānaprāptāñśaraistīkṣṇaiściccheda bharatānujaḥ || 6-59-68||

    RMY 6-59-69

    स तांश्छित्त्वा शरैस्तीक्ष्णैर्लक्ष्मणः परवीरहा ।
    आददे निशितं बाणं ज्वलन्तमिव तेजसा ॥ ६-५९-६९॥
    sa tāṃśchittvā śaraistīkṣṇairlakṣmaṇaḥ paravīrahā |
    ādade niśitaṃ bāṇaṃ jvalantamiva tejasā || 6-59-69||

    RMY 6-59-70

    तमादाय धनुः श्रेष्ठे योजयामास लक्ष्मणः ।
    विचकर्ष च वेगेन विससर्ज च सायकम् ॥ ६-५९-७०॥
    tamādāya dhanuḥ śreṣṭhe yojayāmāsa lakṣmaṇaḥ |
    vicakarṣa ca vegena visasarja ca sāyakam || 6-59-70||

    RMY 6-59-71

    पूर्णायतविसृष्टेन शरेणानत पर्वणा ।
    ललाटे राक्षसश्रेष्ठमाजघान स वीर्यवान् ॥ ६-५९-७१॥
    pūrṇāyatavisṛṣṭena śareṇānata parvaṇā |
    lalāṭe rākṣasaśreṣṭhamājaghāna sa vīryavān || 6-59-71||

    RMY 6-59-72

    स ललाटे शरो मग्नस्तस्य भीमस्य रक्षसः ।
    ददृशे शोणितेनाक्तः पन्नगेन्द्र इवाहवे ॥ ६-५९-७२॥
    sa lalāṭe śaro magnastasya bhīmasya rakṣasaḥ |
    dadṛśe śoṇitenāktaḥ pannagendra ivāhave || 6-59-72||

    RMY 6-59-73

    राक्षसः प्रचकम्पे च लक्ष्मणेषु प्रकम्पितः ।
    रुद्रबाणहतं भीमं यथा त्रिपुरगोपुरम् ॥ ६-५९-७३॥
    rākṣasaḥ pracakampe ca lakṣmaṇeṣu prakampitaḥ |
    rudrabāṇahataṃ bhīmaṃ yathā tripuragopuram || 6-59-73||

    RMY 6-59-74

    चिन्तयामास चाश्वस्य विमृश्य च महाबलः ।
    साधु बाणनिपातेन श्वाघनीयोऽसि मे रिपुः ॥ ६-५९-७४॥
    cintayāmāsa cāśvasya vimṛśya ca mahābalaḥ |
    sādhu bāṇanipātena śvāghanīyo'si me ripuḥ || 6-59-74||

    RMY 6-59-75

    विचार्यैवं विनम्यास्यं विनम्य च भुजावुभौ ।
    स रथोपस्थमास्थाय रथेन प्रचचार ह ॥ ६-५९-७५॥
    vicāryaivaṃ vinamyāsyaṃ vinamya ca bhujāvubhau |
    sa rathopasthamāsthāya rathena pracacāra ha || 6-59-75||

    RMY 6-59-76

    एकं त्रीन्पञ्च सप्तेति सायकान्राक्षसर्षभः ।
    आददे संदधे चापि विचकर्षोत्ससर्ज च ॥ ६-५९-७६॥
    ekaṃ trīnpañca sapteti sāyakānrākṣasarṣabhaḥ |
    ādade saṃdadhe cāpi vicakarṣotsasarja ca || 6-59-76||

    RMY 6-59-77

    ते बाणाः कालसंकाशा राक्षसेन्द्रधनुश्च्युताः ।
    हेमपुङ्खा रविप्रख्याश्चक्रुर्दीप्तमिवाम्बरम् ॥ ६-५९-७७॥
    te bāṇāḥ kālasaṃkāśā rākṣasendradhanuścyutāḥ |
    hemapuṅkhā raviprakhyāścakrurdīptamivāmbaram || 6-59-77||

    RMY 6-59-78

    ततस्तान्राक्षसोत्सृष्टाञ्शरौघान्रावणानुजः ।
    असंभ्रान्तः प्रचिच्छेद निशितैर्बहुभिः शरैः ॥ ६-५९-७८॥
    tatastānrākṣasotsṛṣṭāñśaraughānrāvaṇānujaḥ |
    asaṃbhrāntaḥ praciccheda niśitairbahubhiḥ śaraiḥ || 6-59-78||

    RMY 6-59-79

    ताञ्शरान्युधि संप्रेक्ष्य निकृत्तान्रावणात्मजः ।
    चुकोप त्रिदशेन्द्रारिर्जग्राह निशितं शरम् ॥ ६-५९-७९॥
    tāñśarānyudhi saṃprekṣya nikṛttānrāvaṇātmajaḥ |
    cukopa tridaśendrārirjagrāha niśitaṃ śaram || 6-59-79||

    RMY 6-59-80

    स संधाय महातेजास्तं बाणं सहसोत्सृजत् ।
    ततः सौमित्रिमायान्तमाजघान स्तनान्तरे ॥ ६-५९-८०॥
    sa saṃdhāya mahātejāstaṃ bāṇaṃ sahasotsṛjat |
    tataḥ saumitrimāyāntamājaghāna stanāntare || 6-59-80||

    RMY 6-59-81

    अतिकायेन सौमित्रिस्ताडितो युधि वक्षसि ।
    सुस्राव रुधिरं तीव्रं मदं मत्त इव द्विपः ॥ ६-५९-८१॥
    atikāyena saumitristāḍito yudhi vakṣasi |
    susrāva rudhiraṃ tīvraṃ madaṃ matta iva dvipaḥ || 6-59-81||

    RMY 6-59-82

    स चकार तदात्मानं विशल्यं सहसा विभुः ।
    जग्राह च शरं तीष्णमस्त्रेणापि समादधे ॥ ६-५९-८२॥
    sa cakāra tadātmānaṃ viśalyaṃ sahasā vibhuḥ |
    jagrāha ca śaraṃ tīṣṇamastreṇāpi samādadhe || 6-59-82||

    RMY 6-59-83

    आग्नेयेन तदास्त्रेण योजयामास सायकम् ।
    स जज्वाल तदा बाणो धनुश्चास्य महात्मनः ॥ ६-५९-८३॥
    āgneyena tadāstreṇa yojayāmāsa sāyakam |
    sa jajvāla tadā bāṇo dhanuścāsya mahātmanaḥ || 6-59-83||

    RMY 6-59-84

    अतिकायोऽतितेजस्वी सौरमस्त्रं समाददे ।
    तेन बाणं भुजंगाभं हेमपुङ्खमयोजयत् ॥ ६-५९-८४॥
    atikāyo'titejasvī sauramastraṃ samādade |
    tena bāṇaṃ bhujaṃgābhaṃ hemapuṅkhamayojayat || 6-59-84||

    RMY 6-59-85

    ततस्तं ज्वलितं घोरं लक्ष्मणः शरमाहितम् ।
    अतिकायाय चिक्षेप कालदण्डमिवान्तकः ॥ ६-५९-८५॥
    tatastaṃ jvalitaṃ ghoraṃ lakṣmaṇaḥ śaramāhitam |
    atikāyāya cikṣepa kāladaṇḍamivāntakaḥ || 6-59-85||

    RMY 6-59-86

    आग्नेयेनाभिसंयुक्तं दृष्ट्वा बाणं निशाचरः ।
    उत्ससर्ज तदा बाणं दीप्तं सूर्यास्त्रयोजितम् ॥ ६-५९-८६॥
    āgneyenābhisaṃyuktaṃ dṛṣṭvā bāṇaṃ niśācaraḥ |
    utsasarja tadā bāṇaṃ dīptaṃ sūryāstrayojitam || 6-59-86||

    RMY 6-59-87

    तावुभावम्बरे बाणावन्योन्यमभिजघ्नतुः ।
    तेजसा संप्रदीप्ताग्रौ क्रुद्धाविव भुजं गमौ ॥ ६-५९-८७॥
    tāvubhāvambare bāṇāvanyonyamabhijaghnatuḥ |
    tejasā saṃpradīptāgrau kruddhāviva bhujaṃ gamau || 6-59-87||

    RMY 6-59-88

    तावन्योन्यं विनिर्दह्य पेततुर्धरणीतले ।
    निरर्चिषौ भस्मकृतौ न भ्राजेते शरोत्तमौ ॥ ६-५९-८८॥
    tāvanyonyaṃ vinirdahya petaturdharaṇītale |
    nirarciṣau bhasmakṛtau na bhrājete śarottamau || 6-59-88||

    RMY 6-59-89

    ततोऽतिकायः संक्रुद्धस्त्वस्त्रमैषीकमुत्सृजत् ।
    तत्प्रचिच्छेद सौमित्रिरस्त्रमैन्द्रेण वीर्यवान् ॥ ६-५९-८९॥
    tato'tikāyaḥ saṃkruddhastvastramaiṣīkamutsṛjat |
    tatpraciccheda saumitrirastramaindreṇa vīryavān || 6-59-89||

    RMY 6-59-90

    ऐषीकं निहतं दृष्ट्वा कुमारो रावणात्मजः ।
    याम्येनास्त्रेण संक्रुद्धो योजयामास सायकम् ॥ ६-५९-९०॥
    aiṣīkaṃ nihataṃ dṛṣṭvā kumāro rāvaṇātmajaḥ |
    yāmyenāstreṇa saṃkruddho yojayāmāsa sāyakam || 6-59-90||

    RMY 6-59-91

    ततस्तदस्त्रं चिक्षेप लक्ष्मणाय निशाचरः ।
    वायव्येन तदस्त्रं तु निजघान स लक्ष्मणः ॥ ६-५९-९१॥
    tatastadastraṃ cikṣepa lakṣmaṇāya niśācaraḥ |
    vāyavyena tadastraṃ tu nijaghāna sa lakṣmaṇaḥ || 6-59-91||

    RMY 6-59-92

    अथैनं शरधाराभिर्धाराभिरिव तोयदः ।
    अभ्यवर्षत संक्रुद्धो लक्ष्मणो रावणात्मजम् ॥ ६-५९-९२॥
    athainaṃ śaradhārābhirdhārābhiriva toyadaḥ |
    abhyavarṣata saṃkruddho lakṣmaṇo rāvaṇātmajam || 6-59-92||

    RMY 6-59-93

    तेऽतिकायं समासाद्य कवचे वज्रभूषिते ।
    भग्नाग्रशल्याः सहसा पेतुर्बाणा महीतले ॥ ६-५९-९३॥
    te'tikāyaṃ samāsādya kavace vajrabhūṣite |
    bhagnāgraśalyāḥ sahasā peturbāṇā mahītale || 6-59-93||

    RMY 6-59-94

    तान्मोघानभिसंप्रेक्ष्य लक्ष्मणः परवीरहा ।
    अभ्यवर्षत बाणानां सहस्रेण महायशाः ॥ ६-५९-९४॥
    tānmoghānabhisaṃprekṣya lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
    abhyavarṣata bāṇānāṃ sahasreṇa mahāyaśāḥ || 6-59-94||

    RMY 6-59-95

    स वर्ष्यमाणो बाणौघैरतिकायो महाबलः ।
    अवध्यकवचः संख्ये राक्षसो नैव विव्यथे ॥ ६-५९-९५॥
    sa varṣyamāṇo bāṇaughairatikāyo mahābalaḥ |
    avadhyakavacaḥ saṃkhye rākṣaso naiva vivyathe || 6-59-95||

    RMY 6-59-96

    न शशाक रुजं कर्तुं युधि तस्य नरोत्तमः ।
    अथैनमभ्युपागम्य वायुर्वाक्यमुवाच ह ॥ ६-५९-९६॥
    na śaśāka rujaṃ kartuṃ yudhi tasya narottamaḥ |
    athainamabhyupāgamya vāyurvākyamuvāca ha || 6-59-96||

    RMY 6-59-97

    ब्रह्मदत्तवरो ह्येष अवध्य कवचावृतः ।
    ब्राह्मेणास्त्रेण भिन्ध्येनमेष वध्यो हि नान्यथा ॥ ६-५९-९७॥
    brahmadattavaro hyeṣa avadhya kavacāvṛtaḥ |
    brāhmeṇāstreṇa bhindhyenameṣa vadhyo hi nānyathā || 6-59-97||

    RMY 6-59-98

    ततः स वायोर्वचनं निशम्य सौमित्रिरिन्द्रप्रतिमानवीर्यः ।
    समाददे बाणममोघवेगं तद्ब्राह्ममस्त्रं सहसा नियोज्य ॥ ६-५९-९८॥
    tataḥ sa vāyorvacanaṃ niśamya saumitririndrapratimānavīryaḥ |
    samādade bāṇamamoghavegaṃ tadbrāhmamastraṃ sahasā niyojya || 6-59-98||

    RMY 6-59-99

    तस्मिन्वरास्त्रे तु नियुज्यमाने सौमित्रिणा बाणवरे शिताग्रे ।
    दिशः सचन्द्रार्कमहाग्रहाश्च नभश्च तत्रास ररास चोर्वी ॥ ६-५९-९९॥
    tasminvarāstre tu niyujyamāne saumitriṇā bāṇavare śitāgre |
    diśaḥ sacandrārkamahāgrahāśca nabhaśca tatrāsa rarāsa corvī || 6-59-99||

    RMY 6-59-100

    तं ब्रह्मणोऽस्त्रेण नियुज्य चापे शरं सुपुङ्खं यमदूतकल्पम् ।
    सौमित्रिरिन्द्रारिसुतस्य तस्य ससर्ज बाणं युधि वज्रकल्पम् ॥ ६-५९-१००॥
    taṃ brahmaṇo'streṇa niyujya cāpe śaraṃ supuṅkhaṃ yamadūtakalpam |
    saumitririndrārisutasya tasya sasarja bāṇaṃ yudhi vajrakalpam || 6-59-100||

    RMY 6-59-101

    तं लक्ष्मणोत्सृष्टममोघवेगं समापतन्तं ज्वलनप्रकाशम् ।
    सुवर्णवज्रोत्तमचित्रपुङ्खं तदातिकायः समरे ददर्श ॥ ६-५९-१०१॥
    taṃ lakṣmaṇotsṛṣṭamamoghavegaṃ samāpatantaṃ jvalanaprakāśam |
    suvarṇavajrottamacitrapuṅkhaṃ tadātikāyaḥ samare dadarśa || 6-59-101||

    RMY 6-59-102

    तं प्रेक्षमाणः सहसातिकायो जघान बाणैर्निशितैरनेकैः ।
    स सायकस्तस्य सुपर्णवेगस्तदातिवेगेन जगाम पार्श्वम् ॥ ६-५९-१०२॥
    taṃ prekṣamāṇaḥ sahasātikāyo jaghāna bāṇairniśitairanekaiḥ |
    sa sāyakastasya suparṇavegastadātivegena jagāma pārśvam || 6-59-102||

    RMY 6-59-103

    तमागतं प्रेक्ष्य तदातिकायो बाणं प्रदीप्तान्तककालकल्पम् ।
    जघान शक्त्यृष्टिगदाकुठारैः शूलैर्हलैश्चाप्यविपन्नचेष्टः ॥ ६-५९-१०३॥
    tamāgataṃ prekṣya tadātikāyo bāṇaṃ pradīptāntakakālakalpam |
    jaghāna śaktyṛṣṭigadākuṭhāraiḥ śūlairhalaiścāpyavipannaceṣṭaḥ || 6-59-103||

    RMY 6-59-104

    तान्यायुधान्यद्भुतविग्रहाणि मोघानि कृत्वा स शरोऽग्निदीप्तः ।
    प्रसह्य तस्यैव किरीटजुष्टं तदातिकायस्य शिरो जहार ॥ ६-५९-१०४॥
    tānyāyudhānyadbhutavigrahāṇi moghāni kṛtvā sa śaro'gnidīptaḥ |
    prasahya tasyaiva kirīṭajuṣṭaṃ tadātikāyasya śiro jahāra || 6-59-104||

    RMY 6-59-105

    तच्छिरः सशिरस्त्राणं लक्ष्मणेषुप्रपीडितम् ।
    पपात सहसा भूमौ शृङ्गं हिमवतो यथा ॥ ६-५९-१०५॥
    tacchiraḥ saśirastrāṇaṃ lakṣmaṇeṣuprapīḍitam |
    papāta sahasā bhūmau śṛṅgaṃ himavato yathā || 6-59-105||

    RMY 6-59-106

    प्रहर्षयुक्ता बहवस्तु वानरा प्रबुद्धपद्मप्रतिमाननास्तदा ।
    अपूजयँल्लक्ष्मणमिष्टभागिनं हते रिपौ भीमबले दुरासदे ॥ ६-५९-१०६॥
    praharṣayuktā bahavastu vānarā prabuddhapadmapratimānanāstadā |
    apūjaya~llakṣmaṇamiṣṭabhāginaṃ hate ripau bhīmabale durāsade || 6-59-106||

    Sarga: 60/116 (49)

    RMY 6-60-1

    ततो हतान्राक्षसपुंगवांस्तान्देवान्तकादित्रिशिरोऽतिकायान् ।
    रक्षोगणास्तत्र हतावशिष्टास्ते रावणाय त्वरितं शशंसुः ॥ ६-६०-१॥
    tato hatānrākṣasapuṃgavāṃstāndevāntakāditriśiro'tikāyān |
    rakṣogaṇāstatra hatāvaśiṣṭāste rāvaṇāya tvaritaṃ śaśaṃsuḥ || 6-60-1||

    RMY 6-60-2

    ततो हतांस्तान्सहसा निशम्य राजा मुमोहाश्रुपरिप्लुताक्षः ।
    पुत्रक्षयं भ्रातृवधं च घोरं विचिन्त्य राजा विपुलं प्रदध्यौ ॥ ६-६०-२॥
    tato hatāṃstānsahasā niśamya rājā mumohāśrupariplutākṣaḥ |
    putrakṣayaṃ bhrātṛvadhaṃ ca ghoraṃ vicintya rājā vipulaṃ pradadhyau || 6-60-2||

    RMY 6-60-3

    ततस्तु राजानमुदीक्ष्य दीनं शोकार्णवे संपरिपुप्लुवानम् ।
    अथर्षभो राक्षसराजसूनुरथेन्द्रजिद्वाक्यमिदं बभाषे ॥ ६-६०-३॥
    tatastu rājānamudīkṣya dīnaṃ śokārṇave saṃparipupluvānam |
    atharṣabho rākṣasarājasūnurathendrajidvākyamidaṃ babhāṣe || 6-60-3||

    RMY 6-60-4

    न तात मोहं प्रतिगन्तुमर्हसि यत्रेन्द्रजिज्जीवति राक्षसेन्द्र ।
    नेन्द्रारिबाणाभिहतो हि कश्चित्प्राणान्समर्थः समरेऽभिधर्तुम् ॥ ६-६०-४॥
    na tāta mohaṃ pratigantumarhasi yatrendrajijjīvati rākṣasendra |
    nendrāribāṇābhihato hi kaścitprāṇānsamarthaḥ samare'bhidhartum || 6-60-4||

    RMY 6-60-5

    पश्याद्य रामं सहलक्ष्मणेन मद्बाणनिर्भिन्नविकीर्णदेहम् ।
    गतायुषं भूमितले शयानं शरैः शितैराचितसर्वगात्रम् ॥ ६-६०-५॥
    paśyādya rāmaṃ sahalakṣmaṇena madbāṇanirbhinnavikīrṇadeham |
    gatāyuṣaṃ bhūmitale śayānaṃ śaraiḥ śitairācitasarvagātram || 6-60-5||

    RMY 6-60-6

    इमां प्रतिज्ञां शृणु शक्रशत्रोः सुनिश्चितां पौरुषदैवयुक्ताम् ।
    अद्यैव रामं सहलक्ष्मणेन संतापयिष्यामि शरैरमोघैः ॥ ६-६०-६॥
    imāṃ pratijñāṃ śṛṇu śakraśatroḥ suniścitāṃ pauruṣadaivayuktām |
    adyaiva rāmaṃ sahalakṣmaṇena saṃtāpayiṣyāmi śarairamoghaiḥ || 6-60-6||

    RMY 6-60-7

    अद्येन्द्रवैवस्वतविष्णुमित्र साध्याश्विवैश्वानरचन्द्रसूर्याः ।
    द्रक्ष्यन्ति मे विक्रममप्रमेयं विष्णोरिवोग्रं बलियज्ञवाटे ॥ ६-६०-७॥
    adyendravaivasvataviṣṇumitra sādhyāśvivaiśvānaracandrasūryāḥ |
    drakṣyanti me vikramamaprameyaṃ viṣṇorivograṃ baliyajñavāṭe || 6-60-7||

    RMY 6-60-8

    स एवमुक्त्वा त्रिदशेन्द्रशत्रुरापृच्छ्य राजानमदीनसत्त्वः ।
    समारुरोहानिलतुल्यवेगं रथं खरश्रेष्ठसमाधियुक्तम् ॥ ६-६०-८॥
    sa evamuktvā tridaśendraśatrurāpṛcchya rājānamadīnasattvaḥ |
    samārurohānilatulyavegaṃ rathaṃ kharaśreṣṭhasamādhiyuktam || 6-60-8||

    RMY 6-60-9

    समास्थाय महातेजा रथं हरिरथोपमम् ।
    जगाम सहसा तत्र यत्र युद्धमरिंदम ॥ ६-६०-९॥
    samāsthāya mahātejā rathaṃ harirathopamam |
    jagāma sahasā tatra yatra yuddhamariṃdama || 6-60-9||

    RMY 6-60-10

    तं प्रस्थितं महात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः ।
    संहर्षमाणा बहवो धनुःप्रवरपाणयः ॥ ६-६०-१०॥
    taṃ prasthitaṃ mahātmānamanujagmurmahābalāḥ |
    saṃharṣamāṇā bahavo dhanuḥpravarapāṇayaḥ || 6-60-10||

    RMY 6-60-11

    गजस्कन्धगताः केचित्केचित्परमवाजिभिः ।
    प्रासमुद्गरनिस्त्रिंश परश्वधगदाधराः ॥ ६-६०-११॥
    gajaskandhagatāḥ kecitkecitparamavājibhiḥ |
    prāsamudgaranistriṃśa paraśvadhagadādharāḥ || 6-60-11||

    RMY 6-60-12

    स शङ्खनिनदैर्भीमैर्भेरीणां च महास्वनैः ।
    जगाम त्रिदशेन्द्रारिः स्तूयमानो निशाचरैः ॥ ६-६०-१२॥
    sa śaṅkhaninadairbhīmairbherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ |
    jagāma tridaśendrāriḥ stūyamāno niśācaraiḥ || 6-60-12||

    RMY 6-60-13

    स शङ्खशशिवर्णेन छत्रेण रिपुसादनः ।
    रराज परिपूर्णेन नभश्चन्द्रमसा यथा ॥ ६-६०-१३॥
    sa śaṅkhaśaśivarṇena chatreṇa ripusādanaḥ |
    rarāja paripūrṇena nabhaścandramasā yathā || 6-60-13||

    RMY 6-60-14

    अवीज्यत ततो वीरो हैमैर्हेमविभूषितैः ।
    चारुचामरमुख्यैश्च मुख्यः सर्वधनुष्मताम् ॥ ६-६०-१४॥
    avījyata tato vīro haimairhemavibhūṣitaiḥ |
    cārucāmaramukhyaiśca mukhyaḥ sarvadhanuṣmatām || 6-60-14||

    RMY 6-60-15

    ततस्त्विन्द्रजिता लङ्का सूर्यप्रतिमतेजसा ।
    रराजाप्रतिवीर्येण द्यौरिवार्केण भास्वता ॥ ६-६०-१५॥
    tatastvindrajitā laṅkā sūryapratimatejasā |
    rarājāprativīryeṇa dyaurivārkeṇa bhāsvatā || 6-60-15||

    RMY 6-60-16

    स तु दृष्ट्वा विनिर्यान्तं बलेन महता वृतम् ।
    राक्षसाधिपतिः श्रीमान्रावणः पुत्रमब्रवीत् ॥ ६-६०-१६॥
    sa tu dṛṣṭvā viniryāntaṃ balena mahatā vṛtam |
    rākṣasādhipatiḥ śrīmānrāvaṇaḥ putramabravīt || 6-60-16||

    RMY 6-60-17

    त्वमप्रतिरथः पुत्र जितस्ते युधि वासवः ।
    किं पुनर्मानुषं धृष्यं न वधिष्यसि राघवम् ॥ ६-६०-१७॥
    tvamapratirathaḥ putra jitaste yudhi vāsavaḥ |
    kiṃ punarmānuṣaṃ dhṛṣyaṃ na vadhiṣyasi rāghavam || 6-60-17||

    RMY 6-60-18

    तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण प्रतिगृह्य महाशिषः ।
    रथेनाश्वयुजा वीरः शीघ्रं गत्वा निकुम्भिलाम् ॥ ६-६०-१८॥
    tathokto rākṣasendreṇa pratigṛhya mahāśiṣaḥ |
    rathenāśvayujā vīraḥ śīghraṃ gatvā nikumbhilām || 6-60-18||

    RMY 6-60-19

    स संप्राप्य महातेजा युद्धभूमिमरिंदमः ।
    स्थापयामास रक्षांसि रथं प्रति समन्ततः ॥ ६-६०-१९॥
    sa saṃprāpya mahātejā yuddhabhūmimariṃdamaḥ |
    sthāpayāmāsa rakṣāṃsi rathaṃ prati samantataḥ || 6-60-19||

    RMY 6-60-20

    ततस्तु हुतभोक्तारं हुतभुक्सदृशप्रभः ।
    जुहुवे राक्षसश्रेष्ठो मन्त्रवद्विधिवत्तदा ॥ ६-६०-२०॥
    tatastu hutabhoktāraṃ hutabhuksadṛśaprabhaḥ |
    juhuve rākṣasaśreṣṭho mantravadvidhivattadā || 6-60-20||

    RMY 6-60-21

    स हविर्जालसंस्कारैर्माल्यगन्धपुरस्कृतैः ।
    जुहुवे पावकं तत्र राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ॥ ६-६०-२१॥
    sa havirjālasaṃskārairmālyagandhapuraskṛtaiḥ |
    juhuve pāvakaṃ tatra rākṣasendraḥ pratāpavān || 6-60-21||

    RMY 6-60-22

    शस्त्राणि शरपत्राणि समिधोऽथ विभीतकः ।
    लोहितानि च वासांसि स्रुवं कार्ष्णायसं तथा ॥ ६-६०-२२॥
    śastrāṇi śarapatrāṇi samidho'tha vibhītakaḥ |
    lohitāni ca vāsāṃsi sruvaṃ kārṣṇāyasaṃ tathā || 6-60-22||

    RMY 6-60-23

    स तत्राग्निं समास्तीर्य शरपत्रैः सतोमरैः ।
    छागस्य सर्वकृष्णस्य गलं जग्राह जीवतः ॥ ६-६०-२३॥
    sa tatrāgniṃ samāstīrya śarapatraiḥ satomaraiḥ |
    chāgasya sarvakṛṣṇasya galaṃ jagrāha jīvataḥ || 6-60-23||

    RMY 6-60-24

    सकृदेव समिद्धस्य विधूमस्य महार्चिषः ।
    बभूवुस्तानि लिङ्गानि विजयं यान्यदर्शयन् ॥ ६-६०-२४॥
    sakṛdeva samiddhasya vidhūmasya mahārciṣaḥ |
    babhūvustāni liṅgāni vijayaṃ yānyadarśayan || 6-60-24||

    RMY 6-60-25

    प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तकाञ्चनसंनिभः ।
    हविस्तत्प्रतिजग्राह पावकः स्वयमुत्थितः ॥ ६-६०-२५॥
    pradakṣiṇāvartaśikhastaptakāñcanasaṃnibhaḥ |
    havistatpratijagrāha pāvakaḥ svayamutthitaḥ || 6-60-25||

    RMY 6-60-26

    सोऽस्त्रमाहारयामास ब्राह्ममस्त्रविदां वरः ।
    धनुश्चात्मरथं चैव सर्वं तत्राभ्यमन्त्रयत् ॥ ६-६०-२६॥
    so'stramāhārayāmāsa brāhmamastravidāṃ varaḥ |
    dhanuścātmarathaṃ caiva sarvaṃ tatrābhyamantrayat || 6-60-26||

    RMY 6-60-27

    तस्मिन्नाहूयमानेऽस्त्रे हूयमाने च पावके ।
    सार्कग्रहेन्दु नक्षत्रं वितत्रास नभस्तलम् ॥ ६-६०-२७॥
    tasminnāhūyamāne'stre hūyamāne ca pāvake |
    sārkagrahendu nakṣatraṃ vitatrāsa nabhastalam || 6-60-27||

    RMY 6-60-28

    स पावकं पावकदीप्ततेजा हुत्वा महेन्द्रप्रतिमप्रभावः ।
    सचापबाणासिरथाश्वसूतः खेऽन्तर्दध आत्मानमचिन्त्यरूपः ॥ ६-६०-२८॥
    sa pāvakaṃ pāvakadīptatejā hutvā mahendrapratimaprabhāvaḥ |
    sacāpabāṇāsirathāśvasūtaḥ khe'ntardadha ātmānamacintyarūpaḥ || 6-60-28||

    RMY 6-60-29

    स सैन्यमुत्सृज्य समेत्य तूर्णं महारणे वानरवाहिनीषु ।
    अदृश्यमानः शरजालमुग्रं ववर्ष नीलाम्बुधरो यथाम्बु ॥ ६-६०-२९॥
    sa sainyamutsṛjya sametya tūrṇaṃ mahāraṇe vānaravāhinīṣu |
    adṛśyamānaḥ śarajālamugraṃ vavarṣa nīlāmbudharo yathāmbu || 6-60-29||

    RMY 6-60-30

    ते शक्रजिद्बाणविशीर्णदेहा मायाहता विस्वरमुन्नदन्तः ।
    रणे निपेतुर्हरयोऽद्रिकल्पा यथेन्द्रवज्राभिहता नगेन्द्राः ॥ ६-६०-३०॥
    te śakrajidbāṇaviśīrṇadehā māyāhatā visvaramunnadantaḥ |
    raṇe nipeturharayo'drikalpā yathendravajrābhihatā nagendrāḥ || 6-60-30||

    RMY 6-60-31

    ते केवलं संददृशुः शिताग्रान्बाणान्रणे वानरवाहिनीषु ।
    माया निगूढं च सुरेन्द्रशत्रुं न चात्र तं राक्षसमभ्यपश्यन् ॥ ६-६०-३१॥
    te kevalaṃ saṃdadṛśuḥ śitāgrānbāṇānraṇe vānaravāhinīṣu |
    māyā nigūḍhaṃ ca surendraśatruṃ na cātra taṃ rākṣasamabhyapaśyan || 6-60-31||

    RMY 6-60-32

    ततः स रक्षोऽधिपतिर्महात्मा सर्वा दिशो बाणगणैः शिताग्रैः ।
    प्रच्छादयामास रविप्रकाशैर्विषादयामास च वानरेन्द्रान् ॥ ६-६०-३२॥
    tataḥ sa rakṣo'dhipatirmahātmā sarvā diśo bāṇagaṇaiḥ śitāgraiḥ |
    pracchādayāmāsa raviprakāśairviṣādayāmāsa ca vānarendrān || 6-60-32||

    RMY 6-60-33

    स शूलनिस्त्रिंश परश्वधानि व्याविध्य दीप्तानलसंनिभानि ।
    सविस्फुलिङ्गोज्ज्वलपावकानि ववर्ष तीव्रं प्लवगेन्द्रसैन्ये ॥ ६-६०-३३॥
    sa śūlanistriṃśa paraśvadhāni vyāvidhya dīptānalasaṃnibhāni |
    savisphuliṅgojjvalapāvakāni vavarṣa tīvraṃ plavagendrasainye || 6-60-33||

    RMY 6-60-34

    ततो ज्वलनसंकाशैः शितैर्वानरयूथपाः ।
    ताडिताः शक्रजिद्बाणैः प्रफुल्ला इव किंशुकाः ॥ ६-६०-३४॥
    tato jvalanasaṃkāśaiḥ śitairvānarayūthapāḥ |
    tāḍitāḥ śakrajidbāṇaiḥ praphullā iva kiṃśukāḥ || 6-60-34||

    RMY 6-60-35

    अन्योन्यमभिसर्पन्तो निनदन्तश्च विस्वरम् ।
    राक्षसेन्द्रास्त्रनिर्भिन्ना निपेतुर्वानरर्षभाः ॥ ६-६०-३५॥
    anyonyamabhisarpanto ninadantaśca visvaram |
    rākṣasendrāstranirbhinnā nipeturvānararṣabhāḥ || 6-60-35||

    RMY 6-60-36

    उदीक्षमाणा गगनं केचिन्नेत्रेषु ताडिताः ।
    शरैर्विविशुरन्योन्यं पेतुश्च जगतीतले ॥ ६-६०-३६॥
    udīkṣamāṇā gaganaṃ kecinnetreṣu tāḍitāḥ |
    śarairviviśuranyonyaṃ petuśca jagatītale || 6-60-36||

    RMY 6-60-37

    हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदं गन्धमादनम् ।
    जाम्बवन्तं सुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ॥ ६-६०-३७॥
    hanūmantaṃ ca sugrīvamaṅgadaṃ gandhamādanam |
    jāmbavantaṃ suṣeṇaṃ ca vegadarśinameva ca || 6-60-37||

    RMY 6-60-38

    मैन्दं च द्विविदं नीलं गवाक्षं गजगोमुखौ ।
    केसरिं हरिलोमानं विद्युद्दंष्ट्रं च वानरम् ॥ ६-६०-३८॥
    maindaṃ ca dvividaṃ nīlaṃ gavākṣaṃ gajagomukhau |
    kesariṃ harilomānaṃ vidyuddaṃṣṭraṃ ca vānaram || 6-60-38||

    RMY 6-60-39

    सूर्याननं ज्योतिमुखं तथा दधिमुखं हरिम् ।
    पावकाक्षं नलं चैव कुमुदं चैव वानरम् ॥ ६-६०-३९॥
    sūryānanaṃ jyotimukhaṃ tathā dadhimukhaṃ harim |
    pāvakākṣaṃ nalaṃ caiva kumudaṃ caiva vānaram || 6-60-39||

    RMY 6-60-40

    प्रासैः शूलैः शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसंहितैः ।
    विव्याध हरिशार्दूलान्सर्वांस्तान्राक्षसोत्तमः ॥ ६-६०-४०॥
    prāsaiḥ śūlaiḥ śitairbāṇairindrajinmantrasaṃhitaiḥ |
    vivyādha hariśārdūlānsarvāṃstānrākṣasottamaḥ || 6-60-40||

    RMY 6-60-41

    स वै गदाभिर्हरियूथमुख्यान्निर्भिद्य बाणैस्तपनीयपुङ्खैः ।
    ववर्ष रामं शरवृष्टिजालैः सलक्ष्मणं भास्कररश्मिकल्पैः ॥ ६-६०-४१॥
    sa vai gadābhirhariyūthamukhyānnirbhidya bāṇaistapanīyapuṅkhaiḥ |
    vavarṣa rāmaṃ śaravṛṣṭijālaiḥ salakṣmaṇaṃ bhāskararaśmikalpaiḥ || 6-60-41||

    RMY 6-60-42

    स बाणवर्षैरभिवर्ष्यमाणो धारानिपातानिव तान्विचिन्त्य ।
    समीक्षमाणः परमाद्भुतश्री रामस्तदा लक्ष्मणमित्युवाच ॥ ६-६०-४२॥
    sa bāṇavarṣairabhivarṣyamāṇo dhārānipātāniva tānvicintya |
    samīkṣamāṇaḥ paramādbhutaśrī rāmastadā lakṣmaṇamityuvāca || 6-60-42||

    RMY 6-60-43

    असौ पुनर्लक्ष्मण राक्षसेन्द्रो ब्रह्मास्त्रमाश्रित्य सुरेन्द्रशत्रुः ।
    निपातयित्वा हरिसैन्यमुग्रमस्माञ्शरैरर्दयति प्रसक्तम् ॥ ६-६०-४३॥
    asau punarlakṣmaṇa rākṣasendro brahmāstramāśritya surendraśatruḥ |
    nipātayitvā harisainyamugramasmāñśarairardayati prasaktam || 6-60-43||

    RMY 6-60-44

    स्वयम्भुवा दत्तवरो महात्मा खमास्थितोऽन्तर्हितभीमकायः ।
    कथं नु शक्यो युधि नष्टदेहो निहन्तुमद्येन्द्रजिदुद्यतास्त्रः ॥ ६-६०-४४॥
    svayambhuvā dattavaro mahātmā khamāsthito'ntarhitabhīmakāyaḥ |
    kathaṃ nu śakyo yudhi naṣṭadeho nihantumadyendrajidudyatāstraḥ || 6-60-44||

    RMY 6-60-45

    मन्ये स्वयम्भूर्भगवानचिन्त्यो यस्यैतदस्त्रं प्रभवश्च योऽस्य ।
    बाणावपातांस्त्वमिहाद्य धीमन्मया सहाव्यग्रमनाः सहस्व ॥ ६-६०-४५॥
    manye svayambhūrbhagavānacintyo yasyaitadastraṃ prabhavaśca yo'sya |
    bāṇāvapātāṃstvamihādya dhīmanmayā sahāvyagramanāḥ sahasva || 6-60-45||

    RMY 6-60-46

    प्रच्छादयत्येष हि राक्षसेन्द्रः सर्वा दिशः सायकवृष्टिजालैः ।
    एतच्च सर्वं पतिताग्र्यवीरं न भ्राजते वानरराजसैन्यम् ॥ ६-६०-४६॥
    pracchādayatyeṣa hi rākṣasendraḥ sarvā diśaḥ sāyakavṛṣṭijālaiḥ |
    etacca sarvaṃ patitāgryavīraṃ na bhrājate vānararājasainyam || 6-60-46||

    RMY 6-60-47

    आवां तु दृष्ट्वा पतितौ विसंज्ञौ निवृत्तयुद्धौ हतरोषहर्षौ ।
    ध्रुवं प्रवेक्ष्यत्यमरारिवासं असौ समादाय रणाग्रलक्ष्मीम् ॥ ६-६०-४७॥
    āvāṃ tu dṛṣṭvā patitau visaṃjñau nivṛttayuddhau hataroṣaharṣau |
    dhruvaṃ pravekṣyatyamarārivāsaṃ asau samādāya raṇāgralakṣmīm || 6-60-47||

    RMY 6-60-48

    ततस्तु ताविन्द्रजिदस्त्रजालैर्बभूवतुस्तत्र तदा विशस्तौ ।
    स चापि तौ तत्र विषादयित्वा ननाद हर्षाद्युधि राक्षसेन्द्रः ॥ ६-६०-४८॥
    tatastu tāvindrajidastrajālairbabhūvatustatra tadā viśastau |
    sa cāpi tau tatra viṣādayitvā nanāda harṣādyudhi rākṣasendraḥ || 6-60-48||

    RMY 6-60-49

    स तत्तदा वानरराजसैन्यं रामं च संख्ये सहलक्ष्मणेन ।
    विषादयित्वा सहसा विवेश पुरीं दशग्रीवभुजाभिगुप्ताम् ॥ ६-६०-४९॥
    sa tattadā vānararājasainyaṃ rāmaṃ ca saṃkhye sahalakṣmaṇena |
    viṣādayitvā sahasā viveśa purīṃ daśagrīvabhujābhiguptām || 6-60-49||

    Sarga: 61/116 (68)

    RMY 6-61-1

    तयोस्तदा सादितयो रणाग्रे मुमोह सैन्यं हरियूथपानाम् ।
    सुग्रीवनीलाङ्गदजाम्बवन्तो न चापि किंचित्प्रतिपेदिरे ते ॥ ६-६१-१॥
    tayostadā sāditayo raṇāgre mumoha sainyaṃ hariyūthapānām |
    sugrīvanīlāṅgadajāmbavanto na cāpi kiṃcitpratipedire te || 6-61-1||

    RMY 6-61-2

    ततो विषण्णं समवेक्ष्य सैन्यं विभीषणो बुद्धिमतां वरिष्ठः ।
    उवाच शाखामृगराजवीरानाश्वासयन्नप्रतिमैर्वचोभिः ॥ ६-६१-२॥
    tato viṣaṇṇaṃ samavekṣya sainyaṃ vibhīṣaṇo buddhimatāṃ variṣṭhaḥ |
    uvāca śākhāmṛgarājavīrānāśvāsayannapratimairvacobhiḥ || 6-61-2||

    RMY 6-61-3

    मा भैष्ट नास्त्यत्र विषादकालो यदार्यपुत्राववशौ विषण्णौ ।
    स्वयम्भुवो वाक्यमथोद्वहन्तौ यत्सादिताविन्द्रजिदस्त्रजालैः ॥ ६-६१-३॥
    mā bhaiṣṭa nāstyatra viṣādakālo yadāryaputrāvavaśau viṣaṇṇau |
    svayambhuvo vākyamathodvahantau yatsāditāvindrajidastrajālaiḥ || 6-61-3||

    RMY 6-61-4

    तस्मै तु दत्तं परमास्त्रमेतत्स्वयम्भुवा ब्राह्मममोघवेगम् ।
    तन्मानयन्तौ यदि राजपुत्रौ निपातितौ कोऽत्र विषादकालः ॥ ६-६१-४॥
    tasmai tu dattaṃ paramāstrametatsvayambhuvā brāhmamamoghavegam |
    tanmānayantau yadi rājaputrau nipātitau ko'tra viṣādakālaḥ || 6-61-4||

    RMY 6-61-5

    ब्राह्ममस्त्रं तदा धीमान्मानयित्वा तु मारुतिः ।
    विभीषणवचः श्रुत्वा हनूमांस्तमथाब्रवीत् ॥ ६-६१-५॥
    brāhmamastraṃ tadā dhīmānmānayitvā tu mārutiḥ |
    vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā hanūmāṃstamathābravīt || 6-61-5||

    RMY 6-61-6

    एतस्मिन्निहते सैन्ये वानराणां तरस्विनाम् ।
    यो यो धारयते प्राणांस्तं तमाश्वासयावहे ॥ ६-६१-६॥
    etasminnihate sainye vānarāṇāṃ tarasvinām |
    yo yo dhārayate prāṇāṃstaṃ tamāśvāsayāvahe || 6-61-6||

    RMY 6-61-7

    तावुभौ युगपद्वीरौ हनूमद्राक्षसोत्तमौ ।
    उल्काहस्तौ तदा रात्रौ रणशीर्षे विचेरतुः ॥ ६-६१-७॥
    tāvubhau yugapadvīrau hanūmadrākṣasottamau |
    ulkāhastau tadā rātrau raṇaśīrṣe viceratuḥ || 6-61-7||

    RMY 6-61-8

    छिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुलि शिरो धरैः ।
    स्रवद्भिः क्षतजं गात्रैः प्रस्रवद्भिः समन्ततः ॥ ६-६१-८॥
    chinnalāṅgūlahastorupādāṅguli śiro dharaiḥ |
    sravadbhiḥ kṣatajaṃ gātraiḥ prasravadbhiḥ samantataḥ || 6-61-8||

    RMY 6-61-9

    पतितैः पर्वताकारैर्वानरैरभिसंकुलाम् ।
    शस्त्रैश्च पतितैर्दीप्तैर्ददृशाते वसुंधराम् ॥ ६-६१-९॥
    patitaiḥ parvatākārairvānarairabhisaṃkulām |
    śastraiśca patitairdīptairdadṛśāte vasuṃdharām || 6-61-9||

    RMY 6-61-10

    सुग्रीवमङ्गदं नीलं शरभं गन्धमादनम् ।
    जाम्बवन्तं सुषेणं च वेगदर्शनमाहुकम् ॥ ६-६१-१०॥
    sugrīvamaṅgadaṃ nīlaṃ śarabhaṃ gandhamādanam |
    jāmbavantaṃ suṣeṇaṃ ca vegadarśanamāhukam || 6-61-10||

    RMY 6-61-11

    मैन्दं नलं ज्योतिमुखं द्विविदं पनसं तथा ।
    विभीषणो हनूमांश्च ददृशाते हतान्रणे ॥ ६-६१-११॥
    maindaṃ nalaṃ jyotimukhaṃ dvividaṃ panasaṃ tathā |
    vibhīṣaṇo hanūmāṃśca dadṛśāte hatānraṇe || 6-61-11||

    RMY 6-61-12

    सप्तषष्टिर्हताः कोट्यो वानराणां तरस्विनाम् ।
    अह्नः पञ्चमशेषेण वल्लभेन स्वयम्भुवः ॥ ६-६१-१२॥
    saptaṣaṣṭirhatāḥ koṭyo vānarāṇāṃ tarasvinām |
    ahnaḥ pañcamaśeṣeṇa vallabhena svayambhuvaḥ || 6-61-12||

    RMY 6-61-13

    सागरौघनिभं भीमं दृष्ट्वा बाणार्दितं बलम् ।
    मार्गते जाम्बवन्तं स्म हनूमान्सविभीषणः ॥ ६-६१-१३॥
    sāgaraughanibhaṃ bhīmaṃ dṛṣṭvā bāṇārditaṃ balam |
    mārgate jāmbavantaṃ sma hanūmānsavibhīṣaṇaḥ || 6-61-13||

    RMY 6-61-14

    स्वभावजरया युक्तं वृद्धं शरशतैश्चितम् ।
    प्रजापतिसुतं वीरं शाम्यन्तमिव पावकम् ॥ ६-६१-१४॥
    svabhāvajarayā yuktaṃ vṛddhaṃ śaraśataiścitam |
    prajāpatisutaṃ vīraṃ śāmyantamiva pāvakam || 6-61-14||

    RMY 6-61-15

    दृष्ट्वा तमुपसंगम्य पौलस्त्यो वाक्यमब्रवीत् ।
    कच्चिदार्यशरैस्तीर्ष्णैर्न प्राणा ध्वंसितास्तव ॥ ६-६१-१५॥
    dṛṣṭvā tamupasaṃgamya paulastyo vākyamabravīt |
    kaccidāryaśaraistīrṣṇairna prāṇā dhvaṃsitāstava || 6-61-15||

    RMY 6-61-16

    विभीषणवचः श्रुत्वा जाम्बवानृक्षपुंगवः ।
    कृच्छ्रादभ्युद्गिरन्वाक्यमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६-६१-१६॥
    vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā jāmbavānṛkṣapuṃgavaḥ |
    kṛcchrādabhyudgiranvākyamidaṃ vacanamabravīt || 6-61-16||

    RMY 6-61-17

    नैरृतेन्द्रमहावीर्यस्वरेण त्वाभिलक्षये ।
    पीड्यमानः शितैर्बाणैर्न त्वां पश्यामि चक्षुषा ॥ ६-६१-१७॥
    nairṛtendramahāvīryasvareṇa tvābhilakṣaye |
    pīḍyamānaḥ śitairbāṇairna tvāṃ paśyāmi cakṣuṣā || 6-61-17||

    RMY 6-61-18

    अञ्जना सुप्रजा येन मातरिश्वा च नैरृत ।
    हनूमान्वानरश्रेष्ठः प्राणान्धारयते क्वचित् ॥ ६-६१-१८॥
    añjanā suprajā yena mātariśvā ca nairṛta |
    hanūmānvānaraśreṣṭhaḥ prāṇāndhārayate kvacit || 6-61-18||

    RMY 6-61-19

    श्रुत्वा जाम्बवतो वाक्यमुवाचेदं विभीषणः ।
    आर्यपुत्रावतिक्रम्य कस्मात्पृच्छसि मारुतिम् ॥ ६-६१-१९॥
    śrutvā jāmbavato vākyamuvācedaṃ vibhīṣaṇaḥ |
    āryaputrāvatikramya kasmātpṛcchasi mārutim || 6-61-19||

    RMY 6-61-20

    नैव राजनि सुग्रीवे नाङ्गदे नापि राघवे ।
    आर्य संदर्शितः स्नेहो यथा वायुसुते परः ॥ ६-६१-२०॥
    naiva rājani sugrīve nāṅgade nāpi rāghave |
    ārya saṃdarśitaḥ sneho yathā vāyusute paraḥ || 6-61-20||

    RMY 6-61-21

    विभीषणवचः श्रुत्वा जाम्बवान्वाक्यमब्रवीत् ।
    शृणु नैरृतशार्दूल यस्मात्पृच्छामि मारुतिम् ॥ ६-६१-२१॥
    vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā jāmbavānvākyamabravīt |
    śṛṇu nairṛtaśārdūla yasmātpṛcchāmi mārutim || 6-61-21||

    RMY 6-61-22

    तस्मिञ्जीवति वीरे तु हतमप्यहतं बलम् ।
    हनूमत्युज्झितप्राणे जीवन्तोऽपि वयं हताः ॥ ६-६१-२२॥
    tasmiñjīvati vīre tu hatamapyahataṃ balam |
    hanūmatyujjhitaprāṇe jīvanto'pi vayaṃ hatāḥ || 6-61-22||

    RMY 6-61-23

    ध्रियते मारुतिस्तात मारुतप्रतिमो यदि ।
    वैश्वानरसमो वीर्ये जीविताशा ततो भवेत् ॥ ६-६१-२३॥
    dhriyate mārutistāta mārutapratimo yadi |
    vaiśvānarasamo vīrye jīvitāśā tato bhavet || 6-61-23||

    RMY 6-61-24

    ततो वृद्धमुपागम्य नियमेनाभ्यवादयत् ।
    गृह्य जाम्बवतः पादौ हनूमान्मारुतात्मजः ॥ ६-६१-२४॥
    tato vṛddhamupāgamya niyamenābhyavādayat |
    gṛhya jāmbavataḥ pādau hanūmānmārutātmajaḥ || 6-61-24||

    RMY 6-61-25

    श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं तथापि व्यथितेन्द्रियः ।
    पुनर्जातमिवात्मानं स मेने ऋक्षपुंगवः ॥ ६-६१-२५॥
    śrutvā hanumato vākyaṃ tathāpi vyathitendriyaḥ |
    punarjātamivātmānaṃ sa mene ṛkṣapuṃgavaḥ || 6-61-25||

    RMY 6-61-26

    ततोऽब्रवीन्महातेजा हनूमन्तं स जाम्बवान् ।
    आगच्छ हरिशार्दूलवानरांस्त्रातुमर्हसि ॥ ६-६१-२६॥
    tato'bravīnmahātejā hanūmantaṃ sa jāmbavān |
    āgaccha hariśārdūlavānarāṃstrātumarhasi || 6-61-26||

    RMY 6-61-27

    नान्यो विक्रमपर्याप्तस्त्वमेषां परमः सखा ।
    त्वत्पराक्रमकालोऽयं नान्यं पश्यामि कञ्चन ॥ ६-६१-२७॥
    nānyo vikramaparyāptastvameṣāṃ paramaḥ sakhā |
    tvatparākramakālo'yaṃ nānyaṃ paśyāmi kañcana || 6-61-27||

    RMY 6-61-28

    ऋक्षवानरवीराणामनीकानि प्रहर्षय ।
    विशल्यौ कुरु चाप्येतौ सादितौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६-६१-२८॥
    ṛkṣavānaravīrāṇāmanīkāni praharṣaya |
    viśalyau kuru cāpyetau sāditau rāmalakṣmaṇau || 6-61-28||

    RMY 6-61-29

    गत्वा परममध्वानमुपर्युपरि सागरम् ।
    हिमवन्तं नगश्रेष्ठं हनूमन्गन्तुमर्हसि ॥ ६-६१-२९॥
    gatvā paramamadhvānamuparyupari sāgaram |
    himavantaṃ nagaśreṣṭhaṃ hanūmangantumarhasi || 6-61-29||

    RMY 6-61-30

    ततः काञ्चनमत्युग्रमृषभं पर्वतोत्तमम् ।
    कैलासशिखरं चापि द्रक्ष्यस्यरिनिषूदन ॥ ६-६१-३०॥
    tataḥ kāñcanamatyugramṛṣabhaṃ parvatottamam |
    kailāsaśikharaṃ cāpi drakṣyasyariniṣūdana || 6-61-30||

    RMY 6-61-31

    तयोः शिखरयोर्मध्ये प्रदीप्तमतुलप्रभम् ।
    सर्वौषधियुतं वीर द्रक्ष्यस्यौषधिपर्वतम् ॥ ६-६१-३१॥
    tayoḥ śikharayormadhye pradīptamatulaprabham |
    sarvauṣadhiyutaṃ vīra drakṣyasyauṣadhiparvatam || 6-61-31||

    RMY 6-61-32

    तस्य वानरशार्दूलचतस्रो मूर्ध्नि संभवाः ।
    द्रक्ष्यस्योषधयो दीप्ता दीपयन्त्यो दिशो दश ॥ ६-६१-३२॥
    tasya vānaraśārdūlacatasro mūrdhni saṃbhavāḥ |
    drakṣyasyoṣadhayo dīptā dīpayantyo diśo daśa || 6-61-32||

    RMY 6-61-33

    मृतसंजीवनीं चैव विशल्यकरणीमपि ।
    सौवर्णकरणीं चैव संधानीं च महौषधीम् ॥ ६-६१-३३॥
    mṛtasaṃjīvanīṃ caiva viśalyakaraṇīmapi |
    sauvarṇakaraṇīṃ caiva saṃdhānīṃ ca mahauṣadhīm || 6-61-33||

    RMY 6-61-34

    ताः सर्वा हनुमन्गृह्य क्षिप्रमागन्तुमर्हसि ।
    आश्वासय हरीन्प्राणैर्योज्य गन्धवहात्मजः ॥ ६-६१-३४॥
    tāḥ sarvā hanumangṛhya kṣipramāgantumarhasi |
    āśvāsaya harīnprāṇairyojya gandhavahātmajaḥ || 6-61-34||

    RMY 6-61-35

    श्रुत्वा जाम्बवतो वाक्यं हनूमान्हरिपुंगवः ।
    आपूर्यत बलोद्धर्षैस्तोयवेगैरिवार्णवः ॥ ६-६१-३५॥
    śrutvā jāmbavato vākyaṃ hanūmānharipuṃgavaḥ |
    āpūryata baloddharṣaistoyavegairivārṇavaḥ || 6-61-35||

    RMY 6-61-36

    स पर्वततटाग्रस्थः पीडयन्पर्वतोत्तरम् ।
    हनूमान्दृश्यते वीरो द्वितीय इव पर्वतः ॥ ६-६१-३६॥
    sa parvatataṭāgrasthaḥ pīḍayanparvatottaram |
    hanūmāndṛśyate vīro dvitīya iva parvataḥ || 6-61-36||

    RMY 6-61-37

    हरिपादविनिर्भिन्नो निषसाद स पर्वतः ।
    न शशाक तदात्मानं सोढुं भृशनिपीडितः ॥ ६-६१-३७॥
    haripādavinirbhinno niṣasāda sa parvataḥ |
    na śaśāka tadātmānaṃ soḍhuṃ bhṛśanipīḍitaḥ || 6-61-37||

    RMY 6-61-38

    तस्य पेतुर्नगा भूमौ हरिवेगाच्च जज्वलुः ।
    शृङ्गाणि च व्यकीर्यन्त पीडितस्य हनूमता ॥ ६-६१-३८॥
    tasya peturnagā bhūmau harivegācca jajvaluḥ |
    śṛṅgāṇi ca vyakīryanta pīḍitasya hanūmatā || 6-61-38||

    RMY 6-61-39

    तस्मिन्संपीड्यमाने तु भग्नद्रुमशिलातले ।
    न शेकुर्वानराः स्थातुं घूर्णमाने नगोत्तमे ॥ ६-६१-३९॥
    tasminsaṃpīḍyamāne tu bhagnadrumaśilātale |
    na śekurvānarāḥ sthātuṃ ghūrṇamāne nagottame || 6-61-39||

    RMY 6-61-40

    स घूर्णितमहाद्वारा प्रभग्नगृहगोपुरा ।
    लङ्का त्रासाकुला रात्रौ प्रनृत्तेवाभवत्तदा ॥ ६-६१-४०॥
    sa ghūrṇitamahādvārā prabhagnagṛhagopurā |
    laṅkā trāsākulā rātrau pranṛttevābhavattadā || 6-61-40||

    RMY 6-61-41

    पृथिवीधरसंकाशो निपीड्य धरणीधरम् ।
    पृथिवीं क्षोभयामास सार्णवां मारुतात्मजः ॥ ६-६१-४१॥
    pṛthivīdharasaṃkāśo nipīḍya dharaṇīdharam |
    pṛthivīṃ kṣobhayāmāsa sārṇavāṃ mārutātmajaḥ || 6-61-41||

    RMY 6-61-42

    पद्भ्यां तु शैलमापीड्य वडवामुखवन्मुखम् ।
    विवृत्योग्रं ननादोच्चैस्त्रासयन्निव राक्षसान् ॥ ६-६१-४२॥
    padbhyāṃ tu śailamāpīḍya vaḍavāmukhavanmukham |
    vivṛtyograṃ nanādoccaistrāsayanniva rākṣasān || 6-61-42||

    RMY 6-61-43

    तस्य नानद्यमानस्य श्रुत्वा निनदमद्भुतम् ।
    लङ्कास्था राक्षसाः सर्वे न शेकुः स्पन्दितुं भयात् ॥ ६-६१-४३॥
    tasya nānadyamānasya śrutvā ninadamadbhutam |
    laṅkāsthā rākṣasāḥ sarve na śekuḥ spandituṃ bhayāt || 6-61-43||

    RMY 6-61-44

    नमस्कृत्वाथ रामाय मारुतिर्भीमविक्रमः ।
    राघवार्थे परं कर्म समैहत परंतपः ॥ ६-६१-४४॥
    namaskṛtvātha rāmāya mārutirbhīmavikramaḥ |
    rāghavārthe paraṃ karma samaihata paraṃtapaḥ || 6-61-44||

    RMY 6-61-45

    स पुच्छमुद्यम्य भुजंगकल्पं विनम्य पृष्ठं श्रवणे निकुञ्च्य ।
    विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभमापुप्लुवे व्योम्नि स चण्डवेगः ॥ ६-६१-४५॥
    sa pucchamudyamya bhujaṃgakalpaṃ vinamya pṛṣṭhaṃ śravaṇe nikuñcya |
    vivṛtya vaktraṃ vaḍavāmukhābhamāpupluve vyomni sa caṇḍavegaḥ || 6-61-45||

    RMY 6-61-46

    स वृक्षषण्डांस्तरसा जहार शैलाञ्शिलाः प्राकृतवानरांश्च ।
    बाहूरुवेगोद्धतसंप्रणुन्नास्ते क्षीणवेगाः सलिले निपेतुः ॥ ६-६१-४६॥
    sa vṛkṣaṣaṇḍāṃstarasā jahāra śailāñśilāḥ prākṛtavānarāṃśca |
    bāhūruvegoddhatasaṃpraṇunnāste kṣīṇavegāḥ salile nipetuḥ || 6-61-46||

    RMY 6-61-47

    स तौ प्रसार्योरगभोगकल्पौ भुजौ भुजंगारिनिकाशवीर्यः ।
    जगाम मेरुं नगराजमग्र्यं दिशः प्रकर्षन्निव वायुसूनुः ॥ ६-६१-४७॥
    sa tau prasāryoragabhogakalpau bhujau bhujaṃgārinikāśavīryaḥ |
    jagāma meruṃ nagarājamagryaṃ diśaḥ prakarṣanniva vāyusūnuḥ || 6-61-47||

    RMY 6-61-48

    स सागरं घूर्णितवीचिमालं तदा भृशं भ्रामितसर्वसत्त्वम् ।
    समीक्षमाणः सहसा जगाम चक्रं यथा विष्णुकराग्रमुक्तम् ॥ ६-६१-४८॥
    sa sāgaraṃ ghūrṇitavīcimālaṃ tadā bhṛśaṃ bhrāmitasarvasattvam |
    samīkṣamāṇaḥ sahasā jagāma cakraṃ yathā viṣṇukarāgramuktam || 6-61-48||

    RMY 6-61-49

    स पर्वतान्वृक्षगणान्सरांसि नदीस्तटाकानि पुरोत्तमानि ।
    स्फीताञ्जनांस्तानपि संप्रपश्यञ्जगाम वेगात्पितृतुल्यवेगः ॥ ६-६१-४९॥
    sa parvatānvṛkṣagaṇānsarāṃsi nadīstaṭākāni purottamāni |
    sphītāñjanāṃstānapi saṃprapaśyañjagāma vegātpitṛtulyavegaḥ || 6-61-49||

    RMY 6-61-50

    आदित्यपथमाश्रित्य जगाम स गतश्रमः ।
    स ददर्श हरिश्रेष्ठो हिमवन्तं नगोत्तमम् ॥ ६-६१-५०॥
    ādityapathamāśritya jagāma sa gataśramaḥ |
    sa dadarśa hariśreṣṭho himavantaṃ nagottamam || 6-61-50||

    RMY 6-61-51

    नानाप्रस्रवणोपेतं बहुकंदरनिर्झरम् ।
    श्वेताभ्रचयसंकाशैः शिखरैश्चारुदर्शनैः ॥ ६-६१-५१॥
    nānāprasravaṇopetaṃ bahukaṃdaranirjharam |
    śvetābhracayasaṃkāśaiḥ śikharaiścārudarśanaiḥ || 6-61-51||

    RMY 6-61-52

    स तं समासाद्य महानगेन्द्रमतिप्रवृद्धोत्तमघोरशृङ्गम् ।
    ददर्श पुण्यानि महाश्रमाणि सुरर्षिसंघोत्तमसेवितानि ॥ ६-६१-५२॥
    sa taṃ samāsādya mahānagendramatipravṛddhottamaghoraśṛṅgam |
    dadarśa puṇyāni mahāśramāṇi surarṣisaṃghottamasevitāni || 6-61-52||

    RMY 6-61-53

    स ब्रह्मकोशं रजतालयं च शक्रालयं रुद्रशरप्रमोक्षम् ।
    हयाननं ब्रह्मशिरश्च दीप्तं ददर्श वैवस्वत किंकरांश्च ॥ ६-६१-५३॥
    sa brahmakośaṃ rajatālayaṃ ca śakrālayaṃ rudraśarapramokṣam |
    hayānanaṃ brahmaśiraśca dīptaṃ dadarśa vaivasvata kiṃkarāṃśca || 6-61-53||

    RMY 6-61-54

    वज्रालयं वैश्वरणालयं च सूर्यप्रभं सूर्यनिबन्धनं च ।
    ब्रह्मासनं शंकरकार्मुकं च ददर्श नाभिं च वसुंधरायाः ॥ ६-६१-५४॥
    vajrālayaṃ vaiśvaraṇālayaṃ ca sūryaprabhaṃ sūryanibandhanaṃ ca |
    brahmāsanaṃ śaṃkarakārmukaṃ ca dadarśa nābhiṃ ca vasuṃdharāyāḥ || 6-61-54||

    RMY 6-61-55

    कैलासमग्र्यं हिमवच्छिलां च तथर्षभं काञ्चनशैलमग्र्यम् ।
    स दीप्तसर्वौषधिसंप्रदीप्तं ददर्श सर्वौषधिपर्वतेन्द्रम् ॥ ६-६१-५५॥
    kailāsamagryaṃ himavacchilāṃ ca tatharṣabhaṃ kāñcanaśailamagryam |
    sa dīptasarvauṣadhisaṃpradīptaṃ dadarśa sarvauṣadhiparvatendram || 6-61-55||

    RMY 6-61-56

    स तं समीक्ष्यानलरश्मिदीप्तं विसिष्मिये वासवदूतसूनुः ।
    आप्लुत्य तं चौषधिपर्वतेन्द्रं तत्रौषधीनां विचयं चकार ॥ ६-६१-५६॥
    sa taṃ samīkṣyānalaraśmidīptaṃ visiṣmiye vāsavadūtasūnuḥ |
    āplutya taṃ cauṣadhiparvatendraṃ tatrauṣadhīnāṃ vicayaṃ cakāra || 6-61-56||

    RMY 6-61-57

    स योजनसहस्राणि समतीत्य महाकपिः ।
    दिव्यौषधिधरं शैलं व्यचरन्मारुतात्मजः ॥ ६-६१-५७॥
    sa yojanasahasrāṇi samatītya mahākapiḥ |
    divyauṣadhidharaṃ śailaṃ vyacaranmārutātmajaḥ || 6-61-57||

    RMY 6-61-58

    महौषध्यस्तु ताः सर्वास्तस्मिन्पर्वतसत्तमे ।
    विज्ञायार्थिनमायान्तं ततो जग्मुरदर्शनम् ॥ ६-६१-५८॥
    mahauṣadhyastu tāḥ sarvāstasminparvatasattame |
    vijñāyārthinamāyāntaṃ tato jagmuradarśanam || 6-61-58||

    RMY 6-61-59

    स ता महात्मा हनुमानपश्यंश्चुकोप कोपाच्च भृशं ननाद ।
    अमृष्यमाणोऽग्निनिकाशचक्षुर्महीधरेन्द्रं तमुवाच वाक्यम् ॥ ६-६१-५९॥
    sa tā mahātmā hanumānapaśyaṃścukopa kopācca bhṛśaṃ nanāda |
    amṛṣyamāṇo'gninikāśacakṣurmahīdharendraṃ tamuvāca vākyam || 6-61-59||

    RMY 6-61-60

    किमेतदेवं सुविनिश्चितं ते यद्राघवे नासि कृतानुकम्पः ।
    पश्याद्य मद्बाहुबलाभिभूतो विकीर्णमात्मानमथो नगेन्द्र ॥ ६-६१-६०॥
    kimetadevaṃ suviniścitaṃ te yadrāghave nāsi kṛtānukampaḥ |
    paśyādya madbāhubalābhibhūto vikīrṇamātmānamatho nagendra || 6-61-60||

    RMY 6-61-61

    स तस्य शृङ्गं सनगं सनागं सकाञ्चनं धातुसहस्रजुष्टम् ।
    विकीर्णकूटं चलिताग्रसानुं प्रगृह्य वेगात्सहसोन्ममाथ ॥ ६-६१-६१॥
    sa tasya śṛṅgaṃ sanagaṃ sanāgaṃ sakāñcanaṃ dhātusahasrajuṣṭam |
    vikīrṇakūṭaṃ calitāgrasānuṃ pragṛhya vegātsahasonmamātha || 6-61-61||

    RMY 6-61-62

    स तं समुत्पाट्य खमुत्पपात वित्रास्य लोकान्ससुरान्सुरेन्द्रान् ।
    संस्तूयमानः खचरैरनेकैर्जगाम वेगाद्गरुडोग्रवीर्यः ॥ ६-६१-६२॥
    sa taṃ samutpāṭya khamutpapāta vitrāsya lokānsasurānsurendrān |
    saṃstūyamānaḥ khacarairanekairjagāma vegādgaruḍogravīryaḥ || 6-61-62||

    RMY 6-61-63

    स भास्कराध्वानमनुप्रपन्नस्तद्भास्कराभं शिखरं प्रगृह्य ।
    बभौ तदा भास्करसंनिकाशो रवेः समीपे प्रतिभास्कराभः ॥ ६-६१-६३॥
    sa bhāskarādhvānamanuprapannastadbhāskarābhaṃ śikharaṃ pragṛhya |
    babhau tadā bhāskarasaṃnikāśo raveḥ samīpe pratibhāskarābhaḥ || 6-61-63||

    RMY 6-61-64

    स तेन शैलेन भृशं रराज शैलोपमो गन्धवहात्मजस्तु ।
    सहस्रधारेण सपावकेन चक्रेण खे विष्णुरिवोद्धृतेन ॥ ६-६१-६४॥
    sa tena śailena bhṛśaṃ rarāja śailopamo gandhavahātmajastu |
    sahasradhāreṇa sapāvakena cakreṇa khe viṣṇurivoddhṛtena || 6-61-64||

    RMY 6-61-65

    तं वानराः प्रेक्ष्य तदा विनेदुः स तानपि प्रेक्ष्य मुदा ननाद ।
    तेषां समुद्घुष्टरवं निशम्य लङ्कालया भीमतरं विनेदुः ॥ ६-६१-६५॥
    taṃ vānarāḥ prekṣya tadā vineduḥ sa tānapi prekṣya mudā nanāda |
    teṣāṃ samudghuṣṭaravaṃ niśamya laṅkālayā bhīmataraṃ vineduḥ || 6-61-65||

    RMY 6-61-66

    ततो महात्मा निपपात तस्मिञ्शैलोत्तमे वानरसैन्यमध्ये ।
    हर्युत्तमेभ्यः शिरसाभिवाद्य विभीषणं तत्र च सस्वजे सः ॥ ६-६१-६६॥
    tato mahātmā nipapāta tasmiñśailottame vānarasainyamadhye |
    haryuttamebhyaḥ śirasābhivādya vibhīṣaṇaṃ tatra ca sasvaje saḥ || 6-61-66||

    RMY 6-61-67

    तावप्युभौ मानुषराजपुत्रौ तं गन्धमाघ्राय महौषधीनाम् ।
    बभूवतुस्तत्र तदा विशल्यावुत्तस्थुरन्ये च हरिप्रवीराः ॥ ६-६१-६७॥
    tāvapyubhau mānuṣarājaputrau taṃ gandhamāghrāya mahauṣadhīnām |
    babhūvatustatra tadā viśalyāvuttasthuranye ca haripravīrāḥ || 6-61-67||

    RMY 6-61-68

    ततो हरिर्गन्धवहात्मजस्तु तमोषधीशैलमुदग्रवीर्यः ।
    निनाय वेगाद्धिमवन्तमेव पुनश्च रामेण समाजगाम ॥ ६-६१-६८॥
    tato harirgandhavahātmajastu tamoṣadhīśailamudagravīryaḥ |
    nināya vegāddhimavantameva punaśca rāmeṇa samājagāma || 6-61-68||

    Sarga: 62/116 (52)

    RMY 6-62-1

    ततोऽब्रवीन्महातेजाः सुग्रीवो वानराधिपः ।
    अर्थ्यं विजापयंश्चापि हनूमन्तं महाबलम् ॥ ६-६२-१॥
    tato'bravīnmahātejāḥ sugrīvo vānarādhipaḥ |
    arthyaṃ vijāpayaṃścāpi hanūmantaṃ mahābalam || 6-62-1||

    RMY 6-62-2

    यतो हतः कुम्भकर्णः कुमाराश्च निषूदिताः ।
    नेदानीमुपनिर्हारं रावणो दातुमर्हति ॥ ६-६२-२॥
    yato hataḥ kumbhakarṇaḥ kumārāśca niṣūditāḥ |
    nedānīmupanirhāraṃ rāvaṇo dātumarhati || 6-62-2||

    RMY 6-62-3

    ये ये महाबलाः सन्ति लघवश्च प्लवंगमाः ।
    लङ्कामभ्युत्पतन्त्वाशु गृह्योल्काः प्लवगर्षभाः ॥ ६-६२-३॥
    ye ye mahābalāḥ santi laghavaśca plavaṃgamāḥ |
    laṅkāmabhyutpatantvāśu gṛhyolkāḥ plavagarṣabhāḥ || 6-62-3||

    RMY 6-62-4

    ततोऽस्तं गत आदित्ये रौद्रे तस्मिन्निशामुखे ।
    लङ्कामभिमुखाः सोल्का जग्मुस्ते प्लवगर्षभाः ॥ ६-६२-४॥
    tato'staṃ gata āditye raudre tasminniśāmukhe |
    laṅkāmabhimukhāḥ solkā jagmuste plavagarṣabhāḥ || 6-62-4||

    RMY 6-62-5

    उल्काहस्तैर्हरिगणैः सर्वतः समभिद्रुताः ।
    आरक्षस्था विरूपाक्षाः सहसा विप्रदुद्रुवुः ॥ ६-६२-५॥
    ulkāhastairharigaṇaiḥ sarvataḥ samabhidrutāḥ |
    ārakṣasthā virūpākṣāḥ sahasā vipradudruvuḥ || 6-62-5||

    RMY 6-62-6

    गोपुराट्ट प्रतोलीषु चर्यासु विविधासु च ।
    प्रासादेषु च संहृष्टाः ससृजुस्ते हुताशनम् ॥ ६-६२-६॥
    gopurāṭṭa pratolīṣu caryāsu vividhāsu ca |
    prāsādeṣu ca saṃhṛṣṭāḥ sasṛjuste hutāśanam || 6-62-6||

    RMY 6-62-7

    तेषां गृहसहस्राणि ददाह हुतभुक्तदा ।
    आवासान्राक्षसानां च सर्वेषां गृहमेधिनाम् ॥ ६-६२-७॥
    teṣāṃ gṛhasahasrāṇi dadāha hutabhuktadā |
    āvāsānrākṣasānāṃ ca sarveṣāṃ gṛhamedhinām || 6-62-7||

    RMY 6-62-8

    हेमचित्रतनुत्राणां स्रग्दामाम्बरधारिणाम् ।
    सीधुपानचलाक्षाणां मदविह्वलगामिनाम् ॥ ६-६२-८॥
    hemacitratanutrāṇāṃ sragdāmāmbaradhāriṇām |
    sīdhupānacalākṣāṇāṃ madavihvalagāminām || 6-62-8||

    RMY 6-62-9

    कान्तालम्बितवस्त्राणां शत्रुसंजातमन्युनाम् ।
    गदाशूलासि हस्तानां खादतां पिबतामपि ॥ ६-६२-९॥
    kāntālambitavastrāṇāṃ śatrusaṃjātamanyunām |
    gadāśūlāsi hastānāṃ khādatāṃ pibatāmapi || 6-62-9||

    RMY 6-62-10

    शयनेषु महार्हेषु प्रसुप्तानां प्रियैः सह ।
    त्रस्तानां गच्छतां तूर्णं पुत्रानादाय सर्वतः ॥ ६-६२-१०॥
    śayaneṣu mahārheṣu prasuptānāṃ priyaiḥ saha |
    trastānāṃ gacchatāṃ tūrṇaṃ putrānādāya sarvataḥ || 6-62-10||

    RMY 6-62-11

    तेषां गृहसहस्राणि तदा लङ्कानिवासिनाम् ।
    अदहत्पावकस्तत्र जज्वाल च पुनः पुनः ॥ ६-६२-११॥
    teṣāṃ gṛhasahasrāṇi tadā laṅkānivāsinām |
    adahatpāvakastatra jajvāla ca punaḥ punaḥ || 6-62-11||

    RMY 6-62-12

    सारवन्ति महार्हाणि गम्भीरगुणवन्ति च ।
    हेमचन्द्रार्धचन्द्राणि चन्द्रशालोन्नतानि च ॥ ६-६२-१२॥
    sāravanti mahārhāṇi gambhīraguṇavanti ca |
    hemacandrārdhacandrāṇi candraśālonnatāni ca || 6-62-12||

    RMY 6-62-13

    रत्नचित्रगवाक्षाणि साधिष्ठानानि सर्वशः ।
    मणिविद्रुमचित्राणि स्पृशन्तीव च भास्करम् ॥ ६-६२-१३॥
    ratnacitragavākṣāṇi sādhiṣṭhānāni sarvaśaḥ |
    maṇividrumacitrāṇi spṛśantīva ca bhāskaram || 6-62-13||

    RMY 6-62-14

    क्रौञ्चबर्हिणवीणानां भूषणानां च निस्वनैः ।
    नादितान्यचलाभानि वेश्मान्यग्निर्ददाह सः ॥ ६-६२-१४॥
    krauñcabarhiṇavīṇānāṃ bhūṣaṇānāṃ ca nisvanaiḥ |
    nāditānyacalābhāni veśmānyagnirdadāha saḥ || 6-62-14||

    RMY 6-62-15

    ज्वलनेन परीतानि तोरणानि चकाशिरे ।
    विद्युद्भिरिव नद्धानि मेघजालानि घर्मगे ॥ ६-६२-१५॥
    jvalanena parītāni toraṇāni cakāśire |
    vidyudbhiriva naddhāni meghajālāni gharmage || 6-62-15||

    RMY 6-62-16

    विमानेषु प्रसुप्ताश्च दह्यमाना वराङ्गनाः ।
    त्यक्ताभरणसंयोगा हाहेत्युच्चैर्विचुक्रुशः ॥ ६-६२-१६॥
    vimāneṣu prasuptāśca dahyamānā varāṅganāḥ |
    tyaktābharaṇasaṃyogā hāhetyuccairvicukruśaḥ || 6-62-16||

    RMY 6-62-17

    तत्र चाग्निपरीतानि निपेतुर्भवनान्यपि ।
    वज्रिवज्रहतानीव शिखराणि महागिरेः ॥ ६-६२-१७॥
    tatra cāgniparītāni nipeturbhavanānyapi |
    vajrivajrahatānīva śikharāṇi mahāgireḥ || 6-62-17||

    RMY 6-62-18

    तानि निर्दह्यमानानि दूरतः प्रचकाशिरे ।
    हिमवच्छिखराणीव दीप्तौषधिवनानि च ॥ ६-६२-१८॥
    tāni nirdahyamānāni dūrataḥ pracakāśire |
    himavacchikharāṇīva dīptauṣadhivanāni ca || 6-62-18||

    RMY 6-62-19

    हर्म्याग्रैर्दह्यमानैश्च ज्वालाप्रज्वलितैरपि ।
    रात्रौ सा दृश्यते लङ्का पुष्पितैरिव किंशुकैः ॥ ६-६२-१९॥
    harmyāgrairdahyamānaiśca jvālāprajvalitairapi |
    rātrau sā dṛśyate laṅkā puṣpitairiva kiṃśukaiḥ || 6-62-19||

    RMY 6-62-20

    हस्त्यध्यक्षैर्गजैर्मुक्तैर्मुक्तैश्च तुरगैरपि ।
    बभूव लङ्का लोकान्ते भ्रान्तग्राह इवार्णवः ॥ ६-६२-२०॥
    hastyadhyakṣairgajairmuktairmuktaiśca turagairapi |
    babhūva laṅkā lokānte bhrāntagrāha ivārṇavaḥ || 6-62-20||

    RMY 6-62-21

    अश्वं मुक्तं गजो दृष्ट्वा कच्चिद्भीतोऽपसर्पति ।
    भीतो भीतं गजं दृष्ट्वा क्वचिदश्वो निवर्तते ॥ ६-६२-२१॥
    aśvaṃ muktaṃ gajo dṛṣṭvā kaccidbhīto'pasarpati |
    bhīto bhītaṃ gajaṃ dṛṣṭvā kvacidaśvo nivartate || 6-62-21||

    RMY 6-62-22

    सा बभूव मुहूर्तेन हरिभिर्दीपिता पुरी ।
    लोकस्यास्य क्षये घोरे प्रदीप्तेव वसुंधरा ॥ ६-६२-२२॥
    sā babhūva muhūrtena haribhirdīpitā purī |
    lokasyāsya kṣaye ghore pradīpteva vasuṃdharā || 6-62-22||

    RMY 6-62-23

    नारी जनस्य धूमेन व्याप्तस्योच्चैर्विनेदुषः ।
    स्वनो ज्वलनतप्तस्य शुश्रुवे दशयोजनम् ॥ ६-६२-२३॥
    nārī janasya dhūmena vyāptasyoccairvineduṣaḥ |
    svano jvalanataptasya śuśruve daśayojanam || 6-62-23||

    RMY 6-62-24

    प्रदग्धकायानपरान्राक्षसान्निर्गतान्बहिः ।
    सहसाभ्युत्पतन्ति स्म हरयोऽथ युयुत्सवः ॥ ६-६२-२४॥
    pradagdhakāyānaparānrākṣasānnirgatānbahiḥ |
    sahasābhyutpatanti sma harayo'tha yuyutsavaḥ || 6-62-24||

    RMY 6-62-25

    उद्घुष्टं वानराणां च राक्षसानां च निस्वनः ।
    दिशो दश समुद्रं च पृथिवीं चान्वनादयत् ॥ ६-६२-२५॥
    udghuṣṭaṃ vānarāṇāṃ ca rākṣasānāṃ ca nisvanaḥ |
    diśo daśa samudraṃ ca pṛthivīṃ cānvanādayat || 6-62-25||

    RMY 6-62-26

    विशल्यौ तु महात्मानौ तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।
    असंभ्रान्तौ जगृहतुस्तावुभौ धनुषी वरे ॥ ६-६२-२६॥
    viśalyau tu mahātmānau tāvubhau rāmalakṣmaṇau |
    asaṃbhrāntau jagṛhatustāvubhau dhanuṣī vare || 6-62-26||

    RMY 6-62-27

    ततो विस्फारयाणस्य रामस्य धनुरुत्तमम् ।
    बभूव तुमुलः शब्दो राक्षसानां भयावहः ॥ ६-६२-२७॥
    tato visphārayāṇasya rāmasya dhanuruttamam |
    babhūva tumulaḥ śabdo rākṣasānāṃ bhayāvahaḥ || 6-62-27||

    RMY 6-62-28

    अशोभत तदा रामो धनुर्विस्फारयन्महत् ।
    भगवानिव संक्रुद्धो भवो वेदमयं धनुः ॥ ६-६२-२८॥
    aśobhata tadā rāmo dhanurvisphārayanmahat |
    bhagavāniva saṃkruddho bhavo vedamayaṃ dhanuḥ || 6-62-28||

    RMY 6-62-29

    वानरोद्घुष्टघोषश्च राक्षसानां च निस्वनः ।
    ज्याशब्दश्चापि रामस्य त्रयं व्याप दिशो दश ॥ ६-६२-२९॥
    vānarodghuṣṭaghoṣaśca rākṣasānāṃ ca nisvanaḥ |
    jyāśabdaścāpi rāmasya trayaṃ vyāpa diśo daśa || 6-62-29||

    RMY 6-62-30

    तस्य कार्मुकमुक्तैश्च शरैस्तत्पुरगोपुरम् ।
    कैलासशृङ्गप्रतिमं विकीर्णमपतद्भुवि ॥ ६-६२-३०॥
    tasya kārmukamuktaiśca śaraistatpuragopuram |
    kailāsaśṛṅgapratimaṃ vikīrṇamapatadbhuvi || 6-62-30||

    RMY 6-62-31

    ततो रामशरान्दृष्ट्वा विमानेषु गृहेषु च ।
    संनाहो राक्षसेन्द्राणां तुमुलः समपद्यत ॥ ६-६२-३१॥
    tato rāmaśarāndṛṣṭvā vimāneṣu gṛheṣu ca |
    saṃnāho rākṣasendrāṇāṃ tumulaḥ samapadyata || 6-62-31||

    RMY 6-62-32

    तेषां संनह्यमानानां सिंहनादं च कुर्वताम् ।
    शर्वरी राक्षसेन्द्राणां रौद्रीव समपद्यत ॥ ६-६२-३२॥
    teṣāṃ saṃnahyamānānāṃ siṃhanādaṃ ca kurvatām |
    śarvarī rākṣasendrāṇāṃ raudrīva samapadyata || 6-62-32||

    RMY 6-62-33

    आदिष्टा वानरेन्द्रास्ते सुग्रीवेण महात्मना ।
    आसन्ना द्वारमासाद्य युध्यध्वं प्लवगर्षभाः ॥ ६-६२-३३॥
    ādiṣṭā vānarendrāste sugrīveṇa mahātmanā |
    āsannā dvāramāsādya yudhyadhvaṃ plavagarṣabhāḥ || 6-62-33||

    RMY 6-62-34

    यश्च वो वितथं कुर्यात्तत्र तत्र व्यवस्थितः ।
    स हन्तव्योऽभिसंप्लुत्य राजशासनदूषकः ॥ ६-६२-३४॥
    yaśca vo vitathaṃ kuryāttatra tatra vyavasthitaḥ |
    sa hantavyo'bhisaṃplutya rājaśāsanadūṣakaḥ || 6-62-34||

    RMY 6-62-35

    तेषु वानरमुख्येषु दीप्तोल्कोज्ज्वलपाणिषु ।
    स्थितेषु द्वारमासाद्य रावणं मन्युराविशत् ॥ ६-६२-३५॥
    teṣu vānaramukhyeṣu dīptolkojjvalapāṇiṣu |
    sthiteṣu dvāramāsādya rāvaṇaṃ manyurāviśat || 6-62-35||

    RMY 6-62-36

    तस्य जृम्भितविक्षेपाद्व्यामिश्रा वै दिशो दश ।
    रूपवानिव रुद्रस्य मन्युर्गात्रेष्वदृश्यत ॥ ६-६२-३६॥
    tasya jṛmbhitavikṣepādvyāmiśrā vai diśo daśa |
    rūpavāniva rudrasya manyurgātreṣvadṛśyata || 6-62-36||

    RMY 6-62-37

    स निकुम्भं च कुम्भं च कुम्भकर्णात्मजावुभौ ।
    प्रेषयामास संक्रुद्धो राक्षसैर्बहुभिः सह ॥ ६-६२-३७॥
    sa nikumbhaṃ ca kumbhaṃ ca kumbhakarṇātmajāvubhau |
    preṣayāmāsa saṃkruddho rākṣasairbahubhiḥ saha || 6-62-37||

    RMY 6-62-38

    शशास चैव तान्सर्वान्राक्षसान्राक्षसेश्वरः ।
    राक्षसा गच्छतात्रैव सिंहनादं च नादयन् ॥ ६-६२-३८॥
    śaśāsa caiva tānsarvānrākṣasānrākṣaseśvaraḥ |
    rākṣasā gacchatātraiva siṃhanādaṃ ca nādayan || 6-62-38||

    RMY 6-62-39

    ततस्तु चोदितास्तेन राक्षसा ज्वलितायुधाः ।
    लङ्काया निर्ययुर्वीराः प्रणदन्तः पुनः पुनः ॥ ६-६२-३९॥
    tatastu coditāstena rākṣasā jvalitāyudhāḥ |
    laṅkāyā niryayurvīrāḥ praṇadantaḥ punaḥ punaḥ || 6-62-39||

    RMY 6-62-40

    भीमाश्वरथमातंगं नानापत्ति समाकुलम् ।
    दीप्तशूलगदाखड्गप्रासतोमरकार्मुकम् ॥ ६-६२-४०॥
    bhīmāśvarathamātaṃgaṃ nānāpatti samākulam |
    dīptaśūlagadākhaḍgaprāsatomarakārmukam || 6-62-40||

    RMY 6-62-41

    तद्राक्षसबलं घोरं भीमविक्रमपौरुषम् ।
    ददृशे ज्वलितप्रासं किङ्किणीशतनादितम् ॥ ६-६२-४१॥
    tadrākṣasabalaṃ ghoraṃ bhīmavikramapauruṣam |
    dadṛśe jvalitaprāsaṃ kiṅkiṇīśatanāditam || 6-62-41||

    RMY 6-62-42

    हेमजालाचितभुजं व्यावेष्टितपरश्वधम् ।
    व्याघूर्णितमहाशस्त्रं बाणसंसक्तकार्मुकम् ॥ ६-६२-४२॥
    hemajālācitabhujaṃ vyāveṣṭitaparaśvadham |
    vyāghūrṇitamahāśastraṃ bāṇasaṃsaktakārmukam || 6-62-42||

    RMY 6-62-43

    गन्धमाल्यमधूत्सेकसंमोदित महानिलम् ।
    घोरं शूरजनाकीर्णं महाम्बुधरनिस्वनम् ॥ ६-६२-४३॥
    gandhamālyamadhūtsekasaṃmodita mahānilam |
    ghoraṃ śūrajanākīrṇaṃ mahāmbudharanisvanam || 6-62-43||

    RMY 6-62-44

    तं दृष्ट्वा बलमायान्तं राक्षसानां सुदारुणम् ।
    संचचाल प्लवंगानां बलमुच्चैर्ननाद च ॥ ६-६२-४४॥
    taṃ dṛṣṭvā balamāyāntaṃ rākṣasānāṃ sudāruṇam |
    saṃcacāla plavaṃgānāṃ balamuccairnanāda ca || 6-62-44||

    RMY 6-62-45

    जवेनाप्लुत्य च पुनस्तद्राक्षसबलं महत् ।
    अभ्ययात्प्रत्यरिबलं पतंग इव पावकम् ॥ ६-६२-४५॥
    javenāplutya ca punastadrākṣasabalaṃ mahat |
    abhyayātpratyaribalaṃ pataṃga iva pāvakam || 6-62-45||

    RMY 6-62-46

    तेषां भुजपरामर्शव्यामृष्टपरिघाशनि ।
    राक्षसानां बलं श्रेष्ठं भूयस्तरमशोभत ॥ ६-६२-४६॥
    teṣāṃ bhujaparāmarśavyāmṛṣṭaparighāśani |
    rākṣasānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ bhūyastaramaśobhata || 6-62-46||

    RMY 6-62-47

    तथैवाप्यपरे तेषां कपीनामसिभिः शितैः ।
    प्रवीरानभितो जघ्नुर्घोररूपा निशाचराः ॥ ६-६२-४७॥
    tathaivāpyapare teṣāṃ kapīnāmasibhiḥ śitaiḥ |
    pravīrānabhito jaghnurghorarūpā niśācarāḥ || 6-62-47||

    RMY 6-62-48

    घ्नन्तमन्यं जघानान्यः पातयन्तमपातयत् ।
    गर्हमाणं जगर्हान्ये दशन्तमपरेऽदशत् ॥ ६-६२-४८॥
    ghnantamanyaṃ jaghānānyaḥ pātayantamapātayat |
    garhamāṇaṃ jagarhānye daśantamapare'daśat || 6-62-48||

    RMY 6-62-49

    देहीत्यन्ये ददात्यन्यो ददामीत्यपरः पुनः ।
    किं क्लेशयसि तिष्ठेति तत्रान्योन्यं बभाषिरे ॥ ६-६२-४९॥
    dehītyanye dadātyanyo dadāmītyaparaḥ punaḥ |
    kiṃ kleśayasi tiṣṭheti tatrānyonyaṃ babhāṣire || 6-62-49||

    RMY 6-62-50

    समुद्यतमहाप्रासं मुष्टिशूलासिसंकुलम् ।
    प्रावर्तत महारौद्रं युद्धं वानररक्षसाम् ॥ ६-६२-५०॥
    samudyatamahāprāsaṃ muṣṭiśūlāsisaṃkulam |
    prāvartata mahāraudraṃ yuddhaṃ vānararakṣasām || 6-62-50||

    RMY 6-62-51

    वानरान्दश सप्तेति राक्षसा अभ्यपातयन् ।
    राक्षसान्दशसप्तेति वानरा जघ्नुराहवे ॥ ६-६२-५१॥
    vānarāndaśa sapteti rākṣasā abhyapātayan |
    rākṣasāndaśasapteti vānarā jaghnurāhave || 6-62-51||

    RMY 6-62-52

    विस्रस्तकेशरसनं विमुक्तकवचध्वजम् ।
    बलं राक्षसमालम्ब्य वानराः पर्यवारयन् ॥ ६-६२-५२॥
    visrastakeśarasanaṃ vimuktakavacadhvajam |
    balaṃ rākṣasamālambya vānarāḥ paryavārayan || 6-62-52||

    Sarga: 63/116 (53)

    RMY 6-63-1

    प्रवृत्ते संकुले तस्मिन्घोरे वीरजनक्षये ।
    अङ्गदः कम्पनं वीरमाससाद रणोत्सुकः ॥ ६-६३-१॥
    pravṛtte saṃkule tasminghore vīrajanakṣaye |
    aṅgadaḥ kampanaṃ vīramāsasāda raṇotsukaḥ || 6-63-1||

    RMY 6-63-2

    आहूय सोऽङ्गदं कोपात्ताडयामास वेगितः ।
    गदया कम्पनः पूर्वं स चचाल भृशाहतः ॥ ६-६३-२॥
    āhūya so'ṅgadaṃ kopāttāḍayāmāsa vegitaḥ |
    gadayā kampanaḥ pūrvaṃ sa cacāla bhṛśāhataḥ || 6-63-2||

    RMY 6-63-3

    स संज्ञां प्राप्य तेजस्वी चिक्षेप शिखरं गिरेः ।
    अर्दितश्च प्रहारेण कम्पनः पतितो भुवि ॥ ६-६३-३॥
    sa saṃjñāṃ prāpya tejasvī cikṣepa śikharaṃ gireḥ |
    arditaśca prahāreṇa kampanaḥ patito bhuvi || 6-63-3||

    RMY 6-63-4

    हतप्रवीरा व्यथिता राक्षसेन्द्रचमूस्तदा ।
    जगामाभिमुखी सा तु कुम्भकर्णसुतो यतः ।
    आपतन्तीं च वेगेन कुम्भस्तां सान्त्वयच्चमूम् ॥ ६-६३-४॥
    hatapravīrā vyathitā rākṣasendracamūstadā |
    jagāmābhimukhī sā tu kumbhakarṇasuto yataḥ |
    āpatantīṃ ca vegena kumbhastāṃ sāntvayaccamūm || 6-63-4||

    RMY 6-63-5

    स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठः प्रगृह्य सुसमाहितः ।
    मुमोचाशीविषप्रख्याञ्शरान्देहविदारणान् ॥ ६-६३-५॥
    sa dhanurdhanvināṃ śreṣṭhaḥ pragṛhya susamāhitaḥ |
    mumocāśīviṣaprakhyāñśarāndehavidāraṇān || 6-63-5||

    RMY 6-63-6

    तस्य तच्छुशुभे भूयः सशरं धनुरुत्तमम् ।
    विद्युदैरावतार्चिष्मद्द्वितीयेन्द्रधनुर्यथा ॥ ६-६३-६॥
    tasya tacchuśubhe bhūyaḥ saśaraṃ dhanuruttamam |
    vidyudairāvatārciṣmaddvitīyendradhanuryathā || 6-63-6||

    RMY 6-63-7

    आकर्णकृष्टमुक्तेन जघान द्विविदं तदा ।
    तेन हाटकपुङ्खेन पत्रिणा पत्रवाससा ॥ ६-६३-७॥
    ākarṇakṛṣṭamuktena jaghāna dvividaṃ tadā |
    tena hāṭakapuṅkhena patriṇā patravāsasā || 6-63-7||

    RMY 6-63-8

    सहसाभिहतस्तेन विप्रमुक्तपदः स्फुरन् ।
    निपपाताद्रिकूटाभो विह्वलः प्लवगोत्तमः ॥ ६-६३-८॥
    sahasābhihatastena vipramuktapadaḥ sphuran |
    nipapātādrikūṭābho vihvalaḥ plavagottamaḥ || 6-63-8||

    RMY 6-63-9

    मैन्दस्तु भ्रातरं दृष्ट्वा भग्नं तत्र महाहवे ।
    अभिदुद्राव वेगेन प्रगृह्य महतीं शिलाम् ॥ ६-६३-९॥
    maindastu bhrātaraṃ dṛṣṭvā bhagnaṃ tatra mahāhave |
    abhidudrāva vegena pragṛhya mahatīṃ śilām || 6-63-9||

    RMY 6-63-10

    तां शिलां तु प्रचिक्षेप राक्षसाय महाबलः ।
    बिभेद तां शिलां कुम्भः प्रसन्नैः पञ्चभिः शरैः ॥ ६-६३-१०॥
    tāṃ śilāṃ tu pracikṣepa rākṣasāya mahābalaḥ |
    bibheda tāṃ śilāṃ kumbhaḥ prasannaiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ || 6-63-10||

    RMY 6-63-11

    संधाय चान्यं सुमुखं शरमाशीविषोपमम् ।
    आजघान महातेजा वक्षसि द्विविदाग्रजम् ॥ ६-६३-११॥
    saṃdhāya cānyaṃ sumukhaṃ śaramāśīviṣopamam |
    ājaghāna mahātejā vakṣasi dvividāgrajam || 6-63-11||

    RMY 6-63-12

    स तु तेन प्रहारेण मैन्दो वानरयूथपः ।
    मर्मण्यभिहतस्तेन पपात भुवि मूर्छितः ॥ ६-६३-१२॥
    sa tu tena prahāreṇa maindo vānarayūthapaḥ |
    marmaṇyabhihatastena papāta bhuvi mūrchitaḥ || 6-63-12||

    RMY 6-63-13

    अङ्गदो मातुलौ दृष्ट्वा पतितौ तौ महाबलौ ।
    अभिदुद्राव वेगेन कुम्भमुद्यतकार्मुकम् ॥ ६-६३-१३॥
    aṅgado mātulau dṛṣṭvā patitau tau mahābalau |
    abhidudrāva vegena kumbhamudyatakārmukam || 6-63-13||

    RMY 6-63-14

    तमापतन्तं विव्याध कुम्भः पञ्चभिरायसैः ।
    त्रिभिश्चान्यैः शितैर्बाणैर्मातंगमिव तोमरैः ॥ ६-६३-१४॥
    tamāpatantaṃ vivyādha kumbhaḥ pañcabhirāyasaiḥ |
    tribhiścānyaiḥ śitairbāṇairmātaṃgamiva tomaraiḥ || 6-63-14||

    RMY 6-63-15

    सोऽङ्गदं विविधैर्बाणैः कुम्भो विव्याध वीर्यवान् ।
    अकुण्ठधारैर्निशितैस्तीक्ष्णैः कनकभूषणैः ॥ ६-६३-१५॥
    so'ṅgadaṃ vividhairbāṇaiḥ kumbho vivyādha vīryavān |
    akuṇṭhadhārairniśitaistīkṣṇaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ || 6-63-15||

    RMY 6-63-16

    अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो वालिपुत्रो न कम्पते ।
    शिलापादपवर्षाणि तस्य मूर्ध्नि ववर्ष ह ॥ ६-६३-१६॥
    aṅgadaḥ pratividdhāṅgo vāliputro na kampate |
    śilāpādapavarṣāṇi tasya mūrdhni vavarṣa ha || 6-63-16||

    RMY 6-63-17

    स प्रचिच्छेद तान्सर्वान्बिभेद च पुनः शिलाः ।
    कुम्भकर्णात्मजः श्रीमान्वालिपुत्रसमीरितान् ॥ ६-६३-१७॥
    sa praciccheda tānsarvānbibheda ca punaḥ śilāḥ |
    kumbhakarṇātmajaḥ śrīmānvāliputrasamīritān || 6-63-17||

    RMY 6-63-18

    आपतन्तं च संप्रेक्ष्य कुम्भो वानरयूथपम् ।
    भ्रुवोर्विव्याध बाणाभ्यामुल्काभ्यामिव कुञ्जरम् ॥ ६-६३-१८॥
    āpatantaṃ ca saṃprekṣya kumbho vānarayūthapam |
    bhruvorvivyādha bāṇābhyāmulkābhyāmiva kuñjaram || 6-63-18||

    RMY 6-63-19

    अङ्गदः पाणिना नेत्रे पिधाय रुधिरोक्षिते ।
    सालमासन्नमेकेन परिजग्राह पाणिना ॥ ६-६३-१९॥
    aṅgadaḥ pāṇinā netre pidhāya rudhirokṣite |
    sālamāsannamekena parijagrāha pāṇinā || 6-63-19||

    RMY 6-63-20

    तमिन्द्रकेतुप्रतिमं वृक्षं मन्दरसंनिभम् ।
    समुत्सृजन्तं वेगेन पश्यतां सर्वरक्षसाम् ॥ ६-६३-२०॥
    tamindraketupratimaṃ vṛkṣaṃ mandarasaṃnibham |
    samutsṛjantaṃ vegena paśyatāṃ sarvarakṣasām || 6-63-20||

    RMY 6-63-21

    स चिच्छेद शितैर्बाणैः सप्तभिः कायभेदनैः ।
    अङ्गदो विव्यथेऽभीक्ष्णं ससाद च मुमोह च ॥ ६-६३-२१॥
    sa ciccheda śitairbāṇaiḥ saptabhiḥ kāyabhedanaiḥ |
    aṅgado vivyathe'bhīkṣṇaṃ sasāda ca mumoha ca || 6-63-21||

    RMY 6-63-22

    अङ्गदं व्यथितं दृष्ट्वा सीदन्तमिव सागरे ।
    दुरासदं हरिश्रेष्ठा राघवाय न्यवेदयन् ॥ ६-६३-२२॥
    aṅgadaṃ vyathitaṃ dṛṣṭvā sīdantamiva sāgare |
    durāsadaṃ hariśreṣṭhā rāghavāya nyavedayan || 6-63-22||

    RMY 6-63-23

    रामस्तु व्यथितं श्रुत्वा वालिपुत्रं महाहवे ।
    व्यादिदेश हरिश्रेष्ठाञ्जाम्बवत्प्रमुखांस्ततः ॥ ६-६३-२३॥
    rāmastu vyathitaṃ śrutvā vāliputraṃ mahāhave |
    vyādideśa hariśreṣṭhāñjāmbavatpramukhāṃstataḥ || 6-63-23||

    RMY 6-63-24

    ते तु वानरशार्दूलाः श्रुत्वा रामस्य शासनम् ।
    अभिपेतुः सुसंक्रुद्धाः कुम्भमुद्यतकार्मुकम् ॥ ६-६३-२४॥
    te tu vānaraśārdūlāḥ śrutvā rāmasya śāsanam |
    abhipetuḥ susaṃkruddhāḥ kumbhamudyatakārmukam || 6-63-24||

    RMY 6-63-25

    ततो द्रुमशिलाहस्ताः कोपसंरक्तलोचनाः ।
    रिरक्षिषन्तोऽभ्यपतन्नङ्गदं वानरर्षभाः ॥ ६-६३-२५॥
    tato drumaśilāhastāḥ kopasaṃraktalocanāḥ |
    rirakṣiṣanto'bhyapatannaṅgadaṃ vānararṣabhāḥ || 6-63-25||

    RMY 6-63-26

    जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः ।
    कुम्भकर्णात्मजं वीरं क्रुद्धाः समभिदुद्रुवुः ॥ ६-६३-२६॥
    jāmbavāṃśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ |
    kumbhakarṇātmajaṃ vīraṃ kruddhāḥ samabhidudruvuḥ || 6-63-26||

    RMY 6-63-27

    समीक्ष्यातततस्तांस्तु वानरेन्द्रान्महाबलान् ।
    आववार शरौघेण नगेनेव जलाशयम् ॥ ६-६३-२७॥
    samīkṣyātatatastāṃstu vānarendrānmahābalān |
    āvavāra śaraugheṇa nageneva jalāśayam || 6-63-27||

    RMY 6-63-28

    तस्य बाणचयं प्राप्य न शोकेरतिवर्तितुम् ।
    वानरेन्द्रा महात्मानो वेलामिव महोदधिः ॥ ६-६३-२८॥
    tasya bāṇacayaṃ prāpya na śokerativartitum |
    vānarendrā mahātmāno velāmiva mahodadhiḥ || 6-63-28||

    RMY 6-63-29

    तांस्तु दृष्ट्वा हरिगणाञ्शरवृष्टिभिरर्दितान् ।
    अङ्गदं पृष्ठतः कृत्वा भ्रातृजं प्लवगेश्वरः ॥ ६-६३-२९॥
    tāṃstu dṛṣṭvā harigaṇāñśaravṛṣṭibhirarditān |
    aṅgadaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā bhrātṛjaṃ plavageśvaraḥ || 6-63-29||

    RMY 6-63-30

    अभिदुद्राव वेगेन सुग्रीवः कुम्भमाहवे ।
    शैलसानु चरं नागं वेगवानिव केसरी ॥ ६-६३-३०॥
    abhidudrāva vegena sugrīvaḥ kumbhamāhave |
    śailasānu caraṃ nāgaṃ vegavāniva kesarī || 6-63-30||

    RMY 6-63-31

    उत्पाट्य च महाशैलानश्वकर्णान्धवान्बहून् ।
    अन्यांश्च विविधान्वृक्षांश्चिक्षेप च महाबलः ॥ ६-६३-३१॥
    utpāṭya ca mahāśailānaśvakarṇāndhavānbahūn |
    anyāṃśca vividhānvṛkṣāṃścikṣepa ca mahābalaḥ || 6-63-31||

    RMY 6-63-32

    तां छादयन्तीमाकाशं वृक्षवृष्टिं दुरासदाम् ।
    कुम्भकर्णात्मजः श्रीमांश्चिच्छेद निशितैः शरैः ॥ ६-६३-३२॥
    tāṃ chādayantīmākāśaṃ vṛkṣavṛṣṭiṃ durāsadām |
    kumbhakarṇātmajaḥ śrīmāṃściccheda niśitaiḥ śaraiḥ || 6-63-32||

    RMY 6-63-33

    अभिलक्ष्येण तीव्रेण कुम्भेन निशितैः शरैः ।
    आचितास्ते द्रुमा रेजुर्यथा घोराः शतघ्नयः ॥ ६-६३-३३॥
    abhilakṣyeṇa tīvreṇa kumbhena niśitaiḥ śaraiḥ |
    ācitāste drumā rejuryathā ghorāḥ śataghnayaḥ || 6-63-33||

    RMY 6-63-34

    द्रुमवर्षं तु तच्छिन्नं दृष्ट्वा कुम्भेन वीर्यवान् ।
    वानराधिपतिः श्रीमान्महासत्त्वो न विव्यथे ॥ ६-६३-३४॥
    drumavarṣaṃ tu tacchinnaṃ dṛṣṭvā kumbhena vīryavān |
    vānarādhipatiḥ śrīmānmahāsattvo na vivyathe || 6-63-34||

    RMY 6-63-35

    निर्भिद्यमानः सहसा सहमानश्च ताञ्शरान् ।
    कुम्भस्य धनुराक्षिप्य बभञ्जेन्द्रधनुःप्रभम् ॥ ६-६३-३५॥
    nirbhidyamānaḥ sahasā sahamānaśca tāñśarān |
    kumbhasya dhanurākṣipya babhañjendradhanuḥprabham || 6-63-35||

    RMY 6-63-36

    अवप्लुत्य ततः शीघ्रं कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ।
    अब्रवीत्कुपितः कुम्भं भग्नशृङ्गमिव द्विपम् ॥ ६-६३-३६॥
    avaplutya tataḥ śīghraṃ kṛtvā karma suduṣkaram |
    abravītkupitaḥ kumbhaṃ bhagnaśṛṅgamiva dvipam || 6-63-36||

    RMY 6-63-37

    निकुम्भाग्रज वीर्यं ते बाणवेगं तदद्भुतम् ।
    संनतिश्च प्रभावश्च तव वा रावणस्य वा ॥ ६-६३-३७॥
    nikumbhāgraja vīryaṃ te bāṇavegaṃ tadadbhutam |
    saṃnatiśca prabhāvaśca tava vā rāvaṇasya vā || 6-63-37||

    RMY 6-63-38

    प्रह्रादबलिवृत्रघ्नकुबेरवरुणोपम ।
    एकस्त्वमनुजातोऽसि पितरं बलवत्तरः ॥ ६-६३-३८॥
    prahrādabalivṛtraghnakuberavaruṇopama |
    ekastvamanujāto'si pitaraṃ balavattaraḥ || 6-63-38||

    RMY 6-63-39

    त्वामेवैकं महाबाहुं शूलहस्तमरिंदमम् ।
    त्रिदशा नातिवर्तन्ते जितेन्द्रियमिवाधयः ॥ ६-६३-३९॥
    tvāmevaikaṃ mahābāhuṃ śūlahastamariṃdamam |
    tridaśā nātivartante jitendriyamivādhayaḥ || 6-63-39||

    RMY 6-63-40

    वरदानात्पितृव्यस्ते सहते देवदानवान् ।
    कुम्भकर्णस्तु वीर्येण सहते च सुरासुरान् ॥ ६-६३-४०॥
    varadānātpitṛvyaste sahate devadānavān |
    kumbhakarṇastu vīryeṇa sahate ca surāsurān || 6-63-40||

    RMY 6-63-41

    धनुषीन्द्रजितस्तुल्यः प्रतापे रावणस्य च ।
    त्वमद्य रक्षसां लोके श्रेष्ठोऽसि बलवीर्यतः ॥ ६-६३-४१॥
    dhanuṣīndrajitastulyaḥ pratāpe rāvaṇasya ca |
    tvamadya rakṣasāṃ loke śreṣṭho'si balavīryataḥ || 6-63-41||

    RMY 6-63-42

    महाविमर्दं समरे मया सह तवाद्भुतम् ।
    अद्य भूतानि पश्यन्तु शक्रशम्बरयोरिव ॥ ६-६३-४२॥
    mahāvimardaṃ samare mayā saha tavādbhutam |
    adya bhūtāni paśyantu śakraśambarayoriva || 6-63-42||

    RMY 6-63-43

    कृतमप्रतिमं कर्म दर्शितं चास्त्रकौशलम् ।
    पातिता हरिवीराश्च त्वयैते भीमविक्रमाः ॥ ६-६३-४३॥
    kṛtamapratimaṃ karma darśitaṃ cāstrakauśalam |
    pātitā harivīrāśca tvayaite bhīmavikramāḥ || 6-63-43||

    RMY 6-63-44

    उपालम्भभयाच्चापि नासि वीर मया हतः ।
    कृतकर्मा परिश्रान्तो विश्रान्तः पश्य मे बलम् ॥ ६-६३-४४॥
    upālambhabhayāccāpi nāsi vīra mayā hataḥ |
    kṛtakarmā pariśrānto viśrāntaḥ paśya me balam || 6-63-44||

    RMY 6-63-45

    तेन सुग्रीववाक्येन सावमानेन मानितः ।
    अग्नेराज्यहुतस्येव तेजस्तस्याभ्यवर्धत ॥ ६-६३-४५॥
    tena sugrīvavākyena sāvamānena mānitaḥ |
    agnerājyahutasyeva tejastasyābhyavardhata || 6-63-45||

    RMY 6-63-46

    ततः कुम्भः समुत्पत्य सुग्रीवमभिपद्य च ।
    आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रवेगेन मुष्टिना ॥ ६-६३-४६॥
    tataḥ kumbhaḥ samutpatya sugrīvamabhipadya ca |
    ājaghānorasi kruddho vajravegena muṣṭinā || 6-63-46||

    RMY 6-63-47

    तस्य चर्म च पुस्फोट संजज्ञे चास्य शोणितम् ।
    स च मुष्टिर्महावेगः प्रतिजघ्नेऽस्थिमण्डले ॥ ६-६३-४७॥
    tasya carma ca pusphoṭa saṃjajñe cāsya śoṇitam |
    sa ca muṣṭirmahāvegaḥ pratijaghne'sthimaṇḍale || 6-63-47||

    RMY 6-63-48

    तदा वेगेन तत्रासीत्तेजः प्रज्वालितं मुहुः ।
    वज्रनिष्पेषसंजातज्वाला मेरौ यथा गिरौ ॥ ६-६३-४८॥
    tadā vegena tatrāsīttejaḥ prajvālitaṃ muhuḥ |
    vajraniṣpeṣasaṃjātajvālā merau yathā girau || 6-63-48||

    RMY 6-63-49

    स तत्राभिहतस्तेन सुग्रीवो वानरर्षभः ।
    मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः ॥ ६-६३-४९॥
    sa tatrābhihatastena sugrīvo vānararṣabhaḥ |
    muṣṭiṃ saṃvartayāmāsa vajrakalpaṃ mahābalaḥ || 6-63-49||

    RMY 6-63-50

    अर्चिःसहस्रविकचं रविमण्डलसप्रभम् ।
    स मुष्टिं पातयामास कुम्भस्योरसि वीर्यवान् ॥ ६-६३-५०॥
    arciḥsahasravikacaṃ ravimaṇḍalasaprabham |
    sa muṣṭiṃ pātayāmāsa kumbhasyorasi vīryavān || 6-63-50||

    RMY 6-63-51

    मुष्टिनाभिहतस्तेन निपपाताशु राक्षसः ।
    लोहिताङ्ग इवाकाशाद्दीप्तरश्मिर्यदृच्छया ॥ ६-६३-५१॥
    muṣṭinābhihatastena nipapātāśu rākṣasaḥ |
    lohitāṅga ivākāśāddīptaraśmiryadṛcchayā || 6-63-51||

    RMY 6-63-52

    कुम्भस्य पततो रूपं भग्नस्योरसि मुष्टिना ।
    बभौ रुद्राभिपन्नस्य यथारूपं गवां पतेः ॥ ६-६३-५२॥
    kumbhasya patato rūpaṃ bhagnasyorasi muṣṭinā |
    babhau rudrābhipannasya yathārūpaṃ gavāṃ pateḥ || 6-63-52||

    RMY 6-63-53

    तस्मिन्हते भीमपराक्रमेण प्लवंगमानामृषभेण युद्धे ।
    मही सशैला सवना चचाल भयं च रक्षांस्यधिकं विवेश ॥ ६-६३-५३॥
    tasminhate bhīmaparākrameṇa plavaṃgamānāmṛṣabheṇa yuddhe |
    mahī saśailā savanā cacāla bhayaṃ ca rakṣāṃsyadhikaṃ viveśa || 6-63-53||

    Sarga: 64/116 (24)

    RMY 6-64-1

    निकुम्भो भ्रातरं दृष्ट्वा सुग्रीवेण निपातितम् ।
    प्रदहन्निव कोपेन वानरेन्द्रमवैक्षत ॥ ६-६४-१॥
    nikumbho bhrātaraṃ dṛṣṭvā sugrīveṇa nipātitam |
    pradahanniva kopena vānarendramavaikṣata || 6-64-1||

    RMY 6-64-2

    ततः स्रग्दामसंनद्धं दत्तपञ्चाङ्गुलं शुभम् ।
    आददे परिघं वीरो नगेन्द्रशिखरोपमम् ॥ ६-६४-२॥
    tataḥ sragdāmasaṃnaddhaṃ dattapañcāṅgulaṃ śubham |
    ādade parighaṃ vīro nagendraśikharopamam || 6-64-2||

    RMY 6-64-3

    हेमपट्टपरिक्षिप्तं वज्रविद्रुमभूषितम् ।
    यमदण्डोपमं भीमं रक्षसां भयनाशनम् ॥ ६-६४-३॥
    hemapaṭṭaparikṣiptaṃ vajravidrumabhūṣitam |
    yamadaṇḍopamaṃ bhīmaṃ rakṣasāṃ bhayanāśanam || 6-64-3||

    RMY 6-64-4

    तमाविध्य महातेजाः शक्रध्वजसमं रणे ।
    विननाद विवृत्तास्यो निकुम्भो भीमविक्रमः ॥ ६-६४-४॥
    tamāvidhya mahātejāḥ śakradhvajasamaṃ raṇe |
    vinanāda vivṛttāsyo nikumbho bhīmavikramaḥ || 6-64-4||

    RMY 6-64-5

    उरोगतेन निष्केण भुजस्थैरङ्गदैरपि ।
    कुण्डलाभ्यां च मृष्टाभ्यां मालया च विचित्रया ॥ ६-६४-५॥
    urogatena niṣkeṇa bhujasthairaṅgadairapi |
    kuṇḍalābhyāṃ ca mṛṣṭābhyāṃ mālayā ca vicitrayā || 6-64-5||

    RMY 6-64-6

    निकुम्भो भूषणैर्भाति तेन स्म परिघेण च ।
    यथेन्द्रधनुषा मेघः सविद्युत्स्तनयित्नुमान् ॥ ६-६४-६॥
    nikumbho bhūṣaṇairbhāti tena sma parigheṇa ca |
    yathendradhanuṣā meghaḥ savidyutstanayitnumān || 6-64-6||

    RMY 6-64-7

    परिघाग्रेण पुस्फोट वातग्रन्थिर्महात्मनः ।
    प्रजज्वाल सघोषश्च विधूम इव पावकः ॥ ६-६४-७॥
    parighāgreṇa pusphoṭa vātagranthirmahātmanaḥ |
    prajajvāla saghoṣaśca vidhūma iva pāvakaḥ || 6-64-7||

    RMY 6-64-8

    नगर्या विटपावत्या गन्धर्वभवनोत्तमैः ।
    सह चैवामरावत्या सर्वैश्च भवनैः सह ॥ ६-६४-८॥
    nagaryā viṭapāvatyā gandharvabhavanottamaiḥ |
    saha caivāmarāvatyā sarvaiśca bhavanaiḥ saha || 6-64-8||

    RMY 6-64-9

    सतारागणनक्षत्रं सचन्द्रं समहाग्रहम् ।
    निकुम्भपरिघाघूर्णं भ्रमतीव नभस्तलम् ॥ ६-६४-९॥
    satārāgaṇanakṣatraṃ sacandraṃ samahāgraham |
    nikumbhaparighāghūrṇaṃ bhramatīva nabhastalam || 6-64-9||

    RMY 6-64-10

    दुरासदश्च संजज्ञे परिघाभरणप्रभः ।
    क्रोधेन्धनो निकुम्भाग्निर्युगान्ताग्निरिवोत्थितः ॥ ६-६४-१०॥
    durāsadaśca saṃjajñe parighābharaṇaprabhaḥ |
    krodhendhano nikumbhāgniryugāntāgnirivotthitaḥ || 6-64-10||

    RMY 6-64-11

    राक्षसा वानराश्चापि न शेकुः स्पन्दितुं भयात् ।
    हनूमंस्तु विवृत्योरस्तस्थौ प्रमुखतो बली ॥ ६-६४-११॥
    rākṣasā vānarāścāpi na śekuḥ spandituṃ bhayāt |
    hanūmaṃstu vivṛtyorastasthau pramukhato balī || 6-64-11||

    RMY 6-64-12

    परिघोपमबाहुस्तु परिघं भास्करप्रभम् ।
    बली बलवतस्तस्य पातयामास वक्षसि ॥ ६-६४-१२॥
    parighopamabāhustu parighaṃ bhāskaraprabham |
    balī balavatastasya pātayāmāsa vakṣasi || 6-64-12||

    RMY 6-64-13

    स्थिरे तस्योरसि व्यूढे परिघः शतधा कृतः ।
    विशीर्यमाणः सहसा उल्का शतमिवाम्बरे ॥ ६-६४-१३॥
    sthire tasyorasi vyūḍhe parighaḥ śatadhā kṛtaḥ |
    viśīryamāṇaḥ sahasā ulkā śatamivāmbare || 6-64-13||

    RMY 6-64-14

    स तु तेन प्रहारेण चचाल च महाकपिः ।
    परिघेण समाधूतो यथा भूमिचलेऽचलः ॥ ६-६४-१४॥
    sa tu tena prahāreṇa cacāla ca mahākapiḥ |
    parigheṇa samādhūto yathā bhūmicale'calaḥ || 6-64-14||

    RMY 6-64-15

    स तथाभिहतस्तेन हनूमान्प्लवगोत्तमः ।
    मुष्टिं संवर्तयामास बलेनातिमहाबलः ॥ ६-६४-१५॥
    sa tathābhihatastena hanūmānplavagottamaḥ |
    muṣṭiṃ saṃvartayāmāsa balenātimahābalaḥ || 6-64-15||

    RMY 6-64-16

    तमुद्यम्य महातेजा निकुम्भोरसि वीर्यवान् ।
    अभिचिक्षेप वेगेन वेगवान्वायुविक्रमः ॥ ६-६४-१६॥
    tamudyamya mahātejā nikumbhorasi vīryavān |
    abhicikṣepa vegena vegavānvāyuvikramaḥ || 6-64-16||

    RMY 6-64-17

    ततः पुस्फोट चर्मास्य प्रसुस्राव च शोणितम् ।
    मुष्टिना तेन संजज्ञे ज्वाला विद्युदिवोत्थिता ॥ ६-६४-१७॥
    tataḥ pusphoṭa carmāsya prasusrāva ca śoṇitam |
    muṣṭinā tena saṃjajñe jvālā vidyudivotthitā || 6-64-17||

    RMY 6-64-18

    स तु तेन प्रहारेण निकुम्भो विचचाल ह ।
    स्वस्थश्चापि निजग्राह हनूमन्तं महाबलम् ॥ ६-६४-१८॥
    sa tu tena prahāreṇa nikumbho vicacāla ha |
    svasthaścāpi nijagrāha hanūmantaṃ mahābalam || 6-64-18||

    RMY 6-64-19

    विचुक्रुशुस्तदा संख्ये भीमं लङ्कानिवासिनः ।
    निकुम्भेनोद्धृतं दृष्ट्वा हनूमन्तं महाबलम् ॥ ६-६४-१९॥
    vicukruśustadā saṃkhye bhīmaṃ laṅkānivāsinaḥ |
    nikumbhenoddhṛtaṃ dṛṣṭvā hanūmantaṃ mahābalam || 6-64-19||

    RMY 6-64-20

    स तथा ह्रियमाणोऽपि कुम्भकर्णात्मजेन हि ।
    आजघानानिलसुतो वज्रवेगेन मुष्टिना ॥ ६-६४-२०॥
    sa tathā hriyamāṇo'pi kumbhakarṇātmajena hi |
    ājaghānānilasuto vajravegena muṣṭinā || 6-64-20||

    RMY 6-64-21

    आत्मानं मोचयित्वाथ क्षितावभ्यवपद्यत ।
    हनूमानुन्ममथाशु निकुम्भं मारुतात्मजः ॥ ६-६४-२१॥
    ātmānaṃ mocayitvātha kṣitāvabhyavapadyata |
    hanūmānunmamathāśu nikumbhaṃ mārutātmajaḥ || 6-64-21||

    RMY 6-64-22

    निक्षिप्य परमायत्तो निकुम्भं निष्पिपेष च ।
    उत्पत्य चास्य वेगेन पपातोरसि वीर्यवान् ॥ ६-६४-२२॥
    nikṣipya paramāyatto nikumbhaṃ niṣpipeṣa ca |
    utpatya cāsya vegena papātorasi vīryavān || 6-64-22||

    RMY 6-64-23

    परिगृह्य च बाहुभ्यां परिवृत्य शिरोधराम् ।
    उत्पाटयामास शिरो भैरवं नदतो महत् ॥ ६-६४-२३॥
    parigṛhya ca bāhubhyāṃ parivṛtya śirodharām |
    utpāṭayāmāsa śiro bhairavaṃ nadato mahat || 6-64-23||

    RMY 6-64-24

    अथ विनदति सादिते निकुम्भे पवनसुतेन रणे बभूव युद्धम् ।
    दशरथसुतराक्षसेन्द्रचम्वोर्भृशतरमागतरोषयोः सुभीमम् ॥ ६-६४-२४॥
    atha vinadati sādite nikumbhe pavanasutena raṇe babhūva yuddham |
    daśarathasutarākṣasendracamvorbhṛśataramāgataroṣayoḥ subhīmam || 6-64-24||

    Sarga: 65/116 (21)

    RMY 6-65-1

    निकुम्भं च हतं श्रुत्वा कुम्भं च विनिपातितम् ।
    रावणः परमामर्षी प्रजज्वालानलो यथा ॥ ६-६५-१॥
    nikumbhaṃ ca hataṃ śrutvā kumbhaṃ ca vinipātitam |
    rāvaṇaḥ paramāmarṣī prajajvālānalo yathā || 6-65-1||

    RMY 6-65-2

    नैरृतः क्रोधशोकाभ्यां द्वाभ्यां तु परिमूर्छितः ।
    खरपुत्रं विशालाक्षं मकराक्षमचोदयत् ॥ ६-६५-२॥
    nairṛtaḥ krodhaśokābhyāṃ dvābhyāṃ tu parimūrchitaḥ |
    kharaputraṃ viśālākṣaṃ makarākṣamacodayat || 6-65-2||

    RMY 6-65-3

    गच्छ पुत्र मयाज्ञप्तो बलेनाभिसमन्वितः ।
    राघवं लक्ष्मणं चैव जहि तौ सवनौकसौ ॥ ६-६५-३॥
    gaccha putra mayājñapto balenābhisamanvitaḥ |
    rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva jahi tau savanaukasau || 6-65-3||

    RMY 6-65-4

    रावणस्य वचः श्रुत्वा शूरो मानी खरात्मजः ।
    बाढमित्यब्रवीद्धृष्टो मकराक्षो निशाचरः ॥ ६-६५-४॥
    rāvaṇasya vacaḥ śrutvā śūro mānī kharātmajaḥ |
    bāḍhamityabravīddhṛṣṭo makarākṣo niśācaraḥ || 6-65-4||

    RMY 6-65-5

    सोऽभिवाद्य दशग्रीवं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
    निर्जगाम गृहाच्छुभ्राद्रावणस्याज्ञया बली ॥ ६-६५-५॥
    so'bhivādya daśagrīvaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
    nirjagāma gṛhācchubhrādrāvaṇasyājñayā balī || 6-65-5||

    RMY 6-65-6

    समीपस्थं बलाध्यक्षं खरपुत्रोऽब्रवीदिदम् ।
    रथमानीयतां शीघ्रं सैन्यं चानीयतां त्वरात् ॥ ६-६५-६॥
    samīpasthaṃ balādhyakṣaṃ kharaputro'bravīdidam |
    rathamānīyatāṃ śīghraṃ sainyaṃ cānīyatāṃ tvarāt || 6-65-6||

    RMY 6-65-7

    तस्य तद्वचनं श्रुत्वा बलाध्यक्षो निशाचरः ।
    स्यन्दनं च बलं चैव समीपं प्रत्यपादयत् ॥ ६-६५-७॥
    tasya tadvacanaṃ śrutvā balādhyakṣo niśācaraḥ |
    syandanaṃ ca balaṃ caiva samīpaṃ pratyapādayat || 6-65-7||

    RMY 6-65-8

    प्रदक्षिणं रथं कृत्वा आरुरोह निशाचरः ।
    सूतं संचोदयामास शीघ्रं मे रथमावह ॥ ६-६५-८॥
    pradakṣiṇaṃ rathaṃ kṛtvā āruroha niśācaraḥ |
    sūtaṃ saṃcodayāmāsa śīghraṃ me rathamāvaha || 6-65-8||

    RMY 6-65-9

    अथ तान्राक्षसान्सर्वान्मकराक्षोऽब्रवीदिदम् ।
    यूयं सर्वे प्रयुध्यध्वं पुरस्तान्मम राक्षसाः ॥ ६-६५-९॥
    atha tānrākṣasānsarvānmakarākṣo'bravīdidam |
    yūyaṃ sarve prayudhyadhvaṃ purastānmama rākṣasāḥ || 6-65-9||

    RMY 6-65-10

    अहं राक्षसराजेन रावणेन महात्मना ।
    आज्ञप्तः समरे हन्तुं तावुभौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६-६५-१०॥
    ahaṃ rākṣasarājena rāvaṇena mahātmanā |
    ājñaptaḥ samare hantuṃ tāvubhau rāmalakṣmaṇau || 6-65-10||

    RMY 6-65-11

    अद्य रामं वधिष्यामि लक्ष्मणं च निशाचराः ।
    शाखामृगं च सुग्रीवं वानरांश्च शरोत्तमैः ॥ ६-६५-११॥
    adya rāmaṃ vadhiṣyāmi lakṣmaṇaṃ ca niśācarāḥ |
    śākhāmṛgaṃ ca sugrīvaṃ vānarāṃśca śarottamaiḥ || 6-65-11||

    RMY 6-65-12

    अद्य शूलनिपातैश्च वानराणां महाचमूम् ।
    प्रदहिष्यामि संप्राप्तां शुष्केन्धनमिवानलः ॥ ६-६५-१२॥
    adya śūlanipātaiśca vānarāṇāṃ mahācamūm |
    pradahiṣyāmi saṃprāptāṃ śuṣkendhanamivānalaḥ || 6-65-12||

    RMY 6-65-13

    मकराक्षस्य तच्छ्रुत्वा वचनं ते निशाचराः ।
    सर्वे नानायुधोपेता बलवन्तः समाहिताः ॥ ६-६५-१३॥
    makarākṣasya tacchrutvā vacanaṃ te niśācarāḥ |
    sarve nānāyudhopetā balavantaḥ samāhitāḥ || 6-65-13||

    RMY 6-65-14

    ते कामरूपिणः शूरा दंष्ट्रिणः पिङ्गलेक्षणाः ।
    मातंगा इव नर्दन्तो ध्वस्तकेशा भयानकाः ॥ ६-६५-१४॥
    te kāmarūpiṇaḥ śūrā daṃṣṭriṇaḥ piṅgalekṣaṇāḥ |
    mātaṃgā iva nardanto dhvastakeśā bhayānakāḥ || 6-65-14||

    RMY 6-65-15

    परिवार्य महाकाया महाकायं खरात्मजम् ।
    अभिजग्मुस्तदा हृष्टाश्चालयन्तो वसुंधराम् ॥ ६-६५-१५॥
    parivārya mahākāyā mahākāyaṃ kharātmajam |
    abhijagmustadā hṛṣṭāścālayanto vasuṃdharām || 6-65-15||

    RMY 6-65-16

    शङ्खभेरीसहस्राणामाहतानां समन्ततः ।
    क्ष्वेडितास्फोटितानां च ततः शब्दो महानभूत् ॥ ६-६५-१६॥
    śaṅkhabherīsahasrāṇāmāhatānāṃ samantataḥ |
    kṣveḍitāsphoṭitānāṃ ca tataḥ śabdo mahānabhūt || 6-65-16||

    RMY 6-65-17

    प्रभ्रष्टोऽथ करात्तस्य प्रतोदः सारथेस्तदा ।
    पपात सहसा चैव ध्वजस्तस्य च रक्षसः ॥ ६-६५-१७॥
    prabhraṣṭo'tha karāttasya pratodaḥ sārathestadā |
    papāta sahasā caiva dhvajastasya ca rakṣasaḥ || 6-65-17||

    RMY 6-65-18

    तस्य ते रथसंयुक्ता हया विक्रमवर्जिताः ।
    चरणैराकुलैर्गत्वा दीनाः सास्रमुखा ययुः ॥ ६-६५-१८॥
    tasya te rathasaṃyuktā hayā vikramavarjitāḥ |
    caraṇairākulairgatvā dīnāḥ sāsramukhā yayuḥ || 6-65-18||

    RMY 6-65-19

    प्रवाति पवनस्तस्य सपांसुः खरदारुणः ।
    निर्याणे तस्य रौद्रस्य मकराक्षस्य दुर्मतेः ॥ ६-६५-१९॥
    pravāti pavanastasya sapāṃsuḥ kharadāruṇaḥ |
    niryāṇe tasya raudrasya makarākṣasya durmateḥ || 6-65-19||

    RMY 6-65-20

    तानि दृष्ट्वा निमित्तानि राक्षसा वीर्यवत्तमाः ।
    अचिन्त्यनिर्गताः सर्वे यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६-६५-२०॥
    tāni dṛṣṭvā nimittāni rākṣasā vīryavattamāḥ |
    acintyanirgatāḥ sarve yatra tau rāmalakṣmaṇau || 6-65-20||

    RMY 6-65-21

    घनगजमहिषाङ्गतुल्यवर्णाः समरमुखेष्वसकृद्गदासिभिन्नाः ।
    अहमहमिति युद्धकौशलास्ते रजनिचराः परिबभ्रमुर्नदन्तः ॥ ६-६५-२१॥
    ghanagajamahiṣāṅgatulyavarṇāḥ samaramukheṣvasakṛdgadāsibhinnāḥ |
    ahamahamiti yuddhakauśalāste rajanicarāḥ paribabhramurnadantaḥ || 6-65-21||

    Sarga: 66/116 (38)

    RMY 6-66-1

    निर्गतं मकराक्षं ते दृष्ट्वा वानरपुंगवाः ।
    आप्लुत्य सहसा सर्वे योद्धुकामा व्यवस्थिताः ॥ ६-६६-१॥
    nirgataṃ makarākṣaṃ te dṛṣṭvā vānarapuṃgavāḥ |
    āplutya sahasā sarve yoddhukāmā vyavasthitāḥ || 6-66-1||

    RMY 6-66-2

    ततः प्रवृत्तं सुमहत्तद्युद्धं लोमहर्षणम् ।
    निशाचरैः प्लवंगानां देवानां दानवैरिव ॥ ६-६६-२॥
    tataḥ pravṛttaṃ sumahattadyuddhaṃ lomaharṣaṇam |
    niśācaraiḥ plavaṃgānāṃ devānāṃ dānavairiva || 6-66-2||

    RMY 6-66-3

    वृक्षशूलनिपातैश्च शिलापरिघपातनैः ।
    अन्योन्यं मर्दयन्ति स्म तदा कपिनिशाचराः ॥ ६-६६-३॥
    vṛkṣaśūlanipātaiśca śilāparighapātanaiḥ |
    anyonyaṃ mardayanti sma tadā kapiniśācarāḥ || 6-66-3||

    RMY 6-66-4

    शक्तिशूलगदाखड्गैस्तोमरैश्च निशाचराः ।
    पट्टसैर्भिन्दिपालैश्च बाणपातैः समन्ततः ॥ ६-६६-४॥
    śaktiśūlagadākhaḍgaistomaraiśca niśācarāḥ |
    paṭṭasairbhindipālaiśca bāṇapātaiḥ samantataḥ || 6-66-4||

    RMY 6-66-5

    पाशमुद्गरदण्डैश्च निर्घातैश्चापरैस्तथा ।
    कदनं कपिसिंहानां चक्रुस्ते रजनीचराः ॥ ६-६६-५॥
    pāśamudgaradaṇḍaiśca nirghātaiścāparaistathā |
    kadanaṃ kapisiṃhānāṃ cakruste rajanīcarāḥ || 6-66-5||

    RMY 6-66-6

    बाणौघैरर्दिताश्चापि खरपुत्रेण वानराः ।
    संभ्रान्तमनसः सर्वे दुद्रुवुर्भयपीडिताः ॥ ६-६६-६॥
    bāṇaughairarditāścāpi kharaputreṇa vānarāḥ |
    saṃbhrāntamanasaḥ sarve dudruvurbhayapīḍitāḥ || 6-66-6||

    RMY 6-66-7

    तान्दृष्ट्वा राक्षसाः सर्वे द्रवमाणान्वनौकसः ।
    नेदुस्ते सिंहवद्धृष्टा राक्षसा जितकाशिनः ॥ ६-६६-७॥
    tāndṛṣṭvā rākṣasāḥ sarve dravamāṇānvanaukasaḥ |
    neduste siṃhavaddhṛṣṭā rākṣasā jitakāśinaḥ || 6-66-7||

    RMY 6-66-8

    विद्रवत्सु तदा तेषु वानरेषु समन्ततः ।
    रामस्तान्वारयामास शरवर्षेण राक्षसान् ॥ ६-६६-८॥
    vidravatsu tadā teṣu vānareṣu samantataḥ |
    rāmastānvārayāmāsa śaravarṣeṇa rākṣasān || 6-66-8||

    RMY 6-66-9

    वारितान्राक्षसान्दृष्ट्वा मकराक्षो निशाचरः ।
    क्रोधानलसमाविष्टो वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ६-६६-९॥
    vāritānrākṣasāndṛṣṭvā makarākṣo niśācaraḥ |
    krodhānalasamāviṣṭo vacanaṃ cedamabravīt || 6-66-9||

    RMY 6-66-10

    तिष्ठ राम मया सार्धं द्वन्द्वयुद्धं ददामि ते ।
    त्याजयिष्यामि ते प्राणान्धनुर्मुक्तैः शितैः शरैः ॥ ६-६६-१०॥
    tiṣṭha rāma mayā sārdhaṃ dvandvayuddhaṃ dadāmi te |
    tyājayiṣyāmi te prāṇāndhanurmuktaiḥ śitaiḥ śaraiḥ || 6-66-10||

    RMY 6-66-11

    यत्तदा दण्डकारण्ये पितरं हतवान्मम ।
    मदग्रतः स्वकर्मस्थं स्मृत्वा रोषोऽभिवर्धते ॥ ६-६६-११॥
    yattadā daṇḍakāraṇye pitaraṃ hatavānmama |
    madagrataḥ svakarmasthaṃ smṛtvā roṣo'bhivardhate || 6-66-11||

    RMY 6-66-12

    दह्यन्ते भृशमङ्गानि दुरात्मन्मम राघव ।
    यन्मयासि न दृष्टस्त्वं तस्मिन्काले महावने ॥ ६-६६-१२॥
    dahyante bhṛśamaṅgāni durātmanmama rāghava |
    yanmayāsi na dṛṣṭastvaṃ tasminkāle mahāvane || 6-66-12||

    RMY 6-66-13

    दिष्ट्यासि दर्शनं राम मम त्वं प्राप्तवानिह ।
    काङ्क्षितोऽसि क्षुधार्तस्य सिंहस्येवेतरो मृगः ॥ ६-६६-१३॥
    diṣṭyāsi darśanaṃ rāma mama tvaṃ prāptavāniha |
    kāṅkṣito'si kṣudhārtasya siṃhasyevetaro mṛgaḥ || 6-66-13||

    RMY 6-66-14

    अद्य मद्बाणवेगेन प्रेतराड्विषयं गतः ।
    ये त्वया निहताः शूराः सह तैस्त्वं समेष्यसि ॥ ६-६६-१४॥
    adya madbāṇavegena pretarāḍviṣayaṃ gataḥ |
    ye tvayā nihatāḥ śūrāḥ saha taistvaṃ sameṣyasi || 6-66-14||

    RMY 6-66-15

    बहुनात्र किमुक्तेन शृणु राम वचो मम ।
    पश्यन्तु सकला लोकास्त्वां मां चैव रणाजिरे ॥ ६-६६-१५॥
    bahunātra kimuktena śṛṇu rāma vaco mama |
    paśyantu sakalā lokāstvāṃ māṃ caiva raṇājire || 6-66-15||

    RMY 6-66-16

    अस्त्रैर्वा गदया वापि बाहुभ्यां वा महाहवे ।
    अभ्यस्तं येन वा राम तेन वा वर्ततां युधि ॥ ६-६६-१६॥
    astrairvā gadayā vāpi bāhubhyāṃ vā mahāhave |
    abhyastaṃ yena vā rāma tena vā vartatāṃ yudhi || 6-66-16||

    RMY 6-66-17

    मकराक्षवचः श्रुत्वा रामो दशरथात्मजः ।
    अब्रवीत्प्रहसन्वाक्यमुत्तरोत्तरवादिनम् ॥ ६-६६-१७॥
    makarākṣavacaḥ śrutvā rāmo daśarathātmajaḥ |
    abravītprahasanvākyamuttarottaravādinam || 6-66-17||

    RMY 6-66-18

    चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां त्वत्पिता च यः ।
    त्रिशिरा दूषणश्चापि दण्डके निहता मया ॥ ६-६६-१८॥
    caturdaśasahasrāṇi rakṣasāṃ tvatpitā ca yaḥ |
    triśirā dūṣaṇaścāpi daṇḍake nihatā mayā || 6-66-18||

    RMY 6-66-19

    स्वाशितास्तव मांसेन गृध्रगोमायुवायसाः ।
    भविष्यन्त्यद्य वै पाप तीक्ष्णतुण्डनखाङ्कुशाः ॥ ६-६६-१९॥
    svāśitāstava māṃsena gṛdhragomāyuvāyasāḥ |
    bhaviṣyantyadya vai pāpa tīkṣṇatuṇḍanakhāṅkuśāḥ || 6-66-19||

    RMY 6-66-20

    एवमुक्तस्तु रामेण खरपुत्रो निशाचरः ।
    बाणौघानसृजत्तस्मै राघवाय रणाजिरे ॥ ६-६६-२०॥
    evamuktastu rāmeṇa kharaputro niśācaraḥ |
    bāṇaughānasṛjattasmai rāghavāya raṇājire || 6-66-20||

    RMY 6-66-21

    ताञ्शराञ्शरवर्षेण रामश्चिच्छेद नैकधा ।
    निपेतुर्भुवि ते छिन्ना रुक्मपुङ्खाः सहस्रशः ॥ ६-६६-२१॥
    tāñśarāñśaravarṣeṇa rāmaściccheda naikadhā |
    nipeturbhuvi te chinnā rukmapuṅkhāḥ sahasraśaḥ || 6-66-21||

    RMY 6-66-22

    तद्युद्धमभवत्तत्र समेत्यान्योन्यमोजसा ।
    खर राक्षसपुत्रस्य सूनोर्दशरथस्य च ॥ ६-६६-२२॥
    tadyuddhamabhavattatra sametyānyonyamojasā |
    khara rākṣasaputrasya sūnordaśarathasya ca || 6-66-22||

    RMY 6-66-23

    जीमूतयोरिवाकाशे शब्दो ज्यातलयोस्तदा ।
    धनुर्मुक्तः स्वनोत्कृष्टः श्रूयते च रणाजिरे ॥ ६-६६-२३॥
    jīmūtayorivākāśe śabdo jyātalayostadā |
    dhanurmuktaḥ svanotkṛṣṭaḥ śrūyate ca raṇājire || 6-66-23||

    RMY 6-66-24

    देवदानवगन्धर्वाः किंनराश्च महोरगाः ।
    अन्तरिक्षगताः सर्वे द्रष्टुकामास्तदद्भुतम् ॥ ६-६६-२४॥
    devadānavagandharvāḥ kiṃnarāśca mahoragāḥ |
    antarikṣagatāḥ sarve draṣṭukāmāstadadbhutam || 6-66-24||

    RMY 6-66-25

    विद्धमन्योन्यगात्रेषु द्विगुणं वर्धते बलम् ।
    कृतप्रतिकृतान्योन्यं कुर्वाते तौ रणाजिरे ॥ ६-६६-२५॥
    viddhamanyonyagātreṣu dviguṇaṃ vardhate balam |
    kṛtapratikṛtānyonyaṃ kurvāte tau raṇājire || 6-66-25||

    RMY 6-66-26

    राममुक्तास्तु बाणौघान्राक्षसस्त्वच्छिनद्रणे ।
    रक्षोमुक्तांस्तु रामो वै नैकधा प्राच्छिनच्छरैः ॥ ६-६६-२६॥
    rāmamuktāstu bāṇaughānrākṣasastvacchinadraṇe |
    rakṣomuktāṃstu rāmo vai naikadhā prācchinaccharaiḥ || 6-66-26||

    RMY 6-66-27

    बाणौघवितताः सर्वा दिशश्च विदिशस्तथा ।
    संछन्ना वसुधा चैव समन्तान्न प्रकाशते ॥ ६-६६-२७॥
    bāṇaughavitatāḥ sarvā diśaśca vidiśastathā |
    saṃchannā vasudhā caiva samantānna prakāśate || 6-66-27||

    RMY 6-66-28

    ततः क्रुद्धो महाबाहुर्धनुश्चिच्छेद रक्षसः ।
    अष्टाभिरथ नाराचैः सूतं विव्याध राघवः ।
    भित्त्वा शरै रथं रामो रथाश्वान्समपातयत् ॥ ६-६६-२८॥
    tataḥ kruddho mahābāhurdhanuściccheda rakṣasaḥ |
    aṣṭābhiratha nārācaiḥ sūtaṃ vivyādha rāghavaḥ |
    bhittvā śarai rathaṃ rāmo rathāśvānsamapātayat || 6-66-28||

    RMY 6-66-29

    विरथो वसुधां तिष्ठन्मकराक्षो निशाचरः ।
    अतिष्ठद्वसुधां रक्षः शूलं जग्राह पाणिना ।
    त्रासनं सर्वभूतानां युगान्ताग्निसमप्रभम् ॥ ६-६६-२९॥
    viratho vasudhāṃ tiṣṭhanmakarākṣo niśācaraḥ |
    atiṣṭhadvasudhāṃ rakṣaḥ śūlaṃ jagrāha pāṇinā |
    trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ yugāntāgnisamaprabham || 6-66-29||

    RMY 6-66-30

    विभ्राम्य च महच्छूलं प्रज्वलन्तं निशाचरः ।
    स क्रोधात्प्राहिणोत्तस्मै राघवाय महाहवे ॥ ६-६६-३०॥
    vibhrāmya ca mahacchūlaṃ prajvalantaṃ niśācaraḥ |
    sa krodhātprāhiṇottasmai rāghavāya mahāhave || 6-66-30||

    RMY 6-66-31

    तमापतन्तं ज्वलितं खरपुत्रकराच्च्युतम् ।
    बाणैस्तु त्रिभिराकाशे शूलं चिच्छेद राघवः ॥ ६-६६-३१॥
    tamāpatantaṃ jvalitaṃ kharaputrakarāccyutam |
    bāṇaistu tribhirākāśe śūlaṃ ciccheda rāghavaḥ || 6-66-31||

    RMY 6-66-32

    सच्छिन्नो नैकधा शूलो दिव्यहाटकमण्डितः ।
    व्यशीर्यत महोक्लेव रामबाणार्दितो भुवि ॥ ६-६६-३२॥
    sacchinno naikadhā śūlo divyahāṭakamaṇḍitaḥ |
    vyaśīryata mahokleva rāmabāṇārdito bhuvi || 6-66-32||

    RMY 6-66-33

    तच्छूलं निहतं दृष्ट्वा रामेणाद्भुतकर्मणा ।
    साधु साध्विति भूतानि व्याहरन्ति नभोगताः ॥ ६-६६-३३॥
    tacchūlaṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāmeṇādbhutakarmaṇā |
    sādhu sādhviti bhūtāni vyāharanti nabhogatāḥ || 6-66-33||

    RMY 6-66-34

    तद्दृष्ट्वा निहतं शूलं मकराक्षो निशाचरः ।
    मुष्टिमुद्यम्य काकुत्स्थं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ६-६६-३४॥
    taddṛṣṭvā nihataṃ śūlaṃ makarākṣo niśācaraḥ |
    muṣṭimudyamya kākutsthaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 6-66-34||

    RMY 6-66-35

    स तं दृष्ट्वा पतन्तं वै प्रहस्य रघुनन्दनः ।
    पावकास्त्रं ततो रामः संदधे स्वशरासने ॥ ६-६६-३५॥
    sa taṃ dṛṣṭvā patantaṃ vai prahasya raghunandanaḥ |
    pāvakāstraṃ tato rāmaḥ saṃdadhe svaśarāsane || 6-66-35||

    RMY 6-66-36

    तेनास्त्रेण हतं रक्षः काकुत्स्थेन तदा रणे ।
    संछिन्नहृदयं तत्र पपात च ममार च ॥ ६-६६-३६॥
    tenāstreṇa hataṃ rakṣaḥ kākutsthena tadā raṇe |
    saṃchinnahṛdayaṃ tatra papāta ca mamāra ca || 6-66-36||

    RMY 6-66-37

    दृष्ट्वा ते राक्षसाः सर्वे मकराक्षस्य पातनम् ।
    लङ्कामेव प्रधावन्त रामबालार्दितास्तदा ॥ ६-६६-३७॥
    dṛṣṭvā te rākṣasāḥ sarve makarākṣasya pātanam |
    laṅkāmeva pradhāvanta rāmabālārditāstadā || 6-66-37||

    RMY 6-66-38

    दशरथनृपपुत्रबाणवेगै रजनिचरं निहतं खरात्मजं तम् ।
    ददृशुरथ च देवताः प्रहृष्टा गिरिमिव वज्रहतं यथा विशीर्णम् ॥ ६-६६-३८॥
    daśarathanṛpaputrabāṇavegai rajanicaraṃ nihataṃ kharātmajaṃ tam |
    dadṛśuratha ca devatāḥ prahṛṣṭā girimiva vajrahataṃ yathā viśīrṇam || 6-66-38||

    Sarga: 67/116 (42)

    RMY 6-67-1

    मकराक्षं हतं श्रुत्वा रावणः समितिंजयः ।
    आदिदेशाथ संक्रुद्धो रणायेन्द्रजितं सुतम् ॥ ६-६७-१॥
    makarākṣaṃ hataṃ śrutvā rāvaṇaḥ samitiṃjayaḥ |
    ādideśātha saṃkruddho raṇāyendrajitaṃ sutam || 6-67-1||

    RMY 6-67-2

    जहि वीर महावीर्यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
    अदृश्यो दृश्यमानो वा सर्वथा त्वं बलाधिकः ॥ ६-६७-२॥
    jahi vīra mahāvīryau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
    adṛśyo dṛśyamāno vā sarvathā tvaṃ balādhikaḥ || 6-67-2||

    RMY 6-67-3

    त्वमप्रतिमकर्माणमिन्द्रं जयसि संयुगे ।
    किं पुनर्मानुषौ दृष्ट्वा न वधिष्यसि संयुगे ॥ ६-६७-३॥
    tvamapratimakarmāṇamindraṃ jayasi saṃyuge |
    kiṃ punarmānuṣau dṛṣṭvā na vadhiṣyasi saṃyuge || 6-67-3||

    RMY 6-67-4

    तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण प्रतिगृह्य पितुर्वचः ।
    यज्ञभूमौ स विधिवत्पावकं जुहुवे न्द्रजित् ॥ ६-६७-४॥
    tathokto rākṣasendreṇa pratigṛhya piturvacaḥ |
    yajñabhūmau sa vidhivatpāvakaṃ juhuve ndrajit || 6-67-4||

    RMY 6-67-5

    जुह्वतश्चापि तत्राग्निं रक्तोष्णीषधराः स्त्रियः ।
    आजग्मुस्तत्र संभ्रान्ता राक्षस्यो यत्र रावणिः ॥ ६-६७-५॥
    juhvataścāpi tatrāgniṃ raktoṣṇīṣadharāḥ striyaḥ |
    ājagmustatra saṃbhrāntā rākṣasyo yatra rāvaṇiḥ || 6-67-5||

    RMY 6-67-6

    शस्त्राणि शरपत्राणि समिधोऽथ विभीतकाः ।
    लोहितानि च वासांसि स्रुवं कार्ष्णायसं तथा ॥ ६-६७-६॥
    śastrāṇi śarapatrāṇi samidho'tha vibhītakāḥ |
    lohitāni ca vāsāṃsi sruvaṃ kārṣṇāyasaṃ tathā || 6-67-6||

    RMY 6-67-7

    सर्वतोऽग्निं समास्तीर्य शरपत्रैः समन्ततः ।
    छागस्य सर्वकृष्णस्य गलं जग्राह जीवतः ॥ ६-६७-७॥
    sarvato'gniṃ samāstīrya śarapatraiḥ samantataḥ |
    chāgasya sarvakṛṣṇasya galaṃ jagrāha jīvataḥ || 6-67-7||

    RMY 6-67-8

    चरुहोमसमिद्धस्य विधूमस्य महार्चिषः ।
    बभूवुस्तानि लिङ्गानि विजयं दर्शयन्ति च ॥ ६-६७-८॥
    caruhomasamiddhasya vidhūmasya mahārciṣaḥ |
    babhūvustāni liṅgāni vijayaṃ darśayanti ca || 6-67-8||

    RMY 6-67-9

    प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तहाटकसंनिभः ।
    हविस्तत्प्रतिजग्राह पावकः स्वयमुत्थितः ॥ ६-६७-९॥
    pradakṣiṇāvartaśikhastaptahāṭakasaṃnibhaḥ |
    havistatpratijagrāha pāvakaḥ svayamutthitaḥ || 6-67-9||

    RMY 6-67-10

    हुत्वाग्निं तर्पयित्वाथ देवदानवराक्षसान् ।
    आरुरोह रथश्रेष्ठमन्तर्धानगतं शुभम् ॥ ६-६७-१०॥
    hutvāgniṃ tarpayitvātha devadānavarākṣasān |
    āruroha rathaśreṣṭhamantardhānagataṃ śubham || 6-67-10||

    RMY 6-67-11

    स वाजिभिश्चतुर्भिस्तु बाणैश्च निशितैर्युतः ।
    आरोपितमहाचापः शुशुभे स्यन्दनोत्तमे ॥ ६-६७-११॥
    sa vājibhiścaturbhistu bāṇaiśca niśitairyutaḥ |
    āropitamahācāpaḥ śuśubhe syandanottame || 6-67-11||

    RMY 6-67-12

    जाज्वल्यमानो वपुषा तपनीयपरिच्छदः ।
    शरैश्चन्द्रार्धचन्द्रैश्च स रथः समलंकृतः ॥ ६-६७-१२॥
    jājvalyamāno vapuṣā tapanīyaparicchadaḥ |
    śaraiścandrārdhacandraiśca sa rathaḥ samalaṃkṛtaḥ || 6-67-12||

    RMY 6-67-13

    जाम्बूनदमहाकम्बुर्दीप्तपावकसंनिभः ।
    बभूवेन्द्रजितः केतुर्वैदूर्यसमलंकृतः ॥ ६-६७-१३॥
    jāmbūnadamahākamburdīptapāvakasaṃnibhaḥ |
    babhūvendrajitaḥ keturvaidūryasamalaṃkṛtaḥ || 6-67-13||

    RMY 6-67-14

    तेन चादित्यकल्पेन ब्रह्मास्त्रेण च पालितः ।
    स बभूव दुराधर्षो रावणिः सुमहाबलः ॥ ६-६७-१४॥
    tena cādityakalpena brahmāstreṇa ca pālitaḥ |
    sa babhūva durādharṣo rāvaṇiḥ sumahābalaḥ || 6-67-14||

    RMY 6-67-15

    सोऽभिनिर्याय नगरादिन्द्रजित्समितिंजयः ।
    हुत्वाग्निं राक्षसैर्मन्त्रैरन्तर्धानगतोऽब्रवीत् ॥ ६-६७-१५॥
    so'bhiniryāya nagarādindrajitsamitiṃjayaḥ |
    hutvāgniṃ rākṣasairmantrairantardhānagato'bravīt || 6-67-15||

    RMY 6-67-16

    अद्य हत्वाहवे यौ तौ मिथ्या प्रव्रजितौ वने ।
    जयं पित्रे प्रदास्यामि रावणाय रणाधिकम् ॥ ६-६७-१६॥
    adya hatvāhave yau tau mithyā pravrajitau vane |
    jayaṃ pitre pradāsyāmi rāvaṇāya raṇādhikam || 6-67-16||

    RMY 6-67-17

    कृत्वा निर्वानरामुर्वीं हत्वा रामं सलक्ष्मणम् ।
    करिष्ये परमां प्रीतिमित्युक्त्वान्तरधीयत ॥ ६-६७-१७॥
    kṛtvā nirvānarāmurvīṃ hatvā rāmaṃ salakṣmaṇam |
    kariṣye paramāṃ prītimityuktvāntaradhīyata || 6-67-17||

    RMY 6-67-18

    आपपाताथ संक्रुद्धो दशग्रीवेण चोदितः ।
    तीक्ष्णकार्मुकनाराचैस्तीक्ष्णस्त्विन्द्ररिपू रणे ॥ ६-६७-१८॥
    āpapātātha saṃkruddho daśagrīveṇa coditaḥ |
    tīkṣṇakārmukanārācaistīkṣṇastvindraripū raṇe || 6-67-18||

    RMY 6-67-19

    स ददर्श महावीर्यौ नागौ त्रिशिरसाविव ।
    सृजन्ताविषुजालानि वीरौ वानरमध्यगौ ॥ ६-६७-१९॥
    sa dadarśa mahāvīryau nāgau triśirasāviva |
    sṛjantāviṣujālāni vīrau vānaramadhyagau || 6-67-19||

    RMY 6-67-20

    इमौ ताविति संचिन्त्य सज्यं कृत्वा च कार्मुकम् ।
    संततानेषुधाराभिः पर्जन्य इव वृष्टिमान् ॥ ६-६७-२०॥
    imau tāviti saṃcintya sajyaṃ kṛtvā ca kārmukam |
    saṃtatāneṣudhārābhiḥ parjanya iva vṛṣṭimān || 6-67-20||

    RMY 6-67-21

    स तु वैहायसं प्राप्य सरथो रामलक्ष्मणौ ।
    अचक्षुर्विषये तिष्ठन्विव्याध निशितैः शरैः ॥ ६-६७-२१॥
    sa tu vaihāyasaṃ prāpya saratho rāmalakṣmaṇau |
    acakṣurviṣaye tiṣṭhanvivyādha niśitaiḥ śaraiḥ || 6-67-21||

    RMY 6-67-22

    तौ तस्य शरवेगेन परीतौ रामलक्ष्मणौ ।
    धनुषी सशरे कृत्वा दिव्यमस्त्रं प्रचक्रतुः ॥ ६-६७-२२॥
    tau tasya śaravegena parītau rāmalakṣmaṇau |
    dhanuṣī saśare kṛtvā divyamastraṃ pracakratuḥ || 6-67-22||

    RMY 6-67-23

    प्रच्छादयन्तौ गगनं शरजालैर्महाबलौ ।
    तमस्त्रैः सुरसंकाशौ नैव पस्पर्शतुः शरैः ॥ ६-६७-२३॥
    pracchādayantau gaganaṃ śarajālairmahābalau |
    tamastraiḥ surasaṃkāśau naiva pasparśatuḥ śaraiḥ || 6-67-23||

    RMY 6-67-24

    स हि धूमान्धकारं च चक्रे प्रच्छादयन्नभः ।
    दिशश्चान्तर्दधे श्रीमान्नीहारतमसावृतः ॥ ६-६७-२४॥
    sa hi dhūmāndhakāraṃ ca cakre pracchādayannabhaḥ |
    diśaścāntardadhe śrīmānnīhāratamasāvṛtaḥ || 6-67-24||

    RMY 6-67-25

    नैव ज्यातलनिर्घोषो न च नेमिखुरस्वनः ।
    शुश्रुवे चरतस्तस्य न च रूपं प्रकाशते ॥ ६-६७-२५॥
    naiva jyātalanirghoṣo na ca nemikhurasvanaḥ |
    śuśruve caratastasya na ca rūpaṃ prakāśate || 6-67-25||

    RMY 6-67-26

    घनान्धकारे तिमिरे शरवर्षमिवाद्भुतम् ।
    स ववर्ष महाबाहुर्नाराचशरवृष्टिभिः ॥ ६-६७-२६॥
    ghanāndhakāre timire śaravarṣamivādbhutam |
    sa vavarṣa mahābāhurnārācaśaravṛṣṭibhiḥ || 6-67-26||

    RMY 6-67-27

    स रामं सूर्यसंकाशैः शरैर्दत्तवरो भृशम् ।
    विव्याध समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु रावणिः ॥ ६-६७-२७॥
    sa rāmaṃ sūryasaṃkāśaiḥ śarairdattavaro bhṛśam |
    vivyādha samare kruddhaḥ sarvagātreṣu rāvaṇiḥ || 6-67-27||

    RMY 6-67-28

    तौ हन्यमानौ नाराचैर्धाराभिरिव पर्वतौ ।
    हेमपुङ्खान्नरव्याघ्रौ तिग्मान्मुमुचतुः शरान् ॥ ६-६७-२८॥
    tau hanyamānau nārācairdhārābhiriva parvatau |
    hemapuṅkhānnaravyāghrau tigmānmumucatuḥ śarān || 6-67-28||

    RMY 6-67-29

    अन्तरिक्षं समासाद्य रावणिं कङ्कपत्रिणः ।
    निकृत्य पतगा भूमौ पेतुस्ते शोणितोक्षिताः ॥ ६-६७-२९॥
    antarikṣaṃ samāsādya rāvaṇiṃ kaṅkapatriṇaḥ |
    nikṛtya patagā bhūmau petuste śoṇitokṣitāḥ || 6-67-29||

    RMY 6-67-30

    अतिमात्रं शरौघेण पीड्यमानौ नरोत्तमौ ।
    तानिषून्पततो भल्लैरनेकैर्निचकर्ततुः ॥ ६-६७-३०॥
    atimātraṃ śaraugheṇa pīḍyamānau narottamau |
    tāniṣūnpatato bhallairanekairnicakartatuḥ || 6-67-30||

    RMY 6-67-31

    यतो हि ददृशाते तौ शरान्निपतिताञ्शितान् ।
    ततस्ततो दाशरथी ससृजातेऽस्त्रमुत्तमम् ॥ ६-६७-३१॥
    yato hi dadṛśāte tau śarānnipatitāñśitān |
    tatastato dāśarathī sasṛjāte'stramuttamam || 6-67-31||

    RMY 6-67-32

    रावणिस्तु दिशः सर्वा रथेनातिरथः पतन् ।
    विव्याध तौ दाशरथी लघ्वस्त्रो निशितैः शरैः ॥ ६-६७-३२॥
    rāvaṇistu diśaḥ sarvā rathenātirathaḥ patan |
    vivyādha tau dāśarathī laghvastro niśitaiḥ śaraiḥ || 6-67-32||

    RMY 6-67-33

    तेनातिविद्धौ तौ वीरौ रुक्मपुङ्खैः सुसंहतैः ।
    बभूवतुर्दाशरथी पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ ६-६७-३३॥
    tenātividdhau tau vīrau rukmapuṅkhaiḥ susaṃhataiḥ |
    babhūvaturdāśarathī puṣpitāviva kiṃśukau || 6-67-33||

    RMY 6-67-34

    नास्य वेद गतिं कश्चिन्न च रूपं धनुः शरान् ।
    न चान्यद्विदितं किंचित्सूर्यस्येवाभ्रसंप्लवे ॥ ६-६७-३४॥
    nāsya veda gatiṃ kaścinna ca rūpaṃ dhanuḥ śarān |
    na cānyadviditaṃ kiṃcitsūryasyevābhrasaṃplave || 6-67-34||

    RMY 6-67-35

    तेन विद्धाश्च हरयो निहताश्च गतासवः ।
    बभूवुः शतशस्तत्र पतिता धरणीतले ॥ ६-६७-३५॥
    tena viddhāśca harayo nihatāśca gatāsavaḥ |
    babhūvuḥ śataśastatra patitā dharaṇītale || 6-67-35||

    RMY 6-67-36

    लक्ष्मणस्तु सुसंक्रुद्धो भ्रातरं वाक्यमब्रवीत् ।
    ब्राह्ममस्त्रं प्रयोक्ष्यामि वधार्थं सर्वरक्षसाम् ॥ ६-६७-३६॥
    lakṣmaṇastu susaṃkruddho bhrātaraṃ vākyamabravīt |
    brāhmamastraṃ prayokṣyāmi vadhārthaṃ sarvarakṣasām || 6-67-36||

    RMY 6-67-37

    तमुवाच ततो रामो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।
    नैकस्य हेतो रक्षांसि पृथिव्यां हन्तुमर्हसि ॥ ६-६७-३७॥
    tamuvāca tato rāmo lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam |
    naikasya heto rakṣāṃsi pṛthivyāṃ hantumarhasi || 6-67-37||

    RMY 6-67-38

    अयुध्यमानं प्रच्छन्नं प्राञ्जलिं शरणागतम् ।
    पलायन्तं प्रमत्तं वा न त्वं हन्तुमिहार्हसि ॥ ६-६७-३८॥
    ayudhyamānaṃ pracchannaṃ prāñjaliṃ śaraṇāgatam |
    palāyantaṃ pramattaṃ vā na tvaṃ hantumihārhasi || 6-67-38||

    RMY 6-67-39

    अस्यैव तु वधे यत्नं करिष्यावो महाबल ।
    आदेक्ष्यावो महावेगानस्त्रानाशीविषोपमान् ॥ ६-६७-३९॥
    asyaiva tu vadhe yatnaṃ kariṣyāvo mahābala |
    ādekṣyāvo mahāvegānastrānāśīviṣopamān || 6-67-39||

    RMY 6-67-40

    तमेनं मायिनं क्षुद्रमन्तर्हितरथं बलात् ।
    राक्षसं निहनिष्यन्ति दृष्ट्वा वानरयूथपाः ॥ ६-६७-४०॥
    tamenaṃ māyinaṃ kṣudramantarhitarathaṃ balāt |
    rākṣasaṃ nihaniṣyanti dṛṣṭvā vānarayūthapāḥ || 6-67-40||

    RMY 6-67-41

    यद्येष भूमिं विशते दिवं वा रसातलं वापि नभस्तलं वा ।
    एवं निगूढोऽपि ममास्त्रदग्धः पतिष्यते भूमितले गतासुः ॥ ६-६७-४१॥
    yadyeṣa bhūmiṃ viśate divaṃ vā rasātalaṃ vāpi nabhastalaṃ vā |
    evaṃ nigūḍho'pi mamāstradagdhaḥ patiṣyate bhūmitale gatāsuḥ || 6-67-41||

    RMY 6-67-42

    इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा रघुप्रवीरः प्लवगर्षभैर्वृतः ।
    वधाय रौद्रस्य नृशंसकर्मणस्तदा महात्मा त्वरितं निरीक्षते ॥ ६-६७-४२॥
    ityevamuktvā vacanaṃ mahātmā raghupravīraḥ plavagarṣabhairvṛtaḥ |
    vadhāya raudrasya nṛśaṃsakarmaṇastadā mahātmā tvaritaṃ nirīkṣate || 6-67-42||

    Sarga: 68/116 (33)

    RMY 6-68-1

    विज्ञाय तु मनस्तस्य राघवस्य महात्मनः ।
    संनिवृत्याहवात्तस्मात्प्रविवेश पुरं ततः ॥ ६-६८-१॥
    vijñāya tu manastasya rāghavasya mahātmanaḥ |
    saṃnivṛtyāhavāttasmātpraviveśa puraṃ tataḥ || 6-68-1||

    RMY 6-68-2

    सोऽनुस्मृत्य वधं तेषां राक्षसानां तरस्विनाम् ।
    क्रोधताम्रेक्षणः शूरो निर्जगाम महाद्युतिः ॥ ६-६८-२॥
    so'nusmṛtya vadhaṃ teṣāṃ rākṣasānāṃ tarasvinām |
    krodhatāmrekṣaṇaḥ śūro nirjagāma mahādyutiḥ || 6-68-2||

    RMY 6-68-3

    स पश्चिमेन द्वारेण निर्ययौ राक्षसैर्वृतः ।
    इन्द्रजित्तु महावीर्यः पौलस्त्यो देवकण्टकः ॥ ६-६८-३॥
    sa paścimena dvāreṇa niryayau rākṣasairvṛtaḥ |
    indrajittu mahāvīryaḥ paulastyo devakaṇṭakaḥ || 6-68-3||

    RMY 6-68-4

    इन्द्रजित्तु ततो दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
    रणायाभ्युद्यतौ वीरौ मायां प्रादुष्करोत्तदा ॥ ६-६८-४॥
    indrajittu tato dṛṣṭvā bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
    raṇāyābhyudyatau vīrau māyāṃ prāduṣkarottadā || 6-68-4||

    RMY 6-68-5

    इन्द्रजित्तु रथे स्थाप्य सीतां मायामयीं तदा ।
    बलेन महतावृत्य तस्या वधमरोचयत् ॥ ६-६८-५॥
    indrajittu rathe sthāpya sītāṃ māyāmayīṃ tadā |
    balena mahatāvṛtya tasyā vadhamarocayat || 6-68-5||

    RMY 6-68-6

    मोहनार्थं तु सर्वेषां बुद्धिं कृत्वा सुदुर्मतिः ।
    हन्तुं सीतां व्यवसितो वानराभिमुखो ययौ ॥ ६-६८-६॥
    mohanārthaṃ tu sarveṣāṃ buddhiṃ kṛtvā sudurmatiḥ |
    hantuṃ sītāṃ vyavasito vānarābhimukho yayau || 6-68-6||

    RMY 6-68-7

    तं दृष्ट्वा त्वभिनिर्यान्तं नगर्याः काननौकसः ।
    उत्पेतुरभिसंक्रुद्धाः शिलाहस्ता युयुत्सवः ॥ ६-६८-७॥
    taṃ dṛṣṭvā tvabhiniryāntaṃ nagaryāḥ kānanaukasaḥ |
    utpeturabhisaṃkruddhāḥ śilāhastā yuyutsavaḥ || 6-68-7||

    RMY 6-68-8

    हनूमान्पुरतस्तेषां जगाम कपिकुञ्जरः ।
    प्रगृह्य सुमहच्छृङ्गं पर्वतस्य दुरासदम् ॥ ६-६८-८॥
    hanūmānpuratasteṣāṃ jagāma kapikuñjaraḥ |
    pragṛhya sumahacchṛṅgaṃ parvatasya durāsadam || 6-68-8||

    RMY 6-68-9

    स ददर्श हतानन्दां सीतामिन्द्रजितो रथे ।
    एकवेणीधरां दीनामुपवासकृशाननाम् ॥ ६-६८-९॥
    sa dadarśa hatānandāṃ sītāmindrajito rathe |
    ekaveṇīdharāṃ dīnāmupavāsakṛśānanām || 6-68-9||

    RMY 6-68-10

    परिक्लिष्टैकवसनाममृजां राघवप्रियाम् ।
    रजोमलाभ्यामालिप्तैः सर्वगात्रैर्वरस्त्रियम् ॥ ६-६८-१०॥
    parikliṣṭaikavasanāmamṛjāṃ rāghavapriyām |
    rajomalābhyāmāliptaiḥ sarvagātrairvarastriyam || 6-68-10||

    RMY 6-68-11

    तां निरीक्ष्य मुहूर्तं तु मैथिलीमध्यवस्य च ।
    बाष्पपर्याकुलमुखो हनूमान्व्यथितोऽभवत् ॥ ६-६८-११॥
    tāṃ nirīkṣya muhūrtaṃ tu maithilīmadhyavasya ca |
    bāṣpaparyākulamukho hanūmānvyathito'bhavat || 6-68-11||

    RMY 6-68-12

    अब्रवीत्तां तु शोकार्तां निरानन्दां तपस्विनाम् ।
    दृष्ट्वा रथे स्तितां सीतां राक्षसेन्द्रसुताश्रिताम् ॥ ६-६८-१२॥
    abravīttāṃ tu śokārtāṃ nirānandāṃ tapasvinām |
    dṛṣṭvā rathe stitāṃ sītāṃ rākṣasendrasutāśritām || 6-68-12||

    RMY 6-68-13

    किं समर्थितमस्येति चिन्तयन्स महाकपिः ।
    सह तैर्वानरश्रेष्ठैरभ्यधावत रावणिम् ॥ ६-६८-१३॥
    kiṃ samarthitamasyeti cintayansa mahākapiḥ |
    saha tairvānaraśreṣṭhairabhyadhāvata rāvaṇim || 6-68-13||

    RMY 6-68-14

    तद्वानरबलं दृष्ट्वा रावणिः क्रोधमूर्छितः ।
    कृत्वा विशोकं निस्त्रिंशं मूर्ध्नि सीतां परामृशत् ॥ ६-६८-१४॥
    tadvānarabalaṃ dṛṣṭvā rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ |
    kṛtvā viśokaṃ nistriṃśaṃ mūrdhni sītāṃ parāmṛśat || 6-68-14||

    RMY 6-68-15

    तं स्त्रियं पश्यतां तेषां ताडयामास रावणिः ।
    क्रोशन्तीं राम रामेति मायया योजितां रथे ॥ ६-६८-१५॥
    taṃ striyaṃ paśyatāṃ teṣāṃ tāḍayāmāsa rāvaṇiḥ |
    krośantīṃ rāma rāmeti māyayā yojitāṃ rathe || 6-68-15||

    RMY 6-68-16

    गृहीतमूर्धजां दृष्ट्वा हनूमान्दैन्यमागतः ।
    दुःखजं वारिनेत्राभ्यामुत्सृजन्मारुतात्मजः ।
    अब्रवीत्परुषं वाक्यं क्रोधाद्रक्षोऽधिपात्मजम् ॥ ६-६८-१६॥
    gṛhītamūrdhajāṃ dṛṣṭvā hanūmāndainyamāgataḥ |
    duḥkhajaṃ vārinetrābhyāmutsṛjanmārutātmajaḥ |
    abravītparuṣaṃ vākyaṃ krodhādrakṣo'dhipātmajam || 6-68-16||

    RMY 6-68-17

    दुरात्मन्नात्मनाशाय केशपक्षे परामृशः ।
    ब्रह्मर्षीणां कुले जातो राक्षसीं योनिमाश्रितः ।
    धिक्त्वां पापसमाचारं यस्य ते मतिरीदृशी ॥ ६-६८-१७॥
    durātmannātmanāśāya keśapakṣe parāmṛśaḥ |
    brahmarṣīṇāṃ kule jāto rākṣasīṃ yonimāśritaḥ |
    dhiktvāṃ pāpasamācāraṃ yasya te matirīdṛśī || 6-68-17||

    RMY 6-68-18

    नृशंसानार्य दुर्वृत्त क्षुद्र पापपराक्रम ।
    अनार्यस्येदृशं कर्म घृणा ते नास्ति निर्घृण ॥ ६-६८-१८॥
    nṛśaṃsānārya durvṛtta kṣudra pāpaparākrama |
    anāryasyedṛśaṃ karma ghṛṇā te nāsti nirghṛṇa || 6-68-18||

    RMY 6-68-19

    च्युता गृहाच्च राज्याच्च रामहस्ताच्च मैथिली ।
    किं तवैषापराद्धा हि यदेनां हन्तुमिच्छसि ॥ ६-६८-१९॥
    cyutā gṛhācca rājyācca rāmahastācca maithilī |
    kiṃ tavaiṣāparāddhā hi yadenāṃ hantumicchasi || 6-68-19||

    RMY 6-68-20

    सीतां च हत्वा न चिरं जीविष्यसि कथंचन ।
    वधार्हकर्मणानेन मम हस्तगतो ह्यसि ॥ ६-६८-२०॥
    sītāṃ ca hatvā na ciraṃ jīviṣyasi kathaṃcana |
    vadhārhakarmaṇānena mama hastagato hyasi || 6-68-20||

    RMY 6-68-21

    ये च स्त्रीघातिनां लोका लोकवध्यैश्च कुत्सिताः ।
    इह जीवितमुत्सृज्य प्रेत्य तान्प्रतिलप्स्यसे ॥ ६-६८-२१॥
    ye ca strīghātināṃ lokā lokavadhyaiśca kutsitāḥ |
    iha jīvitamutsṛjya pretya tānpratilapsyase || 6-68-21||

    RMY 6-68-22

    इति ब्रुवाणो हनुमान्सायुधैर्हरिभिर्वृतः ।
    अभ्यधावत संक्रुद्धो राक्षसेन्द्रसुतं प्रति ॥ ६-६८-२२॥
    iti bruvāṇo hanumānsāyudhairharibhirvṛtaḥ |
    abhyadhāvata saṃkruddho rākṣasendrasutaṃ prati || 6-68-22||

    RMY 6-68-23

    आपतन्तं महावीर्यं तदनीकं वनौकसाम् ।
    रक्षसां भीमवेगानामनीकेन न्यवारयत् ॥ ६-६८-२३॥
    āpatantaṃ mahāvīryaṃ tadanīkaṃ vanaukasām |
    rakṣasāṃ bhīmavegānāmanīkena nyavārayat || 6-68-23||

    RMY 6-68-24

    स तां बाणसहस्रेण विक्षोभ्य हरिवाहिनीम् ।
    हरिश्रेष्ठं हनूमन्तमिन्द्रजित्प्रत्युवाच ह ॥ ६-६८-२४॥
    sa tāṃ bāṇasahasreṇa vikṣobhya harivāhinīm |
    hariśreṣṭhaṃ hanūmantamindrajitpratyuvāca ha || 6-68-24||

    RMY 6-68-25

    सुग्रीवस्त्वं च रामश्च यन्निमित्तमिहागताः ।
    तां हनिष्यामि वैदेहीमद्यैव तव पश्यतः ॥ ६-६८-२५॥
    sugrīvastvaṃ ca rāmaśca yannimittamihāgatāḥ |
    tāṃ haniṣyāmi vaidehīmadyaiva tava paśyataḥ || 6-68-25||

    RMY 6-68-26

    इमां हत्वा ततो रामं लक्ष्मणं त्वां च वानर ।
    सुग्रीवं च वधिष्यामि तं चानार्यं विभीषणम् ॥ ६-६८-२६॥
    imāṃ hatvā tato rāmaṃ lakṣmaṇaṃ tvāṃ ca vānara |
    sugrīvaṃ ca vadhiṣyāmi taṃ cānāryaṃ vibhīṣaṇam || 6-68-26||

    RMY 6-68-27

    न हन्तव्याः स्त्रियश्चेति यद्ब्रवीषि प्लवंगम ।
    पीडा करममित्राणां यत्स्यात्कर्तव्यमेत तत् ॥ ६-६८-२७॥
    na hantavyāḥ striyaśceti yadbravīṣi plavaṃgama |
    pīḍā karamamitrāṇāṃ yatsyātkartavyameta tat || 6-68-27||

    RMY 6-68-28

    तमेवमुक्त्वा रुदतीं सीतां मायामयीं ततः ।
    शितधारेण खड्गेन निजघानेन्द्रजित्स्वयम् ॥ ६-६८-२८॥
    tamevamuktvā rudatīṃ sītāṃ māyāmayīṃ tataḥ |
    śitadhāreṇa khaḍgena nijaghānendrajitsvayam || 6-68-28||

    RMY 6-68-29

    यज्ञोपवीतमार्गेण छिन्ना तेन तपस्विनी ।
    सा पृथिव्यां पृथुश्रोणी पपात प्रियदर्शना ॥ ६-६८-२९॥
    yajñopavītamārgeṇa chinnā tena tapasvinī |
    sā pṛthivyāṃ pṛthuśroṇī papāta priyadarśanā || 6-68-29||

    RMY 6-68-30

    तामिन्द्रजित्स्त्रियं हत्वा हनूमन्तमुवाच ह ।
    मया रामस्य पश्येमां कोपेन च निषूदिताम् ॥ ६-६८-३०॥
    tāmindrajitstriyaṃ hatvā hanūmantamuvāca ha |
    mayā rāmasya paśyemāṃ kopena ca niṣūditām || 6-68-30||

    RMY 6-68-31

    ततः खड्गेन महता हत्वा तामिन्द्रजित्स्वयम् ।
    हृष्टः स रथमास्थाय विननाद महास्वनम् ॥ ६-६८-३१॥
    tataḥ khaḍgena mahatā hatvā tāmindrajitsvayam |
    hṛṣṭaḥ sa rathamāsthāya vinanāda mahāsvanam || 6-68-31||

    RMY 6-68-32

    वानराः शुश्रुवुः शब्दमदूरे प्रत्यवस्थिताः ।
    व्यादितास्यस्य नदतस्तद्दुर्गं संश्रितस्य तु ॥ ६-६८-३२॥
    vānarāḥ śuśruvuḥ śabdamadūre pratyavasthitāḥ |
    vyāditāsyasya nadatastaddurgaṃ saṃśritasya tu || 6-68-32||

    RMY 6-68-33

    तथा तु सीतां विनिहत्य दुर्मतिः प्रहृष्टचेताः स बभूव रावणिः ।
    तं हृष्टरूपं समुदीक्ष्य वानरा विषण्णरूपाः समभिप्रदुद्रुवुः ॥ ६-६८-३३॥
    tathā tu sītāṃ vinihatya durmatiḥ prahṛṣṭacetāḥ sa babhūva rāvaṇiḥ |
    taṃ hṛṣṭarūpaṃ samudīkṣya vānarā viṣaṇṇarūpāḥ samabhipradudruvuḥ || 6-68-33||

    Sarga: 69/116 (26)

    RMY 6-69-1

    श्रुत्वा तं भीमनिर्ह्रादं शक्राशनिसमस्वनम् ।
    वीक्षमाणा दिशः सर्वा दुद्रुवुर्वानरर्षभाः ॥ ६-६९-१॥
    śrutvā taṃ bhīmanirhrādaṃ śakrāśanisamasvanam |
    vīkṣamāṇā diśaḥ sarvā dudruvurvānararṣabhāḥ || 6-69-1||

    RMY 6-69-2

    तानुवाच ततः सर्वान्हनूमान्मारुतात्मजः ।
    विषण्णवदनान्दीनांस्त्रस्तान्विद्रवतः पृथक् ॥ ६-६९-२॥
    tānuvāca tataḥ sarvānhanūmānmārutātmajaḥ |
    viṣaṇṇavadanāndīnāṃstrastānvidravataḥ pṛthak || 6-69-2||

    RMY 6-69-3

    कस्माद्विषण्णवदना विद्रवध्वं प्लवंगमाः ।
    त्यक्तयुद्धसमुत्साहाः शूरत्वं क्व नु वो गतम् ॥ ६-६९-३॥
    kasmādviṣaṇṇavadanā vidravadhvaṃ plavaṃgamāḥ |
    tyaktayuddhasamutsāhāḥ śūratvaṃ kva nu vo gatam || 6-69-3||

    RMY 6-69-4

    पृष्ठतोऽनुव्रजध्वं मामग्रतो यान्तमाहवे ।
    शूरैरभिजनोपेतैरयुक्तं हि निवर्तितुम् ॥ ६-६९-४॥
    pṛṣṭhato'nuvrajadhvaṃ māmagrato yāntamāhave |
    śūrairabhijanopetairayuktaṃ hi nivartitum || 6-69-4||

    RMY 6-69-5

    एवमुक्ताः सुसंक्रुद्धा वायुपुत्रेण धीमता ।
    शैलशृङ्गान्द्रुमांश्चैव जगृहुर्हृष्टमानसाः ॥ ६-६९-५॥
    evamuktāḥ susaṃkruddhā vāyuputreṇa dhīmatā |
    śailaśṛṅgāndrumāṃścaiva jagṛhurhṛṣṭamānasāḥ || 6-69-5||

    RMY 6-69-6

    अभिपेतुश्च गर्जन्तो राक्षसान्वानरर्षभाः ।
    परिवार्य हनूमन्तमन्वयुश्च महाहवे ॥ ६-६९-६॥
    abhipetuśca garjanto rākṣasānvānararṣabhāḥ |
    parivārya hanūmantamanvayuśca mahāhave || 6-69-6||

    RMY 6-69-7

    स तैर्वानरमुख्यैस्तु हनूमान्सर्वतो वृतः ।
    हुताशन इवार्चिष्मानदहच्छत्रुवाहिनीम् ॥ ६-६९-७॥
    sa tairvānaramukhyaistu hanūmānsarvato vṛtaḥ |
    hutāśana ivārciṣmānadahacchatruvāhinīm || 6-69-7||

    RMY 6-69-8

    स राक्षसानां कदनं चकार सुमहाकपिः ।
    वृतो वानरसैन्येन कालान्तकयमोपमः ॥ ६-६९-८॥
    sa rākṣasānāṃ kadanaṃ cakāra sumahākapiḥ |
    vṛto vānarasainyena kālāntakayamopamaḥ || 6-69-8||

    RMY 6-69-9

    स तु शोकेन चाविष्टः क्रोधेन च महाकपिः ।
    हनूमान्रावणि रथे महतीं पातयच्छिलाम् ॥ ६-६९-९॥
    sa tu śokena cāviṣṭaḥ krodhena ca mahākapiḥ |
    hanūmānrāvaṇi rathe mahatīṃ pātayacchilām || 6-69-9||

    RMY 6-69-10

    तामापतन्तीं दृष्ट्वैव रथः सारथिना तदा ।
    विधेयाश्व समायुक्तः सुदूरमपवाहितः ॥ ६-६९-१०॥
    tāmāpatantīṃ dṛṣṭvaiva rathaḥ sārathinā tadā |
    vidheyāśva samāyuktaḥ sudūramapavāhitaḥ || 6-69-10||

    RMY 6-69-11

    तमिन्द्रजितमप्राप्य रथथं सहसारथिम् ।
    विवेश धरणीं भित्त्वा सा शिलाव्यर्थमुद्यता ॥ ६-६९-११॥
    tamindrajitamaprāpya rathathaṃ sahasārathim |
    viveśa dharaṇīṃ bhittvā sā śilāvyarthamudyatā || 6-69-11||

    RMY 6-69-12

    पतितायां शिलायां तु रक्षसां व्यथिता चमूः ।
    तमभ्यधावञ्शतशो नदन्तः काननौकसः ॥ ६-६९-१२॥
    patitāyāṃ śilāyāṃ tu rakṣasāṃ vyathitā camūḥ |
    tamabhyadhāvañśataśo nadantaḥ kānanaukasaḥ || 6-69-12||

    RMY 6-69-13

    ते द्रुमांश्च महाकाया गिरिशृङ्गाणि चोद्यताः ।
    चिक्षिपुर्द्विषतां मध्ये वानरा भीमविक्रमाः ॥ ६-६९-१३॥
    te drumāṃśca mahākāyā giriśṛṅgāṇi codyatāḥ |
    cikṣipurdviṣatāṃ madhye vānarā bhīmavikramāḥ || 6-69-13||

    RMY 6-69-14

    वानरैर्तैर्महावीर्यैर्घोररूपा निशाचराः ।
    वीर्यादभिहता वृक्षैर्व्यवेष्टन्त रणक्षितौ ॥ ६-६९-१४॥
    vānarairtairmahāvīryairghorarūpā niśācarāḥ |
    vīryādabhihatā vṛkṣairvyaveṣṭanta raṇakṣitau || 6-69-14||

    RMY 6-69-15

    स्वसैन्यमभिवीक्ष्याथ वानरार्दितमिन्द्रजित् ।
    प्रगृहीतायुधः क्रुद्धः परानभिमुखो ययौ ॥ ६-६९-१५॥
    svasainyamabhivīkṣyātha vānarārditamindrajit |
    pragṛhītāyudhaḥ kruddhaḥ parānabhimukho yayau || 6-69-15||

    RMY 6-69-16

    स शरौघानवसृजन्स्वसैन्येनाभिसंवृतः ।
    जघान कपिशार्दूलान्सुबहून्दृष्टविक्रमः ॥ ६-६९-१६॥
    sa śaraughānavasṛjansvasainyenābhisaṃvṛtaḥ |
    jaghāna kapiśārdūlānsubahūndṛṣṭavikramaḥ || 6-69-16||

    RMY 6-69-17

    शूलैरशनिभिः खड्गैः पट्टसैः कूटमुद्गरैः ।
    ते चाप्यनुचरांस्तस्य वानरा जघ्नुराहवे ॥ ६-६९-१७॥
    śūlairaśanibhiḥ khaḍgaiḥ paṭṭasaiḥ kūṭamudgaraiḥ |
    te cāpyanucarāṃstasya vānarā jaghnurāhave || 6-69-17||

    RMY 6-69-18

    सस्कन्धविटपैः सालैः शिलाभिश्च महाबलैः ।
    हनूमान्कदनं चक्रे रक्षसां भीमकर्मणाम् ॥ ६-६९-१८॥
    saskandhaviṭapaiḥ sālaiḥ śilābhiśca mahābalaiḥ |
    hanūmānkadanaṃ cakre rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām || 6-69-18||

    RMY 6-69-19

    स निवार्य परानीकमब्रवीत्तान्वनौकसः ।
    हनूमान्संनिवर्तध्वं न नः साध्यमिदं बलम् ॥ ६-६९-१९॥
    sa nivārya parānīkamabravīttānvanaukasaḥ |
    hanūmānsaṃnivartadhvaṃ na naḥ sādhyamidaṃ balam || 6-69-19||

    RMY 6-69-20

    त्यक्त्वा प्राणान्विचेष्टन्तो राम प्रियचिकीर्षवः ।
    यन्निमित्तं हि युध्यामो हता सा जनकात्मजा ॥ ६-६९-२०॥
    tyaktvā prāṇānviceṣṭanto rāma priyacikīrṣavaḥ |
    yannimittaṃ hi yudhyāmo hatā sā janakātmajā || 6-69-20||

    RMY 6-69-21

    इममर्थं हि विज्ञाप्य रामं सुग्रीवमेव च ।
    तौ यत्प्रतिविधास्येते तत्करिष्यामहे वयम् ॥ ६-६९-२१॥
    imamarthaṃ hi vijñāpya rāmaṃ sugrīvameva ca |
    tau yatpratividhāsyete tatkariṣyāmahe vayam || 6-69-21||

    RMY 6-69-22

    इत्युक्त्वा वानरश्रेष्ठो वारयन्सर्ववानरान् ।
    शनैः शनैरसंत्रस्तः सबलः स न्यवर्तत ॥ ६-६९-२२॥
    ityuktvā vānaraśreṣṭho vārayansarvavānarān |
    śanaiḥ śanairasaṃtrastaḥ sabalaḥ sa nyavartata || 6-69-22||

    RMY 6-69-23

    स तु प्रेक्ष्य हनूमन्तं व्रजन्तं यत्र राघवः ।
    निकुम्भिलामधिष्ठाय पावकं जुहुवे न्द्रजित् ॥ ६-६९-२३॥
    sa tu prekṣya hanūmantaṃ vrajantaṃ yatra rāghavaḥ |
    nikumbhilāmadhiṣṭhāya pāvakaṃ juhuve ndrajit || 6-69-23||

    RMY 6-69-24

    यज्ञभूम्यां तु विधिवत्पावकस्तेन रक्षसा ।
    हूयमानः प्रजज्वाल होमशोणितभुक्तदा ॥ ६-६९-२४॥
    yajñabhūmyāṃ tu vidhivatpāvakastena rakṣasā |
    hūyamānaḥ prajajvāla homaśoṇitabhuktadā || 6-69-24||

    RMY 6-69-25

    सोऽर्चिः पिनद्धो ददृशे होमशोणिततर्पितः ।
    संध्यागत इवादित्यः स तीव्राग्निः समुत्थितः ॥ ६-६९-२५॥
    so'rciḥ pinaddho dadṛśe homaśoṇitatarpitaḥ |
    saṃdhyāgata ivādityaḥ sa tīvrāgniḥ samutthitaḥ || 6-69-25||

    RMY 6-69-26

    अथेन्द्रजिद्राक्षसभूतये तु जुहाव हव्यं विधिना विधानवत् ।
    दृष्ट्वा व्यतिष्ठन्त च राक्षसास्ते महासमूहेषु नयानयज्ञाः ॥ ६-६९-२६॥
    athendrajidrākṣasabhūtaye tu juhāva havyaṃ vidhinā vidhānavat |
    dṛṣṭvā vyatiṣṭhanta ca rākṣasāste mahāsamūheṣu nayānayajñāḥ || 6-69-26||

    Sarga: 70/116 (42)

    RMY 6-70-1

    राघवश्चापि विपुलं तं राक्षसवनौकसाम् ।
    श्रुत्वा संग्रामनिर्घोषं जाम्बवन्तमुवाच ह ॥ ६-७०-१॥
    rāghavaścāpi vipulaṃ taṃ rākṣasavanaukasām |
    śrutvā saṃgrāmanirghoṣaṃ jāmbavantamuvāca ha || 6-70-1||

    RMY 6-70-2

    सौम्य नूनं हनुमता कृतं कर्म सुदुष्करम् ।
    श्रूयते हि यथा भीमः सुमहानायुधस्वनः ॥ ६-७०-२॥
    saumya nūnaṃ hanumatā kṛtaṃ karma suduṣkaram |
    śrūyate hi yathā bhīmaḥ sumahānāyudhasvanaḥ || 6-70-2||

    RMY 6-70-3

    तद्गच्छ कुरु साहाय्यं स्वबलेनाभिसंवृतः ।
    क्षिप्रमृष्कपते तस्य कपिश्रेष्ठस्य युध्यतः ॥ ६-७०-३॥
    tadgaccha kuru sāhāyyaṃ svabalenābhisaṃvṛtaḥ |
    kṣipramṛṣkapate tasya kapiśreṣṭhasya yudhyataḥ || 6-70-3||

    RMY 6-70-4

    ऋक्षराजस्तथेत्युक्त्वा स्वेनानीकेन संवृतः ।
    आगच्छत्पश्चिमद्वारं हनूमान्यत्र वानरः ॥ ६-७०-४॥
    ṛkṣarājastathetyuktvā svenānīkena saṃvṛtaḥ |
    āgacchatpaścimadvāraṃ hanūmānyatra vānaraḥ || 6-70-4||

    RMY 6-70-5

    अथायान्तं हनूमन्तं ददर्शर्क्षपतिः पथि ।
    वानरैः कृतसंग्रामैः श्वसद्भिरभिसंवृतम् ॥ ६-७०-५॥
    athāyāntaṃ hanūmantaṃ dadarśarkṣapatiḥ pathi |
    vānaraiḥ kṛtasaṃgrāmaiḥ śvasadbhirabhisaṃvṛtam || 6-70-5||

    RMY 6-70-6

    दृष्ट्वा पथि हनूमांश्च तदृष्कबलमुद्यतम् ।
    नीलमेघनिभं भीमं संनिवार्य न्यवर्तत ॥ ६-७०-६॥
    dṛṣṭvā pathi hanūmāṃśca tadṛṣkabalamudyatam |
    nīlameghanibhaṃ bhīmaṃ saṃnivārya nyavartata || 6-70-6||

    RMY 6-70-7

    स तेन हरिसैन्येन संनिकर्षं महायशाः ।
    शीघ्रमागम्य रामाय दुःखितो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-७०-७॥
    sa tena harisainyena saṃnikarṣaṃ mahāyaśāḥ |
    śīghramāgamya rāmāya duḥkhito vākyamabravīt || 6-70-7||

    RMY 6-70-8

    समरे युध्यमानानामस्माकं प्रेक्षतां च सः ।
    जघान रुदतीं सीतामिन्द्रजिद्रावणात्मजः ॥ ६-७०-८॥
    samare yudhyamānānāmasmākaṃ prekṣatāṃ ca saḥ |
    jaghāna rudatīṃ sītāmindrajidrāvaṇātmajaḥ || 6-70-8||

    RMY 6-70-9

    उद्भ्रान्तचित्तस्तां दृष्ट्वा विषण्णोऽहमरिंदम ।
    तदहं भवतो वृत्तं विज्ञापयितुमागतः ॥ ६-७०-९॥
    udbhrāntacittastāṃ dṛṣṭvā viṣaṇṇo'hamariṃdama |
    tadahaṃ bhavato vṛttaṃ vijñāpayitumāgataḥ || 6-70-9||

    RMY 6-70-10

    तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवः शोकमूर्छितः ।
    निपपात तदा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ ६-७०-१०॥
    tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavaḥ śokamūrchitaḥ |
    nipapāta tadā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ || 6-70-10||

    RMY 6-70-11

    तं भूमौ देवसंकाशं पतितं दृश्य राघवम् ।
    अभिपेतुः समुत्पत्य सर्वतः कपिसत्तमाः ॥ ६-७०-११॥
    taṃ bhūmau devasaṃkāśaṃ patitaṃ dṛśya rāghavam |
    abhipetuḥ samutpatya sarvataḥ kapisattamāḥ || 6-70-11||

    RMY 6-70-12

    असिञ्चन्सलिलैश्चैनं पद्मोत्पलसुगन्धिभिः ।
    प्रदहन्तमसह्यं च सहसाग्निमिवोत्थितम् ॥ ६-७०-१२॥
    asiñcansalilaiścainaṃ padmotpalasugandhibhiḥ |
    pradahantamasahyaṃ ca sahasāgnimivotthitam || 6-70-12||

    RMY 6-70-13

    तं लक्ष्मणोऽथ बाहुभ्यां परिष्वज्य सुदुःखितः ।
    उवाच राममस्वस्थं वाक्यं हेत्वर्थसंहितम् ॥ ६-७०-१३॥
    taṃ lakṣmaṇo'tha bāhubhyāṃ pariṣvajya suduḥkhitaḥ |
    uvāca rāmamasvasthaṃ vākyaṃ hetvarthasaṃhitam || 6-70-13||

    RMY 6-70-14

    शुभे वर्त्मनि तिष्ठन्तं त्वामार्यविजितेन्द्रियम् ।
    अनर्थेभ्यो न शक्नोति त्रातुं धर्मो निरर्थकः ॥ ६-७०-१४॥
    śubhe vartmani tiṣṭhantaṃ tvāmāryavijitendriyam |
    anarthebhyo na śaknoti trātuṃ dharmo nirarthakaḥ || 6-70-14||

    RMY 6-70-15

    भूतानां स्थावराणां च जङ्गमानां च दर्शनम् ।
    यथास्ति न तथा धर्मस्तेन नास्तीति मे मतिः ॥ ६-७०-१५॥
    bhūtānāṃ sthāvarāṇāṃ ca jaṅgamānāṃ ca darśanam |
    yathāsti na tathā dharmastena nāstīti me matiḥ || 6-70-15||

    RMY 6-70-16

    यथैव स्थावरं व्यक्तं जङ्गमं च तथाविधम् ।
    नायमर्थस्तथा युक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते ॥ ६-७०-१६॥
    yathaiva sthāvaraṃ vyaktaṃ jaṅgamaṃ ca tathāvidham |
    nāyamarthastathā yuktastvadvidho na vipadyate || 6-70-16||

    RMY 6-70-17

    यद्यधर्मो भवेद्भूतो रावणो नरकं व्रजेत् ।
    भवांश्च धर्मसंयुक्तो नैवं व्यसनमाप्नुयात् ॥ ६-७०-१७॥
    yadyadharmo bhavedbhūto rāvaṇo narakaṃ vrajet |
    bhavāṃśca dharmasaṃyukto naivaṃ vyasanamāpnuyāt || 6-70-17||

    RMY 6-70-18

    तस्य च व्यसनाभावाद्व्यसनं च गते त्वयि ।
    धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मं चाप्यधर्मतः ॥ ६-७०-१८॥
    tasya ca vyasanābhāvādvyasanaṃ ca gate tvayi |
    dharmeṇopalabheddharmamadharmaṃ cāpyadharmataḥ || 6-70-18||

    RMY 6-70-19

    यदि धर्मेण युज्येरन्नाधर्मरुचयो जनाः ।
    धर्मेण चरतां धर्मस्तथा चैषां फलं भवेत् ॥ ६-७०-१९॥
    yadi dharmeṇa yujyerannādharmarucayo janāḥ |
    dharmeṇa caratāṃ dharmastathā caiṣāṃ phalaṃ bhavet || 6-70-19||

    RMY 6-70-20

    यस्मादर्था विवर्धन्ते येष्वधर्मः प्रतिष्ठितः ।
    क्लिश्यन्ते धर्मशीलाश्च तस्मादेतौ निरर्थकौ ॥ ६-७०-२०॥
    yasmādarthā vivardhante yeṣvadharmaḥ pratiṣṭhitaḥ |
    kliśyante dharmaśīlāśca tasmādetau nirarthakau || 6-70-20||

    RMY 6-70-21

    वध्यन्ते पापकर्माणो यद्यधर्मेण राघव ।
    वधकर्महतो धर्मः स हतः कं वधिष्यति ॥ ६-७०-२१॥
    vadhyante pāpakarmāṇo yadyadharmeṇa rāghava |
    vadhakarmahato dharmaḥ sa hataḥ kaṃ vadhiṣyati || 6-70-21||

    RMY 6-70-22

    अथ वा विहितेनायं हन्यते हन्ति वा परम् ।
    विधिरालिप्यते तेन न स पापेन कर्मणा ॥ ६-७०-२२॥
    atha vā vihitenāyaṃ hanyate hanti vā param |
    vidhirālipyate tena na sa pāpena karmaṇā || 6-70-22||

    RMY 6-70-23

    अदृष्टप्रतिकारेण अव्यक्तेनासता सता ।
    कथं शक्यं परं प्राप्तुं धर्मेणारिविकर्शन ॥ ६-७०-२३॥
    adṛṣṭapratikāreṇa avyaktenāsatā satā |
    kathaṃ śakyaṃ paraṃ prāptuṃ dharmeṇārivikarśana || 6-70-23||

    RMY 6-70-24

    यदि सत्स्यात्सतां मुख्य नासत्स्यात्तव किंचन ।
    त्वया यदीदृशं प्राप्तं तस्मात्सन्नोपपद्यते ॥ ६-७०-२४॥
    yadi satsyātsatāṃ mukhya nāsatsyāttava kiṃcana |
    tvayā yadīdṛśaṃ prāptaṃ tasmātsannopapadyate || 6-70-24||

    RMY 6-70-25

    अथ वा दुर्बलः क्लीबो बलं धर्मोऽनुवर्तते ।
    दुर्बलो हृतमर्यादो न सेव्य इति मे मतिः ॥ ६-७०-२५॥
    atha vā durbalaḥ klībo balaṃ dharmo'nuvartate |
    durbalo hṛtamaryādo na sevya iti me matiḥ || 6-70-25||

    RMY 6-70-26

    बलस्य यदि चेद्धर्मो गुणभूतः पराक्रमे ।
    धर्ममुत्सृज्य वर्तस्व यथा धर्मे तथा बले ॥ ६-७०-२६॥
    balasya yadi ceddharmo guṇabhūtaḥ parākrame |
    dharmamutsṛjya vartasva yathā dharme tathā bale || 6-70-26||

    RMY 6-70-27

    अथ चेत्सत्यवचनं धर्मः किल परंतप ।
    अनृतस्त्वय्यकरुणः किं न बद्धस्त्वया पिता ॥ ६-७०-२७॥
    atha cetsatyavacanaṃ dharmaḥ kila paraṃtapa |
    anṛtastvayyakaruṇaḥ kiṃ na baddhastvayā pitā || 6-70-27||

    RMY 6-70-28

    यदि धर्मो भवेद्भूत अधर्मो वा परंतप ।
    न स्म हत्वा मुनिं वज्री कुर्यादिज्यां शतक्रतुः ॥ ६-७०-२८॥
    yadi dharmo bhavedbhūta adharmo vā paraṃtapa |
    na sma hatvā muniṃ vajrī kuryādijyāṃ śatakratuḥ || 6-70-28||

    RMY 6-70-29

    अधर्मसंश्रितो धर्मो विनाशयति राघव ।
    सर्वमेतद्यथाकामं काकुत्स्थ कुरुते नरः ॥ ६-७०-२९॥
    adharmasaṃśrito dharmo vināśayati rāghava |
    sarvametadyathākāmaṃ kākutstha kurute naraḥ || 6-70-29||

    RMY 6-70-30

    मम चेदं मतं तात धर्मोऽयमिति राघव ।
    धर्ममूलं त्वया छिन्नं राज्यमुत्सृजता तदा ॥ ६-७०-३०॥
    mama cedaṃ mataṃ tāta dharmo'yamiti rāghava |
    dharmamūlaṃ tvayā chinnaṃ rājyamutsṛjatā tadā || 6-70-30||

    RMY 6-70-31

    अर्थेभ्यो हि विवृद्धेभ्यः संवृद्धेभ्यस्ततस्ततः ।
    क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः ॥ ६-७०-३१॥
    arthebhyo hi vivṛddhebhyaḥ saṃvṛddhebhyastatastataḥ |
    kriyāḥ sarvāḥ pravartante parvatebhya ivāpagāḥ || 6-70-31||

    RMY 6-70-32

    अर्थेन हि वियुक्तस्य पुरुषस्याल्पतेजसः ।
    व्युच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥ ६-७०-३२॥
    arthena hi viyuktasya puruṣasyālpatejasaḥ |
    vyucchidyante kriyāḥ sarvā grīṣme kusarito yathā || 6-70-32||

    RMY 6-70-33

    सोऽयमर्थं परित्यज्य सुखकामः सुखैधितः ।
    पापमारभते कर्तुं तथा दोषः प्रवर्तते ॥ ६-७०-३३॥
    so'yamarthaṃ parityajya sukhakāmaḥ sukhaidhitaḥ |
    pāpamārabhate kartuṃ tathā doṣaḥ pravartate || 6-70-33||

    RMY 6-70-34

    यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवः ।
    यस्यार्थाः स पुमाँल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ ६-७०-३४॥
    yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavaḥ |
    yasyārthāḥ sa pumā~lloke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ || 6-70-34||

    RMY 6-70-35

    यस्यार्थाः स च विक्रान्तो यस्यार्थाः स च बुद्धिमान् ।
    यस्यार्थाः स महाभागो यस्यार्थाः स महागुणः ॥ ६-७०-३५॥
    yasyārthāḥ sa ca vikrānto yasyārthāḥ sa ca buddhimān |
    yasyārthāḥ sa mahābhāgo yasyārthāḥ sa mahāguṇaḥ || 6-70-35||

    RMY 6-70-36

    अर्थस्यैते परित्यागे दोषाः प्रव्याहृता मया ।
    राज्यमुत्सृजता वीर येन बुद्धिस्त्वया कृता ॥ ६-७०-३६॥
    arthasyaite parityāge doṣāḥ pravyāhṛtā mayā |
    rājyamutsṛjatā vīra yena buddhistvayā kṛtā || 6-70-36||

    RMY 6-70-37

    यस्यार्था धर्मकामार्थास्तस्य सर्वं प्रदक्षिणम् ।
    अधनेनार्थकामेन नार्थः शक्यो विचिन्वता ॥ ६-७०-३७॥
    yasyārthā dharmakāmārthāstasya sarvaṃ pradakṣiṇam |
    adhanenārthakāmena nārthaḥ śakyo vicinvatā || 6-70-37||

    RMY 6-70-38

    हर्षः कामश्च दर्पश्च धर्मः क्रोधः शमो दमः ।
    अर्थादेतानि सर्वाणि प्रवर्तन्ते नराधिप ॥ ६-७०-३८॥
    harṣaḥ kāmaśca darpaśca dharmaḥ krodhaḥ śamo damaḥ |
    arthādetāni sarvāṇi pravartante narādhipa || 6-70-38||

    RMY 6-70-39

    येषां नश्यत्ययं लोकश्चरतां धर्मचारिणाम् ।
    तेऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्ते दुर्दिनेषु यथा ग्रहाः ॥ ६-७०-३९॥
    yeṣāṃ naśyatyayaṃ lokaścaratāṃ dharmacāriṇām |
    te'rthāstvayi na dṛśyante durdineṣu yathā grahāḥ || 6-70-39||

    RMY 6-70-40

    त्वयि प्रव्रजिते वीर गुरोश्च वचने स्थिते ।
    रक्षसापहृता भार्या प्राणैः प्रियतरा तव ॥ ६-७०-४०॥
    tvayi pravrajite vīra gurośca vacane sthite |
    rakṣasāpahṛtā bhāryā prāṇaiḥ priyatarā tava || 6-70-40||

    RMY 6-70-41

    तदद्य विपुलं वीर दुःखमिन्द्रजिता कृतम् ।
    कर्मणा व्यपनेष्यामि तस्मादुत्तिष्ठ राघव ॥ ६-७०-४१॥
    tadadya vipulaṃ vīra duḥkhamindrajitā kṛtam |
    karmaṇā vyapaneṣyāmi tasmāduttiṣṭha rāghava || 6-70-41||

    RMY 6-70-42

    अयमनघ तवोदितः प्रियार्थं जनकसुता निधनं निरीक्ष्य रुष्टः ।
    सहयगजरथां सराक्षसेन्द्रां भृशमिषुभिर्विनिपातयामि लङ्काम् ॥ ६-७०-४२॥
    ayamanagha tavoditaḥ priyārthaṃ janakasutā nidhanaṃ nirīkṣya ruṣṭaḥ |
    sahayagajarathāṃ sarākṣasendrāṃ bhṛśamiṣubhirvinipātayāmi laṅkām || 6-70-42||

    Sarga: 71/116 (22)

    RMY 6-71-1

    राममाश्वासयाने तु लक्ष्मणे भ्रातृवत्सले ।
    निक्षिप्य गुल्मान्स्वस्थाने तत्रागच्छद्विभीषणः ॥ ६-७१-१॥
    rāmamāśvāsayāne tu lakṣmaṇe bhrātṛvatsale |
    nikṣipya gulmānsvasthāne tatrāgacchadvibhīṣaṇaḥ || 6-71-1||

    RMY 6-71-2

    नानाप्रहरणैर्वीरैश्चतुर्भिः सचिवैर्वृतः ।
    नीलाञ्जनचयाकारैर्मातंगैरिव यूथपः ॥ ६-७१-२॥
    nānāpraharaṇairvīraiścaturbhiḥ sacivairvṛtaḥ |
    nīlāñjanacayākārairmātaṃgairiva yūthapaḥ || 6-71-2||

    RMY 6-71-3

    सोऽभिगम्य महात्मानं राघवं शोकलालसं ।
    वानरांश्चैव ददृशे बाष्पपर्याकुलेक्षणान् ॥ ६-७१-३॥
    so'bhigamya mahātmānaṃ rāghavaṃ śokalālasaṃ |
    vānarāṃścaiva dadṛśe bāṣpaparyākulekṣaṇān || 6-71-3||

    RMY 6-71-4

    राघवं च महात्मानमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम् ।
    ददर्श मोहमापन्नं लक्ष्मणस्याङ्कमाश्रितम् ॥ ६-७१-४॥
    rāghavaṃ ca mahātmānamikṣvākukulanandanam |
    dadarśa mohamāpannaṃ lakṣmaṇasyāṅkamāśritam || 6-71-4||

    RMY 6-71-5

    व्रीडितं शोकसंतप्तं दृष्ट्वा रामं विभीषणः ।
    अन्तर्दुःखेन दीनात्मा किमेतदिति सोऽब्रवीत् ॥ ६-७१-५॥
    vrīḍitaṃ śokasaṃtaptaṃ dṛṣṭvā rāmaṃ vibhīṣaṇaḥ |
    antarduḥkhena dīnātmā kimetaditi so'bravīt || 6-71-5||

    RMY 6-71-6

    विभीषण मुखं दृष्ट्वा सुग्रीवं तांश्च वानरान् ।
    उवाच लक्ष्मणो वाक्यमिदं बाष्पपरिप्लुतः ॥ ६-७१-६॥
    vibhīṣaṇa mukhaṃ dṛṣṭvā sugrīvaṃ tāṃśca vānarān |
    uvāca lakṣmaṇo vākyamidaṃ bāṣpapariplutaḥ || 6-71-6||

    RMY 6-71-7

    हतामिन्द्रजिता सीतामिह श्रुत्वैव राघवः ।
    हनूमद्वचनात्सौम्य ततो मोहमुपागतः ॥ ६-७१-७॥
    hatāmindrajitā sītāmiha śrutvaiva rāghavaḥ |
    hanūmadvacanātsaumya tato mohamupāgataḥ || 6-71-7||

    RMY 6-71-8

    कथयन्तं तु सौमित्रिं संनिवार्य विभीषणः ।
    पुष्कलार्थमिदं वाक्यं विसंज्ञं राममब्रवीत् ॥ ६-७१-८॥
    kathayantaṃ tu saumitriṃ saṃnivārya vibhīṣaṇaḥ |
    puṣkalārthamidaṃ vākyaṃ visaṃjñaṃ rāmamabravīt || 6-71-8||

    RMY 6-71-9

    मनुजेन्द्रार्तरूपेण यदुक्तस्त्वं हनूमता ।
    तदयुक्तमहं मन्ये सागरस्येव शोषणम् ॥ ६-७१-९॥
    manujendrārtarūpeṇa yaduktastvaṃ hanūmatā |
    tadayuktamahaṃ manye sāgarasyeva śoṣaṇam || 6-71-9||

    RMY 6-71-10

    अभिप्रायं तु जानामि रावणस्य दुरात्मनः ।
    सीतां प्रति महाबाहो न च घातं करिष्यति ॥ ६-७१-१०॥
    abhiprāyaṃ tu jānāmi rāvaṇasya durātmanaḥ |
    sītāṃ prati mahābāho na ca ghātaṃ kariṣyati || 6-71-10||

    RMY 6-71-11

    याच्यमानः सुबहुशो मया हितचिकीर्षुणा ।
    वैदेहीमुत्सृजस्वेति न च तत्कृतवान्वचः ॥ ६-७१-११॥
    yācyamānaḥ subahuśo mayā hitacikīrṣuṇā |
    vaidehīmutsṛjasveti na ca tatkṛtavānvacaḥ || 6-71-11||

    RMY 6-71-12

    नैव साम्ना न भेदेन न दानेन कुतो युधा ।
    सा द्रष्टुमपि शक्येत नैव चान्येन केनचित् ॥ ६-७१-१२॥
    naiva sāmnā na bhedena na dānena kuto yudhā |
    sā draṣṭumapi śakyeta naiva cānyena kenacit || 6-71-12||

    RMY 6-71-13

    वानरान्मोहयित्वा तु प्रतियातः स राक्षसः ।
    चैत्यं निकुम्भिलां नाम यत्र होमं करिष्यति ॥ ६-७१-१३॥
    vānarānmohayitvā tu pratiyātaḥ sa rākṣasaḥ |
    caityaṃ nikumbhilāṃ nāma yatra homaṃ kariṣyati || 6-71-13||

    RMY 6-71-14

    हुतवानुपयातो हि देवैरपि सवासवैः ।
    दुराधर्षो भवत्येष संग्रामे रावणात्मजः ॥ ६-७१-१४॥
    hutavānupayāto hi devairapi savāsavaiḥ |
    durādharṣo bhavatyeṣa saṃgrāme rāvaṇātmajaḥ || 6-71-14||

    RMY 6-71-15

    तेन मोहयता नूनमेषा माया प्रयोजिता ।
    विघ्नमन्विच्छता तात वानराणां पराक्रमे ।
    ससैन्यास्तत्र गच्छामो यावत्तन्न समाप्यते ॥ ६-७१-१५॥
    tena mohayatā nūnameṣā māyā prayojitā |
    vighnamanvicchatā tāta vānarāṇāṃ parākrame |
    sasainyāstatra gacchāmo yāvattanna samāpyate || 6-71-15||

    RMY 6-71-16

    त्यजेमं नरशार्दूलमिथ्या संतापमागतम् ।
    सीदते हि बलं सर्वं दृष्ट्वा त्वां शोककर्शितम् ॥ ६-७१-१६॥
    tyajemaṃ naraśārdūlamithyā saṃtāpamāgatam |
    sīdate hi balaṃ sarvaṃ dṛṣṭvā tvāṃ śokakarśitam || 6-71-16||

    RMY 6-71-17

    इह त्वं स्वस्थ हृदयस्तिष्ठ सत्त्वसमुच्छ्रितः ।
    लक्ष्मणं प्रेषयास्माभिः सह सैन्यानुकर्षिभिः ॥ ६-७१-१७॥
    iha tvaṃ svastha hṛdayastiṣṭha sattvasamucchritaḥ |
    lakṣmaṇaṃ preṣayāsmābhiḥ saha sainyānukarṣibhiḥ || 6-71-17||

    RMY 6-71-18

    एष तं नरशार्दूलो रावणिं निशितैः शरैः ।
    त्याजयिष्यति तत्कर्म ततो वध्यो भविष्यति ॥ ६-७१-१८॥
    eṣa taṃ naraśārdūlo rāvaṇiṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
    tyājayiṣyati tatkarma tato vadhyo bhaviṣyati || 6-71-18||

    RMY 6-71-19

    तस्यैते निशितास्तीक्ष्णाः पत्रिपत्राङ्गवाजिनः ।
    पतत्रिण इवासौम्याः शराः पास्यन्ति शोणितम् ॥ ६-७१-१९॥
    tasyaite niśitāstīkṣṇāḥ patripatrāṅgavājinaḥ |
    patatriṇa ivāsaumyāḥ śarāḥ pāsyanti śoṇitam || 6-71-19||

    RMY 6-71-20

    तत्संदिश महाबाहो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।
    राक्षसस्य विनाशाय वज्रं वज्रधरो यथा ॥ ६-७१-२०॥
    tatsaṃdiśa mahābāho lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam |
    rākṣasasya vināśāya vajraṃ vajradharo yathā || 6-71-20||

    RMY 6-71-21

    मनुजवर न कालविप्रकर्षो रिपुनिधनं प्रति यत्क्षमोऽद्य कर्तुम् ।
    त्वमतिसृज रिपोर्वधाय बाणीमसुरपुरोन्मथने यथा महेन्द्रः ॥ ६-७१-२१॥
    manujavara na kālaviprakarṣo ripunidhanaṃ prati yatkṣamo'dya kartum |
    tvamatisṛja riporvadhāya bāṇīmasurapuronmathane yathā mahendraḥ || 6-71-21||

    RMY 6-71-22

    समाप्तकर्मा हि स राक्षसेन्द्रो भवत्यदृश्यः समरे सुरासुरैः ।
    युयुत्सता तेन समाप्तकर्मणा भवेत्सुराणामपि संशयो महान् ॥ ६-७१-२२॥
    samāptakarmā hi sa rākṣasendro bhavatyadṛśyaḥ samare surāsuraiḥ |
    yuyutsatā tena samāptakarmaṇā bhavetsurāṇāmapi saṃśayo mahān || 6-71-22||

    Sarga: 72/116 (33)

    RMY 6-72-1

    तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवः शोककर्शितः ।
    नोपधारयते व्यक्तं यदुक्तं तेन रक्षसा ॥ ६-७२-१॥
    tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavaḥ śokakarśitaḥ |
    nopadhārayate vyaktaṃ yaduktaṃ tena rakṣasā || 6-72-1||

    RMY 6-72-2

    ततो धैर्यमवष्टभ्य रामः परपुरंजयः ।
    विभीषणमुपासीनमुवाच कपिसंनिधौ ॥ ६-७२-२॥
    tato dhairyamavaṣṭabhya rāmaḥ parapuraṃjayaḥ |
    vibhīṣaṇamupāsīnamuvāca kapisaṃnidhau || 6-72-2||

    RMY 6-72-3

    नैरृताधिपते वाक्यं यदुक्तं ते विभीषण ।
    भूयस्तच्छ्रोतुमिच्छामि ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् ॥ ६-७२-३॥
    nairṛtādhipate vākyaṃ yaduktaṃ te vibhīṣaṇa |
    bhūyastacchrotumicchāmi brūhi yatte vivakṣitam || 6-72-3||

    RMY 6-72-4

    राघवस्य वचः श्रुत्वा वाक्यं वाक्यविशारदः ।
    यत्तत्पुनरिदं वाक्यं बभाषे स विभीषणः ॥ ६-७२-४॥
    rāghavasya vacaḥ śrutvā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ |
    yattatpunaridaṃ vākyaṃ babhāṣe sa vibhīṣaṇaḥ || 6-72-4||

    RMY 6-72-5

    यथाज्ञप्तं महाबाहो त्वया गुल्मनिवेशनम् ।
    तत्तथानुष्ठितं वीर त्वद्वाक्यसमनन्तरम् ॥ ६-७२-५॥
    yathājñaptaṃ mahābāho tvayā gulmaniveśanam |
    tattathānuṣṭhitaṃ vīra tvadvākyasamanantaram || 6-72-5||

    RMY 6-72-6

    तान्यनीकानि सर्वाणि विभक्तानि समन्ततः ।
    विन्यस्ता यूथपाश्चैव यथान्यायं विभागशः ॥ ६-७२-६॥
    tānyanīkāni sarvāṇi vibhaktāni samantataḥ |
    vinyastā yūthapāścaiva yathānyāyaṃ vibhāgaśaḥ || 6-72-6||

    RMY 6-72-7

    भूयस्तु मम विजाप्यं तच्छृणुष्व महायशः ।
    त्वय्यकारणसंतप्ते संतप्तहृदया वयम् ॥ ६-७२-७॥
    bhūyastu mama vijāpyaṃ tacchṛṇuṣva mahāyaśaḥ |
    tvayyakāraṇasaṃtapte saṃtaptahṛdayā vayam || 6-72-7||

    RMY 6-72-8

    त्यज राजन्निमं शोकं मिथ्या संतापमागतम् ।
    तदियं त्यज्यतां चिन्ता शत्रुहर्षविवर्धनी ॥ ६-७२-८॥
    tyaja rājannimaṃ śokaṃ mithyā saṃtāpamāgatam |
    tadiyaṃ tyajyatāṃ cintā śatruharṣavivardhanī || 6-72-8||

    RMY 6-72-9

    उद्यमः क्रियतां वीर हर्षः समुपसेव्यताम् ।
    प्राप्तव्या यदि ते सीता हन्तव्यश्च निशाचराः ॥ ६-७२-९॥
    udyamaḥ kriyatāṃ vīra harṣaḥ samupasevyatām |
    prāptavyā yadi te sītā hantavyaśca niśācarāḥ || 6-72-9||

    RMY 6-72-10

    रघुनन्दन वक्ष्यामि श्रूयतां मे हितं वचः ।
    साध्वयं यातु सौमित्रिर्बलेन महता वृतः ।
    निकुम्भिलायां संप्राप्य हन्तुं रावणिमाहवे ॥ ६-७२-१०॥
    raghunandana vakṣyāmi śrūyatāṃ me hitaṃ vacaḥ |
    sādhvayaṃ yātu saumitrirbalena mahatā vṛtaḥ |
    nikumbhilāyāṃ saṃprāpya hantuṃ rāvaṇimāhave || 6-72-10||

    RMY 6-72-11

    धनुर्मण्डलनिर्मुक्तैराशीविषविषोपमैः ।
    शरैर्हन्तुं महेष्वासो रावणिं समितिंजयः ॥ ६-७२-११॥
    dhanurmaṇḍalanirmuktairāśīviṣaviṣopamaiḥ |
    śarairhantuṃ maheṣvāso rāvaṇiṃ samitiṃjayaḥ || 6-72-11||

    RMY 6-72-12

    तेन वीरेण तपसा वरदानात्स्वयम्भुतः ।
    अस्त्रं ब्रह्मशिरः प्राप्तं कामगाश्च तुरंगमाः ॥ ६-७२-१२॥
    tena vīreṇa tapasā varadānātsvayambhutaḥ |
    astraṃ brahmaśiraḥ prāptaṃ kāmagāśca turaṃgamāḥ || 6-72-12||

    RMY 6-72-13

    निकुम्भिलामसंप्राप्तमहुताग्निं च यो रिपुः ।
    त्वामाततायिनं हन्यादिन्द्रशत्रो स ते वधः ।
    इत्येवं विहितो राजन्वधस्तस्यैव धीमतः ॥ ६-७२-१३॥
    nikumbhilāmasaṃprāptamahutāgniṃ ca yo ripuḥ |
    tvāmātatāyinaṃ hanyādindraśatro sa te vadhaḥ |
    ityevaṃ vihito rājanvadhastasyaiva dhīmataḥ || 6-72-13||

    RMY 6-72-14

    वधायेन्द्रजितो राम तं दिशस्व महाबलम् ।
    हते तस्मिन्हतं विद्धि रावणं ससुहृज्जनम् ॥ ६-७२-१४॥
    vadhāyendrajito rāma taṃ diśasva mahābalam |
    hate tasminhataṃ viddhi rāvaṇaṃ sasuhṛjjanam || 6-72-14||

    RMY 6-72-15

    विभीषणवचः श्रुत्व रामो वाक्यमथाब्रवीत् ।
    जानामि तस्य रौद्रस्य मायां सत्यपराक्रम ॥ ६-७२-१५॥
    vibhīṣaṇavacaḥ śrutva rāmo vākyamathābravīt |
    jānāmi tasya raudrasya māyāṃ satyaparākrama || 6-72-15||

    RMY 6-72-16

    स हि ब्रह्मास्त्रवित्प्राज्ञो महामायो महाबलः ।
    करोत्यसंज्ञान्संग्रामे देवान्सवरुणानपि ॥ ६-७२-१६॥
    sa hi brahmāstravitprājño mahāmāyo mahābalaḥ |
    karotyasaṃjñānsaṃgrāme devānsavaruṇānapi || 6-72-16||

    RMY 6-72-17

    तस्यान्तरिक्षे चरतो रथस्थस्य महायशः ।
    न गतिर्ज्ञायते वीरसूर्यस्येवाभ्रसंप्लवे ॥ ६-७२-१७॥
    tasyāntarikṣe carato rathasthasya mahāyaśaḥ |
    na gatirjñāyate vīrasūryasyevābhrasaṃplave || 6-72-17||

    RMY 6-72-18

    राघवस्तु रिपोर्ज्ञात्वा मायावीर्यं दुरात्मनः ।
    लक्ष्मणं कीर्तिसंपन्नमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६-७२-१८॥
    rāghavastu riporjñātvā māyāvīryaṃ durātmanaḥ |
    lakṣmaṇaṃ kīrtisaṃpannamidaṃ vacanamabravīt || 6-72-18||

    RMY 6-72-19

    यद्वानरेन्द्रस्य बलं तेन सर्वेण संवृतः ।
    हनूमत्प्रमुखैश्चैव यूथपैः सहलक्ष्मण ॥ ६-७२-१९॥
    yadvānarendrasya balaṃ tena sarveṇa saṃvṛtaḥ |
    hanūmatpramukhaiścaiva yūthapaiḥ sahalakṣmaṇa || 6-72-19||

    RMY 6-72-20

    जाम्बवेनर्क्षपतिना सह सैन्येन संवृतः ।
    जहि तं राक्षससुतं मायाबलविशारदम् ॥ ६-७२-२०॥
    jāmbavenarkṣapatinā saha sainyena saṃvṛtaḥ |
    jahi taṃ rākṣasasutaṃ māyābalaviśāradam || 6-72-20||

    RMY 6-72-21

    अयं त्वां सचिवैः सार्धं महात्मा रजनीचरः ।
    अभिज्ञस्तस्य देशस्य पृष्ठतोऽनुगमिष्यति ॥ ६-७२-२१॥
    ayaṃ tvāṃ sacivaiḥ sārdhaṃ mahātmā rajanīcaraḥ |
    abhijñastasya deśasya pṛṣṭhato'nugamiṣyati || 6-72-21||

    RMY 6-72-22

    राघवस्य वचः श्रुत्वा लक्ष्मणः सविभीषणः ।
    जग्राह कार्मुकं श्रेष्ठमन्यद्भीमपराक्रमः ॥ ६-७२-२२॥
    rāghavasya vacaḥ śrutvā lakṣmaṇaḥ savibhīṣaṇaḥ |
    jagrāha kārmukaṃ śreṣṭhamanyadbhīmaparākramaḥ || 6-72-22||

    RMY 6-72-23

    संनद्धः कवची खड्गी स शरी हेमचापधृक् ।
    रामपादावुपस्पृश्य हृष्टः सौमित्रिरब्रवीत् ॥ ६-७२-२३॥
    saṃnaddhaḥ kavacī khaḍgī sa śarī hemacāpadhṛk |
    rāmapādāvupaspṛśya hṛṣṭaḥ saumitrirabravīt || 6-72-23||

    RMY 6-72-24

    अद्य मत्कार्मुकोन्मुखाः शरा निर्भिद्य रावणिम् ।
    लङ्कामभिपतिष्यन्ति हंसाः पुष्करिणीमिव ॥ ६-७२-२४॥
    adya matkārmukonmukhāḥ śarā nirbhidya rāvaṇim |
    laṅkāmabhipatiṣyanti haṃsāḥ puṣkariṇīmiva || 6-72-24||

    RMY 6-72-25

    अद्यैव तस्य रौद्रस्य शरीरं मामकाः शराः ।
    विधमिष्यन्ति हत्वा तं महाचापगुणच्युताः ॥ ६-७२-२५॥
    adyaiva tasya raudrasya śarīraṃ māmakāḥ śarāḥ |
    vidhamiṣyanti hatvā taṃ mahācāpaguṇacyutāḥ || 6-72-25||

    RMY 6-72-26

    स एवमुक्त्वा द्युतिमान्वचनं भ्रातुरग्रतः ।
    स रावणिवधाकाङ्क्षी लक्ष्मणस्त्वरितो ययौ ॥ ६-७२-२६॥
    sa evamuktvā dyutimānvacanaṃ bhrāturagrataḥ |
    sa rāvaṇivadhākāṅkṣī lakṣmaṇastvarito yayau || 6-72-26||

    RMY 6-72-27

    सोऽभिवाद्य गुरोः पादौ कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
    निकुम्भिलामभिययौ चैत्यं रावणिपालितम् ॥ ६-७२-२७॥
    so'bhivādya guroḥ pādau kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
    nikumbhilāmabhiyayau caityaṃ rāvaṇipālitam || 6-72-27||

    RMY 6-72-28

    विभीषणेन सहितो राजपुत्रः प्रतापवान् ।
    कृतस्वस्त्ययनो भ्रात्रा लक्ष्मणस्त्वरितो ययौ ॥ ६-७२-२८॥
    vibhīṣaṇena sahito rājaputraḥ pratāpavān |
    kṛtasvastyayano bhrātrā lakṣmaṇastvarito yayau || 6-72-28||

    RMY 6-72-29

    वानराणां सहस्रैस्तु हनूमान्बहुभिर्वृतः ।
    विभीषणः सहामात्यस्तदा लक्ष्मणमन्वगात् ॥ ६-७२-२९॥
    vānarāṇāṃ sahasraistu hanūmānbahubhirvṛtaḥ |
    vibhīṣaṇaḥ sahāmātyastadā lakṣmaṇamanvagāt || 6-72-29||

    RMY 6-72-30

    महता हरिसैन्येन सवेगमभिसंवृतः ।
    ऋक्षराजबलं चैव ददर्श पथि विष्ठितम् ॥ ६-७२-३०॥
    mahatā harisainyena savegamabhisaṃvṛtaḥ |
    ṛkṣarājabalaṃ caiva dadarśa pathi viṣṭhitam || 6-72-30||

    RMY 6-72-31

    स गत्वा दूरमध्वानं सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।
    राक्षसेन्द्रबलं दूरादपश्यद्व्यूहमास्थितम् ॥ ६-७२-३१॥
    sa gatvā dūramadhvānaṃ saumitrirmitranandanaḥ |
    rākṣasendrabalaṃ dūrādapaśyadvyūhamāsthitam || 6-72-31||

    RMY 6-72-32

    स संप्राप्य धनुष्पाणिर्मायायोगमरिंदम ।
    तस्थौ ब्रह्मविधानेन विजेतुं रघुनन्दनः ॥ ६-७२-३२॥
    sa saṃprāpya dhanuṣpāṇirmāyāyogamariṃdama |
    tasthau brahmavidhānena vijetuṃ raghunandanaḥ || 6-72-32||

    RMY 6-72-33

    विविधममलशस्त्रभास्वरं तद्ध्वजगहनं विपुलं महारथैश्च ।
    प्रतिभयतममप्रमेयवेगं तिमिरमिव द्विषतां बलं विवेश ॥ ६-७२-३३॥
    vividhamamalaśastrabhāsvaraṃ taddhvajagahanaṃ vipulaṃ mahārathaiśca |
    pratibhayatamamaprameyavegaṃ timiramiva dviṣatāṃ balaṃ viveśa || 6-72-33||

    Sarga: 73/116 (34)

    RMY 6-73-1

    अथ तस्यामवस्थायां लक्ष्मणं रावणानुजः ।
    परेषामहितं वाक्यमर्थसाधकमब्रवीत् ॥ ६-७३-१॥
    atha tasyāmavasthāyāṃ lakṣmaṇaṃ rāvaṇānujaḥ |
    pareṣāmahitaṃ vākyamarthasādhakamabravīt || 6-73-1||

    RMY 6-73-2

    अस्यानीकस्य महतो भेदने यतलक्ष्मण ।
    राक्षसेन्द्रसुतोऽप्यत्र भिन्ने दृश्यो भविष्यति ॥ ६-७३-२॥
    asyānīkasya mahato bhedane yatalakṣmaṇa |
    rākṣasendrasuto'pyatra bhinne dṛśyo bhaviṣyati || 6-73-2||

    RMY 6-73-3

    स त्वमिन्द्राशनिप्रख्यैः शरैरवकिरन्परान् ।
    अभिद्रवाशु यावद्वै नैतत्कर्म समाप्यते ॥ ६-७३-३॥
    sa tvamindrāśaniprakhyaiḥ śarairavakiranparān |
    abhidravāśu yāvadvai naitatkarma samāpyate || 6-73-3||

    RMY 6-73-4

    जहि वीरदुरात्मानं मायापरमधार्मिकम् ।
    रावणिं क्रूरकर्माणं सर्वलोकभयावहम् ॥ ६-७३-४॥
    jahi vīradurātmānaṃ māyāparamadhārmikam |
    rāvaṇiṃ krūrakarmāṇaṃ sarvalokabhayāvaham || 6-73-4||

    RMY 6-73-5

    विभीषणवचः श्रुत्वा लक्ष्मणः शुभलक्षणः ।
    ववर्ष शरवर्षाणि राक्षसेन्द्रसुतं प्रति ॥ ६-७३-५॥
    vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā lakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ |
    vavarṣa śaravarṣāṇi rākṣasendrasutaṃ prati || 6-73-5||

    RMY 6-73-6

    ऋक्षाः शाखामृगाश्चैव द्रुमाद्रिवरयोधिनः ।
    अभ्यधावन्त सहितास्तदनीकमवस्थितम् ॥ ६-७३-६॥
    ṛkṣāḥ śākhāmṛgāścaiva drumādrivarayodhinaḥ |
    abhyadhāvanta sahitāstadanīkamavasthitam || 6-73-6||

    RMY 6-73-7

    राक्षसाश्च शितैर्बाणैरसिभिः शक्तितोमरैः ।
    उद्यतैः समवर्तन्त कपिसैन्यजिघांसवः ॥ ६-७३-७॥
    rākṣasāśca śitairbāṇairasibhiḥ śaktitomaraiḥ |
    udyataiḥ samavartanta kapisainyajighāṃsavaḥ || 6-73-7||

    RMY 6-73-8

    स संप्रहारस्तुमुलः संजज्ञे कपिरक्षसाम् ।
    शब्देन महता लङ्कां नादयन्वै समन्ततः ॥ ६-७३-८॥
    sa saṃprahārastumulaḥ saṃjajñe kapirakṣasām |
    śabdena mahatā laṅkāṃ nādayanvai samantataḥ || 6-73-8||

    RMY 6-73-9

    शस्त्रैर्बहुविधाकारैः शितैर्बाणैश्च पादपैः ।
    उद्यतैर्गिरिशृङ्गैश्च घोरैराकाशमावृतम् ॥ ६-७३-९॥
    śastrairbahuvidhākāraiḥ śitairbāṇaiśca pādapaiḥ |
    udyatairgiriśṛṅgaiśca ghorairākāśamāvṛtam || 6-73-9||

    RMY 6-73-10

    ते राक्षसा वानरेषु विकृताननबाहवः ।
    निवेशयन्तः शस्त्राणि चक्रुस्ते सुमहद्भयम् ॥ ६-७३-१०॥
    te rākṣasā vānareṣu vikṛtānanabāhavaḥ |
    niveśayantaḥ śastrāṇi cakruste sumahadbhayam || 6-73-10||

    RMY 6-73-11

    तथैव सकलैर्वृक्षैर्गिरिशृङ्गैश्च वानराः ।
    अभिजघ्नुर्निजघ्नुश्च समरे राक्षसर्षभान् ॥ ६-७३-११॥
    tathaiva sakalairvṛkṣairgiriśṛṅgaiśca vānarāḥ |
    abhijaghnurnijaghnuśca samare rākṣasarṣabhān || 6-73-11||

    RMY 6-73-12

    ऋक्षवानरमुख्यैश्च महाकायैर्महाबलैः ।
    रक्षसां वध्यमानानां महद्भयमजायत ॥ ६-७३-१२॥
    ṛkṣavānaramukhyaiśca mahākāyairmahābalaiḥ |
    rakṣasāṃ vadhyamānānāṃ mahadbhayamajāyata || 6-73-12||

    RMY 6-73-13

    स्वमनीकं विषण्णं तु श्रुत्वा शत्रुभिरर्दितम् ।
    उदतिष्ठत दुर्धर्षस्तत्कर्मण्यननुष्ठिते ॥ ६-७३-१३॥
    svamanīkaṃ viṣaṇṇaṃ tu śrutvā śatrubhirarditam |
    udatiṣṭhata durdharṣastatkarmaṇyananuṣṭhite || 6-73-13||

    RMY 6-73-14

    वृक्षान्धकारान्निष्क्रम्य जातक्रोधः स रावणिः ।
    आरुरोह रथं सज्जं पूर्वयुक्तं स राक्षसः ॥ ६-७३-१४॥
    vṛkṣāndhakārānniṣkramya jātakrodhaḥ sa rāvaṇiḥ |
    āruroha rathaṃ sajjaṃ pūrvayuktaṃ sa rākṣasaḥ || 6-73-14||

    RMY 6-73-15

    स भीमकार्मुकशरः कृष्णाञ्जनचयोपमः ।
    रक्तास्यनयनः क्रूरो बभौ मृत्युरिवान्तकः ॥ ६-७३-१५॥
    sa bhīmakārmukaśaraḥ kṛṣṇāñjanacayopamaḥ |
    raktāsyanayanaḥ krūro babhau mṛtyurivāntakaḥ || 6-73-15||

    RMY 6-73-16

    दृष्ट्वैव तु रथस्थं तं पर्यवर्तत तद्बलम् ।
    रक्षसां भीमवेगानां लक्ष्मणेन युयुत्सताम् ॥ ६-७३-१६॥
    dṛṣṭvaiva tu rathasthaṃ taṃ paryavartata tadbalam |
    rakṣasāṃ bhīmavegānāṃ lakṣmaṇena yuyutsatām || 6-73-16||

    RMY 6-73-17

    तस्मिन्काले तु हनुमानुद्यम्य सुदुरासदम् ।
    धरणीधरसंकाशी महावृक्षमरिंदमः ॥ ६-७३-१७॥
    tasminkāle tu hanumānudyamya sudurāsadam |
    dharaṇīdharasaṃkāśī mahāvṛkṣamariṃdamaḥ || 6-73-17||

    RMY 6-73-18

    स राक्षसानां तत्सैन्यं कालाग्निरिव निर्दहन् ।
    चकार बहुभिर्वृक्षैर्निःसंज्ञं युधि वानरः ॥ ६-७३-१८॥
    sa rākṣasānāṃ tatsainyaṃ kālāgniriva nirdahan |
    cakāra bahubhirvṛkṣairniḥsaṃjñaṃ yudhi vānaraḥ || 6-73-18||

    RMY 6-73-19

    विध्वंसयन्तं तरसा दृष्ट्वैव पवनात्मजम् ।
    राक्षसानां सहस्राणि हनूमन्तमवाकिरन् ॥ ६-७३-१९॥
    vidhvaṃsayantaṃ tarasā dṛṣṭvaiva pavanātmajam |
    rākṣasānāṃ sahasrāṇi hanūmantamavākiran || 6-73-19||

    RMY 6-73-20

    शितशूलधराः शूलैरसिभिश्चासिपाणयः ।
    शक्तिभिः शक्तिहस्ताश्च पट्टसैः पट्टसायुधाः ॥ ६-७३-२०॥
    śitaśūladharāḥ śūlairasibhiścāsipāṇayaḥ |
    śaktibhiḥ śaktihastāśca paṭṭasaiḥ paṭṭasāyudhāḥ || 6-73-20||

    RMY 6-73-21

    परिघैश्च गदाभिश्च कुन्तैश्च शुभदर्शनैः ।
    शतशश्च शतघ्नीभिरायसैरपि मुद्गरैः ॥ ६-७३-२१॥
    parighaiśca gadābhiśca kuntaiśca śubhadarśanaiḥ |
    śataśaśca śataghnībhirāyasairapi mudgaraiḥ || 6-73-21||

    RMY 6-73-22

    घोरैः परशुभिश्चैव भिण्डिपालैश्च राक्षसाः ।
    मुष्टिभिर्वज्रवेगैश्च तलैरशनिसंनिभैः ॥ ६-७३-२२॥
    ghoraiḥ paraśubhiścaiva bhiṇḍipālaiśca rākṣasāḥ |
    muṣṭibhirvajravegaiśca talairaśanisaṃnibhaiḥ || 6-73-22||

    RMY 6-73-23

    अभिजघ्नुः समासाद्य समन्तात्पर्वतोपमम् ।
    तेषामपि च संक्रुद्धश्चकार कदनं महत् ॥ ६-७३-२३॥
    abhijaghnuḥ samāsādya samantātparvatopamam |
    teṣāmapi ca saṃkruddhaścakāra kadanaṃ mahat || 6-73-23||

    RMY 6-73-24

    स ददर्श कपिश्रेष्ठमचलोपममिन्द्रजित् ।
    सूदयानममित्रघ्नममित्रान्पवनात्मजम् ॥ ६-७३-२४॥
    sa dadarśa kapiśreṣṭhamacalopamamindrajit |
    sūdayānamamitraghnamamitrānpavanātmajam || 6-73-24||

    RMY 6-73-25

    स सारथिमुवाचेदं याहि यत्रैष वानरः ।
    क्षयमेव हि नः कुर्याद्राक्षसानामुपेक्षितः ॥ ६-७३-२५॥
    sa sārathimuvācedaṃ yāhi yatraiṣa vānaraḥ |
    kṣayameva hi naḥ kuryādrākṣasānāmupekṣitaḥ || 6-73-25||

    RMY 6-73-26

    इत्युक्तः सारथिस्तेन ययौ यत्र स मारुतिः ।
    वहन्परमदुर्धर्षं स्थितमिन्द्रजितं रथे ॥ ६-७३-२६॥
    ityuktaḥ sārathistena yayau yatra sa mārutiḥ |
    vahanparamadurdharṣaṃ sthitamindrajitaṃ rathe || 6-73-26||

    RMY 6-73-27

    सोऽभ्युपेत्य शरान्खड्गान्पट्टसासिपरश्वधान् ।
    अभ्यवर्षत दुर्धर्षः कपिमूर्ध्नि स राक्षसः ॥ ६-७३-२७॥
    so'bhyupetya śarānkhaḍgānpaṭṭasāsiparaśvadhān |
    abhyavarṣata durdharṣaḥ kapimūrdhni sa rākṣasaḥ || 6-73-27||

    RMY 6-73-28

    तानि शस्त्राणि घोराणि प्रतिगृह्य स मारुतिः ।
    रोषेण महताविषो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ६-७३-२८॥
    tāni śastrāṇi ghorāṇi pratigṛhya sa mārutiḥ |
    roṣeṇa mahatāviṣo vākyaṃ cedamuvāca ha || 6-73-28||

    RMY 6-73-29

    युध्यस्व यदि शूरोऽसि रावणात्मज दुर्मते ।
    वायुपुत्रं समासाद्य न जीवन्प्रतियास्यसि ॥ ६-७३-२९॥
    yudhyasva yadi śūro'si rāvaṇātmaja durmate |
    vāyuputraṃ samāsādya na jīvanpratiyāsyasi || 6-73-29||

    RMY 6-73-30

    बाहुभ्यां संप्रयुध्यस्व यदि मे द्वन्द्वमाहवे ।
    वेगं सहस्व दुर्बुद्धे ततस्त्वं रक्षसां वरः ॥ ६-७३-३०॥
    bāhubhyāṃ saṃprayudhyasva yadi me dvandvamāhave |
    vegaṃ sahasva durbuddhe tatastvaṃ rakṣasāṃ varaḥ || 6-73-30||

    RMY 6-73-31

    हनूमन्तं जिघांसन्तं समुद्यतशरासनम् ।
    रावणात्मजमाचष्टे लक्ष्मणाय विभीषणः ॥ ६-७३-३१॥
    hanūmantaṃ jighāṃsantaṃ samudyataśarāsanam |
    rāvaṇātmajamācaṣṭe lakṣmaṇāya vibhīṣaṇaḥ || 6-73-31||

    RMY 6-73-32

    यस्तु वासवनिर्जेता रावणस्यात्मसंभवः ।
    स एष रथमास्थाय हनूमन्तं जिघांसति ॥ ६-७३-३२॥
    yastu vāsavanirjetā rāvaṇasyātmasaṃbhavaḥ |
    sa eṣa rathamāsthāya hanūmantaṃ jighāṃsati || 6-73-32||

    RMY 6-73-33

    तमप्रतिमसंस्थानैः शरैः शत्रुविदारणैः ।
    जीवितान्तकरैर्घोरैः सौमित्रे रावणिं जहि ॥ ६-७३-३३॥
    tamapratimasaṃsthānaiḥ śaraiḥ śatruvidāraṇaiḥ |
    jīvitāntakarairghoraiḥ saumitre rāvaṇiṃ jahi || 6-73-33||

    RMY 6-73-34

    इत्येवमुक्तस्तु तदा महात्मा विभीषणेनारिविभीषणेन ।
    ददर्श तं पर्वतसंनिकाशं रथस्थितं भीमबलं दुरासदम् ॥ ६-७३-३४॥
    ityevamuktastu tadā mahātmā vibhīṣaṇenārivibhīṣaṇena |
    dadarśa taṃ parvatasaṃnikāśaṃ rathasthitaṃ bhīmabalaṃ durāsadam || 6-73-34||

    Sarga: 74/116 (27)

    RMY 6-74-1

    एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं जातहर्षो विभीषणः ।
    धनुष्पाणिनमादाय त्वरमाणो जगाम सः ॥ ६-७४-१॥
    evamuktvā tu saumitriṃ jātaharṣo vibhīṣaṇaḥ |
    dhanuṣpāṇinamādāya tvaramāṇo jagāma saḥ || 6-74-1||

    RMY 6-74-2

    अविदूरं ततो गत्वा प्रविश्य च महद्वनम् ।
    दर्शयामास तत्कर्म लक्ष्मणाय विभीषणः ॥ ६-७४-२॥
    avidūraṃ tato gatvā praviśya ca mahadvanam |
    darśayāmāsa tatkarma lakṣmaṇāya vibhīṣaṇaḥ || 6-74-2||

    RMY 6-74-3

    नीलजीमूतसंकाशं न्यग्रोधं भीमदर्शनम् ।
    तेजस्वी रावणभ्राता लक्ष्मणाय न्यवेदयत् ॥ ६-७४-३॥
    nīlajīmūtasaṃkāśaṃ nyagrodhaṃ bhīmadarśanam |
    tejasvī rāvaṇabhrātā lakṣmaṇāya nyavedayat || 6-74-3||

    RMY 6-74-4

    इहोपहारं भूतानां बलवान्रावणातजः ।
    उपहृत्य ततः पश्चात्संग्राममभिवर्तते ॥ ६-७४-४॥
    ihopahāraṃ bhūtānāṃ balavānrāvaṇātajaḥ |
    upahṛtya tataḥ paścātsaṃgrāmamabhivartate || 6-74-4||

    RMY 6-74-5

    अदृश्यः सर्वभूतानां ततो भवति राक्षसः ।
    निहन्ति समरे शत्रून्बध्नाति च शरोत्तमैः ॥ ६-७४-५॥
    adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati rākṣasaḥ |
    nihanti samare śatrūnbadhnāti ca śarottamaiḥ || 6-74-5||

    RMY 6-74-6

    तमप्रविष्टं न्यग्रोधं बलिनं रावणात्मजम् ।
    विध्वंसय शरैस्तीक्ष्णैः सरथं साश्वसारथिम् ॥ ६-७४-६॥
    tamapraviṣṭaṃ nyagrodhaṃ balinaṃ rāvaṇātmajam |
    vidhvaṃsaya śaraistīkṣṇaiḥ sarathaṃ sāśvasārathim || 6-74-6||

    RMY 6-74-7

    तथेत्युक्त्वा महातेजाः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।
    बभूवावस्थितस्तत्र चित्रं विस्फारयन्धनुः ॥ ६-७४-७॥
    tathetyuktvā mahātejāḥ saumitrirmitranandanaḥ |
    babhūvāvasthitastatra citraṃ visphārayandhanuḥ || 6-74-7||

    RMY 6-74-8

    स रथेनाग्निवर्णेन बलवान्रावणात्मजः ।
    इन्द्रजित्कवची खड्गी सध्वजः प्रत्यदृश्यत ॥ ६-७४-८॥
    sa rathenāgnivarṇena balavānrāvaṇātmajaḥ |
    indrajitkavacī khaḍgī sadhvajaḥ pratyadṛśyata || 6-74-8||

    RMY 6-74-9

    तमुवाच महातेजाः पौलस्त्यमपराजितम् ।
    समाह्वये त्वां समरे सम्यग्युद्धं प्रयच्छ मे ॥ ६-७४-९॥
    tamuvāca mahātejāḥ paulastyamaparājitam |
    samāhvaye tvāṃ samare samyagyuddhaṃ prayaccha me || 6-74-9||

    RMY 6-74-10

    एवमुक्तो महातेजा मनस्वी रावणात्मजः ।
    अब्रवीत्परुषं वाक्यं तत्र दृष्ट्वा विभीषणम् ॥ ६-७४-१०॥
    evamukto mahātejā manasvī rāvaṇātmajaḥ |
    abravītparuṣaṃ vākyaṃ tatra dṛṣṭvā vibhīṣaṇam || 6-74-10||

    RMY 6-74-11

    इह त्वं जातसंवृद्धः साक्षाद्भ्राता पितुर्मम ।
    कथं द्रुह्यसि पुत्रस्य पितृव्यो मम राक्षस ॥ ६-७४-११॥
    iha tvaṃ jātasaṃvṛddhaḥ sākṣādbhrātā piturmama |
    kathaṃ druhyasi putrasya pitṛvyo mama rākṣasa || 6-74-11||

    RMY 6-74-12

    न ज्ञातित्वं न सौहार्दं न जातिस्तव दुर्मते ।
    प्रमाणं न च सोदर्यं न धर्मो धर्मदूषण ॥ ६-७४-१२॥
    na jñātitvaṃ na sauhārdaṃ na jātistava durmate |
    pramāṇaṃ na ca sodaryaṃ na dharmo dharmadūṣaṇa || 6-74-12||

    RMY 6-74-13

    शोच्यस्त्वमसि दुर्बुद्धे निन्दनीयश्च साधुभिः ।
    यस्त्वं स्वजनमुत्सृज्य परभृत्यत्वमागतः ॥ ६-७४-१३॥
    śocyastvamasi durbuddhe nindanīyaśca sādhubhiḥ |
    yastvaṃ svajanamutsṛjya parabhṛtyatvamāgataḥ || 6-74-13||

    RMY 6-74-14

    नैतच्छिथिलया बुद्ध्या त्वं वेत्सि महदन्तरम् ।
    क्व च स्वजनसंवासः क्व च नीचपराश्रयः ॥ ६-७४-१४॥
    naitacchithilayā buddhyā tvaṃ vetsi mahadantaram |
    kva ca svajanasaṃvāsaḥ kva ca nīcaparāśrayaḥ || 6-74-14||

    RMY 6-74-15

    गुणवान्वा परजनः स्वजनो निर्गुणोऽपि वा ।
    निर्गुणः स्वजनः श्रेयान्यः परः पर एव सः ॥ ६-७४-१५॥
    guṇavānvā parajanaḥ svajano nirguṇo'pi vā |
    nirguṇaḥ svajanaḥ śreyānyaḥ paraḥ para eva saḥ || 6-74-15||

    RMY 6-74-16

    निरनुक्रोशता चेयं यादृशी ते निशाचर ।
    स्वजनेन त्वया शक्यं परुषं रावणानुज ॥ ६-७४-१६॥
    niranukrośatā ceyaṃ yādṛśī te niśācara |
    svajanena tvayā śakyaṃ paruṣaṃ rāvaṇānuja || 6-74-16||

    RMY 6-74-17

    इत्युक्तो भ्रातृपुत्रेण प्रत्युवाच विभीषणः ।
    अजानन्निव मच्छीलं किं राक्षस विकत्थसे ॥ ६-७४-१७॥
    ityukto bhrātṛputreṇa pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ |
    ajānanniva macchīlaṃ kiṃ rākṣasa vikatthase || 6-74-17||

    RMY 6-74-18

    राक्षसेन्द्रसुतासाधो पारुष्यं त्यज गौरवात् ।
    कुले यद्यप्यहं जातो रक्षसां क्रूरकर्मणाम् ।
    गुणोऽयं प्रथमो नॄणां तन्मे शीलमराक्षसं ॥ ६-७४-१८॥
    rākṣasendrasutāsādho pāruṣyaṃ tyaja gauravāt |
    kule yadyapyahaṃ jāto rakṣasāṃ krūrakarmaṇām |
    guṇo'yaṃ prathamo nṝṇāṃ tanme śīlamarākṣasaṃ || 6-74-18||

    RMY 6-74-19

    न रमे दारुणेनाहं न चाधर्मेण वै रमे ।
    भ्रात्रा विषमशीलेन कथं भ्राता निरस्यते ॥ ६-७४-१९॥
    na rame dāruṇenāhaṃ na cādharmeṇa vai rame |
    bhrātrā viṣamaśīlena kathaṃ bhrātā nirasyate || 6-74-19||

    RMY 6-74-20

    परस्वानां च हरणं परदाराभिमर्शनम् ।
    सुहृदामतिशङ्कां च त्रयो दोषाः क्षयावहाः ॥ ६-७४-२०॥
    parasvānāṃ ca haraṇaṃ paradārābhimarśanam |
    suhṛdāmatiśaṅkāṃ ca trayo doṣāḥ kṣayāvahāḥ || 6-74-20||

    RMY 6-74-21

    महर्षीणां वधो घोरः सर्वदेवैश्च विग्रहः ।
    अभिमानश्च कोपश्च वैरित्वं प्रतिकूलता ॥ ६-७४-२१॥
    maharṣīṇāṃ vadho ghoraḥ sarvadevaiśca vigrahaḥ |
    abhimānaśca kopaśca vairitvaṃ pratikūlatā || 6-74-21||

    RMY 6-74-22

    एते दोषा मम भ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः ।
    गुणान्प्रच्छादयामासुः पर्वतानिव तोयदाः ॥ ६-७४-२२॥
    ete doṣā mama bhrāturjīvitaiśvaryanāśanāḥ |
    guṇānpracchādayāmāsuḥ parvatāniva toyadāḥ || 6-74-22||

    RMY 6-74-23

    दोषैरेतैः परित्यक्तो मया भ्राता पिता तव ।
    नेयमस्ति पुरी लङ्का न च त्वं न च ते पिता ॥ ६-७४-२३॥
    doṣairetaiḥ parityakto mayā bhrātā pitā tava |
    neyamasti purī laṅkā na ca tvaṃ na ca te pitā || 6-74-23||

    RMY 6-74-24

    अतिमानी च बालश्च दुर्विनीतश्च राक्षस ।
    बद्धस्त्वं कालपाशेन ब्रूहि मां यद्यदिच्छसि ॥ ६-७४-२४॥
    atimānī ca bālaśca durvinītaśca rākṣasa |
    baddhastvaṃ kālapāśena brūhi māṃ yadyadicchasi || 6-74-24||

    RMY 6-74-25

    अद्य ते व्यसनं प्राप्तं किमिह त्वं तु वक्ष्यसि ।
    प्रवेष्टुं न त्वया शक्यो न्यग्रोधो राक्षसाधम ॥ ६-७४-२५॥
    adya te vyasanaṃ prāptaṃ kimiha tvaṃ tu vakṣyasi |
    praveṣṭuṃ na tvayā śakyo nyagrodho rākṣasādhama || 6-74-25||

    RMY 6-74-26

    धर्षयित्वा तु काकुत्स्थौ न शक्यं जीवितुं त्वया ।
    युध्यस्व नरदेवेन लक्ष्मणेन रणे सह ।
    हतस्त्वं देवता कार्यं करिष्यसि यमक्षये ॥ ६-७४-२६॥
    dharṣayitvā tu kākutsthau na śakyaṃ jīvituṃ tvayā |
    yudhyasva naradevena lakṣmaṇena raṇe saha |
    hatastvaṃ devatā kāryaṃ kariṣyasi yamakṣaye || 6-74-26||

    RMY 6-74-27

    निदर्शयस्वात्मबलं समुद्यतं कुरुष्व सर्वायुधसायकव्ययम् ।
    न लक्ष्मणस्यैत्य हि बाणगोचरं त्वमद्य जीवन्सबलो गमिष्यसि ॥ ६-७४-२७॥
    nidarśayasvātmabalaṃ samudyataṃ kuruṣva sarvāyudhasāyakavyayam |
    na lakṣmaṇasyaitya hi bāṇagocaraṃ tvamadya jīvansabalo gamiṣyasi || 6-74-27||

    Sarga: 75/116 (33)

    RMY 6-75-1

    विभीषण वचः श्रुत्वा रावणिः क्रोधमूर्छितः ।
    अब्रवीत्परुषं वाक्यं वेगेनाभ्युत्पपात ह ॥ ६-७५-१॥
    vibhīṣaṇa vacaḥ śrutvā rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ |
    abravītparuṣaṃ vākyaṃ vegenābhyutpapāta ha || 6-75-1||

    RMY 6-75-2

    उद्यतायुधनिस्त्रिंशो रथे तु समलंकृते ।
    कालाश्वयुक्ते महति स्थितः कालान्तकोपमः ॥ ६-७५-२॥
    udyatāyudhanistriṃśo rathe tu samalaṃkṛte |
    kālāśvayukte mahati sthitaḥ kālāntakopamaḥ || 6-75-2||

    RMY 6-75-3

    महाप्रमाणमुद्यम्य विपुलं वेगवद्दृढम् ।
    धनुर्भीमं परामृश्य शरांश्चामित्रनाशनान् ॥ ६-७५-३॥
    mahāpramāṇamudyamya vipulaṃ vegavaddṛḍham |
    dhanurbhīmaṃ parāmṛśya śarāṃścāmitranāśanān || 6-75-3||

    RMY 6-75-4

    उवाचैनं समारब्धः सौमित्रिं सविभीषणम् ।
    तांश्च वानरशार्दूलान्पश्यध्वं मे पराक्रमम् ॥ ६-७५-४॥
    uvācainaṃ samārabdhaḥ saumitriṃ savibhīṣaṇam |
    tāṃśca vānaraśārdūlānpaśyadhvaṃ me parākramam || 6-75-4||

    RMY 6-75-5

    अद्य मत्कार्मुकोत्सृष्टं शरवर्षं दुरासदम् ।
    मुक्तं वर्षमिवाकाशे वारयिष्यथ संयुगे ॥ ६-७५-५॥
    adya matkārmukotsṛṣṭaṃ śaravarṣaṃ durāsadam |
    muktaṃ varṣamivākāśe vārayiṣyatha saṃyuge || 6-75-5||

    RMY 6-75-6

    अद्य वो मामका बाणा महाकार्मुकनिःसृताः ।
    विधमिष्यन्ति गात्राणि तूलराशिमिवानलः ॥ ६-७५-६॥
    adya vo māmakā bāṇā mahākārmukaniḥsṛtāḥ |
    vidhamiṣyanti gātrāṇi tūlarāśimivānalaḥ || 6-75-6||

    RMY 6-75-7

    तीक्ष्णसायकनिर्भिन्नाञ्शूलशक्त्यृष्टितोमरैः ।
    अद्य वो गमयिष्यामि सर्वानेव यमक्षयम् ॥ ६-७५-७॥
    tīkṣṇasāyakanirbhinnāñśūlaśaktyṛṣṭitomaraiḥ |
    adya vo gamayiṣyāmi sarvāneva yamakṣayam || 6-75-7||

    RMY 6-75-8

    क्षिपतः शरवर्षाणि क्षिप्रहस्तस्य मे युधि ।
    जीमूतस्येव नदतः कः स्थास्यति ममाग्रतः ॥ ६-७५-८॥
    kṣipataḥ śaravarṣāṇi kṣiprahastasya me yudhi |
    jīmūtasyeva nadataḥ kaḥ sthāsyati mamāgrataḥ || 6-75-8||

    RMY 6-75-9

    तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य गर्जितं लक्ष्मणस्तदा ।
    अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-७५-९॥
    tacchrutvā rākṣasendrasya garjitaṃ lakṣmaṇastadā |
    abhītavadanaḥ kruddho rāvaṇiṃ vākyamabravīt || 6-75-9||

    RMY 6-75-10

    उक्तश्च दुर्गमः पारः कार्याणां राक्षस त्वया ।
    कार्याणां कर्मणा पारं यो गच्छति स बुद्धिमान् ॥ ६-७५-१०॥
    uktaśca durgamaḥ pāraḥ kāryāṇāṃ rākṣasa tvayā |
    kāryāṇāṃ karmaṇā pāraṃ yo gacchati sa buddhimān || 6-75-10||

    RMY 6-75-11

    स त्वमर्थस्य हीनार्थो दुरवापस्य केनचित् ।
    वचो व्याहृत्य जानीषे कृतार्थोऽस्मीति दुर्मते ॥ ६-७५-११॥
    sa tvamarthasya hīnārtho duravāpasya kenacit |
    vaco vyāhṛtya jānīṣe kṛtārtho'smīti durmate || 6-75-11||

    RMY 6-75-12

    अन्तर्धानगतेनाजौ यस्त्वयाचरितस्तदा ।
    तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः ॥ ६-७५-१२॥
    antardhānagatenājau yastvayācaritastadā |
    taskarācarito mārgo naiṣa vīraniṣevitaḥ || 6-75-12||

    RMY 6-75-13

    यथा बाणपथं प्राप्य स्थितोऽहं तव राक्षस ।
    दर्शयस्वाद्य तत्तेजो वाचा त्वं किं विकत्थसे ॥ ६-७५-१३॥
    yathā bāṇapathaṃ prāpya sthito'haṃ tava rākṣasa |
    darśayasvādya tattejo vācā tvaṃ kiṃ vikatthase || 6-75-13||

    RMY 6-75-14

    एवमुक्तो धनुर्भीमं परामृश्य महाबलः ।
    ससर्जे निशितान्बाणानिन्द्रजित्समिजिंजय ॥ ६-७५-१४॥
    evamukto dhanurbhīmaṃ parāmṛśya mahābalaḥ |
    sasarje niśitānbāṇānindrajitsamijiṃjaya || 6-75-14||

    RMY 6-75-15

    ते निसृष्टा महावेगाः शराः सर्पविषोपमाः ।
    संप्राप्य लक्ष्मणं पेतुः श्वसन्त इव पन्नगाः ॥ ६-७५-१५॥
    te nisṛṣṭā mahāvegāḥ śarāḥ sarpaviṣopamāḥ |
    saṃprāpya lakṣmaṇaṃ petuḥ śvasanta iva pannagāḥ || 6-75-15||

    RMY 6-75-16

    शरैरतिमहावेगैर्वेगवान्रावणात्मजः ।
    सौमित्रिमिन्द्रजिद्युद्धे विव्याध शुभलक्षणम् ॥ ६-७५-१६॥
    śarairatimahāvegairvegavānrāvaṇātmajaḥ |
    saumitrimindrajidyuddhe vivyādha śubhalakṣaṇam || 6-75-16||

    RMY 6-75-17

    स शरैरतिविद्धाङ्गो रुधिरेण समुक्षितः ।
    शुशुभे लक्ष्मणः श्रीमान्विधूम इव पावकः ॥ ६-७५-१७॥
    sa śarairatividdhāṅgo rudhireṇa samukṣitaḥ |
    śuśubhe lakṣmaṇaḥ śrīmānvidhūma iva pāvakaḥ || 6-75-17||

    RMY 6-75-18

    इन्द्रजित्त्वात्मनः कर्म प्रसमीक्ष्याधिगम्य च ।
    विनद्य सुमहानादमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६-७५-१८॥
    indrajittvātmanaḥ karma prasamīkṣyādhigamya ca |
    vinadya sumahānādamidaṃ vacanamabravīt || 6-75-18||

    RMY 6-75-19

    पत्रिणः शितधारास्ते शरा मत्कार्मुकच्युताः ।
    आदास्यन्तेऽद्य सौमित्रे जीवितं जीवितान्तगाः ॥ ६-७५-१९॥
    patriṇaḥ śitadhārāste śarā matkārmukacyutāḥ |
    ādāsyante'dya saumitre jīvitaṃ jīvitāntagāḥ || 6-75-19||

    RMY 6-75-20

    अद्य गोमायुसंघाश्च श्येनसंघाश्च लक्ष्मण ।
    गृध्राश्च निपतन्तु त्वां गतासुं निहतं मया ॥ ६-७५-२०॥
    adya gomāyusaṃghāśca śyenasaṃghāśca lakṣmaṇa |
    gṛdhrāśca nipatantu tvāṃ gatāsuṃ nihataṃ mayā || 6-75-20||

    RMY 6-75-21

    क्षत्रबन्धुः सदानार्यो रामः परमदुर्मतिः ।
    भक्तं भ्रातरमद्यैव त्वां द्रक्ष्यति मया हतम् ॥ ६-७५-२१॥
    kṣatrabandhuḥ sadānāryo rāmaḥ paramadurmatiḥ |
    bhaktaṃ bhrātaramadyaiva tvāṃ drakṣyati mayā hatam || 6-75-21||

    RMY 6-75-22

    विशस्तकवचं भूमौ व्यपविद्धशरासनम् ।
    हृतोत्तमाङ्गं सौमित्रे त्वामद्य निहतं मया ॥ ६-७५-२२॥
    viśastakavacaṃ bhūmau vyapaviddhaśarāsanam |
    hṛtottamāṅgaṃ saumitre tvāmadya nihataṃ mayā || 6-75-22||

    RMY 6-75-23

    इति ब्रुवाणं संरब्धं परुषं रावणात्मजम् ।
    हेतुमद्वाक्यमत्यर्थं लक्ष्मणः प्रत्युवाच ह ॥ ६-७५-२३॥
    iti bruvāṇaṃ saṃrabdhaṃ paruṣaṃ rāvaṇātmajam |
    hetumadvākyamatyarthaṃ lakṣmaṇaḥ pratyuvāca ha || 6-75-23||

    RMY 6-75-24

    अकृत्वा कत्थसे कर्म किमर्थमिह राक्षस ।
    कुरु तत्कर्म येनाहं श्रद्दध्यां तव कत्थनम् ॥ ६-७५-२४॥
    akṛtvā katthase karma kimarthamiha rākṣasa |
    kuru tatkarma yenāhaṃ śraddadhyāṃ tava katthanam || 6-75-24||

    RMY 6-75-25

    अनुक्त्वा परुषं वाक्यं किंचिदप्यनवक्षिपन् ।
    अविकत्थन्वधिष्यामि त्वां पश्य पुरुषादन ॥ ६-७५-२५॥
    anuktvā paruṣaṃ vākyaṃ kiṃcidapyanavakṣipan |
    avikatthanvadhiṣyāmi tvāṃ paśya puruṣādana || 6-75-25||

    RMY 6-75-26

    इत्युक्त्वा पञ्चनाराचानाकर्णापूरिताञ्शरान् ।
    निचखान महावेगाँल्लक्ष्मणो राक्षसोरसि ॥ ६-७५-२६॥
    ityuktvā pañcanārācānākarṇāpūritāñśarān |
    nicakhāna mahāvegā~llakṣmaṇo rākṣasorasi || 6-75-26||

    RMY 6-75-27

    स शरैराहतस्तेन सरोषो रावणात्मजः ।
    सुप्रयुक्तैस्त्रिभिर्बाणैः प्रतिविव्याध लक्ष्मणम् ॥ ६-७५-२७॥
    sa śarairāhatastena saroṣo rāvaṇātmajaḥ |
    suprayuktaistribhirbāṇaiḥ prativivyādha lakṣmaṇam || 6-75-27||

    RMY 6-75-28

    स बभूव महाभीमो नरराक्षससिंहयोः ।
    विमर्दस्तुमुलो युद्धे परस्परवधैषिणोः ॥ ६-७५-२८॥
    sa babhūva mahābhīmo nararākṣasasiṃhayoḥ |
    vimardastumulo yuddhe parasparavadhaiṣiṇoḥ || 6-75-28||

    RMY 6-75-29

    उभौ हि बलसंपन्नावुभौ विक्रमशालिनौ ।
    उभावपि सुविक्रान्तौ सर्वशस्त्रास्त्रकोविदौ ॥ ६-७५-२९॥
    ubhau hi balasaṃpannāvubhau vikramaśālinau |
    ubhāvapi suvikrāntau sarvaśastrāstrakovidau || 6-75-29||

    RMY 6-75-30

    उभौ परमदुर्जेयावतुल्यबलतेजसौ ।
    युयुधाते महावीरौ ग्रहाविव नभो गतौ ॥ ६-७५-३०॥
    ubhau paramadurjeyāvatulyabalatejasau |
    yuyudhāte mahāvīrau grahāviva nabho gatau || 6-75-30||

    RMY 6-75-31

    बलवृत्राविव हि तौ युधि वै दुष्प्रधर्षणौ ।
    युयुधाते महात्मानौ तदा केसरिणाविव ॥ ६-७५-३१॥
    balavṛtrāviva hi tau yudhi vai duṣpradharṣaṇau |
    yuyudhāte mahātmānau tadā kesariṇāviva || 6-75-31||

    RMY 6-75-32

    बहूनवसृजन्तौ हि मार्गणौघानवस्थितौ ।
    नरराक्षससिंहौ तौ प्रहृष्टावभ्ययुध्यताम् ॥ ६-७५-३२॥
    bahūnavasṛjantau hi mārgaṇaughānavasthitau |
    nararākṣasasiṃhau tau prahṛṣṭāvabhyayudhyatām || 6-75-32||

    RMY 6-75-33

    सुसंप्रहृष्टौ नरराक्षसोत्तमौ जयैषिणौ मार्गणचापधारिणौ ।
    परस्परं तौ प्रववर्षतुर्भृशं शरौघवर्षेण बलाहकाविव ॥ ६-७५-३३॥
    susaṃprahṛṣṭau nararākṣasottamau jayaiṣiṇau mārgaṇacāpadhāriṇau |
    parasparaṃ tau pravavarṣaturbhṛśaṃ śaraughavarṣeṇa balāhakāviva || 6-75-33||

    Sarga: 76/116 (34)

    RMY 6-76-1

    ततः शरं दाशरथिः संधायामित्रकर्शनः ।
    ससर्ज राक्षसेन्द्राय क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् ॥ ६-७६-१॥
    tataḥ śaraṃ dāśarathiḥ saṃdhāyāmitrakarśanaḥ |
    sasarja rākṣasendrāya kruddhaḥ sarpa iva śvasan || 6-76-1||

    RMY 6-76-2

    तस्य ज्यातलनिर्घोषं स श्रुत्वा रावणात्मजः ।
    विवर्णवदनो भूत्वा लक्ष्मणं समुदैक्षत ॥ ६-७६-२॥
    tasya jyātalanirghoṣaṃ sa śrutvā rāvaṇātmajaḥ |
    vivarṇavadano bhūtvā lakṣmaṇaṃ samudaikṣata || 6-76-2||

    RMY 6-76-3

    तं विषण्णमुखं दृष्ट्वा राक्षसं रावणात्मजम् ।
    सौमित्रिं युद्धसंसक्तं प्रत्युवाच विभीषणः ॥ ६-७६-३॥
    taṃ viṣaṇṇamukhaṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ rāvaṇātmajam |
    saumitriṃ yuddhasaṃsaktaṃ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ || 6-76-3||

    RMY 6-76-4

    निमित्तान्यनुपश्यामि यान्यस्मिन्रावणात्मजे ।
    त्वर तेन महाबाहो भग्न एष न संशयः ॥ ६-७६-४॥
    nimittānyanupaśyāmi yānyasminrāvaṇātmaje |
    tvara tena mahābāho bhagna eṣa na saṃśayaḥ || 6-76-4||

    RMY 6-76-5

    ततः संधाय सौमित्रिः शरानग्निशिखोपमान् ।
    मुमोच निशितांस्तस्मै सर्वानिव विषोल्बणान् ॥ ६-७६-५॥
    tataḥ saṃdhāya saumitriḥ śarānagniśikhopamān |
    mumoca niśitāṃstasmai sarvāniva viṣolbaṇān || 6-76-5||

    RMY 6-76-6

    शक्राशनिसमस्पर्शैर्लक्ष्मणेनाहतः शरैः ।
    मुहूर्तमभवन्मूढः सर्वसंक्षुभितेन्द्रियः ॥ ६-७६-६॥
    śakrāśanisamasparśairlakṣmaṇenāhataḥ śaraiḥ |
    muhūrtamabhavanmūḍhaḥ sarvasaṃkṣubhitendriyaḥ || 6-76-6||

    RMY 6-76-7

    उपलभ्य मुहूर्तेन संज्ञां प्रत्यागतेन्द्रियः ।
    ददर्शावस्थितं वीरं वीरो दशरथात्मजम् ॥ ६-७६-७॥
    upalabhya muhūrtena saṃjñāṃ pratyāgatendriyaḥ |
    dadarśāvasthitaṃ vīraṃ vīro daśarathātmajam || 6-76-7||

    RMY 6-76-8

    सोऽभिचक्राम सौमित्रिं रोषात्संरक्तलोचनः ।
    अब्रवीच्चैनमासाद्य पुनः स परुषं वचः ॥ ६-७६-८॥
    so'bhicakrāma saumitriṃ roṣātsaṃraktalocanaḥ |
    abravīccainamāsādya punaḥ sa paruṣaṃ vacaḥ || 6-76-8||

    RMY 6-76-9

    किं न स्मरसि तद्युद्धे प्रथमे मत्पराक्रमम् ।
    निबद्धस्त्वं सह भ्रात्रा यदा युधि विचेष्टसे ॥ ६-७६-९॥
    kiṃ na smarasi tadyuddhe prathame matparākramam |
    nibaddhastvaṃ saha bhrātrā yadā yudhi viceṣṭase || 6-76-9||

    RMY 6-76-10

    युवा खलु महायुद्धे शक्राशनिसमैः शरैः ।
    शायिनौ प्रथमं भूमौ विसंज्ञौ सपुरःसरौ ॥ ६-७६-१०॥
    yuvā khalu mahāyuddhe śakrāśanisamaiḥ śaraiḥ |
    śāyinau prathamaṃ bhūmau visaṃjñau sapuraḥsarau || 6-76-10||

    RMY 6-76-11

    स्मृतिर्वा नास्ति ते मन्ये व्यक्तं वा यमसादनम् ।
    गन्तुमिच्छसि यस्मात्त्वं मां धर्षयितुमिच्छसि ॥ ६-७६-११॥
    smṛtirvā nāsti te manye vyaktaṃ vā yamasādanam |
    gantumicchasi yasmāttvaṃ māṃ dharṣayitumicchasi || 6-76-11||

    RMY 6-76-12

    यदि ते प्रथमे युद्धे न दृष्टो मत्पराक्रमः ।
    अद्य त्वां दर्शयिष्यामि तिष्ठेदानीं व्यवस्थितः ॥ ६-७६-१२॥
    yadi te prathame yuddhe na dṛṣṭo matparākramaḥ |
    adya tvāṃ darśayiṣyāmi tiṣṭhedānīṃ vyavasthitaḥ || 6-76-12||

    RMY 6-76-13

    इत्युक्त्वा सप्तभिर्बाणैरभिविव्याध लक्ष्मणम् ।
    दशभिश्च हनूमन्तं तीक्ष्णधारैः शरोत्तमैः ॥ ६-७६-१३॥
    ityuktvā saptabhirbāṇairabhivivyādha lakṣmaṇam |
    daśabhiśca hanūmantaṃ tīkṣṇadhāraiḥ śarottamaiḥ || 6-76-13||

    RMY 6-76-14

    ततः शरशतेनैव सुप्रयुक्तेन वीर्यवान् ।
    क्रोधाद्द्विगुणसंरब्धो निर्बिभेद विभीषणम् ॥ ६-७६-१४॥
    tataḥ śaraśatenaiva suprayuktena vīryavān |
    krodhāddviguṇasaṃrabdho nirbibheda vibhīṣaṇam || 6-76-14||

    RMY 6-76-15

    तद्दृष्ट्वेन्द्रजितः कर्म कृतं रामानुजस्तदा ।
    अचिन्तयित्वा प्रहसन्नैतत्किंचिदिति ब्रुवन् ॥ ६-७६-१५॥
    taddṛṣṭvendrajitaḥ karma kṛtaṃ rāmānujastadā |
    acintayitvā prahasannaitatkiṃciditi bruvan || 6-76-15||

    RMY 6-76-16

    मुमोच स शरान्घोरान्संगृह्य नरपुंगवः ।
    अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं लक्ष्मणो युधि ॥ ६-७६-१६॥
    mumoca sa śarānghorānsaṃgṛhya narapuṃgavaḥ |
    abhītavadanaḥ kruddho rāvaṇiṃ lakṣmaṇo yudhi || 6-76-16||

    RMY 6-76-17

    नैवं रणगतः शूराः प्रहरन्ति निशाचर ।
    लघवश्चाल्पवीर्याश्च सुखा हीमे शरास्तव ॥ ६-७६-१७॥
    naivaṃ raṇagataḥ śūrāḥ praharanti niśācara |
    laghavaścālpavīryāśca sukhā hīme śarāstava || 6-76-17||

    RMY 6-76-18

    नैवं शूरास्तु युध्यन्ते समरे जयकाङ्क्षिणः ।
    इत्येवं तं ब्रुवाणस्तु शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ६-७६-१८॥
    naivaṃ śūrāstu yudhyante samare jayakāṅkṣiṇaḥ |
    ityevaṃ taṃ bruvāṇastu śaravarṣairavākirat || 6-76-18||

    RMY 6-76-19

    तस्य बाणैस्तु विध्वस्तं कवचं हेमभूषितम् ।
    व्यशीर्यत रथोपस्थे ताराजालमिवाम्बरात् ॥ ६-७६-१९॥
    tasya bāṇaistu vidhvastaṃ kavacaṃ hemabhūṣitam |
    vyaśīryata rathopasthe tārājālamivāmbarāt || 6-76-19||

    RMY 6-76-20

    विधूतवर्मा नाराचैर्बभूव स कृतव्रणः ।
    इन्द्रजित्समरे शूरः प्ररूढ इव सानुमान् ॥ ६-७६-२०॥
    vidhūtavarmā nārācairbabhūva sa kṛtavraṇaḥ |
    indrajitsamare śūraḥ prarūḍha iva sānumān || 6-76-20||

    RMY 6-76-21

    अभीक्ष्णं निश्वसन्तौ हि युध्येतां तुमुलं युधि ।
    शरसंकृत्तसर्वाङ्गो सर्वतो रुधिरोक्षितौ ॥ ६-७६-२१॥
    abhīkṣṇaṃ niśvasantau hi yudhyetāṃ tumulaṃ yudhi |
    śarasaṃkṛttasarvāṅgo sarvato rudhirokṣitau || 6-76-21||

    RMY 6-76-22

    अस्त्राण्यस्त्रविदां श्रेष्ठौ दर्शयन्तौ पुनः पुनः ।
    शरानुच्चावचाकारानन्तरिक्षे बबन्धतुः ॥ ६-७६-२२॥
    astrāṇyastravidāṃ śreṣṭhau darśayantau punaḥ punaḥ |
    śarānuccāvacākārānantarikṣe babandhatuḥ || 6-76-22||

    RMY 6-76-23

    व्यपेतदोषमस्यन्तौ लघुचित्रं च सुष्ठु च ।
    उभौ तु तुमुलं घोरं चक्रतुर्नरराक्षसौ ॥ ६-७६-२३॥
    vyapetadoṣamasyantau laghucitraṃ ca suṣṭhu ca |
    ubhau tu tumulaṃ ghoraṃ cakraturnararākṣasau || 6-76-23||

    RMY 6-76-24

    तयोः पृथक्पृथग्भीमः शुश्रुवे तलनिस्वनः ।
    सुघोरयोर्निष्टनतोर्गगने मेघयोरिव ॥ ६-७६-२४॥
    tayoḥ pṛthakpṛthagbhīmaḥ śuśruve talanisvanaḥ |
    sughorayorniṣṭanatorgagane meghayoriva || 6-76-24||

    RMY 6-76-25

    ते गात्रयोर्निपतिता रुक्मपुङ्खाः शरा युधि ।
    असृग्दिग्धा विनिष्पेतुर्विविशुर्धरणीतलम् ॥ ६-७६-२५॥
    te gātrayornipatitā rukmapuṅkhāḥ śarā yudhi |
    asṛgdigdhā viniṣpeturviviśurdharaṇītalam || 6-76-25||

    RMY 6-76-26

    अन्यैः सुनिशितैः शस्त्रैराकाशे संजघट्टिरे ।
    बभञ्जुश्चिच्छिदुश्चापि तयोर्बाणाः सहस्रशः ॥ ६-७६-२६॥
    anyaiḥ suniśitaiḥ śastrairākāśe saṃjaghaṭṭire |
    babhañjuścicchiduścāpi tayorbāṇāḥ sahasraśaḥ || 6-76-26||

    RMY 6-76-27

    स बभूव रणे घोरस्तयोर्बाणमयश्चयः ।
    अग्निभ्यामिव दीप्ताभ्यां सत्रे कुशमयश्चयः ॥ ६-७६-२७॥
    sa babhūva raṇe ghorastayorbāṇamayaścayaḥ |
    agnibhyāmiva dīptābhyāṃ satre kuśamayaścayaḥ || 6-76-27||

    RMY 6-76-28

    तयोः कृतव्रणौ देहौ शुशुभाते महात्मनोः ।
    सपुष्पाविव निष्पत्रौ वने शाल्मलिकुंशुकौ ॥ ६-७६-२८॥
    tayoḥ kṛtavraṇau dehau śuśubhāte mahātmanoḥ |
    sapuṣpāviva niṣpatrau vane śālmalikuṃśukau || 6-76-28||

    RMY 6-76-29

    चक्रतुस्तुमुलं घोरं संनिपातं मुहुर्मुहुः ।
    इन्द्रजिल्लक्ष्मणश्चैव परस्परजयैषिणौ ॥ ६-७६-२९॥
    cakratustumulaṃ ghoraṃ saṃnipātaṃ muhurmuhuḥ |
    indrajillakṣmaṇaścaiva parasparajayaiṣiṇau || 6-76-29||

    RMY 6-76-30

    लक्ष्मणो रावणिं युद्धे रावणिश्चापि लक्ष्मणम् ।
    अन्योन्यं तावभिघ्नन्तौ न श्रमं प्रत्यपद्यताम् ॥ ६-७६-३०॥
    lakṣmaṇo rāvaṇiṃ yuddhe rāvaṇiścāpi lakṣmaṇam |
    anyonyaṃ tāvabhighnantau na śramaṃ pratyapadyatām || 6-76-30||

    RMY 6-76-31

    बाणजालैः शरीरस्थैरवगाढैस्तरस्विनौ ।
    शुशुभाते महावीरौ विरूढाविव पर्वतौ ॥ ६-७६-३१॥
    bāṇajālaiḥ śarīrasthairavagāḍhaistarasvinau |
    śuśubhāte mahāvīrau virūḍhāviva parvatau || 6-76-31||

    RMY 6-76-32

    तयो रुधिरसिक्तानि संवृतानि शरैर्भृशम् ।
    बभ्राजुः सर्वगात्राणि ज्वलन्त इव पावकाः ॥ ६-७६-३२॥
    tayo rudhirasiktāni saṃvṛtāni śarairbhṛśam |
    babhrājuḥ sarvagātrāṇi jvalanta iva pāvakāḥ || 6-76-32||

    RMY 6-76-33

    तयोरथ महान्कालो व्यतीयाद्युध्यमानयोः ।
    न च तौ युद्धवैमुख्यं श्रमं वाप्युपजग्मतुः ॥ ६-७६-३३॥
    tayoratha mahānkālo vyatīyādyudhyamānayoḥ |
    na ca tau yuddhavaimukhyaṃ śramaṃ vāpyupajagmatuḥ || 6-76-33||

    RMY 6-76-34

    अथ समरपरिश्रमं निहन्तुं समरमुखेष्वजितस्य लक्ष्मणस्य ।
    प्रियहितमुपपादयन्महौजाः समरमुपेत्य विभीषणोऽवतस्थे ॥ ६-७६-३४॥
    atha samarapariśramaṃ nihantuṃ samaramukheṣvajitasya lakṣmaṇasya |
    priyahitamupapādayanmahaujāḥ samaramupetya vibhīṣaṇo'vatasthe || 6-76-34||

    Sarga: 77/116 (38)

    RMY 6-77-1

    युध्यमानौ तु तौ दृष्ट्वा प्रसक्तौ नरराक्षसौ ।
    शूरः स रावणभ्राता तस्थौ संग्राममूर्धनि ॥ ६-७७-१॥
    yudhyamānau tu tau dṛṣṭvā prasaktau nararākṣasau |
    śūraḥ sa rāvaṇabhrātā tasthau saṃgrāmamūrdhani || 6-77-1||

    RMY 6-77-2

    ततो विस्फारयामास महद्धनुरवस्थितः ।
    उत्ससर्ज च तीक्ष्णाग्रान्राक्षसेषु महाशरान् ॥ ६-७७-२॥
    tato visphārayāmāsa mahaddhanuravasthitaḥ |
    utsasarja ca tīkṣṇāgrānrākṣaseṣu mahāśarān || 6-77-2||

    RMY 6-77-3

    ते शराः शिखिसंकाशा निपतन्तः समाहिताः ।
    राक्षसान्दारयामासुर्वज्रा इव महागिरीन् ॥ ६-७७-३॥
    te śarāḥ śikhisaṃkāśā nipatantaḥ samāhitāḥ |
    rākṣasāndārayāmāsurvajrā iva mahāgirīn || 6-77-3||

    RMY 6-77-4

    विभीषणस्यानुचरास्तेऽपि शूलासिपट्टसैः ।
    चिच्छेदुः समरे वीरान्राक्षसान्राक्षसोत्तमाः ॥ ६-७७-४॥
    vibhīṣaṇasyānucarāste'pi śūlāsipaṭṭasaiḥ |
    ciccheduḥ samare vīrānrākṣasānrākṣasottamāḥ || 6-77-4||

    RMY 6-77-5

    राक्षसैस्तैः परिवृतः स तदा तु विभीषणः ।
    बभौ मध्ये प्रहृष्टानां कलभानामिव द्विपः ॥ ६-७७-५॥
    rākṣasaistaiḥ parivṛtaḥ sa tadā tu vibhīṣaṇaḥ |
    babhau madhye prahṛṣṭānāṃ kalabhānāmiva dvipaḥ || 6-77-5||

    RMY 6-77-6

    ततः संचोदयानो वै हरीन्रक्षोरणप्रियान् ।
    उवाच वचनं काले कालज्ञो रक्षसां वरः ॥ ६-७७-६॥
    tataḥ saṃcodayāno vai harīnrakṣoraṇapriyān |
    uvāca vacanaṃ kāle kālajño rakṣasāṃ varaḥ || 6-77-6||

    RMY 6-77-7

    एकोऽयं राक्षसेन्द्रस्य परायणमिव स्थितः ।
    एतच्छेषं बलं तस्य किं तिष्ठत हरीश्वराः ॥ ६-७७-७॥
    eko'yaṃ rākṣasendrasya parāyaṇamiva sthitaḥ |
    etaccheṣaṃ balaṃ tasya kiṃ tiṣṭhata harīśvarāḥ || 6-77-7||

    RMY 6-77-8

    अस्मिन्विनिहते पापे राक्षसे रणमूर्धनि ।
    रावणं वर्जयित्वा तु शेषमस्य बलं हतम् ॥ ६-७७-८॥
    asminvinihate pāpe rākṣase raṇamūrdhani |
    rāvaṇaṃ varjayitvā tu śeṣamasya balaṃ hatam || 6-77-8||

    RMY 6-77-9

    प्रहस्तो निहतो वीरो निकुम्भश्च महाबलः ।
    कुम्भकर्णश्च कुम्भश्च धूम्राक्षश्च निशाचरः ॥ ६-७७-९॥
    prahasto nihato vīro nikumbhaśca mahābalaḥ |
    kumbhakarṇaśca kumbhaśca dhūmrākṣaśca niśācaraḥ || 6-77-9||

    RMY 6-77-10

    अकम्पनः सुपार्श्वश्च चक्रमाली च राक्षसः ।
    कम्पनः सत्त्ववन्तश्च देवान्तकनरान्तकौ ॥ ६-७७-१०॥
    akampanaḥ supārśvaśca cakramālī ca rākṣasaḥ |
    kampanaḥ sattvavantaśca devāntakanarāntakau || 6-77-10||

    RMY 6-77-11

    एतान्निहत्यातिबलान्बहून्राक्षससत्तमान् ।
    बाहुभ्यां सागरं तीर्त्वा लङ्घ्यतां गोष्पदं लघु ॥ ६-७७-११॥
    etānnihatyātibalānbahūnrākṣasasattamān |
    bāhubhyāṃ sāgaraṃ tīrtvā laṅghyatāṃ goṣpadaṃ laghu || 6-77-11||

    RMY 6-77-12

    एतावदिह शेषं वो जेतव्यमिह वानराः ।
    हताः सर्वे समागम्य राक्षसा बलदर्पिताः ॥ ६-७७-१२॥
    etāvadiha śeṣaṃ vo jetavyamiha vānarāḥ |
    hatāḥ sarve samāgamya rākṣasā baladarpitāḥ || 6-77-12||

    RMY 6-77-13

    अयुक्तं निधनं कर्तुं पुत्रस्य जनितुर्मम ।
    घृणामपास्य रामार्थे निहन्यां भ्रातुरात्मजम् ॥ ६-७७-१३॥
    ayuktaṃ nidhanaṃ kartuṃ putrasya janiturmama |
    ghṛṇāmapāsya rāmārthe nihanyāṃ bhrāturātmajam || 6-77-13||

    RMY 6-77-14

    हन्तुकामस्य मे बाष्पं चक्शुश्चैव निरुध्यते ।
    तदेवैष महाबाहुर्लक्ष्मणः शमयिष्यति ।
    वानरा घ्नन्तुं संभूय भृत्यानस्य समीपगान् ॥ ६-७७-१४॥
    hantukāmasya me bāṣpaṃ cakśuścaiva nirudhyate |
    tadevaiṣa mahābāhurlakṣmaṇaḥ śamayiṣyati |
    vānarā ghnantuṃ saṃbhūya bhṛtyānasya samīpagān || 6-77-14||

    RMY 6-77-15

    इति तेनातियशसा राक्षसेनाभिचोदिताः ।
    वानरेन्द्रा जहृषिरे लाङ्गलानि च विव्यधुः ॥ ६-७७-१५॥
    iti tenātiyaśasā rākṣasenābhicoditāḥ |
    vānarendrā jahṛṣire lāṅgalāni ca vivyadhuḥ || 6-77-15||

    RMY 6-77-16

    ततस्ते कपिशार्दूलाः क्ष्वेडन्तश्च मुहुर्मुहुः ।
    मुमुचुर्विविधान्नादान्मेघान्दृष्ट्वेव बर्हिणः ॥ ६-७७-१६॥
    tataste kapiśārdūlāḥ kṣveḍantaśca muhurmuhuḥ |
    mumucurvividhānnādānmeghāndṛṣṭveva barhiṇaḥ || 6-77-16||

    RMY 6-77-17

    जाम्बवानपि तैः सर्वैः स्वयूथैरभिसंवृतः ।
    अश्मभिस्ताडयामास नखैर्दन्तैश्च राक्षसान् ॥ ६-७७-१७॥
    jāmbavānapi taiḥ sarvaiḥ svayūthairabhisaṃvṛtaḥ |
    aśmabhistāḍayāmāsa nakhairdantaiśca rākṣasān || 6-77-17||

    RMY 6-77-18

    निघ्नन्तमृक्षाधिपतिं राक्षसास्ते महाबलाः ।
    परिवव्रुर्भयं त्यक्त्वा तमनेकविधायुधाः ॥ ६-७७-१८॥
    nighnantamṛkṣādhipatiṃ rākṣasāste mahābalāḥ |
    parivavrurbhayaṃ tyaktvā tamanekavidhāyudhāḥ || 6-77-18||

    RMY 6-77-19

    शरैः परशुभिस्तीक्ष्णैः पट्टसैर्यष्टितोमरैः ।
    जाम्बवन्तं मृधे जघ्नुर्निघ्नन्तं राक्षसीं चमूम् ॥ ६-७७-१९॥
    śaraiḥ paraśubhistīkṣṇaiḥ paṭṭasairyaṣṭitomaraiḥ |
    jāmbavantaṃ mṛdhe jaghnurnighnantaṃ rākṣasīṃ camūm || 6-77-19||

    RMY 6-77-20

    स संप्रहारस्तुमुलः संजज्ञे कपिराक्षसाम् ।
    देवासुराणां क्रुद्धानां यथा भीमो महास्वनः ॥ ६-७७-२०॥
    sa saṃprahārastumulaḥ saṃjajñe kapirākṣasām |
    devāsurāṇāṃ kruddhānāṃ yathā bhīmo mahāsvanaḥ || 6-77-20||

    RMY 6-77-21

    हनूमानपि संक्रुद्धः सालमुत्पाट्य पर्वतात् ।
    रक्षसां कदनं चक्रे समासाद्य सहस्रशः ॥ ६-७७-२१॥
    hanūmānapi saṃkruddhaḥ sālamutpāṭya parvatāt |
    rakṣasāṃ kadanaṃ cakre samāsādya sahasraśaḥ || 6-77-21||

    RMY 6-77-22

    स दत्त्वा तुमुलं युद्धं पितृव्यस्येन्द्रजिद्युधि ।
    लक्ष्मणं परवीरघ्नं पुनरेवाभ्यधावत ॥ ६-७७-२२॥
    sa dattvā tumulaṃ yuddhaṃ pitṛvyasyendrajidyudhi |
    lakṣmaṇaṃ paravīraghnaṃ punarevābhyadhāvata || 6-77-22||

    RMY 6-77-23

    तौ प्रयुद्धौ तदा वीरौ मृधे लक्ष्मणराक्षसौ ।
    शरौघानभिवर्षन्तौ जघ्नतुस्तौ परस्परम् ॥ ६-७७-२३॥
    tau prayuddhau tadā vīrau mṛdhe lakṣmaṇarākṣasau |
    śaraughānabhivarṣantau jaghnatustau parasparam || 6-77-23||

    RMY 6-77-24

    अभीक्ष्णमन्तर्दधतुः शरजालैर्महाबलौ ।
    चन्द्रादित्याविवोष्णान्ते यथा मेघैस्तरस्विनौ ॥ ६-७७-२४॥
    abhīkṣṇamantardadhatuḥ śarajālairmahābalau |
    candrādityāvivoṣṇānte yathā meghaistarasvinau || 6-77-24||

    RMY 6-77-25

    न ह्यादानं न संधानं धनुषो वा परिग्रहः ।
    न विप्रमोक्षो बाणानां न विकर्षो न विग्रहः ॥ ६-७७-२५॥
    na hyādānaṃ na saṃdhānaṃ dhanuṣo vā parigrahaḥ |
    na vipramokṣo bāṇānāṃ na vikarṣo na vigrahaḥ || 6-77-25||

    RMY 6-77-26

    न मुष्टिप्रतिसंधानं न लक्ष्यप्रतिपादनम् ।
    अदृश्यत तयोस्तत्र युध्यतोः पाणिलाघवात् ॥ ६-७७-२६॥
    na muṣṭipratisaṃdhānaṃ na lakṣyapratipādanam |
    adṛśyata tayostatra yudhyatoḥ pāṇilāghavāt || 6-77-26||

    RMY 6-77-27

    चापवेगप्रमुक्तैश्च बाणजालैः समन्ततः ।
    अन्तरिक्षेऽभिसंछन्ने न रूपाणि चकाशिरे ।
    तमसा पिहितं सर्वमासीद्भीमतरं महत् ॥ ६-७७-२७॥
    cāpavegapramuktaiśca bāṇajālaiḥ samantataḥ |
    antarikṣe'bhisaṃchanne na rūpāṇi cakāśire |
    tamasā pihitaṃ sarvamāsīdbhīmataraṃ mahat || 6-77-27||

    RMY 6-77-28

    न तदानीं ववौ वायुर्न जज्वाल च पावकः ।
    स्वस्त्यस्तु लोकेभ्य इति जजल्पश्च महर्षयः ।
    संपेतुश्चात्र संप्राप्ता गन्धर्वाः सह चारणैः ॥ ६-७७-२८॥
    na tadānīṃ vavau vāyurna jajvāla ca pāvakaḥ |
    svastyastu lokebhya iti jajalpaśca maharṣayaḥ |
    saṃpetuścātra saṃprāptā gandharvāḥ saha cāraṇaiḥ || 6-77-28||

    RMY 6-77-29

    अथ राक्षससिंहस्य कृष्णान्कनकभूषणान् ।
    शरैश्चतुर्भिः सौमित्रिर्विव्याध चतुरो हयान् ॥ ६-७७-२९॥
    atha rākṣasasiṃhasya kṛṣṇānkanakabhūṣaṇān |
    śaraiścaturbhiḥ saumitrirvivyādha caturo hayān || 6-77-29||

    RMY 6-77-30

    ततोऽपरेण भल्लेन सूतस्य विचरिष्यतः ।
    लाघवाद्राघवः श्रीमाञ्शिरः कायादपाहरत् ॥ ६-७७-३०॥
    tato'pareṇa bhallena sūtasya vicariṣyataḥ |
    lāghavādrāghavaḥ śrīmāñśiraḥ kāyādapāharat || 6-77-30||

    RMY 6-77-31

    निहतं सारथिं दृष्ट्वा समरे रावणात्मजः ।
    प्रजहौ समरोद्धर्षं विषण्णः स बभूव ह ॥ ६-७७-३१॥
    nihataṃ sārathiṃ dṛṣṭvā samare rāvaṇātmajaḥ |
    prajahau samaroddharṣaṃ viṣaṇṇaḥ sa babhūva ha || 6-77-31||

    RMY 6-77-32

    विषण्णवदनं दृष्ट्वा राक्षसं हरियूथपाः ।
    ततः परमसंहृष्टो लक्ष्मणं चाभ्यपूजयन् ॥ ६-७७-३२॥
    viṣaṇṇavadanaṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ hariyūthapāḥ |
    tataḥ paramasaṃhṛṣṭo lakṣmaṇaṃ cābhyapūjayan || 6-77-32||

    RMY 6-77-33

    ततः प्रमाथी शरभो रभसो गन्धमादनः ।
    अमृष्यमाणाश्चत्वारश्चक्रुर्वेगं हरीश्वराः ॥ ६-७७-३३॥
    tataḥ pramāthī śarabho rabhaso gandhamādanaḥ |
    amṛṣyamāṇāścatvāraścakrurvegaṃ harīśvarāḥ || 6-77-33||

    RMY 6-77-34

    ते चास्य हयमुख्येषु तूर्णमुत्पत्य वानराः ।
    चतुर्षु सुमहावीर्या निपेतुर्भीमविक्रमाः ॥ ६-७७-३४॥
    te cāsya hayamukhyeṣu tūrṇamutpatya vānarāḥ |
    caturṣu sumahāvīryā nipeturbhīmavikramāḥ || 6-77-34||

    RMY 6-77-35

    तेषामधिष्ठितानां तैर्वानरैः पर्वतोपमैः ।
    मुखेभ्यो रुधिरं व्यक्तं हयानां समवर्तत ॥ ६-७७-३५॥
    teṣāmadhiṣṭhitānāṃ tairvānaraiḥ parvatopamaiḥ |
    mukhebhyo rudhiraṃ vyaktaṃ hayānāṃ samavartata || 6-77-35||

    RMY 6-77-36

    ते निहत्य हयांस्तस्य प्रमथ्य च महारथम् ।
    पुनरुत्पत्य वेगेन तस्थुर्लक्ष्मणपार्श्वतः ॥ ६-७७-३६॥
    te nihatya hayāṃstasya pramathya ca mahāratham |
    punarutpatya vegena tasthurlakṣmaṇapārśvataḥ || 6-77-36||

    RMY 6-77-37

    स हताश्वादवप्लुत्य रथान्मथितसारथेः ।
    शरवर्षेण सौमित्रिमभ्यधावत रावणिः ॥ ६-७७-३७॥
    sa hatāśvādavaplutya rathānmathitasāratheḥ |
    śaravarṣeṇa saumitrimabhyadhāvata rāvaṇiḥ || 6-77-37||

    RMY 6-77-38

    ततो महेन्द्रप्रतिमः स लक्ष्मणः पदातिनं तं निशितैः शरोत्तमैः ।
    सृजन्तमादौ निशिताञ्शरोत्तमान्भृशं तदा बाणगणैर्न्यवारयत् ॥ ६-७७-३८॥
    tato mahendrapratimaḥ sa lakṣmaṇaḥ padātinaṃ taṃ niśitaiḥ śarottamaiḥ |
    sṛjantamādau niśitāñśarottamānbhṛśaṃ tadā bāṇagaṇairnyavārayat || 6-77-38||

    Sarga: 78/116 (54)

    RMY 6-78-1

    स हताश्वो महातेजा भूमौ तिष्ठन्निशाचरः ।
    इन्द्रजित्परमक्रुद्धः संप्रजज्वाल तेजसा ॥ ६-७८-१॥
    sa hatāśvo mahātejā bhūmau tiṣṭhanniśācaraḥ |
    indrajitparamakruddhaḥ saṃprajajvāla tejasā || 6-78-1||

    RMY 6-78-2

    तौ धन्विनौ जिघांसन्तावन्योन्यमिषुभिर्भृशम् ।
    विजयेनाभिनिष्क्रान्तौ वने गजवृषाविव ॥ ६-७८-२॥
    tau dhanvinau jighāṃsantāvanyonyamiṣubhirbhṛśam |
    vijayenābhiniṣkrāntau vane gajavṛṣāviva || 6-78-2||

    RMY 6-78-3

    निबर्हयन्तश्चान्योन्यं ते राक्षसवनौकसः ।
    भर्तारं न जहुर्युद्धे संपतन्तस्ततस्ततः ॥ ६-७८-३॥
    nibarhayantaścānyonyaṃ te rākṣasavanaukasaḥ |
    bhartāraṃ na jahuryuddhe saṃpatantastatastataḥ || 6-78-3||

    RMY 6-78-4

    स लक्ष्मणं समुद्दिश्य परं लाघवमास्थितः ।
    ववर्ष शरवर्षाणि वर्षाणीव पुरंदरः ॥ ६-७८-४॥
    sa lakṣmaṇaṃ samuddiśya paraṃ lāghavamāsthitaḥ |
    vavarṣa śaravarṣāṇi varṣāṇīva puraṃdaraḥ || 6-78-4||

    RMY 6-78-5

    मुक्तमिन्द्रजिता तत्तु शरवर्षमरिंदमः ।
    अवारयदसंभ्रान्तो लक्ष्मणः सुदुरासदम् ॥ ६-७८-५॥
    muktamindrajitā tattu śaravarṣamariṃdamaḥ |
    avārayadasaṃbhrānto lakṣmaṇaḥ sudurāsadam || 6-78-5||

    RMY 6-78-6

    अभेद्यकचनं मत्वा लक्ष्मणं रावणात्मजः ।
    ललाटे लक्ष्मणं बाणैः सुपुङ्खैस्त्रिभिरिन्द्रजित् ।
    अविध्यत्परमक्रुद्धः शीघ्रमस्त्रं प्रदर्शयन् ॥ ६-७८-६॥
    abhedyakacanaṃ matvā lakṣmaṇaṃ rāvaṇātmajaḥ |
    lalāṭe lakṣmaṇaṃ bāṇaiḥ supuṅkhaistribhirindrajit |
    avidhyatparamakruddhaḥ śīghramastraṃ pradarśayan || 6-78-6||

    RMY 6-78-7

    तैः पृषत्कैर्ललाटस्थैः शुशुभे रघुनन्दनः ।
    रणाग्रे समरश्लाघी त्रिशृङ्ग इव पर्वतः ॥ ६-७८-७॥
    taiḥ pṛṣatkairlalāṭasthaiḥ śuśubhe raghunandanaḥ |
    raṇāgre samaraślāghī triśṛṅga iva parvataḥ || 6-78-7||

    RMY 6-78-8

    स तथाप्यर्दितो बाणै राक्षसेन महामृधे ।
    तमाशु प्रतिविव्याध लक्ष्मणः पनभिः शरैः ॥ ६-७८-८॥
    sa tathāpyardito bāṇai rākṣasena mahāmṛdhe |
    tamāśu prativivyādha lakṣmaṇaḥ panabhiḥ śaraiḥ || 6-78-8||

    RMY 6-78-9

    लक्ष्मणेन्द्रजितौ वीरौ महाबलशरासनौ ।
    अन्योन्यं जघ्नतुर्बाणैर्विशिखैर्भीमविक्रमौ ॥ ६-७८-९॥
    lakṣmaṇendrajitau vīrau mahābalaśarāsanau |
    anyonyaṃ jaghnaturbāṇairviśikhairbhīmavikramau || 6-78-9||

    RMY 6-78-10

    तौ परस्परमभ्येत्य सर्वगात्रेषु धन्विनौ ।
    घोरैर्विव्यधतुर्बाणैः कृतभावावुभौ जये ॥ ६-७८-१०॥
    tau parasparamabhyetya sarvagātreṣu dhanvinau |
    ghorairvivyadhaturbāṇaiḥ kṛtabhāvāvubhau jaye || 6-78-10||

    RMY 6-78-11

    तस्मै दृढतरं क्रुद्धो हताश्वाय विभीषणः ।
    वज्रस्पर्शसमान्पञ्च ससर्जोरसि मार्गणान् ॥ ६-७८-११॥
    tasmai dṛḍhataraṃ kruddho hatāśvāya vibhīṣaṇaḥ |
    vajrasparśasamānpañca sasarjorasi mārgaṇān || 6-78-11||

    RMY 6-78-12

    ते तस्य कायं निर्भिद्य रुक्मपुङ्खा निमित्तगाः ।
    बभूवुर्लोहितादिग्धा रक्ता इव महोरगाः ॥ ६-७८-१२॥
    te tasya kāyaṃ nirbhidya rukmapuṅkhā nimittagāḥ |
    babhūvurlohitādigdhā raktā iva mahoragāḥ || 6-78-12||

    RMY 6-78-13

    स पितृव्यस्य संक्रुद्ध इन्द्रजिच्छरमाददे ।
    उत्तमं रक्षसां मध्ये यमदत्तं महाबलः ॥ ६-७८-१३॥
    sa pitṛvyasya saṃkruddha indrajiccharamādade |
    uttamaṃ rakṣasāṃ madhye yamadattaṃ mahābalaḥ || 6-78-13||

    RMY 6-78-14

    तं समीक्ष्य महातेजा महेषुं तेन संहितम् ।
    लक्ष्मणोऽप्याददे बाणमन्यं भीमपराक्रमः ॥ ६-७८-१४॥
    taṃ samīkṣya mahātejā maheṣuṃ tena saṃhitam |
    lakṣmaṇo'pyādade bāṇamanyaṃ bhīmaparākramaḥ || 6-78-14||

    RMY 6-78-15

    कुबेरेण स्वयं स्वप्ने यद्दत्तममितात्मना ।
    दुर्जयं दुर्विषह्यं च सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥ ६-७८-१५॥
    kubereṇa svayaṃ svapne yaddattamamitātmanā |
    durjayaṃ durviṣahyaṃ ca sendrairapi surāsuraiḥ || 6-78-15||

    RMY 6-78-16

    ताभ्यां तौ धनुषि श्रेष्ठे संहितौ सायकोत्तमौ ।
    विकृष्यमाणौ वीराभ्यां भृशं जज्वलतुः श्रिया ॥ ६-७८-१६॥
    tābhyāṃ tau dhanuṣi śreṣṭhe saṃhitau sāyakottamau |
    vikṛṣyamāṇau vīrābhyāṃ bhṛśaṃ jajvalatuḥ śriyā || 6-78-16||

    RMY 6-78-17

    तौ भासयन्तावाकाशं धनुर्भ्यां विशिखौ च्युतौ ।
    मुखेन मुखमाहत्य संनिपेततुरोजसा ॥ ६-७८-१७॥
    tau bhāsayantāvākāśaṃ dhanurbhyāṃ viśikhau cyutau |
    mukhena mukhamāhatya saṃnipetaturojasā || 6-78-17||

    RMY 6-78-18

    तौ महाग्रहसंकाशावन्योन्यं संनिपत्य च ।
    संग्रामे शतधा यातौ मेदिन्यां विनिपेततुः ॥ ६-७८-१८॥
    tau mahāgrahasaṃkāśāvanyonyaṃ saṃnipatya ca |
    saṃgrāme śatadhā yātau medinyāṃ vinipetatuḥ || 6-78-18||

    RMY 6-78-19

    शरौ प्रतिहतौ दृष्ट्वा तावुभौ रणमूर्धनि ।
    व्रीडितो जातरोषौ च लक्ष्मणेन्द्रजितावुभौ ॥ ६-७८-१९॥
    śarau pratihatau dṛṣṭvā tāvubhau raṇamūrdhani |
    vrīḍito jātaroṣau ca lakṣmaṇendrajitāvubhau || 6-78-19||

    RMY 6-78-20

    सुसंरब्धस्तु सौमित्रिरस्त्रं वारुणमाददे ।
    रौद्रं महेद्रजिद्युद्धे व्यसृजद्युधि विष्ठितः ॥ ६-७८-२०॥
    susaṃrabdhastu saumitrirastraṃ vāruṇamādade |
    raudraṃ mahedrajidyuddhe vyasṛjadyudhi viṣṭhitaḥ || 6-78-20||

    RMY 6-78-21

    तयोः सुतुमुलं युद्धं संबभूवाद्भुतोपमम् ।
    गगनस्थानि भूतानि लक्ष्मणं पर्यवारयन् ॥ ६-७८-२१॥
    tayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ saṃbabhūvādbhutopamam |
    gaganasthāni bhūtāni lakṣmaṇaṃ paryavārayan || 6-78-21||

    RMY 6-78-22

    भैरवाभिरुते भीमे युद्धे वानरराक्षसाम् ।
    भूतैर्बहुभिराकाशं विस्मितैरावृतं बभौ ॥ ६-७८-२२॥
    bhairavābhirute bhīme yuddhe vānararākṣasām |
    bhūtairbahubhirākāśaṃ vismitairāvṛtaṃ babhau || 6-78-22||

    RMY 6-78-23

    ऋषयः पितरो देवा गन्धर्वा गरुणोरगाः ।
    शतक्रतुं पुरस्कृत्य ररक्षुर्लक्ष्मणं रणे ॥ ६-७८-२३॥
    ṛṣayaḥ pitaro devā gandharvā garuṇoragāḥ |
    śatakratuṃ puraskṛtya rarakṣurlakṣmaṇaṃ raṇe || 6-78-23||

    RMY 6-78-24

    अथान्यं मार्गणश्रेष्ठं संदधे रावणानुजः ।
    हुताशनसमस्पर्शं रावणात्मजदारुणम् ॥ ६-७८-२४॥
    athānyaṃ mārgaṇaśreṣṭhaṃ saṃdadhe rāvaṇānujaḥ |
    hutāśanasamasparśaṃ rāvaṇātmajadāruṇam || 6-78-24||

    RMY 6-78-25

    सुपत्रमनुवृत्ताङ्गं सुपर्वाणं सुसंस्थितम् ।
    सुवर्णविकृतं वीरः शरीरान्तकरं शरम् ॥ ६-७८-२५॥
    supatramanuvṛttāṅgaṃ suparvāṇaṃ susaṃsthitam |
    suvarṇavikṛtaṃ vīraḥ śarīrāntakaraṃ śaram || 6-78-25||

    RMY 6-78-26

    दुरावारं दुर्विषहं राक्षसानां भयावहम् ।
    आशीविषविषप्रख्यं देवसंघैः समर्चितम् ॥ ६-७८-२६॥
    durāvāraṃ durviṣahaṃ rākṣasānāṃ bhayāvaham |
    āśīviṣaviṣaprakhyaṃ devasaṃghaiḥ samarcitam || 6-78-26||

    RMY 6-78-27

    येन शक्रो महातेजा दानवानजयत्प्रभुः ।
    पुरा देवासुरे युद्धे वीर्यवान्हरिवाहनः ॥ ६-७८-२७॥
    yena śakro mahātejā dānavānajayatprabhuḥ |
    purā devāsure yuddhe vīryavānharivāhanaḥ || 6-78-27||

    RMY 6-78-28

    तदैन्द्रमस्त्रं सौमित्रिः संयुगेष्वपराजितम् ।
    शरश्रेष्ठं धनुः श्रेष्ठे नरश्रेष्ठोऽभिसंदधे ॥ ६-७८-२८॥
    tadaindramastraṃ saumitriḥ saṃyugeṣvaparājitam |
    śaraśreṣṭhaṃ dhanuḥ śreṣṭhe naraśreṣṭho'bhisaṃdadhe || 6-78-28||

    RMY 6-78-29

    संधायामित्रदलनं विचकर्ष शरासनम् ।
    सज्यमायम्य दुर्धर्शः कालो लोकक्षये यथा ॥ ६-७८-२९॥
    saṃdhāyāmitradalanaṃ vicakarṣa śarāsanam |
    sajyamāyamya durdharśaḥ kālo lokakṣaye yathā || 6-78-29||

    RMY 6-78-30

    संधाय धनुषि श्रेष्ठे विकर्षन्निदमब्रवीत् ।
    लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणो वाक्यमर्थसाधकमात्मनः ॥ ६-७८-३०॥
    saṃdhāya dhanuṣi śreṣṭhe vikarṣannidamabravīt |
    lakṣmīvā~llakṣmaṇo vākyamarthasādhakamātmanaḥ || 6-78-30||

    RMY 6-78-31

    धर्मात्मा सत्यसंधश्च रामो दाशरथिर्यदि ।
    पौरुषे चाप्रतिद्वन्द्वस्तदेनं जहि रावणिम् ॥ ६-७८-३१॥
    dharmātmā satyasaṃdhaśca rāmo dāśarathiryadi |
    pauruṣe cāpratidvandvastadenaṃ jahi rāvaṇim || 6-78-31||

    RMY 6-78-32

    इत्युक्त्वा बाणमाकर्णं विकृष्य तमजिह्मगम् ।
    लक्ष्मणः समरे वीरः ससर्जेन्द्रजितं प्रति ।
    ऐन्द्रास्त्रेण समायुज्य लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ६-७८-३२॥
    ityuktvā bāṇamākarṇaṃ vikṛṣya tamajihmagam |
    lakṣmaṇaḥ samare vīraḥ sasarjendrajitaṃ prati |
    aindrāstreṇa samāyujya lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 6-78-32||

    RMY 6-78-33

    तच्छिरः सशिरस्त्राणं श्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।
    प्रमथ्येन्द्रजितः कायात्पपात धरणीतले ॥ ६-७८-३३॥
    tacchiraḥ saśirastrāṇaṃ śrīmajjvalitakuṇḍalam |
    pramathyendrajitaḥ kāyātpapāta dharaṇītale || 6-78-33||

    RMY 6-78-34

    तद्राक्षसतनूजस्य छिन्नस्कन्धं शिरो महत् ।
    तपनीयनिभं भूमौ ददृशे रुधिरोक्षितम् ॥ ६-७८-३४॥
    tadrākṣasatanūjasya chinnaskandhaṃ śiro mahat |
    tapanīyanibhaṃ bhūmau dadṛśe rudhirokṣitam || 6-78-34||

    RMY 6-78-35

    हतस्तु निपपाताशु धरण्यां रावणात्मजः ।
    कवची सशिरस्त्राणो विध्वस्तः सशरासनः ॥ ६-७८-३५॥
    hatastu nipapātāśu dharaṇyāṃ rāvaṇātmajaḥ |
    kavacī saśirastrāṇo vidhvastaḥ saśarāsanaḥ || 6-78-35||

    RMY 6-78-36

    चुक्रुशुस्ते ततः सर्वे वानराः सविभीषणाः ।
    हृष्यन्तो निहते तस्मिन्देवा वृत्रवधे यथा ॥ ६-७८-३६॥
    cukruśuste tataḥ sarve vānarāḥ savibhīṣaṇāḥ |
    hṛṣyanto nihate tasmindevā vṛtravadhe yathā || 6-78-36||

    RMY 6-78-37

    अथान्तरिक्षे भूतानामृषीणां च महात्मनाम् ।
    अभिजज्ञे च संनादो गन्धर्वाप्सरसामपि ॥ ६-७८-३७॥
    athāntarikṣe bhūtānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām |
    abhijajñe ca saṃnādo gandharvāpsarasāmapi || 6-78-37||

    RMY 6-78-38

    पतितं समभिज्ञाय राक्षसी सा महाचमूः ।
    वध्यमाना दिशो भेजे हरिभिर्जितकाशिभिः ॥ ६-७८-३८॥
    patitaṃ samabhijñāya rākṣasī sā mahācamūḥ |
    vadhyamānā diśo bheje haribhirjitakāśibhiḥ || 6-78-38||

    RMY 6-78-39

    वनरैर्वध्यमानास्ते शस्त्राण्युत्सृज्य राक्षसाः ।
    लङ्कामभिमुखाः सर्वे नष्टसंज्ञाः प्रधाविताः ॥ ६-७८-३९॥
    vanarairvadhyamānāste śastrāṇyutsṛjya rākṣasāḥ |
    laṅkāmabhimukhāḥ sarve naṣṭasaṃjñāḥ pradhāvitāḥ || 6-78-39||

    RMY 6-78-40

    दुद्रुवुर्बहुधा भीता राक्षसाः शतशो दिशः ।
    त्यक्त्वा प्रहरणान्सर्वे पट्टसासिपरश्वधान् ॥ ६-७८-४०॥
    dudruvurbahudhā bhītā rākṣasāḥ śataśo diśaḥ |
    tyaktvā praharaṇānsarve paṭṭasāsiparaśvadhān || 6-78-40||

    RMY 6-78-41

    केचिल्लङ्कां परित्रस्ताः प्रविष्टा वानरार्दिताः ।
    समुद्रे पतिताः केचित्केचित्पर्वतमाश्रिताः ॥ ६-७८-४१॥
    kecillaṅkāṃ paritrastāḥ praviṣṭā vānarārditāḥ |
    samudre patitāḥ kecitkecitparvatamāśritāḥ || 6-78-41||

    RMY 6-78-42

    हतमिन्द्रजितं दृष्ट्वा शयानं समरक्षितौ ।
    राक्षसानां सहस्रेषु न कश्चित्प्रत्यदृश्यत ॥ ६-७८-४२॥
    hatamindrajitaṃ dṛṣṭvā śayānaṃ samarakṣitau |
    rākṣasānāṃ sahasreṣu na kaścitpratyadṛśyata || 6-78-42||

    RMY 6-78-43

    यथास्तं गत आदित्ये नावतिष्ठन्ति रश्मयः ।
    तथा तस्मिन्निपतिते राक्षसास्ते गता दिशः ॥ ६-७८-४३॥
    yathāstaṃ gata āditye nāvatiṣṭhanti raśmayaḥ |
    tathā tasminnipatite rākṣasāste gatā diśaḥ || 6-78-43||

    RMY 6-78-44

    शान्तरक्श्मिरिवादित्यो निर्वाण इव पावकः ।
    स बभूव महातेजा व्यपास्त गतजीवितः ॥ ६-७८-४४॥
    śāntarakśmirivādityo nirvāṇa iva pāvakaḥ |
    sa babhūva mahātejā vyapāsta gatajīvitaḥ || 6-78-44||

    RMY 6-78-45

    प्रशान्तपीडा बहुलो विनष्टारिः प्रहर्षवान् ।
    बभूव लोकः पतिते राक्षसेन्द्रसुते तदा ॥ ६-७८-४५॥
    praśāntapīḍā bahulo vinaṣṭāriḥ praharṣavān |
    babhūva lokaḥ patite rākṣasendrasute tadā || 6-78-45||

    RMY 6-78-46

    हर्षं च शक्रो भगवान्सह सर्वैः सुरर्षभैः ।
    जगाम निहते तस्मिन्राक्षसे पापकर्मणि ॥ ६-७८-४६॥
    harṣaṃ ca śakro bhagavānsaha sarvaiḥ surarṣabhaiḥ |
    jagāma nihate tasminrākṣase pāpakarmaṇi || 6-78-46||

    RMY 6-78-47

    शुद्धा आपो नभश्चैव जहृषुर्दैत्यदानवाः ।
    आजग्मुः पतिते तस्मिन्सर्वलोकभयावहे ॥ ६-७८-४७॥
    śuddhā āpo nabhaścaiva jahṛṣurdaityadānavāḥ |
    ājagmuḥ patite tasminsarvalokabhayāvahe || 6-78-47||

    RMY 6-78-48

    ऊचुश्च सहिताः सर्वे देवगन्धर्वदानवाः ।
    विज्वराः शान्तकलुषा ब्राह्मणा विचरन्त्विति ॥ ६-७८-४८॥
    ūcuśca sahitāḥ sarve devagandharvadānavāḥ |
    vijvarāḥ śāntakaluṣā brāhmaṇā vicarantviti || 6-78-48||

    RMY 6-78-49

    ततोऽभ्यनन्दन्संहृष्टाः समरे हरियूथपाः ।
    तमप्रतिबलं दृष्ट्वा हतं नैरृतपुंगवम् ॥ ६-७८-४९॥
    tato'bhyanandansaṃhṛṣṭāḥ samare hariyūthapāḥ |
    tamapratibalaṃ dṛṣṭvā hataṃ nairṛtapuṃgavam || 6-78-49||

    RMY 6-78-50

    विभीषणो हनूमांश्च जाम्बवांश्चर्क्षयूथपः ।
    विजयेनाभिनन्दन्तस्तुष्टुवुश्चापि लक्ष्मणम् ॥ ६-७८-५०॥
    vibhīṣaṇo hanūmāṃśca jāmbavāṃścarkṣayūthapaḥ |
    vijayenābhinandantastuṣṭuvuścāpi lakṣmaṇam || 6-78-50||

    RMY 6-78-51

    क्ष्वेडन्तश्च नदन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः ।
    लब्धलक्षा रघुसुतं परिवार्योपतस्थिरे ॥ ६-७८-५१॥
    kṣveḍantaśca nadantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ |
    labdhalakṣā raghusutaṃ parivāryopatasthire || 6-78-51||

    RMY 6-78-52

    लाङ्गूलानि प्रविध्यन्तः स्फोटयन्तश्च वानराः ।
    लक्ष्मणो जयतीत्येवं वाक्यं व्यश्रावयंस्तदा ॥ ६-७८-५२॥
    lāṅgūlāni pravidhyantaḥ sphoṭayantaśca vānarāḥ |
    lakṣmaṇo jayatītyevaṃ vākyaṃ vyaśrāvayaṃstadā || 6-78-52||

    RMY 6-78-53

    अन्योन्यं च समाश्लिष्य कपयो हृष्टमानसाः ।
    चक्रुरुच्चावचगुणा राघवाश्रयजाः कथाः ॥ ६-७८-५३॥
    anyonyaṃ ca samāśliṣya kapayo hṛṣṭamānasāḥ |
    cakruruccāvacaguṇā rāghavāśrayajāḥ kathāḥ || 6-78-53||

    RMY 6-78-54

    तदसुकरमथाभिवीक्ष्य हृष्टाः प्रियसुहृदो युधि लक्ष्मणस्य कर्म ।
    परममुपलभन्मनःप्रहर्षं विनिहतमिन्द्ररिपुं निशम्य देवाः ॥ ६-७८-५४॥
    tadasukaramathābhivīkṣya hṛṣṭāḥ priyasuhṛdo yudhi lakṣmaṇasya karma |
    paramamupalabhanmanaḥpraharṣaṃ vinihatamindraripuṃ niśamya devāḥ || 6-78-54||

    Sarga: 79/116 (18)

    RMY 6-79-1

    रुधिरक्लिन्नगात्रस्तु लक्ष्मणः शुभलक्षणः ।
    बभूव हृष्टस्तं हत्वा शक्रजेतारमाहवे ॥ ६-७९-१॥
    rudhiraklinnagātrastu lakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ |
    babhūva hṛṣṭastaṃ hatvā śakrajetāramāhave || 6-79-1||

    RMY 6-79-2

    ततः स जाम्बवन्तं च हनूमन्तं च वीर्यवान् ।
    संनिवर्त्य महातेजास्तांश्च सर्वान्वनौकसः ॥ ६-७९-२॥
    tataḥ sa jāmbavantaṃ ca hanūmantaṃ ca vīryavān |
    saṃnivartya mahātejāstāṃśca sarvānvanaukasaḥ || 6-79-2||

    RMY 6-79-3

    आजगाम ततः शीघ्रं यत्र सुग्रीवराघवौ ।
    विभीषणमवष्टभ्य हनूमन्तं च लक्ष्मणः ॥ ६-७९-३॥
    ājagāma tataḥ śīghraṃ yatra sugrīvarāghavau |
    vibhīṣaṇamavaṣṭabhya hanūmantaṃ ca lakṣmaṇaḥ || 6-79-3||

    RMY 6-79-4

    ततो राममभिक्रम्य सौमित्रिरभिवाद्य च ।
    तस्थौ भ्रातृसमीपस्थः शक्रस्येन्द्रानुजो यथा ।
    आचचक्षे तदा वीरो घोरमिन्द्रजितो वधम् ॥ ६-७९-४॥
    tato rāmamabhikramya saumitrirabhivādya ca |
    tasthau bhrātṛsamīpasthaḥ śakrasyendrānujo yathā |
    ācacakṣe tadā vīro ghoramindrajito vadham || 6-79-4||

    RMY 6-79-5

    रावणस्तु शिरश्छिन्नं लक्ष्मणेन महात्मना ।
    न्यवेदयत रामाय तदा हृष्टो विभीषणः ॥ ६-७९-५॥
    rāvaṇastu śiraśchinnaṃ lakṣmaṇena mahātmanā |
    nyavedayata rāmāya tadā hṛṣṭo vibhīṣaṇaḥ || 6-79-5||

    RMY 6-79-6

    उपवेश्य तमुत्सङ्गे परिष्वज्यावपीडितम् ।
    मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय भूयः संस्पृश्य च त्वरन् ।
    उवाच लक्ष्मणं वाक्यमाश्वास्य पुरुषर्षभः ॥ ६-७९-६॥
    upaveśya tamutsaṅge pariṣvajyāvapīḍitam |
    mūrdhni cainamupāghrāya bhūyaḥ saṃspṛśya ca tvaran |
    uvāca lakṣmaṇaṃ vākyamāśvāsya puruṣarṣabhaḥ || 6-79-6||

    RMY 6-79-7

    कृतं परमकल्याणं कर्म दुष्करकारिणा ।
    निरमित्रः कृतोऽस्म्यद्य निर्यास्यति हि रावणः ।
    बलव्यूहेन महता श्रुत्वा पुत्रं निपातितम् ॥ ६-७९-७॥
    kṛtaṃ paramakalyāṇaṃ karma duṣkarakāriṇā |
    niramitraḥ kṛto'smyadya niryāsyati hi rāvaṇaḥ |
    balavyūhena mahatā śrutvā putraṃ nipātitam || 6-79-7||

    RMY 6-79-8

    तं पुत्रवधसंतप्तं निर्यान्तं राक्षसाधिपम् ।
    बलेनावृत्य महता निहनिष्यामि दुर्जयम् ॥ ६-७९-८॥
    taṃ putravadhasaṃtaptaṃ niryāntaṃ rākṣasādhipam |
    balenāvṛtya mahatā nihaniṣyāmi durjayam || 6-79-8||

    RMY 6-79-9

    त्वया लक्ष्मण नाथेन सीता च पृथिवी च मे ।
    न दुष्प्रापा हते त्वद्य शक्रजेतरि चाहवे ॥ ६-७९-९॥
    tvayā lakṣmaṇa nāthena sītā ca pṛthivī ca me |
    na duṣprāpā hate tvadya śakrajetari cāhave || 6-79-9||

    RMY 6-79-10

    स तं भ्रातरमाश्वास्य पारिष्वज्य च राघवः ।
    रामः सुषेणं मुदितः समाभाष्येदमब्रवीत् ॥ ६-७९-१०॥
    sa taṃ bhrātaramāśvāsya pāriṣvajya ca rāghavaḥ |
    rāmaḥ suṣeṇaṃ muditaḥ samābhāṣyedamabravīt || 6-79-10||

    RMY 6-79-11

    सशल्योऽयं महाप्राज्ञः सौमित्रिर्मित्रवत्सलः ।
    यथा भवति सुस्वस्थस्तथा त्वं समुपाचर ।
    विशल्यः क्रियतां क्षिप्रं सौमित्रिः सविभीषणः ॥ ६-७९-११॥
    saśalyo'yaṃ mahāprājñaḥ saumitrirmitravatsalaḥ |
    yathā bhavati susvasthastathā tvaṃ samupācara |
    viśalyaḥ kriyatāṃ kṣipraṃ saumitriḥ savibhīṣaṇaḥ || 6-79-11||

    RMY 6-79-12

    कृष वानरसैन्यानां शूराणां द्रुमयोधिनाम् ।
    ये चान्येऽत्र च युध्यन्तः सशल्या व्रणिनस्तथा ।
    तेऽपि सर्वे प्रयत्नेन क्रियन्तां सुखिनस्त्वया ॥ ६-७९-१२॥
    kṛṣa vānarasainyānāṃ śūrāṇāṃ drumayodhinām |
    ye cānye'tra ca yudhyantaḥ saśalyā vraṇinastathā |
    te'pi sarve prayatnena kriyantāṃ sukhinastvayā || 6-79-12||

    RMY 6-79-13

    एवमुक्तः स रामेण महात्मा हरियूथपः ।
    लक्ष्मणाय ददौ नस्तः सुषेणः परमौषधम् ॥ ६-७९-१३॥
    evamuktaḥ sa rāmeṇa mahātmā hariyūthapaḥ |
    lakṣmaṇāya dadau nastaḥ suṣeṇaḥ paramauṣadham || 6-79-13||

    RMY 6-79-14

    स तस्य गन्धमाघ्राय विशल्यः समपद्यत ।
    तदा निर्वेदनश्चैव संरूढव्रण एव च ॥ ६-७९-१४॥
    sa tasya gandhamāghrāya viśalyaḥ samapadyata |
    tadā nirvedanaścaiva saṃrūḍhavraṇa eva ca || 6-79-14||

    RMY 6-79-15

    विभीषण मुखानां च सुहृदां राघवाज्ञया ।
    सर्ववानरमुख्यानां चिकित्सां स तदाकरोत् ॥ ६-७९-१५॥
    vibhīṣaṇa mukhānāṃ ca suhṛdāṃ rāghavājñayā |
    sarvavānaramukhyānāṃ cikitsāṃ sa tadākarot || 6-79-15||

    RMY 6-79-16

    ततः प्रकृतिमापन्नो हृतशल्यो गतव्यथः ।
    सौमित्रिर्मुदितस्तत्र क्षणेन विगतज्वरः ॥ ६-७९-१६॥
    tataḥ prakṛtimāpanno hṛtaśalyo gatavyathaḥ |
    saumitrirmuditastatra kṣaṇena vigatajvaraḥ || 6-79-16||

    RMY 6-79-17

    तथैव रामः प्लवगाधिपस्तदा विभीषणश्चर्क्षपतिश्च जाम्बवान् ।
    अवेक्ष्य सौमित्रिमरोगमुत्थितं मुदा ससैन्यः सुचिरं जहर्षिरे ॥ ६-७९-१७॥
    tathaiva rāmaḥ plavagādhipastadā vibhīṣaṇaścarkṣapatiśca jāmbavān |
    avekṣya saumitrimarogamutthitaṃ mudā sasainyaḥ suciraṃ jaharṣire || 6-79-17||

    RMY 6-79-18

    अपूजयत्कर्म स लक्ष्मणस्य सुदुष्करं दाशरथिर्महात्मा ।
    हृष्टा बभूवुर्युधि यूथपेन्द्रा निशम्य तं शक्रजितं निपातितम् ॥ ६-७९-१८॥
    apūjayatkarma sa lakṣmaṇasya suduṣkaraṃ dāśarathirmahātmā |
    hṛṣṭā babhūvuryudhi yūthapendrā niśamya taṃ śakrajitaṃ nipātitam || 6-79-18||

    Sarga: 80/116 (57)

    RMY 6-80-1

    ततः पौलस्त्य सचिवाः श्रुत्वा चेन्द्रजितं हतम् ।
    आचचक्षुरभिज्ञाय दशग्रीवाय सव्यथाः ॥ ६-८०-१॥
    tataḥ paulastya sacivāḥ śrutvā cendrajitaṃ hatam |
    ācacakṣurabhijñāya daśagrīvāya savyathāḥ || 6-80-1||

    RMY 6-80-2

    युद्धे हतो महाराज लक्ष्मणेन तवात्मजः ।
    विभीषणसहायेन मिषतां नो महाद्युते ॥ ६-८०-२॥
    yuddhe hato mahārāja lakṣmaṇena tavātmajaḥ |
    vibhīṣaṇasahāyena miṣatāṃ no mahādyute || 6-80-2||

    RMY 6-80-3

    शूरः शूरेण संगम्य संयुगेष्वपराजितः ।
    लक्ष्णनेन हतः शूरः पुत्रस्ते विबुधेन्द्रजित् ॥ ६-८०-३॥
    śūraḥ śūreṇa saṃgamya saṃyugeṣvaparājitaḥ |
    lakṣṇanena hataḥ śūraḥ putraste vibudhendrajit || 6-80-3||

    RMY 6-80-4

    स तं प्रतिभयं श्रुत्वा वधं पुत्रस्य दारुणम् ।
    घोरमिन्द्रजितः संख्ये कश्मलं प्राविशन्महत् ॥ ६-८०-४॥
    sa taṃ pratibhayaṃ śrutvā vadhaṃ putrasya dāruṇam |
    ghoramindrajitaḥ saṃkhye kaśmalaṃ prāviśanmahat || 6-80-4||

    RMY 6-80-5

    उपलभ्य चिरात्संज्ञां राजा राक्षसपुंगवः ।
    पुत्रशोकार्दितो दीनो विललापाकुलेन्द्रियः ॥ ६-८०-५॥
    upalabhya cirātsaṃjñāṃ rājā rākṣasapuṃgavaḥ |
    putraśokārdito dīno vilalāpākulendriyaḥ || 6-80-5||

    RMY 6-80-6

    हा राक्षसचमूमुख्य मम वत्स महारथ ।
    जित्वेन्द्रं कथमद्य त्वं लक्ष्मणस्य वशं गतः ॥ ६-८०-६॥
    hā rākṣasacamūmukhya mama vatsa mahāratha |
    jitvendraṃ kathamadya tvaṃ lakṣmaṇasya vaśaṃ gataḥ || 6-80-6||

    RMY 6-80-7

    ननु त्वमिषुभिः क्रुद्धो भिन्द्याः कालान्तकावपि ।
    मन्दरस्यापि शृङ्गाणि किं पुनर्लक्ष्मणं रणे ॥ ६-८०-७॥
    nanu tvamiṣubhiḥ kruddho bhindyāḥ kālāntakāvapi |
    mandarasyāpi śṛṅgāṇi kiṃ punarlakṣmaṇaṃ raṇe || 6-80-7||

    RMY 6-80-8

    अद्य वैवस्वतो राजा भूयो बहुमतो मम ।
    येनाद्य त्वं महाबाहो संयुक्तः कालधर्मणा ॥ ६-८०-८॥
    adya vaivasvato rājā bhūyo bahumato mama |
    yenādya tvaṃ mahābāho saṃyuktaḥ kāladharmaṇā || 6-80-8||

    RMY 6-80-9

    एष पन्थाः सुयोधानां सर्वामरगणेष्वपि ।
    यः कृते हन्यते भर्तुः स पुमान्स्वर्गमृच्छति ॥ ६-८०-९॥
    eṣa panthāḥ suyodhānāṃ sarvāmaragaṇeṣvapi |
    yaḥ kṛte hanyate bhartuḥ sa pumānsvargamṛcchati || 6-80-9||

    RMY 6-80-10

    अद्य देवगणाः सर्वे लोकपालास्तथर्षयः ।
    हतमिन्द्रजितं दृष्ट्वा सुखं स्वप्स्यन्ति निर्भयाः ॥ ६-८०-१०॥
    adya devagaṇāḥ sarve lokapālāstatharṣayaḥ |
    hatamindrajitaṃ dṛṣṭvā sukhaṃ svapsyanti nirbhayāḥ || 6-80-10||

    RMY 6-80-11

    अद्य लोकास्त्रयः कृत्स्नाः पृथिवी च सकानना ।
    एकेनेन्द्रजिता हीना शूण्येव प्रतिभाति मे ॥ ६-८०-११॥
    adya lokāstrayaḥ kṛtsnāḥ pṛthivī ca sakānanā |
    ekenendrajitā hīnā śūṇyeva pratibhāti me || 6-80-11||

    RMY 6-80-12

    अद्य नैरृतकन्यायां श्रोष्याम्यन्तःपुरे रवम् ।
    करेणुसंघस्य यथा निनादं गिरिगह्वरे ॥ ६-८०-१२॥
    adya nairṛtakanyāyāṃ śroṣyāmyantaḥpure ravam |
    kareṇusaṃghasya yathā ninādaṃ girigahvare || 6-80-12||

    RMY 6-80-13

    यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परंतप ।
    मातरं मां च भार्यां च क्व गतोऽसि विहाय नः ॥ ६-८०-१३॥
    yauvarājyaṃ ca laṅkāṃ ca rakṣāṃsi ca paraṃtapa |
    mātaraṃ māṃ ca bhāryāṃ ca kva gato'si vihāya naḥ || 6-80-13||

    RMY 6-80-14

    मम नाम त्वया वीर गतस्य यमसादनम् ।
    प्रेतकार्याणि कार्याणि विपरीते हि वर्तसे ॥ ६-८०-१४॥
    mama nāma tvayā vīra gatasya yamasādanam |
    pretakāryāṇi kāryāṇi viparīte hi vartase || 6-80-14||

    RMY 6-80-15

    स त्वं जीवति सुग्रीवे राघवे च सलक्ष्मणे ।
    मम शल्यमनुद्धृत्य क्व गतोऽसि विहाय नः ॥ ६-८०-१५॥
    sa tvaṃ jīvati sugrīve rāghave ca salakṣmaṇe |
    mama śalyamanuddhṛtya kva gato'si vihāya naḥ || 6-80-15||

    RMY 6-80-16

    एवमादिविलापार्तं रावणं राक्षसाधिपम् ।
    आविवेश महान्कोपः पुत्रव्यसनसंभवः ॥ ६-८०-१६॥
    evamādivilāpārtaṃ rāvaṇaṃ rākṣasādhipam |
    āviveśa mahānkopaḥ putravyasanasaṃbhavaḥ || 6-80-16||

    RMY 6-80-17

    घोरं प्रकृत्या रूपं तत्तस्य क्रोधाग्निमूर्छितम् ।
    बभूव रूपं रुद्रस्य क्रुद्धस्येव दुरासदम् ॥ ६-८०-१७॥
    ghoraṃ prakṛtyā rūpaṃ tattasya krodhāgnimūrchitam |
    babhūva rūpaṃ rudrasya kruddhasyeva durāsadam || 6-80-17||

    RMY 6-80-18

    तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नस्रबिन्दवः ।
    दीप्ताभ्यामिव दीपाभ्यां सार्चिषः स्नेहबिन्दवः ॥ ६-८०-१८॥
    tasya kruddhasya netrābhyāṃ prāpatannasrabindavaḥ |
    dīptābhyāmiva dīpābhyāṃ sārciṣaḥ snehabindavaḥ || 6-80-18||

    RMY 6-80-19

    दन्तान्विदशतस्तस्य श्रूयते दशनस्वनः ।
    यन्त्रस्यावेष्ट्यमानस्य महतो दानवैरिव ॥ ६-८०-१९॥
    dantānvidaśatastasya śrūyate daśanasvanaḥ |
    yantrasyāveṣṭyamānasya mahato dānavairiva || 6-80-19||

    RMY 6-80-20

    कालाग्निरिव संक्रुद्धो यां यां दिशमवैक्षत ।
    तस्यां तस्यां भयत्रस्ता राक्षसाः संनिलिल्यिरे ॥ ६-८०-२०॥
    kālāgniriva saṃkruddho yāṃ yāṃ diśamavaikṣata |
    tasyāṃ tasyāṃ bhayatrastā rākṣasāḥ saṃnililyire || 6-80-20||

    RMY 6-80-21

    तमन्तकमिव क्रुद्धं चराचरचिखादिषुम् ।
    वीक्षमाणं दिशः सर्वा राक्षसा नोपचक्रमुः ॥ ६-८०-२१॥
    tamantakamiva kruddhaṃ carācaracikhādiṣum |
    vīkṣamāṇaṃ diśaḥ sarvā rākṣasā nopacakramuḥ || 6-80-21||

    RMY 6-80-22

    ततः परमसंक्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः ।
    अब्रवीद्रक्षसां मध्ये संस्तम्भयिषुराहवे ॥ ६-८०-२२॥
    tataḥ paramasaṃkruddho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
    abravīdrakṣasāṃ madhye saṃstambhayiṣurāhave || 6-80-22||

    RMY 6-80-23

    मया वर्षसहस्राणि चरित्वा दुश्चरं तपः ।
    तेषु तेष्ववकाशेषु स्वयम्भूः परितोषितः ॥ ६-८०-२३॥
    mayā varṣasahasrāṇi caritvā duścaraṃ tapaḥ |
    teṣu teṣvavakāśeṣu svayambhūḥ paritoṣitaḥ || 6-80-23||

    RMY 6-80-24

    तस्यैव तपसो व्युष्ट्या प्रसादाच्च स्वयम्भुवः ।
    नासुरेभ्यो न देवेभ्यो भयं मम कदाचन ॥ ६-८०-२४॥
    tasyaiva tapaso vyuṣṭyā prasādācca svayambhuvaḥ |
    nāsurebhyo na devebhyo bhayaṃ mama kadācana || 6-80-24||

    RMY 6-80-25

    कवचं ब्रह्मदत्तं मे यदादित्यसमप्रभम् ।
    देवासुरविमर्देषु न भिन्नं वज्रशक्तिभिः ॥ ६-८०-२५॥
    kavacaṃ brahmadattaṃ me yadādityasamaprabham |
    devāsuravimardeṣu na bhinnaṃ vajraśaktibhiḥ || 6-80-25||

    RMY 6-80-26

    तेन मामद्य संयुक्तं रथस्थमिह संयुगे ।
    प्रतीयात्कोऽद्य मामाजौ साक्षादपि पुरंदरः ॥ ६-८०-२६॥
    tena māmadya saṃyuktaṃ rathasthamiha saṃyuge |
    pratīyātko'dya māmājau sākṣādapi puraṃdaraḥ || 6-80-26||

    RMY 6-80-27

    यत्तदाभिप्रसन्नेन सशरं कार्मुकं महत् ।
    देवासुरविमर्देषु मम दत्तं स्वयम्भुवा ॥ ६-८०-२७॥
    yattadābhiprasannena saśaraṃ kārmukaṃ mahat |
    devāsuravimardeṣu mama dattaṃ svayambhuvā || 6-80-27||

    RMY 6-80-28

    अद्य तूर्यशतैर्भीमं धनुरुत्थाप्यतां महत् ।
    रामलक्ष्मणयोरेव वधाय परमाहवे ॥ ६-८०-२८॥
    adya tūryaśatairbhīmaṃ dhanurutthāpyatāṃ mahat |
    rāmalakṣmaṇayoreva vadhāya paramāhave || 6-80-28||

    RMY 6-80-29

    स पुत्रवधसंतप्तः शूरः क्रोधवशं गतः ।
    समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या सीतां हन्तुं व्यवस्यत ॥ ६-८०-२९॥
    sa putravadhasaṃtaptaḥ śūraḥ krodhavaśaṃ gataḥ |
    samīkṣya rāvaṇo buddhyā sītāṃ hantuṃ vyavasyata || 6-80-29||

    RMY 6-80-30

    प्रत्यवेक्ष्य तु ताम्राक्षः सुघोरो घोरदर्शनान् ।
    दीनो दीनस्वरान्सर्वांस्तानुवाच निशाचरान् ॥ ६-८०-३०॥
    pratyavekṣya tu tāmrākṣaḥ sughoro ghoradarśanān |
    dīno dīnasvarānsarvāṃstānuvāca niśācarān || 6-80-30||

    RMY 6-80-31

    मायया मम वत्सेन वञ्चनार्थं वनौकसाम् ।
    किंचिदेव हतं तत्र सीतेयमिति दर्शितम् ॥ ६-८०-३१॥
    māyayā mama vatsena vañcanārthaṃ vanaukasām |
    kiṃcideva hataṃ tatra sīteyamiti darśitam || 6-80-31||

    RMY 6-80-32

    तदिदं सत्यमेवाहं करिष्ये प्रियमात्मनः ।
    वैदेहीं नाशयिष्यामि क्षत्रबन्धुमनुव्रताम् ।
    इत्येवमुक्त्वा सचिवान्खड्गमाशु परामृशत् ॥ ६-८०-३२॥
    tadidaṃ satyamevāhaṃ kariṣye priyamātmanaḥ |
    vaidehīṃ nāśayiṣyāmi kṣatrabandhumanuvratām |
    ityevamuktvā sacivānkhaḍgamāśu parāmṛśat || 6-80-32||

    RMY 6-80-33

    उद्धृत्य गुणसंपन्नं विमलाम्बरवर्चसं ।
    निष्पपात स वेगेन सभायाः सचिवैर्वृतः ॥ ६-८०-३३॥
    uddhṛtya guṇasaṃpannaṃ vimalāmbaravarcasaṃ |
    niṣpapāta sa vegena sabhāyāḥ sacivairvṛtaḥ || 6-80-33||

    RMY 6-80-34

    रावणः पुत्रशोकेन भृशमाकुलचेतनः ।
    संक्रुद्धः खड्गमादाय सहसा यत्र मैथिली ॥ ६-८०-३४॥
    rāvaṇaḥ putraśokena bhṛśamākulacetanaḥ |
    saṃkruddhaḥ khaḍgamādāya sahasā yatra maithilī || 6-80-34||

    RMY 6-80-35

    व्रजन्तं राक्षसं प्रेक्ष्य सिंहनादं प्रचुक्रुशुः ।
    ऊचुश्चान्योन्यमाश्लिष्य संक्रुद्धं प्रेक्ष्य राक्षसाः ॥ ६-८०-३५॥
    vrajantaṃ rākṣasaṃ prekṣya siṃhanādaṃ pracukruśuḥ |
    ūcuścānyonyamāśliṣya saṃkruddhaṃ prekṣya rākṣasāḥ || 6-80-35||

    RMY 6-80-36

    अद्यैनं तावुभौ दृष्ट्वा भ्रातरौ प्रव्यथिष्यतः ।
    लोकपाला हि चत्वारः क्रुद्धेनानेन निर्जिताः ।
    बहवः शत्रवश्चान्ये संयुगेष्वभिपातिताः ॥ ६-८०-३६॥
    adyainaṃ tāvubhau dṛṣṭvā bhrātarau pravyathiṣyataḥ |
    lokapālā hi catvāraḥ kruddhenānena nirjitāḥ |
    bahavaḥ śatravaścānye saṃyugeṣvabhipātitāḥ || 6-80-36||

    RMY 6-80-37

    तेषां संजल्पमानानामशोकवनिकां गताम् ।
    अभिदुद्राव वैदेहीं रावणः क्रोधमूर्छितः ॥ ६-८०-३७॥
    teṣāṃ saṃjalpamānānāmaśokavanikāṃ gatām |
    abhidudrāva vaidehīṃ rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ || 6-80-37||

    RMY 6-80-38

    वार्यमाणः सुसंक्रुद्धः सुहृद्भिर्हितबुद्धिभिः ।
    अभ्यधावत संक्रुद्धः खे ग्रहो रोहिणीमिव ॥ ६-८०-३८॥
    vāryamāṇaḥ susaṃkruddhaḥ suhṛdbhirhitabuddhibhiḥ |
    abhyadhāvata saṃkruddhaḥ khe graho rohiṇīmiva || 6-80-38||

    RMY 6-80-39

    मैथिली रक्ष्यमाणा तु राक्षसीभिरनिन्दिता ।
    ददर्श राक्षसं क्रुद्धं निस्त्रिंशवरधारिणम् ॥ ६-८०-३९॥
    maithilī rakṣyamāṇā tu rākṣasībhiraninditā |
    dadarśa rākṣasaṃ kruddhaṃ nistriṃśavaradhāriṇam || 6-80-39||

    RMY 6-80-40

    तं निशाम्य सनिस्त्रिंशं व्यथिता जनकात्मजा ।
    निवार्यमाणं बहुशः सुहृद्भिरनिवर्तिनम् ॥ ६-८०-४०॥
    taṃ niśāmya sanistriṃśaṃ vyathitā janakātmajā |
    nivāryamāṇaṃ bahuśaḥ suhṛdbhiranivartinam || 6-80-40||

    RMY 6-80-41

    यथायं मामभिक्रुद्धः समभिद्रवति स्वयम् ।
    वधिष्यति सनाथां मामनाथामिव दुर्मतिः ॥ ६-८०-४१॥
    yathāyaṃ māmabhikruddhaḥ samabhidravati svayam |
    vadhiṣyati sanāthāṃ māmanāthāmiva durmatiḥ || 6-80-41||

    RMY 6-80-42

    बहुशश्चोदयामास भर्तारं मामनुव्रताम् ।
    भार्या भव रमस्येति प्रत्याख्यातोऽभवन्मया ॥ ६-८०-४२॥
    bahuśaścodayāmāsa bhartāraṃ māmanuvratām |
    bhāryā bhava ramasyeti pratyākhyāto'bhavanmayā || 6-80-42||

    RMY 6-80-43

    सोऽयं मामनुपस्थानाद्व्यक्तं नैराश्यमागतः ।
    क्रोधमोहसमाविष्टो निहन्तुं मां समुद्यतः ॥ ६-८०-४३॥
    so'yaṃ māmanupasthānādvyaktaṃ nairāśyamāgataḥ |
    krodhamohasamāviṣṭo nihantuṃ māṃ samudyataḥ || 6-80-43||

    RMY 6-80-44

    अथ वा तौ नरव्याघ्रौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
    मन्निमित्तमनार्येण समरेऽद्य निपातितौ ।
    अहो धिन्मन्निमित्तोऽयं विनाशो राजपुत्रयोः ॥ ६-८०-४४॥
    atha vā tau naravyāghrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
    mannimittamanāryeṇa samare'dya nipātitau |
    aho dhinmannimitto'yaṃ vināśo rājaputrayoḥ || 6-80-44||

    RMY 6-80-45

    हनूमतो हि तद्वाक्यं न कृतं क्षुद्रया मया ।
    यद्यहं तस्य पृष्ठेन तदायासमनिन्दिता ।
    नाद्यैवमनुशोचेयं भर्तुरङ्कगता सती ॥ ६-८०-४५॥
    hanūmato hi tadvākyaṃ na kṛtaṃ kṣudrayā mayā |
    yadyahaṃ tasya pṛṣṭhena tadāyāsamaninditā |
    nādyaivamanuśoceyaṃ bharturaṅkagatā satī || 6-80-45||

    RMY 6-80-46

    मन्ये तु हृदयं तस्याः कौसल्यायाः फलिष्यति ।
    एकपुत्रा यदा पुत्रं विनष्टं श्रोष्यते युधि ॥ ६-८०-४६॥
    manye tu hṛdayaṃ tasyāḥ kausalyāyāḥ phaliṣyati |
    ekaputrā yadā putraṃ vinaṣṭaṃ śroṣyate yudhi || 6-80-46||

    RMY 6-80-47

    सा हि जन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः ।
    धर्मकार्याणि रूपं च रुदती संस्रमिष्यति ॥ ६-८०-४७॥
    sā hi janma ca bālyaṃ ca yauvanaṃ ca mahātmanaḥ |
    dharmakāryāṇi rūpaṃ ca rudatī saṃsramiṣyati || 6-80-47||

    RMY 6-80-48

    निराशा निहते पुत्रे दत्त्वा श्राद्धमचेतना ।
    अग्निमारोक्ष्यते नूनमपो वापि प्रवेक्ष्यति ॥ ६-८०-४८॥
    nirāśā nihate putre dattvā śrāddhamacetanā |
    agnimārokṣyate nūnamapo vāpi pravekṣyati || 6-80-48||

    RMY 6-80-49

    धिगस्तु कुब्जामसतीं मन्थरां पापनिश्चयाम् ।
    यन्निमित्तमिदं दुःखं कौसल्या प्रतिपत्स्यते ॥ ६-८०-४९॥
    dhigastu kubjāmasatīṃ mantharāṃ pāpaniścayām |
    yannimittamidaṃ duḥkhaṃ kausalyā pratipatsyate || 6-80-49||

    RMY 6-80-50

    इत्येवं मैथिलीं दृष्ट्वा विलपन्तीं तपस्विनीम् ।
    रोहिणीमिव चन्द्रेण विना ग्रहवशं गताम् ॥ ६-८०-५०॥
    ityevaṃ maithilīṃ dṛṣṭvā vilapantīṃ tapasvinīm |
    rohiṇīmiva candreṇa vinā grahavaśaṃ gatām || 6-80-50||

    RMY 6-80-51

    सुपार्श्वो नाम मेधावी रावणं राक्षसेश्वरम् ।
    निवार्यमाणं सचिवैरिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६-८०-५१॥
    supārśvo nāma medhāvī rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram |
    nivāryamāṇaṃ sacivairidaṃ vacanamabravīt || 6-80-51||

    RMY 6-80-52

    कथं नाम दशग्रीव साक्षाद्वैश्रवणानुज ।
    हन्तुमिच्छसि वैदेहीं क्रोधाद्धर्ममपास्य हि ॥ ६-८०-५२॥
    kathaṃ nāma daśagrīva sākṣādvaiśravaṇānuja |
    hantumicchasi vaidehīṃ krodhāddharmamapāsya hi || 6-80-52||

    RMY 6-80-53

    वेद विद्याव्रत स्नातः स्वधर्मनिरतः सदा ।
    स्त्रियाः कस्माद्वधं वीर मन्यसे राक्षसेश्वर ॥ ६-८०-५३॥
    veda vidyāvrata snātaḥ svadharmanirataḥ sadā |
    striyāḥ kasmādvadhaṃ vīra manyase rākṣaseśvara || 6-80-53||

    RMY 6-80-54

    मैथिलीं रूपसंपन्नां प्रत्यवेक्षस्व पार्थिव ।
    त्वमेव तु सहास्माभी राघवे क्रोधमुत्सृज ॥ ६-८०-५४॥
    maithilīṃ rūpasaṃpannāṃ pratyavekṣasva pārthiva |
    tvameva tu sahāsmābhī rāghave krodhamutsṛja || 6-80-54||

    RMY 6-80-55

    अभ्युत्थानं त्वमद्यैव कृष्णपक्षचतुर्दशीम् ।
    कृत्वा निर्याह्यमावास्यां विजयाय बलैर्वृतः ॥ ६-८०-५५॥
    abhyutthānaṃ tvamadyaiva kṛṣṇapakṣacaturdaśīm |
    kṛtvā niryāhyamāvāsyāṃ vijayāya balairvṛtaḥ || 6-80-55||

    RMY 6-80-56

    शूरो धीमान्रथी खड्गी रथप्रवरमास्थितः ।
    हत्वा दाशरथिं रामं भवान्प्राप्स्यति मैथिलीम् ॥ ६-८०-५६॥
    śūro dhīmānrathī khaḍgī rathapravaramāsthitaḥ |
    hatvā dāśarathiṃ rāmaṃ bhavānprāpsyati maithilīm || 6-80-56||

    RMY 6-80-57

    स तद्दुरात्मा सुहृदा निवेदितं वचः सुधर्म्यं प्रतिगृह्य रावणः ।
    गृहं जगामाथ ततश्च वीर्यवान्पुनः सभां च प्रययौ सुहृद्वृतः ॥ ६-८०-५७॥
    sa taddurātmā suhṛdā niveditaṃ vacaḥ sudharmyaṃ pratigṛhya rāvaṇaḥ |
    gṛhaṃ jagāmātha tataśca vīryavānpunaḥ sabhāṃ ca prayayau suhṛdvṛtaḥ || 6-80-57||

    Sarga: 81/116 (35)

    RMY 6-81-1

    स प्रविश्य सभां राजा दीनः परमदुःखितः ।
    निषसादासने मुख्ये सिंहः क्रुद्ध इव श्वसन् ॥ ६-८१-१॥
    sa praviśya sabhāṃ rājā dīnaḥ paramaduḥkhitaḥ |
    niṣasādāsane mukhye siṃhaḥ kruddha iva śvasan || 6-81-1||

    RMY 6-81-2

    अब्रवीच्च तदा सर्वान्बलमुख्यान्महाबलः ।
    रावणः प्राञ्जलीन्वाक्यं पुत्रव्यसनकर्शितः ॥ ६-८१-२॥
    abravīcca tadā sarvānbalamukhyānmahābalaḥ |
    rāvaṇaḥ prāñjalīnvākyaṃ putravyasanakarśitaḥ || 6-81-2||

    RMY 6-81-3

    सर्वे भवन्तः सर्वेण हस्त्यश्वेन समावृताः ।
    निर्यान्तु रथसंघैश्च पादातैश्चोपशोभिताः ॥ ६-८१-३॥
    sarve bhavantaḥ sarveṇa hastyaśvena samāvṛtāḥ |
    niryāntu rathasaṃghaiśca pādātaiścopaśobhitāḥ || 6-81-3||

    RMY 6-81-4

    एकं रामं परिक्षिप्य समरे हन्तुमर्हथ ।
    प्रहृष्टा शरवर्षेण प्रावृट्काल इवाम्बुदाः ॥ ६-८१-४॥
    ekaṃ rāmaṃ parikṣipya samare hantumarhatha |
    prahṛṣṭā śaravarṣeṇa prāvṛṭkāla ivāmbudāḥ || 6-81-4||

    RMY 6-81-5

    अथ वाहं शरैर्तीक्ष्णैर्भिन्नगात्रं महारणे ।
    भवद्भिः श्वो निहन्तास्मि रामं लोकस्य पश्यतः ॥ ६-८१-५॥
    atha vāhaṃ śarairtīkṣṇairbhinnagātraṃ mahāraṇe |
    bhavadbhiḥ śvo nihantāsmi rāmaṃ lokasya paśyataḥ || 6-81-5||

    RMY 6-81-6

    इत्येवं राक्षसेन्द्रस्य वाक्यमादाय राक्षसाः ।
    निर्ययुस्ते रथैः शीघ्रं नागानीकैश्च संवृताः ॥ ६-८१-६॥
    ityevaṃ rākṣasendrasya vākyamādāya rākṣasāḥ |
    niryayuste rathaiḥ śīghraṃ nāgānīkaiśca saṃvṛtāḥ || 6-81-6||

    RMY 6-81-7

    स संग्रामो महाभीमः सूर्यस्योदयनं प्रति ।
    रक्षसां वानराणां च तुमुलः समपद्यत ॥ ६-८१-७॥
    sa saṃgrāmo mahābhīmaḥ sūryasyodayanaṃ prati |
    rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca tumulaḥ samapadyata || 6-81-7||

    RMY 6-81-8

    ते गदाभिर्विचित्राभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः ।
    अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तदा वानरराक्षसाः ॥ ६-८१-८॥
    te gadābhirvicitrābhiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśvadhaiḥ |
    anyonyaṃ samare jaghnustadā vānararākṣasāḥ || 6-81-8||

    RMY 6-81-9

    मातंगरथकूलस्य वाजिमत्स्या ध्वजद्रुमाः ।
    शरीरसंघाटवहाः प्रसस्रुः शोणितापगाः ॥ ६-८१-९॥
    mātaṃgarathakūlasya vājimatsyā dhvajadrumāḥ |
    śarīrasaṃghāṭavahāḥ prasasruḥ śoṇitāpagāḥ || 6-81-9||

    RMY 6-81-10

    ध्वजवर्मरथानश्वान्नानाप्रहरणानि च ।
    आप्लुत्याप्लुत्य समरे वानरेन्द्रा बभञ्जिरे ॥ ६-८१-१०॥
    dhvajavarmarathānaśvānnānāpraharaṇāni ca |
    āplutyāplutya samare vānarendrā babhañjire || 6-81-10||

    RMY 6-81-11

    केशान्कर्णललाटांश्च नासिकाश्च प्लवंगमाः ।
    रक्षसां दशनैस्तीक्ष्णैर्नखैश्चापि व्यकर्तयन् ॥ ६-८१-११॥
    keśānkarṇalalāṭāṃśca nāsikāśca plavaṃgamāḥ |
    rakṣasāṃ daśanaistīkṣṇairnakhaiścāpi vyakartayan || 6-81-11||

    RMY 6-81-12

    एकैकं राक्षसं संख्ये शतं वानरपुंगवाः ।
    अभ्यधावन्त फलिनं वृक्षं शकुनयो यथा ॥ ६-८१-१२॥
    ekaikaṃ rākṣasaṃ saṃkhye śataṃ vānarapuṃgavāḥ |
    abhyadhāvanta phalinaṃ vṛkṣaṃ śakunayo yathā || 6-81-12||

    RMY 6-81-13

    तथा गदाभिर्गुर्वीभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः ।
    निर्जघ्नुर्वानरान्घोरान्राक्षसाः पर्वतोपमाः ॥ ६-८१-१३॥
    tathā gadābhirgurvībhiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśvadhaiḥ |
    nirjaghnurvānarānghorānrākṣasāḥ parvatopamāḥ || 6-81-13||

    RMY 6-81-14

    राक्षसैर्वध्यमानानां वानराणां महाचमूः ।
    शरण्यं शरणं याता रामं दशरथात्मजम् ॥ ६-८१-१४॥
    rākṣasairvadhyamānānāṃ vānarāṇāṃ mahācamūḥ |
    śaraṇyaṃ śaraṇaṃ yātā rāmaṃ daśarathātmajam || 6-81-14||

    RMY 6-81-15

    ततो रामो महातेजा धनुरादाय वीर्यवान् ।
    प्रविश्य राक्षसं सैन्यं शरवर्षं ववर्ष ह ॥ ६-८१-१५॥
    tato rāmo mahātejā dhanurādāya vīryavān |
    praviśya rākṣasaṃ sainyaṃ śaravarṣaṃ vavarṣa ha || 6-81-15||

    RMY 6-81-16

    प्रविष्टं तु तदा रामं मेघाः सूर्यमिवाम्बरे ।
    नाभिजग्मुर्महाघोरं निर्दहन्तं शराग्निना ॥ ६-८१-१६॥
    praviṣṭaṃ tu tadā rāmaṃ meghāḥ sūryamivāmbare |
    nābhijagmurmahāghoraṃ nirdahantaṃ śarāgninā || 6-81-16||

    RMY 6-81-17

    कृतान्येव सुघोराणि रामेण रजनीचराः ।
    रणे रामस्य ददृशुः कर्माण्यसुकराणि च ॥ ६-८१-१७॥
    kṛtānyeva sughorāṇi rāmeṇa rajanīcarāḥ |
    raṇe rāmasya dadṛśuḥ karmāṇyasukarāṇi ca || 6-81-17||

    RMY 6-81-18

    चालयन्तं महानीकं विधमन्तं महारथान् ।
    ददृशुस्ते न वै रामं वातं वनगतं यथा ॥ ६-८१-१८॥
    cālayantaṃ mahānīkaṃ vidhamantaṃ mahārathān |
    dadṛśuste na vai rāmaṃ vātaṃ vanagataṃ yathā || 6-81-18||

    RMY 6-81-19

    छिन्नं भिन्नं शरैर्दग्धं प्रभग्नं शस्त्रपीडितम् ।
    बलं रामेण ददृशुर्न रमं शीघ्रकारिणम् ॥ ६-८१-१९॥
    chinnaṃ bhinnaṃ śarairdagdhaṃ prabhagnaṃ śastrapīḍitam |
    balaṃ rāmeṇa dadṛśurna ramaṃ śīghrakāriṇam || 6-81-19||

    RMY 6-81-20

    प्रहरन्तं शरीरेषु न ते पश्यन्ति राघवम् ।
    इन्द्रियार्थेषु तिष्ठन्तं भूतात्मानमिव प्रजाः ॥ ६-८१-२०॥
    praharantaṃ śarīreṣu na te paśyanti rāghavam |
    indriyārtheṣu tiṣṭhantaṃ bhūtātmānamiva prajāḥ || 6-81-20||

    RMY 6-81-21

    एष हन्ति गजानीकमेष हन्ति महारथान् ।
    एष हन्ति शरैस्तीक्ष्णैः पदातीन्वाजिभिः सह ॥ ६-८१-२१॥
    eṣa hanti gajānīkameṣa hanti mahārathān |
    eṣa hanti śaraistīkṣṇaiḥ padātīnvājibhiḥ saha || 6-81-21||

    RMY 6-81-22

    इति ते राक्षसाः सर्वे रामस्य सदृशान्रणे ।
    अन्योन्यकुपिता जघ्नुः सादृश्याद्राघवस्य ते ॥ ६-८१-२२॥
    iti te rākṣasāḥ sarve rāmasya sadṛśānraṇe |
    anyonyakupitā jaghnuḥ sādṛśyādrāghavasya te || 6-81-22||

    RMY 6-81-23

    न ते ददृशिरे रामं दहन्तमरिवाहिनीम् ।
    मोहिताः परमास्त्रेण गान्धर्वेण महात्मना ॥ ६-८१-२३॥
    na te dadṛśire rāmaṃ dahantamarivāhinīm |
    mohitāḥ paramāstreṇa gāndharveṇa mahātmanā || 6-81-23||

    RMY 6-81-24

    ते तु रामसहस्राणि रणे पश्यन्ति राक्षसाः ।
    पुनः पश्यन्ति काकुत्स्थमेकमेव महाहवे ॥ ६-८१-२४॥
    te tu rāmasahasrāṇi raṇe paśyanti rākṣasāḥ |
    punaḥ paśyanti kākutsthamekameva mahāhave || 6-81-24||

    RMY 6-81-25

    भ्रमन्तीं काञ्चनीं कोटिं कार्मुकस्य महात्मनः ।
    अलातचक्रप्रतिमां ददृशुस्ते न राघवम् ॥ ६-८१-२५॥
    bhramantīṃ kāñcanīṃ koṭiṃ kārmukasya mahātmanaḥ |
    alātacakrapratimāṃ dadṛśuste na rāghavam || 6-81-25||

    RMY 6-81-26

    शरीरनाभि सत्त्वार्चिः शरीरं नेमिकार्मुकम् ।
    ज्याघोषतलनिर्घोषं तेजोबुद्धिगुणप्रभम् ॥ ६-८१-२६॥
    śarīranābhi sattvārciḥ śarīraṃ nemikārmukam |
    jyāghoṣatalanirghoṣaṃ tejobuddhiguṇaprabham || 6-81-26||

    RMY 6-81-27

    दिव्यास्त्रगुणपर्यन्तं निघ्नन्तं युधि राक्षसान् ।
    ददृशू रामचक्रं तत्कालचक्रमिव प्रजाः ॥ ६-८१-२७॥
    divyāstraguṇaparyantaṃ nighnantaṃ yudhi rākṣasān |
    dadṛśū rāmacakraṃ tatkālacakramiva prajāḥ || 6-81-27||

    RMY 6-81-28

    अनीकं दशसाहस्रं रथानां वातरंहसाम् ।
    अष्टादशसहस्राणि कुञ्जराणां तरस्विनाम् ॥ ६-८१-२८॥
    anīkaṃ daśasāhasraṃ rathānāṃ vātaraṃhasām |
    aṣṭādaśasahasrāṇi kuñjarāṇāṃ tarasvinām || 6-81-28||

    RMY 6-81-29

    चतुर्दशसहस्राणि सारोहाणां च वाजिनाम् ।
    पूर्णे शतसहस्रे द्वे राक्षसानां पदातिनाम् ॥ ६-८१-२९॥
    caturdaśasahasrāṇi sārohāṇāṃ ca vājinām |
    pūrṇe śatasahasre dve rākṣasānāṃ padātinām || 6-81-29||

    RMY 6-81-30

    दिवसस्याष्टमे भागे शरैरग्निशिखोपमैः ।
    हतान्येकेन रामेण रक्षसां कामरूपिणाम् ॥ ६-८१-३०॥
    divasasyāṣṭame bhāge śarairagniśikhopamaiḥ |
    hatānyekena rāmeṇa rakṣasāṃ kāmarūpiṇām || 6-81-30||

    RMY 6-81-31

    ते हताश्वा हतरथाः श्रान्ता विमथितध्वजाः ।
    अभिपेतुः पुरीं लङ्कां हतशेषा निशाचराः ॥ ६-८१-३१॥
    te hatāśvā hatarathāḥ śrāntā vimathitadhvajāḥ |
    abhipetuḥ purīṃ laṅkāṃ hataśeṣā niśācarāḥ || 6-81-31||

    RMY 6-81-32

    हतैर्गजपदात्यश्वैस्तद्बभूव रणाजिरम् ।
    आक्रीडभूमी रुद्रस्य क्रुद्धस्येव पिनाकिनः ॥ ६-८१-३२॥
    hatairgajapadātyaśvaistadbabhūva raṇājiram |
    ākrīḍabhūmī rudrasya kruddhasyeva pinākinaḥ || 6-81-32||

    RMY 6-81-33

    ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
    साधु साध्विति रामस्य तत्कर्म समपूजयन् ॥ ६-८१-३३॥
    tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
    sādhu sādhviti rāmasya tatkarma samapūjayan || 6-81-33||

    RMY 6-81-34

    अब्रवीच्च तदा रामः सुग्रीवं प्रत्यनन्तरम् ।
    एतदस्त्रबलं दिव्यं मम वा त्र्यम्बकस्य वा ॥ ६-८१-३४॥
    abravīcca tadā rāmaḥ sugrīvaṃ pratyanantaram |
    etadastrabalaṃ divyaṃ mama vā tryambakasya vā || 6-81-34||

    RMY 6-81-35

    निहत्य तां राक्षसवाहिनीं तु रामस्तदा शक्रसमो महात्मा ।
    अस्त्रेषु शस्त्रेषु जितक्लमश्च संस्तूयते देवगणैः प्रहृष्टैः ॥ ६-८१-३५॥
    nihatya tāṃ rākṣasavāhinīṃ tu rāmastadā śakrasamo mahātmā |
    astreṣu śastreṣu jitaklamaśca saṃstūyate devagaṇaiḥ prahṛṣṭaiḥ || 6-81-35||

    Sarga: 82/116 (39)

    RMY 6-82-1

    तानि नागसहस्राणि सारोहाणां च वाजिनाम् ।
    रथानां चाग्निवर्णानां सध्वजानां सहस्रशः ॥ ६-८२-१॥
    tāni nāgasahasrāṇi sārohāṇāṃ ca vājinām |
    rathānāṃ cāgnivarṇānāṃ sadhvajānāṃ sahasraśaḥ || 6-82-1||

    RMY 6-82-2

    राक्षसानां सहस्राणि गदापरिघयोधिनाम् ।
    काञ्चनध्वजचित्राणां शूराणां कामरूपिणाम् ॥ ६-८२-२॥
    rākṣasānāṃ sahasrāṇi gadāparighayodhinām |
    kāñcanadhvajacitrāṇāṃ śūrāṇāṃ kāmarūpiṇām || 6-82-2||

    RMY 6-82-3

    निहतानि शरैस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।
    रावणेन प्रयुक्तानि रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ६-८२-३॥
    nihatāni śaraistīkṣṇaistaptakāñcanabhūṣaṇaiḥ |
    rāvaṇena prayuktāni rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 6-82-3||

    RMY 6-82-4

    दृष्ट्वा श्रुत्वा च संभ्रान्ता हतशेषा निशाचराः ।
    राक्षस्यश्च समागम्य दीनाश्चिन्तापरिप्लुताः ॥ ६-८२-४॥
    dṛṣṭvā śrutvā ca saṃbhrāntā hataśeṣā niśācarāḥ |
    rākṣasyaśca samāgamya dīnāścintāpariplutāḥ || 6-82-4||

    RMY 6-82-5

    विधवा हतपुत्राश्च क्रोशन्त्यो हतबान्धवाः ।
    राक्षस्यः सह संगम्य दुःखार्ताः पर्यदेवयन् ॥ ६-८२-५॥
    vidhavā hataputrāśca krośantyo hatabāndhavāḥ |
    rākṣasyaḥ saha saṃgamya duḥkhārtāḥ paryadevayan || 6-82-5||

    RMY 6-82-6

    कथं शूर्पणखा वृद्धा कराला निर्णतोदरी ।
    आससाद वने रामं कन्दर्पमिव रूपिणम् ॥ ६-८२-६॥
    kathaṃ śūrpaṇakhā vṛddhā karālā nirṇatodarī |
    āsasāda vane rāmaṃ kandarpamiva rūpiṇam || 6-82-6||

    RMY 6-82-7

    सुकुमारं महासत्त्वं सर्वभूतहिते रतम् ।
    तं दृष्ट्वा लोकवध्या सा हीनरूपा प्रकामिता ॥ ६-८२-७॥
    sukumāraṃ mahāsattvaṃ sarvabhūtahite ratam |
    taṃ dṛṣṭvā lokavadhyā sā hīnarūpā prakāmitā || 6-82-7||

    RMY 6-82-8

    कथं सर्वगुणैर्हीना गुणवन्तं महौजसं ।
    सुमुखं दुर्मुखी रामं कामयामास राक्षसी ॥ ६-८२-८॥
    kathaṃ sarvaguṇairhīnā guṇavantaṃ mahaujasaṃ |
    sumukhaṃ durmukhī rāmaṃ kāmayāmāsa rākṣasī || 6-82-8||

    RMY 6-82-9

    जनस्यास्याल्पभाग्यत्वात्पलिनी श्वेतमूर्धजा ।
    अकार्यमपहास्यं च सर्वलोकविगर्हितम् ॥ ६-८२-९॥
    janasyāsyālpabhāgyatvātpalinī śvetamūrdhajā |
    akāryamapahāsyaṃ ca sarvalokavigarhitam || 6-82-9||

    RMY 6-82-10

    राक्षसानां विनाशाय दूषणस्य खरस्य च ।
    चकाराप्रतिरूपा सा राघवस्य प्रधर्षणम् ॥ ६-८२-१०॥
    rākṣasānāṃ vināśāya dūṣaṇasya kharasya ca |
    cakārāpratirūpā sā rāghavasya pradharṣaṇam || 6-82-10||

    RMY 6-82-11

    तन्निमित्तमिदं वैरं रावणेन कृतं महत् ।
    वधाय नीता सा सीता दशग्रीवेण रक्षसा ॥ ६-८२-११॥
    tannimittamidaṃ vairaṃ rāvaṇena kṛtaṃ mahat |
    vadhāya nītā sā sītā daśagrīveṇa rakṣasā || 6-82-11||

    RMY 6-82-12

    न च सीतां दशग्रीवः प्राप्नोति जनकात्मजाम् ।
    बद्धं बलवता वैरमक्षयं राघवेण ह ॥ ६-८२-१२॥
    na ca sītāṃ daśagrīvaḥ prāpnoti janakātmajām |
    baddhaṃ balavatā vairamakṣayaṃ rāghaveṇa ha || 6-82-12||

    RMY 6-82-13

    वैदेहीं प्रार्थयानं तं विराधं प्रेक्ष्य राक्षसं ।
    हतमेकेन रामेण पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६-८२-१३॥
    vaidehīṃ prārthayānaṃ taṃ virādhaṃ prekṣya rākṣasaṃ |
    hatamekena rāmeṇa paryāptaṃ tannidarśanam || 6-82-13||

    RMY 6-82-14

    चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
    निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः ॥ ६-८२-१४॥
    caturdaśasahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
    nihatāni janasthāne śarairagniśikhopamaiḥ || 6-82-14||

    RMY 6-82-15

    खरश्च निहतः संख्ये दूषणस्त्रिशिरास्तथा ।
    शरैरादित्यसंकाशैः पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६-८२-१५॥
    kharaśca nihataḥ saṃkhye dūṣaṇastriśirāstathā |
    śarairādityasaṃkāśaiḥ paryāptaṃ tannidarśanam || 6-82-15||

    RMY 6-82-16

    हतो योजनबाहुश्च कबन्धो रुधिराशनः ।
    क्रोधार्तो विनदन्सोऽथ पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६-८२-१६॥
    hato yojanabāhuśca kabandho rudhirāśanaḥ |
    krodhārto vinadanso'tha paryāptaṃ tannidarśanam || 6-82-16||

    RMY 6-82-17

    जघान बलिनं रामः सहस्रनयनात्मजम् ।
    बालिनं मेघसंकाशं पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६-८२-१७॥
    jaghāna balinaṃ rāmaḥ sahasranayanātmajam |
    bālinaṃ meghasaṃkāśaṃ paryāptaṃ tannidarśanam || 6-82-17||

    RMY 6-82-18

    ऋश्यमूके वसञ्शैले दीनो भग्नमनोरथः ।
    सुग्रीवः स्थापितो राज्ये पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६-८२-१८॥
    ṛśyamūke vasañśaile dīno bhagnamanorathaḥ |
    sugrīvaḥ sthāpito rājye paryāptaṃ tannidarśanam || 6-82-18||

    RMY 6-82-19

    धर्मार्थसहितं वाक्यं सर्वेषां रक्षसां हितम् ।
    युक्तं विभीषणेनोक्तं मोहात्तस्य न रोचते ॥ ६-८२-१९॥
    dharmārthasahitaṃ vākyaṃ sarveṣāṃ rakṣasāṃ hitam |
    yuktaṃ vibhīṣaṇenoktaṃ mohāttasya na rocate || 6-82-19||

    RMY 6-82-20

    विभीषणवचः कुर्याद्यदि स्म धनदानुजः ।
    श्मशानभूता दुःखार्ता नेयं लङ्का पुरी भवेत् ॥ ६-८२-२०॥
    vibhīṣaṇavacaḥ kuryādyadi sma dhanadānujaḥ |
    śmaśānabhūtā duḥkhārtā neyaṃ laṅkā purī bhavet || 6-82-20||

    RMY 6-82-21

    कुम्भकर्णं हतं श्रुत्वा राघवेण महाबलम् ।
    प्रियं चेन्द्रजितं पुत्रं रावणो नावबुध्यते ॥ ६-८२-२१॥
    kumbhakarṇaṃ hataṃ śrutvā rāghaveṇa mahābalam |
    priyaṃ cendrajitaṃ putraṃ rāvaṇo nāvabudhyate || 6-82-21||

    RMY 6-82-22

    मम पुत्रो मम भ्राता मम भर्ता रणे हतः ।
    इत्येवं श्रूयते शब्दो राक्षसानां कुले कुले ॥ ६-८२-२२॥
    mama putro mama bhrātā mama bhartā raṇe hataḥ |
    ityevaṃ śrūyate śabdo rākṣasānāṃ kule kule || 6-82-22||

    RMY 6-82-23

    रथाश्चाश्वाश्च नागाश्च हताः शतसहस्रशः ।
    रणे रामेण शूरेण राक्षसाश्च पदातयः ॥ ६-८२-२३॥
    rathāścāśvāśca nāgāśca hatāḥ śatasahasraśaḥ |
    raṇe rāmeṇa śūreṇa rākṣasāśca padātayaḥ || 6-82-23||

    RMY 6-82-24

    रुद्रो वा यदि वा विष्णुर्महेन्द्रो वा शतक्रतुः ।
    हन्ति नो रामरूपेण यदि वा स्वयमन्तकः ॥ ६-८२-२४॥
    rudro vā yadi vā viṣṇurmahendro vā śatakratuḥ |
    hanti no rāmarūpeṇa yadi vā svayamantakaḥ || 6-82-24||

    RMY 6-82-25

    हतप्रवीरा रामेण निराशा जीविते वयम् ।
    अपश्यन्त्यो भयस्यान्तमनाथा विलपामहे ॥ ६-८२-२५॥
    hatapravīrā rāmeṇa nirāśā jīvite vayam |
    apaśyantyo bhayasyāntamanāthā vilapāmahe || 6-82-25||

    RMY 6-82-26

    रामहस्ताद्दशग्रीवः शूरो दत्तवरो युधि ।
    इदं भयं महाघोरमुत्पन्नं नावबुध्यते ॥ ६-८२-२६॥
    rāmahastāddaśagrīvaḥ śūro dattavaro yudhi |
    idaṃ bhayaṃ mahāghoramutpannaṃ nāvabudhyate || 6-82-26||

    RMY 6-82-27

    न देवा न च गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ।
    उपसृष्टं परित्रातुं शक्ता रामेण संयुगे ॥ ६-८२-२७॥
    na devā na ca gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ |
    upasṛṣṭaṃ paritrātuṃ śaktā rāmeṇa saṃyuge || 6-82-27||

    RMY 6-82-28

    उत्पाताश्चापि दृश्यन्ते रावणस्य रणे रणे ।
    कथयिष्यन्ति रामेण रावणस्य निबर्हणम् ॥ ६-८२-२८॥
    utpātāścāpi dṛśyante rāvaṇasya raṇe raṇe |
    kathayiṣyanti rāmeṇa rāvaṇasya nibarhaṇam || 6-82-28||

    RMY 6-82-29

    पितामहेन प्रीतेन देवदानवराक्षसैः ।
    रावणस्याभयं दत्तं मानुषेभ्यो न याचितम् ॥ ६-८२-२९॥
    pitāmahena prītena devadānavarākṣasaiḥ |
    rāvaṇasyābhayaṃ dattaṃ mānuṣebhyo na yācitam || 6-82-29||

    RMY 6-82-30

    तदिदं मानुषान्मन्ये प्राप्तं निःसंशयं भयम् ।
    जीवितान्तकरं घोरं रक्षसां रावणस्य च ॥ ६-८२-३०॥
    tadidaṃ mānuṣānmanye prāptaṃ niḥsaṃśayaṃ bhayam |
    jīvitāntakaraṃ ghoraṃ rakṣasāṃ rāvaṇasya ca || 6-82-30||

    RMY 6-82-31

    पीड्यमानास्तु बलिना वरदानेन रक्षसा ।
    दीप्तैस्तपोभिर्विबुधाः पितामहमपूजयन् ॥ ६-८२-३१॥
    pīḍyamānāstu balinā varadānena rakṣasā |
    dīptaistapobhirvibudhāḥ pitāmahamapūjayan || 6-82-31||

    RMY 6-82-32

    देवतानां हितार्थाय महात्मा वै पितामहः ।
    उवाच देवताः सर्वा इदं तुष्टो महद्वचः ॥ ६-८२-३२॥
    devatānāṃ hitārthāya mahātmā vai pitāmahaḥ |
    uvāca devatāḥ sarvā idaṃ tuṣṭo mahadvacaḥ || 6-82-32||

    RMY 6-82-33

    अद्य प्रभृति लोकांस्त्रीन्सर्वे दानवराक्षसाः ।
    भयेन प्रावृता नित्यं विचरिष्यन्ति शाश्वतम् ॥ ६-८२-३३॥
    adya prabhṛti lokāṃstrīnsarve dānavarākṣasāḥ |
    bhayena prāvṛtā nityaṃ vicariṣyanti śāśvatam || 6-82-33||

    RMY 6-82-34

    दैवतैस्तु समागम्य सर्वैश्चेन्द्रपुरोगमैः ।
    वृषध्वजस्त्रिपुरहा महादेवः प्रसादितः ॥ ६-८२-३४॥
    daivataistu samāgamya sarvaiścendrapurogamaiḥ |
    vṛṣadhvajastripurahā mahādevaḥ prasāditaḥ || 6-82-34||

    RMY 6-82-35

    प्रसन्नस्तु महादेवो देवानेतद्वचोऽब्रवीत् ।
    उत्पत्स्यति हितार्थं वो नारी रक्षःक्षयावहा ॥ ६-८२-३५॥
    prasannastu mahādevo devānetadvaco'bravīt |
    utpatsyati hitārthaṃ vo nārī rakṣaḥkṣayāvahā || 6-82-35||

    RMY 6-82-36

    एषा देवैः प्रयुक्ता तु क्षुद्यथा दानवान्पुरा ।
    भक्षयिष्यति नः सीता राक्षसघ्नी सरावणान् ॥ ६-८२-३६॥
    eṣā devaiḥ prayuktā tu kṣudyathā dānavānpurā |
    bhakṣayiṣyati naḥ sītā rākṣasaghnī sarāvaṇān || 6-82-36||

    RMY 6-82-37

    रावणस्यापनीतेन दुर्विनीतस्य दुर्मतेः ।
    अयं निष्टानको घोरः शोकेन समभिप्लुतः ॥ ६-८२-३७॥
    rāvaṇasyāpanītena durvinītasya durmateḥ |
    ayaṃ niṣṭānako ghoraḥ śokena samabhiplutaḥ || 6-82-37||

    RMY 6-82-38

    तं न पश्यामहे लोके यो नः शरणदो भवेत् ।
    राघवेणोपसृष्टानां कालेनेव युगक्षये ॥ ६-८२-३८॥
    taṃ na paśyāmahe loke yo naḥ śaraṇado bhavet |
    rāghaveṇopasṛṣṭānāṃ kāleneva yugakṣaye || 6-82-38||

    RMY 6-82-39

    इतीव सर्वा रजनीचरस्त्रियः परस्परं संपरिरभ्य बाहुभिः ।
    विषेदुरार्तातिभयाभिपीडिता विनेदुरुच्चैश्च तदा सुदारुणम् ॥ ६-८२-३९॥
    itīva sarvā rajanīcarastriyaḥ parasparaṃ saṃparirabhya bāhubhiḥ |
    viṣedurārtātibhayābhipīḍitā vineduruccaiśca tadā sudāruṇam || 6-82-39||

    Sarga: 83/116 (42)

    RMY 6-83-1

    आर्तानां राक्षसीनां तु लङ्कायां वै कुले कुले ।
    रावणः करुणं शब्दं शुश्राव परिवेदितम् ॥ ६-८३-१॥
    ārtānāṃ rākṣasīnāṃ tu laṅkāyāṃ vai kule kule |
    rāvaṇaḥ karuṇaṃ śabdaṃ śuśrāva pariveditam || 6-83-1||

    RMY 6-83-2

    स तु दीर्घं विनिश्वस्य मुहूर्तं ध्यानमास्थितः ।
    बभूव परमक्रुद्धो रावणो भीमदर्शनः ॥ ६-८३-२॥
    sa tu dīrghaṃ viniśvasya muhūrtaṃ dhyānamāsthitaḥ |
    babhūva paramakruddho rāvaṇo bhīmadarśanaḥ || 6-83-2||

    RMY 6-83-3

    संदश्य दशनैरोष्ठं क्रोधसंरक्तलोचनः ।
    राक्षसैरपि दुर्दर्शः कालाग्निरिव मूर्छितः ॥ ६-८३-३॥
    saṃdaśya daśanairoṣṭhaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ |
    rākṣasairapi durdarśaḥ kālāgniriva mūrchitaḥ || 6-83-3||

    RMY 6-83-4

    उवाच च समीपस्थान्राक्षसान्राक्षसेश्वरः ।
    भयाव्यक्तकथांस्तत्र निर्दहन्निव चक्षुषा ॥ ६-८३-४॥
    uvāca ca samīpasthānrākṣasānrākṣaseśvaraḥ |
    bhayāvyaktakathāṃstatra nirdahanniva cakṣuṣā || 6-83-4||

    RMY 6-83-5

    महोदरं महापार्श्वं विरूपाक्षं च राक्षसं ।
    शीघ्रं वदत सैन्यानि निर्यातेति ममाज्ञया ॥ ६-८३-५॥
    mahodaraṃ mahāpārśvaṃ virūpākṣaṃ ca rākṣasaṃ |
    śīghraṃ vadata sainyāni niryāteti mamājñayā || 6-83-5||

    RMY 6-83-6

    तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसास्ते भयार्दिताः ।
    चोदयामासुरव्यग्रान्राक्षसांस्तान्नृपाज्ञया ॥ ६-८३-६॥
    tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasāste bhayārditāḥ |
    codayāmāsuravyagrānrākṣasāṃstānnṛpājñayā || 6-83-6||

    RMY 6-83-7

    ते तु सर्वे तथेत्युक्त्वा राक्षसा घोरदर्शनाः ।
    कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे रावणाभिमुखा ययुः ॥ ६-८३-७॥
    te tu sarve tathetyuktvā rākṣasā ghoradarśanāḥ |
    kṛtasvastyayanāḥ sarve rāvaṇābhimukhā yayuḥ || 6-83-7||

    RMY 6-83-8

    प्रतिपूज्य यथान्यायं रावणं ते महारथाः ।
    तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे भर्तुर्विजयकाङ्क्षिणः ॥ ६-८३-८॥
    pratipūjya yathānyāyaṃ rāvaṇaṃ te mahārathāḥ |
    tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve bharturvijayakāṅkṣiṇaḥ || 6-83-8||

    RMY 6-83-9

    अथोवाच प्रहस्यैतान्रावणः क्रोधमूर्छितः ।
    महोदरमहापार्श्वौ विरूपाक्षं च राक्षसं ॥ ६-८३-९॥
    athovāca prahasyaitānrāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ |
    mahodaramahāpārśvau virūpākṣaṃ ca rākṣasaṃ || 6-83-9||

    RMY 6-83-10

    अद्य बाणैर्धनुर्मुक्तैर्युगान्तादित्यसंनिभैः ।
    राघवं लक्ष्मणं चैव नेष्यामि यमसाधनम् ॥ ६-८३-१०॥
    adya bāṇairdhanurmuktairyugāntādityasaṃnibhaiḥ |
    rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva neṣyāmi yamasādhanam || 6-83-10||

    RMY 6-83-11

    खरस्य कुम्भकर्णस्य प्रहस्तेन्द्रजितोस्तथा ।
    करिष्यामि प्रतीकारमद्य शत्रुवधादहम् ॥ ६-८३-११॥
    kharasya kumbhakarṇasya prahastendrajitostathā |
    kariṣyāmi pratīkāramadya śatruvadhādaham || 6-83-11||

    RMY 6-83-12

    नैवान्तरिक्षं न दिशो न नद्यो नापि सागरः ।
    प्रकाशत्वं गमिष्यन्ति मद्बाणजलदावृताः ॥ ६-८३-१२॥
    naivāntarikṣaṃ na diśo na nadyo nāpi sāgaraḥ |
    prakāśatvaṃ gamiṣyanti madbāṇajaladāvṛtāḥ || 6-83-12||

    RMY 6-83-13

    अद्य वानरयूथानां तानि यूथानि भागशः ।
    धनुःसमुद्रादुद्भूतैर्मथिष्यामि शरोर्मिभिः ॥ ६-८३-१३॥
    adya vānarayūthānāṃ tāni yūthāni bhāgaśaḥ |
    dhanuḥsamudrādudbhūtairmathiṣyāmi śarormibhiḥ || 6-83-13||

    RMY 6-83-14

    व्याकोशपद्मचक्राणि पद्मकेसरवर्चसाम् ।
    अद्य यूथतटाकानि गजवत्प्रमथाम्यहम् ॥ ६-८३-१४॥
    vyākośapadmacakrāṇi padmakesaravarcasām |
    adya yūthataṭākāni gajavatpramathāmyaham || 6-83-14||

    RMY 6-83-15

    सशरैरद्य वदनैः संख्ये वानरयूथपाः ।
    मण्डयिष्यन्ति वसुधां सनालैरिव पङ्कलैः ॥ ६-८३-१५॥
    saśarairadya vadanaiḥ saṃkhye vānarayūthapāḥ |
    maṇḍayiṣyanti vasudhāṃ sanālairiva paṅkalaiḥ || 6-83-15||

    RMY 6-83-16

    अद्य युद्धप्रचण्डानां हरीणां द्रुमयोधिनाम् ।
    मुक्तेनैकेषुणा युद्धे भेत्स्यामि च शतंशतम् ॥ ६-८३-१६॥
    adya yuddhapracaṇḍānāṃ harīṇāṃ drumayodhinām |
    muktenaikeṣuṇā yuddhe bhetsyāmi ca śataṃśatam || 6-83-16||

    RMY 6-83-17

    हतो भर्ता हतो भ्राता यासां च तनया हताः ।
    वधेनाद्य रिपोस्तासां कर्मोम्यस्रप्रमार्जनम् ॥ ६-८३-१७॥
    hato bhartā hato bhrātā yāsāṃ ca tanayā hatāḥ |
    vadhenādya ripostāsāṃ karmomyasrapramārjanam || 6-83-17||

    RMY 6-83-18

    अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैः प्रकीर्णैर्गतचेतनैः ।
    करोमि वानरैर्युद्धे यत्नावेक्ष्यतलां महीम् ॥ ६-८३-१८॥
    adya madbāṇanirbhinnaiḥ prakīrṇairgatacetanaiḥ |
    karomi vānarairyuddhe yatnāvekṣyatalāṃ mahīm || 6-83-18||

    RMY 6-83-19

    अद्य गोमायवो गृध्रा ये च मांसाशिनोऽपरे ।
    सर्वांस्तांस्तर्पयिष्यामि शत्रुमांसैः शरार्दितैः ॥ ६-८३-१९॥
    adya gomāyavo gṛdhrā ye ca māṃsāśino'pare |
    sarvāṃstāṃstarpayiṣyāmi śatrumāṃsaiḥ śarārditaiḥ || 6-83-19||

    RMY 6-83-20

    कल्प्यतां मे रथशीघ्रं क्षिप्रमानीयतां धनुः ।
    अनुप्रयान्तु मां युद्धे येऽवशिष्टा निशाचराः ॥ ६-८३-२०॥
    kalpyatāṃ me rathaśīghraṃ kṣipramānīyatāṃ dhanuḥ |
    anuprayāntu māṃ yuddhe ye'vaśiṣṭā niśācarāḥ || 6-83-20||

    RMY 6-83-21

    तस्य तद्वचनं श्रुत्वा महापार्श्वोऽब्रवीद्वचः ।
    बलाध्यक्षान्स्थितांस्तत्र बलं संत्वर्यतामिति ॥ ६-८३-२१॥
    tasya tadvacanaṃ śrutvā mahāpārśvo'bravīdvacaḥ |
    balādhyakṣānsthitāṃstatra balaṃ saṃtvaryatāmiti || 6-83-21||

    RMY 6-83-22

    बलाध्यक्षास्तु संरब्धा राक्षसांस्तान्गृहाद्गृहात् ।
    चोदयन्तः परिययुर्लङ्कां लघुपराक्रमाः ॥ ६-८३-२२॥
    balādhyakṣāstu saṃrabdhā rākṣasāṃstāngṛhādgṛhāt |
    codayantaḥ pariyayurlaṅkāṃ laghuparākramāḥ || 6-83-22||

    RMY 6-83-23

    ततो मुहूर्तान्निष्पेतू राक्षसा भीमविक्रमाः ।
    नर्दन्तो भीमवदना नानाप्रहरणैर्भुजैः ॥ ६-८३-२३॥
    tato muhūrtānniṣpetū rākṣasā bhīmavikramāḥ |
    nardanto bhīmavadanā nānāpraharaṇairbhujaiḥ || 6-83-23||

    RMY 6-83-24

    असिभिः पट्टसैः शूलैर्गलाभिर्मुसलैर्हलैः ।
    शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भिः कूटमुद्गरैः ॥ ६-८३-२४॥
    asibhiḥ paṭṭasaiḥ śūlairgalābhirmusalairhalaiḥ |
    śaktibhistīkṣṇadhārābhirmahadbhiḥ kūṭamudgaraiḥ || 6-83-24||

    RMY 6-83-25

    यष्टिभिर्विमलैश्चक्रैर्निशितैश्च परश्वधैः ।
    भिण्डिपालैः शतघ्नीभिरन्यैश्चापि वरायुधैः ॥ ६-८३-२५॥
    yaṣṭibhirvimalaiścakrairniśitaiśca paraśvadhaiḥ |
    bhiṇḍipālaiḥ śataghnībhiranyaiścāpi varāyudhaiḥ || 6-83-25||

    RMY 6-83-26

    अथानयन्बलाध्यक्षाश्चत्वारो रावणाज्ञया ।
    द्रुतं सूतसमायुक्तं युक्ताष्टतुरगं रथम् ॥ ६-८३-२६॥
    athānayanbalādhyakṣāścatvāro rāvaṇājñayā |
    drutaṃ sūtasamāyuktaṃ yuktāṣṭaturagaṃ ratham || 6-83-26||

    RMY 6-83-27

    आरुरोह रथं दिव्यं दीप्यमानं स्वतेजसा ।
    रावणः सत्त्वगाम्भीर्याद्दारयन्निव मेदिनीम् ॥ ६-८३-२७॥
    āruroha rathaṃ divyaṃ dīpyamānaṃ svatejasā |
    rāvaṇaḥ sattvagāmbhīryāddārayanniva medinīm || 6-83-27||

    RMY 6-83-28

    रावणेनाभ्यनुज्ञातौ महापार्श्वमहोदरौ ।
    विरूपाक्षश्च दुर्धर्षो रथानारुरुहुस्तदा ॥ ६-८३-२८॥
    rāvaṇenābhyanujñātau mahāpārśvamahodarau |
    virūpākṣaśca durdharṣo rathānāruruhustadā || 6-83-28||

    RMY 6-83-29

    ते तु हृष्टा विनर्दन्तो भिन्दन्त इव मेदिनीम् ।
    नादं घोरं विमुञ्चन्तो निर्ययुर्जयकाङ्क्षिणः ॥ ६-८३-२९॥
    te tu hṛṣṭā vinardanto bhindanta iva medinīm |
    nādaṃ ghoraṃ vimuñcanto niryayurjayakāṅkṣiṇaḥ || 6-83-29||

    RMY 6-83-30

    ततो युद्धाय तेजस्वी रक्षोगणबलैर्वृतः ।
    निर्ययावुद्यतधनुः कालान्तकयमोमपः ॥ ६-८३-३०॥
    tato yuddhāya tejasvī rakṣogaṇabalairvṛtaḥ |
    niryayāvudyatadhanuḥ kālāntakayamomapaḥ || 6-83-30||

    RMY 6-83-31

    ततः प्रजवनाश्वेन रथेन स महारथः ।
    द्वारेण निर्ययौ तेन यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६-८३-३१॥
    tataḥ prajavanāśvena rathena sa mahārathaḥ |
    dvāreṇa niryayau tena yatra tau rāmalakṣmaṇau || 6-83-31||

    RMY 6-83-32

    ततो नष्टप्रभः सूर्यो दिशश्च तिमिरावृताः ।
    द्विजाश्च नेदुर्घोराश्च संचचाल च मेदिनी ॥ ६-८३-३२॥
    tato naṣṭaprabhaḥ sūryo diśaśca timirāvṛtāḥ |
    dvijāśca nedurghorāśca saṃcacāla ca medinī || 6-83-32||

    RMY 6-83-33

    ववर्ष रुधिरं देवश्चस्खलुश्च तुरंगमाः ।
    ध्वजाग्रे न्यपतद्गृध्रो विनेदुश्चाशिवं शिवाः ॥ ६-८३-३३॥
    vavarṣa rudhiraṃ devaścaskhaluśca turaṃgamāḥ |
    dhvajāgre nyapatadgṛdhro vineduścāśivaṃ śivāḥ || 6-83-33||

    RMY 6-83-34

    नयनं चास्फुरद्वामं सव्यो बाहुरकम्पत ।
    विवर्णवदनश्चासीत्किंचिदभ्रश्यत स्वरः ॥ ६-८३-३४॥
    nayanaṃ cāsphuradvāmaṃ savyo bāhurakampata |
    vivarṇavadanaścāsītkiṃcidabhraśyata svaraḥ || 6-83-34||

    RMY 6-83-35

    ततो निष्पततो युद्धे दशग्रीवस्य रक्षसः ।
    रणे निधनशंसीनि रूपाण्येतानि जज्ञिरे ॥ ६-८३-३५॥
    tato niṣpatato yuddhe daśagrīvasya rakṣasaḥ |
    raṇe nidhanaśaṃsīni rūpāṇyetāni jajñire || 6-83-35||

    RMY 6-83-36

    अन्तरिक्षात्पपातोल्का निर्घातसमनिस्वना ।
    विनेदुरशिवं गृध्रा वायसैरनुनादिताः ॥ ६-८३-३६॥
    antarikṣātpapātolkā nirghātasamanisvanā |
    vineduraśivaṃ gṛdhrā vāyasairanunāditāḥ || 6-83-36||

    RMY 6-83-37

    एतानचिन्तयन्घोरानुत्पातान्समुपस्थितान् ।
    निर्ययौ रावणो मोहाद्वधार्थी कालचोदितः ॥ ६-८३-३७॥
    etānacintayanghorānutpātānsamupasthitān |
    niryayau rāvaṇo mohādvadhārthī kālacoditaḥ || 6-83-37||

    RMY 6-83-38

    तेषां तु रथघोषेण राक्षसानां महात्मनाम् ।
    वानराणामपि चमूर्युद्धायैवाभ्यवर्तत ॥ ६-८३-३८॥
    teṣāṃ tu rathaghoṣeṇa rākṣasānāṃ mahātmanām |
    vānarāṇāmapi camūryuddhāyaivābhyavartata || 6-83-38||

    RMY 6-83-39

    तेषां सुतुमुलं युद्धं बभूव कपिरक्षसाम् ।
    अन्योन्यमाह्वयानानां क्रुद्धानां जयमिच्छताम् ॥ ६-८३-३९॥
    teṣāṃ sutumulaṃ yuddhaṃ babhūva kapirakṣasām |
    anyonyamāhvayānānāṃ kruddhānāṃ jayamicchatām || 6-83-39||

    RMY 6-83-40

    ततः क्रुद्धो दशग्रीवः शरैः काञ्चनभूषणैः ।
    वानराणामनीकेषु चकार कदनं महत् ॥ ६-८३-४०॥
    tataḥ kruddho daśagrīvaḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
    vānarāṇāmanīkeṣu cakāra kadanaṃ mahat || 6-83-40||

    RMY 6-83-41

    निकृत्तशिरसः केचिद्रावणेन वलीमुखाः ।
    निरुच्छ्वासा हताः केचित्केचित्पार्श्वेषु दारिताः ।
    केचिद्विभिन्नशिरसः केचिच्चक्षुर्विवर्जिताः ॥ ६-८३-४१॥
    nikṛttaśirasaḥ kecidrāvaṇena valīmukhāḥ |
    nirucchvāsā hatāḥ kecitkecitpārśveṣu dāritāḥ |
    kecidvibhinnaśirasaḥ keciccakṣurvivarjitāḥ || 6-83-41||

    RMY 6-83-42

    दशाननः क्रोधविवृत्तनेत्रो यतो यतोऽभ्येति रथेन संख्ये ।
    ततस्ततस्तस्य शरप्रवेगं सोढुं न शेकुर्हरियूथपास्ते ॥ ६-८३-४२॥
    daśānanaḥ krodhavivṛttanetro yato yato'bhyeti rathena saṃkhye |
    tatastatastasya śarapravegaṃ soḍhuṃ na śekurhariyūthapāste || 6-83-42||

    Sarga: 84/116 (33)

    RMY 6-84-1

    तथा तैः कृत्तगात्रैस्तु दशग्रीवेण मार्गणैः ।
    बभूव वसुधा तत्र प्रकीर्णा हरिभिर्वृता ॥ ६-८४-१॥
    tathā taiḥ kṛttagātraistu daśagrīveṇa mārgaṇaiḥ |
    babhūva vasudhā tatra prakīrṇā haribhirvṛtā || 6-84-1||

    RMY 6-84-2

    रावणस्याप्रसह्यं तं शरसंपातमेकतः ।
    न शेकुः सहितुं दीप्तं पतंगा इव पावकम् ॥ ६-८४-२॥
    rāvaṇasyāprasahyaṃ taṃ śarasaṃpātamekataḥ |
    na śekuḥ sahituṃ dīptaṃ pataṃgā iva pāvakam || 6-84-2||

    RMY 6-84-3

    तेऽर्दिता निशितैर्बाणैः क्रोशन्तो विप्रदुद्रुवुः ।
    पावकार्चिःसमाविष्टा दह्यमाना यथा गजाः ॥ ६-८४-३॥
    te'rditā niśitairbāṇaiḥ krośanto vipradudruvuḥ |
    pāvakārciḥsamāviṣṭā dahyamānā yathā gajāḥ || 6-84-3||

    RMY 6-84-4

    प्लवंगानामनीकानि महाभ्राणीव मारुतः ।
    स ययौ समरे तस्मिन्विधमन्रावणः शरैः ॥ ६-८४-४॥
    plavaṃgānāmanīkāni mahābhrāṇīva mārutaḥ |
    sa yayau samare tasminvidhamanrāvaṇaḥ śaraiḥ || 6-84-4||

    RMY 6-84-5

    कदनं तरसा कृत्वा राक्षसेन्द्रो वनौकसाम् ।
    आससाद ततो युद्धे राघवं त्वरितस्तदा ॥ ६-८४-५॥
    kadanaṃ tarasā kṛtvā rākṣasendro vanaukasām |
    āsasāda tato yuddhe rāghavaṃ tvaritastadā || 6-84-5||

    RMY 6-84-6

    सुग्रीवस्तान्कपीन्दृष्ट्वा भग्नान्विद्रवतो रणे ।
    गुल्मे सुषेणं निक्षिप्य चक्रे युद्धे द्रुतं मनः ॥ ६-८४-६॥
    sugrīvastānkapīndṛṣṭvā bhagnānvidravato raṇe |
    gulme suṣeṇaṃ nikṣipya cakre yuddhe drutaṃ manaḥ || 6-84-6||

    RMY 6-84-7

    आत्मनः सदृशं वीरं स तं निक्षिप्य वानरम् ।
    सुग्रीवोऽभिमुखः शत्रुं प्रतस्थे पादपायुधः ॥ ६-८४-७॥
    ātmanaḥ sadṛśaṃ vīraṃ sa taṃ nikṣipya vānaram |
    sugrīvo'bhimukhaḥ śatruṃ pratasthe pādapāyudhaḥ || 6-84-7||

    RMY 6-84-8

    पार्श्वतः पृष्ठतश्चास्य सर्वे यूथाधिपाः स्वयम् ।
    अनुजह्रुर्महाशैलान्विविधांश्च महाद्रुमान् ॥ ६-८४-८॥
    pārśvataḥ pṛṣṭhataścāsya sarve yūthādhipāḥ svayam |
    anujahrurmahāśailānvividhāṃśca mahādrumān || 6-84-8||

    RMY 6-84-9

    स नदन्युधि सुग्रीवः स्वरेण महता महान् ।
    पातयन्विविधांश्चान्याञ्जघानोत्तमराक्षसान् ॥ ६-८४-९॥
    sa nadanyudhi sugrīvaḥ svareṇa mahatā mahān |
    pātayanvividhāṃścānyāñjaghānottamarākṣasān || 6-84-9||

    RMY 6-84-10

    ममर्द च महाकायो राक्षसान्वानरेश्वरः ।
    युगान्तसमये वायुः प्रवृद्धानगमानिव ॥ ६-८४-१०॥
    mamarda ca mahākāyo rākṣasānvānareśvaraḥ |
    yugāntasamaye vāyuḥ pravṛddhānagamāniva || 6-84-10||

    RMY 6-84-11

    राक्षसानामनीकेषु शैलवर्षं ववर्ष ह ।
    अश्मवर्षं यथा मेघः पक्षिसंघेषु कानने ॥ ६-८४-११॥
    rākṣasānāmanīkeṣu śailavarṣaṃ vavarṣa ha |
    aśmavarṣaṃ yathā meghaḥ pakṣisaṃgheṣu kānane || 6-84-11||

    RMY 6-84-12

    कपिराजविमुक्तैस्तैः शैलवर्षैस्तु राक्षसाः ।
    विकीर्णशिरसः पेतुर्निकृत्ता इव पर्वताः ॥ ६-८४-१२॥
    kapirājavimuktaistaiḥ śailavarṣaistu rākṣasāḥ |
    vikīrṇaśirasaḥ peturnikṛttā iva parvatāḥ || 6-84-12||

    RMY 6-84-13

    अथ संक्षीयमाणेषु राक्षसेषु समन्ततः ।
    सुग्रीवेण प्रभग्नेषु पतत्सु विनदत्सु च ॥ ६-८४-१३॥
    atha saṃkṣīyamāṇeṣu rākṣaseṣu samantataḥ |
    sugrīveṇa prabhagneṣu patatsu vinadatsu ca || 6-84-13||

    RMY 6-84-14

    विरूपाक्षः स्वकं नाम धन्वी विश्राव्य राक्षसः ।
    रथादाप्लुत्य दुर्धर्षो गजस्कन्धमुपारुहत् ॥ ६-८४-१४॥
    virūpākṣaḥ svakaṃ nāma dhanvī viśrāvya rākṣasaḥ |
    rathādāplutya durdharṣo gajaskandhamupāruhat || 6-84-14||

    RMY 6-84-15

    स तं द्विरदमारुह्य विरूपाक्षो महारथः ।
    विनदन्भीमनिर्ह्रालं वानरानभ्यधावत ॥ ६-८४-१५॥
    sa taṃ dviradamāruhya virūpākṣo mahārathaḥ |
    vinadanbhīmanirhrālaṃ vānarānabhyadhāvata || 6-84-15||

    RMY 6-84-16

    सुग्रीवे स शरान्घोरान्विससर्ज चमूमुखे ।
    स्थापयामासा चोद्विग्नान्राक्षसान्संप्रहर्षयन् ॥ ६-८४-१६॥
    sugrīve sa śarānghorānvisasarja camūmukhe |
    sthāpayāmāsā codvignānrākṣasānsaṃpraharṣayan || 6-84-16||

    RMY 6-84-17

    सोऽतिविद्धः शितैर्बाणैः कपीन्द्रस्तेन रक्षसा ।
    चुक्रोध च महाक्रोधो वधे चास्य मनो दधे ॥ ६-८४-१७॥
    so'tividdhaḥ śitairbāṇaiḥ kapīndrastena rakṣasā |
    cukrodha ca mahākrodho vadhe cāsya mano dadhe || 6-84-17||

    RMY 6-84-18

    ततः पादपमुद्धृत्य शूरः संप्रधने हरिः ।
    अभिपत्य जघानास्य प्रमुखे तं महागजम् ॥ ६-८४-१८॥
    tataḥ pādapamuddhṛtya śūraḥ saṃpradhane hariḥ |
    abhipatya jaghānāsya pramukhe taṃ mahāgajam || 6-84-18||

    RMY 6-84-19

    स तु प्रहाराभिहतः सुग्रीवेण महागजः ।
    अपासर्पद्धनुर्मात्रं निषसाद ननाद च ॥ ६-८४-१९॥
    sa tu prahārābhihataḥ sugrīveṇa mahāgajaḥ |
    apāsarpaddhanurmātraṃ niṣasāda nanāda ca || 6-84-19||

    RMY 6-84-20

    गजात्तु मथितात्तूर्णमपक्रम्य स वीर्यवान् ।
    राक्षसोऽभिमुखः शत्रुं प्रत्युद्गम्य ततः कपिम् ॥ ६-८४-२०॥
    gajāttu mathitāttūrṇamapakramya sa vīryavān |
    rākṣaso'bhimukhaḥ śatruṃ pratyudgamya tataḥ kapim || 6-84-20||

    RMY 6-84-21

    आर्षभं चर्मखड्गं च प्रगृह्य लघुविक्रमः ।
    भर्त्सयन्निव सुग्रीवमाससाद व्यवस्थितम् ॥ ६-८४-२१॥
    ārṣabhaṃ carmakhaḍgaṃ ca pragṛhya laghuvikramaḥ |
    bhartsayanniva sugrīvamāsasāda vyavasthitam || 6-84-21||

    RMY 6-84-22

    स हि तस्याभिसंक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं शिलाम् ।
    विरूपाक्षाय चिक्षेप सुग्रीवो जलदोपमाम् ॥ ६-८४-२२॥
    sa hi tasyābhisaṃkruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ śilām |
    virūpākṣāya cikṣepa sugrīvo jaladopamām || 6-84-22||

    RMY 6-84-23

    स तां शिलामापतन्तीं दृष्ट्वा राक्षसपुंगवः ।
    अपक्रम्य सुविक्रान्तः खड्गेन प्राहरत्तदा ॥ ६-८४-२३॥
    sa tāṃ śilāmāpatantīṃ dṛṣṭvā rākṣasapuṃgavaḥ |
    apakramya suvikrāntaḥ khaḍgena prāharattadā || 6-84-23||

    RMY 6-84-24

    तेन खड्गेन संक्रुद्धः सुग्रीवस्य चमूमुखे ।
    कवचं पातयामास स खड्गाभिहतोऽपतत् ॥ ६-८४-२४॥
    tena khaḍgena saṃkruddhaḥ sugrīvasya camūmukhe |
    kavacaṃ pātayāmāsa sa khaḍgābhihato'patat || 6-84-24||

    RMY 6-84-25

    स समुत्थाय पतितः कपिस्तस्य व्यसर्जयत् ।
    तलप्रहारमशनेः समानं भीमनिस्वनम् ॥ ६-८४-२५॥
    sa samutthāya patitaḥ kapistasya vyasarjayat |
    talaprahāramaśaneḥ samānaṃ bhīmanisvanam || 6-84-25||

    RMY 6-84-26

    तलप्रहारं तद्रक्षः सुग्रीवेण समुद्यतम् ।
    नैपुण्यान्मोचयित्वैनं मुष्टिनोरस्यताडयत् ॥ ६-८४-२६॥
    talaprahāraṃ tadrakṣaḥ sugrīveṇa samudyatam |
    naipuṇyānmocayitvainaṃ muṣṭinorasyatāḍayat || 6-84-26||

    RMY 6-84-27

    ततस्तु संक्रुद्धतरः सुग्रीवो वानरेश्वरः ।
    मोक्षितं चात्मनो दृष्ट्वा प्रहारं तेन रक्षसा ॥ ६-८४-२७॥
    tatastu saṃkruddhataraḥ sugrīvo vānareśvaraḥ |
    mokṣitaṃ cātmano dṛṣṭvā prahāraṃ tena rakṣasā || 6-84-27||

    RMY 6-84-28

    स ददर्शान्तरं तस्य विरूपाक्षस्य वानरः ।
    ततो न्यपातयत्क्रोधाच्छङ्खदेशे महातलम् ॥ ६-८४-२८॥
    sa dadarśāntaraṃ tasya virūpākṣasya vānaraḥ |
    tato nyapātayatkrodhācchaṅkhadeśe mahātalam || 6-84-28||

    RMY 6-84-29

    महेन्द्राशनिकल्पेन तलेनाभिहतः क्षितौ ।
    पपात रुधिरक्लिन्नः शोणितं स समुद्वमन् ॥ ६-८४-२९॥
    mahendrāśanikalpena talenābhihataḥ kṣitau |
    papāta rudhiraklinnaḥ śoṇitaṃ sa samudvaman || 6-84-29||

    RMY 6-84-30

    विवृत्तनयनं क्रोधात्सफेनरुधिराप्लुतम् ।
    ददृशुस्ते विरूपाक्षं विरूपाक्षतरं कृतम् ॥ ६-८४-३०॥
    vivṛttanayanaṃ krodhātsaphenarudhirāplutam |
    dadṛśuste virūpākṣaṃ virūpākṣataraṃ kṛtam || 6-84-30||

    RMY 6-84-31

    स्फुरन्तं परिवर्जन्तं पार्श्वेन रुधिरोक्षितम् ।
    करुणं च विनर्दान्तं ददृशुः कपयो रिपुम् ॥ ६-८४-३१॥
    sphurantaṃ parivarjantaṃ pārśvena rudhirokṣitam |
    karuṇaṃ ca vinardāntaṃ dadṛśuḥ kapayo ripum || 6-84-31||

    RMY 6-84-32

    तथा तु तौ संयति संप्रयुक्तौ तरस्विनौ वानरराक्षसानाम् ।
    बलार्णवौ सस्वनतुः सभीमं महार्णवौ द्वाविव भिन्नवेलौ ॥ ६-८४-३२॥
    tathā tu tau saṃyati saṃprayuktau tarasvinau vānararākṣasānām |
    balārṇavau sasvanatuḥ sabhīmaṃ mahārṇavau dvāviva bhinnavelau || 6-84-32||

    RMY 6-84-33

    विनाशितं प्रेक्ष्य विरूपनेत्रं महाबलं तं हरिपार्थिवेन ।
    बलं समस्तं कपिराक्षसानामुन्मत्तगङ्गाप्रतिमं बभूव ॥ ६-८४-३३॥
    vināśitaṃ prekṣya virūpanetraṃ mahābalaṃ taṃ haripārthivena |
    balaṃ samastaṃ kapirākṣasānāmunmattagaṅgāpratimaṃ babhūva || 6-84-33||

    Sarga: 85/116 (29)

    RMY 6-85-1

    हन्यमाने बले तूर्णमन्योन्यं ते महामृधे ।
    सरसीव महाघर्मे सूपक्षीणे बभूवतुः ॥ ६-८५-१॥
    hanyamāne bale tūrṇamanyonyaṃ te mahāmṛdhe |
    sarasīva mahāgharme sūpakṣīṇe babhūvatuḥ || 6-85-1||

    RMY 6-85-2

    स्वबलस्य विघातेन विरूपाक्षवधेन च ।
    बभूव द्विगुणं क्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः ॥ ६-८५-२॥
    svabalasya vighātena virūpākṣavadhena ca |
    babhūva dviguṇaṃ kruddho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 6-85-2||

    RMY 6-85-3

    प्रक्षीणं तु बलं दृष्ट्वा वध्यमानं वलीमुखैः ।
    बभूवास्य व्यथा युद्धे प्रेक्ष्य दैवविपर्ययम् ॥ ६-८५-३॥
    prakṣīṇaṃ tu balaṃ dṛṣṭvā vadhyamānaṃ valīmukhaiḥ |
    babhūvāsya vyathā yuddhe prekṣya daivaviparyayam || 6-85-3||

    RMY 6-85-4

    उवाच च समीपस्थं महोदरमरिंदमम् ।
    अस्मिन्काले महाबाहो जयाशा त्वयि मे स्थिता ॥ ६-८५-४॥
    uvāca ca samīpasthaṃ mahodaramariṃdamam |
    asminkāle mahābāho jayāśā tvayi me sthitā || 6-85-4||

    RMY 6-85-5

    जहि शत्रुचमूं वीर दर्शयाद्य पराक्रमम् ।
    भर्तृपिण्डस्य कालोऽयं निर्वेष्टुं साधु युध्यताम् ॥ ६-८५-५॥
    jahi śatrucamūṃ vīra darśayādya parākramam |
    bhartṛpiṇḍasya kālo'yaṃ nirveṣṭuṃ sādhu yudhyatām || 6-85-5||

    RMY 6-85-6

    एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा राक्षसेन्द्रं महोदरः ।
    प्रविवेशारिसेनां स पतंग इव पावकम् ॥ ६-८५-६॥
    evamuktastathetyuktvā rākṣasendraṃ mahodaraḥ |
    praviveśārisenāṃ sa pataṃga iva pāvakam || 6-85-6||

    RMY 6-85-7

    ततः स कदनं चक्रे वानराणां महाबलः ।
    भर्तृवाक्येन तेजस्वी स्वेन वीर्येण चोदितः ॥ ६-८५-७॥
    tataḥ sa kadanaṃ cakre vānarāṇāṃ mahābalaḥ |
    bhartṛvākyena tejasvī svena vīryeṇa coditaḥ || 6-85-7||

    RMY 6-85-8

    प्रभग्नां समरे दृष्ट्वा वानराणां महाचमूम् ।
    अभिदुद्राव सुग्रीवो महोदरमनन्तरम् ॥ ६-८५-८॥
    prabhagnāṃ samare dṛṣṭvā vānarāṇāṃ mahācamūm |
    abhidudrāva sugrīvo mahodaramanantaram || 6-85-8||

    RMY 6-85-9

    प्रगृह्य विपुलां घोरां महीधरसमां शिलाम् ।
    चिक्षेप च महातेजास्तद्वधाय हरीश्वरः ॥ ६-८५-९॥
    pragṛhya vipulāṃ ghorāṃ mahīdharasamāṃ śilām |
    cikṣepa ca mahātejāstadvadhāya harīśvaraḥ || 6-85-9||

    RMY 6-85-10

    तामापतन्तीं सहसा शिलां दृष्ट्वा महोदरः ।
    असंभ्रान्तस्ततो बाणैर्निर्बिभेद दुरासदाम् ॥ ६-८५-१०॥
    tāmāpatantīṃ sahasā śilāṃ dṛṣṭvā mahodaraḥ |
    asaṃbhrāntastato bāṇairnirbibheda durāsadām || 6-85-10||

    RMY 6-85-11

    रक्षसा तेन बाणौघैर्निकृत्ता सा सहस्रधा ।
    निपपात शिला भूमौ गृध्रचक्रमिवाकुलम् ॥ ६-८५-११॥
    rakṣasā tena bāṇaughairnikṛttā sā sahasradhā |
    nipapāta śilā bhūmau gṛdhracakramivākulam || 6-85-11||

    RMY 6-85-12

    तां तु भिन्नां शिलां दृष्ट्वा सुग्रीवः क्रोधमूर्छितः ।
    सालमुत्पाट्य चिक्षेप रक्षसे रणमूर्धनि ।
    शरैश्च विददारैनं शूरः परपुरंजयः ॥ ६-८५-१२॥
    tāṃ tu bhinnāṃ śilāṃ dṛṣṭvā sugrīvaḥ krodhamūrchitaḥ |
    sālamutpāṭya cikṣepa rakṣase raṇamūrdhani |
    śaraiśca vidadārainaṃ śūraḥ parapuraṃjayaḥ || 6-85-12||

    RMY 6-85-13

    स ददर्श ततः क्रुद्धः परिघं पतितं भुवि ।
    आविध्य तु स तं दीप्तं परिघं तस्य दर्शयन् ।
    परिघाग्रेण वेगेन जघानास्य हयोत्तमान् ॥ ६-८५-१३॥
    sa dadarśa tataḥ kruddhaḥ parighaṃ patitaṃ bhuvi |
    āvidhya tu sa taṃ dīptaṃ parighaṃ tasya darśayan |
    parighāgreṇa vegena jaghānāsya hayottamān || 6-85-13||

    RMY 6-85-14

    तस्माद्धतहयाद्वीरः सोऽवप्लुत्य महारथात् ।
    गदां जग्राह संक्रुद्धो राक्षसोऽथ महोदरः ॥ ६-८५-१४॥
    tasmāddhatahayādvīraḥ so'vaplutya mahārathāt |
    gadāṃ jagrāha saṃkruddho rākṣaso'tha mahodaraḥ || 6-85-14||

    RMY 6-85-15

    गदापरिघहस्तौ तौ युधि वीरौ समीयतुः ।
    नर्दन्तौ गोवृषप्रख्यौ घनाविव सविद्युतौ ॥ ६-८५-१५॥
    gadāparighahastau tau yudhi vīrau samīyatuḥ |
    nardantau govṛṣaprakhyau ghanāviva savidyutau || 6-85-15||

    RMY 6-85-16

    आजघान गदां तस्य परिघेण हरीश्वरः ।
    पपात स गदोद्भिन्नः परिघस्तस्य भूतले ॥ ६-८५-१६॥
    ājaghāna gadāṃ tasya parigheṇa harīśvaraḥ |
    papāta sa gadodbhinnaḥ parighastasya bhūtale || 6-85-16||

    RMY 6-85-17

    ततो जग्राह तेजस्वी सुग्रीवो वसुधातलात् ।
    आयसं मुसलं घोरं सर्वतो हेमभूषितम् ॥ ६-८५-१७॥
    tato jagrāha tejasvī sugrīvo vasudhātalāt |
    āyasaṃ musalaṃ ghoraṃ sarvato hemabhūṣitam || 6-85-17||

    RMY 6-85-18

    तं समुद्यम्य चिक्षेप सोऽप्यन्यां व्याक्षिपद्गदाम् ।
    भिन्नावन्योन्यमासाद्य पेततुर्धरणीतले ॥ ६-८५-१८॥
    taṃ samudyamya cikṣepa so'pyanyāṃ vyākṣipadgadām |
    bhinnāvanyonyamāsādya petaturdharaṇītale || 6-85-18||

    RMY 6-85-19

    ततो भग्नप्रहरणौ मुष्टिभ्यां तौ समीयतुः ।
    तेजोबलसमाविष्टौ दीप्ताविव हुताशनौ ॥ ६-८५-१९॥
    tato bhagnapraharaṇau muṣṭibhyāṃ tau samīyatuḥ |
    tejobalasamāviṣṭau dīptāviva hutāśanau || 6-85-19||

    RMY 6-85-20

    जघ्नतुस्तौ तदान्योन्यं नेदतुश्च पुनः पुनः ।
    तलैश्चान्योन्यमाहत्य पेततुर्धरणीतले ॥ ६-८५-२०॥
    jaghnatustau tadānyonyaṃ nedatuśca punaḥ punaḥ |
    talaiścānyonyamāhatya petaturdharaṇītale || 6-85-20||

    RMY 6-85-21

    उत्पेततुस्ततस्तूर्णं जघ्नतुश्च परस्परम् ।
    भुजैश्चिक्षेपतुर्वीरावन्योन्यमपराजितौ ॥ ६-८५-२१॥
    utpetatustatastūrṇaṃ jaghnatuśca parasparam |
    bhujaiścikṣepaturvīrāvanyonyamaparājitau || 6-85-21||

    RMY 6-85-22

    आजहार तदा खड्गमदूरपरिवर्तिनम् ।
    राक्षसश्चर्मणा सार्धं महावेगो महोदरः ॥ ६-८५-२२॥
    ājahāra tadā khaḍgamadūraparivartinam |
    rākṣasaścarmaṇā sārdhaṃ mahāvego mahodaraḥ || 6-85-22||

    RMY 6-85-23

    तथैव च महाखड्गं चर्मणा पतितं सह ।
    जग्राह वानरश्रेष्ठः सुग्रीवो वेगवत्तरः ॥ ६-८५-२३॥
    tathaiva ca mahākhaḍgaṃ carmaṇā patitaṃ saha |
    jagrāha vānaraśreṣṭhaḥ sugrīvo vegavattaraḥ || 6-85-23||

    RMY 6-85-24

    तौ तु रोषपरीताङ्गौ नर्दन्तावभ्यधावताम् ।
    उद्यतासी रणे हृष्टौ युधि शस्त्रविशारदौ ॥ ६-८५-२४॥
    tau tu roṣaparītāṅgau nardantāvabhyadhāvatām |
    udyatāsī raṇe hṛṣṭau yudhi śastraviśāradau || 6-85-24||

    RMY 6-85-25

    दक्षिणं मण्डलं चोभौ तौ तूर्णं संपरीयतुः ।
    अन्योन्यमभिसंक्रुद्धौ जये प्रणिहितावुभौ ॥ ६-८५-२५॥
    dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ cobhau tau tūrṇaṃ saṃparīyatuḥ |
    anyonyamabhisaṃkruddhau jaye praṇihitāvubhau || 6-85-25||

    RMY 6-85-26

    स तु शूरो महावेगो वीर्यश्लाघी महोदरः ।
    महाचर्मणि तं खड्गं पातयामास दुर्मतिः ॥ ६-८५-२६॥
    sa tu śūro mahāvego vīryaślāghī mahodaraḥ |
    mahācarmaṇi taṃ khaḍgaṃ pātayāmāsa durmatiḥ || 6-85-26||

    RMY 6-85-27

    लग्नमुत्कर्षतः खड्गं खड्गेन कपिकुञ्जरः ।
    जहार सशिरस्त्राणं कुण्डलोपहितं शिरः ॥ ६-८५-२७॥
    lagnamutkarṣataḥ khaḍgaṃ khaḍgena kapikuñjaraḥ |
    jahāra saśirastrāṇaṃ kuṇḍalopahitaṃ śiraḥ || 6-85-27||

    RMY 6-85-28

    निकृत्तशिरसस्तस्य पतितस्य महीतले ।
    तद्बलं राक्षसेन्द्रस्य दृष्ट्वा तत्र न तिष्ठति ॥ ६-८५-२८॥
    nikṛttaśirasastasya patitasya mahītale |
    tadbalaṃ rākṣasendrasya dṛṣṭvā tatra na tiṣṭhati || 6-85-28||

    RMY 6-85-29

    हत्वा तं वानरैः सार्धं ननाद मुदितो हरिः ।
    चुक्रोध च दशग्रीवो बभौ हृष्टश्च राघवः ॥ ६-८५-२९॥
    hatvā taṃ vānaraiḥ sārdhaṃ nanāda mudito hariḥ |
    cukrodha ca daśagrīvo babhau hṛṣṭaśca rāghavaḥ || 6-85-29||

    Sarga: 86/116 (23)

    RMY 6-86-1

    महोदरे तु निहते महापार्श्वो महाबलः ।
    अङ्गदस्य चमूं भीमां क्षोभयामास सायकैः ॥ ६-८६-१॥
    mahodare tu nihate mahāpārśvo mahābalaḥ |
    aṅgadasya camūṃ bhīmāṃ kṣobhayāmāsa sāyakaiḥ || 6-86-1||

    RMY 6-86-2

    स वानराणां मुख्यानामुत्तमाङ्गानि सर्वशः ।
    पातयामास कायेभ्यः फलं वृन्तादिवानिलः ॥ ६-८६-२॥
    sa vānarāṇāṃ mukhyānāmuttamāṅgāni sarvaśaḥ |
    pātayāmāsa kāyebhyaḥ phalaṃ vṛntādivānilaḥ || 6-86-2||

    RMY 6-86-3

    केषांचिदिषुभिर्बाहून्स्कन्धांश्चिछेद राक्षसः ।
    वानराणां सुसंक्रुद्धः पार्श्वं केषां व्यदारयत् ॥ ६-८६-३॥
    keṣāṃcidiṣubhirbāhūnskandhāṃścicheda rākṣasaḥ |
    vānarāṇāṃ susaṃkruddhaḥ pārśvaṃ keṣāṃ vyadārayat || 6-86-3||

    RMY 6-86-4

    तेऽर्दिता बाणवर्षेण महापार्श्वेन वानराः ।
    विषादविमुखाः सर्वे बभूवुर्गतचेतसः ॥ ६-८६-४॥
    te'rditā bāṇavarṣeṇa mahāpārśvena vānarāḥ |
    viṣādavimukhāḥ sarve babhūvurgatacetasaḥ || 6-86-4||

    RMY 6-86-5

    निरीक्ष्य बलमुद्विग्नमङ्गदो राक्षसार्दितम् ।
    वेगं चक्रे महाबाहुः समुद्र इव पर्वणि ॥ ६-८६-५॥
    nirīkṣya balamudvignamaṅgado rākṣasārditam |
    vegaṃ cakre mahābāhuḥ samudra iva parvaṇi || 6-86-5||

    RMY 6-86-6

    आयसं परिघं गृह्य सूर्यरश्मिसमप्रभम् ।
    समरे वानरश्रेष्ठो महापार्श्वे न्यपातयत् ॥ ६-८६-६॥
    āyasaṃ parighaṃ gṛhya sūryaraśmisamaprabham |
    samare vānaraśreṣṭho mahāpārśve nyapātayat || 6-86-6||

    RMY 6-86-7

    स तु तेन प्रहारेण महापार्श्वो विचेतनः ।
    ससूतः स्यन्दनात्तस्माद्विसंज्ञः प्रापतद्भुवि ॥ ६-८६-७॥
    sa tu tena prahāreṇa mahāpārśvo vicetanaḥ |
    sasūtaḥ syandanāttasmādvisaṃjñaḥ prāpatadbhuvi || 6-86-7||

    RMY 6-86-8

    सर्क्षराजस्तु तेजस्वी नीलाञ्जनचयोपमः ।
    निष्पत्य सुमहावीर्यः स्वाद्यूथान्मेघसंनिभात् ॥ ६-८६-८॥
    sarkṣarājastu tejasvī nīlāñjanacayopamaḥ |
    niṣpatya sumahāvīryaḥ svādyūthānmeghasaṃnibhāt || 6-86-8||

    RMY 6-86-9

    प्रगृह्य गिरिशृङ्गाभां क्रुद्धः स विपुलां शिलाम् ।
    अश्वाञ्जघान तरसा स्यन्दनं च बभञ्ज तम् ॥ ६-८६-९॥
    pragṛhya giriśṛṅgābhāṃ kruddhaḥ sa vipulāṃ śilām |
    aśvāñjaghāna tarasā syandanaṃ ca babhañja tam || 6-86-9||

    RMY 6-86-10

    मुहूर्ताल्लब्धसंज्ञस्तु महापार्श्वो महाबलः ।
    अङ्गदं बहुभिर्बाणैर्भूयस्तं प्रत्यविध्यत ॥ ६-८६-१०॥
    muhūrtāllabdhasaṃjñastu mahāpārśvo mahābalaḥ |
    aṅgadaṃ bahubhirbāṇairbhūyastaṃ pratyavidhyata || 6-86-10||

    RMY 6-86-11

    जाम्बवन्तं त्रिभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे ।
    ऋक्षराजं गवाक्षं च जघान बहुभिः शरैः ॥ ६-८६-११॥
    jāmbavantaṃ tribhirbāṇairājaghāna stanāntare |
    ṛkṣarājaṃ gavākṣaṃ ca jaghāna bahubhiḥ śaraiḥ || 6-86-11||

    RMY 6-86-12

    गवाक्षं जाम्बवन्तं च स दृष्ट्वा शरपीडितौ ।
    जग्राह परिघं घोरमङ्गदः क्रोधमूर्छितः ॥ ६-८६-१२॥
    gavākṣaṃ jāmbavantaṃ ca sa dṛṣṭvā śarapīḍitau |
    jagrāha parighaṃ ghoramaṅgadaḥ krodhamūrchitaḥ || 6-86-12||

    RMY 6-86-13

    तस्याङ्गदः प्रकुपितो राक्षसस्य तमायसं ।
    दूरस्थितस्य परिघं रविरश्मिसमप्रभम् ॥ ६-८६-१३॥
    tasyāṅgadaḥ prakupito rākṣasasya tamāyasaṃ |
    dūrasthitasya parighaṃ raviraśmisamaprabham || 6-86-13||

    RMY 6-86-14

    द्वाभ्यां भुजाभ्यां संगृह्य भ्रामयित्वा च वेगवान् ।
    महापार्श्वाय चिक्षेप वधार्थं वालिनः सुतः ॥ ६-८६-१४॥
    dvābhyāṃ bhujābhyāṃ saṃgṛhya bhrāmayitvā ca vegavān |
    mahāpārśvāya cikṣepa vadhārthaṃ vālinaḥ sutaḥ || 6-86-14||

    RMY 6-86-15

    स तु क्षिप्तो बलवता परिघस्तस्य रक्षसः ।
    धनुश्च सशरं हस्ताच्छिरस्त्रं चाप्यपातयत् ॥ ६-८६-१५॥
    sa tu kṣipto balavatā parighastasya rakṣasaḥ |
    dhanuśca saśaraṃ hastācchirastraṃ cāpyapātayat || 6-86-15||

    RMY 6-86-16

    तं समासाद्य वेगेन वालिपुत्रः प्रतापवान् ।
    तलेनाभ्यहनत्क्रुद्धः कर्णमूले सकुण्डले ॥ ६-८६-१६॥
    taṃ samāsādya vegena vāliputraḥ pratāpavān |
    talenābhyahanatkruddhaḥ karṇamūle sakuṇḍale || 6-86-16||

    RMY 6-86-17

    स तु क्रुद्धो महावेगो महापार्श्वो महाद्युतिः ।
    करेणैकेन जग्राह सुमहान्तं परश्वधम् ॥ ६-८६-१७॥
    sa tu kruddho mahāvego mahāpārśvo mahādyutiḥ |
    kareṇaikena jagrāha sumahāntaṃ paraśvadham || 6-86-17||

    RMY 6-86-18

    तं तैलधौतं विमलं शैलसारमयं दृढम् ।
    राक्षसः परमक्रुद्धो वालिपुत्रे न्यपातयत् ॥ ६-८६-१८॥
    taṃ tailadhautaṃ vimalaṃ śailasāramayaṃ dṛḍham |
    rākṣasaḥ paramakruddho vāliputre nyapātayat || 6-86-18||

    RMY 6-86-19

    तेन वामांसफलके भृशं प्रत्यवपातितम् ।
    अङ्गदो मोक्षयामास सरोषः स परश्वधम् ॥ ६-८६-१९॥
    tena vāmāṃsaphalake bhṛśaṃ pratyavapātitam |
    aṅgado mokṣayāmāsa saroṣaḥ sa paraśvadham || 6-86-19||

    RMY 6-86-20

    स वीरो वज्रसंकाशमङ्गदो मुष्टिमात्मनः ।
    संवर्तयन्सुसंक्रुद्धः पितुस्तुल्यपराक्रमः ॥ ६-८६-२०॥
    sa vīro vajrasaṃkāśamaṅgado muṣṭimātmanaḥ |
    saṃvartayansusaṃkruddhaḥ pitustulyaparākramaḥ || 6-86-20||

    RMY 6-86-21

    राक्षसस्य स्तनाभ्याशे मर्मज्ञो हृदयं प्रति ।
    इन्द्राशनिसमस्पर्शं स मुष्टिं विन्यपातयत् ॥ ६-८६-२१॥
    rākṣasasya stanābhyāśe marmajño hṛdayaṃ prati |
    indrāśanisamasparśaṃ sa muṣṭiṃ vinyapātayat || 6-86-21||

    RMY 6-86-22

    तेन तस्य निपातेन राक्षसस्य महामृधे ।
    पफाल हृदयं चाशु स पपात हतो भुवि ॥ ६-८६-२२॥
    tena tasya nipātena rākṣasasya mahāmṛdhe |
    paphāla hṛdayaṃ cāśu sa papāta hato bhuvi || 6-86-22||

    RMY 6-86-23

    तस्मिन्निपतिते भूमौ तत्सैन्यं संप्रचुक्षुभे ।
    अभवच्च महान्क्रोधः समरे रावणस्य तु ॥ ६-८६-२३॥
    tasminnipatite bhūmau tatsainyaṃ saṃpracukṣubhe |
    abhavacca mahānkrodhaḥ samare rāvaṇasya tu || 6-86-23||

    Sarga: 87/116 (47)

    RMY 6-87-1

    महोदरमहापार्श्वौ हतौ दृष्ट्वा तु राक्षसौ ।
    तस्मिंश्च निहते वीरे विरूपाक्षे महाबले ॥ ६-८७-१॥
    mahodaramahāpārśvau hatau dṛṣṭvā tu rākṣasau |
    tasmiṃśca nihate vīre virūpākṣe mahābale || 6-87-1||

    RMY 6-87-2

    आविवेश महान्क्रोधो रावणं तु महामृधे ।
    सूतं संचोदयामास वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ६-८७-२॥
    āviveśa mahānkrodho rāvaṇaṃ tu mahāmṛdhe |
    sūtaṃ saṃcodayāmāsa vākyaṃ cedamuvāca ha || 6-87-2||

    RMY 6-87-3

    निहतानाममात्यानां रुद्धस्य नगरस्य च ।
    दुःखमेषोऽपनेष्यामि हत्वा तौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६-८७-३॥
    nihatānāmamātyānāṃ ruddhasya nagarasya ca |
    duḥkhameṣo'paneṣyāmi hatvā tau rāmalakṣmaṇau || 6-87-3||

    RMY 6-87-4

    रामवृक्षं रणे हन्मि सीतापुष्पफलप्रदम् ।
    प्रशाखा यस्य सुग्रीवो जाम्बवान्कुमुदो नलः ॥ ६-८७-४॥
    rāmavṛkṣaṃ raṇe hanmi sītāpuṣpaphalapradam |
    praśākhā yasya sugrīvo jāmbavānkumudo nalaḥ || 6-87-4||

    RMY 6-87-5

    स दिशो दश घोषेण रथस्यातिरथो महान् ।
    नादयन्प्रययौ तूर्णं राघवं चाभ्यवर्तत ॥ ६-८७-५॥
    sa diśo daśa ghoṣeṇa rathasyātiratho mahān |
    nādayanprayayau tūrṇaṃ rāghavaṃ cābhyavartata || 6-87-5||

    RMY 6-87-6

    पूरिता तेन शब्देन सनदीगिरिकानना ।
    संचचाल मही सर्वा सवराहमृगद्विपा ॥ ६-८७-६॥
    pūritā tena śabdena sanadīgirikānanā |
    saṃcacāla mahī sarvā savarāhamṛgadvipā || 6-87-6||

    RMY 6-87-7

    तामसं सुमहाघोरं चकारास्त्रं सुदारुणम् ।
    निर्ददाह कपीन्सर्वांस्ते प्रपेतुः समन्ततः ॥ ६-८७-७॥
    tāmasaṃ sumahāghoraṃ cakārāstraṃ sudāruṇam |
    nirdadāha kapīnsarvāṃste prapetuḥ samantataḥ || 6-87-7||

    RMY 6-87-8

    तान्यनीकान्यनेकानि रावणस्य शरोत्तमैः ।
    दृष्ट्वा भग्नानि शतशो राघवः पर्यवस्थितः ॥ ६-८७-८॥
    tānyanīkānyanekāni rāvaṇasya śarottamaiḥ |
    dṛṣṭvā bhagnāni śataśo rāghavaḥ paryavasthitaḥ || 6-87-8||

    RMY 6-87-9

    स ददर्श ततो रामं तिष्ठन्तमपराजितम् ।
    लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विष्णुना वासवं यथा ॥ ६-८७-९॥
    sa dadarśa tato rāmaṃ tiṣṭhantamaparājitam |
    lakṣmaṇena saha bhrātrā viṣṇunā vāsavaṃ yathā || 6-87-9||

    RMY 6-87-10

    आलिखन्तमिवाकाशमवष्टभ्य महद्धनुः ।
    पद्मपत्रविशालाक्षं दीर्घबाहुमरिंदमम् ॥ ६-८७-१०॥
    ālikhantamivākāśamavaṣṭabhya mahaddhanuḥ |
    padmapatraviśālākṣaṃ dīrghabāhumariṃdamam || 6-87-10||

    RMY 6-87-11

    वानरांश्च रणे भग्नानापतन्तं च रावणम् ।
    समीक्ष्य राघवो हृष्टो मध्ये जग्राह कार्मुकम् ॥ ६-८७-११॥
    vānarāṃśca raṇe bhagnānāpatantaṃ ca rāvaṇam |
    samīkṣya rāghavo hṛṣṭo madhye jagrāha kārmukam || 6-87-11||

    RMY 6-87-12

    विस्फारयितुमारेभे ततः स धनुरुत्तमम् ।
    महावेगं महानादं निर्भिन्दन्निव मेदिनीम् ॥ ६-८७-१२॥
    visphārayitumārebhe tataḥ sa dhanuruttamam |
    mahāvegaṃ mahānādaṃ nirbhindanniva medinīm || 6-87-12||

    RMY 6-87-13

    तयोः शरपथं प्राप्य रावणो राजपुत्रयोः ।
    स बभूव यथा राहुः समीपे शशिसूर्ययोः ॥ ६-८७-१३॥
    tayoḥ śarapathaṃ prāpya rāvaṇo rājaputrayoḥ |
    sa babhūva yathā rāhuḥ samīpe śaśisūryayoḥ || 6-87-13||

    RMY 6-87-14

    रावणस्य च बाणौघै रामविस्फरितेन च ।
    शब्देन राक्षसास्तेन पेतुश्च शतशस्तदा ॥ ६-८७-१४॥
    rāvaṇasya ca bāṇaughai rāmavispharitena ca |
    śabdena rākṣasāstena petuśca śataśastadā || 6-87-14||

    RMY 6-87-15

    तमिच्छन्प्रथमं योद्धुं लक्ष्मणो निशितैः शरैः ।
    मुमोच धनुरायम्य शरानग्निशिखोपमान् ॥ ६-८७-१५॥
    tamicchanprathamaṃ yoddhuṃ lakṣmaṇo niśitaiḥ śaraiḥ |
    mumoca dhanurāyamya śarānagniśikhopamān || 6-87-15||

    RMY 6-87-16

    तान्मुक्तमात्रानाकाशे लक्ष्मणेन धनुष्मता ।
    बाणान्बाणैर्महातेजा रावणः प्रत्यवारयत् ॥ ६-८७-१६॥
    tānmuktamātrānākāśe lakṣmaṇena dhanuṣmatā |
    bāṇānbāṇairmahātejā rāvaṇaḥ pratyavārayat || 6-87-16||

    RMY 6-87-17

    एकमेकेन बाणेन त्रिभिस्त्रीन्दशभिर्दश ।
    लक्ष्मणस्य प्रचिच्छेद दर्शयन्पाणिलाघवम् ॥ ६-८७-१७॥
    ekamekena bāṇena tribhistrīndaśabhirdaśa |
    lakṣmaṇasya praciccheda darśayanpāṇilāghavam || 6-87-17||

    RMY 6-87-18

    अभ्यतिक्रम्य सौमित्रिं रावणः समितिंजयः ।
    आससाद ततो रामं स्थितं शैलमिवाचलम् ॥ ६-८७-१८॥
    abhyatikramya saumitriṃ rāvaṇaḥ samitiṃjayaḥ |
    āsasāda tato rāmaṃ sthitaṃ śailamivācalam || 6-87-18||

    RMY 6-87-19

    स संख्ये राममासाद्य क्रोधसंरक्तलोचनः ।
    व्यसृजच्छरवर्षानि रावणो राघवोपरि ॥ ६-८७-१९॥
    sa saṃkhye rāmamāsādya krodhasaṃraktalocanaḥ |
    vyasṛjaccharavarṣāni rāvaṇo rāghavopari || 6-87-19||

    RMY 6-87-20

    शरधारास्ततो रामो रावणस्य धनुश्च्युताः ।
    दृष्ट्वैवापतिताः शीघ्रं भल्लाञ्जग्राह सत्वरम् ॥ ६-८७-२०॥
    śaradhārāstato rāmo rāvaṇasya dhanuścyutāḥ |
    dṛṣṭvaivāpatitāḥ śīghraṃ bhallāñjagrāha satvaram || 6-87-20||

    RMY 6-87-21

    ताञ्शरौघांस्ततो भल्लैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेद राघवः ।
    दीप्यमानान्महावेगान्क्रुद्धानाशीविषानिव ॥ ६-८७-२१॥
    tāñśaraughāṃstato bhallaistīkṣṇaiściccheda rāghavaḥ |
    dīpyamānānmahāvegānkruddhānāśīviṣāniva || 6-87-21||

    RMY 6-87-22

    राघवो रावणं तूर्णं रावणो राघवं तथा ।
    अन्योन्यं विविधैस्तीक्ष्णैः शरैरभिववर्षतुः ॥ ६-८७-२२॥
    rāghavo rāvaṇaṃ tūrṇaṃ rāvaṇo rāghavaṃ tathā |
    anyonyaṃ vividhaistīkṣṇaiḥ śarairabhivavarṣatuḥ || 6-87-22||

    RMY 6-87-23

    चेरतुश्च चिरं चित्रं मण्डलं सव्यदक्षिणम् ।
    बाणवेगान्समुदीक्ष्य समरेष्वपराजितौ ॥ ६-८७-२३॥
    ceratuśca ciraṃ citraṃ maṇḍalaṃ savyadakṣiṇam |
    bāṇavegānsamudīkṣya samareṣvaparājitau || 6-87-23||

    RMY 6-87-24

    तयोर्भूतानि वित्रेषुर्युगपत्संप्रयुध्यतोः ।
    रौद्रयोः सायकमुचोर्यमान्तकनिकाशयोः ॥ ६-८७-२४॥
    tayorbhūtāni vitreṣuryugapatsaṃprayudhyatoḥ |
    raudrayoḥ sāyakamucoryamāntakanikāśayoḥ || 6-87-24||

    RMY 6-87-25

    संततं विविधैर्बाणैर्बभूव गगनं तदा ।
    घनैरिवातपापाये विद्युन्मालासमाकुलैः ॥ ६-८७-२५॥
    saṃtataṃ vividhairbāṇairbabhūva gaganaṃ tadā |
    ghanairivātapāpāye vidyunmālāsamākulaiḥ || 6-87-25||

    RMY 6-87-26

    गवाक्षितमिवाकाशं बभूव शूरवृष्टिभिः ।
    महावेगैः सुतीक्ष्णाग्रैर्गृध्रपत्रैः सुवाजितैः ॥ ६-८७-२६॥
    gavākṣitamivākāśaṃ babhūva śūravṛṣṭibhiḥ |
    mahāvegaiḥ sutīkṣṇāgrairgṛdhrapatraiḥ suvājitaiḥ || 6-87-26||

    RMY 6-87-27

    शरान्धकारं तौ भीमं चक्रतुः परमं तदा ।
    गतेऽस्तं तपने चापि महामेघाविवोत्थितौ ॥ ६-८७-२७॥
    śarāndhakāraṃ tau bhīmaṃ cakratuḥ paramaṃ tadā |
    gate'staṃ tapane cāpi mahāmeghāvivotthitau || 6-87-27||

    RMY 6-87-28

    बभूव तुमुलं युद्धमन्योन्यवधकाङ्क्षिणोः ।
    अनासाद्यमचिन्त्यं च वृत्रवासवयोरिव ॥ ६-८७-२८॥
    babhūva tumulaṃ yuddhamanyonyavadhakāṅkṣiṇoḥ |
    anāsādyamacintyaṃ ca vṛtravāsavayoriva || 6-87-28||

    RMY 6-87-29

    उभौ हि परमेष्वासावुभौ शस्त्रविशारदौ ।
    उभौ चास्त्रविदां मुख्यावुभौ युद्धे विचेरतुः ॥ ६-८७-२९॥
    ubhau hi parameṣvāsāvubhau śastraviśāradau |
    ubhau cāstravidāṃ mukhyāvubhau yuddhe viceratuḥ || 6-87-29||

    RMY 6-87-30

    उभौ हि येन व्रजतस्तेन तेन शरोर्मयः ।
    ऊर्मयो वायुना विद्धा जग्मुः सागरयोरिव ॥ ६-८७-३०॥
    ubhau hi yena vrajatastena tena śarormayaḥ |
    ūrmayo vāyunā viddhā jagmuḥ sāgarayoriva || 6-87-30||

    RMY 6-87-31

    ततः संसक्तहस्तस्तु रावणो लोकरावणः ।
    नाराचमालां रामस्य ललाटे प्रत्यमुञ्चत ॥ ६-८७-३१॥
    tataḥ saṃsaktahastastu rāvaṇo lokarāvaṇaḥ |
    nārācamālāṃ rāmasya lalāṭe pratyamuñcata || 6-87-31||

    RMY 6-87-32

    रौद्रचापप्रयुक्तां तां नीलोत्पलदलप्रभाम् ।
    शिरसा धारयन्रामो न व्यथां प्रत्यपद्यत ॥ ६-८७-३२॥
    raudracāpaprayuktāṃ tāṃ nīlotpaladalaprabhām |
    śirasā dhārayanrāmo na vyathāṃ pratyapadyata || 6-87-32||

    RMY 6-87-33

    अथ मन्त्रानपि जपन्रौद्रमस्त्रमुदीरयन् ।
    शरान्भूयः समादाय रामः क्रोधसमन्वितः ॥ ६-८७-३३॥
    atha mantrānapi japanraudramastramudīrayan |
    śarānbhūyaḥ samādāya rāmaḥ krodhasamanvitaḥ || 6-87-33||

    RMY 6-87-34

    मुमोच च महातेजाश्चापमायम्य वीर्यवान् ।
    ताञ्शरान्राक्षसेन्द्राय चिक्षेपाच्छिन्नसायकः ॥ ६-८७-३४॥
    mumoca ca mahātejāścāpamāyamya vīryavān |
    tāñśarānrākṣasendrāya cikṣepācchinnasāyakaḥ || 6-87-34||

    RMY 6-87-35

    ते महामेघसंकाशे कवचे पतिताः शराः ।
    अवध्ये राक्षसेन्द्रस्य न व्यथां जनयंस्तदा ॥ ६-८७-३५॥
    te mahāmeghasaṃkāśe kavace patitāḥ śarāḥ |
    avadhye rākṣasendrasya na vyathāṃ janayaṃstadā || 6-87-35||

    RMY 6-87-36

    पुनरेवाथ तं रामो रथस्थं राक्षसाधिपम् ।
    ललाटे परमास्त्रेण सर्वास्त्रकुशलोऽभिनत् ॥ ६-८७-३६॥
    punarevātha taṃ rāmo rathasthaṃ rākṣasādhipam |
    lalāṭe paramāstreṇa sarvāstrakuśalo'bhinat || 6-87-36||

    RMY 6-87-37

    ते भित्त्वा बाणरूपाणि पञ्चशीर्षा इवोरगाः ।
    श्वसन्तो विविशुर्भूमिं रावणप्रतिकूलताः ॥ ६-८७-३७॥
    te bhittvā bāṇarūpāṇi pañcaśīrṣā ivoragāḥ |
    śvasanto viviśurbhūmiṃ rāvaṇapratikūlatāḥ || 6-87-37||

    RMY 6-87-38

    निहत्य राघवस्यास्त्रं रावणः क्रोधमूर्छितः ।
    आसुरं सुमहाघोरमन्यदस्त्रं समाददे ॥ ६-८७-३८॥
    nihatya rāghavasyāstraṃ rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ |
    āsuraṃ sumahāghoramanyadastraṃ samādade || 6-87-38||

    RMY 6-87-39

    सिंहव्याघ्रमुखांश्चान्यान्कङ्ककाकमुखानपि ।
    गृध्रश्येनमुखांश्चापि सृगालवदनांस्तथा ॥ ६-८७-३९॥
    siṃhavyāghramukhāṃścānyānkaṅkakākamukhānapi |
    gṛdhraśyenamukhāṃścāpi sṛgālavadanāṃstathā || 6-87-39||

    RMY 6-87-40

    ईहामृगमुखांश्चान्यान्व्यादितास्यान्भयावहान् ।
    पञ्चास्याँल्लेलिहानांश्च ससर्ज निशिताञ्शरान् ॥ ६-८७-४०॥
    īhāmṛgamukhāṃścānyānvyāditāsyānbhayāvahān |
    pañcāsyā~llelihānāṃśca sasarja niśitāñśarān || 6-87-40||

    RMY 6-87-41

    शरान्खरमुखांश्चान्यान्वराहमुखसंस्थितान् ।
    श्वानकुक्कुटवक्त्रांश्च मकराशीविषाननान् ॥ ६-८७-४१॥
    śarānkharamukhāṃścānyānvarāhamukhasaṃsthitān |
    śvānakukkuṭavaktrāṃśca makarāśīviṣānanān || 6-87-41||

    RMY 6-87-42

    एतांश्चान्यांश्च मायाभिः ससर्ज निशिताञ्शरान् ।
    रामं प्रति महातेजाः क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् ॥ ६-८७-४२॥
    etāṃścānyāṃśca māyābhiḥ sasarja niśitāñśarān |
    rāmaṃ prati mahātejāḥ kruddhaḥ sarpa iva śvasan || 6-87-42||

    RMY 6-87-43

    आसुरेण समाविष्टः सोऽस्त्रेण रघुनन्दनः ।
    ससर्जास्त्रं महोत्साहः पावकं पावकोपमः ॥ ६-८७-४३॥
    āsureṇa samāviṣṭaḥ so'streṇa raghunandanaḥ |
    sasarjāstraṃ mahotsāhaḥ pāvakaṃ pāvakopamaḥ || 6-87-43||

    RMY 6-87-44

    अग्निदीप्तमुखान्बाणांस्तथा सूर्यमुखानपि ।
    चन्द्रार्धचन्द्रवक्त्रांश्च धूमकेतुमुखानपि ॥ ६-८७-४४॥
    agnidīptamukhānbāṇāṃstathā sūryamukhānapi |
    candrārdhacandravaktrāṃśca dhūmaketumukhānapi || 6-87-44||

    RMY 6-87-45

    ग्रहनक्षत्रवर्णांश्च महोल्कामुखसंस्थितान् ।
    विद्युज्जिह्वोपमांश्चान्यान्ससर्ज निशिताञ्शरान् ॥ ६-८७-४५॥
    grahanakṣatravarṇāṃśca maholkāmukhasaṃsthitān |
    vidyujjihvopamāṃścānyānsasarja niśitāñśarān || 6-87-45||

    RMY 6-87-46

    ते रावणशरा घोरा राघवास्त्रसमाहताः ।
    विलयं जग्मुराकाशे जग्मुश्चैव सहस्रशः ॥ ६-८७-४६॥
    te rāvaṇaśarā ghorā rāghavāstrasamāhatāḥ |
    vilayaṃ jagmurākāśe jagmuścaiva sahasraśaḥ || 6-87-46||

    RMY 6-87-47

    तदस्त्रं निहतं दृष्ट्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
    हृष्टा नेदुस्ततः सर्वे कपयः कामरूपिणः ॥ ६-८७-४७॥
    tadastraṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
    hṛṣṭā nedustataḥ sarve kapayaḥ kāmarūpiṇaḥ || 6-87-47||

    Sarga: 88/116 (59)

    RMY 6-88-1

    तस्मिन्प्रतिहतेऽस्त्रे तु रावणो राक्षसाधिपः ।
    क्रोधं च द्विगुणं चक्रे क्रोधाच्चास्त्रमनन्तरम् ॥ ६-८८-१॥
    tasminpratihate'stre tu rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
    krodhaṃ ca dviguṇaṃ cakre krodhāccāstramanantaram || 6-88-1||

    RMY 6-88-2

    मयेन विहितं रौद्रमन्यदस्त्रं महाद्युतिः ।
    उत्स्रष्टुं रावणो घोरं राघवाय प्रचक्रमे ॥ ६-८८-२॥
    mayena vihitaṃ raudramanyadastraṃ mahādyutiḥ |
    utsraṣṭuṃ rāvaṇo ghoraṃ rāghavāya pracakrame || 6-88-2||

    RMY 6-88-3

    ततः शूलानि निश्चेरुर्गदाश्च मुसलानि च ।
    कार्मुकाद्दीप्यमानानि वज्रसाराणि सर्वशः ॥ ६-८८-३॥
    tataḥ śūlāni niścerurgadāśca musalāni ca |
    kārmukāddīpyamānāni vajrasārāṇi sarvaśaḥ || 6-88-3||

    RMY 6-88-4

    कूटमुद्गरपाशाश्च दीप्ताश्चाशनयस्तथा ।
    निष्पेतुर्विविधास्तीक्ष्णा वाता इव युगक्षये ॥ ६-८८-४॥
    kūṭamudgarapāśāśca dīptāścāśanayastathā |
    niṣpeturvividhāstīkṣṇā vātā iva yugakṣaye || 6-88-4||

    RMY 6-88-5

    तदस्त्रं राघवः श्रीमानुत्तमास्त्रविदां वरः ।
    जघान परमास्त्रेण गन्धर्वेण महाद्युतिः ॥ ६-८८-५॥
    tadastraṃ rāghavaḥ śrīmānuttamāstravidāṃ varaḥ |
    jaghāna paramāstreṇa gandharveṇa mahādyutiḥ || 6-88-5||

    RMY 6-88-6

    तस्मिन्प्रतिहतेऽस्त्रे तु राघवेण महात्मना ।
    रावणः क्रोधताम्राक्षः सौरमस्त्रमुदीरयत् ॥ ६-८८-६॥
    tasminpratihate'stre tu rāghaveṇa mahātmanā |
    rāvaṇaḥ krodhatāmrākṣaḥ sauramastramudīrayat || 6-88-6||

    RMY 6-88-7

    ततश्चक्राणि निष्पेतुर्भास्वराणि महान्ति च ।
    कार्मुकाद्भीमवेगस्य दशग्रीवस्य धीमतः ॥ ६-८८-७॥
    tataścakrāṇi niṣpeturbhāsvarāṇi mahānti ca |
    kārmukādbhīmavegasya daśagrīvasya dhīmataḥ || 6-88-7||

    RMY 6-88-8

    तैरासीद्गगनं दीप्तं संपतद्भिरितस्ततः ।
    पतद्भिश्च दिशो दीप्तैश्चन्द्रसूर्यग्रहैरिव ॥ ६-८८-८॥
    tairāsīdgaganaṃ dīptaṃ saṃpatadbhiritastataḥ |
    patadbhiśca diśo dīptaiścandrasūryagrahairiva || 6-88-8||

    RMY 6-88-9

    तानि चिच्छेद बाणौघैश्चक्राणि तु स राघवः ।
    आयुधानि विचित्राणि रावणस्य चमूमुखे ॥ ६-८८-९॥
    tāni ciccheda bāṇaughaiścakrāṇi tu sa rāghavaḥ |
    āyudhāni vicitrāṇi rāvaṇasya camūmukhe || 6-88-9||

    RMY 6-88-10

    तदस्त्रं तु हतं दृष्ट्वा रावणो राक्षसाधिपः ।
    विव्याध दशभिर्बाणै रामं सर्वेषु मर्मसु ॥ ६-८८-१०॥
    tadastraṃ tu hataṃ dṛṣṭvā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
    vivyādha daśabhirbāṇai rāmaṃ sarveṣu marmasu || 6-88-10||

    RMY 6-88-11

    स विद्धो दशभिर्बाणैर्महाकार्मुकनिःसृतैः ।
    रावणेन महातेजा न प्राकम्पत राघवः ॥ ६-८८-११॥
    sa viddho daśabhirbāṇairmahākārmukaniḥsṛtaiḥ |
    rāvaṇena mahātejā na prākampata rāghavaḥ || 6-88-11||

    RMY 6-88-12

    ततो विव्याध गात्रेषु सर्वेषु समितिंजयः ।
    राघवस्तु सुसंक्रुद्धो रावणं बहुभिः शरैः ॥ ६-८८-१२॥
    tato vivyādha gātreṣu sarveṣu samitiṃjayaḥ |
    rāghavastu susaṃkruddho rāvaṇaṃ bahubhiḥ śaraiḥ || 6-88-12||

    RMY 6-88-13

    एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो राघवस्यानुजो बली ।
    लक्ष्मणः सायकान्सप्त जग्राह परवीरहा ॥ ६-८८-१३॥
    etasminnantare kruddho rāghavasyānujo balī |
    lakṣmaṇaḥ sāyakānsapta jagrāha paravīrahā || 6-88-13||

    RMY 6-88-14

    तैः सायकैर्महावेगै रावणस्य महाद्युतिः ।
    ध्वजं मनुष्यशीर्षं तु तस्य चिच्छेद नैकधा ॥ ६-८८-१४॥
    taiḥ sāyakairmahāvegai rāvaṇasya mahādyutiḥ |
    dhvajaṃ manuṣyaśīrṣaṃ tu tasya ciccheda naikadhā || 6-88-14||

    RMY 6-88-15

    सारथेश्चापि बाणेन शिरो ज्वलितकुण्डलम् ।
    जहार लक्ष्मणः श्रीमान्नैरृतस्य महाबलः ॥ ६-८८-१५॥
    sāratheścāpi bāṇena śiro jvalitakuṇḍalam |
    jahāra lakṣmaṇaḥ śrīmānnairṛtasya mahābalaḥ || 6-88-15||

    RMY 6-88-16

    तस्य बाणैश्च चिच्छेद धनुर्गजकरोपमम् ।
    लक्ष्मणो राक्षसेन्द्रस्य पञ्चभिर्निशितैः शरैः ॥ ६-८८-१६॥
    tasya bāṇaiśca ciccheda dhanurgajakaropamam |
    lakṣmaṇo rākṣasendrasya pañcabhirniśitaiḥ śaraiḥ || 6-88-16||

    RMY 6-88-17

    नीलमेघनिभांश्चास्य सदश्वान्पर्वतोपमान् ।
    जघानाप्लुत्य गदया रावणस्य विभीषणः ॥ ६-८८-१७॥
    nīlameghanibhāṃścāsya sadaśvānparvatopamān |
    jaghānāplutya gadayā rāvaṇasya vibhīṣaṇaḥ || 6-88-17||

    RMY 6-88-18

    हताश्वाद्वेगवान्वेगादवप्लुत्य महारथात् ।
    क्रोधमाहारयत्तीव्रं भ्रातरं प्रति रावणः ॥ ६-८८-१८॥
    hatāśvādvegavānvegādavaplutya mahārathāt |
    krodhamāhārayattīvraṃ bhrātaraṃ prati rāvaṇaḥ || 6-88-18||

    RMY 6-88-19

    ततः शक्तिं महाशक्तिर्दीप्तां दीप्ताशनीमिव ।
    विभीषणाय चिक्षेप राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ॥ ६-८८-१९॥
    tataḥ śaktiṃ mahāśaktirdīptāṃ dīptāśanīmiva |
    vibhīṣaṇāya cikṣepa rākṣasendraḥ pratāpavān || 6-88-19||

    RMY 6-88-20

    अप्राप्तामेव तां बाणैस्त्रिभिश्चिच्छेद लक्ष्मणः ।
    अथोदतिष्ठत्संनादो वानराणां तदा रणे ॥ ६-८८-२०॥
    aprāptāmeva tāṃ bāṇaistribhiściccheda lakṣmaṇaḥ |
    athodatiṣṭhatsaṃnādo vānarāṇāṃ tadā raṇe || 6-88-20||

    RMY 6-88-21

    सा पपात त्रिधा छिन्ना शक्तिः काञ्चनमालिनी ।
    सविस्फुलिङ्गा ज्वलिता महोल्केव दिवश्च्युता ॥ ६-८८-२१॥
    sā papāta tridhā chinnā śaktiḥ kāñcanamālinī |
    savisphuliṅgā jvalitā maholkeva divaścyutā || 6-88-21||

    RMY 6-88-22

    ततः संभाविततरां कालेनापि दुरासदाम् ।
    जग्राह विपुलां शक्तिं दीप्यमानां स्वतेजसा ॥ ६-८८-२२॥
    tataḥ saṃbhāvitatarāṃ kālenāpi durāsadām |
    jagrāha vipulāṃ śaktiṃ dīpyamānāṃ svatejasā || 6-88-22||

    RMY 6-88-23

    सा वेगिना बलवता रावणेन दुरात्मना ।
    जज्वाल सुमहाघोरा शक्राशनिसमप्रभा ॥ ६-८८-२३॥
    sā veginā balavatā rāvaṇena durātmanā |
    jajvāla sumahāghorā śakrāśanisamaprabhā || 6-88-23||

    RMY 6-88-24

    एतस्मिन्नन्तरे वीरो लक्ष्मणस्तं विभीषणम् ।
    प्राणसंशयमापन्नं तूर्णमेवाभ्यपद्यत ॥ ६-८८-२४॥
    etasminnantare vīro lakṣmaṇastaṃ vibhīṣaṇam |
    prāṇasaṃśayamāpannaṃ tūrṇamevābhyapadyata || 6-88-24||

    RMY 6-88-25

    तं विमोक्षयितुं वीरश्चापमायम्य लक्ष्मणः ।
    रावणं शक्तिहस्तं तं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ६-८८-२५॥
    taṃ vimokṣayituṃ vīraścāpamāyamya lakṣmaṇaḥ |
    rāvaṇaṃ śaktihastaṃ taṃ śaravarṣairavākirat || 6-88-25||

    RMY 6-88-26

    कीर्यमाणः शरौघेण विसृष्टेन महात्मना ।
    न प्रहर्तुं मनश्चक्रे विमुखीकृतविक्रमः ॥ ६-८८-२६॥
    kīryamāṇaḥ śaraugheṇa visṛṣṭena mahātmanā |
    na prahartuṃ manaścakre vimukhīkṛtavikramaḥ || 6-88-26||

    RMY 6-88-27

    मोक्षितं भ्रातरं दृष्ट्वा लक्ष्मणेन स रावणः ।
    लक्ष्मणाभिमुखस्तिष्ठन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ ६-८८-२७॥
    mokṣitaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇena sa rāvaṇaḥ |
    lakṣmaṇābhimukhastiṣṭhannidaṃ vacanamabravīt || 6-88-27||

    RMY 6-88-28

    मोक्षितस्ते बलश्लाघिन्यस्मादेवं विभीषणः ।
    विमुच्य राक्षसं शक्तिस्त्वयीयं विनिपात्यते ॥ ६-८८-२८॥
    mokṣitaste balaślāghinyasmādevaṃ vibhīṣaṇaḥ |
    vimucya rākṣasaṃ śaktistvayīyaṃ vinipātyate || 6-88-28||

    RMY 6-88-29

    एषा ते हृदयं भित्त्वा शक्तिर्लोहितलक्षणा ।
    मद्बाहुपरिघोत्सृष्टा प्राणानादाय यास्यति ॥ ६-८८-२९॥
    eṣā te hṛdayaṃ bhittvā śaktirlohitalakṣaṇā |
    madbāhuparighotsṛṣṭā prāṇānādāya yāsyati || 6-88-29||

    RMY 6-88-30

    इत्येवमुक्त्वा तां शक्तिमष्टघण्टां महास्वनाम् ।
    मयेन मायाविहिताममोघां शत्रुघातिनीम् ॥ ६-८८-३०॥
    ityevamuktvā tāṃ śaktimaṣṭaghaṇṭāṃ mahāsvanām |
    mayena māyāvihitāmamoghāṃ śatrughātinīm || 6-88-30||

    RMY 6-88-31

    लक्ष्मणाय समुद्दिश्य ज्वलन्तीमिव तेजसा ।
    रावणः परमक्रुद्धश्चिक्षेप च ननाद च ॥ ६-८८-३१॥
    lakṣmaṇāya samuddiśya jvalantīmiva tejasā |
    rāvaṇaḥ paramakruddhaścikṣepa ca nanāda ca || 6-88-31||

    RMY 6-88-32

    सा क्षिप्ता भीमवेगेन शक्राशनिसमस्वना ।
    शक्तिरभ्यपतद्वेगाल्लक्ष्मणं रणमूर्धनि ॥ ६-८८-३२॥
    sā kṣiptā bhīmavegena śakrāśanisamasvanā |
    śaktirabhyapatadvegāllakṣmaṇaṃ raṇamūrdhani || 6-88-32||

    RMY 6-88-33

    तामनुव्याहरच्छक्तिमापतन्तीं स राघवः ।
    स्वस्त्यस्तु लक्ष्मणायेति मोघा भव हतोद्यमा ॥ ६-८८-३३॥
    tāmanuvyāharacchaktimāpatantīṃ sa rāghavaḥ |
    svastyastu lakṣmaṇāyeti moghā bhava hatodyamā || 6-88-33||

    RMY 6-88-34

    न्यपतत्सा महावेगा लक्ष्मणस्य महोरसि ।
    जिह्वेवोरगराजस्य दीप्यमाना महाद्युतिः ॥ ६-८८-३४॥
    nyapatatsā mahāvegā lakṣmaṇasya mahorasi |
    jihvevoragarājasya dīpyamānā mahādyutiḥ || 6-88-34||

    RMY 6-88-35

    ततो रावणवेगेन सुदूरमवगाढया ।
    शक्त्या निर्भिन्नहृदयः पपात भुवि लक्ष्मणः ॥ ६-८८-३५॥
    tato rāvaṇavegena sudūramavagāḍhayā |
    śaktyā nirbhinnahṛdayaḥ papāta bhuvi lakṣmaṇaḥ || 6-88-35||

    RMY 6-88-36

    तदवस्थं समीपस्थो लक्ष्मणं प्रेक्ष्य राघवः ।
    भ्रातृस्नेहान्महातेजा विषण्णहृदयोऽभवत् ॥ ६-८८-३६॥
    tadavasthaṃ samīpastho lakṣmaṇaṃ prekṣya rāghavaḥ |
    bhrātṛsnehānmahātejā viṣaṇṇahṛdayo'bhavat || 6-88-36||

    RMY 6-88-37

    स मुहूर्तमनुध्याय बाष्पव्याकुललोचनः ।
    बभूव संरब्धतरो युगान्त इव पावकः ॥ ६-८८-३७॥
    sa muhūrtamanudhyāya bāṣpavyākulalocanaḥ |
    babhūva saṃrabdhataro yugānta iva pāvakaḥ || 6-88-37||

    RMY 6-88-38

    न विषादस्य कालोऽयमिति संचिन्त्य राघवः ।
    चक्रे सुतुमुलं युद्धं रावणस्य वधे धृतः ॥ ६-८८-३८॥
    na viṣādasya kālo'yamiti saṃcintya rāghavaḥ |
    cakre sutumulaṃ yuddhaṃ rāvaṇasya vadhe dhṛtaḥ || 6-88-38||

    RMY 6-88-39

    स ददर्श ततो रामः शक्त्या भिन्नं महाहवे ।
    लक्ष्मणं रुधिरादिग्धं सपन्नगमिवाचलम् ॥ ६-८८-३९॥
    sa dadarśa tato rāmaḥ śaktyā bhinnaṃ mahāhave |
    lakṣmaṇaṃ rudhirādigdhaṃ sapannagamivācalam || 6-88-39||

    RMY 6-88-40

    तामपि प्रहितां शक्तिं रावणेन बलीयसा ।
    यत्नतस्ते हरिश्रेष्ठा न शेकुरवमर्दितुम् ।
    अर्दिताश्चैव बाणौघैः क्षिप्रहस्तेन रक्षसा ॥ ६-८८-४०॥
    tāmapi prahitāṃ śaktiṃ rāvaṇena balīyasā |
    yatnataste hariśreṣṭhā na śekuravamarditum |
    arditāścaiva bāṇaughaiḥ kṣiprahastena rakṣasā || 6-88-40||

    RMY 6-88-41

    सौमित्रिं सा विनिर्भिद्य प्रविष्टा धरणीतलम् ।
    तां कराभ्यां परामृश्य रामः शक्तिं भयावहाम् ।
    बभञ्ज समरे क्रुद्धो बलवद्विचकर्ष च ॥ ६-८८-४१॥
    saumitriṃ sā vinirbhidya praviṣṭā dharaṇītalam |
    tāṃ karābhyāṃ parāmṛśya rāmaḥ śaktiṃ bhayāvahām |
    babhañja samare kruddho balavadvicakarṣa ca || 6-88-41||

    RMY 6-88-42

    तस्य निष्कर्षतः शक्तिं रावणेन बलीयसा ।
    शराः सर्वेषु गात्रेषु पातिता मर्मभेदिनः ॥ ६-८८-४२॥
    tasya niṣkarṣataḥ śaktiṃ rāvaṇena balīyasā |
    śarāḥ sarveṣu gātreṣu pātitā marmabhedinaḥ || 6-88-42||

    RMY 6-88-43

    अचिन्तयित्वा तान्बाणान्समाश्लिष्य च लक्ष्मणम् ।
    अब्रवीच्च हनूमन्तं सुग्रीवं चैव राघवः ।
    लक्ष्मणं परिवार्येह तिष्ठध्वं वानरोत्तमाः ॥ ६-८८-४३॥
    acintayitvā tānbāṇānsamāśliṣya ca lakṣmaṇam |
    abravīcca hanūmantaṃ sugrīvaṃ caiva rāghavaḥ |
    lakṣmaṇaṃ parivāryeha tiṣṭhadhvaṃ vānarottamāḥ || 6-88-43||

    RMY 6-88-44

    पराक्रमस्य कालोऽयं संप्राप्तो मे चिरेप्सितः ।
    पापात्मायं दशग्रीवो वध्यतां पापनिश्चयः ।
    काङ्क्षितः स्तोककस्येव घर्मान्ते मेघदर्शनम् ॥ ६-८८-४४॥
    parākramasya kālo'yaṃ saṃprāpto me cirepsitaḥ |
    pāpātmāyaṃ daśagrīvo vadhyatāṃ pāpaniścayaḥ |
    kāṅkṣitaḥ stokakasyeva gharmānte meghadarśanam || 6-88-44||

    RMY 6-88-45

    अस्मिन्मुहूर्ते नचिरात्सत्यं प्रतिशृणोमि वः ।
    अरावणमरामं वा जगद्द्रक्ष्यथ वानराः ॥ ६-८८-४५॥
    asminmuhūrte nacirātsatyaṃ pratiśṛṇomi vaḥ |
    arāvaṇamarāmaṃ vā jagaddrakṣyatha vānarāḥ || 6-88-45||

    RMY 6-88-46

    राज्यनाशं वने वासं दण्डके परिधावनम् ।
    वैदेह्याश्च परामर्शं रक्षोभिश्च समागमम् ॥ ६-८८-४६॥
    rājyanāśaṃ vane vāsaṃ daṇḍake paridhāvanam |
    vaidehyāśca parāmarśaṃ rakṣobhiśca samāgamam || 6-88-46||

    RMY 6-88-47

    प्राप्तं दुःखं महद्घोरं क्लेशं च निरयोपमम् ।
    अद्य सर्वमहं त्यक्ष्ये हत्वा तं रावणं रणे ॥ ६-८८-४७॥
    prāptaṃ duḥkhaṃ mahadghoraṃ kleśaṃ ca nirayopamam |
    adya sarvamahaṃ tyakṣye hatvā taṃ rāvaṇaṃ raṇe || 6-88-47||

    RMY 6-88-48

    यदर्थं वानरं सैन्यं समानीतमिदं मया ।
    सुग्रीवश्च कृतो राज्ये निहत्वा वालिनं रणे ॥ ६-८८-४८॥
    yadarthaṃ vānaraṃ sainyaṃ samānītamidaṃ mayā |
    sugrīvaśca kṛto rājye nihatvā vālinaṃ raṇe || 6-88-48||

    RMY 6-88-49

    यदर्थं सागरः क्रान्तः सेतुर्बद्धश्च सागरे ।
    सोऽयमद्य रणे पापश्चक्षुर्विषयमागतः ॥ ६-८८-४९॥
    yadarthaṃ sāgaraḥ krāntaḥ seturbaddhaśca sāgare |
    so'yamadya raṇe pāpaścakṣurviṣayamāgataḥ || 6-88-49||

    RMY 6-88-50

    चक्षुर्विषयमागम्य नायं जीवितुमर्हति ।
    दृष्टिं दृष्टिविषस्येव सर्पस्य मम रावणः ॥ ६-८८-५०॥
    cakṣurviṣayamāgamya nāyaṃ jīvitumarhati |
    dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviṣasyeva sarpasya mama rāvaṇaḥ || 6-88-50||

    RMY 6-88-51

    स्वस्थाः पश्यत दुर्धर्षा युद्धं वानरपुंगवाः ।
    आसीनाः पर्वताग्रेषु ममेदं रावणस्य च ॥ ६-८८-५१॥
    svasthāḥ paśyata durdharṣā yuddhaṃ vānarapuṃgavāḥ |
    āsīnāḥ parvatāgreṣu mamedaṃ rāvaṇasya ca || 6-88-51||

    RMY 6-88-52

    अद्य रामस्य रामत्वं पश्यन्तु मम संयुगे ।
    त्रयो लोकाः सगन्धर्वाः सदेवाः सर्षिचारणाः ॥ ६-८८-५२॥
    adya rāmasya rāmatvaṃ paśyantu mama saṃyuge |
    trayo lokāḥ sagandharvāḥ sadevāḥ sarṣicāraṇāḥ || 6-88-52||

    RMY 6-88-53

    अद्य कर्म करिष्यामि यल्लोकाः सचराचराः ।
    सदेवाः कथयिष्यन्ति यावद्भूमिर्धरिष्यति ॥ ६-८८-५३॥
    adya karma kariṣyāmi yallokāḥ sacarācarāḥ |
    sadevāḥ kathayiṣyanti yāvadbhūmirdhariṣyati || 6-88-53||

    RMY 6-88-54

    एवमुक्त्वा शितैर्बाणैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।
    आजघान दशग्रीवं रणे रामः समाहितः ॥ ६-८८-५४॥
    evamuktvā śitairbāṇaistaptakāñcanabhūṣaṇaiḥ |
    ājaghāna daśagrīvaṃ raṇe rāmaḥ samāhitaḥ || 6-88-54||

    RMY 6-88-55

    अथ प्रदीप्तैर्नाराचैर्मुसलैश्चापि रावणः ।
    अभ्यवर्षत्तदा रामं धाराभिरिव तोयदः ॥ ६-८८-५५॥
    atha pradīptairnārācairmusalaiścāpi rāvaṇaḥ |
    abhyavarṣattadā rāmaṃ dhārābhiriva toyadaḥ || 6-88-55||

    RMY 6-88-56

    रामरावणमुक्तानामन्योन्यमभिनिघ्नताम् ।
    शराणां च शराणां च बभूव तुमुलः स्वनः ॥ ६-८८-५६॥
    rāmarāvaṇamuktānāmanyonyamabhinighnatām |
    śarāṇāṃ ca śarāṇāṃ ca babhūva tumulaḥ svanaḥ || 6-88-56||

    RMY 6-88-57

    ते भिन्नाश्च विकीर्णाश्च रामरावणयोः शराः ।
    अन्तरिक्षात्प्रदीप्ताग्रा निपेतुर्धरणीतले ॥ ६-८८-५७॥
    te bhinnāśca vikīrṇāśca rāmarāvaṇayoḥ śarāḥ |
    antarikṣātpradīptāgrā nipeturdharaṇītale || 6-88-57||

    RMY 6-88-58

    तयोर्ज्यातलनिर्घोषो रामरावणयोर्महान् ।
    त्रासनः सर्वबूतानां स बभूवाद्भुतोपमः ॥ ६-८८-५८॥
    tayorjyātalanirghoṣo rāmarāvaṇayormahān |
    trāsanaḥ sarvabūtānāṃ sa babhūvādbhutopamaḥ || 6-88-58||

    RMY 6-88-59

    स कीर्यमाणः शरजालवृष्टिभिर्महात्मना दीप्तधनुष्मतार्दितः ।
    भयात्प्रदुद्राव समेत्य रावणो यथानिलेनाभिहतो बलाहकः ॥ ६-८८-५९॥
    sa kīryamāṇaḥ śarajālavṛṣṭibhirmahātmanā dīptadhanuṣmatārditaḥ |
    bhayātpradudrāva sametya rāvaṇo yathānilenābhihato balāhakaḥ || 6-88-59||

    Sarga: 89/116 (34)

    RMY 6-89-1

    स दत्त्वा तुमुलं युद्धं रावणस्य दुरात्मनः ।
    विसृजन्नेव बाणौघान्सुषेणं वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-८९-१॥
    sa dattvā tumulaṃ yuddhaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ |
    visṛjanneva bāṇaughānsuṣeṇaṃ vākyamabravīt || 6-89-1||

    RMY 6-89-2

    एष रावणवेगेन लक्ष्मणः पतितः क्षितौ ।
    सर्पवद्वेष्टते वीरो मम शोकमुदीरयन् ॥ ६-८९-२॥
    eṣa rāvaṇavegena lakṣmaṇaḥ patitaḥ kṣitau |
    sarpavadveṣṭate vīro mama śokamudīrayan || 6-89-2||

    RMY 6-89-3

    शोणितार्द्रमिमं वीरं प्राणैरिष्टतरं मम ।
    पश्यतो मम का शक्तिर्योद्धुं पर्याकुलात्मनः ॥ ६-८९-३॥
    śoṇitārdramimaṃ vīraṃ prāṇairiṣṭataraṃ mama |
    paśyato mama kā śaktiryoddhuṃ paryākulātmanaḥ || 6-89-3||

    RMY 6-89-4

    अयं स समरश्लाघी भ्राता मे शुभलक्षणः ।
    यदि पञ्चत्वमापन्नः प्राणैर्मे किं सुखेन वा ॥ ६-८९-४॥
    ayaṃ sa samaraślāghī bhrātā me śubhalakṣaṇaḥ |
    yadi pañcatvamāpannaḥ prāṇairme kiṃ sukhena vā || 6-89-4||

    RMY 6-89-5

    लज्जतीव हि मे वीर्यं भ्रश्यतीव कराद्धनुः ।
    सायका व्यवसीदन्ति दृष्टिर्बाष्पवशं गता ।
    चिन्ता मे वर्धते तीव्रा मुमूर्षा चोपजायते ॥ ६-८९-५॥
    lajjatīva hi me vīryaṃ bhraśyatīva karāddhanuḥ |
    sāyakā vyavasīdanti dṛṣṭirbāṣpavaśaṃ gatā |
    cintā me vardhate tīvrā mumūrṣā copajāyate || 6-89-5||

    RMY 6-89-6

    भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा रावणेन दुरात्मना ।
    परं विषादमापन्नो विललापाकुलेन्द्रियः ॥ ६-८९-६॥
    bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāvaṇena durātmanā |
    paraṃ viṣādamāpanno vilalāpākulendriyaḥ || 6-89-6||

    RMY 6-89-7

    न हि युद्धेन मे कार्यं नैव प्राणैर्न सीतया ।
    भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं रणपांसुषु ॥ ६-८९-७॥
    na hi yuddhena me kāryaṃ naiva prāṇairna sītayā |
    bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ raṇapāṃsuṣu || 6-89-7||

    RMY 6-89-8

    किं मे राज्येन किं प्राणैर्युद्धे कार्यं न विद्यते ।
    यत्रायं निहतः शेते रणमूर्धनि लक्ष्मणः ॥ ६-८९-८॥
    kiṃ me rājyena kiṃ prāṇairyuddhe kāryaṃ na vidyate |
    yatrāyaṃ nihataḥ śete raṇamūrdhani lakṣmaṇaḥ || 6-89-8||

    RMY 6-89-9

    राममाश्वासयन्वीरः सुषेणो वाक्यमब्रवीत् ।
    न मृतोऽयं महाबाहुर्लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः ॥ ६-८९-९॥
    rāmamāśvāsayanvīraḥ suṣeṇo vākyamabravīt |
    na mṛto'yaṃ mahābāhurlakṣmaṇo lakṣmivardhanaḥ || 6-89-9||

    RMY 6-89-10

    न चास्य विकृतं वक्त्रं नापि श्यामं न निष्प्रभम् ।
    सुप्रभं च प्रसन्नं च मुखमस्याभिलक्ष्यते ॥ ६-८९-१०॥
    na cāsya vikṛtaṃ vaktraṃ nāpi śyāmaṃ na niṣprabham |
    suprabhaṃ ca prasannaṃ ca mukhamasyābhilakṣyate || 6-89-10||

    RMY 6-89-11

    पद्मरक्ततलौ हस्तौ सुप्रसन्ने च लोचने ।
    एवं न विद्यते रूपं गतासूनां विशां पते ।
    मां विषादं कृथा वीर सप्राणोऽयमरिंदम ॥ ६-८९-११॥
    padmaraktatalau hastau suprasanne ca locane |
    evaṃ na vidyate rūpaṃ gatāsūnāṃ viśāṃ pate |
    māṃ viṣādaṃ kṛthā vīra saprāṇo'yamariṃdama || 6-89-11||

    RMY 6-89-12

    आख्यास्यते प्रसुप्तस्य स्रस्तगात्रस्य भूतले ।
    सोच्छ्वासं हृदयं वीर कम्पमानं मुहुर्मुहुः ॥ ६-८९-१२॥
    ākhyāsyate prasuptasya srastagātrasya bhūtale |
    socchvāsaṃ hṛdayaṃ vīra kampamānaṃ muhurmuhuḥ || 6-89-12||

    RMY 6-89-13

    एवमुक्त्वा तु वाक्यज्ञः सुषेणो राघवं वचः ।
    समीपस्थमुवाचेदं हनूमन्तमभित्वरन् ॥ ६-८९-१३॥
    evamuktvā tu vākyajñaḥ suṣeṇo rāghavaṃ vacaḥ |
    samīpasthamuvācedaṃ hanūmantamabhitvaran || 6-89-13||

    RMY 6-89-14

    सौम्य शीघ्रमितो गत्वा शैलमोषधिपर्वतम् ।
    पूर्वं हि कथितो योऽसौ वीर जाम्बवता शुभः ॥ ६-८९-१४॥
    saumya śīghramito gatvā śailamoṣadhiparvatam |
    pūrvaṃ hi kathito yo'sau vīra jāmbavatā śubhaḥ || 6-89-14||

    RMY 6-89-15

    दक्षिणे शिखरे तस्य जातामोषधिमानय ।
    विशल्यकरणी नाम विशल्यकरणीं शुभाम् ॥ ६-८९-१५॥
    dakṣiṇe śikhare tasya jātāmoṣadhimānaya |
    viśalyakaraṇī nāma viśalyakaraṇīṃ śubhām || 6-89-15||

    RMY 6-89-16

    सौवर्णकरणीं चापि तथा संजीवनीमपि ।
    संधानकरणीं चापि गत्वा शीघ्रमिहानय ।
    संजीवनार्थं वीरस्य लक्ष्मणस्य महात्मनः ॥ ६-८९-१६॥
    sauvarṇakaraṇīṃ cāpi tathā saṃjīvanīmapi |
    saṃdhānakaraṇīṃ cāpi gatvā śīghramihānaya |
    saṃjīvanārthaṃ vīrasya lakṣmaṇasya mahātmanaḥ || 6-89-16||

    RMY 6-89-17

    इत्येवमुक्तो हनुमान्गत्वा चौषधिपर्वतम् ।
    चिन्तामभ्यगमच्छ्रीमानजानंस्ता महौषधीः ॥ ६-८९-१७॥
    ityevamukto hanumāngatvā cauṣadhiparvatam |
    cintāmabhyagamacchrīmānajānaṃstā mahauṣadhīḥ || 6-89-17||

    RMY 6-89-18

    तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना मारुतेरमितौजसः ।
    इदमेव गमिष्यामि गृहीत्वा शिखरं गिरेः ॥ ६-८९-१८॥
    tasya buddhiḥ samutpannā māruteramitaujasaḥ |
    idameva gamiṣyāmi gṛhītvā śikharaṃ gireḥ || 6-89-18||

    RMY 6-89-19

    अगृह्य यदि गच्छामि विशल्यकरणीमहम् ।
    कालात्ययेन दोषः स्याद्वैक्लव्यं च महद्भवेत् ॥ ६-८९-१९॥
    agṛhya yadi gacchāmi viśalyakaraṇīmaham |
    kālātyayena doṣaḥ syādvaiklavyaṃ ca mahadbhavet || 6-89-19||

    RMY 6-89-20

    इति संचिन्त्य हनुमान्गत्वा क्षिप्रं महाबलः ।
    उत्पपात गृहीत्वा तु हनूमाञ्शिखरं गिरेः ॥ ६-८९-२०॥
    iti saṃcintya hanumāngatvā kṣipraṃ mahābalaḥ |
    utpapāta gṛhītvā tu hanūmāñśikharaṃ gireḥ || 6-89-20||

    RMY 6-89-21

    ओषधीर्नावगछामि ता अहं हरिपुंगव ।
    तदिदं शिखरं कृत्स्नं गिरेस्तस्याहृतं मया ॥ ६-८९-२१॥
    oṣadhīrnāvagachāmi tā ahaṃ haripuṃgava |
    tadidaṃ śikharaṃ kṛtsnaṃ girestasyāhṛtaṃ mayā || 6-89-21||

    RMY 6-89-22

    एवं कथयमानं तं प्रशस्य पवनात्मजम् ।
    सुषेणो वानरश्रेष्ठो जग्राहोत्पाट्य चौषधीः ॥ ६-८९-२२॥
    evaṃ kathayamānaṃ taṃ praśasya pavanātmajam |
    suṣeṇo vānaraśreṣṭho jagrāhotpāṭya cauṣadhīḥ || 6-89-22||

    RMY 6-89-23

    ततः संक्षोदयित्वा तामोषधिं वानरोत्तमः ।
    लक्ष्मणस्य ददौ नस्तः सुषेणः सुमहाद्युतिः ॥ ६-८९-२३॥
    tataḥ saṃkṣodayitvā tāmoṣadhiṃ vānarottamaḥ |
    lakṣmaṇasya dadau nastaḥ suṣeṇaḥ sumahādyutiḥ || 6-89-23||

    RMY 6-89-24

    सशल्यः स समाघ्राय लक्ष्मणः परवीरहा ।
    विशल्यो विरुजः शीघ्रमुदतिष्ठन्महीतलात् ॥ ६-८९-२४॥
    saśalyaḥ sa samāghrāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
    viśalyo virujaḥ śīghramudatiṣṭhanmahītalāt || 6-89-24||

    RMY 6-89-25

    समुत्थितं ते हरयो भूतलात्प्रेक्ष्य लक्ष्मणम् ।
    साधु साध्विति सुप्रीताः सुषेणं प्रत्यपूजयन् ॥ ६-८९-२५॥
    samutthitaṃ te harayo bhūtalātprekṣya lakṣmaṇam |
    sādhu sādhviti suprītāḥ suṣeṇaṃ pratyapūjayan || 6-89-25||

    RMY 6-89-26

    एह्येहीत्यब्रवीद्रामो लक्ष्मणं परवीरहा ।
    सस्वजे स्नेहगाढं च बाष्पपर्याकुलेक्षणः ॥ ६-८९-२६॥
    ehyehītyabravīdrāmo lakṣmaṇaṃ paravīrahā |
    sasvaje snehagāḍhaṃ ca bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ || 6-89-26||

    RMY 6-89-27

    अब्रवीच्च परिष्वज्य सौमित्रिं राघवस्तदा ।
    दिष्ट्या त्वां वीर पश्यामि मरणात्पुनरागतम् ॥ ६-८९-२७॥
    abravīcca pariṣvajya saumitriṃ rāghavastadā |
    diṣṭyā tvāṃ vīra paśyāmi maraṇātpunarāgatam || 6-89-27||

    RMY 6-89-28

    न हि मे जीवितेनार्थः सीतया च जयेन वा ।
    को हि मे जीवितेनार्थस्त्वयि पञ्चत्वमागते ॥ ६-८९-२८॥
    na hi me jīvitenārthaḥ sītayā ca jayena vā |
    ko hi me jīvitenārthastvayi pañcatvamāgate || 6-89-28||

    RMY 6-89-29

    इत्येवं वदतस्तस्य राघवस्य महात्मनः ।
    खिन्नः शिथिलया वाचा लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-८९-२९॥
    ityevaṃ vadatastasya rāghavasya mahātmanaḥ |
    khinnaḥ śithilayā vācā lakṣmaṇo vākyamabravīt || 6-89-29||

    RMY 6-89-30

    तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय पुरा सत्यपराक्रम ।
    लघुः कश्चिदिवासत्त्वो नैवं वक्तुमिहार्हसि ॥ ६-८९-३०॥
    tāṃ pratijñāṃ pratijñāya purā satyaparākrama |
    laghuḥ kaścidivāsattvo naivaṃ vaktumihārhasi || 6-89-30||

    RMY 6-89-31

    न प्रतिज्ञां हि कुर्वन्ति वितथां साधवोऽनघ ।
    लक्षणं हि महत्त्वस्य प्रतिज्ञापरिपालनम् ॥ ६-८९-३१॥
    na pratijñāṃ hi kurvanti vitathāṃ sādhavo'nagha |
    lakṣaṇaṃ hi mahattvasya pratijñāparipālanam || 6-89-31||

    RMY 6-89-32

    नैराश्यमुपगन्तुं ते तदलं मत्कृतेऽनघ ।
    वधेन रावणस्याद्य प्रतिज्ञामनुपालय ॥ ६-८९-३२॥
    nairāśyamupagantuṃ te tadalaṃ matkṛte'nagha |
    vadhena rāvaṇasyādya pratijñāmanupālaya || 6-89-32||

    RMY 6-89-33

    न जीवन्यास्यते शत्रुस्तव बाणपथं गतः ।
    नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य सिंहस्येव महागजः ॥ ६-८९-३३॥
    na jīvanyāsyate śatrustava bāṇapathaṃ gataḥ |
    nardatastīkṣṇadaṃṣṭrasya siṃhasyeva mahāgajaḥ || 6-89-33||

    RMY 6-89-34

    अहं तु वधमिच्छामि शीघ्रमस्य दुरात्मनः ।
    यावदस्तं न यात्येष कृतकर्मा दिवाकरः ॥ ६-८९-३४॥
    ahaṃ tu vadhamicchāmi śīghramasya durātmanaḥ |
    yāvadastaṃ na yātyeṣa kṛtakarmā divākaraḥ || 6-89-34||

    Sarga: 90/116 (33)

    RMY 6-90-1

    लक्ष्मणेन तु तद्वाक्यमुक्तं श्रुत्वा स राघवः ।
    रावणाय शरान्घोरान्विससर्ज चमूमुखे ॥ ६-९०-१॥
    lakṣmaṇena tu tadvākyamuktaṃ śrutvā sa rāghavaḥ |
    rāvaṇāya śarānghorānvisasarja camūmukhe || 6-90-1||

    RMY 6-90-2

    दशग्रीवो रथस्थस्तु रामं वज्रोपमैः शरैः ।
    आजघान महाघोरैर्धाराभिरिव तोयदः ॥ ६-९०-२॥
    daśagrīvo rathasthastu rāmaṃ vajropamaiḥ śaraiḥ |
    ājaghāna mahāghorairdhārābhiriva toyadaḥ || 6-90-2||

    RMY 6-90-3

    दीप्तपावकसंकाशैः शरैः काञ्चनभूषणैः ।
    निर्बिभेद रणे रामो दशग्रीवं समाहितः ॥ ६-९०-३॥
    dīptapāvakasaṃkāśaiḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
    nirbibheda raṇe rāmo daśagrīvaṃ samāhitaḥ || 6-90-3||

    RMY 6-90-4

    भूमिस्थितस्य रामस्य रथस्थस्य च रक्षसः ।
    न समं युद्धमित्याहुर्देवगन्धर्वदानवाः ॥ ६-९०-४॥
    bhūmisthitasya rāmasya rathasthasya ca rakṣasaḥ |
    na samaṃ yuddhamityāhurdevagandharvadānavāḥ || 6-90-4||

    RMY 6-90-5

    ततः काञ्चनचित्राङ्गः किंकिणीशतभूषितः ।
    तरुणादित्यसंकाशो वैदूर्यमयकूबरः ॥ ६-९०-५॥
    tataḥ kāñcanacitrāṅgaḥ kiṃkiṇīśatabhūṣitaḥ |
    taruṇādityasaṃkāśo vaidūryamayakūbaraḥ || 6-90-5||

    RMY 6-90-6

    सदश्वैः काञ्चनापीडैर्युक्तः श्वेतप्रकीर्णकैः ।
    हरिभिः सूर्यसंकाशैर्हेमजालविभूषितैः ॥ ६-९०-६॥
    sadaśvaiḥ kāñcanāpīḍairyuktaḥ śvetaprakīrṇakaiḥ |
    haribhiḥ sūryasaṃkāśairhemajālavibhūṣitaiḥ || 6-90-6||

    RMY 6-90-7

    रुक्मवेणुध्वजः श्रीमान्देवराजरथो वरः ।
    अभ्यवर्तत काकुत्स्थमवतीर्य त्रिविष्टपात् ॥ ६-९०-७॥
    rukmaveṇudhvajaḥ śrīmāndevarājaratho varaḥ |
    abhyavartata kākutsthamavatīrya triviṣṭapāt || 6-90-7||

    RMY 6-90-8

    अब्रवीच्च तदा रामं सप्रतोदो रथे स्थितः ।
    प्राञ्जलिर्मातलिर्वाक्यं सहस्राक्षस्य सारथिः ॥ ६-९०-८॥
    abravīcca tadā rāmaṃ sapratodo rathe sthitaḥ |
    prāñjalirmātalirvākyaṃ sahasrākṣasya sārathiḥ || 6-90-8||

    RMY 6-90-9

    सहस्राक्षेण काकुत्स्थ रथोऽयं विजयाय ते ।
    दत्तस्तव महासत्त्व श्रीमाञ्शत्रुनिबर्हणः ॥ ६-९०-९॥
    sahasrākṣeṇa kākutstha ratho'yaṃ vijayāya te |
    dattastava mahāsattva śrīmāñśatrunibarhaṇaḥ || 6-90-9||

    RMY 6-90-10

    इदमैन्द्रं महच्चापं कवचं चाग्निसंनिभम् ।
    शराश्चादित्यसंकाशाः शक्तिश्च विमला शिताः ॥ ६-९०-१०॥
    idamaindraṃ mahaccāpaṃ kavacaṃ cāgnisaṃnibham |
    śarāścādityasaṃkāśāḥ śaktiśca vimalā śitāḥ || 6-90-10||

    RMY 6-90-11

    आरुह्येमं रथं वीर राक्षसं जहि रावणम् ।
    मया सारथिना राम महेन्द्र इव दानवान् ॥ ६-९०-११॥
    āruhyemaṃ rathaṃ vīra rākṣasaṃ jahi rāvaṇam |
    mayā sārathinā rāma mahendra iva dānavān || 6-90-11||

    RMY 6-90-12

    इत्युक्तः स परिक्रम्य रथं तमभिवाद्य च ।
    आरुरोह तदा रामो लोकाँल्लक्ष्म्या विराजयन् ॥ ६-९०-१२॥
    ityuktaḥ sa parikramya rathaṃ tamabhivādya ca |
    āruroha tadā rāmo lokā~llakṣmyā virājayan || 6-90-12||

    RMY 6-90-13

    तद्बभूवाद्भुतं युद्धं द्वैरथं लोमहर्षणम् ।
    रामस्य च महाबाहो रावणस्य च रक्षसः ॥ ६-९०-१३॥
    tadbabhūvādbhutaṃ yuddhaṃ dvairathaṃ lomaharṣaṇam |
    rāmasya ca mahābāho rāvaṇasya ca rakṣasaḥ || 6-90-13||

    RMY 6-90-14

    स गान्धर्वेण गान्धर्वं दैवं दैवेन राघवः ।
    अस्त्रं राक्षसराजस्य जघान परमास्त्रवित् ॥ ६-९०-१४॥
    sa gāndharveṇa gāndharvaṃ daivaṃ daivena rāghavaḥ |
    astraṃ rākṣasarājasya jaghāna paramāstravit || 6-90-14||

    RMY 6-90-15

    अस्त्रं तु परमं घोरं राक्षसं राकसाधिपः ।
    ससर्ज परमक्रुद्धः पुनरेव निशाचरः ॥ ६-९०-१५॥
    astraṃ tu paramaṃ ghoraṃ rākṣasaṃ rākasādhipaḥ |
    sasarja paramakruddhaḥ punareva niśācaraḥ || 6-90-15||

    RMY 6-90-16

    ते रावणधनुर्मुक्ताः शराः काञ्चनभूषणाः ।
    अभ्यवर्तन्त काकुत्स्थं सर्पा भूत्वा महाविषाः ॥ ६-९०-१६॥
    te rāvaṇadhanurmuktāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ |
    abhyavartanta kākutsthaṃ sarpā bhūtvā mahāviṣāḥ || 6-90-16||

    RMY 6-90-17

    ते दीप्तवदना दीप्तं वमन्तो ज्वलनं मुखैः ।
    राममेवाभ्यवर्तन्त व्यादितास्या भयानकाः ॥ ६-९०-१७॥
    te dīptavadanā dīptaṃ vamanto jvalanaṃ mukhaiḥ |
    rāmamevābhyavartanta vyāditāsyā bhayānakāḥ || 6-90-17||

    RMY 6-90-18

    तैर्वासुकिसमस्पर्शैर्दीप्तभोगैर्महाविषैः ।
    दिशश्च संतताः सर्वाः प्रदिशश्च समावृताः ॥ ६-९०-१८॥
    tairvāsukisamasparśairdīptabhogairmahāviṣaiḥ |
    diśaśca saṃtatāḥ sarvāḥ pradiśaśca samāvṛtāḥ || 6-90-18||

    RMY 6-90-19

    तान्दृष्ट्वा पन्नगान्रामः समापतत आहवे ।
    अस्त्रं गारुत्मतं घोरं प्रादुश्चक्रे भयावहम् ॥ ६-९०-१९॥
    tāndṛṣṭvā pannagānrāmaḥ samāpatata āhave |
    astraṃ gārutmataṃ ghoraṃ prāduścakre bhayāvaham || 6-90-19||

    RMY 6-90-20

    ते राघवधनुर्मुक्ता रुक्मपुङ्खाः शिखिप्रभाः ।
    सुपर्णाः काञ्चना भूत्वा विचेरुः सर्पशत्रवः ॥ ६-९०-२०॥
    te rāghavadhanurmuktā rukmapuṅkhāḥ śikhiprabhāḥ |
    suparṇāḥ kāñcanā bhūtvā viceruḥ sarpaśatravaḥ || 6-90-20||

    RMY 6-90-21

    ते तान्सर्वाञ्शराञ्जघ्नुः सर्परूपान्महाजवान् ।
    सुपर्णरूपा रामस्य विशिखाः कामरूपिणः ॥ ६-९०-२१॥
    te tānsarvāñśarāñjaghnuḥ sarparūpānmahājavān |
    suparṇarūpā rāmasya viśikhāḥ kāmarūpiṇaḥ || 6-90-21||

    RMY 6-90-22

    अस्त्रे प्रतिहते क्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः ।
    अभ्यवर्षत्तदा रामं घोराभिः शरवृष्टिभिः ॥ ६-९०-२२॥
    astre pratihate kruddho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
    abhyavarṣattadā rāmaṃ ghorābhiḥ śaravṛṣṭibhiḥ || 6-90-22||

    RMY 6-90-23

    ततः शरसहस्रेण राममक्लिष्टकारिणम् ।
    अर्दयित्वा शरौघेण मातलिं प्रत्यविध्यत ॥ ६-९०-२३॥
    tataḥ śarasahasreṇa rāmamakliṣṭakāriṇam |
    ardayitvā śaraugheṇa mātaliṃ pratyavidhyata || 6-90-23||

    RMY 6-90-24

    पातयित्वा रथोपस्थे रथात्केतुं च काञ्चनम् ।
    ऐन्द्रानभिजघानाश्वाञ्शरजालेन रावणः ॥ ६-९०-२४॥
    pātayitvā rathopasthe rathātketuṃ ca kāñcanam |
    aindrānabhijaghānāśvāñśarajālena rāvaṇaḥ || 6-90-24||

    RMY 6-90-25

    विषेदुर्देवगन्धर्वा दानवाश्चारणैः सह ।
    राममार्तं तदा दृष्ट्वा सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ ६-९०-२५॥
    viṣedurdevagandharvā dānavāścāraṇaiḥ saha |
    rāmamārtaṃ tadā dṛṣṭvā siddhāśca paramarṣayaḥ || 6-90-25||

    RMY 6-90-26

    व्यथिता वानरेन्द्राश्च बभूवुः सविभीषणाः ।
    रामचन्द्रमसं दृष्ट्वा ग्रस्तं रावणराहुणा ॥ ६-९०-२६॥
    vyathitā vānarendrāśca babhūvuḥ savibhīṣaṇāḥ |
    rāmacandramasaṃ dṛṣṭvā grastaṃ rāvaṇarāhuṇā || 6-90-26||

    RMY 6-90-27

    प्राजापत्यं च नक्षत्रं रोहिणीं शशिनः प्रियाम् ।
    समाक्रम्य बुधस्तस्थौ प्रजानामशुभावहः ॥ ६-९०-२७॥
    prājāpatyaṃ ca nakṣatraṃ rohiṇīṃ śaśinaḥ priyām |
    samākramya budhastasthau prajānāmaśubhāvahaḥ || 6-90-27||

    RMY 6-90-28

    सधूमपरिवृत्तोर्मिः प्रज्वलन्निव सागरः ।
    उत्पपात तदा क्रुद्धः स्पृशन्निव दिवाकरम् ॥ ६-९०-२८॥
    sadhūmaparivṛttormiḥ prajvalanniva sāgaraḥ |
    utpapāta tadā kruddhaḥ spṛśanniva divākaram || 6-90-28||

    RMY 6-90-29

    शस्त्रवर्णः सुपरुषो मन्दरश्मिर्दिवाकरः ।
    अदृश्यत कबन्धाङ्गः संसक्तो धूमकेतुना ॥ ६-९०-२९॥
    śastravarṇaḥ suparuṣo mandaraśmirdivākaraḥ |
    adṛśyata kabandhāṅgaḥ saṃsakto dhūmaketunā || 6-90-29||

    RMY 6-90-30

    कोसलानां च नक्षत्रं व्यक्तमिन्द्राग्निदैवतम् ।
    आक्रम्याङ्गारकस्तस्थौ विशाखामपि चाम्बरे ॥ ६-९०-३०॥
    kosalānāṃ ca nakṣatraṃ vyaktamindrāgnidaivatam |
    ākramyāṅgārakastasthau viśākhāmapi cāmbare || 6-90-30||

    RMY 6-90-31

    दशास्यो विंशतिभुजः प्रगृहीतशरासनः ।
    अदृश्यत दशग्रीवो मैनाक इव पर्वतः ॥ ६-९०-३१॥
    daśāsyo viṃśatibhujaḥ pragṛhītaśarāsanaḥ |
    adṛśyata daśagrīvo maināka iva parvataḥ || 6-90-31||

    RMY 6-90-32

    निरस्यमानो रामस्तु दशग्रीवेण रक्षसा ।
    नाशकदभिसंधातुं सायकान्रणमूर्धनि ॥ ६-९०-३२॥
    nirasyamāno rāmastu daśagrīveṇa rakṣasā |
    nāśakadabhisaṃdhātuṃ sāyakānraṇamūrdhani || 6-90-32||

    RMY 6-90-33

    स कृत्वा भ्रुकुटीं क्रुद्धः किंचित्संरक्तलोचनः ।
    जगाम सुमहाक्रोधं निर्दहन्निव चक्षुषा ॥ ६-९०-३३॥
    sa kṛtvā bhrukuṭīṃ kruddhaḥ kiṃcitsaṃraktalocanaḥ |
    jagāma sumahākrodhaṃ nirdahanniva cakṣuṣā || 6-90-33||

    Sarga: 91/116 (30)

    RMY 6-91-1

    तस्य क्रुद्धस्य वदनं दृष्ट्वा रामस्य धीमतः ।
    सर्वभूतानि वित्रेषुः प्राकम्पत च मेदिनी ॥ ६-९१-१॥
    tasya kruddhasya vadanaṃ dṛṣṭvā rāmasya dhīmataḥ |
    sarvabhūtāni vitreṣuḥ prākampata ca medinī || 6-91-1||

    RMY 6-91-2

    सिंहशार्दूलवाञ्शैलः संचचालाचलद्रुमः ।
    बभूव चापि क्षुभितः समुद्रः सरितां पतिः ॥ ६-९१-२॥
    siṃhaśārdūlavāñśailaḥ saṃcacālācaladrumaḥ |
    babhūva cāpi kṣubhitaḥ samudraḥ saritāṃ patiḥ || 6-91-2||

    RMY 6-91-3

    खगाश्च खरनिर्घोषा गगने परुषस्वनाः ।
    औत्पातिका विनर्दन्तः समन्तात्परिचक्रमुः ॥ ६-९१-३॥
    khagāśca kharanirghoṣā gagane paruṣasvanāḥ |
    autpātikā vinardantaḥ samantātparicakramuḥ || 6-91-3||

    RMY 6-91-4

    रामं दृष्ट्वा सुसंक्रुद्धमुत्पातांश्च सुदारुणान् ।
    वित्रेषुः सर्वभूतानि रावणस्याविशद्भयम् ॥ ६-९१-४॥
    rāmaṃ dṛṣṭvā susaṃkruddhamutpātāṃśca sudāruṇān |
    vitreṣuḥ sarvabhūtāni rāvaṇasyāviśadbhayam || 6-91-4||

    RMY 6-91-5

    विमानस्थास्तदा देवा गन्धर्वाश्च महोरगाः ।
    ऋषिदानवदैत्याश्च गरुत्मन्तश्च खेचराः ॥ ६-९१-५॥
    vimānasthāstadā devā gandharvāśca mahoragāḥ |
    ṛṣidānavadaityāśca garutmantaśca khecarāḥ || 6-91-5||

    RMY 6-91-6

    ददृशुस्ते तदा युद्धं लोकसंवर्तसंस्थितम् ।
    नानाप्रहरणैर्भीमैः शूरयोः संप्रयुध्यतोः ॥ ६-९१-६॥
    dadṛśuste tadā yuddhaṃ lokasaṃvartasaṃsthitam |
    nānāpraharaṇairbhīmaiḥ śūrayoḥ saṃprayudhyatoḥ || 6-91-6||

    RMY 6-91-7

    ऊचुः सुरासुराः सर्वे तदा विग्रहमागताः ।
    प्रेक्षमाणा महायुद्धं वाक्यं भक्त्या प्रहृष्टवत् ॥ ६-९१-७॥
    ūcuḥ surāsurāḥ sarve tadā vigrahamāgatāḥ |
    prekṣamāṇā mahāyuddhaṃ vākyaṃ bhaktyā prahṛṣṭavat || 6-91-7||

    RMY 6-91-8

    दशग्रीवं जयेत्याहुरसुराः समवस्थिताः ।
    देवा राममथोचुस्ते त्वं जयेति पुनः पुनः ॥ ६-९१-८॥
    daśagrīvaṃ jayetyāhurasurāḥ samavasthitāḥ |
    devā rāmamathocuste tvaṃ jayeti punaḥ punaḥ || 6-91-8||

    RMY 6-91-9

    एतस्मिन्नन्तरे क्रोधाद्राघवस्य स रावणः ।
    प्रहर्तुकामो दुष्टात्मा स्पृशन्प्रहरणं महत् ॥ ६-९१-९॥
    etasminnantare krodhādrāghavasya sa rāvaṇaḥ |
    prahartukāmo duṣṭātmā spṛśanpraharaṇaṃ mahat || 6-91-9||

    RMY 6-91-10

    वज्रसारं महानादं सर्वशत्रुनिबर्हणम् ।
    शैलशृङ्गनिभैः कूटैश्चितं दृष्टिभयावहम् ॥ ६-९१-१०॥
    vajrasāraṃ mahānādaṃ sarvaśatrunibarhaṇam |
    śailaśṛṅganibhaiḥ kūṭaiścitaṃ dṛṣṭibhayāvaham || 6-91-10||

    RMY 6-91-11

    सधूममिव तीक्ष्णाग्रं युगान्ताग्निचयोपमम् ।
    अतिरौद्रमनासाद्यं कालेनापि दुरासदम् ॥ ६-९१-११॥
    sadhūmamiva tīkṣṇāgraṃ yugāntāgnicayopamam |
    atiraudramanāsādyaṃ kālenāpi durāsadam || 6-91-11||

    RMY 6-91-12

    त्रासनं सर्वभूतानां दारणं भेदनं तथा ।
    प्रदीप्त इव रोषेण शूलं जग्राह रावणः ॥ ६-९१-१२॥
    trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ dāraṇaṃ bhedanaṃ tathā |
    pradīpta iva roṣeṇa śūlaṃ jagrāha rāvaṇaḥ || 6-91-12||

    RMY 6-91-13

    तच्छूलं परमक्रुद्धो मध्ये जग्राह वीर्यवान् ।
    अनेकैः समरे शूरै राक्षसैः परिवारितः ॥ ६-९१-१३॥
    tacchūlaṃ paramakruddho madhye jagrāha vīryavān |
    anekaiḥ samare śūrai rākṣasaiḥ parivāritaḥ || 6-91-13||

    RMY 6-91-14

    समुद्यम्य महाकायो ननाद युधि भैरवम् ।
    संरक्तनयनो रोषात्स्वसैन्यमभिहर्षयन् ॥ ६-९१-१४॥
    samudyamya mahākāyo nanāda yudhi bhairavam |
    saṃraktanayano roṣātsvasainyamabhiharṣayan || 6-91-14||

    RMY 6-91-15

    पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिशश्च प्रदिशस्तथा ।
    प्राकम्पयत्तदा शब्दो राक्षसेन्द्रस्य दारुणः ॥ ६-९१-१५॥
    pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca diśaśca pradiśastathā |
    prākampayattadā śabdo rākṣasendrasya dāruṇaḥ || 6-91-15||

    RMY 6-91-16

    अतिनादस्य नादेन तेन तस्य दुरात्मनः ।
    सर्वभूतानि वित्रेषुः सागरश्च प्रचुक्षुभे ॥ ६-९१-१६॥
    atinādasya nādena tena tasya durātmanaḥ |
    sarvabhūtāni vitreṣuḥ sāgaraśca pracukṣubhe || 6-91-16||

    RMY 6-91-17

    स गृहीत्वा महावीर्यः शूलं तद्रावणो महत् ।
    विनद्य सुमहानादं रामं परुषमब्रवीत् ॥ ६-९१-१७॥
    sa gṛhītvā mahāvīryaḥ śūlaṃ tadrāvaṇo mahat |
    vinadya sumahānādaṃ rāmaṃ paruṣamabravīt || 6-91-17||

    RMY 6-91-18

    शूलोऽयं वज्रसारस्ते राम रोषान्मयोद्यतः ।
    तव भ्रातृसहायस्य सद्यः प्राणान्हरिष्यति ॥ ६-९१-१८॥
    śūlo'yaṃ vajrasāraste rāma roṣānmayodyataḥ |
    tava bhrātṛsahāyasya sadyaḥ prāṇānhariṣyati || 6-91-18||

    RMY 6-91-19

    रक्षसामद्य शूराणां निहतानां चमूमुखे ।
    त्वां निहत्य रणश्लाघिन्करोमि तरसा समम् ॥ ६-९१-१९॥
    rakṣasāmadya śūrāṇāṃ nihatānāṃ camūmukhe |
    tvāṃ nihatya raṇaślāghinkaromi tarasā samam || 6-91-19||

    RMY 6-91-20

    तिष्ठेदानीं निहन्मि त्वामेष शूलेन राघव ।
    एवमुक्त्वा स चिक्षेप तच्छूलं राक्षसाधिपः ॥ ६-९१-२०॥
    tiṣṭhedānīṃ nihanmi tvāmeṣa śūlena rāghava |
    evamuktvā sa cikṣepa tacchūlaṃ rākṣasādhipaḥ || 6-91-20||

    RMY 6-91-21

    आपतन्तं शरौघेण वारयामास राघवः ।
    उत्पतन्तं युगान्ताग्निं जलौघैरिव वासवः ॥ ६-९१-२१॥
    āpatantaṃ śaraugheṇa vārayāmāsa rāghavaḥ |
    utpatantaṃ yugāntāgniṃ jalaughairiva vāsavaḥ || 6-91-21||

    RMY 6-91-22

    निर्ददाह स तान्बाणान्रामकार्मुकनिःसृतान् ।
    रावणस्य महाशूलः पतंगानिव पावकः ॥ ६-९१-२२॥
    nirdadāha sa tānbāṇānrāmakārmukaniḥsṛtān |
    rāvaṇasya mahāśūlaḥ pataṃgāniva pāvakaḥ || 6-91-22||

    RMY 6-91-23

    तान्दृष्ट्वा भस्मसाद्भूताञ्शूलसंस्पर्शचूर्णितान् ।
    सायकानन्तरिक्षस्थान्राघवः क्रोधमाहरत् ॥ ६-९१-२३॥
    tāndṛṣṭvā bhasmasādbhūtāñśūlasaṃsparśacūrṇitān |
    sāyakānantarikṣasthānrāghavaḥ krodhamāharat || 6-91-23||

    RMY 6-91-24

    स तां मातलिनानीतां शक्तिं वासवनिर्मिताम् ।
    जग्राह परमक्रुद्धो राघवो रघुनन्दनः ॥ ६-९१-२४॥
    sa tāṃ mātalinānītāṃ śaktiṃ vāsavanirmitām |
    jagrāha paramakruddho rāghavo raghunandanaḥ || 6-91-24||

    RMY 6-91-25

    सा तोलिता बलवता शक्तिर्घण्टाकृतस्वना ।
    नभः प्रज्वालयामास युगान्तोल्केव सप्रभा ॥ ६-९१-२५॥
    sā tolitā balavatā śaktirghaṇṭākṛtasvanā |
    nabhaḥ prajvālayāmāsa yugāntolkeva saprabhā || 6-91-25||

    RMY 6-91-26

    सा क्षिप्ता राक्षसेन्द्रस्य तस्मिञ्शूले पपात ह ।
    भिन्नः शक्त्या महाञ्शूलो निपपात गतद्युतिः ॥ ६-९१-२६॥
    sā kṣiptā rākṣasendrasya tasmiñśūle papāta ha |
    bhinnaḥ śaktyā mahāñśūlo nipapāta gatadyutiḥ || 6-91-26||

    RMY 6-91-27

    निर्बिभेद ततो बाणैर्हयानस्य महाजवान् ।
    रामस्तीक्ष्णैर्महावेगैर्वज्रकल्पैः शितैः शरैः ॥ ६-९१-२७॥
    nirbibheda tato bāṇairhayānasya mahājavān |
    rāmastīkṣṇairmahāvegairvajrakalpaiḥ śitaiḥ śaraiḥ || 6-91-27||

    RMY 6-91-28

    निर्बिभेदोरसि तदा रावणं निशितैः शरैः ।
    राघवः परमायत्तो ललाटे पत्रिभिस्त्रिभिः ॥ ६-९१-२८॥
    nirbibhedorasi tadā rāvaṇaṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
    rāghavaḥ paramāyatto lalāṭe patribhistribhiḥ || 6-91-28||

    RMY 6-91-29

    स शरैर्भिन्नसर्वाङ्गो गात्रप्रस्रुतशोणितः ।
    राक्षसेन्द्रः समूहस्थः फुल्लाशोक इवाबभौ ॥ ६-९१-२९॥
    sa śarairbhinnasarvāṅgo gātraprasrutaśoṇitaḥ |
    rākṣasendraḥ samūhasthaḥ phullāśoka ivābabhau || 6-91-29||

    RMY 6-91-30

    स रामबाणैरतिविद्धगात्रो निशाचरेन्द्रः क्षतजार्द्रगात्रः ।
    जगाम खेदं च समाजमध्ये क्रोधं च चक्रे सुभृशं तदानीम् ॥ ६-९१-३०॥
    sa rāmabāṇairatividdhagātro niśācarendraḥ kṣatajārdragātraḥ |
    jagāma khedaṃ ca samājamadhye krodhaṃ ca cakre subhṛśaṃ tadānīm || 6-91-30||

    Sarga: 92/116 (30)

    RMY 6-92-1

    स तु तेन तदा क्रोधात्काकुत्स्थेनार्दितो रणे ।
    रावणः समरश्लाघी महाक्रोधमुपागमत् ॥ ६-९२-१॥
    sa tu tena tadā krodhātkākutsthenārdito raṇe |
    rāvaṇaḥ samaraślāghī mahākrodhamupāgamat || 6-92-1||

    RMY 6-92-2

    स दीप्तनयनो रोषाच्चापमायम्य वीर्यवान् ।
    अभ्यर्दयत्सुसंक्रुद्धो राघवं परमाहवे ॥ ६-९२-२॥
    sa dīptanayano roṣāccāpamāyamya vīryavān |
    abhyardayatsusaṃkruddho rāghavaṃ paramāhave || 6-92-2||

    RMY 6-92-3

    बाणधारासहस्रैस्तु स तोयद इवाम्बरात् ।
    राघवं रावणो बाणैस्तटाकमिव पूरयत् ॥ ६-९२-३॥
    bāṇadhārāsahasraistu sa toyada ivāmbarāt |
    rāghavaṃ rāvaṇo bāṇaistaṭākamiva pūrayat || 6-92-3||

    RMY 6-92-4

    पूरितः शरजालेन धनुर्मुक्तेन संयुगे ।
    महागिरिरिवाकम्प्यः काकुस्थो न प्रकम्पते ॥ ६-९२-४॥
    pūritaḥ śarajālena dhanurmuktena saṃyuge |
    mahāgiririvākampyaḥ kākustho na prakampate || 6-92-4||

    RMY 6-92-5

    स शरैः शरजालानि वारयन्समरे स्थितः ।
    गभस्तीनिव सूर्यस्य प्रतिजग्राह वीर्यवान् ॥ ६-९२-५॥
    sa śaraiḥ śarajālāni vārayansamare sthitaḥ |
    gabhastīniva sūryasya pratijagrāha vīryavān || 6-92-5||

    RMY 6-92-6

    ततः शरसहस्राणि क्षिप्रहस्तो निशाचरः ।
    निजघानोरसि क्रुद्धो राघवस्य महात्मनः ॥ ६-९२-६॥
    tataḥ śarasahasrāṇi kṣiprahasto niśācaraḥ |
    nijaghānorasi kruddho rāghavasya mahātmanaḥ || 6-92-6||

    RMY 6-92-7

    स शोणितसमादिग्धः समरे लक्ष्मणाग्रजः ।
    दृष्टः फुल्ल इवारण्ये सुमहान्किंशुकद्रुमः ॥ ६-९२-७॥
    sa śoṇitasamādigdhaḥ samare lakṣmaṇāgrajaḥ |
    dṛṣṭaḥ phulla ivāraṇye sumahānkiṃśukadrumaḥ || 6-92-7||

    RMY 6-92-8

    शराभिघातसंरब्धः सोऽपि जग्राह सायकान् ।
    काकुत्स्थः सुमहातेजा युगान्तादित्यवर्चसः ॥ ६-९२-८॥
    śarābhighātasaṃrabdhaḥ so'pi jagrāha sāyakān |
    kākutsthaḥ sumahātejā yugāntādityavarcasaḥ || 6-92-8||

    RMY 6-92-9

    ततोऽन्योन्यं सुसंरब्धावुभौ तौ रामरावणौ ।
    शरान्धकारे समरे नोपालक्षयतां तदा ॥ ६-९२-९॥
    tato'nyonyaṃ susaṃrabdhāvubhau tau rāmarāvaṇau |
    śarāndhakāre samare nopālakṣayatāṃ tadā || 6-92-9||

    RMY 6-92-10

    ततः क्रोधसमाविष्टो रामो दशरथात्मजः ।
    उवाच रावणं वीरः प्रहस्य परुषं वचः ॥ ६-९२-१०॥
    tataḥ krodhasamāviṣṭo rāmo daśarathātmajaḥ |
    uvāca rāvaṇaṃ vīraḥ prahasya paruṣaṃ vacaḥ || 6-92-10||

    RMY 6-92-11

    मम भार्या जनस्थानादज्ञानाद्राक्षसाधम ।
    हृता ते विवशा यस्मात्तस्मात्त्वं नासि वीर्यवान् ॥ ६-९२-११॥
    mama bhāryā janasthānādajñānādrākṣasādhama |
    hṛtā te vivaśā yasmāttasmāttvaṃ nāsi vīryavān || 6-92-11||

    RMY 6-92-12

    मया विरहितां दीनां वर्तमानां महावने ।
    वैदेहीं प्रसभं हृत्वा शूरोऽहमिति मन्यसे ॥ ६-९२-१२॥
    mayā virahitāṃ dīnāṃ vartamānāṃ mahāvane |
    vaidehīṃ prasabhaṃ hṛtvā śūro'hamiti manyase || 6-92-12||

    RMY 6-92-13

    स्त्रीषु शूर विनाथासु परदाराभिमर्शके ।
    कृत्वा कापुरुषं कर्म शूरोऽहमिति मन्यसे ॥ ६-९२-१३॥
    strīṣu śūra vināthāsu paradārābhimarśake |
    kṛtvā kāpuruṣaṃ karma śūro'hamiti manyase || 6-92-13||

    RMY 6-92-14

    भिन्नमर्याद निर्लज्ज चारित्रेष्वनवस्थित ।
    दर्पान्मृत्युमुपादाय शूरोऽहमिति मन्यसे ॥ ६-९२-१४॥
    bhinnamaryāda nirlajja cāritreṣvanavasthita |
    darpānmṛtyumupādāya śūro'hamiti manyase || 6-92-14||

    RMY 6-92-15

    शूरेण धनदभ्रात्रा बलैः समुदितेन च ।
    श्लाघनीयं यशस्यं च कृतं कर्म महत्त्वया ॥ ६-९२-१५॥
    śūreṇa dhanadabhrātrā balaiḥ samuditena ca |
    ślāghanīyaṃ yaśasyaṃ ca kṛtaṃ karma mahattvayā || 6-92-15||

    RMY 6-92-16

    उत्सेकेनाभिपन्नस्य गर्हितस्याहितस्य च ।
    कर्मणः प्राप्नुहीदानीं तस्याद्य सुमहत्फलम् ॥ ६-९२-१६॥
    utsekenābhipannasya garhitasyāhitasya ca |
    karmaṇaḥ prāpnuhīdānīṃ tasyādya sumahatphalam || 6-92-16||

    RMY 6-92-17

    शूरोऽहमिति चात्मानमवगच्छसि दुर्मते ।
    नैव लज्जास्ति ते सीतां चोरवद्व्यपकर्षतः ॥ ६-९२-१७॥
    śūro'hamiti cātmānamavagacchasi durmate |
    naiva lajjāsti te sītāṃ coravadvyapakarṣataḥ || 6-92-17||

    RMY 6-92-18

    यदि मत्संनिधौ सीता धर्षिता स्यात्त्वया बलात् ।
    भ्रातरं तु खरं पश्येस्तदा मत्सायकैर्हतः ॥ ६-९२-१८॥
    yadi matsaṃnidhau sītā dharṣitā syāttvayā balāt |
    bhrātaraṃ tu kharaṃ paśyestadā matsāyakairhataḥ || 6-92-18||

    RMY 6-92-19

    दिष्ट्यासि मम दुष्टात्मंश्चक्षुर्विषयमागतः ।
    अद्य त्वां सायकैस्तीक्ष्णैर्नयामि यमसादनम् ॥ ६-९२-१९॥
    diṣṭyāsi mama duṣṭātmaṃścakṣurviṣayamāgataḥ |
    adya tvāṃ sāyakaistīkṣṇairnayāmi yamasādanam || 6-92-19||

    RMY 6-92-20

    अद्य ते मच्छरैश्छिन्नं शिरो ज्वलितकुण्डलम् ।
    क्रव्यादा व्यपकर्षन्तु विकीर्णं रणपांसुषु ॥ ६-९२-२०॥
    adya te maccharaiśchinnaṃ śiro jvalitakuṇḍalam |
    kravyādā vyapakarṣantu vikīrṇaṃ raṇapāṃsuṣu || 6-92-20||

    RMY 6-92-21

    निपत्योरसि गृध्रास्ते क्षितौ क्षिप्तस्य रावण ।
    पिबन्तु रुधिरं तर्षाद्बाणशल्यान्तरोथितम् ॥ ६-९२-२१॥
    nipatyorasi gṛdhrāste kṣitau kṣiptasya rāvaṇa |
    pibantu rudhiraṃ tarṣādbāṇaśalyāntarothitam || 6-92-21||

    RMY 6-92-22

    अद्य मद्बाणाभिन्नस्य गतासोः पतितस्य ते ।
    कर्षन्त्वन्त्राणि पतगा गरुत्मन्त इवोरगान् ॥ ६-९२-२२॥
    adya madbāṇābhinnasya gatāsoḥ patitasya te |
    karṣantvantrāṇi patagā garutmanta ivoragān || 6-92-22||

    RMY 6-92-23

    इत्येवं स वदन्वीरो रामः शत्रुनिबर्हणः ।
    राक्षसेन्द्रं समीपस्थं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ६-९२-२३॥
    ityevaṃ sa vadanvīro rāmaḥ śatrunibarhaṇaḥ |
    rākṣasendraṃ samīpasthaṃ śaravarṣairavākirat || 6-92-23||

    RMY 6-92-24

    बभूव द्विगुणं वीर्यं बलं हर्षश्च संयुगे ।
    रामस्यास्त्रबलं चैव शत्रोर्निधनकाङ्क्षिणः ॥ ६-९२-२४॥
    babhūva dviguṇaṃ vīryaṃ balaṃ harṣaśca saṃyuge |
    rāmasyāstrabalaṃ caiva śatrornidhanakāṅkṣiṇaḥ || 6-92-24||

    RMY 6-92-25

    प्रादुर्बभूवुरस्त्राणि सर्वाणि विदितात्मनः ।
    प्रहर्षाच्च महातेजाः शीघ्रहस्ततरोऽभवत् ॥ ६-९२-२५॥
    prādurbabhūvurastrāṇi sarvāṇi viditātmanaḥ |
    praharṣācca mahātejāḥ śīghrahastataro'bhavat || 6-92-25||

    RMY 6-92-26

    शुभान्येतानि चिह्नानि विज्ञायात्मगतानि सः ।
    भूय एवार्दयद्रामो रावणं राक्षसान्तकृत् ॥ ६-९२-२६॥
    śubhānyetāni cihnāni vijñāyātmagatāni saḥ |
    bhūya evārdayadrāmo rāvaṇaṃ rākṣasāntakṛt || 6-92-26||

    RMY 6-92-27

    हरीणां चाश्मनिकरैः शरवर्षैश्च राघवात् ।
    हन्यमानो दशग्रीवो विघूर्णहृदयोऽभवत् ॥ ६-९२-२७॥
    harīṇāṃ cāśmanikaraiḥ śaravarṣaiśca rāghavāt |
    hanyamāno daśagrīvo vighūrṇahṛdayo'bhavat || 6-92-27||

    RMY 6-92-28

    यदा च शस्त्रं नारेभे न व्यकर्षच्छरासनम् ।
    नास्य प्रत्यकरोद्वीर्यं विक्लवेनान्तरात्मना ॥ ६-९२-२८॥
    yadā ca śastraṃ nārebhe na vyakarṣaccharāsanam |
    nāsya pratyakarodvīryaṃ viklavenāntarātmanā || 6-92-28||

    RMY 6-92-29

    क्षिप्ताश्चापि शरास्तेन शस्त्राणि विविधानि च ।
    न रणार्थाय वर्तन्ते मृत्युकालेऽभिवर्ततः ॥ ६-९२-२९॥
    kṣiptāścāpi śarāstena śastrāṇi vividhāni ca |
    na raṇārthāya vartante mṛtyukāle'bhivartataḥ || 6-92-29||

    RMY 6-92-30

    सूतस्तु रथनेतास्य तदवस्थं निरीक्ष्य तम् ।
    शनैर्युद्धादसंभान्तो रथं तस्यापवाहयत् ॥ ६-९२-३०॥
    sūtastu rathanetāsya tadavasthaṃ nirīkṣya tam |
    śanairyuddhādasaṃbhānto rathaṃ tasyāpavāhayat || 6-92-30||

    Sarga: 93/116 (27)

    RMY 6-93-1

    स तु मोहात्सुसंक्रुद्धः कृतान्तबलचोदितः ।
    क्रोधसंरक्तनयनो रावणो सूतमब्रवीत् ॥ ६-९३-१॥
    sa tu mohātsusaṃkruddhaḥ kṛtāntabalacoditaḥ |
    krodhasaṃraktanayano rāvaṇo sūtamabravīt || 6-93-1||

    RMY 6-93-2

    हीनवीर्यमिवाशक्तं पौरुषेण विवर्जितम् ।
    भीरुं लघुमिवासत्त्वं विहीनमिव तेजसा ॥ ६-९३-२॥
    hīnavīryamivāśaktaṃ pauruṣeṇa vivarjitam |
    bhīruṃ laghumivāsattvaṃ vihīnamiva tejasā || 6-93-2||

    RMY 6-93-3

    विमुक्तमिव मायाभिरस्त्रैरिव बहिष्कृतम् ।
    मामवज्ञाय दुर्बुद्धे स्वया बुद्ध्या विचेष्टसे ॥ ६-९३-३॥
    vimuktamiva māyābhirastrairiva bahiṣkṛtam |
    māmavajñāya durbuddhe svayā buddhyā viceṣṭase || 6-93-3||

    RMY 6-93-4

    किमर्थं मामवज्ञाय मच्छन्दमनवेक्ष्य च ।
    त्वया शत्रुसमक्षं मे रथोऽयमपवाहितः ॥ ६-९३-४॥
    kimarthaṃ māmavajñāya macchandamanavekṣya ca |
    tvayā śatrusamakṣaṃ me ratho'yamapavāhitaḥ || 6-93-4||

    RMY 6-93-5

    त्वयाद्य हि ममानार्य चिरकालसमार्जितम् ।
    यशो वीर्यं च तेजश्च प्रत्ययश्च विनाशितः ॥ ६-९३-५॥
    tvayādya hi mamānārya cirakālasamārjitam |
    yaśo vīryaṃ ca tejaśca pratyayaśca vināśitaḥ || 6-93-5||

    RMY 6-93-6

    शत्रोः प्रख्यातवीर्यस्य रञ्जनीयस्य विक्रमैः ।
    पश्यतो युद्धलुब्धोऽहं कृतः कापुरुषस्त्वया ॥ ६-९३-६॥
    śatroḥ prakhyātavīryasya rañjanīyasya vikramaiḥ |
    paśyato yuddhalubdho'haṃ kṛtaḥ kāpuruṣastvayā || 6-93-6||

    RMY 6-93-7

    यस्त्वं रथमिमं मोहान्न चोद्वहसि दुर्मते ।
    सत्योऽयं प्रतितर्को मे परेण त्वमुपस्कृतः ॥ ६-९३-७॥
    yastvaṃ rathamimaṃ mohānna codvahasi durmate |
    satyo'yaṃ pratitarko me pareṇa tvamupaskṛtaḥ || 6-93-7||

    RMY 6-93-8

    न हीदं विद्यते कर्म सुहृदो हितकाङ्क्षिणः ।
    रिपूणां सदृशं चैतन्न त्वयैतत्स्वनुष्ठितम् ॥ ६-९३-८॥
    na hīdaṃ vidyate karma suhṛdo hitakāṅkṣiṇaḥ |
    ripūṇāṃ sadṛśaṃ caitanna tvayaitatsvanuṣṭhitam || 6-93-8||

    RMY 6-93-9

    निवर्तय रथं शीघ्रं यावन्नापैति मे रिपुः ।
    यदि वाप्युषितोऽसि त्वं स्मर्यन्ते यदि वा गुणाः ॥ ६-९३-९॥
    nivartaya rathaṃ śīghraṃ yāvannāpaiti me ripuḥ |
    yadi vāpyuṣito'si tvaṃ smaryante yadi vā guṇāḥ || 6-93-9||

    RMY 6-93-10

    एवं परुषमुक्तस्तु हितबुद्धिरबुद्धिना ।
    अब्रवीद्रावणं सूतो हितं सानुनयं वचः ॥ ६-९३-१०॥
    evaṃ paruṣamuktastu hitabuddhirabuddhinā |
    abravīdrāvaṇaṃ sūto hitaṃ sānunayaṃ vacaḥ || 6-93-10||

    RMY 6-93-11

    न भीतोऽस्मि न मूढोऽस्मि नोपजप्तोऽस्मि शत्रुभिः ।
    न प्रमत्तो न निःस्नेहो विस्मृता न च सत्क्रिया ॥ ६-९३-११॥
    na bhīto'smi na mūḍho'smi nopajapto'smi śatrubhiḥ |
    na pramatto na niḥsneho vismṛtā na ca satkriyā || 6-93-11||

    RMY 6-93-12

    मया तु हितकामेन यशश्च परिरक्षता ।
    स्नेहप्रस्कन्नमनसा प्रियमित्यप्रियं कृतम् ॥ ६-९३-१२॥
    mayā tu hitakāmena yaśaśca parirakṣatā |
    snehapraskannamanasā priyamityapriyaṃ kṛtam || 6-93-12||

    RMY 6-93-13

    नास्मिन्नर्थे महाराज त्वं मां प्रियहिते रतम् ।
    कश्चिल्लघुरिवानार्यो दोषतो गन्तुमर्हसि ॥ ६-९३-१३॥
    nāsminnarthe mahārāja tvaṃ māṃ priyahite ratam |
    kaścillaghurivānāryo doṣato gantumarhasi || 6-93-13||

    RMY 6-93-14

    श्रूयतामभिधास्यामि यन्निमित्तं मया रथः ।
    नदीवेग इवाम्भोभिः संयुगे विनिवर्तितः ॥ ६-९३-१४॥
    śrūyatāmabhidhāsyāmi yannimittaṃ mayā rathaḥ |
    nadīvega ivāmbhobhiḥ saṃyuge vinivartitaḥ || 6-93-14||

    RMY 6-93-15

    श्रमं तवावगच्छामि महता रणकर्मणा ।
    न हि ते वीर सौमुख्यं प्रहर्षं वोपधारये ॥ ६-९३-१५॥
    śramaṃ tavāvagacchāmi mahatā raṇakarmaṇā |
    na hi te vīra saumukhyaṃ praharṣaṃ vopadhāraye || 6-93-15||

    RMY 6-93-16

    रथोद्वहनखिन्नाश्च त इमे रथवाजिनः ।
    दीना घर्मपरिश्रान्ता गावो वर्षहता इव ॥ ६-९३-१६॥
    rathodvahanakhinnāśca ta ime rathavājinaḥ |
    dīnā gharmapariśrāntā gāvo varṣahatā iva || 6-93-16||

    RMY 6-93-17

    निमित्तानि च भूयिष्ठं यानि प्रादुर्भवन्ति नः ।
    तेषु तेष्वभिपन्नेषु लक्षयाम्यप्रदक्षिणम् ॥ ६-९३-१७॥
    nimittāni ca bhūyiṣṭhaṃ yāni prādurbhavanti naḥ |
    teṣu teṣvabhipanneṣu lakṣayāmyapradakṣiṇam || 6-93-17||

    RMY 6-93-18

    देशकालौ च विज्ञेयौ लक्षणानीङ्गितानि च ।
    दैन्यं हर्षश्च खेदश्च रथिनश्च बलाबलम् ॥ ६-९३-१८॥
    deśakālau ca vijñeyau lakṣaṇānīṅgitāni ca |
    dainyaṃ harṣaśca khedaśca rathinaśca balābalam || 6-93-18||

    RMY 6-93-19

    स्थलनिम्नानि भूमेश्च समानि विषमाणि च ।
    युद्धकालश्च विज्ञेयः परस्यान्तरदर्शनम् ॥ ६-९३-१९॥
    sthalanimnāni bhūmeśca samāni viṣamāṇi ca |
    yuddhakālaśca vijñeyaḥ parasyāntaradarśanam || 6-93-19||

    RMY 6-93-20

    उपयानापयाने च स्थानं प्रत्यपसर्पणम् ।
    सर्वमेतद्रथस्थेन ज्ञेयं रथकुटुम्बिना ॥ ६-९३-२०॥
    upayānāpayāne ca sthānaṃ pratyapasarpaṇam |
    sarvametadrathasthena jñeyaṃ rathakuṭumbinā || 6-93-20||

    RMY 6-93-21

    तव विश्रामहेतोस्तु तथैषां रथवाजिनाम् ।
    रौद्रं वर्जयता खेदं क्षमं कृतमिदं मया ॥ ६-९३-२१॥
    tava viśrāmahetostu tathaiṣāṃ rathavājinām |
    raudraṃ varjayatā khedaṃ kṣamaṃ kṛtamidaṃ mayā || 6-93-21||

    RMY 6-93-22

    न मया स्वेच्छया वीर रथोऽयमपवाहितः ।
    भर्तृस्नेहपरीतेन मयेदं यत्कृतं विभो ॥ ६-९३-२२॥
    na mayā svecchayā vīra ratho'yamapavāhitaḥ |
    bhartṛsnehaparītena mayedaṃ yatkṛtaṃ vibho || 6-93-22||

    RMY 6-93-23

    आज्ञापय यथातत्त्वं वक्ष्यस्यरिनिषूदन ।
    तत्करिष्याम्यहं वीरं गतानृण्येन चेतसा ॥ ६-९३-२३॥
    ājñāpaya yathātattvaṃ vakṣyasyariniṣūdana |
    tatkariṣyāmyahaṃ vīraṃ gatānṛṇyena cetasā || 6-93-23||

    RMY 6-93-24

    संतुष्टस्तेन वाक्येन रावणस्तस्य सारथेः ।
    प्रशस्यैनं बहुविधं युद्धलुब्धोऽब्रवीदिदम् ॥ ६-९३-२४॥
    saṃtuṣṭastena vākyena rāvaṇastasya sāratheḥ |
    praśasyainaṃ bahuvidhaṃ yuddhalubdho'bravīdidam || 6-93-24||

    RMY 6-93-25

    रथं शीघ्रमिमं सूत राघवाभिमुखं कुरु ।
    नाहत्वा समरे शत्रून्निवर्तिष्यति रावणः ॥ ६-९३-२५॥
    rathaṃ śīghramimaṃ sūta rāghavābhimukhaṃ kuru |
    nāhatvā samare śatrūnnivartiṣyati rāvaṇaḥ || 6-93-25||

    RMY 6-93-26

    एवमुक्त्वा ततस्तुष्टो रावणो राक्षसेश्वरः ।
    ददौ तस्य शुभं ह्येकं हस्ताभरणमुत्तमम् ॥ ६-९३-२६॥
    evamuktvā tatastuṣṭo rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
    dadau tasya śubhaṃ hyekaṃ hastābharaṇamuttamam || 6-93-26||

    RMY 6-93-27

    ततो द्रुतं रावणवाक्यचोदितः प्रचोदयामास हयान्स सारथिः ।
    स राक्षसेन्द्रस्य ततो महारथः क्षणेन रामस्य रणाग्रतोऽभवत् ॥ ६-९३-२७॥
    tato drutaṃ rāvaṇavākyacoditaḥ pracodayāmāsa hayānsa sārathiḥ |
    sa rākṣasendrasya tato mahārathaḥ kṣaṇena rāmasya raṇāgrato'bhavat || 6-93-27||

    Sarga: 94/116 (29)

    RMY 6-94-1

    तमापतन्तं सहसा स्वनवन्तं महाध्वजम् ।
    रथं राक्षसराजस्य नरराजो ददर्श ह ॥ ६-९४-१॥
    tamāpatantaṃ sahasā svanavantaṃ mahādhvajam |
    rathaṃ rākṣasarājasya nararājo dadarśa ha || 6-94-1||

    RMY 6-94-2

    कृष्णवाजिसमायुक्तं युक्तं रौद्रेण वर्चसा ।
    तडित्पताकागहनं दर्शितेन्द्रायुधायुधम् ।
    शरधारा विमुञ्चन्तं धारासारमिवान्बुदम् ॥ ६-९४-२॥
    kṛṣṇavājisamāyuktaṃ yuktaṃ raudreṇa varcasā |
    taḍitpatākāgahanaṃ darśitendrāyudhāyudham |
    śaradhārā vimuñcantaṃ dhārāsāramivānbudam || 6-94-2||

    RMY 6-94-3

    तं दृष्ट्वा मेघसंकाशमापतन्तं रथं रिपोः ।
    गिरेर्वज्राभिमृष्टस्य दीर्यतः सदृशस्वनम् ।
    उवाच मातलिं रामः सहस्राक्षस्य सारथिम् ॥ ६-९४-३॥
    taṃ dṛṣṭvā meghasaṃkāśamāpatantaṃ rathaṃ ripoḥ |
    girervajrābhimṛṣṭasya dīryataḥ sadṛśasvanam |
    uvāca mātaliṃ rāmaḥ sahasrākṣasya sārathim || 6-94-3||

    RMY 6-94-4

    मातले पश्य संरब्धमापतन्तं रथं रिपोः ।
    यथापसव्यं पतता वेगेन महता पुनः ।
    समरे हन्तुमात्मानं तथानेन कृता मतिः ॥ ६-९४-४॥
    mātale paśya saṃrabdhamāpatantaṃ rathaṃ ripoḥ |
    yathāpasavyaṃ patatā vegena mahatā punaḥ |
    samare hantumātmānaṃ tathānena kṛtā matiḥ || 6-94-4||

    RMY 6-94-5

    तदप्रमादमातिष्ठ प्रत्युद्गच्छ रथं रिपोः ।
    विध्वंसयितुमिच्छामि वायुर्मेघमिवोत्थितम् ॥ ६-९४-५॥
    tadapramādamātiṣṭha pratyudgaccha rathaṃ ripoḥ |
    vidhvaṃsayitumicchāmi vāyurmeghamivotthitam || 6-94-5||

    RMY 6-94-6

    अविक्लवमसंभ्रान्तमव्यग्रहृदयेक्षणम् ।
    रश्मिसंचारनियतं प्रचोदय रथं द्रुतम् ॥ ६-९४-६॥
    aviklavamasaṃbhrāntamavyagrahṛdayekṣaṇam |
    raśmisaṃcāraniyataṃ pracodaya rathaṃ drutam || 6-94-6||

    RMY 6-94-7

    कामं न त्वं समाधेयः पुरंदररथोचितः ।
    युयुत्सुरहमेकाग्रः स्मारये त्वां न शिक्षये ॥ ६-९४-७॥
    kāmaṃ na tvaṃ samādheyaḥ puraṃdararathocitaḥ |
    yuyutsurahamekāgraḥ smāraye tvāṃ na śikṣaye || 6-94-7||

    RMY 6-94-8

    परितुष्टः स रामस्य तेन वाक्येन मातलिः ।
    प्रचोदयामास रथं सुरसारथिसत्तमः ॥ ६-९४-८॥
    parituṣṭaḥ sa rāmasya tena vākyena mātaliḥ |
    pracodayāmāsa rathaṃ surasārathisattamaḥ || 6-94-8||

    RMY 6-94-9

    अपसव्यं ततः कुर्वन्रावणस्य महारथम् ।
    चक्रोत्क्षिप्तेन रजसा रावणं व्यवधूनयत् ॥ ६-९४-९॥
    apasavyaṃ tataḥ kurvanrāvaṇasya mahāratham |
    cakrotkṣiptena rajasā rāvaṇaṃ vyavadhūnayat || 6-94-9||

    RMY 6-94-10

    ततः क्रुद्धो दशग्रीवस्ताम्रविस्फारितेक्षणः ।
    रथप्रतिमुखं रामं सायकैरवधूनयत् ॥ ६-९४-१०॥
    tataḥ kruddho daśagrīvastāmravisphāritekṣaṇaḥ |
    rathapratimukhaṃ rāmaṃ sāyakairavadhūnayat || 6-94-10||

    RMY 6-94-11

    धर्षणामर्षितो रामो धैर्यं रोषेण लङ्घयन् ।
    जग्राह सुमहावेगमैन्द्रं युधि शरासनम् ।
    शरांश्च सुमहातेजाः सूर्यरश्मिसमप्रभान् ॥ ६-९४-११॥
    dharṣaṇāmarṣito rāmo dhairyaṃ roṣeṇa laṅghayan |
    jagrāha sumahāvegamaindraṃ yudhi śarāsanam |
    śarāṃśca sumahātejāḥ sūryaraśmisamaprabhān || 6-94-11||

    RMY 6-94-12

    तदुपोढं महद्युद्धमन्योन्यवधकाङ्क्षिणोः ।
    परस्पराभिमुखयोर्दृप्तयोरिव सिंहयोः ॥ ६-९४-१२॥
    tadupoḍhaṃ mahadyuddhamanyonyavadhakāṅkṣiṇoḥ |
    parasparābhimukhayordṛptayoriva siṃhayoḥ || 6-94-12||

    RMY 6-94-13

    ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
    समीयुर्द्वैरथं द्रष्टुं रावणक्षयकाङ्क्षिणः ॥ ६-९४-१३॥
    tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
    samīyurdvairathaṃ draṣṭuṃ rāvaṇakṣayakāṅkṣiṇaḥ || 6-94-13||

    RMY 6-94-14

    समुत्पेतुरथोत्पाता दारुणा लोमहर्षणाः ।
    रावणस्य विनाशाय राघवस्य जयाय च ॥ ६-९४-१४॥
    samutpeturathotpātā dāruṇā lomaharṣaṇāḥ |
    rāvaṇasya vināśāya rāghavasya jayāya ca || 6-94-14||

    RMY 6-94-15

    ववर्ष रुधिरं देवो रावणस्य रथोपरि ।
    वाता मण्डलिनस्तीव्रा अपसव्यं प्रचक्रमुः ॥ ६-९४-१५॥
    vavarṣa rudhiraṃ devo rāvaṇasya rathopari |
    vātā maṇḍalinastīvrā apasavyaṃ pracakramuḥ || 6-94-15||

    RMY 6-94-16

    महद्गृध्रकुलं चास्य भ्रममाणं नभस्तले ।
    येन येन रथो याति तेन तेन प्रधावति ॥ ६-९४-१६॥
    mahadgṛdhrakulaṃ cāsya bhramamāṇaṃ nabhastale |
    yena yena ratho yāti tena tena pradhāvati || 6-94-16||

    RMY 6-94-17

    संध्यया चावृता लङ्का जपापुष्पनिकाशया ।
    दृश्यते संप्रदीतेव दिवसेऽपि वसुंधरा ॥ ६-९४-१७॥
    saṃdhyayā cāvṛtā laṅkā japāpuṣpanikāśayā |
    dṛśyate saṃpradīteva divase'pi vasuṃdharā || 6-94-17||

    RMY 6-94-18

    सनिर्घाता महोल्काश्च संप्रचेतुर्महास्वनाः ।
    विषादयन्त्यो रक्षांसि रावणस्य तदाहिताः ॥ ६-९४-१८॥
    sanirghātā maholkāśca saṃpraceturmahāsvanāḥ |
    viṣādayantyo rakṣāṃsi rāvaṇasya tadāhitāḥ || 6-94-18||

    RMY 6-94-19

    रावणश्च यतस्तत्र प्रचचाल वसुंधरा ।
    रक्षसां च प्रहरतां गृहीता इव बाहवः ॥ ६-९४-१९॥
    rāvaṇaśca yatastatra pracacāla vasuṃdharā |
    rakṣasāṃ ca praharatāṃ gṛhītā iva bāhavaḥ || 6-94-19||

    RMY 6-94-20

    ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः पतिताः सूर्यरश्मयः ।
    दृश्यन्ते रावणस्याङ्गे पर्वतस्येव धातवः ॥ ६-९४-२०॥
    tāmrāḥ pītāḥ sitāḥ śvetāḥ patitāḥ sūryaraśmayaḥ |
    dṛśyante rāvaṇasyāṅge parvatasyeva dhātavaḥ || 6-94-20||

    RMY 6-94-21

    गृध्रैरनुगताश्चास्य वमन्त्यो ज्वलनं मुखैः ।
    प्रणेदुर्मुखमीक्षन्त्यः संरब्धमशिवं शिवाः ॥ ६-९४-२१॥
    gṛdhrairanugatāścāsya vamantyo jvalanaṃ mukhaiḥ |
    praṇedurmukhamīkṣantyaḥ saṃrabdhamaśivaṃ śivāḥ || 6-94-21||

    RMY 6-94-22

    प्रतिकूलं ववौ वायू रणे पांसून्समुत्किरन् ।
    तस्य राक्षसराजस्य कुर्वन्दृष्टिविलोपनम् ॥ ६-९४-२२॥
    pratikūlaṃ vavau vāyū raṇe pāṃsūnsamutkiran |
    tasya rākṣasarājasya kurvandṛṣṭivilopanam || 6-94-22||

    RMY 6-94-23

    निपेतुरिन्द्राशनयः सैन्ये चास्य समन्ततः ।
    दुर्विषह्य स्वना घोरा विना जलधरस्वनम् ॥ ६-९४-२३॥
    nipeturindrāśanayaḥ sainye cāsya samantataḥ |
    durviṣahya svanā ghorā vinā jaladharasvanam || 6-94-23||

    RMY 6-94-24

    दिशश्च प्रदिशः सर्वा बभूवुस्तिमिरावृताः ।
    पांसुवर्षेण महता दुर्दर्शं च नभोऽभवत् ॥ ६-९४-२४॥
    diśaśca pradiśaḥ sarvā babhūvustimirāvṛtāḥ |
    pāṃsuvarṣeṇa mahatā durdarśaṃ ca nabho'bhavat || 6-94-24||

    RMY 6-94-25

    कुर्वन्त्यः कलहं घोरं सारिकास्तद्रथं प्रति ।
    निपेतुः शतशस्तत्र दारुणा दारुणस्वनाः ॥ ६-९४-२५॥
    kurvantyaḥ kalahaṃ ghoraṃ sārikāstadrathaṃ prati |
    nipetuḥ śataśastatra dāruṇā dāruṇasvanāḥ || 6-94-25||

    RMY 6-94-26

    जघनेभ्यः स्फुलिङ्गांश्च नेत्रेभ्योऽश्रूणि संततम् ।
    मुमुचुस्तस्य तुरगास्तुल्यमग्निं च वारि च ॥ ६-९४-२६॥
    jaghanebhyaḥ sphuliṅgāṃśca netrebhyo'śrūṇi saṃtatam |
    mumucustasya turagāstulyamagniṃ ca vāri ca || 6-94-26||

    RMY 6-94-27

    एवं प्रकारा बहवः समुत्पाता भयावहाः ।
    रावणस्य विनाशाय दारुणाः संप्रजज्ञिरे ॥ ६-९४-२७॥
    evaṃ prakārā bahavaḥ samutpātā bhayāvahāḥ |
    rāvaṇasya vināśāya dāruṇāḥ saṃprajajñire || 6-94-27||

    RMY 6-94-28

    रामस्यापि निमित्तानि सौम्यानि च शिवानि च ।
    बभूवुर्जयशंसीनि प्रादुर्भूतानि सर्वशः ॥ ६-९४-२८॥
    rāmasyāpi nimittāni saumyāni ca śivāni ca |
    babhūvurjayaśaṃsīni prādurbhūtāni sarvaśaḥ || 6-94-28||

    RMY 6-94-29

    ततो निरीक्ष्यात्मगतानि राघवो रणे निमित्तानि निमित्तकोविदः ।
    जगाम हर्षं च परां च निर्वृतिं चकार युद्धेऽभ्यधिकं च विक्रमम् ॥ ६-९४-२९॥
    tato nirīkṣyātmagatāni rāghavo raṇe nimittāni nimittakovidaḥ |
    jagāma harṣaṃ ca parāṃ ca nirvṛtiṃ cakāra yuddhe'bhyadhikaṃ ca vikramam || 6-94-29||

    Sarga: 95/116 (26)

    RMY 6-95-1

    ततः प्रवृत्तं सुक्रूरं रामरावणयोस्तदा ।
    सुमहद्द्वैरथं युद्धं सर्वलोकभयावहम् ॥ ६-९५-१॥
    tataḥ pravṛttaṃ sukrūraṃ rāmarāvaṇayostadā |
    sumahaddvairathaṃ yuddhaṃ sarvalokabhayāvaham || 6-95-1||

    RMY 6-95-2

    ततो राक्षससैन्यं च हरीणां च महद्बलम् ।
    प्रगृहीतप्रहरणं निश्चेष्टं समतिष्ठत ॥ ६-९५-२॥
    tato rākṣasasainyaṃ ca harīṇāṃ ca mahadbalam |
    pragṛhītapraharaṇaṃ niśceṣṭaṃ samatiṣṭhata || 6-95-2||

    RMY 6-95-3

    संप्रयुद्धौ ततो दृष्ट्वा बलवन्नरराक्षसौ ।
    व्याक्षिप्तहृदयाः सर्वे परं विस्मयमागताः ॥ ६-९५-३॥
    saṃprayuddhau tato dṛṣṭvā balavannararākṣasau |
    vyākṣiptahṛdayāḥ sarve paraṃ vismayamāgatāḥ || 6-95-3||

    RMY 6-95-4

    नानाप्रहरणैर्व्यग्रैर्भुजैर्विस्मितबुद्धयः ।
    तस्थुः प्रेक्ष्य च संग्रामं नाभिजघ्नुः परस्परम् ॥ ६-९५-४॥
    nānāpraharaṇairvyagrairbhujairvismitabuddhayaḥ |
    tasthuḥ prekṣya ca saṃgrāmaṃ nābhijaghnuḥ parasparam || 6-95-4||

    RMY 6-95-5

    रक्षसां रावणं चापि वानराणां च राघवम् ।
    पश्यतां विस्मिताक्षाणां सैन्यं चित्रमिवाबभौ ॥ ६-९५-५॥
    rakṣasāṃ rāvaṇaṃ cāpi vānarāṇāṃ ca rāghavam |
    paśyatāṃ vismitākṣāṇāṃ sainyaṃ citramivābabhau || 6-95-5||

    RMY 6-95-6

    तौ तु तत्र निमित्तानि दृष्ट्वा राघवरावणौ ।
    कृतबुद्धी स्थिरामर्षौ युयुधाते अभीतवत् ॥ ६-९५-६॥
    tau tu tatra nimittāni dṛṣṭvā rāghavarāvaṇau |
    kṛtabuddhī sthirāmarṣau yuyudhāte abhītavat || 6-95-6||

    RMY 6-95-7

    जेतव्यमिति काकुत्स्थो मर्तव्यमिति रावणः ।
    धृतौ स्ववीर्यसर्वस्वं युद्धेऽदर्शयतां तदा ॥ ६-९५-७॥
    jetavyamiti kākutstho martavyamiti rāvaṇaḥ |
    dhṛtau svavīryasarvasvaṃ yuddhe'darśayatāṃ tadā || 6-95-7||

    RMY 6-95-8

    ततः क्रोधाद्दशग्रीवः शरान्संधाय वीर्यवान् ।
    मुमोच ध्वजमुद्दिश्य राघवस्य रथे स्थितम् ॥ ६-९५-८॥
    tataḥ krodhāddaśagrīvaḥ śarānsaṃdhāya vīryavān |
    mumoca dhvajamuddiśya rāghavasya rathe sthitam || 6-95-8||

    RMY 6-95-9

    ते शरास्तमनासाद्य पुरंदररथध्वजम् ।
    रक्तशक्तिं परामृश्य निपेतुर्धरणीतले ॥ ६-९५-९॥
    te śarāstamanāsādya puraṃdararathadhvajam |
    raktaśaktiṃ parāmṛśya nipeturdharaṇītale || 6-95-9||

    RMY 6-95-10

    ततो रामोऽभिसंक्रुद्धश्चापमायम्य वीर्यवान् ।
    कृतप्रतिकृतं कर्तुं मनसा संप्रचक्रमे ॥ ६-९५-१०॥
    tato rāmo'bhisaṃkruddhaścāpamāyamya vīryavān |
    kṛtapratikṛtaṃ kartuṃ manasā saṃpracakrame || 6-95-10||

    RMY 6-95-11

    रावणध्वजमुद्दिश्य मुमोच निशितं शरम् ।
    महासर्पमिवासह्यं ज्वलन्तं स्वेन तेजसा ॥ ६-९५-११॥
    rāvaṇadhvajamuddiśya mumoca niśitaṃ śaram |
    mahāsarpamivāsahyaṃ jvalantaṃ svena tejasā || 6-95-11||

    RMY 6-95-12

    जगाम स महीं भित्त्वा दशग्रीवध्वजं शरः ।
    स निकृत्तोऽपतद्भूमौ रावणस्य रथध्वजः ॥ ६-९५-१२॥
    jagāma sa mahīṃ bhittvā daśagrīvadhvajaṃ śaraḥ |
    sa nikṛtto'patadbhūmau rāvaṇasya rathadhvajaḥ || 6-95-12||

    RMY 6-95-13

    ध्वजस्योन्मथनं दृष्ट्वा रावणः सुमहाबलः ।
    क्रोधजेनाग्निना संख्ये प्रदीप्त इव चाभवत् ॥ ६-९५-१३॥
    dhvajasyonmathanaṃ dṛṣṭvā rāvaṇaḥ sumahābalaḥ |
    krodhajenāgninā saṃkhye pradīpta iva cābhavat || 6-95-13||

    RMY 6-95-14

    स रोषवशमापन्नः शरवर्षं महद्वमन् ।
    रामस्य तुरगान्दिव्याञ्शरैर्विव्याध रावणः ॥ ६-९५-१४॥
    sa roṣavaśamāpannaḥ śaravarṣaṃ mahadvaman |
    rāmasya turagāndivyāñśarairvivyādha rāvaṇaḥ || 6-95-14||

    RMY 6-95-15

    ते विद्धा हरयस्तस्य नास्खलन्नापि बभ्रमुः ।
    बभूवुः स्वस्थहृदयाः पद्मनालैरिवाहताः ॥ ६-९५-१५॥
    te viddhā harayastasya nāskhalannāpi babhramuḥ |
    babhūvuḥ svasthahṛdayāḥ padmanālairivāhatāḥ || 6-95-15||

    RMY 6-95-16

    तेषामसंभ्रमं दृष्ट्वा वाजिनां रावणस्तदा ।
    भूय एव सुसंक्रुद्धः शरवर्षं मुमोच ह ॥ ६-९५-१६॥
    teṣāmasaṃbhramaṃ dṛṣṭvā vājināṃ rāvaṇastadā |
    bhūya eva susaṃkruddhaḥ śaravarṣaṃ mumoca ha || 6-95-16||

    RMY 6-95-17

    गदाश्च परिघांश्चैव चक्राणि मुसलानि च ।
    गिरिशृङ्गाणि वृक्षांश्च तथा शूलपरश्वधान् ॥ ६-९५-१७॥
    gadāśca parighāṃścaiva cakrāṇi musalāni ca |
    giriśṛṅgāṇi vṛkṣāṃśca tathā śūlaparaśvadhān || 6-95-17||

    RMY 6-95-18

    मायाविहितमेतत्तु शस्त्रवर्षमपातयत् ।
    सहस्रशस्ततो बाणानश्रान्तहृदयोद्यमः ॥ ६-९५-१८॥
    māyāvihitametattu śastravarṣamapātayat |
    sahasraśastato bāṇānaśrāntahṛdayodyamaḥ || 6-95-18||

    RMY 6-95-19

    तुमुलं त्रासजननं भीमं भीमप्रतिस्वनम् ।
    दुर्धर्षमभवद्युद्धे नैकशस्त्रमयं महत् ॥ ६-९५-१९॥
    tumulaṃ trāsajananaṃ bhīmaṃ bhīmapratisvanam |
    durdharṣamabhavadyuddhe naikaśastramayaṃ mahat || 6-95-19||

    RMY 6-95-20

    विमुच्य राघवरथं समन्ताद्वानरे बले ।
    सायकैरन्तरिक्षं च चकाराशु निरन्तरम् ।
    मुमोच च दशग्रीवो निःसङ्गेनान्तरात्मना ॥ ६-९५-२०॥
    vimucya rāghavarathaṃ samantādvānare bale |
    sāyakairantarikṣaṃ ca cakārāśu nirantaram |
    mumoca ca daśagrīvo niḥsaṅgenāntarātmanā || 6-95-20||

    RMY 6-95-21

    व्यायच्छमानं तं दृष्ट्वा तत्परं रावणं रणे ।
    प्रहसन्निव काकुत्स्थः संदधे सायकाञ्शितान् ॥ ६-९५-२१॥
    vyāyacchamānaṃ taṃ dṛṣṭvā tatparaṃ rāvaṇaṃ raṇe |
    prahasanniva kākutsthaḥ saṃdadhe sāyakāñśitān || 6-95-21||

    RMY 6-95-22

    स मुमोच ततो बाणान्रणे शतसहस्रशः ।
    तान्दृष्ट्वा रावणश्चक्रे स्वशरैः खं निरन्तरम् ॥ ६-९५-२२॥
    sa mumoca tato bāṇānraṇe śatasahasraśaḥ |
    tāndṛṣṭvā rāvaṇaścakre svaśaraiḥ khaṃ nirantaram || 6-95-22||

    RMY 6-95-23

    ततस्ताभ्यां प्रयुक्तेन शरवर्षेण भास्वता ।
    शरबद्धमिवाभाति द्वितीयं भास्वदम्बरम् ॥ ६-९५-२३॥
    tatastābhyāṃ prayuktena śaravarṣeṇa bhāsvatā |
    śarabaddhamivābhāti dvitīyaṃ bhāsvadambaram || 6-95-23||

    RMY 6-95-24

    नानिमित्तोऽभवद्बाणो नातिभेत्ता न निष्फलः ।
    तथा विसृजतोर्बाणान्रामरावणयोर्मृधे ॥ ६-९५-२४॥
    nānimitto'bhavadbāṇo nātibhettā na niṣphalaḥ |
    tathā visṛjatorbāṇānrāmarāvaṇayormṛdhe || 6-95-24||

    RMY 6-95-25

    प्रायुध्येतामविच्छिन्नमस्यन्तौ सव्यदक्षिणम् ।
    चक्रतुस्तौ शरौघैस्तु निरुच्छ्वासमिवाम्बरम् ॥ ६-९५-२५॥
    prāyudhyetāmavicchinnamasyantau savyadakṣiṇam |
    cakratustau śaraughaistu nirucchvāsamivāmbaram || 6-95-25||

    RMY 6-95-26

    रावणस्य हयान्रामो हयान्रामस्य रावणः ।
    जघ्नतुस्तौ तदान्योन्यं कृतानुकृतकारिणौ ॥ ६-९५-२६॥
    rāvaṇasya hayānrāmo hayānrāmasya rāvaṇaḥ |
    jaghnatustau tadānyonyaṃ kṛtānukṛtakāriṇau || 6-95-26||

    Sarga: 96/116 (31)

    RMY 6-96-1

    तौ तथा युध्यमानौ तु समरे रामरावणौ ।
    ददृशुः सर्वभूतानि विस्मितेनान्तरात्मना ॥ ६-९६-१॥
    tau tathā yudhyamānau tu samare rāmarāvaṇau |
    dadṛśuḥ sarvabhūtāni vismitenāntarātmanā || 6-96-1||

    RMY 6-96-2

    अर्दयन्तौ तु समरे तयोस्तौ स्यन्दनोत्तमौ ।
    परस्परवधे युक्तौ घोररूपौ बभूवतुः ॥ ६-९६-२॥
    ardayantau tu samare tayostau syandanottamau |
    parasparavadhe yuktau ghorarūpau babhūvatuḥ || 6-96-2||

    RMY 6-96-3

    मण्डलानि च वीथीश्च गतप्रत्यागतानि च ।
    दर्शयन्तौ बहुविधां सूतौ सारथ्यजां गतिम् ॥ ६-९६-३॥
    maṇḍalāni ca vīthīśca gatapratyāgatāni ca |
    darśayantau bahuvidhāṃ sūtau sārathyajāṃ gatim || 6-96-3||

    RMY 6-96-4

    अर्दयन्रावणं रामो राघवं चापि रावणः ।
    गतिवेगं समापन्नौ प्रवर्तन निवर्तने ॥ ६-९६-४॥
    ardayanrāvaṇaṃ rāmo rāghavaṃ cāpi rāvaṇaḥ |
    gativegaṃ samāpannau pravartana nivartane || 6-96-4||

    RMY 6-96-5

    क्षिपतोः शरजालानि तयोस्तौ स्यन्दनोत्तमौ ।
    चेरतुः संयुगमहीं सासारौ जलदाविव ॥ ६-९६-५॥
    kṣipatoḥ śarajālāni tayostau syandanottamau |
    ceratuḥ saṃyugamahīṃ sāsārau jaladāviva || 6-96-5||

    RMY 6-96-6

    दर्शयित्वा तदा तौ तु गतिं बहुविधां रणे ।
    परस्परस्याभिमुखौ पुनरेव च तस्थतुः ॥ ६-९६-६॥
    darśayitvā tadā tau tu gatiṃ bahuvidhāṃ raṇe |
    parasparasyābhimukhau punareva ca tasthatuḥ || 6-96-6||

    RMY 6-96-7

    धुरं धुरेण रथयोर्वक्त्रं वक्त्रेण वाजिनाम् ।
    पताकाश्च पताकाभिः समेयुः स्थितयोस्तदा ॥ ६-९६-७॥
    dhuraṃ dhureṇa rathayorvaktraṃ vaktreṇa vājinām |
    patākāśca patākābhiḥ sameyuḥ sthitayostadā || 6-96-7||

    RMY 6-96-8

    रावणस्य ततो रामो धनुर्मुक्तैः शितैः शरैः ।
    चतुर्भिश्चतुरो दीप्तान्हयान्प्रत्यपसर्पयत् ॥ ६-९६-८॥
    rāvaṇasya tato rāmo dhanurmuktaiḥ śitaiḥ śaraiḥ |
    caturbhiścaturo dīptānhayānpratyapasarpayat || 6-96-8||

    RMY 6-96-9

    स क्रोधवशमापन्नो हयानामपसर्पणे ।
    मुमोच निशितान्बाणान्राघवाय निशाचरः ॥ ६-९६-९॥
    sa krodhavaśamāpanno hayānāmapasarpaṇe |
    mumoca niśitānbāṇānrāghavāya niśācaraḥ || 6-96-9||

    RMY 6-96-10

    सोऽतिविद्धो बलवता दशग्रीवेण राघवः ।
    जगाम न विकारं च न चापि व्यथितोऽभवत् ॥ ६-९६-१०॥
    so'tividdho balavatā daśagrīveṇa rāghavaḥ |
    jagāma na vikāraṃ ca na cāpi vyathito'bhavat || 6-96-10||

    RMY 6-96-11

    चिक्षेप च पुनर्बाणान्वज्रपातसमस्वनान् ।
    सारथिं वज्रहस्तस्य समुद्दिश्य निशाचरः ॥ ६-९६-११॥
    cikṣepa ca punarbāṇānvajrapātasamasvanān |
    sārathiṃ vajrahastasya samuddiśya niśācaraḥ || 6-96-11||

    RMY 6-96-12

    मातलेस्तु महावेगाः शरीरे पतिताः शराः ।
    न सूक्ष्ममपि संमोहं व्यथां वा प्रददुर्युधि ॥ ६-९६-१२॥
    mātalestu mahāvegāḥ śarīre patitāḥ śarāḥ |
    na sūkṣmamapi saṃmohaṃ vyathāṃ vā pradaduryudhi || 6-96-12||

    RMY 6-96-13

    तया धर्षणया क्रोद्धो मातलेर्न तथात्मनः ।
    चकार शरजालेन राघवो विमुखं रिपुम् ॥ ६-९६-१३॥
    tayā dharṣaṇayā kroddho mātalerna tathātmanaḥ |
    cakāra śarajālena rāghavo vimukhaṃ ripum || 6-96-13||

    RMY 6-96-14

    विंशतिं त्रिंशतं षष्टिं शतशोऽथ सहस्रशः ।
    मुमोच राघवो वीरः सायकान्स्यन्दने रिपोः ॥ ६-९६-१४॥
    viṃśatiṃ triṃśataṃ ṣaṣṭiṃ śataśo'tha sahasraśaḥ |
    mumoca rāghavo vīraḥ sāyakānsyandane ripoḥ || 6-96-14||

    RMY 6-96-15

    गदानां मुसलानां च परिघाणां च निस्वनैः ।
    शराणां पुङ्खवातैश्च क्षुभिताः सप्तसागराः ॥ ६-९६-१५॥
    gadānāṃ musalānāṃ ca parighāṇāṃ ca nisvanaiḥ |
    śarāṇāṃ puṅkhavātaiśca kṣubhitāḥ saptasāgarāḥ || 6-96-15||

    RMY 6-96-16

    क्षुब्धानां सागराणां च पातालतलवासिनः ।
    व्यथिताः पन्नगाः सर्वे दानवाश्च सहस्रशः ॥ ६-९६-१६॥
    kṣubdhānāṃ sāgarāṇāṃ ca pātālatalavāsinaḥ |
    vyathitāḥ pannagāḥ sarve dānavāśca sahasraśaḥ || 6-96-16||

    RMY 6-96-17

    चकम्पे मेदिनी कृत्स्ना सशैलवनकानना ।
    भास्करो निष्प्रभश्चाभून्न ववौ चापि मारुतः ॥ ६-९६-१७॥
    cakampe medinī kṛtsnā saśailavanakānanā |
    bhāskaro niṣprabhaścābhūnna vavau cāpi mārutaḥ || 6-96-17||

    RMY 6-96-18

    ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
    चिन्तामापेदिरे सर्वे सकिंनरमहोरगाः ॥ ६-९६-१८॥
    tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
    cintāmāpedire sarve sakiṃnaramahoragāḥ || 6-96-18||

    RMY 6-96-19

    स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्योऽस्तु लोकास्तिष्ठन्तु शाश्वताः ।
    जयतां राघवः संख्ये रावणं राक्षसेश्वरम् ॥ ६-९६-१९॥
    svasti gobrāhmaṇebhyo'stu lokāstiṣṭhantu śāśvatāḥ |
    jayatāṃ rāghavaḥ saṃkhye rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram || 6-96-19||

    RMY 6-96-20

    ततः क्रुद्धो महाबाहू रघूणां कीर्तिवर्धनः ।
    संधाय धनुषा रामः क्षुरमाशीविषोपमम् ।
    रावणस्य शिरोऽच्छिन्दच्छ्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ॥ ६-९६-२०॥
    tataḥ kruddho mahābāhū raghūṇāṃ kīrtivardhanaḥ |
    saṃdhāya dhanuṣā rāmaḥ kṣuramāśīviṣopamam |
    rāvaṇasya śiro'cchindacchrīmajjvalitakuṇḍalam || 6-96-20||

    RMY 6-96-21

    तच्छिरः पतितं भूमौ दृष्टं लोकैस्त्रिभिस्तदा ।
    तस्यैव सदृशं चान्यद्रावणस्योत्थितं शिरः ॥ ६-९६-२१॥
    tacchiraḥ patitaṃ bhūmau dṛṣṭaṃ lokaistribhistadā |
    tasyaiva sadṛśaṃ cānyadrāvaṇasyotthitaṃ śiraḥ || 6-96-21||

    RMY 6-96-22

    तत्क्षिप्रं क्षिप्रहस्तेन रामेण क्षिप्रकारिणा ।
    द्वितीयं रावणशिरश्छिन्नं संयति सायकैः ॥ ६-९६-२२॥
    tatkṣipraṃ kṣiprahastena rāmeṇa kṣiprakāriṇā |
    dvitīyaṃ rāvaṇaśiraśchinnaṃ saṃyati sāyakaiḥ || 6-96-22||

    RMY 6-96-23

    छिन्नमात्रं च तच्छीर्षं पुनरन्यत्स्म दृश्यते ।
    तदप्यशनिसंकाशैश्छिन्नं रामेण सायकैः ॥ ६-९६-२३॥
    chinnamātraṃ ca tacchīrṣaṃ punaranyatsma dṛśyate |
    tadapyaśanisaṃkāśaiśchinnaṃ rāmeṇa sāyakaiḥ || 6-96-23||

    RMY 6-96-24

    एवमेव शतं छिन्नं शिरसां तुल्यवर्चसाम् ।
    न चैव रावणस्यान्तो दृश्यते जीवितक्षये ॥ ६-९६-२४॥
    evameva śataṃ chinnaṃ śirasāṃ tulyavarcasām |
    na caiva rāvaṇasyānto dṛśyate jīvitakṣaye || 6-96-24||

    RMY 6-96-25

    ततः सर्वास्त्रविद्वीरः कौसल्यानन्दिवर्धनः ।
    मार्गणैर्बहुभिर्युक्तश्चिन्तयामास राघवः ॥ ६-९६-२५॥
    tataḥ sarvāstravidvīraḥ kausalyānandivardhanaḥ |
    mārgaṇairbahubhiryuktaścintayāmāsa rāghavaḥ || 6-96-25||

    RMY 6-96-26

    मारीचो निहतो यैस्तु खरो यैस्तु सुदूषणः ।
    क्रञ्चारण्ये विराधस्तु कबन्धो दण्डका वने ॥ ६-९६-२६॥
    mārīco nihato yaistu kharo yaistu sudūṣaṇaḥ |
    krañcāraṇye virādhastu kabandho daṇḍakā vane || 6-96-26||

    RMY 6-96-27

    त इमे सायकाः सर्वे युद्धे प्रत्ययिका मम ।
    किं नु तत्कारणं येन रावणे मन्दतेजसः ॥ ६-९६-२७॥
    ta ime sāyakāḥ sarve yuddhe pratyayikā mama |
    kiṃ nu tatkāraṇaṃ yena rāvaṇe mandatejasaḥ || 6-96-27||

    RMY 6-96-28

    इति चिन्तापरश्चासीदप्रमत्तश्च संयुगे ।
    ववर्ष शरवर्षाणि राघवो रावणोरसि ॥ ६-९६-२८॥
    iti cintāparaścāsīdapramattaśca saṃyuge |
    vavarṣa śaravarṣāṇi rāghavo rāvaṇorasi || 6-96-28||

    RMY 6-96-29

    रावणोऽपि ततः क्रुद्धो रथस्थो राक्षसेश्वरः ।
    गदामुसलवर्षेण रामं प्रत्यर्दयद्रणे ॥ ६-९६-२९॥
    rāvaṇo'pi tataḥ kruddho rathastho rākṣaseśvaraḥ |
    gadāmusalavarṣeṇa rāmaṃ pratyardayadraṇe || 6-96-29||

    RMY 6-96-30

    देवदानवयक्षाणां पिशाचोरगरक्षसाम् ।
    पश्यतां तन्महद्युद्धं सर्वरात्रमवर्तत ॥ ६-९६-३०॥
    devadānavayakṣāṇāṃ piśācoragarakṣasām |
    paśyatāṃ tanmahadyuddhaṃ sarvarātramavartata || 6-96-30||

    RMY 6-96-31

    नैव रत्रिं न दिवसं न मुहूर्तं न चक्षणम् ।
    रामरावणयोर्युद्धं विराममुपगच्छति ॥ ६-९६-३१॥
    naiva ratriṃ na divasaṃ na muhūrtaṃ na cakṣaṇam |
    rāmarāvaṇayoryuddhaṃ virāmamupagacchati || 6-96-31||

    Sarga: 97/116 (33)

    RMY 6-97-1

    अथ संस्मारयामास राघवं मातलिस्तदा ।
    अजानन्निव किं वीर त्वमेनमनुवर्तसे ॥ ६-९७-१॥
    atha saṃsmārayāmāsa rāghavaṃ mātalistadā |
    ajānanniva kiṃ vīra tvamenamanuvartase || 6-97-1||

    RMY 6-97-2

    विसृजास्मै वधाय त्वमस्त्रं पैतामहं प्रभो ।
    विनाशकालः कथितो यः सुरैः सोऽद्य वर्तते ॥ ६-९७-२॥
    visṛjāsmai vadhāya tvamastraṃ paitāmahaṃ prabho |
    vināśakālaḥ kathito yaḥ suraiḥ so'dya vartate || 6-97-2||

    RMY 6-97-3

    ततः संस्मारितो रामस्तेन वाक्येन मातलेः ।
    जग्राह स शरं दीप्तं निश्वसन्तमिवोरगम् ॥ ६-९७-३॥
    tataḥ saṃsmārito rāmastena vākyena mātaleḥ |
    jagrāha sa śaraṃ dīptaṃ niśvasantamivoragam || 6-97-3||

    RMY 6-97-4

    यमस्मै प्रथमं प्रादादगस्त्यो भगवानृषिः ।
    ब्रह्मदत्तं महद्बाणममोघं युधि वीर्यवान् ॥ ६-९७-४॥
    yamasmai prathamaṃ prādādagastyo bhagavānṛṣiḥ |
    brahmadattaṃ mahadbāṇamamoghaṃ yudhi vīryavān || 6-97-4||

    RMY 6-97-5

    ब्रह्मणा निर्मितं पूर्वमिन्द्रार्थममितौजसा ।
    दत्तं सुरपतेः पूर्वं त्रिलोकजयकाङ्क्षिणः ॥ ६-९७-५॥
    brahmaṇā nirmitaṃ pūrvamindrārthamamitaujasā |
    dattaṃ surapateḥ pūrvaṃ trilokajayakāṅkṣiṇaḥ || 6-97-5||

    RMY 6-97-6

    यस्य वाजेषु पवनः फले पावकभास्करौ ।
    शरीरमाकाशमयं गौरवे मेरुमन्दरौ ॥ ६-९७-६॥
    yasya vājeṣu pavanaḥ phale pāvakabhāskarau |
    śarīramākāśamayaṃ gaurave merumandarau || 6-97-6||

    RMY 6-97-7

    जाज्वल्यमानं वपुषा सुपुङ्खं हेमभूषितम् ।
    तेजसा सर्वभूतानां कृतं भास्करवर्चसं ॥ ६-९७-७॥
    jājvalyamānaṃ vapuṣā supuṅkhaṃ hemabhūṣitam |
    tejasā sarvabhūtānāṃ kṛtaṃ bhāskaravarcasaṃ || 6-97-7||

    RMY 6-97-8

    सधूममिव कालाग्निं दीप्तमाशीविषं यथा ।
    रथनागाश्ववृन्दानां भेदनं क्षिप्रकारिणम् ॥ ६-९७-८॥
    sadhūmamiva kālāgniṃ dīptamāśīviṣaṃ yathā |
    rathanāgāśvavṛndānāṃ bhedanaṃ kṣiprakāriṇam || 6-97-8||

    RMY 6-97-9

    द्वाराणां परिघाणां च गिरीणामपि भेदनम् ।
    नानारुधिरसिक्ताङ्गं मेदोदिग्धं सुदारुणम् ॥ ६-९७-९॥
    dvārāṇāṃ parighāṇāṃ ca girīṇāmapi bhedanam |
    nānārudhirasiktāṅgaṃ medodigdhaṃ sudāruṇam || 6-97-9||

    RMY 6-97-10

    वज्रसारं महानादं नानासमितिदारुणम् ।
    सर्ववित्रासनं भीमं श्वसन्तमिव पन्नगम् ॥ ६-९७-१०॥
    vajrasāraṃ mahānādaṃ nānāsamitidāruṇam |
    sarvavitrāsanaṃ bhīmaṃ śvasantamiva pannagam || 6-97-10||

    RMY 6-97-11

    कङ्कगृध्रबलानां च गोमायुगणरक्षसाम् ।
    नित्यं भक्षप्रदं युद्धे यमरूपं भयावहम् ॥ ६-९७-११॥
    kaṅkagṛdhrabalānāṃ ca gomāyugaṇarakṣasām |
    nityaṃ bhakṣapradaṃ yuddhe yamarūpaṃ bhayāvaham || 6-97-11||

    RMY 6-97-12

    नन्दनं वानरेन्द्राणां रक्षसामवसादनम् ।
    वाजितं विविधैर्वाजैश्चारुचित्रैर्गरुत्मतः ॥ ६-९७-१२॥
    nandanaṃ vānarendrāṇāṃ rakṣasāmavasādanam |
    vājitaṃ vividhairvājaiścārucitrairgarutmataḥ || 6-97-12||

    RMY 6-97-13

    तमुत्तमेषुं लोकानामिक्ष्वाकुभयनाशनम् ।
    द्विषतां कीर्तिहरणं प्रहर्षकरमात्मनः ॥ ६-९७-१३॥
    tamuttameṣuṃ lokānāmikṣvākubhayanāśanam |
    dviṣatāṃ kīrtiharaṇaṃ praharṣakaramātmanaḥ || 6-97-13||

    RMY 6-97-14

    अभिमन्त्र्य ततो रामस्तं महेषुं महाबलः ।
    वेदप्रोक्तेन विधिना संदधे कार्मुके बली ॥ ६-९७-१४॥
    abhimantrya tato rāmastaṃ maheṣuṃ mahābalaḥ |
    vedaproktena vidhinā saṃdadhe kārmuke balī || 6-97-14||

    RMY 6-97-15

    स रावणाय संक्रुद्धो भृशमायम्य कार्मुकम् ।
    चिक्षेप परमायत्तस्तं शरं मर्मघातिनम् ॥ ६-९७-१५॥
    sa rāvaṇāya saṃkruddho bhṛśamāyamya kārmukam |
    cikṣepa paramāyattastaṃ śaraṃ marmaghātinam || 6-97-15||

    RMY 6-97-16

    स वज्र इव दुर्धर्षो वज्रबाहुविसर्जितः ।
    कृतान्त इव चावार्यो न्यपतद्रावणोरसि ॥ ६-९७-१६॥
    sa vajra iva durdharṣo vajrabāhuvisarjitaḥ |
    kṛtānta iva cāvāryo nyapatadrāvaṇorasi || 6-97-16||

    RMY 6-97-17

    स विसृष्टो महावेगः शरीरान्तकरः शरः ।
    बिभेद हृदयं तस्य रावणस्य दुरात्मनः ॥ ६-९७-१७॥
    sa visṛṣṭo mahāvegaḥ śarīrāntakaraḥ śaraḥ |
    bibheda hṛdayaṃ tasya rāvaṇasya durātmanaḥ || 6-97-17||

    RMY 6-97-18

    रुधिराक्तः स वेगेन जीवितान्तकरः शरः ।
    रावणस्य हरन्प्राणान्विवेश धरणीतलम् ॥ ६-९७-१८॥
    rudhirāktaḥ sa vegena jīvitāntakaraḥ śaraḥ |
    rāvaṇasya haranprāṇānviveśa dharaṇītalam || 6-97-18||

    RMY 6-97-19

    स शरो रावणं हत्वा रुधिरार्द्रकृतच्छविः ।
    कृतकर्मा निभृतवत्स्वतूणीं पुनराविशत् ॥ ६-९७-१९॥
    sa śaro rāvaṇaṃ hatvā rudhirārdrakṛtacchaviḥ |
    kṛtakarmā nibhṛtavatsvatūṇīṃ punarāviśat || 6-97-19||

    RMY 6-97-20

    तस्य हस्ताद्धतस्याशु कार्मुकं तत्ससायकम् ।
    निपपात सह प्राणैर्भ्रश्यमानस्य जीवितात् ॥ ६-९७-२०॥
    tasya hastāddhatasyāśu kārmukaṃ tatsasāyakam |
    nipapāta saha prāṇairbhraśyamānasya jīvitāt || 6-97-20||

    RMY 6-97-21

    गतासुर्भीमवेगस्तु नैरृतेन्द्रो महाद्युतिः ।
    पपात स्यन्दनाद्भूमौ वृत्रो वज्रहतो यथा ॥ ६-९७-२१॥
    gatāsurbhīmavegastu nairṛtendro mahādyutiḥ |
    papāta syandanādbhūmau vṛtro vajrahato yathā || 6-97-21||

    RMY 6-97-22

    तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ हतशेषा निशाचराः ।
    हतनाथा भयत्रस्ताः सर्वतः संप्रदुद्रुवुः ॥ ६-९७-२२॥
    taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau hataśeṣā niśācarāḥ |
    hatanāthā bhayatrastāḥ sarvataḥ saṃpradudruvuḥ || 6-97-22||

    RMY 6-97-23

    नर्दन्तश्चाभिपेतुस्तान्वानरा द्रुमयोधिनः ।
    दशग्रीववधं दृष्ट्वा विजयं राघवस्य च ॥ ६-९७-२३॥
    nardantaścābhipetustānvānarā drumayodhinaḥ |
    daśagrīvavadhaṃ dṛṣṭvā vijayaṃ rāghavasya ca || 6-97-23||

    RMY 6-97-24

    अर्दिता वानरैर्हृष्टैर्लङ्कामभ्यपतन्भयात् ।
    हताश्रयत्वात्करुणैर्बाष्पप्रस्रवणैर्मुखैः ॥ ६-९७-२४॥
    arditā vānarairhṛṣṭairlaṅkāmabhyapatanbhayāt |
    hatāśrayatvātkaruṇairbāṣpaprasravaṇairmukhaiḥ || 6-97-24||

    RMY 6-97-25

    ततो विनेदुः संहृष्टा वानरा जितकाशिनः ।
    वदन्तो राघवजयं रावणस्य च तं वधम् ॥ ६-९७-२५॥
    tato vineduḥ saṃhṛṣṭā vānarā jitakāśinaḥ |
    vadanto rāghavajayaṃ rāvaṇasya ca taṃ vadham || 6-97-25||

    RMY 6-97-26

    अथान्तरिक्षे व्यनदत्सौम्यस्त्रिदशदुन्दुभिः ।
    दिव्यगन्धवहस्तत्र मारुतः सुसुखो ववौ ॥ ६-९७-२६॥
    athāntarikṣe vyanadatsaumyastridaśadundubhiḥ |
    divyagandhavahastatra mārutaḥ susukho vavau || 6-97-26||

    RMY 6-97-27

    निपपातान्तरिक्षाच्च पुष्पवृष्टिस्तदा भुवि ।
    किरन्ती राघवरथं दुरवापा मनोहराः ॥ ६-९७-२७॥
    nipapātāntarikṣācca puṣpavṛṣṭistadā bhuvi |
    kirantī rāghavarathaṃ duravāpā manoharāḥ || 6-97-27||

    RMY 6-97-28

    राघवस्तवसंयुक्ता गगने च विशुश्रुवे ।
    साधु साध्विति वागग्र्या देवतानां महात्मनाम् ॥ ६-९७-२८॥
    rāghavastavasaṃyuktā gagane ca viśuśruve |
    sādhu sādhviti vāgagryā devatānāṃ mahātmanām || 6-97-28||

    RMY 6-97-29

    आविवेश महान्हर्षो देवानां चारणैः सह ।
    रावणे निहते रौद्रे सर्वलोकभयंकरे ॥ ६-९७-२९॥
    āviveśa mahānharṣo devānāṃ cāraṇaiḥ saha |
    rāvaṇe nihate raudre sarvalokabhayaṃkare || 6-97-29||

    RMY 6-97-30

    ततः सकामं सुग्रीवमङ्गदं च महाबलम् ।
    चकार राघवः प्रीतो हत्वा राक्षसपुंगवम् ॥ ६-९७-३०॥
    tataḥ sakāmaṃ sugrīvamaṅgadaṃ ca mahābalam |
    cakāra rāghavaḥ prīto hatvā rākṣasapuṃgavam || 6-97-30||

    RMY 6-97-31

    ततः प्रजग्मुः प्रशमं मरुद्गणा दिशः प्रसेदुर्विमलं नभोऽभवत् ।
    मही चकम्पे न च मारुता ववुः स्थिरप्रभश्चाप्यभवद्दिवाकरः ॥ ६-९७-३१॥
    tataḥ prajagmuḥ praśamaṃ marudgaṇā diśaḥ prasedurvimalaṃ nabho'bhavat |
    mahī cakampe na ca mārutā vavuḥ sthiraprabhaścāpyabhavaddivākaraḥ || 6-97-31||

    RMY 6-97-32

    ततस्तु सुग्रीवविभीषणादयः सुहृद्विशेषाः सहलक्ष्मणास्तदा ।
    समेत्य हृष्टा विजयेन राघवं रणेऽभिरामं विधिनाभ्यपूजयन् ॥ ६-९७-३२॥
    tatastu sugrīvavibhīṣaṇādayaḥ suhṛdviśeṣāḥ sahalakṣmaṇāstadā |
    sametya hṛṣṭā vijayena rāghavaṃ raṇe'bhirāmaṃ vidhinābhyapūjayan || 6-97-32||

    RMY 6-97-33

    स तु निहतरिपुः स्थिरप्रतिज्ञः स्वजनबलाभिवृतो रणे रराज ।
    रघुकुलनृपनन्दनो महौजास्त्रिदशगणैरभिसंवृतो यथेन्द्रः ॥ ६-९७-३३॥
    sa tu nihataripuḥ sthirapratijñaḥ svajanabalābhivṛto raṇe rarāja |
    raghukulanṛpanandano mahaujāstridaśagaṇairabhisaṃvṛto yathendraḥ || 6-97-33||

    Sarga: 98/116 (26)

    RMY 6-98-1

    रावणं निहतं श्रुत्वा राघवेण महात्मना ।
    अन्तःपुराद्विनिष्पेतू राक्षस्यः शोककर्शिताः ॥ ६-९८-१॥
    rāvaṇaṃ nihataṃ śrutvā rāghaveṇa mahātmanā |
    antaḥpurādviniṣpetū rākṣasyaḥ śokakarśitāḥ || 6-98-1||

    RMY 6-98-2

    वार्यमाणाः सुबहुशो वृष्टन्त्यः क्षितिपांसुषु ।
    विमुक्तकेश्यो दुःखार्ता गावो वत्सहता यथा ॥ ६-९८-२॥
    vāryamāṇāḥ subahuśo vṛṣṭantyaḥ kṣitipāṃsuṣu |
    vimuktakeśyo duḥkhārtā gāvo vatsahatā yathā || 6-98-2||

    RMY 6-98-3

    उत्तरेण विनिष्क्रम्य द्वारेण सह राक्षसैः ।
    प्रविश्यायोधनं घोरं विचिन्वन्त्यो हतं पतिम् ॥ ६-९८-३॥
    uttareṇa viniṣkramya dvāreṇa saha rākṣasaiḥ |
    praviśyāyodhanaṃ ghoraṃ vicinvantyo hataṃ patim || 6-98-3||

    RMY 6-98-4

    आर्यपुत्रेति वादिन्यो हा नाथेति च सर्वशः ।
    परिपेतुः कबन्धाङ्कां महीं शोणितकर्दमाम् ॥ ६-९८-४॥
    āryaputreti vādinyo hā nātheti ca sarvaśaḥ |
    paripetuḥ kabandhāṅkāṃ mahīṃ śoṇitakardamām || 6-98-4||

    RMY 6-98-5

    ता बाष्पपरिपूर्णाक्ष्यो भर्तृशोकपराजिताः ।
    करेण्व इव नर्दन्त्यो विनेदुर्हतयूथपाः ॥ ६-९८-५॥
    tā bāṣpaparipūrṇākṣyo bhartṛśokaparājitāḥ |
    kareṇva iva nardantyo vinedurhatayūthapāḥ || 6-98-5||

    RMY 6-98-6

    ददृशुस्ता महाकायं महावीर्यं महाद्युतिम् ।
    रावणं निहतं भूमौ नीलाञ्जनचयोपमम् ॥ ६-९८-६॥
    dadṛśustā mahākāyaṃ mahāvīryaṃ mahādyutim |
    rāvaṇaṃ nihataṃ bhūmau nīlāñjanacayopamam || 6-98-6||

    RMY 6-98-7

    ताः पतिं सहसा दृष्ट्वा शयानं रणपांसुषु ।
    निपेतुस्तस्य गात्रेषु छिन्ना वनलता इव ॥ ६-९८-७॥
    tāḥ patiṃ sahasā dṛṣṭvā śayānaṃ raṇapāṃsuṣu |
    nipetustasya gātreṣu chinnā vanalatā iva || 6-98-7||

    RMY 6-98-8

    बहुमानात्परिष्वज्य काचिदेनं रुरोद ह ।
    चरणौ काचिदालिङ्ग्य काचित्कण्ठेऽवलम्ब्य च ॥ ६-९८-८॥
    bahumānātpariṣvajya kācidenaṃ ruroda ha |
    caraṇau kācidāliṅgya kācitkaṇṭhe'valambya ca || 6-98-8||

    RMY 6-98-9

    उद्धृत्य च भुजौ काचिद्भूमौ स्म परिवर्तते ।
    हतस्य वदनं दृष्ट्वा काचिन्मोहमुपागमत् ॥ ६-९८-९॥
    uddhṛtya ca bhujau kācidbhūmau sma parivartate |
    hatasya vadanaṃ dṛṣṭvā kācinmohamupāgamat || 6-98-9||

    RMY 6-98-10

    काचिदङ्के शिरः कृत्वा रुरोद मुखमीक्षती ।
    स्नापयन्ती मुखं बाष्पैस्तुषारैरिव पङ्कजम् ॥ ६-९८-१०॥
    kācidaṅke śiraḥ kṛtvā ruroda mukhamīkṣatī |
    snāpayantī mukhaṃ bāṣpaistuṣārairiva paṅkajam || 6-98-10||

    RMY 6-98-11

    एवमार्ताः पतिं दृष्ट्वा रावणं निहतं भुवि ।
    चुक्रुशुर्बहुधा शोकाद्भूयस्ताः पर्यदेवयन् ॥ ६-९८-११॥
    evamārtāḥ patiṃ dṛṣṭvā rāvaṇaṃ nihataṃ bhuvi |
    cukruśurbahudhā śokādbhūyastāḥ paryadevayan || 6-98-11||

    RMY 6-98-12

    येन वित्रासितः शक्रो येन वित्रासितो यमः ।
    येन वैश्रवणो राजा पुष्पकेण वियोजितः ॥ ६-९८-१२॥
    yena vitrāsitaḥ śakro yena vitrāsito yamaḥ |
    yena vaiśravaṇo rājā puṣpakeṇa viyojitaḥ || 6-98-12||

    RMY 6-98-13

    गन्धर्वाणामृषीणां च सुराणां च महात्मनाम् ।
    भयं येन महद्दत्तं सोऽयं शेते रणे हतः ॥ ६-९८-१३॥
    gandharvāṇāmṛṣīṇāṃ ca surāṇāṃ ca mahātmanām |
    bhayaṃ yena mahaddattaṃ so'yaṃ śete raṇe hataḥ || 6-98-13||

    RMY 6-98-14

    असुरेभ्यः सुरेभ्यो वा पन्नगेभ्योऽपि वा तथा ।
    न भयं यो विजानाति तस्येदं मानुषाद्भयम् ॥ ६-९८-१४॥
    asurebhyaḥ surebhyo vā pannagebhyo'pi vā tathā |
    na bhayaṃ yo vijānāti tasyedaṃ mānuṣādbhayam || 6-98-14||

    RMY 6-98-15

    अवध्यो देवतानां यस्तथा दानवरक्षसाम् ।
    हतः सोऽयं रणे शेते मानुषेण पदातिना ॥ ६-९८-१५॥
    avadhyo devatānāṃ yastathā dānavarakṣasām |
    hataḥ so'yaṃ raṇe śete mānuṣeṇa padātinā || 6-98-15||

    RMY 6-98-16

    यो न शक्यः सुरैर्हन्तुं न यक्षैर्नासुरैस्तथा ।
    सोऽयं कश्चिदिवासत्त्वो मृत्युं मर्त्येन लम्भितः ॥ ६-९८-१६॥
    yo na śakyaḥ surairhantuṃ na yakṣairnāsuraistathā |
    so'yaṃ kaścidivāsattvo mṛtyuṃ martyena lambhitaḥ || 6-98-16||

    RMY 6-98-17

    एवं वदन्त्यो बहुधा रुरुदुस्तस्य ताः स्त्रियः ।
    भूय एव च दुःखार्ता विलेपुश्च पुनः पुनः ॥ ६-९८-१७॥
    evaṃ vadantyo bahudhā rurudustasya tāḥ striyaḥ |
    bhūya eva ca duḥkhārtā vilepuśca punaḥ punaḥ || 6-98-17||

    RMY 6-98-18

    अशृण्वता तु सुहृदां सततं हितवादिनाम् ।
    एताः सममिदानीं ते वयमात्मा च पातिताः ॥ ६-९८-१८॥
    aśṛṇvatā tu suhṛdāṃ satataṃ hitavādinām |
    etāḥ samamidānīṃ te vayamātmā ca pātitāḥ || 6-98-18||

    RMY 6-98-19

    ब्रुवाणोऽपि हितं वाक्यमिष्टो भ्राता विभीषणः ।
    धृष्टं परुषितो मोहात्त्वयात्मवधकाङ्क्षिणा ॥ ६-९८-१९॥
    bruvāṇo'pi hitaṃ vākyamiṣṭo bhrātā vibhīṣaṇaḥ |
    dhṛṣṭaṃ paruṣito mohāttvayātmavadhakāṅkṣiṇā || 6-98-19||

    RMY 6-98-20

    यदि निर्यातिता ते स्यात्सीता रामाय मैथिली ।
    न नः स्याद्व्यसनं घोरमिदं मूलहरं महत् ॥ ६-९८-२०॥
    yadi niryātitā te syātsītā rāmāya maithilī |
    na naḥ syādvyasanaṃ ghoramidaṃ mūlaharaṃ mahat || 6-98-20||

    RMY 6-98-21

    वृत्तकामो भवेद्भ्राता रामो मित्रकुलं भवेत् ।
    वयं चाविधवाः सर्वाः सकामा न च शत्रवः ॥ ६-९८-२१॥
    vṛttakāmo bhavedbhrātā rāmo mitrakulaṃ bhavet |
    vayaṃ cāvidhavāḥ sarvāḥ sakāmā na ca śatravaḥ || 6-98-21||

    RMY 6-98-22

    त्वया पुनर्नृशंसेन सीतां संरुन्धता बलात् ।
    राक्षसा वयमात्मा च त्रयं तुलं निपातितम् ॥ ६-९८-२२॥
    tvayā punarnṛśaṃsena sītāṃ saṃrundhatā balāt |
    rākṣasā vayamātmā ca trayaṃ tulaṃ nipātitam || 6-98-22||

    RMY 6-98-23

    न कामकारः कामं वा तव राक्षसपुंगव ।
    दैवं चेष्टयते सर्वं हतं दैवेन हन्यते ॥ ६-९८-२३॥
    na kāmakāraḥ kāmaṃ vā tava rākṣasapuṃgava |
    daivaṃ ceṣṭayate sarvaṃ hataṃ daivena hanyate || 6-98-23||

    RMY 6-98-24

    वानराणां विनाशोऽयं राक्षसानां च ते रणे ।
    तव चैव महाबाहो दैवयोगादुपागतः ॥ ६-९८-२४॥
    vānarāṇāṃ vināśo'yaṃ rākṣasānāṃ ca te raṇe |
    tava caiva mahābāho daivayogādupāgataḥ || 6-98-24||

    RMY 6-98-25

    नैवार्थेन न कामेन विक्रमेण न चाज्ञया ।
    शक्या दैवगतिर्लोके निवर्तयितुमुद्यता ॥ ६-९८-२५॥
    naivārthena na kāmena vikrameṇa na cājñayā |
    śakyā daivagatirloke nivartayitumudyatā || 6-98-25||

    RMY 6-98-26

    विलेपुरेवं दीनास्ता राक्षसाधिपयोषितः ।
    कुरर्य इव दुःखार्ता बाष्पपर्याकुलेक्षणाः ॥ ६-९८-२६॥
    vilepurevaṃ dīnāstā rākṣasādhipayoṣitaḥ |
    kurarya iva duḥkhārtā bāṣpaparyākulekṣaṇāḥ || 6-98-26||

    Sarga: 99/116 (44)

    RMY 6-99-1

    तासां विलपमानानां तथा राक्षसयोषिताम् ।
    ज्येष्ठा पत्नी प्रिया दीना भर्तारं समुदैक्षत ॥ ६-९९-१॥
    tāsāṃ vilapamānānāṃ tathā rākṣasayoṣitām |
    jyeṣṭhā patnī priyā dīnā bhartāraṃ samudaikṣata || 6-99-1||

    RMY 6-99-2

    दशग्रीवं हतं दृष्ट्वा रामेणाचिन्त्यकर्मणा ।
    पतिं मन्दोदरी तत्र कृपणा पर्यदेवयत् ॥ ६-९९-२॥
    daśagrīvaṃ hataṃ dṛṣṭvā rāmeṇācintyakarmaṇā |
    patiṃ mandodarī tatra kṛpaṇā paryadevayat || 6-99-2||

    RMY 6-99-3

    ननु नाम महाबाहो तव वैश्रवणानुज ।
    क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं त्रस्यत्यपि पुरंदरः ॥ ६-९९-३॥
    nanu nāma mahābāho tava vaiśravaṇānuja |
    kruddhasya pramukhe sthātuṃ trasyatyapi puraṃdaraḥ || 6-99-3||

    RMY 6-99-4

    ऋषयश्च महीदेवा गन्धर्वाश्च यशस्विनः ।
    ननु नाम तवोद्वेगाच्चारणाश्च दिशो गताः ॥ ६-९९-४॥
    ṛṣayaśca mahīdevā gandharvāśca yaśasvinaḥ |
    nanu nāma tavodvegāccāraṇāśca diśo gatāḥ || 6-99-4||

    RMY 6-99-5

    स त्वं मानुषमात्रेण रामेण युधि निर्जितः ।
    न व्यपत्रपसे राजन्किमिदं राक्षसर्षभ ॥ ६-९९-५॥
    sa tvaṃ mānuṣamātreṇa rāmeṇa yudhi nirjitaḥ |
    na vyapatrapase rājankimidaṃ rākṣasarṣabha || 6-99-5||

    RMY 6-99-6

    कथं त्रैलोक्यमाक्रम्य श्रिया वीर्येण चान्वितम् ।
    अविषह्यं जघान त्वां मानुषो वनगोचरः ॥ ६-९९-६॥
    kathaṃ trailokyamākramya śriyā vīryeṇa cānvitam |
    aviṣahyaṃ jaghāna tvāṃ mānuṣo vanagocaraḥ || 6-99-6||

    RMY 6-99-7

    मानुषाणामविषये चरतः कामरूपिणः ।
    विनाशस्तव रामेण संयुगे नोपपद्यते ॥ ६-९९-७॥
    mānuṣāṇāmaviṣaye carataḥ kāmarūpiṇaḥ |
    vināśastava rāmeṇa saṃyuge nopapadyate || 6-99-7||

    RMY 6-99-8

    न चैतत्कर्म रामस्य श्रद्दधामि चमूमुखे ।
    सर्वतः समुपेतस्य तव तेनाभिमर्शनम् ॥ ६-९९-८॥
    na caitatkarma rāmasya śraddadhāmi camūmukhe |
    sarvataḥ samupetasya tava tenābhimarśanam || 6-99-8||

    RMY 6-99-9

    इन्द्रियाणि पुरा जित्वा जितं त्रिभुवणं त्वया ।
    स्मरद्भिरिव तद्वैरमिन्द्रियैरेव निर्जितः ॥ ६-९९-९॥
    indriyāṇi purā jitvā jitaṃ tribhuvaṇaṃ tvayā |
    smaradbhiriva tadvairamindriyaireva nirjitaḥ || 6-99-9||

    RMY 6-99-10

    अथ वा रामरूपेण वासवः स्वयमागतः ।
    मायां तव विनाशाय विधायाप्रतितर्किताम् ॥ ६-९९-१०॥
    atha vā rāmarūpeṇa vāsavaḥ svayamāgataḥ |
    māyāṃ tava vināśāya vidhāyāpratitarkitām || 6-99-10||

    RMY 6-99-11

    यदैव हि जनस्थाने राक्षसैर्बहुभिर्वृतः ।
    खरस्तव हतो भ्राता तदैवासौ न मानुषः ॥ ६-९९-११॥
    yadaiva hi janasthāne rākṣasairbahubhirvṛtaḥ |
    kharastava hato bhrātā tadaivāsau na mānuṣaḥ || 6-99-11||

    RMY 6-99-12

    यदैव नगरीं लङ्कां दुष्प्रवेषां सुरैरपि ।
    प्रविष्टो हनुमान्वीर्यात्तदैव व्यथिता वयम् ॥ ६-९९-१२॥
    yadaiva nagarīṃ laṅkāṃ duṣpraveṣāṃ surairapi |
    praviṣṭo hanumānvīryāttadaiva vyathitā vayam || 6-99-12||

    RMY 6-99-13

    क्रियतामविरोधश्च राघवेणेति यन्मया ।
    उच्यमानो न गृह्णासि तस्येयं व्युष्टिरागता ॥ ६-९९-१३॥
    kriyatāmavirodhaśca rāghaveṇeti yanmayā |
    ucyamāno na gṛhṇāsi tasyeyaṃ vyuṣṭirāgatā || 6-99-13||

    RMY 6-99-14

    अकस्माच्चाभिकामोऽसि सीतां राक्षसपुंगव ।
    ऐश्वर्यस्य विनाशाय देहस्य स्वजनस्य च ॥ ६-९९-१४॥
    akasmāccābhikāmo'si sītāṃ rākṣasapuṃgava |
    aiśvaryasya vināśāya dehasya svajanasya ca || 6-99-14||

    RMY 6-99-15

    अरुन्धत्या विशिष्टां तां रोहिण्याश्चापि दुर्मते ।
    सीतां धर्षयता मान्यां त्वया ह्यसदृशं कृतम् ॥ ६-९९-१५॥
    arundhatyā viśiṣṭāṃ tāṃ rohiṇyāścāpi durmate |
    sītāṃ dharṣayatā mānyāṃ tvayā hyasadṛśaṃ kṛtam || 6-99-15||

    RMY 6-99-16

    न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येन मैथिली ।
    मयाधिका वा तुल्या वा त्वं तु मोहान्न बुध्यसे ॥ ६-९९-१६॥
    na kulena na rūpeṇa na dākṣiṇyena maithilī |
    mayādhikā vā tulyā vā tvaṃ tu mohānna budhyase || 6-99-16||

    RMY 6-99-17

    सर्वथा सर्वभूतानां नास्ति मृत्युरलक्षणः ।
    तव तावदयं मृत्युर्मैथिलीकृतलक्षणः ॥ ६-९९-१७॥
    sarvathā sarvabhūtānāṃ nāsti mṛtyuralakṣaṇaḥ |
    tava tāvadayaṃ mṛtyurmaithilīkṛtalakṣaṇaḥ || 6-99-17||

    RMY 6-99-18

    मैथिली सह रामेण विशोका विहरिष्यति ।
    अल्पपुण्या त्वहं घोरे पतिता शोकसागरे ॥ ६-९९-१८॥
    maithilī saha rāmeṇa viśokā vihariṣyati |
    alpapuṇyā tvahaṃ ghore patitā śokasāgare || 6-99-18||

    RMY 6-99-19

    कैलासे मन्दरे मेरौ तथा चैत्ररथे वने ।
    देवोद्यानेषु सर्वेषु विहृत्य सहिता त्वया ॥ ६-९९-१९॥
    kailāse mandare merau tathā caitrarathe vane |
    devodyāneṣu sarveṣu vihṛtya sahitā tvayā || 6-99-19||

    RMY 6-99-20

    विमानेनानुरूपेण या याम्यतुलया श्रिया ।
    पश्यन्ती विविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा ।
    भ्रंशिता कामभोगेभ्यः सास्मि वीरवधात्तव ॥ ६-९९-२०॥
    vimānenānurūpeṇa yā yāmyatulayā śriyā |
    paśyantī vividhāndeśāṃstāṃstāṃścitrasragambarā |
    bhraṃśitā kāmabhogebhyaḥ sāsmi vīravadhāttava || 6-99-20||

    RMY 6-99-21

    सत्यवाक्स महाभागो देवरो मे यदब्रवीत् ।
    अयं राक्षसमुख्यानां विनाशः पर्युपस्थितः ॥ ६-९९-२१॥
    satyavāksa mahābhāgo devaro me yadabravīt |
    ayaṃ rākṣasamukhyānāṃ vināśaḥ paryupasthitaḥ || 6-99-21||

    RMY 6-99-22

    कामक्रोधसमुत्थेन व्यसनेन प्रसङ्गिना ।
    त्वया कृतमिदं सर्वमनाथं रक्षसां कुलम् ॥ ६-९९-२२॥
    kāmakrodhasamutthena vyasanena prasaṅginā |
    tvayā kṛtamidaṃ sarvamanāthaṃ rakṣasāṃ kulam || 6-99-22||

    RMY 6-99-23

    न हि त्वं शोचितव्यो मे प्रख्यातबलपौरुषः ।
    स्त्रीस्वभावात्तु मे बुद्धिः कारुण्ये परिवर्तते ॥ ६-९९-२३॥
    na hi tvaṃ śocitavyo me prakhyātabalapauruṣaḥ |
    strīsvabhāvāttu me buddhiḥ kāruṇye parivartate || 6-99-23||

    RMY 6-99-24

    सुकृतं दुष्कृतं च त्वं गृहीत्वा स्वां गतिं गतः ।
    आत्मानमनुशोचामि त्वद्वियोगेन दुःखिताम् ॥ ६-९९-२४॥
    sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca tvaṃ gṛhītvā svāṃ gatiṃ gataḥ |
    ātmānamanuśocāmi tvadviyogena duḥkhitām || 6-99-24||

    RMY 6-99-25

    नीलजीमूतसंकाशः पीताम्बरशुभाङ्गदः ।
    सर्वगात्राणि विक्षिप्य किं शेषे रुधिराप्लुतः ।
    प्रसुप्त इव शोकार्तां किं मां न प्रतिभाषसे ॥ ६-९९-२५॥
    nīlajīmūtasaṃkāśaḥ pītāmbaraśubhāṅgadaḥ |
    sarvagātrāṇi vikṣipya kiṃ śeṣe rudhirāplutaḥ |
    prasupta iva śokārtāṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase || 6-99-25||

    RMY 6-99-26

    महावीर्यस्य दक्षस्य संयुगेष्वपलायिनः ।
    यातुधानस्य दौहित्रीं किं त्वं मां नाभ्युदीक्षसे ॥ ६-९९-२६॥
    mahāvīryasya dakṣasya saṃyugeṣvapalāyinaḥ |
    yātudhānasya dauhitrīṃ kiṃ tvaṃ māṃ nābhyudīkṣase || 6-99-26||

    RMY 6-99-27

    येन सूदयसे शत्रून्समरे सूर्यवर्चसा ।
    वज्रो वज्रधरस्येव सोऽयं ते सततार्चितः ॥ ६-९९-२७॥
    yena sūdayase śatrūnsamare sūryavarcasā |
    vajro vajradharasyeva so'yaṃ te satatārcitaḥ || 6-99-27||

    RMY 6-99-28

    रणे शत्रुप्रहरणो हेमजालपरिष्कृतः ।
    परिघो व्यवकीर्णस्ते बाणैश्छिन्नः सहस्रधा ॥ ६-९९-२८॥
    raṇe śatrupraharaṇo hemajālapariṣkṛtaḥ |
    parigho vyavakīrṇaste bāṇaiśchinnaḥ sahasradhā || 6-99-28||

    RMY 6-99-29

    धिगस्तु हृदयं यस्या ममेदं न सहस्रधा ।
    त्वयि पञ्चत्वमापन्ने फलते शोकपीडितम् ॥ ६-९९-२९॥
    dhigastu hṛdayaṃ yasyā mamedaṃ na sahasradhā |
    tvayi pañcatvamāpanne phalate śokapīḍitam || 6-99-29||

    RMY 6-99-30

    एतस्मिन्नन्तरे रामो विभीषणमुवाच ह ।
    संस्कारः क्रियतां भ्रातुः स्त्रियश्चैता निवर्तय ॥ ६-९९-३०॥
    etasminnantare rāmo vibhīṣaṇamuvāca ha |
    saṃskāraḥ kriyatāṃ bhrātuḥ striyaścaitā nivartaya || 6-99-30||

    RMY 6-99-31

    तं प्रश्रितस्ततो रामं श्रुतवाक्यो विभीषणः ।
    विमृश्य बुद्ध्या धर्मज्ञो धर्मार्थसहितं वचः ।
    रामस्यैवानुवृत्त्यर्थमुत्तरं प्रत्यभाषत ॥ ६-९९-३१॥
    taṃ praśritastato rāmaṃ śrutavākyo vibhīṣaṇaḥ |
    vimṛśya buddhyā dharmajño dharmārthasahitaṃ vacaḥ |
    rāmasyaivānuvṛttyarthamuttaraṃ pratyabhāṣata || 6-99-31||

    RMY 6-99-32

    त्यक्तधर्मव्रतं क्रूरं नृशंसमनृतं तथा ।
    नाहमर्होऽस्मि संस्कर्तुं परदाराभिमर्शकम् ॥ ६-९९-३२॥
    tyaktadharmavrataṃ krūraṃ nṛśaṃsamanṛtaṃ tathā |
    nāhamarho'smi saṃskartuṃ paradārābhimarśakam || 6-99-32||

    RMY 6-99-33

    भ्रातृरूपो हि मे शत्रुरेष सर्वाहिते रतः ।
    रावणो नार्हते पूजां पूज्योऽपि गुरुगौरवात् ॥ ६-९९-३३॥
    bhrātṛrūpo hi me śatrureṣa sarvāhite rataḥ |
    rāvaṇo nārhate pūjāṃ pūjyo'pi gurugauravāt || 6-99-33||

    RMY 6-99-34

    नृशंस इति मां राम वक्ष्यन्ति मनुजा भुवि ।
    श्रुत्वा तस्य गुणान्सर्वे वक्ष्यन्ति सुकृतं पुनः ॥ ६-९९-३४॥
    nṛśaṃsa iti māṃ rāma vakṣyanti manujā bhuvi |
    śrutvā tasya guṇānsarve vakṣyanti sukṛtaṃ punaḥ || 6-99-34||

    RMY 6-99-35

    तच्छ्रुत्वा परमप्रीतो रामो धर्मभृतां वरः ।
    विभीषणमुवाचेदं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥ ६-९९-३५॥
    tacchrutvā paramaprīto rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
    vibhīṣaṇamuvācedaṃ vākyajño vākyakovidam || 6-99-35||

    RMY 6-99-36

    तवापि मे प्रियं कार्यं त्वत्प्रभवाच्च मे जितम् ।
    अवश्यं तु क्षमं वाच्यो मया त्वं राक्षसेश्वर ॥ ६-९९-३६॥
    tavāpi me priyaṃ kāryaṃ tvatprabhavācca me jitam |
    avaśyaṃ tu kṣamaṃ vācyo mayā tvaṃ rākṣaseśvara || 6-99-36||

    RMY 6-99-37

    अधर्मानृतसंयुक्तः काममेष निशाचरः ।
    तेजस्वी बलवाञ्शूरः संग्रामेषु च नित्यशः ॥ ६-९९-३७॥
    adharmānṛtasaṃyuktaḥ kāmameṣa niśācaraḥ |
    tejasvī balavāñśūraḥ saṃgrāmeṣu ca nityaśaḥ || 6-99-37||

    RMY 6-99-38

    शतक्रतुमुखैर्देवैः श्रूयते न पराजितः ।
    महात्मा बलसंपन्नो रावणो लोकरावणः ॥ ६-९९-३८॥
    śatakratumukhairdevaiḥ śrūyate na parājitaḥ |
    mahātmā balasaṃpanno rāvaṇo lokarāvaṇaḥ || 6-99-38||

    RMY 6-99-39

    मरणान्तानि वैराणि निर्वृत्तं नः प्रयोजनम् ।
    क्रियतामस्य संस्कारो ममाप्येष यथा तव ॥ ६-९९-३९॥
    maraṇāntāni vairāṇi nirvṛttaṃ naḥ prayojanam |
    kriyatāmasya saṃskāro mamāpyeṣa yathā tava || 6-99-39||

    RMY 6-99-40

    त्वत्सकाशान्महाबाहो संस्कारं विधिपूर्वकम् ।
    क्षिप्रमर्हति धर्मज्ञ त्वं यशोभाग्भविष्यसि ॥ ६-९९-४०॥
    tvatsakāśānmahābāho saṃskāraṃ vidhipūrvakam |
    kṣipramarhati dharmajña tvaṃ yaśobhāgbhaviṣyasi || 6-99-40||

    RMY 6-99-41

    राघवस्य वचः श्रुत्वा त्वरमाणो विभीषणः ।
    संस्कारेणानुरूपेण योजयामास रावणम् ॥ ६-९९-४१॥
    rāghavasya vacaḥ śrutvā tvaramāṇo vibhīṣaṇaḥ |
    saṃskāreṇānurūpeṇa yojayāmāsa rāvaṇam || 6-99-41||

    RMY 6-99-42

    स ददौ पावकं तस्य विधियुक्तं विभीषणः ।
    ताः स्त्रियोऽनुनयामास सान्त्वमुक्त्वा पुनः पुनः ॥ ६-९९-४२॥
    sa dadau pāvakaṃ tasya vidhiyuktaṃ vibhīṣaṇaḥ |
    tāḥ striyo'nunayāmāsa sāntvamuktvā punaḥ punaḥ || 6-99-42||

    RMY 6-99-43

    प्रविष्टासु च सर्वासु राक्षसीषु विभीषणः ।
    रामपार्श्वमुपागम्य तदातिष्ठद्विनीतवत् ॥ ६-९९-४३॥
    praviṣṭāsu ca sarvāsu rākṣasīṣu vibhīṣaṇaḥ |
    rāmapārśvamupāgamya tadātiṣṭhadvinītavat || 6-99-43||

    RMY 6-99-44

    रामोऽपि सह सैन्येन ससुग्रीवः सलक्ष्मणः ।
    हर्षं लेभे रिपुं हत्वा यथा वृत्रं शतक्रतुः ॥ ६-९९-४४॥
    rāmo'pi saha sainyena sasugrīvaḥ salakṣmaṇaḥ |
    harṣaṃ lebhe ripuṃ hatvā yathā vṛtraṃ śatakratuḥ || 6-99-44||

    Sarga: 100/116 (22)

    RMY 6-100-1

    ते रावणवधं दृष्ट्वा देवगन्धर्वदानवाः ।
    जग्मुस्तैस्तैर्विमानैः स्वैः कथयन्तः शुभाः कथाः ॥ ६-१००-१॥
    te rāvaṇavadhaṃ dṛṣṭvā devagandharvadānavāḥ |
    jagmustaistairvimānaiḥ svaiḥ kathayantaḥ śubhāḥ kathāḥ || 6-100-1||

    RMY 6-100-2

    रावणस्य वधं घोरं राघवस्य पराक्रमम् ।
    सुयुद्धं वानराणां च सुग्रीवस्य च मन्त्रितम् ॥ ६-१००-२॥
    rāvaṇasya vadhaṃ ghoraṃ rāghavasya parākramam |
    suyuddhaṃ vānarāṇāṃ ca sugrīvasya ca mantritam || 6-100-2||

    RMY 6-100-3

    अनुरागं च वीर्यं च सौमित्रेर्लक्ष्मणस्य च ।
    कथयन्तो महाभागा जग्मुर्हृष्टा यथागतम् ॥ ६-१००-३॥
    anurāgaṃ ca vīryaṃ ca saumitrerlakṣmaṇasya ca |
    kathayanto mahābhāgā jagmurhṛṣṭā yathāgatam || 6-100-3||

    RMY 6-100-4

    राघवस्तु रथं दिव्यमिन्द्रदत्तं शिखिप्रभम् ।
    अनुज्ञाय महाभागो मातलिं प्रत्यपूजयत् ॥ ६-१००-४॥
    rāghavastu rathaṃ divyamindradattaṃ śikhiprabham |
    anujñāya mahābhāgo mātaliṃ pratyapūjayat || 6-100-4||

    RMY 6-100-5

    राघवेणाभ्यनुज्ञातो मातलिः शक्रसारथिः ।
    दिव्यं तं रथमास्थाय दिवमेवारुरोह सः ॥ ६-१००-५॥
    rāghaveṇābhyanujñāto mātaliḥ śakrasārathiḥ |
    divyaṃ taṃ rathamāsthāya divamevāruroha saḥ || 6-100-5||

    RMY 6-100-6

    तस्मिंस्तु दिवमारूढे सुरसारथिसत्तमे ।
    राघवः परमप्रीतः सुग्रीवं परिषस्वजे ॥ ६-१००-६॥
    tasmiṃstu divamārūḍhe surasārathisattame |
    rāghavaḥ paramaprītaḥ sugrīvaṃ pariṣasvaje || 6-100-6||

    RMY 6-100-7

    परिष्वज्य च सुग्रीवं लक्ष्मणेनाभिवादितः ।
    पूज्यमानो हरिश्रेष्ठैराजगाम बलालयम् ॥ ६-१००-७॥
    pariṣvajya ca sugrīvaṃ lakṣmaṇenābhivāditaḥ |
    pūjyamāno hariśreṣṭhairājagāma balālayam || 6-100-7||

    RMY 6-100-8

    अब्रवीच्च तदा रामः समीपपरिवर्तिनम् ।
    सौमित्रिं सत्त्वसंपन्नं लक्ष्मणं दीप्ततेजसं ॥ ६-१००-८॥
    abravīcca tadā rāmaḥ samīpaparivartinam |
    saumitriṃ sattvasaṃpannaṃ lakṣmaṇaṃ dīptatejasaṃ || 6-100-8||

    RMY 6-100-9

    विभीषणमिमं सौम्य लङ्कायामभिषेचय ।
    अनुरक्तं च भक्तं च मम चैवोपकारिणम् ॥ ६-१००-९॥
    vibhīṣaṇamimaṃ saumya laṅkāyāmabhiṣecaya |
    anuraktaṃ ca bhaktaṃ ca mama caivopakāriṇam || 6-100-9||

    RMY 6-100-10

    एष मे परमः कामो यदिमं रावणानुजम् ।
    लङ्कायां सौम्य पश्येयमभिषिक्तं विभीषणम् ॥ ६-१००-१०॥
    eṣa me paramaḥ kāmo yadimaṃ rāvaṇānujam |
    laṅkāyāṃ saumya paśyeyamabhiṣiktaṃ vibhīṣaṇam || 6-100-10||

    RMY 6-100-11

    एवमुक्तस्तु सौमित्री राघवेण महात्मना ।
    तथेत्युक्त्वा तु संहृष्टः सौवर्णं घटमाददे ॥ ६-१००-११॥
    evamuktastu saumitrī rāghaveṇa mahātmanā |
    tathetyuktvā tu saṃhṛṣṭaḥ sauvarṇaṃ ghaṭamādade || 6-100-11||

    RMY 6-100-12

    घटेन तेन सौमित्रिरभ्यषिञ्चद्विभीषणम् ।
    लङ्कायां रक्षसां मध्ये राजानं रामशासनात् ॥ ६-१००-१२॥
    ghaṭena tena saumitrirabhyaṣiñcadvibhīṣaṇam |
    laṅkāyāṃ rakṣasāṃ madhye rājānaṃ rāmaśāsanāt || 6-100-12||

    RMY 6-100-13

    अभ्यषिञ्चत्स धर्मात्मा शुद्धात्मानं विभीषणम् ।
    तस्यामात्या जहृषिरे भक्ता ये चास्य राक्षसाः ॥ ६-१००-१३॥
    abhyaṣiñcatsa dharmātmā śuddhātmānaṃ vibhīṣaṇam |
    tasyāmātyā jahṛṣire bhaktā ye cāsya rākṣasāḥ || 6-100-13||

    RMY 6-100-14

    दृष्ट्वाभिषिक्तं लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम् ।
    राघवः परमां प्रीतिं जगाम सहलक्ष्मणः ॥ ६-१००-१४॥
    dṛṣṭvābhiṣiktaṃ laṅkāyāṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam |
    rāghavaḥ paramāṃ prītiṃ jagāma sahalakṣmaṇaḥ || 6-100-14||

    RMY 6-100-15

    स तद्राज्यं महत्प्राप्य रामदत्तं विभीषणः ।
    प्रकृतीः सान्त्वयित्वा च ततो राममुपागमत् ॥ ६-१००-१५॥
    sa tadrājyaṃ mahatprāpya rāmadattaṃ vibhīṣaṇaḥ |
    prakṛtīḥ sāntvayitvā ca tato rāmamupāgamat || 6-100-15||

    RMY 6-100-16

    अक्षतान्मोदकाँल्लाजान्दिव्याः सुमनसस्तथा ।
    आजह्रुरथ संहृष्टाः पौरास्तस्मै निशाचराः ॥ ६-१००-१६॥
    akṣatānmodakā~llājāndivyāḥ sumanasastathā |
    ājahruratha saṃhṛṣṭāḥ paurāstasmai niśācarāḥ || 6-100-16||

    RMY 6-100-17

    स तान्गृहीत्वा दुर्धर्षो राघवाय न्यवेदयत् ।
    मङ्गल्यं मङ्गलं सर्वं लक्ष्मणाय च वीर्यवान् ॥ ६-१००-१७॥
    sa tāngṛhītvā durdharṣo rāghavāya nyavedayat |
    maṅgalyaṃ maṅgalaṃ sarvaṃ lakṣmaṇāya ca vīryavān || 6-100-17||

    RMY 6-100-18

    कृतकार्यं समृद्धार्थं दृष्ट्वा रामो विभीषणम् ।
    प्रतिजग्राह तत्सर्वं तस्यैव प्रियकाम्यया ॥ ६-१००-१८॥
    kṛtakāryaṃ samṛddhārthaṃ dṛṣṭvā rāmo vibhīṣaṇam |
    pratijagrāha tatsarvaṃ tasyaiva priyakāmyayā || 6-100-18||

    RMY 6-100-19

    ततः शैलोपमं वीरं प्राञ्जलिं पार्श्वतः स्थितम् ।
    अब्रवीद्राघवो वाक्यं हनूमन्तं प्लवंगमम् ॥ ६-१००-१९॥
    tataḥ śailopamaṃ vīraṃ prāñjaliṃ pārśvataḥ sthitam |
    abravīdrāghavo vākyaṃ hanūmantaṃ plavaṃgamam || 6-100-19||

    RMY 6-100-20

    अनुमान्य महाराजमिमं सौम्य विभीषणम् ।
    प्रविश्य रावणगृहं विनयेनोपसृत्य च ॥ ६-१००-२०॥
    anumānya mahārājamimaṃ saumya vibhīṣaṇam |
    praviśya rāvaṇagṛhaṃ vinayenopasṛtya ca || 6-100-20||

    RMY 6-100-21

    वैदेह्या मां कुशलिनं ससुग्रीवं सलक्ष्मणम् ।
    आचक्ष्व जयतां श्रेष्ठ रावणं च मया हतम् ॥ ६-१००-२१॥
    vaidehyā māṃ kuśalinaṃ sasugrīvaṃ salakṣmaṇam |
    ācakṣva jayatāṃ śreṣṭha rāvaṇaṃ ca mayā hatam || 6-100-21||

    RMY 6-100-22

    प्रियमेतदुदाहृत्य मैथिल्यास्त्वं हरीश्वर ।
    प्रतिगृह्य च संदेशमुपावर्तितुमर्हसि ॥ ६-१००-२२॥
    priyametadudāhṛtya maithilyāstvaṃ harīśvara |
    pratigṛhya ca saṃdeśamupāvartitumarhasi || 6-100-22||

    Sarga: 101/116 (43)

    RMY 6-101-1

    इति प्रतिसमादिष्टो हनूमान्मारुतात्मजः ।
    प्रविवेश पुरीं लङ्कां पूज्यमानो निशाचरैः ॥ ६-१०१-१॥
    iti pratisamādiṣṭo hanūmānmārutātmajaḥ |
    praviveśa purīṃ laṅkāṃ pūjyamāno niśācaraiḥ || 6-101-1||

    RMY 6-101-2

    प्रविश्य तु महातेजा रावणस्य निवेशनम् ।
    ददर्श शशिना हीनां सातङ्कामिव रोहिणीम् ॥ ६-१०१-२॥
    praviśya tu mahātejā rāvaṇasya niveśanam |
    dadarśa śaśinā hīnāṃ sātaṅkāmiva rohiṇīm || 6-101-2||

    RMY 6-101-3

    निभृतः प्रणतः प्रह्वः सोऽभिगम्याभिवाद्य च ।
    रामस्य वचनं सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ६-१०१-३॥
    nibhṛtaḥ praṇataḥ prahvaḥ so'bhigamyābhivādya ca |
    rāmasya vacanaṃ sarvamākhyātumupacakrame || 6-101-3||

    RMY 6-101-4

    वैदेहि कुशली रामः ससुग्रीवः सलक्ष्मणः ।
    कुशलं चाह सिद्धार्थो हतशत्रुररिंदमः ॥ ६-१०१-४॥
    vaidehi kuśalī rāmaḥ sasugrīvaḥ salakṣmaṇaḥ |
    kuśalaṃ cāha siddhārtho hataśatrurariṃdamaḥ || 6-101-4||

    RMY 6-101-5

    विभीषणसहायेन रामेण हरिभिः सह ।
    निहतो रावणो देवि लक्ष्मणस्य नयेन च ॥ ६-१०१-५॥
    vibhīṣaṇasahāyena rāmeṇa haribhiḥ saha |
    nihato rāvaṇo devi lakṣmaṇasya nayena ca || 6-101-5||

    RMY 6-101-6

    पृष्ट्वा च कुशलं रामो वीरस्त्वां रघुनन्दनः ।
    अब्रवीत्परमप्रीतः कृतार्थेनान्तरात्मना ॥ ६-१०१-६॥
    pṛṣṭvā ca kuśalaṃ rāmo vīrastvāṃ raghunandanaḥ |
    abravītparamaprītaḥ kṛtārthenāntarātmanā || 6-101-6||

    RMY 6-101-7

    प्रियमाख्यामि ते देवि त्वां तु भूयः सभाजये ।
    दिष्ट्या जीवसि धर्मज्ञे जयेन मम संयुगे ॥ ६-१०१-७॥
    priyamākhyāmi te devi tvāṃ tu bhūyaḥ sabhājaye |
    diṣṭyā jīvasi dharmajñe jayena mama saṃyuge || 6-101-7||

    RMY 6-101-8

    लब्धो नो विजयः सीते स्वस्था भव गतव्यथा ।
    रावणः स हतः शत्रुर्लङ्का चेयं वशे स्थिता ॥ ६-१०१-८॥
    labdho no vijayaḥ sīte svasthā bhava gatavyathā |
    rāvaṇaḥ sa hataḥ śatrurlaṅkā ceyaṃ vaśe sthitā || 6-101-8||

    RMY 6-101-9

    मया ह्यलब्धनिद्रेण धृतेन तव निर्जये ।
    प्रतिज्ञैषा विनिस्तीर्णा बद्ध्वा सेतुं महोदधौ ॥ ६-१०१-९॥
    mayā hyalabdhanidreṇa dhṛtena tava nirjaye |
    pratijñaiṣā vinistīrṇā baddhvā setuṃ mahodadhau || 6-101-9||

    RMY 6-101-10

    संभ्रमश्च न कर्तव्यो वर्तन्त्या रावणालये ।
    विभीषणविधेयं हि लङ्कैश्वर्यमिदं कृतम् ॥ ६-१०१-१०॥
    saṃbhramaśca na kartavyo vartantyā rāvaṇālaye |
    vibhīṣaṇavidheyaṃ hi laṅkaiśvaryamidaṃ kṛtam || 6-101-10||

    RMY 6-101-11

    तदाश्वसिहि विश्वस्ता स्वगृहे परिवर्तसे ।
    अयं चाभ्येति संहृष्टस्त्वद्दर्शनसमुत्सुकः ॥ ६-१०१-११॥
    tadāśvasihi viśvastā svagṛhe parivartase |
    ayaṃ cābhyeti saṃhṛṣṭastvaddarśanasamutsukaḥ || 6-101-11||

    RMY 6-101-12

    एवमुक्ता समुत्पत्य सीता शशिनिभानना ।
    प्रहर्षेणावरुद्धा सा व्याजहार न किंचन ॥ ६-१०१-१२॥
    evamuktā samutpatya sītā śaśinibhānanā |
    praharṣeṇāvaruddhā sā vyājahāra na kiṃcana || 6-101-12||

    RMY 6-101-13

    अब्रवीच्च हरिश्रेष्ठः सीतामप्रतिजल्पतीम् ।
    किं त्वं चिन्तयसे देवि किं च मां नाभिभाषसे ॥ ६-१०१-१३॥
    abravīcca hariśreṣṭhaḥ sītāmapratijalpatīm |
    kiṃ tvaṃ cintayase devi kiṃ ca māṃ nābhibhāṣase || 6-101-13||

    RMY 6-101-14

    एवमुक्ता हनुमता सीता धर्मे व्यवस्थिता ।
    अब्रवीत्परमप्रीता हर्षगद्गदया गिरा ॥ ६-१०१-१४॥
    evamuktā hanumatā sītā dharme vyavasthitā |
    abravītparamaprītā harṣagadgadayā girā || 6-101-14||

    RMY 6-101-15

    प्रियमेतदुपश्रुत्य भर्तुर्विजयसंश्रितम् ।
    प्रहर्षवशमापन्ना निर्वाक्यास्मि क्षणान्तरम् ॥ ६-१०१-१५॥
    priyametadupaśrutya bharturvijayasaṃśritam |
    praharṣavaśamāpannā nirvākyāsmi kṣaṇāntaram || 6-101-15||

    RMY 6-101-16

    न हि पश्यामि सदृशं चिन्तयन्ती प्लवंगम ।
    मत्प्रियाख्यानकस्येह तव प्रत्यभिनन्दनम् ॥ ६-१०१-१६॥
    na hi paśyāmi sadṛśaṃ cintayantī plavaṃgama |
    matpriyākhyānakasyeha tava pratyabhinandanam || 6-101-16||

    RMY 6-101-17

    न च पश्यामि तत्सौम्य पृथिव्यामपि वानर ।
    सदृशं मत्प्रियाख्याने तव दातुं भवेत्समम् ॥ ६-१०१-१७॥
    na ca paśyāmi tatsaumya pṛthivyāmapi vānara |
    sadṛśaṃ matpriyākhyāne tava dātuṃ bhavetsamam || 6-101-17||

    RMY 6-101-18

    हिरण्यं वा सुवर्णं वा रत्नानि विविधानि च ।
    राज्यं वा त्रिषु लोकेषु नैतदर्हति भाषितुम् ॥ ६-१०१-१८॥
    hiraṇyaṃ vā suvarṇaṃ vā ratnāni vividhāni ca |
    rājyaṃ vā triṣu lokeṣu naitadarhati bhāṣitum || 6-101-18||

    RMY 6-101-19

    एवमुक्तस्तु वैदेह्या प्रत्युवाच प्लवंगमः ।
    प्रगृहीताञ्जलिर्वाक्यं सीतायाः प्रमुखे स्थितः ॥ ६-१०१-१९॥
    evamuktastu vaidehyā pratyuvāca plavaṃgamaḥ |
    pragṛhītāñjalirvākyaṃ sītāyāḥ pramukhe sthitaḥ || 6-101-19||

    RMY 6-101-20

    भर्तुः प्रियहिते युक्ते भर्तुर्विजयकाङ्क्षिणि ।
    स्निग्धमेवंविधं वाक्यं त्वमेवार्हसि भाषितुम् ॥ ६-१०१-२०॥
    bhartuḥ priyahite yukte bharturvijayakāṅkṣiṇi |
    snigdhamevaṃvidhaṃ vākyaṃ tvamevārhasi bhāṣitum || 6-101-20||

    RMY 6-101-21

    तवैतद्वचनं सौम्ये सारवत्स्निग्धमेव च ।
    रत्नौघाद्विविधाच्चापि देवराज्याद्विशिष्यते ॥ ६-१०१-२१॥
    tavaitadvacanaṃ saumye sāravatsnigdhameva ca |
    ratnaughādvividhāccāpi devarājyādviśiṣyate || 6-101-21||

    RMY 6-101-22

    अर्थतश्च मया प्राप्ता देवराज्यादयो गुणाः ।
    हतशत्रुं विजयिनं रामं पश्यामि यत्स्थितम् ॥ ६-१०१-२२॥
    arthataśca mayā prāptā devarājyādayo guṇāḥ |
    hataśatruṃ vijayinaṃ rāmaṃ paśyāmi yatsthitam || 6-101-22||

    RMY 6-101-23

    इमास्तु खलु राक्षस्यो यदि त्वमनुमन्यसे ।
    हन्तुमिच्छाम्यहं सर्वा याभिस्त्वं तर्जिता पुरा ॥ ६-१०१-२३॥
    imāstu khalu rākṣasyo yadi tvamanumanyase |
    hantumicchāmyahaṃ sarvā yābhistvaṃ tarjitā purā || 6-101-23||

    RMY 6-101-24

    क्लिश्यन्तीं पतिदेवां त्वामशोकवनिकां गताम् ।
    घोररूपसमाचाराः क्रूराः क्रूरतरेक्षणाः ॥ ६-१०१-२४॥
    kliśyantīṃ patidevāṃ tvāmaśokavanikāṃ gatām |
    ghorarūpasamācārāḥ krūrāḥ krūratarekṣaṇāḥ || 6-101-24||

    RMY 6-101-25

    राक्षस्यो दारुणकथा वरमेतं प्रयच्छ मे ।
    इच्छामि विविधैर्घातैर्हन्तुमेताः सुदारुणाः ॥ ६-१०१-२५॥
    rākṣasyo dāruṇakathā varametaṃ prayaccha me |
    icchāmi vividhairghātairhantumetāḥ sudāruṇāḥ || 6-101-25||

    RMY 6-101-26

    मुष्टिभिः पाणिभिश्चैव चरणैश्चैव शोभने ।
    घोरैर्जानुप्रहारैश्च दशनानां च पातनैः ॥ ६-१०१-२६॥
    muṣṭibhiḥ pāṇibhiścaiva caraṇaiścaiva śobhane |
    ghorairjānuprahāraiśca daśanānāṃ ca pātanaiḥ || 6-101-26||

    RMY 6-101-27

    भक्षणैः कर्णनासानां केशानां लुञ्चनैस्तथा ।
    भृशं शुष्कमुखीभिश्च दारुणैर्लङ्घनैर्हतैः ॥ ६-१०१-२७॥
    bhakṣaṇaiḥ karṇanāsānāṃ keśānāṃ luñcanaistathā |
    bhṛśaṃ śuṣkamukhībhiśca dāruṇairlaṅghanairhataiḥ || 6-101-27||

    RMY 6-101-28

    एवंप्रकारैर्बहुभिर्विप्रकारैर्यशस्विनि ।
    हन्तुमिच्छाम्यहं देवि तवेमाः कृतकिल्बिषाः ॥ ६-१०१-२८॥
    evaṃprakārairbahubhirviprakārairyaśasvini |
    hantumicchāmyahaṃ devi tavemāḥ kṛtakilbiṣāḥ || 6-101-28||

    RMY 6-101-29

    एवमुक्ता महुमता वैदेही जनकात्मजा ।
    उवाच धर्मसहितं हनूमन्तं यशस्विनी ॥ ६-१०१-२९॥
    evamuktā mahumatā vaidehī janakātmajā |
    uvāca dharmasahitaṃ hanūmantaṃ yaśasvinī || 6-101-29||

    RMY 6-101-30

    राजसंश्रयवश्यानां कुर्वतीनां पराज्ञया ।
    विधेयानां च दासीनां कः कुप्येद्वानरोत्तम ॥ ६-१०१-३०॥
    rājasaṃśrayavaśyānāṃ kurvatīnāṃ parājñayā |
    vidheyānāṃ ca dāsīnāṃ kaḥ kupyedvānarottama || 6-101-30||

    RMY 6-101-31

    भाग्यवैषम्ययोगेन पुरा दुश्चरितेन च ।
    मयैतत्प्राप्यते सर्वं स्वकृतं ह्युपभुज्यते ॥ ६-१०१-३१॥
    bhāgyavaiṣamyayogena purā duścaritena ca |
    mayaitatprāpyate sarvaṃ svakṛtaṃ hyupabhujyate || 6-101-31||

    RMY 6-101-32

    प्राप्तव्यं तु दशायोगान्मयैतदिति निश्चितम् ।
    दासीनां रावणस्याहं मर्षयामीह दुर्बला ॥ ६-१०१-३२॥
    prāptavyaṃ tu daśāyogānmayaitaditi niścitam |
    dāsīnāṃ rāvaṇasyāhaṃ marṣayāmīha durbalā || 6-101-32||

    RMY 6-101-33

    आज्ञप्ता रावणेनैता राक्षस्यो मामतर्जयन् ।
    हते तस्मिन्न कुर्युर्हि तर्जनं वानरोत्तम ॥ ६-१०१-३३॥
    ājñaptā rāvaṇenaitā rākṣasyo māmatarjayan |
    hate tasminna kuryurhi tarjanaṃ vānarottama || 6-101-33||

    RMY 6-101-34

    अयं व्याघ्रसमीपे तु पुराणो धर्मसंहितः ।
    ऋक्षेण गीतः श्लोको मे तं निबोध प्लवंगम ॥ ६-१०१-३४॥
    ayaṃ vyāghrasamīpe tu purāṇo dharmasaṃhitaḥ |
    ṛkṣeṇa gītaḥ śloko me taṃ nibodha plavaṃgama || 6-101-34||

    RMY 6-101-35

    न परः पापमादत्ते परेषां पापकर्मणाम् ।
    समयो रक्षितव्यस्तु सन्तश्चारित्रभूषणाः ॥ ६-१०१-३५॥
    na paraḥ pāpamādatte pareṣāṃ pāpakarmaṇām |
    samayo rakṣitavyastu santaścāritrabhūṣaṇāḥ || 6-101-35||

    RMY 6-101-36

    पापानां वा शुभानां वा वधार्हाणां प्लवंगम ।
    कार्यं कारुण्यमार्येण न कश्चिन्नापराध्यति ॥ ६-१०१-३६॥
    pāpānāṃ vā śubhānāṃ vā vadhārhāṇāṃ plavaṃgama |
    kāryaṃ kāruṇyamāryeṇa na kaścinnāparādhyati || 6-101-36||

    RMY 6-101-37

    लोकहिंसाविहाराणां रक्षसां कामरूपिणम् ।
    कुर्वतामपि पापानि नैव कार्यमशोभनम् ॥ ६-१०१-३७॥
    lokahiṃsāvihārāṇāṃ rakṣasāṃ kāmarūpiṇam |
    kurvatāmapi pāpāni naiva kāryamaśobhanam || 6-101-37||

    RMY 6-101-38

    एवमुक्तस्तु हनुमान्सीतया वाक्यकोविदः ।
    प्रत्युवाच ततः सीतां रामपत्नीं यशस्विनीम् ॥ ६-१०१-३८॥
    evamuktastu hanumānsītayā vākyakovidaḥ |
    pratyuvāca tataḥ sītāṃ rāmapatnīṃ yaśasvinīm || 6-101-38||

    RMY 6-101-39

    युक्ता रामस्य भवती धर्मपत्नी यशस्विनी ।
    प्रतिसंदिश मां देवि गमिष्ये यत्र राघवः ॥ ६-१०१-३९॥
    yuktā rāmasya bhavatī dharmapatnī yaśasvinī |
    pratisaṃdiśa māṃ devi gamiṣye yatra rāghavaḥ || 6-101-39||

    RMY 6-101-40

    एवमुक्ता हनुमता वैदेही जनकात्मजा ।
    अब्रवीद्द्रष्टुमिच्छामि भर्तारं वानरोत्तम ॥ ६-१०१-४०॥
    evamuktā hanumatā vaidehī janakātmajā |
    abravīddraṣṭumicchāmi bhartāraṃ vānarottama || 6-101-40||

    RMY 6-101-41

    तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनुमान्पवनात्मजः ।
    हर्षयन्मैथिलीं वाक्यमुवाचेदं महाद्युतिः ॥ ६-१०१-४१॥
    tasyāstadvacanaṃ śrutvā hanumānpavanātmajaḥ |
    harṣayanmaithilīṃ vākyamuvācedaṃ mahādyutiḥ || 6-101-41||

    RMY 6-101-42

    पूर्णचन्द्राननं रामं द्रक्ष्यस्यार्ये सलक्ष्मणम् ।
    स्थिरमित्रं हतामित्रं शचीव त्रिदशेश्वरम् ॥ ६-१०१-४२॥
    pūrṇacandrānanaṃ rāmaṃ drakṣyasyārye salakṣmaṇam |
    sthiramitraṃ hatāmitraṃ śacīva tridaśeśvaram || 6-101-42||

    RMY 6-101-43

    तामेवमुक्त्वा राजन्तीं सीतां साक्षादिव श्रियम् ।
    आजगाम महावेगो हनूमान्यत्र राघवः ॥ ६-१०१-४३॥
    tāmevamuktvā rājantīṃ sītāṃ sākṣādiva śriyam |
    ājagāma mahāvego hanūmānyatra rāghavaḥ || 6-101-43||

    Sarga: 102/116 (36)

    RMY 6-102-1

    स उवाच महाप्रज्ञमभिगम्य प्लवंगमः ।
    रामं वचनमर्थज्ञो वरं सर्वधनुष्मताम् ॥ ६-१०२-१॥
    sa uvāca mahāprajñamabhigamya plavaṃgamaḥ |
    rāmaṃ vacanamarthajño varaṃ sarvadhanuṣmatām || 6-102-1||

    RMY 6-102-2

    यन्निमित्तोऽयमारम्भः कर्मणां च फलोदयः ।
    तां देवीं शोकसंतप्तां मैथिलीं द्रष्टुमर्हसि ॥ ६-१०२-२॥
    yannimitto'yamārambhaḥ karmaṇāṃ ca phalodayaḥ |
    tāṃ devīṃ śokasaṃtaptāṃ maithilīṃ draṣṭumarhasi || 6-102-2||

    RMY 6-102-3

    सा हि शोकसमाविष्टा बाष्पपर्याकुलेक्षणा ।
    मैथिली विजयं श्रुत्वा तव हर्षमुपागमत् ॥ ६-१०२-३॥
    sā hi śokasamāviṣṭā bāṣpaparyākulekṣaṇā |
    maithilī vijayaṃ śrutvā tava harṣamupāgamat || 6-102-3||

    RMY 6-102-4

    पूर्वकात्प्रत्ययाच्चाहमुक्तो विश्वस्तया तया ।
    भर्तारं द्रष्टुमिच्छामि कृतार्थं सहलक्ष्मणम् ॥ ६-१०२-४॥
    pūrvakātpratyayāccāhamukto viśvastayā tayā |
    bhartāraṃ draṣṭumicchāmi kṛtārthaṃ sahalakṣmaṇam || 6-102-4||

    RMY 6-102-5

    एवमुक्तो हनुमता रामो धर्मभृतां वरः ।
    अगच्छत्सहसा ध्यानमासीद्बाष्पपरिप्लुतः ॥ ६-१०२-५॥
    evamukto hanumatā rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
    agacchatsahasā dhyānamāsīdbāṣpapariplutaḥ || 6-102-5||

    RMY 6-102-6

    दीर्घमुष्णं च निश्वस्य मेदिनीमवलोकयन् ।
    उवाच मेघसंकाशं विभीषणमुपस्थितम् ॥ ६-१०२-६॥
    dīrghamuṣṇaṃ ca niśvasya medinīmavalokayan |
    uvāca meghasaṃkāśaṃ vibhīṣaṇamupasthitam || 6-102-6||

    RMY 6-102-7

    दिव्याङ्गरागां वैदेहीं दिव्याभरणभूषिताम् ।
    इह सीतां शिरःस्नातामुपस्थापय माचिरम् ॥ ६-१०२-७॥
    divyāṅgarāgāṃ vaidehīṃ divyābharaṇabhūṣitām |
    iha sītāṃ śiraḥsnātāmupasthāpaya māciram || 6-102-7||

    RMY 6-102-8

    एवमुक्तस्तु रामेण त्वरमाणो विभीषणः ।
    प्रविश्यान्तःपुरं सीतां स्त्रीभिः स्वाभिरचोदयत् ॥ ६-१०२-८॥
    evamuktastu rāmeṇa tvaramāṇo vibhīṣaṇaḥ |
    praviśyāntaḥpuraṃ sītāṃ strībhiḥ svābhiracodayat || 6-102-8||

    RMY 6-102-9

    दिव्याङ्गरागा वैदेही दिव्याभरणभूषिता ।
    यानमारोह भद्रं ते भर्ता त्वां द्रष्टुमिच्छति ॥ ६-१०२-९॥
    divyāṅgarāgā vaidehī divyābharaṇabhūṣitā |
    yānamāroha bhadraṃ te bhartā tvāṃ draṣṭumicchati || 6-102-9||

    RMY 6-102-10

    एवमुक्ता तु वैदेही प्रत्युवाच विभीषणम् ।
    अस्नाता द्रष्टुमिच्छामि भर्तारं राक्षसाधिप ॥ ६-१०२-१०॥
    evamuktā tu vaidehī pratyuvāca vibhīṣaṇam |
    asnātā draṣṭumicchāmi bhartāraṃ rākṣasādhipa || 6-102-10||

    RMY 6-102-11

    तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच विभीषणः ।
    यथाह रामो भर्ता ते तत्तथा कर्तुमर्हसि ॥ ६-१०२-११॥
    tasyāstadvacanaṃ śrutvā pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ |
    yathāha rāmo bhartā te tattathā kartumarhasi || 6-102-11||

    RMY 6-102-12

    तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मैथिली भर्तृदेवता ।
    भर्तृभक्तिव्रता साध्वी तथेति प्रत्यभाषत ॥ ६-१०२-१२॥
    tasya tadvacanaṃ śrutvā maithilī bhartṛdevatā |
    bhartṛbhaktivratā sādhvī tatheti pratyabhāṣata || 6-102-12||

    RMY 6-102-13

    ततः सीतां शिरःस्नातां युवतीभिरलंकृताम् ।
    महार्हाभरणोपेतां महार्हाम्बरधारिणीम् ॥ ६-१०२-१३॥
    tataḥ sītāṃ śiraḥsnātāṃ yuvatībhiralaṃkṛtām |
    mahārhābharaṇopetāṃ mahārhāmbaradhāriṇīm || 6-102-13||

    RMY 6-102-14

    आरोप्य शिबिकां दीप्तां परार्ध्याम्बरसंवृताम् ।
    रक्षोभिर्बहुभिर्गुप्तामाजहार विभीषणः ॥ ६-१०२-१४॥
    āropya śibikāṃ dīptāṃ parārdhyāmbarasaṃvṛtām |
    rakṣobhirbahubhirguptāmājahāra vibhīṣaṇaḥ || 6-102-14||

    RMY 6-102-15

    सोऽभिगम्य महात्मानं ज्ञात्वाभिध्यानमास्थितम् ।
    प्रणतश्च प्रहृष्टश्च प्राप्तां सीतां न्यवेदयत् ॥ ६-१०२-१५॥
    so'bhigamya mahātmānaṃ jñātvābhidhyānamāsthitam |
    praṇataśca prahṛṣṭaśca prāptāṃ sītāṃ nyavedayat || 6-102-15||

    RMY 6-102-16

    तामागतामुपश्रुत्य रक्षोगृहचिरोषिताम् ।
    हर्षो दैन्यं च रोषश्च त्रयं राघवमाविशत् ॥ ६-१०२-१६॥
    tāmāgatāmupaśrutya rakṣogṛhaciroṣitām |
    harṣo dainyaṃ ca roṣaśca trayaṃ rāghavamāviśat || 6-102-16||

    RMY 6-102-17

    ततः पार्श्वगतं दृष्ट्वा सविमर्शं विचारयन् ।
    विभीषणमिदं वाक्यमहृष्टो राघवोऽब्रवीत् ॥ ६-१०२-१७॥
    tataḥ pārśvagataṃ dṛṣṭvā savimarśaṃ vicārayan |
    vibhīṣaṇamidaṃ vākyamahṛṣṭo rāghavo'bravīt || 6-102-17||

    RMY 6-102-18

    राक्षसाधिपते सौम्य नित्यं मद्विजये रत ।
    वैदेही संनिकर्षं मे शीघ्रं समुपगच्छतु ॥ ६-१०२-१८॥
    rākṣasādhipate saumya nityaṃ madvijaye rata |
    vaidehī saṃnikarṣaṃ me śīghraṃ samupagacchatu || 6-102-18||

    RMY 6-102-19

    स तद्वचनमाज्ञाय राघवस्य विभीषणः ।
    तूर्णमुत्सारणे यत्नं कारयामास सर्वतः ॥ ६-१०२-१९॥
    sa tadvacanamājñāya rāghavasya vibhīṣaṇaḥ |
    tūrṇamutsāraṇe yatnaṃ kārayāmāsa sarvataḥ || 6-102-19||

    RMY 6-102-20

    कञ्चुकोष्णीषिणस्तत्र वेत्रझर्झरपाणयः ।
    उत्सारयन्तः पुरुषाः समन्तात्परिचक्रमुः ॥ ६-१०२-२०॥
    kañcukoṣṇīṣiṇastatra vetrajharjharapāṇayaḥ |
    utsārayantaḥ puruṣāḥ samantātparicakramuḥ || 6-102-20||

    RMY 6-102-21

    ऋक्षाणां वानराणां च राक्षसानां च सर्वतः ।
    वृन्दान्युत्सार्यमाणानि दूरमुत्ससृजुस्ततः ॥ ६-१०२-२१॥
    ṛkṣāṇāṃ vānarāṇāṃ ca rākṣasānāṃ ca sarvataḥ |
    vṛndānyutsāryamāṇāni dūramutsasṛjustataḥ || 6-102-21||

    RMY 6-102-22

    तेषामुत्सार्यमाणानां सर्वेषां ध्वनिरुत्थितः ।
    वायुनोद्वर्तमानस्य सागरस्येव निस्वनः ॥ ६-१०२-२२॥
    teṣāmutsāryamāṇānāṃ sarveṣāṃ dhvanirutthitaḥ |
    vāyunodvartamānasya sāgarasyeva nisvanaḥ || 6-102-22||

    RMY 6-102-23

    उत्सार्यमाणांस्तान्दृष्ट्वा समन्ताज्जातसंभ्रमान् ।
    दाक्षिण्यात्तदमर्षाच्च वारयामास राघवः ॥ ६-१०२-२३॥
    utsāryamāṇāṃstāndṛṣṭvā samantājjātasaṃbhramān |
    dākṣiṇyāttadamarṣācca vārayāmāsa rāghavaḥ || 6-102-23||

    RMY 6-102-24

    संरब्धश्चाब्रवीद्रामश्चक्षुषा प्रदहन्निव ।
    विभीषणं महाप्राज्ञं सोपालम्भमिदं वचः ॥ ६-१०२-२४॥
    saṃrabdhaścābravīdrāmaścakṣuṣā pradahanniva |
    vibhīṣaṇaṃ mahāprājñaṃ sopālambhamidaṃ vacaḥ || 6-102-24||

    RMY 6-102-25

    किमर्थं मामनादृत्य कृश्यतेऽयं त्वया जनः ।
    निवर्तयैनमुद्योगं जनोऽयं स्वजनो मम ॥ ६-१०२-२५॥
    kimarthaṃ māmanādṛtya kṛśyate'yaṃ tvayā janaḥ |
    nivartayainamudyogaṃ jano'yaṃ svajano mama || 6-102-25||

    RMY 6-102-26

    न गृहाणि न वस्त्राणि न प्राकारास्तिरस्क्रियाः ।
    नेदृशा राजसत्कारा वृत्तमावरणं स्त्रियः ॥ ६-१०२-२६॥
    na gṛhāṇi na vastrāṇi na prākārāstiraskriyāḥ |
    nedṛśā rājasatkārā vṛttamāvaraṇaṃ striyaḥ || 6-102-26||

    RMY 6-102-27

    व्यसनेषु न कृच्छ्रेषु न युद्धे न स्वयंवरे ।
    न क्रतौ नो विवाहे च दर्शनं दुष्यते स्त्रियः ॥ ६-१०२-२७॥
    vyasaneṣu na kṛcchreṣu na yuddhe na svayaṃvare |
    na kratau no vivāhe ca darśanaṃ duṣyate striyaḥ || 6-102-27||

    RMY 6-102-28

    सैषा युद्धगता चैव कृच्छ्रे महति च स्थिता ।
    दर्शनेऽस्या न दोषः स्यान्मत्समीपे विशेषतः ॥ ६-१०२-२८॥
    saiṣā yuddhagatā caiva kṛcchre mahati ca sthitā |
    darśane'syā na doṣaḥ syānmatsamīpe viśeṣataḥ || 6-102-28||

    RMY 6-102-29

    तदानय समीपं मे शीघ्रमेनां विभीषण ।
    सीता पश्यतु मामेषा सुहृद्गणवृतं स्थितम् ॥ ६-१०२-२९॥
    tadānaya samīpaṃ me śīghramenāṃ vibhīṣaṇa |
    sītā paśyatu māmeṣā suhṛdgaṇavṛtaṃ sthitam || 6-102-29||

    RMY 6-102-30

    एवमुक्तस्तु रामेण सविमर्शो विभीषणः ।
    रामस्योपानयत्सीतां संनिकर्षं विनीतवत् ॥ ६-१०२-३०॥
    evamuktastu rāmeṇa savimarśo vibhīṣaṇaḥ |
    rāmasyopānayatsītāṃ saṃnikarṣaṃ vinītavat || 6-102-30||

    RMY 6-102-31

    ततो लक्ष्मणसुग्रीवौ हनूमांश्च प्लवंगमः ।
    निशम्य वाक्यं रामस्य बभूवुर्व्यथिता भृशम् ॥ ६-१०२-३१॥
    tato lakṣmaṇasugrīvau hanūmāṃśca plavaṃgamaḥ |
    niśamya vākyaṃ rāmasya babhūvurvyathitā bhṛśam || 6-102-31||

    RMY 6-102-32

    कलत्रनिरपेक्षैश्च इङ्गितैरस्य दारुणैः ।
    अप्रीतमिव सीतायां तर्कयन्ति स्म राघवम् ॥ ६-१०२-३२॥
    kalatranirapekṣaiśca iṅgitairasya dāruṇaiḥ |
    aprītamiva sītāyāṃ tarkayanti sma rāghavam || 6-102-32||

    RMY 6-102-33

    लज्जया त्ववलीयन्ती स्वेषु गात्रेषु मैथिली ।
    विभीषणेनानुगता भर्तारं साभ्यवर्तत ॥ ६-१०२-३३॥
    lajjayā tvavalīyantī sveṣu gātreṣu maithilī |
    vibhīṣaṇenānugatā bhartāraṃ sābhyavartata || 6-102-33||

    RMY 6-102-34

    सा वस्त्रसंरुद्धमुखी लज्जया जनसंसदि ।
    रुरोदासाद्य भर्तारमार्यपुत्रेति भाषिणी ॥ ६-१०२-३४॥
    sā vastrasaṃruddhamukhī lajjayā janasaṃsadi |
    rurodāsādya bhartāramāryaputreti bhāṣiṇī || 6-102-34||

    RMY 6-102-35

    विस्मयाच्च प्रहर्षाच्च स्नेहाच्च परिदेवता ।
    उदैक्षत मुखं भर्तुः सौम्यं सौम्यतरानना ॥ ६-१०२-३५॥
    vismayācca praharṣācca snehācca paridevatā |
    udaikṣata mukhaṃ bhartuḥ saumyaṃ saumyatarānanā || 6-102-35||

    RMY 6-102-36

    अथ समपनुदन्मनःक्लमं सा सुचिरमदृष्टमुदीक्ष्य वै प्रियस्य ।
    वदनमुदितपूर्णचन्द्रकान्तं विमलशशाङ्कनिभानना तदासीत् ॥ ६-१०२-३६॥
    atha samapanudanmanaḥklamaṃ sā suciramadṛṣṭamudīkṣya vai priyasya |
    vadanamuditapūrṇacandrakāntaṃ vimalaśaśāṅkanibhānanā tadāsīt || 6-102-36||

    Sarga: 103/116 (25)

    RMY 6-103-1

    तां तु पार्श्वे स्थितां प्रह्वां रामः संप्रेक्ष्य मैथिलीम् ।
    हृदयान्तर्गतक्रोधो व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ ६-१०३-१॥
    tāṃ tu pārśve sthitāṃ prahvāṃ rāmaḥ saṃprekṣya maithilīm |
    hṛdayāntargatakrodho vyāhartumupacakrame || 6-103-1||

    RMY 6-103-2

    एषासि निर्जिता भद्रे शत्रुं जित्वा मया रणे ।
    पौरुषाद्यदनुष्ठेयं तदेतदुपपादितम् ॥ ६-१०३-२॥
    eṣāsi nirjitā bhadre śatruṃ jitvā mayā raṇe |
    pauruṣādyadanuṣṭheyaṃ tadetadupapāditam || 6-103-2||

    RMY 6-103-3

    गतोऽस्म्यन्तममर्षस्य धर्षणा संप्रमार्जिता ।
    अवमानश्च शत्रुश्च मया युगपदुद्धृतौ ॥ ६-१०३-३॥
    gato'smyantamamarṣasya dharṣaṇā saṃpramārjitā |
    avamānaśca śatruśca mayā yugapaduddhṛtau || 6-103-3||

    RMY 6-103-4

    अद्य मे पौरुषं दृष्टमद्य मे सफलः श्रमः ।
    अद्य तीर्णप्रतिज्ञत्वात्प्रभवामीह चात्मनः ॥ ६-१०३-४॥
    adya me pauruṣaṃ dṛṣṭamadya me saphalaḥ śramaḥ |
    adya tīrṇapratijñatvātprabhavāmīha cātmanaḥ || 6-103-4||

    RMY 6-103-5

    या त्वं विरहिता नीता चलचित्तेन रक्षसा ।
    दैवसंपादितो दोषो मानुषेण मया जितः ॥ ६-१०३-५॥
    yā tvaṃ virahitā nītā calacittena rakṣasā |
    daivasaṃpādito doṣo mānuṣeṇa mayā jitaḥ || 6-103-5||

    RMY 6-103-6

    संप्राप्तमवमानं यस्तेजसा न प्रमार्जति ।
    कस्तस्य पुरुषार्थोऽस्ति पुरुषस्याल्पतेजसः ॥ ६-१०३-६॥
    saṃprāptamavamānaṃ yastejasā na pramārjati |
    kastasya puruṣārtho'sti puruṣasyālpatejasaḥ || 6-103-6||

    RMY 6-103-7

    लङ्घनं च समुद्रस्य लङ्कायाश्चावमर्दनम् ।
    सफलं तस्य तच्छ्लाघ्यमद्य कर्म हनूमतः ॥ ६-१०३-७॥
    laṅghanaṃ ca samudrasya laṅkāyāścāvamardanam |
    saphalaṃ tasya tacchlāghyamadya karma hanūmataḥ || 6-103-7||

    RMY 6-103-8

    युद्धे विक्रमतश्चैव हितं मन्त्रयतश्च मे ।
    सुग्रीवस्य ससैन्यस्य सफलोऽद्य परिश्रमः ॥ ६-१०३-८॥
    yuddhe vikramataścaiva hitaṃ mantrayataśca me |
    sugrīvasya sasainyasya saphalo'dya pariśramaḥ || 6-103-8||

    RMY 6-103-9

    निर्गुणं भ्रातरं त्यक्त्वा यो मां स्वयमुपस्थितः ।
    विभीषणस्य भक्तस्य सफलोऽद्य परिश्रमः ॥ ६-१०३-९॥
    nirguṇaṃ bhrātaraṃ tyaktvā yo māṃ svayamupasthitaḥ |
    vibhīṣaṇasya bhaktasya saphalo'dya pariśramaḥ || 6-103-9||

    RMY 6-103-10

    इत्येवं ब्रुवतस्तस्य सीता रामस्य तद्वचः ।
    मृगीवोत्फुल्लनयना बभूवाश्रुपरिप्लुता ॥ ६-१०३-१०॥
    ityevaṃ bruvatastasya sītā rāmasya tadvacaḥ |
    mṛgīvotphullanayanā babhūvāśrupariplutā || 6-103-10||

    RMY 6-103-11

    पश्यतस्तां तु रामस्य भूयः क्रोधोऽभ्यवर्तत ।
    प्रभूताज्यावसिक्तस्य पावकस्येव दीप्यतः ॥ ६-१०३-११॥
    paśyatastāṃ tu rāmasya bhūyaḥ krodho'bhyavartata |
    prabhūtājyāvasiktasya pāvakasyeva dīpyataḥ || 6-103-11||

    RMY 6-103-12

    स बद्ध्वा भ्रुकुटिं वक्त्रे तिर्यक्प्रेक्षितलोचनः ।
    अब्रवीत्परुषं सीतां मध्ये वानररक्षसाम् ॥ ६-१०३-१२॥
    sa baddhvā bhrukuṭiṃ vaktre tiryakprekṣitalocanaḥ |
    abravītparuṣaṃ sītāṃ madhye vānararakṣasām || 6-103-12||

    RMY 6-103-13

    यत्कर्तव्यं मनुष्येण धर्षणां परिमार्जता ।
    तत्कृतं सकलं सीते शत्रुहस्तादमर्षणात् ॥ ६-१०३-१३॥
    yatkartavyaṃ manuṣyeṇa dharṣaṇāṃ parimārjatā |
    tatkṛtaṃ sakalaṃ sīte śatruhastādamarṣaṇāt || 6-103-13||

    RMY 6-103-14

    निर्जिता जीवलोकस्य तपसा भावितात्मना ।
    अगस्त्येन दुराधर्षा मुनिना दक्षिणेव दिक् ॥ ६-१०३-१४॥
    nirjitā jīvalokasya tapasā bhāvitātmanā |
    agastyena durādharṣā muninā dakṣiṇeva dik || 6-103-14||

    RMY 6-103-15

    विदितश्चास्तु भद्रं ते योऽयं रणपरिश्रमः ।
    स तीर्णः सुहृदां वीर्यान्न त्वदर्थं मया कृतः ॥ ६-१०३-१५॥
    viditaścāstu bhadraṃ te yo'yaṃ raṇapariśramaḥ |
    sa tīrṇaḥ suhṛdāṃ vīryānna tvadarthaṃ mayā kṛtaḥ || 6-103-15||

    RMY 6-103-16

    रक्षता तु मया वृत्तमपवादं च सर्वशः ।
    प्रख्यातस्यात्मवंशस्य न्यङ्गं च परिमार्जता ॥ ६-१०३-१६॥
    rakṣatā tu mayā vṛttamapavādaṃ ca sarvaśaḥ |
    prakhyātasyātmavaṃśasya nyaṅgaṃ ca parimārjatā || 6-103-16||

    RMY 6-103-17

    प्राप्तचारित्रसंदेहा मम प्रतिमुखे स्थिता ।
    दीपो नेत्रातुरस्येव प्रतिकूलासि मे दृढम् ॥ ६-१०३-१७॥
    prāptacāritrasaṃdehā mama pratimukhe sthitā |
    dīpo netrāturasyeva pratikūlāsi me dṛḍham || 6-103-17||

    RMY 6-103-18

    तद्गच्छ ह्यभ्यनुज्ञाता यतेष्टं जनकात्मजे ।
    एता दश दिशो भद्रे कार्यमस्ति न मे त्वया ॥ ६-१०३-१८॥
    tadgaccha hyabhyanujñātā yateṣṭaṃ janakātmaje |
    etā daśa diśo bhadre kāryamasti na me tvayā || 6-103-18||

    RMY 6-103-19

    कः पुमान्हि कुले जातः स्त्रियं परगृहोषिताम् ।
    तेजस्वि पुनरादद्यात्सुहृल्लेखेन चेतसा ॥ ६-१०३-१९॥
    kaḥ pumānhi kule jātaḥ striyaṃ paragṛhoṣitām |
    tejasvi punarādadyātsuhṛllekhena cetasā || 6-103-19||

    RMY 6-103-20

    रावणाङ्कपरिभ्रष्टां दृष्टां दुष्टेन चक्षुषा ।
    कथं त्वां पुनरादद्यां कुलं व्यपदिशन्महत् ॥ ६-१०३-२०॥
    rāvaṇāṅkaparibhraṣṭāṃ dṛṣṭāṃ duṣṭena cakṣuṣā |
    kathaṃ tvāṃ punarādadyāṃ kulaṃ vyapadiśanmahat || 6-103-20||

    RMY 6-103-21

    तदर्थं निर्जिता मे त्वं यशः प्रत्याहृतं मया ।
    नास्ति मे त्वय्यभिष्वङ्गो यथेष्टं गम्यतामितः ॥ ६-१०३-२१॥
    tadarthaṃ nirjitā me tvaṃ yaśaḥ pratyāhṛtaṃ mayā |
    nāsti me tvayyabhiṣvaṅgo yatheṣṭaṃ gamyatāmitaḥ || 6-103-21||

    RMY 6-103-22

    इति प्रव्याहृतं भद्रे मयैतत्कृतबुद्धिना ।
    लक्ष्मणे भरते वा त्वं कुरु बुद्धिं यथासुखम् ॥ ६-१०३-२२॥
    iti pravyāhṛtaṃ bhadre mayaitatkṛtabuddhinā |
    lakṣmaṇe bharate vā tvaṃ kuru buddhiṃ yathāsukham || 6-103-22||

    RMY 6-103-23

    सुग्रीवे वानरेन्द्रे वा राक्षसेन्द्रे विभीषणे ।
    निवेशय मनः सीते यथा वा सुखमात्मनः ॥ ६-१०३-२३॥
    sugrīve vānarendre vā rākṣasendre vibhīṣaṇe |
    niveśaya manaḥ sīte yathā vā sukhamātmanaḥ || 6-103-23||

    RMY 6-103-24

    न हि त्वां रावणो दृष्ट्वा दिव्यरूपां मनोरमाम् ।
    मर्षयते चिरं सीते स्वगृहे परिवर्तिनीम् ॥ ६-१०३-२४॥
    na hi tvāṃ rāvaṇo dṛṣṭvā divyarūpāṃ manoramām |
    marṣayate ciraṃ sīte svagṛhe parivartinīm || 6-103-24||

    RMY 6-103-25

    ततः प्रियार्हश्वरणा तदप्रियं प्रियादुपश्रुत्य चिरस्य मैथिली ।
    मुमोच बाष्पं सुभृशं प्रवेपिता गजेन्द्रहस्ताभिहतेव वल्लरी ॥ ६-१०३-२५॥
    tataḥ priyārhaśvaraṇā tadapriyaṃ priyādupaśrutya cirasya maithilī |
    mumoca bāṣpaṃ subhṛśaṃ pravepitā gajendrahastābhihateva vallarī || 6-103-25||

    Sarga: 104/116 (27)

    RMY 6-104-1

    एवमुक्ता तु वैदेही परुषं लोमहर्षणम् ।
    राघवेण सरोषेण भृशं प्रव्यथिताभवत् ॥ ६-१०४-१॥
    evamuktā tu vaidehī paruṣaṃ lomaharṣaṇam |
    rāghaveṇa saroṣeṇa bhṛśaṃ pravyathitābhavat || 6-104-1||

    RMY 6-104-2

    सा तदश्रुतपूर्वं हि जने महति मैथिली ।
    श्रुत्वा भर्तृवचो रूक्षं लज्जया व्रीडिताभवत् ॥ ६-१०४-२॥
    sā tadaśrutapūrvaṃ hi jane mahati maithilī |
    śrutvā bhartṛvaco rūkṣaṃ lajjayā vrīḍitābhavat || 6-104-2||

    RMY 6-104-3

    प्रविशन्तीव गात्राणि स्वान्येव जनकात्मजा ।
    वाक्शल्यैस्तैः सशल्येव भृशमश्रूण्यवर्तयत् ॥ ६-१०४-३॥
    praviśantīva gātrāṇi svānyeva janakātmajā |
    vākśalyaistaiḥ saśalyeva bhṛśamaśrūṇyavartayat || 6-104-3||

    RMY 6-104-4

    ततो बाष्पपरिक्लिष्टं प्रमार्जन्ती स्वमाननम् ।
    शनैर्गद्गदया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ ६-१०४-४॥
    tato bāṣpaparikliṣṭaṃ pramārjantī svamānanam |
    śanairgadgadayā vācā bhartāramidamabravīt || 6-104-4||

    RMY 6-104-5

    किं मामसदृशं वाक्यमीदृशं श्रोत्रदारुणम् ।
    रूक्षं श्रावयसे वीर प्राकृतः प्राकृतामिव ॥ ६-१०४-५॥
    kiṃ māmasadṛśaṃ vākyamīdṛśaṃ śrotradāruṇam |
    rūkṣaṃ śrāvayase vīra prākṛtaḥ prākṛtāmiva || 6-104-5||

    RMY 6-104-6

    न तथास्मि महाबाहो यथा त्वमवगच्छसि ।
    प्रत्ययं गच्छ मे स्वेन चारित्रेणैव ते शपे ॥ ६-१०४-६॥
    na tathāsmi mahābāho yathā tvamavagacchasi |
    pratyayaṃ gaccha me svena cāritreṇaiva te śape || 6-104-6||

    RMY 6-104-7

    पृथक्स्त्रीणां प्रचारेण जातिं त्वं परिशङ्कसे ।
    परित्यजेमां शङ्कां तु यदि तेऽहं परीक्षिता ॥ ६-१०४-७॥
    pṛthakstrīṇāṃ pracāreṇa jātiṃ tvaṃ pariśaṅkase |
    parityajemāṃ śaṅkāṃ tu yadi te'haṃ parīkṣitā || 6-104-7||

    RMY 6-104-8

    यद्यहं गात्रसंस्पर्शं गतास्मि विवशा प्रभो ।
    कामकारो न मे तत्र दैवं तत्रापराध्यति ॥ ६-१०४-८॥
    yadyahaṃ gātrasaṃsparśaṃ gatāsmi vivaśā prabho |
    kāmakāro na me tatra daivaṃ tatrāparādhyati || 6-104-8||

    RMY 6-104-9

    मदधीनं तु यत्तन्मे हृदयं त्वयि वर्तते ।
    पराधीनेषु गात्रेषु किं करिष्याम्यनीश्वरा ॥ ६-१०४-९॥
    madadhīnaṃ tu yattanme hṛdayaṃ tvayi vartate |
    parādhīneṣu gātreṣu kiṃ kariṣyāmyanīśvarā || 6-104-9||

    RMY 6-104-10

    सहसंवृद्धभावाच्च संसर्गेण च मानद ।
    यद्यहं ते न विज्ञाता हता तेनास्मि शाश्वतम् ॥ ६-१०४-१०॥
    sahasaṃvṛddhabhāvācca saṃsargeṇa ca mānada |
    yadyahaṃ te na vijñātā hatā tenāsmi śāśvatam || 6-104-10||

    RMY 6-104-11

    प्रेषितस्ते यदा वीरो हनूमानवलोककः ।
    लङ्कास्थाहं त्वया वीर किं तदा न विसर्जिता ॥ ६-१०४-११॥
    preṣitaste yadā vīro hanūmānavalokakaḥ |
    laṅkāsthāhaṃ tvayā vīra kiṃ tadā na visarjitā || 6-104-11||

    RMY 6-104-12

    प्रत्यक्षं वानरेन्द्रस्य त्वद्वाक्यसमनन्तरम् ।
    त्वया संत्यक्तया वीर त्यक्तं स्याज्जीवितं मया ॥ ६-१०४-१२॥
    pratyakṣaṃ vānarendrasya tvadvākyasamanantaram |
    tvayā saṃtyaktayā vīra tyaktaṃ syājjīvitaṃ mayā || 6-104-12||

    RMY 6-104-13

    न वृथा ते श्रमोऽयं स्यात्संशये न्यस्य जीवितम् ।
    सुहृज्जनपरिक्लेशो न चायं निष्फलस्तव ॥ ६-१०४-१३॥
    na vṛthā te śramo'yaṃ syātsaṃśaye nyasya jīvitam |
    suhṛjjanaparikleśo na cāyaṃ niṣphalastava || 6-104-13||

    RMY 6-104-14

    त्वया तु नरशार्दूल क्रोधमेवानुवर्तता ।
    लघुनेव मनुष्येण स्त्रीत्वमेव पुरस्कृतम् ॥ ६-१०४-१४॥
    tvayā tu naraśārdūla krodhamevānuvartatā |
    laghuneva manuṣyeṇa strītvameva puraskṛtam || 6-104-14||

    RMY 6-104-15

    अपदेशेन जनकान्नोत्पत्तिर्वसुधातलात् ।
    मम वृत्तं च वृत्तज्ञ बहु ते न पुरस्कृतम् ॥ ६-१०४-१५॥
    apadeśena janakānnotpattirvasudhātalāt |
    mama vṛttaṃ ca vṛttajña bahu te na puraskṛtam || 6-104-15||

    RMY 6-104-16

    न प्रमाणीकृतः पाणिर्बाल्ये बालेन पीडितः ।
    मम भक्तिश्च शीलं च सर्वं ते पृष्ठतः कृतम् ॥ ६-१०४-१६॥
    na pramāṇīkṛtaḥ pāṇirbālye bālena pīḍitaḥ |
    mama bhaktiśca śīlaṃ ca sarvaṃ te pṛṣṭhataḥ kṛtam || 6-104-16||

    RMY 6-104-17

    एवं ब्रुवाणा रुदती बाष्पगद्गदभाषिणी ।
    अब्रवील्लक्ष्मणं सीता दीनं ध्यानपरं स्थितम् ॥ ६-१०४-१७॥
    evaṃ bruvāṇā rudatī bāṣpagadgadabhāṣiṇī |
    abravīllakṣmaṇaṃ sītā dīnaṃ dhyānaparaṃ sthitam || 6-104-17||

    RMY 6-104-18

    चितां मे कुरु सौमित्रे व्यसनस्यास्य भेषजम् ।
    मिथ्यापवादोपहता नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ ६-१०४-१८॥
    citāṃ me kuru saumitre vyasanasyāsya bheṣajam |
    mithyāpavādopahatā nāhaṃ jīvitumutsahe || 6-104-18||

    RMY 6-104-19

    अप्रीतस्य गुणैर्भर्तुस्त्यक्तया जनसंसदि ।
    या क्षमा मे गतिर्गन्तुं प्रवेक्ष्ये हव्यवाहनम् ॥ ६-१०४-१९॥
    aprītasya guṇairbhartustyaktayā janasaṃsadi |
    yā kṣamā me gatirgantuṃ pravekṣye havyavāhanam || 6-104-19||

    RMY 6-104-20

    एवमुक्तस्तु वैदेह्या लक्ष्मणः परवीरहा ।
    अमर्षवशमापन्नो राघवाननमैक्षत ॥ ६-१०४-२०॥
    evamuktastu vaidehyā lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
    amarṣavaśamāpanno rāghavānanamaikṣata || 6-104-20||

    RMY 6-104-21

    स विज्ञाय मनश्छन्दं रामस्याकारसूचितम् ।
    चितां चकार सौमित्रिर्मते रामस्य वीर्यवान् ॥ ६-१०४-२१॥
    sa vijñāya manaśchandaṃ rāmasyākārasūcitam |
    citāṃ cakāra saumitrirmate rāmasya vīryavān || 6-104-21||

    RMY 6-104-22

    अधोमुखं ततो रामं शनैः कृत्वा प्रदक्षिणम् ।
    उपासर्पत वैदेही दीप्यमानं हुताशनम् ॥ ६-१०४-२२॥
    adhomukhaṃ tato rāmaṃ śanaiḥ kṛtvā pradakṣiṇam |
    upāsarpata vaidehī dīpyamānaṃ hutāśanam || 6-104-22||

    RMY 6-104-23

    प्रणम्य देवताभ्यश्च ब्राह्मणेभ्यश्च मैथिली ।
    बद्धाञ्जलिपुटा चेदमुवाचाग्निसमीपतः ॥ ६-१०४-२३॥
    praṇamya devatābhyaśca brāhmaṇebhyaśca maithilī |
    baddhāñjalipuṭā cedamuvācāgnisamīpataḥ || 6-104-23||

    RMY 6-104-24

    यथा मे हृदयं नित्यं नापसर्पति राघवात् ।
    तथा लोकस्य साक्षी मां सर्वतः पातु पावकः ॥ ६-१०४-२४॥
    yathā me hṛdayaṃ nityaṃ nāpasarpati rāghavāt |
    tathā lokasya sākṣī māṃ sarvataḥ pātu pāvakaḥ || 6-104-24||

    RMY 6-104-25

    एवमुक्त्वा तु वैदेही परिक्रम्य हुताशनम् ।
    विवेश ज्वलनं दीप्तं निःसङ्गेनान्तरात्मना ॥ ६-१०४-२५॥
    evamuktvā tu vaidehī parikramya hutāśanam |
    viveśa jvalanaṃ dīptaṃ niḥsaṅgenāntarātmanā || 6-104-25||

    RMY 6-104-26

    जनः स सुमहांस्तत्र बालवृद्धसमाकुलः ।
    ददर्श मैथिलीं तत्र प्रविशन्तीं हुताशनम् ॥ ६-१०४-२६॥
    janaḥ sa sumahāṃstatra bālavṛddhasamākulaḥ |
    dadarśa maithilīṃ tatra praviśantīṃ hutāśanam || 6-104-26||

    RMY 6-104-27

    तस्यामग्निं विशन्त्यां तु हाहेति विपुलः स्वनः ।
    रक्षसां वानराणां च संबभूवाद्भुतोपमः ॥ ६-१०४-२७॥
    tasyāmagniṃ viśantyāṃ tu hāheti vipulaḥ svanaḥ |
    rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca saṃbabhūvādbhutopamaḥ || 6-104-27||

    Sarga: 105/116 (29)

    RMY 6-105-1

    ततो वैश्रवणो राजा यमश्चामित्रकर्शनः ।
    सहस्राक्षो महेन्द्रश्च वरुणश्च परंतपः ॥ ६-१०५-१॥
    tato vaiśravaṇo rājā yamaścāmitrakarśanaḥ |
    sahasrākṣo mahendraśca varuṇaśca paraṃtapaḥ || 6-105-1||

    RMY 6-105-2

    षडर्धनयनः श्रीमान्महादेवो वृषध्वजः ।
    कर्ता सर्वस्य लोकस्य ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः ॥ ६-१०५-२॥
    ṣaḍardhanayanaḥ śrīmānmahādevo vṛṣadhvajaḥ |
    kartā sarvasya lokasya brahmā brahmavidāṃ varaḥ || 6-105-2||

    RMY 6-105-3

    एते सर्वे समागम्य विमानैः सूर्यसंनिभैः ।
    आगम्य नगरीं लङ्कामभिजग्मुश्च राघवम् ॥ ६-१०५-३॥
    ete sarve samāgamya vimānaiḥ sūryasaṃnibhaiḥ |
    āgamya nagarīṃ laṅkāmabhijagmuśca rāghavam || 6-105-3||

    RMY 6-105-4

    ततः सहस्ताभरणान्प्रगृह्य विपुलान्भुजान् ।
    अब्रुवंस्त्रिदशश्रेष्ठाः प्राञ्जलिं राघवं स्थितम् ॥ ६-१०५-४॥
    tataḥ sahastābharaṇānpragṛhya vipulānbhujān |
    abruvaṃstridaśaśreṣṭhāḥ prāñjaliṃ rāghavaṃ sthitam || 6-105-4||

    RMY 6-105-5

    कर्ता सर्वस्य लोकस्य श्रेष्ठो ज्ञानवतां वरः ।
    उपेक्षसे कथं सीतां पतन्तीं हव्यवाहने ।
    कथं देवगणश्रेष्ठमात्मानं नावबुध्यसे ॥ ६-१०५-५॥
    kartā sarvasya lokasya śreṣṭho jñānavatāṃ varaḥ |
    upekṣase kathaṃ sītāṃ patantīṃ havyavāhane |
    kathaṃ devagaṇaśreṣṭhamātmānaṃ nāvabudhyase || 6-105-5||

    RMY 6-105-6

    ऋतधामा वसुः पूर्वं वसूनां च प्रजापतिः ।
    त्वं त्रयाणां हि लोकानामादिकर्ता स्वयंप्रभुः ॥ ६-१०५-६॥
    ṛtadhāmā vasuḥ pūrvaṃ vasūnāṃ ca prajāpatiḥ |
    tvaṃ trayāṇāṃ hi lokānāmādikartā svayaṃprabhuḥ || 6-105-6||

    RMY 6-105-7

    रुद्राणामष्टमो रुद्रः साध्यानामपि पञ्चमः ।
    अश्विनौ चापि ते कर्णौ चन्द्रसूर्यौ च चक्षुषी ॥ ६-१०५-७॥
    rudrāṇāmaṣṭamo rudraḥ sādhyānāmapi pañcamaḥ |
    aśvinau cāpi te karṇau candrasūryau ca cakṣuṣī || 6-105-7||

    RMY 6-105-8

    अन्ते चादौ च लोकानां दृश्यसे त्वं परंतप ।
    उपेक्षसे च वैदेहीं मानुषः प्राकृतो यथा ॥ ६-१०५-८॥
    ante cādau ca lokānāṃ dṛśyase tvaṃ paraṃtapa |
    upekṣase ca vaidehīṃ mānuṣaḥ prākṛto yathā || 6-105-8||

    RMY 6-105-9

    इत्युक्तो लोकपालैस्तैः स्वामी लोकस्य राघवः ।
    अब्रवीत्त्रिदशश्रेष्ठान्रामो धर्मभृतां वरः ॥ ६-१०५-९॥
    ityukto lokapālaistaiḥ svāmī lokasya rāghavaḥ |
    abravīttridaśaśreṣṭhānrāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ || 6-105-9||

    RMY 6-105-10

    आत्मानं मानुषं मन्ये रामं दशरथात्मजम् ।
    योऽहं यस्य यतश्चाहं भगवांस्तद्ब्रवीतु मे ॥ ६-१०५-१०॥
    ātmānaṃ mānuṣaṃ manye rāmaṃ daśarathātmajam |
    yo'haṃ yasya yataścāhaṃ bhagavāṃstadbravītu me || 6-105-10||

    RMY 6-105-11

    इति ब्रुवाणं काकुत्स्थं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः ।
    अब्रवीच्छृणु मे राम सत्यं सत्यपराक्रम ॥ ६-१०५-११॥
    iti bruvāṇaṃ kākutsthaṃ brahmā brahmavidāṃ varaḥ |
    abravīcchṛṇu me rāma satyaṃ satyaparākrama || 6-105-11||

    RMY 6-105-12

    भवान्नारायणो देवः श्रीमांश्चक्रायुधो विभुः ।
    एकशृङ्गो वराहस्त्वं भूतभव्यसपत्नजित् ॥ ६-१०५-१२॥
    bhavānnārāyaṇo devaḥ śrīmāṃścakrāyudho vibhuḥ |
    ekaśṛṅgo varāhastvaṃ bhūtabhavyasapatnajit || 6-105-12||

    RMY 6-105-13

    अक्षरं ब्रह्मसत्यं च मध्ये चान्ते च राघव ।
    लोकानां त्वं परो धर्मो विष्वक्सेनश्चतुर्भुजः ॥ ६-१०५-१३॥
    akṣaraṃ brahmasatyaṃ ca madhye cānte ca rāghava |
    lokānāṃ tvaṃ paro dharmo viṣvaksenaścaturbhujaḥ || 6-105-13||

    RMY 6-105-14

    शार्ङ्गधन्वा हृषीकेशः पुरुषः पुरुषोत्तमः ।
    अजितः खड्गधृग्विष्णुः कृष्णश्चैव बृहद्बलः ॥ ६-१०५-१४॥
    śārṅgadhanvā hṛṣīkeśaḥ puruṣaḥ puruṣottamaḥ |
    ajitaḥ khaḍgadhṛgviṣṇuḥ kṛṣṇaścaiva bṛhadbalaḥ || 6-105-14||

    RMY 6-105-15

    सेनानीर्ग्रामणीश्च त्वं बुद्धिः सत्त्वं क्षमा दमः ।
    प्रभवश्चाप्ययश्च त्वमुपेन्द्रो मधुसूदनः ॥ ६-१०५-१५॥
    senānīrgrāmaṇīśca tvaṃ buddhiḥ sattvaṃ kṣamā damaḥ |
    prabhavaścāpyayaśca tvamupendro madhusūdanaḥ || 6-105-15||

    RMY 6-105-16

    इन्द्रकर्मा महेन्द्रस्त्वं पद्मनाभो रणान्तकृत् ।
    शरण्यं शरणं च त्वामाहुर्दिव्या महर्षयः ॥ ६-१०५-१६॥
    indrakarmā mahendrastvaṃ padmanābho raṇāntakṛt |
    śaraṇyaṃ śaraṇaṃ ca tvāmāhurdivyā maharṣayaḥ || 6-105-16||

    RMY 6-105-17

    सहस्रशृङ्गो वेदात्मा शतजिह्वो महर्षभः ।
    त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमोंकारः परंतप ॥ ६-१०५-१७॥
    sahasraśṛṅgo vedātmā śatajihvo maharṣabhaḥ |
    tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭkārastvamoṃkāraḥ paraṃtapa || 6-105-17||

    RMY 6-105-18

    प्रभवं निधनं वा ते न विदुः को भवानिति ।
    दृश्यसे सर्वभूतेषु ब्राह्मणेषु च गोषु च ॥ ६-१०५-१८॥
    prabhavaṃ nidhanaṃ vā te na viduḥ ko bhavāniti |
    dṛśyase sarvabhūteṣu brāhmaṇeṣu ca goṣu ca || 6-105-18||

    RMY 6-105-19

    दिक्षु सर्वासु गगने पर्वतेषु वनेषु च ।
    सहस्रचरणः श्रीमाञ्शतशीर्षः सहस्रधृक् ॥ ६-१०५-१९॥
    dikṣu sarvāsu gagane parvateṣu vaneṣu ca |
    sahasracaraṇaḥ śrīmāñśataśīrṣaḥ sahasradhṛk || 6-105-19||

    RMY 6-105-20

    त्वं धारयसि भूतानि वसुधां च सपर्वताम् ।
    अन्ते पृथिव्याः सलिले दृश्यसे त्वं महोरगः ॥ ६-१०५-२०॥
    tvaṃ dhārayasi bhūtāni vasudhāṃ ca saparvatām |
    ante pṛthivyāḥ salile dṛśyase tvaṃ mahoragaḥ || 6-105-20||

    RMY 6-105-21

    त्रीँल्लोकान्धारयन्राम देवगन्धर्वदानवान् ।
    अहं ते हृदयं राम जिह्वा देवी सरस्वती ॥ ६-१०५-२१॥
    trī~llokāndhārayanrāma devagandharvadānavān |
    ahaṃ te hṛdayaṃ rāma jihvā devī sarasvatī || 6-105-21||

    RMY 6-105-22

    देवा गात्रेषु लोमानि निर्मिता ब्रह्मणा प्रभो ।
    निमेषस्तेऽभवद्रात्रिरुन्मेषस्तेऽभवद्दिवा ॥ ६-१०५-२२॥
    devā gātreṣu lomāni nirmitā brahmaṇā prabho |
    nimeṣaste'bhavadrātrirunmeṣaste'bhavaddivā || 6-105-22||

    RMY 6-105-23

    संस्कारास्तेऽभवन्वेदा न तदस्ति त्वया विना ।
    जगत्सर्वं शरीरं ते स्थैर्यं ते वसुधातलम् ॥ ६-१०५-२३॥
    saṃskārāste'bhavanvedā na tadasti tvayā vinā |
    jagatsarvaṃ śarīraṃ te sthairyaṃ te vasudhātalam || 6-105-23||

    RMY 6-105-24

    अग्निः कोपः प्रसादस्ते सोमः श्रीवत्सलक्षण ।
    त्वया लोकास्त्रयः क्रान्ताः पुराणे विक्रमैस्त्रिभिः ॥ ६-१०५-२४॥
    agniḥ kopaḥ prasādaste somaḥ śrīvatsalakṣaṇa |
    tvayā lokāstrayaḥ krāntāḥ purāṇe vikramaistribhiḥ || 6-105-24||

    RMY 6-105-25

    महेन्द्रश्च कृतो राजा बलिं बद्ध्वा महासुरम् ।
    सीता लक्ष्मीर्भवान्विष्णुर्देवः कृष्णः प्रजापतिः ॥ ६-१०५-२५॥
    mahendraśca kṛto rājā baliṃ baddhvā mahāsuram |
    sītā lakṣmīrbhavānviṣṇurdevaḥ kṛṣṇaḥ prajāpatiḥ || 6-105-25||

    RMY 6-105-26

    वधार्थं रावणस्येह प्रविष्टो मानुषीं तनुम् ।
    तदिदं नः कृतं कार्यं त्वया धर्मभृतां वर ॥ ६-१०५-२६॥
    vadhārthaṃ rāvaṇasyeha praviṣṭo mānuṣīṃ tanum |
    tadidaṃ naḥ kṛtaṃ kāryaṃ tvayā dharmabhṛtāṃ vara || 6-105-26||

    RMY 6-105-27

    निहतो रावणो राम प्रहृष्टो दिवमाक्रम ।
    अमोघं बलवीर्यं ते अमोघस्ते पराक्रमः ॥ ६-१०५-२७॥
    nihato rāvaṇo rāma prahṛṣṭo divamākrama |
    amoghaṃ balavīryaṃ te amoghaste parākramaḥ || 6-105-27||

    RMY 6-105-28

    अमोघास्ते भविष्यन्ति भक्तिमन्तश्च ये नराः ।
    ये त्वां देवं ध्रुवं भक्ताः पुराणं पुरुषोत्तमम् ॥ ६-१०५-२८॥
    amoghāste bhaviṣyanti bhaktimantaśca ye narāḥ |
    ye tvāṃ devaṃ dhruvaṃ bhaktāḥ purāṇaṃ puruṣottamam || 6-105-28||

    RMY 6-105-29

    ये नराः कीर्तयिष्यन्ति नास्ति तेषां पराभवः ॥ ६-१०५-२९॥
    ye narāḥ kīrtayiṣyanti nāsti teṣāṃ parābhavaḥ || 6-105-29||

    Sarga: 106/116 (20)

    RMY 6-106-1

    एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं पितामहसमीरितम् ।
    अङ्केनादाय वैदेहीमुत्पपात विभावसुः ॥ ६-१०६-१॥
    etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ pitāmahasamīritam |
    aṅkenādāya vaidehīmutpapāta vibhāvasuḥ || 6-106-1||

    RMY 6-106-2

    तरुणादित्यसंकाशां तप्तकाञ्चनभूषणाम् ।
    रक्ताम्बरधरां बालां नीलकुञ्चितमूर्धजाम् ॥ ६-१०६-२॥
    taruṇādityasaṃkāśāṃ taptakāñcanabhūṣaṇām |
    raktāmbaradharāṃ bālāṃ nīlakuñcitamūrdhajām || 6-106-2||

    RMY 6-106-3

    अक्लिष्टमाल्याभरणां तथा रूपां मनस्विनीम् ।
    ददौ रामाय वैदेहीमङ्के कृत्वा विभावसुः ॥ ६-१०६-३॥
    akliṣṭamālyābharaṇāṃ tathā rūpāṃ manasvinīm |
    dadau rāmāya vaidehīmaṅke kṛtvā vibhāvasuḥ || 6-106-3||

    RMY 6-106-4

    अब्रवीच्च तदा रामं साक्षी लोकस्य पावकः ।
    एषा ते राम वैदेही पापमस्या न विद्यते ॥ ६-१०६-४॥
    abravīcca tadā rāmaṃ sākṣī lokasya pāvakaḥ |
    eṣā te rāma vaidehī pāpamasyā na vidyate || 6-106-4||

    RMY 6-106-5

    नैव वाचा न मनसा नानुध्यानान्न चक्षुषा ।
    सुवृत्ता वृत्तशौण्डीरा न त्वामतिचचार ह ॥ ६-१०६-५॥
    naiva vācā na manasā nānudhyānānna cakṣuṣā |
    suvṛttā vṛttaśauṇḍīrā na tvāmaticacāra ha || 6-106-5||

    RMY 6-106-6

    रावणेनापनीतैषा वीर्योत्सिक्तेन रक्षसा ।
    त्वया विरहिता दीना विवशा निर्जनाद्वनात् ॥ ६-१०६-६॥
    rāvaṇenāpanītaiṣā vīryotsiktena rakṣasā |
    tvayā virahitā dīnā vivaśā nirjanādvanāt || 6-106-6||

    RMY 6-106-7

    रुद्धा चान्तःपुरे गुप्ता त्वक्चित्ता त्वत्परायणा ।
    रक्षिता राक्षसी संघैर्विकृतैर्घोरदर्शनैः ॥ ६-१०६-७॥
    ruddhā cāntaḥpure guptā tvakcittā tvatparāyaṇā |
    rakṣitā rākṣasī saṃghairvikṛtairghoradarśanaiḥ || 6-106-7||

    RMY 6-106-8

    प्रलोभ्यमाना विविधं भर्त्स्यमाना च मैथिली ।
    नाचिन्तयत तद्रक्षस्त्वद्गतेनान्तरात्मना ॥ ६-१०६-८॥
    pralobhyamānā vividhaṃ bhartsyamānā ca maithilī |
    nācintayata tadrakṣastvadgatenāntarātmanā || 6-106-8||

    RMY 6-106-9

    विशुद्धभावां निष्पापां प्रतिगृह्णीष्व राघव ।
    न किंचिदभिधातव्यमहमाज्ञापयामि ते ॥ ६-१०६-९॥
    viśuddhabhāvāṃ niṣpāpāṃ pratigṛhṇīṣva rāghava |
    na kiṃcidabhidhātavyamahamājñāpayāmi te || 6-106-9||

    RMY 6-106-10

    एवमुक्तो महातेजा धृतिमान्दृढविक्रमः ।
    अब्रवीत्त्रिदशश्रेष्ठं रामो धर्मभृतां वरः ॥ ६-१०६-१०॥
    evamukto mahātejā dhṛtimāndṛḍhavikramaḥ |
    abravīttridaśaśreṣṭhaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ || 6-106-10||

    RMY 6-106-11

    अवश्यं त्रिषु लोकेषु सीता पावनमर्हति ।
    दीर्घकालोषिता चेयं रावणान्तःपुरे शुभा ॥ ६-१०६-११॥
    avaśyaṃ triṣu lokeṣu sītā pāvanamarhati |
    dīrghakāloṣitā ceyaṃ rāvaṇāntaḥpure śubhā || 6-106-11||

    RMY 6-106-12

    बालिशः खलु कामात्मा रामो दशरथात्मजः ।
    इति वक्ष्यन्ति मां सन्तो जानकीमविशोध्य हि ॥ ६-१०६-१२॥
    bāliśaḥ khalu kāmātmā rāmo daśarathātmajaḥ |
    iti vakṣyanti māṃ santo jānakīmaviśodhya hi || 6-106-12||

    RMY 6-106-13

    अनन्यहृदयां भक्तां मच्चित्तपरिरक्षणीम् ।
    अहमप्यवगच्छामि मैथिलीं जनकात्मजाम् ॥ ६-१०६-१३॥
    ananyahṛdayāṃ bhaktāṃ maccittaparirakṣaṇīm |
    ahamapyavagacchāmi maithilīṃ janakātmajām || 6-106-13||

    RMY 6-106-14

    प्रत्ययार्थं तु लोकानां त्रयाणां सत्यसंश्रयः ।
    उपेक्षे चापि वैदेहीं प्रविशन्तीं हुताशनम् ॥ ६-१०६-१४॥
    pratyayārthaṃ tu lokānāṃ trayāṇāṃ satyasaṃśrayaḥ |
    upekṣe cāpi vaidehīṃ praviśantīṃ hutāśanam || 6-106-14||

    RMY 6-106-15

    इमामपि विशालाक्षीं रक्षितां स्वेन तेजसा ।
    रावणो नातिवर्तेत वेलामिव महोदधिः ॥ ६-१०६-१५॥
    imāmapi viśālākṣīṃ rakṣitāṃ svena tejasā |
    rāvaṇo nātivarteta velāmiva mahodadhiḥ || 6-106-15||

    RMY 6-106-16

    न हि शक्तः स दुष्टात्मा मनसापि हि मैथिलीम् ।
    प्रधर्षयितुमप्राप्तां दीप्तामग्निशिखामिव ॥ ६-१०६-१६॥
    na hi śaktaḥ sa duṣṭātmā manasāpi hi maithilīm |
    pradharṣayitumaprāptāṃ dīptāmagniśikhāmiva || 6-106-16||

    RMY 6-106-17

    नेयमर्हति चैश्वर्यं रावणान्तःपुरे शुभा ।
    अनन्या हि मया सीतां भास्करेण प्रभा यथा ॥ ६-१०६-१७॥
    neyamarhati caiśvaryaṃ rāvaṇāntaḥpure śubhā |
    ananyā hi mayā sītāṃ bhāskareṇa prabhā yathā || 6-106-17||

    RMY 6-106-18

    विशुद्धा त्रिषु लोकेषु मैथिली जनकात्मजा ।
    न हि हातुमियं शक्या कीर्तिरात्मवता यथा ॥ ६-१०६-१८॥
    viśuddhā triṣu lokeṣu maithilī janakātmajā |
    na hi hātumiyaṃ śakyā kīrtirātmavatā yathā || 6-106-18||

    RMY 6-106-19

    अवश्यं च मया कार्यं सर्वेषां वो वचो हितम् ।
    स्निग्धानां लोकमान्यानामेवं च ब्रुवतां हितम् ॥ ६-१०६-१९॥
    avaśyaṃ ca mayā kāryaṃ sarveṣāṃ vo vaco hitam |
    snigdhānāṃ lokamānyānāmevaṃ ca bruvatāṃ hitam || 6-106-19||

    RMY 6-106-20

    इतीदमुक्त्वा वचनं महाबलैः प्रशस्यमानः स्वकृतेन कर्मणा ।
    समेत्य रामः प्रियया महाबलः सुखं सुखार्होऽनुबभूव राघवः ॥ ६-१०६-२०॥
    itīdamuktvā vacanaṃ mahābalaiḥ praśasyamānaḥ svakṛtena karmaṇā |
    sametya rāmaḥ priyayā mahābalaḥ sukhaṃ sukhārho'nubabhūva rāghavaḥ || 6-106-20||

    Sarga: 107/116 (36)

    RMY 6-107-1

    एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं राघवेण सुभाषितम् ।
    इदं शुभतरं वाक्यं व्याजहार महेश्वरः ॥ ६-१०७-१॥
    etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ rāghaveṇa subhāṣitam |
    idaṃ śubhataraṃ vākyaṃ vyājahāra maheśvaraḥ || 6-107-1||

    RMY 6-107-2

    पुष्कराक्ष महाबाहो महावक्षः परंतप ।
    दिष्ट्या कृतमिदं कर्म त्वया शस्त्रभृतां वर ॥ ६-१०७-२॥
    puṣkarākṣa mahābāho mahāvakṣaḥ paraṃtapa |
    diṣṭyā kṛtamidaṃ karma tvayā śastrabhṛtāṃ vara || 6-107-2||

    RMY 6-107-3

    दिष्ट्या सर्वस्य लोकस्य प्रवृद्धं दारुणं तमः ।
    अपावृत्तं त्वया संख्ये राम रावणजं भयम् ॥ ६-१०७-३॥
    diṣṭyā sarvasya lokasya pravṛddhaṃ dāruṇaṃ tamaḥ |
    apāvṛttaṃ tvayā saṃkhye rāma rāvaṇajaṃ bhayam || 6-107-3||

    RMY 6-107-4

    आश्वास्य भरतं दीनं कौसल्यां च यशस्विनीम् ।
    कैकेयीं च सुमित्रां च दृष्ट्वा लक्ष्मणमातरम् ॥ ६-१०७-४॥
    āśvāsya bharataṃ dīnaṃ kausalyāṃ ca yaśasvinīm |
    kaikeyīṃ ca sumitrāṃ ca dṛṣṭvā lakṣmaṇamātaram || 6-107-4||

    RMY 6-107-5

    प्राप्य राज्यमयोध्यायां नन्दयित्वा सुहृज्जनम् ।
    इक्ष्वाकूणां कुले वंशं स्थापयित्वा महाबल ॥ ६-१०७-५॥
    prāpya rājyamayodhyāyāṃ nandayitvā suhṛjjanam |
    ikṣvākūṇāṃ kule vaṃśaṃ sthāpayitvā mahābala || 6-107-5||

    RMY 6-107-6

    इष्ट्वा तुरगमेधेन प्राप्य चानुत्तमं यशः ।
    ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा त्रिदिवं गन्तुमर्हसि ॥ ६-१०७-६॥
    iṣṭvā turagamedhena prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ |
    brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā tridivaṃ gantumarhasi || 6-107-6||

    RMY 6-107-7

    एष राजा विमानस्थः पिता दशरथस्तव ।
    काकुत्स्थ मानुषे लोके गुरुस्तव महायशाः ॥ ६-१०७-७॥
    eṣa rājā vimānasthaḥ pitā daśarathastava |
    kākutstha mānuṣe loke gurustava mahāyaśāḥ || 6-107-7||

    RMY 6-107-8

    इन्द्रलोकं गतः श्रीमांस्त्वया पुत्रेण तारितः ।
    लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा त्वमेनमभिवादय ॥ ६-१०७-८॥
    indralokaṃ gataḥ śrīmāṃstvayā putreṇa tāritaḥ |
    lakṣmaṇena saha bhrātrā tvamenamabhivādaya || 6-107-8||

    RMY 6-107-9

    महादेववचः श्रुत्वा काकुत्स्थः सहलक्ष्मणः ।
    विमानशिखरस्थस्य प्रणाममकरोत्पितुः ॥ ६-१०७-९॥
    mahādevavacaḥ śrutvā kākutsthaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
    vimānaśikharasthasya praṇāmamakarotpituḥ || 6-107-9||

    RMY 6-107-10

    दीप्यमानं स्वयां लक्ष्म्या विरजोऽम्बरधारिणम् ।
    लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा ददर्श पितरं प्रभुः ॥ ६-१०७-१०॥
    dīpyamānaṃ svayāṃ lakṣmyā virajo'mbaradhāriṇam |
    lakṣmaṇena saha bhrātrā dadarśa pitaraṃ prabhuḥ || 6-107-10||

    RMY 6-107-11

    हर्षेण महताविष्टो विमानस्थो महीपतिः ।
    प्राणैः प्रियतरं दृष्ट्वा पुत्रं दशरथस्तदा ॥ ६-१०७-११॥
    harṣeṇa mahatāviṣṭo vimānastho mahīpatiḥ |
    prāṇaiḥ priyataraṃ dṛṣṭvā putraṃ daśarathastadā || 6-107-11||

    RMY 6-107-12

    आरोप्याङ्कं महाबाहुर्वरासनगतः प्रभुः ।
    बाहुभ्यां संपरिष्वज्य ततो वाक्यं समाददे ॥ ६-१०७-१२॥
    āropyāṅkaṃ mahābāhurvarāsanagataḥ prabhuḥ |
    bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya tato vākyaṃ samādade || 6-107-12||

    RMY 6-107-13

    न मे स्वर्गो बहुमतः संमानश्च सुरर्षिभिः ।
    त्वया राम विहीनस्य सत्यं प्रतिशृणोमि ते ॥ ६-१०७-१३॥
    na me svargo bahumataḥ saṃmānaśca surarṣibhiḥ |
    tvayā rāma vihīnasya satyaṃ pratiśṛṇomi te || 6-107-13||

    RMY 6-107-14

    कैकेय्या यानि चोक्तानि वाक्यानि वदतां वर ।
    तव प्रव्राजनार्थानि स्थितानि हृदये मम ॥ ६-१०७-१४॥
    kaikeyyā yāni coktāni vākyāni vadatāṃ vara |
    tava pravrājanārthāni sthitāni hṛdaye mama || 6-107-14||

    RMY 6-107-15

    त्वां तु दृष्ट्वा कुशलिनं परिष्वज्य सलक्ष्मणम् ।
    अद्य दुःखाद्विमुक्तोऽस्मि नीहारादिव भास्करः ॥ ६-१०७-१५॥
    tvāṃ tu dṛṣṭvā kuśalinaṃ pariṣvajya salakṣmaṇam |
    adya duḥkhādvimukto'smi nīhārādiva bhāskaraḥ || 6-107-15||

    RMY 6-107-16

    तारितोऽहं त्वया पुत्र सुपुत्रेण महात्मना ।
    अष्टावक्रेण धर्मात्मा तारितो ब्राह्मणो यथा ॥ ६-१०७-१६॥
    tārito'haṃ tvayā putra suputreṇa mahātmanā |
    aṣṭāvakreṇa dharmātmā tārito brāhmaṇo yathā || 6-107-16||

    RMY 6-107-17

    इदानीं च विजानामि यथा सौम्य सुरेश्वरैः ।
    वधार्थं रावणस्येह विहितं पुरुषोत्तमम् ॥ ६-१०७-१७॥
    idānīṃ ca vijānāmi yathā saumya sureśvaraiḥ |
    vadhārthaṃ rāvaṇasyeha vihitaṃ puruṣottamam || 6-107-17||

    RMY 6-107-18

    सिद्धार्था खलु कौसल्या या त्वां राम गृहं गतम् ।
    वनान्निवृत्तं संहृष्टा द्रक्ष्यते शत्रुसूदन ॥ ६-१०७-१८॥
    siddhārthā khalu kausalyā yā tvāṃ rāma gṛhaṃ gatam |
    vanānnivṛttaṃ saṃhṛṣṭā drakṣyate śatrusūdana || 6-107-18||

    RMY 6-107-19

    सिद्धार्थाः खलु ते राम नरा ये त्वां पुरीं गतम् ।
    जलार्द्रमभिषिक्तं च द्रक्ष्यन्ति वसुधाधिपम् ॥ ६-१०७-१९॥
    siddhārthāḥ khalu te rāma narā ye tvāṃ purīṃ gatam |
    jalārdramabhiṣiktaṃ ca drakṣyanti vasudhādhipam || 6-107-19||

    RMY 6-107-20

    अनुरक्तेन बलिना शुचिना धर्मचारिणा ।
    इच्छेयं त्वामहं द्रष्टुं भरतेन समागतम् ॥ ६-१०७-२०॥
    anuraktena balinā śucinā dharmacāriṇā |
    iccheyaṃ tvāmahaṃ draṣṭuṃ bharatena samāgatam || 6-107-20||

    RMY 6-107-21

    चतुर्दशसमाः सौम्य वने निर्यापितास्त्वया ।
    वसता सीतया सार्धं लक्ष्मणेन च धीमता ॥ ६-१०७-२१॥
    caturdaśasamāḥ saumya vane niryāpitāstvayā |
    vasatā sītayā sārdhaṃ lakṣmaṇena ca dhīmatā || 6-107-21||

    RMY 6-107-22

    निवृत्तवनवासोऽसि प्रतिज्ञा सफला कृता ।
    रावणं च रणे हत्वा देवास्ते परितोषिताः ॥ ६-१०७-२२॥
    nivṛttavanavāso'si pratijñā saphalā kṛtā |
    rāvaṇaṃ ca raṇe hatvā devāste paritoṣitāḥ || 6-107-22||

    RMY 6-107-23

    कृतं कर्म यशः श्लाघ्यं प्राप्तं ते शत्रुसूदन ।
    भ्रातृभिः सह राज्यस्थो दीर्घमायुरवाप्नुहि ॥ ६-१०७-२३॥
    kṛtaṃ karma yaśaḥ ślāghyaṃ prāptaṃ te śatrusūdana |
    bhrātṛbhiḥ saha rājyastho dīrghamāyuravāpnuhi || 6-107-23||

    RMY 6-107-24

    इति ब्रुवाणं राजानं रामः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।
    कुरु प्रसादं धर्मज्ञ कैकेय्या भरतस्य च ॥ ६-१०७-२४॥
    iti bruvāṇaṃ rājānaṃ rāmaḥ prāñjalirabravīt |
    kuru prasādaṃ dharmajña kaikeyyā bharatasya ca || 6-107-24||

    RMY 6-107-25

    सपुत्रां त्वां त्यजामीति यदुक्ता कैकयी त्वया ।
    स शापः कैकयीं घोरः सपुत्रां न स्पृशेत्प्रभो ॥ ६-१०७-२५॥
    saputrāṃ tvāṃ tyajāmīti yaduktā kaikayī tvayā |
    sa śāpaḥ kaikayīṃ ghoraḥ saputrāṃ na spṛśetprabho || 6-107-25||

    RMY 6-107-26

    स तथेति महाराजो राममुक्त्वा कृताञ्जलिम् ।
    लक्ष्मणं च परिष्वज्य पुनर्वाक्यमुवाच ह ॥ ६-१०७-२६॥
    sa tatheti mahārājo rāmamuktvā kṛtāñjalim |
    lakṣmaṇaṃ ca pariṣvajya punarvākyamuvāca ha || 6-107-26||

    RMY 6-107-27

    रामं शुश्रूषता भक्त्या वैदेह्या सह सीतया ।
    कृता मम महाप्रीतिः प्राप्तं धर्मफलं च ते ॥ ६-१०७-२७॥
    rāmaṃ śuśrūṣatā bhaktyā vaidehyā saha sītayā |
    kṛtā mama mahāprītiḥ prāptaṃ dharmaphalaṃ ca te || 6-107-27||

    RMY 6-107-28

    धर्मं प्राप्स्यसि धर्मज्ञ यशश्च विपुलं भुवि ।
    रामे प्रसन्ने स्वर्गं च महिमानं तथैव च ॥ ६-१०७-२८॥
    dharmaṃ prāpsyasi dharmajña yaśaśca vipulaṃ bhuvi |
    rāme prasanne svargaṃ ca mahimānaṃ tathaiva ca || 6-107-28||

    RMY 6-107-29

    रामं शुश्रूष भद्रं ते सुमित्रानन्दवर्धन ।
    रामः सर्वस्य लोकस्य शुभेष्वभिरतः सदा ॥ ६-१०७-२९॥
    rāmaṃ śuśrūṣa bhadraṃ te sumitrānandavardhana |
    rāmaḥ sarvasya lokasya śubheṣvabhirataḥ sadā || 6-107-29||

    RMY 6-107-30

    एते सेन्द्रास्त्रयो लोकाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
    अभिगम्य महात्मानमर्चन्ति पुरुषोत्तमम् ॥ ६-१०७-३०॥
    ete sendrāstrayo lokāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
    abhigamya mahātmānamarcanti puruṣottamam || 6-107-30||

    RMY 6-107-31

    एतत्तदुक्तमव्यक्तमक्षरं ब्रह्मनिर्मितम् ।
    देवानां हृदयं सौम्य गुह्यं रामः परंतपः ॥ ६-१०७-३१॥
    etattaduktamavyaktamakṣaraṃ brahmanirmitam |
    devānāṃ hṛdayaṃ saumya guhyaṃ rāmaḥ paraṃtapaḥ || 6-107-31||

    RMY 6-107-32

    अवाप्तं धर्मचरणं यशश्च विपुलं त्वया ।
    रामं शुश्रूषता भक्त्या वैदेह्या सह सीतया ॥ ६-१०७-३२॥
    avāptaṃ dharmacaraṇaṃ yaśaśca vipulaṃ tvayā |
    rāmaṃ śuśrūṣatā bhaktyā vaidehyā saha sītayā || 6-107-32||

    RMY 6-107-33

    स तथोक्त्वा महाबाहुर्लक्ष्मणं प्राञ्जलिं स्थितम् ।
    उवाच राजा धर्मात्मा वैदेहीं वचनं शुभम् ॥ ६-१०७-३३॥
    sa tathoktvā mahābāhurlakṣmaṇaṃ prāñjaliṃ sthitam |
    uvāca rājā dharmātmā vaidehīṃ vacanaṃ śubham || 6-107-33||

    RMY 6-107-34

    कर्तव्यो न तु वैदेहि मन्युस्त्यागमिमं प्रति ।
    रामेण त्वद्विशुद्ध्यर्थं कृतमेतद्धितैषिणा ॥ ६-१०७-३४॥
    kartavyo na tu vaidehi manyustyāgamimaṃ prati |
    rāmeṇa tvadviśuddhyarthaṃ kṛtametaddhitaiṣiṇā || 6-107-34||

    RMY 6-107-35

    न त्वं सुभ्रु समाधेया पतिशुश्रूवणं प्रति ।
    अवश्यं तु मया वाच्यमेष ते दैवतं परम् ॥ ६-१०७-३५॥
    na tvaṃ subhru samādheyā patiśuśrūvaṇaṃ prati |
    avaśyaṃ tu mayā vācyameṣa te daivataṃ param || 6-107-35||

    RMY 6-107-36

    इति प्रतिसमादिश्य पुत्रौ सीतां तथा स्नुषाम् ।
    इन्द्रलोकं विमानेन ययौ दशरथो ज्वलन् ॥ ६-१०७-३६॥
    iti pratisamādiśya putrau sītāṃ tathā snuṣām |
    indralokaṃ vimānena yayau daśaratho jvalan || 6-107-36||

    Sarga: 108/116 (19)

    RMY 6-108-1

    प्रतिप्रयाते काकुत्स्थे महेन्द्रः पाकशासनः ।
    अब्रवीत्परमप्रीतो राघवं प्राञ्जलिं स्थितम् ॥ ६-१०८-१॥
    pratiprayāte kākutsthe mahendraḥ pākaśāsanaḥ |
    abravītparamaprīto rāghavaṃ prāñjaliṃ sthitam || 6-108-1||

    RMY 6-108-2

    अमोघं दर्शनं राम तवास्माकं परंतप ।
    प्रीतियुक्तोऽस्मि तेन त्वं ब्रूहि यन्मनसेच्छसि ॥ ६-१०८-२॥
    amoghaṃ darśanaṃ rāma tavāsmākaṃ paraṃtapa |
    prītiyukto'smi tena tvaṃ brūhi yanmanasecchasi || 6-108-2||

    RMY 6-108-3

    एवमुक्तस्तु काकुत्स्थः प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ।
    लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया चापि भार्यया ॥ ६-१०८-३॥
    evamuktastu kākutsthaḥ pratyuvāca kṛtāñjaliḥ |
    lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā cāpi bhāryayā || 6-108-3||

    RMY 6-108-4

    यदि प्रीतिः समुत्पन्ना मयि सर्वसुरेश्वर ।
    वक्ष्यामि कुरु मे सत्यं वचनं वदतां वर ॥ ६-१०८-४॥
    yadi prītiḥ samutpannā mayi sarvasureśvara |
    vakṣyāmi kuru me satyaṃ vacanaṃ vadatāṃ vara || 6-108-4||

    RMY 6-108-5

    मम हेतोः पराक्रान्ता ये गता यमसादनम् ।
    ते सर्वे जीवितं प्राप्य समुत्तिष्ठन्तु वानराः ॥ ६-१०८-५॥
    mama hetoḥ parākrāntā ye gatā yamasādanam |
    te sarve jīvitaṃ prāpya samuttiṣṭhantu vānarāḥ || 6-108-5||

    RMY 6-108-6

    मत्प्रियेष्वभिरक्ताश्च न मृत्युं गणयन्ति च ।
    त्वत्प्रसादात्समेयुस्ते वरमेतदहं वृणे ॥ ६-१०८-६॥
    matpriyeṣvabhiraktāśca na mṛtyuṃ gaṇayanti ca |
    tvatprasādātsameyuste varametadahaṃ vṛṇe || 6-108-6||

    RMY 6-108-7

    नीरुजान्निर्व्रणांश्चैव संपन्नबलपौरुषान् ।
    गोलाङ्गूलांस्तथैवर्क्षान्द्रष्टुमिच्छामि मानद ॥ ६-१०८-७॥
    nīrujānnirvraṇāṃścaiva saṃpannabalapauruṣān |
    golāṅgūlāṃstathaivarkṣāndraṣṭumicchāmi mānada || 6-108-7||

    RMY 6-108-8

    अकाले चापि मुख्यानि मूलानि च फलानि च ।
    नद्यश्च विमलास्तत्र तिष्ठेयुर्यत्र वानराः ॥ ६-१०८-८॥
    akāle cāpi mukhyāni mūlāni ca phalāni ca |
    nadyaśca vimalāstatra tiṣṭheyuryatra vānarāḥ || 6-108-8||

    RMY 6-108-9

    श्रुत्वा तु वचनं तस्य राघवस्य महात्मनः ।
    महेन्द्रः प्रत्युवाचेदं वचनं प्रीतिलक्षणम् ॥ ६-१०८-९॥
    śrutvā tu vacanaṃ tasya rāghavasya mahātmanaḥ |
    mahendraḥ pratyuvācedaṃ vacanaṃ prītilakṣaṇam || 6-108-9||

    RMY 6-108-10

    महानयं वरस्तात त्वयोक्तो रघुनन्दन ।
    समुत्थास्यन्ति हरयः सुप्ता निद्राक्षये यथा ॥ ६-१०८-१०॥
    mahānayaṃ varastāta tvayokto raghunandana |
    samutthāsyanti harayaḥ suptā nidrākṣaye yathā || 6-108-10||

    RMY 6-108-11

    सुहृद्भिर्बान्धवैश्चैव ज्ञातिभिः स्वजनेन च ।
    सर्व एव समेष्यन्ति संयुक्ताः परया मुदा ॥ ६-१०८-११॥
    suhṛdbhirbāndhavaiścaiva jñātibhiḥ svajanena ca |
    sarva eva sameṣyanti saṃyuktāḥ parayā mudā || 6-108-11||

    RMY 6-108-12

    अकाले पुष्पशबलाः फलवन्तश्च पादपाः ।
    भविष्यन्ति महेष्वास नद्यश्च सलिलायुताः ॥ ६-१०८-१२॥
    akāle puṣpaśabalāḥ phalavantaśca pādapāḥ |
    bhaviṣyanti maheṣvāsa nadyaśca salilāyutāḥ || 6-108-12||

    RMY 6-108-13

    सव्रणैः प्रथमं गात्रैः संवृतैर्निव्रणैः पुनः ।
    बभूवुर्वानराः सर्वे किमेतदिति विस्मितः ॥ ६-१०८-१३॥
    savraṇaiḥ prathamaṃ gātraiḥ saṃvṛtairnivraṇaiḥ punaḥ |
    babhūvurvānarāḥ sarve kimetaditi vismitaḥ || 6-108-13||

    RMY 6-108-14

    काकुत्स्थं परिपूर्णार्थं दृष्ट्वा सर्वे सुरोत्तमाः ।
    ऊचुस्ते प्रथमं स्तुत्वा स्तवार्हं सहलक्ष्मणम् ॥ ६-१०८-१४॥
    kākutsthaṃ paripūrṇārthaṃ dṛṣṭvā sarve surottamāḥ |
    ūcuste prathamaṃ stutvā stavārhaṃ sahalakṣmaṇam || 6-108-14||

    RMY 6-108-15

    गच्छायोध्यामितो वीर विसर्जय च वानरान् ।
    मैथिलीं सान्त्वयस्वैनामनुरक्तां तपस्विनीम् ॥ ६-१०८-१५॥
    gacchāyodhyāmito vīra visarjaya ca vānarān |
    maithilīṃ sāntvayasvaināmanuraktāṃ tapasvinīm || 6-108-15||

    RMY 6-108-16

    भ्रातरं पश्य भरतं त्वच्छोकाद्व्रतचारिणम् ।
    अभिषेचय चात्मानं पौरान्गत्वा प्रहर्षय ॥ ६-१०८-१६॥
    bhrātaraṃ paśya bharataṃ tvacchokādvratacāriṇam |
    abhiṣecaya cātmānaṃ paurāngatvā praharṣaya || 6-108-16||

    RMY 6-108-17

    एवमुक्त्वा तमामन्त्र्य रामं सौमित्रिणा सह ।
    विमानैः सूर्यसंकाशैर्हृष्टा जग्मुः सुरा दिवम् ॥ ६-१०८-१७॥
    evamuktvā tamāmantrya rāmaṃ saumitriṇā saha |
    vimānaiḥ sūryasaṃkāśairhṛṣṭā jagmuḥ surā divam || 6-108-17||

    RMY 6-108-18

    अभिवाद्य च काकुत्स्थः सर्वांस्तांस्त्रिदशोत्तमान् ।
    लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वासमाज्ञापयत्तदा ॥ ६-१०८-१८॥
    abhivādya ca kākutsthaḥ sarvāṃstāṃstridaśottamān |
    lakṣmaṇena saha bhrātrā vāsamājñāpayattadā || 6-108-18||

    RMY 6-108-19

    ततस्तु सा लक्ष्मणरामपालिता महाचमूर्हृष्टजना यशस्विनी ।
    श्रिया ज्वलन्ती विरराज सर्वतो निशाप्रणीतेव हि शीतरश्मिना ॥ ६-१०८-१९॥
    tatastu sā lakṣmaṇarāmapālitā mahācamūrhṛṣṭajanā yaśasvinī |
    śriyā jvalantī virarāja sarvato niśāpraṇīteva hi śītaraśminā || 6-108-19||

    Sarga: 109/116 (27)

    RMY 6-109-1

    तां रात्रिमुषितं रामं सुखोत्थितमरिंदमम् ।
    अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं जयं पृष्ट्वा विभीषणः ॥ ६-१०९-१॥
    tāṃ rātrimuṣitaṃ rāmaṃ sukhotthitamariṃdamam |
    abravītprāñjalirvākyaṃ jayaṃ pṛṣṭvā vibhīṣaṇaḥ || 6-109-1||

    RMY 6-109-2

    स्नानानि चाङ्गरागाणि वस्त्राण्याभरणानि च ।
    चन्दनानि च दिव्यानि माल्यानि विविधानि च ॥ ६-१०९-२॥
    snānāni cāṅgarāgāṇi vastrāṇyābharaṇāni ca |
    candanāni ca divyāni mālyāni vividhāni ca || 6-109-2||

    RMY 6-109-3

    अलंकारविदश्चेमा नार्यः पद्मनिभेक्षणाः ।
    उपस्थितास्त्वां विधिवत्स्नापयिष्यन्ति राघव ॥ ६-१०९-३॥
    alaṃkāravidaścemā nāryaḥ padmanibhekṣaṇāḥ |
    upasthitāstvāṃ vidhivatsnāpayiṣyanti rāghava || 6-109-3||

    RMY 6-109-4

    एवमुक्तस्तु काकुत्स्थः प्रत्युवाच विभीषणम् ।
    हरीन्सुग्रीवमुख्यांस्त्वं स्नानेनोपनिमन्त्रय ॥ ६-१०९-४॥
    evamuktastu kākutsthaḥ pratyuvāca vibhīṣaṇam |
    harīnsugrīvamukhyāṃstvaṃ snānenopanimantraya || 6-109-4||

    RMY 6-109-5

    स तु ताम्यति धर्मात्मा ममहेतोः सुखोचितः ।
    सुकुमारो महाबाहुः कुमारः सत्यसंश्रवः ॥ ६-१०९-५॥
    sa tu tāmyati dharmātmā mamahetoḥ sukhocitaḥ |
    sukumāro mahābāhuḥ kumāraḥ satyasaṃśravaḥ || 6-109-5||

    RMY 6-109-6

    तं विना कैकेयीपुत्रं भरतं धर्मचारिणम् ।
    न मे स्नानं बहुमतं वस्त्राण्याभरणानि च ॥ ६-१०९-६॥
    taṃ vinā kaikeyīputraṃ bharataṃ dharmacāriṇam |
    na me snānaṃ bahumataṃ vastrāṇyābharaṇāni ca || 6-109-6||

    RMY 6-109-7

    इत एव पथा क्षिप्रं प्रतिगच्छाम तां पुरीम् ।
    अयोध्यामायतो ह्येष पन्थाः परमदुर्गमः ॥ ६-१०९-७॥
    ita eva pathā kṣipraṃ pratigacchāma tāṃ purīm |
    ayodhyāmāyato hyeṣa panthāḥ paramadurgamaḥ || 6-109-7||

    RMY 6-109-8

    एवमुक्तस्तु काकुत्स्थं प्रत्युवाच विभीषणः ।
    अह्ना त्वां प्रापयिष्यामि तां पुरीं पार्थिवात्मज ॥ ६-१०९-८॥
    evamuktastu kākutsthaṃ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ |
    ahnā tvāṃ prāpayiṣyāmi tāṃ purīṃ pārthivātmaja || 6-109-8||

    RMY 6-109-9

    पुष्पकं नाम भद्रं ते विमानं सूर्यसंनिभम् ।
    मम भ्रातुः कुबेरस्य रावणेनाहृतं बलात् ॥ ६-१०९-९॥
    puṣpakaṃ nāma bhadraṃ te vimānaṃ sūryasaṃnibham |
    mama bhrātuḥ kuberasya rāvaṇenāhṛtaṃ balāt || 6-109-9||

    RMY 6-109-10

    तदिदं मेघसंकाशं विमानमिह तिष्ठति ।
    तेन यास्यसि यानेन त्वमयोध्यां गजज्वरः ॥ ६-१०९-१०॥
    tadidaṃ meghasaṃkāśaṃ vimānamiha tiṣṭhati |
    tena yāsyasi yānena tvamayodhyāṃ gajajvaraḥ || 6-109-10||

    RMY 6-109-11

    अहं ते यद्यनुग्राह्यो यदि स्मरसि मे गुणान् ।
    वस तावदिह प्राज्ञ यद्यस्ति मयि सौहृदम् ॥ ६-१०९-११॥
    ahaṃ te yadyanugrāhyo yadi smarasi me guṇān |
    vasa tāvadiha prājña yadyasti mayi sauhṛdam || 6-109-11||

    RMY 6-109-12

    लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया ।
    अर्चितः सर्वकामैस्त्वं ततो राम गमिष्यसि ॥ ६-१०९-१२॥
    lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā |
    arcitaḥ sarvakāmaistvaṃ tato rāma gamiṣyasi || 6-109-12||

    RMY 6-109-13

    प्रीतियुक्तस्तु मे राम ससैन्यः ससुहृद्गणः ।
    सत्क्रियां विहितां तावद्गृहाण त्वं मयोद्यताम् ॥ ६-१०९-१३॥
    prītiyuktastu me rāma sasainyaḥ sasuhṛdgaṇaḥ |
    satkriyāṃ vihitāṃ tāvadgṛhāṇa tvaṃ mayodyatām || 6-109-13||

    RMY 6-109-14

    प्रणयाद्बहुमानाच्च सौहृदेन च राघव ।
    प्रसादयामि प्रेष्योऽहं न खल्वाज्ञापयामि ते ॥ ६-१०९-१४॥
    praṇayādbahumānācca sauhṛdena ca rāghava |
    prasādayāmi preṣyo'haṃ na khalvājñāpayāmi te || 6-109-14||

    RMY 6-109-15

    एवमुक्तस्ततो रामः प्रत्युवाच विभीषणम् ।
    रक्षसां वानराणां च सर्वेषां चोपशृण्वताम् ॥ ६-१०९-१५॥
    evamuktastato rāmaḥ pratyuvāca vibhīṣaṇam |
    rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca sarveṣāṃ copaśṛṇvatām || 6-109-15||

    RMY 6-109-16

    पूजितोऽहं त्वया वीर साचिव्येन परंतप ।
    सर्वात्मना च चेष्टिभिः सौहृदेनोत्तमेन च ॥ ६-१०९-१६॥
    pūjito'haṃ tvayā vīra sācivyena paraṃtapa |
    sarvātmanā ca ceṣṭibhiḥ sauhṛdenottamena ca || 6-109-16||

    RMY 6-109-17

    न खल्वेतन्न कुर्यां ते वचनं राक्षसेश्वर ।
    तं तु मे भ्रातरं द्रष्टुं भरतं त्वरते मनः ॥ ६-१०९-१७॥
    na khalvetanna kuryāṃ te vacanaṃ rākṣaseśvara |
    taṃ tu me bhrātaraṃ draṣṭuṃ bharataṃ tvarate manaḥ || 6-109-17||

    RMY 6-109-18

    मां निवर्तयितुं योऽसौ चित्रकूटमुपागतः ।
    शिरसा याचतो यस्य वचनं न कृतं मया ॥ ६-१०९-१८॥
    māṃ nivartayituṃ yo'sau citrakūṭamupāgataḥ |
    śirasā yācato yasya vacanaṃ na kṛtaṃ mayā || 6-109-18||

    RMY 6-109-19

    कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् ।
    गुरूंश्च सुहृदश्चैव पौरांश्च तनयैः सह ॥ ६-१०९-१९॥
    kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca yaśasvinīm |
    gurūṃśca suhṛdaścaiva paurāṃśca tanayaiḥ saha || 6-109-19||

    RMY 6-109-20

    उपस्थापय मे क्षिप्रं विमानं राक्षसेश्वर ।
    कृतकार्यस्य मे वासः कथंचिदिह संमतः ॥ ६-१०९-२०॥
    upasthāpaya me kṣipraṃ vimānaṃ rākṣaseśvara |
    kṛtakāryasya me vāsaḥ kathaṃcidiha saṃmataḥ || 6-109-20||

    RMY 6-109-21

    अनुजानीहि मां सौम्य पूजितोऽस्मि विभीषण ।
    मन्युर्न खलु कर्तव्यस्त्वरितस्त्वानुमानये ॥ ६-१०९-२१॥
    anujānīhi māṃ saumya pūjito'smi vibhīṣaṇa |
    manyurna khalu kartavyastvaritastvānumānaye || 6-109-21||

    RMY 6-109-22

    ततः काञ्चनचित्राङ्गं वैदूर्यमणिवेदिकम् ।
    कूटागारैः परिक्षिप्तं सर्वतो रजतप्रभम् ॥ ६-१०९-२२॥
    tataḥ kāñcanacitrāṅgaṃ vaidūryamaṇivedikam |
    kūṭāgāraiḥ parikṣiptaṃ sarvato rajataprabham || 6-109-22||

    RMY 6-109-23

    पाण्डुराभिः पताकाभिर्ध्वजैश्च समलंकृतम् ।
    शोभितं काञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितम् ॥ ६-१०९-२३॥
    pāṇḍurābhiḥ patākābhirdhvajaiśca samalaṃkṛtam |
    śobhitaṃ kāñcanairharmyairhemapadmavibhūṣitam || 6-109-23||

    RMY 6-109-24

    प्रकीर्णं किङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षितम् ।
    घण्टाजालैः परिक्षिप्तं सर्वतो मधुरस्वनम् ॥ ६-१०९-२४॥
    prakīrṇaṃ kiṅkiṇījālairmuktāmaṇigavākṣitam |
    ghaṇṭājālaiḥ parikṣiptaṃ sarvato madhurasvanam || 6-109-24||

    RMY 6-109-25

    तन्मेरुशिखराकारं निर्मितं विश्वकर्मणा ।
    बहुभिर्भूषितं हर्म्यैर्मुक्तारजतसंनिभौ ॥ ६-१०९-२५॥
    tanmeruśikharākāraṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā |
    bahubhirbhūṣitaṃ harmyairmuktārajatasaṃnibhau || 6-109-25||

    RMY 6-109-26

    तलैः स्फटिकचित्राङ्गैर्वैदूर्यैश्च वरासनैः ।
    महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नं महाधनैः ॥ ६-१०९-२६॥
    talaiḥ sphaṭikacitrāṅgairvaidūryaiśca varāsanaiḥ |
    mahārhāstaraṇopetairupapannaṃ mahādhanaiḥ || 6-109-26||

    RMY 6-109-27

    उपस्थितमनाधृष्यं तद्विमानं मनोजवम् ।
    निवेदयित्वा रामाय तस्थौ तत्र विभीषणः ॥ ६-१०९-२७॥
    upasthitamanādhṛṣyaṃ tadvimānaṃ manojavam |
    nivedayitvā rāmāya tasthau tatra vibhīṣaṇaḥ || 6-109-27||

    Sarga: 110/116 (23)

    RMY 6-110-1

    उपस्थितं तु तं दृष्ट्वा पुष्पकं पुष्पभूषितम् ।
    अविदूरे स्थितं रामं प्रत्युवाच विभीषणः ॥ ६-११०-१॥
    upasthitaṃ tu taṃ dṛṣṭvā puṣpakaṃ puṣpabhūṣitam |
    avidūre sthitaṃ rāmaṃ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ || 6-110-1||

    RMY 6-110-2

    स तु बद्धाञ्जलिः प्रह्वो विनीतो राक्षसेश्वरः ।
    अब्रवीत्त्वरयोपेतः किं करोमीति राघवम् ॥ ६-११०-२॥
    sa tu baddhāñjaliḥ prahvo vinīto rākṣaseśvaraḥ |
    abravīttvarayopetaḥ kiṃ karomīti rāghavam || 6-110-2||

    RMY 6-110-3

    तमब्रवीन्महातेजा लक्ष्मणस्योपशृण्वतः ।
    विमृश्य राघवो वाक्यमिदं स्नेहपुरस्कृतम् ॥ ६-११०-३॥
    tamabravīnmahātejā lakṣmaṇasyopaśṛṇvataḥ |
    vimṛśya rāghavo vākyamidaṃ snehapuraskṛtam || 6-110-3||

    RMY 6-110-4

    कृतप्रयत्नकर्माणो विभीषण वनौकसः ।
    रत्नैरर्थैश्च विविभैर्भूषणैश्चाभिपूजय ॥ ६-११०-४॥
    kṛtaprayatnakarmāṇo vibhīṣaṇa vanaukasaḥ |
    ratnairarthaiśca vivibhairbhūṣaṇaiścābhipūjaya || 6-110-4||

    RMY 6-110-5

    सहैभिरर्दिता लङ्का निर्जिता राक्षसेश्वर ।
    हृष्टैः प्राणभयं त्यक्त्वा संग्रामेष्वनिवर्तिभिः ॥ ६-११०-५॥
    sahaibhirarditā laṅkā nirjitā rākṣaseśvara |
    hṛṣṭaiḥ prāṇabhayaṃ tyaktvā saṃgrāmeṣvanivartibhiḥ || 6-110-5||

    RMY 6-110-6

    एवं संमानिताश्चेमे मानार्हा मानद त्वया ।
    भविष्यन्ति कृतज्ञेन निर्वृता हरियूथपाः ॥ ६-११०-६॥
    evaṃ saṃmānitāśceme mānārhā mānada tvayā |
    bhaviṣyanti kṛtajñena nirvṛtā hariyūthapāḥ || 6-110-6||

    RMY 6-110-7

    त्यागिनं संग्रहीतारं सानुक्रोशं यशस्विनम् ।
    यतस्त्वामवगच्छन्ति ततः संबोधयामि ते ॥ ६-११०-७॥
    tyāginaṃ saṃgrahītāraṃ sānukrośaṃ yaśasvinam |
    yatastvāmavagacchanti tataḥ saṃbodhayāmi te || 6-110-7||

    RMY 6-110-8

    एवमुक्तस्तु रामेण वानरांस्तान्विभीषणः ।
    रत्नार्थैः संविभागेन सर्वानेवान्वपूजयत् ॥ ६-११०-८॥
    evamuktastu rāmeṇa vānarāṃstānvibhīṣaṇaḥ |
    ratnārthaiḥ saṃvibhāgena sarvānevānvapūjayat || 6-110-8||

    RMY 6-110-9

    ततस्तान्पूजितान्दृष्ट्वा रत्नैरर्थैश्च यूथपान् ।
    आरुरोह ततो रामस्तद्विमानमनुत्तमम् ॥ ६-११०-९॥
    tatastānpūjitāndṛṣṭvā ratnairarthaiśca yūthapān |
    āruroha tato rāmastadvimānamanuttamam || 6-110-9||

    RMY 6-110-10

    अङ्केनादाय वैदेहीं लज्जमानां यशस्विनीम् ।
    लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विक्रान्तेन धनुष्मता ॥ ६-११०-१०॥
    aṅkenādāya vaidehīṃ lajjamānāṃ yaśasvinīm |
    lakṣmaṇena saha bhrātrā vikrāntena dhanuṣmatā || 6-110-10||

    RMY 6-110-11

    अब्रवीच्च विमानस्थः काकुत्स्थः सर्ववानरान् ।
    सुग्रीवं च महावीर्यं राक्षसं च विभीषणम् ॥ ६-११०-११॥
    abravīcca vimānasthaḥ kākutsthaḥ sarvavānarān |
    sugrīvaṃ ca mahāvīryaṃ rākṣasaṃ ca vibhīṣaṇam || 6-110-11||

    RMY 6-110-12

    मित्रकार्यं कृतमिदं भवद्भिर्वानरोत्तमाः ।
    अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्टं प्रतिगच्छत ॥ ६-११०-१२॥
    mitrakāryaṃ kṛtamidaṃ bhavadbhirvānarottamāḥ |
    anujñātā mayā sarve yatheṣṭaṃ pratigacchata || 6-110-12||

    RMY 6-110-13

    यत्तु कार्यं वयस्येन सुहृदा वा परंतप ।
    कृतं सुग्रीव तत्सर्वं भवता धर्मभीरुणा ।
    किष्किन्धां प्रतियाह्याशु स्वसैन्येनाभिसंवृतः ॥ ६-११०-१३॥
    yattu kāryaṃ vayasyena suhṛdā vā paraṃtapa |
    kṛtaṃ sugrīva tatsarvaṃ bhavatā dharmabhīruṇā |
    kiṣkindhāṃ pratiyāhyāśu svasainyenābhisaṃvṛtaḥ || 6-110-13||

    RMY 6-110-14

    स्वराज्ये वस लङ्कायां मया दत्ते विभीषण ।
    न त्वां धर्षयितुं शक्ताः सेन्द्रा अपि दिवौकसः ॥ ६-११०-१४॥
    svarājye vasa laṅkāyāṃ mayā datte vibhīṣaṇa |
    na tvāṃ dharṣayituṃ śaktāḥ sendrā api divaukasaḥ || 6-110-14||

    RMY 6-110-15

    अयोध्यां प्रतियास्यामि राजधानीं पितुर्मम ।
    अभ्यनुज्ञातुमिच्छामि सर्वानामन्त्रयामि वः ॥ ६-११०-१५॥
    ayodhyāṃ pratiyāsyāmi rājadhānīṃ piturmama |
    abhyanujñātumicchāmi sarvānāmantrayāmi vaḥ || 6-110-15||

    RMY 6-110-16

    एवमुक्तास्तु रामेण वानरास्ते महाबलाः ।
    ऊचुः प्राञ्जलयो रामं राक्षसश्च विभीषणः ।
    अयोध्यां गन्तुमिच्छामः सर्वान्नयतु नो भवान् ॥ ६-११०-१६॥
    evamuktāstu rāmeṇa vānarāste mahābalāḥ |
    ūcuḥ prāñjalayo rāmaṃ rākṣasaśca vibhīṣaṇaḥ |
    ayodhyāṃ gantumicchāmaḥ sarvānnayatu no bhavān || 6-110-16||

    RMY 6-110-17

    दृष्ट्वा त्वामभिषेकार्द्रं कौसल्यामभिवाद्य च ।
    अचिरेणागमिष्यामः स्वान्गृहान्नृपतेः सुत ॥ ६-११०-१७॥
    dṛṣṭvā tvāmabhiṣekārdraṃ kausalyāmabhivādya ca |
    acireṇāgamiṣyāmaḥ svāngṛhānnṛpateḥ suta || 6-110-17||

    RMY 6-110-18

    एवमुक्तस्तु धर्मात्मा वानरैः सविभीषणैः ।
    अब्रवीद्राघवः श्रीमान्ससुग्रीवविभीषणान् ॥ ६-११०-१८॥
    evamuktastu dharmātmā vānaraiḥ savibhīṣaṇaiḥ |
    abravīdrāghavaḥ śrīmānsasugrīvavibhīṣaṇān || 6-110-18||

    RMY 6-110-19

    प्रियात्प्रियतरं लब्धं यदहं ससुहृज्जनः ।
    सर्वैर्भवद्भिः सहितः प्रीतिं लप्स्ये पुरीं गतः ॥ ६-११०-१९॥
    priyātpriyataraṃ labdhaṃ yadahaṃ sasuhṛjjanaḥ |
    sarvairbhavadbhiḥ sahitaḥ prītiṃ lapsye purīṃ gataḥ || 6-110-19||

    RMY 6-110-20

    क्षिप्रमारोह सुग्रीव विमानं वानरैः सह ।
    त्वमध्यारोह सामात्यो राक्षसेन्द्रविभीषण ॥ ६-११०-२०॥
    kṣipramāroha sugrīva vimānaṃ vānaraiḥ saha |
    tvamadhyāroha sāmātyo rākṣasendravibhīṣaṇa || 6-110-20||

    RMY 6-110-21

    ततस्तत्पुष्पकं दिव्यं सुग्रीवः सह सेनया ।
    अध्यारोहत्त्वरञ्शीघ्रं सामात्यश्च विभीषणः ॥ ६-११०-२१॥
    tatastatpuṣpakaṃ divyaṃ sugrīvaḥ saha senayā |
    adhyārohattvarañśīghraṃ sāmātyaśca vibhīṣaṇaḥ || 6-110-21||

    RMY 6-110-22

    तेष्वारूढेषु सर्वेषु कौबेरं परमासनम् ।
    राघवेणाभ्यनुज्ञातमुत्पपात विहायसं ॥ ६-११०-२२॥
    teṣvārūḍheṣu sarveṣu kauberaṃ paramāsanam |
    rāghaveṇābhyanujñātamutpapāta vihāyasaṃ || 6-110-22||

    RMY 6-110-23

    ययौ तेन विमानेन हंसयुक्तेन भास्वता ।
    प्रहृष्टश्च प्रतीतश्च बभौ रामः कुबेरवत् ॥ ६-११०-२३॥
    yayau tena vimānena haṃsayuktena bhāsvatā |
    prahṛṣṭaśca pratītaśca babhau rāmaḥ kuberavat || 6-110-23||

    Sarga: 111/116 (31)

    RMY 6-111-1

    अनुज्ञातं तु रामेण तद्विमानमनुत्तमम् ।
    उत्पपात महामेघः श्वसनेनोद्धतो यथा ॥ ६-१११-१॥
    anujñātaṃ tu rāmeṇa tadvimānamanuttamam |
    utpapāta mahāmeghaḥ śvasanenoddhato yathā || 6-111-1||

    RMY 6-111-2

    पातयित्वा ततश्चक्षुः सर्वतो रघुनन्दनः ।
    अब्रवीन्मैथिलीं सीतां रामः शशिनिभाननाम् ॥ ६-१११-२॥
    pātayitvā tataścakṣuḥ sarvato raghunandanaḥ |
    abravīnmaithilīṃ sītāṃ rāmaḥ śaśinibhānanām || 6-111-2||

    RMY 6-111-3

    कैलासशिखराकारे त्रिकूटशिखरे स्थिताम् ।
    लङ्कामीक्षस्व वैदेहि निर्मितां विश्वकर्मणा ॥ ६-१११-३॥
    kailāsaśikharākāre trikūṭaśikhare sthitām |
    laṅkāmīkṣasva vaidehi nirmitāṃ viśvakarmaṇā || 6-111-3||

    RMY 6-111-4

    एतदायोधनं पश्य मांसशोणितकर्दमम् ।
    हरीणां राक्षसानां च सीते विशसनं महत् ॥ ६-१११-४॥
    etadāyodhanaṃ paśya māṃsaśoṇitakardamam |
    harīṇāṃ rākṣasānāṃ ca sīte viśasanaṃ mahat || 6-111-4||

    RMY 6-111-5

    तवहेतोर्विशालाक्षि रावणो निहतो मया ।
    कुम्भकर्णोऽत्र निहतः प्रहस्तश्च निशाचरः ॥ ६-१११-५॥
    tavahetorviśālākṣi rāvaṇo nihato mayā |
    kumbhakarṇo'tra nihataḥ prahastaśca niśācaraḥ || 6-111-5||

    RMY 6-111-6

    लक्ष्मणेनेन्द्रजिच्चात्र रावणिर्निहतो रणे ।
    विरूपाक्षश्च दुष्प्रेक्ष्यो महापार्श्वमहोदरौ ॥ ६-१११-६॥
    lakṣmaṇenendrajiccātra rāvaṇirnihato raṇe |
    virūpākṣaśca duṣprekṣyo mahāpārśvamahodarau || 6-111-6||

    RMY 6-111-7

    अकम्पनश्च निहतो बलिनोऽन्ये च राक्षसाः ।
    त्रिशिराश्चातिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ ॥ ६-१११-७॥
    akampanaśca nihato balino'nye ca rākṣasāḥ |
    triśirāścātikāyaśca devāntakanarāntakau || 6-111-7||

    RMY 6-111-8

    अत्र मन्दोदरी नाम भार्या तं पर्यदेवयत् ।
    सपत्नीनां सहस्रेण सास्रेण परिवारिता ॥ ६-१११-८॥
    atra mandodarī nāma bhāryā taṃ paryadevayat |
    sapatnīnāṃ sahasreṇa sāsreṇa parivāritā || 6-111-8||

    RMY 6-111-9

    एतत्तु दृश्यते तीर्थं समुद्रस्य वरानने ।
    यत्र सागरमुत्तीर्य तां रात्रिमुषिता वयम् ॥ ६-१११-९॥
    etattu dṛśyate tīrthaṃ samudrasya varānane |
    yatra sāgaramuttīrya tāṃ rātrimuṣitā vayam || 6-111-9||

    RMY 6-111-10

    एष सेतुर्मया बद्धः सागरे सलिलार्णवे ।
    तवहेतोर्विशालाक्षि नलसेतुः सुदुष्करः ॥ ६-१११-१०॥
    eṣa seturmayā baddhaḥ sāgare salilārṇave |
    tavahetorviśālākṣi nalasetuḥ suduṣkaraḥ || 6-111-10||

    RMY 6-111-11

    पश्य सागरमक्षोभ्यं वैदेहि वरुणालयम् ।
    अपारमभिगर्जन्तं शङ्खशुक्तिनिषेवितम् ॥ ६-१११-११॥
    paśya sāgaramakṣobhyaṃ vaidehi varuṇālayam |
    apāramabhigarjantaṃ śaṅkhaśuktiniṣevitam || 6-111-11||

    RMY 6-111-12

    हिरण्यनाभं शैलेन्द्रं काञ्चनं पश्य मैथिलि ।
    विश्रमार्थं हनुमतो भित्त्वा सागरमुत्थितम् ॥ ६-१११-१२॥
    hiraṇyanābhaṃ śailendraṃ kāñcanaṃ paśya maithili |
    viśramārthaṃ hanumato bhittvā sāgaramutthitam || 6-111-12||

    RMY 6-111-13

    अत्र राक्षसराजोऽयमाजगाम विभीषणः ॥ ६-१११-१३॥
    atra rākṣasarājo'yamājagāma vibhīṣaṇaḥ || 6-111-13||

    RMY 6-111-14

    एषा सा दृश्यते सीते किष्किन्धा चित्रकानना ।
    सुग्रीवस्य पुरी रम्या यत्र वाली मया हतः ॥ ६-१११-१४॥
    eṣā sā dṛśyate sīte kiṣkindhā citrakānanā |
    sugrīvasya purī ramyā yatra vālī mayā hataḥ || 6-111-14||

    RMY 6-111-15

    दृश्यतेऽसौ महान्सीते सविद्युदिव तोयदः ।
    ऋश्यमूको गिरिश्रेष्ठः काञ्चनैर्धातुभिर्वृतः ॥ ६-१११-१५॥
    dṛśyate'sau mahānsīte savidyudiva toyadaḥ |
    ṛśyamūko giriśreṣṭhaḥ kāñcanairdhātubhirvṛtaḥ || 6-111-15||

    RMY 6-111-16

    अत्राहं वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण समागतः ।
    समयश्च कृतः सीते वधार्थं वालिनो मया ॥ ६-१११-१६॥
    atrāhaṃ vānarendreṇa sugrīveṇa samāgataḥ |
    samayaśca kṛtaḥ sīte vadhārthaṃ vālino mayā || 6-111-16||

    RMY 6-111-17

    एषा सा दृश्यते पम्पा नलिनी चित्रकानना ।
    त्वया विहीनो यत्राहं विललाप सुदुःखितः ॥ ६-१११-१७॥
    eṣā sā dṛśyate pampā nalinī citrakānanā |
    tvayā vihīno yatrāhaṃ vilalāpa suduḥkhitaḥ || 6-111-17||

    RMY 6-111-18

    अस्यास्तीरे मया दृष्टा शबरी धर्मचारिणी ।
    अत्र योजनबाहुश्च कबन्धो निहतो मया ॥ ६-१११-१८॥
    asyāstīre mayā dṛṣṭā śabarī dharmacāriṇī |
    atra yojanabāhuśca kabandho nihato mayā || 6-111-18||

    RMY 6-111-19

    दृश्यतेऽसौ जनस्थाने सीते श्रीमान्वनस्पतिः ।
    यत्र युद्धं महद्वृत्तं तवहेतोर्विलासिनि ।
    रावणस्य नृशंसस्य जटायोश्च महात्मनः ॥ ६-१११-१९॥
    dṛśyate'sau janasthāne sīte śrīmānvanaspatiḥ |
    yatra yuddhaṃ mahadvṛttaṃ tavahetorvilāsini |
    rāvaṇasya nṛśaṃsasya jaṭāyośca mahātmanaḥ || 6-111-19||

    RMY 6-111-20

    खरश्च निहतश्संख्ये दूषणश्च निपातितः ।
    त्रिशिराश्च महावीर्यो मया बाणैरजिह्मगैः ॥ ६-१११-२०॥
    kharaśca nihataśsaṃkhye dūṣaṇaśca nipātitaḥ |
    triśirāśca mahāvīryo mayā bāṇairajihmagaiḥ || 6-111-20||

    RMY 6-111-21

    पर्णशाला तथा चित्रा दृश्यते शुभदर्शना ।
    यत्र त्वं राक्षसेन्द्रेण रावणेन हृता बलात् ॥ ६-१११-२१॥
    parṇaśālā tathā citrā dṛśyate śubhadarśanā |
    yatra tvaṃ rākṣasendreṇa rāvaṇena hṛtā balāt || 6-111-21||

    RMY 6-111-22

    एषा गोदावरी रम्या प्रसन्नसलिला शिवा ।
    अगस्त्यस्याश्रमो ह्येष दृश्यते पश्य मैथिलि ॥ ६-१११-२२॥
    eṣā godāvarī ramyā prasannasalilā śivā |
    agastyasyāśramo hyeṣa dṛśyate paśya maithili || 6-111-22||

    RMY 6-111-23

    वैदेहि दृश्यते चात्र शरभङ्गाश्रमो महान् ।
    उपयातः सहस्राक्षो यत्र शक्रः पुरंदरः ॥ ६-१११-२३॥
    vaidehi dṛśyate cātra śarabhaṅgāśramo mahān |
    upayātaḥ sahasrākṣo yatra śakraḥ puraṃdaraḥ || 6-111-23||

    RMY 6-111-24

    एते ते तापसावासा दृश्यन्ते तनुमध्यमे ।
    अत्रिः कुलपतिर्यत्र सूर्यवैश्वानरप्रभः ।
    अत्र सीते त्वया दृष्टा तापसी धर्मचारिणी ॥ ६-१११-२४॥
    ete te tāpasāvāsā dṛśyante tanumadhyame |
    atriḥ kulapatiryatra sūryavaiśvānaraprabhaḥ |
    atra sīte tvayā dṛṣṭā tāpasī dharmacāriṇī || 6-111-24||

    RMY 6-111-25

    अस्मिन्देशे महाकायो विराधो निहतो मया ॥ ६-१११-२५॥
    asmindeśe mahākāyo virādho nihato mayā || 6-111-25||

    RMY 6-111-26

    असौ सुतनुशैलेन्द्रश्चित्रकूटः प्रकाशते ।
    यत्र मां कैकयीपुत्रः प्रसादयितुमागतः ॥ ६-१११-२६॥
    asau sutanuśailendraścitrakūṭaḥ prakāśate |
    yatra māṃ kaikayīputraḥ prasādayitumāgataḥ || 6-111-26||

    RMY 6-111-27

    एषा सा यमुना दूराद्दृश्यते चित्रकानना ।
    भरद्वाजाश्रमो यत्र श्रीमानेष प्रकाशते ॥ ६-१११-२७॥
    eṣā sā yamunā dūrāddṛśyate citrakānanā |
    bharadvājāśramo yatra śrīmāneṣa prakāśate || 6-111-27||

    RMY 6-111-28

    एषा त्रिपथगा गङ्गा दृश्यते वरवर्णिनि ।
    शृङ्गवेरपुरं चैतद्गुहो यत्र समागतः ॥ ६-१११-२८॥
    eṣā tripathagā gaṅgā dṛśyate varavarṇini |
    śṛṅgaverapuraṃ caitadguho yatra samāgataḥ || 6-111-28||

    RMY 6-111-29

    एषा सा दृश्यतेऽयोध्या राजधानी पितुर्मम ।
    अयोध्यां कुरु वैदेहि प्रणामं पुनरागता ॥ ६-१११-२९॥
    eṣā sā dṛśyate'yodhyā rājadhānī piturmama |
    ayodhyāṃ kuru vaidehi praṇāmaṃ punarāgatā || 6-111-29||

    RMY 6-111-30

    ततस्ते वानराः सर्वे राक्षसश्च विभीषणः ।
    उत्पत्योत्पत्य ददृशुस्तां पुरीं शुभदर्शनाम् ॥ ६-१११-३०॥
    tataste vānarāḥ sarve rākṣasaśca vibhīṣaṇaḥ |
    utpatyotpatya dadṛśustāṃ purīṃ śubhadarśanām || 6-111-30||

    RMY 6-111-31

    ततस्तु तां पाण्डुरहर्म्यमालिनीं विशालकक्ष्यां गजवाजिसंकुलाम् ।
    पुरीमयोध्यां ददृशुः प्लवंगमाः पुरीं महेन्द्रस्य यथामरावतीम् ॥ ६-१११-३१॥
    tatastu tāṃ pāṇḍuraharmyamālinīṃ viśālakakṣyāṃ gajavājisaṃkulām |
    purīmayodhyāṃ dadṛśuḥ plavaṃgamāḥ purīṃ mahendrasya yathāmarāvatīm || 6-111-31||

    Sarga: 112/116 (18)

    RMY 6-112-1

    पूर्णे चतुर्दशे वर्षे पञ्चभ्यां लक्ष्मणाग्रजः ।
    भरद्वाजाश्रमं प्राप्य ववन्दे नियतो मुनिम् ॥ ६-११२-१॥
    pūrṇe caturdaśe varṣe pañcabhyāṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
    bharadvājāśramaṃ prāpya vavande niyato munim || 6-112-1||

    RMY 6-112-2

    सोऽपृच्छदभिवाद्यैनं भरद्वाजं तपोधनम् ।
    शृणोषि कचिद्भगवन्सुभिक्षानामयं पुरे ।
    कच्चिच्च युक्तो भरतो जीवन्त्यपि च मातरः ॥ ६-११२-२॥
    so'pṛcchadabhivādyainaṃ bharadvājaṃ tapodhanam |
    śṛṇoṣi kacidbhagavansubhikṣānāmayaṃ pure |
    kaccicca yukto bharato jīvantyapi ca mātaraḥ || 6-112-2||

    RMY 6-112-3

    एवमुक्तस्तु रामेण भरद्वाजो महामुनिः ।
    प्रत्युवाच रघुश्रेष्ठं स्मितपूर्वं प्रहृष्टवत् ॥ ६-११२-३॥
    evamuktastu rāmeṇa bharadvājo mahāmuniḥ |
    pratyuvāca raghuśreṣṭhaṃ smitapūrvaṃ prahṛṣṭavat || 6-112-3||

    RMY 6-112-4

    पङ्कदिग्धस्तु भरतो जटिलस्त्वां प्रतीक्षते ।
    पादुके ते पुरस्कृत्य सर्वं च कुशलं गृहे ॥ ६-११२-४॥
    paṅkadigdhastu bharato jaṭilastvāṃ pratīkṣate |
    pāduke te puraskṛtya sarvaṃ ca kuśalaṃ gṛhe || 6-112-4||

    RMY 6-112-5

    त्वां पुरा चीरवसनं प्रविशन्तं महावनम् ।
    स्त्रीतृतीयं च्युतं राज्याद्धर्मकामं च केवलम् ॥ ६-११२-५॥
    tvāṃ purā cīravasanaṃ praviśantaṃ mahāvanam |
    strītṛtīyaṃ cyutaṃ rājyāddharmakāmaṃ ca kevalam || 6-112-5||

    RMY 6-112-6

    पदातिं त्यक्तसर्वस्वं पितुर्वचनकारिणम् ।
    स्वर्गभोगैः परित्यक्तं स्वर्गच्युतमिवामरम् ॥ ६-११२-६॥
    padātiṃ tyaktasarvasvaṃ piturvacanakāriṇam |
    svargabhogaiḥ parityaktaṃ svargacyutamivāmaram || 6-112-6||

    RMY 6-112-7

    दृष्ट्वा तु करुणा पूर्वं ममासीत्समितिंजय ।
    कैकेयीवचने युक्तं वन्यमूलफलाशनम् ॥ ६-११२-७॥
    dṛṣṭvā tu karuṇā pūrvaṃ mamāsītsamitiṃjaya |
    kaikeyīvacane yuktaṃ vanyamūlaphalāśanam || 6-112-7||

    RMY 6-112-8

    साम्प्रतं सुसमृद्धार्थं समित्रगणबान्धवम् ।
    समीक्ष्य विजितारिं त्वां मम प्रीतिरनुत्तमा ॥ ६-११२-८॥
    sāmprataṃ susamṛddhārthaṃ samitragaṇabāndhavam |
    samīkṣya vijitāriṃ tvāṃ mama prītiranuttamā || 6-112-8||

    RMY 6-112-9

    सर्वं च सुखदुःखं ते विदितं मम राघव ।
    यत्त्वया विपुलं प्राप्तं जनस्थानवधादिकम् ॥ ६-११२-९॥
    sarvaṃ ca sukhaduḥkhaṃ te viditaṃ mama rāghava |
    yattvayā vipulaṃ prāptaṃ janasthānavadhādikam || 6-112-9||

    RMY 6-112-10

    ब्राह्मणार्थे नियुक्तस्य रक्षतः सर्वतापसान् ।
    मारीचदर्शनं चैव सीतोन्मथनमेव च ॥ ६-११२-१०॥
    brāhmaṇārthe niyuktasya rakṣataḥ sarvatāpasān |
    mārīcadarśanaṃ caiva sītonmathanameva ca || 6-112-10||

    RMY 6-112-11

    कबन्धदर्शनं चैव पम्पाभिगमनं तथा ।
    सुग्रीवेण च ते सख्यं यच्च वाली हतस्त्वया ॥ ६-११२-११॥
    kabandhadarśanaṃ caiva pampābhigamanaṃ tathā |
    sugrīveṇa ca te sakhyaṃ yacca vālī hatastvayā || 6-112-11||

    RMY 6-112-12

    मार्गणं चैव वैदेह्याः कर्म वातात्मजस्य च ।
    विदितायां च वैदेह्यां नलसेतुर्यथा कृतः ।
    यथा च दीपिता लङ्का प्रहृष्टैर्हरियूथपैः ॥ ६-११२-१२॥
    mārgaṇaṃ caiva vaidehyāḥ karma vātātmajasya ca |
    viditāyāṃ ca vaidehyāṃ nalaseturyathā kṛtaḥ |
    yathā ca dīpitā laṅkā prahṛṣṭairhariyūthapaiḥ || 6-112-12||

    RMY 6-112-13

    सपुत्रबान्धवामात्यः सबलः सह वाहनः ।
    यथा च निहतः संख्ये रावणो देवकण्टकः ॥ ६-११२-१३॥
    saputrabāndhavāmātyaḥ sabalaḥ saha vāhanaḥ |
    yathā ca nihataḥ saṃkhye rāvaṇo devakaṇṭakaḥ || 6-112-13||

    RMY 6-112-14

    समागमश्च त्रिदशैर्यथादत्तश्च ते वरः ।
    सर्वं ममैतद्विदितं तपसा धर्मवत्सल ॥ ६-११२-१४॥
    samāgamaśca tridaśairyathādattaśca te varaḥ |
    sarvaṃ mamaitadviditaṃ tapasā dharmavatsala || 6-112-14||

    RMY 6-112-15

    अहमप्यत्र ते दद्मि वरं शस्त्रभृतां वर ।
    अर्घ्यं प्रतिगृहाणेदमयोध्यां श्वो गमिष्यसि ॥ ६-११२-१५॥
    ahamapyatra te dadmi varaṃ śastrabhṛtāṃ vara |
    arghyaṃ pratigṛhāṇedamayodhyāṃ śvo gamiṣyasi || 6-112-15||

    RMY 6-112-16

    तस्य तच्छिरसा वाक्यं प्रतिगृह्य नृपात्मजः ।
    बाढमित्येव संहृष्टः श्रीमान्वरमयाचत ॥ ६-११२-१६॥
    tasya tacchirasā vākyaṃ pratigṛhya nṛpātmajaḥ |
    bāḍhamityeva saṃhṛṣṭaḥ śrīmānvaramayācata || 6-112-16||

    RMY 6-112-17

    अकालफलिनो वृक्षाः सर्वे चापि मधुस्रवाः ।
    भवन्तु मार्गे भगवन्नयोध्यां प्रति गच्छतः ॥ ६-११२-१७॥
    akālaphalino vṛkṣāḥ sarve cāpi madhusravāḥ |
    bhavantu mārge bhagavannayodhyāṃ prati gacchataḥ || 6-112-17||

    RMY 6-112-18

    निष्फलाः फलिनश्चासन्विपुष्पाः पुष्पशालिनः ।
    शुष्काः समग्रपत्रास्ते नगाश्चैव मधुस्रवाः ॥ ६-११२-१८॥
    niṣphalāḥ phalinaścāsanvipuṣpāḥ puṣpaśālinaḥ |
    śuṣkāḥ samagrapatrāste nagāścaiva madhusravāḥ || 6-112-18||

    Sarga: 113/116 (43)

    RMY 6-113-1

    अयोध्यां तु समालोक्य चिन्तयामास राघवः ।
    चिन्तयित्वा ततो दृष्टिं वानरेषु न्यपातयत् ॥ ६-११३-१॥
    ayodhyāṃ tu samālokya cintayāmāsa rāghavaḥ |
    cintayitvā tato dṛṣṭiṃ vānareṣu nyapātayat || 6-113-1||

    RMY 6-113-2

    प्रियकामः प्रियं रामस्ततस्त्वरितविक्रमम् ।
    उवाच धीमांस्तेजस्वी हनूमन्तं प्लवंगमम् ॥ ६-११३-२॥
    priyakāmaḥ priyaṃ rāmastatastvaritavikramam |
    uvāca dhīmāṃstejasvī hanūmantaṃ plavaṃgamam || 6-113-2||

    RMY 6-113-3

    अयोध्यां त्वरितो गच्छ क्षिप्रं त्वं प्लवगोत्तम ।
    जानीहि कच्चित्कुशली जनो नृपतिमन्दिरे ॥ ६-११३-३॥
    ayodhyāṃ tvarito gaccha kṣipraṃ tvaṃ plavagottama |
    jānīhi kaccitkuśalī jano nṛpatimandire || 6-113-3||

    RMY 6-113-4

    शृङ्गवेरपुरं प्राप्य गुहं गहनगोचरम् ।
    निषादाधिपतिं ब्रूहि कुशलं वचनान्मम ॥ ६-११३-४॥
    śṛṅgaverapuraṃ prāpya guhaṃ gahanagocaram |
    niṣādādhipatiṃ brūhi kuśalaṃ vacanānmama || 6-113-4||

    RMY 6-113-5

    श्रुत्वा तु मां कुशलिनमरोगं विगतज्वरम् ।
    भविष्यति गुहः प्रीतः स ममात्मसमः सखा ॥ ६-११३-५॥
    śrutvā tu māṃ kuśalinamarogaṃ vigatajvaram |
    bhaviṣyati guhaḥ prītaḥ sa mamātmasamaḥ sakhā || 6-113-5||

    RMY 6-113-6

    अयोध्यायाश्च ते मार्गं प्रवृत्तिं भरतस्य च ।
    निवेदयिष्यति प्रीतो निषादाधिपतिर्गुहः ॥ ६-११३-६॥
    ayodhyāyāśca te mārgaṃ pravṛttiṃ bharatasya ca |
    nivedayiṣyati prīto niṣādādhipatirguhaḥ || 6-113-6||

    RMY 6-113-7

    भरतस्तु त्वया वाच्यः कुशलं वचनान्मम ।
    सिद्धार्थं शंस मां तस्मै सभार्यं सहलक्ष्मणम् ॥ ६-११३-७॥
    bharatastu tvayā vācyaḥ kuśalaṃ vacanānmama |
    siddhārthaṃ śaṃsa māṃ tasmai sabhāryaṃ sahalakṣmaṇam || 6-113-7||

    RMY 6-113-8

    हरणं चापि वैदेह्या रावणेन बलीयसा ।
    सुग्रीवेण च संवादं वालिनश्च वधं रणे ॥ ६-११३-८॥
    haraṇaṃ cāpi vaidehyā rāvaṇena balīyasā |
    sugrīveṇa ca saṃvādaṃ vālinaśca vadhaṃ raṇe || 6-113-8||

    RMY 6-113-9

    मैथिल्यन्वेषणं चैव यथा चाधिगता त्वया ।
    लङ्घयित्वा महातोयमापगापतिमव्ययम् ॥ ६-११३-९॥
    maithilyanveṣaṇaṃ caiva yathā cādhigatā tvayā |
    laṅghayitvā mahātoyamāpagāpatimavyayam || 6-113-9||

    RMY 6-113-10

    उपयानं समुद्रस्य सागरस्य च दर्शनम् ।
    यथा च कारितः सेतू रावणश्च यथा हतः ॥ ६-११३-१०॥
    upayānaṃ samudrasya sāgarasya ca darśanam |
    yathā ca kāritaḥ setū rāvaṇaśca yathā hataḥ || 6-113-10||

    RMY 6-113-11

    वरदानं महेन्द्रेण ब्रह्मणा वरुणेन च ।
    महादेवप्रसादाच्च पित्रा मम समागमम् ॥ ६-११३-११॥
    varadānaṃ mahendreṇa brahmaṇā varuṇena ca |
    mahādevaprasādācca pitrā mama samāgamam || 6-113-11||

    RMY 6-113-12

    जित्वा शत्रुगणान्रामः प्राप्य चानुत्तमं यशः ।
    उपयाति समृद्धार्थः सह मित्रैर्महाबलः ॥ ६-११३-१२॥
    jitvā śatrugaṇānrāmaḥ prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ |
    upayāti samṛddhārthaḥ saha mitrairmahābalaḥ || 6-113-12||

    RMY 6-113-13

    एतच्छ्रुत्वा यमाकारं भजते भरतस्ततः ।
    स च ते वेदितव्यः स्यात्सर्वं यच्चापि मां प्रति ॥ ६-११३-१३॥
    etacchrutvā yamākāraṃ bhajate bharatastataḥ |
    sa ca te veditavyaḥ syātsarvaṃ yaccāpi māṃ prati || 6-113-13||

    RMY 6-113-14

    ज्ञेयाः सर्वे च वृत्तान्ता भरतस्येङ्गितानि च ।
    तत्त्वेन मुखवर्णेन दृष्ट्या व्याभाषणेन च ॥ ६-११३-१४॥
    jñeyāḥ sarve ca vṛttāntā bharatasyeṅgitāni ca |
    tattvena mukhavarṇena dṛṣṭyā vyābhāṣaṇena ca || 6-113-14||

    RMY 6-113-15

    सर्वकामसमृद्धं हि हस्त्यश्वरथसंकुलम् ।
    पितृपैतामहं राज्यं कस्य नावर्तयेन्मनः ॥ ६-११३-१५॥
    sarvakāmasamṛddhaṃ hi hastyaśvarathasaṃkulam |
    pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ kasya nāvartayenmanaḥ || 6-113-15||

    RMY 6-113-16

    संगत्या भरतः श्रीमान्राज्येनार्थी स्वयं भवेत् ।
    प्रशास्तु वसुधां सर्वामखिलां रघुनन्दनः ॥ ६-११३-१६॥
    saṃgatyā bharataḥ śrīmānrājyenārthī svayaṃ bhavet |
    praśāstu vasudhāṃ sarvāmakhilāṃ raghunandanaḥ || 6-113-16||

    RMY 6-113-17

    तस्य बुद्धिं च विज्ञाय व्यवसायं च वानर ।
    यावन्न दूरं याताः स्मः क्षिप्रमागन्तुमर्हसि ॥ ६-११३-१७॥
    tasya buddhiṃ ca vijñāya vyavasāyaṃ ca vānara |
    yāvanna dūraṃ yātāḥ smaḥ kṣipramāgantumarhasi || 6-113-17||

    RMY 6-113-18

    इति प्रतिसमादिष्टो हनूमान्मारुतात्मजः ।
    मानुषं धारयन्रूपमयोध्यां त्वरितो ययौ ॥ ६-११३-१८॥
    iti pratisamādiṣṭo hanūmānmārutātmajaḥ |
    mānuṣaṃ dhārayanrūpamayodhyāṃ tvarito yayau || 6-113-18||

    RMY 6-113-19

    लङ्घयित्वा पितृपथं भुजगेन्द्रालयं शुभम् ।
    गङ्गायमुनयोर्भीमं संनिपातमतीत्य च ॥ ६-११३-१९॥
    laṅghayitvā pitṛpathaṃ bhujagendrālayaṃ śubham |
    gaṅgāyamunayorbhīmaṃ saṃnipātamatītya ca || 6-113-19||

    RMY 6-113-20

    शृङ्गवेरपुरं प्राप्य गुहमासाद्य वीर्यवान् ।
    स वाचा शुभया हृष्टो हनूमानिदमब्रवीत् ॥ ६-११३-२०॥
    śṛṅgaverapuraṃ prāpya guhamāsādya vīryavān |
    sa vācā śubhayā hṛṣṭo hanūmānidamabravīt || 6-113-20||

    RMY 6-113-21

    सखा तु तव काकुत्स्थो रामः सत्यपराक्रमः ।
    ससीतः सह सौमित्रिः स त्वां कुशलमब्रवीत् ॥ ६-११३-२१॥
    sakhā tu tava kākutstho rāmaḥ satyaparākramaḥ |
    sasītaḥ saha saumitriḥ sa tvāṃ kuśalamabravīt || 6-113-21||

    RMY 6-113-22

    पञ्चमीमद्य रजनीमुषित्वा वचनान्मुनेः ।
    भरद्वाजाभ्यनुज्ञातं द्रक्ष्यस्यद्यैव राघवम् ॥ ६-११३-२२॥
    pañcamīmadya rajanīmuṣitvā vacanānmuneḥ |
    bharadvājābhyanujñātaṃ drakṣyasyadyaiva rāghavam || 6-113-22||

    RMY 6-113-23

    एवमुक्त्वा महातेजाः संप्रहृष्टतनूरुहः ।
    उत्पपात महावेगो वेगवानविचारयन् ॥ ६-११३-२३॥
    evamuktvā mahātejāḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ |
    utpapāta mahāvego vegavānavicārayan || 6-113-23||

    RMY 6-113-24

    सोऽपश्यद्रामतीर्थं च नदीं वालुकिनीं तथा ।
    गोमतीं तां च सोऽपश्यद्भीमं सालवनं तथा ॥ ६-११३-२४॥
    so'paśyadrāmatīrthaṃ ca nadīṃ vālukinīṃ tathā |
    gomatīṃ tāṃ ca so'paśyadbhīmaṃ sālavanaṃ tathā || 6-113-24||

    RMY 6-113-25

    स गत्वा दूरमध्वानं त्वरितः कपिकुञ्जरः ।
    आससाद द्रुमान्फुल्लान्नन्दिग्रामसमीपजान् ॥ ६-११३-२५॥
    sa gatvā dūramadhvānaṃ tvaritaḥ kapikuñjaraḥ |
    āsasāda drumānphullānnandigrāmasamīpajān || 6-113-25||

    RMY 6-113-26

    क्रोशमात्रे त्वयोध्यायाश्चीरकृष्णाजिनाम्बरम् ।
    ददर्श भरतं दीनं कृशमाश्रमवासिनम् ॥ ६-११३-२६॥
    krośamātre tvayodhyāyāścīrakṛṣṇājināmbaram |
    dadarśa bharataṃ dīnaṃ kṛśamāśramavāsinam || 6-113-26||

    RMY 6-113-27

    जटिलं मलदिग्धाङ्गं भ्रातृव्यसनकर्शितम् ।
    फलमूलाशिनं दान्तं तापसं धर्मचारिणम् ॥ ६-११३-२७॥
    jaṭilaṃ maladigdhāṅgaṃ bhrātṛvyasanakarśitam |
    phalamūlāśinaṃ dāntaṃ tāpasaṃ dharmacāriṇam || 6-113-27||

    RMY 6-113-28

    समुन्नतजटाभारं वल्कलाजिनवाससं ।
    नियतं भावितात्मानं ब्रह्मर्षिसमतेजसं ॥ ६-११३-२८॥
    samunnatajaṭābhāraṃ valkalājinavāsasaṃ |
    niyataṃ bhāvitātmānaṃ brahmarṣisamatejasaṃ || 6-113-28||

    RMY 6-113-29

    पादुके ते पुरस्कृत्य शासन्तं वै वसुंधराम् ।
    चतुर्वर्ण्यस्य लोकस्य त्रातारं सर्वतो भयात् ॥ ६-११३-२९॥
    pāduke te puraskṛtya śāsantaṃ vai vasuṃdharām |
    caturvarṇyasya lokasya trātāraṃ sarvato bhayāt || 6-113-29||

    RMY 6-113-30

    उपस्थितममात्यैश्च शुचिभिश्च पुरोहितैः ।
    बलमुख्यैश्च युक्तैश्च काषायाम्बरधारिभिः ॥ ६-११३-३०॥
    upasthitamamātyaiśca śucibhiśca purohitaiḥ |
    balamukhyaiśca yuktaiśca kāṣāyāmbaradhāribhiḥ || 6-113-30||

    RMY 6-113-31

    न हि ते राजपुत्रं तं चीरकृष्णाजिनाम्बरम् ।
    परिमोक्तुं व्यवस्यन्ति पौरा वै धर्मवत्सलाः ॥ ६-११३-३१॥
    na hi te rājaputraṃ taṃ cīrakṛṣṇājināmbaram |
    parimoktuṃ vyavasyanti paurā vai dharmavatsalāḥ || 6-113-31||

    RMY 6-113-32

    तं धर्ममिव धर्मज्ञं देववन्तमिवापरम् ।
    उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं हनूमान्मारुतात्मजः ॥ ६-११३-३२॥
    taṃ dharmamiva dharmajñaṃ devavantamivāparam |
    uvāca prāñjalirvākyaṃ hanūmānmārutātmajaḥ || 6-113-32||

    RMY 6-113-33

    वसन्तं दण्डकारण्ये यं त्वं चीरजटाधरम् ।
    अनुशोचसि काकुत्स्थं स त्वा कुशलमब्रवीत् ॥ ६-११३-३३॥
    vasantaṃ daṇḍakāraṇye yaṃ tvaṃ cīrajaṭādharam |
    anuśocasi kākutsthaṃ sa tvā kuśalamabravīt || 6-113-33||

    RMY 6-113-34

    प्रियमाख्यामि ते देव शोकं त्यक्ष्यसि दारुणम् ।
    अस्मिन्मुहूर्ते भ्रात्रा त्वं रामेण सह संगतः ॥ ६-११३-३४॥
    priyamākhyāmi te deva śokaṃ tyakṣyasi dāruṇam |
    asminmuhūrte bhrātrā tvaṃ rāmeṇa saha saṃgataḥ || 6-113-34||

    RMY 6-113-35

    निहत्य रावणं रामः प्रतिलभ्य च मैथिलीम् ।
    उपयाति समृद्धार्थः सह मित्रैर्महाबलैः ॥ ६-११३-३५॥
    nihatya rāvaṇaṃ rāmaḥ pratilabhya ca maithilīm |
    upayāti samṛddhārthaḥ saha mitrairmahābalaiḥ || 6-113-35||

    RMY 6-113-36

    लक्ष्मणश्च महातेजा वैदेही च यशस्विनी ।
    सीता समग्रा रामेण महेन्द्रेण शची यथा ॥ ६-११३-३६॥
    lakṣmaṇaśca mahātejā vaidehī ca yaśasvinī |
    sītā samagrā rāmeṇa mahendreṇa śacī yathā || 6-113-36||

    RMY 6-113-37

    एवमुक्तो हनुमता भरतः कैकयीसुतः ।
    पपात सहसा हृष्टो हर्षान्मोहं जगाम ह ॥ ६-११३-३७॥
    evamukto hanumatā bharataḥ kaikayīsutaḥ |
    papāta sahasā hṛṣṭo harṣānmohaṃ jagāma ha || 6-113-37||

    RMY 6-113-38

    ततो मुहूर्तादुत्थाय प्रत्याश्वस्य च राघवः ।
    हनूमन्तमुवाचेदं भरतः प्रियवादिनम् ॥ ६-११३-३८॥
    tato muhūrtādutthāya pratyāśvasya ca rāghavaḥ |
    hanūmantamuvācedaṃ bharataḥ priyavādinam || 6-113-38||

    RMY 6-113-39

    अशोकजैः प्रीतिमयैः कपिमालिङ्ग्य संभ्रमात् ।
    सिषेच भरतः श्रीमान्विपुलैरश्रुबिन्दुभिः ॥ ६-११३-३९॥
    aśokajaiḥ prītimayaiḥ kapimāliṅgya saṃbhramāt |
    siṣeca bharataḥ śrīmānvipulairaśrubindubhiḥ || 6-113-39||

    RMY 6-113-40

    देवो वा मानुषो वा त्वमनुक्रोशादिहागतः ।
    प्रियाख्यानस्य ते सौम्य ददामि ब्रुवतः प्रियम् ॥ ६-११३-४०॥
    devo vā mānuṣo vā tvamanukrośādihāgataḥ |
    priyākhyānasya te saumya dadāmi bruvataḥ priyam || 6-113-40||

    RMY 6-113-41

    गवां शतसहस्रं च ग्रामाणां च शतं परम् ।
    सकुण्डलाः शुभाचारा भार्याः कन्याश्च षोडश ॥ ६-११३-४१॥
    gavāṃ śatasahasraṃ ca grāmāṇāṃ ca śataṃ param |
    sakuṇḍalāḥ śubhācārā bhāryāḥ kanyāśca ṣoḍaśa || 6-113-41||

    RMY 6-113-42

    हेमवर्णाः सुनासोरूः शशिसौम्याननाः स्त्रियः ।
    सर्वाभरणसंपन्ना संपन्नाः कुलजातिभिः ॥ ६-११३-४२॥
    hemavarṇāḥ sunāsorūḥ śaśisaumyānanāḥ striyaḥ |
    sarvābharaṇasaṃpannā saṃpannāḥ kulajātibhiḥ || 6-113-42||

    RMY 6-113-43

    निशम्य रामागमनं नृपात्मजः कपिप्रवीरस्य तदाद्भुतोपमम् ।
    प्रहर्षितो रामदिदृक्षयाभवत्पुनश्च हर्षादिदमब्रवीद्वचः ॥ ६-११३-४३॥
    niśamya rāmāgamanaṃ nṛpātmajaḥ kapipravīrasya tadādbhutopamam |
    praharṣito rāmadidṛkṣayābhavatpunaśca harṣādidamabravīdvacaḥ || 6-113-43||

    Sarga: 114/116 (46)

    RMY 6-114-1

    बहूनि नाम वर्षाणि गतस्य सुमहद्वनम् ।
    शृणोम्यहं प्रीतिकरं मम नाथस्य कीर्तनम् ॥ ६-११४-१॥
    bahūni nāma varṣāṇi gatasya sumahadvanam |
    śṛṇomyahaṃ prītikaraṃ mama nāthasya kīrtanam || 6-114-1||

    RMY 6-114-2

    कल्याणी बत गाथेयं लौकिकी प्रतिभाति मे ।
    एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपि ॥ ६-११४-२॥
    kalyāṇī bata gātheyaṃ laukikī pratibhāti me |
    eti jīvantamānando naraṃ varṣaśatādapi || 6-114-2||

    RMY 6-114-3

    राघवस्य हरीणां च कथमासीत्समागमः ।
    कस्मिन्देशे किमाश्रित्य तत्त्वमाख्याहि पृच्छतः ॥ ६-११४-३॥
    rāghavasya harīṇāṃ ca kathamāsītsamāgamaḥ |
    kasmindeśe kimāśritya tattvamākhyāhi pṛcchataḥ || 6-114-3||

    RMY 6-114-4

    स पृष्टो राजपुत्रेण बृस्यां समुपवेशितः ।
    आचचक्षे ततः सर्वं रामस्य चरितं वने ॥ ६-११४-४॥
    sa pṛṣṭo rājaputreṇa bṛsyāṃ samupaveśitaḥ |
    ācacakṣe tataḥ sarvaṃ rāmasya caritaṃ vane || 6-114-4||

    RMY 6-114-5

    यथा प्रव्रजितो रामो मातुर्दत्ते वरे तव ।
    यथा च पुत्रशोकेन राजा दशरथो मृतः ॥ ६-११४-५॥
    yathā pravrajito rāmo māturdatte vare tava |
    yathā ca putraśokena rājā daśaratho mṛtaḥ || 6-114-5||

    RMY 6-114-6

    यथा दूतैस्त्वमानीतस्तूर्णं राजगृहात्प्रभो ।
    त्वयायोध्यां प्रविष्टेन यथा राज्यं न चेप्सितम् ॥ ६-११४-६॥
    yathā dūtaistvamānītastūrṇaṃ rājagṛhātprabho |
    tvayāyodhyāṃ praviṣṭena yathā rājyaṃ na cepsitam || 6-114-6||

    RMY 6-114-7

    चित्रकूटं गिरिं गत्वा राज्येनामित्रकर्शनः ।
    निमन्त्रितस्त्वया भ्राता धर्ममाचरिता सताम् ॥ ६-११४-७॥
    citrakūṭaṃ giriṃ gatvā rājyenāmitrakarśanaḥ |
    nimantritastvayā bhrātā dharmamācaritā satām || 6-114-7||

    RMY 6-114-8

    स्थितेन राज्ञो वचने यथा राज्यं विसर्जितम् ।
    आर्यस्य पादुके गृह्य यथासि पुनरागतः ॥ ६-११४-८॥
    sthitena rājño vacane yathā rājyaṃ visarjitam |
    āryasya pāduke gṛhya yathāsi punarāgataḥ || 6-114-8||

    RMY 6-114-9

    सर्वमेतन्महाबाहो यथावद्विदितं तव ।
    त्वयि प्रतिप्रयाते तु यद्वृत्तं तन्निबोध मे ॥ ६-११४-९॥
    sarvametanmahābāho yathāvadviditaṃ tava |
    tvayi pratiprayāte tu yadvṛttaṃ tannibodha me || 6-114-9||

    RMY 6-114-10

    अपयाते त्वयि तदा समुद्भ्रान्तमृगद्विजम् ।
    प्रविवेशाथ विजनं सुमहद्दण्डकावनम् ॥ ६-११४-१०॥
    apayāte tvayi tadā samudbhrāntamṛgadvijam |
    praviveśātha vijanaṃ sumahaddaṇḍakāvanam || 6-114-10||

    RMY 6-114-11

    तेषां पुरस्ताद्बलवान्गच्छतां गहने वने ।
    विनदन्सुमहानादं विराधः प्रत्यदृश्यत ॥ ६-११४-११॥
    teṣāṃ purastādbalavāngacchatāṃ gahane vane |
    vinadansumahānādaṃ virādhaḥ pratyadṛśyata || 6-114-11||

    RMY 6-114-12

    तमुत्क्षिप्य महानादमूर्ध्वबाहुमधोमुखम् ।
    निखाते प्रक्षिपन्ति स्म नदन्तमिव कुञ्जरम् ॥ ६-११४-१२॥
    tamutkṣipya mahānādamūrdhvabāhumadhomukham |
    nikhāte prakṣipanti sma nadantamiva kuñjaram || 6-114-12||

    RMY 6-114-13

    तत्कृत्वा दुष्करं कर्म भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
    सायाह्ने शरभङ्गस्य रम्यमाश्रममीयतुः ॥ ६-११४-१३॥
    tatkṛtvā duṣkaraṃ karma bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
    sāyāhne śarabhaṅgasya ramyamāśramamīyatuḥ || 6-114-13||

    RMY 6-114-14

    शरभङ्गे दिवं प्राप्ते रामः सत्यपराक्रमः ।
    अभिवाद्य मुनीन्सर्वाञ्जनस्थानमुपागमत् ॥ ६-११४-१४॥
    śarabhaṅge divaṃ prāpte rāmaḥ satyaparākramaḥ |
    abhivādya munīnsarvāñjanasthānamupāgamat || 6-114-14||

    RMY 6-114-15

    चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
    हतानि वसता तत्र राघवेण महात्मना ॥ ६-११४-१५॥
    caturdaśasahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
    hatāni vasatā tatra rāghaveṇa mahātmanā || 6-114-15||

    RMY 6-114-16

    ततः पश्चाच्छूर्पणखा रामपार्श्वमुपागता ।
    ततो रामेण संदिष्टो लक्ष्मणः सहसोत्थितः ॥ ६-११४-१६॥
    tataḥ paścācchūrpaṇakhā rāmapārśvamupāgatā |
    tato rāmeṇa saṃdiṣṭo lakṣmaṇaḥ sahasotthitaḥ || 6-114-16||

    RMY 6-114-17

    प्रगृह्य खड्गं चिच्छेद कर्णनासे महाबलः ।
    ततस्तेनार्दिता बाला रावणं समुपागता ॥ ६-११४-१७॥
    pragṛhya khaḍgaṃ ciccheda karṇanāse mahābalaḥ |
    tatastenārditā bālā rāvaṇaṃ samupāgatā || 6-114-17||

    RMY 6-114-18

    रावणानुचरो घोरो मारीचो नाम राक्षसः ।
    लोभयामास वैदेहीं भूत्वा रत्नमयो मृगः ॥ ६-११४-१८॥
    rāvaṇānucaro ghoro mārīco nāma rākṣasaḥ |
    lobhayāmāsa vaidehīṃ bhūtvā ratnamayo mṛgaḥ || 6-114-18||

    RMY 6-114-19

    सा राममब्रवीद्दृष्ट्वा वैदेही गृह्यतामिति ।
    अहो मनोहरः कान्त आश्रमे नो भविष्यति ॥ ६-११४-१९॥
    sā rāmamabravīddṛṣṭvā vaidehī gṛhyatāmiti |
    aho manoharaḥ kānta āśrame no bhaviṣyati || 6-114-19||

    RMY 6-114-20

    ततो रामो धनुष्पाणिर्धावन्तमनुधावति ।
    स तं जघान धावन्तं शरेणानतपर्वणा ॥ ६-११४-२०॥
    tato rāmo dhanuṣpāṇirdhāvantamanudhāvati |
    sa taṃ jaghāna dhāvantaṃ śareṇānataparvaṇā || 6-114-20||

    RMY 6-114-21

    अथ सौम्या दशग्रीवो मृगं याते तु राघवे ।
    लक्ष्मणे चापि निष्क्रान्ते प्रविवेशाश्रमं तदा ।
    जग्राह तरसा सीतां ग्रहः खे रोहिणीमिव ॥ ६-११४-२१॥
    atha saumyā daśagrīvo mṛgaṃ yāte tu rāghave |
    lakṣmaṇe cāpi niṣkrānte praviveśāśramaṃ tadā |
    jagrāha tarasā sītāṃ grahaḥ khe rohiṇīmiva || 6-114-21||

    RMY 6-114-22

    त्रातुकामं ततो युद्धे हत्वा गृध्रं जटायुषम् ।
    प्रगृह्य सीतां सहसा जगामाशु स रावणः ॥ ६-११४-२२॥
    trātukāmaṃ tato yuddhe hatvā gṛdhraṃ jaṭāyuṣam |
    pragṛhya sītāṃ sahasā jagāmāśu sa rāvaṇaḥ || 6-114-22||

    RMY 6-114-23

    ततस्त्वद्भुतसंकाशाः स्थिताः पर्वतमूर्धनि ।
    सीतां गृहीत्वा गच्छन्तं वानराः पर्वतोपमाः ।
    ददृशुर्विस्मितास्तत्र रावणं राक्षसाधिपम् ॥ ६-११४-२३॥
    tatastvadbhutasaṃkāśāḥ sthitāḥ parvatamūrdhani |
    sītāṃ gṛhītvā gacchantaṃ vānarāḥ parvatopamāḥ |
    dadṛśurvismitāstatra rāvaṇaṃ rākṣasādhipam || 6-114-23||

    RMY 6-114-24

    प्रविवेर्श तदा लङ्कां रावणो लोकरावणः ॥ ६-११४-२४॥
    praviverśa tadā laṅkāṃ rāvaṇo lokarāvaṇaḥ || 6-114-24||

    RMY 6-114-25

    तां सुवर्णपरिक्रान्ते शुभे महति वेश्मनि ।
    प्रवेश्य मैथिलीं वाक्यैः सान्त्वयामास रावणः ॥ ६-११४-२५॥
    tāṃ suvarṇaparikrānte śubhe mahati veśmani |
    praveśya maithilīṃ vākyaiḥ sāntvayāmāsa rāvaṇaḥ || 6-114-25||

    RMY 6-114-26

    निवर्तमानः काकुत्स्थो दृष्ट्वा गृध्रं प्रविव्यथे ॥ ६-११४-२६॥
    nivartamānaḥ kākutstho dṛṣṭvā gṛdhraṃ pravivyathe || 6-114-26||

    RMY 6-114-27

    गृध्रं हतं तदा दग्ध्वा रामः प्रियसखं पितुः ।
    गोदावरीमनुचरन्वनोद्देशांश्च पुष्पितान् ।
    आसेदतुर्महारण्ये कबन्धं नाम राक्षसं ॥ ६-११४-२७॥
    gṛdhraṃ hataṃ tadā dagdhvā rāmaḥ priyasakhaṃ pituḥ |
    godāvarīmanucaranvanoddeśāṃśca puṣpitān |
    āsedaturmahāraṇye kabandhaṃ nāma rākṣasaṃ || 6-114-27||

    RMY 6-114-28

    ततः कबन्धवचनाद्रामः सत्यपराक्रमः ।
    ऋश्यमूकं गिरिं गत्वा सुग्रीवेण समागतः ॥ ६-११४-२८॥
    tataḥ kabandhavacanādrāmaḥ satyaparākramaḥ |
    ṛśyamūkaṃ giriṃ gatvā sugrīveṇa samāgataḥ || 6-114-28||

    RMY 6-114-29

    तयोः समागमः पूर्वं प्रीत्या हार्दो व्यजायत ।
    इतरेतर संवादात्प्रगाढः प्रणयस्तयोः ॥ ६-११४-२९॥
    tayoḥ samāgamaḥ pūrvaṃ prītyā hārdo vyajāyata |
    itaretara saṃvādātpragāḍhaḥ praṇayastayoḥ || 6-114-29||

    RMY 6-114-30

    रामः स्वबाहुवीर्येण स्वराज्यं प्रत्यपादयत् ।
    वालिनं समरे हत्वा महाकायं महाबलम् ॥ ६-११४-३०॥
    rāmaḥ svabāhuvīryeṇa svarājyaṃ pratyapādayat |
    vālinaṃ samare hatvā mahākāyaṃ mahābalam || 6-114-30||

    RMY 6-114-31

    सुग्रीवः स्थापितो राज्ये सहितः सर्ववानरैः ।
    रामाय प्रतिजानीते राजपुत्र्यास्तु मार्गणम् ॥ ६-११४-३१॥
    sugrīvaḥ sthāpito rājye sahitaḥ sarvavānaraiḥ |
    rāmāya pratijānīte rājaputryāstu mārgaṇam || 6-114-31||

    RMY 6-114-32

    आदिष्टा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण महात्मना ।
    दशकोट्यः प्लवंगानां सर्वाः प्रस्थापिता दिशः ॥ ६-११४-३२॥
    ādiṣṭā vānarendreṇa sugrīveṇa mahātmanā |
    daśakoṭyaḥ plavaṃgānāṃ sarvāḥ prasthāpitā diśaḥ || 6-114-32||

    RMY 6-114-33

    तेषां नो विप्रनष्टानां विन्ध्ये पर्वतसत्तमे ।
    भृशं शोकाभितप्तानां महान्कालोऽत्यवर्तत ॥ ६-११४-३३॥
    teṣāṃ no vipranaṣṭānāṃ vindhye parvatasattame |
    bhṛśaṃ śokābhitaptānāṃ mahānkālo'tyavartata || 6-114-33||

    RMY 6-114-34

    भ्राता तु गृध्रराजस्य संपातिर्नाम वीर्यवान् ।
    समाख्याति स्म वसतिं सीताया रावणालये ॥ ६-११४-३४॥
    bhrātā tu gṛdhrarājasya saṃpātirnāma vīryavān |
    samākhyāti sma vasatiṃ sītāyā rāvaṇālaye || 6-114-34||

    RMY 6-114-35

    सोऽहं दुःखपरीतानां दुःखं तज्ज्ञातिनां नुदन् ।
    आत्मवीर्यं समास्थाय योजनानां शतं प्लुतः ॥ ६-११४-३५॥
    so'haṃ duḥkhaparītānāṃ duḥkhaṃ tajjñātināṃ nudan |
    ātmavīryaṃ samāsthāya yojanānāṃ śataṃ plutaḥ || 6-114-35||

    RMY 6-114-36

    तत्राहमेकामद्राक्षमशोकवनिकां गताम् ।
    कौशेयवस्त्रां मलिनां निरानन्दां दृढव्रताम् ॥ ६-११४-३६॥
    tatrāhamekāmadrākṣamaśokavanikāṃ gatām |
    kauśeyavastrāṃ malināṃ nirānandāṃ dṛḍhavratām || 6-114-36||

    RMY 6-114-37

    तया समेत्य विधिवत्पृष्ट्वा सर्वमनिन्दिताम् ।
    अभिज्ञानं मणिं लब्ध्वा चरितार्थोऽहमागतः ॥ ६-११४-३७॥
    tayā sametya vidhivatpṛṣṭvā sarvamaninditām |
    abhijñānaṃ maṇiṃ labdhvā caritārtho'hamāgataḥ || 6-114-37||

    RMY 6-114-38

    मया च पुनरागम्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
    अभिज्ञानं मया दत्तमर्चिष्मान्स महामणिः ॥ ६-११४-३८॥
    mayā ca punarāgamya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
    abhijñānaṃ mayā dattamarciṣmānsa mahāmaṇiḥ || 6-114-38||

    RMY 6-114-39

    श्रुत्वा तां मैथिलीं हृष्टस्त्वाशशंसे स जीवितम् ।
    जीवितान्तमनुप्राप्तः पीत्वामृतमिवातुरः ॥ ६-११४-३९॥
    śrutvā tāṃ maithilīṃ hṛṣṭastvāśaśaṃse sa jīvitam |
    jīvitāntamanuprāptaḥ pītvāmṛtamivāturaḥ || 6-114-39||

    RMY 6-114-40

    उद्योजयिष्यन्नुद्योगं दध्रे लङ्कावधे मनः ।
    जिघांसुरिव लोकांस्ते सर्वाँल्लोकान्विभावसुः ॥ ६-११४-४०॥
    udyojayiṣyannudyogaṃ dadhre laṅkāvadhe manaḥ |
    jighāṃsuriva lokāṃste sarvā~llokānvibhāvasuḥ || 6-114-40||

    RMY 6-114-41

    ततः समुद्रमासाद्य नलं सेतुमकारयत् ।
    अतरत्कपिवीराणां वाहिनी तेन सेतुना ॥ ६-११४-४१॥
    tataḥ samudramāsādya nalaṃ setumakārayat |
    ataratkapivīrāṇāṃ vāhinī tena setunā || 6-114-41||

    RMY 6-114-42

    प्रहस्तमवधीन्नीलः कुम्भकर्णं तु राघवः ।
    लक्ष्मणो रावणसुतं स्वयं रामस्तु रावणम् ॥ ६-११४-४२॥
    prahastamavadhīnnīlaḥ kumbhakarṇaṃ tu rāghavaḥ |
    lakṣmaṇo rāvaṇasutaṃ svayaṃ rāmastu rāvaṇam || 6-114-42||

    RMY 6-114-43

    स शक्रेण समागम्य यमेन वरुणेन च ।
    सुरर्षिभिश्च काकुत्स्थो वराँल्लेभे परंतपः ॥ ६-११४-४३॥
    sa śakreṇa samāgamya yamena varuṇena ca |
    surarṣibhiśca kākutstho varā~llebhe paraṃtapaḥ || 6-114-43||

    RMY 6-114-44

    स तु दत्तवरः प्रीत्या वानरैश्च समागतः ।
    पुष्पकेण विमानेन किष्किन्धामभ्युपागमत् ॥ ६-११४-४४॥
    sa tu dattavaraḥ prītyā vānaraiśca samāgataḥ |
    puṣpakeṇa vimānena kiṣkindhāmabhyupāgamat || 6-114-44||

    RMY 6-114-45

    तं गङ्गां पुनरासाद्य वसन्तं मुनिसंनिधौ ।
    अविघ्नं पुष्ययोगेन श्वो रामं द्रष्टुमर्हसि ॥ ६-११४-४५॥
    taṃ gaṅgāṃ punarāsādya vasantaṃ munisaṃnidhau |
    avighnaṃ puṣyayogena śvo rāmaṃ draṣṭumarhasi || 6-114-45||

    RMY 6-114-46

    ततः स सत्यं हनुमद्वचो महन्निशम्य हृष्टो भरतः कृताञ्जलिः ।
    उवाच वाणीं मनसः प्रहर्षिणी चिरस्य पूर्णः खलु मे मनोरथः ॥ ६-११४-४६॥
    tataḥ sa satyaṃ hanumadvaco mahanniśamya hṛṣṭo bharataḥ kṛtāñjaliḥ |
    uvāca vāṇīṃ manasaḥ praharṣiṇī cirasya pūrṇaḥ khalu me manorathaḥ || 6-114-46||

    Sarga: 115/116 (51)

    RMY 6-115-1

    श्रुत्वा तु परमानन्दं भरतः सत्यविक्रमः ।
    हृष्टमाज्ञापयामास शत्रुघ्नं परवीरहा ॥ ६-११५-१॥
    śrutvā tu paramānandaṃ bharataḥ satyavikramaḥ |
    hṛṣṭamājñāpayāmāsa śatrughnaṃ paravīrahā || 6-115-1||

    RMY 6-115-2

    दैवतानि च सर्वाणि चैत्यानि नगरस्य च ।
    सुगन्धमाल्यैर्वादित्रैरर्चन्तु शुचयो नराः ॥ ६-११५-२॥
    daivatāni ca sarvāṇi caityāni nagarasya ca |
    sugandhamālyairvāditrairarcantu śucayo narāḥ || 6-115-2||

    RMY 6-115-3

    राजदारास्तथामात्याः सैन्याः सेनागणाङ्गनाः ।
    अभिनिर्यान्तु रामस्य द्रष्टुं शशिनिभं मुखम् ॥ ६-११५-३॥
    rājadārāstathāmātyāḥ sainyāḥ senāgaṇāṅganāḥ |
    abhiniryāntu rāmasya draṣṭuṃ śaśinibhaṃ mukham || 6-115-3||

    RMY 6-115-4

    भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नः परवीरहा ।
    विष्टीरनेकसाहस्रीश्चोदयामास वीर्यवान् ॥ ६-११५-४॥
    bharatasya vacaḥ śrutvā śatrughnaḥ paravīrahā |
    viṣṭīranekasāhasrīścodayāmāsa vīryavān || 6-115-4||

    RMY 6-115-5

    समीकुरुत निम्नानि विषमाणि समानि च ।
    स्थानानि च निरस्यन्तां नन्दिग्रामादितः परम् ॥ ६-११५-५॥
    samīkuruta nimnāni viṣamāṇi samāni ca |
    sthānāni ca nirasyantāṃ nandigrāmāditaḥ param || 6-115-5||

    RMY 6-115-6

    सिञ्चन्तु पृथिवीं कृत्स्नां हिमशीतेन वारिणा ।
    ततोऽभ्यवकिरंस्त्वन्ये लाजैः पुष्पैश्च सर्वतः ॥ ६-११५-६॥
    siñcantu pṛthivīṃ kṛtsnāṃ himaśītena vāriṇā |
    tato'bhyavakiraṃstvanye lājaiḥ puṣpaiśca sarvataḥ || 6-115-6||

    RMY 6-115-7

    समुच्छ्रितपताकास्तु रथ्याः पुरवरोत्तमे ।
    शोभयन्तु च वेश्मानि सूर्यस्योदयनं प्रति ॥ ६-११५-७॥
    samucchritapatākāstu rathyāḥ puravarottame |
    śobhayantu ca veśmāni sūryasyodayanaṃ prati || 6-115-7||

    RMY 6-115-8

    स्रग्दाममुक्तपुष्पैश्च सुगन्धैः पञ्चवर्णकैः ।
    राजमार्गमसंबाधं किरन्तु शतशो नराः ॥ ६-११५-८॥
    sragdāmamuktapuṣpaiśca sugandhaiḥ pañcavarṇakaiḥ |
    rājamārgamasaṃbādhaṃ kirantu śataśo narāḥ || 6-115-8||

    RMY 6-115-9

    मत्तैर्नागसहस्रैश्च शातकुम्भविभूषितः ।
    अपरे हेमकक्ष्याभिः सगजाभिः करेणुभिः ।
    निर्ययुस्त्वरया युक्ता रथैश्च सुमहारथाः ॥ ६-११५-९॥
    mattairnāgasahasraiśca śātakumbhavibhūṣitaḥ |
    apare hemakakṣyābhiḥ sagajābhiḥ kareṇubhiḥ |
    niryayustvarayā yuktā rathaiśca sumahārathāḥ || 6-115-9||

    RMY 6-115-10

    ततो यानान्युपारूढाः सर्वा दशरथस्त्रियः ।
    कौसल्यां प्रमुखे कृत्वा सुमित्रां चापि निर्ययुः ॥ ६-११५-१०॥
    tato yānānyupārūḍhāḥ sarvā daśarathastriyaḥ |
    kausalyāṃ pramukhe kṛtvā sumitrāṃ cāpi niryayuḥ || 6-115-10||

    RMY 6-115-11

    अश्वानां खुरशब्देन रथनेमिस्वनेन च ।
    शङ्खदुन्दुभिनादेन संचचालेव मेदिनी ॥ ६-११५-११॥
    aśvānāṃ khuraśabdena rathanemisvanena ca |
    śaṅkhadundubhinādena saṃcacāleva medinī || 6-115-11||

    RMY 6-115-12

    कृत्स्नं च नगरं तत्तु नन्दिग्राममुपागमत् ।
    द्विजातिमुख्यैर्धर्मात्मा श्रेणीमुख्यैः सनैगमैः ॥ ६-११५-१२॥
    kṛtsnaṃ ca nagaraṃ tattu nandigrāmamupāgamat |
    dvijātimukhyairdharmātmā śreṇīmukhyaiḥ sanaigamaiḥ || 6-115-12||

    RMY 6-115-13

    माल्यमोदक हस्तैश्च मन्त्रिभिर्भरतो वृतः ।
    शङ्खभेरीनिनादैश्च बन्दिभिश्चाभिवन्दितः ॥ ६-११५-१३॥
    mālyamodaka hastaiśca mantribhirbharato vṛtaḥ |
    śaṅkhabherīninādaiśca bandibhiścābhivanditaḥ || 6-115-13||

    RMY 6-115-14

    आर्यपादौ गृहीत्वा तु शिरसा धर्मकोविदः ।
    पाण्डुरं छत्रमादाय शुक्लमाल्योपशोभितम् ॥ ६-११५-१४॥
    āryapādau gṛhītvā tu śirasā dharmakovidaḥ |
    pāṇḍuraṃ chatramādāya śuklamālyopaśobhitam || 6-115-14||

    RMY 6-115-15

    शुक्ले च वालव्यजने राजार्हे हेमभूषिते ।
    उपवासकृशो दीनश्चीरकृष्णाजिनाम्बरः ॥ ६-११५-१५॥
    śukle ca vālavyajane rājārhe hemabhūṣite |
    upavāsakṛśo dīnaścīrakṛṣṇājināmbaraḥ || 6-115-15||

    RMY 6-115-16

    भ्रातुरागमनं श्रुत्वा तत्पूर्वं हर्षमागतः ।
    प्रत्युद्ययौ तदा रामं महात्मा सचिवैः सह ॥ ६-११५-१६॥
    bhrāturāgamanaṃ śrutvā tatpūrvaṃ harṣamāgataḥ |
    pratyudyayau tadā rāmaṃ mahātmā sacivaiḥ saha || 6-115-16||

    RMY 6-115-17

    समीक्ष्य भरतो वाक्यमुवाच पवनात्मजम् ।
    कच्चिन्न खलु कापेयी सेव्यते चलचित्तता ।
    न हि पश्यामि काकुत्स्थं राममार्यं परंतपम् ॥ ६-११५-१७॥
    samīkṣya bharato vākyamuvāca pavanātmajam |
    kaccinna khalu kāpeyī sevyate calacittatā |
    na hi paśyāmi kākutsthaṃ rāmamāryaṃ paraṃtapam || 6-115-17||

    RMY 6-115-18

    अथैवमुक्ते वचने हनूमानिदमब्रवीत् ।
    अर्थं विज्ञापयन्नेव भरतं सत्यविक्रमम् ॥ ६-११५-१८॥
    athaivamukte vacane hanūmānidamabravīt |
    arthaṃ vijñāpayanneva bharataṃ satyavikramam || 6-115-18||

    RMY 6-115-19

    सदा फलान्कुसुमितान्वृक्षान्प्राप्य मधुस्रवान् ।
    भरद्वाजप्रसादेन मत्तभ्रमरनादितान् ॥ ६-११५-१९॥
    sadā phalānkusumitānvṛkṣānprāpya madhusravān |
    bharadvājaprasādena mattabhramaranāditān || 6-115-19||

    RMY 6-115-20

    तस्य चैष वरो दत्तो वासवेन परंतप ।
    ससैन्यस्य तदातिथ्यं कृतं सर्वगुणान्वितम् ॥ ६-११५-२०॥
    tasya caiṣa varo datto vāsavena paraṃtapa |
    sasainyasya tadātithyaṃ kṛtaṃ sarvaguṇānvitam || 6-115-20||

    RMY 6-115-21

    निस्वनः श्रूयते भीमः प्रहृष्टानां वनौकसाम् ।
    मन्ये वानरसेना सा नदीं तरति गोमतीम् ॥ ६-११५-२१॥
    nisvanaḥ śrūyate bhīmaḥ prahṛṣṭānāṃ vanaukasām |
    manye vānarasenā sā nadīṃ tarati gomatīm || 6-115-21||

    RMY 6-115-22

    रजोवर्षं समुद्भूतं पश्य वालुकिनीं प्रति ।
    मन्ये सालवनं रम्यं लोलयन्ति प्लवंगमाः ॥ ६-११५-२२॥
    rajovarṣaṃ samudbhūtaṃ paśya vālukinīṃ prati |
    manye sālavanaṃ ramyaṃ lolayanti plavaṃgamāḥ || 6-115-22||

    RMY 6-115-23

    तदेतद्दृश्यते दूराद्विमलं चन्द्रसंनिभम् ।
    विमानं पुष्पकं दिव्यं मनसा ब्रह्मनिर्मितम् ॥ ६-११५-२३॥
    tadetaddṛśyate dūrādvimalaṃ candrasaṃnibham |
    vimānaṃ puṣpakaṃ divyaṃ manasā brahmanirmitam || 6-115-23||

    RMY 6-115-24

    रावणं बान्धवैः सार्धं हत्वा लब्धं महात्मना ।
    धनदस्य प्रसादेन दिव्यमेतन्मनोजवम् ॥ ६-११५-२४॥
    rāvaṇaṃ bāndhavaiḥ sārdhaṃ hatvā labdhaṃ mahātmanā |
    dhanadasya prasādena divyametanmanojavam || 6-115-24||

    RMY 6-115-25

    एतस्मिन्भ्रातरौ वीरौ वैदेह्या सह राघवौ ।
    सुग्रीवश्च महातेजा राक्षसेन्द्रो विभीषणः ॥ ६-११५-२५॥
    etasminbhrātarau vīrau vaidehyā saha rāghavau |
    sugrīvaśca mahātejā rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ || 6-115-25||

    RMY 6-115-26

    ततो हर्षसमुद्भूतो निस्वनो दिवमस्पृशत् ।
    स्त्रीबालयुववृद्धानां रामोऽयमिति कीर्तितः ॥ ६-११५-२६॥
    tato harṣasamudbhūto nisvano divamaspṛśat |
    strībālayuvavṛddhānāṃ rāmo'yamiti kīrtitaḥ || 6-115-26||

    RMY 6-115-27

    रथकुञ्जरवाजिभ्यस्तेऽवतीर्य महीं गताः ।
    ददृशुस्तं विमानस्थं नराः सोममिवाम्बरे ॥ ६-११५-२७॥
    rathakuñjaravājibhyaste'vatīrya mahīṃ gatāḥ |
    dadṛśustaṃ vimānasthaṃ narāḥ somamivāmbare || 6-115-27||

    RMY 6-115-28

    प्राञ्जलिर्भरतो भूत्वा प्रहृष्टो राघवोन्मुखः ।
    स्वागतेन यथार्थेन ततो राममपूजयत् ॥ ६-११५-२८॥
    prāñjalirbharato bhūtvā prahṛṣṭo rāghavonmukhaḥ |
    svāgatena yathārthena tato rāmamapūjayat || 6-115-28||

    RMY 6-115-29

    मनसा ब्रह्मणा सृष्टे विमाने लक्ष्मणाग्रजः ।
    रराज पृथुदीर्घाक्षो वज्रपाणिरिवापरः ॥ ६-११५-२९॥
    manasā brahmaṇā sṛṣṭe vimāne lakṣmaṇāgrajaḥ |
    rarāja pṛthudīrghākṣo vajrapāṇirivāparaḥ || 6-115-29||

    RMY 6-115-30

    ततो विमानाग्रगतं भरतो भ्रातरं तदा ।
    ववन्दे प्रणतो रामं मेरुस्थमिव भास्करम् ॥ ६-११५-३०॥
    tato vimānāgragataṃ bharato bhrātaraṃ tadā |
    vavande praṇato rāmaṃ merusthamiva bhāskaram || 6-115-30||

    RMY 6-115-31

    आरोपितो विमानं तद्भरतः सत्यविक्रमः ।
    राममासाद्य मुदितः पुनरेवाभ्यवादयत् ॥ ६-११५-३१॥
    āropito vimānaṃ tadbharataḥ satyavikramaḥ |
    rāmamāsādya muditaḥ punarevābhyavādayat || 6-115-31||

    RMY 6-115-32

    तं समुत्थाप्य काकुत्स्थश्चिरस्याक्षिपथं गतम् ।
    अङ्के भरतमारोप्य मुदितः परिषष्वजे ॥ ६-११५-३२॥
    taṃ samutthāpya kākutsthaścirasyākṣipathaṃ gatam |
    aṅke bharatamāropya muditaḥ pariṣaṣvaje || 6-115-32||

    RMY 6-115-33

    ततो लक्ष्मणमासाद्य वैदेहीं च परंतपः ।
    अभ्यवादयत प्रीतो भरतो नाम चाब्रवीत् ॥ ६-११५-३३॥
    tato lakṣmaṇamāsādya vaidehīṃ ca paraṃtapaḥ |
    abhyavādayata prīto bharato nāma cābravīt || 6-115-33||

    RMY 6-115-34

    सुग्रीवं कैकयी पुत्रो जाम्बवन्तं तथाङ्गदम् ।
    मैन्दं च द्विविदं नीलमृषभं चैव सस्वजे ॥ ६-११५-३४॥
    sugrīvaṃ kaikayī putro jāmbavantaṃ tathāṅgadam |
    maindaṃ ca dvividaṃ nīlamṛṣabhaṃ caiva sasvaje || 6-115-34||

    RMY 6-115-35

    ते कृत्वा मानुषं रूपं वानराः कामरूपिणः ।
    कुशलं पर्यपृच्छन्त प्रहृष्टा भरतं तदा ॥ ६-११५-३५॥
    te kṛtvā mānuṣaṃ rūpaṃ vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ |
    kuśalaṃ paryapṛcchanta prahṛṣṭā bharataṃ tadā || 6-115-35||

    RMY 6-115-36

    विभीषणं च भरतः सान्त्वयन्वाक्यमब्रवीत् ।
    दिष्ट्या त्वया सहायेन कृतं कर्म सुदुष्करम् ॥ ६-११५-३६॥
    vibhīṣaṇaṃ ca bharataḥ sāntvayanvākyamabravīt |
    diṣṭyā tvayā sahāyena kṛtaṃ karma suduṣkaram || 6-115-36||

    RMY 6-115-37

    शत्रुघ्नश्च तदा राममभिवाद्य सलक्ष्मणम् ।
    सीतायाश्चरणौ पश्चाद्ववन्दे विनयान्वितः ॥ ६-११५-३७॥
    śatrughnaśca tadā rāmamabhivādya salakṣmaṇam |
    sītāyāścaraṇau paścādvavande vinayānvitaḥ || 6-115-37||

    RMY 6-115-38

    रामो मातरमासाद्य विषण्णं शोककर्शिताम् ।
    जग्राह प्रणतः पादौ मनो मातुः प्रसादयन् ॥ ६-११५-३८॥
    rāmo mātaramāsādya viṣaṇṇaṃ śokakarśitām |
    jagrāha praṇataḥ pādau mano mātuḥ prasādayan || 6-115-38||

    RMY 6-115-39

    अभिवाद्य सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् ।
    स मातॄश्च तदा सर्वाः पुरोहितमुपागमत् ॥ ६-११५-३९॥
    abhivādya sumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca yaśasvinīm |
    sa mātṝśca tadā sarvāḥ purohitamupāgamat || 6-115-39||

    RMY 6-115-40

    स्वागतं ते महाबाहो कौसल्यानन्दवर्धन ।
    इति प्राञ्जलयः सर्वे नागरा राममब्रुवन् ॥ ६-११५-४०॥
    svāgataṃ te mahābāho kausalyānandavardhana |
    iti prāñjalayaḥ sarve nāgarā rāmamabruvan || 6-115-40||

    RMY 6-115-41

    तन्यञ्जलिसहस्राणि प्रगृहीतानि नागरैः ।
    आकोशानीव पद्मानि ददर्श भरताग्रजः ॥ ६-११५-४१॥
    tanyañjalisahasrāṇi pragṛhītāni nāgaraiḥ |
    ākośānīva padmāni dadarśa bharatāgrajaḥ || 6-115-41||

    RMY 6-115-42

    पादुके ते तु रामस्य गृहीत्वा भरतः स्वयम् ।
    चरणाभ्यां नरेन्द्रस्य योजयामास धर्मवित् ॥ ६-११५-४२॥
    pāduke te tu rāmasya gṛhītvā bharataḥ svayam |
    caraṇābhyāṃ narendrasya yojayāmāsa dharmavit || 6-115-42||

    RMY 6-115-43

    अब्रवीच्च तदा रामं भरतः स कृताञ्जलिः ।
    एतत्ते रक्षितं राजन्राज्यं निर्यातितं मया ॥ ६-११५-४३॥
    abravīcca tadā rāmaṃ bharataḥ sa kṛtāñjaliḥ |
    etatte rakṣitaṃ rājanrājyaṃ niryātitaṃ mayā || 6-115-43||

    RMY 6-115-44

    अद्य जन्म कृतार्थं मे संवृत्तश्च मनोरथः ।
    यस्त्वां पश्यामि राजानमयोध्यां पुनरागतम् ॥ ६-११५-४४॥
    adya janma kṛtārthaṃ me saṃvṛttaśca manorathaḥ |
    yastvāṃ paśyāmi rājānamayodhyāṃ punarāgatam || 6-115-44||

    RMY 6-115-45

    अवेक्षतां भवान्कोशं कोष्ठागारं पुरं बलम् ।
    भवतस्तेजसा सर्वं कृतं दशगुणं मया ॥ ६-११५-४५॥
    avekṣatāṃ bhavānkośaṃ koṣṭhāgāraṃ puraṃ balam |
    bhavatastejasā sarvaṃ kṛtaṃ daśaguṇaṃ mayā || 6-115-45||

    RMY 6-115-46

    तथा ब्रुवाणं भरतं दृष्ट्वा तं भ्रातृवत्सलम् ।
    मुमुचुर्वानरा बाष्पं राक्षसश्च विभीषणः ॥ ६-११५-४६॥
    tathā bruvāṇaṃ bharataṃ dṛṣṭvā taṃ bhrātṛvatsalam |
    mumucurvānarā bāṣpaṃ rākṣasaśca vibhīṣaṇaḥ || 6-115-46||

    RMY 6-115-47

    ततः प्रहर्षाद्भरतमङ्कमारोप्य राघवः ।
    ययौ तेन विमानेन ससैन्यो भरताश्रमम् ॥ ६-११५-४७॥
    tataḥ praharṣādbharatamaṅkamāropya rāghavaḥ |
    yayau tena vimānena sasainyo bharatāśramam || 6-115-47||

    RMY 6-115-48

    भरताश्रममासाद्य ससैन्यो राघवस्तदा ।
    अवतीर्य विमानाग्रादवतस्थे महीतले ॥ ६-११५-४८॥
    bharatāśramamāsādya sasainyo rāghavastadā |
    avatīrya vimānāgrādavatasthe mahītale || 6-115-48||

    RMY 6-115-49

    अब्रवीच्च तदा रामस्तद्विमानमनुत्तमम् ।
    वह वैश्रवणं देवमनुजानामि गम्यताम् ॥ ६-११५-४९॥
    abravīcca tadā rāmastadvimānamanuttamam |
    vaha vaiśravaṇaṃ devamanujānāmi gamyatām || 6-115-49||

    RMY 6-115-50

    ततो रामाभ्यनुज्ञातं तद्विमानमनुत्तमम् ।
    उत्तरां दिशमुद्दिश्य जगाम धनदालयम् ॥ ६-११५-५०॥
    tato rāmābhyanujñātaṃ tadvimānamanuttamam |
    uttarāṃ diśamuddiśya jagāma dhanadālayam || 6-115-50||

    RMY 6-115-51

    पुरोहितस्यात्मसमस्य राघवो बृहस्पतेः शक्र इवामराधिपः ।
    निपीड्य पादौ पृथगासने शुभे सहैव तेनोपविवेश वीर्यवान् ॥ ६-११५-५१॥
    purohitasyātmasamasya rāghavo bṛhaspateḥ śakra ivāmarādhipaḥ |
    nipīḍya pādau pṛthagāsane śubhe sahaiva tenopaviveśa vīryavān || 6-115-51||

    Sarga: 116/116 (90)

    RMY 6-116-1

    शिरस्यञ्जलिमादाय कैकेयीनन्दिवर्धनः ।
    बभाषे भरतो ज्येष्ठं रामं सत्यपराक्रमम् ॥ ६-११६-१॥
    śirasyañjalimādāya kaikeyīnandivardhanaḥ |
    babhāṣe bharato jyeṣṭhaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 6-116-1||

    RMY 6-116-2

    पूजिता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम ।
    तद्ददामि पुनस्तुभ्यं यथा त्वमददा मम ॥ ६-११६-२॥
    pūjitā māmikā mātā dattaṃ rājyamidaṃ mama |
    taddadāmi punastubhyaṃ yathā tvamadadā mama || 6-116-2||

    RMY 6-116-3

    धुरमेकाकिना न्यस्तामृषभेण बलीयसा ।
    किशोरवद्गुरुं भारं न वोढुमहमुत्सहे ॥ ६-११६-३॥
    dhuramekākinā nyastāmṛṣabheṇa balīyasā |
    kiśoravadguruṃ bhāraṃ na voḍhumahamutsahe || 6-116-3||

    RMY 6-116-4

    वारिवेगेन महता भिन्नः सेतुरिव क्षरन् ।
    दुर्बन्धनमिदं मन्ये राज्यच्छिद्रमसंवृतम् ॥ ६-११६-४॥
    vārivegena mahatā bhinnaḥ seturiva kṣaran |
    durbandhanamidaṃ manye rājyacchidramasaṃvṛtam || 6-116-4||

    RMY 6-116-5

    गतिं खर इवाश्वस्य हंसस्येव च वायसः ।
    नान्वेतुमुत्सहे देव तव मार्गमरिंदम ॥ ६-११६-५॥
    gatiṃ khara ivāśvasya haṃsasyeva ca vāyasaḥ |
    nānvetumutsahe deva tava mārgamariṃdama || 6-116-5||

    RMY 6-116-6

    यथा च रोपितो वृक्षो जातश्चान्तर्निवेशने ।
    महांश्च सुदुरारोहो महास्कन्धः प्रशाखवान् ॥ ६-११६-६॥
    yathā ca ropito vṛkṣo jātaścāntarniveśane |
    mahāṃśca sudurāroho mahāskandhaḥ praśākhavān || 6-116-6||

    RMY 6-116-7

    शीर्येत पुष्पितो भूत्वा न फलानि प्रदर्शयेत् ।
    तस्य नानुभवेदर्थं यस्य हेतोः स रोप्यते ॥ ६-११६-७॥
    śīryeta puṣpito bhūtvā na phalāni pradarśayet |
    tasya nānubhavedarthaṃ yasya hetoḥ sa ropyate || 6-116-7||

    RMY 6-116-8

    एषोपमा महाबाहो त्वमर्थं वेत्तुमर्हसि ।
    यद्यस्मान्मनुजेन्द्र त्वं भक्तान्भृत्यान्न शाधि हि ॥ ६-११६-८॥
    eṣopamā mahābāho tvamarthaṃ vettumarhasi |
    yadyasmānmanujendra tvaṃ bhaktānbhṛtyānna śādhi hi || 6-116-8||

    RMY 6-116-9

    जगदद्याभिषिक्तं त्वामनुपश्यतु सर्वतः ।
    प्रतपन्तमिवादित्यं मध्याह्ने दीप्ततेजसं ॥ ६-११६-९॥
    jagadadyābhiṣiktaṃ tvāmanupaśyatu sarvataḥ |
    pratapantamivādityaṃ madhyāhne dīptatejasaṃ || 6-116-9||

    RMY 6-116-10

    तूर्यसंघातनिर्घोषैः काञ्चीनूपुरनिस्वनैः ।
    मधुरैर्गीतशब्दैश्च प्रतिबुध्यस्व शेष्व च ॥ ६-११६-१०॥
    tūryasaṃghātanirghoṣaiḥ kāñcīnūpuranisvanaiḥ |
    madhurairgītaśabdaiśca pratibudhyasva śeṣva ca || 6-116-10||

    RMY 6-116-11

    यावदावर्तते चक्रं यावती च वसुंधरा ।
    तावत्त्वमिह सर्वस्य स्वामित्वमभिवर्तय ॥ ६-११६-११॥
    yāvadāvartate cakraṃ yāvatī ca vasuṃdharā |
    tāvattvamiha sarvasya svāmitvamabhivartaya || 6-116-11||

    RMY 6-116-12

    भरतस्य वचः श्रुत्वा रामः परपुरंजयः ।
    तथेति प्रतिजग्राह निषसादासने शुभे ॥ ६-११६-१२॥
    bharatasya vacaḥ śrutvā rāmaḥ parapuraṃjayaḥ |
    tatheti pratijagrāha niṣasādāsane śubhe || 6-116-12||

    RMY 6-116-13

    ततः शत्रुघ्नवचनान्निपुणाः श्मश्रुवर्धकाः ।
    सुखहस्ताः सुशीघ्राश्च राघवं पर्युपासत ॥ ६-११६-१३॥
    tataḥ śatrughnavacanānnipuṇāḥ śmaśruvardhakāḥ |
    sukhahastāḥ suśīghrāśca rāghavaṃ paryupāsata || 6-116-13||

    RMY 6-116-14

    पूर्वं तु भरते स्नाते लक्ष्मणे च महाबले ।
    सुग्रीवे वानरेन्द्रे च राक्षसेन्द्रे विभीषणे ॥ ६-११६-१४॥
    pūrvaṃ tu bharate snāte lakṣmaṇe ca mahābale |
    sugrīve vānarendre ca rākṣasendre vibhīṣaṇe || 6-116-14||

    RMY 6-116-15

    विशोधितजटः स्नातश्चित्रमाल्यानुलेपनः ।
    महार्हवसनोपेतस्तस्थौ तत्र श्रिया ज्वलन् ॥ ६-११६-१५॥
    viśodhitajaṭaḥ snātaścitramālyānulepanaḥ |
    mahārhavasanopetastasthau tatra śriyā jvalan || 6-116-15||

    RMY 6-116-16

    प्रतिकर्म च रामस्य कारयामास वीर्यवान् ।
    लक्ष्मणस्य च लक्ष्मीवानिक्ष्वाकुकुलवर्धनः ॥ ६-११६-१६॥
    pratikarma ca rāmasya kārayāmāsa vīryavān |
    lakṣmaṇasya ca lakṣmīvānikṣvākukulavardhanaḥ || 6-116-16||

    RMY 6-116-17

    प्रतिकर्म च सीतायाः सर्वा दशरथस्त्रियः ।
    आत्मनैव तदा चक्रुर्मनस्विन्यो मनोहरम् ॥ ६-११६-१७॥
    pratikarma ca sītāyāḥ sarvā daśarathastriyaḥ |
    ātmanaiva tadā cakrurmanasvinyo manoharam || 6-116-17||

    RMY 6-116-18

    ततो राघवपत्नीनां सर्वासामेव शोभनम् ।
    चकार यत्नात्कौसल्या प्रहृष्टा पुत्रवत्सला ॥ ६-११६-१८॥
    tato rāghavapatnīnāṃ sarvāsāmeva śobhanam |
    cakāra yatnātkausalyā prahṛṣṭā putravatsalā || 6-116-18||

    RMY 6-116-19

    ततः शत्रुघ्नवचनात्सुमन्त्रो नाम सारथिः ।
    योजयित्वाभिचक्राम रथं सर्वाङ्गशोभनम् ॥ ६-११६-१९॥
    tataḥ śatrughnavacanātsumantro nāma sārathiḥ |
    yojayitvābhicakrāma rathaṃ sarvāṅgaśobhanam || 6-116-19||

    RMY 6-116-20

    अर्कमण्डलसंकाशं दिव्यं दृष्ट्वा रथं स्थितम् ।
    आरुरोह महाबाहू रामः सत्यपराक्रमः ॥ ६-११६-२०॥
    arkamaṇḍalasaṃkāśaṃ divyaṃ dṛṣṭvā rathaṃ sthitam |
    āruroha mahābāhū rāmaḥ satyaparākramaḥ || 6-116-20||

    RMY 6-116-21

    अयोध्यायां तु सचिवा राज्ञो दशरथस्य ये ।
    पुरोहितं पुरस्कृत्य मन्त्रयामासुरर्थवत् ॥ ६-११६-२१॥
    ayodhyāyāṃ tu sacivā rājño daśarathasya ye |
    purohitaṃ puraskṛtya mantrayāmāsurarthavat || 6-116-21||

    RMY 6-116-22

    मन्त्रयन्रामवृद्ध्यर्थं वृत्त्यर्थं नगरस्य च ।
    सर्वमेवाभिषेकार्थं जयार्हस्य महात्मनः ।
    कर्तुमर्हथ रामस्य यद्यन्मङ्गलपूर्वकम् ॥ ६-११६-२२॥
    mantrayanrāmavṛddhyarthaṃ vṛttyarthaṃ nagarasya ca |
    sarvamevābhiṣekārthaṃ jayārhasya mahātmanaḥ |
    kartumarhatha rāmasya yadyanmaṅgalapūrvakam || 6-116-22||

    RMY 6-116-23

    इति ते मन्त्रिणः सर्वे संदिश्य तु पुरोहितम् ।
    नगरान्निर्ययुस्तूर्णं रामदर्शनबुद्धयः ॥ ६-११६-२३॥
    iti te mantriṇaḥ sarve saṃdiśya tu purohitam |
    nagarānniryayustūrṇaṃ rāmadarśanabuddhayaḥ || 6-116-23||

    RMY 6-116-24

    हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवानघः ।
    प्रययौ रथमास्थाय रामो नगरमुत्तमम् ॥ ६-११६-२४॥
    hariyuktaṃ sahasrākṣo rathamindra ivānaghaḥ |
    prayayau rathamāsthāya rāmo nagaramuttamam || 6-116-24||

    RMY 6-116-25

    जग्राह भरतो रश्मीञ्शत्रुघ्नश्छत्रमाददे ।
    लक्ष्मणो व्यजनं तस्य मूर्ध्नि संपर्यवीजयत् ॥ ६-११६-२५॥
    jagrāha bharato raśmīñśatrughnaśchatramādade |
    lakṣmaṇo vyajanaṃ tasya mūrdhni saṃparyavījayat || 6-116-25||

    RMY 6-116-26

    श्वेतं च वालव्यजनं सुग्रीवो वानरेश्वरः ।
    अपरं चन्द्रसंकाशं राक्षसेन्द्रो विभीषणः ॥ ६-११६-२६॥
    śvetaṃ ca vālavyajanaṃ sugrīvo vānareśvaraḥ |
    aparaṃ candrasaṃkāśaṃ rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ || 6-116-26||

    RMY 6-116-27

    ऋषिसंघैर्तदाकाशे देवैश्च समरुद्गणैः ।
    स्तूयमानस्य रामस्य शुश्रुवे मधुरध्वनिः ॥ ६-११६-२७॥
    ṛṣisaṃghairtadākāśe devaiśca samarudgaṇaiḥ |
    stūyamānasya rāmasya śuśruve madhuradhvaniḥ || 6-116-27||

    RMY 6-116-28

    ततः शत्रुंजयं नाम कुञ्जरं पर्वतोपमम् ।
    आरुरोह महातेजाः सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥ ६-११६-२८॥
    tataḥ śatruṃjayaṃ nāma kuñjaraṃ parvatopamam |
    āruroha mahātejāḥ sugrīvo vānareśvaraḥ || 6-116-28||

    RMY 6-116-29

    नवनागसहस्राणि ययुरास्थाय वानराः ।
    मानुषं विग्रहं कृत्वा सर्वाभरणभूषिताः ॥ ६-११६-२९॥
    navanāgasahasrāṇi yayurāsthāya vānarāḥ |
    mānuṣaṃ vigrahaṃ kṛtvā sarvābharaṇabhūṣitāḥ || 6-116-29||

    RMY 6-116-30

    शङ्खशब्दप्रणादैश्च दुन्दुभीनां च निस्वनैः ।
    प्रययू पुरुषव्याघ्रस्तां पुरीं हर्म्यमालिनीम् ॥ ६-११६-३०॥
    śaṅkhaśabdapraṇādaiśca dundubhīnāṃ ca nisvanaiḥ |
    prayayū puruṣavyāghrastāṃ purīṃ harmyamālinīm || 6-116-30||

    RMY 6-116-31

    ददृशुस्ते समायान्तं राघवं सपुरःसरम् ।
    विराजमानं वपुषा रथेनातिरथं तदा ॥ ६-११६-३१॥
    dadṛśuste samāyāntaṃ rāghavaṃ sapuraḥsaram |
    virājamānaṃ vapuṣā rathenātirathaṃ tadā || 6-116-31||

    RMY 6-116-32

    ते वर्धयित्वा काकुत्स्थं रामेण प्रतिनन्दिताः ।
    अनुजग्मुर्महात्मानं भ्रातृभिः परिवारितम् ॥ ६-११६-३२॥
    te vardhayitvā kākutsthaṃ rāmeṇa pratinanditāḥ |
    anujagmurmahātmānaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritam || 6-116-32||

    RMY 6-116-33

    अमात्यैर्ब्राह्मणैश्चैव तथा प्रकृतिभिर्वृतः ।
    श्रिया विरुरुचे रामो नक्षत्रैरिव चन्द्रमाः ॥ ६-११६-३३॥
    amātyairbrāhmaṇaiścaiva tathā prakṛtibhirvṛtaḥ |
    śriyā viruruce rāmo nakṣatrairiva candramāḥ || 6-116-33||

    RMY 6-116-34

    स पुरोगामिभिस्तूर्यैस्तालस्वस्तिकपाणिभिः ।
    प्रव्याहरद्भिर्मुदितैर्मङ्गलानि ययौ वृतः ॥ ६-११६-३४॥
    sa purogāmibhistūryaistālasvastikapāṇibhiḥ |
    pravyāharadbhirmuditairmaṅgalāni yayau vṛtaḥ || 6-116-34||

    RMY 6-116-35

    अक्षतं जातरूपं च गावः कन्यास्तथा द्विजाः ।
    नरा मोदकहस्ताश्च रामस्य पुरतो ययुः ॥ ६-११६-३५॥
    akṣataṃ jātarūpaṃ ca gāvaḥ kanyāstathā dvijāḥ |
    narā modakahastāśca rāmasya purato yayuḥ || 6-116-35||

    RMY 6-116-36

    सख्यं च रामः सुग्रीवे प्रभावं चानिलात्मजे ।
    वानराणां च तत्कर्म व्याचचक्षेऽथ मन्त्रिणाम् ।
    श्रुत्वा च विस्मयं जग्मुरयोध्यापुरवासिनः ॥ ६-११६-३६॥
    sakhyaṃ ca rāmaḥ sugrīve prabhāvaṃ cānilātmaje |
    vānarāṇāṃ ca tatkarma vyācacakṣe'tha mantriṇām |
    śrutvā ca vismayaṃ jagmurayodhyāpuravāsinaḥ || 6-116-36||

    RMY 6-116-37

    द्युतिमानेतदाख्याय रामो वानरसंवृतः ।
    हृष्टपुष्टजनाकीर्णामयोध्यां प्रविवेश ह ॥ ६-११६-३७॥
    dyutimānetadākhyāya rāmo vānarasaṃvṛtaḥ |
    hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇāmayodhyāṃ praviveśa ha || 6-116-37||

    RMY 6-116-38

    ततो ह्यभ्युच्छ्रयन्पौराः पताकास्ते गृहे गृहे ।
    ऐक्ष्वाकाध्युषितं रम्यमाससाद पितुर्गृहम् ॥ ६-११६-३८॥
    tato hyabhyucchrayanpaurāḥ patākāste gṛhe gṛhe |
    aikṣvākādhyuṣitaṃ ramyamāsasāda piturgṛham || 6-116-38||

    RMY 6-116-39

    पितुर्भवनमासाद्य प्रविश्य च महात्मनः ।
    कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं चाभ्यवादयत् ॥ ६-११६-३९॥
    piturbhavanamāsādya praviśya ca mahātmanaḥ |
    kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ cābhyavādayat || 6-116-39||

    RMY 6-116-40

    अथाब्रवीद्राजपुत्रो भरतं धर्मिणां वरम् ।
    अथोपहितया वाचा मधुरं रघुनन्दनः ॥ ६-११६-४०॥
    athābravīdrājaputro bharataṃ dharmiṇāṃ varam |
    athopahitayā vācā madhuraṃ raghunandanaḥ || 6-116-40||

    RMY 6-116-41

    यच्च मद्भवनं श्रेष्ठं साशोकवनिकं महत् ।
    मुक्तावैदूर्यसंकीर्णं सुग्रीवस्य निवेदय ॥ ६-११६-४१॥
    yacca madbhavanaṃ śreṣṭhaṃ sāśokavanikaṃ mahat |
    muktāvaidūryasaṃkīrṇaṃ sugrīvasya nivedaya || 6-116-41||

    RMY 6-116-42

    तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भरतः सत्यविक्रमः ।
    पाणौ गृहीत्वा सुग्रीवं प्रविवेश तमालयम् ॥ ६-११६-४२॥
    tasya tadvacanaṃ śrutvā bharataḥ satyavikramaḥ |
    pāṇau gṛhītvā sugrīvaṃ praviveśa tamālayam || 6-116-42||

    RMY 6-116-43

    ततस्तैलप्रदीपांश्च पर्यङ्कास्तरणानि च ।
    गृहीत्वा विविशुः क्षिप्रं शत्रुघ्नेन प्रचोदिताः ॥ ६-११६-४३॥
    tatastailapradīpāṃśca paryaṅkāstaraṇāni ca |
    gṛhītvā viviśuḥ kṣipraṃ śatrughnena pracoditāḥ || 6-116-43||

    RMY 6-116-44

    उवाच च महातेजाः सुग्रीवं राघवानुजः ।
    अभिषेकाय रामस्य दूतानाज्ञापय प्रभो ॥ ६-११६-४४॥
    uvāca ca mahātejāḥ sugrīvaṃ rāghavānujaḥ |
    abhiṣekāya rāmasya dūtānājñāpaya prabho || 6-116-44||

    RMY 6-116-45

    सौवर्णान्वानरेन्द्राणां चतुर्णां चतुरो घटान् ।
    ददौ क्षिप्रं स सुग्रीवः सर्वरत्नविभूषितान् ॥ ६-११६-४५॥
    sauvarṇānvānarendrāṇāṃ caturṇāṃ caturo ghaṭān |
    dadau kṣipraṃ sa sugrīvaḥ sarvaratnavibhūṣitān || 6-116-45||

    RMY 6-116-46

    यथा प्रत्यूषसमये चतुर्णां सागराम्भसाम् ।
    पूर्णैर्घटैः प्रतीक्षध्वं तथा कुरुत वानराः ॥ ६-११६-४६॥
    yathā pratyūṣasamaye caturṇāṃ sāgarāmbhasām |
    pūrṇairghaṭaiḥ pratīkṣadhvaṃ tathā kuruta vānarāḥ || 6-116-46||

    RMY 6-116-47

    एवमुक्ता महात्मानो वानरा वारणोपमाः ।
    उत्पेतुर्गगनं शीघ्रं गरुडा इव शीघ्रगाः ॥ ६-११६-४७॥
    evamuktā mahātmāno vānarā vāraṇopamāḥ |
    utpeturgaganaṃ śīghraṃ garuḍā iva śīghragāḥ || 6-116-47||

    RMY 6-116-48

    जाम्बवांश्च हनूमांश्च वेगदर्शी च वानरः ।
    ऋषभश्चैव कलशाञ्जलपूर्णानथानयन् ।
    नदीशतानां पञ्चानां जले कुम्भैरुपाहरन् ॥ ६-११६-४८॥
    jāmbavāṃśca hanūmāṃśca vegadarśī ca vānaraḥ |
    ṛṣabhaścaiva kalaśāñjalapūrṇānathānayan |
    nadīśatānāṃ pañcānāṃ jale kumbhairupāharan || 6-116-48||

    RMY 6-116-49

    पूर्वात्समुद्रात्कलशं जलपूर्णमथानयत् ।
    सुषेणः सत्त्वसंपन्नः सर्वरत्नविभूषितम् ॥ ६-११६-४९॥
    pūrvātsamudrātkalaśaṃ jalapūrṇamathānayat |
    suṣeṇaḥ sattvasaṃpannaḥ sarvaratnavibhūṣitam || 6-116-49||

    RMY 6-116-50

    ऋषभो दक्षिणात्तूर्णं समुद्राज्जलमाहरत् ॥ ६-११६-५०॥
    ṛṣabho dakṣiṇāttūrṇaṃ samudrājjalamāharat || 6-116-50||

    RMY 6-116-51

    रक्तचन्दनकर्पूरैः संवृतं काञ्चनं घटम् ।
    गवयः पश्चिमात्तोयमाजहार महार्णवात् ॥ ६-११६-५१॥
    raktacandanakarpūraiḥ saṃvṛtaṃ kāñcanaṃ ghaṭam |
    gavayaḥ paścimāttoyamājahāra mahārṇavāt || 6-116-51||

    RMY 6-116-52

    रत्नकुम्भेन महता शीतं मारुतविक्रमः ।
    उत्तराच्च जलं शीघ्रं गरुडानिलविक्रमः ॥ ६-११६-५२॥
    ratnakumbhena mahatā śītaṃ mārutavikramaḥ |
    uttarācca jalaṃ śīghraṃ garuḍānilavikramaḥ || 6-116-52||

    RMY 6-116-53

    अभिषेकाय रामस्य शत्रुघ्नः सचिवैः सह ।
    पुरोहिताय श्रेष्ठाय सुहृद्भ्यश्च न्यवेदयत् ॥ ६-११६-५३॥
    abhiṣekāya rāmasya śatrughnaḥ sacivaiḥ saha |
    purohitāya śreṣṭhāya suhṛdbhyaśca nyavedayat || 6-116-53||

    RMY 6-116-54

    ततः स प्रयतो वृद्धो वसिष्ठो ब्राह्मणैः सह ।
    रामं रत्नमयो पीठे सहसीतं न्यवेशयत् ॥ ६-११६-५४॥
    tataḥ sa prayato vṛddho vasiṣṭho brāhmaṇaiḥ saha |
    rāmaṃ ratnamayo pīṭhe sahasītaṃ nyaveśayat || 6-116-54||

    RMY 6-116-55

    वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यपः ।
    कात्यायनः सुयज्ञश्च गौतमो विजयस्तथा ॥ ६-११६-५५॥
    vasiṣṭho vāmadevaśca jābāliratha kāśyapaḥ |
    kātyāyanaḥ suyajñaśca gautamo vijayastathā || 6-116-55||

    RMY 6-116-56

    अभ्यषिञ्चन्नरव्याघ्रं प्रसन्नेन सुगन्धिना ।
    सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा ॥ ६-११६-५६॥
    abhyaṣiñcannaravyāghraṃ prasannena sugandhinā |
    salilena sahasrākṣaṃ vasavo vāsavaṃ yathā || 6-116-56||

    RMY 6-116-57

    ऋत्विग्भिर्ब्राह्मणैः पूर्वं कन्याभिर्मन्त्रिभिस्तथा ।
    योधैश्चैवाभ्यषिञ्चंस्ते संप्रहृष्टाः सनैगमैः ॥ ६-११६-५७॥
    ṛtvigbhirbrāhmaṇaiḥ pūrvaṃ kanyābhirmantribhistathā |
    yodhaiścaivābhyaṣiñcaṃste saṃprahṛṣṭāḥ sanaigamaiḥ || 6-116-57||

    RMY 6-116-58

    सर्वौषधिरसैश्चापि दैवतैर्नभसि स्थितैः ।
    चतुर्हिर्लोकपालैश्च सर्वैर्देवैश्च संगतैः ॥ ६-११६-५८॥
    sarvauṣadhirasaiścāpi daivatairnabhasi sthitaiḥ |
    caturhirlokapālaiśca sarvairdevaiśca saṃgataiḥ || 6-116-58||

    RMY 6-116-59

    छत्रं तस्य च जग्राह शत्रुघ्नः पाण्डुरं शुभम् ।
    श्वेतं च वालव्यजनं सुग्रीवो वानरेश्वरः ।
    अपरं चन्द्रसंकाशं राक्षसेन्द्रो विभीषणः ॥ ६-११६-५९॥
    chatraṃ tasya ca jagrāha śatrughnaḥ pāṇḍuraṃ śubham |
    śvetaṃ ca vālavyajanaṃ sugrīvo vānareśvaraḥ |
    aparaṃ candrasaṃkāśaṃ rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ || 6-116-59||

    RMY 6-116-60

    मालां ज्वलन्तीं वपुषा काञ्चनीं शतपुष्कराम् ।
    राघवाय ददौ वायुर्वासवेन प्रचोदितः ॥ ६-११६-६०॥
    mālāṃ jvalantīṃ vapuṣā kāñcanīṃ śatapuṣkarām |
    rāghavāya dadau vāyurvāsavena pracoditaḥ || 6-116-60||

    RMY 6-116-61

    सर्वरत्नसमायुक्तं मणिरत्नविभूषितम् ।
    मुक्ताहारं नरेन्द्राय ददौ शक्रप्रचोदितः ॥ ६-११६-६१॥
    sarvaratnasamāyuktaṃ maṇiratnavibhūṣitam |
    muktāhāraṃ narendrāya dadau śakrapracoditaḥ || 6-116-61||

    RMY 6-116-62

    प्रजगुर्देवगन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरो गणाः ।
    अभिषेके तदर्हस्य तदा रामस्य धीमतः ॥ ६-११६-६२॥
    prajagurdevagandharvā nanṛtuścāpsaro gaṇāḥ |
    abhiṣeke tadarhasya tadā rāmasya dhīmataḥ || 6-116-62||

    RMY 6-116-63

    भूमिः सस्यवती चैव फलवन्तश्च पादपाः ।
    गन्धवन्ति च पुष्पाणि बभूवू राघवोत्सवे ॥ ६-११६-६३॥
    bhūmiḥ sasyavatī caiva phalavantaśca pādapāḥ |
    gandhavanti ca puṣpāṇi babhūvū rāghavotsave || 6-116-63||

    RMY 6-116-64

    सहस्रशतमश्वानां धेनूनां च गवां तथा ।
    ददौ शतं वृषान्पूर्वं द्विजेभ्यो मनुजर्षभः ॥ ६-११६-६४॥
    sahasraśatamaśvānāṃ dhenūnāṃ ca gavāṃ tathā |
    dadau śataṃ vṛṣānpūrvaṃ dvijebhyo manujarṣabhaḥ || 6-116-64||

    RMY 6-116-65

    त्रिंशत्कोटीर्हिरण्यस्य ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुनः ।
    नानाभरणवस्त्राणि महार्हाणि च राघवः ॥ ६-११६-६५॥
    triṃśatkoṭīrhiraṇyasya brāhmaṇebhyo dadau punaḥ |
    nānābharaṇavastrāṇi mahārhāṇi ca rāghavaḥ || 6-116-65||

    RMY 6-116-66

    अर्करश्मिप्रतीकाशां काञ्चनीं मणिविग्रहाम् ।
    सुग्रीवाय स्रजं दिव्यां प्रायच्छन्मनुजर्षभः ॥ ६-११६-६६॥
    arkaraśmipratīkāśāṃ kāñcanīṃ maṇivigrahām |
    sugrīvāya srajaṃ divyāṃ prāyacchanmanujarṣabhaḥ || 6-116-66||

    RMY 6-116-67

    वैदूर्यमणिचित्रे च वज्ररत्नविभूषिते ।
    वालिपुत्राय धृतिमानङ्गदायाङ्गदे ददौ ॥ ६-११६-६७॥
    vaidūryamaṇicitre ca vajraratnavibhūṣite |
    vāliputrāya dhṛtimānaṅgadāyāṅgade dadau || 6-116-67||

    RMY 6-116-68

    मणिप्रवरजुष्टं च मुक्ताहारमनुत्तमम् ।
    सीतायै प्रददौ रामश्चन्द्ररश्मिसमप्रभम् ॥ ६-११६-६८॥
    maṇipravarajuṣṭaṃ ca muktāhāramanuttamam |
    sītāyai pradadau rāmaścandraraśmisamaprabham || 6-116-68||

    RMY 6-116-69

    अरजे वाससी दिव्ये शुभान्याभरणानि च ।
    अवेक्षमाणा वैदेही प्रददौ वायुसूनवे ॥ ६-११६-६९॥
    araje vāsasī divye śubhānyābharaṇāni ca |
    avekṣamāṇā vaidehī pradadau vāyusūnave || 6-116-69||

    RMY 6-116-70

    अवमुच्यात्मनः कण्ठाद्धारं जनकनन्दिनी ।
    अवैक्षत हरीन्सर्वान्भर्तारं च मुहुर्मुहुः ॥ ६-११६-७०॥
    avamucyātmanaḥ kaṇṭhāddhāraṃ janakanandinī |
    avaikṣata harīnsarvānbhartāraṃ ca muhurmuhuḥ || 6-116-70||

    RMY 6-116-71

    तामिङ्गितज्ञः संप्रेक्ष्य बभाषे जनकात्मजाम् ।
    प्रदेहि सुभगे हारं यस्य तुष्टासि भामिनि ॥ ६-११६-७१॥
    tāmiṅgitajñaḥ saṃprekṣya babhāṣe janakātmajām |
    pradehi subhage hāraṃ yasya tuṣṭāsi bhāmini || 6-116-71||

    RMY 6-116-72

    पौरुषं विक्रमो बुद्धिर्यस्मिन्नेतानि नित्यदा ।
    ददौ सा वायुपुत्राय तं हारमसितेक्षणा ॥ ६-११६-७२॥
    pauruṣaṃ vikramo buddhiryasminnetāni nityadā |
    dadau sā vāyuputrāya taṃ hāramasitekṣaṇā || 6-116-72||

    RMY 6-116-73

    हनूमांस्तेन हारेण शुशुभे वानरर्षभः ।
    चन्द्रांशुचयगौरेण श्वेताभ्रेण यथाचलः ॥ ६-११६-७३॥
    hanūmāṃstena hāreṇa śuśubhe vānararṣabhaḥ |
    candrāṃśucayagaureṇa śvetābhreṇa yathācalaḥ || 6-116-73||

    RMY 6-116-74

    ततो द्विविद मैन्दाभ्यां नीलाय च परंतपः ।
    सर्वान्कामगुणान्वीक्ष्य प्रददौ वसुधाधिपः ॥ ६-११६-७४॥
    tato dvivida maindābhyāṃ nīlāya ca paraṃtapaḥ |
    sarvānkāmaguṇānvīkṣya pradadau vasudhādhipaḥ || 6-116-74||

    RMY 6-116-75

    सर्ववानरवृद्धाश्च ये चान्ये वानरेश्वराः ।
    वासोभिर्भूषणैश्चैव यथार्हं प्रतिपूजिताः ॥ ६-११६-७५॥
    sarvavānaravṛddhāśca ye cānye vānareśvarāḥ |
    vāsobhirbhūṣaṇaiścaiva yathārhaṃ pratipūjitāḥ || 6-116-75||

    RMY 6-116-76

    यथार्हं पूजिताः सर्वे कामै रत्नैश्च पुष्कलैर् ।
    प्रहृष्टमनसः सर्वे जग्मुरेव यथागतम् ॥ ६-११६-७६॥
    yathārhaṃ pūjitāḥ sarve kāmai ratnaiśca puṣkalair |
    prahṛṣṭamanasaḥ sarve jagmureva yathāgatam || 6-116-76||

    RMY 6-116-77

    राघवः परमोदारः शशास परया मुदा ।
    उवाच लक्ष्मणं रामो धर्मज्ञं धर्मवत्सलः ॥ ६-११६-७७॥
    rāghavaḥ paramodāraḥ śaśāsa parayā mudā |
    uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo dharmajñaṃ dharmavatsalaḥ || 6-116-77||

    RMY 6-116-78

    आतिष्ठ धर्मज्ञ मया सहेमां गां पूर्वराजाध्युषितां बलेन ।
    तुल्यं मया त्वं पितृभिर्धृता या तां यौवराज्ये धुरमुद्वहस्व ॥ ६-११६-७८॥
    ātiṣṭha dharmajña mayā sahemāṃ gāṃ pūrvarājādhyuṣitāṃ balena |
    tulyaṃ mayā tvaṃ pitṛbhirdhṛtā yā tāṃ yauvarājye dhuramudvahasva || 6-116-78||

    RMY 6-116-79

    सर्वात्मना पर्यनुनीयमानो यदा न सौमित्रिरुपैति योगम् ।
    नियुज्यमानो भुवि यौवराज्ये ततोऽभ्यषिञ्चद्भरतं महात्मा ॥ ६-११६-७९॥
    sarvātmanā paryanunīyamāno yadā na saumitrirupaiti yogam |
    niyujyamāno bhuvi yauvarājye tato'bhyaṣiñcadbharataṃ mahātmā || 6-116-79||

    RMY 6-116-80

    राघवश्चापि धर्मात्मा प्राप्य राज्यमनुत्तमम् ।
    ईजे बहुविधैर्यज्ञैः ससुहृद्भ्रातृबान्धवः ॥ ६-११६-८०॥
    rāghavaścāpi dharmātmā prāpya rājyamanuttamam |
    īje bahuvidhairyajñaiḥ sasuhṛdbhrātṛbāndhavaḥ || 6-116-80||

    RMY 6-116-81

    पौण्डरीकाश्वमेधाभ्यां वाजपेयेन चासकृत् ।
    अन्यैश्च विविधैर्यज्ञैरयजत्पार्थिवर्षभः ॥ ६-११६-८१॥
    pauṇḍarīkāśvamedhābhyāṃ vājapeyena cāsakṛt |
    anyaiśca vividhairyajñairayajatpārthivarṣabhaḥ || 6-116-81||

    RMY 6-116-82

    राज्यं दशसहस्राणि प्राप्य वर्षाणि राघवः ।
    शताश्वमेधानाजह्रे सदश्वान्भूरिदक्षिणान् ॥ ६-११६-८२॥
    rājyaṃ daśasahasrāṇi prāpya varṣāṇi rāghavaḥ |
    śatāśvamedhānājahre sadaśvānbhūridakṣiṇān || 6-116-82||

    RMY 6-116-83

    आजानुलम्बिबाहुश्च महास्कन्धः प्रतापवान् ।
    लक्ष्मणानुचरो रामः पृथिवीमन्वपालयत् ॥ ६-११६-८३॥
    ājānulambibāhuśca mahāskandhaḥ pratāpavān |
    lakṣmaṇānucaro rāmaḥ pṛthivīmanvapālayat || 6-116-83||

    RMY 6-116-84

    न पर्यदेवन्विधवा न च व्यालकृतं भयम् ।
    न व्याधिजं भयं वापि रामे राज्यं प्रशासति ॥ ६-११६-८४॥
    na paryadevanvidhavā na ca vyālakṛtaṃ bhayam |
    na vyādhijaṃ bhayaṃ vāpi rāme rājyaṃ praśāsati || 6-116-84||

    RMY 6-116-85

    निर्दस्युरभवल्लोको नानर्थः कंचिदस्पृशत् ।
    न च स्म वृद्धा बालानां प्रेतकार्याणि कुर्वते ॥ ६-११६-८५॥
    nirdasyurabhavalloko nānarthaḥ kaṃcidaspṛśat |
    na ca sma vṛddhā bālānāṃ pretakāryāṇi kurvate || 6-116-85||

    RMY 6-116-86

    सर्वं मुदितमेवासीत्सर्वो धर्मपरोऽभवत् ।
    राममेवानुपश्यन्तो नाभ्यहिंसन्परस्परम् ॥ ६-११६-८६॥
    sarvaṃ muditamevāsītsarvo dharmaparo'bhavat |
    rāmamevānupaśyanto nābhyahiṃsanparasparam || 6-116-86||

    RMY 6-116-87

    आसन्वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः ।
    निरामया विशोकाश्च रामे राज्यं प्रशासति ॥ ६-११६-८७॥
    āsanvarṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥ |
    nirāmayā viśokāśca rāme rājyaṃ praśāsati || 6-116-87||

    RMY 6-116-88

    नित्यपुष्पा नित्यफलास्तरवः स्कन्धविस्तृताः ।
    कालवर्षी च पर्जन्यः सुखस्पर्शश्च मारुतः ॥ ६-११६-८८॥
    nityapuṣpā nityaphalāstaravaḥ skandhavistṛtāḥ |
    kālavarṣī ca parjanyaḥ sukhasparśaśca mārutaḥ || 6-116-88||

    RMY 6-116-89

    स्वकर्मसु प्रवर्तन्ते तुष्ठाः स्वैरेव कर्मभिः ।
    आसन्प्रजा धर्मपरा रामे शासति नानृताः ॥ ६-११६-८९॥
    svakarmasu pravartante tuṣṭhāḥ svaireva karmabhiḥ |
    āsanprajā dharmaparā rāme śāsati nānṛtāḥ || 6-116-89||

    RMY 6-116-90

    सर्वे लक्षणसंपन्नाः सर्वे धर्मपरायणाः ।
    दशवर्षसहस्राणि रामो राज्यमकारयत् ॥ ६-११६-९०॥
    sarve lakṣaṇasaṃpannāḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ |
    daśavarṣasahasrāṇi rāmo rājyamakārayat || 6-116-90||