Mahabharata - Anushasana Parva
Anushasana Parva continues Bhishma’s teachings to Yudhishthira after the Kurukshetra war. The Parva focuses on ethical conduct, social duties, charity, personal discipline, religious observances, and practical guidance for righteous living and governance.
Editorial Note
Anushasana Parva is the instructional and ethical continuation of Shanti Parva.
While Shanti Parva focuses broadly on philosophy, governance, and the restoration of order, Anushasana Parva becomes more practical and prescriptive.
Bhishma continues instructing Yudhishthira from the bed of arrows, but now the discussion concentrates on:
- ethical behavior
- charity
- duty
- social conduct
- discipline
- and righteous living.
This Parva attempts to answer an important question:
- how should individuals and rulers live after witnessing the destruction of war?
The tone is reflective, didactic, and deeply concerned with rebuilding moral order in society.
Structure and Composition
Total Adhyayas: ~154 (Critical Edition alignment)
Narrative Coverage:
- Continuation of Bhishma’s teachings
- Duties of rulers and individuals
- Charity and gift-giving (dāna)
- Ethical conduct and self-discipline
- Social and family responsibilities
- Religious observances and vows
- Discussions on non-violence and truth
- Narratives illustrating moral principles
- Bhishma’s final departure
📌 Textual Note: This edition follows the BORI Critical Edition, a scholarly reconstruction based on extensive manuscript comparison, digitally preserved and maintained through the work of Tokunaga and John Smith.
Major Characters and Roles
- Bhishma - elder teacher delivering final instructions on righteous conduct
- Yudhishthira - king seeking practical ethical guidance after the war
- Krishna - divine guide witnessing Bhishma’s final teachings
- Sages and narrators - contributors to discussions on morality and discipline
Thematic Flow
Continuation of Ethical Instruction Bhishma deepens his teachings to Yudhishthira
Personal Conduct and Discipline Moral life is explored at the individual level
Charity and Social Responsibility Giving and compassion become central virtues
Religious and Ethical Practice Truth, restraint, and duty are emphasized
Preparation for Departure Bhishma approaches the end of his life
Transmission of Wisdom Knowledge is preserved for future generations
Philosophical Significance
Anushasana Parva explores how ethical order can be rebuilt after collective destruction.
Major themes include:
- Dāna (Charity) - generosity sustains social harmony
- Self-Discipline - moral life requires restraint and responsibility
- Truth and Non-Violence - ethical conduct is essential for stable society
- Duty within Society - individuals must fulfill responsibilities toward others
- Wisdom through Experience - suffering and age produce deeper understanding
This Parva emphasizes that civilization survives not only through power, but through ethical behavior in everyday life.
Simple Summary (For Easy Understanding)
Anushasana Parva continues the teachings of Bhishma after the war.
Yudhishthira still wants guidance about how to rule and live ethically.
Bhishma now focuses more on practical moral behavior.
He explains:
- how rulers should act
- how people should treat others
- why charity is important
- and how self-control helps society remain stable.
The Parva discusses:
- truthfulness
- compassion
- discipline
- respect for duty
- and non-violence.
Many stories are told to explain moral ideas in simple ways.
Toward the end, Bhishma prepares for death after completing his teachings.
Finally, he leaves his body peacefully.
Anushasana Parva teaches that:
- wisdom must guide power
- ethical conduct matters in daily life
- and societies survive through compassion, restraint, and responsibility.
Important Sections within Anushasana Parva
1. Continuation of Bhishma’s Guidance
Bhishma continues answering Yudhishthira’s questions on ethics and governance.
2. Teachings on Charity
Large portions of the Parva discuss:
- generosity
- helping others
- feeding the needy
- and responsible use of wealth.
Charity is presented as essential for social balance.
3. Discussions on Truth and Non-Violence
Bhishma emphasizes the importance of:
- honesty
- compassion
- restraint
- and minimizing harm.
4. Duties within Society
Different forms of personal and social responsibility are discussed.
The Parva stresses that ethical order depends on mutual obligation.
5. Religious Practices and Vows
The text includes discussions on:
- vows
- rituals
- discipline
- and spiritual observances.
6. Bhishma’s Departure
After completing his teachings, Bhishma finally leaves his body.
This marks the end of one of the Mahabharata’s greatest moral and intellectual figures.
Historical and Literary Importance
Anushasana Parva became highly influential in later Indian ethical and religious thought.
It combines:
- moral instruction
- practical ethics
- social philosophy
- and spiritual reflection.
The Parva influenced discussions on:
- charity
- kingship
- social responsibility
- religious discipline
- and righteous conduct.
Together with Shanti Parva, it transforms the Mahabharata from a story of war into a vast civilizational reflection on how societies should function after catastrophe.
Source Note: This presentation follows the Mahabharata Critical Edition prepared at the Bhandarkar Oriental Research Institute (BORI), based on systematic manuscript comparison. The digital text lineage originates from Prof. Tokunaga and has been maintained and updated by Prof. John Smith.
Reading Mode - Change for details
Original Texts
Adhyaya: 1/154 (76)
MHB 13-1-1
युधिष्ठिर उवाच ।
शमो बहुविधाकारः सूक्ष्म उक्तः पितामह ।
न च मे हृदये शान्तिरस्ति कृत्वेदमीदृशम् ॥ १३-१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śamo bahuvidhākāraḥ sūkṣma uktaḥ pitāmaha |
na ca me hṛdaye śāntirasti kṛtvedamīdṛśam || 13-1-1||
MHB 13-1-2
अस्मिन्नर्थे बहुविधा शान्तिरुक्ता त्वयानघ ।
स्वकृते का नु शान्तिः स्याच्छमाद्बहुविधादपि ॥ १३-१-२॥
asminnarthe bahuvidhā śāntiruktā tvayānagha |
svakṛte kā nu śāntiḥ syācchamādbahuvidhādapi || 13-1-2||
MHB 13-1-3
शराचितशरीरं हि तीव्रव्रणमुदीक्ष्य च ।
शमं नोपलभे वीर दुष्कृतान्येव चिन्तयन् ॥ १३-१-३॥
śarācitaśarīraṃ hi tīvravraṇamudīkṣya ca |
śamaṃ nopalabhe vīra duṣkṛtānyeva cintayan || 13-1-3||
MHB 13-1-4
रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रस्रवन्तं यथाचलम् ।
त्वां दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्र सीदे वर्षास्विवाम्बुजम् ॥ १३-१-४॥
rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prasravantaṃ yathācalam |
tvāṃ dṛṣṭvā puruṣavyāghra sīde varṣāsvivāmbujam || 13-1-4||
MHB 13-1-5
अतः कष्टतरं किं नु मत्कृते यत्पितामहः ।
इमामवस्थां गमितः प्रत्यमित्रै रणाजिरे ।
तथैवान्ये नृपतयः सहपुत्राः सबान्धवाः ॥ १३-१-५॥
ataḥ kaṣṭataraṃ kiṃ nu matkṛte yatpitāmahaḥ |
imāmavasthāṃ gamitaḥ pratyamitrai raṇājire |
tathaivānye nṛpatayaḥ sahaputrāḥ sabāndhavāḥ || 13-1-5||
MHB 13-1-6
वयं हि धार्तराष्ट्राश्च कालमन्युवशानुगाः ।
कृत्वेदं निन्दितं कर्म प्राप्स्यामः कां गतिं नृप ॥ १३-१-६॥
vayaṃ hi dhārtarāṣṭrāśca kālamanyuvaśānugāḥ |
kṛtvedaṃ ninditaṃ karma prāpsyāmaḥ kāṃ gatiṃ nṛpa || 13-1-6||
MHB 13-1-7
अहं तव ह्यन्तकरः सुहृद्वधकरस्तथा ।
न शान्तिमधिगच्छामि पश्यंस्त्वां दुःखितं क्षितौ ॥ १३-१-७॥
ahaṃ tava hyantakaraḥ suhṛdvadhakarastathā |
na śāntimadhigacchāmi paśyaṃstvāṃ duḥkhitaṃ kṣitau || 13-1-7||
MHB 13-1-8
भीष्म उवाच ।
परतन्त्रं कथं हेतुमात्मानमनुपश्यसि ।
कर्मण्यस्मिन्महाभाग सूक्ष्मं ह्येतदतीन्द्रियम् ॥ १३-१-८॥
bhīṣma uvāca |
paratantraṃ kathaṃ hetumātmānamanupaśyasi |
karmaṇyasminmahābhāga sūkṣmaṃ hyetadatīndriyam || 13-1-8||
MHB 13-1-9
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं मृत्युगौतम्योः काललुब्धकपन्नगैः ॥ १३-१-९॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
saṃvādaṃ mṛtyugautamyoḥ kālalubdhakapannagaiḥ || 13-1-9||
MHB 13-1-10
गौतमी नाम कौन्तेय स्थविरा शमसंयुता ।
सर्पेण दष्टं स्वं पुत्रमपश्यद्गतचेतनम् ॥ १३-१-१०॥
gautamī nāma kaunteya sthavirā śamasaṃyutā |
sarpeṇa daṣṭaṃ svaṃ putramapaśyadgatacetanam || 13-1-10||
MHB 13-1-11
अथ तं स्नायुपाशेन बद्ध्वा सर्पममर्षितः ।
लुब्धकोऽर्जुनको नाम गौतम्याः समुपानयत् ॥ १३-१-११॥
atha taṃ snāyupāśena baddhvā sarpamamarṣitaḥ |
lubdhako'rjunako nāma gautamyāḥ samupānayat || 13-1-11||
MHB 13-1-12
तां चाब्रवीदयं ते स पुत्रहा पन्नगाधमः ।
ब्रूहि क्षिप्रं महाभागे वध्यतां केन हेतुना ॥ १३-१-१२॥
tāṃ cābravīdayaṃ te sa putrahā pannagādhamaḥ |
brūhi kṣipraṃ mahābhāge vadhyatāṃ kena hetunā || 13-1-12||
MHB 13-1-13
अग्नौ प्रक्षिप्यतामेष च्छिद्यतां खण्डशोऽपि वा ।
न ह्ययं बालहा पापश्चिरं जीवितुमर्हति ॥ १३-१-१३॥
agnau prakṣipyatāmeṣa cchidyatāṃ khaṇḍaśo'pi vā |
na hyayaṃ bālahā pāpaściraṃ jīvitumarhati || 13-1-13||
MHB 13-1-14
गौतम्युवाच ।
विसृजैनमबुद्धिस्त्वं न वध्योऽर्जुनक त्वया ।
को ह्यात्मानं गुरुं कुर्यात्प्राप्तव्ये सति चिन्तयन् ॥ १३-१-१४॥
gautamyuvāca |
visṛjainamabuddhistvaṃ na vadhyo'rjunaka tvayā |
ko hyātmānaṃ guruṃ kuryātprāptavye sati cintayan || 13-1-14||
MHB 13-1-15
प्लवन्ते धर्मलघवो लोकेऽम्भसि यथा प्लवाः ।
मज्जन्ति पापगुरवः शस्त्रं स्कन्नमिवोदके ॥ १३-१-१५॥
plavante dharmalaghavo loke'mbhasi yathā plavāḥ |
majjanti pāpaguravaḥ śastraṃ skannamivodake || 13-1-15||
MHB 13-1-16
न चामृत्युर्भविता वै हतेऽस्मिन्को वात्ययः स्यादहतेऽस्मिञ्जनस्य ।
अस्योत्सर्गे प्राणयुक्तस्य जन्तोर्मृत्योर्लोकं को नु गच्छेदनन्तम् ॥ १३-१-१६॥
na cāmṛtyurbhavitā vai hate'sminko vātyayaḥ syādahate'smiñjanasya |
asyotsarge prāṇayuktasya jantormṛtyorlokaṃ ko nu gacchedanantam || 13-1-16||
MHB 13-1-17
लुब्धक उवाच ।
जानाम्येवं नेह गुणागुणज्ञाः सर्वे नियुक्ता गुरवो वै भवन्ति ।
स्वस्थस्यैते तूपदेशा भवन्ति तस्मात्क्षुद्रं सर्पमेनं हनिष्ये ॥ १३-१-१७॥
lubdhaka uvāca |
jānāmyevaṃ neha guṇāguṇajñāḥ sarve niyuktā guravo vai bhavanti |
svasthasyaite tūpadeśā bhavanti tasmātkṣudraṃ sarpamenaṃ haniṣye || 13-1-17||
MHB 13-1-18
समीप्सन्तः कालयोगं त्यजन्ति सद्यः शुचं त्वर्थविदस्त्यजन्ति ।
श्रेयः क्षयः शोचतां नित्यशो हि तस्मात्त्याज्यं जहि शोकं हतेऽस्मिन् ॥ १३-१-१८॥
samīpsantaḥ kālayogaṃ tyajanti sadyaḥ śucaṃ tvarthavidastyajanti |
śreyaḥ kṣayaḥ śocatāṃ nityaśo hi tasmāttyājyaṃ jahi śokaṃ hate'smin || 13-1-18||
MHB 13-1-19
गौतम्युवाच ।
न चैवार्तिर्विद्यतेऽस्मद्विधानां धर्मारामः सततं सज्जनो हि ।
नित्यायस्तो बालजनो न चास्ति धर्मो ह्येष प्रभवाम्यस्य नाहम् ॥ १३-१-१९॥
gautamyuvāca |
na caivārtirvidyate'smadvidhānāṃ dharmārāmaḥ satataṃ sajjano hi |
nityāyasto bālajano na cāsti dharmo hyeṣa prabhavāmyasya nāham || 13-1-19||
MHB 13-1-20
न ब्राह्मणानां कोपोऽस्ति कुतः कोपाच्च यातना ।
मार्दवात्क्षम्यतां साधो मुच्यतामेष पन्नगः ॥ १३-१-२०॥
na brāhmaṇānāṃ kopo'sti kutaḥ kopācca yātanā |
mārdavātkṣamyatāṃ sādho mucyatāmeṣa pannagaḥ || 13-1-20||
MHB 13-1-21
लुब्धक उवाच ।
हत्वा लाभः श्रेय एवाव्ययं स्यात्सद्यो लाभो बलवद्भिः प्रशस्तः ।
कालाल्लाभो यस्तु सद्यो भवेत हते श्रेयः कुत्सिते त्वीदृशे स्यात् ॥ १३-१-२१॥
lubdhaka uvāca |
hatvā lābhaḥ śreya evāvyayaṃ syātsadyo lābho balavadbhiḥ praśastaḥ |
kālāllābho yastu sadyo bhaveta hate śreyaḥ kutsite tvīdṛśe syāt || 13-1-21||
MHB 13-1-22
गौतम्युवाच ।
कार्थप्राप्तिर्गृह्य शत्रुं निहत्य का वा शान्तिः प्राप्य शत्रुं नमुक्त्वा ।
कस्मात्सौम्य भुजगे न क्षमेयं मोक्षं वा किं कारणं नास्य कुर्याम् ॥ १३-१-२२॥
gautamyuvāca |
kārthaprāptirgṛhya śatruṃ nihatya kā vā śāntiḥ prāpya śatruṃ namuktvā |
kasmātsaumya bhujage na kṣameyaṃ mokṣaṃ vā kiṃ kāraṇaṃ nāsya kuryām || 13-1-22||
MHB 13-1-23
लुब्धक उवाच ।
अस्मादेकस्माद्बहवो रक्षितव्या नैको बहुभ्यो गौतमि रक्षितव्यः ।
कृतागसं धर्मविदस्त्यजन्ति सरीसृपं पापमिमं जहि त्वम् ॥ १३-१-२३॥
lubdhaka uvāca |
asmādekasmādbahavo rakṣitavyā naiko bahubhyo gautami rakṣitavyaḥ |
kṛtāgasaṃ dharmavidastyajanti sarīsṛpaṃ pāpamimaṃ jahi tvam || 13-1-23||
MHB 13-1-24
गौतम्युवाच ।
नास्मिन्हते पन्नगे पुत्रको मे संप्राप्स्यते लुब्धक जीवितं वै ।
गुणं चान्यं नास्य वधे प्रपश्ये तस्मात्सर्पं लुब्धक मुञ्च जीवम् ॥ १३-१-२४॥
gautamyuvāca |
nāsminhate pannage putrako me saṃprāpsyate lubdhaka jīvitaṃ vai |
guṇaṃ cānyaṃ nāsya vadhe prapaśye tasmātsarpaṃ lubdhaka muñca jīvam || 13-1-24||
MHB 13-1-25
लुब्धक उवाच ।
वृत्रं हत्वा देवराट्श्रेष्ठभाग्वै यज्ञं हत्वा भागमवाप चैव ।
शूली देवो देववृत्तं कुरु त्वं क्षिप्रं सर्पं जहि मा भूद्विशङ्का ॥ १३-१-२५॥
lubdhaka uvāca |
vṛtraṃ hatvā devarāṭśreṣṭhabhāgvai yajñaṃ hatvā bhāgamavāpa caiva |
śūlī devo devavṛttaṃ kuru tvaṃ kṣipraṃ sarpaṃ jahi mā bhūdviśaṅkā || 13-1-25||
MHB 13-1-26
भीष्म उवाच ।
असकृत्प्रोच्यमानापि गौतमी भुजगं प्रति ।
लुब्धकेन महाभागा पापे नैवाकरोन्मतिम् ॥ १३-१-२६॥
bhīṣma uvāca |
asakṛtprocyamānāpi gautamī bhujagaṃ prati |
lubdhakena mahābhāgā pāpe naivākaronmatim || 13-1-26||
MHB 13-1-27
ईषदुच्छ्वसमानस्तु कृच्छ्रात्संस्तभ्य पन्नगः ।
उत्ससर्ज गिरं मन्दां मानुषीं पाशपीडितः ॥ १३-१-२७॥
īṣaducchvasamānastu kṛcchrātsaṃstabhya pannagaḥ |
utsasarja giraṃ mandāṃ mānuṣīṃ pāśapīḍitaḥ || 13-1-27||
MHB 13-1-28
को न्वर्जुनक दोषोऽत्र विद्यते मम बालिश ।
अस्वतन्त्रं हि मां मृत्युर्विवशं यदचूचुदत् ॥ १३-१-२८॥
ko nvarjunaka doṣo'tra vidyate mama bāliśa |
asvatantraṃ hi māṃ mṛtyurvivaśaṃ yadacūcudat || 13-1-28||
MHB 13-1-29
तस्यायं वचनाद्दष्टो न कोपेन न काम्यया ।
तस्य तत्किल्बिषं लुब्ध विद्यते यदि किल्बिषम् ॥ १३-१-२९॥
tasyāyaṃ vacanāddaṣṭo na kopena na kāmyayā |
tasya tatkilbiṣaṃ lubdha vidyate yadi kilbiṣam || 13-1-29||
MHB 13-1-30
लुब्धक उवाच ।
यद्यन्यवशगेनेदं कृतं ते पन्नगाशुभम् ।
कारणं वै त्वमप्यत्र तस्मात्त्वमपि किल्बिषी ॥ १३-१-३०॥
lubdhaka uvāca |
yadyanyavaśagenedaṃ kṛtaṃ te pannagāśubham |
kāraṇaṃ vai tvamapyatra tasmāttvamapi kilbiṣī || 13-1-30||
MHB 13-1-31
मृत्पात्रस्य क्रियायां हि दण्डचक्रादयो यथा ।
कारणत्वे प्रकल्प्यन्ते तथा त्वमपि पन्नग ॥ १३-१-३१॥
mṛtpātrasya kriyāyāṃ hi daṇḍacakrādayo yathā |
kāraṇatve prakalpyante tathā tvamapi pannaga || 13-1-31||
MHB 13-1-32
किल्बिषी चापि मे वध्यः किल्बिषी चासि पन्नग ।
आत्मानं कारणं ह्यत्र त्वमाख्यासि भुजंगम ॥ १३-१-३२॥
kilbiṣī cāpi me vadhyaḥ kilbiṣī cāsi pannaga |
ātmānaṃ kāraṇaṃ hyatra tvamākhyāsi bhujaṃgama || 13-1-32||
MHB 13-1-33
सर्प उवाच ।
सर्व एते ह्यस्ववशा दण्डचक्रादयो यथा ।
तथाहमपि तस्मान्मे नैष हेतुर्मतस्तव ॥ १३-१-३३॥
sarpa uvāca |
sarva ete hyasvavaśā daṇḍacakrādayo yathā |
tathāhamapi tasmānme naiṣa heturmatastava || 13-1-33||
MHB 13-1-34
अथ वा मतमेतत्ते तेऽप्यन्योन्यप्रयोजकाः ।
कार्यकारणसंदेहो भवत्यन्योन्यचोदनात् ॥ १३-१-३४॥
atha vā matametatte te'pyanyonyaprayojakāḥ |
kāryakāraṇasaṃdeho bhavatyanyonyacodanāt || 13-1-34||
MHB 13-1-35
एवं सति न दोषो मे नास्मि वध्यो न किल्बिषी ।
किल्बिषं समवाये स्यान्मन्यसे यदि किल्बिषम् ॥ १३-१-३५॥
evaṃ sati na doṣo me nāsmi vadhyo na kilbiṣī |
kilbiṣaṃ samavāye syānmanyase yadi kilbiṣam || 13-1-35||
MHB 13-1-36
लुब्धक उवाच ।
कारणं यदि न स्याद्वै न कर्ता स्यास्त्वमप्युत ।
विनाशे कारणं त्वं च तस्माद्वध्योऽसि मे मतः ॥ १३-१-३६॥
lubdhaka uvāca |
kāraṇaṃ yadi na syādvai na kartā syāstvamapyuta |
vināśe kāraṇaṃ tvaṃ ca tasmādvadhyo'si me mataḥ || 13-1-36||
MHB 13-1-37
असत्यपि कृते कार्ये नेह पन्नग लिप्यते ।
तस्मान्नात्रैव हेतुः स्याद्वध्यः किं बहु भाषसे ॥ १३-१-३७॥
asatyapi kṛte kārye neha pannaga lipyate |
tasmānnātraiva hetuḥ syādvadhyaḥ kiṃ bahu bhāṣase || 13-1-37||
MHB 13-1-38
सर्प उवाच ।
कार्याभावे क्रिया न स्यात्सत्यसत्यपि कारणे ।
तस्मात्त्वमस्मिन्हेतौ मे वाच्यो हेतुर्विशेषतः ॥ १३-१-३८॥
sarpa uvāca |
kāryābhāve kriyā na syātsatyasatyapi kāraṇe |
tasmāttvamasminhetau me vācyo heturviśeṣataḥ || 13-1-38||
MHB 13-1-39
यद्यहं कारणत्वेन मतो लुब्धक तत्त्वतः ।
अन्यः प्रयोगे स्यादत्र किल्बिषी जन्तुनाशने ॥ १३-१-३९॥
yadyahaṃ kāraṇatvena mato lubdhaka tattvataḥ |
anyaḥ prayoge syādatra kilbiṣī jantunāśane || 13-1-39||
MHB 13-1-40
लुब्धक उवाच ।
वध्यस्त्वं मम दुर्बुद्धे बालघाती नृशंसकृत् ।
भाषसे किं बहु पुनर्वध्यः सन्पन्नगाधम ॥ १३-१-४०॥
lubdhaka uvāca |
vadhyastvaṃ mama durbuddhe bālaghātī nṛśaṃsakṛt |
bhāṣase kiṃ bahu punarvadhyaḥ sanpannagādhama || 13-1-40||
MHB 13-1-41
सर्प उवाच ।
यथा हवींषि जुह्वाना मखे वै लुब्धकर्त्विजः ।
न फलं प्राप्नुवन्त्यत्र परलोके तथा ह्यहम् ॥ १३-१-४१॥
sarpa uvāca |
yathā havīṃṣi juhvānā makhe vai lubdhakartvijaḥ |
na phalaṃ prāpnuvantyatra paraloke tathā hyaham || 13-1-41||
MHB 13-1-42
भीष्म उवाच ।
तथा ब्रुवति तस्मिंस्तु पन्नगे मृत्युचोदिते ।
आजगाम ततो मृत्युः पन्नगं चाब्रवीदिदम् ॥ १३-१-४२॥
bhīṣma uvāca |
tathā bruvati tasmiṃstu pannage mṛtyucodite |
ājagāma tato mṛtyuḥ pannagaṃ cābravīdidam || 13-1-42||
MHB 13-1-43
कालेनाहं प्रणुदितः पन्नग त्वामचूचुदम् ।
विनाशहेतुर्नास्य त्वमहं वा प्राणिनः शिशोः ॥ १३-१-४३॥
kālenāhaṃ praṇuditaḥ pannaga tvāmacūcudam |
vināśaheturnāsya tvamahaṃ vā prāṇinaḥ śiśoḥ || 13-1-43||
MHB 13-1-44
यथा वायुर्जलधरान्विकर्षति ततस्ततः ।
तद्वज्जलदवत्सर्प कालस्याहं वशानुगः ॥ १३-१-४४॥
yathā vāyurjaladharānvikarṣati tatastataḥ |
tadvajjaladavatsarpa kālasyāhaṃ vaśānugaḥ || 13-1-44||
MHB 13-1-45
सात्त्विका राजसाश्चैव तामसा ये च केचन ।
भावाः कालात्मकाः सर्वे प्रवर्तन्ते हि जन्तुषु ॥ १३-१-४५॥
sāttvikā rājasāścaiva tāmasā ye ca kecana |
bhāvāḥ kālātmakāḥ sarve pravartante hi jantuṣu || 13-1-45||
MHB 13-1-46
जङ्गमाः स्थावराश्चैव दिवि वा यदि वा भुवि ।
सर्वे कालात्मकाः सर्प कालात्मकमिदं जगत् ॥ १३-१-४६॥
jaṅgamāḥ sthāvarāścaiva divi vā yadi vā bhuvi |
sarve kālātmakāḥ sarpa kālātmakamidaṃ jagat || 13-1-46||
MHB 13-1-47
प्रवृत्तयश्च या लोके तथैव च निवृत्तयः ।
तासां विकृतयो याश्च सर्वं कालात्मकं स्मृतम् ॥ १३-१-४७॥
pravṛttayaśca yā loke tathaiva ca nivṛttayaḥ |
tāsāṃ vikṛtayo yāśca sarvaṃ kālātmakaṃ smṛtam || 13-1-47||
MHB 13-1-48
आदित्यश्चन्द्रमा विष्णुरापो वायुः शतक्रतुः ।
अग्निः खं पृथिवी मित्र ओषध्यो वसवस्तथा ॥ १३-१-४८॥
ādityaścandramā viṣṇurāpo vāyuḥ śatakratuḥ |
agniḥ khaṃ pṛthivī mitra oṣadhyo vasavastathā || 13-1-48||
MHB 13-1-49
सरितः सागराश्चैव भावाभावौ च पन्नग ।
सर्वे कालेन सृज्यन्ते ह्रियन्ते च तथा पुनः ॥ १३-१-४९॥
saritaḥ sāgarāścaiva bhāvābhāvau ca pannaga |
sarve kālena sṛjyante hriyante ca tathā punaḥ || 13-1-49||
MHB 13-1-50
एवं ज्ञात्वा कथं मां त्वं सदोषं सर्प मन्यसे ।
अथ चैवंगते दोषो मयि त्वमपि दोषवान् ॥ १३-१-५०॥
evaṃ jñātvā kathaṃ māṃ tvaṃ sadoṣaṃ sarpa manyase |
atha caivaṃgate doṣo mayi tvamapi doṣavān || 13-1-50||
MHB 13-1-51
सर्प उवाच ।
निर्दोषं दोषवन्तं वा न त्वा मृत्यो ब्रवीम्यहम् ।
त्वयाहं चोदित इति ब्रवीम्येतावदेव तु ॥ १३-१-५१॥
sarpa uvāca |
nirdoṣaṃ doṣavantaṃ vā na tvā mṛtyo bravīmyaham |
tvayāhaṃ codita iti bravīmyetāvadeva tu || 13-1-51||
MHB 13-1-52
यदि काले तु दोषोऽस्ति यदि तत्रापि नेष्यते ।
दोषो नैव परीक्ष्यो मे न ह्यत्राधिकृता वयम् ॥ १३-१-५२॥
yadi kāle tu doṣo'sti yadi tatrāpi neṣyate |
doṣo naiva parīkṣyo me na hyatrādhikṛtā vayam || 13-1-52||
MHB 13-1-53
निर्मोक्षस्त्वस्य दोषस्य मया कार्यो यथा तथा ।
मृत्यो विदोषः स्यामेव यथा तन्मे प्रयोजनम् ॥ १३-१-५३॥
nirmokṣastvasya doṣasya mayā kāryo yathā tathā |
mṛtyo vidoṣaḥ syāmeva yathā tanme prayojanam || 13-1-53||
MHB 13-1-54
भीष्म उवाच ।
सर्पोऽथार्जुनकं प्राह श्रुतं ते मृत्युभाषितम् ।
नानागसं मां पाशेन संतापयितुमर्हसि ॥ १३-१-५४॥
bhīṣma uvāca |
sarpo'thārjunakaṃ prāha śrutaṃ te mṛtyubhāṣitam |
nānāgasaṃ māṃ pāśena saṃtāpayitumarhasi || 13-1-54||
MHB 13-1-55
लुब्धक उवाच ।
मृत्योः श्रुतं मे वचनं तव चैव भुजंगम ।
नैव तावद्विदोषत्वं भवति त्वयि पन्नग ॥ १३-१-५५॥
lubdhaka uvāca |
mṛtyoḥ śrutaṃ me vacanaṃ tava caiva bhujaṃgama |
naiva tāvadvidoṣatvaṃ bhavati tvayi pannaga || 13-1-55||
MHB 13-1-56
मृत्युस्त्वं चैव हेतुर्हि जन्तोरस्य विनाशने ।
उभयं कारणं मन्ये न कारणमकारणम् ॥ १३-१-५६॥
mṛtyustvaṃ caiva heturhi jantorasya vināśane |
ubhayaṃ kāraṇaṃ manye na kāraṇamakāraṇam || 13-1-56||
MHB 13-1-57
धिङ्मृत्युं च दुरात्मानं क्रूरं दुःखकरं सताम् ।
त्वां चैवाहं वधिष्यामि पापं पापस्य कारणम् ॥ १३-१-५७॥
dhiṅmṛtyuṃ ca durātmānaṃ krūraṃ duḥkhakaraṃ satām |
tvāṃ caivāhaṃ vadhiṣyāmi pāpaṃ pāpasya kāraṇam || 13-1-57||
MHB 13-1-58
मृत्युरुवाच ।
विवशौ कालवशगावावां तद्दिष्टकारिणौ ।
नावां दोषेण गन्तव्यौ यदि सम्यक्प्रपश्यसि ॥ १३-१-५८॥
mṛtyuruvāca |
vivaśau kālavaśagāvāvāṃ taddiṣṭakāriṇau |
nāvāṃ doṣeṇa gantavyau yadi samyakprapaśyasi || 13-1-58||
MHB 13-1-59
लुब्धक उवाच ।
युवामुभौ कालवशौ यदि वै मृत्युपन्नगौ ।
हर्षक्रोधौ कथं स्यातामेतदिच्छामि वेदितुम् ॥ १३-१-५९॥
lubdhaka uvāca |
yuvāmubhau kālavaśau yadi vai mṛtyupannagau |
harṣakrodhau kathaṃ syātāmetadicchāmi veditum || 13-1-59||
MHB 13-1-60
मृत्युरुवाच ।
याः काश्चिदिह चेष्टाः स्युः सर्वाः कालप्रचोदिताः ।
पूर्वमेवैतदुक्तं हि मया लुब्धक कालतः ॥ १३-१-६०॥
mṛtyuruvāca |
yāḥ kāścidiha ceṣṭāḥ syuḥ sarvāḥ kālapracoditāḥ |
pūrvamevaitaduktaṃ hi mayā lubdhaka kālataḥ || 13-1-60||
MHB 13-1-61
तस्मादुभौ कालवशावावां तद्दिष्टकारिणौ ।
नावां दोषेण गन्तव्यौ त्वया लुब्धक कर्हिचित् ॥ १३-१-६१॥
tasmādubhau kālavaśāvāvāṃ taddiṣṭakāriṇau |
nāvāṃ doṣeṇa gantavyau tvayā lubdhaka karhicit || 13-1-61||
MHB 13-1-62
भीष्म उवाच ।
अथोपगम्य कालस्तु तस्मिन्धर्मार्थसंशये ।
अब्रवीत्पन्नगं मृत्युं लुब्धमर्जुनकं च तम् ॥ १३-१-६२॥
bhīṣma uvāca |
athopagamya kālastu tasmindharmārthasaṃśaye |
abravītpannagaṃ mṛtyuṃ lubdhamarjunakaṃ ca tam || 13-1-62||
MHB 13-1-63
काल उवाच ।
नैवाहं नाप्ययं मृत्युर्नायं लुब्धक पन्नगः ।
किल्बिषी जन्तुमरणे न वयं हि प्रयोजकाः ॥ १३-१-६३॥
kāla uvāca |
naivāhaṃ nāpyayaṃ mṛtyurnāyaṃ lubdhaka pannagaḥ |
kilbiṣī jantumaraṇe na vayaṃ hi prayojakāḥ || 13-1-63||
MHB 13-1-64
अकरोद्यदयं कर्म तन्नोऽर्जुनक चोदकम् ।
प्रणाशहेतुर्नान्योऽस्य वध्यतेऽयं स्वकर्मणा ॥ १३-१-६४॥
akarodyadayaṃ karma tanno'rjunaka codakam |
praṇāśaheturnānyo'sya vadhyate'yaṃ svakarmaṇā || 13-1-64||
MHB 13-1-65
यदनेन कृतं कर्म तेनायं निधनं गतः ।
विनाशहेतुः कर्मास्य सर्वे कर्मवशा वयम् ॥ १३-१-६५॥
yadanena kṛtaṃ karma tenāyaṃ nidhanaṃ gataḥ |
vināśahetuḥ karmāsya sarve karmavaśā vayam || 13-1-65||
MHB 13-1-66
कर्मदायादवाँल्लोकः कर्मसंबन्धलक्षणः ।
कर्माणि चोदयन्तीह यथान्योन्यं तथा वयम् ॥ १३-१-६६॥
karmadāyādavā~llokaḥ karmasaṃbandhalakṣaṇaḥ |
karmāṇi codayantīha yathānyonyaṃ tathā vayam || 13-1-66||
MHB 13-1-67
यथा मृत्पिण्डतः कर्ता कुरुते यद्यदिच्छति ।
एवमात्मकृतं कर्म मानवः प्रतिपद्यते ॥ १३-१-६७॥
yathā mṛtpiṇḍataḥ kartā kurute yadyadicchati |
evamātmakṛtaṃ karma mānavaḥ pratipadyate || 13-1-67||
MHB 13-1-68
यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ निरन्तरम् ।
तथा कर्म च कर्ता च संबद्धावात्मकर्मभिः ॥ १३-१-६८॥
yathā chāyātapau nityaṃ susaṃbaddhau nirantaram |
tathā karma ca kartā ca saṃbaddhāvātmakarmabhiḥ || 13-1-68||
MHB 13-1-69
एवं नाहं न वै मृत्युर्न सर्पो न तथा भवान् ।
न चेयं ब्राह्मणी वृद्धा शिशुरेवात्र कारणम् ॥ १३-१-६९॥
evaṃ nāhaṃ na vai mṛtyurna sarpo na tathā bhavān |
na ceyaṃ brāhmaṇī vṛddhā śiśurevātra kāraṇam || 13-1-69||
MHB 13-1-70
तस्मिंस्तथा ब्रुवाणे तु ब्राह्मणी गौतमी नृप ।
स्वकर्मप्रत्ययाँल्लोकान्मत्वार्जुनकमब्रवीत् ॥ १३-१-७०॥
tasmiṃstathā bruvāṇe tu brāhmaṇī gautamī nṛpa |
svakarmapratyayā~llokānmatvārjunakamabravīt || 13-1-70||
MHB 13-1-71
नैव कालो न भुजगो न मृत्युरिह कारणम् ।
स्वकर्मभिरयं बालः कालेन निधनं गतः ॥ १३-१-७१॥
naiva kālo na bhujago na mṛtyuriha kāraṇam |
svakarmabhirayaṃ bālaḥ kālena nidhanaṃ gataḥ || 13-1-71||
MHB 13-1-72
मया च तत्कृतं कर्म येनायं मे मृतः सुतः ।
यातु कालस्तथा मृत्युर्मुञ्चार्जुनक पन्नगम् ॥ १३-१-७२॥
mayā ca tatkṛtaṃ karma yenāyaṃ me mṛtaḥ sutaḥ |
yātu kālastathā mṛtyurmuñcārjunaka pannagam || 13-1-72||
MHB 13-1-73
भीष्म उवाच ।
ततो यथागतं जग्मुर्मृत्युः कालोऽथ पन्नगः ।
अभूद्विरोषोऽर्जुनको विशोका चैव गौतमी ॥ १३-१-७३॥
bhīṣma uvāca |
tato yathāgataṃ jagmurmṛtyuḥ kālo'tha pannagaḥ |
abhūdviroṣo'rjunako viśokā caiva gautamī || 13-1-73||
MHB 13-1-74
एतच्छ्रुत्वा शमं गच्छ मा भूश्चिन्तापरो नृप ।
स्वकर्मप्रत्ययाँल्लोकांस्त्रीन्विद्धि मनुजर्षभ ॥ १३-१-७४॥
etacchrutvā śamaṃ gaccha mā bhūścintāparo nṛpa |
svakarmapratyayā~llokāṃstrīnviddhi manujarṣabha || 13-1-74||
MHB 13-1-75
न तु त्वया कृतं पार्थ नापि दुर्योधनेन वै ।
कालेन तत्कृतं विद्धि विहता येन पार्थिवाः ॥ १३-१-७५॥
na tu tvayā kṛtaṃ pārtha nāpi duryodhanena vai |
kālena tatkṛtaṃ viddhi vihatā yena pārthivāḥ || 13-1-75||
MHB 13-1-76
वैशंपायन उवाच ।
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा बभूव विगतज्वरः ।
युधिष्ठिरो महातेजाः पप्रच्छेदं च धर्मवित् ॥ १३-१-७६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityetadvacanaṃ śrutvā babhūva vigatajvaraḥ |
yudhiṣṭhiro mahātejāḥ papracchedaṃ ca dharmavit || 13-1-76||
Adhyaya: 2/154 (95)
MHB 13-2-1
युधिष्ठिर उवाच ।
पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
श्रुतं मे महदाख्यानमिदं मतिमतां वर ॥ १३-२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada |
śrutaṃ me mahadākhyānamidaṃ matimatāṃ vara || 13-2-1||
MHB 13-2-2
भूयस्तु श्रोतुमिच्छामि धर्मार्थसहितं नृप ।
कथ्यमानं त्वया किंचित्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३-२-२॥
bhūyastu śrotumicchāmi dharmārthasahitaṃ nṛpa |
kathyamānaṃ tvayā kiṃcittanme vyākhyātumarhasi || 13-2-2||
MHB 13-2-3
केन मृत्युर्गृहस्थेन धर्ममाश्रित्य निर्जितः ।
इत्येतत्सर्वमाचक्ष्व तत्त्वेन मम पार्थिव ॥ १३-२-३॥
kena mṛtyurgṛhasthena dharmamāśritya nirjitaḥ |
ityetatsarvamācakṣva tattvena mama pārthiva || 13-2-3||
MHB 13-2-4
भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
यथा मृत्युर्गृहस्थेन धर्ममाश्रित्य निर्जितः ॥ १३-२-४॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
yathā mṛtyurgṛhasthena dharmamāśritya nirjitaḥ || 13-2-4||
MHB 13-2-5
मनोः प्रजापते राजन्निक्ष्वाकुरभवत्सुतः ।
तस्य पुत्रशतं जज्ञे नृपतेः सूर्यवर्चसः ॥ १३-२-५॥
manoḥ prajāpate rājannikṣvākurabhavatsutaḥ |
tasya putraśataṃ jajñe nṛpateḥ sūryavarcasaḥ || 13-2-5||
MHB 13-2-6
दशमस्तस्य पुत्रस्तु दशाश्वो नाम भारत ।
माहिष्मत्यामभूद्राजा धर्मात्मा सत्यविक्रमः ॥ १३-२-६॥
daśamastasya putrastu daśāśvo nāma bhārata |
māhiṣmatyāmabhūdrājā dharmātmā satyavikramaḥ || 13-2-6||
MHB 13-2-7
दशाश्वस्य सुतस्त्वासीद्राजा परमधार्मिकः ।
सत्ये तपसि दाने च यस्य नित्यं रतं मनः ॥ १३-२-७॥
daśāśvasya sutastvāsīdrājā paramadhārmikaḥ |
satye tapasi dāne ca yasya nityaṃ rataṃ manaḥ || 13-2-7||
MHB 13-2-8
मदिराश्व इति ख्यातः पृथिव्यां पृथिवीपतिः ।
धनुर्वेदे च वेदे च निरतो योऽभवत्सदा ॥ १३-२-८॥
madirāśva iti khyātaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ |
dhanurvede ca vede ca nirato yo'bhavatsadā || 13-2-8||
MHB 13-2-9
मदिराश्वस्य पुत्रस्तु द्युतिमान्नाम पार्थिवः ।
महाभागो महातेजा महासत्त्वो महाबलः ॥ १३-२-९॥
madirāśvasya putrastu dyutimānnāma pārthivaḥ |
mahābhāgo mahātejā mahāsattvo mahābalaḥ || 13-2-9||
MHB 13-2-10
पुत्रो द्युतिमतस्त्वासीत्सुवीरो नाम पार्थिवः ।
धर्मात्मा कोशवांश्चापि देवराज इवापरः ॥ १३-२-१०॥
putro dyutimatastvāsītsuvīro nāma pārthivaḥ |
dharmātmā kośavāṃścāpi devarāja ivāparaḥ || 13-2-10||
MHB 13-2-11
सुवीरस्य तु पुत्रोऽभूत्सर्वसंग्रामदुर्जयः ।
दुर्जयेत्यभिविख्यातः सर्वशास्त्रविशारदः ॥ १३-२-११॥
suvīrasya tu putro'bhūtsarvasaṃgrāmadurjayaḥ |
durjayetyabhivikhyātaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ || 13-2-11||
MHB 13-2-12
दुर्जयस्येन्द्रवपुषः पुत्रोऽग्निसदृशद्युतिः ।
दुर्योधनो नाम महान्राजासीद्राजसत्तम ॥ १३-२-१२॥
durjayasyendravapuṣaḥ putro'gnisadṛśadyutiḥ |
duryodhano nāma mahānrājāsīdrājasattama || 13-2-12||
MHB 13-2-13
तस्येन्द्रसमवीर्यस्य संग्रामेष्वनिवर्तिनः ।
विषयश्च प्रभावश्च तुल्यमेवाभ्यवर्तत ॥ १३-२-१३॥
tasyendrasamavīryasya saṃgrāmeṣvanivartinaḥ |
viṣayaśca prabhāvaśca tulyamevābhyavartata || 13-2-13||
MHB 13-2-14
रत्नैर्धनैश्च पशुभिः सस्यैश्चापि पृथग्विधैः ।
नगरं विषयश्चास्य प्रतिपूर्णं तदाभवत् ॥ १३-२-१४॥
ratnairdhanaiśca paśubhiḥ sasyaiścāpi pṛthagvidhaiḥ |
nagaraṃ viṣayaścāsya pratipūrṇaṃ tadābhavat || 13-2-14||
MHB 13-2-15
न तस्य विषये चाभूत्कृपणो नापि दुर्गतः ।
व्याधितो वा कृशो वापि तस्मिन्नाभून्नरः क्वचित् ॥ १३-२-१५॥
na tasya viṣaye cābhūtkṛpaṇo nāpi durgataḥ |
vyādhito vā kṛśo vāpi tasminnābhūnnaraḥ kvacit || 13-2-15||
MHB 13-2-16
सुदक्षिणो मधुरवागनसूयुर्जितेन्द्रियः ।
धर्मात्मा चानृशंसश्च विक्रान्तोऽथाविकत्थनः ॥ १३-२-१६॥
sudakṣiṇo madhuravāganasūyurjitendriyaḥ |
dharmātmā cānṛśaṃsaśca vikrānto'thāvikatthanaḥ || 13-2-16||
MHB 13-2-17
यज्वा वदान्यो मेधावी ब्रह्मण्यः सत्यसंगरः ।
न चावमन्ता दाता च वेदवेदाङ्गपारगः ॥ १३-२-१७॥
yajvā vadānyo medhāvī brahmaṇyaḥ satyasaṃgaraḥ |
na cāvamantā dātā ca vedavedāṅgapāragaḥ || 13-2-17||
MHB 13-2-18
तं नर्मदा देवनदी पुण्या शीतजला शिवा ।
चकमे पुरुषश्रेष्ठं स्वेन भावेन भारत ॥ १३-२-१८॥
taṃ narmadā devanadī puṇyā śītajalā śivā |
cakame puruṣaśreṣṭhaṃ svena bhāvena bhārata || 13-2-18||
MHB 13-2-19
तस्य जज्ञे तदा नद्यां कन्या राजीवलोचना ।
नाम्ना सुदर्शना राजन्रूपेण च सुदर्शना ॥ १३-२-१९॥
tasya jajñe tadā nadyāṃ kanyā rājīvalocanā |
nāmnā sudarśanā rājanrūpeṇa ca sudarśanā || 13-2-19||
MHB 13-2-20
तादृग्रूपा न नारीषु भूतपूर्वा युधिष्ठिर ।
दुर्योधनसुता यादृगभवद्वरवर्णिनी ॥ १३-२-२०॥
tādṛgrūpā na nārīṣu bhūtapūrvā yudhiṣṭhira |
duryodhanasutā yādṛgabhavadvaravarṇinī || 13-2-20||
MHB 13-2-21
तामग्निश्चकमे साक्षाद्राजकन्यां सुदर्शनाम् ।
भूत्वा च ब्राह्मणः साक्षाद्वरयामास तं नृपम् ॥ १३-२-२१॥
tāmagniścakame sākṣādrājakanyāṃ sudarśanām |
bhūtvā ca brāhmaṇaḥ sākṣādvarayāmāsa taṃ nṛpam || 13-2-21||
MHB 13-2-22
दरिद्रश्चासवर्णश्च ममायमिति पार्थिवः ।
न दित्सति सुतां तस्मै तां विप्राय सुदर्शनाम् ॥ १३-२-२२॥
daridraścāsavarṇaśca mamāyamiti pārthivaḥ |
na ditsati sutāṃ tasmai tāṃ viprāya sudarśanām || 13-2-22||
MHB 13-2-23
ततोऽस्य वितते यज्ञे नष्टोऽभूद्धव्यवाहनः ।
ततो दुर्योधनो राजा वाक्यमाहर्त्विजस्तदा ॥ १३-२-२३॥
tato'sya vitate yajñe naṣṭo'bhūddhavyavāhanaḥ |
tato duryodhano rājā vākyamāhartvijastadā || 13-2-23||
MHB 13-2-24
दुष्कृतं मम किं नु स्याद्भवतां वा द्विजर्षभाः ।
येन नाशं जगामाग्निः कृतं कुपुरुषेष्विव ॥ १३-२-२४॥
duṣkṛtaṃ mama kiṃ nu syādbhavatāṃ vā dvijarṣabhāḥ |
yena nāśaṃ jagāmāgniḥ kṛtaṃ kupuruṣeṣviva || 13-2-24||
MHB 13-2-25
न ह्यल्पं दुष्कृतं नोऽस्ति येनाग्निर्नाशमागतः ।
भवतां वाथ वा मह्यं तत्त्वेनैतद्विमृश्यताम् ॥ १३-२-२५॥
na hyalpaṃ duṣkṛtaṃ no'sti yenāgnirnāśamāgataḥ |
bhavatāṃ vātha vā mahyaṃ tattvenaitadvimṛśyatām || 13-2-25||
MHB 13-2-26
एतद्राज्ञो वचः श्रुत्वा विप्रास्ते भरतर्षभ ।
नियता वाग्यताश्चैव पावकं शरणं ययुः ॥ १३-२-२६॥
etadrājño vacaḥ śrutvā viprāste bharatarṣabha |
niyatā vāgyatāścaiva pāvakaṃ śaraṇaṃ yayuḥ || 13-2-26||
MHB 13-2-27
तान्दर्शयामास तदा भगवान्हव्यवाहनः ।
स्वं रूपं दीप्तिमत्कृत्वा शरदर्कसमद्युतिः ॥ १३-२-२७॥
tāndarśayāmāsa tadā bhagavānhavyavāhanaḥ |
svaṃ rūpaṃ dīptimatkṛtvā śaradarkasamadyutiḥ || 13-2-27||
MHB 13-2-28
ततो महात्मा तानाह दहनो ब्राह्मणर्षभान् ।
वरयाम्यात्मनोऽर्थाय दुर्योधनसुतामिति ॥ १३-२-२८॥
tato mahātmā tānāha dahano brāhmaṇarṣabhān |
varayāmyātmano'rthāya duryodhanasutāmiti || 13-2-28||
MHB 13-2-29
ततस्ते काल्यमुत्थाय तस्मै राज्ञे न्यवेदयन् ।
ब्राह्मणा विस्मिताः सर्वे यदुक्तं चित्रभानुना ॥ १३-२-२९॥
tataste kālyamutthāya tasmai rājñe nyavedayan |
brāhmaṇā vismitāḥ sarve yaduktaṃ citrabhānunā || 13-2-29||
MHB 13-2-30
ततः स राजा तच्छ्रुत्वा वचनं ब्रह्मवादिनाम् ।
अवाप्य परमं हर्षं तथेति प्राह बुद्धिमान् ॥ १३-२-३०॥
tataḥ sa rājā tacchrutvā vacanaṃ brahmavādinām |
avāpya paramaṃ harṣaṃ tatheti prāha buddhimān || 13-2-30||
MHB 13-2-31
प्रायाचत नृपः शुल्कं भगवन्तं विभावसुम् ।
नित्यं सांनिध्यमिह ते चित्रभानो भवेदिति ।
तमाह भगवानग्निरेवमस्त्विति पार्थिवम् ॥ १३-२-३१॥
prāyācata nṛpaḥ śulkaṃ bhagavantaṃ vibhāvasum |
nityaṃ sāṃnidhyamiha te citrabhāno bhavediti |
tamāha bhagavānagnirevamastviti pārthivam || 13-2-31||
MHB 13-2-32
ततः सांनिध्यमध्यापि माहिष्मत्यां विभावसोः ।
दृष्टं हि सहदेवेन दिशो विजयता तदा ॥ १३-२-३२॥
tataḥ sāṃnidhyamadhyāpi māhiṣmatyāṃ vibhāvasoḥ |
dṛṣṭaṃ hi sahadevena diśo vijayatā tadā || 13-2-32||
MHB 13-2-33
ततस्तां समलंकृत्य कन्यामहतवाससम् ।
ददौ दुर्योधनो राजा पावकाय महात्मने ॥ १३-२-३३॥
tatastāṃ samalaṃkṛtya kanyāmahatavāsasam |
dadau duryodhano rājā pāvakāya mahātmane || 13-2-33||
MHB 13-2-34
प्रतिजग्राह चाग्निस्तां राजपुत्रीं सुदर्शनाम् ।
विधिना वेददृष्टेन वसोर्धारामिवाध्वरे ॥ १३-२-३४॥
pratijagrāha cāgnistāṃ rājaputrīṃ sudarśanām |
vidhinā vedadṛṣṭena vasordhārāmivādhvare || 13-2-34||
MHB 13-2-35
तस्या रूपेण शीलेन कुलेन वपुषा श्रिया ।
अभवत्प्रीतिमानग्निर्गर्भं तस्यां समादधे ॥ १३-२-३५॥
tasyā rūpeṇa śīlena kulena vapuṣā śriyā |
abhavatprītimānagnirgarbhaṃ tasyāṃ samādadhe || 13-2-35||
MHB 13-2-36
तस्यां समभवत्पुत्रो नाम्नाग्नेयः सुदर्शनः ।
शिशुरेवाध्यगात्सर्वं स च ब्रह्म सनातनम् ॥ १३-२-३६॥
tasyāṃ samabhavatputro nāmnāgneyaḥ sudarśanaḥ |
śiśurevādhyagātsarvaṃ sa ca brahma sanātanam || 13-2-36||
MHB 13-2-37
अथौघवान्नाम नृपो नृगस्यासीत्पितामहः ।
तस्याप्योघवती कन्या पुत्रश्चौघरथोऽभवत् ॥ १३-२-३७॥
athaughavānnāma nṛpo nṛgasyāsītpitāmahaḥ |
tasyāpyoghavatī kanyā putraścaugharatho'bhavat || 13-2-37||
MHB 13-2-38
तामोघवान्ददौ तस्मै स्वयमोघवतीं सुताम् ।
सुदर्शनाय विदुषे भार्यार्थे देवरूपिणीम् ॥ १३-२-३८॥
tāmoghavāndadau tasmai svayamoghavatīṃ sutām |
sudarśanāya viduṣe bhāryārthe devarūpiṇīm || 13-2-38||
MHB 13-2-39
स गृहस्थाश्रमरतस्तया सह सुदर्शनः ।
कुरुक्षेत्रेऽवसद्राजन्नोघवत्या समन्वितः ॥ १३-२-३९॥
sa gṛhasthāśramaratastayā saha sudarśanaḥ |
kurukṣetre'vasadrājannoghavatyā samanvitaḥ || 13-2-39||
MHB 13-2-40
गृहस्थश्चावजेष्यामि मृत्युमित्येव स प्रभो ।
प्रतिज्ञामकरोद्धीमान्दीप्ततेजा विशां पते ॥ १३-२-४०॥
gṛhasthaścāvajeṣyāmi mṛtyumityeva sa prabho |
pratijñāmakaroddhīmāndīptatejā viśāṃ pate || 13-2-40||
MHB 13-2-41
तामथौघवतीं राजन्स पावकसुतोऽब्रवीत् ।
अतिथेः प्रतिकूलं ते न कर्तव्यं कथंचन ॥ १३-२-४१॥
tāmathaughavatīṃ rājansa pāvakasuto'bravīt |
atitheḥ pratikūlaṃ te na kartavyaṃ kathaṃcana || 13-2-41||
MHB 13-2-42
येन येन च तुष्येत नित्यमेव त्वयातिथिः ।
अप्यात्मनः प्रदानेन न ते कार्या विचारणा ॥ १३-२-४२॥
yena yena ca tuṣyeta nityameva tvayātithiḥ |
apyātmanaḥ pradānena na te kāryā vicāraṇā || 13-2-42||
MHB 13-2-43
एतद्व्रतं मम सदा हृदि संपरिवर्तते ।
गृहस्थानां हि सुश्रोणि नातिथेर्विद्यते परम् ॥ १३-२-४३॥
etadvrataṃ mama sadā hṛdi saṃparivartate |
gṛhasthānāṃ hi suśroṇi nātithervidyate param || 13-2-43||
MHB 13-2-44
प्रमाणं यदि वामोरु वचस्ते मम शोभने ।
इदं वचनमव्यग्रा हृदि त्वं धारयेः सदा ॥ १३-२-४४॥
pramāṇaṃ yadi vāmoru vacaste mama śobhane |
idaṃ vacanamavyagrā hṛdi tvaṃ dhārayeḥ sadā || 13-2-44||
MHB 13-2-45
निष्क्रान्ते मयि कल्याणि तथा संनिहितेऽनघे ।
नातिथिस्तेऽवमन्तव्यः प्रमाणं यद्यहं तव ॥ १३-२-४५॥
niṣkrānte mayi kalyāṇi tathā saṃnihite'naghe |
nātithiste'vamantavyaḥ pramāṇaṃ yadyahaṃ tava || 13-2-45||
MHB 13-2-46
तमब्रवीदोघवती यता मूर्ध्नि कृताञ्जलिः ।
न मे त्वद्वचनात्किंचिदकर्तव्यं कथंचन ॥ १३-२-४६॥
tamabravīdoghavatī yatā mūrdhni kṛtāñjaliḥ |
na me tvadvacanātkiṃcidakartavyaṃ kathaṃcana || 13-2-46||
MHB 13-2-47
जिगीषमाणं तु गृहे तदा मृत्युः सुदर्शनम् ।
पृष्ठतोऽन्वगमद्राजन्रन्ध्रान्वेषी तदा सदा ॥ १३-२-४७॥
jigīṣamāṇaṃ tu gṛhe tadā mṛtyuḥ sudarśanam |
pṛṣṭhato'nvagamadrājanrandhrānveṣī tadā sadā || 13-2-47||
MHB 13-2-48
इध्मार्थं तु गते तस्मिन्नग्निपुत्रे सुदर्शने ।
अतिथिर्ब्राह्मणः श्रीमांस्तामाहौघवतीं तदा ॥ १३-२-४८॥
idhmārthaṃ tu gate tasminnagniputre sudarśane |
atithirbrāhmaṇaḥ śrīmāṃstāmāhaughavatīṃ tadā || 13-2-48||
MHB 13-2-49
आतिथ्यं दत्तमिच्छामि त्वयाद्य वरवर्णिनि ।
प्रमाणं यदि धर्मस्ते गृहस्थाश्रमसंमतः ॥ १३-२-४९॥
ātithyaṃ dattamicchāmi tvayādya varavarṇini |
pramāṇaṃ yadi dharmaste gṛhasthāśramasaṃmataḥ || 13-2-49||
MHB 13-2-50
इत्युक्ता तेन विप्रेण राजपुत्री यशस्विनी ।
विधिना प्रतिजग्राह वेदोक्तेन विशां पते ॥ १३-२-५०॥
ityuktā tena vipreṇa rājaputrī yaśasvinī |
vidhinā pratijagrāha vedoktena viśāṃ pate || 13-2-50||
MHB 13-2-51
आसनं चैव पाद्यं च तस्मै दत्त्वा द्विजातये ।
प्रोवाचौघवती विप्रं केनार्थः किं ददामि ते ॥ १३-२-५१॥
āsanaṃ caiva pādyaṃ ca tasmai dattvā dvijātaye |
provācaughavatī vipraṃ kenārthaḥ kiṃ dadāmi te || 13-2-51||
MHB 13-2-52
तामब्रवीत्ततो विप्रो राजपुत्रीं सुदर्शनाम् ।
त्वया ममार्थः कल्याणि निर्विशङ्के तदाचर ॥ १३-२-५२॥
tāmabravīttato vipro rājaputrīṃ sudarśanām |
tvayā mamārthaḥ kalyāṇi nirviśaṅke tadācara || 13-2-52||
MHB 13-2-53
यदि प्रमाणं धर्मस्ते गृहस्थाश्रमसंमतः ।
प्रदानेनात्मनो राज्ञि कर्तुमर्हसि मे प्रियम् ॥ १३-२-५३॥
yadi pramāṇaṃ dharmaste gṛhasthāśramasaṃmataḥ |
pradānenātmano rājñi kartumarhasi me priyam || 13-2-53||
MHB 13-2-54
तथा संछन्द्यमानोऽन्यैरीप्सितैर्नृपकन्यया ।
नान्यमात्मप्रदानात्स तस्या वव्रे वरं द्विजः ॥ १३-२-५४॥
tathā saṃchandyamāno'nyairīpsitairnṛpakanyayā |
nānyamātmapradānātsa tasyā vavre varaṃ dvijaḥ || 13-2-54||
MHB 13-2-55
सा तु राजसुता स्मृत्वा भर्तुर्वचनमादितः ।
तथेति लज्जमाना सा तमुवाच द्विजर्षभम् ॥ १३-२-५५॥
sā tu rājasutā smṛtvā bharturvacanamāditaḥ |
tatheti lajjamānā sā tamuvāca dvijarṣabham || 13-2-55||
MHB 13-2-56
ततो रहः स विप्रर्षिः सा चैवोपविवेश ह ।
संस्मृत्य भर्तुर्वचनं गृहस्थाश्रमकाङ्क्षिणः ॥ १३-२-५६॥
tato rahaḥ sa viprarṣiḥ sā caivopaviveśa ha |
saṃsmṛtya bharturvacanaṃ gṛhasthāśramakāṅkṣiṇaḥ || 13-2-56||
MHB 13-2-57
अथेध्मान्समुपादाय स पावकिरुपागमत् ।
मृत्युना रौद्रभावेन नित्यं बन्धुरिवान्वितः ॥ १३-२-५७॥
athedhmānsamupādāya sa pāvakirupāgamat |
mṛtyunā raudrabhāvena nityaṃ bandhurivānvitaḥ || 13-2-57||
MHB 13-2-58
ततस्त्वाश्रममागम्य स पावकसुतस्तदा ।
तामाजुहावौघवतीं क्वासि यातेति चासकृत् ॥ १३-२-५८॥
tatastvāśramamāgamya sa pāvakasutastadā |
tāmājuhāvaughavatīṃ kvāsi yāteti cāsakṛt || 13-2-58||
MHB 13-2-59
तस्मै प्रतिवचः सा तु भर्त्रे न प्रददौ तदा ।
कराभ्यां तेन विप्रेण स्पृष्टा भर्तृव्रता सती ॥ १३-२-५९॥
tasmai prativacaḥ sā tu bhartre na pradadau tadā |
karābhyāṃ tena vipreṇa spṛṣṭā bhartṛvratā satī || 13-2-59||
MHB 13-2-60
उच्छिष्टास्मीति मन्वाना लज्जिता भर्तुरेव च ।
तूष्णींभूताभवत्साध्वी न चोवाचाथ किंचन ॥ १३-२-६०॥
ucchiṣṭāsmīti manvānā lajjitā bhartureva ca |
tūṣṇīṃbhūtābhavatsādhvī na covācātha kiṃcana || 13-2-60||
MHB 13-2-61
अथ तां पुनरेवेदं प्रोवाच स सुदर्शनः ।
क्व सा साध्वी क्व सा याता गरीयः किमतो मम ॥ १३-२-६१॥
atha tāṃ punarevedaṃ provāca sa sudarśanaḥ |
kva sā sādhvī kva sā yātā garīyaḥ kimato mama || 13-2-61||
MHB 13-2-62
पतिव्रता सत्यशीला नित्यं चैवार्जवे रता ।
कथं न प्रत्युदेत्यद्य स्मयमाना यथा पुरा ॥ १३-२-६२॥
pativratā satyaśīlā nityaṃ caivārjave ratā |
kathaṃ na pratyudetyadya smayamānā yathā purā || 13-2-62||
MHB 13-2-63
उटजस्थस्तु तं विप्रः प्रत्युवाच सुदर्शनम् ।
अतिथिं विद्धि संप्राप्तं पावके ब्राह्मणं च माम् ॥ १३-२-६३॥
uṭajasthastu taṃ vipraḥ pratyuvāca sudarśanam |
atithiṃ viddhi saṃprāptaṃ pāvake brāhmaṇaṃ ca mām || 13-2-63||
MHB 13-2-64
अनया छन्द्यमानोऽहं भार्यया तव सत्तम ।
तैस्तैरतिथिसत्कारैरार्जवेऽस्या दृढं मनः ॥ १३-२-६४॥
anayā chandyamāno'haṃ bhāryayā tava sattama |
taistairatithisatkārairārjave'syā dṛḍhaṃ manaḥ || 13-2-64||
MHB 13-2-65
अनेन विधिना सेयं मामर्चति शुभानना ।
अनुरूपं यदत्राद्य तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १३-२-६५॥
anena vidhinā seyaṃ māmarcati śubhānanā |
anurūpaṃ yadatrādya tadbhavānvaktumarhati || 13-2-65||
MHB 13-2-66
कूटमुद्गरहस्तस्तु मृत्युस्तं वै समन्वयात् ।
हीनप्रतिज्ञमत्रैनं वधिष्यामीति चिन्तयन् ॥ १३-२-६६॥
kūṭamudgarahastastu mṛtyustaṃ vai samanvayāt |
hīnapratijñamatrainaṃ vadhiṣyāmīti cintayan || 13-2-66||
MHB 13-2-67
सुदर्शनस्तु मनसा कर्मणा चक्षुषा गिरा ।
त्यक्तेर्ष्यस्त्यक्तमन्युश्च स्मयमानोऽब्रवीदिदम् ॥ १३-२-६७॥
sudarśanastu manasā karmaṇā cakṣuṣā girā |
tyakterṣyastyaktamanyuśca smayamāno'bravīdidam || 13-2-67||
MHB 13-2-68
सुरतं तेऽस्तु विप्राग्र्य प्रीतिर्हि परमा मम ।
गृहस्थस्य हि धर्मोऽग्र्यः संप्राप्तातिथिपूजनम् ॥ १३-२-६८॥
surataṃ te'stu viprāgrya prītirhi paramā mama |
gṛhasthasya hi dharmo'gryaḥ saṃprāptātithipūjanam || 13-2-68||
MHB 13-2-69
अतिथिः पूजितो यस्य गृहस्थस्य तु गच्छति ।
नान्यस्तस्मात्परो धर्म इति प्राहुर्मनीषिणः ॥ १३-२-६९॥
atithiḥ pūjito yasya gṛhasthasya tu gacchati |
nānyastasmātparo dharma iti prāhurmanīṣiṇaḥ || 13-2-69||
MHB 13-2-70
प्राणा हि मम दाराश्च यच्चान्यद्विद्यते वसु ।
अतिथिभ्यो मया देयमिति मे व्रतमाहितम् ॥ १३-२-७०॥
prāṇā hi mama dārāśca yaccānyadvidyate vasu |
atithibhyo mayā deyamiti me vratamāhitam || 13-2-70||
MHB 13-2-71
निःसंदिग्धं मया वाक्यमेतत्ते समुदाहृतम् ।
तेनाहं विप्र सत्येन स्वयमात्मानमालभे ॥ १३-२-७१॥
niḥsaṃdigdhaṃ mayā vākyametatte samudāhṛtam |
tenāhaṃ vipra satyena svayamātmānamālabhe || 13-2-71||
MHB 13-2-72
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
बुद्धिरात्मा मनः कालो दिशश्चैव गुणा दश ॥ १३-२-७२॥
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam |
buddhirātmā manaḥ kālo diśaścaiva guṇā daśa || 13-2-72||
MHB 13-2-73
नित्यमेते हि पश्यन्ति देहिनां देहसंश्रिताः ।
सुकृतं दुष्कृतं चापि कर्म धर्मभृतां वर ॥ १३-२-७३॥
nityamete hi paśyanti dehināṃ dehasaṃśritāḥ |
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cāpi karma dharmabhṛtāṃ vara || 13-2-73||
MHB 13-2-74
यथैषा नानृता वाणी मयाद्य समुदाहृता ।
तेन सत्येन मां देवाः पालयन्तु दहन्तु वा ॥ १३-२-७४॥
yathaiṣā nānṛtā vāṇī mayādya samudāhṛtā |
tena satyena māṃ devāḥ pālayantu dahantu vā || 13-2-74||
MHB 13-2-75
ततो नादः समभवद्दिक्षु सर्वासु भारत ।
असकृत्सत्यमित्येव नैतन्मिथ्येति सर्वशः ॥ १३-२-७५॥
tato nādaḥ samabhavaddikṣu sarvāsu bhārata |
asakṛtsatyamityeva naitanmithyeti sarvaśaḥ || 13-2-75||
MHB 13-2-76
उटजात्तु ततस्तस्मान्निश्चक्राम स वै द्विजः ।
वपुषा खं च भूमिं च व्याप्य वायुरिवोद्यतः ॥ १३-२-७६॥
uṭajāttu tatastasmānniścakrāma sa vai dvijaḥ |
vapuṣā khaṃ ca bhūmiṃ ca vyāpya vāyurivodyataḥ || 13-2-76||
MHB 13-2-77
स्वरेण विप्रः शैक्षेण त्रीँल्लोकाननुनादयन् ।
उवाच चैनं धर्मज्ञं पूर्वमामन्त्र्य नामतः ॥ १३-२-७७॥
svareṇa vipraḥ śaikṣeṇa trī~llokānanunādayan |
uvāca cainaṃ dharmajñaṃ pūrvamāmantrya nāmataḥ || 13-2-77||
MHB 13-2-78
धर्मोऽहमस्मि भद्रं ते जिज्ञासार्थं तवानघ ।
प्राप्तः सत्यं च ते ज्ञात्वा प्रीतिर्मे परमा त्वयि ॥ १३-२-७८॥
dharmo'hamasmi bhadraṃ te jijñāsārthaṃ tavānagha |
prāptaḥ satyaṃ ca te jñātvā prītirme paramā tvayi || 13-2-78||
MHB 13-2-79
विजितश्च त्वया मृत्युर्योऽयं त्वामनुगच्छति ।
रन्ध्रान्वेषी तव सदा त्वया धृत्या वशीकृतः ॥ १३-२-७९॥
vijitaśca tvayā mṛtyuryo'yaṃ tvāmanugacchati |
randhrānveṣī tava sadā tvayā dhṛtyā vaśīkṛtaḥ || 13-2-79||
MHB 13-2-80
न चास्ति शक्तिस्त्रैलोक्ये कस्यचित्पुरुषोत्तम ।
पतिव्रतामिमां साध्वीं तवोद्वीक्षितुमप्युत ॥ १३-२-८०॥
na cāsti śaktistrailokye kasyacitpuruṣottama |
pativratāmimāṃ sādhvīṃ tavodvīkṣitumapyuta || 13-2-80||
MHB 13-2-81
रक्षिता त्वद्गुणैरेषा पतिव्रतगुणैस्तथा ।
अधृष्या यदियं ब्रूयात्तथा तन्नान्यथा भवेत् ॥ १३-२-८१॥
rakṣitā tvadguṇaireṣā pativrataguṇaistathā |
adhṛṣyā yadiyaṃ brūyāttathā tannānyathā bhavet || 13-2-81||
MHB 13-2-82
एषा हि तपसा स्वेन संयुक्ता ब्रह्मवादिनी ।
पावनार्थं च लोकस्य सरिच्छ्रेष्ठा भविष्यति ॥ १३-२-८२॥
eṣā hi tapasā svena saṃyuktā brahmavādinī |
pāvanārthaṃ ca lokasya saricchreṣṭhā bhaviṣyati || 13-2-82||
MHB 13-2-83
अर्धेनौघवती नाम त्वामर्धेनानुयास्यति ।
शरीरेण महाभागा योगो ह्यस्या वशे स्थितः ॥ १३-२-८३॥
ardhenaughavatī nāma tvāmardhenānuyāsyati |
śarīreṇa mahābhāgā yogo hyasyā vaśe sthitaḥ || 13-2-83||
MHB 13-2-84
अनया सह लोकांश्च गन्तासि तपसार्जितान् ।
यत्र नावृत्तिमभ्येति शाश्वतांस्तान्सनातनान् ॥ १३-२-८४॥
anayā saha lokāṃśca gantāsi tapasārjitān |
yatra nāvṛttimabhyeti śāśvatāṃstānsanātanān || 13-2-84||
MHB 13-2-85
अनेन चैव देहेन लोकांस्त्वमभिपत्स्यसे ।
निर्जितश्च त्वया मृत्युरैश्वर्यं च तवोत्तमम् ॥ १३-२-८५॥
anena caiva dehena lokāṃstvamabhipatsyase |
nirjitaśca tvayā mṛtyuraiśvaryaṃ ca tavottamam || 13-2-85||
MHB 13-2-86
पञ्च भूतान्यतिक्रान्तः स्ववीर्याच्च मनोभवः ।
गृहस्थधर्मेणानेन कामक्रोधौ च ते जितौ ॥ १३-२-८६॥
pañca bhūtānyatikrāntaḥ svavīryācca manobhavaḥ |
gṛhasthadharmeṇānena kāmakrodhau ca te jitau || 13-2-86||
MHB 13-2-87
स्नेहो रागश्च तन्द्री च मोहो द्रोहश्च केवलः ।
तव शुश्रूषया राजन्राजपुत्र्या विनिर्जिताः ॥ १३-२-८७॥
sneho rāgaśca tandrī ca moho drohaśca kevalaḥ |
tava śuśrūṣayā rājanrājaputryā vinirjitāḥ || 13-2-87||
MHB 13-2-88
भीष्म उवाच ।
शुक्लानां तु सहस्रेण वाजिनां रथमुत्तमम् ।
युक्तं प्रगृह्य भगवान्व्यवसायो जगाम तम् ॥ १३-२-८८॥
bhīṣma uvāca |
śuklānāṃ tu sahasreṇa vājināṃ rathamuttamam |
yuktaṃ pragṛhya bhagavānvyavasāyo jagāma tam || 13-2-88||
MHB 13-2-89
मृत्युरात्मा च लोकाश्च जिता भूतानि पञ्च च ।
बुद्धिः कालो मनो व्योम कामक्रोधौ तथैव च ॥ १३-२-८९॥
mṛtyurātmā ca lokāśca jitā bhūtāni pañca ca |
buddhiḥ kālo mano vyoma kāmakrodhau tathaiva ca || 13-2-89||
MHB 13-2-90
तस्माद्गृहाश्रमस्थस्य नान्यद्दैवतमस्ति वै ।
ऋतेऽतिथिं नरव्याघ्र मनसैतद्विचारय ॥ १३-२-९०॥
tasmādgṛhāśramasthasya nānyaddaivatamasti vai |
ṛte'tithiṃ naravyāghra manasaitadvicāraya || 13-2-90||
MHB 13-2-91
अतिथिः पूजितो यस्य ध्यायते मनसा शुभम् ।
न तत्क्रतुशतेनापि तुल्यमाहुर्मनीषिणः ॥ १३-२-९१॥
atithiḥ pūjito yasya dhyāyate manasā śubham |
na tatkratuśatenāpi tulyamāhurmanīṣiṇaḥ || 13-2-91||
MHB 13-2-92
पात्रं त्वतिथिमासाद्य शीलाढ्यं यो न पूजयेत् ।
स दत्त्वा सुकृतं तस्य क्षपयेत ह्यनर्चितः ॥ १३-२-९२॥
pātraṃ tvatithimāsādya śīlāḍhyaṃ yo na pūjayet |
sa dattvā sukṛtaṃ tasya kṣapayeta hyanarcitaḥ || 13-2-92||
MHB 13-2-93
एतत्ते कथितं पुत्र मयाख्यानमनुत्तमम् ।
यथा हि विजितो मृत्युर्गृहस्थेन पुराभवत् ॥ १३-२-९३॥
etatte kathitaṃ putra mayākhyānamanuttamam |
yathā hi vijito mṛtyurgṛhasthena purābhavat || 13-2-93||
MHB 13-2-94
धन्यं यशस्यमायुष्यमिदमाख्यानमुत्तमम् ।
बुभूषताभिमन्तव्यं सर्वदुश्चरितापहम् ॥ १३-२-९४॥
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyamidamākhyānamuttamam |
bubhūṣatābhimantavyaṃ sarvaduścaritāpaham || 13-2-94||
MHB 13-2-95
य इदं कथयेद्विद्वानहन्यहनि भारत ।
सुदर्शनस्य चरितं पुण्याँल्लोकानवाप्नुयात् ॥ १३-२-९५॥
ya idaṃ kathayedvidvānahanyahani bhārata |
sudarśanasya caritaṃ puṇyā~llokānavāpnuyāt || 13-2-95||
Adhyaya: 3/154 (19)
MHB 13-3-1
युधिष्ठिर उवाच ।
ब्राह्मण्यं यदि दुष्प्रापं त्रिभिर्वर्णैर्नराधिप ।
कथं प्राप्तं महाराज क्षत्रियेण महात्मना ॥ १३-३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
brāhmaṇyaṃ yadi duṣprāpaṃ tribhirvarṇairnarādhipa |
kathaṃ prāptaṃ mahārāja kṣatriyeṇa mahātmanā || 13-3-1||
MHB 13-3-2
विश्वामित्रेण धर्मात्मन्ब्राह्मणत्वं नरर्षभ ।
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-३-२॥
viśvāmitreṇa dharmātmanbrāhmaṇatvaṃ nararṣabha |
śrotumicchāmi tattvena tanme brūhi pitāmaha || 13-3-2||
MHB 13-3-3
तेन ह्यमितवीर्येण वसिष्ठस्य महात्मनः ।
हतं पुत्रशतं सद्यस्तपसा प्रपितामह ॥ १३-३-३॥
tena hyamitavīryeṇa vasiṣṭhasya mahātmanaḥ |
hataṃ putraśataṃ sadyastapasā prapitāmaha || 13-3-3||
MHB 13-3-4
यातुधानाश्च बहवो राक्षसास्तिग्मतेजसः ।
मन्युनाविष्टदेहेन सृष्टाः कालान्तकोपमाः ॥ १३-३-४॥
yātudhānāśca bahavo rākṣasāstigmatejasaḥ |
manyunāviṣṭadehena sṛṣṭāḥ kālāntakopamāḥ || 13-3-4||
MHB 13-3-5
महान्कुशिकवंशश्च ब्रह्मर्षिशतसंकुलः ।
स्थापितो नरलोकेऽस्मिन्विद्वान्ब्राह्मणसंस्तुतः ॥ १३-३-५॥
mahānkuśikavaṃśaśca brahmarṣiśatasaṃkulaḥ |
sthāpito naraloke'sminvidvānbrāhmaṇasaṃstutaḥ || 13-3-5||
MHB 13-3-6
ऋचीकस्यात्मजश्चैव शुनःशेपो महातपाः ।
विमोक्षितो महासत्रात्पशुतामभ्युपागतः ॥ १३-३-६॥
ṛcīkasyātmajaścaiva śunaḥśepo mahātapāḥ |
vimokṣito mahāsatrātpaśutāmabhyupāgataḥ || 13-3-6||
MHB 13-3-7
हरिश्चन्द्रक्रतौ देवांस्तोषयित्वात्मतेजसा ।
पुत्रतामनुसंप्राप्तो विश्वामित्रस्य धीमतः ॥ १३-३-७॥
hariścandrakratau devāṃstoṣayitvātmatejasā |
putratāmanusaṃprāpto viśvāmitrasya dhīmataḥ || 13-3-7||
MHB 13-3-8
नाभिवादयते ज्येष्ठं देवरातं नराधिप ।
पुत्राः पञ्चशताश्चापि शप्ताः श्वपचतां गताः ॥ १३-३-८॥
nābhivādayate jyeṣṭhaṃ devarātaṃ narādhipa |
putrāḥ pañcaśatāścāpi śaptāḥ śvapacatāṃ gatāḥ || 13-3-8||
MHB 13-3-9
त्रिशङ्कुर्बन्धुसंत्यक्त इक्ष्वाकुः प्रीतिपूर्वकम् ।
अवाक्शिरा दिवं नीतो दक्षिणामाश्रितो दिशम् ॥ १३-३-९॥
triśaṅkurbandhusaṃtyakta ikṣvākuḥ prītipūrvakam |
avākśirā divaṃ nīto dakṣiṇāmāśrito diśam || 13-3-9||
MHB 13-3-10
विश्वामित्रस्य विपुला नदी राजर्षिसेविता ।
कौशिकीति शिवा पुण्या ब्रह्मर्षिगणसेविता ॥ १३-३-१०॥
viśvāmitrasya vipulā nadī rājarṣisevitā |
kauśikīti śivā puṇyā brahmarṣigaṇasevitā || 13-3-10||
MHB 13-3-11
तपोविघ्नकरी चैव पञ्चचूडा सुसंमता ।
रम्भा नामाप्सराः शापाद्यस्य शैलत्वमागता ॥ १३-३-११॥
tapovighnakarī caiva pañcacūḍā susaṃmatā |
rambhā nāmāpsarāḥ śāpādyasya śailatvamāgatā || 13-3-11||
MHB 13-3-12
तथैवास्य भयाद्बद्ध्वा वसिष्ठः सलिले पुरा ।
आत्मानं मज्जयामास विपाशः पुनरुत्थितः ॥ १३-३-१२॥
tathaivāsya bhayādbaddhvā vasiṣṭhaḥ salile purā |
ātmānaṃ majjayāmāsa vipāśaḥ punarutthitaḥ || 13-3-12||
MHB 13-3-13
तदाप्रभृति पुण्या हि विपाशाभून्महानदी ।
विख्याता कर्मणा तेन वसिष्ठस्य महात्मनः ॥ १३-३-१३॥
tadāprabhṛti puṇyā hi vipāśābhūnmahānadī |
vikhyātā karmaṇā tena vasiṣṭhasya mahātmanaḥ || 13-3-13||
MHB 13-3-14
वाग्भिश्च भगवान्येन देवसेनाग्रगः प्रभुः ।
स्तुतः प्रीतमनाश्चासीच्छापाच्चैनममोचयत् ॥ १३-३-१४॥
vāgbhiśca bhagavānyena devasenāgragaḥ prabhuḥ |
stutaḥ prītamanāścāsīcchāpāccainamamocayat || 13-3-14||
MHB 13-3-15
ध्रुवस्यौत्तानपादस्य ब्रह्मर्षीणां तथैव च ।
मध्ये ज्वलति यो नित्यमुदीचीमाश्रितो दिशम् ॥ १३-३-१५॥
dhruvasyauttānapādasya brahmarṣīṇāṃ tathaiva ca |
madhye jvalati yo nityamudīcīmāśrito diśam || 13-3-15||
MHB 13-3-16
तस्यैतानि च कर्माणि तथान्यानि च कौरव ।
क्षत्रियस्येत्यतो जातमिदं कौतूहलं मम ॥ १३-३-१६॥
tasyaitāni ca karmāṇi tathānyāni ca kaurava |
kṣatriyasyetyato jātamidaṃ kautūhalaṃ mama || 13-3-16||
MHB 13-3-17
किमेतदिति तत्त्वेन प्रब्रूहि भरतर्षभ ।
देहान्तरमनासाद्य कथं स ब्राह्मणोऽभवत् ॥ १३-३-१७॥
kimetaditi tattvena prabrūhi bharatarṣabha |
dehāntaramanāsādya kathaṃ sa brāhmaṇo'bhavat || 13-3-17||
MHB 13-3-18
एतत्तत्त्वेन मे राजन्सर्वमाख्यातुमर्हसि ।
मतंगस्य यथातत्त्वं तथैवैतद्ब्रवीहि मे ॥ १३-३-१८॥
etattattvena me rājansarvamākhyātumarhasi |
mataṃgasya yathātattvaṃ tathaivaitadbravīhi me || 13-3-18||
MHB 13-3-19
स्थाने मतंगो ब्राह्मण्यं नालभद्भरतर्षभ ।
चण्डालयोनौ जातो हि कथं ब्राह्मण्यमाप्नुयात् ॥ १३-३-१९॥
sthāne mataṃgo brāhmaṇyaṃ nālabhadbharatarṣabha |
caṇḍālayonau jāto hi kathaṃ brāhmaṇyamāpnuyāt || 13-3-19||
Adhyaya: 4/154 (61)
MHB 13-4-1
भीष्म उवाच ।
श्रूयतां पार्थ तत्त्वेन विश्वामित्रो यथा पुरा ।
ब्राह्मणत्वं गतस्तात ब्रह्मर्षित्वं तथैव च ॥ १३-४-१॥
bhīṣma uvāca |
śrūyatāṃ pārtha tattvena viśvāmitro yathā purā |
brāhmaṇatvaṃ gatastāta brahmarṣitvaṃ tathaiva ca || 13-4-1||
MHB 13-4-2
भरतस्यान्वये चैवाजमीढो नाम पार्थिवः ।
बभूव भरतश्रेष्ठ यज्वा धर्मभृतां वरः ॥ १३-४-२॥
bharatasyānvaye caivājamīḍho nāma pārthivaḥ |
babhūva bharataśreṣṭha yajvā dharmabhṛtāṃ varaḥ || 13-4-2||
MHB 13-4-3
तस्य पुत्रो महानासीज्जह्नुर्नाम नरेश्वरः ।
दुहितृत्वमनुप्राप्ता गङ्गा यस्य महात्मनः ॥ १३-४-३॥
tasya putro mahānāsījjahnurnāma nareśvaraḥ |
duhitṛtvamanuprāptā gaṅgā yasya mahātmanaḥ || 13-4-3||
MHB 13-4-4
तस्यात्मजस्तुल्यगुणः सिन्धुद्वीपो महायशाः ।
सिन्धुद्वीपाच्च राजर्षिर्बलाकाश्वो महाबलः ॥ १३-४-४॥
tasyātmajastulyaguṇaḥ sindhudvīpo mahāyaśāḥ |
sindhudvīpācca rājarṣirbalākāśvo mahābalaḥ || 13-4-4||
MHB 13-4-5
वल्लभस्तस्य तनयः साक्षाद्धर्म इवापरः ।
कुशिकस्तस्य तनयः सहस्राक्षसमद्युतिः ॥ १३-४-५॥
vallabhastasya tanayaḥ sākṣāddharma ivāparaḥ |
kuśikastasya tanayaḥ sahasrākṣasamadyutiḥ || 13-4-5||
MHB 13-4-6
कुशिकस्यात्मजः श्रीमान्गाधिर्नाम जनेश्वरः ।
अपुत्रः स महाबाहुर्वनवासमुदावसत् ॥ १३-४-६॥
kuśikasyātmajaḥ śrīmāngādhirnāma janeśvaraḥ |
aputraḥ sa mahābāhurvanavāsamudāvasat || 13-4-6||
MHB 13-4-7
कन्या जज्ञे सुता तस्य वने निवसतः सतः ।
नाम्ना सत्यवती नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि ॥ १३-४-७॥
kanyā jajñe sutā tasya vane nivasataḥ sataḥ |
nāmnā satyavatī nāma rūpeṇāpratimā bhuvi || 13-4-7||
MHB 13-4-8
तां वव्रे भार्गवः श्रीमांश्च्यवनस्यात्मजः प्रभुः ।
ऋचीक इति विख्यातो विपुले तपसि स्थितः ॥ १३-४-८॥
tāṃ vavre bhārgavaḥ śrīmāṃścyavanasyātmajaḥ prabhuḥ |
ṛcīka iti vikhyāto vipule tapasi sthitaḥ || 13-4-8||
MHB 13-4-9
स तां न प्रददौ तस्मै ऋचीकाय महात्मने ।
दरिद्र इति मत्वा वै गाधिः शत्रुनिबर्हणः ॥ १३-४-९॥
sa tāṃ na pradadau tasmai ṛcīkāya mahātmane |
daridra iti matvā vai gādhiḥ śatrunibarhaṇaḥ || 13-4-9||
MHB 13-4-10
प्रत्याख्याय पुनर्यान्तमब्रवीद्राजसत्तमः ।
शुल्कं प्रदीयतां मह्यं ततो वेत्स्यसि मे सुताम् ॥ १३-४-१०॥
pratyākhyāya punaryāntamabravīdrājasattamaḥ |
śulkaṃ pradīyatāṃ mahyaṃ tato vetsyasi me sutām || 13-4-10||
MHB 13-4-11
ऋचीक उवाच ।
किं प्रयच्छामि राजेन्द्र तुभ्यं शुल्कमहं नृप ।
दुहितुर्ब्रूह्यसंसक्तो मात्राभूत्ते विचारणा ॥ १३-४-११॥
ṛcīka uvāca |
kiṃ prayacchāmi rājendra tubhyaṃ śulkamahaṃ nṛpa |
duhiturbrūhyasaṃsakto mātrābhūtte vicāraṇā || 13-4-11||
MHB 13-4-12
गाधिरुवाच ।
चन्द्ररश्मिप्रकाशानां हयानां वातरंहसाम् ।
एकतः श्यामकर्णानां सहस्रं देहि भार्गव ॥ १३-४-१२॥
gādhiruvāca |
candraraśmiprakāśānāṃ hayānāṃ vātaraṃhasām |
ekataḥ śyāmakarṇānāṃ sahasraṃ dehi bhārgava || 13-4-12||
MHB 13-4-13
भीष्म उवाच ।
ततः स भृगुशार्दूलश्च्यवनस्यात्मजः प्रभुः ।
अब्रवीद्वरुणं देवमादित्यं पतिमम्भसाम् ॥ १३-४-१३॥
bhīṣma uvāca |
tataḥ sa bhṛguśārdūlaścyavanasyātmajaḥ prabhuḥ |
abravīdvaruṇaṃ devamādityaṃ patimambhasām || 13-4-13||
MHB 13-4-14
एकतः श्यामकर्णानां हयानां चन्द्रवर्चसाम् ।
सहस्रं वातवेगानां भिक्षे त्वां देवसत्तम ॥ १३-४-१४॥
ekataḥ śyāmakarṇānāṃ hayānāṃ candravarcasām |
sahasraṃ vātavegānāṃ bhikṣe tvāṃ devasattama || 13-4-14||
MHB 13-4-15
तथेति वरुणो देव आदित्यो भृगुसत्तमम् ।
उवाच यत्र ते छन्दस्तत्रोत्थास्यन्ति वाजिनः ॥ १३-४-१५॥
tatheti varuṇo deva ādityo bhṛgusattamam |
uvāca yatra te chandastatrotthāsyanti vājinaḥ || 13-4-15||
MHB 13-4-16
ध्यातमात्रे ऋचीकेन हयानां चन्द्रवर्चसाम् ।
गङ्गाजलात्समुत्तस्थौ सहस्रं विपुलौजसाम् ॥ १३-४-१६॥
dhyātamātre ṛcīkena hayānāṃ candravarcasām |
gaṅgājalātsamuttasthau sahasraṃ vipulaujasām || 13-4-16||
MHB 13-4-17
अदूरे कन्यकुब्जस्य गङ्गायास्तीरमुत्तमम् ।
अश्वतीर्थं तदद्यापि मानवाः परिचक्षते ॥ १३-४-१७॥
adūre kanyakubjasya gaṅgāyāstīramuttamam |
aśvatīrthaṃ tadadyāpi mānavāḥ paricakṣate || 13-4-17||
MHB 13-4-18
तत्तदा गाधये तात सहस्रं वाजिनां शुभम् ।
ऋचीकः प्रददौ प्रीतः शुल्कार्थं जपतां वरः ॥ १३-४-१८॥
tattadā gādhaye tāta sahasraṃ vājināṃ śubham |
ṛcīkaḥ pradadau prītaḥ śulkārthaṃ japatāṃ varaḥ || 13-4-18||
MHB 13-4-19
ततः स विस्मितो राजा गाधिः शापभयेन च ।
ददौ तां समलंकृत्य कन्यां भृगुसुताय वै ॥ १३-४-१९॥
tataḥ sa vismito rājā gādhiḥ śāpabhayena ca |
dadau tāṃ samalaṃkṛtya kanyāṃ bhṛgusutāya vai || 13-4-19||
MHB 13-4-20
जग्राह पाणिं विधिना तस्य ब्रह्मर्षिसत्तमः ।
सा च तं पतिमासाद्य परं हर्षमवाप ह ॥ १३-४-२०॥
jagrāha pāṇiṃ vidhinā tasya brahmarṣisattamaḥ |
sā ca taṃ patimāsādya paraṃ harṣamavāpa ha || 13-4-20||
MHB 13-4-21
स तुतोष च विप्रर्षिस्तस्या वृत्तेन भारत ।
छन्दयामास चैवैनां वरेण वरवर्णिनीम् ॥ १३-४-२१॥
sa tutoṣa ca viprarṣistasyā vṛttena bhārata |
chandayāmāsa caivaināṃ vareṇa varavarṇinīm || 13-4-21||
MHB 13-4-22
मात्रे तत्सर्वमाचख्यौ सा कन्या राजसत्तमम् ।
अथ तामब्रवीन्माता सुतां किंचिदवाङ्मुखीम् ॥ १३-४-२२॥
mātre tatsarvamācakhyau sā kanyā rājasattamam |
atha tāmabravīnmātā sutāṃ kiṃcidavāṅmukhīm || 13-4-22||
MHB 13-4-23
ममापि पुत्रि भर्ता ते प्रसादं कर्तुमर्हति ।
अपत्यस्य प्रदानेन समर्थः स महातपाः ॥ १३-४-२३॥
mamāpi putri bhartā te prasādaṃ kartumarhati |
apatyasya pradānena samarthaḥ sa mahātapāḥ || 13-4-23||
MHB 13-4-24
ततः सा त्वरितं गत्वा तत्सर्वं प्रत्यवेदयत् ।
मातुश्चिकीर्षितं राजन्नृचीकस्तामथाब्रवीत् ॥ १३-४-२४॥
tataḥ sā tvaritaṃ gatvā tatsarvaṃ pratyavedayat |
mātuścikīrṣitaṃ rājannṛcīkastāmathābravīt || 13-4-24||
MHB 13-4-25
गुणवन्तमपत्यं वै त्वं च सा जनयिष्यथः ।
जनन्यास्तव कल्याणि मा भूद्वै प्रणयोऽन्यथा ॥ १३-४-२५॥
guṇavantamapatyaṃ vai tvaṃ ca sā janayiṣyathaḥ |
jananyāstava kalyāṇi mā bhūdvai praṇayo'nyathā || 13-4-25||
MHB 13-4-26
तव चैव गुणश्लाघी पुत्र उत्पत्स्यते शुभे ।
अस्मद्वंशकरः श्रीमांस्तव भ्राता च वंशकृत् ॥ १३-४-२६॥
tava caiva guṇaślāghī putra utpatsyate śubhe |
asmadvaṃśakaraḥ śrīmāṃstava bhrātā ca vaṃśakṛt || 13-4-26||
MHB 13-4-27
ऋतुस्नाता च साश्वत्थं त्वं च वृक्षमुदुम्बरम् ।
परिष्वजेथाः कल्याणि तत इष्टमवाप्स्यथः ॥ १३-४-२७॥
ṛtusnātā ca sāśvatthaṃ tvaṃ ca vṛkṣamudumbaram |
pariṣvajethāḥ kalyāṇi tata iṣṭamavāpsyathaḥ || 13-4-27||
MHB 13-4-28
चरुद्वयमिदं चैव मन्त्रपूतं शुचिस्मिते ।
त्वं च सा चोपयुञ्जीथां ततः पुत्राववाप्स्यथः ॥ १३-४-२८॥
carudvayamidaṃ caiva mantrapūtaṃ śucismite |
tvaṃ ca sā copayuñjīthāṃ tataḥ putrāvavāpsyathaḥ || 13-4-28||
MHB 13-4-29
ततः सत्यवती हृष्टा मातरं प्रत्यभाषत ।
यदृचीकेन कथितं तच्चाचख्यौ चरुद्वयम् ॥ १३-४-२९॥
tataḥ satyavatī hṛṣṭā mātaraṃ pratyabhāṣata |
yadṛcīkena kathitaṃ taccācakhyau carudvayam || 13-4-29||
MHB 13-4-30
तामुवाच ततो माता सुतां सत्यवतीं तदा ।
पुत्रि मूर्ध्ना प्रपन्नायाः कुरुष्व वचनं मम ॥ १३-४-३०॥
tāmuvāca tato mātā sutāṃ satyavatīṃ tadā |
putri mūrdhnā prapannāyāḥ kuruṣva vacanaṃ mama || 13-4-30||
MHB 13-4-31
भर्त्रा य एष दत्तस्ते चरुर्मन्त्रपुरस्कृतः ।
एतं प्रयच्छ मह्यं त्वं मदीयं त्वं गृहाण च ॥ १३-४-३१॥
bhartrā ya eṣa dattaste carurmantrapuraskṛtaḥ |
etaṃ prayaccha mahyaṃ tvaṃ madīyaṃ tvaṃ gṛhāṇa ca || 13-4-31||
MHB 13-4-32
व्यत्यासं वृक्षयोश्चापि करवाव शुचिस्मिते ।
यदि प्रमाणं वचनं मम मातुरनिन्दिते ॥ १३-४-३२॥
vyatyāsaṃ vṛkṣayoścāpi karavāva śucismite |
yadi pramāṇaṃ vacanaṃ mama māturanindite || 13-4-32||
MHB 13-4-33
व्यक्तं भगवता चात्र कृतमेवं भविष्यति ।
ततो मे त्वच्चरौ भावः पादपे च सुमध्यमे ।
कथं विशिष्टो भ्राता ते भवेदित्येव चिन्तय ॥ १३-४-३३॥
vyaktaṃ bhagavatā cātra kṛtamevaṃ bhaviṣyati |
tato me tvaccarau bhāvaḥ pādape ca sumadhyame |
kathaṃ viśiṣṭo bhrātā te bhavedityeva cintaya || 13-4-33||
MHB 13-4-34
तथा च कृतवत्यौ ते माता सत्यवती च सा ।
अथ गर्भावनुप्राप्ते उभे ते वै युधिष्ठिर ॥ १३-४-३४॥
tathā ca kṛtavatyau te mātā satyavatī ca sā |
atha garbhāvanuprāpte ubhe te vai yudhiṣṭhira || 13-4-34||
MHB 13-4-35
दृष्ट्वा गर्भमनुप्राप्तां भार्यां स च महानृषिः ।
उवाच तां सत्यवतीं दुर्मना भृगुसत्तमः ॥ १३-४-३५॥
dṛṣṭvā garbhamanuprāptāṃ bhāryāṃ sa ca mahānṛṣiḥ |
uvāca tāṃ satyavatīṃ durmanā bhṛgusattamaḥ || 13-4-35||
MHB 13-4-36
व्यत्यासेनोपयुक्तस्ते चरुर्व्यक्तं भविष्यति ।
व्यत्यासः पादपे चापि सुव्यक्तं ते कृतः शुभे ॥ १३-४-३६॥
vyatyāsenopayuktaste carurvyaktaṃ bhaviṣyati |
vyatyāsaḥ pādape cāpi suvyaktaṃ te kṛtaḥ śubhe || 13-4-36||
MHB 13-4-37
मया हि विश्वं यद्ब्रह्म त्वच्चरौ संनिवेशितम् ।
क्षत्रवीर्यं च सकलं चरौ तस्या निवेशितम् ॥ १३-४-३७॥
mayā hi viśvaṃ yadbrahma tvaccarau saṃniveśitam |
kṣatravīryaṃ ca sakalaṃ carau tasyā niveśitam || 13-4-37||
MHB 13-4-38
त्रिलोकविख्यातगुणं त्वं विप्रं जनयिष्यसि ।
सा च क्षत्रं विशिष्टं वै तत एतत्कृतं मया ॥ १३-४-३८॥
trilokavikhyātaguṇaṃ tvaṃ vipraṃ janayiṣyasi |
sā ca kṣatraṃ viśiṣṭaṃ vai tata etatkṛtaṃ mayā || 13-4-38||
MHB 13-4-39
व्यत्यासस्तु कृतो यस्मात्त्वया मात्रा तथैव च ।
तस्मात्सा ब्राह्मणश्रेष्ठं माता ते जनयिष्यति ॥ १३-४-३९॥
vyatyāsastu kṛto yasmāttvayā mātrā tathaiva ca |
tasmātsā brāhmaṇaśreṣṭhaṃ mātā te janayiṣyati || 13-4-39||
MHB 13-4-40
क्षत्रियं तूग्रकर्माणं त्वं भद्रे जनयिष्यसि ।
न हि ते तत्कृतं साधु मातृस्नेहेन भामिनि ॥ १३-४-४०॥
kṣatriyaṃ tūgrakarmāṇaṃ tvaṃ bhadre janayiṣyasi |
na hi te tatkṛtaṃ sādhu mātṛsnehena bhāmini || 13-4-40||
MHB 13-4-41
सा श्रुत्वा शोकसंतप्ता पपात वरवर्णिनी ।
भूमौ सत्यवती राजंश्छिन्नेव रुचिरा लता ॥ १३-४-४१॥
sā śrutvā śokasaṃtaptā papāta varavarṇinī |
bhūmau satyavatī rājaṃśchinneva rucirā latā || 13-4-41||
MHB 13-4-42
प्रतिलभ्य च सा संज्ञां शिरसा प्रणिपत्य च ।
उवाच भार्या भर्तारं गाधेयी ब्राह्मणर्षभम् ॥ १३-४-४२॥
pratilabhya ca sā saṃjñāṃ śirasā praṇipatya ca |
uvāca bhāryā bhartāraṃ gādheyī brāhmaṇarṣabham || 13-4-42||
MHB 13-4-43
प्रसादयन्त्यां भार्यायां मयि ब्रह्मविदां वर ।
प्रसादं कुरु विप्रर्षे न मे स्यात्क्षत्रियः सुतः ॥ १३-४-४३॥
prasādayantyāṃ bhāryāyāṃ mayi brahmavidāṃ vara |
prasādaṃ kuru viprarṣe na me syātkṣatriyaḥ sutaḥ || 13-4-43||
MHB 13-4-44
कामं ममोग्रकर्मा वै पौत्रो भवितुमर्हति ।
न तु मे स्यात्सुतो ब्रह्मन्नेष मे दीयतां वरः ॥ १३-४-४४॥
kāmaṃ mamograkarmā vai pautro bhavitumarhati |
na tu me syātsuto brahmanneṣa me dīyatāṃ varaḥ || 13-4-44||
MHB 13-4-45
एवमस्त्विति होवाच स्वां भार्यां सुमहातपाः ।
ततः सा जनयामास जमदग्निं सुतं शुभम् ॥ १३-४-४५॥
evamastviti hovāca svāṃ bhāryāṃ sumahātapāḥ |
tataḥ sā janayāmāsa jamadagniṃ sutaṃ śubham || 13-4-45||
MHB 13-4-46
विश्वामित्रं चाजनयद्गाधेर्भार्या यशस्विनी ।
ऋषेः प्रभावाद्राजेन्द्र ब्रह्मर्षिं ब्रह्मवादिनम् ॥ १३-४-४६॥
viśvāmitraṃ cājanayadgādherbhāryā yaśasvinī |
ṛṣeḥ prabhāvādrājendra brahmarṣiṃ brahmavādinam || 13-4-46||
MHB 13-4-47
ततो ब्राह्मणतां यातो विश्वामित्रो महातपाः ।
क्षत्रियः सोऽप्यथ तथा ब्रह्मवंशस्य कारकः ॥ १३-४-४७॥
tato brāhmaṇatāṃ yāto viśvāmitro mahātapāḥ |
kṣatriyaḥ so'pyatha tathā brahmavaṃśasya kārakaḥ || 13-4-47||
MHB 13-4-48
तस्य पुत्रा महात्मानो ब्रह्मवंशविवर्धनाः ।
तपस्विनो ब्रह्मविदो गोत्रकर्तार एव च ॥ १३-४-४८॥
tasya putrā mahātmāno brahmavaṃśavivardhanāḥ |
tapasvino brahmavido gotrakartāra eva ca || 13-4-48||
MHB 13-4-49
मधुच्छन्दश्च भगवान्देवरातश्च वीर्यवान् ।
अक्षीणश्च शकुन्तश्च बभ्रुः कालपथस्तथा ॥ १३-४-४९॥
madhucchandaśca bhagavāndevarātaśca vīryavān |
akṣīṇaśca śakuntaśca babhruḥ kālapathastathā || 13-4-49||
MHB 13-4-50
याज्ञवल्क्यश्च विख्यातस्तथा स्थूणो महाव्रतः ।
उलूको यमदूतश्च तथर्षिः सैन्धवायनः ॥ १३-४-५०॥
yājñavalkyaśca vikhyātastathā sthūṇo mahāvrataḥ |
ulūko yamadūtaśca tatharṣiḥ saindhavāyanaḥ || 13-4-50||
MHB 13-4-51
कर्णजङ्घश्च भगवान्गालवश्च महानृषिः ।
ऋषिर्वज्रस्तथाख्यातः शालङ्कायन एव च ॥ १३-४-५१॥
karṇajaṅghaśca bhagavāngālavaśca mahānṛṣiḥ |
ṛṣirvajrastathākhyātaḥ śālaṅkāyana eva ca || 13-4-51||
MHB 13-4-52
लालाट्यो नारदश्चैव तथा कूर्चमुखः स्मृतः ।
वादुलिर्मुसलश्चैव रक्षोग्रीवस्तथैव च ॥ १३-४-५२॥
lālāṭyo nāradaścaiva tathā kūrcamukhaḥ smṛtaḥ |
vādulirmusalaścaiva rakṣogrīvastathaiva ca || 13-4-52||
MHB 13-4-53
अङ्घ्रिको नैकभृच्चैव शिलायूपः सितः शुचिः ।
चक्रको मारुतन्तव्यो वातघ्नोऽथाश्वलायनः ॥ १३-४-५३॥
aṅghriko naikabhṛccaiva śilāyūpaḥ sitaḥ śuciḥ |
cakrako mārutantavyo vātaghno'thāśvalāyanaḥ || 13-4-53||
MHB 13-4-54
श्यामायनोऽथ गार्ग्यश्च जाबालिः सुश्रुतस्तथा ।
कारीषिरथ संश्रुत्यः परपौरवतन्तवः ॥ १३-४-५४॥
śyāmāyano'tha gārgyaśca jābāliḥ suśrutastathā |
kārīṣiratha saṃśrutyaḥ parapauravatantavaḥ || 13-4-54||
MHB 13-4-55
महानृषिश्च कपिलस्तथर्षिस्तारकायनः ।
तथैव चोपगहनस्तथर्षिश्चार्जुनायनः ॥ १३-४-५५॥
mahānṛṣiśca kapilastatharṣistārakāyanaḥ |
tathaiva copagahanastatharṣiścārjunāyanaḥ || 13-4-55||
MHB 13-4-56
मार्गमित्रिर्हिरण्याक्षो जङ्घारिर्बभ्रुवाहनः ।
सूतिर्विभूतिः सूतश्च सुरङ्गश्च तथैव हि ॥ १३-४-५६॥
mārgamitrirhiraṇyākṣo jaṅghārirbabhruvāhanaḥ |
sūtirvibhūtiḥ sūtaśca suraṅgaśca tathaiva hi || 13-4-56||
MHB 13-4-57
आराद्धिर्नामयश्चैव चाम्पेयोज्जयनौ तथा ।
नवतन्तुर्बकनखः शयोनरतिरेव च ॥ १३-४-५७॥
ārāddhirnāmayaścaiva cāmpeyojjayanau tathā |
navatanturbakanakhaḥ śayonaratireva ca || 13-4-57||
MHB 13-4-58
शयोरुहश्चारुमत्स्यः शिरीषी चाथ गार्दभिः ।
उज्जयोनिरदापेक्षी नारदी च महानृषिः ।
विश्वामित्रात्मजाः सर्वे मुनयो ब्रह्मवादिनः ॥ १३-४-५८॥
śayoruhaścārumatsyaḥ śirīṣī cātha gārdabhiḥ |
ujjayoniradāpekṣī nāradī ca mahānṛṣiḥ |
viśvāmitrātmajāḥ sarve munayo brahmavādinaḥ || 13-4-58||
MHB 13-4-59
तन्नैष क्षत्रियो राजन्विश्वामित्रो महातपाः ।
ऋचीकेनाहितं ब्रह्म परमेतद्युधिष्ठिर ॥ १३-४-५९॥
tannaiṣa kṣatriyo rājanviśvāmitro mahātapāḥ |
ṛcīkenāhitaṃ brahma parametadyudhiṣṭhira || 13-4-59||
MHB 13-4-60
एतत्ते सर्वमाख्यातं तत्त्वेन भरतर्षभ ।
विश्वामित्रस्य वै जन्म सोमसूर्याग्नितेजसः ॥ १३-४-६०॥
etatte sarvamākhyātaṃ tattvena bharatarṣabha |
viśvāmitrasya vai janma somasūryāgnitejasaḥ || 13-4-60||
MHB 13-4-61
यत्र यत्र च संदेहो भूयस्ते राजसत्तम ।
तत्र तत्र च मां ब्रूहि च्छेत्तास्मि तव संशयान् ॥ १३-४-६१॥
yatra yatra ca saṃdeho bhūyaste rājasattama |
tatra tatra ca māṃ brūhi cchettāsmi tava saṃśayān || 13-4-61||
Adhyaya: 5/154 (31)
MHB 13-5-1
युधिष्ठिर उवाच ।
आनृशंसस्य धर्मस्य गुणान्भक्तजनस्य च ।
श्रोतुमिच्छामि कार्त्स्न्येन तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ānṛśaṃsasya dharmasya guṇānbhaktajanasya ca |
śrotumicchāmi kārtsnyena tanme brūhi pitāmaha || 13-5-1||
MHB 13-5-2
भीष्म उवाच ।
विषये काशिराजस्य ग्रामान्निष्क्रम्य लुब्धकः ।
सविषं काण्डमादाय मृगयामास वै मृगम् ॥ १३-५-२॥
bhīṣma uvāca |
viṣaye kāśirājasya grāmānniṣkramya lubdhakaḥ |
saviṣaṃ kāṇḍamādāya mṛgayāmāsa vai mṛgam || 13-5-2||
MHB 13-5-3
तत्र चामिषलुब्धेन लुब्धकेन महावने ।
अविदूरे मृगं दृष्ट्वा बाणः प्रतिसमाहितः ॥ १३-५-३॥
tatra cāmiṣalubdhena lubdhakena mahāvane |
avidūre mṛgaṃ dṛṣṭvā bāṇaḥ pratisamāhitaḥ || 13-5-3||
MHB 13-5-4
तेन दुर्वारितास्त्रेण निमित्तचपलेषुणा ।
महान्वनतरुर्विद्धो मृगं तत्र जिघांसता ॥ १३-५-४॥
tena durvāritāstreṇa nimittacapaleṣuṇā |
mahānvanatarurviddho mṛgaṃ tatra jighāṃsatā || 13-5-4||
MHB 13-5-5
स तीक्ष्णविषदिग्धेन शरेणातिबलात्कृतः ।
उत्सृज्य फलपत्राणि पादपः शोषमागतः ॥ १३-५-५॥
sa tīkṣṇaviṣadigdhena śareṇātibalātkṛtaḥ |
utsṛjya phalapatrāṇi pādapaḥ śoṣamāgataḥ || 13-5-5||
MHB 13-5-6
तस्मिन्वृक्षे तथाभूते कोटरेषु चिरोषितः ।
न जहाति शुको वासं तस्य भक्त्या वनस्पतेः ॥ १३-५-६॥
tasminvṛkṣe tathābhūte koṭareṣu ciroṣitaḥ |
na jahāti śuko vāsaṃ tasya bhaktyā vanaspateḥ || 13-5-6||
MHB 13-5-7
निष्प्रचारो निराहारो ग्लानः शिथिलवागपि ।
कृतज्ञः सह वृक्षेण धर्मात्मा स व्यशुष्यत ॥ १३-५-७॥
niṣpracāro nirāhāro glānaḥ śithilavāgapi |
kṛtajñaḥ saha vṛkṣeṇa dharmātmā sa vyaśuṣyata || 13-5-7||
MHB 13-5-8
तमुदारं महासत्त्वमतिमानुषचेष्टितम् ।
समदुःखसुखं ज्ञात्वा विस्मितः पाकशासनः ॥ १३-५-८॥
tamudāraṃ mahāsattvamatimānuṣaceṣṭitam |
samaduḥkhasukhaṃ jñātvā vismitaḥ pākaśāsanaḥ || 13-5-8||
MHB 13-5-9
ततश्चिन्तामुपगतः शक्रः कथमयं द्विजः ।
तिर्यग्योनावसंभाव्यमानृशंस्यं समास्थितः ॥ १३-५-९॥
tataścintāmupagataḥ śakraḥ kathamayaṃ dvijaḥ |
tiryagyonāvasaṃbhāvyamānṛśaṃsyaṃ samāsthitaḥ || 13-5-9||
MHB 13-5-10
अथ वा नात्र चित्रं हीत्यभवद्वासवस्य तु ।
प्राणिनामिह सर्वेषां सर्वं सर्वत्र दृश्यते ॥ १३-५-१०॥
atha vā nātra citraṃ hītyabhavadvāsavasya tu |
prāṇināmiha sarveṣāṃ sarvaṃ sarvatra dṛśyate || 13-5-10||
MHB 13-5-11
ततो ब्राह्मणवेषेण मानुषं रूपमास्थितः ।
अवतीर्य महीं शक्रस्तं पक्षिणमुवाच ह ॥ १३-५-११॥
tato brāhmaṇaveṣeṇa mānuṣaṃ rūpamāsthitaḥ |
avatīrya mahīṃ śakrastaṃ pakṣiṇamuvāca ha || 13-5-11||
MHB 13-5-12
शुक भोः पक्षिणां श्रेष्ठ दाक्षेयी सुप्रजास्त्वया ।
पृच्छे त्वा शुष्कमेतं वै कस्मान्न त्यजसि द्रुमम् ॥ १३-५-१२॥
śuka bhoḥ pakṣiṇāṃ śreṣṭha dākṣeyī suprajāstvayā |
pṛcche tvā śuṣkametaṃ vai kasmānna tyajasi drumam || 13-5-12||
MHB 13-5-13
अथ पृष्टः शुकः प्राह मूर्ध्ना समभिवाद्य तम् ।
स्वागतं देवराजाय विज्ञातस्तपसा मया ॥ १३-५-१३॥
atha pṛṣṭaḥ śukaḥ prāha mūrdhnā samabhivādya tam |
svāgataṃ devarājāya vijñātastapasā mayā || 13-5-13||
MHB 13-5-14
ततो दशशताक्षेण साधु साध्विति भाषितम् ।
अहो विज्ञानमित्येवं तपसा पूजितस्ततः ॥ १३-५-१४॥
tato daśaśatākṣeṇa sādhu sādhviti bhāṣitam |
aho vijñānamityevaṃ tapasā pūjitastataḥ || 13-5-14||
MHB 13-5-15
तमेवं शुभकर्माणं शुकं परमधार्मिकम् ।
विजानन्नपि तां प्राप्तिं पप्रच्छ बलसूदनः ॥ १३-५-१५॥
tamevaṃ śubhakarmāṇaṃ śukaṃ paramadhārmikam |
vijānannapi tāṃ prāptiṃ papraccha balasūdanaḥ || 13-5-15||
MHB 13-5-16
निष्पत्रमफलं शुष्कमशरण्यं पतत्रिणाम् ।
किमर्थं सेवसे वृक्षं यदा महदिदं वनम् ॥ १३-५-१६॥
niṣpatramaphalaṃ śuṣkamaśaraṇyaṃ patatriṇām |
kimarthaṃ sevase vṛkṣaṃ yadā mahadidaṃ vanam || 13-5-16||
MHB 13-5-17
अन्येऽपि बहवो वृक्षाः पत्रसंछन्नकोटराः ।
शुभाः पर्याप्तसंचारा विद्यन्तेऽस्मिन्महावने ॥ १३-५-१७॥
anye'pi bahavo vṛkṣāḥ patrasaṃchannakoṭarāḥ |
śubhāḥ paryāptasaṃcārā vidyante'sminmahāvane || 13-5-17||
MHB 13-5-18
गतायुषमसामर्थ्यं क्षीणसारं हतश्रियम् ।
विमृश्य प्रज्ञया धीर जहीमं ह्यस्थिरं द्रुमम् ॥ १३-५-१८॥
gatāyuṣamasāmarthyaṃ kṣīṇasāraṃ hataśriyam |
vimṛśya prajñayā dhīra jahīmaṃ hyasthiraṃ drumam || 13-5-18||
MHB 13-5-19
तदुपश्रुत्य धर्मात्मा शुकः शक्रेण भाषितम् ।
सुदीर्घमभिनिःश्वस्य दीनो वाक्यमुवाच ह ॥ १३-५-१९॥
tadupaśrutya dharmātmā śukaḥ śakreṇa bhāṣitam |
sudīrghamabhiniḥśvasya dīno vākyamuvāca ha || 13-5-19||
MHB 13-5-20
अनतिक्रमणीयानि दैवतानि शचीपते ।
यत्राभवस्तत्र भवस्तन्निबोध सुराधिप ॥ १३-५-२०॥
anatikramaṇīyāni daivatāni śacīpate |
yatrābhavastatra bhavastannibodha surādhipa || 13-5-20||
MHB 13-5-21
अस्मिन्नहं द्रुमे जातः साधुभिश्च गुणैर्युतः ।
बालभावे च संगुप्तः शत्रुभिश्च न धर्षितः ॥ १३-५-२१॥
asminnahaṃ drume jātaḥ sādhubhiśca guṇairyutaḥ |
bālabhāve ca saṃguptaḥ śatrubhiśca na dharṣitaḥ || 13-5-21||
MHB 13-5-22
किमनुक्रोशवैफल्यमुत्पादयसि मेऽनघ ।
आनृशंस्येऽनुरक्तस्य भक्तस्यानुगतस्य च ॥ १३-५-२२॥
kimanukrośavaiphalyamutpādayasi me'nagha |
ānṛśaṃsye'nuraktasya bhaktasyānugatasya ca || 13-5-22||
MHB 13-5-23
अनुक्रोशो हि साधूनां सुमहद्धर्मलक्षणम् ।
अनुक्रोशश्च साधूनां सदा प्रीतिं प्रयच्छति ॥ १३-५-२३॥
anukrośo hi sādhūnāṃ sumahaddharmalakṣaṇam |
anukrośaśca sādhūnāṃ sadā prītiṃ prayacchati || 13-5-23||
MHB 13-5-24
त्वमेव दैवतैः सर्वैः पृच्छ्यसे धर्मसंशयान् ।
अतस्त्वं देव देवानामाधिपत्ये प्रतिष्ठितः ॥ १३-५-२४॥
tvameva daivataiḥ sarvaiḥ pṛcchyase dharmasaṃśayān |
atastvaṃ deva devānāmādhipatye pratiṣṭhitaḥ || 13-5-24||
MHB 13-5-25
नार्हसि त्वं सहस्राक्ष त्याजयित्वेह भक्तितः ।
समर्थमुपजीव्येमं त्यजेयं कथमद्य वै ॥ १३-५-२५॥
nārhasi tvaṃ sahasrākṣa tyājayitveha bhaktitaḥ |
samarthamupajīvyemaṃ tyajeyaṃ kathamadya vai || 13-5-25||
MHB 13-5-26
तस्य वाक्येन सौम्येन हर्षितः पाकशासनः ।
शुकं प्रोवाच धर्मज्ञमानृशंस्येन तोषितः ॥ १३-५-२६॥
tasya vākyena saumyena harṣitaḥ pākaśāsanaḥ |
śukaṃ provāca dharmajñamānṛśaṃsyena toṣitaḥ || 13-5-26||
MHB 13-5-27
वरं वृणीष्वेति तदा स च वव्रे वरं शुकः ।
आनृशंस्यपरो नित्यं तस्य वृक्षस्य संभवम् ॥ १३-५-२७॥
varaṃ vṛṇīṣveti tadā sa ca vavre varaṃ śukaḥ |
ānṛśaṃsyaparo nityaṃ tasya vṛkṣasya saṃbhavam || 13-5-27||
MHB 13-5-28
विदित्वा च दृढां शक्रस्तां शुके शीलसंपदम् ।
प्रीतः क्षिप्रमथो वृक्षममृतेनावसिक्तवान् ॥ १३-५-२८॥
viditvā ca dṛḍhāṃ śakrastāṃ śuke śīlasaṃpadam |
prītaḥ kṣipramatho vṛkṣamamṛtenāvasiktavān || 13-5-28||
MHB 13-5-29
ततः फलानि पत्राणि शाखाश्चापि मनोरमाः ।
शुकस्य दृढभक्तित्वाच्छ्रीमत्त्वं चाप स द्रुमः ॥ १३-५-२९॥
tataḥ phalāni patrāṇi śākhāścāpi manoramāḥ |
śukasya dṛḍhabhaktitvācchrīmattvaṃ cāpa sa drumaḥ || 13-5-29||
MHB 13-5-30
शुकश्च कर्मणा तेन आनृशंस्यकृतेन ह ।
आयुषोऽन्ते महाराज प्राप शक्रसलोकताम् ॥ १३-५-३०॥
śukaśca karmaṇā tena ānṛśaṃsyakṛtena ha |
āyuṣo'nte mahārāja prāpa śakrasalokatām || 13-5-30||
MHB 13-5-31
एवमेव मनुष्येन्द्र भक्तिमन्तं समाश्रितः ।
सर्वार्थसिद्धिं लभते शुकं प्राप्य यथा द्रुमः ॥ १३-५-३१॥
evameva manuṣyendra bhaktimantaṃ samāśritaḥ |
sarvārthasiddhiṃ labhate śukaṃ prāpya yathā drumaḥ || 13-5-31||
Adhyaya: 6/154 (49)
MHB 13-6-1
युधिष्ठिर उवाच ।
पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
दैवे पुरुषकारे च किं स्विच्छ्रेष्ठतरं भवेत् ॥ १३-६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada |
daive puruṣakāre ca kiṃ svicchreṣṭhataraṃ bhavet || 13-6-1||
MHB 13-6-2
भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
वसिष्ठस्य च संवादं ब्रह्मणश्च युधिष्ठिर ॥ १३-६-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ brahmaṇaśca yudhiṣṭhira || 13-6-2||
MHB 13-6-3
दैवमानुषयोः किं स्वित्कर्मणोः श्रेष्ठमित्युत ।
पुरा वसिष्ठो भगवान्पितामहमपृच्छत ॥ १३-६-३॥
daivamānuṣayoḥ kiṃ svitkarmaṇoḥ śreṣṭhamityuta |
purā vasiṣṭho bhagavānpitāmahamapṛcchata || 13-6-3||
MHB 13-6-4
ततः पद्मोद्भवो राजन्देवदेवः पितामहः ।
उवाच मधुरं वाक्यमर्थवद्धेतुभूषितम् ॥ १३-६-४॥
tataḥ padmodbhavo rājandevadevaḥ pitāmahaḥ |
uvāca madhuraṃ vākyamarthavaddhetubhūṣitam || 13-6-4||
MHB 13-6-5
नाबीजं जायते किंचिन्न बीजेन विना फलम् ।
बीजाद्बीजं प्रभवति बीजादेव फलं स्मृतम् ॥ १३-६-५॥
nābījaṃ jāyate kiṃcinna bījena vinā phalam |
bījādbījaṃ prabhavati bījādeva phalaṃ smṛtam || 13-6-5||
MHB 13-6-6
यादृशं वपते बीजं क्षेत्रमासाद्य कर्षकः ।
सुकृते दुष्कृते वापि तादृशं लभते फलम् ॥ १३-६-६॥
yādṛśaṃ vapate bījaṃ kṣetramāsādya karṣakaḥ |
sukṛte duṣkṛte vāpi tādṛśaṃ labhate phalam || 13-6-6||
MHB 13-6-7
यथा बीजं विना क्षेत्रमुप्तं भवति निष्फलम् ।
तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति ॥ १३-६-७॥
yathā bījaṃ vinā kṣetramuptaṃ bhavati niṣphalam |
tathā puruṣakāreṇa vinā daivaṃ na sidhyati || 13-6-7||
MHB 13-6-8
क्षेत्रं पुरुषकारस्तु दैवं बीजमुदाहृतम् ।
क्षेत्रबीजसमायोगात्ततः सस्यं समृध्यते ॥ १३-६-८॥
kṣetraṃ puruṣakārastu daivaṃ bījamudāhṛtam |
kṣetrabījasamāyogāttataḥ sasyaṃ samṛdhyate || 13-6-8||
MHB 13-6-9
कर्मणः फलनिर्वृत्तिं स्वयमश्नाति कारकः ।
प्रत्यक्षं दृश्यते लोके कृतस्याप्यकृतस्य च ॥ १३-६-९॥
karmaṇaḥ phalanirvṛttiṃ svayamaśnāti kārakaḥ |
pratyakṣaṃ dṛśyate loke kṛtasyāpyakṛtasya ca || 13-6-9||
MHB 13-6-10
शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा ।
कृतं सर्वत्र लभते नाकृतं भुज्यते क्वचित् ॥ १३-६-१०॥
śubhena karmaṇā saukhyaṃ duḥkhaṃ pāpena karmaṇā |
kṛtaṃ sarvatra labhate nākṛtaṃ bhujyate kvacit || 13-6-10||
MHB 13-6-11
कृती सर्वत्र लभते प्रतिष्ठां भाग्यविक्षतः ।
अकृती लभते भ्रष्टः क्षते क्षारावसेचनम् ॥ १३-६-११॥
kṛtī sarvatra labhate pratiṣṭhāṃ bhāgyavikṣataḥ |
akṛtī labhate bhraṣṭaḥ kṣate kṣārāvasecanam || 13-6-11||
MHB 13-6-12
तपसा रूपसौभाग्यं रत्नानि विविधानि च ।
प्राप्यते कर्मणा सर्वं न दैवादकृतात्मना ॥ १३-६-१२॥
tapasā rūpasaubhāgyaṃ ratnāni vividhāni ca |
prāpyate karmaṇā sarvaṃ na daivādakṛtātmanā || 13-6-12||
MHB 13-6-13
तथा स्वर्गश्च भोगश्च निष्ठा या च मनीषिता ।
सर्वं पुरुषकारेण कृतेनेहोपपद्यते ॥ १३-६-१३॥
tathā svargaśca bhogaśca niṣṭhā yā ca manīṣitā |
sarvaṃ puruṣakāreṇa kṛtenehopapadyate || 13-6-13||
MHB 13-6-14
ज्योतींषि त्रिदशा नागा यक्षाश्चन्द्रार्कमारुताः ।
सर्वे पुरुषकारेण मानुष्याद्देवतां गताः ॥ १३-६-१४॥
jyotīṃṣi tridaśā nāgā yakṣāścandrārkamārutāḥ |
sarve puruṣakāreṇa mānuṣyāddevatāṃ gatāḥ || 13-6-14||
MHB 13-6-15
अर्थो वा मित्रवर्गो वा ऐश्वर्यं वा कुलान्वितम् ।
श्रीश्चापि दुर्लभा भोक्तुं तथैवाकृतकर्मभिः ॥ १३-६-१५॥
artho vā mitravargo vā aiśvaryaṃ vā kulānvitam |
śrīścāpi durlabhā bhoktuṃ tathaivākṛtakarmabhiḥ || 13-6-15||
MHB 13-6-16
शौचेन लभते विप्रः क्षत्रियो विक्रमेण च ।
वैश्यः पुरुषकारेण शूद्रः शुश्रूषया श्रियम् ॥ १३-६-१६॥
śaucena labhate vipraḥ kṣatriyo vikrameṇa ca |
vaiśyaḥ puruṣakāreṇa śūdraḥ śuśrūṣayā śriyam || 13-6-16||
MHB 13-6-17
नादातारं भजन्त्यर्था न क्लीबं नापि निष्क्रियम् ।
नाकर्मशीलं नाशूरं तथा नैवातपस्विनम् ॥ १३-६-१७॥
nādātāraṃ bhajantyarthā na klībaṃ nāpi niṣkriyam |
nākarmaśīlaṃ nāśūraṃ tathā naivātapasvinam || 13-6-17||
MHB 13-6-18
येन लोकास्त्रयः सृष्टा दैत्याः सर्वाश्च देवताः ।
स एष भगवान्विष्णुः समुद्रे तप्यते तपः ॥ १३-६-१८॥
yena lokāstrayaḥ sṛṣṭā daityāḥ sarvāśca devatāḥ |
sa eṣa bhagavānviṣṇuḥ samudre tapyate tapaḥ || 13-6-18||
MHB 13-6-19
स्वं चेत्कर्मफलं न स्यात्सर्वमेवाफलं भवेत् ।
लोको दैवं समालम्ब्य उदासीनो भवेन्न तु ॥ १३-६-१९॥
svaṃ cetkarmaphalaṃ na syātsarvamevāphalaṃ bhavet |
loko daivaṃ samālambya udāsīno bhavenna tu || 13-6-19||
MHB 13-6-20
अकृत्वा मानुषं कर्म यो दैवमनुवर्तते ।
वृथा श्राम्यति संप्राप्य पतिं क्लीबमिवाङ्गना ॥ १३-६-२०॥
akṛtvā mānuṣaṃ karma yo daivamanuvartate |
vṛthā śrāmyati saṃprāpya patiṃ klībamivāṅganā || 13-6-20||
MHB 13-6-21
न तथा मानुषे लोके भयमस्ति शुभाशुभे ।
यथा त्रिदशलोके हि भयमल्पेन जायते ॥ १३-६-२१॥
na tathā mānuṣe loke bhayamasti śubhāśubhe |
yathā tridaśaloke hi bhayamalpena jāyate || 13-6-21||
MHB 13-6-22
कृतः पुरुषकारस्तु दैवमेवानुवर्तते ।
न दैवमकृते किंचित्कस्यचिद्दातुमर्हति ॥ १३-६-२२॥
kṛtaḥ puruṣakārastu daivamevānuvartate |
na daivamakṛte kiṃcitkasyaciddātumarhati || 13-6-22||
MHB 13-6-23
यदा स्थानान्यनित्यानि दृश्यन्ते दैवतेष्वपि ।
कथं कर्म विना दैवं स्थास्यते स्थापयिष्यति ॥ १३-६-२३॥
yadā sthānānyanityāni dṛśyante daivateṣvapi |
kathaṃ karma vinā daivaṃ sthāsyate sthāpayiṣyati || 13-6-23||
MHB 13-6-24
न दैवतानि लोकेऽस्मिन्व्यापारं यान्ति कस्यचित् ।
व्यासङ्गं जनयन्त्युग्रमात्माभिभवशङ्कया ॥ १३-६-२४॥
na daivatāni loke'sminvyāpāraṃ yānti kasyacit |
vyāsaṅgaṃ janayantyugramātmābhibhavaśaṅkayā || 13-6-24||
MHB 13-6-25
ऋषीणां देवतानां च सदा भवति विग्रहः ।
कस्य वाचा ह्यदैवं स्याद्यतो दैवं प्रवर्तते ॥ १३-६-२५॥
ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca sadā bhavati vigrahaḥ |
kasya vācā hyadaivaṃ syādyato daivaṃ pravartate || 13-6-25||
MHB 13-6-26
कथं चास्य समुत्पत्तिर्यथा दैवं प्रवर्तते ।
एवं त्रिदशलोकेऽपि प्राप्यन्ते बहवश्छलाः ॥ १३-६-२६॥
kathaṃ cāsya samutpattiryathā daivaṃ pravartate |
evaṃ tridaśaloke'pi prāpyante bahavaśchalāḥ || 13-6-26||
MHB 13-6-27
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ।
आत्मैव चात्मनः साक्षी कृतस्याप्यकृतस्य च ॥ १३-६-२७॥
ātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ |
ātmaiva cātmanaḥ sākṣī kṛtasyāpyakṛtasya ca || 13-6-27||
MHB 13-6-28
कृतं च विकृतं किंचित्कृते कर्मणि सिध्यति ।
सुकृते दुष्कृतं कर्म न यथार्थं प्रपद्यते ॥ १३-६-२८॥
kṛtaṃ ca vikṛtaṃ kiṃcitkṛte karmaṇi sidhyati |
sukṛte duṣkṛtaṃ karma na yathārthaṃ prapadyate || 13-6-28||
MHB 13-6-29
देवानां शरणं पुण्यं सर्वं पुण्यैरवाप्यते ।
पुण्यशीलं नरं प्राप्य किं दैवं प्रकरिष्यति ॥ १३-६-२९॥
devānāṃ śaraṇaṃ puṇyaṃ sarvaṃ puṇyairavāpyate |
puṇyaśīlaṃ naraṃ prāpya kiṃ daivaṃ prakariṣyati || 13-6-29||
MHB 13-6-30
पुरा ययातिर्विभ्रष्टश्च्यावितः पतितः क्षितौ ।
पुनरारोपितः स्वर्गं दौहित्रैः पुण्यकर्मभिः ॥ १३-६-३०॥
purā yayātirvibhraṣṭaścyāvitaḥ patitaḥ kṣitau |
punarāropitaḥ svargaṃ dauhitraiḥ puṇyakarmabhiḥ || 13-6-30||
MHB 13-6-31
पुरूरवाश्च राजर्षिर्द्विजैरभिहितः पुरा ।
ऐल इत्यभिविख्यातः स्वर्गं प्राप्तो महीपतिः ॥ १३-६-३१॥
purūravāśca rājarṣirdvijairabhihitaḥ purā |
aila ityabhivikhyātaḥ svargaṃ prāpto mahīpatiḥ || 13-6-31||
MHB 13-6-32
अश्वमेधादिभिर्यज्ञैः सत्कृतः कोसलाधिपः ।
महर्षिशापात्सौदासः पुरुषादत्वमागतः ॥ १३-६-३२॥
aśvamedhādibhiryajñaiḥ satkṛtaḥ kosalādhipaḥ |
maharṣiśāpātsaudāsaḥ puruṣādatvamāgataḥ || 13-6-32||
MHB 13-6-33
अश्वत्थामा च रामश्च मुनिपुत्रौ धनुर्धरौ ।
न गच्छतः स्वर्गलोकं सुकृतेनेह कर्मणा ॥ १३-६-३३॥
aśvatthāmā ca rāmaśca muniputrau dhanurdharau |
na gacchataḥ svargalokaṃ sukṛteneha karmaṇā || 13-6-33||
MHB 13-6-34
वसुर्यज्ञशतैरिष्ट्वा द्वितीय इव वासवः ।
मिथ्याभिधानेनैकेन रसातलतलं गतः ॥ १३-६-३४॥
vasuryajñaśatairiṣṭvā dvitīya iva vāsavaḥ |
mithyābhidhānenaikena rasātalatalaṃ gataḥ || 13-6-34||
MHB 13-6-35
बलिर्वैरोचनिर्बद्धो धर्मपाशेन दैवतैः ।
विष्णोः पुरुषकारेण पातालशयनः कृतः ॥ १३-६-३५॥
balirvairocanirbaddho dharmapāśena daivataiḥ |
viṣṇoḥ puruṣakāreṇa pātālaśayanaḥ kṛtaḥ || 13-6-35||
MHB 13-6-36
शक्रस्योदस्य चरणं प्रस्थितो जनमेजयः ।
द्विजस्त्रीणां वधं कृत्वा किं दैवेन न वारितः ॥ १३-६-३६॥
śakrasyodasya caraṇaṃ prasthito janamejayaḥ |
dvijastrīṇāṃ vadhaṃ kṛtvā kiṃ daivena na vāritaḥ || 13-6-36||
MHB 13-6-37
अज्ञानाद्ब्राह्मणं हत्वा स्पृष्टो बालवधेन च ।
वैशंपायनविप्रर्षिः किं दैवेन निवारितः ॥ १३-६-३७॥
ajñānādbrāhmaṇaṃ hatvā spṛṣṭo bālavadhena ca |
vaiśaṃpāyanaviprarṣiḥ kiṃ daivena nivāritaḥ || 13-6-37||
MHB 13-6-38
गोप्रदानेन मिथ्या च ब्राह्मणेभ्यो महामखे ।
पुरा नृगश्च राजर्षिः कृकलासत्वमागतः ॥ १३-६-३८॥
gopradānena mithyā ca brāhmaṇebhyo mahāmakhe |
purā nṛgaśca rājarṣiḥ kṛkalāsatvamāgataḥ || 13-6-38||
MHB 13-6-39
धुन्धुमारश्च राजर्षिः सत्रेष्वेव जरां गतः ।
प्रीतिदायं परित्यज्य सुष्वाप स गिरिव्रजे ॥ १३-६-३९॥
dhundhumāraśca rājarṣiḥ satreṣveva jarāṃ gataḥ |
prītidāyaṃ parityajya suṣvāpa sa girivraje || 13-6-39||
MHB 13-6-40
पाण्डवानां हृतं राज्यं धार्तराष्ट्रैर्महाबलैः ।
पुनः प्रत्याहृतं चैव न दैवाद्भुजसंश्रयात् ॥ १३-६-४०॥
pāṇḍavānāṃ hṛtaṃ rājyaṃ dhārtarāṣṭrairmahābalaiḥ |
punaḥ pratyāhṛtaṃ caiva na daivādbhujasaṃśrayāt || 13-6-40||
MHB 13-6-41
तपोनियमसंयुक्ता मुनयः संशितव्रताः ।
किं ते दैवबलाच्छापमुत्सृजन्ते न कर्मणा ॥ १३-६-४१॥
taponiyamasaṃyuktā munayaḥ saṃśitavratāḥ |
kiṃ te daivabalācchāpamutsṛjante na karmaṇā || 13-6-41||
MHB 13-6-42
पापमुत्सृजते लोके सर्वं प्राप्य सुदुर्लभम् ।
लोभमोहसमापन्नं न दैवं त्रायते नरम् ॥ १३-६-४२॥
pāpamutsṛjate loke sarvaṃ prāpya sudurlabham |
lobhamohasamāpannaṃ na daivaṃ trāyate naram || 13-6-42||
MHB 13-6-43
यथाग्निः पवनोद्धूतः सूक्ष्मोऽपि भवते महान् ।
तथा कर्मसमायुक्तं दैवं साधु विवर्धते ॥ १३-६-४३॥
yathāgniḥ pavanoddhūtaḥ sūkṣmo'pi bhavate mahān |
tathā karmasamāyuktaṃ daivaṃ sādhu vivardhate || 13-6-43||
MHB 13-6-44
यथा तैलक्षयाद्दीपः प्रम्लानिमुपगच्छति ।
तथा कर्मक्षयाद्दैवं प्रम्लानिमुपगच्छति ॥ १३-६-४४॥
yathā tailakṣayāddīpaḥ pramlānimupagacchati |
tathā karmakṣayāddaivaṃ pramlānimupagacchati || 13-6-44||
MHB 13-6-45
विपुलमपि धनौघं प्राप्य भोगान्स्त्रियो वा पुरुष इह न शक्तः कर्महीनोऽपि भोक्तुम् ।
सुनिहितमपि चार्थं दैवतै रक्ष्यमाणं व्ययगुणमपि साधुं कर्मणा संश्रयन्ते ॥ १३-६-४५॥
vipulamapi dhanaughaṃ prāpya bhogānstriyo vā puruṣa iha na śaktaḥ karmahīno'pi bhoktum |
sunihitamapi cārthaṃ daivatai rakṣyamāṇaṃ vyayaguṇamapi sādhuṃ karmaṇā saṃśrayante || 13-6-45||
MHB 13-6-46
भवति मनुजलोकाद्देवलोको विशिष्टो बहुतरसुसमृद्ध्या मानुषाणां गृहाणि ।
पितृवनभवनाभं दृश्यते चामराणां न च फलति विकर्मा जीवलोकेन दैवम् ॥ १३-६-४६॥
bhavati manujalokāddevaloko viśiṣṭo bahutarasusamṛddhyā mānuṣāṇāṃ gṛhāṇi |
pitṛvanabhavanābhaṃ dṛśyate cāmarāṇāṃ na ca phalati vikarmā jīvalokena daivam || 13-6-46||
MHB 13-6-47
व्यपनयति विमार्गं नास्ति दैवे प्रभुत्वं गुरुमिव कृतमग्र्यं कर्म संयाति दैवम् ।
अनुपहतमदीनं कामकारेण दैवं नयति पुरुषकारः संचितस्तत्र तत्र ॥ १३-६-४७॥
vyapanayati vimārgaṃ nāsti daive prabhutvaṃ gurumiva kṛtamagryaṃ karma saṃyāti daivam |
anupahatamadīnaṃ kāmakāreṇa daivaṃ nayati puruṣakāraḥ saṃcitastatra tatra || 13-6-47||
MHB 13-6-48
एतत्ते सर्वमाख्यातं मया वै मुनिसत्तम ।
फलं पुरुषकारस्य सदा संदृश्य तत्त्वतः ॥ १३-६-४८॥
etatte sarvamākhyātaṃ mayā vai munisattama |
phalaṃ puruṣakārasya sadā saṃdṛśya tattvataḥ || 13-6-48||
MHB 13-6-49
अभ्युत्थानेन दैवस्य समारब्धेन कर्मणा ।
विधिना कर्मणा चैव स्वर्गमार्गमवाप्नुयात् ॥ १३-६-४९॥
abhyutthānena daivasya samārabdhena karmaṇā |
vidhinā karmaṇā caiva svargamārgamavāpnuyāt || 13-6-49||
Adhyaya: 7/154 (29)
MHB 13-7-1
युधिष्ठिर उवाच ।
कर्मणां मे समस्तानां शुभानां भरतर्षभ ।
फलानि महतां श्रेष्ठ प्रब्रूहि परिपृच्छतः ॥ १३-७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
karmaṇāṃ me samastānāṃ śubhānāṃ bharatarṣabha |
phalāni mahatāṃ śreṣṭha prabrūhi paripṛcchataḥ || 13-7-1||
MHB 13-7-2
भीष्म उवाच ।
रहस्यं यदृषीणां तु तच्छृणुष्व युधिष्ठिर ।
या गतिः प्राप्यते येन प्रेत्यभावे चिरेप्सिता ॥ १३-७-२॥
bhīṣma uvāca |
rahasyaṃ yadṛṣīṇāṃ tu tacchṛṇuṣva yudhiṣṭhira |
yā gatiḥ prāpyate yena pretyabhāve cirepsitā || 13-7-2||
MHB 13-7-3
येन येन शरीरेण यद्यत्कर्म करोति यः ।
तेन तेन शरीरेण तत्तत्फलमुपाश्नुते ॥ १३-७-३॥
yena yena śarīreṇa yadyatkarma karoti yaḥ |
tena tena śarīreṇa tattatphalamupāśnute || 13-7-3||
MHB 13-7-4
यस्यां यस्यामवस्थायां यत्करोति शुभाशुभम् ।
तस्यां तस्यामवस्थायां भुङ्क्ते जन्मनि जन्मनि ॥ १३-७-४॥
yasyāṃ yasyāmavasthāyāṃ yatkaroti śubhāśubham |
tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ bhuṅkte janmani janmani || 13-7-4||
MHB 13-7-5
न नश्यति कृतं कर्म सदा पञ्चेन्द्रियैरिह ।
ते ह्यस्य साक्षिणो नित्यं षष्ठ आत्मा तथैव च ॥ १३-७-५॥
na naśyati kṛtaṃ karma sadā pañcendriyairiha |
te hyasya sākṣiṇo nityaṃ ṣaṣṭha ātmā tathaiva ca || 13-7-5||
MHB 13-7-6
चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम् ।
अनुव्रजेदुपासीत स यज्ञः पञ्चदक्षिणः ॥ १३-७-६॥
cakṣurdadyānmano dadyādvācaṃ dadyācca sūnṛtām |
anuvrajedupāsīta sa yajñaḥ pañcadakṣiṇaḥ || 13-7-6||
MHB 13-7-7
यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमध्वनि वर्तते ।
श्रान्तायादृष्टपूर्वाय तस्य पुण्यफलं महत् ॥ १३-७-७॥
yo dadyādaparikliṣṭamannamadhvani vartate |
śrāntāyādṛṣṭapūrvāya tasya puṇyaphalaṃ mahat || 13-7-7||
MHB 13-7-8
स्थण्डिले शयमानानां गृहाणि शयनानि च ।
चीरवल्कलसंवीते वासांस्याभरणानि च ॥ १३-७-८॥
sthaṇḍile śayamānānāṃ gṛhāṇi śayanāni ca |
cīravalkalasaṃvīte vāsāṃsyābharaṇāni ca || 13-7-8||
MHB 13-7-9
वाहनासनयानानि योगात्मनि तपोधने ।
अग्नीनुपशयानस्य राजपौरुषमुच्यते ॥ १३-७-९॥
vāhanāsanayānāni yogātmani tapodhane |
agnīnupaśayānasya rājapauruṣamucyate || 13-7-9||
MHB 13-7-10
रसानां प्रतिसंहारे सौभाग्यमनुगच्छति ।
आमिषप्रतिसंहारे पशून्पुत्रांश्च विन्दति ॥ १३-७-१०॥
rasānāṃ pratisaṃhāre saubhāgyamanugacchati |
āmiṣapratisaṃhāre paśūnputrāṃśca vindati || 13-7-10||
MHB 13-7-11
अवाक्शिरास्तु यो लम्बेदुदवासं च यो वसेत् ।
सततं चैकशायी यः स लभेतेप्सितां गतिम् ॥ १३-७-११॥
avākśirāstu yo lambedudavāsaṃ ca yo vaset |
satataṃ caikaśāyī yaḥ sa labhetepsitāṃ gatim || 13-7-11||
MHB 13-7-12
पाद्यमासनमेवाथ दीपमन्नं प्रतिश्रयम् ।
दद्यादतिथिपूजार्थं स यज्ञः पञ्चदक्षिणः ॥ १३-७-१२॥
pādyamāsanamevātha dīpamannaṃ pratiśrayam |
dadyādatithipūjārthaṃ sa yajñaḥ pañcadakṣiṇaḥ || 13-7-12||
MHB 13-7-13
वीरासनं वीरशय्यां वीरस्थानमुपासतः ।
अक्षयास्तस्य वै लोकाः सर्वकामगमास्तथा ॥ १३-७-१३॥
vīrāsanaṃ vīraśayyāṃ vīrasthānamupāsataḥ |
akṣayāstasya vai lokāḥ sarvakāmagamāstathā || 13-7-13||
MHB 13-7-14
धनं लभेत दानेन मौनेनाज्ञां विशां पते ।
उपभोगांश्च तपसा ब्रह्मचर्येण जीवितम् ॥ १३-७-१४॥
dhanaṃ labheta dānena maunenājñāṃ viśāṃ pate |
upabhogāṃśca tapasā brahmacaryeṇa jīvitam || 13-7-14||
MHB 13-7-15
रूपमैश्वर्यमारोग्यमहिंसाफलमश्नुते ।
फलमूलाशिनां राज्यं स्वर्गः पर्णाशिनां तथा ॥ १३-७-१५॥
rūpamaiśvaryamārogyamahiṃsāphalamaśnute |
phalamūlāśināṃ rājyaṃ svargaḥ parṇāśināṃ tathā || 13-7-15||
MHB 13-7-16
प्रायोपवेशनाद्राज्यं सर्वत्र सुखमुच्यते ।
स्वर्गं सत्येन लभते दीक्षया कुलमुत्तमम् ॥ १३-७-१६॥
prāyopaveśanādrājyaṃ sarvatra sukhamucyate |
svargaṃ satyena labhate dīkṣayā kulamuttamam || 13-7-16||
MHB 13-7-17
गवाढ्यः शाकदीक्षायां स्वर्गगामी तृणाशनः ।
स्त्रियस्त्रिषवणं स्नात्वा वायुं पीत्वा क्रतुं लभेत् ॥ १३-७-१७॥
gavāḍhyaḥ śākadīkṣāyāṃ svargagāmī tṛṇāśanaḥ |
striyastriṣavaṇaṃ snātvā vāyuṃ pītvā kratuṃ labhet || 13-7-17||
MHB 13-7-18
सलिलाशी भवेद्यश्च सदाग्निः संस्कृतो द्विजः ।
मरुं साधयतो राज्यं नाकपृष्ठमनाशके ॥ १३-७-१८॥
salilāśī bhavedyaśca sadāgniḥ saṃskṛto dvijaḥ |
maruṃ sādhayato rājyaṃ nākapṛṣṭhamanāśake || 13-7-18||
MHB 13-7-19
उपवासं च दीक्षां च अभिषेकं च पार्थिव ।
कृत्वा द्वादशवर्षाणि वीरस्थानाद्विशिष्यते ॥ १३-७-१९॥
upavāsaṃ ca dīkṣāṃ ca abhiṣekaṃ ca pārthiva |
kṛtvā dvādaśavarṣāṇi vīrasthānādviśiṣyate || 13-7-19||
MHB 13-7-20
अधीत्य सर्ववेदान्वै सद्यो दुःखात्प्रमुच्यते ।
मानसं हि चरन्धर्मं स्वर्गलोकमवाप्नुयात् ॥ १३-७-२०॥
adhītya sarvavedānvai sadyo duḥkhātpramucyate |
mānasaṃ hi carandharmaṃ svargalokamavāpnuyāt || 13-7-20||
MHB 13-7-21
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ॥ १३-७-२१॥
yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ |
yo'sau prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham || 13-7-21||
MHB 13-7-22
यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् ।
एवं पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति ॥ १३-७-२२॥
yathā dhenusahasreṣu vatso vindati mātaram |
evaṃ pūrvakṛtaṃ karma kartāramanugacchati || 13-7-22||
MHB 13-7-23
अचोद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च ।
स्वकालं नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुराकृतम् ॥ १३-७-२३॥
acodyamānāni yathā puṣpāṇi ca phalāni ca |
svakālaṃ nātivartante tathā karma purākṛtam || 13-7-23||
MHB 13-7-24
जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः ।
चक्षुःश्रोत्रे च जीर्येते तृष्णैका तु न जीर्यते ॥ १३-७-२४॥
jīryanti jīryataḥ keśā dantā jīryanti jīryataḥ |
cakṣuḥśrotre ca jīryete tṛṣṇaikā tu na jīryate || 13-7-24||
MHB 13-7-25
येन प्रीणाति पितरं तेन प्रीतः प्रजापतिः ।
प्रीणाति मातरं येन पृथिवी तेन पूजिता ।
येन प्रीणात्युपाध्यायं तेन स्याद्ब्रह्म पूजितम् ॥ १३-७-२५॥
yena prīṇāti pitaraṃ tena prītaḥ prajāpatiḥ |
prīṇāti mātaraṃ yena pṛthivī tena pūjitā |
yena prīṇātyupādhyāyaṃ tena syādbrahma pūjitam || 13-7-25||
MHB 13-7-26
सर्वे तस्यादृता धर्मा यस्यैते त्रय आदृताः ।
अनादृतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः ॥ १३-७-२६॥
sarve tasyādṛtā dharmā yasyaite traya ādṛtāḥ |
anādṛtāstu yasyaite sarvāstasyāphalāḥ kriyāḥ || 13-7-26||
MHB 13-7-27
वैशंपायन उवाच ।
भीष्मस्य तद्वचः श्रुत्वा विस्मिताः कुरुपुंगवाः ।
आसन्प्रहृष्टमनसः प्रीतिमन्तोऽभवंस्तदा ॥ १३-७-२७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
bhīṣmasya tadvacaḥ śrutvā vismitāḥ kurupuṃgavāḥ |
āsanprahṛṣṭamanasaḥ prītimanto'bhavaṃstadā || 13-7-27||
MHB 13-7-28
यन्मन्त्रे भवति वृथा प्रयुज्यमाने यत्सोमे भवति वृथाभिषूयमाणे ।
यच्चाग्नौ भवति वृथाभिहूयमाने तत्सर्वं भवति वृथाभिधीयमाने ॥ १३-७-२८॥
yanmantre bhavati vṛthā prayujyamāne yatsome bhavati vṛthābhiṣūyamāṇe |
yaccāgnau bhavati vṛthābhihūyamāne tatsarvaṃ bhavati vṛthābhidhīyamāne || 13-7-28||
MHB 13-7-29
इत्येतदृषिणा प्रोक्तमुक्तवानस्मि यद्विभो ।
शुभाशुभफलप्राप्तौ किमतः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३-७-२९॥
ityetadṛṣiṇā proktamuktavānasmi yadvibho |
śubhāśubhaphalaprāptau kimataḥ śrotumicchasi || 13-7-29||
Adhyaya: 8/154 (28)
MHB 13-8-1
युधिष्ठिर उवाच ।
के पूज्याः के नमस्कार्याः कान्नमस्यसि भारत ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व येषां स्पृहयसे नृप ॥ १३-८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ke pūjyāḥ ke namaskāryāḥ kānnamasyasi bhārata |
etanme sarvamācakṣva yeṣāṃ spṛhayase nṛpa || 13-8-1||
MHB 13-8-2
उत्तमापद्गतस्यापि यत्र ते वर्तते मनः ।
मनुष्यलोके सर्वस्मिन्यदमुत्रेह चाप्युत ॥ १३-८-२॥
uttamāpadgatasyāpi yatra te vartate manaḥ |
manuṣyaloke sarvasminyadamutreha cāpyuta || 13-8-2||
MHB 13-8-3
भीष्म उवाच ।
स्पृहयामि द्विजातीनां येषां ब्रह्म परं धनम् ।
येषां स्वप्रत्ययः स्वर्गस्तपःस्वाध्यायसाधनः ॥ १३-८-३॥
bhīṣma uvāca |
spṛhayāmi dvijātīnāṃ yeṣāṃ brahma paraṃ dhanam |
yeṣāṃ svapratyayaḥ svargastapaḥsvādhyāyasādhanaḥ || 13-8-3||
MHB 13-8-4
येषां वृद्धाश्च बालाश्च पितृपैतामहीं धुरम् ।
उद्वहन्ति न सीदन्ति तेषां वै स्पृहयाम्यहम् ॥ १३-८-४॥
yeṣāṃ vṛddhāśca bālāśca pitṛpaitāmahīṃ dhuram |
udvahanti na sīdanti teṣāṃ vai spṛhayāmyaham || 13-8-4||
MHB 13-8-5
विद्यास्वभिविनीतानां दान्तानां मृदुभाषिणाम् ।
श्रुतवृत्तोपपन्नानां सदाक्षरविदां सताम् ॥ १३-८-५॥
vidyāsvabhivinītānāṃ dāntānāṃ mṛdubhāṣiṇām |
śrutavṛttopapannānāṃ sadākṣaravidāṃ satām || 13-8-5||
MHB 13-8-6
संसत्सु वदतां येषां हंसानामिव संघशः ।
मङ्गल्यरूपा रुचिरा दिव्यजीमूतनिःस्वनाः ॥ १३-८-६॥
saṃsatsu vadatāṃ yeṣāṃ haṃsānāmiva saṃghaśaḥ |
maṅgalyarūpā rucirā divyajīmūtaniḥsvanāḥ || 13-8-6||
MHB 13-8-7
सम्यगुच्चारिता वाचः श्रूयन्ते हि युधिष्ठिर ।
शुश्रूषमाणे नृपतौ प्रेत्य चेह सुखावहाः ॥ १३-८-७॥
samyaguccāritā vācaḥ śrūyante hi yudhiṣṭhira |
śuśrūṣamāṇe nṛpatau pretya ceha sukhāvahāḥ || 13-8-7||
MHB 13-8-8
ये चापि तेषां श्रोतारः सदा सदसि संमताः ।
विज्ञानगुणसंपन्नास्तेषां च स्पृहयाम्यहम् ॥ १३-८-८॥
ye cāpi teṣāṃ śrotāraḥ sadā sadasi saṃmatāḥ |
vijñānaguṇasaṃpannāsteṣāṃ ca spṛhayāmyaham || 13-8-8||
MHB 13-8-9
सुसंस्कृतानि प्रयताः शुचीनि गुणवन्ति च ।
ददत्यन्नानि तृप्त्यर्थं ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिर ।
ये चापि सततं राजंस्तेषां च स्पृहयाम्यहम् ॥ १३-८-९॥
susaṃskṛtāni prayatāḥ śucīni guṇavanti ca |
dadatyannāni tṛptyarthaṃ brāhmaṇebhyo yudhiṣṭhira |
ye cāpi satataṃ rājaṃsteṣāṃ ca spṛhayāmyaham || 13-8-9||
MHB 13-8-10
शक्यं ह्येवाहवे योद्धुं न दातुमनसूयितम् ।
शूरा वीराश्च शतशः सन्ति लोके युधिष्ठिर ।
तेषां संख्यायमानानां दानशूरो विशिष्यते ॥ १३-८-१०॥
śakyaṃ hyevāhave yoddhuṃ na dātumanasūyitam |
śūrā vīrāśca śataśaḥ santi loke yudhiṣṭhira |
teṣāṃ saṃkhyāyamānānāṃ dānaśūro viśiṣyate || 13-8-10||
MHB 13-8-11
धन्यः स्यां यद्यहं भूयः सौम्य ब्राह्मणकोऽपि वा ।
कुले जातो धर्मगतिस्तपोविद्यापरायणः ॥ १३-८-११॥
dhanyaḥ syāṃ yadyahaṃ bhūyaḥ saumya brāhmaṇako'pi vā |
kule jāto dharmagatistapovidyāparāyaṇaḥ || 13-8-11||
MHB 13-8-12
न मे त्वत्तः प्रियतरो लोकेऽस्मिन्पाण्डुनन्दन ।
त्वत्तश्च मे प्रियतरा ब्राह्मणा भरतर्षभ ॥ १३-८-१२॥
na me tvattaḥ priyataro loke'sminpāṇḍunandana |
tvattaśca me priyatarā brāhmaṇā bharatarṣabha || 13-8-12||
MHB 13-8-13
यथा मम प्रियतरास्त्वत्तो विप्राः कुरूद्वह ।
तेन सत्येन गच्छेयं लोकान्यत्र स शंतनुः ॥ १३-८-१३॥
yathā mama priyatarāstvatto viprāḥ kurūdvaha |
tena satyena gaccheyaṃ lokānyatra sa śaṃtanuḥ || 13-8-13||
MHB 13-8-14
न मे पिता प्रियतरो ब्राह्मणेभ्यस्तथाभवत् ।
न मे पितुः पिता वापि ये चान्येऽपि सुहृज्जनाः ॥ १३-८-१४॥
na me pitā priyataro brāhmaṇebhyastathābhavat |
na me pituḥ pitā vāpi ye cānye'pi suhṛjjanāḥ || 13-8-14||
MHB 13-8-15
न हि मे वृजिनं किंचिद्विद्यते ब्राह्मणेष्विह ।
अणु वा यदि वा स्थूलं विदितं साधुकर्मभिः ॥ १३-८-१५॥
na hi me vṛjinaṃ kiṃcidvidyate brāhmaṇeṣviha |
aṇu vā yadi vā sthūlaṃ viditaṃ sādhukarmabhiḥ || 13-8-15||
MHB 13-8-16
कर्मणा मनसा वापि वाचा वापि परंतप ।
यन्मे कृतं ब्राह्मणेषु तेनाद्य न तपाम्यहम् ॥ १३-८-१६॥
karmaṇā manasā vāpi vācā vāpi paraṃtapa |
yanme kṛtaṃ brāhmaṇeṣu tenādya na tapāmyaham || 13-8-16||
MHB 13-8-17
ब्रह्मण्य इति मामाहुस्तया वाचास्मि तोषितः ।
एतदेव पवित्रेभ्यः सर्वेभ्यः परमं स्मृतम् ॥ १३-८-१७॥
brahmaṇya iti māmāhustayā vācāsmi toṣitaḥ |
etadeva pavitrebhyaḥ sarvebhyaḥ paramaṃ smṛtam || 13-8-17||
MHB 13-8-18
पश्यामि लोकानमलाञ्छुचीन्ब्राह्मणयायिनः ।
तेषु मे तात गन्तव्यमह्नाय च चिराय च ॥ १३-८-१८॥
paśyāmi lokānamalāñchucīnbrāhmaṇayāyinaḥ |
teṣu me tāta gantavyamahnāya ca cirāya ca || 13-8-18||
MHB 13-8-19
यथा पत्याश्रयो धर्मः स्त्रीणां लोके युधिष्ठिर ।
स देवः सा गतिर्नान्या क्षत्रियस्य तथा द्विजाः ॥ १३-८-१९॥
yathā patyāśrayo dharmaḥ strīṇāṃ loke yudhiṣṭhira |
sa devaḥ sā gatirnānyā kṣatriyasya tathā dvijāḥ || 13-8-19||
MHB 13-8-20
क्षत्रियः शतवर्षी च दशवर्षी च ब्राह्मणः ।
पितापुत्रौ च विज्ञेयौ तयोर्हि ब्राह्मणः पिता ॥ १३-८-२०॥
kṣatriyaḥ śatavarṣī ca daśavarṣī ca brāhmaṇaḥ |
pitāputrau ca vijñeyau tayorhi brāhmaṇaḥ pitā || 13-8-20||
MHB 13-8-21
नारी तु पत्यभावे वै देवरं कुरुते पतिम् ।
पृथिवी ब्राह्मणालाभे क्षत्रियं कुरुते पतिम् ॥ १३-८-२१॥
nārī tu patyabhāve vai devaraṃ kurute patim |
pṛthivī brāhmaṇālābhe kṣatriyaṃ kurute patim || 13-8-21||
MHB 13-8-22
पुत्रवच्च ततो रक्ष्या उपास्या गुरुवच्च ते ।
अग्निवच्चोपचर्या वै ब्राह्मणाः कुरुसत्तम ॥ १३-८-२२॥
putravacca tato rakṣyā upāsyā guruvacca te |
agnivaccopacaryā vai brāhmaṇāḥ kurusattama || 13-8-22||
MHB 13-8-23
ऋजून्सतः सत्यशीलान्सर्वभूतहिते रतान् ।
आशीविषानिव क्रुद्धान्द्विजानुपचरेत्सदा ॥ १३-८-२३॥
ṛjūnsataḥ satyaśīlānsarvabhūtahite ratān |
āśīviṣāniva kruddhāndvijānupacaretsadā || 13-8-23||
MHB 13-8-24
तेजसस्तपसश्चैव नित्यं बिभ्येद्युधिष्ठिर ।
उभे चैते परित्याज्ये तेजश्चैव तपस्तथा ॥ १३-८-२४॥
tejasastapasaścaiva nityaṃ bibhyedyudhiṣṭhira |
ubhe caite parityājye tejaścaiva tapastathā || 13-8-24||
MHB 13-8-25
व्यवसायस्तयोः शीघ्रमुभयोरेव विद्यते ।
हन्युः क्रुद्धा महाराज ब्राह्मणा ये तपस्विनः ॥ १३-८-२५॥
vyavasāyastayoḥ śīghramubhayoreva vidyate |
hanyuḥ kruddhā mahārāja brāhmaṇā ye tapasvinaḥ || 13-8-25||
MHB 13-8-26
भूयः स्यादुभयं दत्तं ब्राह्मणाद्यदकोपनात् ।
कुर्यादुभयतःशेषं दत्तशेषं न शेषयेत् ॥ १३-८-२६॥
bhūyaḥ syādubhayaṃ dattaṃ brāhmaṇādyadakopanāt |
kuryādubhayataḥśeṣaṃ dattaśeṣaṃ na śeṣayet || 13-8-26||
MHB 13-8-27
दण्डपाणिर्यथा गोषु पालो नित्यं स्थिरो भवेत् ।
ब्राह्मणान्ब्रह्म च तथा क्षत्रियः परिपालयेत् ॥ १३-८-२७॥
daṇḍapāṇiryathā goṣu pālo nityaṃ sthiro bhavet |
brāhmaṇānbrahma ca tathā kṣatriyaḥ paripālayet || 13-8-27||
MHB 13-8-28
पितेव पुत्रान्रक्षेथा ब्राह्मणान्ब्रह्मतेजसः ।
गृहे चैषामवेक्षेथाः कच्चिदस्तीह जीवनम् ॥ १३-८-२८॥
piteva putrānrakṣethā brāhmaṇānbrahmatejasaḥ |
gṛhe caiṣāmavekṣethāḥ kaccidastīha jīvanam || 13-8-28||
Adhyaya: 9/154 (24)
MHB 13-9-1
युधिष्ठिर उवाच ।
ब्राह्मणानां तु ये लोके प्रतिश्रुत्य पितामह ।
न प्रयच्छन्ति मोहात्ते के भवन्ति महामते ॥ १३-९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
brāhmaṇānāṃ tu ye loke pratiśrutya pitāmaha |
na prayacchanti mohātte ke bhavanti mahāmate || 13-9-1||
MHB 13-9-2
एतन्मे तत्त्वतो ब्रूहि धर्मं धर्मभृतां वर ।
प्रतिश्रुत्य दुरात्मानो न प्रयच्छन्ति ये नराः ॥ १३-९-२॥
etanme tattvato brūhi dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara |
pratiśrutya durātmāno na prayacchanti ye narāḥ || 13-9-2||
MHB 13-9-3
भीष्म उवाच ।
यो न दद्यात्प्रतिश्रुत्य स्वल्पं वा यदि वा बहु ।
आशास्तस्य हताः सर्वाः क्लीबस्येव प्रजाफलम् ॥ १३-९-३॥
bhīṣma uvāca |
yo na dadyātpratiśrutya svalpaṃ vā yadi vā bahu |
āśāstasya hatāḥ sarvāḥ klībasyeva prajāphalam || 13-9-3||
MHB 13-9-4
यां रात्रिं जायते पापो यां च रात्रिं विनश्यति ।
एतस्मिन्नन्तरे यद्यत्सुकृतं तस्य भारत ।
यच्च तस्य हुतं किंचित्सर्वं तस्योपहन्यते ॥ १३-९-४॥
yāṃ rātriṃ jāyate pāpo yāṃ ca rātriṃ vinaśyati |
etasminnantare yadyatsukṛtaṃ tasya bhārata |
yacca tasya hutaṃ kiṃcitsarvaṃ tasyopahanyate || 13-9-4||
MHB 13-9-5
अत्रैतद्वचनं प्राहुर्धर्मशास्त्रविदो जनाः ।
निशम्य भरतश्रेष्ठ बुद्ध्या परमयुक्तया ॥ १३-९-५॥
atraitadvacanaṃ prāhurdharmaśāstravido janāḥ |
niśamya bharataśreṣṭha buddhyā paramayuktayā || 13-9-5||
MHB 13-9-6
अपि चोदाहरन्तीमं धर्मशास्त्रविदो जनाः ।
अश्वानां श्यामकर्णानां सहस्रेण स मुच्यते ॥ १३-९-६॥
api codāharantīmaṃ dharmaśāstravido janāḥ |
aśvānāṃ śyāmakarṇānāṃ sahasreṇa sa mucyate || 13-9-6||
MHB 13-9-7
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सृगालस्य च संवादं वानरस्य च भारत ॥ १३-९-७॥
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
sṛgālasya ca saṃvādaṃ vānarasya ca bhārata || 13-9-7||
MHB 13-9-8
तौ सखायौ पुरा ह्यास्तां मानुषत्वे परंतप ।
अन्यां योनिं समापन्नौ सार्गालीं वानरीं तथा ॥ १३-९-८॥
tau sakhāyau purā hyāstāṃ mānuṣatve paraṃtapa |
anyāṃ yoniṃ samāpannau sārgālīṃ vānarīṃ tathā || 13-9-8||
MHB 13-9-9
ततः परासून्खादन्तं सृगालं वानरोऽब्रवीत् ।
श्मशानमध्ये संप्रेक्ष्य पूर्वजातिमनुस्मरन् ॥ १३-९-९॥
tataḥ parāsūnkhādantaṃ sṛgālaṃ vānaro'bravīt |
śmaśānamadhye saṃprekṣya pūrvajātimanusmaran || 13-9-9||
MHB 13-9-10
किं त्वया पापकं कर्म कृतं पूर्वं सुदारुणम् ।
यस्त्वं श्मशाने मृतकान्पूतिकानत्सि कुत्सितान् ॥ १३-९-१०॥
kiṃ tvayā pāpakaṃ karma kṛtaṃ pūrvaṃ sudāruṇam |
yastvaṃ śmaśāne mṛtakānpūtikānatsi kutsitān || 13-9-10||
MHB 13-9-11
एवमुक्तः प्रत्युवाच सृगालो वानरं तदा ।
ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुत्य न मया तदुपाकृतम् ॥ १३-९-११॥
evamuktaḥ pratyuvāca sṛgālo vānaraṃ tadā |
brāhmaṇasya pratiśrutya na mayā tadupākṛtam || 13-9-11||
MHB 13-9-12
तत्कृते पापिकां योनिमापन्नोऽस्मि प्लवंगम ।
तस्मादेवंविधं भक्ष्यं भक्षयामि बुभुक्षितः ॥ १३-९-१२॥
tatkṛte pāpikāṃ yonimāpanno'smi plavaṃgama |
tasmādevaṃvidhaṃ bhakṣyaṃ bhakṣayāmi bubhukṣitaḥ || 13-9-12||
MHB 13-9-13
इत्येतद्ब्रुवतो राजन्ब्राह्मणस्य मया श्रुतम् ।
कथां कथयतः पुण्यां धर्मज्ञस्य पुरातनीम् ॥ १३-९-१३॥
ityetadbruvato rājanbrāhmaṇasya mayā śrutam |
kathāṃ kathayataḥ puṇyāṃ dharmajñasya purātanīm || 13-9-13||
MHB 13-9-14
श्रुतं चापि मया भूयः कृष्णस्यापि विशां पते ।
कथां कथयतः पूर्वं ब्राह्मणं प्रति पाण्डव ॥ १३-९-१४॥
śrutaṃ cāpi mayā bhūyaḥ kṛṣṇasyāpi viśāṃ pate |
kathāṃ kathayataḥ pūrvaṃ brāhmaṇaṃ prati pāṇḍava || 13-9-14||
MHB 13-9-15
एवमेव च मां नित्यं ब्राह्मणाः संदिशन्ति वै ।
प्रतिश्रुत्य भवेद्देयं नाशा कार्या हि ब्राह्मणैः ॥ १३-९-१५॥
evameva ca māṃ nityaṃ brāhmaṇāḥ saṃdiśanti vai |
pratiśrutya bhaveddeyaṃ nāśā kāryā hi brāhmaṇaiḥ || 13-9-15||
MHB 13-9-16
ब्राह्मणो ह्याशया पूर्वं कृतया पृथिवीपते ।
सुसमिद्धो यथा दीप्तः पावकस्तद्विधः स्मृतः ॥ १३-९-१६॥
brāhmaṇo hyāśayā pūrvaṃ kṛtayā pṛthivīpate |
susamiddho yathā dīptaḥ pāvakastadvidhaḥ smṛtaḥ || 13-9-16||
MHB 13-9-17
यं निरीक्षेत संक्रुद्ध आशया पूर्वजातया ।
प्रदहेत हि तं राजन्कक्षमक्षय्यभुग्यथा ॥ १३-९-१७॥
yaṃ nirīkṣeta saṃkruddha āśayā pūrvajātayā |
pradaheta hi taṃ rājankakṣamakṣayyabhugyathā || 13-9-17||
MHB 13-9-18
स एव हि यदा तुष्टो वचसा प्रतिनन्दति ।
भवत्यगदसंकाशो विषये तस्य भारत ॥ १३-९-१८॥
sa eva hi yadā tuṣṭo vacasā pratinandati |
bhavatyagadasaṃkāśo viṣaye tasya bhārata || 13-9-18||
MHB 13-9-19
पुत्रान्पौत्रान्पशूंश्चैव बान्धवान्सचिवांस्तथा ।
पुरं जनपदं चैव शान्तिरिष्टेव पुष्यति ॥ १३-९-१९॥
putrānpautrānpaśūṃścaiva bāndhavānsacivāṃstathā |
puraṃ janapadaṃ caiva śāntiriṣṭeva puṣyati || 13-9-19||
MHB 13-9-20
एतद्धि परमं तेजो ब्राह्मणस्येह दृश्यते ।
सहस्रकिरणस्येव सवितुर्धरणीतले ॥ १३-९-२०॥
etaddhi paramaṃ tejo brāhmaṇasyeha dṛśyate |
sahasrakiraṇasyeva saviturdharaṇītale || 13-9-20||
MHB 13-9-21
तस्माद्दातव्यमेवेह प्रतिश्रुत्य युधिष्ठिर ।
यदीच्छेच्छोभनां जातिं प्राप्तुं भरतसत्तम ॥ १३-९-२१॥
tasmāddātavyameveha pratiśrutya yudhiṣṭhira |
yadīcchecchobhanāṃ jātiṃ prāptuṃ bharatasattama || 13-9-21||
MHB 13-9-22
ब्राह्मणस्य हि दत्तेन ध्रुवं स्वर्गो ह्यनुत्तमः ।
शक्यं प्राप्तुं विशेषेण दानं हि महती क्रिया ॥ १३-९-२२॥
brāhmaṇasya hi dattena dhruvaṃ svargo hyanuttamaḥ |
śakyaṃ prāptuṃ viśeṣeṇa dānaṃ hi mahatī kriyā || 13-9-22||
MHB 13-9-23
इतो दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस्तथा ।
तस्माद्दानानि देयानि ब्राह्मणेभ्यो विजानता ॥ १३-९-२३॥
ito dattena jīvanti devatāḥ pitarastathā |
tasmāddānāni deyāni brāhmaṇebhyo vijānatā || 13-9-23||
MHB 13-9-24
महद्धि भरतश्रेष्ठ ब्राह्मणस्तीर्थमुच्यते ।
वेलायां न तु कस्यांचिद्गच्छेद्विप्रो ह्यपूजितः ॥ १३-९-२४॥
mahaddhi bharataśreṣṭha brāhmaṇastīrthamucyate |
velāyāṃ na tu kasyāṃcidgacchedvipro hyapūjitaḥ || 13-9-24||
Adhyaya: 10/154 (70)
MHB 13-10-1
युधिष्ठिर उवाच ।
मित्रसौहृदभावेन उपदेशं करोति यः ।
जात्यावरस्य राजर्षे दोषस्तस्य भवेन्न वा ॥ १३-१०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
mitrasauhṛdabhāvena upadeśaṃ karoti yaḥ |
jātyāvarasya rājarṣe doṣastasya bhavenna vā || 13-10-1||
MHB 13-10-2
एतदिच्छामि तत्त्वेन व्याख्यातुं वै पितामह ।
सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्य यत्र मुह्यन्ति मानवाः ॥ १३-१०-२॥
etadicchāmi tattvena vyākhyātuṃ vai pitāmaha |
sūkṣmā gatirhi dharmasya yatra muhyanti mānavāḥ || 13-10-2||
MHB 13-10-3
भीष्म उवाच ।
अत्र ते वर्तयिष्यामि शृणु राजन्यथागमम् ।
ऋषीणां वदतां पूर्वं श्रुतमासीद्यथा मया ॥ १३-१०-३॥
bhīṣma uvāca |
atra te vartayiṣyāmi śṛṇu rājanyathāgamam |
ṛṣīṇāṃ vadatāṃ pūrvaṃ śrutamāsīdyathā mayā || 13-10-3||
MHB 13-10-4
उपदेशो न कर्तव्यो जातिहीनस्य कस्यचित् ।
उपदेशे महान्दोष उपाध्यायस्य भाष्यते ॥ १३-१०-४॥
upadeśo na kartavyo jātihīnasya kasyacit |
upadeśe mahāndoṣa upādhyāyasya bhāṣyate || 13-10-4||
MHB 13-10-5
निदर्शनमिदं राजञ्शृणु मे भरतर्षभ ।
दुरुक्तवचने राजन्यथा पूर्वं युधिष्ठिर ।
ब्रह्माश्रमपदे वृत्तं पार्श्वे हिमवतः शुभे ॥ १३-१०-५॥
nidarśanamidaṃ rājañśṛṇu me bharatarṣabha |
duruktavacane rājanyathā pūrvaṃ yudhiṣṭhira |
brahmāśramapade vṛttaṃ pārśve himavataḥ śubhe || 13-10-5||
MHB 13-10-6
तत्राश्रमपदं पुण्यं नानावृक्षगणायुतम् ।
बहुगुल्मलताकीर्णं मृगद्विजनिषेवितम् ॥ १३-१०-६॥
tatrāśramapadaṃ puṇyaṃ nānāvṛkṣagaṇāyutam |
bahugulmalatākīrṇaṃ mṛgadvijaniṣevitam || 13-10-6||
MHB 13-10-7
सिद्धचारणसंघुष्टं रम्यं पुष्पितकाननम् ।
व्रतिभिर्बहुभिः कीर्णं तापसैरुपशोभितम् ॥ १३-१०-७॥
siddhacāraṇasaṃghuṣṭaṃ ramyaṃ puṣpitakānanam |
vratibhirbahubhiḥ kīrṇaṃ tāpasairupaśobhitam || 13-10-7||
MHB 13-10-8
ब्राह्मणैश्च महाभागैः सूर्यज्वलनसंनिभैः ।
नियमव्रतसंपन्नैः समाकीर्णं तपस्विभिः ।
दीक्षितैर्भरतश्रेष्ठ यताहारैः कृतात्मभिः ॥ १३-१०-८॥
brāhmaṇaiśca mahābhāgaiḥ sūryajvalanasaṃnibhaiḥ |
niyamavratasaṃpannaiḥ samākīrṇaṃ tapasvibhiḥ |
dīkṣitairbharataśreṣṭha yatāhāraiḥ kṛtātmabhiḥ || 13-10-8||
MHB 13-10-9
वेदाध्ययनघोषैश्च नादितं भरतर्षभ ।
वालखिल्यैश्च बहुभिर्यतिभिश्च निषेवितम् ॥ १३-१०-९॥
vedādhyayanaghoṣaiśca nāditaṃ bharatarṣabha |
vālakhilyaiśca bahubhiryatibhiśca niṣevitam || 13-10-9||
MHB 13-10-10
तत्र कश्चित्समुत्साहं कृत्वा शूद्रो दयान्वितः ।
आगतो ह्याश्रमपदं पूजितश्च तपस्विभिः ॥ १३-१०-१०॥
tatra kaścitsamutsāhaṃ kṛtvā śūdro dayānvitaḥ |
āgato hyāśramapadaṃ pūjitaśca tapasvibhiḥ || 13-10-10||
MHB 13-10-11
तांस्तु दृष्ट्वा मुनिगणान्देवकल्पान्महौजसः ।
वहतो विविधा दीक्षाः संप्रहृष्यत भारत ॥ १३-१०-११॥
tāṃstu dṛṣṭvā munigaṇāndevakalpānmahaujasaḥ |
vahato vividhā dīkṣāḥ saṃprahṛṣyata bhārata || 13-10-11||
MHB 13-10-12
अथास्य बुद्धिरभवत्तपस्ये भरतर्षभ ।
ततोऽब्रवीत्कुलपतिं पादौ संगृह्य भारत ॥ १३-१०-१२॥
athāsya buddhirabhavattapasye bharatarṣabha |
tato'bravītkulapatiṃ pādau saṃgṛhya bhārata || 13-10-12||
MHB 13-10-13
भवत्प्रसादादिच्छामि धर्मं चर्तुं द्विजर्षभ ।
तन्मां त्वं भगवन्वक्तुं प्रव्राजयितुमर्हसि ॥ १३-१०-१३॥
bhavatprasādādicchāmi dharmaṃ cartuṃ dvijarṣabha |
tanmāṃ tvaṃ bhagavanvaktuṃ pravrājayitumarhasi || 13-10-13||
MHB 13-10-14
वर्णावरोऽहं भगवञ्शूद्रो जात्यास्मि सत्तम ।
शुश्रूषां कर्तुमिच्छामि प्रपन्नाय प्रसीद मे ॥ १३-१०-१४॥
varṇāvaro'haṃ bhagavañśūdro jātyāsmi sattama |
śuśrūṣāṃ kartumicchāmi prapannāya prasīda me || 13-10-14||
MHB 13-10-15
कुलपतिरुवाच ।
न शक्यमिह शूद्रेण लिङ्गमाश्रित्य वर्तितुम् ।
आस्यतां यदि ते बुद्धिः शुश्रूषानिरतो भव ॥ १३-१०-१५॥
kulapatiruvāca |
na śakyamiha śūdreṇa liṅgamāśritya vartitum |
āsyatāṃ yadi te buddhiḥ śuśrūṣānirato bhava || 13-10-15||
MHB 13-10-16
भीष्म उवाच ।
एवमुक्तस्तु मुनिना स शूद्रोऽचिन्तयन्नृप ।
कथमत्र मया कार्यं श्रद्धा धर्मे परा च मे ।
विज्ञातमेवं भवतु करिष्ये प्रियमात्मनः ॥ १३-१०-१६॥
bhīṣma uvāca |
evamuktastu muninā sa śūdro'cintayannṛpa |
kathamatra mayā kāryaṃ śraddhā dharme parā ca me |
vijñātamevaṃ bhavatu kariṣye priyamātmanaḥ || 13-10-16||
MHB 13-10-17
गत्वाश्रमपदाद्दूरमुटजं कृतवांस्तु सः ।
तत्र वेदिं च भूमिं च देवतायतनानि च ।
निवेश्य भरतश्रेष्ठ नियमस्थोऽभवत्सुखम् ॥ १३-१०-१७॥
gatvāśramapadāddūramuṭajaṃ kṛtavāṃstu saḥ |
tatra vediṃ ca bhūmiṃ ca devatāyatanāni ca |
niveśya bharataśreṣṭha niyamastho'bhavatsukham || 13-10-17||
MHB 13-10-18
अभिषेकांश्च नियमान्देवतायतनेषु च ।
बलिं च कृत्वा हुत्वा च देवतां चाप्यपूजयत् ॥ १३-१०-१८॥
abhiṣekāṃśca niyamāndevatāyataneṣu ca |
baliṃ ca kṛtvā hutvā ca devatāṃ cāpyapūjayat || 13-10-18||
MHB 13-10-19
संकल्पनियमोपेतः फलाहारो जितेन्द्रियः ।
नित्यं संनिहिताभिश्च ओषधीभिः फलैस्तथा ॥ १३-१०-१९॥
saṃkalpaniyamopetaḥ phalāhāro jitendriyaḥ |
nityaṃ saṃnihitābhiśca oṣadhībhiḥ phalaistathā || 13-10-19||
MHB 13-10-20
अतिथीन्पूजयामास यथावत्समुपागतान् ।
एवं हि सुमहान्कालो व्यत्यक्रामत्स तस्य वै ॥ १३-१०-२०॥
atithīnpūjayāmāsa yathāvatsamupāgatān |
evaṃ hi sumahānkālo vyatyakrāmatsa tasya vai || 13-10-20||
MHB 13-10-21
अथास्य मुनिरागच्छत्संगत्या वै तमाश्रमम् ।
संपूज्य स्वागतेनर्षिं विधिवत्पर्यतोषयत् ॥ १३-१०-२१॥
athāsya munirāgacchatsaṃgatyā vai tamāśramam |
saṃpūjya svāgatenarṣiṃ vidhivatparyatoṣayat || 13-10-21||
MHB 13-10-22
अनुकूलाः कथाः कृत्वा यथावत्पर्यपृच्छत ।
ऋषिः परमतेजस्वी धर्मात्मा संयतेन्द्रियः ॥ १३-१०-२२॥
anukūlāḥ kathāḥ kṛtvā yathāvatparyapṛcchata |
ṛṣiḥ paramatejasvī dharmātmā saṃyatendriyaḥ || 13-10-22||
MHB 13-10-23
एवं स बहुशस्तस्य शूद्रस्य भरतर्षभ ।
सोऽगच्छदाश्रममृषिः शूद्रं द्रष्टुं नरर्षभ ॥ १३-१०-२३॥
evaṃ sa bahuśastasya śūdrasya bharatarṣabha |
so'gacchadāśramamṛṣiḥ śūdraṃ draṣṭuṃ nararṣabha || 13-10-23||
MHB 13-10-24
अथ तं तापसं शूद्रः सोऽब्रवीद्भरतर्षभ ।
पितृकार्यं करिष्यामि तत्र मेऽनुग्रहं कुरु ॥ १३-१०-२४॥
atha taṃ tāpasaṃ śūdraḥ so'bravīdbharatarṣabha |
pitṛkāryaṃ kariṣyāmi tatra me'nugrahaṃ kuru || 13-10-24||
MHB 13-10-25
बाढमित्येव तं विप्र उवाच भरतर्षभ ।
शुचिर्भूत्वा स शूद्रस्तु तस्यर्षेः पाद्यमानयत् ॥ १३-१०-२५॥
bāḍhamityeva taṃ vipra uvāca bharatarṣabha |
śucirbhūtvā sa śūdrastu tasyarṣeḥ pādyamānayat || 13-10-25||
MHB 13-10-26
अथ दर्भांश्च वन्याश्च ओषधीर्भरतर्षभ ।
पवित्रमासनं चैव बृसीं च समुपानयत् ॥ १३-१०-२६॥
atha darbhāṃśca vanyāśca oṣadhīrbharatarṣabha |
pavitramāsanaṃ caiva bṛsīṃ ca samupānayat || 13-10-26||
MHB 13-10-27
अथ दक्षिणमावृत्य बृसीं परमशीर्षिकाम् ।
कृतामन्यायतो दृष्ट्वा ततस्तमृषिरब्रवीत् ॥ १३-१०-२७॥
atha dakṣiṇamāvṛtya bṛsīṃ paramaśīrṣikām |
kṛtāmanyāyato dṛṣṭvā tatastamṛṣirabravīt || 13-10-27||
MHB 13-10-28
कुरुष्वैतां पूर्वशीर्षां भव चोदङ्मुखः शुचिः ।
स च तत्कृतवाञ्शूद्रः सर्वं यदृषिरब्रवीत् ॥ १३-१०-२८॥
kuruṣvaitāṃ pūrvaśīrṣāṃ bhava codaṅmukhaḥ śuciḥ |
sa ca tatkṛtavāñśūdraḥ sarvaṃ yadṛṣirabravīt || 13-10-28||
MHB 13-10-29
यथोपदिष्टं मेधावी दर्भादींस्तान्यथातथम् ।
हव्यकव्यविधिं कृत्स्नमुक्तं तेन तपस्विना ॥ १३-१०-२९॥
yathopadiṣṭaṃ medhāvī darbhādīṃstānyathātatham |
havyakavyavidhiṃ kṛtsnamuktaṃ tena tapasvinā || 13-10-29||
MHB 13-10-30
ऋषिणा पितृकार्ये च स च धर्मपथे स्थितः ।
पितृकार्ये कृते चापि विसृष्टः स जगाम ह ॥ १३-१०-३०॥
ṛṣiṇā pitṛkārye ca sa ca dharmapathe sthitaḥ |
pitṛkārye kṛte cāpi visṛṣṭaḥ sa jagāma ha || 13-10-30||
MHB 13-10-31
अथ दीर्घस्य कालस्य स तप्यञ्शूद्रतापसः ।
वने पञ्चत्वमगमत्सुकृतेन च तेन वै ।
अजायत महाराजराजवंशे महाद्युतिः ॥ १३-१०-३१॥
atha dīrghasya kālasya sa tapyañśūdratāpasaḥ |
vane pañcatvamagamatsukṛtena ca tena vai |
ajāyata mahārājarājavaṃśe mahādyutiḥ || 13-10-31||
MHB 13-10-32
तथैव स ऋषिस्तात कालधर्ममवाप्य ह ।
पुरोहितकुले विप्र आजातो भरतर्षभ ॥ १३-१०-३२॥
tathaiva sa ṛṣistāta kāladharmamavāpya ha |
purohitakule vipra ājāto bharatarṣabha || 13-10-32||
MHB 13-10-33
एवं तौ तत्र संभूतावुभौ शूद्रमुनी तदा ।
क्रमेण वर्धितौ चापि विद्यासु कुशलावुभौ ॥ १३-१०-३३॥
evaṃ tau tatra saṃbhūtāvubhau śūdramunī tadā |
krameṇa vardhitau cāpi vidyāsu kuśalāvubhau || 13-10-33||
MHB 13-10-34
अथर्ववेदे वेदे च बभूवर्षिः सुनिश्चितः ।
कल्पप्रयोगे चोत्पन्ने ज्योतिषे च परं गतः ।
सख्ये चापि परा प्रीतिस्तयोश्चापि व्यवर्धत ॥ १३-१०-३४॥
atharvavede vede ca babhūvarṣiḥ suniścitaḥ |
kalpaprayoge cotpanne jyotiṣe ca paraṃ gataḥ |
sakhye cāpi parā prītistayoścāpi vyavardhata || 13-10-34||
MHB 13-10-35
पितर्युपरते चापि कृतशौचः स भारत ।
अभिषिक्तः प्रकृतिभी राजपुत्रः स पार्थिवः ।
अभिषिक्तेन स ऋषिरभिषिक्तः पुरोहितः ॥ १३-१०-३५॥
pitaryuparate cāpi kṛtaśaucaḥ sa bhārata |
abhiṣiktaḥ prakṛtibhī rājaputraḥ sa pārthivaḥ |
abhiṣiktena sa ṛṣirabhiṣiktaḥ purohitaḥ || 13-10-35||
MHB 13-10-36
स तं पुरोधाय सुखमवसद्भरतर्षभ ।
राज्यं शशास धर्मेण प्रजाश्च परिपालयन् ॥ १३-१०-३६॥
sa taṃ purodhāya sukhamavasadbharatarṣabha |
rājyaṃ śaśāsa dharmeṇa prajāśca paripālayan || 13-10-36||
MHB 13-10-37
पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकार्येषु चासकृत् ।
उत्स्मयन्प्राहसच्चापि दृष्ट्वा राजा पुरोहितम् ।
एवं स बहुशो राजन्पुरोधसमुपाहसत् ॥ १३-१०-३७॥
puṇyāhavācane nityaṃ dharmakāryeṣu cāsakṛt |
utsmayanprāhasaccāpi dṛṣṭvā rājā purohitam |
evaṃ sa bahuśo rājanpurodhasamupāhasat || 13-10-37||
MHB 13-10-38
लक्षयित्वा पुरोधास्तु बहुशस्तं नराधिपम् ।
उत्स्मयन्तं च सततं दृष्ट्वासौ मन्युमानभूत् ॥ १३-१०-३८॥
lakṣayitvā purodhāstu bahuśastaṃ narādhipam |
utsmayantaṃ ca satataṃ dṛṣṭvāsau manyumānabhūt || 13-10-38||
MHB 13-10-39
अथ शून्ये पुरोधास्तु सह राज्ञा समागतः ।
कथाभिरनुकूलाभी राजानमभिरामयत् ॥ १३-१०-३९॥
atha śūnye purodhāstu saha rājñā samāgataḥ |
kathābhiranukūlābhī rājānamabhirāmayat || 13-10-39||
MHB 13-10-40
ततोऽब्रवीन्नरेन्द्रं स पुरोधा भरतर्षभ ।
वरमिच्छाम्यहं त्वेकं त्वया दत्तं महाद्युते ॥ १३-१०-४०॥
tato'bravīnnarendraṃ sa purodhā bharatarṣabha |
varamicchāmyahaṃ tvekaṃ tvayā dattaṃ mahādyute || 13-10-40||
MHB 13-10-41
राजोवाच ।
वराणां ते शतं दद्यां किमुतैकं द्विजोत्तम ।
स्नेहाच्च बहुमानाच्च नास्त्यदेयं हि मे तव ॥ १३-१०-४१॥
rājovāca |
varāṇāṃ te śataṃ dadyāṃ kimutaikaṃ dvijottama |
snehācca bahumānācca nāstyadeyaṃ hi me tava || 13-10-41||
MHB 13-10-42
पुरोहित उवाच ।
एकं वै वरमिच्छामि यदि तुष्टोऽसि पार्थिव ।
यद्ददासि महाराज सत्यं तद्वद मानृतम् ॥ १३-१०-४२॥
purohita uvāca |
ekaṃ vai varamicchāmi yadi tuṣṭo'si pārthiva |
yaddadāsi mahārāja satyaṃ tadvada mānṛtam || 13-10-42||
MHB 13-10-43
भीष्म उवाच ।
बाढमित्येव तं राजा प्रत्युवाच युधिष्ठिर ।
यदि ज्ञास्यामि वक्ष्यामि अजानन्न तु संवदे ॥ १३-१०-४३॥
bhīṣma uvāca |
bāḍhamityeva taṃ rājā pratyuvāca yudhiṣṭhira |
yadi jñāsyāmi vakṣyāmi ajānanna tu saṃvade || 13-10-43||
MHB 13-10-44
पुरोहित उवाच ।
पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकृत्येषु चासकृत् ।
शान्तिहोमेषु च सदा किं त्वं हससि वीक्ष्य माम् ॥ १३-१०-४४॥
purohita uvāca |
puṇyāhavācane nityaṃ dharmakṛtyeṣu cāsakṛt |
śāntihomeṣu ca sadā kiṃ tvaṃ hasasi vīkṣya mām || 13-10-44||
MHB 13-10-45
सव्रीडं वै भवति हि मनो मे हसता त्वया ।
कामया शापितो राजन्नान्यथा वक्तुमर्हसि ॥ १३-१०-४५॥
savrīḍaṃ vai bhavati hi mano me hasatā tvayā |
kāmayā śāpito rājannānyathā vaktumarhasi || 13-10-45||
MHB 13-10-46
भाव्यं हि कारणेनात्र न ते हास्यमकारणम् ।
कौतूहलं मे सुभृशं तत्त्वेन कथयस्व मे ॥ १३-१०-४६॥
bhāvyaṃ hi kāraṇenātra na te hāsyamakāraṇam |
kautūhalaṃ me subhṛśaṃ tattvena kathayasva me || 13-10-46||
MHB 13-10-47
राजोवाच ।
एवमुक्ते त्वया विप्र यदवाच्यं भवेदपि ।
अवश्यमेव वक्तव्यं शृणुष्वैकमना द्विज ॥ १३-१०-४७॥
rājovāca |
evamukte tvayā vipra yadavācyaṃ bhavedapi |
avaśyameva vaktavyaṃ śṛṇuṣvaikamanā dvija || 13-10-47||
MHB 13-10-48
पूर्वदेहे यथा वृत्तं तन्निबोध द्विजोत्तम ।
जातिं स्मराम्यहं ब्रह्मन्नवधानेन मे शृणु ॥ १३-१०-४८॥
pūrvadehe yathā vṛttaṃ tannibodha dvijottama |
jātiṃ smarāmyahaṃ brahmannavadhānena me śṛṇu || 13-10-48||
MHB 13-10-49
शूद्रोऽहमभवं पूर्वं तापसो भृशसंयुतः ।
ऋषिरुग्रतपास्त्वं च तदाभूर्द्विजसत्तम ॥ १३-१०-४९॥
śūdro'hamabhavaṃ pūrvaṃ tāpaso bhṛśasaṃyutaḥ |
ṛṣirugratapāstvaṃ ca tadābhūrdvijasattama || 13-10-49||
MHB 13-10-50
प्रीयता हि तदा ब्रह्मन्ममानुग्रहबुद्धिना ।
पितृकार्ये त्वया पूर्वमुपदेशः कृतोऽनघ ।
बृस्यां दर्भेषु हव्ये च कव्ये च मुनिसत्तम ॥ १३-१०-५०॥
prīyatā hi tadā brahmanmamānugrahabuddhinā |
pitṛkārye tvayā pūrvamupadeśaḥ kṛto'nagha |
bṛsyāṃ darbheṣu havye ca kavye ca munisattama || 13-10-50||
MHB 13-10-51
एतेन कर्मदोषेण पुरोधास्त्वमजायथाः ।
अहं राजा च विप्रेन्द्र पश्य कालस्य पर्ययम् ।
मत्कृते ह्युपदेशेन त्वया प्राप्तमिदं फलम् ॥ १३-१०-५१॥
etena karmadoṣeṇa purodhāstvamajāyathāḥ |
ahaṃ rājā ca viprendra paśya kālasya paryayam |
matkṛte hyupadeśena tvayā prāptamidaṃ phalam || 13-10-51||
MHB 13-10-52
एतस्मात्कारणाद्ब्रह्मन्प्रहसे त्वां द्विजोत्तम ।
न त्वां परिभवन्ब्रह्मन्प्रहसामि गुरुर्भवान् ॥ १३-१०-५२॥
etasmātkāraṇādbrahmanprahase tvāṃ dvijottama |
na tvāṃ paribhavanbrahmanprahasāmi gururbhavān || 13-10-52||
MHB 13-10-53
विपर्ययेण मे मन्युस्तेन संतप्यते मनः ।
जातिं स्मराम्यहं तुभ्यमतस्त्वां प्रहसामि वै ॥ १३-१०-५३॥
viparyayeṇa me manyustena saṃtapyate manaḥ |
jātiṃ smarāmyahaṃ tubhyamatastvāṃ prahasāmi vai || 13-10-53||
MHB 13-10-54
एवं तवोग्रं हि तप उपदेशेन नाशितम् ।
पुरोहितत्वमुत्सृज्य यतस्व त्वं पुनर्भवे ॥ १३-१०-५४॥
evaṃ tavograṃ hi tapa upadeśena nāśitam |
purohitatvamutsṛjya yatasva tvaṃ punarbhave || 13-10-54||
MHB 13-10-55
इतस्त्वमधमामन्यां मा योनिं प्राप्स्यसे द्विज ।
गृह्यतां द्रविणं विप्र पूतात्मा भव सत्तम ॥ १३-१०-५५॥
itastvamadhamāmanyāṃ mā yoniṃ prāpsyase dvija |
gṛhyatāṃ draviṇaṃ vipra pūtātmā bhava sattama || 13-10-55||
MHB 13-10-56
भीष्म उवाच ।
ततो विसृष्टो राज्ञा तु विप्रो दानान्यनेकशः ।
ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं भूमिं ग्रामांश्च सर्वशः ॥ १३-१०-५६॥
bhīṣma uvāca |
tato visṛṣṭo rājñā tu vipro dānānyanekaśaḥ |
brāhmaṇebhyo dadau vittaṃ bhūmiṃ grāmāṃśca sarvaśaḥ || 13-10-56||
MHB 13-10-57
कृच्छ्राणि चीर्त्वा च ततो यथोक्तानि द्विजोत्तमः ।
तीर्थानि चाभिगत्वा वै दानानि विविधानि च ॥ १३-१०-५७॥
kṛcchrāṇi cīrtvā ca tato yathoktāni dvijottamaḥ |
tīrthāni cābhigatvā vai dānāni vividhāni ca || 13-10-57||
MHB 13-10-58
दत्त्वा गाश्चैव विप्राणां पूतात्मा सोऽभवद्द्विजः ।
तमेव चाश्रमं गत्वा चचार विपुलं तपः ॥ १३-१०-५८॥
dattvā gāścaiva viprāṇāṃ pūtātmā so'bhavaddvijaḥ |
tameva cāśramaṃ gatvā cacāra vipulaṃ tapaḥ || 13-10-58||
MHB 13-10-59
ततः सिद्धिं परां प्राप्तो ब्राह्मणो राजसत्तम ।
संमतश्चाभवत्तेषामाश्रमेऽऽश्रमवासिनाम् ॥ १३-१०-५९॥
tataḥ siddhiṃ parāṃ prāpto brāhmaṇo rājasattama |
saṃmataścābhavatteṣāmāśrame''śramavāsinām || 13-10-59||
MHB 13-10-60
एवं प्राप्तो महत्कृच्छ्रमृषिः स नृपसत्तम ।
ब्राह्मणेन न वक्तव्यं तस्माद्वर्णावरे जने ॥ १३-१०-६०॥
evaṃ prāpto mahatkṛcchramṛṣiḥ sa nṛpasattama |
brāhmaṇena na vaktavyaṃ tasmādvarṇāvare jane || 13-10-60||
MHB 13-10-61
वर्जयेदुपदेशं च सदैव ब्राह्मणो नृप ।
उपदेशं हि कुर्वाणो द्विजः कृच्छ्रमवाप्नुयात् ॥ १३-१०-६१॥
varjayedupadeśaṃ ca sadaiva brāhmaṇo nṛpa |
upadeśaṃ hi kurvāṇo dvijaḥ kṛcchramavāpnuyāt || 13-10-61||
MHB 13-10-62
एषितव्यं सदा वाचा नृपेण द्विजसत्तमात् ।
न प्रवक्तव्यमिह हि किंचिद्वर्णावरे जने ॥ १३-१०-६२॥
eṣitavyaṃ sadā vācā nṛpeṇa dvijasattamāt |
na pravaktavyamiha hi kiṃcidvarṇāvare jane || 13-10-62||
MHB 13-10-63
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्त्रयो वर्णा द्विजातयः ।
एतेषु कथयन्राजन्ब्राह्मणो न प्रदुष्यति ॥ १३-१०-६३॥
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāstrayo varṇā dvijātayaḥ |
eteṣu kathayanrājanbrāhmaṇo na praduṣyati || 13-10-63||
MHB 13-10-64
तस्मात्सद्भिर्न वक्तव्यं कस्यचित्किंचिदग्रतः ।
सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्य दुर्ज्ञेया ह्यकृतात्मभिः ॥ १३-१०-६४॥
tasmātsadbhirna vaktavyaṃ kasyacitkiṃcidagrataḥ |
sūkṣmā gatirhi dharmasya durjñeyā hyakṛtātmabhiḥ || 13-10-64||
MHB 13-10-65
तस्मान्मौनानि मुनयो दीक्षां कुर्वन्ति चादृताः ।
दुरुक्तस्य भयाद्राजन्नानुभाषन्ति किंचन ॥ १३-१०-६५॥
tasmānmaunāni munayo dīkṣāṃ kurvanti cādṛtāḥ |
duruktasya bhayādrājannānubhāṣanti kiṃcana || 13-10-65||
MHB 13-10-66
धार्मिका गुणसंपन्नाः सत्यार्जवपरायणाः ।
दुरुक्तवाचाभिहताः प्राप्नुवन्तीह दुष्कृतम् ॥ १३-१०-६६॥
dhārmikā guṇasaṃpannāḥ satyārjavaparāyaṇāḥ |
duruktavācābhihatāḥ prāpnuvantīha duṣkṛtam || 13-10-66||
MHB 13-10-67
उपदेशो न कर्तव्यः कदाचिदपि कस्यचित् ।
उपदेशाद्धि तत्पापं ब्राह्मणः समवाप्नुयात् ॥ १३-१०-६७॥
upadeśo na kartavyaḥ kadācidapi kasyacit |
upadeśāddhi tatpāpaṃ brāhmaṇaḥ samavāpnuyāt || 13-10-67||
MHB 13-10-68
विमृश्य तस्मात्प्राज्ञेन वक्तव्यं धर्ममिच्छता ।
सत्यानृतेन हि कृत उपदेशो हिनस्ति वै ॥ १३-१०-६८॥
vimṛśya tasmātprājñena vaktavyaṃ dharmamicchatā |
satyānṛtena hi kṛta upadeśo hinasti vai || 13-10-68||
MHB 13-10-69
वक्तव्यमिह पृष्टेन विनिश्चित्य विपर्ययम् ।
स चोपदेशः कर्तव्यो येन धर्ममवाप्नुयात् ॥ १३-१०-६९॥
vaktavyamiha pṛṣṭena viniścitya viparyayam |
sa copadeśaḥ kartavyo yena dharmamavāpnuyāt || 13-10-69||
MHB 13-10-70
एतत्ते सर्वमाख्यातमुपदेशे कृते सति ।
महान्क्लेशो हि भवति तस्मान्नोपदिशेत्क्वचित् ॥ १३-१०-७०॥
etatte sarvamākhyātamupadeśe kṛte sati |
mahānkleśo hi bhavati tasmānnopadiśetkvacit || 13-10-70||
Adhyaya: 11/154 (20)
MHB 13-11-1
युधिष्ठिर उवाच ।
कीदृशे पुरुषे तात स्त्रीषु वा भरतर्षभ ।
श्रीः पद्मा वसते नित्यं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-११-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kīdṛśe puruṣe tāta strīṣu vā bharatarṣabha |
śrīḥ padmā vasate nityaṃ tanme brūhi pitāmaha || 13-11-1||
MHB 13-11-2
भीष्म उवाच ।
अत्र ते वर्तयिष्यामि यथादृष्टं यथाश्रुतम् ।
रुक्मिणी देवकीपुत्रसंनिधौ पर्यपृच्छत ॥ १३-११-२॥
bhīṣma uvāca |
atra te vartayiṣyāmi yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam |
rukmiṇī devakīputrasaṃnidhau paryapṛcchata || 13-11-2||
MHB 13-11-3
नारायणस्याङ्कगतां ज्वलन्तीं दृष्ट्वा श्रियं पद्मसमानवक्त्राम् ।
कौतूहलाद्विस्मितचारुनेत्रा पप्रच्छ माता मकरध्वजस्य ॥ १३-११-३॥
nārāyaṇasyāṅkagatāṃ jvalantīṃ dṛṣṭvā śriyaṃ padmasamānavaktrām |
kautūhalādvismitacārunetrā papraccha mātā makaradhvajasya || 13-11-3||
MHB 13-11-4
कानीह भूतान्युपसेवसे त्वं संतिष्ठती कानि न सेवसे त्वम् ।
तानि त्रिलोकेश्वरभूतकान्ते तत्त्वेन मे ब्रूहि महर्षिकन्ये ॥ १३-११-४॥
kānīha bhūtānyupasevase tvaṃ saṃtiṣṭhatī kāni na sevase tvam |
tāni trilokeśvarabhūtakānte tattvena me brūhi maharṣikanye || 13-11-4||
MHB 13-11-5
एवं तदा श्रीरभिभाष्यमाणा देव्या समक्षं गरुडध्वजस्य ।
उवाच वाक्यं मधुराभिधानं मनोहरं चन्द्रमुखी प्रसन्ना ॥ १३-११-५॥
evaṃ tadā śrīrabhibhāṣyamāṇā devyā samakṣaṃ garuḍadhvajasya |
uvāca vākyaṃ madhurābhidhānaṃ manoharaṃ candramukhī prasannā || 13-11-5||
MHB 13-11-6
वसामि सत्ये सुभगे प्रगल्भे दक्षे नरे कर्मणि वर्तमाने ।
नाकर्मशीले पुरुषे वसामि न नास्तिके सांकरिके कृतघ्ने ।
न भिन्नवृत्ते न नृशंसवृत्ते न चापि चौरे न गुरुष्वसूये ॥ १३-११-६॥
vasāmi satye subhage pragalbhe dakṣe nare karmaṇi vartamāne |
nākarmaśīle puruṣe vasāmi na nāstike sāṃkarike kṛtaghne |
na bhinnavṛtte na nṛśaṃsavṛtte na cāpi caure na guruṣvasūye || 13-11-6||
MHB 13-11-7
ये चाल्पतेजोबलसत्त्वसारा हृष्यन्ति कुप्यन्ति च यत्र तत्र ।
न देवि तिष्ठामि तथाविधेषु नरेषु संसुप्तमनोरथेषु ॥ १३-११-७॥
ye cālpatejobalasattvasārā hṛṣyanti kupyanti ca yatra tatra |
na devi tiṣṭhāmi tathāvidheṣu nareṣu saṃsuptamanoratheṣu || 13-11-7||
MHB 13-11-8
यश्चात्मनि प्रार्थयते न किंचिद्यश्च स्वभावोपहतान्तरात्मा ।
तेष्वल्पसंतोषरतेषु नित्यं नरेषु नाहं निवसामि देवि ॥ १३-११-८॥
yaścātmani prārthayate na kiṃcidyaśca svabhāvopahatāntarātmā |
teṣvalpasaṃtoṣarateṣu nityaṃ nareṣu nāhaṃ nivasāmi devi || 13-11-8||
MHB 13-11-9
वसामि धर्मशीलेषु धर्मज्ञेषु महात्मसु ।
वृद्धसेविषु दान्तेषु सत्त्वज्ञेषु महात्मसु ॥ १३-११-९॥
vasāmi dharmaśīleṣu dharmajñeṣu mahātmasu |
vṛddhaseviṣu dānteṣu sattvajñeṣu mahātmasu || 13-11-9||
MHB 13-11-10
स्त्रीषु क्षान्तासु दान्तासु देवद्विजपरासु च ।
वसामि सत्यशीलासु स्वभावनिरतासु च ॥ १३-११-१०॥
strīṣu kṣāntāsu dāntāsu devadvijaparāsu ca |
vasāmi satyaśīlāsu svabhāvaniratāsu ca || 13-11-10||
MHB 13-11-11
प्रकीर्णभाण्डामनवेक्ष्यकारिणीं सदा च भर्तुः प्रतिकूलवादिनीम् ।
परस्य वेश्माभिरतामलज्जामेवंविधां स्त्रीं परिवर्जयामि ॥ १३-११-११॥
prakīrṇabhāṇḍāmanavekṣyakāriṇīṃ sadā ca bhartuḥ pratikūlavādinīm |
parasya veśmābhiratāmalajjāmevaṃvidhāṃ strīṃ parivarjayāmi || 13-11-11||
MHB 13-11-12
लोलामचोक्षामवलेहिनीं च व्यपेतधैर्यां कलहप्रियां च ।
निद्राभिभूतां सततं शयानामेवंविधां स्त्रीं परिवर्जयामि ॥ १३-११-१२॥
lolāmacokṣāmavalehinīṃ ca vyapetadhairyāṃ kalahapriyāṃ ca |
nidrābhibhūtāṃ satataṃ śayānāmevaṃvidhāṃ strīṃ parivarjayāmi || 13-11-12||
MHB 13-11-13
सत्यासु नित्यं प्रियदर्शनासु सौभाग्ययुक्तासु गुणान्वितासु ।
वसामि नारीषु पतिव्रतासु कल्याणशीलासु विभूषितासु ॥ १३-११-१३॥
satyāsu nityaṃ priyadarśanāsu saubhāgyayuktāsu guṇānvitāsu |
vasāmi nārīṣu pativratāsu kalyāṇaśīlāsu vibhūṣitāsu || 13-11-13||
MHB 13-11-14
यानेषु कन्यासु विभूषणेषु यज्ञेषु मेघेषु च वृष्टिमत्सु ।
वसामि फुल्लासु च पद्मिनीषु नक्षत्रवीथीषु च शारदीषु ॥ १३-११-१४॥
yāneṣu kanyāsu vibhūṣaṇeṣu yajñeṣu megheṣu ca vṛṣṭimatsu |
vasāmi phullāsu ca padminīṣu nakṣatravīthīṣu ca śāradīṣu || 13-11-14||
MHB 13-11-15
शैलेषु गोष्ठेषु तथा वनेषु सरःसु फुल्लोत्पलपङ्कजेषु ।
नदीषु हंसस्वननादितासु क्रौञ्चावघुष्टस्वरशोभितासु ॥ १३-११-१५॥
śaileṣu goṣṭheṣu tathā vaneṣu saraḥsu phullotpalapaṅkajeṣu |
nadīṣu haṃsasvananāditāsu krauñcāvaghuṣṭasvaraśobhitāsu || 13-11-15||
MHB 13-11-16
विस्तीर्णकूलह्रदशोभितासु तपस्विसिद्धद्विजसेवितासु ।
वसामि नित्यं सुबहूदकासु सिंहैर्गजैश्चाकुलितोदकासु ।
मत्ते गजे गोवृषभे नरेन्द्रे सिंहासने सत्पुरुषे च नित्यम् ॥ १३-११-१६॥
vistīrṇakūlahradaśobhitāsu tapasvisiddhadvijasevitāsu |
vasāmi nityaṃ subahūdakāsu siṃhairgajaiścākulitodakāsu |
matte gaje govṛṣabhe narendre siṃhāsane satpuruṣe ca nityam || 13-11-16||
MHB 13-11-17
यस्मिन्गृहे हूयते हव्यवाहो गोब्राह्मणश्चार्च्यते देवताश्च ।
काले च पुष्पैर्बलयः क्रियन्ते तस्मिन्गृहे नित्यमुपैमि वासम् ॥ १३-११-१७॥
yasmingṛhe hūyate havyavāho gobrāhmaṇaścārcyate devatāśca |
kāle ca puṣpairbalayaḥ kriyante tasmingṛhe nityamupaimi vāsam || 13-11-17||
MHB 13-11-18
स्वाध्यायनित्येषु द्विजेषु नित्यं क्षत्रे च धर्माभिरते सदैव ।
वैश्ये च कृष्याभिरते वसामि शूद्रे च शुश्रूषणनित्ययुक्ते ॥ १३-११-१८॥
svādhyāyanityeṣu dvijeṣu nityaṃ kṣatre ca dharmābhirate sadaiva |
vaiśye ca kṛṣyābhirate vasāmi śūdre ca śuśrūṣaṇanityayukte || 13-11-18||
MHB 13-11-19
नारायणे त्वेकमना वसामि सर्वेण भावेन शरीरभूता ।
तस्मिन्हि धर्मः सुमहान्निविष्टो ब्रह्मण्यता चात्र तथा प्रियत्वम् ॥ १३-११-१९॥
nārāyaṇe tvekamanā vasāmi sarveṇa bhāvena śarīrabhūtā |
tasminhi dharmaḥ sumahānniviṣṭo brahmaṇyatā cātra tathā priyatvam || 13-11-19||
MHB 13-11-20
नाहं शरीरेण वसामि देवि नैवं मया शक्यमिहाभिधातुम् ।
यस्मिंस्तु भावेन वसामि पुंसि स वर्धते धर्मयशोर्थकामैः ॥ १३-११-२०॥
nāhaṃ śarīreṇa vasāmi devi naivaṃ mayā śakyamihābhidhātum |
yasmiṃstu bhāvena vasāmi puṃsi sa vardhate dharmayaśorthakāmaiḥ || 13-11-20||
Adhyaya: 12/154 (49)
MHB 13-12-1
युधिष्ठिर उवाच ।
स्त्रीपुंसयोः संप्रयोगे स्पर्शः कस्याधिको भवेत् ।
एतन्मे संशयं राजन्यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ १३-१२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
strīpuṃsayoḥ saṃprayoge sparśaḥ kasyādhiko bhavet |
etanme saṃśayaṃ rājanyathāvadvaktumarhasi || 13-12-1||
MHB 13-12-2
भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
भङ्गाश्वनेन शक्रस्य यथा वैरमभूत्पुरा ॥ १३-१२-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
bhaṅgāśvanena śakrasya yathā vairamabhūtpurā || 13-12-2||
MHB 13-12-3
पुरा भङ्गाश्वनो नाम राजर्षिरतिधार्मिकः ।
अपुत्रः स नरव्याघ्र पुत्रार्थं यज्ञमाहरत् ॥ १३-१२-३॥
purā bhaṅgāśvano nāma rājarṣiratidhārmikaḥ |
aputraḥ sa naravyāghra putrārthaṃ yajñamāharat || 13-12-3||
MHB 13-12-4
अग्निष्टुं नाम राजर्षिरिन्द्रद्विष्टं महाबलः ।
प्रायश्चित्तेषु मर्त्यानां पुत्रकामस्य चेष्यते ॥ १३-१२-४॥
agniṣṭuṃ nāma rājarṣirindradviṣṭaṃ mahābalaḥ |
prāyaścitteṣu martyānāṃ putrakāmasya ceṣyate || 13-12-4||
MHB 13-12-5
इन्द्रो ज्ञात्वा तु तं यज्ञं महाभागः सुरेश्वरः ।
अन्तरं तस्य राजर्षेरन्विच्छन्नियतात्मनः ॥ १३-१२-५॥
indro jñātvā tu taṃ yajñaṃ mahābhāgaḥ sureśvaraḥ |
antaraṃ tasya rājarṣeranvicchanniyatātmanaḥ || 13-12-5||
MHB 13-12-6
कस्यचित्त्वथ कालस्य मृगयामटतो नृप ।
इदमन्तरमित्येव शक्रो नृपममोहयत् ॥ १३-१२-६॥
kasyacittvatha kālasya mṛgayāmaṭato nṛpa |
idamantaramityeva śakro nṛpamamohayat || 13-12-6||
MHB 13-12-7
एकाश्वेन च राजर्षिर्भ्रान्त इन्द्रेण मोहितः ।
न दिशोऽविन्दत नृपः क्षुत्पिपासार्दितस्तदा ॥ १३-१२-७॥
ekāśvena ca rājarṣirbhrānta indreṇa mohitaḥ |
na diśo'vindata nṛpaḥ kṣutpipāsārditastadā || 13-12-7||
MHB 13-12-8
इतश्चेतश्च वै धावञ्श्रमतृष्णार्दितो नृपः ।
सरोऽपश्यत्सुरुचिरं पूर्णं परमवारिणा ।
सोऽवगाह्य सरस्तात पाययामास वाजिनम् ॥ १३-१२-८॥
itaścetaśca vai dhāvañśramatṛṣṇārdito nṛpaḥ |
saro'paśyatsuruciraṃ pūrṇaṃ paramavāriṇā |
so'vagāhya sarastāta pāyayāmāsa vājinam || 13-12-8||
MHB 13-12-9
अथ पीतोदकं सोऽश्वं वृक्षे बद्ध्वा नृपोत्तमः ।
अवगाह्य ततः स्नातो राजा स्त्रीत्वमवाप ह ॥ १३-१२-९॥
atha pītodakaṃ so'śvaṃ vṛkṣe baddhvā nṛpottamaḥ |
avagāhya tataḥ snāto rājā strītvamavāpa ha || 13-12-9||
MHB 13-12-10
आत्मानं स्त्रीकृतं दृष्ट्वा व्रीडितो नृपसत्तमः ।
चिन्तानुगतसर्वात्मा व्याकुलेन्द्रियचेतनः ॥ १३-१२-१०॥
ātmānaṃ strīkṛtaṃ dṛṣṭvā vrīḍito nṛpasattamaḥ |
cintānugatasarvātmā vyākulendriyacetanaḥ || 13-12-10||
MHB 13-12-11
आरोहिष्ये कथं त्वश्वं कथं यास्यामि वै पुरम् ।
अग्निष्टुं नाम इष्टं मे पुत्राणां शतमौरसम् ॥ १३-१२-११॥
ārohiṣye kathaṃ tvaśvaṃ kathaṃ yāsyāmi vai puram |
agniṣṭuṃ nāma iṣṭaṃ me putrāṇāṃ śatamaurasam || 13-12-11||
MHB 13-12-12
जातं महाबलानां वै तान्प्रवक्ष्यामि किं त्वहम् ।
दारेषु चास्मदीयेषु पौरजानपदेषु च ॥ १३-१२-१२॥
jātaṃ mahābalānāṃ vai tānpravakṣyāmi kiṃ tvaham |
dāreṣu cāsmadīyeṣu paurajānapadeṣu ca || 13-12-12||
MHB 13-12-13
मृदुत्वं च तनुत्वं च विक्लवत्वं तथैव च ।
स्त्रीगुणा ऋषिभिः प्रोक्ता धर्मतत्त्वार्थदर्शिभिः ।
व्यायामः कर्कशत्वं च वीर्यं च पुरुषे गुणाः ॥ १३-१२-१३॥
mṛdutvaṃ ca tanutvaṃ ca viklavatvaṃ tathaiva ca |
strīguṇā ṛṣibhiḥ proktā dharmatattvārthadarśibhiḥ |
vyāyāmaḥ karkaśatvaṃ ca vīryaṃ ca puruṣe guṇāḥ || 13-12-13||
MHB 13-12-14
पौरुषं विप्रनष्टं मे स्त्रीत्वं केनापि मेऽभवत् ।
स्त्रीभावात्कथमश्वं तु पुनरारोढुमुत्सहे ॥ १३-१२-१४॥
pauruṣaṃ vipranaṣṭaṃ me strītvaṃ kenāpi me'bhavat |
strībhāvātkathamaśvaṃ tu punarāroḍhumutsahe || 13-12-14||
MHB 13-12-15
महता त्वथ खेदेन आरुह्याश्वं नराधिपः ।
पुनरायात्पुरं तात स्त्रीभूतो नृपसत्तम ॥ १३-१२-१५॥
mahatā tvatha khedena āruhyāśvaṃ narādhipaḥ |
punarāyātpuraṃ tāta strībhūto nṛpasattama || 13-12-15||
MHB 13-12-16
पुत्रा दाराश्च भृत्याश्च पौरजानपदाश्च ते ।
किं न्विदं त्विति विज्ञाय विस्मयं परमं गताः ॥ १३-१२-१६॥
putrā dārāśca bhṛtyāśca paurajānapadāśca te |
kiṃ nvidaṃ tviti vijñāya vismayaṃ paramaṃ gatāḥ || 13-12-16||
MHB 13-12-17
अथोवाच स राजर्षिः स्त्रीभूतो वदतां वरः ।
मृगयामस्मि निर्यातो बलैः परिवृतो दृढम् ।
उद्भ्रान्तः प्राविशं घोरामटवीं दैवमोहितः ॥ १३-१२-१७॥
athovāca sa rājarṣiḥ strībhūto vadatāṃ varaḥ |
mṛgayāmasmi niryāto balaiḥ parivṛto dṛḍham |
udbhrāntaḥ prāviśaṃ ghorāmaṭavīṃ daivamohitaḥ || 13-12-17||
MHB 13-12-18
अटव्यां च सुघोरायां तृष्णार्तो नष्टचेतनः ।
सरः सुरुचिरप्रख्यमपश्यं पक्षिभिर्वृतम् ॥ १३-१२-१८॥
aṭavyāṃ ca sughorāyāṃ tṛṣṇārto naṣṭacetanaḥ |
saraḥ suruciraprakhyamapaśyaṃ pakṣibhirvṛtam || 13-12-18||
MHB 13-12-19
तत्रावगाढः स्त्रीभूतो व्यक्तं दैवान्न संशयः ।
अतृप्त इव पुत्राणां दाराणां च धनस्य च ॥ १३-१२-१९॥
tatrāvagāḍhaḥ strībhūto vyaktaṃ daivānna saṃśayaḥ |
atṛpta iva putrāṇāṃ dārāṇāṃ ca dhanasya ca || 13-12-19||
MHB 13-12-20
उवाच पुत्रांश्च ततः स्त्रीभूतः पार्थिवोत्तमः ।
संप्रीत्या भुज्यतां राज्यं वनं यास्यामि पुत्रकाः ।
अभिषिच्य स पुत्राणां शतं राजा वनं गतः ॥ १३-१२-२०॥
uvāca putrāṃśca tataḥ strībhūtaḥ pārthivottamaḥ |
saṃprītyā bhujyatāṃ rājyaṃ vanaṃ yāsyāmi putrakāḥ |
abhiṣicya sa putrāṇāṃ śataṃ rājā vanaṃ gataḥ || 13-12-20||
MHB 13-12-21
तामाश्रमे स्त्रियं तात तापसोऽभ्यवपद्यत ।
तापसेनास्य पुत्राणामाश्रमेऽप्यभवच्छतम् ॥ १३-१२-२१॥
tāmāśrame striyaṃ tāta tāpaso'bhyavapadyata |
tāpasenāsya putrāṇāmāśrame'pyabhavacchatam || 13-12-21||
MHB 13-12-22
अथ सा तान्सुतान्गृह्य पूर्वपुत्रानभाषत ।
पुरुषत्वे सुता यूयं स्त्रीत्वे चेमे शतं सुताः ॥ १३-१२-२२॥
atha sā tānsutāngṛhya pūrvaputrānabhāṣata |
puruṣatve sutā yūyaṃ strītve ceme śataṃ sutāḥ || 13-12-22||
MHB 13-12-23
एकत्र भुज्यतां राज्यं भ्रातृभावेन पुत्रकाः ।
सहिता भ्रातरस्तेऽथ राज्यं बुभुजिरे तदा ॥ १३-१२-२३॥
ekatra bhujyatāṃ rājyaṃ bhrātṛbhāvena putrakāḥ |
sahitā bhrātaraste'tha rājyaṃ bubhujire tadā || 13-12-23||
MHB 13-12-24
तान्दृष्ट्वा भ्रातृभावेन भुञ्जानान्राज्यमुत्तमम् ।
चिन्तयामास देवेन्द्रो मन्युनाभिपरिप्लुतः ।
उपकारोऽस्य राजर्षेः कृतो नापकृतं मया ॥ १३-१२-२४॥
tāndṛṣṭvā bhrātṛbhāvena bhuñjānānrājyamuttamam |
cintayāmāsa devendro manyunābhipariplutaḥ |
upakāro'sya rājarṣeḥ kṛto nāpakṛtaṃ mayā || 13-12-24||
MHB 13-12-25
ततो ब्राह्मणरूपेण देवराजः शतक्रतुः ।
भेदयामास तान्गत्वा नगरं वै नृपात्मजान् ॥ १३-१२-२५॥
tato brāhmaṇarūpeṇa devarājaḥ śatakratuḥ |
bhedayāmāsa tāngatvā nagaraṃ vai nṛpātmajān || 13-12-25||
MHB 13-12-26
भ्रातॄणां नास्ति सौभ्रात्रं येऽप्येकस्य पितुः सुताः ।
राज्यहेतोर्विवदिताः कश्यपस्य सुरासुराः ॥ १३-१२-२६॥
bhrātṝṇāṃ nāsti saubhrātraṃ ye'pyekasya pituḥ sutāḥ |
rājyahetorvivaditāḥ kaśyapasya surāsurāḥ || 13-12-26||
MHB 13-12-27
यूयं भङ्गाश्वनापत्यास्तापसस्येतरे सुताः ।
कश्यपस्य सुराश्चैव असुराश्च सुतास्तथा ।
युष्माकं पैतृकं राज्यं भुज्यते तापसात्मजैः ॥ १३-१२-२७॥
yūyaṃ bhaṅgāśvanāpatyāstāpasasyetare sutāḥ |
kaśyapasya surāścaiva asurāśca sutāstathā |
yuṣmākaṃ paitṛkaṃ rājyaṃ bhujyate tāpasātmajaiḥ || 13-12-27||
MHB 13-12-28
इन्द्रेण भेदितास्ते तु युद्धेऽन्योन्यमपातयन् ।
तच्छ्रुत्वा तापसी चापि संतप्ता प्ररुरोद ह ॥ १३-१२-२८॥
indreṇa bheditāste tu yuddhe'nyonyamapātayan |
tacchrutvā tāpasī cāpi saṃtaptā praruroda ha || 13-12-28||
MHB 13-12-29
ब्राह्मणच्छद्मनाभ्येत्य तामिन्द्रोऽथान्वपृच्छत ।
केन दुःखेन संतप्ता रोदिषि त्वं वरानने ॥ १३-१२-२९॥
brāhmaṇacchadmanābhyetya tāmindro'thānvapṛcchata |
kena duḥkhena saṃtaptā rodiṣi tvaṃ varānane || 13-12-29||
MHB 13-12-30
ब्राह्मणं तु ततो दृष्ट्वा सा स्त्री करुणमब्रवीत् ।
पुत्राणां द्वे शते ब्रह्मन्कालेन विनिपातिते ॥ १३-१२-३०॥
brāhmaṇaṃ tu tato dṛṣṭvā sā strī karuṇamabravīt |
putrāṇāṃ dve śate brahmankālena vinipātite || 13-12-30||
MHB 13-12-31
अहं राजाभवं विप्र तत्र पुत्रशतं मया ।
समुत्पन्नं सुरूपाणां विक्रान्तानां द्विजोत्तम ॥ १३-१२-३१॥
ahaṃ rājābhavaṃ vipra tatra putraśataṃ mayā |
samutpannaṃ surūpāṇāṃ vikrāntānāṃ dvijottama || 13-12-31||
MHB 13-12-32
कदाचिन्मृगयां यात उद्भ्रान्तो गहने वने ।
अवगाढश्च सरसि स्त्रीभूतो ब्राह्मणोत्तम ।
पुत्रान्राज्ये प्रतिष्ठाप्य वनमस्मि ततो गतः ॥ १३-१२-३२॥
kadācinmṛgayāṃ yāta udbhrānto gahane vane |
avagāḍhaśca sarasi strībhūto brāhmaṇottama |
putrānrājye pratiṣṭhāpya vanamasmi tato gataḥ || 13-12-32||
MHB 13-12-33
स्त्रियाश्च मे पुत्रशतं तापसेन महात्मना ।
आश्रमे जनितं ब्रह्मन्नीतास्ते नगरं मया ॥ १३-१२-३३॥
striyāśca me putraśataṃ tāpasena mahātmanā |
āśrame janitaṃ brahmannītāste nagaraṃ mayā || 13-12-33||
MHB 13-12-34
तेषां च वैरमुत्पन्नं कालयोगेन वै द्विज ।
एतच्छोचामि विप्रेन्द्र दैवेनाभिपरिप्लुता ॥ १३-१२-३४॥
teṣāṃ ca vairamutpannaṃ kālayogena vai dvija |
etacchocāmi viprendra daivenābhipariplutā || 13-12-34||
MHB 13-12-35
इन्द्रस्तां दुःखितां दृष्ट्वा अब्रवीत्परुषं वचः ।
पुरा सुदुःसहं भद्रे मम दुःखं त्वया कृतम् ॥ १३-१२-३५॥
indrastāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā abravītparuṣaṃ vacaḥ |
purā suduḥsahaṃ bhadre mama duḥkhaṃ tvayā kṛtam || 13-12-35||
MHB 13-12-36
इन्द्रद्विष्टेन यजता मामनादृत्य दुर्मते ।
इन्द्रोऽहमस्मि दुर्बुद्धे वैरं ते यातितं मया ॥ १३-१२-३६॥
indradviṣṭena yajatā māmanādṛtya durmate |
indro'hamasmi durbuddhe vairaṃ te yātitaṃ mayā || 13-12-36||
MHB 13-12-37
इन्द्रं तु दृष्ट्वा राजर्षिः पादयोः शिरसा गतः ।
प्रसीद त्रिदशश्रेष्ठ पुत्रकामेन स क्रतुः ।
इष्टस्त्रिदशशार्दूल तत्र मे क्षन्तुमर्हसि ॥ १३-१२-३७॥
indraṃ tu dṛṣṭvā rājarṣiḥ pādayoḥ śirasā gataḥ |
prasīda tridaśaśreṣṭha putrakāmena sa kratuḥ |
iṣṭastridaśaśārdūla tatra me kṣantumarhasi || 13-12-37||
MHB 13-12-38
प्रणिपातेन तस्येन्द्रः परितुष्टो वरं ददौ ।
पुत्रा वै कतमे राजञ्जीवन्तु तव शंस मे ।
स्त्रीभूतस्य हि ये जाताः पुरुषस्याथ येऽभवन् ॥ १३-१२-३८॥
praṇipātena tasyendraḥ parituṣṭo varaṃ dadau |
putrā vai katame rājañjīvantu tava śaṃsa me |
strībhūtasya hi ye jātāḥ puruṣasyātha ye'bhavan || 13-12-38||
MHB 13-12-39
तापसी तु ततः शक्रमुवाच प्रयताञ्जलिः ।
स्त्रीभूतस्य हि ये जातास्ते मे जीवन्तु वासव ॥ १३-१२-३९॥
tāpasī tu tataḥ śakramuvāca prayatāñjaliḥ |
strībhūtasya hi ye jātāste me jīvantu vāsava || 13-12-39||
MHB 13-12-40
इन्द्रस्तु विस्मितो हृष्टः स्त्रियं पप्रच्छ तां पुनः ।
पुरुषोत्पादिता ये ते कथं द्वेष्याः सुतास्तव ॥ १३-१२-४०॥
indrastu vismito hṛṣṭaḥ striyaṃ papraccha tāṃ punaḥ |
puruṣotpāditā ye te kathaṃ dveṣyāḥ sutāstava || 13-12-40||
MHB 13-12-41
स्त्रीभूतस्य हि ये जाताः स्नेहस्तेभ्योऽधिकः कथम् ।
कारणं श्रोतुमिच्छामि तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १३-१२-४१॥
strībhūtasya hi ye jātāḥ snehastebhyo'dhikaḥ katham |
kāraṇaṃ śrotumicchāmi tanme vaktumihārhasi || 13-12-41||
MHB 13-12-42
स्त्र्युवाच ।
स्त्रियास्त्वभ्यधिकः स्नेहो न तथा पुरुषस्य वै ।
तस्मात्ते शक्र जीवन्तु ये जाताः स्त्रीकृतस्य वै ॥ १३-१२-४२॥
stryuvāca |
striyāstvabhyadhikaḥ sneho na tathā puruṣasya vai |
tasmātte śakra jīvantu ye jātāḥ strīkṛtasya vai || 13-12-42||
MHB 13-12-43
भीष्म उवाच ।
एवमुक्ते ततस्त्विन्द्रः प्रीतो वाक्यमुवाच ह ।
सर्व एवेह जीवन्तु पुत्रास्ते सत्यवादिनि ॥ १३-१२-४३॥
bhīṣma uvāca |
evamukte tatastvindraḥ prīto vākyamuvāca ha |
sarva eveha jīvantu putrāste satyavādini || 13-12-43||
MHB 13-12-44
वरं च वृणु राजेन्द्र यं त्वमिच्छसि सुव्रत ।
पुरुषत्वमथ स्त्रीत्वं मत्तो यदभिकाङ्क्षसि ॥ १३-१२-४४॥
varaṃ ca vṛṇu rājendra yaṃ tvamicchasi suvrata |
puruṣatvamatha strītvaṃ matto yadabhikāṅkṣasi || 13-12-44||
MHB 13-12-45
स्त्र्युवाच ।
स्त्रीत्वमेव वृणे शक्र प्रसन्ने त्वयि वासव ॥ १३-१२-४५॥
stryuvāca |
strītvameva vṛṇe śakra prasanne tvayi vāsava || 13-12-45||
MHB 13-12-46
एवमुक्तस्तु देवेन्द्रस्तां स्त्रियं प्रत्युवाच ह ।
पुरुषत्वं कथं त्यक्त्वा स्त्रीत्वं रोचयसे विभो ॥ १३-१२-४६॥
evamuktastu devendrastāṃ striyaṃ pratyuvāca ha |
puruṣatvaṃ kathaṃ tyaktvā strītvaṃ rocayase vibho || 13-12-46||
MHB 13-12-47
एवमुक्तः प्रत्युवाच स्त्रीभूतो राजसत्तमः ।
स्त्रियाः पुरुषसंयोगे प्रीतिरभ्यधिका सदा ।
एतस्मात्कारणाच्छक्र स्त्रीत्वमेव वृणोम्यहम् ॥ १३-१२-४७॥
evamuktaḥ pratyuvāca strībhūto rājasattamaḥ |
striyāḥ puruṣasaṃyoge prītirabhyadhikā sadā |
etasmātkāraṇācchakra strītvameva vṛṇomyaham || 13-12-47||
MHB 13-12-48
रमे चैवाधिकं स्त्रीत्वे सत्यं वै देवसत्तम ।
स्त्रीभावेन हि तुष्टोऽस्मि गम्यतां त्रिदशाधिप ॥ १३-१२-४८॥
rame caivādhikaṃ strītve satyaṃ vai devasattama |
strībhāvena hi tuṣṭo'smi gamyatāṃ tridaśādhipa || 13-12-48||
MHB 13-12-49
एवमस्त्विति चोक्त्वा तामापृच्छ्य त्रिदिवं गतः ।
एवं स्त्रिया महाराज अधिका प्रीतिरुच्यते ॥ १३-१२-४९॥
evamastviti coktvā tāmāpṛcchya tridivaṃ gataḥ |
evaṃ striyā mahārāja adhikā prītirucyate || 13-12-49||
Adhyaya: 13/154 (6)
MHB 13-13-1
युधिष्ठिर उवाच ।
किं कर्तव्यं मनुष्येण लोकयात्राहितार्थिना ।
कथं वै लोकयात्रां तु किंशीलश्च समाचरेत् ॥ १३-१३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kiṃ kartavyaṃ manuṣyeṇa lokayātrāhitārthinā |
kathaṃ vai lokayātrāṃ tu kiṃśīlaśca samācaret || 13-13-1||
MHB 13-13-2
भीष्म उवाच ।
कायेन त्रिविधं कर्म वाचा चापि चतुर्विधम् ।
मनसा त्रिविधं चैव दश कर्मपथांस्त्यजेत् ॥ १३-१३-२॥
bhīṣma uvāca |
kāyena trividhaṃ karma vācā cāpi caturvidham |
manasā trividhaṃ caiva daśa karmapathāṃstyajet || 13-13-2||
MHB 13-13-3
प्राणातिपातं स्तैन्यं च परदारमथापि च ।
त्रीणि पापानि कायेन सर्वतः परिवर्जयेत् ॥ १३-१३-३॥
prāṇātipātaṃ stainyaṃ ca paradāramathāpi ca |
trīṇi pāpāni kāyena sarvataḥ parivarjayet || 13-13-3||
MHB 13-13-4
असत्प्रलापं पारुष्यं पैशुन्यमनृतं तथा ।
चत्वारि वाचा राजेन्द्र न जल्पेन्नानुचिन्तयेत् ॥ १३-१३-४॥
asatpralāpaṃ pāruṣyaṃ paiśunyamanṛtaṃ tathā |
catvāri vācā rājendra na jalpennānucintayet || 13-13-4||
MHB 13-13-5
अनभिध्या परस्वेषु सर्वसत्त्वेषु सौहृदम् ।
कर्मणां फलमस्तीति त्रिविधं मनसा चरेत् ॥ १३-१३-५॥
anabhidhyā parasveṣu sarvasattveṣu sauhṛdam |
karmaṇāṃ phalamastīti trividhaṃ manasā caret || 13-13-5||
MHB 13-13-6
तस्माद्वाक्कायमनसा नाचरेदशुभं नरः ।
शुभाशुभान्याचरन्हि तस्य तस्याश्नुते फलम् ॥ १३-१३-६॥
tasmādvākkāyamanasā nācaredaśubhaṃ naraḥ |
śubhāśubhānyācaranhi tasya tasyāśnute phalam || 13-13-6||
Adhyaya: 14/154 (199)
MHB 13-14-1
युधिष्ठिर उवाच ।
पितामहेशाय विभो नामान्याचक्ष्व शंभवे ।
बभ्रवे विश्वमायाय महाभाग्यं च तत्त्वतः ॥ १३-१४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pitāmaheśāya vibho nāmānyācakṣva śaṃbhave |
babhrave viśvamāyāya mahābhāgyaṃ ca tattvataḥ || 13-14-1||
MHB 13-14-2
भीष्म उवाच ।
सुरासुरगुरो देव विष्णो त्वं वक्तुमर्हसि ।
शिवाय विश्वरूपाय यन्मां पृच्छद्युधिष्ठिरः ॥ १३-१४-२॥
bhīṣma uvāca |
surāsuraguro deva viṣṇo tvaṃ vaktumarhasi |
śivāya viśvarūpāya yanmāṃ pṛcchadyudhiṣṭhiraḥ || 13-14-2||
MHB 13-14-3
नाम्नां सहस्रं देवस्य तण्डिना ब्रह्मयोनिना ।
निवेदितं ब्रह्मलोके ब्रह्मणो यत्पुराभवत् ॥ १३-१४-३॥
nāmnāṃ sahasraṃ devasya taṇḍinā brahmayoninā |
niveditaṃ brahmaloke brahmaṇo yatpurābhavat || 13-14-3||
MHB 13-14-4
द्वैपायनप्रभृतयस्तथैवेमे तपोधनाः ।
ऋषयः सुव्रता दान्ताः शृण्वन्तु गदतस्तव ॥ १३-१४-४॥
dvaipāyanaprabhṛtayastathaiveme tapodhanāḥ |
ṛṣayaḥ suvratā dāntāḥ śṛṇvantu gadatastava || 13-14-4||
MHB 13-14-5
ध्रुवाय नन्दिने होत्रे गोप्त्रे विश्वसृजेऽग्नये ।
महाभाग्यं विभो ब्रूहि मुण्डिनेऽथ कपर्दिने ॥ १३-१४-५॥
dhruvāya nandine hotre goptre viśvasṛje'gnaye |
mahābhāgyaṃ vibho brūhi muṇḍine'tha kapardine || 13-14-5||
MHB 13-14-6
वासुदेव उवाच ।
न गतिः कर्मणां शक्या वेत्तुमीशस्य तत्त्वतः ॥ १३-१४-६॥
vāsudeva uvāca |
na gatiḥ karmaṇāṃ śakyā vettumīśasya tattvataḥ || 13-14-6||
MHB 13-14-7
हिरण्यगर्भप्रमुखा देवाः सेन्द्रा महर्षयः ।
न विदुर्यस्य निधनमादिं वा सूक्ष्मदर्शिनः ।
स कथं नरमात्रेण शक्यो ज्ञातुं सतां गतिः ॥ १३-१४-७॥
hiraṇyagarbhapramukhā devāḥ sendrā maharṣayaḥ |
na viduryasya nidhanamādiṃ vā sūkṣmadarśinaḥ |
sa kathaṃ naramātreṇa śakyo jñātuṃ satāṃ gatiḥ || 13-14-7||
MHB 13-14-8
तस्याहमसुरघ्नस्य कांश्चिद्भगवतो गुणान् ।
भवतां कीर्तयिष्यामि व्रतेशाय यथातथम् ॥ १३-१४-८॥
tasyāhamasuraghnasya kāṃścidbhagavato guṇān |
bhavatāṃ kīrtayiṣyāmi vrateśāya yathātatham || 13-14-8||
MHB 13-14-9
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा तु भगवान्गुणांस्तस्य महात्मनः ।
उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा कथयामास धीमतः ॥ १३-१४-९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktvā tu bhagavānguṇāṃstasya mahātmanaḥ |
upaspṛśya śucirbhūtvā kathayāmāsa dhīmataḥ || 13-14-9||
MHB 13-14-10
वासुदेव उवाच ।
शुश्रूषध्वं ब्राह्मणेन्द्रास्त्वं च तात युधिष्ठिर ।
त्वं चापगेय नामानि निशामय जगत्पतेः ॥ १३-१४-१०॥
vāsudeva uvāca |
śuśrūṣadhvaṃ brāhmaṇendrāstvaṃ ca tāta yudhiṣṭhira |
tvaṃ cāpageya nāmāni niśāmaya jagatpateḥ || 13-14-10||
MHB 13-14-11
यदवाप्तं च मे पूर्वं साम्बहेतोः सुदुष्करम् ।
यथा च भगवान्दृष्टो मया पूर्वं समाधिना ॥ १३-१४-११॥
yadavāptaṃ ca me pūrvaṃ sāmbahetoḥ suduṣkaram |
yathā ca bhagavāndṛṣṭo mayā pūrvaṃ samādhinā || 13-14-11||
MHB 13-14-12
शम्बरे निहते पूर्वं रौक्मिणेयेन धीमता ।
अतीते द्वादशे वर्षे जाम्बवत्यब्रवीद्धि माम् ॥ १३-१४-१२॥
śambare nihate pūrvaṃ raukmiṇeyena dhīmatā |
atīte dvādaśe varṣe jāmbavatyabravīddhi mām || 13-14-12||
MHB 13-14-13
प्रद्युम्नचारुदेष्णादीन्रुक्मिण्या वीक्ष्य पुत्रकान् ।
पुत्रार्थिनी मामुपेत्य वाक्यमाह युधिष्ठिर ॥ १३-१४-१३॥
pradyumnacārudeṣṇādīnrukmiṇyā vīkṣya putrakān |
putrārthinī māmupetya vākyamāha yudhiṣṭhira || 13-14-13||
MHB 13-14-14
शूरं बलवतां श्रेष्ठं कान्तरूपमकल्मषम् ।
आत्मतुल्यं मम सुतं प्रयच्छाच्युत माचिरम् ॥ १३-१४-१४॥
śūraṃ balavatāṃ śreṣṭhaṃ kāntarūpamakalmaṣam |
ātmatulyaṃ mama sutaṃ prayacchācyuta māciram || 13-14-14||
MHB 13-14-15
न हि तेऽप्राप्यमस्तीह त्रिषु लोकेषु किंचन ।
लोकान्सृजेस्त्वमपरानिच्छन्यदुकुलोद्वह ॥ १३-१४-१५॥
na hi te'prāpyamastīha triṣu lokeṣu kiṃcana |
lokānsṛjestvamaparānicchanyadukulodvaha || 13-14-15||
MHB 13-14-16
त्वया द्वादश वर्षाणि वायुभूतेन शुष्यता ।
आराध्य पशुभर्तारं रुक्मिण्या जनिताः सुताः ॥ १३-१४-१६॥
tvayā dvādaśa varṣāṇi vāyubhūtena śuṣyatā |
ārādhya paśubhartāraṃ rukmiṇyā janitāḥ sutāḥ || 13-14-16||
MHB 13-14-17
चारुदेष्णः सुचारुश्च चारुवेषो यशोधरः ।
चारुश्रवाश्चारुयशाः प्रद्युम्नः शंभुरेव च ॥ १३-१४-१७॥
cārudeṣṇaḥ sucāruśca cāruveṣo yaśodharaḥ |
cāruśravāścāruyaśāḥ pradyumnaḥ śaṃbhureva ca || 13-14-17||
MHB 13-14-18
यथा ते जनिताः पुत्रा रुक्मिण्याश्चारुविक्रमाः ।
तथा ममापि तनयं प्रयच्छ बलशालिनम् ॥ १३-१४-१८॥
yathā te janitāḥ putrā rukmiṇyāścāruvikramāḥ |
tathā mamāpi tanayaṃ prayaccha balaśālinam || 13-14-18||
MHB 13-14-19
इत्येवं चोदितो देव्या तामवोचं सुमध्यमाम् ।
अनुजानीहि मां राज्ञि करिष्ये वचनं तव ।
सा च मामब्रवीद्गच्छ विजयाय शिवाय च ॥ १३-१४-१९॥
ityevaṃ codito devyā tāmavocaṃ sumadhyamām |
anujānīhi māṃ rājñi kariṣye vacanaṃ tava |
sā ca māmabravīdgaccha vijayāya śivāya ca || 13-14-19||
MHB 13-14-20
ब्रह्मा शिवः काश्यपश्च नद्यो देवा मनोनुगाः ।
क्षेत्रौषध्यो यज्ञवाहाच्छन्दांस्यृषिगणा धरा ॥ १३-१४-२०॥
brahmā śivaḥ kāśyapaśca nadyo devā manonugāḥ |
kṣetrauṣadhyo yajñavāhācchandāṃsyṛṣigaṇā dharā || 13-14-20||
MHB 13-14-21
समुद्रा दक्षिणा स्तोभा ऋक्षाणि पितरो ग्रहाः ।
देवपत्न्यो देवकन्या देवमातर एव च ॥ १३-१४-२१॥
samudrā dakṣiṇā stobhā ṛkṣāṇi pitaro grahāḥ |
devapatnyo devakanyā devamātara eva ca || 13-14-21||
MHB 13-14-22
मन्वन्तराणि गावश्च चन्द्रमाः सविता हरिः ।
सावित्री ब्रह्मविद्या च ऋतवो वत्सराः क्षपाः ॥ १३-१४-२२॥
manvantarāṇi gāvaśca candramāḥ savitā hariḥ |
sāvitrī brahmavidyā ca ṛtavo vatsarāḥ kṣapāḥ || 13-14-22||
MHB 13-14-23
क्षणा लवा मुहूर्ताश्च निमेषा युगपर्ययाः ।
रक्षन्तु सर्वत्र गतं त्वां यादव सुखावहम् ।
अरिष्टं गच्छ पन्थानमप्रमत्तो भवानघ ॥ १३-१४-२३॥
kṣaṇā lavā muhūrtāśca nimeṣā yugaparyayāḥ |
rakṣantu sarvatra gataṃ tvāṃ yādava sukhāvaham |
ariṣṭaṃ gaccha panthānamapramatto bhavānagha || 13-14-23||
MHB 13-14-24
एवं कृतस्वस्त्ययनस्तयाहं तामभ्यनुज्ञाय कपीन्द्रपुत्रीम् ।
पितुः समीपे नरसत्तमस्य मातुश्च राज्ञश्च तथाहुकस्य ॥ १३-१४-२४॥
evaṃ kṛtasvastyayanastayāhaṃ tāmabhyanujñāya kapīndraputrīm |
pituḥ samīpe narasattamasya mātuśca rājñaśca tathāhukasya || 13-14-24||
MHB 13-14-25
तमर्थमावेद्य यदब्रवीन्मां विद्याधरेन्द्रस्य सुता भृशार्ता ।
तानभ्यनुज्ञाय तदातिदुःखाद्गदं तथैवातिबलं च रामम् ॥ १३-१४-२५॥
tamarthamāvedya yadabravīnmāṃ vidyādharendrasya sutā bhṛśārtā |
tānabhyanujñāya tadātiduḥkhādgadaṃ tathaivātibalaṃ ca rāmam || 13-14-25||
MHB 13-14-26
प्राप्यानुज्ञां गुरुजनादहं तार्क्ष्यमचिन्तयम् ।
सोऽवहद्धिमवन्तं मां प्राप्य चैनं व्यसर्जयम् ॥ १३-१४-२६॥
prāpyānujñāṃ gurujanādahaṃ tārkṣyamacintayam |
so'vahaddhimavantaṃ māṃ prāpya cainaṃ vyasarjayam || 13-14-26||
MHB 13-14-27
तत्राहमद्भुतान्भावानपश्यं गिरिसत्तमे ।
क्षेत्रं च तपसां श्रेष्ठं पश्याम्याश्रममुत्तमम् ॥ १३-१४-२७॥
tatrāhamadbhutānbhāvānapaśyaṃ girisattame |
kṣetraṃ ca tapasāṃ śreṣṭhaṃ paśyāmyāśramamuttamam || 13-14-27||
MHB 13-14-28
दिव्यं वैयाघ्रपद्यस्य उपमन्योर्महात्मनः ।
पूजितं देवगन्धर्वैर्ब्राह्म्या लक्ष्म्या समन्वितम् ॥ १३-१४-२८॥
divyaṃ vaiyāghrapadyasya upamanyormahātmanaḥ |
pūjitaṃ devagandharvairbrāhmyā lakṣmyā samanvitam || 13-14-28||
MHB 13-14-29
धवककुभकदम्बनारिकेलैः कुरबककेतकजम्बुपाटलाभिः ।
वटवरुणकवत्सनाभबिल्वैः सरलकपित्थप्रियालसालतालैः ॥ १३-१४-२९॥
dhavakakubhakadambanārikelaiḥ kurabakaketakajambupāṭalābhiḥ |
vaṭavaruṇakavatsanābhabilvaiḥ saralakapitthapriyālasālatālaiḥ || 13-14-29||
MHB 13-14-30
बदरीकुन्दपुन्नागैरशोकाम्रातिमुक्तकैः ।
भल्लातकैर्मधूकैश्च चम्पकैः पनसैस्तथा ॥ १३-१४-३०॥
badarīkundapunnāgairaśokāmrātimuktakaiḥ |
bhallātakairmadhūkaiśca campakaiḥ panasaistathā || 13-14-30||
MHB 13-14-31
वन्यैर्बहुविधैर्वृक्षैः फलपुष्पप्रदैर्युतम् ।
पुष्पगुल्मलताकीर्णं कदलीषण्डशोभितम् ॥ १३-१४-३१॥
vanyairbahuvidhairvṛkṣaiḥ phalapuṣpapradairyutam |
puṣpagulmalatākīrṇaṃ kadalīṣaṇḍaśobhitam || 13-14-31||
MHB 13-14-32
नानाशकुनिसंभोज्यैः फलैर्वृक्षैरलंकृतम् ।
यथास्थानविनिक्षिप्तैर्भूषितं वनराजिभिः ॥ १३-१४-३२॥
nānāśakunisaṃbhojyaiḥ phalairvṛkṣairalaṃkṛtam |
yathāsthānavinikṣiptairbhūṣitaṃ vanarājibhiḥ || 13-14-32||
MHB 13-14-33
रुरुवारणशार्दूलसिंहद्वीपिसमाकुलम् ।
कुरङ्गबर्हिणाकीर्णं मार्जारभुजगावृतम् ।
पूगैश्च मृगजातीनां महिषर्क्षनिषेवितम् ॥ १३-१४-३३॥
ruruvāraṇaśārdūlasiṃhadvīpisamākulam |
kuraṅgabarhiṇākīrṇaṃ mārjārabhujagāvṛtam |
pūgaiśca mṛgajātīnāṃ mahiṣarkṣaniṣevitam || 13-14-33||
MHB 13-14-34
नानापुष्परजोमिश्रो गजदानाधिवासितः ।
दिव्यस्त्रीगीतबहुलो मारुतोऽत्र सुखो ववौ ॥ १३-१४-३४॥
nānāpuṣparajomiśro gajadānādhivāsitaḥ |
divyastrīgītabahulo māruto'tra sukho vavau || 13-14-34||
MHB 13-14-35
धारानिनादैर्विहगप्रणादैः शुभैस्तथा बृंहितैः कुञ्जराणाम् ।
गीतैस्तथा किंनराणामुदारैः शुभैः स्वनैः सामगानां च वीर ॥ १३-१४-३५॥
dhārāninādairvihagapraṇādaiḥ śubhaistathā bṛṃhitaiḥ kuñjarāṇām |
gītaistathā kiṃnarāṇāmudāraiḥ śubhaiḥ svanaiḥ sāmagānāṃ ca vīra || 13-14-35||
MHB 13-14-36
अचिन्त्यं मनसाप्यन्यैः सरोभिः समलंकृतम् ।
विशालैश्चाग्निशरणैर्भूषितं कुशसंवृतम् ॥ १३-१४-३६॥
acintyaṃ manasāpyanyaiḥ sarobhiḥ samalaṃkṛtam |
viśālaiścāgniśaraṇairbhūṣitaṃ kuśasaṃvṛtam || 13-14-36||
MHB 13-14-37
विभूषितं पुण्यपवित्रतोयया सदा च जुष्टं नृप जह्नुकन्यया ।
महात्मभिर्धर्मभृतां वरिष्ठैर्महर्षिभिर्भूषितमग्निकल्पैः ॥ १३-१४-३७॥
vibhūṣitaṃ puṇyapavitratoyayā sadā ca juṣṭaṃ nṛpa jahnukanyayā |
mahātmabhirdharmabhṛtāṃ variṣṭhairmaharṣibhirbhūṣitamagnikalpaiḥ || 13-14-37||
MHB 13-14-38
वाय्वाहारैरम्बुपैर्जप्यनित्यैः संप्रक्षालैर्यतिभिर्ध्याननित्यैः ।
धूमाशनैरूष्मपैः क्षीरपैश्च विभूषितं ब्राह्मणेन्द्रैः समन्तात् ॥ १३-१४-३८॥
vāyvāhārairambupairjapyanityaiḥ saṃprakṣālairyatibhirdhyānanityaiḥ |
dhūmāśanairūṣmapaiḥ kṣīrapaiśca vibhūṣitaṃ brāhmaṇendraiḥ samantāt || 13-14-38||
MHB 13-14-39
गोचारिणोऽथाश्मकुट्टा दन्तोलूखलिनस्तथा ।
मरीचिपाः फेनपाश्च तथैव मृगचारिणः ॥ १३-१४-३९॥
gocāriṇo'thāśmakuṭṭā dantolūkhalinastathā |
marīcipāḥ phenapāśca tathaiva mṛgacāriṇaḥ || 13-14-39||
MHB 13-14-40
सुदुःखान्नियमांस्तांस्तान्वहतः सुतपोन्वितान् ।
पश्यन्नुत्फुल्लनयनः प्रवेष्टुमुपचक्रमे ॥ १३-१४-४०॥
suduḥkhānniyamāṃstāṃstānvahataḥ sutaponvitān |
paśyannutphullanayanaḥ praveṣṭumupacakrame || 13-14-40||
MHB 13-14-41
सुपूजितं देवगणैर्महात्मभिः शिवादिभिर्भारत पुण्यकर्मभिः ।
रराज तच्चाश्रममण्डलं सदा दिवीव राजन्रविमण्डलं यथा ॥ १३-१४-४१॥
supūjitaṃ devagaṇairmahātmabhiḥ śivādibhirbhārata puṇyakarmabhiḥ |
rarāja taccāśramamaṇḍalaṃ sadā divīva rājanravimaṇḍalaṃ yathā || 13-14-41||
MHB 13-14-42
क्रीडन्ति सर्पैर्नकुला मृगैर्व्याघ्राश्च मित्रवत् ।
प्रभावाद्दीप्ततपसः संनिकर्षगुणान्विताः ॥ १३-१४-४२॥
krīḍanti sarpairnakulā mṛgairvyāghrāśca mitravat |
prabhāvāddīptatapasaḥ saṃnikarṣaguṇānvitāḥ || 13-14-42||
MHB 13-14-43
तत्राश्रमपदे श्रेष्ठे सर्वभूतमनोरमे ।
सेविते द्विजशार्दूलैर्वेदवेदाङ्गपारगैः ॥ १३-१४-४३॥
tatrāśramapade śreṣṭhe sarvabhūtamanorame |
sevite dvijaśārdūlairvedavedāṅgapāragaiḥ || 13-14-43||
MHB 13-14-44
नानानियमविख्यातैरृषिभिश्च महात्मभिः ।
प्रविशन्नेव चापश्यं जटाचीरधरं प्रभुम् ॥ १३-१४-४४॥
nānāniyamavikhyātairṛṣibhiśca mahātmabhiḥ |
praviśanneva cāpaśyaṃ jaṭācīradharaṃ prabhum || 13-14-44||
MHB 13-14-45
तेजसा तपसा चैव दीप्यमानं यथानलम् ।
शिष्यमध्यगतं शान्तं युवानं ब्राह्मणर्षभम् ।
शिरसा वन्दमानं मामुपमन्युरभाषत ॥ १३-१४-४५॥
tejasā tapasā caiva dīpyamānaṃ yathānalam |
śiṣyamadhyagataṃ śāntaṃ yuvānaṃ brāhmaṇarṣabham |
śirasā vandamānaṃ māmupamanyurabhāṣata || 13-14-45||
MHB 13-14-46
स्वागतं पुण्डरीकाक्ष सफलानि तपांसि नः ।
यत्पूज्यः पूजयसि नो द्रष्टव्यो द्रष्टुमिच्छसि ॥ १३-१४-४६॥
svāgataṃ puṇḍarīkākṣa saphalāni tapāṃsi naḥ |
yatpūjyaḥ pūjayasi no draṣṭavyo draṣṭumicchasi || 13-14-46||
MHB 13-14-47
तमहं प्राञ्जलिर्भूत्वा मृगपक्षिष्वथाग्निषु ।
धर्मे च शिष्यवर्गे च समपृच्छमनामयम् ॥ १३-१४-४७॥
tamahaṃ prāñjalirbhūtvā mṛgapakṣiṣvathāgniṣu |
dharme ca śiṣyavarge ca samapṛcchamanāmayam || 13-14-47||
MHB 13-14-48
ततो मां भगवानाह साम्ना परमवल्गुना ।
लप्स्यसे तनयं कृष्ण आत्मतुल्यमसंशयम् ॥ १३-१४-४८॥
tato māṃ bhagavānāha sāmnā paramavalgunā |
lapsyase tanayaṃ kṛṣṇa ātmatulyamasaṃśayam || 13-14-48||
MHB 13-14-49
तपः सुमहदास्थाय तोषयेशानमीश्वरम् ।
इह देवः सपत्नीकः समाक्रीडत्यधोक्षज ॥ १३-१४-४९॥
tapaḥ sumahadāsthāya toṣayeśānamīśvaram |
iha devaḥ sapatnīkaḥ samākrīḍatyadhokṣaja || 13-14-49||
MHB 13-14-50
इहैव देवताश्रेष्ठं देवाः सर्षिगणाः पुरा ।
तपसा ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च ।
तोषयित्वा शुभान्कामान्प्राप्नुवंस्ते जनार्दन ॥ १३-१४-५०॥
ihaiva devatāśreṣṭhaṃ devāḥ sarṣigaṇāḥ purā |
tapasā brahmacaryeṇa satyena ca damena ca |
toṣayitvā śubhānkāmānprāpnuvaṃste janārdana || 13-14-50||
MHB 13-14-51
तेजसां तपसां चैव निधिः स भगवानिह ।
शुभाशुभान्वितान्भावान्विसृजन्संक्षिपन्नपि ।
आस्ते देव्या सहाचिन्त्यो यं प्रार्थयसि शत्रुहन् ॥ १३-१४-५१॥
tejasāṃ tapasāṃ caiva nidhiḥ sa bhagavāniha |
śubhāśubhānvitānbhāvānvisṛjansaṃkṣipannapi |
āste devyā sahācintyo yaṃ prārthayasi śatruhan || 13-14-51||
MHB 13-14-52
हिरण्यकशिपुर्योऽभूद्दानवो मेरुकम्पनः ।
तेन सर्वामरैश्वर्यं शर्वात्प्राप्तं समार्बुदम् ॥ १३-१४-५२॥
hiraṇyakaśipuryo'bhūddānavo merukampanaḥ |
tena sarvāmaraiśvaryaṃ śarvātprāptaṃ samārbudam || 13-14-52||
MHB 13-14-53
तस्यैव पुत्रप्रवरो मन्दरो नाम विश्रुतः ।
महादेववराच्छक्रं वर्षार्बुदमयोधयत् ॥ १३-१४-५३॥
tasyaiva putrapravaro mandaro nāma viśrutaḥ |
mahādevavarācchakraṃ varṣārbudamayodhayat || 13-14-53||
MHB 13-14-54
विष्णोश्चक्रं च तद्घोरं वज्रमाखण्डलस्य च ।
शीर्णं पुराभवत्तात ग्रहस्याङ्गेषु केशव ॥ १३-१४-५४॥
viṣṇoścakraṃ ca tadghoraṃ vajramākhaṇḍalasya ca |
śīrṇaṃ purābhavattāta grahasyāṅgeṣu keśava || 13-14-54||
MHB 13-14-55
अर्द्यमानाश्च विबुधा ग्रहेण सुबलीयसा ।
शिवदत्तवराञ्जघ्नुरसुरेन्द्रान्सुरा भृशम् ॥ १३-१४-५५॥
ardyamānāśca vibudhā graheṇa subalīyasā |
śivadattavarāñjaghnurasurendrānsurā bhṛśam || 13-14-55||
MHB 13-14-56
तुष्टो विद्युत्प्रभस्यापि त्रिलोकेश्वरतामदात् ।
शतं वर्षसहस्राणां सर्वलोकेश्वरोऽभवत् ।
ममैवानुचरो नित्यं भवितासीति चाब्रवीत् ॥ १३-१४-५६॥
tuṣṭo vidyutprabhasyāpi trilokeśvaratāmadāt |
śataṃ varṣasahasrāṇāṃ sarvalokeśvaro'bhavat |
mamaivānucaro nityaṃ bhavitāsīti cābravīt || 13-14-56||
MHB 13-14-57
तथा पुत्रसहस्राणामयुतं च ददौ प्रभुः ।
कुशद्वीपं च स ददौ राज्येन भगवानजः ॥ १३-१४-५७॥
tathā putrasahasrāṇāmayutaṃ ca dadau prabhuḥ |
kuśadvīpaṃ ca sa dadau rājyena bhagavānajaḥ || 13-14-57||
MHB 13-14-58
तथा शतमुखो नाम धात्रा सृष्टो महासुरः ।
येन वर्षशतं साग्रमात्ममांसैर्हुतोऽनलः ।
तं प्राह भगवांस्तुष्टः किं करोमीति शंकरः ॥ १३-१४-५८॥
tathā śatamukho nāma dhātrā sṛṣṭo mahāsuraḥ |
yena varṣaśataṃ sāgramātmamāṃsairhuto'nalaḥ |
taṃ prāha bhagavāṃstuṣṭaḥ kiṃ karomīti śaṃkaraḥ || 13-14-58||
MHB 13-14-59
तं वै शतमुखः प्राह योगो भवतु मेऽद्भुतः ।
बलं च दैवतश्रेष्ठ शाश्वतं संप्रयच्छ मे ॥ १३-१४-५९॥
taṃ vai śatamukhaḥ prāha yogo bhavatu me'dbhutaḥ |
balaṃ ca daivataśreṣṭha śāśvataṃ saṃprayaccha me || 13-14-59||
MHB 13-14-60
स्वायंभुवः क्रतुश्चापि पुत्रार्थमभवत्पुरा ।
आविश्य योगेनात्मानं त्रीणि वर्षशतान्यपि ॥ १३-१४-६०॥
svāyaṃbhuvaḥ kratuścāpi putrārthamabhavatpurā |
āviśya yogenātmānaṃ trīṇi varṣaśatānyapi || 13-14-60||
MHB 13-14-61
तस्य देवोऽददत्पुत्रान्सहस्रं क्रतुसंमितान् ।
योगेश्वरं देवगीतं वेत्थ कृष्ण न संशयः ॥ १३-१४-६१॥
tasya devo'dadatputrānsahasraṃ kratusaṃmitān |
yogeśvaraṃ devagītaṃ vettha kṛṣṇa na saṃśayaḥ || 13-14-61||
MHB 13-14-62
वालखिल्या मघवता अवज्ञाताः पुरा किल ।
तैः क्रुद्धैर्भगवान्रुद्रस्तपसा तोषितो ह्यभूत् ॥ १३-१४-६२॥
vālakhilyā maghavatā avajñātāḥ purā kila |
taiḥ kruddhairbhagavānrudrastapasā toṣito hyabhūt || 13-14-62||
MHB 13-14-63
तांश्चापि दैवतश्रेष्ठः प्राह प्रीतो जगत्पतिः ।
सुपर्णं सोमहर्तारं तपसोत्पादयिष्यथ ॥ १३-१४-६३॥
tāṃścāpi daivataśreṣṭhaḥ prāha prīto jagatpatiḥ |
suparṇaṃ somahartāraṃ tapasotpādayiṣyatha || 13-14-63||
MHB 13-14-64
महादेवस्य रोषाच्च आपो नष्टाः पुराभवन् ।
ताश्च सप्तकपालेन देवैरन्याः प्रवर्तिताः ॥ १३-१४-६४॥
mahādevasya roṣācca āpo naṣṭāḥ purābhavan |
tāśca saptakapālena devairanyāḥ pravartitāḥ || 13-14-64||
MHB 13-14-65
अत्रेर्भार्यापि भर्तारं संत्यज्य ब्रह्मवादिनी ।
नाहं तस्य मुनेर्भूयो वशगा स्यां कथंचन ।
इत्युक्त्वा सा महादेवमगच्छच्छरणं किल ॥ १३-१४-६५॥
atrerbhāryāpi bhartāraṃ saṃtyajya brahmavādinī |
nāhaṃ tasya munerbhūyo vaśagā syāṃ kathaṃcana |
ityuktvā sā mahādevamagacchaccharaṇaṃ kila || 13-14-65||
MHB 13-14-66
निराहारा भयादत्रेस्त्रीणि वर्षशतान्यपि ।
अशेत मुसलेष्वेव प्रसादार्थं भवस्य सा ॥ १३-१४-६६॥
nirāhārā bhayādatrestrīṇi varṣaśatānyapi |
aśeta musaleṣveva prasādārthaṃ bhavasya sā || 13-14-66||
MHB 13-14-67
तामब्रवीद्धसन्देवो भविता वै सुतस्तव ।
वंशे तवैव नाम्ना तु ख्यातिं यास्यति चेप्सिताम् ॥ १३-१४-६७॥
tāmabravīddhasandevo bhavitā vai sutastava |
vaṃśe tavaiva nāmnā tu khyātiṃ yāsyati cepsitām || 13-14-67||
MHB 13-14-68
शाकल्यः संशितात्मा वै नव वर्षशतान्यपि ।
आराधयामास भवं मनोयज्ञेन केशव ॥ १३-१४-६८॥
śākalyaḥ saṃśitātmā vai nava varṣaśatānyapi |
ārādhayāmāsa bhavaṃ manoyajñena keśava || 13-14-68||
MHB 13-14-69
तं चाह भगवांस्तुष्टो ग्रन्थकारो भविष्यसि ।
वत्साक्षया च ते कीर्तिस्त्रैलोक्ये वै भविष्यति ।
अक्षयं च कुलं तेऽस्तु महर्षिभिरलंकृतम् ॥ १३-१४-६९॥
taṃ cāha bhagavāṃstuṣṭo granthakāro bhaviṣyasi |
vatsākṣayā ca te kīrtistrailokye vai bhaviṣyati |
akṣayaṃ ca kulaṃ te'stu maharṣibhiralaṃkṛtam || 13-14-69||
MHB 13-14-70
सावर्णिश्चापि विख्यात ऋषिरासीत्कृते युगे ।
इह तेन तपस्तप्तं षष्टिं वर्षशतान्यथ ॥ १३-१४-७०॥
sāvarṇiścāpi vikhyāta ṛṣirāsītkṛte yuge |
iha tena tapastaptaṃ ṣaṣṭiṃ varṣaśatānyatha || 13-14-70||
MHB 13-14-71
तमाह भगवान्रुद्रः साक्षात्तुष्टोऽस्मि तेऽनघ ।
ग्रन्थकृल्लोकविख्यातो भवितास्यजरामरः ॥ १३-१४-७१॥
tamāha bhagavānrudraḥ sākṣāttuṣṭo'smi te'nagha |
granthakṛllokavikhyāto bhavitāsyajarāmaraḥ || 13-14-71||
MHB 13-14-72
मयापि च यथा दृष्टो देवदेवः पुरा विभुः ।
साक्षात्पशुपतिस्तात तच्चापि शृणु माधव ॥ १३-१४-७२॥
mayāpi ca yathā dṛṣṭo devadevaḥ purā vibhuḥ |
sākṣātpaśupatistāta taccāpi śṛṇu mādhava || 13-14-72||
MHB 13-14-73
यदर्थं च महादेवः प्रयतेन मया पुरा ।
आराधितो महातेजास्तच्चापि शृणु विस्तरम् ॥ १३-१४-७३॥
yadarthaṃ ca mahādevaḥ prayatena mayā purā |
ārādhito mahātejāstaccāpi śṛṇu vistaram || 13-14-73||
MHB 13-14-74
यदवाप्तं च मे पूर्वं देवदेवान्महेश्वरात् ।
तत्सर्वमखिलेनाद्य कथयिष्यामि तेऽनघ ॥ १३-१४-७४॥
yadavāptaṃ ca me pūrvaṃ devadevānmaheśvarāt |
tatsarvamakhilenādya kathayiṣyāmi te'nagha || 13-14-74||
MHB 13-14-75
पुरा कृतयुगे तात ऋषिरासीन्महायशाः ।
व्याघ्रपाद इति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः ।
तस्याहमभवं पुत्रो धौम्यश्चापि ममानुजः ॥ १३-१४-७५॥
purā kṛtayuge tāta ṛṣirāsīnmahāyaśāḥ |
vyāghrapāda iti khyāto vedavedāṅgapāragaḥ |
tasyāhamabhavaṃ putro dhaumyaścāpi mamānujaḥ || 13-14-75||
MHB 13-14-76
कस्यचित्त्वथ कालस्य धौम्येन सह माधव ।
आगच्छमाश्रमं क्रीडन्मुनीनां भावितात्मनाम् ॥ १३-१४-७६॥
kasyacittvatha kālasya dhaumyena saha mādhava |
āgacchamāśramaṃ krīḍanmunīnāṃ bhāvitātmanām || 13-14-76||
MHB 13-14-77
तत्रापि च मया दृष्टा दुह्यमाना पयस्विनी ।
लक्षितं च मया क्षीरं स्वादुतो ह्यमृतोपमम् ॥ १३-१४-७७॥
tatrāpi ca mayā dṛṣṭā duhyamānā payasvinī |
lakṣitaṃ ca mayā kṣīraṃ svāduto hyamṛtopamam || 13-14-77||
MHB 13-14-78
ततः पिष्टं समालोड्य तोयेन सह माधव ।
आवयोः क्षीरमित्येव पानार्थमुपनीयते ॥ १३-१४-७८॥
tataḥ piṣṭaṃ samāloḍya toyena saha mādhava |
āvayoḥ kṣīramityeva pānārthamupanīyate || 13-14-78||
MHB 13-14-79
अथ गव्यं पयस्तात कदाचित्प्राशितं मया ।
ततः पिष्टरसं तात न मे प्रीतिमुदावहत् ॥ १३-१४-७९॥
atha gavyaṃ payastāta kadācitprāśitaṃ mayā |
tataḥ piṣṭarasaṃ tāta na me prītimudāvahat || 13-14-79||
MHB 13-14-80
ततोऽहमब्रुवं बाल्याज्जननीमात्मनस्तदा ।
क्षीरोदनसमायुक्तं भोजनं च प्रयच्छ मे ॥ १३-१४-८०॥
tato'hamabruvaṃ bālyājjananīmātmanastadā |
kṣīrodanasamāyuktaṃ bhojanaṃ ca prayaccha me || 13-14-80||
MHB 13-14-81
ततो मामब्रवीन्माता दुःखशोकसमन्विता ।
पुत्रस्नेहात्परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय माधव ॥ १३-१४-८१॥
tato māmabravīnmātā duḥkhaśokasamanvitā |
putrasnehātpariṣvajya mūrdhni cāghrāya mādhava || 13-14-81||
MHB 13-14-82
कुतः क्षीरोदनं वत्स मुनीनां भावितात्मनाम् ।
वने निवसतां नित्यं कन्दमूलफलाशिनाम् ॥ १३-१४-८२॥
kutaḥ kṣīrodanaṃ vatsa munīnāṃ bhāvitātmanām |
vane nivasatāṃ nityaṃ kandamūlaphalāśinām || 13-14-82||
MHB 13-14-83
अप्रसाद्य विरूपाक्षं वरदं स्थाणुमव्ययम् ।
कुतः क्षीरोदनं वत्स सुखानि वसनानि च ॥ १३-१४-८३॥
aprasādya virūpākṣaṃ varadaṃ sthāṇumavyayam |
kutaḥ kṣīrodanaṃ vatsa sukhāni vasanāni ca || 13-14-83||
MHB 13-14-84
तं प्रपद्य सदा वत्स सर्वभावेन शंकरम् ।
तत्प्रसादाच्च कामेभ्यः फलं प्राप्स्यसि पुत्रक ॥ १३-१४-८४॥
taṃ prapadya sadā vatsa sarvabhāvena śaṃkaram |
tatprasādācca kāmebhyaḥ phalaṃ prāpsyasi putraka || 13-14-84||
MHB 13-14-85
जनन्यास्तद्वचः श्रुत्वा तदाप्रभृति शत्रुहन् ।
मम भक्तिर्महादेवे नैष्ठिकी समपद्यत ॥ १३-१४-८५॥
jananyāstadvacaḥ śrutvā tadāprabhṛti śatruhan |
mama bhaktirmahādeve naiṣṭhikī samapadyata || 13-14-85||
MHB 13-14-86
ततोऽहं तप आस्थाय तोषयामास शंकरम् ।
दिव्यं वर्षसहस्रं तु पादाङ्गुष्ठाग्रविष्ठितः ॥ १३-१४-८६॥
tato'haṃ tapa āsthāya toṣayāmāsa śaṃkaram |
divyaṃ varṣasahasraṃ tu pādāṅguṣṭhāgraviṣṭhitaḥ || 13-14-86||
MHB 13-14-87
एकं वर्षशतं चैव फलाहारस्तदाभवम् ।
द्वितीयं शीर्णपर्णाशी तृतीयं चाम्बुभोजनः ।
शतानि सप्त चैवाहं वायुभक्षस्तदाभवम् ॥ १३-१४-८७॥
ekaṃ varṣaśataṃ caiva phalāhārastadābhavam |
dvitīyaṃ śīrṇaparṇāśī tṛtīyaṃ cāmbubhojanaḥ |
śatāni sapta caivāhaṃ vāyubhakṣastadābhavam || 13-14-87||
MHB 13-14-88
ततः प्रीतो महादेवः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः ।
शक्ररूपं स कृत्वा तु सर्वैर्देवगणैर्वृतः ।
सहस्राक्षस्तदा भूत्वा वज्रपाणिर्महायशाः ॥ १३-१४-८८॥
tataḥ prīto mahādevaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ |
śakrarūpaṃ sa kṛtvā tu sarvairdevagaṇairvṛtaḥ |
sahasrākṣastadā bhūtvā vajrapāṇirmahāyaśāḥ || 13-14-88||
MHB 13-14-89
सुधावदातं रक्ताक्षं स्तब्धकर्णं मदोत्कटम् ।
आवेष्टितकरं रौद्रं चतुर्दंष्ट्रं महागजम् ॥ १३-१४-८९॥
sudhāvadātaṃ raktākṣaṃ stabdhakarṇaṃ madotkaṭam |
āveṣṭitakaraṃ raudraṃ caturdaṃṣṭraṃ mahāgajam || 13-14-89||
MHB 13-14-90
समास्थितश्च भगवान्दीप्यमानः स्वतेजसा ।
आजगाम किरीटी तु हारकेयूरभूषितः ॥ १३-१४-९०॥
samāsthitaśca bhagavāndīpyamānaḥ svatejasā |
ājagāma kirīṭī tu hārakeyūrabhūṣitaḥ || 13-14-90||
MHB 13-14-91
पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ।
सेव्यमानोऽप्सरोभिश्च दिव्यगन्धर्वनादितः ॥ १३-१४-९१॥
pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani |
sevyamāno'psarobhiśca divyagandharvanāditaḥ || 13-14-91||
MHB 13-14-92
ततो मामाह देवेन्द्रः प्रीतस्तेऽहं द्विजोत्तम ।
वरं वृणीष्व मत्तस्त्वं यत्ते मनसि वर्तते ॥ १३-१४-९२॥
tato māmāha devendraḥ prītaste'haṃ dvijottama |
varaṃ vṛṇīṣva mattastvaṃ yatte manasi vartate || 13-14-92||
MHB 13-14-93
शक्रस्य तु वचः श्रुत्वा नाहं प्रीतमनाभवम् ।
अब्रुवं च तदा कृष्ण देवराजमिदं वचः ॥ १३-१४-९३॥
śakrasya tu vacaḥ śrutvā nāhaṃ prītamanābhavam |
abruvaṃ ca tadā kṛṣṇa devarājamidaṃ vacaḥ || 13-14-93||
MHB 13-14-94
नाहं त्वत्तो वरं काङ्क्षे नान्यस्मादपि दैवतात् ।
महादेवादृते सौम्य सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १३-१४-९४॥
nāhaṃ tvatto varaṃ kāṅkṣe nānyasmādapi daivatāt |
mahādevādṛte saumya satyametadbravīmi te || 13-14-94||
MHB 13-14-95
पशुपतिवचनाद्भवामि सद्यः कृमिरथ वा तरुरप्यनेकशाखः ।
अपशुपतिवरप्रसादजा मे त्रिभुवनराज्यविभूतिरप्यनिष्टा ॥ १३-१४-९५॥
paśupativacanādbhavāmi sadyaḥ kṛmiratha vā tarurapyanekaśākhaḥ |
apaśupativaraprasādajā me tribhuvanarājyavibhūtirapyaniṣṭā || 13-14-95||
MHB 13-14-96
अपि कीटः पतंगो वा भवेयं शंकराज्ञया ।
न तु शक्र त्वया दत्तं त्रैलोक्यमपि कामये ॥ १३-१४-९६॥
api kīṭaḥ pataṃgo vā bhaveyaṃ śaṃkarājñayā |
na tu śakra tvayā dattaṃ trailokyamapi kāmaye || 13-14-96||
MHB 13-14-97
यावच्छशाङ्कशकलामलबद्धमौलिर्न प्रीयते पशुपतिर्भगवान्ममेशः ।
तावज्जरामरणजन्मशताभिघातैर्दुःखानि देहविहितानि समुद्वहामि ॥ १३-१४-९७॥
yāvacchaśāṅkaśakalāmalabaddhamaulirna prīyate paśupatirbhagavānmameśaḥ |
tāvajjarāmaraṇajanmaśatābhighātairduḥkhāni dehavihitāni samudvahāmi || 13-14-97||
MHB 13-14-98
दिवसकरशशाङ्कवह्निदीप्तं त्रिभुवनसारमपारमाद्यमेकम् ।
अजरममरमप्रसाद्य रुद्रं जगति पुमानिह को लभेत शान्तिम् ॥ १३-१४-९८॥
divasakaraśaśāṅkavahnidīptaṃ tribhuvanasāramapāramādyamekam |
ajaramamaramaprasādya rudraṃ jagati pumāniha ko labheta śāntim || 13-14-98||
MHB 13-14-99
शक्र उवाच ।
कः पुनस्तव हेतुर्वै ईशे कारणकारणे ।
येन देवादृतेऽन्यस्मात्प्रसादं नाभिकाङ्क्षसि ॥ १३-१४-९९॥
śakra uvāca |
kaḥ punastava heturvai īśe kāraṇakāraṇe |
yena devādṛte'nyasmātprasādaṃ nābhikāṅkṣasi || 13-14-99||
MHB 13-14-100
उपमन्युरुवाच ।
हेतुभिर्वा किमन्यैस्ते ईशः कारणकारणम् ।
न शुश्रुम यदन्यस्य लिङ्गमभ्यर्च्यते सुरैः ॥ १३-१४-१००॥
upamanyuruvāca |
hetubhirvā kimanyaiste īśaḥ kāraṇakāraṇam |
na śuśruma yadanyasya liṅgamabhyarcyate suraiḥ || 13-14-100||
MHB 13-14-101
कस्यान्यस्य सुरैः सर्वैर्लिङ्गं मुक्त्वा महेश्वरम् ।
अर्च्यतेऽर्चितपूर्वं वा ब्रूहि यद्यस्ति ते श्रुतिः ॥ १३-१४-१०१॥
kasyānyasya suraiḥ sarvairliṅgaṃ muktvā maheśvaram |
arcyate'rcitapūrvaṃ vā brūhi yadyasti te śrutiḥ || 13-14-101||
MHB 13-14-102
यस्य ब्रह्मा च विष्णुश्च त्वं चापि सह दैवतैः ।
अर्चयध्वं सदा लिङ्गं तस्माच्छ्रेष्ठतमो हि सः ॥ १३-१४-१०२॥
yasya brahmā ca viṣṇuśca tvaṃ cāpi saha daivataiḥ |
arcayadhvaṃ sadā liṅgaṃ tasmācchreṣṭhatamo hi saḥ || 13-14-102||
MHB 13-14-103
तस्माद्वरमहं काङ्क्षे निधनं वापि कौशिक ।
गच्छ वा तिष्ठ वा शक्र यथेष्टं बलसूदन ॥ १३-१४-१०३॥
tasmādvaramahaṃ kāṅkṣe nidhanaṃ vāpi kauśika |
gaccha vā tiṣṭha vā śakra yatheṣṭaṃ balasūdana || 13-14-103||
MHB 13-14-104
काममेष वरो मेऽस्तु शापो वापि महेश्वरात् ।
न चान्यां देवतां काङ्क्षे सर्वकामफलान्यपि ॥ १३-१४-१०४॥
kāmameṣa varo me'stu śāpo vāpi maheśvarāt |
na cānyāṃ devatāṃ kāṅkṣe sarvakāmaphalānyapi || 13-14-104||
MHB 13-14-105
एवमुक्त्वा तु देवेन्द्रं दुःखादाकुलितेन्द्रियः ।
न प्रसीदति मे रुद्रः किमेतदिति चिन्तयन् ।
अथापश्यं क्षणेनैव तमेवैरावतं पुनः ॥ १३-१४-१०५॥
evamuktvā tu devendraṃ duḥkhādākulitendriyaḥ |
na prasīdati me rudraḥ kimetaditi cintayan |
athāpaśyaṃ kṣaṇenaiva tamevairāvataṃ punaḥ || 13-14-105||
MHB 13-14-106
हंसकुन्देन्दुसदृशं मृणालकुमुदप्रभम् ।
वृषरूपधरं साक्षात्क्षीरोदमिव सागरम् ॥ १३-१४-१०६॥
haṃsakundendusadṛśaṃ mṛṇālakumudaprabham |
vṛṣarūpadharaṃ sākṣātkṣīrodamiva sāgaram || 13-14-106||
MHB 13-14-107
कृष्णपुच्छं महाकायं मधुपिङ्गललोचनम् ।
जाम्बूनदेन दाम्ना च सर्वतः समलंकृतम् ॥ १३-१४-१०७॥
kṛṣṇapucchaṃ mahākāyaṃ madhupiṅgalalocanam |
jāmbūnadena dāmnā ca sarvataḥ samalaṃkṛtam || 13-14-107||
MHB 13-14-108
रक्ताक्षं सुमहानासं सुकर्णं सुकटीतटम् ।
सुपार्श्वं विपुलस्कन्धं सुरूपं चारुदर्शनम् ॥ १३-१४-१०८॥
raktākṣaṃ sumahānāsaṃ sukarṇaṃ sukaṭītaṭam |
supārśvaṃ vipulaskandhaṃ surūpaṃ cārudarśanam || 13-14-108||
MHB 13-14-109
ककुदं तस्य चाभाति स्कन्धमापूर्य विष्ठितम् ।
तुषारगिरिकूटाभं सिताभ्रशिखरोपमम् ॥ १३-१४-१०९॥
kakudaṃ tasya cābhāti skandhamāpūrya viṣṭhitam |
tuṣāragirikūṭābhaṃ sitābhraśikharopamam || 13-14-109||
MHB 13-14-110
तमास्थितश्च भगवान्देवदेवः सहोमया ।
अशोभत महादेवः पौर्णमास्यामिवोडुराट् ॥ १३-१४-११०॥
tamāsthitaśca bhagavāndevadevaḥ sahomayā |
aśobhata mahādevaḥ paurṇamāsyāmivoḍurāṭ || 13-14-110||
MHB 13-14-111
तस्य तेजोभवो वह्निः समेघः स्तनयित्नुमान् ।
सहस्रमिव सूर्याणां सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १३-१४-१११॥
tasya tejobhavo vahniḥ sameghaḥ stanayitnumān |
sahasramiva sūryāṇāṃ sarvamāvṛtya tiṣṭhati || 13-14-111||
MHB 13-14-112
ईश्वरः सुमहातेजाः संवर्तक इवानलः ।
युगान्ते सर्वभूतानि दिधक्षुरिव चोद्यतः ॥ १३-१४-११२॥
īśvaraḥ sumahātejāḥ saṃvartaka ivānalaḥ |
yugānte sarvabhūtāni didhakṣuriva codyataḥ || 13-14-112||
MHB 13-14-113
तेजसा तु तदा व्याप्ते दुर्निरीक्ष्ये समन्ततः ।
पुनरुद्विग्नहृदयः किमेतदिति चिन्तयम् ॥ १३-१४-११३॥
tejasā tu tadā vyāpte durnirīkṣye samantataḥ |
punarudvignahṛdayaḥ kimetaditi cintayam || 13-14-113||
MHB 13-14-114
मुहूर्तमिव तत्तेजो व्याप्य सर्वा दिशो दश ।
प्रशान्तं च क्षणेनैव देवदेवस्य मायया ॥ १३-१४-११४॥
muhūrtamiva tattejo vyāpya sarvā diśo daśa |
praśāntaṃ ca kṣaṇenaiva devadevasya māyayā || 13-14-114||
MHB 13-14-115
अथापश्यं स्थितं स्थाणुं भगवन्तं महेश्वरम् ।
सौरभेयगतं सौम्यं विधूममिव पावकम् ।
सहितं चारुसर्वाङ्ग्या पार्वत्या परमेश्वरम् ॥ १३-१४-११५॥
athāpaśyaṃ sthitaṃ sthāṇuṃ bhagavantaṃ maheśvaram |
saurabheyagataṃ saumyaṃ vidhūmamiva pāvakam |
sahitaṃ cārusarvāṅgyā pārvatyā parameśvaram || 13-14-115||
MHB 13-14-116
नीलकण्ठं महात्मानमसक्तं तेजसां निधिम् ।
अष्टादशभुजं स्थाणुं सर्वाभरणभूषितम् ॥ १३-१४-११६॥
nīlakaṇṭhaṃ mahātmānamasaktaṃ tejasāṃ nidhim |
aṣṭādaśabhujaṃ sthāṇuṃ sarvābharaṇabhūṣitam || 13-14-116||
MHB 13-14-117
शुक्लाम्बरधरं देवं शुक्लमाल्यानुलेपनम् ।
शुक्लध्वजमनाधृष्यं शुक्लयज्ञोपवीतिनम् ॥ १३-१४-११७॥
śuklāmbaradharaṃ devaṃ śuklamālyānulepanam |
śukladhvajamanādhṛṣyaṃ śuklayajñopavītinam || 13-14-117||
MHB 13-14-118
गायद्भिर्नृत्यमानैश्च उत्पतद्भिरितस्ततः ।
वृतं पारिषदैर्दिव्यैरात्मतुल्यपराक्रमैः ॥ १३-१४-११८॥
gāyadbhirnṛtyamānaiśca utpatadbhiritastataḥ |
vṛtaṃ pāriṣadairdivyairātmatulyaparākramaiḥ || 13-14-118||
MHB 13-14-119
बालेन्दुमुकुटं पाण्डुं शरच्चन्द्रमिवोदितम् ।
त्रिभिर्नेत्रैः कृतोद्द्योतं त्रिभिः सूर्यैरिवोदितैः ॥ १३-१४-११९॥
bālendumukuṭaṃ pāṇḍuṃ śaraccandramivoditam |
tribhirnetraiḥ kṛtoddyotaṃ tribhiḥ sūryairivoditaiḥ || 13-14-119||
MHB 13-14-120
अशोभत च देवस्य माला गात्रे सितप्रभे ।
जातरूपमयैः पद्मैर्ग्रथिता रत्नभूषिता ॥ १३-१४-१२०॥
aśobhata ca devasya mālā gātre sitaprabhe |
jātarūpamayaiḥ padmairgrathitā ratnabhūṣitā || 13-14-120||
MHB 13-14-121
मूर्तिमन्ति तथास्त्राणि सर्वतेजोमयानि च ।
मया दृष्टानि गोविन्द भवस्यामिततेजसः ॥ १३-१४-१२१॥
mūrtimanti tathāstrāṇi sarvatejomayāni ca |
mayā dṛṣṭāni govinda bhavasyāmitatejasaḥ || 13-14-121||
MHB 13-14-122
इन्द्रायुधसहस्राभं धनुस्तस्य महात्मनः ।
पिनाकमिति विख्यातं स च वै पन्नगो महान् ॥ १३-१४-१२२॥
indrāyudhasahasrābhaṃ dhanustasya mahātmanaḥ |
pinākamiti vikhyātaṃ sa ca vai pannago mahān || 13-14-122||
MHB 13-14-123
सप्तशीर्षो महाकायस्तीक्ष्णदंष्ट्रो विषोल्बणः ।
ज्यावेष्टितमहाग्रीवः स्थितः पुरुषविग्रहः ॥ १३-१४-१२३॥
saptaśīrṣo mahākāyastīkṣṇadaṃṣṭro viṣolbaṇaḥ |
jyāveṣṭitamahāgrīvaḥ sthitaḥ puruṣavigrahaḥ || 13-14-123||
MHB 13-14-124
शरश्च सूर्यसंकाशः कालानलसमद्युतिः ।
यत्तदस्त्रं महाघोरं दिव्यं पाशुपतं महत् ॥ १३-१४-१२४॥
śaraśca sūryasaṃkāśaḥ kālānalasamadyutiḥ |
yattadastraṃ mahāghoraṃ divyaṃ pāśupataṃ mahat || 13-14-124||
MHB 13-14-125
अद्वितीयमनिर्देश्यं सर्वभूतभयावहम् ।
सस्फुलिङ्गं महाकायं विसृजन्तमिवानलम् ॥ १३-१४-१२५॥
advitīyamanirdeśyaṃ sarvabhūtabhayāvaham |
sasphuliṅgaṃ mahākāyaṃ visṛjantamivānalam || 13-14-125||
MHB 13-14-126
एकपादं महादंष्ट्रं सहस्रशिरसोदरम् ।
सहस्रभुजजिह्वाक्षमुद्गिरन्तमिवानलम् ॥ १३-१४-१२६॥
ekapādaṃ mahādaṃṣṭraṃ sahasraśirasodaram |
sahasrabhujajihvākṣamudgirantamivānalam || 13-14-126||
MHB 13-14-127
ब्राह्मान्नारायणादैन्द्रादाग्नेयादपि वारुणात् ।
यद्विशिष्टं महाबाहो सर्वशस्त्रविघातनम् ॥ १३-१४-१२७॥
brāhmānnārāyaṇādaindrādāgneyādapi vāruṇāt |
yadviśiṣṭaṃ mahābāho sarvaśastravighātanam || 13-14-127||
MHB 13-14-128
येन तत्त्रिपुरं दग्ध्वा क्षणाद्भस्मीकृतं पुरा ।
शरेणैकेन गोविन्द महादेवेन लीलया ॥ १३-१४-१२८॥
yena tattripuraṃ dagdhvā kṣaṇādbhasmīkṛtaṃ purā |
śareṇaikena govinda mahādevena līlayā || 13-14-128||
MHB 13-14-129
निर्ददाह जगत्कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
महेश्वरभुजोत्सृष्टं निमेषार्धान्न संशयः ॥ १३-१४-१२९॥
nirdadāha jagatkṛtsnaṃ trailokyaṃ sacarācaram |
maheśvarabhujotsṛṣṭaṃ nimeṣārdhānna saṃśayaḥ || 13-14-129||
MHB 13-14-130
नावध्यो यस्य लोकेऽस्मिन्ब्रह्मविष्णुसुरेष्वपि ।
तदहं दृष्टवांस्तात आश्चर्याद्भुतमुत्तमम् ॥ १३-१४-१३०॥
nāvadhyo yasya loke'sminbrahmaviṣṇusureṣvapi |
tadahaṃ dṛṣṭavāṃstāta āścaryādbhutamuttamam || 13-14-130||
MHB 13-14-131
गुह्यमस्त्रं परं चापि तत्तुल्याधिकमेव वा ।
यत्तच्छूलमिति ख्यातं सर्वलोकेषु शूलिनः ॥ १३-१४-१३१॥
guhyamastraṃ paraṃ cāpi tattulyādhikameva vā |
yattacchūlamiti khyātaṃ sarvalokeṣu śūlinaḥ || 13-14-131||
MHB 13-14-132
दारयेद्यन्महीं कृत्स्नां शोषयेद्वा महोदधिम् ।
संहरेद्वा जगत्कृत्स्नं विसृष्टं शूलपाणिना ॥ १३-१४-१३२॥
dārayedyanmahīṃ kṛtsnāṃ śoṣayedvā mahodadhim |
saṃharedvā jagatkṛtsnaṃ visṛṣṭaṃ śūlapāṇinā || 13-14-132||
MHB 13-14-133
यौवनाश्वो हतो येन मांधाता सबलः पुरा ।
चक्रवर्ती महातेजास्त्रिलोकविजयी नृपः ॥ १३-१४-१३३॥
yauvanāśvo hato yena māṃdhātā sabalaḥ purā |
cakravartī mahātejāstrilokavijayī nṛpaḥ || 13-14-133||
MHB 13-14-134
महाबलो महावीर्यः शक्रतुल्यपराक्रमः ।
करस्थेनैव गोविन्द लवणस्येह रक्षसः ॥ १३-१४-१३४॥
mahābalo mahāvīryaḥ śakratulyaparākramaḥ |
karasthenaiva govinda lavaṇasyeha rakṣasaḥ || 13-14-134||
MHB 13-14-135
तच्छूलमतितीक्ष्णाग्रं सुभीमं लोमहर्षणम् ।
त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा तर्जमानमिव स्थितम् ॥ १३-१४-१३५॥
tacchūlamatitīkṣṇāgraṃ subhīmaṃ lomaharṣaṇam |
triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā tarjamānamiva sthitam || 13-14-135||
MHB 13-14-136
विधूमं सार्चिषं कृष्णं कालसूर्यमिवोदितम् ।
सर्पहस्तमनिर्देश्यं पाशहस्तमिवान्तकम् ।
दृष्टवानस्मि गोविन्द तदस्त्रं रुद्रसंनिधौ ॥ १३-१४-१३६॥
vidhūmaṃ sārciṣaṃ kṛṣṇaṃ kālasūryamivoditam |
sarpahastamanirdeśyaṃ pāśahastamivāntakam |
dṛṣṭavānasmi govinda tadastraṃ rudrasaṃnidhau || 13-14-136||
MHB 13-14-137
परशुस्तीक्ष्णधारश्च दत्तो रामस्य यः पुरा ।
महादेवेन तुष्टेन क्षत्रियाणां क्षयंकरः ।
कार्तवीर्यो हतो येन चक्रवर्ती महामृधे ॥ १३-१४-१३७॥
paraśustīkṣṇadhāraśca datto rāmasya yaḥ purā |
mahādevena tuṣṭena kṣatriyāṇāṃ kṣayaṃkaraḥ |
kārtavīryo hato yena cakravartī mahāmṛdhe || 13-14-137||
MHB 13-14-138
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी येन निःक्षत्रिया कृता ।
जामदग्न्येन गोविन्द रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ १३-१४-१३८॥
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī yena niḥkṣatriyā kṛtā |
jāmadagnyena govinda rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 13-14-138||
MHB 13-14-139
दीप्तधारः सुरौद्रास्यः सर्पकण्ठाग्रवेष्टितः ।
अभवच्छूलिनोऽभ्याशे दीप्तवह्निशिखोपमः ॥ १३-१४-१३९॥
dīptadhāraḥ suraudrāsyaḥ sarpakaṇṭhāgraveṣṭitaḥ |
abhavacchūlino'bhyāśe dīptavahniśikhopamaḥ || 13-14-139||
MHB 13-14-140
असंख्येयानि चास्त्राणि तस्य दिव्यानि धीमतः ।
प्राधान्यतो मयैतानि कीर्तितानि तवानघ ॥ १३-१४-१४०॥
asaṃkhyeyāni cāstrāṇi tasya divyāni dhīmataḥ |
prādhānyato mayaitāni kīrtitāni tavānagha || 13-14-140||
MHB 13-14-141
सव्यदेशे तु देवस्य ब्रह्मा लोकपितामहः ।
दिव्यं विमानमास्थाय हंसयुक्तं मनोजवम् ॥ १३-१४-१४१॥
savyadeśe tu devasya brahmā lokapitāmahaḥ |
divyaṃ vimānamāsthāya haṃsayuktaṃ manojavam || 13-14-141||
MHB 13-14-142
वामपार्श्वगतश्चैव तथा नारायणः स्थितः ।
वैनतेयं समास्थाय शङ्खचक्रगदाधरः ॥ १३-१४-१४२॥
vāmapārśvagataścaiva tathā nārāyaṇaḥ sthitaḥ |
vainateyaṃ samāsthāya śaṅkhacakragadādharaḥ || 13-14-142||
MHB 13-14-143
स्कन्दो मयूरमास्थाय स्थितो देव्याः समीपतः ।
शक्तिं कण्ठे समादाय द्वितीय इव पावकः ॥ १३-१४-१४३॥
skando mayūramāsthāya sthito devyāḥ samīpataḥ |
śaktiṃ kaṇṭhe samādāya dvitīya iva pāvakaḥ || 13-14-143||
MHB 13-14-144
पुरस्ताच्चैव देवस्य नन्दिं पश्याम्यवस्थितम् ।
शूलं विष्टभ्य तिष्ठन्तं द्वितीयमिव शंकरम् ॥ १३-१४-१४४॥
purastāccaiva devasya nandiṃ paśyāmyavasthitam |
śūlaṃ viṣṭabhya tiṣṭhantaṃ dvitīyamiva śaṃkaram || 13-14-144||
MHB 13-14-145
स्वायंभुवाद्या मनवो भृग्वाद्या ऋषयस्तथा ।
शक्राद्या देवताश्चैव सर्व एव समभ्ययुः ॥ १३-१४-१४५॥
svāyaṃbhuvādyā manavo bhṛgvādyā ṛṣayastathā |
śakrādyā devatāścaiva sarva eva samabhyayuḥ || 13-14-145||
MHB 13-14-146
तेऽभिवाद्य महात्मानं परिवार्य समन्ततः ।
अस्तुवन्विविधैः स्तोत्रैर्महादेवं सुरास्तदा ॥ १३-१४-१४६॥
te'bhivādya mahātmānaṃ parivārya samantataḥ |
astuvanvividhaiḥ stotrairmahādevaṃ surāstadā || 13-14-146||
MHB 13-14-147
ब्रह्मा भवं तदा स्तुन्वन्रथन्तरमुदीरयन् ।
ज्येष्ठसाम्ना च देवेशं जगौ नारायणस्तदा ।
गृणञ्शक्रः परं ब्रह्म शतरुद्रीयमुत्तमम् ॥ १३-१४-१४७॥
brahmā bhavaṃ tadā stunvanrathantaramudīrayan |
jyeṣṭhasāmnā ca deveśaṃ jagau nārāyaṇastadā |
gṛṇañśakraḥ paraṃ brahma śatarudrīyamuttamam || 13-14-147||
MHB 13-14-148
ब्रह्मा नारायणश्चैव देवराजश्च कौशिकः ।
अशोभन्त महात्मानस्त्रयस्त्रय इवाग्नयः ॥ १३-१४-१४८॥
brahmā nārāyaṇaścaiva devarājaśca kauśikaḥ |
aśobhanta mahātmānastrayastraya ivāgnayaḥ || 13-14-148||
MHB 13-14-149
तेषां मध्यगतो देवो रराज भगवाञ्शिवः ।
शरद्घनविनिर्मुक्तः परिविष्ट इवांशुमान् ।
ततोऽहमस्तुवं देवं स्तवेनानेन सुव्रतम् ॥ १३-१४-१४९॥
teṣāṃ madhyagato devo rarāja bhagavāñśivaḥ |
śaradghanavinirmuktaḥ pariviṣṭa ivāṃśumān |
tato'hamastuvaṃ devaṃ stavenānena suvratam || 13-14-149||
MHB 13-14-150
नमो देवाधिदेवाय महादेवाय वै नमः ।
शक्राय शक्ररूपाय शक्रवेषधराय च ॥ १३-१४-१५०॥
namo devādhidevāya mahādevāya vai namaḥ |
śakrāya śakrarūpāya śakraveṣadharāya ca || 13-14-150||
MHB 13-14-151
नमस्ते वज्रहस्ताय पिङ्गलायारुणाय च ।
पिनाकपाणये नित्यं खड्गशूलधराय च ॥ १३-१४-१५१॥
namaste vajrahastāya piṅgalāyāruṇāya ca |
pinākapāṇaye nityaṃ khaḍgaśūladharāya ca || 13-14-151||
MHB 13-14-152
नमस्ते कृष्णवासाय कृष्णकुञ्चितमूर्धजे ।
कृष्णाजिनोत्तरीयाय कृष्णाष्टमिरताय च ॥ १३-१४-१५२॥
namaste kṛṣṇavāsāya kṛṣṇakuñcitamūrdhaje |
kṛṣṇājinottarīyāya kṛṣṇāṣṭamiratāya ca || 13-14-152||
MHB 13-14-153
शुक्लवर्णाय शुक्लाय शुक्लाम्बरधराय च ।
शुक्लभस्मावलिप्ताय शुक्लकर्मरताय च ॥ १३-१४-१५३॥
śuklavarṇāya śuklāya śuklāmbaradharāya ca |
śuklabhasmāvaliptāya śuklakarmaratāya ca || 13-14-153||
MHB 13-14-154
त्वं ब्रह्मा सर्वदेवानां रुद्राणां नीललोहितः ।
आत्मा च सर्वभूतानां सांख्ये पुरुष उच्यसे ॥ १३-१४-१५४॥
tvaṃ brahmā sarvadevānāṃ rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ |
ātmā ca sarvabhūtānāṃ sāṃkhye puruṣa ucyase || 13-14-154||
MHB 13-14-155
ऋषभस्त्वं पवित्राणां योगिनां निष्कलः शिवः ।
आश्रमाणां गृहस्थस्त्वमीश्वराणां महेश्वरः ।
कुबेरः सर्वयक्षाणां क्रतूनां विष्णुरुच्यसे ॥ १३-१४-१५५॥
ṛṣabhastvaṃ pavitrāṇāṃ yogināṃ niṣkalaḥ śivaḥ |
āśramāṇāṃ gṛhasthastvamīśvarāṇāṃ maheśvaraḥ |
kuberaḥ sarvayakṣāṇāṃ kratūnāṃ viṣṇurucyase || 13-14-155||
MHB 13-14-156
पर्वतानां महामेरुर्नक्षत्राणां च चन्द्रमाः ।
वसिष्ठस्त्वमृषीणां च ग्रहाणां सूर्य उच्यसे ॥ १३-१४-१५६॥
parvatānāṃ mahāmerurnakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ |
vasiṣṭhastvamṛṣīṇāṃ ca grahāṇāṃ sūrya ucyase || 13-14-156||
MHB 13-14-157
आरण्यानां पशूनां च सिंहस्त्वं परमेश्वरः ।
ग्राम्याणां गोवृषश्चासि भगवाँल्लोकपूजितः ॥ १३-१४-१५७॥
āraṇyānāṃ paśūnāṃ ca siṃhastvaṃ parameśvaraḥ |
grāmyāṇāṃ govṛṣaścāsi bhagavā~llokapūjitaḥ || 13-14-157||
MHB 13-14-158
आदित्यानां भवान्विष्णुर्वसूनां चैव पावकः ।
पक्षिणां वैनतेयश्च अनन्तो भुजगेषु च ॥ १३-१४-१५८॥
ādityānāṃ bhavānviṣṇurvasūnāṃ caiva pāvakaḥ |
pakṣiṇāṃ vainateyaśca ananto bhujageṣu ca || 13-14-158||
MHB 13-14-159
सामवेदश्च वेदानां यजुषां शतरुद्रियम् ।
सनत्कुमारो योगीनां सांख्यानां कपिलो ह्यसि ॥ १३-१४-१५९॥
sāmavedaśca vedānāṃ yajuṣāṃ śatarudriyam |
sanatkumāro yogīnāṃ sāṃkhyānāṃ kapilo hyasi || 13-14-159||
MHB 13-14-160
शक्रोऽसि मरुतां देव पितॄणां धर्मराडसि ।
ब्रह्मलोकश्च लोकानां गतीनां मोक्ष उच्यसे ॥ १३-१४-१६०॥
śakro'si marutāṃ deva pitṝṇāṃ dharmarāḍasi |
brahmalokaśca lokānāṃ gatīnāṃ mokṣa ucyase || 13-14-160||
MHB 13-14-161
क्षीरोदः सागराणां च शैलानां हिमवान्गिरिः ।
वर्णानां ब्राह्मणश्चासि विप्राणां दीक्षितो द्विजः ।
आदिस्त्वमसि लोकानां संहर्ता काल एव च ॥ १३-१४-१६१॥
kṣīrodaḥ sāgarāṇāṃ ca śailānāṃ himavāngiriḥ |
varṇānāṃ brāhmaṇaścāsi viprāṇāṃ dīkṣito dvijaḥ |
ādistvamasi lokānāṃ saṃhartā kāla eva ca || 13-14-161||
MHB 13-14-162
यच्चान्यदपि लोकेषु सत्त्वं तेजोधिकं स्मृतम् ।
तत्सर्वं भगवानेव इति मे निश्चिता मतिः ॥ १३-१४-१६२॥
yaccānyadapi lokeṣu sattvaṃ tejodhikaṃ smṛtam |
tatsarvaṃ bhagavāneva iti me niścitā matiḥ || 13-14-162||
MHB 13-14-163
नमस्ते भगवन्देव नमस्ते भक्तवत्सल ।
योगेश्वर नमस्तेऽस्तु नमस्ते विश्वसंभव ॥ १३-१४-१६३॥
namaste bhagavandeva namaste bhaktavatsala |
yogeśvara namaste'stu namaste viśvasaṃbhava || 13-14-163||
MHB 13-14-164
प्रसीद मम भक्तस्य दीनस्य कृपणस्य च ।
अनैश्वर्येण युक्तस्य गतिर्भव सनातन ॥ १३-१४-१६४॥
prasīda mama bhaktasya dīnasya kṛpaṇasya ca |
anaiśvaryeṇa yuktasya gatirbhava sanātana || 13-14-164||
MHB 13-14-165
यं चापराधं कृतवानज्ञानात्परमेश्वर ।
मद्भक्त इति देवेश तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ १३-१४-१६५॥
yaṃ cāparādhaṃ kṛtavānajñānātparameśvara |
madbhakta iti deveśa tatsarvaṃ kṣantumarhasi || 13-14-165||
MHB 13-14-166
मोहितश्चास्मि देवेश तुभ्यं रूपविपर्ययात् ।
तेन नार्घ्यं मया दत्तं पाद्यं चापि सुरेश्वर ॥ १३-१४-१६६॥
mohitaścāsmi deveśa tubhyaṃ rūpaviparyayāt |
tena nārghyaṃ mayā dattaṃ pādyaṃ cāpi sureśvara || 13-14-166||
MHB 13-14-167
एवं स्तुत्वाहमीशानं पाद्यमर्घ्यं च भक्तितः ।
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा सर्वं तस्मै न्यवेदयम् ॥ १३-१४-१६७॥
evaṃ stutvāhamīśānaṃ pādyamarghyaṃ ca bhaktitaḥ |
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā sarvaṃ tasmai nyavedayam || 13-14-167||
MHB 13-14-168
ततः शीताम्बुसंयुक्ता दिव्यगन्धसमन्विता ।
पुष्पवृष्टिः शुभा तात पपात मम मूर्धनि ॥ १३-१४-१६८॥
tataḥ śītāmbusaṃyuktā divyagandhasamanvitā |
puṣpavṛṣṭiḥ śubhā tāta papāta mama mūrdhani || 13-14-168||
MHB 13-14-169
दुन्दुभिश्च ततो दिव्यस्ताडितो देवकिंकरैः ।
ववौ च मारुतः पुण्यः शुचिगन्धः सुखावहः ॥ १३-१४-१६९॥
dundubhiśca tato divyastāḍito devakiṃkaraiḥ |
vavau ca mārutaḥ puṇyaḥ śucigandhaḥ sukhāvahaḥ || 13-14-169||
MHB 13-14-170
ततः प्रीतो महादेवः सपत्नीको वृषध्वजः ।
अब्रवीत्त्रिदशांस्तत्र हर्षयन्निव मां तदा ॥ १३-१४-१७०॥
tataḥ prīto mahādevaḥ sapatnīko vṛṣadhvajaḥ |
abravīttridaśāṃstatra harṣayanniva māṃ tadā || 13-14-170||
MHB 13-14-171
पश्यध्वं त्रिदशाः सर्वे उपमन्योर्महात्मनः ।
मयि भक्तिं परां दिव्यामेकभावादवस्थिताम् ॥ १३-१४-१७१॥
paśyadhvaṃ tridaśāḥ sarve upamanyormahātmanaḥ |
mayi bhaktiṃ parāṃ divyāmekabhāvādavasthitām || 13-14-171||
MHB 13-14-172
एवमुक्तास्ततः कृष्ण सुरास्ते शूलपाणिना ।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे नमस्कृत्वा वृषध्वजम् ॥ १३-१४-१७२॥
evamuktāstataḥ kṛṣṇa surāste śūlapāṇinā |
ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve namaskṛtvā vṛṣadhvajam || 13-14-172||
MHB 13-14-173
भगवन्देवदेवेश लोकनाथ जगत्पते ।
लभतां सर्वकामेभ्यः फलं त्वत्तो द्विजोत्तमः ॥ १३-१४-१७३॥
bhagavandevadeveśa lokanātha jagatpate |
labhatāṃ sarvakāmebhyaḥ phalaṃ tvatto dvijottamaḥ || 13-14-173||
MHB 13-14-174
एवमुक्तस्ततः शर्वः सुरैर्ब्रह्मादिभिस्तथा ।
आह मां भगवानीशः प्रहसन्निव शंकरः ॥ १३-१४-१७४॥
evamuktastataḥ śarvaḥ surairbrahmādibhistathā |
āha māṃ bhagavānīśaḥ prahasanniva śaṃkaraḥ || 13-14-174||
MHB 13-14-175
वत्सोपमन्यो प्रीतोऽस्मि पश्य मां मुनिपुंगव ।
दृढभक्तोऽसि विप्रर्षे मया जिज्ञासितो ह्यसि ॥ १३-१४-१७५॥
vatsopamanyo prīto'smi paśya māṃ munipuṃgava |
dṛḍhabhakto'si viprarṣe mayā jijñāsito hyasi || 13-14-175||
MHB 13-14-176
अनया चैव भक्त्या ते अत्यर्थं प्रीतिमानहम् ।
तस्मात्सर्वान्ददाम्यद्य कामांस्तव यथेप्शितान् ॥ १३-१४-१७६॥
anayā caiva bhaktyā te atyarthaṃ prītimānaham |
tasmātsarvāndadāmyadya kāmāṃstava yathepśitān || 13-14-176||
MHB 13-14-177
एवमुक्तस्य चैवाथ महादेवेन मे विभो ।
हर्षादश्रूण्यवर्तन्त लोमहर्षश्च जायते ॥ १३-१४-१७७॥
evamuktasya caivātha mahādevena me vibho |
harṣādaśrūṇyavartanta lomaharṣaśca jāyate || 13-14-177||
MHB 13-14-178
अब्रुवं च तदा देवं हर्षगद्गदया गिरा ।
जानुभ्यामवनिं गत्वा प्रणम्य च पुनः पुनः ॥ १३-१४-१७८॥
abruvaṃ ca tadā devaṃ harṣagadgadayā girā |
jānubhyāmavaniṃ gatvā praṇamya ca punaḥ punaḥ || 13-14-178||
MHB 13-14-179
अद्य जातो ह्यहं देव अद्य मे सफलं तपः ।
यन्मे साक्षान्महादेवः प्रसन्नस्तिष्ठतेऽग्रतः ॥ १३-१४-१७९॥
adya jāto hyahaṃ deva adya me saphalaṃ tapaḥ |
yanme sākṣānmahādevaḥ prasannastiṣṭhate'grataḥ || 13-14-179||
MHB 13-14-180
यं न पश्यन्ति चाराध्य देवा ह्यमितविक्रमम् ।
तमहं दृष्टवान्देवं कोऽन्यो धन्यतरो मया ॥ १३-१४-१८०॥
yaṃ na paśyanti cārādhya devā hyamitavikramam |
tamahaṃ dṛṣṭavāndevaṃ ko'nyo dhanyataro mayā || 13-14-180||
MHB 13-14-181
एवं ध्यायन्ति विद्वांसः परं तत्त्वं सनातनम् ।
षड्विंशकमिति ख्यातं यत्परात्परमक्षरम् ॥ १३-१४-१८१॥
evaṃ dhyāyanti vidvāṃsaḥ paraṃ tattvaṃ sanātanam |
ṣaḍviṃśakamiti khyātaṃ yatparātparamakṣaram || 13-14-181||
MHB 13-14-182
स एष भगवान्देवः सर्वतत्त्वादिरव्ययः ।
सर्वतत्त्वविधानज्ञः प्रधानपुरुषेश्वरः ॥ १३-१४-१८२॥
sa eṣa bhagavāndevaḥ sarvatattvādiravyayaḥ |
sarvatattvavidhānajñaḥ pradhānapuruṣeśvaraḥ || 13-14-182||
MHB 13-14-183
योऽसृजद्दक्षिणादङ्गाद्ब्रह्माणं लोकसंभवम् ।
वामपार्श्वात्तथा विष्णुं लोकरक्षार्थमीश्वरः ।
युगान्ते चैव संप्राप्ते रुद्रमङ्गात्सृजत्प्रभुः ॥ १३-१४-१८३॥
yo'sṛjaddakṣiṇādaṅgādbrahmāṇaṃ lokasaṃbhavam |
vāmapārśvāttathā viṣṇuṃ lokarakṣārthamīśvaraḥ |
yugānte caiva saṃprāpte rudramaṅgātsṛjatprabhuḥ || 13-14-183||
MHB 13-14-184
स रुद्रः संहरन्कृत्स्नं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
कालो भूत्वा महातेजाः संवर्तक इवानलः ॥ १३-१४-१८४॥
sa rudraḥ saṃharankṛtsnaṃ jagatsthāvarajaṅgamam |
kālo bhūtvā mahātejāḥ saṃvartaka ivānalaḥ || 13-14-184||
MHB 13-14-185
एष देवो महादेवो जगत्सृष्ट्वा चराचरम् ।
कल्पान्ते चैव सर्वेषां स्मृतिमाक्षिप्य तिष्ठति ॥ १३-१४-१८५॥
eṣa devo mahādevo jagatsṛṣṭvā carācaram |
kalpānte caiva sarveṣāṃ smṛtimākṣipya tiṣṭhati || 13-14-185||
MHB 13-14-186
सर्वगः सर्वभूतात्मा सर्वभूतभवोद्भवः ।
आस्ते सर्वगतो नित्यमदृश्यः सर्वदैवतैः ॥ १३-१४-१८६॥
sarvagaḥ sarvabhūtātmā sarvabhūtabhavodbhavaḥ |
āste sarvagato nityamadṛśyaḥ sarvadaivataiḥ || 13-14-186||
MHB 13-14-187
यदि देयो वरो मह्यं यदि तुष्टश्च मे प्रभुः ।
भक्तिर्भवतु मे नित्यं शाश्वती त्वयि शंकर ॥ १३-१४-१८७॥
yadi deyo varo mahyaṃ yadi tuṣṭaśca me prabhuḥ |
bhaktirbhavatu me nityaṃ śāśvatī tvayi śaṃkara || 13-14-187||
MHB 13-14-188
अतीतानागतं चैव वर्तमानं च यद्विभो ।
जानीयामिति मे बुद्धिस्त्वत्प्रसादात्सुरोत्तम ॥ १३-१४-१८८॥
atītānāgataṃ caiva vartamānaṃ ca yadvibho |
jānīyāmiti me buddhistvatprasādātsurottama || 13-14-188||
MHB 13-14-189
क्षीरोदनं च भुञ्जीयामक्षयं सह बान्धवैः ।
आश्रमे च सदा मह्यं सांनिध्यं परमस्तु ते ॥ १३-१४-१८९॥
kṣīrodanaṃ ca bhuñjīyāmakṣayaṃ saha bāndhavaiḥ |
āśrame ca sadā mahyaṃ sāṃnidhyaṃ paramastu te || 13-14-189||
MHB 13-14-190
एवमुक्तः स मां प्राह भगवाँल्लोकपूजितः ।
महेश्वरो महातेजाश्चराचरगुरुः प्रभुः ॥ १३-१४-१९०॥
evamuktaḥ sa māṃ prāha bhagavā~llokapūjitaḥ |
maheśvaro mahātejāścarācaraguruḥ prabhuḥ || 13-14-190||
MHB 13-14-191
अजरश्चामरश्चैव भव दुःखविवर्जितः ।
शीलवान्गुणसंपन्नः सर्वज्ञः प्रियदर्शनः ॥ १३-१४-१९१॥
ajaraścāmaraścaiva bhava duḥkhavivarjitaḥ |
śīlavānguṇasaṃpannaḥ sarvajñaḥ priyadarśanaḥ || 13-14-191||
MHB 13-14-192
अक्षयं यौवनं तेऽस्तु तेजश्चैवानलोपमम् ।
क्षीरोदः सागरश्चैव यत्र यत्रेच्छसे मुने ॥ १३-१४-१९२॥
akṣayaṃ yauvanaṃ te'stu tejaścaivānalopamam |
kṣīrodaḥ sāgaraścaiva yatra yatrecchase mune || 13-14-192||
MHB 13-14-193
तत्र ते भविता कामं सांनिध्यं पयसो निधेः ।
क्षीरोदनं च भुङ्क्ष्व त्वममृतेन समन्वितम् ॥ १३-१४-१९३॥
tatra te bhavitā kāmaṃ sāṃnidhyaṃ payaso nidheḥ |
kṣīrodanaṃ ca bhuṅkṣva tvamamṛtena samanvitam || 13-14-193||
MHB 13-14-194
बन्धुभिः सहितः कल्पं ततो मामुपयास्यसि ।
सांनिध्यमाश्रमे नित्यं करिष्यामि द्विजोत्तम ॥ १३-१४-१९४॥
bandhubhiḥ sahitaḥ kalpaṃ tato māmupayāsyasi |
sāṃnidhyamāśrame nityaṃ kariṣyāmi dvijottama || 13-14-194||
MHB 13-14-195
तिष्ठ वत्स यथाकामं नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसि ।
स्मृतः स्मृतश्च ते विप्र सदा दास्यामि दर्शनम् ॥ १३-१४-१९५॥
tiṣṭha vatsa yathākāmaṃ notkaṇṭhāṃ kartumarhasi |
smṛtaḥ smṛtaśca te vipra sadā dāsyāmi darśanam || 13-14-195||
MHB 13-14-196
एवमुक्त्वा स भगवान्सूर्यकोटिसमप्रभः ।
ममेशानो वरं दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत ॥ १३-१४-१९६॥
evamuktvā sa bhagavānsūryakoṭisamaprabhaḥ |
mameśāno varaṃ dattvā tatraivāntaradhīyata || 13-14-196||
MHB 13-14-197
एवं दृष्टो मया कृष्ण देवदेवः समाधिना ।
तदवाप्तं च मे सर्वं यदुक्तं तेन धीमता ॥ १३-१४-१९७॥
evaṃ dṛṣṭo mayā kṛṣṇa devadevaḥ samādhinā |
tadavāptaṃ ca me sarvaṃ yaduktaṃ tena dhīmatā || 13-14-197||
MHB 13-14-198
प्रत्यक्षं चैव ते कृष्ण पश्य सिद्धान्व्यवस्थितान् ।
ऋषीन्विद्याधरान्यक्षान्गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥ १३-१४-१९८॥
pratyakṣaṃ caiva te kṛṣṇa paśya siddhānvyavasthitān |
ṛṣīnvidyādharānyakṣāngandharvāpsarasastathā || 13-14-198||
MHB 13-14-199
पश्य वृक्षान्मनोरम्यान्सदा पुष्पफलान्वितान् ।
सर्वर्तुकुसुमैर्युक्तान्स्निग्धपत्रान्सुशाखिनः ।
सर्वमेतन्महाबाहो दिव्यभावसमन्वितम् ॥ १३-१४-१९९॥
paśya vṛkṣānmanoramyānsadā puṣpaphalānvitān |
sarvartukusumairyuktānsnigdhapatrānsuśākhinaḥ |
sarvametanmahābāho divyabhāvasamanvitam || 13-14-199||
Adhyaya: 15/154 (51)
MHB 13-15-1
उपमन्युरुवाच ।
एतान्सहस्रशश्चान्यान्समनुध्यातवान्हरः ।
कस्मात्प्रसादं भगवान्न कुर्यात्तव माधव ॥ १३-१५-१॥
upamanyuruvāca |
etānsahasraśaścānyānsamanudhyātavānharaḥ |
kasmātprasādaṃ bhagavānna kuryāttava mādhava || 13-15-1||
MHB 13-15-2
त्वादृशेन हि देवानां श्लाघनीयः समागमः ।
ब्रह्मण्येनानृशंसेन श्रद्दधानेन चाप्युत ।
जप्यं च ते प्रदास्यामि येन द्रक्ष्यसि शंकरम् ॥ १३-१५-२॥
tvādṛśena hi devānāṃ ślāghanīyaḥ samāgamaḥ |
brahmaṇyenānṛśaṃsena śraddadhānena cāpyuta |
japyaṃ ca te pradāsyāmi yena drakṣyasi śaṃkaram || 13-15-2||
MHB 13-15-3
कृष्ण उवाच ।
अब्रुवं तमहं ब्रह्मंस्त्वत्प्रसादान्महामुने ।
द्रक्ष्ये दितिजसंघानां मर्दनं त्रिदशेश्वरम् ॥ १३-१५-३॥
kṛṣṇa uvāca |
abruvaṃ tamahaṃ brahmaṃstvatprasādānmahāmune |
drakṣye ditijasaṃghānāṃ mardanaṃ tridaśeśvaram || 13-15-3||
MHB 13-15-4
दिनेऽष्टमे च विप्रेण दीक्षितोऽहं यथाविधि ।
दण्डी मुण्डी कुशी चीरी घृताक्तो मेखली तथा ॥ १३-१५-४॥
dine'ṣṭame ca vipreṇa dīkṣito'haṃ yathāvidhi |
daṇḍī muṇḍī kuśī cīrī ghṛtākto mekhalī tathā || 13-15-4||
MHB 13-15-5
मासमेकं फलाहारो द्वितीयं सलिलाशनः ।
तृतीयं च चतुर्थं च पञ्चमं चानिलाशनः ॥ १३-१५-५॥
māsamekaṃ phalāhāro dvitīyaṃ salilāśanaḥ |
tṛtīyaṃ ca caturthaṃ ca pañcamaṃ cānilāśanaḥ || 13-15-5||
MHB 13-15-6
एकपादेन तिष्ठंश्च ऊर्ध्वबाहुरतन्द्रितः ।
तेजः सूर्यसहस्रस्य अपश्यं दिवि भारत ॥ १३-१५-६॥
ekapādena tiṣṭhaṃśca ūrdhvabāhuratandritaḥ |
tejaḥ sūryasahasrasya apaśyaṃ divi bhārata || 13-15-6||
MHB 13-15-7
तस्य मध्यगतं चापि तेजसः पाण्डुनन्दन ।
इन्द्रायुधपिनद्धाङ्गं विद्युन्मालागवाक्षकम् ।
नीलशैलचयप्रख्यं बलाकाभूषितं घनम् ॥ १३-१५-७॥
tasya madhyagataṃ cāpi tejasaḥ pāṇḍunandana |
indrāyudhapinaddhāṅgaṃ vidyunmālāgavākṣakam |
nīlaśailacayaprakhyaṃ balākābhūṣitaṃ ghanam || 13-15-7||
MHB 13-15-8
तमास्थितश्च भगवान्देव्या सह महाद्युतिः ।
तपसा तेजसा कान्त्या दीप्तया सह भार्यया ॥ १३-१५-८॥
tamāsthitaśca bhagavāndevyā saha mahādyutiḥ |
tapasā tejasā kāntyā dīptayā saha bhāryayā || 13-15-8||
MHB 13-15-9
रराज भगवांस्तत्र देव्या सह महेश्वरः ।
सोमेन सहितः सूर्यो यथा मेघस्थितस्तथा ॥ १३-१५-९॥
rarāja bhagavāṃstatra devyā saha maheśvaraḥ |
somena sahitaḥ sūryo yathā meghasthitastathā || 13-15-9||
MHB 13-15-10
संहृष्टरोमा कौन्तेय विस्मयोत्फुल्ललोचनः ।
अपश्यं देवसंघानां गतिमार्तिहरं हरम् ॥ १३-१५-१०॥
saṃhṛṣṭaromā kaunteya vismayotphullalocanaḥ |
apaśyaṃ devasaṃghānāṃ gatimārtiharaṃ haram || 13-15-10||
MHB 13-15-11
किरीटिनं गदिनं शूलपाणिं व्याघ्राजिनं जटिलं दण्डपाणिम् ।
पिनाकिनं वज्रिणं तीक्ष्णदंष्ट्रं शुभाङ्गदं व्यालयज्ञोपवीतम् ॥ १३-१५-११॥
kirīṭinaṃ gadinaṃ śūlapāṇiṃ vyāghrājinaṃ jaṭilaṃ daṇḍapāṇim |
pinākinaṃ vajriṇaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ śubhāṅgadaṃ vyālayajñopavītam || 13-15-11||
MHB 13-15-12
दिव्यां मालामुरसानेकवर्णां समुद्वहन्तं गुल्फदेशावलम्बाम् ।
चन्द्रं यथा परिविष्टं ससंध्यं वर्षात्यये तद्वदपश्यमेनम् ॥ १३-१५-१२॥
divyāṃ mālāmurasānekavarṇāṃ samudvahantaṃ gulphadeśāvalambām |
candraṃ yathā pariviṣṭaṃ sasaṃdhyaṃ varṣātyaye tadvadapaśyamenam || 13-15-12||
MHB 13-15-13
प्रमथानां गणैश्चैव समन्तात्परिवारितम् ।
शरदीव सुदुष्प्रेक्ष्यं परिविष्टं दिवाकरम् ॥ १३-१५-१३॥
pramathānāṃ gaṇaiścaiva samantātparivāritam |
śaradīva suduṣprekṣyaṃ pariviṣṭaṃ divākaram || 13-15-13||
MHB 13-15-14
एकादश तथा चैनं रुद्राणां वृषवाहनम् ।
अस्तुवन्नियतात्मानः कर्मभिः शुभकर्मिणम् ॥ १३-१५-१४॥
ekādaśa tathā cainaṃ rudrāṇāṃ vṛṣavāhanam |
astuvanniyatātmānaḥ karmabhiḥ śubhakarmiṇam || 13-15-14||
MHB 13-15-15
आदित्या वसवः साध्या विश्वेदेवास्तथाश्विनौ ।
विश्वाभिः स्तुतिभिर्देवं विश्वदेवं समस्तुवन् ॥ १३-१५-१५॥
ādityā vasavaḥ sādhyā viśvedevāstathāśvinau |
viśvābhiḥ stutibhirdevaṃ viśvadevaṃ samastuvan || 13-15-15||
MHB 13-15-16
शतक्रतुश्च भगवान्विष्णुश्चादितिनन्दनौ ।
ब्रह्मा रथन्तरं साम ईरयन्ति भवान्तिके ॥ १३-१५-१६॥
śatakratuśca bhagavānviṣṇuścāditinandanau |
brahmā rathantaraṃ sāma īrayanti bhavāntike || 13-15-16||
MHB 13-15-17
योगीश्वराः सुबहवो योगदं पितरं गुरुम् ।
ब्रह्मर्षयश्च ससुतास्तथा देवर्षयश्च वै ॥ १३-१५-१७॥
yogīśvarāḥ subahavo yogadaṃ pitaraṃ gurum |
brahmarṣayaśca sasutāstathā devarṣayaśca vai || 13-15-17||
MHB 13-15-18
पृथिवी चान्तरिक्षं च नक्षत्राणि ग्रहास्तथा ।
मासार्धमासा ऋतवो रात्र्यः संवत्सराः क्षणाः ॥ १३-१५-१८॥
pṛthivī cāntarikṣaṃ ca nakṣatrāṇi grahāstathā |
māsārdhamāsā ṛtavo rātryaḥ saṃvatsarāḥ kṣaṇāḥ || 13-15-18||
MHB 13-15-19
मुहूर्ताश्च निमेषाश्च तथैव युगपर्ययाः ।
दिव्या राजन्नमस्यन्ति विद्याः सर्वा दिशस्तथा ॥ १३-१५-१९॥
muhūrtāśca nimeṣāśca tathaiva yugaparyayāḥ |
divyā rājannamasyanti vidyāḥ sarvā diśastathā || 13-15-19||
MHB 13-15-20
सनत्कुमारो वेदाश्च इतिहासास्तथैव च ।
मरीचिरङ्गिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥ १३-१५-२०॥
sanatkumāro vedāśca itihāsāstathaiva ca |
marīciraṅgirā atriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ || 13-15-20||
MHB 13-15-21
मनवः सप्तसोमश्च अथर्वा सबृहस्पतिः ।
भृगुर्दक्षः कश्यपश्च वसिष्ठः काश्य एव च ॥ १३-१५-२१॥
manavaḥ saptasomaśca atharvā sabṛhaspatiḥ |
bhṛgurdakṣaḥ kaśyapaśca vasiṣṭhaḥ kāśya eva ca || 13-15-21||
MHB 13-15-22
छन्दांसि दीक्षा यज्ञाश्च दक्षिणाः पावको हविः ।
यज्ञोपगानि द्रव्याणि मूर्तिमन्ति युधिष्ठिर ॥ १३-१५-२२॥
chandāṃsi dīkṣā yajñāśca dakṣiṇāḥ pāvako haviḥ |
yajñopagāni dravyāṇi mūrtimanti yudhiṣṭhira || 13-15-22||
MHB 13-15-23
प्रजानां पतयः सर्वे सरितः पन्नगा नगाः ।
देवानां मातरः सर्वा देवपत्न्यः सकन्यकाः ॥ १३-१५-२३॥
prajānāṃ patayaḥ sarve saritaḥ pannagā nagāḥ |
devānāṃ mātaraḥ sarvā devapatnyaḥ sakanyakāḥ || 13-15-23||
MHB 13-15-24
सहस्राणि मुनीनां च अयुतान्यर्बुदानि च ।
नमस्यन्ति प्रभुं शान्तं पर्वताः सागरा दिशः ॥ १३-१५-२४॥
sahasrāṇi munīnāṃ ca ayutānyarbudāni ca |
namasyanti prabhuṃ śāntaṃ parvatāḥ sāgarā diśaḥ || 13-15-24||
MHB 13-15-25
गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतवादित्रकोविदाः ।
दिव्यतानेन गायन्तः स्तुवन्ति भवमद्भुतम् ।
विद्याधरा दानवाश्च गुह्यका राक्षसास्तथा ॥ १३-१५-२५॥
gandharvāpsarasaścaiva gītavāditrakovidāḥ |
divyatānena gāyantaḥ stuvanti bhavamadbhutam |
vidyādharā dānavāśca guhyakā rākṣasāstathā || 13-15-25||
MHB 13-15-26
सर्वाणि चैव भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
नमस्यन्ति महाराज वाङ्मनःकर्मभिर्विभुम् ।
पुरस्ताद्विष्ठितः शर्वो ममासीत्त्रिदशेश्वरः ॥ १३-१५-२६॥
sarvāṇi caiva bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca |
namasyanti mahārāja vāṅmanaḥkarmabhirvibhum |
purastādviṣṭhitaḥ śarvo mamāsīttridaśeśvaraḥ || 13-15-26||
MHB 13-15-27
पुरस्ताद्विष्ठितं दृष्ट्वा ममेशानं च भारत ।
सप्रजापतिशक्रान्तं जगन्मामभ्युदैक्षत ॥ १३-१५-२७॥
purastādviṣṭhitaṃ dṛṣṭvā mameśānaṃ ca bhārata |
saprajāpatiśakrāntaṃ jaganmāmabhyudaikṣata || 13-15-27||
MHB 13-15-28
ईक्षितुं च महादेवं न मे शक्तिरभूत्तदा ।
ततो मामब्रवीद्देवः पश्य कृष्ण वदस्व च ॥ १३-१५-२८॥
īkṣituṃ ca mahādevaṃ na me śaktirabhūttadā |
tato māmabravīddevaḥ paśya kṛṣṇa vadasva ca || 13-15-28||
MHB 13-15-29
शिरसा वन्दिते देवे देवी प्रीता उमाभवत् ।
ततोऽहमस्तुवं स्थाणुं स्तुतं ब्रह्मादिभिः सुरैः ॥ १३-१५-२९॥
śirasā vandite deve devī prītā umābhavat |
tato'hamastuvaṃ sthāṇuṃ stutaṃ brahmādibhiḥ suraiḥ || 13-15-29||
MHB 13-15-30
नमोऽस्तु ते शाश्वत सर्वयोने ब्रह्माधिपं त्वामृषयो वदन्ति ।
तपश्च सत्त्वं च रजस्तमश्च त्वामेव सत्यं च वदन्ति सन्तः ॥ १३-१५-३०॥
namo'stu te śāśvata sarvayone brahmādhipaṃ tvāmṛṣayo vadanti |
tapaśca sattvaṃ ca rajastamaśca tvāmeva satyaṃ ca vadanti santaḥ || 13-15-30||
MHB 13-15-31
त्वं वै ब्रह्मा च रुद्रश्च वरुणोऽग्निर्मनुर्भवः ।
धाता त्वष्टा विधाता च त्वं प्रभुः सर्वतोमुखः ॥ १३-१५-३१॥
tvaṃ vai brahmā ca rudraśca varuṇo'gnirmanurbhavaḥ |
dhātā tvaṣṭā vidhātā ca tvaṃ prabhuḥ sarvatomukhaḥ || 13-15-31||
MHB 13-15-32
त्वत्तो जातानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
त्वमादिः सर्वभूतानां संहारश्च त्वमेव हि ॥ १३-१५-३२॥
tvatto jātāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca |
tvamādiḥ sarvabhūtānāṃ saṃhāraśca tvameva hi || 13-15-32||
MHB 13-15-33
ये चेन्द्रियार्थाश्च मनश्च कृत्स्नं ये वायवः सप्त तथैव चाग्निः ।
ये वा दिविस्था देवताश्चापि पुंसां तस्मात्परं त्वामृषयो वदन्ति ॥ १३-१५-३३॥
ye cendriyārthāśca manaśca kṛtsnaṃ ye vāyavaḥ sapta tathaiva cāgniḥ |
ye vā divisthā devatāścāpi puṃsāṃ tasmātparaṃ tvāmṛṣayo vadanti || 13-15-33||
MHB 13-15-34
वेदा यज्ञाश्च सोमश्च दक्षिणा पावको हविः ।
यज्ञोपगं च यत्किंचिद्भगवांस्तदसंशयम् ॥ १३-१५-३४॥
vedā yajñāśca somaśca dakṣiṇā pāvako haviḥ |
yajñopagaṃ ca yatkiṃcidbhagavāṃstadasaṃśayam || 13-15-34||
MHB 13-15-35
इष्टं दत्तमधीतं च व्रतानि नियमाश्च ये ।
ह्रीः कीर्तिः श्रीर्द्युतिस्तुष्टिः सिद्धिश्चैव त्वदर्पणा ॥ १३-१५-३५॥
iṣṭaṃ dattamadhītaṃ ca vratāni niyamāśca ye |
hrīḥ kīrtiḥ śrīrdyutistuṣṭiḥ siddhiścaiva tvadarpaṇā || 13-15-35||
MHB 13-15-36
कामः क्रोधो भयं लोभो मदः स्तम्भोऽथ मत्सरः ।
आधयो व्याधयश्चैव भगवंस्तनयास्तव ॥ १३-१५-३६॥
kāmaḥ krodho bhayaṃ lobho madaḥ stambho'tha matsaraḥ |
ādhayo vyādhayaścaiva bhagavaṃstanayāstava || 13-15-36||
MHB 13-15-37
कृतिर्विकारः प्रलयः प्रधानं प्रभवोऽव्ययः ।
मनसः परमा योनिः स्वभावश्चापि शाश्वतः ।
अव्यक्तः पावन विभो सहस्रांशो हिरण्मयः ॥ १३-१५-३७॥
kṛtirvikāraḥ pralayaḥ pradhānaṃ prabhavo'vyayaḥ |
manasaḥ paramā yoniḥ svabhāvaścāpi śāśvataḥ |
avyaktaḥ pāvana vibho sahasrāṃśo hiraṇmayaḥ || 13-15-37||
MHB 13-15-38
आदिर्गुणानां सर्वेषां भवान्वै जीवनाश्रयः ।
महानात्मा मतिर्ब्रह्मा विश्वः शंभुः स्वयंभुवः ॥ १३-१५-३८॥
ādirguṇānāṃ sarveṣāṃ bhavānvai jīvanāśrayaḥ |
mahānātmā matirbrahmā viśvaḥ śaṃbhuḥ svayaṃbhuvaḥ || 13-15-38||
MHB 13-15-39
बुद्धिः प्रज्ञोपलब्धिश्च संवित्ख्यातिर्धृतिः स्मृतिः ।
पर्यायवाचकैः शब्दैर्महानात्मा विभाव्यसे ॥ १३-१५-३९॥
buddhiḥ prajñopalabdhiśca saṃvitkhyātirdhṛtiḥ smṛtiḥ |
paryāyavācakaiḥ śabdairmahānātmā vibhāvyase || 13-15-39||
MHB 13-15-40
त्वां बुद्ध्वा ब्राह्मणो विद्वान्न प्रमोहं निगच्छति ।
हृदयं सर्वभूतानां क्षेत्रज्ञस्त्वमृषिष्टुतः ॥ १३-१५-४०॥
tvāṃ buddhvā brāhmaṇo vidvānna pramohaṃ nigacchati |
hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ kṣetrajñastvamṛṣiṣṭutaḥ || 13-15-40||
MHB 13-15-41
सर्वतःपाणिपादस्त्वं सर्वतोक्षिशिरोमुखः ।
सर्वतःश्रुतिमाँल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठसि ॥ १३-१५-४१॥
sarvataḥpāṇipādastvaṃ sarvatokṣiśiromukhaḥ |
sarvataḥśrutimā~lloke sarvamāvṛtya tiṣṭhasi || 13-15-41||
MHB 13-15-42
फलं त्वमसि तिग्मांशो निमेषादिषु कर्मसु ।
त्वं वै प्रभार्चिः पुरुषः सर्वस्य हृदि संस्थितः ।
अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिरव्ययः ॥ १३-१५-४२॥
phalaṃ tvamasi tigmāṃśo nimeṣādiṣu karmasu |
tvaṃ vai prabhārciḥ puruṣaḥ sarvasya hṛdi saṃsthitaḥ |
aṇimā laghimā prāptirīśāno jyotiravyayaḥ || 13-15-42||
MHB 13-15-43
त्वयि बुद्धिर्मतिर्लोकाः प्रपन्नाः संश्रिताश्च ये ।
ध्यानिनो नित्ययोगाश्च सत्यसंधा जितेन्द्रियाः ॥ १३-१५-४३॥
tvayi buddhirmatirlokāḥ prapannāḥ saṃśritāśca ye |
dhyānino nityayogāśca satyasaṃdhā jitendriyāḥ || 13-15-43||
MHB 13-15-44
यस्त्वां ध्रुवं वेदयते गुहाशयं प्रभुं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम् ।
हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं स बुद्धिमान्बुद्धिमतीत्य तिष्ठति ॥ १३-१५-४४॥
yastvāṃ dhruvaṃ vedayate guhāśayaṃ prabhuṃ purāṇaṃ puruṣaṃ viśvarūpam |
hiraṇmayaṃ buddhimatāṃ parāṃ gatiṃ sa buddhimānbuddhimatītya tiṣṭhati || 13-15-44||
MHB 13-15-45
विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं त्वां च मूर्तितः ।
प्रधानविधियोगस्थस्त्वामेव विशते बुधः ॥ १३-१५-४५॥
viditvā sapta sūkṣmāṇi ṣaḍaṅgaṃ tvāṃ ca mūrtitaḥ |
pradhānavidhiyogasthastvāmeva viśate budhaḥ || 13-15-45||
MHB 13-15-46
एवमुक्ते मया पार्थ भवे चार्तिविनाशने ।
चराचरं जगत्सर्वं सिंहनादमथाकरोत् ॥ १३-१५-४६॥
evamukte mayā pārtha bhave cārtivināśane |
carācaraṃ jagatsarvaṃ siṃhanādamathākarot || 13-15-46||
MHB 13-15-47
सविप्रसंघाश्च सुरासुराश्च नागाः पिशाचाः पितरो वयांसि ।
रक्षोगणा भूतगणाश्च सर्वे महर्षयश्चैव तथा प्रणेमुः ॥ १३-१५-४७॥
saviprasaṃghāśca surāsurāśca nāgāḥ piśācāḥ pitaro vayāṃsi |
rakṣogaṇā bhūtagaṇāśca sarve maharṣayaścaiva tathā praṇemuḥ || 13-15-47||
MHB 13-15-48
मम मूर्ध्नि च दिव्यानां कुसुमानां सुगन्धिनाम् ।
राशयो निपतन्ति स्म वायुश्च सुसुखो ववौ ॥ १३-१५-४८॥
mama mūrdhni ca divyānāṃ kusumānāṃ sugandhinām |
rāśayo nipatanti sma vāyuśca susukho vavau || 13-15-48||
MHB 13-15-49
निरीक्ष्य भगवान्देवीमुमां मां च जगद्धितः ।
शतक्रतुं चाभिवीक्ष्य स्वयं मामाह शंकरः ॥ १३-१५-४९॥
nirīkṣya bhagavāndevīmumāṃ māṃ ca jagaddhitaḥ |
śatakratuṃ cābhivīkṣya svayaṃ māmāha śaṃkaraḥ || 13-15-49||
MHB 13-15-50
विद्मः कृष्ण परां भक्तिमस्मासु तव शत्रुहन् ।
क्रियतामात्मनः श्रेयः प्रीतिर्हि परमा त्वयि ॥ १३-१५-५०॥
vidmaḥ kṛṣṇa parāṃ bhaktimasmāsu tava śatruhan |
kriyatāmātmanaḥ śreyaḥ prītirhi paramā tvayi || 13-15-50||
MHB 13-15-51
वृणीष्वाष्टौ वरान्कृष्ण दातास्मि तव सत्तम ।
ब्रूहि यादवशार्दूल यानिच्छसि सुदुर्लभान् ॥ १३-१५-५१॥
vṛṇīṣvāṣṭau varānkṛṣṇa dātāsmi tava sattama |
brūhi yādavaśārdūla yānicchasi sudurlabhān || 13-15-51||
Adhyaya: 16/154 (75)
MHB 13-16-1
कृष्ण उवाच ।
मूर्ध्ना निपत्य नियतस्तेजःसंनिचये ततः ।
परमं हर्षमागम्य भगवन्तमथाब्रुवम् ॥ १३-१६-१॥
kṛṣṇa uvāca |
mūrdhnā nipatya niyatastejaḥsaṃnicaye tataḥ |
paramaṃ harṣamāgamya bhagavantamathābruvam || 13-16-1||
MHB 13-16-2
धर्मे दृढत्वं युधि शत्रुघातं यशस्तथाग्र्यं परमं बलं च ।
योगप्रियत्वं तव संनिकर्षं वृणे सुतानां च शतं शतानि ॥ १३-१६-२॥
dharme dṛḍhatvaṃ yudhi śatrughātaṃ yaśastathāgryaṃ paramaṃ balaṃ ca |
yogapriyatvaṃ tava saṃnikarṣaṃ vṛṇe sutānāṃ ca śataṃ śatāni || 13-16-2||
MHB 13-16-3
एवमस्त्विति तद्वाक्यं मयोक्तः प्राह शंकरः ॥ १३-१६-३॥
evamastviti tadvākyaṃ mayoktaḥ prāha śaṃkaraḥ || 13-16-3||
MHB 13-16-4
ततो मां जगतो माता धरणी सर्वपावनी ।
उवाचोमा प्रणिहिता शर्वाणी तपसां निधिः ॥ १३-१६-४॥
tato māṃ jagato mātā dharaṇī sarvapāvanī |
uvācomā praṇihitā śarvāṇī tapasāṃ nidhiḥ || 13-16-4||
MHB 13-16-5
दत्तो भगवता पुत्रः साम्बो नाम तवानघ ।
मत्तोऽप्यष्टौ वरानिष्टान्गृहाण त्वं ददामि ते ।
प्रणम्य शिरसा सा च मयोक्ता पाण्डुनन्दन ॥ १३-१६-५॥
datto bhagavatā putraḥ sāmbo nāma tavānagha |
matto'pyaṣṭau varāniṣṭāngṛhāṇa tvaṃ dadāmi te |
praṇamya śirasā sā ca mayoktā pāṇḍunandana || 13-16-5||
MHB 13-16-6
द्विजेष्वकोपं पितृतः प्रसादं शतं सुतानामुपभोगं परं च ।
कुले प्रीतिं मातृतश्च प्रसादं शमप्राप्तिं प्रवृणे चापि दाक्ष्यम् ॥ १३-१६-६॥
dvijeṣvakopaṃ pitṛtaḥ prasādaṃ śataṃ sutānāmupabhogaṃ paraṃ ca |
kule prītiṃ mātṛtaśca prasādaṃ śamaprāptiṃ pravṛṇe cāpi dākṣyam || 13-16-6||
MHB 13-16-7
देव्युवाच ।
एवं भविष्यत्यमरप्रभाव नाहं मृषा जातु वदे कदाचित् ।
भार्यासहस्राणि च षोडशैव तासु प्रियत्वं च तथाक्षयत्वम् ॥ १३-१६-७॥
devyuvāca |
evaṃ bhaviṣyatyamaraprabhāva nāhaṃ mṛṣā jātu vade kadācit |
bhāryāsahasrāṇi ca ṣoḍaśaiva tāsu priyatvaṃ ca tathākṣayatvam || 13-16-7||
MHB 13-16-8
प्रीतिं चाग्र्यां बान्धवानां सकाशाद्ददामि ते वपुषः काम्यतां च ।
भोक्ष्यन्ते वै सप्ततिर्वै शतानि गृहे तुभ्यमतिथीनां च नित्यम् ॥ १३-१६-८॥
prītiṃ cāgryāṃ bāndhavānāṃ sakāśāddadāmi te vapuṣaḥ kāmyatāṃ ca |
bhokṣyante vai saptatirvai śatāni gṛhe tubhyamatithīnāṃ ca nityam || 13-16-8||
MHB 13-16-9
वासुदेव उवाच ।
एवं दत्त्वा वरान्देवो मम देवी च भारत ।
अन्तर्हितः क्षणे तस्मिन्सगणो भीमपूर्वज ॥ १३-१६-९॥
vāsudeva uvāca |
evaṃ dattvā varāndevo mama devī ca bhārata |
antarhitaḥ kṣaṇe tasminsagaṇo bhīmapūrvaja || 13-16-9||
MHB 13-16-10
एतदत्यद्भुतं सर्वं ब्राह्मणायातितेजसे ।
उपमन्यवे मया कृत्स्नमाख्यातं कौरवोत्तम ॥ १३-१६-१०॥
etadatyadbhutaṃ sarvaṃ brāhmaṇāyātitejase |
upamanyave mayā kṛtsnamākhyātaṃ kauravottama || 13-16-10||
MHB 13-16-11
नमस्कृत्वा तु स प्राह देवदेवाय सुव्रत ।
नास्ति शर्वसमो दाने नास्ति शर्वसमो रणे ।
नास्ति शर्वसमो देवो नास्ति शर्वसमा गतिः ॥ १३-१६-११॥
namaskṛtvā tu sa prāha devadevāya suvrata |
nāsti śarvasamo dāne nāsti śarvasamo raṇe |
nāsti śarvasamo devo nāsti śarvasamā gatiḥ || 13-16-11||
MHB 13-16-12
ऋषिरासीत्कृते तात तण्डिरित्येव विश्रुतः ।
दश वर्षसहस्राणि तेन देवः समाधिना ।
आराधितोऽभूद्भक्तेन तस्योदर्कं निशामय ॥ १३-१६-१२॥
ṛṣirāsītkṛte tāta taṇḍirityeva viśrutaḥ |
daśa varṣasahasrāṇi tena devaḥ samādhinā |
ārādhito'bhūdbhaktena tasyodarkaṃ niśāmaya || 13-16-12||
MHB 13-16-13
स दृष्टवान्महादेवमस्तौषीच्च स्तवैर्विभुम् ।
पवित्राणां पवित्रस्त्वं गतिर्गतिमतां वर ।
अत्युग्रं तेजसां तेजस्तपसां परमं तपः ॥ १३-१६-१३॥
sa dṛṣṭavānmahādevamastauṣīcca stavairvibhum |
pavitrāṇāṃ pavitrastvaṃ gatirgatimatāṃ vara |
atyugraṃ tejasāṃ tejastapasāṃ paramaṃ tapaḥ || 13-16-13||
MHB 13-16-14
विश्वावसुहिरण्याक्षपुरुहूतनमस्कृत ।
भूरिकल्याणद विभो पुरुसत्य नमोऽस्तु ते ॥ १३-१६-१४॥
viśvāvasuhiraṇyākṣapuruhūtanamaskṛta |
bhūrikalyāṇada vibho purusatya namo'stu te || 13-16-14||
MHB 13-16-15
जातीमरणभीरूणां यतीनां यततां विभो ।
निर्वाणद सहस्रांशो नमस्तेऽस्तु सुखाश्रय ॥ १३-१६-१५॥
jātīmaraṇabhīrūṇāṃ yatīnāṃ yatatāṃ vibho |
nirvāṇada sahasrāṃśo namaste'stu sukhāśraya || 13-16-15||
MHB 13-16-16
ब्रह्मा शतक्रतुर्विष्णुर्विश्वेदेवा महर्षयः ।
न विदुस्त्वां तु तत्त्वेन कुतो वेत्स्यामहे वयम् ॥ १३-१६-१६॥
brahmā śatakraturviṣṇurviśvedevā maharṣayaḥ |
na vidustvāṃ tu tattvena kuto vetsyāmahe vayam || 13-16-16||
MHB 13-16-17
त्वत्तः प्रवर्तते कालस्त्वयि कालश्च लीयते ।
कालाख्यः पुरुषाख्यश्च ब्रह्माख्यश्च त्वमेव हि ॥ १३-१६-१७॥
tvattaḥ pravartate kālastvayi kālaśca līyate |
kālākhyaḥ puruṣākhyaśca brahmākhyaśca tvameva hi || 13-16-17||
MHB 13-16-18
तनवस्ते स्मृतास्तिस्रः पुराणज्ञैः सुरर्षिभिः ।
अधिपौरुषमध्यात्ममधिभूताधिदैवतम् ।
अधिलोक्याधिविज्ञानमधियज्ञस्त्वमेव हि ॥ १३-१६-१८॥
tanavaste smṛtāstisraḥ purāṇajñaiḥ surarṣibhiḥ |
adhipauruṣamadhyātmamadhibhūtādhidaivatam |
adhilokyādhivijñānamadhiyajñastvameva hi || 13-16-18||
MHB 13-16-19
त्वां विदित्वात्मदेहस्थं दुर्विदं दैवतैरपि ।
विद्वांसो यान्ति निर्मुक्ताः परं भावमनामयम् ॥ १३-१६-१९॥
tvāṃ viditvātmadehasthaṃ durvidaṃ daivatairapi |
vidvāṃso yānti nirmuktāḥ paraṃ bhāvamanāmayam || 13-16-19||
MHB 13-16-20
अनिच्छतस्तव विभो जन्ममृत्युरनेकतः ।
द्वारं त्वं स्वर्गमोक्षाणामाक्षेप्ता त्वं ददासि च ॥ १३-१६-२०॥
anicchatastava vibho janmamṛtyuranekataḥ |
dvāraṃ tvaṃ svargamokṣāṇāmākṣeptā tvaṃ dadāsi ca || 13-16-20||
MHB 13-16-21
त्वमेव मोक्षः स्वर्गश्च कामः क्रोधस्त्वमेव हि ।
सत्त्वं रजस्तमश्चैव अधश्चोर्ध्वं त्वमेव हि ॥ १३-१६-२१॥
tvameva mokṣaḥ svargaśca kāmaḥ krodhastvameva hi |
sattvaṃ rajastamaścaiva adhaścordhvaṃ tvameva hi || 13-16-21||
MHB 13-16-22
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च स्कन्देन्द्रौ सविता यमः ।
वरुणेन्दू मनुर्धाता विधाता त्वं धनेश्वरः ॥ १३-१६-२२॥
brahmā viṣṇuśca rudraśca skandendrau savitā yamaḥ |
varuṇendū manurdhātā vidhātā tvaṃ dhaneśvaraḥ || 13-16-22||
MHB 13-16-23
भूर्वायुर्ज्योतिरापश्च वाग्बुद्धिस्त्वं मतिर्मनः ।
कर्म सत्यानृते चोभे त्वमेवास्ति च नास्ति च ॥ १३-१६-२३॥
bhūrvāyurjyotirāpaśca vāgbuddhistvaṃ matirmanaḥ |
karma satyānṛte cobhe tvamevāsti ca nāsti ca || 13-16-23||
MHB 13-16-24
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च तत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम् ।
विश्वाविश्वपरो भावश्चिन्त्याचिन्त्यस्त्वमेव हि ॥ १३-१६-२४॥
indriyāṇīndriyārthāśca tatparaṃ prakṛterdhruvam |
viśvāviśvaparo bhāvaścintyācintyastvameva hi || 13-16-24||
MHB 13-16-25
यच्चैतत्परमं ब्रह्म यच्च तत्परमं पदम् ।
या गतिः सांख्ययोगानां स भवान्नात्र संशयः ॥ १३-१६-२५॥
yaccaitatparamaṃ brahma yacca tatparamaṃ padam |
yā gatiḥ sāṃkhyayogānāṃ sa bhavānnātra saṃśayaḥ || 13-16-25||
MHB 13-16-26
नूनमद्य कृतार्थाः स्म नूनं प्राप्ताः सतां गतिम् ।
यां गतिं प्राप्नुवन्तीह ज्ञाननिर्मलबुद्धयः ॥ १३-१६-२६॥
nūnamadya kṛtārthāḥ sma nūnaṃ prāptāḥ satāṃ gatim |
yāṃ gatiṃ prāpnuvantīha jñānanirmalabuddhayaḥ || 13-16-26||
MHB 13-16-27
अहो मूढाः स्म सुचिरमिमं कालमचेतसः ।
यन्न विद्मः परं देवं शाश्वतं यं विदुर्बुधाः ॥ १३-१६-२७॥
aho mūḍhāḥ sma suciramimaṃ kālamacetasaḥ |
yanna vidmaḥ paraṃ devaṃ śāśvataṃ yaṃ vidurbudhāḥ || 13-16-27||
MHB 13-16-28
सोऽयमासादितः साक्षाद्बहुभिर्जन्मभिर्मया ।
भक्तानुग्रहकृद्देवो यं ज्ञात्वामृतमश्नुते ॥ १३-१६-२८॥
so'yamāsāditaḥ sākṣādbahubhirjanmabhirmayā |
bhaktānugrahakṛddevo yaṃ jñātvāmṛtamaśnute || 13-16-28||
MHB 13-16-29
देवासुरमनुष्याणां यच्च गुह्यं सनातनम् ।
गुहायां निहितं ब्रह्म दुर्विज्ञेयं सुरैरपि ॥ १३-१६-२९॥
devāsuramanuṣyāṇāṃ yacca guhyaṃ sanātanam |
guhāyāṃ nihitaṃ brahma durvijñeyaṃ surairapi || 13-16-29||
MHB 13-16-30
स एष भगवान्देवः सर्वकृत्सर्वतोमुखः ।
सर्वात्मा सर्वदर्शी च सर्वगः सर्ववेदिता ॥ १३-१६-३०॥
sa eṣa bhagavāndevaḥ sarvakṛtsarvatomukhaḥ |
sarvātmā sarvadarśī ca sarvagaḥ sarvaveditā || 13-16-30||
MHB 13-16-31
प्राणकृत्प्राणभृत्प्राणी प्राणदः प्राणिनां गतिः ।
देहकृद्देहभृद्देही देहभुग्देहिनां गतिः ॥ १३-१६-३१॥
prāṇakṛtprāṇabhṛtprāṇī prāṇadaḥ prāṇināṃ gatiḥ |
dehakṛddehabhṛddehī dehabhugdehināṃ gatiḥ || 13-16-31||
MHB 13-16-32
अध्यात्मगतिनिष्ठानां ध्यानिनामात्मवेदिनाम् ।
अपुनर्मारकामानां या गतिः सोऽयमीश्वरः ॥ १३-१६-३२॥
adhyātmagatiniṣṭhānāṃ dhyānināmātmavedinām |
apunarmārakāmānāṃ yā gatiḥ so'yamīśvaraḥ || 13-16-32||
MHB 13-16-33
अयं च सर्वभूतानां शुभाशुभगतिप्रदः ।
अयं च जन्ममरणे विदध्यात्सर्वजन्तुषु ॥ १३-१६-३३॥
ayaṃ ca sarvabhūtānāṃ śubhāśubhagatipradaḥ |
ayaṃ ca janmamaraṇe vidadhyātsarvajantuṣu || 13-16-33||
MHB 13-16-34
अयं च सिद्धिकामानामृषीणां सिद्धिदः प्रभुः ।
अयं च मोक्षकामानां द्विजानां मोक्षदः प्रभुः ॥ १३-१६-३४॥
ayaṃ ca siddhikāmānāmṛṣīṇāṃ siddhidaḥ prabhuḥ |
ayaṃ ca mokṣakāmānāṃ dvijānāṃ mokṣadaḥ prabhuḥ || 13-16-34||
MHB 13-16-35
भूराद्यान्सर्वभुवनानुत्पाद्य सदिवौकसः ।
विभर्ति देवस्तनुभिरष्टाभिश्च ददाति च ॥ १३-१६-३५॥
bhūrādyānsarvabhuvanānutpādya sadivaukasaḥ |
vibharti devastanubhiraṣṭābhiśca dadāti ca || 13-16-35||
MHB 13-16-36
अतः प्रवर्तते सर्वमस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
अस्मिंश्च प्रलयं याति अयमेकः सनातनः ॥ १३-१६-३६॥
ataḥ pravartate sarvamasminsarvaṃ pratiṣṭhitam |
asmiṃśca pralayaṃ yāti ayamekaḥ sanātanaḥ || 13-16-36||
MHB 13-16-37
अयं स सत्यकामानां सत्यलोकः परः सताम् ।
अपवर्गश्च मुक्तानां कैवल्यं चात्मवादिनाम् ॥ १३-१६-३७॥
ayaṃ sa satyakāmānāṃ satyalokaḥ paraḥ satām |
apavargaśca muktānāṃ kaivalyaṃ cātmavādinām || 13-16-37||
MHB 13-16-38
अयं ब्रह्मादिभिः सिद्धैर्गुहायां गोपितः प्रभुः ।
देवासुरमनुष्याणां न प्रकाशो भवेदिति ॥ १३-१६-३८॥
ayaṃ brahmādibhiḥ siddhairguhāyāṃ gopitaḥ prabhuḥ |
devāsuramanuṣyāṇāṃ na prakāśo bhavediti || 13-16-38||
MHB 13-16-39
तं त्वां देवासुरनरास्तत्त्वेन न विदुर्भवम् ।
मोहिताः खल्वनेनैव हृच्छयेन प्रवेशिताः ॥ १३-१६-३९॥
taṃ tvāṃ devāsuranarāstattvena na vidurbhavam |
mohitāḥ khalvanenaiva hṛcchayena praveśitāḥ || 13-16-39||
MHB 13-16-40
ये चैनं संप्रपद्यन्ते भक्तियोगेन भारत ।
तेषामेवात्मनात्मानं दर्शयत्येष हृच्छयः ॥ १३-१६-४०॥
ye cainaṃ saṃprapadyante bhaktiyogena bhārata |
teṣāmevātmanātmānaṃ darśayatyeṣa hṛcchayaḥ || 13-16-40||
MHB 13-16-41
यं ज्ञात्वा न पुनर्जन्म मरणं चापि विद्यते ।
यं विदित्वा परं वेद्यं वेदितव्यं न विद्यते ॥ १३-१६-४१॥
yaṃ jñātvā na punarjanma maraṇaṃ cāpi vidyate |
yaṃ viditvā paraṃ vedyaṃ veditavyaṃ na vidyate || 13-16-41||
MHB 13-16-42
यं लब्ध्वा परमं लाभं मन्यते नाधिकं पुनः ।
प्राणसूक्ष्मां परां प्राप्तिमागच्छत्यक्षयावहाम् ॥ १३-१६-४२॥
yaṃ labdhvā paramaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ punaḥ |
prāṇasūkṣmāṃ parāṃ prāptimāgacchatyakṣayāvahām || 13-16-42||
MHB 13-16-43
यं सांख्या गुणतत्त्वज्ञाः सांख्यशास्त्रविशारदाः ।
सूक्ष्मज्ञानरताः पूर्वं ज्ञात्वा मुच्यन्ति बन्धनैः ॥ १३-१६-४३॥
yaṃ sāṃkhyā guṇatattvajñāḥ sāṃkhyaśāstraviśāradāḥ |
sūkṣmajñānaratāḥ pūrvaṃ jñātvā mucyanti bandhanaiḥ || 13-16-43||
MHB 13-16-44
यं च वेदविदो वेद्यं वेदान्तेषु प्रतिष्ठितम् ।
प्राणायामपरा नित्यं यं विशन्ति जपन्ति च ॥ १३-१६-४४॥
yaṃ ca vedavido vedyaṃ vedānteṣu pratiṣṭhitam |
prāṇāyāmaparā nityaṃ yaṃ viśanti japanti ca || 13-16-44||
MHB 13-16-45
अयं स देवयानानामादित्यो द्वारमुच्यते ।
अयं च पितृयानानां चन्द्रमा द्वारमुच्यते ॥ १३-१६-४५॥
ayaṃ sa devayānānāmādityo dvāramucyate |
ayaṃ ca pitṛyānānāṃ candramā dvāramucyate || 13-16-45||
MHB 13-16-46
एष कालगतिश्चित्रा संवत्सरयुगादिषु ।
भावाभावौ तदात्वे च अयने दक्षिणोत्तरे ॥ १३-१६-४६॥
eṣa kālagatiścitrā saṃvatsarayugādiṣu |
bhāvābhāvau tadātve ca ayane dakṣiṇottare || 13-16-46||
MHB 13-16-47
एवं प्रजापतिः पूर्वमाराध्य बहुभिः स्तवैः ।
वरयामास पुत्रत्वे नीललोहितसंज्ञितम् ॥ १३-१६-४७॥
evaṃ prajāpatiḥ pūrvamārādhya bahubhiḥ stavaiḥ |
varayāmāsa putratve nīlalohitasaṃjñitam || 13-16-47||
MHB 13-16-48
ऋग्भिर्यमनुशंसन्ति तन्त्रे कर्मणि बह्वृचः ।
यजुर्भिर्यं त्रिधा वेद्यं जुह्वत्यध्वर्यवोऽध्वरे ॥ १३-१६-४८॥
ṛgbhiryamanuśaṃsanti tantre karmaṇi bahvṛcaḥ |
yajurbhiryaṃ tridhā vedyaṃ juhvatyadhvaryavo'dhvare || 13-16-48||
MHB 13-16-49
सामभिर्यं च गायन्ति सामगाः शुद्धबुद्धयः ।
यज्ञस्य परमा योनिः पतिश्चायं परः स्मृतः ॥ १३-१६-४९॥
sāmabhiryaṃ ca gāyanti sāmagāḥ śuddhabuddhayaḥ |
yajñasya paramā yoniḥ patiścāyaṃ paraḥ smṛtaḥ || 13-16-49||
MHB 13-16-50
रात्र्यहःश्रोत्रनयनः पक्षमासशिरोभुजः ।
ऋतुवीर्यस्तपोधैर्यो ह्यब्दगुह्योरुपादवान् ॥ १३-१६-५०॥
rātryahaḥśrotranayanaḥ pakṣamāsaśirobhujaḥ |
ṛtuvīryastapodhairyo hyabdaguhyorupādavān || 13-16-50||
MHB 13-16-51
मृत्युर्यमो हुताशश्च कालः संहारवेगवान् ।
कालस्य परमा योनिः कालश्चायं सनातनः ॥ १३-१६-५१॥
mṛtyuryamo hutāśaśca kālaḥ saṃhāravegavān |
kālasya paramā yoniḥ kālaścāyaṃ sanātanaḥ || 13-16-51||
MHB 13-16-52
चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना ।
ध्रुवः सप्तर्षयश्चैव भुवनाः सप्त एव च ॥ १३-१६-५२॥
candrādityau sanakṣatrau sagrahau saha vāyunā |
dhruvaḥ saptarṣayaścaiva bhuvanāḥ sapta eva ca || 13-16-52||
MHB 13-16-53
प्रधानं महदव्यक्तं विशेषान्तं सवैकृतम् ।
ब्रह्मादि स्तम्बपर्यन्तं भूतादि सदसच्च यत् ॥ १३-१६-५३॥
pradhānaṃ mahadavyaktaṃ viśeṣāntaṃ savaikṛtam |
brahmādi stambaparyantaṃ bhūtādi sadasacca yat || 13-16-53||
MHB 13-16-54
अष्टौ प्रकृतयश्चैव प्रकृतिभ्यश्च यत्परम् ।
अस्य देवस्य यद्भागं कृत्स्नं संपरिवर्तते ॥ १३-१६-५४॥
aṣṭau prakṛtayaścaiva prakṛtibhyaśca yatparam |
asya devasya yadbhāgaṃ kṛtsnaṃ saṃparivartate || 13-16-54||
MHB 13-16-55
एतत्परममानन्दं यत्तच्छाश्वतमेव च ।
एषा गतिर्विरक्तानामेष भावः परः सताम् ॥ १३-१६-५५॥
etatparamamānandaṃ yattacchāśvatameva ca |
eṣā gatirviraktānāmeṣa bhāvaḥ paraḥ satām || 13-16-55||
MHB 13-16-56
एतत्पदमनुद्विग्नमेतद्ब्रह्म सनातनम् ।
शास्त्रवेदाङ्गविदुषामेतद्ध्यानं परं पदम् ॥ १३-१६-५६॥
etatpadamanudvignametadbrahma sanātanam |
śāstravedāṅgaviduṣāmetaddhyānaṃ paraṃ padam || 13-16-56||
MHB 13-16-57
इयं सा परमा काष्ठा इयं सा परमा कला ।
इयं सा परमा सिद्धिरियं सा परमा गतिः ॥ १३-१६-५७॥
iyaṃ sā paramā kāṣṭhā iyaṃ sā paramā kalā |
iyaṃ sā paramā siddhiriyaṃ sā paramā gatiḥ || 13-16-57||
MHB 13-16-58
इयं सा परमा शान्तिरियं सा निर्वृतिः परा ।
यं प्राप्य कृतकृत्याः स्म इत्यमन्यन्त वेधसः ॥ १३-१६-५८॥
iyaṃ sā paramā śāntiriyaṃ sā nirvṛtiḥ parā |
yaṃ prāpya kṛtakṛtyāḥ sma ityamanyanta vedhasaḥ || 13-16-58||
MHB 13-16-59
इयं तुष्टिरियं सिद्धिरियं श्रुतिरियं स्मृतिः ।
अध्यात्मगतिनिष्ठानां विदुषां प्राप्तिरव्यया ॥ १३-१६-५९॥
iyaṃ tuṣṭiriyaṃ siddhiriyaṃ śrutiriyaṃ smṛtiḥ |
adhyātmagatiniṣṭhānāṃ viduṣāṃ prāptiravyayā || 13-16-59||
MHB 13-16-60
यजतां यज्ञकामानां यज्ञैर्विपुलदक्षिणैः ।
या गतिर्दैवतैर्दिव्या सा गतिस्त्वं सनातन ॥ १३-१६-६०॥
yajatāṃ yajñakāmānāṃ yajñairvipuladakṣiṇaiḥ |
yā gatirdaivatairdivyā sā gatistvaṃ sanātana || 13-16-60||
MHB 13-16-61
जप्यहोमव्रतैः कृच्छ्रैर्नियमैर्देहपातनैः ।
तप्यतां या गतिर्देव वैराजे सा गतिर्भवान् ॥ १३-१६-६१॥
japyahomavrataiḥ kṛcchrairniyamairdehapātanaiḥ |
tapyatāṃ yā gatirdeva vairāje sā gatirbhavān || 13-16-61||
MHB 13-16-62
कर्मन्यासकृतानां च विरक्तानां ततस्ततः ।
या गतिर्ब्रह्मभवने सा गतिस्त्वं सनातन ॥ १३-१६-६२॥
karmanyāsakṛtānāṃ ca viraktānāṃ tatastataḥ |
yā gatirbrahmabhavane sā gatistvaṃ sanātana || 13-16-62||
MHB 13-16-63
अपुनर्मारकामानां वैराग्ये वर्ततां परे ।
विकृतीनां लयानां च सा गतिस्त्वं सनातन ॥ १३-१६-६३॥
apunarmārakāmānāṃ vairāgye vartatāṃ pare |
vikṛtīnāṃ layānāṃ ca sā gatistvaṃ sanātana || 13-16-63||
MHB 13-16-64
ज्ञानविज्ञाननिष्ठानां निरुपाख्या निरञ्जना ।
कैवल्या या गतिर्देव परमा सा गतिर्भवान् ॥ १३-१६-६४॥
jñānavijñānaniṣṭhānāṃ nirupākhyā nirañjanā |
kaivalyā yā gatirdeva paramā sā gatirbhavān || 13-16-64||
MHB 13-16-65
वेदशास्त्रपुराणोक्ताः पञ्चैता गतयः स्मृताः ।
त्वत्प्रसादाद्धि लभ्यन्ते न लभ्यन्तेऽन्यथा विभो ॥ १३-१६-६५॥
vedaśāstrapurāṇoktāḥ pañcaitā gatayaḥ smṛtāḥ |
tvatprasādāddhi labhyante na labhyante'nyathā vibho || 13-16-65||
MHB 13-16-66
इति तण्डिस्तपोयोगात्तुष्टावेशानमव्ययम् ।
जगौ च परमं ब्रह्म यत्पुरा लोककृज्जगौ ॥ १३-१६-६६॥
iti taṇḍistapoyogāttuṣṭāveśānamavyayam |
jagau ca paramaṃ brahma yatpurā lokakṛjjagau || 13-16-66||
MHB 13-16-67
ब्रह्मा शतक्रतुर्विष्णुर्विश्वेदेवा महर्षयः ।
न विदुस्त्वामिति ततस्तुष्टः प्रोवाच तं शिवः ॥ १३-१६-६७॥
brahmā śatakraturviṣṇurviśvedevā maharṣayaḥ |
na vidustvāmiti tatastuṣṭaḥ provāca taṃ śivaḥ || 13-16-67||
MHB 13-16-68
अक्षयश्चाव्ययश्चैव भविता दुःखवर्जितः ।
यशस्वी तेजसा युक्तो दिव्यज्ञानसमन्वितः ॥ १३-१६-६८॥
akṣayaścāvyayaścaiva bhavitā duḥkhavarjitaḥ |
yaśasvī tejasā yukto divyajñānasamanvitaḥ || 13-16-68||
MHB 13-16-69
ऋषीणामभिगम्यश्च सूत्रकर्ता सुतस्तव ।
मत्प्रसादाद्द्विजश्रेष्ठ भविष्यति न संशयः ॥ १३-१६-६९॥
ṛṣīṇāmabhigamyaśca sūtrakartā sutastava |
matprasādāddvijaśreṣṭha bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 13-16-69||
MHB 13-16-70
कं वा कामं ददाम्यद्य ब्रूहि यद्वत्स काङ्क्षसे ।
प्राञ्जलिः स उवाचेदं त्वयि भक्तिर्दृढास्तु मे ॥ १३-१६-७०॥
kaṃ vā kāmaṃ dadāmyadya brūhi yadvatsa kāṅkṣase |
prāñjaliḥ sa uvācedaṃ tvayi bhaktirdṛḍhāstu me || 13-16-70||
MHB 13-16-71
एवं दत्त्वा वरं देवो वन्द्यमानः सुरर्षिभिः ।
स्तूयमानश्च विबुधैस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ १३-१६-७१॥
evaṃ dattvā varaṃ devo vandyamānaḥ surarṣibhiḥ |
stūyamānaśca vibudhaistatraivāntaradhīyata || 13-16-71||
MHB 13-16-72
अन्तर्हिते भगवति सानुगे यादवेश्वर ।
ऋषिराश्रममागम्य ममैतत्प्रोक्तवानिह ॥ १३-१६-७२॥
antarhite bhagavati sānuge yādaveśvara |
ṛṣirāśramamāgamya mamaitatproktavāniha || 13-16-72||
MHB 13-16-73
यानि च प्रथितान्यादौ तण्डिराख्यातवान्मम ।
नामानि मानवश्रेष्ठ तानि त्वं शृणु सिद्धये ॥ १३-१६-७३॥
yāni ca prathitānyādau taṇḍirākhyātavānmama |
nāmāni mānavaśreṣṭha tāni tvaṃ śṛṇu siddhaye || 13-16-73||
MHB 13-16-74
दश नामसहस्राणि वेदेष्वाह पितामहः ।
शर्वस्य शास्त्रेषु तथा दश नामशतानि वै ॥ १३-१६-७४॥
daśa nāmasahasrāṇi vedeṣvāha pitāmahaḥ |
śarvasya śāstreṣu tathā daśa nāmaśatāni vai || 13-16-74||
MHB 13-16-75
गुह्यानीमानि नामानि तण्डिर्भगवतोऽच्युत ।
देवप्रसादाद्देवेश पुरा प्राह महात्मने ॥ १३-१६-७५॥
guhyānīmāni nāmāni taṇḍirbhagavato'cyuta |
devaprasādāddeveśa purā prāha mahātmane || 13-16-75||
Adhyaya: 17/154 (171)
MHB 13-17-1
वासुदेव उवाच ।
ततः स प्रयतो भूत्वा मम तात युधिष्ठिर ।
प्राञ्जलिः प्राह विप्रर्षिर्नामसंहारमादितः ॥ १३-१७-१॥
vāsudeva uvāca |
tataḥ sa prayato bhūtvā mama tāta yudhiṣṭhira |
prāñjaliḥ prāha viprarṣirnāmasaṃhāramāditaḥ || 13-17-1||
MHB 13-17-2
उपमन्युरुवाच ।
ब्रह्मप्रोक्तैरृषिप्रोक्तैर्वेदवेदाङ्गसंभवैः ।
सर्वलोकेषु विख्यातैः स्थाणुं स्तोष्यामि नामभिः ॥ १३-१७-२॥
upamanyuruvāca |
brahmaproktairṛṣiproktairvedavedāṅgasaṃbhavaiḥ |
sarvalokeṣu vikhyātaiḥ sthāṇuṃ stoṣyāmi nāmabhiḥ || 13-17-2||
MHB 13-17-3
महद्भिर्विहितैः सत्यैः सिद्धैः सर्वार्थसाधकैः ।
ऋषिणा तण्डिना भक्त्या कृतैर्देवकृतात्मना ॥ १३-१७-३॥
mahadbhirvihitaiḥ satyaiḥ siddhaiḥ sarvārthasādhakaiḥ |
ṛṣiṇā taṇḍinā bhaktyā kṛtairdevakṛtātmanā || 13-17-3||
MHB 13-17-4
यथोक्तैर्लोकविख्यातैर्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।
प्रवरं प्रथमं स्वर्ग्यं सर्वभूतहितं शुभम् ।
श्रुतैः सर्वत्र जगति ब्रह्मलोकावतारितैः ॥ १३-१७-४॥
yathoktairlokavikhyātairmunibhistattvadarśibhiḥ |
pravaraṃ prathamaṃ svargyaṃ sarvabhūtahitaṃ śubham |
śrutaiḥ sarvatra jagati brahmalokāvatāritaiḥ || 13-17-4||
MHB 13-17-5
यत्तद्रहस्यं परमं ब्रह्मप्रोक्तं सनातनम् ।
वक्ष्ये यदुकुलश्रेष्ठ शृणुष्वावहितो मम ॥ १३-१७-५॥
yattadrahasyaṃ paramaṃ brahmaproktaṃ sanātanam |
vakṣye yadukulaśreṣṭha śṛṇuṣvāvahito mama || 13-17-5||
MHB 13-17-6
परत्वेन भवं देवं भक्तस्त्वं परमेश्वरम् ।
तेन ते श्रावयिष्यामि यत्तद्ब्रह्म सनातनम् ॥ १३-१७-६॥
paratvena bhavaṃ devaṃ bhaktastvaṃ parameśvaram |
tena te śrāvayiṣyāmi yattadbrahma sanātanam || 13-17-6||
MHB 13-17-7
न शक्यं विस्तरात्कृत्स्नं वक्तुं शर्वस्य केनचित् ।
युक्तेनापि विभूतीनामपि वर्षशतैरपि ॥ १३-१७-७॥
na śakyaṃ vistarātkṛtsnaṃ vaktuṃ śarvasya kenacit |
yuktenāpi vibhūtīnāmapi varṣaśatairapi || 13-17-7||
MHB 13-17-8
यस्यादिर्मध्यमन्तश्च सुरैरपि न गम्यते ।
कस्तस्य शक्नुयाद्वक्तुं गुणान्कार्त्स्न्येन माधव ॥ १३-१७-८॥
yasyādirmadhyamantaśca surairapi na gamyate |
kastasya śaknuyādvaktuṃ guṇānkārtsnyena mādhava || 13-17-8||
MHB 13-17-9
किं तु देवस्य महतः संक्षिप्तार्थपदाक्षरम् ।
शक्तितश्चरितं वक्ष्ये प्रसादात्तस्य चैव हि ॥ १३-१७-९॥
kiṃ tu devasya mahataḥ saṃkṣiptārthapadākṣaram |
śaktitaścaritaṃ vakṣye prasādāttasya caiva hi || 13-17-9||
MHB 13-17-10
अप्राप्येह ततोऽनुज्ञां न शक्यः स्तोतुमीश्वरः ।
यदा तेनाभ्यनुज्ञातः स्तुवत्येव सदा भवम् ॥ १३-१७-१०॥
aprāpyeha tato'nujñāṃ na śakyaḥ stotumīśvaraḥ |
yadā tenābhyanujñātaḥ stuvatyeva sadā bhavam || 13-17-10||
MHB 13-17-11
अनादिनिधनस्याहं सर्वयोनेर्महात्मनः ।
नाम्नां कंचित्समुद्देशं वक्ष्ये ह्यव्यक्तयोनिनः ॥ १३-१७-११॥
anādinidhanasyāhaṃ sarvayonermahātmanaḥ |
nāmnāṃ kaṃcitsamuddeśaṃ vakṣye hyavyaktayoninaḥ || 13-17-11||
MHB 13-17-12
वरदस्य वरेण्यस्य विश्वरूपस्य धीमतः ।
शृणु नामसमुद्देशं यदुक्तं पद्मयोनिना ॥ १३-१७-१२॥
varadasya vareṇyasya viśvarūpasya dhīmataḥ |
śṛṇu nāmasamuddeśaṃ yaduktaṃ padmayoninā || 13-17-12||
MHB 13-17-13
दश नामसहस्राणि यान्याह प्रपितामहः ।
तानि निर्मथ्य मनसा दध्नो घृतमिवोद्धृतम् ॥ १३-१७-१३॥
daśa nāmasahasrāṇi yānyāha prapitāmahaḥ |
tāni nirmathya manasā dadhno ghṛtamivoddhṛtam || 13-17-13||
MHB 13-17-14
गिरेः सारं यथा हेम पुष्पात्सारं यथा मधु ।
घृतात्सारं यथा मण्डस्तथैतत्सारमुद्धृतम् ॥ १३-१७-१४॥
gireḥ sāraṃ yathā hema puṣpātsāraṃ yathā madhu |
ghṛtātsāraṃ yathā maṇḍastathaitatsāramuddhṛtam || 13-17-14||
MHB 13-17-15
सर्वपाप्मापहमिदं चतुर्वेदसमन्वितम् ।
प्रयत्नेनाधिगन्तव्यं धार्यं च प्रयतात्मना ।
शान्तिकं पौष्टिकं चैव रक्षोघ्नं पावनं महत् ॥ १३-१७-१५॥
sarvapāpmāpahamidaṃ caturvedasamanvitam |
prayatnenādhigantavyaṃ dhāryaṃ ca prayatātmanā |
śāntikaṃ pauṣṭikaṃ caiva rakṣoghnaṃ pāvanaṃ mahat || 13-17-15||
MHB 13-17-16
इदं भक्ताय दातव्यं श्रद्दधानास्तिकाय च ।
नाश्रद्दधानरूपाय नास्तिकायाजितात्मने ॥ १३-१७-१६॥
idaṃ bhaktāya dātavyaṃ śraddadhānāstikāya ca |
nāśraddadhānarūpāya nāstikāyājitātmane || 13-17-16||
MHB 13-17-17
यश्चाभ्यसूयते देवं भूतात्मानं पिनाकिनम् ।
स कृष्ण नरकं याति सह पूर्वैः सहानुगैः ॥ १३-१७-१७॥
yaścābhyasūyate devaṃ bhūtātmānaṃ pinākinam |
sa kṛṣṇa narakaṃ yāti saha pūrvaiḥ sahānugaiḥ || 13-17-17||
MHB 13-17-18
इदं ध्यानमिदं योगमिदं ध्येयमनुत्तमम् ।
इदं जप्यमिदं ज्ञानं रहस्यमिदमुत्तमम् ।
इदं ज्ञात्वान्तकालेऽपि गच्छेद्धि परमां गतिम् ॥ १३-१७-१८॥
idaṃ dhyānamidaṃ yogamidaṃ dhyeyamanuttamam |
idaṃ japyamidaṃ jñānaṃ rahasyamidamuttamam |
idaṃ jñātvāntakāle'pi gaccheddhi paramāṃ gatim || 13-17-18||
MHB 13-17-19
पवित्रं मङ्गलं पुण्यं कल्याणमिदमुत्तमम् ।
निगदिष्ये महाबाहो स्तवानामुत्तमं स्तवम् ॥ १३-१७-१९॥
pavitraṃ maṅgalaṃ puṇyaṃ kalyāṇamidamuttamam |
nigadiṣye mahābāho stavānāmuttamaṃ stavam || 13-17-19||
MHB 13-17-20
इदं ब्रह्मा पुरा कृत्वा सर्वलोकपितामहः ।
सर्वस्तवानां दिव्यानां राजत्वे समकल्पयत् ॥ १३-१७-२०॥
idaṃ brahmā purā kṛtvā sarvalokapitāmahaḥ |
sarvastavānāṃ divyānāṃ rājatve samakalpayat || 13-17-20||
MHB 13-17-21
तदाप्रभृति चैवायमीश्वरस्य महात्मनः ।
स्तवराजेति विख्यातो जगत्यमरपूजितः ।
ब्रह्मलोकादयं चैव स्तवराजोऽवतारितः ॥ १३-१७-२१॥
tadāprabhṛti caivāyamīśvarasya mahātmanaḥ |
stavarājeti vikhyāto jagatyamarapūjitaḥ |
brahmalokādayaṃ caiva stavarājo'vatāritaḥ || 13-17-21||
MHB 13-17-22
यस्मात्तण्डिः पुरा प्राह तेन तण्डिकृतोऽभवत् ।
स्वर्गाच्चैवात्र भूलोकं तण्डिना ह्यवतारितः ॥ १३-१७-२२॥
yasmāttaṇḍiḥ purā prāha tena taṇḍikṛto'bhavat |
svargāccaivātra bhūlokaṃ taṇḍinā hyavatāritaḥ || 13-17-22||
MHB 13-17-23
सर्वमङ्गलमङ्गल्यं सर्वपापप्रणाशनम् ।
निगदिष्ये महाबाहो स्तवानामुत्तमं स्तवम् ॥ १३-१७-२३॥
sarvamaṅgalamaṅgalyaṃ sarvapāpapraṇāśanam |
nigadiṣye mahābāho stavānāmuttamaṃ stavam || 13-17-23||
MHB 13-17-24
ब्रह्मणामपि यद्ब्रह्म पराणामपि यत्परम् ।
तेजसामपि यत्तेजस्तपसामपि यत्तपः ॥ १३-१७-२४॥
brahmaṇāmapi yadbrahma parāṇāmapi yatparam |
tejasāmapi yattejastapasāmapi yattapaḥ || 13-17-24||
MHB 13-17-25
शान्तीनामपि या शान्तिर्द्युतीनामपि या द्युतिः ।
दान्तानामपि यो दान्तो धीमतामपि या च धीः ॥ १३-१७-२५॥
śāntīnāmapi yā śāntirdyutīnāmapi yā dyutiḥ |
dāntānāmapi yo dānto dhīmatāmapi yā ca dhīḥ || 13-17-25||
MHB 13-17-26
देवानामपि यो देवो मुनीनामपि यो मुनिः ।
यज्ञानामपि यो यज्ञः शिवानामपि यः शिवः ॥ १३-१७-२६॥
devānāmapi yo devo munīnāmapi yo muniḥ |
yajñānāmapi yo yajñaḥ śivānāmapi yaḥ śivaḥ || 13-17-26||
MHB 13-17-27
रुद्राणामपि यो रुद्रः प्रभुः प्रभवतामपि ।
योगिनामपि यो योगी कारणानां च कारणम् ॥ १३-१७-२७॥
rudrāṇāmapi yo rudraḥ prabhuḥ prabhavatāmapi |
yogināmapi yo yogī kāraṇānāṃ ca kāraṇam || 13-17-27||
MHB 13-17-28
यतो लोकाः संभवन्ति न भवन्ति यतः पुनः ।
सर्वभूतात्मभूतस्य हरस्यामिततेजसः ॥ १३-१७-२८॥
yato lokāḥ saṃbhavanti na bhavanti yataḥ punaḥ |
sarvabhūtātmabhūtasya harasyāmitatejasaḥ || 13-17-28||
MHB 13-17-29
अष्टोत्तरसहस्रं तु नाम्नां शर्वस्य मे शृणु ।
यच्छ्रुत्वा मनुजश्रेष्ठ सर्वान्कामानवाप्स्यसि ॥ १३-१७-२९॥
aṣṭottarasahasraṃ tu nāmnāṃ śarvasya me śṛṇu |
yacchrutvā manujaśreṣṭha sarvānkāmānavāpsyasi || 13-17-29||
MHB 13-17-30
स्थिरः स्थाणुः प्रभुर्भानुः प्रवरो वरदो वरः ।
सर्वात्मा सर्वविख्यातः सर्वः सर्वकरो भवः ॥ १३-१७-३०॥
sthiraḥ sthāṇuḥ prabhurbhānuḥ pravaro varado varaḥ |
sarvātmā sarvavikhyātaḥ sarvaḥ sarvakaro bhavaḥ || 13-17-30||
MHB 13-17-31
जटी चर्मी शिखण्डी च सर्वाङ्गः सर्वभावनः ।
हरिश्च हरिणाक्षश्च सर्वभूतहरः प्रभुः ॥ १३-१७-३१॥
jaṭī carmī śikhaṇḍī ca sarvāṅgaḥ sarvabhāvanaḥ |
hariśca hariṇākṣaśca sarvabhūtaharaḥ prabhuḥ || 13-17-31||
MHB 13-17-32
प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च नियतः शाश्वतो ध्रुवः ।
श्मशानचारी भगवान्खचरो गोचरोऽर्दनः ॥ १३-१७-३२॥
pravṛttiśca nivṛttiśca niyataḥ śāśvato dhruvaḥ |
śmaśānacārī bhagavānkhacaro gocaro'rdanaḥ || 13-17-32||
MHB 13-17-33
अभिवाद्यो महाकर्मा तपस्वी भूतभावनः ।
उन्मत्तवेशप्रच्छन्नः सर्वलोकप्रजापतिः ॥ १३-१७-३३॥
abhivādyo mahākarmā tapasvī bhūtabhāvanaḥ |
unmattaveśapracchannaḥ sarvalokaprajāpatiḥ || 13-17-33||
MHB 13-17-34
महारूपो महाकायः सर्वरूपो महायशाः ।
महात्मा सर्वभूतश्च विरूपो वामनो मनुः ॥ १३-१७-३४॥
mahārūpo mahākāyaḥ sarvarūpo mahāyaśāḥ |
mahātmā sarvabhūtaśca virūpo vāmano manuḥ || 13-17-34||
MHB 13-17-35
लोकपालोऽन्तर्हितात्मा प्रसादो हयगर्दभिः ।
पवित्रश्च महांश्चैव नियमो नियमाश्रयः ॥ १३-१७-३५॥
lokapālo'ntarhitātmā prasādo hayagardabhiḥ |
pavitraśca mahāṃścaiva niyamo niyamāśrayaḥ || 13-17-35||
MHB 13-17-36
सर्वकर्मा स्वयंभूश्च आदिरादिकरो निधिः ।
सहस्राक्षो विरूपाक्षः सोमो नक्षत्रसाधकः ॥ १३-१७-३६॥
sarvakarmā svayaṃbhūśca ādirādikaro nidhiḥ |
sahasrākṣo virūpākṣaḥ somo nakṣatrasādhakaḥ || 13-17-36||
MHB 13-17-37
चन्द्रसूर्यगतिः केतुर्ग्रहो ग्रहपतिर्वरः ।
अद्रिरद्र्यालयः कर्ता मृगबाणार्पणोऽनघः ॥ १३-१७-३७॥
candrasūryagatiḥ keturgraho grahapatirvaraḥ |
adriradryālayaḥ kartā mṛgabāṇārpaṇo'naghaḥ || 13-17-37||
MHB 13-17-38
महातपा घोरतपा अदीनो दीनसाधकः ।
संवत्सरकरो मन्त्रः प्रमाणं परमं तपः ॥ १३-१७-३८॥
mahātapā ghoratapā adīno dīnasādhakaḥ |
saṃvatsarakaro mantraḥ pramāṇaṃ paramaṃ tapaḥ || 13-17-38||
MHB 13-17-39
योगी योज्यो महाबीजो महारेता महातपाः ।
सुवर्णरेताः सर्वज्ञः सुबीजो वृषवाहनः ॥ १३-१७-३९॥
yogī yojyo mahābījo mahāretā mahātapāḥ |
suvarṇaretāḥ sarvajñaḥ subījo vṛṣavāhanaḥ || 13-17-39||
MHB 13-17-40
दशबाहुस्त्वनिमिषो नीलकण्ठ उमापतिः ।
विश्वरूपः स्वयंश्रेष्ठो बलवीरो बलो गणः ॥ १३-१७-४०॥
daśabāhustvanimiṣo nīlakaṇṭha umāpatiḥ |
viśvarūpaḥ svayaṃśreṣṭho balavīro balo gaṇaḥ || 13-17-40||
MHB 13-17-41
गणकर्ता गणपतिर्दिग्वासाः काम्य एव च ।
पवित्रं परमं मन्त्रः सर्वभावकरो हरः ॥ १३-१७-४१॥
gaṇakartā gaṇapatirdigvāsāḥ kāmya eva ca |
pavitraṃ paramaṃ mantraḥ sarvabhāvakaro haraḥ || 13-17-41||
MHB 13-17-42
कमण्डलुधरो धन्वी बाणहस्तः कपालवान् ।
अशनी शतघ्नी खड्गी पट्टिशी चायुधी महान् ॥ १३-१७-४२॥
kamaṇḍaludharo dhanvī bāṇahastaḥ kapālavān |
aśanī śataghnī khaḍgī paṭṭiśī cāyudhī mahān || 13-17-42||
MHB 13-17-43
स्रुवहस्तः सुरूपश्च तेजस्तेजस्करो निधिः ।
उष्णीषी च सुवक्त्रश्च उदग्रो विनतस्तथा ॥ १३-१७-४३॥
sruvahastaḥ surūpaśca tejastejaskaro nidhiḥ |
uṣṇīṣī ca suvaktraśca udagro vinatastathā || 13-17-43||
MHB 13-17-44
दीर्घश्च हरिकेशश्च सुतीर्थः कृष्ण एव च ।
सृगालरूपः सर्वार्थो मुण्डः कुण्डी कमण्डलुः ॥ १३-१७-४४॥
dīrghaśca harikeśaśca sutīrthaḥ kṛṣṇa eva ca |
sṛgālarūpaḥ sarvārtho muṇḍaḥ kuṇḍī kamaṇḍaluḥ || 13-17-44||
MHB 13-17-45
अजश्च मृगरूपश्च गन्धधारी कपर्द्यपि ।
ऊर्ध्वरेता ऊर्ध्वलिङ्ग ऊर्ध्वशायी नभस्तलः ॥ १३-१७-४५॥
ajaśca mṛgarūpaśca gandhadhārī kapardyapi |
ūrdhvaretā ūrdhvaliṅga ūrdhvaśāyī nabhastalaḥ || 13-17-45||
MHB 13-17-46
त्रिजटश्चीरवासाश्च रुद्रः सेनापतिर्विभुः ।
अहश्चरोऽथ नक्तं च तिग्ममन्युः सुवर्चसः ॥ १३-१७-४६॥
trijaṭaścīravāsāśca rudraḥ senāpatirvibhuḥ |
ahaścaro'tha naktaṃ ca tigmamanyuḥ suvarcasaḥ || 13-17-46||
MHB 13-17-47
गजहा दैत्यहा लोको लोकधाता गुणाकरः ।
सिंहशार्दूलरूपश्च आर्द्रचर्माम्बरावृतः ॥ १३-१७-४७॥
gajahā daityahā loko lokadhātā guṇākaraḥ |
siṃhaśārdūlarūpaśca ārdracarmāmbarāvṛtaḥ || 13-17-47||
MHB 13-17-48
कालयोगी महानादः सर्ववासश्चतुष्पथः ।
निशाचरः प्रेतचारी भूतचारी महेश्वरः ॥ १३-१७-४८॥
kālayogī mahānādaḥ sarvavāsaścatuṣpathaḥ |
niśācaraḥ pretacārī bhūtacārī maheśvaraḥ || 13-17-48||
MHB 13-17-49
बहुभूतो बहुधनः सर्वाधारोऽमितो गतिः ।
नृत्यप्रियो नित्यनर्तो नर्तकः सर्वलासकः ॥ १३-१७-४९॥
bahubhūto bahudhanaḥ sarvādhāro'mito gatiḥ |
nṛtyapriyo nityanarto nartakaḥ sarvalāsakaḥ || 13-17-49||
MHB 13-17-50
घोरो महातपाः पाशो नित्यो गिरिचरो नभः ।
सहस्रहस्तो विजयो व्यवसायो ह्यनिन्दितः ॥ १३-१७-५०॥
ghoro mahātapāḥ pāśo nityo giricaro nabhaḥ |
sahasrahasto vijayo vyavasāyo hyaninditaḥ || 13-17-50||
MHB 13-17-51
अमर्षणो मर्षणात्मा यज्ञहा कामनाशनः ।
दक्षयज्ञापहारी च सुसहो मध्यमस्तथा ॥ १३-१७-५१॥
amarṣaṇo marṣaṇātmā yajñahā kāmanāśanaḥ |
dakṣayajñāpahārī ca susaho madhyamastathā || 13-17-51||
MHB 13-17-52
तेजोपहारी बलहा मुदितोऽर्थो जितो वरः ।
गम्भीरघोषो गम्भीरो गम्भीरबलवाहनः ॥ १३-१७-५२॥
tejopahārī balahā mudito'rtho jito varaḥ |
gambhīraghoṣo gambhīro gambhīrabalavāhanaḥ || 13-17-52||
MHB 13-17-53
न्यग्रोधरूपो न्यग्रोधो वृक्षकर्णस्थितिर्विभुः ।
तीक्ष्णतापश्च हर्यश्वः सहायः कर्मकालवित् ॥ १३-१७-५३॥
nyagrodharūpo nyagrodho vṛkṣakarṇasthitirvibhuḥ |
tīkṣṇatāpaśca haryaśvaḥ sahāyaḥ karmakālavit || 13-17-53||
MHB 13-17-54
विष्णुप्रसादितो यज्ञः समुद्रो वडवामुखः ।
हुताशनसहायश्च प्रशान्तात्मा हुताशनः ॥ १३-१७-५४॥
viṣṇuprasādito yajñaḥ samudro vaḍavāmukhaḥ |
hutāśanasahāyaśca praśāntātmā hutāśanaḥ || 13-17-54||
MHB 13-17-55
उग्रतेजा महातेजा जयो विजयकालवित् ।
ज्योतिषामयनं सिद्धिः संधिर्विग्रह एव च ॥ १३-१७-५५॥
ugratejā mahātejā jayo vijayakālavit |
jyotiṣāmayanaṃ siddhiḥ saṃdhirvigraha eva ca || 13-17-55||
MHB 13-17-56
शिखी दण्डी जटी ज्वाली मूर्तिजो मूर्धगो बली ।
वैणवी पणवी ताली कालः कालकटंकटः ॥ १३-१७-५६॥
śikhī daṇḍī jaṭī jvālī mūrtijo mūrdhago balī |
vaiṇavī paṇavī tālī kālaḥ kālakaṭaṃkaṭaḥ || 13-17-56||
MHB 13-17-57
नक्षत्रविग्रहविधिर्गुणवृद्धिर्लयोऽगमः ।
प्रजापतिर्दिशाबाहुर्विभागः सर्वतोमुखः ॥ १३-१७-५७॥
nakṣatravigrahavidhirguṇavṛddhirlayo'gamaḥ |
prajāpatirdiśābāhurvibhāgaḥ sarvatomukhaḥ || 13-17-57||
MHB 13-17-58
विमोचनः सुरगणो हिरण्यकवचोद्भवः ।
मेढ्रजो बलचारी च महाचारी स्तुतस्तथा ॥ १३-१७-५८॥
vimocanaḥ suragaṇo hiraṇyakavacodbhavaḥ |
meḍhrajo balacārī ca mahācārī stutastathā || 13-17-58||
MHB 13-17-59
सर्वतूर्यनिनादी च सर्ववाद्यपरिग्रहः ।
व्यालरूपो बिलावासी हेममाली तरंगवित् ॥ १३-१७-५९॥
sarvatūryaninādī ca sarvavādyaparigrahaḥ |
vyālarūpo bilāvāsī hemamālī taraṃgavit || 13-17-59||
MHB 13-17-60
त्रिदशस्त्रिकालधृक्कर्मसर्वबन्धविमोचनः ।
बन्धनस्त्वसुरेन्द्राणां युधि शत्रुविनाशनः ॥ १३-१७-६०॥
tridaśastrikāladhṛkkarmasarvabandhavimocanaḥ |
bandhanastvasurendrāṇāṃ yudhi śatruvināśanaḥ || 13-17-60||
MHB 13-17-61
सांख्यप्रसादो दुर्वासाः सर्वसाधुनिषेवितः ।
प्रस्कन्दनो विभागश्च अतुल्यो यज्ञभागवित् ॥ १३-१७-६१॥
sāṃkhyaprasādo durvāsāḥ sarvasādhuniṣevitaḥ |
praskandano vibhāgaśca atulyo yajñabhāgavit || 13-17-61||
MHB 13-17-62
सर्वावासः सर्वचारी दुर्वासा वासवोऽमरः ।
हेमो हेमकरो यज्ञः सर्वधारी धरोत्तमः ॥ १३-१७-६२॥
sarvāvāsaḥ sarvacārī durvāsā vāsavo'maraḥ |
hemo hemakaro yajñaḥ sarvadhārī dharottamaḥ || 13-17-62||
MHB 13-17-63
लोहिताक्षो महाक्षश्च विजयाक्षो विशारदः ।
संग्रहो निग्रहः कर्ता सर्पचीरनिवासनः ॥ १३-१७-६३॥
lohitākṣo mahākṣaśca vijayākṣo viśāradaḥ |
saṃgraho nigrahaḥ kartā sarpacīranivāsanaḥ || 13-17-63||
MHB 13-17-64
मुख्योऽमुख्यश्च देहश्च देहर्द्धिः सर्वकामदः ।
सर्वकालप्रसादश्च सुबलो बलरूपधृक् ॥ १३-१७-६४॥
mukhyo'mukhyaśca dehaśca deharddhiḥ sarvakāmadaḥ |
sarvakālaprasādaśca subalo balarūpadhṛk || 13-17-64||
MHB 13-17-65
आकाशनिधिरूपश्च निपाती उरगः खगः ।
रौद्ररूपोंऽशुरादित्यो वसुरश्मिः सुवर्चसी ॥ १३-१७-६५॥
ākāśanidhirūpaśca nipātī uragaḥ khagaḥ |
raudrarūpoṃ'śurādityo vasuraśmiḥ suvarcasī || 13-17-65||
MHB 13-17-66
वसुवेगो महावेगो मनोवेगो निशाचरः ।
सर्वावासी श्रियावासी उपदेशकरो हरः ॥ १३-१७-६६॥
vasuvego mahāvego manovego niśācaraḥ |
sarvāvāsī śriyāvāsī upadeśakaro haraḥ || 13-17-66||
MHB 13-17-67
मुनिरात्मपतिर्लोके संभोज्यश्च सहस्रदः ।
पक्षी च पक्षिरूपी च अतिदीप्तो विशां पतिः ॥ १३-१७-६७॥
munirātmapatirloke saṃbhojyaśca sahasradaḥ |
pakṣī ca pakṣirūpī ca atidīpto viśāṃ patiḥ || 13-17-67||
MHB 13-17-68
उन्मादो मदनाकारो अर्थार्थकररोमशः ।
वामदेवश्च वामश्च प्राग्दक्षिण्यश्च वामनः ॥ १३-१७-६८॥
unmādo madanākāro arthārthakararomaśaḥ |
vāmadevaśca vāmaśca prāgdakṣiṇyaśca vāmanaḥ || 13-17-68||
MHB 13-17-69
सिद्धयोगापहारी च सिद्धः सर्वार्थसाधकः ।
भिक्षुश्च भिक्षुरूपश्च विषाणी मृदुरव्ययः ॥ १३-१७-६९॥
siddhayogāpahārī ca siddhaḥ sarvārthasādhakaḥ |
bhikṣuśca bhikṣurūpaśca viṣāṇī mṛduravyayaḥ || 13-17-69||
MHB 13-17-70
महासेनो विशाखश्च षष्टिभागो गवां पतिः ।
वज्रहस्तश्च विष्कम्भी चमूस्तम्भन एव च ॥ १३-१७-७०॥
mahāseno viśākhaśca ṣaṣṭibhāgo gavāṃ patiḥ |
vajrahastaśca viṣkambhī camūstambhana eva ca || 13-17-70||
MHB 13-17-71
ऋतुरृतुकरः कालो मधुर्मधुकरोऽचलः ।
वानस्पत्यो वाजसेनो नित्यमाश्रमपूजितः ॥ १३-१७-७१॥
ṛturṛtukaraḥ kālo madhurmadhukaro'calaḥ |
vānaspatyo vājaseno nityamāśramapūjitaḥ || 13-17-71||
MHB 13-17-72
ब्रह्मचारी लोकचारी सर्वचारी सुचारवित् ।
ईशान ईश्वरः कालो निशाचारी पिनाकधृक् ॥ १३-१७-७२॥
brahmacārī lokacārī sarvacārī sucāravit |
īśāna īśvaraḥ kālo niśācārī pinākadhṛk || 13-17-72||
MHB 13-17-73
नन्दीश्वरश्च नन्दी च नन्दनो नन्दिवर्धनः ।
भगस्याक्षिनिहन्ता च कालो ब्रह्मविदां वरः ॥ १३-१७-७३॥
nandīśvaraśca nandī ca nandano nandivardhanaḥ |
bhagasyākṣinihantā ca kālo brahmavidāṃ varaḥ || 13-17-73||
MHB 13-17-74
चतुर्मुखो महालिङ्गश्चारुलिङ्गस्तथैव च ।
लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षो लोकाध्यक्षो युगावहः ॥ १३-१७-७४॥
caturmukho mahāliṅgaścāruliṅgastathaiva ca |
liṅgādhyakṣaḥ surādhyakṣo lokādhyakṣo yugāvahaḥ || 13-17-74||
MHB 13-17-75
बीजाध्यक्षो बीजकर्ता अध्यात्मानुगतो बलः ।
इतिहासकरः कल्पो गौतमोऽथ जलेश्वरः ॥ १३-१७-७५॥
bījādhyakṣo bījakartā adhyātmānugato balaḥ |
itihāsakaraḥ kalpo gautamo'tha jaleśvaraḥ || 13-17-75||
MHB 13-17-76
दम्भो ह्यदम्भो वैदम्भो वश्यो वश्यकरः कविः ।
लोककर्ता पशुपतिर्महाकर्ता महौषधिः ॥ १३-१७-७६॥
dambho hyadambho vaidambho vaśyo vaśyakaraḥ kaviḥ |
lokakartā paśupatirmahākartā mahauṣadhiḥ || 13-17-76||
MHB 13-17-77
अक्षरं परमं ब्रह्म बलवाञ्शक्र एव च ।
नीतिर्ह्यनीतिः शुद्धात्मा शुद्धो मान्यो मनोगतिः ॥ १३-१७-७७॥
akṣaraṃ paramaṃ brahma balavāñśakra eva ca |
nītirhyanītiḥ śuddhātmā śuddho mānyo manogatiḥ || 13-17-77||
MHB 13-17-78
बहुप्रसादः स्वपनो दर्पणोऽथ त्वमित्रजित् ।
वेदकारः सूत्रकारो विद्वान्समरमर्दनः ॥ १३-१७-७८॥
bahuprasādaḥ svapano darpaṇo'tha tvamitrajit |
vedakāraḥ sūtrakāro vidvānsamaramardanaḥ || 13-17-78||
MHB 13-17-79
महामेघनिवासी च महाघोरो वशीकरः ।
अग्निज्वालो महाज्वालो अतिधूम्रो हुतो हविः ॥ १३-१७-७९॥
mahāmeghanivāsī ca mahāghoro vaśīkaraḥ |
agnijvālo mahājvālo atidhūmro huto haviḥ || 13-17-79||
MHB 13-17-80
वृषणः शंकरो नित्यो वर्चस्वी धूमकेतनः ।
नीलस्तथाङ्गलुब्धश्च शोभनो निरवग्रहः ॥ १३-१७-८०॥
vṛṣaṇaḥ śaṃkaro nityo varcasvī dhūmaketanaḥ |
nīlastathāṅgalubdhaśca śobhano niravagrahaḥ || 13-17-80||
MHB 13-17-81
स्वस्तिदः स्वस्तिभावश्च भागी भागकरो लघुः ।
उत्सङ्गश्च महाङ्गश्च महागर्भः परो युवा ॥ १३-१७-८१॥
svastidaḥ svastibhāvaśca bhāgī bhāgakaro laghuḥ |
utsaṅgaśca mahāṅgaśca mahāgarbhaḥ paro yuvā || 13-17-81||
MHB 13-17-82
कृष्णवर्णः सुवर्णश्च इन्द्रियः सर्वदेहिनाम् ।
महापादो महाहस्तो महाकायो महायशाः ॥ १३-१७-८२॥
kṛṣṇavarṇaḥ suvarṇaśca indriyaḥ sarvadehinām |
mahāpādo mahāhasto mahākāyo mahāyaśāḥ || 13-17-82||
MHB 13-17-83
महामूर्धा महामात्रो महानेत्रो दिगालयः ।
महादन्तो महाकर्णो महामेढ्रो महाहनुः ॥ १३-१७-८३॥
mahāmūrdhā mahāmātro mahānetro digālayaḥ |
mahādanto mahākarṇo mahāmeḍhro mahāhanuḥ || 13-17-83||
MHB 13-17-84
महानासो महाकम्बुर्महाग्रीवः श्मशानधृक् ।
महावक्षा महोरस्को अन्तरात्मा मृगालयः ॥ १३-१७-८४॥
mahānāso mahākamburmahāgrīvaḥ śmaśānadhṛk |
mahāvakṣā mahorasko antarātmā mṛgālayaḥ || 13-17-84||
MHB 13-17-85
लम्बनो लम्बितोष्ठश्च महामायः पयोनिधिः ।
महादन्तो महादंष्ट्रो महाजिह्वो महामुखः ॥ १३-१७-८५॥
lambano lambitoṣṭhaśca mahāmāyaḥ payonidhiḥ |
mahādanto mahādaṃṣṭro mahājihvo mahāmukhaḥ || 13-17-85||
MHB 13-17-86
महानखो महारोमा महाकेशो महाजटः ।
असपत्नः प्रसादश्च प्रत्ययो गिरिसाधनः ॥ १३-१७-८६॥
mahānakho mahāromā mahākeśo mahājaṭaḥ |
asapatnaḥ prasādaśca pratyayo girisādhanaḥ || 13-17-86||
MHB 13-17-87
स्नेहनोऽस्नेहनश्चैव अजितश्च महामुनिः ।
वृक्षाकारो वृक्षकेतुरनलो वायुवाहनः ॥ १३-१७-८७॥
snehano'snehanaścaiva ajitaśca mahāmuniḥ |
vṛkṣākāro vṛkṣaketuranalo vāyuvāhanaḥ || 13-17-87||
MHB 13-17-88
मण्डली मेरुधामा च देवदानवदर्पहा ।
अथर्वशीर्षः सामास्य ऋक्सहस्रामितेक्षणः ॥ १३-१७-८८॥
maṇḍalī merudhāmā ca devadānavadarpahā |
atharvaśīrṣaḥ sāmāsya ṛksahasrāmitekṣaṇaḥ || 13-17-88||
MHB 13-17-89
यजुःपादभुजो गुह्यः प्रकाशो जङ्गमस्तथा ।
अमोघार्थः प्रसादश्च अभिगम्यः सुदर्शनः ॥ १३-१७-८९॥
yajuḥpādabhujo guhyaḥ prakāśo jaṅgamastathā |
amoghārthaḥ prasādaśca abhigamyaḥ sudarśanaḥ || 13-17-89||
MHB 13-17-90
उपहारप्रियः शर्वः कनकः काञ्चनः स्थिरः ।
नाभिर्नन्दिकरो भाव्यः पुष्करस्थपतिः स्थिरः ॥ १३-१७-९०॥
upahārapriyaḥ śarvaḥ kanakaḥ kāñcanaḥ sthiraḥ |
nābhirnandikaro bhāvyaḥ puṣkarasthapatiḥ sthiraḥ || 13-17-90||
MHB 13-17-91
द्वादशस्त्रासनश्चाद्यो यज्ञो यज्ञसमाहितः ।
नक्तं कलिश्च कालश्च मकरः कालपूजितः ॥ १३-१७-९१॥
dvādaśastrāsanaścādyo yajño yajñasamāhitaḥ |
naktaṃ kaliśca kālaśca makaraḥ kālapūjitaḥ || 13-17-91||
MHB 13-17-92
सगणो गणकारश्च भूतभावनसारथिः ।
भस्मशायी भस्मगोप्ता भस्मभूतस्तरुर्गणः ॥ १३-१७-९२॥
sagaṇo gaṇakāraśca bhūtabhāvanasārathiḥ |
bhasmaśāyī bhasmagoptā bhasmabhūtastarurgaṇaḥ || 13-17-92||
MHB 13-17-93
अगणश्चैव लोपश्च महात्मा सर्वपूजितः ।
शङ्कुस्त्रिशङ्कुः संपन्नः शुचिर्भूतनिषेवितः ॥ १३-१७-९३॥
agaṇaścaiva lopaśca mahātmā sarvapūjitaḥ |
śaṅkustriśaṅkuḥ saṃpannaḥ śucirbhūtaniṣevitaḥ || 13-17-93||
MHB 13-17-94
आश्रमस्थः कपोतस्थो विश्वकर्मा पतिर्वरः ।
शाखो विशाखस्ताम्रोष्ठो ह्यम्बुजालः सुनिश्चयः ॥ १३-१७-९४॥
āśramasthaḥ kapotastho viśvakarmā patirvaraḥ |
śākho viśākhastāmroṣṭho hyambujālaḥ suniścayaḥ || 13-17-94||
MHB 13-17-95
कपिलोऽकपिलः शूर आयुश्चैव परोऽपरः ।
गन्धर्वो ह्यदितिस्तार्क्ष्यः सुविज्ञेयः सुसारथिः ॥ १३-१७-९५॥
kapilo'kapilaḥ śūra āyuścaiva paro'paraḥ |
gandharvo hyaditistārkṣyaḥ suvijñeyaḥ susārathiḥ || 13-17-95||
MHB 13-17-96
परश्वधायुधो देव अर्थकारी सुबान्धवः ।
तुम्बवीणी महाकोप ऊर्ध्वरेता जलेशयः ॥ १३-१७-९६॥
paraśvadhāyudho deva arthakārī subāndhavaḥ |
tumbavīṇī mahākopa ūrdhvaretā jaleśayaḥ || 13-17-96||
MHB 13-17-97
उग्रो वंशकरो वंशो वंशनादो ह्यनिन्दितः ।
सर्वाङ्गरूपो मायावी सुहृदो ह्यनिलोऽनलः ॥ १३-१७-९७॥
ugro vaṃśakaro vaṃśo vaṃśanādo hyaninditaḥ |
sarvāṅgarūpo māyāvī suhṛdo hyanilo'nalaḥ || 13-17-97||
MHB 13-17-98
बन्धनो बन्धकर्ता च सुबन्धनविमोचनः ।
स यज्ञारिः स कामारिर्महादंष्ट्रो महायुधः ॥ १३-१७-९८॥
bandhano bandhakartā ca subandhanavimocanaḥ |
sa yajñāriḥ sa kāmārirmahādaṃṣṭro mahāyudhaḥ || 13-17-98||
MHB 13-17-99
बाहुस्त्वनिन्दितः शर्वः शंकरः शंकरोऽधनः ।
अमरेशो महादेवो विश्वदेवः सुरारिहा ॥ १३-१७-९९॥
bāhustvaninditaḥ śarvaḥ śaṃkaraḥ śaṃkaro'dhanaḥ |
amareśo mahādevo viśvadevaḥ surārihā || 13-17-99||
MHB 13-17-100
अहिर्बुध्नो निरृतिश्च चेकितानो हरिस्तथा ।
अजैकपाच्च कापाली त्रिशङ्कुरजितः शिवः ॥ १३-१७-१००॥
ahirbudhno nirṛtiśca cekitāno haristathā |
ajaikapācca kāpālī triśaṅkurajitaḥ śivaḥ || 13-17-100||
MHB 13-17-101
धन्वन्तरिर्धूमकेतुः स्कन्दो वैश्रवणस्तथा ।
धाता शक्रश्च विष्णुश्च मित्रस्त्वष्टा ध्रुवो धरः ॥ १३-१७-१०१॥
dhanvantarirdhūmaketuḥ skando vaiśravaṇastathā |
dhātā śakraśca viṣṇuśca mitrastvaṣṭā dhruvo dharaḥ || 13-17-101||
MHB 13-17-102
प्रभावः सर्वगो वायुरर्यमा सविता रविः ।
उदग्रश्च विधाता च मान्धाता भूतभावनः ॥ १३-१७-१०२॥
prabhāvaḥ sarvago vāyuraryamā savitā raviḥ |
udagraśca vidhātā ca māndhātā bhūtabhāvanaḥ || 13-17-102||
MHB 13-17-103
रतितीर्थश्च वाग्मी च सर्वकामगुणावहः ।
पद्मगर्भो महागर्भश्चन्द्रवक्त्रो मनोरमः ॥ १३-१७-१०३॥
ratitīrthaśca vāgmī ca sarvakāmaguṇāvahaḥ |
padmagarbho mahāgarbhaścandravaktro manoramaḥ || 13-17-103||
MHB 13-17-104
बलवांश्चोपशान्तश्च पुराणः पुण्यचञ्चुरी ।
कुरुकर्ता कालरूपी कुरुभूतो महेश्वरः ॥ १३-१७-१०४॥
balavāṃścopaśāntaśca purāṇaḥ puṇyacañcurī |
kurukartā kālarūpī kurubhūto maheśvaraḥ || 13-17-104||
MHB 13-17-105
सर्वाशयो दर्भशायी सर्वेषां प्राणिनां पतिः ।
देवदेवमुखोऽसक्तः सदसत्सर्वरत्नवित् ॥ १३-१७-१०५॥
sarvāśayo darbhaśāyī sarveṣāṃ prāṇināṃ patiḥ |
devadevamukho'saktaḥ sadasatsarvaratnavit || 13-17-105||
MHB 13-17-106
कैलासशिखरावासी हिमवद्गिरिसंश्रयः ।
कूलहारी कूलकर्ता बहुविद्यो बहुप्रदः ॥ १३-१७-१०६॥
kailāsaśikharāvāsī himavadgirisaṃśrayaḥ |
kūlahārī kūlakartā bahuvidyo bahupradaḥ || 13-17-106||
MHB 13-17-107
वणिजो वर्धनो वृक्षो नकुलश्चन्दनश्छदः ।
सारग्रीवो महाजत्रुरलोलश्च महौषधः ॥ १३-१७-१०७॥
vaṇijo vardhano vṛkṣo nakulaścandanaśchadaḥ |
sāragrīvo mahājatruralolaśca mahauṣadhaḥ || 13-17-107||
MHB 13-17-108
सिद्धार्थकारी सिद्धार्थश्छन्दोव्याकरणोत्तरः ।
सिंहनादः सिंहदंष्ट्रः सिंहगः सिंहवाहनः ॥ १३-१७-१०८॥
siddhārthakārī siddhārthaśchandovyākaraṇottaraḥ |
siṃhanādaḥ siṃhadaṃṣṭraḥ siṃhagaḥ siṃhavāhanaḥ || 13-17-108||
MHB 13-17-109
प्रभावात्मा जगत्कालस्तालो लोकहितस्तरुः ।
सारङ्गो नवचक्राङ्गः केतुमाली सभावनः ॥ १३-१७-१०९॥
prabhāvātmā jagatkālastālo lokahitastaruḥ |
sāraṅgo navacakrāṅgaḥ ketumālī sabhāvanaḥ || 13-17-109||
MHB 13-17-110
भूतालयो भूतपतिरहोरात्रमनिन्दितः ।
वाहिता सर्वभूतानां निलयश्च विभुर्भवः ॥ १३-१७-११०॥
bhūtālayo bhūtapatirahorātramaninditaḥ |
vāhitā sarvabhūtānāṃ nilayaśca vibhurbhavaḥ || 13-17-110||
MHB 13-17-111
अमोघः संयतो ह्यश्वो भोजनः प्राणधारणः ।
धृतिमान्मतिमान्दक्षः सत्कृतश्च युगाधिपः ॥ १३-१७-१११॥
amoghaḥ saṃyato hyaśvo bhojanaḥ prāṇadhāraṇaḥ |
dhṛtimānmatimāndakṣaḥ satkṛtaśca yugādhipaḥ || 13-17-111||
MHB 13-17-112
गोपालिर्गोपतिर्ग्रामो गोचर्मवसनो हरः ।
हिरण्यबाहुश्च तथा गुहापालः प्रवेशिनाम् ॥ १३-१७-११२॥
gopālirgopatirgrāmo gocarmavasano haraḥ |
hiraṇyabāhuśca tathā guhāpālaḥ praveśinām || 13-17-112||
MHB 13-17-113
प्रतिष्ठायी महाहर्षो जितकामो जितेन्द्रियः ।
गन्धारश्च सुरालश्च तपःकर्मरतिर्धनुः ॥ १३-१७-११३॥
pratiṣṭhāyī mahāharṣo jitakāmo jitendriyaḥ |
gandhāraśca surālaśca tapaḥkarmaratirdhanuḥ || 13-17-113||
MHB 13-17-114
महागीतो महानृत्तो ह्यप्सरोगणसेवितः ।
महाकेतुर्धनुर्धातुर्नैकसानुचरश्चलः ॥ १३-१७-११४॥
mahāgīto mahānṛtto hyapsarogaṇasevitaḥ |
mahāketurdhanurdhāturnaikasānucaraścalaḥ || 13-17-114||
MHB 13-17-115
आवेदनीय आवेशः सर्वगन्धसुखावहः ।
तोरणस्तारणो वायुः परिधावति चैकतः ॥ १३-१७-११५॥
āvedanīya āveśaḥ sarvagandhasukhāvahaḥ |
toraṇastāraṇo vāyuḥ paridhāvati caikataḥ || 13-17-115||
MHB 13-17-116
संयोगो वर्धनो वृद्धो महावृद्धो गणाधिपः ।
नित्य आत्मसहायश्च देवासुरपतिः पतिः ॥ १३-१७-११६॥
saṃyogo vardhano vṛddho mahāvṛddho gaṇādhipaḥ |
nitya ātmasahāyaśca devāsurapatiḥ patiḥ || 13-17-116||
MHB 13-17-117
युक्तश्च युक्तबाहुश्च द्विविधश्च सुपर्वणः ।
आषाढश्च सुषाढश्च ध्रुवो हरिहणो हरः ॥ १३-१७-११७॥
yuktaśca yuktabāhuśca dvividhaśca suparvaṇaḥ |
āṣāḍhaśca suṣāḍhaśca dhruvo harihaṇo haraḥ || 13-17-117||
MHB 13-17-118
वपुरावर्तमानेभ्यो वसुश्रेष्ठो महापथः ।
शिरोहारी विमर्षश्च सर्वलक्षणभूषितः ॥ १३-१७-११८॥
vapurāvartamānebhyo vasuśreṣṭho mahāpathaḥ |
śirohārī vimarṣaśca sarvalakṣaṇabhūṣitaḥ || 13-17-118||
MHB 13-17-119
अक्षश्च रथयोगी च सर्वयोगी महाबलः ।
समाम्नायोऽसमाम्नायस्तीर्थदेवो महारथः ॥ १३-१७-११९॥
akṣaśca rathayogī ca sarvayogī mahābalaḥ |
samāmnāyo'samāmnāyastīrthadevo mahārathaḥ || 13-17-119||
MHB 13-17-120
निर्जीवो जीवनो मन्त्रः शुभाक्षो बहुकर्कशः ।
रत्नप्रभूतो रक्ताङ्गो महार्णवनिपानवित् ॥ १३-१७-१२०॥
nirjīvo jīvano mantraḥ śubhākṣo bahukarkaśaḥ |
ratnaprabhūto raktāṅgo mahārṇavanipānavit || 13-17-120||
MHB 13-17-121
मूलो विशालो ह्यमृतो व्यक्ताव्यक्तस्तपोनिधिः ।
आरोहणो निरोहश्च शैलहारी महातपाः ॥ १३-१७-१२१॥
mūlo viśālo hyamṛto vyaktāvyaktastaponidhiḥ |
ārohaṇo nirohaśca śailahārī mahātapāḥ || 13-17-121||
MHB 13-17-122
सेनाकल्पो महाकल्पो युगायुगकरो हरिः ।
युगरूपो महारूपः पवनो गहनो नगः ॥ १३-१७-१२२॥
senākalpo mahākalpo yugāyugakaro hariḥ |
yugarūpo mahārūpaḥ pavano gahano nagaḥ || 13-17-122||
MHB 13-17-123
न्यायनिर्वापणः पादः पण्डितो ह्यचलोपमः ।
बहुमालो महामालः सुमालो बहुलोचनः ॥ १३-१७-१२३॥
nyāyanirvāpaṇaḥ pādaḥ paṇḍito hyacalopamaḥ |
bahumālo mahāmālaḥ sumālo bahulocanaḥ || 13-17-123||
MHB 13-17-124
विस्तारो लवणः कूपः कुसुमः सफलोदयः ।
वृषभो वृषभाङ्काङ्गो मणिबिल्वो जटाधरः ॥ १३-१७-१२४॥
vistāro lavaṇaḥ kūpaḥ kusumaḥ saphalodayaḥ |
vṛṣabho vṛṣabhāṅkāṅgo maṇibilvo jaṭādharaḥ || 13-17-124||
MHB 13-17-125
इन्दुर्विसर्गः सुमुखः सुरः सर्वायुधः सहः ।
निवेदनः सुधाजातः सुगन्धारो महाधनुः ॥ १३-१७-१२५॥
indurvisargaḥ sumukhaḥ suraḥ sarvāyudhaḥ sahaḥ |
nivedanaḥ sudhājātaḥ sugandhāro mahādhanuḥ || 13-17-125||
MHB 13-17-126
गन्धमाली च भगवानुत्थानः सर्वकर्मणाम् ।
मन्थानो बहुलो बाहुः सकलः सर्वलोचनः ॥ १३-१७-१२६॥
gandhamālī ca bhagavānutthānaḥ sarvakarmaṇām |
manthāno bahulo bāhuḥ sakalaḥ sarvalocanaḥ || 13-17-126||
MHB 13-17-127
तरस्ताली करस्ताली ऊर्ध्वसंहननो वहः ।
छत्रं सुच्छत्रो विख्यातः सर्वलोकाश्रयो महान् ॥ १३-१७-१२७॥
tarastālī karastālī ūrdhvasaṃhanano vahaḥ |
chatraṃ succhatro vikhyātaḥ sarvalokāśrayo mahān || 13-17-127||
MHB 13-17-128
मुण्डो विरूपो विकृतो दण्डिमुण्डो विकुर्वणः ।
हर्यक्षः ककुभो वज्री दीप्तजिह्वः सहस्रपात् ॥ १३-१७-१२८॥
muṇḍo virūpo vikṛto daṇḍimuṇḍo vikurvaṇaḥ |
haryakṣaḥ kakubho vajrī dīptajihvaḥ sahasrapāt || 13-17-128||
MHB 13-17-129
सहस्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वदेवमयो गुरुः ।
सहस्रबाहुः सर्वाङ्गः शरण्यः सर्वलोककृत् ॥ १३-१७-१२९॥
sahasramūrdhā devendraḥ sarvadevamayo guruḥ |
sahasrabāhuḥ sarvāṅgaḥ śaraṇyaḥ sarvalokakṛt || 13-17-129||
MHB 13-17-130
पवित्रं त्रिमधुर्मन्त्रः कनिष्ठः कृष्णपिङ्गलः ।
ब्रह्मदण्डविनिर्माता शतघ्नी शतपाशधृक् ॥ १३-१७-१३०॥
pavitraṃ trimadhurmantraḥ kaniṣṭhaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ |
brahmadaṇḍavinirmātā śataghnī śatapāśadhṛk || 13-17-130||
MHB 13-17-131
पद्मगर्भो महागर्भो ब्रह्मगर्भो जलोद्भवः ।
गभस्तिर्ब्रह्मकृद्ब्रह्मा ब्रह्मविद्ब्राह्मणो गतिः ॥ १३-१७-१३१॥
padmagarbho mahāgarbho brahmagarbho jalodbhavaḥ |
gabhastirbrahmakṛdbrahmā brahmavidbrāhmaṇo gatiḥ || 13-17-131||
MHB 13-17-132
अनन्तरूपो नैकात्मा तिग्मतेजाः स्वयंभुवः ।
ऊर्ध्वगात्मा पशुपतिर्वातरंहा मनोजवः ॥ १३-१७-१३२॥
anantarūpo naikātmā tigmatejāḥ svayaṃbhuvaḥ |
ūrdhvagātmā paśupatirvātaraṃhā manojavaḥ || 13-17-132||
MHB 13-17-133
चन्दनी पद्ममालाग्र्यः सुरभ्युत्तरणो नरः ।
कर्णिकारमहास्रग्वी नीलमौलिः पिनाकधृक् ॥ १३-१७-१३३॥
candanī padmamālāgryaḥ surabhyuttaraṇo naraḥ |
karṇikāramahāsragvī nīlamauliḥ pinākadhṛk || 13-17-133||
MHB 13-17-134
उमापतिरुमाकान्तो जाह्नवीधृगुमाधवः ।
वरो वराहो वरदो वरेशः सुमहास्वनः ॥ १३-१७-१३४॥
umāpatirumākānto jāhnavīdhṛgumādhavaḥ |
varo varāho varado vareśaḥ sumahāsvanaḥ || 13-17-134||
MHB 13-17-135
महाप्रसादो दमनः शत्रुहा श्वेतपिङ्गलः ।
प्रीतात्मा प्रयतात्मा च संयतात्मा प्रधानधृक् ॥ १३-१७-१३५॥
mahāprasādo damanaḥ śatruhā śvetapiṅgalaḥ |
prītātmā prayatātmā ca saṃyatātmā pradhānadhṛk || 13-17-135||
MHB 13-17-136
सर्वपार्श्वसुतस्तार्क्ष्यो धर्मसाधारणो वरः ।
चराचरात्मा सूक्ष्मात्मा सुवृषो गोवृषेश्वरः ॥ १३-१७-१३६॥
sarvapārśvasutastārkṣyo dharmasādhāraṇo varaḥ |
carācarātmā sūkṣmātmā suvṛṣo govṛṣeśvaraḥ || 13-17-136||
MHB 13-17-137
साध्यर्षिर्वसुरादित्यो विवस्वान्सविता मृडः ।
व्यासः सर्वस्य संक्षेपो विस्तरः पर्ययो नयः ॥ १३-१७-१३७॥
sādhyarṣirvasurādityo vivasvānsavitā mṛḍaḥ |
vyāsaḥ sarvasya saṃkṣepo vistaraḥ paryayo nayaḥ || 13-17-137||
MHB 13-17-138
ऋतुः संवत्सरो मासः पक्षः संख्यासमापनः ।
कला काष्ठा लवो मात्रा मुहूर्तोऽहः क्षपाः क्षणाः ॥ १३-१७-१३८॥
ṛtuḥ saṃvatsaro māsaḥ pakṣaḥ saṃkhyāsamāpanaḥ |
kalā kāṣṭhā lavo mātrā muhūrto'haḥ kṣapāḥ kṣaṇāḥ || 13-17-138||
MHB 13-17-139
विश्वक्षेत्रं प्रजाबीजं लिङ्गमाद्यस्त्वनिन्दितः ।
सदसद्व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामहः ॥ १३-१७-१३९॥
viśvakṣetraṃ prajābījaṃ liṅgamādyastvaninditaḥ |
sadasadvyaktamavyaktaṃ pitā mātā pitāmahaḥ || 13-17-139||
MHB 13-17-140
स्वर्गद्वारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वारं त्रिविष्टपम् ।
निर्वाणं ह्लादनं चैव ब्रह्मलोकः परा गतिः ॥ १३-१७-१४०॥
svargadvāraṃ prajādvāraṃ mokṣadvāraṃ triviṣṭapam |
nirvāṇaṃ hlādanaṃ caiva brahmalokaḥ parā gatiḥ || 13-17-140||
MHB 13-17-141
देवासुरविनिर्माता देवासुरपरायणः ।
देवासुरगुरुर्देवो देवासुरनमस्कृतः ॥ १३-१७-१४१॥
devāsuravinirmātā devāsuraparāyaṇaḥ |
devāsuragururdevo devāsuranamaskṛtaḥ || 13-17-141||
MHB 13-17-142
देवासुरमहामात्रो देवासुरगणाश्रयः ।
देवासुरगणाध्यक्षो देवासुरगणाग्रणीः ॥ १३-१७-१४२॥
devāsuramahāmātro devāsuragaṇāśrayaḥ |
devāsuragaṇādhyakṣo devāsuragaṇāgraṇīḥ || 13-17-142||
MHB 13-17-143
देवातिदेवो देवर्षिर्देवासुरवरप्रदः ।
देवासुरेश्वरो देवो देवासुरमहेश्वरः ॥ १३-१७-१४३॥
devātidevo devarṣirdevāsuravarapradaḥ |
devāsureśvaro devo devāsuramaheśvaraḥ || 13-17-143||
MHB 13-17-144
सर्वदेवमयोऽचिन्त्यो देवतात्मात्मसंभवः ।
उद्भिदस्त्रिक्रमो वैद्यो विरजो विरजोम्बरः ॥ १३-१७-१४४॥
sarvadevamayo'cintyo devatātmātmasaṃbhavaḥ |
udbhidastrikramo vaidyo virajo virajombaraḥ || 13-17-144||
MHB 13-17-145
ईड्यो हस्ती सुरव्याघ्रो देवसिंहो नरर्षभः ।
विबुधाग्रवरः श्रेष्ठः सर्वदेवोत्तमोत्तमः ॥ १३-१७-१४५॥
īḍyo hastī suravyāghro devasiṃho nararṣabhaḥ |
vibudhāgravaraḥ śreṣṭhaḥ sarvadevottamottamaḥ || 13-17-145||
MHB 13-17-146
प्रयुक्तः शोभनो वज्र ईशानः प्रभुरव्ययः ।
गुरुः कान्तो निजः सर्गः पवित्रः सर्ववाहनः ॥ १३-१७-१४६॥
prayuktaḥ śobhano vajra īśānaḥ prabhuravyayaḥ |
guruḥ kānto nijaḥ sargaḥ pavitraḥ sarvavāhanaḥ || 13-17-146||
MHB 13-17-147
शृङ्गी शृङ्गप्रियो बभ्रू राजराजो निरामयः ।
अभिरामः सुरगणो विरामः सर्वसाधनः ॥ १३-१७-१४७॥
śṛṅgī śṛṅgapriyo babhrū rājarājo nirāmayaḥ |
abhirāmaḥ suragaṇo virāmaḥ sarvasādhanaḥ || 13-17-147||
MHB 13-17-148
ललाटाक्षो विश्वदेहो हरिणो ब्रह्मवर्चसः ।
स्थावराणां पतिश्चैव नियमेन्द्रियवर्धनः ॥ १३-१७-१४८॥
lalāṭākṣo viśvadeho hariṇo brahmavarcasaḥ |
sthāvarāṇāṃ patiścaiva niyamendriyavardhanaḥ || 13-17-148||
MHB 13-17-149
सिद्धार्थः सर्वभूतार्थोऽचिन्त्यः सत्यव्रतः शुचिः ।
व्रताधिपः परं ब्रह्म मुक्तानां परमा गतिः ॥ १३-१७-१४९॥
siddhārthaḥ sarvabhūtārtho'cintyaḥ satyavrataḥ śuciḥ |
vratādhipaḥ paraṃ brahma muktānāṃ paramā gatiḥ || 13-17-149||
MHB 13-17-150
विमुक्तो मुक्ततेजाश्च श्रीमाञ्श्रीवर्धनो जगत् ।
यथाप्रधानं भगवानिति भक्त्या स्तुतो मया ॥ १३-१७-१५०॥
vimukto muktatejāśca śrīmāñśrīvardhano jagat |
yathāpradhānaṃ bhagavāniti bhaktyā stuto mayā || 13-17-150||
MHB 13-17-151
यं न ब्रह्मादयो देवा विदुर्यं न महर्षयः ।
तं स्तव्यमर्च्यं वन्द्यं च कः स्तोष्यति जगत्पतिम् ॥ १३-१७-१५१॥
yaṃ na brahmādayo devā viduryaṃ na maharṣayaḥ |
taṃ stavyamarcyaṃ vandyaṃ ca kaḥ stoṣyati jagatpatim || 13-17-151||
MHB 13-17-152
भक्तिमेव पुरस्कृत्य मया यज्ञपतिर्वसुः ।
ततोऽभ्यनुज्ञां प्राप्यैव स्तुतो मतिमतां वरः ॥ १३-१७-१५२॥
bhaktimeva puraskṛtya mayā yajñapatirvasuḥ |
tato'bhyanujñāṃ prāpyaiva stuto matimatāṃ varaḥ || 13-17-152||
MHB 13-17-153
शिवमेभिः स्तुवन्देवं नामभिः पुष्टिवर्धनैः ।
नित्ययुक्तः शुचिर्भूत्वा प्राप्नोत्यात्मानमात्मना ॥ १३-१७-१५३॥
śivamebhiḥ stuvandevaṃ nāmabhiḥ puṣṭivardhanaiḥ |
nityayuktaḥ śucirbhūtvā prāpnotyātmānamātmanā || 13-17-153||
MHB 13-17-154
एतद्धि परमं ब्रह्म स्वयं गीतं स्वयंभुवा ।
ऋषयश्चैव देवाश्च स्तुवन्त्येतेन तत्परम् ॥ १३-१७-१५४॥
etaddhi paramaṃ brahma svayaṃ gītaṃ svayaṃbhuvā |
ṛṣayaścaiva devāśca stuvantyetena tatparam || 13-17-154||
MHB 13-17-155
स्तूयमानो महादेवः प्रीयते चात्मनामभिः ।
भक्तानुकम्पी भगवानात्मसंस्थान्करोति तान् ॥ १३-१७-१५५॥
stūyamāno mahādevaḥ prīyate cātmanāmabhiḥ |
bhaktānukampī bhagavānātmasaṃsthānkaroti tān || 13-17-155||
MHB 13-17-156
तथैव च मनुष्येषु ये मनुष्याः प्रधानतः ।
आस्तिकाः श्रद्दधानाश्च बहुभिर्जन्मभिः स्तवैः ॥ १३-१७-१५६॥
tathaiva ca manuṣyeṣu ye manuṣyāḥ pradhānataḥ |
āstikāḥ śraddadhānāśca bahubhirjanmabhiḥ stavaiḥ || 13-17-156||
MHB 13-17-157
जाग्रतश्च स्वपन्तश्च व्रजन्तः पथि संस्थिताः ।
स्तुवन्ति स्तूयमानाश्च तुष्यन्ति च रमन्ति च ।
जन्मकोटिसहस्रेषु नानासंसारयोनिषु ॥ १३-१७-१५७॥
jāgrataśca svapantaśca vrajantaḥ pathi saṃsthitāḥ |
stuvanti stūyamānāśca tuṣyanti ca ramanti ca |
janmakoṭisahasreṣu nānāsaṃsārayoniṣu || 13-17-157||
MHB 13-17-158
जन्तोर्विशुद्धपापस्य भवे भक्तिः प्रजायते ।
उत्पन्ना च भवे भक्तिरनन्या सर्वभावतः ॥ १३-१७-१५८॥
jantorviśuddhapāpasya bhave bhaktiḥ prajāyate |
utpannā ca bhave bhaktirananyā sarvabhāvataḥ || 13-17-158||
MHB 13-17-159
कारणं भावितं तस्य सर्वमुक्तस्य सर्वतः ।
एतद्देवेषु दुष्प्रापं मनुष्येषु न लभ्यते ॥ १३-१७-१५९॥
kāraṇaṃ bhāvitaṃ tasya sarvamuktasya sarvataḥ |
etaddeveṣu duṣprāpaṃ manuṣyeṣu na labhyate || 13-17-159||
MHB 13-17-160
निर्विघ्ना निश्चला रुद्रे भक्तिरव्यभिचारिणी ।
तस्यैव च प्रसादेन भक्तिरुत्पद्यते नृणाम् ।
यया यान्ति परां सिद्धिं तद्भावगतचेतसः ॥ १३-१७-१६०॥
nirvighnā niścalā rudre bhaktiravyabhicāriṇī |
tasyaiva ca prasādena bhaktirutpadyate nṛṇām |
yayā yānti parāṃ siddhiṃ tadbhāvagatacetasaḥ || 13-17-160||
MHB 13-17-161
ये सर्वभावोपगताः परत्वेनाभवन्नराः ।
प्रपन्नवत्सलो देवः संसारात्तान्समुद्धरेत् ॥ १३-१७-१६१॥
ye sarvabhāvopagatāḥ paratvenābhavannarāḥ |
prapannavatsalo devaḥ saṃsārāttānsamuddharet || 13-17-161||
MHB 13-17-162
एवमन्ये न कुर्वन्ति देवाः संसारमोचनम् ।
मनुष्याणां महादेवादन्यत्रापि तपोबलात् ॥ १३-१७-१६२॥
evamanye na kurvanti devāḥ saṃsāramocanam |
manuṣyāṇāṃ mahādevādanyatrāpi tapobalāt || 13-17-162||
MHB 13-17-163
इति तेनेन्द्रकल्पेन भगवान्सदसत्पतिः ।
कृत्तिवासाः स्तुतः कृष्ण तण्डिना शुद्धबुद्धिना ॥ १३-१७-१६३॥
iti tenendrakalpena bhagavānsadasatpatiḥ |
kṛttivāsāḥ stutaḥ kṛṣṇa taṇḍinā śuddhabuddhinā || 13-17-163||
MHB 13-17-164
स्तवमेतं भगवतो ब्रह्मा स्वयमधारयत् ।
ब्रह्मा प्रोवाच शक्राय शक्रः प्रोवाच मृत्यवे ॥ १३-१७-१६४॥
stavametaṃ bhagavato brahmā svayamadhārayat |
brahmā provāca śakrāya śakraḥ provāca mṛtyave || 13-17-164||
MHB 13-17-165
मृत्युः प्रोवाच रुद्राणां रुद्रेभ्यस्तण्डिमागमत् ।
महता तपसा प्राप्तस्तण्डिना ब्रह्मसद्मनि ॥ १३-१७-१६५॥
mṛtyuḥ provāca rudrāṇāṃ rudrebhyastaṇḍimāgamat |
mahatā tapasā prāptastaṇḍinā brahmasadmani || 13-17-165||
MHB 13-17-166
तण्डिः प्रोवाच शुक्राय गौतमायाह भार्गवः ।
वैवस्वताय मनवे गौतमः प्राह माधव ॥ १३-१७-१६६॥
taṇḍiḥ provāca śukrāya gautamāyāha bhārgavaḥ |
vaivasvatāya manave gautamaḥ prāha mādhava || 13-17-166||
MHB 13-17-167
नारायणाय साध्याय मनुरिष्टाय धीमते ।
यमाय प्राह भगवान्साध्यो नारायणोऽच्युतः ॥ १३-१७-१६७॥
nārāyaṇāya sādhyāya manuriṣṭāya dhīmate |
yamāya prāha bhagavānsādhyo nārāyaṇo'cyutaḥ || 13-17-167||
MHB 13-17-168
नाचिकेताय भगवानाह वैवस्वतो यमः ।
मार्कण्डेयाय वार्ष्णेय नाचिकेतोऽभ्यभाषत ॥ १३-१७-१६८॥
nāciketāya bhagavānāha vaivasvato yamaḥ |
mārkaṇḍeyāya vārṣṇeya nāciketo'bhyabhāṣata || 13-17-168||
MHB 13-17-169
मार्कण्डेयान्मया प्राप्तं नियमेन जनार्दन ।
तवाप्यहममित्रघ्न स्तवं दद्म्यद्य विश्रुतम् ।
स्वर्ग्यमारोग्यमायुष्यं धन्यं बल्यं तथैव च ॥ १३-१७-१६९॥
mārkaṇḍeyānmayā prāptaṃ niyamena janārdana |
tavāpyahamamitraghna stavaṃ dadmyadya viśrutam |
svargyamārogyamāyuṣyaṃ dhanyaṃ balyaṃ tathaiva ca || 13-17-169||
MHB 13-17-170
न तस्य विघ्नं कुर्वन्ति दानवा यक्षराक्षसाः ।
पिशाचा यातुधानाश्च गुह्यका भुजगा अपि ॥ १३-१७-१७०॥
na tasya vighnaṃ kurvanti dānavā yakṣarākṣasāḥ |
piśācā yātudhānāśca guhyakā bhujagā api || 13-17-170||
MHB 13-17-171
यः पठेत शुचिर्भूत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।
अभग्नयोगो वर्षं तु सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ १३-१७-१७१॥
yaḥ paṭheta śucirbhūtvā brahmacārī jitendriyaḥ |
abhagnayogo varṣaṃ tu so'śvamedhaphalaṃ labhet || 13-17-171||
Adhyaya: 18/154 (59)
MHB 13-18-1
वैशंपायन उवाच ।
महायोगी ततः प्राह कृष्णद्वैपायनो मुनिः ।
पठस्व पुत्र भद्रं ते प्रीयतां ते महेश्वरः ॥ १३-१८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
mahāyogī tataḥ prāha kṛṣṇadvaipāyano muniḥ |
paṭhasva putra bhadraṃ te prīyatāṃ te maheśvaraḥ || 13-18-1||
MHB 13-18-2
पुरा पुत्र मया मेरौ तप्यता परमं तपः ।
पुत्रहेतोर्महाराज स्तव एषोऽनुकीर्तितः ॥ १३-१८-२॥
purā putra mayā merau tapyatā paramaṃ tapaḥ |
putrahetormahārāja stava eṣo'nukīrtitaḥ || 13-18-2||
MHB 13-18-3
लब्धवानस्मि तान्कामानहं वै पाण्डुनन्दन ।
तथा त्वमपि शर्वाद्धि सर्वान्कामानवाप्स्यसि ॥ १३-१८-३॥
labdhavānasmi tānkāmānahaṃ vai pāṇḍunandana |
tathā tvamapi śarvāddhi sarvānkāmānavāpsyasi || 13-18-3||
MHB 13-18-4
चतुःशीर्षस्ततः प्राह शक्रस्य दयितः सखा ।
आलम्बायन इत्येव विश्रुतः करुणात्मकः ॥ १३-१८-४॥
catuḥśīrṣastataḥ prāha śakrasya dayitaḥ sakhā |
ālambāyana ityeva viśrutaḥ karuṇātmakaḥ || 13-18-4||
MHB 13-18-5
मया गोकर्णमासाद्य तपस्तप्त्वा शतं समाः ।
अयोनिजानां दान्तानां धर्मज्ञानां सुवर्चसाम् ॥ १३-१८-५॥
mayā gokarṇamāsādya tapastaptvā śataṃ samāḥ |
ayonijānāṃ dāntānāṃ dharmajñānāṃ suvarcasām || 13-18-5||
MHB 13-18-6
अजराणामदुःखानां शतवर्षसहस्रिणाम् ।
लब्धं पुत्रशतं शर्वात्पुरा पाण्डुनृपात्मज ॥ १३-१८-६॥
ajarāṇāmaduḥkhānāṃ śatavarṣasahasriṇām |
labdhaṃ putraśataṃ śarvātpurā pāṇḍunṛpātmaja || 13-18-6||
MHB 13-18-7
वाल्मीकिश्चापि भगवान्युधिष्ठिरमभाषत ।
विवादे साम्नि मुनिभिर्ब्रह्मघ्नो वै भवानिति ।
उक्तः क्षणेन चाविष्टस्तेनाधर्मेण भारत ॥ १३-१८-७॥
vālmīkiścāpi bhagavānyudhiṣṭhiramabhāṣata |
vivāde sāmni munibhirbrahmaghno vai bhavāniti |
uktaḥ kṣaṇena cāviṣṭastenādharmeṇa bhārata || 13-18-7||
MHB 13-18-8
सोऽहमीशानमनघमस्तौषं शरणं गतः ।
मुक्तश्चास्म्यवशः पापात्ततो दुःखविनाशनः ।
आह मां त्रिपुरघ्नो वै यशस्तेऽग्र्यं भविष्यति ॥ १३-१८-८॥
so'hamīśānamanaghamastauṣaṃ śaraṇaṃ gataḥ |
muktaścāsmyavaśaḥ pāpāttato duḥkhavināśanaḥ |
āha māṃ tripuraghno vai yaśaste'gryaṃ bhaviṣyati || 13-18-8||
MHB 13-18-9
जामदग्न्यश्च कौन्तेयमाह धर्मभृतां वरः ।
ऋषिमध्ये स्थितस्तात तपन्निव विभावसुः ॥ १३-१८-९॥
jāmadagnyaśca kaunteyamāha dharmabhṛtāṃ varaḥ |
ṛṣimadhye sthitastāta tapanniva vibhāvasuḥ || 13-18-9||
MHB 13-18-10
पितृविप्रवधेनाहमार्तो वै पाण्डवाग्रज ।
शुचिर्भूत्वा महादेवं गतवाञ्शरणं नृप ॥ १३-१८-१०॥
pitṛvipravadhenāhamārto vai pāṇḍavāgraja |
śucirbhūtvā mahādevaṃ gatavāñśaraṇaṃ nṛpa || 13-18-10||
MHB 13-18-11
नामभिश्चास्तुवं देवं ततस्तुष्टोऽभवद्भवः ।
परशुं च ददौ देवो दिव्यान्यस्त्राणि चैव मे ॥ १३-१८-११॥
nāmabhiścāstuvaṃ devaṃ tatastuṣṭo'bhavadbhavaḥ |
paraśuṃ ca dadau devo divyānyastrāṇi caiva me || 13-18-11||
MHB 13-18-12
पापं न भविता तेऽद्य अजेयश्च भविष्यसि ।
न ते प्रभविता मृत्युर्यशस्वी च भविष्यसि ॥ १३-१८-१२॥
pāpaṃ na bhavitā te'dya ajeyaśca bhaviṣyasi |
na te prabhavitā mṛtyuryaśasvī ca bhaviṣyasi || 13-18-12||
MHB 13-18-13
आह मां भगवानेवं शिखण्डी शिवविग्रहः ।
यदवाप्तं च मे सर्वं प्रसादात्तस्य धीमतः ॥ १३-१८-१३॥
āha māṃ bhagavānevaṃ śikhaṇḍī śivavigrahaḥ |
yadavāptaṃ ca me sarvaṃ prasādāttasya dhīmataḥ || 13-18-13||
MHB 13-18-14
असितो देवलश्चैव प्राह पाण्डुसुतं नृपम् ।
शापाच्छक्रस्य कौन्तेय चितो धर्मोऽनशन्मम ।
तन्मे धर्मं यशश्चाग्र्यमायुश्चैवाददद्भवः ॥ १३-१८-१४॥
asito devalaścaiva prāha pāṇḍusutaṃ nṛpam |
śāpācchakrasya kaunteya cito dharmo'naśanmama |
tanme dharmaṃ yaśaścāgryamāyuścaivādadadbhavaḥ || 13-18-14||
MHB 13-18-15
ऋषिर्गृत्समदो नाम शक्रस्य दयितः सखा ।
प्राहाजमीढं भगवान्बृहस्पतिसमद्युतिः ॥ १३-१८-१५॥
ṛṣirgṛtsamado nāma śakrasya dayitaḥ sakhā |
prāhājamīḍhaṃ bhagavānbṛhaspatisamadyutiḥ || 13-18-15||
MHB 13-18-16
वसिष्ठो नाम भगवांश्चाक्षुषस्य मनोः सुतः ।
शतक्रतोरचिन्त्यस्य सत्रे वर्षसहस्रिके ।
वर्तमानेऽब्रवीद्वाक्यं साम्नि ह्युच्चारिते मया ॥ १३-१८-१६॥
vasiṣṭho nāma bhagavāṃścākṣuṣasya manoḥ sutaḥ |
śatakratoracintyasya satre varṣasahasrike |
vartamāne'bravīdvākyaṃ sāmni hyuccārite mayā || 13-18-16||
MHB 13-18-17
रथन्तरं द्विजश्रेष्ठ न सम्यगिति वर्तते ।
समीक्षस्व पुनर्बुद्ध्या हर्षं त्यक्त्वा द्विजोत्तम ।
अयज्ञवाहिनं पापमकार्षीस्त्वं सुदुर्मते ॥ १३-१८-१७॥
rathantaraṃ dvijaśreṣṭha na samyagiti vartate |
samīkṣasva punarbuddhyā harṣaṃ tyaktvā dvijottama |
ayajñavāhinaṃ pāpamakārṣīstvaṃ sudurmate || 13-18-17||
MHB 13-18-18
एवमुक्त्वा महाक्रोधात्प्राह रुष्टः पुनर्वचः ।
प्रज्ञया रहितो दुःखी नित्यं भीतो वनेचरः ।
दश वर्षसहस्राणि दशाष्टौ च शतानि च ॥ १३-१८-१८॥
evamuktvā mahākrodhātprāha ruṣṭaḥ punarvacaḥ |
prajñayā rahito duḥkhī nityaṃ bhīto vanecaraḥ |
daśa varṣasahasrāṇi daśāṣṭau ca śatāni ca || 13-18-18||
MHB 13-18-19
नष्टपानीययवसे मृगैरन्यैश्च वर्जिते ।
अयज्ञीयद्रुमे देशे रुरुसिंहनिषेविते ।
भविता त्वं मृगः क्रूरो महादुःखसमन्वितः ॥ १३-१८-१९॥
naṣṭapānīyayavase mṛgairanyaiśca varjite |
ayajñīyadrume deśe rurusiṃhaniṣevite |
bhavitā tvaṃ mṛgaḥ krūro mahāduḥkhasamanvitaḥ || 13-18-19||
MHB 13-18-20
तस्य वाक्यस्य निधने पार्थ जातो ह्यहं मृगः ।
ततो मां शरणं प्राप्तं प्राह योगी महेश्वरः ॥ १३-१८-२०॥
tasya vākyasya nidhane pārtha jāto hyahaṃ mṛgaḥ |
tato māṃ śaraṇaṃ prāptaṃ prāha yogī maheśvaraḥ || 13-18-20||
MHB 13-18-21
अजरश्चामरश्चैव भविता दुःखवर्जितः ।
साम्यं समस्तु ते सौख्यं युवयोर्वर्धतां क्रतुः ॥ १३-१८-२१॥
ajaraścāmaraścaiva bhavitā duḥkhavarjitaḥ |
sāmyaṃ samastu te saukhyaṃ yuvayorvardhatāṃ kratuḥ || 13-18-21||
MHB 13-18-22
अनुग्रहानेवमेष करोति भगवान्विभुः ।
परं धाता विधाता च सुखदुःखे च सर्वदा ॥ १३-१८-२२॥
anugrahānevameṣa karoti bhagavānvibhuḥ |
paraṃ dhātā vidhātā ca sukhaduḥkhe ca sarvadā || 13-18-22||
MHB 13-18-23
अचिन्त्य एष भगवान्कर्मणा मनसा गिरा ।
न मे तात युधिश्रेष्ठ विद्यया पण्डितः समः ॥ १३-१८-२३॥
acintya eṣa bhagavānkarmaṇā manasā girā |
na me tāta yudhiśreṣṭha vidyayā paṇḍitaḥ samaḥ || 13-18-23||
MHB 13-18-24
जैगीषव्य उवाच ।
ममाष्टगुणमैश्वर्यं दत्तं भगवता पुरा ।
यत्नेनाल्पेन बलिना वाराणस्यां युधिष्ठिर ॥ १३-१८-२४॥
jaigīṣavya uvāca |
mamāṣṭaguṇamaiśvaryaṃ dattaṃ bhagavatā purā |
yatnenālpena balinā vārāṇasyāṃ yudhiṣṭhira || 13-18-24||
MHB 13-18-25
गार्ग्य उवाच ।
चतुःषष्ट्यङ्गमददात्कालज्ञानं ममाद्भुतम् ।
सरस्वत्यास्तटे तुष्टो मनोयज्ञेन पाण्डव ॥ १३-१८-२५॥
gārgya uvāca |
catuḥṣaṣṭyaṅgamadadātkālajñānaṃ mamādbhutam |
sarasvatyāstaṭe tuṣṭo manoyajñena pāṇḍava || 13-18-25||
MHB 13-18-26
तुल्यं मम सहस्रं तु सुतानां ब्रह्मवादिनाम् ।
आयुश्चैव सपुत्रस्य संवत्सरशतायुतम् ॥ १३-१८-२६॥
tulyaṃ mama sahasraṃ tu sutānāṃ brahmavādinām |
āyuścaiva saputrasya saṃvatsaraśatāyutam || 13-18-26||
MHB 13-18-27
पराशर उवाच ।
प्रसाद्याहं पुरा शर्वं मनसाचिन्तयं नृप ।
महातपा महातेजा महायोगी महायशाः ।
वेदव्यासः श्रियावासो ब्रह्मण्यः करुणात्मकः ॥ १३-१८-२७॥
parāśara uvāca |
prasādyāhaṃ purā śarvaṃ manasācintayaṃ nṛpa |
mahātapā mahātejā mahāyogī mahāyaśāḥ |
vedavyāsaḥ śriyāvāso brahmaṇyaḥ karuṇātmakaḥ || 13-18-27||
MHB 13-18-28
अपि नामेप्सितः पुत्रो मम स्याद्वै महेश्वरात् ।
इति मत्वा हृदि मतं प्राह मां सुरसत्तमः ॥ १३-१८-२८॥
api nāmepsitaḥ putro mama syādvai maheśvarāt |
iti matvā hṛdi mataṃ prāha māṃ surasattamaḥ || 13-18-28||
MHB 13-18-29
मयि संभवतस्तस्य फलात्कृष्णो भविष्यति ।
सावर्णस्य मनोः सर्गे सप्तर्षिश्च भविष्यति ॥ १३-१८-२९॥
mayi saṃbhavatastasya phalātkṛṣṇo bhaviṣyati |
sāvarṇasya manoḥ sarge saptarṣiśca bhaviṣyati || 13-18-29||
MHB 13-18-30
वेदानां च स वै व्यस्ता कुरुवंशकरस्तथा ।
इतिहासस्य कर्ता च पुत्रस्ते जगतो हितः ॥ १३-१८-३०॥
vedānāṃ ca sa vai vyastā kuruvaṃśakarastathā |
itihāsasya kartā ca putraste jagato hitaḥ || 13-18-30||
MHB 13-18-31
भविष्यति महेन्द्रस्य दयितः स महामुनिः ।
अजरश्चामरश्चैव पराशर सुतस्तव ॥ १३-१८-३१॥
bhaviṣyati mahendrasya dayitaḥ sa mahāmuniḥ |
ajaraścāmaraścaiva parāśara sutastava || 13-18-31||
MHB 13-18-32
एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत ।
युधिष्ठिर महायोगी वीर्यवानक्षयोऽव्ययः ॥ १३-१८-३२॥
evamuktvā sa bhagavāṃstatraivāntaradhīyata |
yudhiṣṭhira mahāyogī vīryavānakṣayo'vyayaḥ || 13-18-32||
MHB 13-18-33
माण्डव्य उवाच ।
अचौरश्चौरशङ्कायां शूले भिन्नो ह्यहं यदा ।
तत्रस्थेन स्तुतो देवः प्राह मां वै महेश्वरः ॥ १३-१८-३३॥
māṇḍavya uvāca |
acauraścauraśaṅkāyāṃ śūle bhinno hyahaṃ yadā |
tatrasthena stuto devaḥ prāha māṃ vai maheśvaraḥ || 13-18-33||
MHB 13-18-34
मोक्षं प्राप्स्यसि शूलाच्च जीविष्यसि समार्बुदम् ।
रुजा शूलकृता चैव न ते विप्र भविष्यति ।
आधिभिर्व्याधिभिश्चैव वर्जितस्त्वं भविष्यसि ॥ १३-१८-३४॥
mokṣaṃ prāpsyasi śūlācca jīviṣyasi samārbudam |
rujā śūlakṛtā caiva na te vipra bhaviṣyati |
ādhibhirvyādhibhiścaiva varjitastvaṃ bhaviṣyasi || 13-18-34||
MHB 13-18-35
पादाच्चतुर्थात्संभूत आत्मा यस्मान्मुने तव ।
त्वं भविष्यस्यनुपमो जन्म वै सफलं कुरु ॥ १३-१८-३५॥
pādāccaturthātsaṃbhūta ātmā yasmānmune tava |
tvaṃ bhaviṣyasyanupamo janma vai saphalaṃ kuru || 13-18-35||
MHB 13-18-36
तीर्थाभिषेकं सफलं त्वमविघ्नेन चाप्स्यसि ।
स्वर्गं चैवाक्षयं विप्र विदधामि तवोर्जितम् ॥ १३-१८-३६॥
tīrthābhiṣekaṃ saphalaṃ tvamavighnena cāpsyasi |
svargaṃ caivākṣayaṃ vipra vidadhāmi tavorjitam || 13-18-36||
MHB 13-18-37
एवमुक्त्वा तु भगवान्वरेण्यो वृषवाहनः ।
महेश्वरो महाराज कृत्तिवासा महाद्युतिः ।
सगणो दैवतश्रेष्ठस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ १३-१८-३७॥
evamuktvā tu bhagavānvareṇyo vṛṣavāhanaḥ |
maheśvaro mahārāja kṛttivāsā mahādyutiḥ |
sagaṇo daivataśreṣṭhastatraivāntaradhīyata || 13-18-37||
MHB 13-18-38
गालव उवाच ।
विश्वामित्राभ्यनुज्ञातो ह्यहं पितरमागतः ।
अब्रवीन्मां ततो माता दुःखिता रुदती भृशम् ॥ १३-१८-३८॥
gālava uvāca |
viśvāmitrābhyanujñāto hyahaṃ pitaramāgataḥ |
abravīnmāṃ tato mātā duḥkhitā rudatī bhṛśam || 13-18-38||
MHB 13-18-39
कौशिकेनाभ्यनुज्ञातं पुत्रं वेदविभूषितम् ।
न तात तरुणं दान्तं पिता त्वां पश्यतेऽनघ ॥ १३-१८-३९॥
kauśikenābhyanujñātaṃ putraṃ vedavibhūṣitam |
na tāta taruṇaṃ dāntaṃ pitā tvāṃ paśyate'nagha || 13-18-39||
MHB 13-18-40
श्रुत्वा जनन्या वचनं निराशो गुरुदर्शने ।
नियतात्मा महादेवमपश्यं सोऽब्रवीच्च माम् ॥ १३-१८-४०॥
śrutvā jananyā vacanaṃ nirāśo gurudarśane |
niyatātmā mahādevamapaśyaṃ so'bravīcca mām || 13-18-40||
MHB 13-18-41
पिता माता च ते त्वं च पुत्र मृत्युविवर्जिताः ।
भविष्यथ विश क्षिप्रं द्रष्टासि पितरं क्षये ॥ १३-१८-४१॥
pitā mātā ca te tvaṃ ca putra mṛtyuvivarjitāḥ |
bhaviṣyatha viśa kṣipraṃ draṣṭāsi pitaraṃ kṣaye || 13-18-41||
MHB 13-18-42
अनुज्ञातो भगवता गृहं गत्वा युधिष्ठिर ।
अपश्यं पितरं तात इष्टिं कृत्वा विनिःसृतम् ॥ १३-१८-४२॥
anujñāto bhagavatā gṛhaṃ gatvā yudhiṣṭhira |
apaśyaṃ pitaraṃ tāta iṣṭiṃ kṛtvā viniḥsṛtam || 13-18-42||
MHB 13-18-43
उपस्पृश्य गृहीत्वेध्मं कुशांश्च शरणाद्गुरून् ।
तान्विसृज्य च मां प्राह पिता सास्राविलेक्षणः ॥ १३-१८-४३॥
upaspṛśya gṛhītvedhmaṃ kuśāṃśca śaraṇādgurūn |
tānvisṛjya ca māṃ prāha pitā sāsrāvilekṣaṇaḥ || 13-18-43||
MHB 13-18-44
प्रणमन्तं परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय पाण्डव ।
दिष्ट्या दृष्टोऽसि मे पुत्र कृतविद्य इहागतः ॥ १३-१८-४४॥
praṇamantaṃ pariṣvajya mūrdhni cāghrāya pāṇḍava |
diṣṭyā dṛṣṭo'si me putra kṛtavidya ihāgataḥ || 13-18-44||
MHB 13-18-45
वैशंपायन उवाच ।
एतान्यत्यद्भुतान्येव कर्माण्यथ महात्मनः ।
प्रोक्तानि मुनिभिः श्रुत्वा विस्मयामास पाण्डवः ॥ १३-१८-४५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etānyatyadbhutānyeva karmāṇyatha mahātmanaḥ |
proktāni munibhiḥ śrutvā vismayāmāsa pāṇḍavaḥ || 13-18-45||
MHB 13-18-46
ततः कृष्णोऽब्रवीद्वाक्यं पुनर्मतिमतां वरः ।
युधिष्ठिरं धर्मनित्यं पुरुहूतमिवेश्वरः ॥ १३-१८-४६॥
tataḥ kṛṣṇo'bravīdvākyaṃ punarmatimatāṃ varaḥ |
yudhiṣṭhiraṃ dharmanityaṃ puruhūtamiveśvaraḥ || 13-18-46||
MHB 13-18-47
आदित्यचन्द्रावनिलानलौ च द्यौर्भूमिरापो वसवोऽथ विश्वे ।
धातार्यमा शुक्रबृहस्पती च रुद्राः ससाध्या वरुणो वित्तगोपः ॥ १३-१८-४७॥
ādityacandrāvanilānalau ca dyaurbhūmirāpo vasavo'tha viśve |
dhātāryamā śukrabṛhaspatī ca rudrāḥ sasādhyā varuṇo vittagopaḥ || 13-18-47||
MHB 13-18-48
ब्रह्मा शक्रो मारुतो ब्रह्म सत्यं वेदा यज्ञा दक्षिणा वेदवाहाः ।
सोमो यष्टा यच्च हव्यं हविश्च रक्षा दीक्षा नियमा ये च केचित् ॥ १३-१८-४८॥
brahmā śakro māruto brahma satyaṃ vedā yajñā dakṣiṇā vedavāhāḥ |
somo yaṣṭā yacca havyaṃ haviśca rakṣā dīkṣā niyamā ye ca kecit || 13-18-48||
MHB 13-18-49
स्वाहा वषड्ब्राह्मणाः सौरभेया धर्मं चक्रं कालचक्रं चरं च ।
यशो दमो बुद्धिमती स्थितिश्च शुभाशुभं मुनयश्चैव सप्त ॥ १३-१८-४९॥
svāhā vaṣaḍbrāhmaṇāḥ saurabheyā dharmaṃ cakraṃ kālacakraṃ caraṃ ca |
yaśo damo buddhimatī sthitiśca śubhāśubhaṃ munayaścaiva sapta || 13-18-49||
MHB 13-18-50
अग्र्या बुद्धिर्मनसा दर्शने च स्पर्शे सिद्धिः कर्मणां या च सिद्धिः ।
गणा देवानामूष्मपाः सोमपाश्च लेखाः सुयामास्तुषिता ब्रह्मकायाः ॥ १३-१८-५०॥
agryā buddhirmanasā darśane ca sparśe siddhiḥ karmaṇāṃ yā ca siddhiḥ |
gaṇā devānāmūṣmapāḥ somapāśca lekhāḥ suyāmāstuṣitā brahmakāyāḥ || 13-18-50||
MHB 13-18-51
आभास्वरा गन्धपा दृष्टिपाश्च वाचा विरुद्धाश्च मनोविरुद्धाः ।
शुद्धाश्च निर्वाणरताश्च देवाः स्पर्शाशना दर्शपा आज्यपाश्च ॥ १३-१८-५१॥
ābhāsvarā gandhapā dṛṣṭipāśca vācā viruddhāśca manoviruddhāḥ |
śuddhāśca nirvāṇaratāśca devāḥ sparśāśanā darśapā ājyapāśca || 13-18-51||
MHB 13-18-52
चिन्तागता ये च देवेषु मुख्या ये चाप्यन्ये देवताश्चाजमीढ ।
सुपर्णगन्धर्वपिशाचदानवा यक्षास्तथा पन्नगाश्चारणाश्च ॥ १३-१८-५२॥
cintāgatā ye ca deveṣu mukhyā ye cāpyanye devatāścājamīḍha |
suparṇagandharvapiśācadānavā yakṣāstathā pannagāścāraṇāśca || 13-18-52||
MHB 13-18-53
सूक्ष्मं स्थूलं मृदु यच्चाप्यसूक्ष्मं सुखं दुःखं सुखदुःखान्तरं च ।
सांख्यं योगं यत्पराणां परं च शर्वाज्जातं विद्धि यत्कीर्तितं मे ॥ १३-१८-५३॥
sūkṣmaṃ sthūlaṃ mṛdu yaccāpyasūkṣmaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ sukhaduḥkhāntaraṃ ca |
sāṃkhyaṃ yogaṃ yatparāṇāṃ paraṃ ca śarvājjātaṃ viddhi yatkīrtitaṃ me || 13-18-53||
MHB 13-18-54
तत्संभूता भूतकृतो वरेण्याः सर्वे देवा भुवनस्यास्य गोपाः ।
आविश्येमां धरणीं येऽभ्यरक्षन्पुरातनीं तस्य देवस्य सृष्टिम् ॥ १३-१८-५४॥
tatsaṃbhūtā bhūtakṛto vareṇyāḥ sarve devā bhuvanasyāsya gopāḥ |
āviśyemāṃ dharaṇīṃ ye'bhyarakṣanpurātanīṃ tasya devasya sṛṣṭim || 13-18-54||
MHB 13-18-55
विचिन्वन्तं मनसा तोष्टुवीमि किंचित्तत्त्वं प्राणहेतोर्नतोऽस्मि ।
ददातु देवः स वरानिहेष्टानभिष्टुतो नः प्रभुरव्ययः सदा ॥ १३-१८-५५॥
vicinvantaṃ manasā toṣṭuvīmi kiṃcittattvaṃ prāṇahetornato'smi |
dadātu devaḥ sa varāniheṣṭānabhiṣṭuto naḥ prabhuravyayaḥ sadā || 13-18-55||
MHB 13-18-56
इमं स्तवं संनियम्येन्द्रियाणि शुचिर्भूत्वा यः पुरुषः पठेत ।
अभग्नयोगो नियतोऽब्दमेकं स प्राप्नुयादश्वमेधे फलं यत् ॥ १३-१८-५६॥
imaṃ stavaṃ saṃniyamyendriyāṇi śucirbhūtvā yaḥ puruṣaḥ paṭheta |
abhagnayogo niyato'bdamekaṃ sa prāpnuyādaśvamedhe phalaṃ yat || 13-18-56||
MHB 13-18-57
वेदान्कृत्स्नान्ब्राह्मणः प्राप्नुयाच्च जयेद्राजा पृथिवीं चापि कृत्स्नाम् ।
वैश्यो लाभं प्राप्नुयान्नैपुणं च शूद्रो गतिं प्रेत्य तथा सुखं च ॥ १३-१८-५७॥
vedānkṛtsnānbrāhmaṇaḥ prāpnuyācca jayedrājā pṛthivīṃ cāpi kṛtsnām |
vaiśyo lābhaṃ prāpnuyānnaipuṇaṃ ca śūdro gatiṃ pretya tathā sukhaṃ ca || 13-18-57||
MHB 13-18-58
स्तवराजमिमं कृत्वा रुद्राय दधिरे मनः ।
सर्वदोषापहं पुण्यं पवित्रं च यशस्विनम् ॥ १३-१८-५८॥
stavarājamimaṃ kṛtvā rudrāya dadhire manaḥ |
sarvadoṣāpahaṃ puṇyaṃ pavitraṃ ca yaśasvinam || 13-18-58||
MHB 13-18-59
यावन्त्यस्य शरीरेषु रोमकूपाणि भारत ।
तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गे वसति मानवः ॥ १३-१८-५९॥
yāvantyasya śarīreṣu romakūpāṇi bhārata |
tāvadvarṣasahasrāṇi svarge vasati mānavaḥ || 13-18-59||
Adhyaya: 19/154 (25)
MHB 13-19-1
युधिष्ठिर उवाच ।
यदिदं सहधर्मेति प्रोच्यते भरतर्षभ ।
पाणिग्रहणकाले तु स्त्रीणामेतत्कथं स्मृतम् ॥ १३-१९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yadidaṃ sahadharmeti procyate bharatarṣabha |
pāṇigrahaṇakāle tu strīṇāmetatkathaṃ smṛtam || 13-19-1||
MHB 13-19-2
आर्ष एष भवेद्धर्मः प्राजापत्योऽथ वासुरः ।
यदेतत्सहधर्मेति पूर्वमुक्तं महर्षिभिः ॥ १३-१९-२॥
ārṣa eṣa bhaveddharmaḥ prājāpatyo'tha vāsuraḥ |
yadetatsahadharmeti pūrvamuktaṃ maharṣibhiḥ || 13-19-2||
MHB 13-19-3
संदेहः सुमहानेष विरुद्ध इति मे मतिः ।
इह यः सहधर्मो वै प्रेत्यायं विहितः क्व नु ॥ १३-१९-३॥
saṃdehaḥ sumahāneṣa viruddha iti me matiḥ |
iha yaḥ sahadharmo vai pretyāyaṃ vihitaḥ kva nu || 13-19-3||
MHB 13-19-4
स्वर्गे मृतानां भवति सहधर्मः पितामह ।
पूर्वमेकस्तु म्रियते क्व चैकस्तिष्ठते वद ॥ १३-१९-४॥
svarge mṛtānāṃ bhavati sahadharmaḥ pitāmaha |
pūrvamekastu mriyate kva caikastiṣṭhate vada || 13-19-4||
MHB 13-19-5
नानाकर्मफलोपेता नानाकर्मनिवासिनः ।
नानानिरयनिष्ठान्ता मानुषा बहवो यदा ॥ १३-१९-५॥
nānākarmaphalopetā nānākarmanivāsinaḥ |
nānānirayaniṣṭhāntā mānuṣā bahavo yadā || 13-19-5||
MHB 13-19-6
अनृताः स्त्रिय इत्येवं सूत्रकारो व्यवस्यति ।
यदानृताः स्त्रियस्तात सहधर्मः कुतः स्मृतः ॥ १३-१९-६॥
anṛtāḥ striya ityevaṃ sūtrakāro vyavasyati |
yadānṛtāḥ striyastāta sahadharmaḥ kutaḥ smṛtaḥ || 13-19-6||
MHB 13-19-7
अनृताः स्त्रिय इत्येवं वेदेष्वपि हि पठ्यते ।
धर्मोऽयं पौर्विकी संज्ञा उपचारः क्रियाविधिः ॥ १३-१९-७॥
anṛtāḥ striya ityevaṃ vedeṣvapi hi paṭhyate |
dharmo'yaṃ paurvikī saṃjñā upacāraḥ kriyāvidhiḥ || 13-19-7||
MHB 13-19-8
गह्वरं प्रतिभात्येतन्मम चिन्तयतोऽनिशम् ।
निःसंदेहमिदं सर्वं पितामह यथा श्रुतिः ॥ १३-१९-८॥
gahvaraṃ pratibhātyetanmama cintayato'niśam |
niḥsaṃdehamidaṃ sarvaṃ pitāmaha yathā śrutiḥ || 13-19-8||
MHB 13-19-9
यदेतद्यादृशं चैतद्यथा चैतत्प्रवर्तितम् ।
निखिलेन महाप्राज्ञ भवानेतद्ब्रवीतु मे ॥ १३-१९-९॥
yadetadyādṛśaṃ caitadyathā caitatpravartitam |
nikhilena mahāprājña bhavānetadbravītu me || 13-19-9||
MHB 13-19-10
भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अष्टावक्रस्य संवादं दिशया सह भारत ॥ १३-१९-१०॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
aṣṭāvakrasya saṃvādaṃ diśayā saha bhārata || 13-19-10||
MHB 13-19-11
निवेष्टुकामस्तु पुरा अष्टावक्रो महातपाः ।
ऋषेरथ वदान्यस्य कन्यां वव्रे महात्मनः ॥ १३-१९-११॥
niveṣṭukāmastu purā aṣṭāvakro mahātapāḥ |
ṛṣeratha vadānyasya kanyāṃ vavre mahātmanaḥ || 13-19-11||
MHB 13-19-12
सुप्रभां नाम वै नाम्ना रूपेणाप्रतिमां भुवि ।
गुणप्रबर्हां शीलेन साध्वीं चारित्रशोभनाम् ॥ १३-१९-१२॥
suprabhāṃ nāma vai nāmnā rūpeṇāpratimāṃ bhuvi |
guṇaprabarhāṃ śīlena sādhvīṃ cāritraśobhanām || 13-19-12||
MHB 13-19-13
सा तस्य दृष्ट्वैव मनो जहार शुभलोचना ।
वनराजी यथा चित्रा वसन्ते कुसुमाचिता ॥ १३-१९-१३॥
sā tasya dṛṣṭvaiva mano jahāra śubhalocanā |
vanarājī yathā citrā vasante kusumācitā || 13-19-13||
MHB 13-19-14
ऋषिस्तमाह देया मे सुता तुभ्यं शृणुष्व मे ।
गच्छ तावद्दिशं पुण्यामुत्तरां द्रक्ष्यसे ततः ॥ १३-१९-१४॥
ṛṣistamāha deyā me sutā tubhyaṃ śṛṇuṣva me |
gaccha tāvaddiśaṃ puṇyāmuttarāṃ drakṣyase tataḥ || 13-19-14||
MHB 13-19-15
अष्टावक्र उवाच ।
किं द्रष्टव्यं मया तत्र वक्तुमर्हति मे भवान् ।
तथेदानीं मया कार्यं यथा वक्ष्यति मां भवान् ॥ १३-१९-१५॥
aṣṭāvakra uvāca |
kiṃ draṣṭavyaṃ mayā tatra vaktumarhati me bhavān |
tathedānīṃ mayā kāryaṃ yathā vakṣyati māṃ bhavān || 13-19-15||
MHB 13-19-16
वदान्य उवाच ।
धनदं समतिक्रम्य हिमवन्तं तथैव च ।
रुद्रस्यायतनं दृष्ट्वा सिद्धचारणसेवितम् ॥ १३-१९-१६॥
vadānya uvāca |
dhanadaṃ samatikramya himavantaṃ tathaiva ca |
rudrasyāyatanaṃ dṛṣṭvā siddhacāraṇasevitam || 13-19-16||
MHB 13-19-17
प्रहृष्टैः पार्षदैर्जुष्टं नृत्यद्भिर्विविधाननैः ।
दिव्याङ्गरागैः पैशाचैर्वन्यैर्नानाविधैस्तथा ॥ १३-१९-१७॥
prahṛṣṭaiḥ pārṣadairjuṣṭaṃ nṛtyadbhirvividhānanaiḥ |
divyāṅgarāgaiḥ paiśācairvanyairnānāvidhaistathā || 13-19-17||
MHB 13-19-18
पाणितालसतालैश्च शम्यातालैः समैस्तथा ।
संप्रहृष्टैः प्रनृत्यद्भिः शर्वस्तत्र निषेव्यते ॥ १३-१९-१८॥
pāṇitālasatālaiśca śamyātālaiḥ samaistathā |
saṃprahṛṣṭaiḥ pranṛtyadbhiḥ śarvastatra niṣevyate || 13-19-18||
MHB 13-19-19
इष्टं किल गिरौ स्थानं तद्दिव्यमनुशुश्रुम ।
नित्यं संनिहितो देवस्तथा पारिषदाः शुभाः ॥ १३-१९-१९॥
iṣṭaṃ kila girau sthānaṃ taddivyamanuśuśruma |
nityaṃ saṃnihito devastathā pāriṣadāḥ śubhāḥ || 13-19-19||
MHB 13-19-20
तत्र देव्या तपस्तप्तं शंकरार्थं सुदुश्चरम् ।
अतस्तदिष्टं देवस्य तथोमाया इति श्रुतिः ॥ १३-१९-२०॥
tatra devyā tapastaptaṃ śaṃkarārthaṃ suduścaram |
atastadiṣṭaṃ devasya tathomāyā iti śrutiḥ || 13-19-20||
MHB 13-19-21
तत्र कूपो महान्पार्श्वे देवस्योत्तरतस्तथा ।
ऋतवः कालरात्रिश्च ये दिव्या ये च मानुषाः ॥ १३-१९-२१॥
tatra kūpo mahānpārśve devasyottaratastathā |
ṛtavaḥ kālarātriśca ye divyā ye ca mānuṣāḥ || 13-19-21||
MHB 13-19-22
सर्वे देवमुपासन्ते रूपिणः किल तत्र ह ।
तदतिक्रम्य भवनं त्वया यातव्यमेव हि ॥ १३-१९-२२॥
sarve devamupāsante rūpiṇaḥ kila tatra ha |
tadatikramya bhavanaṃ tvayā yātavyameva hi || 13-19-22||
MHB 13-19-23
ततो नीलं वनोद्देशं द्रक्ष्यसे मेघसंनिभम् ।
रमणीयं मनोग्राहि तत्र द्रक्ष्यसि वै स्त्रियम् ॥ १३-१९-२३॥
tato nīlaṃ vanoddeśaṃ drakṣyase meghasaṃnibham |
ramaṇīyaṃ manogrāhi tatra drakṣyasi vai striyam || 13-19-23||
MHB 13-19-24
तपस्विनीं महाभागां वृद्धां दीक्षामनुष्ठिताम् ।
द्रष्टव्या सा त्वया तत्र संपूज्या चैव यत्नतः ॥ १३-१९-२४॥
tapasvinīṃ mahābhāgāṃ vṛddhāṃ dīkṣāmanuṣṭhitām |
draṣṭavyā sā tvayā tatra saṃpūjyā caiva yatnataḥ || 13-19-24||
MHB 13-19-25
तां दृष्ट्वा विनिवृत्तस्त्वं ततः पाणिं ग्रहीष्यसि ।
यद्येष समयः सत्यः साध्यतां तत्र गम्यताम् ॥ १३-१९-२५॥
tāṃ dṛṣṭvā vinivṛttastvaṃ tataḥ pāṇiṃ grahīṣyasi |
yadyeṣa samayaḥ satyaḥ sādhyatāṃ tatra gamyatām || 13-19-25||
Adhyaya: 20/154 (76)
MHB 13-20-1
अष्टावक्र उवाच ।
तथास्तु साधयिष्यामि तत्र यास्याम्यसंशयम् ।
यत्र त्वं वदसे साधो भवान्भवतु सत्यवाक् ॥ १३-२०-१॥
aṣṭāvakra uvāca |
tathāstu sādhayiṣyāmi tatra yāsyāmyasaṃśayam |
yatra tvaṃ vadase sādho bhavānbhavatu satyavāk || 13-20-1||
MHB 13-20-2
भीष्म उवाच ।
ततोऽगच्छत्स भगवानुत्तरामुत्तमां दिशम् ।
हिमवन्तं गिरिश्रेष्ठं सिद्धचारणसेवितम् ॥ १३-२०-२॥
bhīṣma uvāca |
tato'gacchatsa bhagavānuttarāmuttamāṃ diśam |
himavantaṃ giriśreṣṭhaṃ siddhacāraṇasevitam || 13-20-2||
MHB 13-20-3
स गत्वा द्विजशार्दूलो हिमवन्तं महागिरिम् ।
अभ्यगच्छन्नदीं पुण्यां बाहुदां धर्मदायिनीम् ॥ १३-२०-३॥
sa gatvā dvijaśārdūlo himavantaṃ mahāgirim |
abhyagacchannadīṃ puṇyāṃ bāhudāṃ dharmadāyinīm || 13-20-3||
MHB 13-20-4
अशोके विमले तीर्थे स्नात्वा तर्प्य च देवताः ।
तत्र वासाय शयने कौश्ये सुखमुवास ह ॥ १३-२०-४॥
aśoke vimale tīrthe snātvā tarpya ca devatāḥ |
tatra vāsāya śayane kauśye sukhamuvāsa ha || 13-20-4||
MHB 13-20-5
ततो रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरुत्थाय स द्विजः ।
स्नात्वा प्रादुश्चकाराग्निं हुत्वा चैव विधानतः ॥ १३-२०-५॥
tato rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarutthāya sa dvijaḥ |
snātvā prāduścakārāgniṃ hutvā caiva vidhānataḥ || 13-20-5||
MHB 13-20-6
रुद्राणीकूपमासाद्य ह्रदे तत्र समाश्वसत् ।
विश्रान्तश्च समुत्थाय कैलासमभितो ययौ ॥ १३-२०-६॥
rudrāṇīkūpamāsādya hrade tatra samāśvasat |
viśrāntaśca samutthāya kailāsamabhito yayau || 13-20-6||
MHB 13-20-7
सोऽपश्यत्काञ्चनद्वारं दीप्यमानमिव श्रिया ।
मन्दाकिनीं च नलिनीं धनदस्य महात्मनः ॥ १३-२०-७॥
so'paśyatkāñcanadvāraṃ dīpyamānamiva śriyā |
mandākinīṃ ca nalinīṃ dhanadasya mahātmanaḥ || 13-20-7||
MHB 13-20-8
अथ ते राक्षसाः सर्वे येऽभिरक्षन्ति पद्मिनीम् ।
प्रत्युत्थिता भगवन्तं मणिभद्रपुरोगमाः ॥ १३-२०-८॥
atha te rākṣasāḥ sarve ye'bhirakṣanti padminīm |
pratyutthitā bhagavantaṃ maṇibhadrapurogamāḥ || 13-20-8||
MHB 13-20-9
स तान्प्रत्यर्चयामास राक्षसान्भीमविक्रमान् ।
निवेदयत मां क्षिप्रं धनदायेति चाब्रवीत् ॥ १३-२०-९॥
sa tānpratyarcayāmāsa rākṣasānbhīmavikramān |
nivedayata māṃ kṣipraṃ dhanadāyeti cābravīt || 13-20-9||
MHB 13-20-10
ते राक्षसास्तदा राजन्भगवन्तमथाब्रुवन् ।
असौ वैश्रवणो राजा स्वयमायाति तेऽन्तिकम् ॥ १३-२०-१०॥
te rākṣasāstadā rājanbhagavantamathābruvan |
asau vaiśravaṇo rājā svayamāyāti te'ntikam || 13-20-10||
MHB 13-20-11
विदितो भगवानस्य कार्यमागमने च यत् ।
पश्यैनं त्वं महाभागं ज्वलन्तमिव तेजसा ॥ १३-२०-११॥
vidito bhagavānasya kāryamāgamane ca yat |
paśyainaṃ tvaṃ mahābhāgaṃ jvalantamiva tejasā || 13-20-11||
MHB 13-20-12
ततो वैश्रवणोऽभ्येत्य अष्टावक्रमनिन्दितम् ।
विधिवत्कुशलं पृष्ट्वा ततो ब्रह्मर्षिमब्रवीत् ॥ १३-२०-१२॥
tato vaiśravaṇo'bhyetya aṣṭāvakramaninditam |
vidhivatkuśalaṃ pṛṣṭvā tato brahmarṣimabravīt || 13-20-12||
MHB 13-20-13
सुखं प्राप्तो भवान्कच्चित्किं वा मत्तश्चिकीर्षसि ।
ब्रूहि सर्वं करिष्यामि यन्मां त्वं वक्ष्यसि द्विज ॥ १३-२०-१३॥
sukhaṃ prāpto bhavānkaccitkiṃ vā mattaścikīrṣasi |
brūhi sarvaṃ kariṣyāmi yanmāṃ tvaṃ vakṣyasi dvija || 13-20-13||
MHB 13-20-14
भवनं प्रविश त्वं मे यथाकामं द्विजोत्तम ।
सत्कृतः कृतकार्यश्च भवान्यास्यत्यविघ्नतः ॥ १३-२०-१४॥
bhavanaṃ praviśa tvaṃ me yathākāmaṃ dvijottama |
satkṛtaḥ kṛtakāryaśca bhavānyāsyatyavighnataḥ || 13-20-14||
MHB 13-20-15
प्राविशद्भवनं स्वं वै गृहीत्वा तं द्विजोत्तमम् ।
आसनं स्वं ददौ चैव पाद्यमर्घ्यं तथैव च ॥ १३-२०-१५॥
prāviśadbhavanaṃ svaṃ vai gṛhītvā taṃ dvijottamam |
āsanaṃ svaṃ dadau caiva pādyamarghyaṃ tathaiva ca || 13-20-15||
MHB 13-20-16
अथोपविष्टयोस्तत्र मणिभद्रपुरोगमाः ।
निषेदुस्तत्र कौबेरा यक्षगन्धर्वराक्षसाः ॥ १३-२०-१६॥
athopaviṣṭayostatra maṇibhadrapurogamāḥ |
niṣedustatra kauberā yakṣagandharvarākṣasāḥ || 13-20-16||
MHB 13-20-17
ततस्तेषां निषण्णानां धनदो वाक्यमब्रवीत् ।
भवच्छन्दं समाज्ञाय नृत्येरन्नप्सरोगणाः ॥ १३-२०-१७॥
tatasteṣāṃ niṣaṇṇānāṃ dhanado vākyamabravīt |
bhavacchandaṃ samājñāya nṛtyerannapsarogaṇāḥ || 13-20-17||
MHB 13-20-18
आतिथ्यं परमं कार्यं शुश्रूषा भवतस्तथा ।
संवर्ततामित्युवाच मुनिर्मधुरया गिरा ॥ १३-२०-१८॥
ātithyaṃ paramaṃ kāryaṃ śuśrūṣā bhavatastathā |
saṃvartatāmityuvāca munirmadhurayā girā || 13-20-18||
MHB 13-20-19
अथोर्वरा मिश्रकेशी रम्भा चैवोर्वशी तथा ।
अलम्बुसा घृताची च चित्रा चित्राङ्गदा रुचिः ॥ १३-२०-१९॥
athorvarā miśrakeśī rambhā caivorvaśī tathā |
alambusā ghṛtācī ca citrā citrāṅgadā ruciḥ || 13-20-19||
MHB 13-20-20
मनोहरा सुकेशी च सुमुखी हासिनी प्रभा ।
विद्युता प्रशमा दान्ता विद्योता रतिरेव च ॥ १३-२०-२०॥
manoharā sukeśī ca sumukhī hāsinī prabhā |
vidyutā praśamā dāntā vidyotā ratireva ca || 13-20-20||
MHB 13-20-21
एताश्चान्याश्च वै बह्व्यः प्रनृत्ताप्सरसः शुभाः ।
अवादयंश्च गन्धर्वा वाद्यानि विविधानि च ॥ १३-२०-२१॥
etāścānyāśca vai bahvyaḥ pranṛttāpsarasaḥ śubhāḥ |
avādayaṃśca gandharvā vādyāni vividhāni ca || 13-20-21||
MHB 13-20-22
अथ प्रवृत्ते गान्धर्वे दिव्ये ऋषिरुपावसत् ।
दिव्यं संवत्सरं तत्र रमन्वै सुमहातपाः ॥ १३-२०-२२॥
atha pravṛtte gāndharve divye ṛṣirupāvasat |
divyaṃ saṃvatsaraṃ tatra ramanvai sumahātapāḥ || 13-20-22||
MHB 13-20-23
ततो वैश्रवणो राजा भगवन्तमुवाच ह ।
साग्रः संवत्सरो यातस्तव विप्रेह पश्यतः ॥ १३-२०-२३॥
tato vaiśravaṇo rājā bhagavantamuvāca ha |
sāgraḥ saṃvatsaro yātastava vipreha paśyataḥ || 13-20-23||
MHB 13-20-24
हार्योऽयं विषयो ब्रह्मन्गान्धर्वो नाम नामतः ।
छन्दतो वर्ततां विप्र यथा वदति वा भवान् ॥ १३-२०-२४॥
hāryo'yaṃ viṣayo brahmangāndharvo nāma nāmataḥ |
chandato vartatāṃ vipra yathā vadati vā bhavān || 13-20-24||
MHB 13-20-25
अतिथिः पूजनीयस्त्वमिदं च भवतो गृहम् ।
सर्वमाज्ञाप्यतामाशु परवन्तो वयं त्वयि ॥ १३-२०-२५॥
atithiḥ pūjanīyastvamidaṃ ca bhavato gṛham |
sarvamājñāpyatāmāśu paravanto vayaṃ tvayi || 13-20-25||
MHB 13-20-26
अथ वैश्रवणं प्रीतो भगवान्प्रत्यभाषत ।
अर्चितोऽस्मि यथान्यायं गमिष्यामि धनेश्वर ॥ १३-२०-२६॥
atha vaiśravaṇaṃ prīto bhagavānpratyabhāṣata |
arcito'smi yathānyāyaṃ gamiṣyāmi dhaneśvara || 13-20-26||
MHB 13-20-27
प्रीतोऽस्मि सदृशं चैव तव सर्वं धनाधिप ।
तव प्रसादाद्भगवन्महर्षेश्च महात्मनः ।
नियोगादद्य यास्यामि वृद्धिमानृद्धिमान्भव ॥ १३-२०-२७॥
prīto'smi sadṛśaṃ caiva tava sarvaṃ dhanādhipa |
tava prasādādbhagavanmaharṣeśca mahātmanaḥ |
niyogādadya yāsyāmi vṛddhimānṛddhimānbhava || 13-20-27||
MHB 13-20-28
अथ निष्क्रम्य भगवान्प्रययावुत्तरामुखः ।
कैलासं मन्दरं हैमं सर्वाननुचचार ह ॥ १३-२०-२८॥
atha niṣkramya bhagavānprayayāvuttarāmukhaḥ |
kailāsaṃ mandaraṃ haimaṃ sarvānanucacāra ha || 13-20-28||
MHB 13-20-29
तानतीत्य महाशैलान्कैरातं स्थानमुत्तमम् ।
प्रदक्षिणं ततश्चक्रे प्रयतः शिरसा नमन् ।
धरणीमवतीर्याथ पूतात्मासौ तदाभवत् ॥ १३-२०-२९॥
tānatītya mahāśailānkairātaṃ sthānamuttamam |
pradakṣiṇaṃ tataścakre prayataḥ śirasā naman |
dharaṇīmavatīryātha pūtātmāsau tadābhavat || 13-20-29||
MHB 13-20-30
स तं प्रदक्षिणं कृत्वा त्रिः शैलं चोत्तरामुखः ।
समेन भूमिभागेन ययौ प्रीतिपुरस्कृतः ॥ १३-२०-३०॥
sa taṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā triḥ śailaṃ cottarāmukhaḥ |
samena bhūmibhāgena yayau prītipuraskṛtaḥ || 13-20-30||
MHB 13-20-31
ततोऽपरं वनोद्देशं रमणीयमपश्यत ।
सर्वर्तुभिर्मूलफलैः पक्षिभिश्च समन्वितम् ।
रमणीयैर्वनोद्देशैस्तत्र तत्र विभूषितम् ॥ १३-२०-३१॥
tato'paraṃ vanoddeśaṃ ramaṇīyamapaśyata |
sarvartubhirmūlaphalaiḥ pakṣibhiśca samanvitam |
ramaṇīyairvanoddeśaistatra tatra vibhūṣitam || 13-20-31||
MHB 13-20-32
तत्राश्रमपदं दिव्यं ददर्श भगवानथ ।
शैलांश्च विविधाकारान्काञ्चनान्रत्नभूषितान् ।
मणिभूमौ निविष्टाश्च पुष्करिण्यस्तथैव च ॥ १३-२०-३२॥
tatrāśramapadaṃ divyaṃ dadarśa bhagavānatha |
śailāṃśca vividhākārānkāñcanānratnabhūṣitān |
maṇibhūmau niviṣṭāśca puṣkariṇyastathaiva ca || 13-20-32||
MHB 13-20-33
अन्यान्यपि सुरम्याणि ददर्श सुबहून्यथ ।
भृशं तस्य मनो रेमे महर्षेर्भावितात्मनः ॥ १३-२०-३३॥
anyānyapi suramyāṇi dadarśa subahūnyatha |
bhṛśaṃ tasya mano reme maharṣerbhāvitātmanaḥ || 13-20-33||
MHB 13-20-34
स तत्र काञ्चनं दिव्यं सर्वरत्नमयं गृहम् ।
ददर्शाद्भुतसंकाशं धनदस्य गृहाद्वरम् ॥ १३-२०-३४॥
sa tatra kāñcanaṃ divyaṃ sarvaratnamayaṃ gṛham |
dadarśādbhutasaṃkāśaṃ dhanadasya gṛhādvaram || 13-20-34||
MHB 13-20-35
महान्तो यत्र विविधाः प्रासादाः पर्वतोपमाः ।
विमानानि च रम्याणि रत्नानि विविधानि च ॥ १३-२०-३५॥
mahānto yatra vividhāḥ prāsādāḥ parvatopamāḥ |
vimānāni ca ramyāṇi ratnāni vividhāni ca || 13-20-35||
MHB 13-20-36
मन्दारपुष्पैः संकीर्णा तथा मन्दाकिनी नदी ।
स्वयंप्रभाश्च मणयो वज्रैर्भूमिश्च भूषिता ॥ १३-२०-३६॥
mandārapuṣpaiḥ saṃkīrṇā tathā mandākinī nadī |
svayaṃprabhāśca maṇayo vajrairbhūmiśca bhūṣitā || 13-20-36||
MHB 13-20-37
नानाविधैश्च भवनैर्विचित्रमणितोरणैः ।
मुक्ताजालपरिक्षिप्तैर्मणिरत्नविभूषितैः ।
मनोदृष्टिहरै रम्यैः सर्वतः संवृतं शुभैः ॥ १३-२०-३७॥
nānāvidhaiśca bhavanairvicitramaṇitoraṇaiḥ |
muktājālaparikṣiptairmaṇiratnavibhūṣitaiḥ |
manodṛṣṭiharai ramyaiḥ sarvataḥ saṃvṛtaṃ śubhaiḥ || 13-20-37||
MHB 13-20-38
ऋषिः समन्ततोऽपश्यत्तत्र तत्र मनोरमम् ।
ततोऽभवत्तस्य चिन्ता क्व मे वासो भवेदिति ॥ १३-२०-३८॥
ṛṣiḥ samantato'paśyattatra tatra manoramam |
tato'bhavattasya cintā kva me vāso bhavediti || 13-20-38||
MHB 13-20-39
अथ द्वारं समभितो गत्वा स्थित्वा ततोऽब्रवीत् ।
अतिथिं मामनुप्राप्तमनुजानन्तु येऽत्र वै ॥ १३-२०-३९॥
atha dvāraṃ samabhito gatvā sthitvā tato'bravīt |
atithiṃ māmanuprāptamanujānantu ye'tra vai || 13-20-39||
MHB 13-20-40
अथ कन्यापरिवृता गृहात्तस्माद्विनिःसृताः ।
नानारूपाः सप्त विभो कन्याः सर्वा मनोहराः ॥ १३-२०-४०॥
atha kanyāparivṛtā gṛhāttasmādviniḥsṛtāḥ |
nānārūpāḥ sapta vibho kanyāḥ sarvā manoharāḥ || 13-20-40||
MHB 13-20-41
यां यामपश्यत्कन्यां स सा सा तस्य मनोऽहरत् ।
नाशक्नुवद्धारयितुं मनोऽथास्यावसीदति ॥ १३-२०-४१॥
yāṃ yāmapaśyatkanyāṃ sa sā sā tasya mano'harat |
nāśaknuvaddhārayituṃ mano'thāsyāvasīdati || 13-20-41||
MHB 13-20-42
ततो धृतिः समुत्पन्ना तस्य विप्रस्य धीमतः ।
अथ तं प्रमदाः प्राहुर्भगवान्प्रविशत्विति ॥ १३-२०-४२॥
tato dhṛtiḥ samutpannā tasya viprasya dhīmataḥ |
atha taṃ pramadāḥ prāhurbhagavānpraviśatviti || 13-20-42||
MHB 13-20-43
स च तासां सुरूपाणां तस्यैव भवनस्य च ।
कौतूहलसमाविष्टः प्रविवेश गृहं द्विजः ॥ १३-२०-४३॥
sa ca tāsāṃ surūpāṇāṃ tasyaiva bhavanasya ca |
kautūhalasamāviṣṭaḥ praviveśa gṛhaṃ dvijaḥ || 13-20-43||
MHB 13-20-44
तत्रापश्यज्जरायुक्तामरजोम्बरधारिणीम् ।
वृद्धां पर्यङ्कमासीनां सर्वाभरणभूषिताम् ॥ १३-२०-४४॥
tatrāpaśyajjarāyuktāmarajombaradhāriṇīm |
vṛddhāṃ paryaṅkamāsīnāṃ sarvābharaṇabhūṣitām || 13-20-44||
MHB 13-20-45
स्वस्तीति चाथ तेनोक्ता सा स्त्री प्रत्यवदत्तदा ।
प्रत्युत्थाय च तं विप्रमास्यतामित्युवाच ह ॥ १३-२०-४५॥
svastīti cātha tenoktā sā strī pratyavadattadā |
pratyutthāya ca taṃ vipramāsyatāmityuvāca ha || 13-20-45||
MHB 13-20-46
अष्टावक्र उवाच ।
सर्वाः स्वानालयान्यान्तु एका मामुपतिष्ठतु ।
सुप्रज्ञाता सुप्रशान्ता शेषा गच्छन्तु च्छन्दतः ॥ १३-२०-४६॥
aṣṭāvakra uvāca |
sarvāḥ svānālayānyāntu ekā māmupatiṣṭhatu |
suprajñātā supraśāntā śeṣā gacchantu cchandataḥ || 13-20-46||
MHB 13-20-47
ततः प्रदक्षिणीकृत्य कन्यास्तास्तमृषिं तदा ।
निराक्रामन्गृहात्तस्मात्सा वृद्धाथ व्यतिष्ठत ॥ १३-२०-४७॥
tataḥ pradakṣiṇīkṛtya kanyāstāstamṛṣiṃ tadā |
nirākrāmangṛhāttasmātsā vṛddhātha vyatiṣṭhata || 13-20-47||
MHB 13-20-48
अथ तां संविशन्प्राह शयने भास्वरे तदा ।
त्वयापि सुप्यतां भद्रे रजनी ह्यतिवर्तते ॥ १३-२०-४८॥
atha tāṃ saṃviśanprāha śayane bhāsvare tadā |
tvayāpi supyatāṃ bhadre rajanī hyativartate || 13-20-48||
MHB 13-20-49
संलापात्तेन विप्रेण तथा सा तत्र भाषिता ।
द्वितीये शयने दिव्ये संविवेश महाप्रभे ॥ १३-२०-४९॥
saṃlāpāttena vipreṇa tathā sā tatra bhāṣitā |
dvitīye śayane divye saṃviveśa mahāprabhe || 13-20-49||
MHB 13-20-50
अथ सा वेपमानाङ्गी निमित्तं शीतजं तदा ।
व्यपदिश्य महर्षेर्वै शयनं चाध्यरोहत ॥ १३-२०-५०॥
atha sā vepamānāṅgī nimittaṃ śītajaṃ tadā |
vyapadiśya maharṣervai śayanaṃ cādhyarohata || 13-20-50||
MHB 13-20-51
स्वागतं स्वागतेनास्तु भगवांस्तामभाषत ।
सोपागूहद्भुजाभ्यां तु ऋषिं प्रीत्या नरर्षभ ॥ १३-२०-५१॥
svāgataṃ svāgatenāstu bhagavāṃstāmabhāṣata |
sopāgūhadbhujābhyāṃ tu ṛṣiṃ prītyā nararṣabha || 13-20-51||
MHB 13-20-52
निर्विकारमृषिं चापि काष्ठकुड्योपमं तदा ।
दुःखिता प्रेक्ष्य संजल्पमकार्षीदृषिणा सह ॥ १३-२०-५२॥
nirvikāramṛṣiṃ cāpi kāṣṭhakuḍyopamaṃ tadā |
duḥkhitā prekṣya saṃjalpamakārṣīdṛṣiṇā saha || 13-20-52||
MHB 13-20-53
ब्रह्मन्न कामकारोऽस्ति स्त्रीणां पुरुषतो धृतिः ।
कामेन मोहिता चाहं त्वां भजन्तीं भजस्व माम् ॥ १३-२०-५३॥
brahmanna kāmakāro'sti strīṇāṃ puruṣato dhṛtiḥ |
kāmena mohitā cāhaṃ tvāṃ bhajantīṃ bhajasva mām || 13-20-53||
MHB 13-20-54
प्रहृष्टो भव विप्रर्षे समागच्छ मया सह ।
उपगूह च मां विप्र कामार्ताहं भृशं त्वयि ॥ १३-२०-५४॥
prahṛṣṭo bhava viprarṣe samāgaccha mayā saha |
upagūha ca māṃ vipra kāmārtāhaṃ bhṛśaṃ tvayi || 13-20-54||
MHB 13-20-55
एतद्धि तव धर्मात्मंस्तपसः पूज्यते फलम् ।
प्रार्थितं दर्शनादेव भजमानां भजस्व माम् ॥ १३-२०-५५॥
etaddhi tava dharmātmaṃstapasaḥ pūjyate phalam |
prārthitaṃ darśanādeva bhajamānāṃ bhajasva mām || 13-20-55||
MHB 13-20-56
सद्म चेदं वनं चेदं यच्चान्यदपि पश्यसि ।
प्रभुत्वं तव सर्वत्र मयि चैव न संशयः ॥ १३-२०-५६॥
sadma cedaṃ vanaṃ cedaṃ yaccānyadapi paśyasi |
prabhutvaṃ tava sarvatra mayi caiva na saṃśayaḥ || 13-20-56||
MHB 13-20-57
सर्वान्कामान्विधास्यामि रमस्व सहितो मया ।
रमणीये वने विप्र सर्वकामफलप्रदे ॥ १३-२०-५७॥
sarvānkāmānvidhāsyāmi ramasva sahito mayā |
ramaṇīye vane vipra sarvakāmaphalaprade || 13-20-57||
MHB 13-20-58
त्वद्वशाहं भविष्यामि रंस्यसे च मया सह ।
सर्वान्कामानुपाश्नानो ये दिव्या ये च मानुषाः ॥ १३-२०-५८॥
tvadvaśāhaṃ bhaviṣyāmi raṃsyase ca mayā saha |
sarvānkāmānupāśnāno ye divyā ye ca mānuṣāḥ || 13-20-58||
MHB 13-20-59
नातः परं हि नारीणां कार्यं किंचन विद्यते ।
यथा पुरुषसंसर्गः परमेतद्धि नः फलम् ॥ १३-२०-५९॥
nātaḥ paraṃ hi nārīṇāṃ kāryaṃ kiṃcana vidyate |
yathā puruṣasaṃsargaḥ parametaddhi naḥ phalam || 13-20-59||
MHB 13-20-60
आत्मच्छन्देन वर्तन्ते नार्यो मन्मथचोदिताः ।
न च दह्यन्ति गच्छन्त्यः सुतप्तैरपि पांसुभिः ॥ १३-२०-६०॥
ātmacchandena vartante nāryo manmathacoditāḥ |
na ca dahyanti gacchantyaḥ sutaptairapi pāṃsubhiḥ || 13-20-60||
MHB 13-20-61
अष्टावक्र उवाच ।
परदारानहं भद्रे न गच्छेयं कथंचन ।
दूषितं धर्मशास्त्रेषु परदाराभिमर्शनम् ॥ १३-२०-६१॥
aṣṭāvakra uvāca |
paradārānahaṃ bhadre na gaccheyaṃ kathaṃcana |
dūṣitaṃ dharmaśāstreṣu paradārābhimarśanam || 13-20-61||
MHB 13-20-62
भद्रे निवेष्टुकामं मां विद्धि सत्येन वै शपे ।
विषयेष्वनभिज्ञोऽहं धर्मार्थं किल संततिः ॥ १३-२०-६२॥
bhadre niveṣṭukāmaṃ māṃ viddhi satyena vai śape |
viṣayeṣvanabhijño'haṃ dharmārthaṃ kila saṃtatiḥ || 13-20-62||
MHB 13-20-63
एवं लोकान्गमिष्यामि पुत्रैरिति न संशयः ।
भद्रे धर्मं विजानीष्व ज्ञात्वा चोपरमस्व ह ॥ १३-२०-६३॥
evaṃ lokāngamiṣyāmi putrairiti na saṃśayaḥ |
bhadre dharmaṃ vijānīṣva jñātvā coparamasva ha || 13-20-63||
MHB 13-20-64
स्त्र्युवाच ।
नानिलोऽग्निर्न वरुणो न चान्ये त्रिदशा द्विज ।
प्रियाः स्त्रीणां यथा कामो रतिशीला हि योषितः ॥ १३-२०-६४॥
stryuvāca |
nānilo'gnirna varuṇo na cānye tridaśā dvija |
priyāḥ strīṇāṃ yathā kāmo ratiśīlā hi yoṣitaḥ || 13-20-64||
MHB 13-20-65
सहस्रैका यता नारी प्राप्नोतीह कदाचन ।
तथा शतसहस्रेषु यदि काचित्पतिव्रता ॥ १३-२०-६५॥
sahasraikā yatā nārī prāpnotīha kadācana |
tathā śatasahasreṣu yadi kācitpativratā || 13-20-65||
MHB 13-20-66
नैता जानन्ति पितरं न कुलं न च मातरम् ।
न भ्रातॄन्न च भर्तारं न पुत्रान्न च देवरान् ॥ १३-२०-६६॥
naitā jānanti pitaraṃ na kulaṃ na ca mātaram |
na bhrātṝnna ca bhartāraṃ na putrānna ca devarān || 13-20-66||
MHB 13-20-67
लीलायन्त्यः कुलं घ्नन्ति कूलानीव सरिद्वराः ।
दोषांश्च मन्दान्मन्दासु प्रजापतिरभाषत ॥ १३-२०-६७॥
līlāyantyaḥ kulaṃ ghnanti kūlānīva saridvarāḥ |
doṣāṃśca mandānmandāsu prajāpatirabhāṣata || 13-20-67||
MHB 13-20-68
भीष्म उवाच ।
ततः स ऋषिरेकाग्रस्तां स्त्रियं प्रत्यभाषत ।
आस्यतां रुचिरं छन्दः किं वा कार्यं ब्रवीहि मे ॥ १३-२०-६८॥
bhīṣma uvāca |
tataḥ sa ṛṣirekāgrastāṃ striyaṃ pratyabhāṣata |
āsyatāṃ ruciraṃ chandaḥ kiṃ vā kāryaṃ bravīhi me || 13-20-68||
MHB 13-20-69
सा स्त्री प्रोवाच भगवन्द्रक्ष्यसे देशकालतः ।
वस तावन्महाप्राज्ञ कृतकृत्यो गमिष्यसि ॥ १३-२०-६९॥
sā strī provāca bhagavandrakṣyase deśakālataḥ |
vasa tāvanmahāprājña kṛtakṛtyo gamiṣyasi || 13-20-69||
MHB 13-20-70
ब्रह्मर्षिस्तामथोवाच स तथेति युधिष्ठिर ।
वत्स्येऽहं यावदुत्साहो भवत्या नात्र संशयः ॥ १३-२०-७०॥
brahmarṣistāmathovāca sa tatheti yudhiṣṭhira |
vatsye'haṃ yāvadutsāho bhavatyā nātra saṃśayaḥ || 13-20-70||
MHB 13-20-71
अथर्षिरभिसंप्रेक्ष्य स्त्रियं तां जरयान्विताम् ।
चिन्तां परमिकां भेजे संतप्त इव चाभवत् ॥ १३-२०-७१॥
atharṣirabhisaṃprekṣya striyaṃ tāṃ jarayānvitām |
cintāṃ paramikāṃ bheje saṃtapta iva cābhavat || 13-20-71||
MHB 13-20-72
यद्यदङ्गं हि सोऽपश्यत्तस्या विप्रर्षभस्तदा ।
नारमत्तत्र तत्रास्य दृष्टी रूपपराजिता ॥ १३-२०-७२॥
yadyadaṅgaṃ hi so'paśyattasyā viprarṣabhastadā |
nāramattatra tatrāsya dṛṣṭī rūpaparājitā || 13-20-72||
MHB 13-20-73
देवतेयं गृहस्यास्य शापान्नूनं विरूपिता ।
अस्याश्च कारणं वेत्तुं न युक्तं सहसा मया ॥ १३-२०-७३॥
devateyaṃ gṛhasyāsya śāpānnūnaṃ virūpitā |
asyāśca kāraṇaṃ vettuṃ na yuktaṃ sahasā mayā || 13-20-73||
MHB 13-20-74
इति चिन्ताविषक्तस्य तमर्थं ज्ञातुमिच्छतः ।
व्यगमत्तदहःशेषं मनसा व्याकुलेन तु ॥ १३-२०-७४॥
iti cintāviṣaktasya tamarthaṃ jñātumicchataḥ |
vyagamattadahaḥśeṣaṃ manasā vyākulena tu || 13-20-74||
MHB 13-20-75
अथ सा स्त्री तदोवाच भगवन्पश्य वै रवेः ।
रूपं संध्याभ्रसंयुक्तं किमुपस्थाप्यतां तव ॥ १३-२०-७५॥
atha sā strī tadovāca bhagavanpaśya vai raveḥ |
rūpaṃ saṃdhyābhrasaṃyuktaṃ kimupasthāpyatāṃ tava || 13-20-75||
MHB 13-20-76
स उवाच तदा तां स्त्रीं स्नानोदकमिहानय ।
उपासिष्ये ततः संध्यां वाग्यतो नियतेन्द्रियः ॥ १३-२०-७६॥
sa uvāca tadā tāṃ strīṃ snānodakamihānaya |
upāsiṣye tataḥ saṃdhyāṃ vāgyato niyatendriyaḥ || 13-20-76||
Adhyaya: 21/154 (24)
MHB 13-21-1
भीष्म उवाच ।
अथ सा स्त्री तमुक्त्वा तु विप्रमेवं भवत्विति ।
तैलं दिव्यमुपादाय स्नानशाटीमुपानयत् ॥ १३-२१-१॥
bhīṣma uvāca |
atha sā strī tamuktvā tu vipramevaṃ bhavatviti |
tailaṃ divyamupādāya snānaśāṭīmupānayat || 13-21-1||
MHB 13-21-2
अनुज्ञाता च मुनिना सा स्त्री तेन महात्मना ।
अथास्य तैलेनाङ्गानि सर्वाण्येवाभ्यमृक्षयत् ॥ १३-२१-२॥
anujñātā ca muninā sā strī tena mahātmanā |
athāsya tailenāṅgāni sarvāṇyevābhyamṛkṣayat || 13-21-2||
MHB 13-21-3
शनैश्चोत्सादितस्तत्र स्नानशालामुपागमत् ।
भद्रासनं ततश्चित्रं ऋषिरन्वाविशन्नवम् ॥ १३-२१-३॥
śanaiścotsāditastatra snānaśālāmupāgamat |
bhadrāsanaṃ tataścitraṃ ṛṣiranvāviśannavam || 13-21-3||
MHB 13-21-4
अथोपविष्टश्च यदा तस्मिन्भद्रासने तदा ।
स्नापयामास शनकैस्तमृषिं सुखहस्तवत् ।
दिव्यं च विधिवच्चक्रे सोपचारं मुनेस्तदा ॥ १३-२१-४॥
athopaviṣṭaśca yadā tasminbhadrāsane tadā |
snāpayāmāsa śanakaistamṛṣiṃ sukhahastavat |
divyaṃ ca vidhivaccakre sopacāraṃ munestadā || 13-21-4||
MHB 13-21-5
स तेन सुसुखोष्णेन तस्या हस्तसुखेन च ।
व्यतीतां रजनीं कृत्स्नां नाजानात्स महाव्रतः ॥ १३-२१-५॥
sa tena susukhoṣṇena tasyā hastasukhena ca |
vyatītāṃ rajanīṃ kṛtsnāṃ nājānātsa mahāvrataḥ || 13-21-5||
MHB 13-21-6
तत उत्थाय स मुनिस्तदा परमविस्मितः ।
पूर्वस्यां दिशि सूर्यं च सोऽपश्यदुदितं दिवि ॥ १३-२१-६॥
tata utthāya sa munistadā paramavismitaḥ |
pūrvasyāṃ diśi sūryaṃ ca so'paśyaduditaṃ divi || 13-21-6||
MHB 13-21-7
तस्य बुद्धिरियं किं नु मोहस्तत्त्वमिदं भवेत् ।
अथोपास्य सहस्रांशुं किं करोमीत्युवाच ताम् ॥ १३-२१-७॥
tasya buddhiriyaṃ kiṃ nu mohastattvamidaṃ bhavet |
athopāsya sahasrāṃśuṃ kiṃ karomītyuvāca tām || 13-21-7||
MHB 13-21-8
सा चामृतरसप्रख्यमृषेरन्नमुपाहरत् ।
तस्य स्वादुतयान्नस्य न प्रभूतं चकार सः ।
व्यगमच्चाप्यहःशेषं ततः संध्यागमत्पुनः ॥ १३-२१-८॥
sā cāmṛtarasaprakhyamṛṣerannamupāharat |
tasya svādutayānnasya na prabhūtaṃ cakāra saḥ |
vyagamaccāpyahaḥśeṣaṃ tataḥ saṃdhyāgamatpunaḥ || 13-21-8||
MHB 13-21-9
अथ स्त्री भगवन्तं सा सुप्यतामित्यचोदयत् ।
तत्र वै शयने दिव्ये तस्य तस्याश्च कल्पिते ॥ १३-२१-९॥
atha strī bhagavantaṃ sā supyatāmityacodayat |
tatra vai śayane divye tasya tasyāśca kalpite || 13-21-9||
MHB 13-21-10
अष्टावक्र उवाच ।
न भद्रे परदारेषु मनो मे संप्रसज्जति ।
उत्तिष्ठ भद्रे भद्रं ते स्वप वै विरमस्व च ॥ १३-२१-१०॥
aṣṭāvakra uvāca |
na bhadre paradāreṣu mano me saṃprasajjati |
uttiṣṭha bhadre bhadraṃ te svapa vai viramasva ca || 13-21-10||
MHB 13-21-11
भीष्म उवाच ।
सा तदा तेन विप्रेण तथा धृत्या निवर्तिता ।
स्वतन्त्रास्मीत्युवाचैनं न धर्मच्छलमस्ति ते ॥ १३-२१-११॥
bhīṣma uvāca |
sā tadā tena vipreṇa tathā dhṛtyā nivartitā |
svatantrāsmītyuvācainaṃ na dharmacchalamasti te || 13-21-11||
MHB 13-21-12
अष्टावक्र उवाच ।
नास्ति स्वतन्त्रता स्त्रीणामस्वतन्त्रा हि योषितः ।
प्रजापतिमतं ह्येतन्न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥ १३-२१-१२॥
aṣṭāvakra uvāca |
nāsti svatantratā strīṇāmasvatantrā hi yoṣitaḥ |
prajāpatimataṃ hyetanna strī svātantryamarhati || 13-21-12||
MHB 13-21-13
स्त्र्युवाच ।
बाधते मैथुनं विप्र मम भक्तिं च पश्य वै ।
अधर्मं प्राप्स्यसे विप्र यन्मां त्वं नाभिनन्दसि ॥ १३-२१-१३॥
stryuvāca |
bādhate maithunaṃ vipra mama bhaktiṃ ca paśya vai |
adharmaṃ prāpsyase vipra yanmāṃ tvaṃ nābhinandasi || 13-21-13||
MHB 13-21-14
अष्टावक्र उवाच ।
हरन्ति दोषजातानि नरं जातं यथेच्छकम् ।
प्रभवामि सदा धृत्या भद्रे स्वं शयनं व्रज ॥ १३-२१-१४॥
aṣṭāvakra uvāca |
haranti doṣajātāni naraṃ jātaṃ yathecchakam |
prabhavāmi sadā dhṛtyā bhadre svaṃ śayanaṃ vraja || 13-21-14||
MHB 13-21-15
स्त्र्युवाच ।
शिरसा प्रणमे विप्र प्रसादं कर्तुमर्हसि ।
भूमौ निपतमानायाः शरणं भव मेऽनघ ॥ १३-२१-१५॥
stryuvāca |
śirasā praṇame vipra prasādaṃ kartumarhasi |
bhūmau nipatamānāyāḥ śaraṇaṃ bhava me'nagha || 13-21-15||
MHB 13-21-16
यदि वा दोषजातं त्वं परदारेषु पश्यसि ।
आत्मानं स्पर्शयाम्यद्य पाणिं गृह्णीष्व मे द्विज ॥ १३-२१-१६॥
yadi vā doṣajātaṃ tvaṃ paradāreṣu paśyasi |
ātmānaṃ sparśayāmyadya pāṇiṃ gṛhṇīṣva me dvija || 13-21-16||
MHB 13-21-17
न दोषो भविता चैव सत्येनैतद्ब्रवीम्यहम् ।
स्वतन्त्रां मां विजानीहि योऽधर्मः सोऽस्तु वै मयि ॥ १३-२१-१७॥
na doṣo bhavitā caiva satyenaitadbravīmyaham |
svatantrāṃ māṃ vijānīhi yo'dharmaḥ so'stu vai mayi || 13-21-17||
MHB 13-21-18
अष्टावक्र उवाच ।
स्वतन्त्रा त्वं कथं भद्रे ब्रूहि कारणमत्र वै ।
नास्ति लोके हि काचित्स्त्री या वै स्वातन्त्र्यमर्हति ॥ १३-२१-१८॥
aṣṭāvakra uvāca |
svatantrā tvaṃ kathaṃ bhadre brūhi kāraṇamatra vai |
nāsti loke hi kācitstrī yā vai svātantryamarhati || 13-21-18||
MHB 13-21-19
पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने ।
पुत्राश्च स्थविरीभावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥ १३-२१-१९॥
pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane |
putrāśca sthavirībhāve na strī svātantryamarhati || 13-21-19||
MHB 13-21-20
स्त्र्युवाच ।
कौमारं ब्रह्मचर्यं मे कन्यैवास्मि न संशयः ।
कुरु मा विमतिं विप्र श्रद्धां विजहि मा मम ॥ १३-२१-२०॥
stryuvāca |
kaumāraṃ brahmacaryaṃ me kanyaivāsmi na saṃśayaḥ |
kuru mā vimatiṃ vipra śraddhāṃ vijahi mā mama || 13-21-20||
MHB 13-21-21
अष्टावक्र उवाच ।
यथा मम तथा तुभ्यं यथा तव तथा मम ।
जिज्ञासेयमृषेस्तस्य विघ्नः सत्यं नु किं भवेत् ॥ १३-२१-२१॥
aṣṭāvakra uvāca |
yathā mama tathā tubhyaṃ yathā tava tathā mama |
jijñāseyamṛṣestasya vighnaḥ satyaṃ nu kiṃ bhavet || 13-21-21||
MHB 13-21-22
आश्चर्यं परमं हीदं किं नु श्रेयो हि मे भवेत् ।
दिव्याभरणवस्त्रा हि कन्येयं मामुपस्थिता ॥ १३-२१-२२॥
āścaryaṃ paramaṃ hīdaṃ kiṃ nu śreyo hi me bhavet |
divyābharaṇavastrā hi kanyeyaṃ māmupasthitā || 13-21-22||
MHB 13-21-23
किं त्वस्याः परमं रूपं जीर्णमासीत्कथं पुनः ।
कन्यारूपमिहाद्यैव किमिहात्रोत्तरं भवेत् ॥ १३-२१-२३॥
kiṃ tvasyāḥ paramaṃ rūpaṃ jīrṇamāsītkathaṃ punaḥ |
kanyārūpamihādyaiva kimihātrottaraṃ bhavet || 13-21-23||
MHB 13-21-24
यथा परं शक्तिधृतेर्न व्युत्थास्ये कथंचन ।
न रोचये हि व्युत्थानं धृत्यैवं साधयाम्यहम् ॥ १३-२१-२४॥
yathā paraṃ śaktidhṛterna vyutthāsye kathaṃcana |
na rocaye hi vyutthānaṃ dhṛtyaivaṃ sādhayāmyaham || 13-21-24||
Adhyaya: 22/154 (19)
MHB 13-22-1
युधिष्ठिर उवाच ।
न बिभेति कथं सा स्त्री शापस्य परमद्युतेः ।
कथं निवृत्तो भगवांस्तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥ १३-२२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
na bibheti kathaṃ sā strī śāpasya paramadyuteḥ |
kathaṃ nivṛtto bhagavāṃstadbhavānprabravītu me || 13-22-1||
MHB 13-22-2
भीष्म उवाच ।
अष्टावक्रोऽन्वपृच्छत्तां रूपं विकुरुषे कथम् ।
न चानृतं ते वक्तव्यं ब्रूहि ब्राह्मणकाम्यया ॥ १३-२२-२॥
bhīṣma uvāca |
aṣṭāvakro'nvapṛcchattāṃ rūpaṃ vikuruṣe katham |
na cānṛtaṃ te vaktavyaṃ brūhi brāhmaṇakāmyayā || 13-22-2||
MHB 13-22-3
स्त्र्युवाच ।
द्यावापृथिवीमात्रैषा काम्या ब्राह्मणसत्तम ।
शृणुष्वावहितः सर्वं यदिदं सत्यविक्रम ॥ १३-२२-३॥
stryuvāca |
dyāvāpṛthivīmātraiṣā kāmyā brāhmaṇasattama |
śṛṇuṣvāvahitaḥ sarvaṃ yadidaṃ satyavikrama || 13-22-3||
MHB 13-22-4
उत्तरां मां दिशं विद्धि दृष्टं स्त्रीचापलं च ते ।
अव्युत्थानेन ते लोका जिताः सत्यपराक्रम ॥ १३-२२-४॥
uttarāṃ māṃ diśaṃ viddhi dṛṣṭaṃ strīcāpalaṃ ca te |
avyutthānena te lokā jitāḥ satyaparākrama || 13-22-4||
MHB 13-22-5
जिज्ञासेयं प्रयुक्ता मे स्थिरीकर्तुं तवानघ ।
स्थविराणामपि स्त्रीणां बाधते मैथुनज्वरः ॥ १३-२२-५॥
jijñāseyaṃ prayuktā me sthirīkartuṃ tavānagha |
sthavirāṇāmapi strīṇāṃ bādhate maithunajvaraḥ || 13-22-5||
MHB 13-22-6
तुष्टः पितामहस्तेऽद्य तथा देवाः सवासवाः ।
स त्वं येन च कार्येण संप्राप्तो भगवानिह ॥ १३-२२-६॥
tuṣṭaḥ pitāmahaste'dya tathā devāḥ savāsavāḥ |
sa tvaṃ yena ca kāryeṇa saṃprāpto bhagavāniha || 13-22-6||
MHB 13-22-7
प्रेषितस्तेन विप्रेण कन्यापित्रा द्विजर्षभ ।
तवोपदेशं कर्तुं वै तच्च सर्वं कृतं मया ॥ १३-२२-७॥
preṣitastena vipreṇa kanyāpitrā dvijarṣabha |
tavopadeśaṃ kartuṃ vai tacca sarvaṃ kṛtaṃ mayā || 13-22-7||
MHB 13-22-8
क्षेमी गमिष्यसि गृहाञ्श्रमश्च न भविष्यति ।
कन्यां प्राप्स्यसि तां विप्र पुत्रिणी च भविष्यति ॥ १३-२२-८॥
kṣemī gamiṣyasi gṛhāñśramaśca na bhaviṣyati |
kanyāṃ prāpsyasi tāṃ vipra putriṇī ca bhaviṣyati || 13-22-8||
MHB 13-22-9
काम्यया पृष्टवांस्त्वं मां ततो व्याहृतमुत्तरम् ।
अनतिक्रमणीयैषा कृत्स्नैर्लोकैस्त्रिभिः सदा ॥ १३-२२-९॥
kāmyayā pṛṣṭavāṃstvaṃ māṃ tato vyāhṛtamuttaram |
anatikramaṇīyaiṣā kṛtsnairlokaistribhiḥ sadā || 13-22-9||
MHB 13-22-10
गच्छस्व सुकृतं कृत्वा किं वान्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।
यावद्ब्रवीमि विप्रर्षे अष्टावक्र यथातथम् ॥ १३-२२-१०॥
gacchasva sukṛtaṃ kṛtvā kiṃ vānyacchrotumicchasi |
yāvadbravīmi viprarṣe aṣṭāvakra yathātatham || 13-22-10||
MHB 13-22-11
ऋषिणा प्रसादिता चास्मि तव हेतोर्द्विजर्षभ ।
तस्य संमाननार्थं मे त्वयि वाक्यं प्रभाषितम् ॥ १३-२२-११॥
ṛṣiṇā prasāditā cāsmi tava hetordvijarṣabha |
tasya saṃmānanārthaṃ me tvayi vākyaṃ prabhāṣitam || 13-22-11||
MHB 13-22-12
श्रुत्वा तु वचनं तस्याः स विप्रः प्राञ्जलिः स्थितः ।
अनुज्ञातस्तया चापि स्वगृहं पुनराव्रजत् ॥ १३-२२-१२॥
śrutvā tu vacanaṃ tasyāḥ sa vipraḥ prāñjaliḥ sthitaḥ |
anujñātastayā cāpi svagṛhaṃ punarāvrajat || 13-22-12||
MHB 13-22-13
गृहमागम्य विश्रान्तः स्वजनं प्रतिपूज्य च ।
अभ्यगच्छत तं विप्रं न्यायतः कुरुनन्दन ॥ १३-२२-१३॥
gṛhamāgamya viśrāntaḥ svajanaṃ pratipūjya ca |
abhyagacchata taṃ vipraṃ nyāyataḥ kurunandana || 13-22-13||
MHB 13-22-14
पृष्टश्च तेन विप्रेण दृष्टं त्वेतन्निदर्शनम् ।
प्राह विप्रं तदा विप्रः सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥ १३-२२-१४॥
pṛṣṭaśca tena vipreṇa dṛṣṭaṃ tvetannidarśanam |
prāha vipraṃ tadā vipraḥ suprītenāntarātmanā || 13-22-14||
MHB 13-22-15
भवताहमनुज्ञातः प्रस्थितो गन्धमादनम् ।
तस्य चोत्तरतो देशे दृष्टं तद्दैवतं महत् ॥ १३-२२-१५॥
bhavatāhamanujñātaḥ prasthito gandhamādanam |
tasya cottarato deśe dṛṣṭaṃ taddaivataṃ mahat || 13-22-15||
MHB 13-22-16
तया चाहमनुज्ञातो भवांश्चापि प्रकीर्तितः ।
श्रावितश्चापि तद्वाक्यं गृहमभ्यागतः प्रभो ॥ १३-२२-१६॥
tayā cāhamanujñāto bhavāṃścāpi prakīrtitaḥ |
śrāvitaścāpi tadvākyaṃ gṛhamabhyāgataḥ prabho || 13-22-16||
MHB 13-22-17
तमुवाच ततो विप्रः प्रतिगृह्णीष्व मे सुताम् ।
नक्षत्रतिथिसंयोगे पात्रं हि परमं भवान् ॥ १३-२२-१७॥
tamuvāca tato vipraḥ pratigṛhṇīṣva me sutām |
nakṣatratithisaṃyoge pātraṃ hi paramaṃ bhavān || 13-22-17||
MHB 13-22-18
भीष्म उवाच ।
अष्टावक्रस्तथेत्युक्त्वा प्रतिगृह्य च तां प्रभो ।
कन्यां परमधर्मात्मा प्रीतिमांश्चाभवत्तदा ॥ १३-२२-१८॥
bhīṣma uvāca |
aṣṭāvakrastathetyuktvā pratigṛhya ca tāṃ prabho |
kanyāṃ paramadharmātmā prītimāṃścābhavattadā || 13-22-18||
MHB 13-22-19
कन्यां तां प्रतिगृह्यैव भार्यां परमशोभनाम् ।
उवास मुदितस्तत्र आश्रमे स्वे गतज्वरः ॥ १३-२२-१९॥
kanyāṃ tāṃ pratigṛhyaiva bhāryāṃ paramaśobhanām |
uvāsa muditastatra āśrame sve gatajvaraḥ || 13-22-19||
Adhyaya: 23/154 (41)
MHB 13-23-1
युधिष्ठिर उवाच ।
किमाहुर्भरतश्रेष्ठ पात्रं विप्राः सनातनम् ।
ब्राह्मणं लिङ्गिनं चैव ब्राह्मणं वाप्यलिङ्गिनम् ॥ १३-२३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kimāhurbharataśreṣṭha pātraṃ viprāḥ sanātanam |
brāhmaṇaṃ liṅginaṃ caiva brāhmaṇaṃ vāpyaliṅginam || 13-23-1||
MHB 13-23-2
भीष्म उवाच ।
स्ववृत्तिमभिपन्नाय लिङ्गिने वेतराय वा ।
देयमाहुर्महाराज उभावेतौ तपस्विनौ ॥ १३-२३-२॥
bhīṣma uvāca |
svavṛttimabhipannāya liṅgine vetarāya vā |
deyamāhurmahārāja ubhāvetau tapasvinau || 13-23-2||
MHB 13-23-3
युधिष्ठिर उवाच ।
श्रद्धया परया पूतो यः प्रयच्छेद्द्विजातये ।
हव्यं कव्यं तथा दानं को दोषः स्यात्पितामह ॥ १३-२३-३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śraddhayā parayā pūto yaḥ prayaccheddvijātaye |
havyaṃ kavyaṃ tathā dānaṃ ko doṣaḥ syātpitāmaha || 13-23-3||
MHB 13-23-4
भीष्म उवाच ।
श्रद्धापूतो नरस्तात दुर्दान्तोऽपि न संशयः ।
पूतो भवति सर्वत्र किं पुनस्त्वं महीपते ॥ १३-२३-४॥
bhīṣma uvāca |
śraddhāpūto narastāta durdānto'pi na saṃśayaḥ |
pūto bhavati sarvatra kiṃ punastvaṃ mahīpate || 13-23-4||
MHB 13-23-5
युधिष्ठिर उवाच ।
न ब्राह्मणं परीक्षेत दैवेषु सततं नरः ।
कव्यप्रदाने तु बुधाः परीक्ष्यं ब्राह्मणं विदुः ॥ १३-२३-५॥
yudhiṣṭhira uvāca |
na brāhmaṇaṃ parīkṣeta daiveṣu satataṃ naraḥ |
kavyapradāne tu budhāḥ parīkṣyaṃ brāhmaṇaṃ viduḥ || 13-23-5||
MHB 13-23-6
भीष्म उवाच ।
न ब्राह्मणः साधयते हव्यं दैवात्प्रसिध्यति ।
देवप्रसादादिज्यन्ते यजमाना न संशयः ॥ १३-२३-६॥
bhīṣma uvāca |
na brāhmaṇaḥ sādhayate havyaṃ daivātprasidhyati |
devaprasādādijyante yajamānā na saṃśayaḥ || 13-23-6||
MHB 13-23-7
ब्राह्मणा भरतश्रेष्ठ सततं ब्रह्मवादिनः ।
मार्कण्डेयः पुरा प्राह इह लोकेषु बुद्धिमान् ॥ १३-२३-७॥
brāhmaṇā bharataśreṣṭha satataṃ brahmavādinaḥ |
mārkaṇḍeyaḥ purā prāha iha lokeṣu buddhimān || 13-23-7||
MHB 13-23-8
युधिष्ठिर उवाच ।
अपूर्वोऽप्यथ वा विद्वान्संबन्धी वाथ यो भवेत् ।
तपस्वी यज्ञशीलो वा कथं पात्रं भवेत्तु सः ॥ १३-२३-८॥
yudhiṣṭhira uvāca |
apūrvo'pyatha vā vidvānsaṃbandhī vātha yo bhavet |
tapasvī yajñaśīlo vā kathaṃ pātraṃ bhavettu saḥ || 13-23-8||
MHB 13-23-9
भीष्म उवाच ।
कुलीनः कर्मकृद्वैद्यस्तथा चाप्यानृशंस्यवान् ।
ह्रीमानृजुः सत्यवादी पात्रं पूर्वे च ते त्रयः ॥ १३-२३-९॥
bhīṣma uvāca |
kulīnaḥ karmakṛdvaidyastathā cāpyānṛśaṃsyavān |
hrīmānṛjuḥ satyavādī pātraṃ pūrve ca te trayaḥ || 13-23-9||
MHB 13-23-10
तत्रेदं शृणु मे पार्थ चतुर्णां तेजसां मतम् ।
पृथिव्याः काश्यपस्याग्नेर्मार्कण्डेयस्य चैव हि ॥ १३-२३-१०॥
tatredaṃ śṛṇu me pārtha caturṇāṃ tejasāṃ matam |
pṛthivyāḥ kāśyapasyāgnermārkaṇḍeyasya caiva hi || 13-23-10||
MHB 13-23-11
पृथिव्युवाच ।
यथा महार्णवे क्षिप्तः क्षिप्रं लोष्टो विनश्यति ।
तथा दुश्चरितं सर्वं त्रय्यावृत्त्या विनश्यति ॥ १३-२३-११॥
pṛthivyuvāca |
yathā mahārṇave kṣiptaḥ kṣipraṃ loṣṭo vinaśyati |
tathā duścaritaṃ sarvaṃ trayyāvṛttyā vinaśyati || 13-23-11||
MHB 13-23-12
काश्यप उवाच ।
सर्वे च वेदाः सह षड्भिरङ्गैः सांख्यं पुराणं च कुले च जन्म ।
नैतानि सर्वाणि गतिर्भवन्ति शीलव्यपेतस्य नरस्य राजन् ॥ १३-२३-१२॥
kāśyapa uvāca |
sarve ca vedāḥ saha ṣaḍbhiraṅgaiḥ sāṃkhyaṃ purāṇaṃ ca kule ca janma |
naitāni sarvāṇi gatirbhavanti śīlavyapetasya narasya rājan || 13-23-12||
MHB 13-23-13
अग्निरुवाच ।
अधीयानः पण्डितं मन्यमानो यो विद्यया हन्ति यशः परेषाम् ।
ब्रह्मन्स तेनाचरते ब्रह्महत्यां लोकास्तस्य ह्यन्तवन्तो भवन्ति ॥ १३-२३-१३॥
agniruvāca |
adhīyānaḥ paṇḍitaṃ manyamāno yo vidyayā hanti yaśaḥ pareṣām |
brahmansa tenācarate brahmahatyāṃ lokāstasya hyantavanto bhavanti || 13-23-13||
MHB 13-23-14
मार्कण्डेय उवाच ।
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
नाभिजानामि यद्यस्य सत्यस्यार्धमवाप्नुयात् ॥ १३-२३-१४॥
mārkaṇḍeya uvāca |
aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam |
nābhijānāmi yadyasya satyasyārdhamavāpnuyāt || 13-23-14||
MHB 13-23-15
भीष्म उवाच ।
इत्युक्त्वा ते जग्मुराशु चत्वारोऽमिततेजसः ।
पृथिवी काश्यपोऽग्निश्च प्रकृष्टायुश्च भार्गवः ॥ १३-२३-१५॥
bhīṣma uvāca |
ityuktvā te jagmurāśu catvāro'mitatejasaḥ |
pṛthivī kāśyapo'gniśca prakṛṣṭāyuśca bhārgavaḥ || 13-23-15||
MHB 13-23-16
युधिष्ठिर उवाच ।
यदिदं ब्राह्मणा लोके व्रतिनो भुञ्जते हविः ।
भुक्तं ब्राह्मणकामाय कथं तत्सुकृतं भवेत् ॥ १३-२३-१६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yadidaṃ brāhmaṇā loke vratino bhuñjate haviḥ |
bhuktaṃ brāhmaṇakāmāya kathaṃ tatsukṛtaṃ bhavet || 13-23-16||
MHB 13-23-17
भीष्म उवाच ।
आदिष्टिनो ये राजेन्द्र ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
भुञ्जते ब्रह्मकामाय व्रतलुप्ता भवन्ति ते ॥ १३-२३-१७॥
bhīṣma uvāca |
ādiṣṭino ye rājendra brāhmaṇā vedapāragāḥ |
bhuñjate brahmakāmāya vrataluptā bhavanti te || 13-23-17||
MHB 13-23-18
युधिष्ठिर उवाच ।
अनेकान्तं बहुद्वारं धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
किं निश्चितं भवेत्तत्र तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-२३-१८॥
yudhiṣṭhira uvāca |
anekāntaṃ bahudvāraṃ dharmamāhurmanīṣiṇaḥ |
kiṃ niścitaṃ bhavettatra tanme brūhi pitāmaha || 13-23-18||
MHB 13-23-19
भीष्म उवाच ।
अहिंसा सत्यमक्रोध आनृशंस्यं दमस्तथा ।
आर्जवं चैव राजेन्द्र निश्चितं धर्मलक्षणम् ॥ १३-२३-१९॥
bhīṣma uvāca |
ahiṃsā satyamakrodha ānṛśaṃsyaṃ damastathā |
ārjavaṃ caiva rājendra niścitaṃ dharmalakṣaṇam || 13-23-19||
MHB 13-23-20
ये तु धर्मं प्रशंसन्तश्चरन्ति पृथिवीमिमाम् ।
अनाचरन्तस्तद्धर्मं संकरे निरताः प्रभो ॥ १३-२३-२०॥
ye tu dharmaṃ praśaṃsantaścaranti pṛthivīmimām |
anācarantastaddharmaṃ saṃkare niratāḥ prabho || 13-23-20||
MHB 13-23-21
तेभ्यो रत्नं हिरण्यं वा गामश्वान्वा ददाति यः ।
दश वर्षाणि विष्ठां स भुङ्क्ते निरयमाश्रितः ॥ १३-२३-२१॥
tebhyo ratnaṃ hiraṇyaṃ vā gāmaśvānvā dadāti yaḥ |
daśa varṣāṇi viṣṭhāṃ sa bhuṅkte nirayamāśritaḥ || 13-23-21||
MHB 13-23-22
मेदानां पुल्कसानां च तथैवान्तावसायिनाम् ।
कृतं कर्माकृतं चापि रागमोहेन जल्पताम् ॥ १३-२३-२२॥
medānāṃ pulkasānāṃ ca tathaivāntāvasāyinām |
kṛtaṃ karmākṛtaṃ cāpi rāgamohena jalpatām || 13-23-22||
MHB 13-23-23
वैश्वदेवं च ये मूढा विप्राय ब्रह्मचारिणे ।
ददतीह न राजेन्द्र ते लोकान्भुञ्जतेऽशुभान् ॥ १३-२३-२३॥
vaiśvadevaṃ ca ye mūḍhā viprāya brahmacāriṇe |
dadatīha na rājendra te lokānbhuñjate'śubhān || 13-23-23||
MHB 13-23-24
युधिष्ठिर उवाच ।
किं परं ब्रह्मचर्यस्य किं परं धर्मलक्षणम् ।
किं च श्रेष्ठतमं शौचं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-२३-२४॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kiṃ paraṃ brahmacaryasya kiṃ paraṃ dharmalakṣaṇam |
kiṃ ca śreṣṭhatamaṃ śaucaṃ tanme brūhi pitāmaha || 13-23-24||
MHB 13-23-25
भीष्म उवाच ।
ब्रह्मचर्यं परं तात मधुमांसस्य वर्जनम् ।
मर्यादायां स्थितो धर्मः शमः शौचस्य लक्षणम् ॥ १३-२३-२५॥
bhīṣma uvāca |
brahmacaryaṃ paraṃ tāta madhumāṃsasya varjanam |
maryādāyāṃ sthito dharmaḥ śamaḥ śaucasya lakṣaṇam || 13-23-25||
MHB 13-23-26
युधिष्ठिर उवाच ।
कस्मिन्काले चरेद्धर्मं कस्मिन्कालेऽर्थमाचरेत् ।
कस्मिन्काले सुखी च स्यात्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-२३-२६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kasminkāle careddharmaṃ kasminkāle'rthamācaret |
kasminkāle sukhī ca syāttanme brūhi pitāmaha || 13-23-26||
MHB 13-23-27
भीष्म उवाच ।
काल्यमर्थं निषेवेत ततो धर्ममनन्तरम् ।
पश्चात्कामं निषेवेत न च गच्छेत्प्रसङ्गिताम् ॥ १३-२३-२७॥
bhīṣma uvāca |
kālyamarthaṃ niṣeveta tato dharmamanantaram |
paścātkāmaṃ niṣeveta na ca gacchetprasaṅgitām || 13-23-27||
MHB 13-23-28
ब्राह्मणांश्चाभिमन्येत गुरूंश्चाप्यभिपूजयेत् ।
सर्वभूतानुलोमश्च मृदुशीलः प्रियंवदः ॥ १३-२३-२८॥
brāhmaṇāṃścābhimanyeta gurūṃścāpyabhipūjayet |
sarvabhūtānulomaśca mṛduśīlaḥ priyaṃvadaḥ || 13-23-28||
MHB 13-23-29
अधिकारे यदनृतं राजगामि च पैशुनम् ।
गुरोश्चालीककरणं समं तद्ब्रह्महत्यया ॥ १३-२३-२९॥
adhikāre yadanṛtaṃ rājagāmi ca paiśunam |
guroścālīkakaraṇaṃ samaṃ tadbrahmahatyayā || 13-23-29||
MHB 13-23-30
प्रहरेन्न नरेन्द्रेषु न गां हन्यात्तथैव च ।
भ्रूणहत्यासमं चैतदुभयं यो निषेवते ॥ १३-२३-३०॥
praharenna narendreṣu na gāṃ hanyāttathaiva ca |
bhrūṇahatyāsamaṃ caitadubhayaṃ yo niṣevate || 13-23-30||
MHB 13-23-31
नाग्निं परित्यजेज्जातु न च वेदान्परित्यजेत् ।
न च ब्राह्मणमाक्रोशेत्समं तद्ब्रह्महत्यया ॥ १३-२३-३१॥
nāgniṃ parityajejjātu na ca vedānparityajet |
na ca brāhmaṇamākrośetsamaṃ tadbrahmahatyayā || 13-23-31||
MHB 13-23-32
युधिष्ठिर उवाच ।
कीदृशाः साधवो विप्राः केभ्यो दत्तं महाफलम् ।
कीदृशानां च भोक्तव्यं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-२३-३२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kīdṛśāḥ sādhavo viprāḥ kebhyo dattaṃ mahāphalam |
kīdṛśānāṃ ca bhoktavyaṃ tanme brūhi pitāmaha || 13-23-32||
MHB 13-23-33
भीष्म उवाच ।
अक्रोधना धर्मपराः सत्यनित्या दमे रताः ।
तादृशाः साधवो विप्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ १३-२३-३३॥
bhīṣma uvāca |
akrodhanā dharmaparāḥ satyanityā dame ratāḥ |
tādṛśāḥ sādhavo viprāstebhyo dattaṃ mahāphalam || 13-23-33||
MHB 13-23-34
अमानिनः सर्वसहा दृष्टार्था विजितेन्द्रियाः ।
सर्वभूतहिता मैत्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ १३-२३-३४॥
amāninaḥ sarvasahā dṛṣṭārthā vijitendriyāḥ |
sarvabhūtahitā maitrāstebhyo dattaṃ mahāphalam || 13-23-34||
MHB 13-23-35
अलुब्धाः शुचयो वैद्या ह्रीमन्तः सत्यवादिनः ।
स्वकर्मनिरता ये च तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ १३-२३-३५॥
alubdhāḥ śucayo vaidyā hrīmantaḥ satyavādinaḥ |
svakarmaniratā ye ca tebhyo dattaṃ mahāphalam || 13-23-35||
MHB 13-23-36
साङ्गांश्च चतुरो वेदान्योऽधीयीत द्विजर्षभः ।
षड्भ्यो निवृत्तः कर्मभ्यस्तं पात्रमृषयो विदुः ॥ १३-२३-३६॥
sāṅgāṃśca caturo vedānyo'dhīyīta dvijarṣabhaḥ |
ṣaḍbhyo nivṛttaḥ karmabhyastaṃ pātramṛṣayo viduḥ || 13-23-36||
MHB 13-23-37
ये त्वेवंगुणजातीयास्तेभ्यो दत्तं महाफलम् ।
सहस्रगुणमाप्नोति गुणार्हाय प्रदायकः ॥ १३-२३-३७॥
ye tvevaṃguṇajātīyāstebhyo dattaṃ mahāphalam |
sahasraguṇamāpnoti guṇārhāya pradāyakaḥ || 13-23-37||
MHB 13-23-38
प्रज्ञाश्रुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च समन्वितः ।
तारयेत कुलं कृत्स्नमेकोऽपीह द्विजर्षभः ॥ १३-२३-३८॥
prajñāśrutābhyāṃ vṛttena śīlena ca samanvitaḥ |
tārayeta kulaṃ kṛtsnameko'pīha dvijarṣabhaḥ || 13-23-38||
MHB 13-23-39
गामश्वं वित्तमन्नं वा तद्विधे प्रतिपादयेत् ।
द्रव्याणि चान्यानि तथा प्रेत्यभावे न शोचति ॥ १३-२३-३९॥
gāmaśvaṃ vittamannaṃ vā tadvidhe pratipādayet |
dravyāṇi cānyāni tathā pretyabhāve na śocati || 13-23-39||
MHB 13-23-40
तारयेत कुलं कृत्स्नमेकोऽपीह द्विजोत्तमः ।
किमङ्ग पुनरेकं वै तस्मात्पात्रं समाचरेत् ॥ १३-२३-४०॥
tārayeta kulaṃ kṛtsnameko'pīha dvijottamaḥ |
kimaṅga punarekaṃ vai tasmātpātraṃ samācaret || 13-23-40||
MHB 13-23-41
निशम्य च गुणोपेतं ब्राह्मणं साधुसंमतम् ।
दूरादानाययेत्कृत्ये सर्वतश्चाभिपूजयेत् ॥ १३-२३-४१॥
niśamya ca guṇopetaṃ brāhmaṇaṃ sādhusaṃmatam |
dūrādānāyayetkṛtye sarvataścābhipūjayet || 13-23-41||
Adhyaya: 24/154 (101)
MHB 13-24-1
युधिष्ठिर उवाच ।
श्राद्धकाले च दैवे च धर्मे चापि पितामह ।
इच्छामीह त्वयाख्यातं विहितं यत्सुरर्षिभिः ॥ १३-२४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śrāddhakāle ca daive ca dharme cāpi pitāmaha |
icchāmīha tvayākhyātaṃ vihitaṃ yatsurarṣibhiḥ || 13-24-1||
MHB 13-24-2
भीष्म उवाच ।
दैवं पूर्वाह्णिके कुर्यादपराह्णे तु पैतृकम् ।
मङ्गलाचारसंपन्नः कृतशौचः प्रयत्नवान् ॥ १३-२४-२॥
bhīṣma uvāca |
daivaṃ pūrvāhṇike kuryādaparāhṇe tu paitṛkam |
maṅgalācārasaṃpannaḥ kṛtaśaucaḥ prayatnavān || 13-24-2||
MHB 13-24-3
मनुष्याणां तु मध्याह्ने प्रदद्यादुपपत्तितः ।
कालहीनं तु यद्दानं तं भागं रक्षसां विदुः ॥ १३-२४-३॥
manuṣyāṇāṃ tu madhyāhne pradadyādupapattitaḥ |
kālahīnaṃ tu yaddānaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ || 13-24-3||
MHB 13-24-4
लङ्घितं चावलीढं च कलिपूर्वं च यत्कृतम् ।
रजस्वलाभिर्दृष्टं च तं भागं रक्षसां विदुः ॥ १३-२४-४॥
laṅghitaṃ cāvalīḍhaṃ ca kalipūrvaṃ ca yatkṛtam |
rajasvalābhirdṛṣṭaṃ ca taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ || 13-24-4||
MHB 13-24-5
अवघुष्टं च यद्भुक्तमव्रतेन च भारत ।
परामृष्टं शुना चैव तं भागं रक्षसां विदुः ॥ १३-२४-५॥
avaghuṣṭaṃ ca yadbhuktamavratena ca bhārata |
parāmṛṣṭaṃ śunā caiva taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ || 13-24-5||
MHB 13-24-6
केशकीटावपतितं क्षुतं श्वभिरवेक्षितम् ।
रुदितं चावधूतं च तं भागं रक्षसां विदुः ॥ १३-२४-६॥
keśakīṭāvapatitaṃ kṣutaṃ śvabhiravekṣitam |
ruditaṃ cāvadhūtaṃ ca taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ || 13-24-6||
MHB 13-24-7
निरोंकारेण यद्भुक्तं सशस्त्रेण च भारत ।
दुरात्मना च यद्भुक्तं तं भागं रक्षसां विदुः ॥ १३-२४-७॥
niroṃkāreṇa yadbhuktaṃ saśastreṇa ca bhārata |
durātmanā ca yadbhuktaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ || 13-24-7||
MHB 13-24-8
परोच्छिष्टं च यद्भुक्तं परिभुक्तं च यद्भवेत् ।
दैवे पित्र्ये च सततं तं भागं रक्षसां विदुः ॥ १३-२४-८॥
parocchiṣṭaṃ ca yadbhuktaṃ paribhuktaṃ ca yadbhavet |
daive pitrye ca satataṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ || 13-24-8||
MHB 13-24-9
गर्हितं निन्दितं चैव परिविष्टं समन्युना ।
दैवं वाप्यथ वा पैत्र्यं तं भागं रक्षसां विदुः ॥ १३-२४-९॥
garhitaṃ ninditaṃ caiva pariviṣṭaṃ samanyunā |
daivaṃ vāpyatha vā paitryaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ || 13-24-9||
MHB 13-24-10
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं यच्छ्राद्धं परिविष्यते ।
त्रिभिर्वर्णैर्नरश्रेष्ठ तं भागं रक्षसां विदुः ॥ १३-२४-१०॥
mantrahīnaṃ kriyāhīnaṃ yacchrāddhaṃ pariviṣyate |
tribhirvarṇairnaraśreṣṭha taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ || 13-24-10||
MHB 13-24-11
आज्याहुतिं विना चैव यत्किंचित्परिविष्यते ।
दुराचारैश्च यद्भुक्तं तं भागं रक्षसां विदुः ॥ १३-२४-११॥
ājyāhutiṃ vinā caiva yatkiṃcitpariviṣyate |
durācāraiśca yadbhuktaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ || 13-24-11||
MHB 13-24-12
ये भागा रक्षसां प्रोक्तास्त उक्ता भरतर्षभ ।
अत ऊर्ध्वं विसर्गस्य परीक्षां ब्राह्मणे शृणु ॥ १३-२४-१२॥
ye bhāgā rakṣasāṃ proktāsta uktā bharatarṣabha |
ata ūrdhvaṃ visargasya parīkṣāṃ brāhmaṇe śṛṇu || 13-24-12||
MHB 13-24-13
यावन्तः पतिता विप्रा जडोन्मत्तास्तथैव च ।
दैवे वाप्यथ वा पित्र्ये राजन्नार्हन्ति केतनम् ॥ १३-२४-१३॥
yāvantaḥ patitā viprā jaḍonmattāstathaiva ca |
daive vāpyatha vā pitrye rājannārhanti ketanam || 13-24-13||
MHB 13-24-14
श्वित्री कुष्ठी च क्लीबश्च तथा यक्ष्महतश्च यः ।
अपस्मारी च यश्चान्धो राजन्नार्हन्ति सत्कृतिम् ॥ १३-२४-१४॥
śvitrī kuṣṭhī ca klībaśca tathā yakṣmahataśca yaḥ |
apasmārī ca yaścāndho rājannārhanti satkṛtim || 13-24-14||
MHB 13-24-15
चिकित्सका देवलका वृथानियमधारिणः ।
सोमविक्रयिणश्चैव श्राद्धे नार्हन्ति केतनम् ॥ १३-२४-१५॥
cikitsakā devalakā vṛthāniyamadhāriṇaḥ |
somavikrayiṇaścaiva śrāddhe nārhanti ketanam || 13-24-15||
MHB 13-24-16
गायना नर्तकाश्चैव प्लवका वादकास्तथा ।
कथका योधकाश्चैव राजन्नार्हन्ति केतनम् ॥ १३-२४-१६॥
gāyanā nartakāścaiva plavakā vādakāstathā |
kathakā yodhakāścaiva rājannārhanti ketanam || 13-24-16||
MHB 13-24-17
होतारो वृषलानां च वृषलाध्यापकास्तथा ।
तथा वृषलशिष्याश्च राजन्नार्हन्ति केतनम् ॥ १३-२४-१७॥
hotāro vṛṣalānāṃ ca vṛṣalādhyāpakāstathā |
tathā vṛṣalaśiṣyāśca rājannārhanti ketanam || 13-24-17||
MHB 13-24-18
अनुयोक्ता च यो विप्रो अनुयुक्तश्च भारत ।
नार्हतस्तावपि श्राद्धं ब्रह्मविक्रयिणौ हि तौ ॥ १३-२४-१८॥
anuyoktā ca yo vipro anuyuktaśca bhārata |
nārhatastāvapi śrāddhaṃ brahmavikrayiṇau hi tau || 13-24-18||
MHB 13-24-19
अग्रणीर्यः कृतः पूर्वं वर्णावरपरिग्रहः ।
ब्राह्मणः सर्वविद्योऽपि राजन्नार्हति केतनम् ॥ १३-२४-१९॥
agraṇīryaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ varṇāvaraparigrahaḥ |
brāhmaṇaḥ sarvavidyo'pi rājannārhati ketanam || 13-24-19||
MHB 13-24-20
अनग्नयश्च ये विप्रा मृतनिर्यातकाश्च ये ।
स्तेनाश्च पतिताश्चैव राजन्नार्हन्ति केतनम् ॥ १३-२४-२०॥
anagnayaśca ye viprā mṛtaniryātakāśca ye |
stenāśca patitāścaiva rājannārhanti ketanam || 13-24-20||
MHB 13-24-21
अपरिज्ञातपूर्वाश्च गणपूर्वाश्च भारत ।
पुत्रिकापूर्वपुत्राश्च श्राद्धे नार्हन्ति केतनम् ॥ १३-२४-२१॥
aparijñātapūrvāśca gaṇapūrvāśca bhārata |
putrikāpūrvaputrāśca śrāddhe nārhanti ketanam || 13-24-21||
MHB 13-24-22
ऋणकर्ता च यो राजन्यश्च वार्धुषिको द्विजः ।
प्राणिविक्रयवृत्तिश्च राजन्नार्हन्ति केतनम् ॥ १३-२४-२२॥
ṛṇakartā ca yo rājanyaśca vārdhuṣiko dvijaḥ |
prāṇivikrayavṛttiśca rājannārhanti ketanam || 13-24-22||
MHB 13-24-23
स्त्रीपूर्वाः काण्डपृष्ठाश्च यावन्तो भरतर्षभ ।
अजपा ब्राह्मणाश्चैव श्राद्धे नार्हन्ति केतनम् ॥ १३-२४-२३॥
strīpūrvāḥ kāṇḍapṛṣṭhāśca yāvanto bharatarṣabha |
ajapā brāhmaṇāścaiva śrāddhe nārhanti ketanam || 13-24-23||
MHB 13-24-24
श्राद्धे दैवे च निर्दिष्टा ब्राह्मणा भरतर्षभ ।
दातुः प्रतिग्रहीतुश्च शृणुष्वानुग्रहं पुनः ॥ १३-२४-२४॥
śrāddhe daive ca nirdiṣṭā brāhmaṇā bharatarṣabha |
dātuḥ pratigrahītuśca śṛṇuṣvānugrahaṃ punaḥ || 13-24-24||
MHB 13-24-25
चीर्णव्रता गुणैर्युक्ता भवेयुर्येऽपि कर्षकाः ।
सावित्रीज्ञाः क्रियावन्तस्ते राजन्केतनक्षमाः ॥ १३-२४-२५॥
cīrṇavratā guṇairyuktā bhaveyurye'pi karṣakāḥ |
sāvitrījñāḥ kriyāvantaste rājanketanakṣamāḥ || 13-24-25||
MHB 13-24-26
क्षात्रधर्मिणमप्याजौ केतयेत्कुलजं द्विजम् ।
न त्वेव वणिजं तात श्राद्धेषु परिकल्पयेत् ॥ १३-२४-२६॥
kṣātradharmiṇamapyājau ketayetkulajaṃ dvijam |
na tveva vaṇijaṃ tāta śrāddheṣu parikalpayet || 13-24-26||
MHB 13-24-27
अग्निहोत्री च यो विप्रो ग्रामवासी च यो भवेत् ।
अस्तेनश्चातिथिज्ञश्च स राजन्केतनक्षमः ॥ १३-२४-२७॥
agnihotrī ca yo vipro grāmavāsī ca yo bhavet |
astenaścātithijñaśca sa rājanketanakṣamaḥ || 13-24-27||
MHB 13-24-28
सावित्रीं जपते यस्तु त्रिकालं भरतर्षभ ।
भिक्षावृत्तिः क्रियावांश्च स राजन्केतनक्षमः ॥ १३-२४-२८॥
sāvitrīṃ japate yastu trikālaṃ bharatarṣabha |
bhikṣāvṛttiḥ kriyāvāṃśca sa rājanketanakṣamaḥ || 13-24-28||
MHB 13-24-29
उदितास्तमितो यश्च तथैवास्तमितोदितः ।
अहिंस्रश्चाल्पदोषश्च स राजन्केतनक्षमः ॥ १३-२४-२९॥
uditāstamito yaśca tathaivāstamitoditaḥ |
ahiṃsraścālpadoṣaśca sa rājanketanakṣamaḥ || 13-24-29||
MHB 13-24-30
अकल्कको ह्यतर्कश्च ब्राह्मणो भरतर्षभ ।
ससंज्ञो भैक्ष्यवृत्तिश्च स राजन्केतनक्षमः ॥ १३-२४-३०॥
akalkako hyatarkaśca brāhmaṇo bharatarṣabha |
sasaṃjño bhaikṣyavṛttiśca sa rājanketanakṣamaḥ || 13-24-30||
MHB 13-24-31
अव्रती कितवः स्तेनः प्राणिविक्रय्यथो वणिक् ।
पश्चाच्च पीतवान्सोमं स राजन्केतनक्षमः ॥ १३-२४-३१॥
avratī kitavaḥ stenaḥ prāṇivikrayyatho vaṇik |
paścācca pītavānsomaṃ sa rājanketanakṣamaḥ || 13-24-31||
MHB 13-24-32
अर्जयित्वा धनं पूर्वं दारुणैः कृषिकर्मभिः ।
भवेत्सर्वातिथिः पश्चात्स राजन्केतनक्षमः ॥ १३-२४-३२॥
arjayitvā dhanaṃ pūrvaṃ dāruṇaiḥ kṛṣikarmabhiḥ |
bhavetsarvātithiḥ paścātsa rājanketanakṣamaḥ || 13-24-32||
MHB 13-24-33
ब्रह्मविक्रयनिर्दिष्टं स्त्रिया यच्चार्जितं धनम् ।
अदेयं पितृदेवेभ्यो यच्च क्लैब्यादुपार्जितम् ॥ १३-२४-३३॥
brahmavikrayanirdiṣṭaṃ striyā yaccārjitaṃ dhanam |
adeyaṃ pitṛdevebhyo yacca klaibyādupārjitam || 13-24-33||
MHB 13-24-34
क्रियमाणेऽपवर्गे तु यो द्विजो भरतर्षभ ।
न व्याहरति यद्युक्तं तस्याधर्मो गवानृतम् ॥ १३-२४-३४॥
kriyamāṇe'pavarge tu yo dvijo bharatarṣabha |
na vyāharati yadyuktaṃ tasyādharmo gavānṛtam || 13-24-34||
MHB 13-24-35
श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः प्राप्तं दधि घृतं तथा ।
सोमक्षयश्च मांसं च यदारण्यं युधिष्ठिर ॥ १३-२४-३५॥
śrāddhasya brāhmaṇaḥ kālaḥ prāptaṃ dadhi ghṛtaṃ tathā |
somakṣayaśca māṃsaṃ ca yadāraṇyaṃ yudhiṣṭhira || 13-24-35||
MHB 13-24-36
श्राद्धापवर्गे विप्रस्य स्वधा वै स्वदिता भवेत् ।
क्षत्रियस्याप्यथो ब्रूयात्प्रीयन्तां पितरस्त्विति ॥ १३-२४-३६॥
śrāddhāpavarge viprasya svadhā vai svaditā bhavet |
kṣatriyasyāpyatho brūyātprīyantāṃ pitarastviti || 13-24-36||
MHB 13-24-37
अपवर्गे तु वैश्यस्य श्राद्धकर्मणि भारत ।
अक्षय्यमभिधातव्यं स्वस्ति शूद्रस्य भारत ॥ १३-२४-३७॥
apavarge tu vaiśyasya śrāddhakarmaṇi bhārata |
akṣayyamabhidhātavyaṃ svasti śūdrasya bhārata || 13-24-37||
MHB 13-24-38
पुण्याहवाचनं दैवे ब्राह्मणस्य विधीयते ।
एतदेव निरोंकारं क्षत्रियस्य विधीयते ।
वैश्यस्य चैव वक्तव्यं प्रीयन्तां देवता इति ॥ १३-२४-३८॥
puṇyāhavācanaṃ daive brāhmaṇasya vidhīyate |
etadeva niroṃkāraṃ kṣatriyasya vidhīyate |
vaiśyasya caiva vaktavyaṃ prīyantāṃ devatā iti || 13-24-38||
MHB 13-24-39
कर्मणामानुपूर्वीं च विधिपूर्वकृतं शृणु ।
जातकर्मादिकान्सर्वांस्त्रिषु वर्णेषु भारत ।
ब्रह्मक्षत्रे हि मन्त्रोक्ता वैश्यस्य च युधिष्ठिर ॥ १३-२४-३९॥
karmaṇāmānupūrvīṃ ca vidhipūrvakṛtaṃ śṛṇu |
jātakarmādikānsarvāṃstriṣu varṇeṣu bhārata |
brahmakṣatre hi mantroktā vaiśyasya ca yudhiṣṭhira || 13-24-39||
MHB 13-24-40
विप्रस्य रशना मौञ्जी मौर्वी राजन्यगामिनी ।
बाल्वजीत्येव वैश्यस्य धर्म एष युधिष्ठिर ॥ १३-२४-४०॥
viprasya raśanā mauñjī maurvī rājanyagāminī |
bālvajītyeva vaiśyasya dharma eṣa yudhiṣṭhira || 13-24-40||
MHB 13-24-41
दातुः प्रतिग्रहीतुश्च धर्माधर्माविमौ शृणु ।
ब्राह्मणस्यानृतेऽधर्मः प्रोक्तः पातकसंज्ञितः ।
चतुर्गुणः क्षत्रियस्य वैश्यस्याष्टगुणः स्मृतः ॥ १३-२४-४१॥
dātuḥ pratigrahītuśca dharmādharmāvimau śṛṇu |
brāhmaṇasyānṛte'dharmaḥ proktaḥ pātakasaṃjñitaḥ |
caturguṇaḥ kṣatriyasya vaiśyasyāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ || 13-24-41||
MHB 13-24-42
नान्यत्र ब्राह्मणोऽश्नीयात्पूर्वं विप्रेण केतितः ।
यवीयान्पशुहिंसायां तुल्यधर्मो भवेत्स हि ॥ १३-२४-४२॥
nānyatra brāhmaṇo'śnīyātpūrvaṃ vipreṇa ketitaḥ |
yavīyānpaśuhiṃsāyāṃ tulyadharmo bhavetsa hi || 13-24-42||
MHB 13-24-43
अथ राजन्यवैश्याभ्यां यद्यश्नीयात्तु केतितः ।
यवीयान्पशुहिंसायां भागार्धं समवाप्नुयात् ॥ १३-२४-४३॥
atha rājanyavaiśyābhyāṃ yadyaśnīyāttu ketitaḥ |
yavīyānpaśuhiṃsāyāṃ bhāgārdhaṃ samavāpnuyāt || 13-24-43||
MHB 13-24-44
दैवं वाप्यथ वा पित्र्यं योऽश्नीयाद्ब्राह्मणादिषु ।
अस्नातो ब्राह्मणो राजंस्तस्याधर्मो गवानृतम् ॥ १३-२४-४४॥
daivaṃ vāpyatha vā pitryaṃ yo'śnīyādbrāhmaṇādiṣu |
asnāto brāhmaṇo rājaṃstasyādharmo gavānṛtam || 13-24-44||
MHB 13-24-45
आशौचो ब्राह्मणो राजन्योऽश्नीयाद्ब्राह्मणादिषु ।
ज्ञानपूर्वमथो लोभात्तस्याधर्मो गवानृतम् ॥ १३-२४-४५॥
āśauco brāhmaṇo rājanyo'śnīyādbrāhmaṇādiṣu |
jñānapūrvamatho lobhāttasyādharmo gavānṛtam || 13-24-45||
MHB 13-24-46
अन्नेनान्नं च यो लिप्सेत्कर्मार्थं चैव भारत ।
आमन्त्रयति राजेन्द्र तस्याधर्मोऽनृतं स्मृतम् ॥ १३-२४-४६॥
annenānnaṃ ca yo lipsetkarmārthaṃ caiva bhārata |
āmantrayati rājendra tasyādharmo'nṛtaṃ smṛtam || 13-24-46||
MHB 13-24-47
अवेदव्रतचारित्रास्त्रिभिर्वर्णैर्युधिष्ठिर ।
मन्त्रवत्परिविष्यन्ते तेष्वधर्मो गवानृतम् ॥ १३-२४-४७॥
avedavratacāritrāstribhirvarṇairyudhiṣṭhira |
mantravatpariviṣyante teṣvadharmo gavānṛtam || 13-24-47||
MHB 13-24-48
युधिष्ठिर उवाच ।
पित्र्यं वाप्यथ वा दैवं दीयते यत्पितामह ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं दत्तं येषु महाफलम् ॥ १३-२४-४८॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pitryaṃ vāpyatha vā daivaṃ dīyate yatpitāmaha |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ dattaṃ yeṣu mahāphalam || 13-24-48||
MHB 13-24-49
भीष्म उवाच ।
येषां दाराः प्रतीक्षन्ते सुवृष्टिमिव कर्षकाः ।
उच्छेषपरिशेषं हि तान्भोजय युधिष्ठिर ॥ १३-२४-४९॥
bhīṣma uvāca |
yeṣāṃ dārāḥ pratīkṣante suvṛṣṭimiva karṣakāḥ |
uccheṣapariśeṣaṃ hi tānbhojaya yudhiṣṭhira || 13-24-49||
MHB 13-24-50
चारित्रनियता राजन्ये कृशाः कृशवृत्तयः ।
अर्थिनश्चोपगच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम् ॥ १३-२४-५०॥
cāritraniyatā rājanye kṛśāḥ kṛśavṛttayaḥ |
arthinaścopagacchanti teṣu dattaṃ mahāphalam || 13-24-50||
MHB 13-24-51
तद्भक्तास्तद्गृहा राजंस्तद्धनास्तदपाश्रयाः ।
अर्थिनश्च भवन्त्यर्थे तेषु दत्तं महाफलम् ॥ १३-२४-५१॥
tadbhaktāstadgṛhā rājaṃstaddhanāstadapāśrayāḥ |
arthinaśca bhavantyarthe teṣu dattaṃ mahāphalam || 13-24-51||
MHB 13-24-52
तस्करेभ्यः परेभ्यो वा ये भयार्ता युधिष्ठिर ।
अर्थिनो भोक्तुमिच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम् ॥ १३-२४-५२॥
taskarebhyaḥ parebhyo vā ye bhayārtā yudhiṣṭhira |
arthino bhoktumicchanti teṣu dattaṃ mahāphalam || 13-24-52||
MHB 13-24-53
अकल्ककस्य विप्रस्य भैक्षोत्करकृतात्मनः ।
बटवो यस्य भिक्षन्ति तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ १३-२४-५३॥
akalkakasya viprasya bhaikṣotkarakṛtātmanaḥ |
baṭavo yasya bhikṣanti tebhyo dattaṃ mahāphalam || 13-24-53||
MHB 13-24-54
हृतस्वा हृतदाराश्च ये विप्रा देशसंप्लवे ।
अर्थार्थमभिगच्छन्ति तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ १३-२४-५४॥
hṛtasvā hṛtadārāśca ye viprā deśasaṃplave |
arthārthamabhigacchanti tebhyo dattaṃ mahāphalam || 13-24-54||
MHB 13-24-55
व्रतिनो नियमस्थाश्च ये विप्राः श्रुतसंमताः ।
तत्समाप्त्यर्थमिच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम् ॥ १३-२४-५५॥
vratino niyamasthāśca ye viprāḥ śrutasaṃmatāḥ |
tatsamāptyarthamicchanti teṣu dattaṃ mahāphalam || 13-24-55||
MHB 13-24-56
अव्युत्क्रान्ताश्च धर्मेषु पाषण्डसमयेषु च ।
कृशप्राणाः कृशधनास्तेषु दत्तं महाफलम् ॥ १३-२४-५६॥
avyutkrāntāśca dharmeṣu pāṣaṇḍasamayeṣu ca |
kṛśaprāṇāḥ kṛśadhanāsteṣu dattaṃ mahāphalam || 13-24-56||
MHB 13-24-57
कृतसर्वस्वहरणा निर्दोषाः प्रभविष्णुभिः ।
स्पृहयन्ति च भुक्तान्नं तेषु दत्तं महाफलम् ॥ १३-२४-५७॥
kṛtasarvasvaharaṇā nirdoṣāḥ prabhaviṣṇubhiḥ |
spṛhayanti ca bhuktānnaṃ teṣu dattaṃ mahāphalam || 13-24-57||
MHB 13-24-58
तपस्विनस्तपोनिष्ठास्तेषां भैक्षचराश्च ये ।
अर्थिनः किंचिदिच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम् ॥ १३-२४-५८॥
tapasvinastaponiṣṭhāsteṣāṃ bhaikṣacarāśca ye |
arthinaḥ kiṃcidicchanti teṣu dattaṃ mahāphalam || 13-24-58||
MHB 13-24-59
महाफलविधिर्दाने श्रुतस्ते भरतर्षभ ।
निरयं येन गच्छन्ति स्वर्गं चैव हि तच्छृणु ॥ १३-२४-५९॥
mahāphalavidhirdāne śrutaste bharatarṣabha |
nirayaṃ yena gacchanti svargaṃ caiva hi tacchṛṇu || 13-24-59||
MHB 13-24-60
गुर्वर्थं वाभयार्थं वा वर्जयित्वा युधिष्ठिर ।
येऽनृतं कथयन्ति स्म ते वै निरयगामिनः ॥ १३-२४-६०॥
gurvarthaṃ vābhayārthaṃ vā varjayitvā yudhiṣṭhira |
ye'nṛtaṃ kathayanti sma te vai nirayagāminaḥ || 13-24-60||
MHB 13-24-61
परदाराभिहर्तारः परदाराभिमर्शिनः ।
परदारप्रयोक्तारस्ते वै निरयगामिनः ॥ १३-२४-६१॥
paradārābhihartāraḥ paradārābhimarśinaḥ |
paradāraprayoktāraste vai nirayagāminaḥ || 13-24-61||
MHB 13-24-62
ये परस्वापहर्तारः परस्वानां च नाशकाः ।
सूचकाश्च परेषां ये ते वै निरयगामिनः ॥ १३-२४-६२॥
ye parasvāpahartāraḥ parasvānāṃ ca nāśakāḥ |
sūcakāśca pareṣāṃ ye te vai nirayagāminaḥ || 13-24-62||
MHB 13-24-63
प्रपाणां च सभानां च संक्रमाणां च भारत ।
अगाराणां च भेत्तारो नरा निरयगामिनः ॥ १३-२४-६३॥
prapāṇāṃ ca sabhānāṃ ca saṃkramāṇāṃ ca bhārata |
agārāṇāṃ ca bhettāro narā nirayagāminaḥ || 13-24-63||
MHB 13-24-64
अनाथां प्रमदां बालां वृद्धां भीतां तपस्विनीम् ।
वञ्चयन्ति नरा ये च ते वै निरयगामिनः ॥ १३-२४-६४॥
anāthāṃ pramadāṃ bālāṃ vṛddhāṃ bhītāṃ tapasvinīm |
vañcayanti narā ye ca te vai nirayagāminaḥ || 13-24-64||
MHB 13-24-65
वृत्तिच्छेदं गृहच्छेदं दारच्छेदं च भारत ।
मित्रच्छेदं तथाशायास्ते वै निरयगामिनः ॥ १३-२४-६५॥
vṛtticchedaṃ gṛhacchedaṃ dāracchedaṃ ca bhārata |
mitracchedaṃ tathāśāyāste vai nirayagāminaḥ || 13-24-65||
MHB 13-24-66
सूचकाः संधिभेत्तारः परवृत्त्युपजीवकाः ।
अकृतज्ञाश्च मित्राणां ते वै निरयगामिनः ॥ १३-२४-६६॥
sūcakāḥ saṃdhibhettāraḥ paravṛttyupajīvakāḥ |
akṛtajñāśca mitrāṇāṃ te vai nirayagāminaḥ || 13-24-66||
MHB 13-24-67
पाषण्डा दूषकाश्चैव समयानां च दूषकाः ।
ये प्रत्यवसिताश्चैव ते वै निरयगामिनः ॥ १३-२४-६७॥
pāṣaṇḍā dūṣakāścaiva samayānāṃ ca dūṣakāḥ |
ye pratyavasitāścaiva te vai nirayagāminaḥ || 13-24-67||
MHB 13-24-68
कृताशं कृतनिर्वेशं कृतभक्तं कृतश्रमम् ।
भेदैर्ये व्यपकर्षन्ति ते वै निरयगामिनः ॥ १३-२४-६८॥
kṛtāśaṃ kṛtanirveśaṃ kṛtabhaktaṃ kṛtaśramam |
bhedairye vyapakarṣanti te vai nirayagāminaḥ || 13-24-68||
MHB 13-24-69
पर्यश्नन्ति च ये दारानग्निभृत्यातिथींस्तथा ।
उत्सन्नपितृदेवेज्यास्ते वै निरयगामिनः ॥ १३-२४-६९॥
paryaśnanti ca ye dārānagnibhṛtyātithīṃstathā |
utsannapitṛdevejyāste vai nirayagāminaḥ || 13-24-69||
MHB 13-24-70
वेदविक्रयिणश्चैव वेदानां चैव दूषकाः ।
वेदानां लेखकाश्चैव ते वै निरयगामिनः ॥ १३-२४-७०॥
vedavikrayiṇaścaiva vedānāṃ caiva dūṣakāḥ |
vedānāṃ lekhakāścaiva te vai nirayagāminaḥ || 13-24-70||
MHB 13-24-71
चातुराश्रम्यबाह्याश्च श्रुतिबाह्याश्च ये नराः ।
विकर्मभिश्च जीवन्ति ते वै निरयगामिनः ॥ १३-२४-७१॥
cāturāśramyabāhyāśca śrutibāhyāśca ye narāḥ |
vikarmabhiśca jīvanti te vai nirayagāminaḥ || 13-24-71||
MHB 13-24-72
केशविक्रयिका राजन्विषविक्रयिकाश्च ये ।
क्षीरविक्रयिकाश्चैव ते वै निरयगामिनः ॥ १३-२४-७२॥
keśavikrayikā rājanviṣavikrayikāśca ye |
kṣīravikrayikāścaiva te vai nirayagāminaḥ || 13-24-72||
MHB 13-24-73
ब्राह्मणानां गवां चैव कन्यानां च युधिष्ठिर ।
येऽन्तरं यान्ति कार्येषु ते वै निरयगामिनः ॥ १३-२४-७३॥
brāhmaṇānāṃ gavāṃ caiva kanyānāṃ ca yudhiṣṭhira |
ye'ntaraṃ yānti kāryeṣu te vai nirayagāminaḥ || 13-24-73||
MHB 13-24-74
शस्त्रविक्रयकाश्चैव कर्तारश्च युधिष्ठिर ।
शल्यानां धनुषां चैव ते वै निरयगामिनः ॥ १३-२४-७४॥
śastravikrayakāścaiva kartāraśca yudhiṣṭhira |
śalyānāṃ dhanuṣāṃ caiva te vai nirayagāminaḥ || 13-24-74||
MHB 13-24-75
शल्यैर्वा शङ्कुभिर्वापि श्वभ्रैर्वा भरतर्षभ ।
ये मार्गमनुरुन्धन्ति ते वै निरयगामिनः ॥ १३-२४-७५॥
śalyairvā śaṅkubhirvāpi śvabhrairvā bharatarṣabha |
ye mārgamanurundhanti te vai nirayagāminaḥ || 13-24-75||
MHB 13-24-76
उपाध्यायांश्च भृत्यांश्च भक्तांश्च भरतर्षभ ।
ये त्यजन्त्यसमर्थांस्तांस्ते वै निरयगामिनः ॥ १३-२४-७६॥
upādhyāyāṃśca bhṛtyāṃśca bhaktāṃśca bharatarṣabha |
ye tyajantyasamarthāṃstāṃste vai nirayagāminaḥ || 13-24-76||
MHB 13-24-77
अप्राप्तदमकाश्चैव नासानां वेधकास्तथा ।
बन्धकाश्च पशूनां ये ते वै निरयगामिनः ॥ १३-२४-७७॥
aprāptadamakāścaiva nāsānāṃ vedhakāstathā |
bandhakāśca paśūnāṃ ye te vai nirayagāminaḥ || 13-24-77||
MHB 13-24-78
अगोप्तारश्छलद्रव्या बलिषड्भागतत्पराः ।
समर्थाश्चाप्यदातारस्ते वै निरयगामिनः ॥ १३-२४-७८॥
agoptāraśchaladravyā baliṣaḍbhāgatatparāḥ |
samarthāścāpyadātāraste vai nirayagāminaḥ || 13-24-78||
MHB 13-24-79
क्षान्तान्दान्तांस्तथा प्राज्ञान्दीर्घकालं सहोषितान् ।
त्यजन्ति कृतकृत्या ये ते वै निरयगामिनः ॥ १३-२४-७९॥
kṣāntāndāntāṃstathā prājñāndīrghakālaṃ sahoṣitān |
tyajanti kṛtakṛtyā ye te vai nirayagāminaḥ || 13-24-79||
MHB 13-24-80
बालानामथ वृद्धानां दासानां चैव ये नराः ।
अदत्त्वा भक्षयन्त्यग्रे ते वै निरयगामिनः ॥ १३-२४-८०॥
bālānāmatha vṛddhānāṃ dāsānāṃ caiva ye narāḥ |
adattvā bhakṣayantyagre te vai nirayagāminaḥ || 13-24-80||
MHB 13-24-81
एते पूर्वर्षिभिर्दृष्टाः प्रोक्ता निरयगामिनः ।
भागिनः स्वर्गलोकस्य वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ १३-२४-८१॥
ete pūrvarṣibhirdṛṣṭāḥ proktā nirayagāminaḥ |
bhāginaḥ svargalokasya vakṣyāmi bharatarṣabha || 13-24-81||
MHB 13-24-82
सर्वेष्वेव तु कार्येषु दैवपूर्वेषु भारत ।
हन्ति पुत्रान्पशून्कृत्स्नान्ब्राह्मणातिक्रमः कृतः ॥ १३-२४-८२॥
sarveṣveva tu kāryeṣu daivapūrveṣu bhārata |
hanti putrānpaśūnkṛtsnānbrāhmaṇātikramaḥ kṛtaḥ || 13-24-82||
MHB 13-24-83
दानेन तपसा चैव सत्येन च युधिष्ठिर ।
ये धर्ममनुवर्तन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-२४-८३॥
dānena tapasā caiva satyena ca yudhiṣṭhira |
ye dharmamanuvartante te narāḥ svargagāminaḥ || 13-24-83||
MHB 13-24-84
शुश्रूषाभिस्तपोभिश्च श्रुतमादाय भारत ।
ये प्रतिग्रहनिःस्नेहास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-२४-८४॥
śuśrūṣābhistapobhiśca śrutamādāya bhārata |
ye pratigrahaniḥsnehāste narāḥ svargagāminaḥ || 13-24-84||
MHB 13-24-85
भयात्पापात्तथाबाधाद्दारिद्र्याद्व्याधिधर्षणात् ।
यत्कृते प्रतिमुच्यन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-२४-८५॥
bhayātpāpāttathābādhāddāridryādvyādhidharṣaṇāt |
yatkṛte pratimucyante te narāḥ svargagāminaḥ || 13-24-85||
MHB 13-24-86
क्षमावन्तश्च धीराश्च धर्मकार्येषु चोत्थिताः ।
मङ्गलाचारयुक्ताश्च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-२४-८६॥
kṣamāvantaśca dhīrāśca dharmakāryeṣu cotthitāḥ |
maṅgalācārayuktāśca te narāḥ svargagāminaḥ || 13-24-86||
MHB 13-24-87
निवृत्ता मधुमांसेभ्यः परदारेभ्य एव च ।
निवृत्ताश्चैव मद्येभ्यस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-२४-८७॥
nivṛttā madhumāṃsebhyaḥ paradārebhya eva ca |
nivṛttāścaiva madyebhyaste narāḥ svargagāminaḥ || 13-24-87||
MHB 13-24-88
आश्रमाणां च कर्तारः कुलानां चैव भारत ।
देशानां नगराणां च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-२४-८८॥
āśramāṇāṃ ca kartāraḥ kulānāṃ caiva bhārata |
deśānāṃ nagarāṇāṃ ca te narāḥ svargagāminaḥ || 13-24-88||
MHB 13-24-89
वस्त्राभरणदातारो भक्षपानान्नदास्तथा ।
कुटुम्बानां च दातारस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-२४-८९॥
vastrābharaṇadātāro bhakṣapānānnadāstathā |
kuṭumbānāṃ ca dātāraste narāḥ svargagāminaḥ || 13-24-89||
MHB 13-24-90
सर्वहिंसानिवृत्ताश्च नराः सर्वसहाश्च ये ।
सर्वस्याश्रयभूताश्च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-२४-९०॥
sarvahiṃsānivṛttāśca narāḥ sarvasahāśca ye |
sarvasyāśrayabhūtāśca te narāḥ svargagāminaḥ || 13-24-90||
MHB 13-24-91
मातरं पितरं चैव शुश्रूषन्ति जितेन्द्रियाः ।
भ्रातॄणां चैव सस्नेहास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-२४-९१॥
mātaraṃ pitaraṃ caiva śuśrūṣanti jitendriyāḥ |
bhrātṝṇāṃ caiva sasnehāste narāḥ svargagāminaḥ || 13-24-91||
MHB 13-24-92
आढ्याश्च बलवन्तश्च यौवनस्थाश्च भारत ।
ये वै जितेन्द्रिया धीरास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-२४-९२॥
āḍhyāśca balavantaśca yauvanasthāśca bhārata |
ye vai jitendriyā dhīrāste narāḥ svargagāminaḥ || 13-24-92||
MHB 13-24-93
अपराद्धेषु सस्नेहा मृदवो मित्रवत्सलाः ।
आराधनसुखाश्चापि ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-२४-९३॥
aparāddheṣu sasnehā mṛdavo mitravatsalāḥ |
ārādhanasukhāścāpi te narāḥ svargagāminaḥ || 13-24-93||
MHB 13-24-94
सहस्रपरिवेष्टारस्तथैव च सहस्रदाः ।
त्रातारश्च सहस्राणां पुरुषाः स्वर्गगामिनः ॥ १३-२४-९४॥
sahasrapariveṣṭārastathaiva ca sahasradāḥ |
trātāraśca sahasrāṇāṃ puruṣāḥ svargagāminaḥ || 13-24-94||
MHB 13-24-95
सुवर्णस्य च दातारो गवां च भरतर्षभ ।
यानानां वाहनानां च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-२४-९५॥
suvarṇasya ca dātāro gavāṃ ca bharatarṣabha |
yānānāṃ vāhanānāṃ ca te narāḥ svargagāminaḥ || 13-24-95||
MHB 13-24-96
वैवाहिकानां कन्यानां प्रेष्याणां च युधिष्ठिर ।
दातारो वाससां चैव ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-२४-९६॥
vaivāhikānāṃ kanyānāṃ preṣyāṇāṃ ca yudhiṣṭhira |
dātāro vāsasāṃ caiva te narāḥ svargagāminaḥ || 13-24-96||
MHB 13-24-97
विहारावसथोद्यानकूपारामसभाप्रदाः ।
वप्राणां चैव कर्तारस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-२४-९७॥
vihārāvasathodyānakūpārāmasabhāpradāḥ |
vaprāṇāṃ caiva kartāraste narāḥ svargagāminaḥ || 13-24-97||
MHB 13-24-98
निवेशनानां क्षेत्राणां वसतीनां च भारत ।
दातारः प्रार्थितानां च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-२४-९८॥
niveśanānāṃ kṣetrāṇāṃ vasatīnāṃ ca bhārata |
dātāraḥ prārthitānāṃ ca te narāḥ svargagāminaḥ || 13-24-98||
MHB 13-24-99
रसानामथ बीजानां धान्यानां च युधिष्ठिर ।
स्वयमुत्पाद्य दातारः पुरुषाः स्वर्गगामिनः ॥ १३-२४-९९॥
rasānāmatha bījānāṃ dhānyānāṃ ca yudhiṣṭhira |
svayamutpādya dātāraḥ puruṣāḥ svargagāminaḥ || 13-24-99||
MHB 13-24-100
यस्मिन्कस्मिन्कुले जाता बहुपुत्राः शतायुषः ।
सानुक्रोशा जितक्रोधाः पुरुषाः स्वर्गगामिनः ॥ १३-२४-१००॥
yasminkasminkule jātā bahuputrāḥ śatāyuṣaḥ |
sānukrośā jitakrodhāḥ puruṣāḥ svargagāminaḥ || 13-24-100||
MHB 13-24-101
एतदुक्तममुत्रार्थं दैवं पित्र्यं च भारत ।
धर्माधर्मौ च दानस्य यथा पूर्वर्षिभिः कृतौ ॥ १३-२४-१०१॥
etaduktamamutrārthaṃ daivaṃ pitryaṃ ca bhārata |
dharmādharmau ca dānasya yathā pūrvarṣibhiḥ kṛtau || 13-24-101||
Adhyaya: 25/154 (12)
MHB 13-25-1
युधिष्ठिर उवाच ।
इदं मे तत्त्वतो राजन्वक्तुमर्हसि भारत ।
अहिंसयित्वा केनेह ब्रह्महत्या विधीयते ॥ १३-२५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
idaṃ me tattvato rājanvaktumarhasi bhārata |
ahiṃsayitvā keneha brahmahatyā vidhīyate || 13-25-1||
MHB 13-25-2
भीष्म उवाच ।
व्यासमामन्त्र्य राजेन्द्र पुरा यत्पृष्टवानहम् ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि तदिहैकमनाः शृणु ॥ १३-२५-२॥
bhīṣma uvāca |
vyāsamāmantrya rājendra purā yatpṛṣṭavānaham |
tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi tadihaikamanāḥ śṛṇu || 13-25-2||
MHB 13-25-3
चतुर्थस्त्वं वसिष्ठस्य तत्त्वमाख्याहि मे मुने ।
अहिंसयित्वा केनेह ब्रह्महत्या विधीयते ॥ १३-२५-३॥
caturthastvaṃ vasiṣṭhasya tattvamākhyāhi me mune |
ahiṃsayitvā keneha brahmahatyā vidhīyate || 13-25-3||
MHB 13-25-4
इति पृष्टो महाराज पराशरशरीरजः ।
अब्रवीन्निपुणो धर्मे निःसंशयमनुत्तमम् ॥ १३-२५-४॥
iti pṛṣṭo mahārāja parāśaraśarīrajaḥ |
abravīnnipuṇo dharme niḥsaṃśayamanuttamam || 13-25-4||
MHB 13-25-5
ब्राह्मणं स्वयमाहूय भिक्षार्थे कृशवृत्तिनम् ।
ब्रूयान्नास्तीति यः पश्चात्तं विद्याद्ब्रह्मघातिनम् ॥ १३-२५-५॥
brāhmaṇaṃ svayamāhūya bhikṣārthe kṛśavṛttinam |
brūyānnāstīti yaḥ paścāttaṃ vidyādbrahmaghātinam || 13-25-5||
MHB 13-25-6
मध्यस्थस्येह विप्रस्य योऽनूचानस्य भारत ।
वृत्तिं हरति दुर्बुद्धिस्तं विद्याद्ब्रह्मघातिनम् ॥ १३-२५-६॥
madhyasthasyeha viprasya yo'nūcānasya bhārata |
vṛttiṃ harati durbuddhistaṃ vidyādbrahmaghātinam || 13-25-6||
MHB 13-25-7
गोकुलस्य तृषार्तस्य जलार्थे वसुधाधिप ।
उत्पादयति यो विघ्नं तं विद्याद्ब्रह्मघातिनम् ॥ १३-२५-७॥
gokulasya tṛṣārtasya jalārthe vasudhādhipa |
utpādayati yo vighnaṃ taṃ vidyādbrahmaghātinam || 13-25-7||
MHB 13-25-8
यः प्रवृत्तां श्रुतिं सम्यक्शास्त्रं वा मुनिभिः कृतम् ।
दूषयत्यनभिज्ञाय तं विद्याद्ब्रह्मघातिनम् ॥ १३-२५-८॥
yaḥ pravṛttāṃ śrutiṃ samyakśāstraṃ vā munibhiḥ kṛtam |
dūṣayatyanabhijñāya taṃ vidyādbrahmaghātinam || 13-25-8||
MHB 13-25-9
आत्मजां रूपसंपन्नां महतीं सदृशे वरे ।
न प्रयच्छति यः कन्यां तं विद्याद्ब्रह्मघातिनम् ॥ १३-२५-९॥
ātmajāṃ rūpasaṃpannāṃ mahatīṃ sadṛśe vare |
na prayacchati yaḥ kanyāṃ taṃ vidyādbrahmaghātinam || 13-25-9||
MHB 13-25-10
अधर्मनिरतो मूढो मिथ्या यो वै द्विजातिषु ।
दद्यान्मर्मातिगं शोकं तं विद्याद्ब्रह्मघातिनम् ॥ १३-२५-१०॥
adharmanirato mūḍho mithyā yo vai dvijātiṣu |
dadyānmarmātigaṃ śokaṃ taṃ vidyādbrahmaghātinam || 13-25-10||
MHB 13-25-11
चक्षुषा विप्रहीनस्य पङ्गुलस्य जडस्य वा ।
हरेत यो वै सर्वस्वं तं विद्याद्ब्रह्मघातिनम् ॥ १३-२५-११॥
cakṣuṣā viprahīnasya paṅgulasya jaḍasya vā |
hareta yo vai sarvasvaṃ taṃ vidyādbrahmaghātinam || 13-25-11||
MHB 13-25-12
आश्रमे वा वने वा यो ग्रामे वा यदि वा पुरे ।
अग्निं समुत्सृजेन्मोहात्तं विद्याद्ब्रह्मघातिनम् ॥ १३-२५-१२॥
āśrame vā vane vā yo grāme vā yadi vā pure |
agniṃ samutsṛjenmohāttaṃ vidyādbrahmaghātinam || 13-25-12||
Adhyaya: 26/154 (66)
MHB 13-26-1
युधिष्ठिर उवाच ।
तीर्थानां दर्शनं श्रेयः स्नानं च भरतर्षभ ।
श्रवणं च महाप्राज्ञ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १३-२६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
tīrthānāṃ darśanaṃ śreyaḥ snānaṃ ca bharatarṣabha |
śravaṇaṃ ca mahāprājña śrotumicchāmi tattvataḥ || 13-26-1||
MHB 13-26-2
पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि भरतर्षभ ।
वक्तुमर्हसि मे तानि श्रोतास्मि नियतः प्रभो ॥ १३-२६-२॥
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyāni bharatarṣabha |
vaktumarhasi me tāni śrotāsmi niyataḥ prabho || 13-26-2||
MHB 13-26-3
भीष्म उवाच ।
इममङ्गिरसा प्रोक्तं तीर्थवंशं महाद्युते ।
श्रोतुमर्हसि भद्रं ते प्राप्स्यसे धर्ममुत्तमम् ॥ १३-२६-३॥
bhīṣma uvāca |
imamaṅgirasā proktaṃ tīrthavaṃśaṃ mahādyute |
śrotumarhasi bhadraṃ te prāpsyase dharmamuttamam || 13-26-3||
MHB 13-26-4
तपोवनगतं विप्रमभिगम्य महामुनिम् ।
पप्रच्छाङ्गिरसं वीर गौतमः संशितव्रतः ॥ १३-२६-४॥
tapovanagataṃ vipramabhigamya mahāmunim |
papracchāṅgirasaṃ vīra gautamaḥ saṃśitavrataḥ || 13-26-4||
MHB 13-26-5
अस्ति मे भगवन्कश्चित्तीर्थेभ्यो धर्मसंशयः ।
तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि तन्मे शंस महामुने ॥ १३-२६-५॥
asti me bhagavankaścittīrthebhyo dharmasaṃśayaḥ |
tatsarvaṃ śrotumicchāmi tanme śaṃsa mahāmune || 13-26-5||
MHB 13-26-6
उपस्पृश्य फलं किं स्यात्तेषु तीर्थेषु वै मुने ।
प्रेत्यभावे महाप्राज्ञ तद्यथास्ति तथा वद ॥ १३-२६-६॥
upaspṛśya phalaṃ kiṃ syātteṣu tīrtheṣu vai mune |
pretyabhāve mahāprājña tadyathāsti tathā vada || 13-26-6||
MHB 13-26-7
अङ्गिरा उवाच ।
सप्ताहं चन्द्रभागां वै वितस्तामूर्मिमालिनीम् ।
विगाह्य वै निराहारो निर्ममो मुनिवद्भवेत् ॥ १३-२६-७॥
aṅgirā uvāca |
saptāhaṃ candrabhāgāṃ vai vitastāmūrmimālinīm |
vigāhya vai nirāhāro nirmamo munivadbhavet || 13-26-7||
MHB 13-26-8
काश्मीरमण्डले नद्यो याः पतन्ति महानदम् ।
ता नदीः सिन्धुमासाद्य शीलवान्स्वर्गमाप्नुयात् ॥ १३-२६-८॥
kāśmīramaṇḍale nadyo yāḥ patanti mahānadam |
tā nadīḥ sindhumāsādya śīlavānsvargamāpnuyāt || 13-26-8||
MHB 13-26-9
पुष्करं च प्रभासं च नैमिषं सागरोदकम् ।
देविकामिन्द्रमार्गं च स्वर्णबिन्दुं विगाह्य च ।
विबोध्यते विमानस्थः सोऽप्सरोभिरभिष्टुतः ॥ १३-२६-९॥
puṣkaraṃ ca prabhāsaṃ ca naimiṣaṃ sāgarodakam |
devikāmindramārgaṃ ca svarṇabinduṃ vigāhya ca |
vibodhyate vimānasthaḥ so'psarobhirabhiṣṭutaḥ || 13-26-9||
MHB 13-26-10
हिरण्यबिन्दुं विक्षोभ्य प्रयतश्चाभिवाद्य तम् ।
कुशेशयं च देवत्वं पूयते तस्य किल्बिषम् ॥ १३-२६-१०॥
hiraṇyabinduṃ vikṣobhya prayataścābhivādya tam |
kuśeśayaṃ ca devatvaṃ pūyate tasya kilbiṣam || 13-26-10||
MHB 13-26-11
इन्द्रतोयां समासाद्य गन्धमादनसंनिधौ ।
करतोयां कुरङ्गेषु त्रिरात्रोपोषितो नरः ।
अश्वमेधमवाप्नोति विगाह्य नियतः शुचिः ॥ १३-२६-११॥
indratoyāṃ samāsādya gandhamādanasaṃnidhau |
karatoyāṃ kuraṅgeṣu trirātropoṣito naraḥ |
aśvamedhamavāpnoti vigāhya niyataḥ śuciḥ || 13-26-11||
MHB 13-26-12
गङ्गाद्वारे कुशावर्ते बिल्वके नेमिपर्वते ।
तथा कनखले स्नात्वा धूतपाप्मा दिवं व्रजेत् ॥ १३-२६-१२॥
gaṅgādvāre kuśāvarte bilvake nemiparvate |
tathā kanakhale snātvā dhūtapāpmā divaṃ vrajet || 13-26-12||
MHB 13-26-13
अपां ह्रद उपस्पृश्य वाजपेयफलं लभेत् ।
ब्रह्मचारी जितक्रोधः सत्यसंधस्त्वहिंसकः ॥ १३-२६-१३॥
apāṃ hrada upaspṛśya vājapeyaphalaṃ labhet |
brahmacārī jitakrodhaḥ satyasaṃdhastvahiṃsakaḥ || 13-26-13||
MHB 13-26-14
यत्र भागीरथी गङ्गा भजते दिशमुत्तराम् ।
महेश्वरस्य निष्ठाने यो नरस्त्वभिषिच्यते ।
एकमासं निराहारः स्वयं पश्यति देवताः ॥ १३-२६-१४॥
yatra bhāgīrathī gaṅgā bhajate diśamuttarām |
maheśvarasya niṣṭhāne yo narastvabhiṣicyate |
ekamāsaṃ nirāhāraḥ svayaṃ paśyati devatāḥ || 13-26-14||
MHB 13-26-15
सप्तगङ्गे त्रिगङ्गे च इन्द्रमार्गे च तर्पयन् ।
सुधां वै लभते भोक्तुं यो नरो जायते पुनः ॥ १३-२६-१५॥
saptagaṅge trigaṅge ca indramārge ca tarpayan |
sudhāṃ vai labhate bhoktuṃ yo naro jāyate punaḥ || 13-26-15||
MHB 13-26-16
महाश्रम उपस्पृश्य योऽग्निहोत्रपरः शुचिः ।
एकमासं निराहारः सिद्धिं मासेन स व्रजेत् ॥ १३-२६-१६॥
mahāśrama upaspṛśya yo'gnihotraparaḥ śuciḥ |
ekamāsaṃ nirāhāraḥ siddhiṃ māsena sa vrajet || 13-26-16||
MHB 13-26-17
महाह्रद उपस्पृश्य भृगुतुङ्गे त्वलोलुपः ।
त्रिरात्रोपोषितो भूत्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ १३-२६-१७॥
mahāhrada upaspṛśya bhṛgutuṅge tvalolupaḥ |
trirātropoṣito bhūtvā mucyate brahmahatyayā || 13-26-17||
MHB 13-26-18
कन्याकूप उपस्पृश्य बलाकायां कृतोदकः ।
देवेषु कीर्तिं लभते यशसा च विराजते ॥ १३-२६-१८॥
kanyākūpa upaspṛśya balākāyāṃ kṛtodakaḥ |
deveṣu kīrtiṃ labhate yaśasā ca virājate || 13-26-18||
MHB 13-26-19
देशकाल उपस्पृश्य तथा सुन्दरिकाह्रदे ।
अश्विभ्यां रूपवर्चस्यं प्रेत्य वै लभते नरः ॥ १३-२६-१९॥
deśakāla upaspṛśya tathā sundarikāhrade |
aśvibhyāṃ rūpavarcasyaṃ pretya vai labhate naraḥ || 13-26-19||
MHB 13-26-20
महागङ्गामुपस्पृश्य कृत्तिकाङ्गारके तथा ।
पक्षमेकं निराहारः स्वर्गमाप्नोति निर्मलः ॥ १३-२६-२०॥
mahāgaṅgāmupaspṛśya kṛttikāṅgārake tathā |
pakṣamekaṃ nirāhāraḥ svargamāpnoti nirmalaḥ || 13-26-20||
MHB 13-26-21
वैमानिक उपस्पृश्य किङ्किणीकाश्रमे तथा ।
निवासेऽप्सरसां दिव्ये कामचारी महीयते ॥ १३-२६-२१॥
vaimānika upaspṛśya kiṅkiṇīkāśrame tathā |
nivāse'psarasāṃ divye kāmacārī mahīyate || 13-26-21||
MHB 13-26-22
कालिकाश्रममासाद्य विपाशायां कृतोदकः ।
ब्रह्मचारी जितक्रोधस्त्रिरात्रान्मुच्यते भवात् ॥ १३-२६-२२॥
kālikāśramamāsādya vipāśāyāṃ kṛtodakaḥ |
brahmacārī jitakrodhastrirātrānmucyate bhavāt || 13-26-22||
MHB 13-26-23
आश्रमे कृत्तिकानां तु स्नात्वा यस्तर्पयेत्पितॄन् ।
तोषयित्वा महादेवं निर्मलः स्वर्गमाप्नुयात् ॥ १३-२६-२३॥
āśrame kṛttikānāṃ tu snātvā yastarpayetpitṝn |
toṣayitvā mahādevaṃ nirmalaḥ svargamāpnuyāt || 13-26-23||
MHB 13-26-24
महापुर उपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ।
त्रसानां स्थावराणां च द्विपदानां भयं त्यजेत् ॥ १३-२६-२४॥
mahāpura upaspṛśya trirātropoṣito naraḥ |
trasānāṃ sthāvarāṇāṃ ca dvipadānāṃ bhayaṃ tyajet || 13-26-24||
MHB 13-26-25
देवदारुवने स्नात्वा धूतपाप्मा कृतोदकः ।
देवलोकमवाप्नोति सप्तरात्रोषितः शुचिः ॥ १३-२६-२५॥
devadāruvane snātvā dhūtapāpmā kṛtodakaḥ |
devalokamavāpnoti saptarātroṣitaḥ śuciḥ || 13-26-25||
MHB 13-26-26
कौशन्ते च कुशस्तम्बे द्रोणशर्मपदे तथा ।
आपःप्रपतने स्नातः सेव्यते सोऽप्सरोगणैः ॥ १३-२६-२६॥
kauśante ca kuśastambe droṇaśarmapade tathā |
āpaḥprapatane snātaḥ sevyate so'psarogaṇaiḥ || 13-26-26||
MHB 13-26-27
चित्रकूटे जनस्थाने तथा मन्दाकिनीजले ।
विगाह्य वै निराहारो राजलक्ष्मीं निगच्छति ॥ १३-२६-२७॥
citrakūṭe janasthāne tathā mandākinījale |
vigāhya vai nirāhāro rājalakṣmīṃ nigacchati || 13-26-27||
MHB 13-26-28
श्यामायास्त्वाश्रमं गत्वा उष्य चैवाभिषिच्य च ।
त्रींस्त्रिरात्रान्स संधाय गन्धर्वनगरे वसेत् ॥ १३-२६-२८॥
śyāmāyāstvāśramaṃ gatvā uṣya caivābhiṣicya ca |
trīṃstrirātrānsa saṃdhāya gandharvanagare vaset || 13-26-28||
MHB 13-26-29
रमण्यां च उपस्पृश्य तथा वै गन्धतारिके ।
एकमासं निराहारस्त्वन्तर्धानफलं लभेत् ॥ १३-२६-२९॥
ramaṇyāṃ ca upaspṛśya tathā vai gandhatārike |
ekamāsaṃ nirāhārastvantardhānaphalaṃ labhet || 13-26-29||
MHB 13-26-30
कौशिकीद्वारमासाद्य वायुभक्षस्त्वलोलुपः ।
एकविंशतिरात्रेण स्वर्गमारोहते नरः ॥ १३-२६-३०॥
kauśikīdvāramāsādya vāyubhakṣastvalolupaḥ |
ekaviṃśatirātreṇa svargamārohate naraḥ || 13-26-30||
MHB 13-26-31
मतङ्गवाप्यां यः स्नायादेकरात्रेण सिध्यति ।
विगाहति ह्यनालम्बमन्धकं वै सनातनम् ॥ १३-२६-३१॥
mataṅgavāpyāṃ yaḥ snāyādekarātreṇa sidhyati |
vigāhati hyanālambamandhakaṃ vai sanātanam || 13-26-31||
MHB 13-26-32
नैमिषे स्वर्गतीर्थे च उपस्पृश्य जितेन्द्रियः ।
फलं पुरुषमेधस्य लभेन्मासं कृतोदकः ॥ १३-२६-३२॥
naimiṣe svargatīrthe ca upaspṛśya jitendriyaḥ |
phalaṃ puruṣamedhasya labhenmāsaṃ kṛtodakaḥ || 13-26-32||
MHB 13-26-33
गङ्गाह्रद उपस्पृश्य तथा चैवोत्पलावने ।
अश्वमेधमवाप्नोति तत्र मासं कृतोदकः ॥ १३-२६-३३॥
gaṅgāhrada upaspṛśya tathā caivotpalāvane |
aśvamedhamavāpnoti tatra māsaṃ kṛtodakaḥ || 13-26-33||
MHB 13-26-34
गङ्गायमुनयोस्तीर्थे तथा कालंजरे गिरौ ।
षष्टिह्रद उपस्पृश्य दानं नान्यद्विशिष्यते ॥ १३-२६-३४॥
gaṅgāyamunayostīrthe tathā kālaṃjare girau |
ṣaṣṭihrada upaspṛśya dānaṃ nānyadviśiṣyate || 13-26-34||
MHB 13-26-35
दश तीर्थसहस्राणि तिस्रः कोट्यस्तथापराः ।
समागच्छन्ति माघ्यां तु प्रयागे भरतर्षभ ॥ १३-२६-३५॥
daśa tīrthasahasrāṇi tisraḥ koṭyastathāparāḥ |
samāgacchanti māghyāṃ tu prayāge bharatarṣabha || 13-26-35||
MHB 13-26-36
माघमासं प्रयागे तु नियतः संशितव्रतः ।
स्नात्वा तु भरतश्रेष्ठ निर्मलः स्वर्गमाप्नुयात् ॥ १३-२६-३६॥
māghamāsaṃ prayāge tu niyataḥ saṃśitavrataḥ |
snātvā tu bharataśreṣṭha nirmalaḥ svargamāpnuyāt || 13-26-36||
MHB 13-26-37
मरुद्गण उपस्पृश्य पितॄणामाश्रमे शुचिः ।
वैवस्वतस्य तीर्थे च तीर्थभूतो भवेन्नरः ॥ १३-२६-३७॥
marudgaṇa upaspṛśya pitṝṇāmāśrame śuciḥ |
vaivasvatasya tīrthe ca tīrthabhūto bhavennaraḥ || 13-26-37||
MHB 13-26-38
तथा ब्रह्मशिरो गत्वा भागीरथ्यां कृतोदकः ।
एकमासं निराहारः सोमलोकमवाप्नुयात् ॥ १३-२६-३८॥
tathā brahmaśiro gatvā bhāgīrathyāṃ kṛtodakaḥ |
ekamāsaṃ nirāhāraḥ somalokamavāpnuyāt || 13-26-38||
MHB 13-26-39
कपोतके नरः स्नात्वा अष्टावक्रे कृतोदकः ।
द्वादशाहं निराहारो नरमेधफलं लभेत् ॥ १३-२६-३९॥
kapotake naraḥ snātvā aṣṭāvakre kṛtodakaḥ |
dvādaśāhaṃ nirāhāro naramedhaphalaṃ labhet || 13-26-39||
MHB 13-26-40
मुञ्जपृष्ठं गयां चैव निरृतिं देवपर्वतम् ।
तृतीयां क्रौञ्चपादीं च ब्रह्महत्या विशुध्यति ॥ १३-२६-४०॥
muñjapṛṣṭhaṃ gayāṃ caiva nirṛtiṃ devaparvatam |
tṛtīyāṃ krauñcapādīṃ ca brahmahatyā viśudhyati || 13-26-40||
MHB 13-26-41
कलश्यां वाप्युपस्पृश्य वेद्यां च बहुशोजलाम् ।
अग्नेः पुरे नरः स्नात्वा विशालायां कृतोदकः ।
देवह्रद उपस्पृश्य ब्रह्मभूतो विराजते ॥ १३-२६-४१॥
kalaśyāṃ vāpyupaspṛśya vedyāṃ ca bahuśojalām |
agneḥ pure naraḥ snātvā viśālāyāṃ kṛtodakaḥ |
devahrada upaspṛśya brahmabhūto virājate || 13-26-41||
MHB 13-26-42
पुरापवर्तनं नन्दां महानन्दां च सेव्य वै ।
नन्दने सेव्यते दान्तस्त्वप्सरोभिरहिंसकः ॥ १३-२६-४२॥
purāpavartanaṃ nandāṃ mahānandāṃ ca sevya vai |
nandane sevyate dāntastvapsarobhirahiṃsakaḥ || 13-26-42||
MHB 13-26-43
उर्वशीकृत्तिकायोगे गत्वा यः सुसमाहितः ।
लौहित्ये विधिवत्स्नात्वा पुण्डरीकफलं लभेत् ॥ १३-२६-४३॥
urvaśīkṛttikāyoge gatvā yaḥ susamāhitaḥ |
lauhitye vidhivatsnātvā puṇḍarīkaphalaṃ labhet || 13-26-43||
MHB 13-26-44
रामह्रद उपस्पृश्य विशालायां कृतोदकः ।
द्वादशाहं निराहारः कल्मषाद्विप्रमुच्यते ॥ १३-२६-४४॥
rāmahrada upaspṛśya viśālāyāṃ kṛtodakaḥ |
dvādaśāhaṃ nirāhāraḥ kalmaṣādvipramucyate || 13-26-44||
MHB 13-26-45
महाह्रद उपस्पृश्य शुद्धेन मनसा नरः ।
एकमासं निराहारो जमदग्निगतिं लभेत् ॥ १३-२६-४५॥
mahāhrada upaspṛśya śuddhena manasā naraḥ |
ekamāsaṃ nirāhāro jamadagnigatiṃ labhet || 13-26-45||
MHB 13-26-46
विन्ध्ये संताप्य चात्मानं सत्यसंधस्त्वहिंसकः ।
षण्मासं पदमास्थाय मासेनैकेन शुध्यति ॥ १३-२६-४६॥
vindhye saṃtāpya cātmānaṃ satyasaṃdhastvahiṃsakaḥ |
ṣaṇmāsaṃ padamāsthāya māsenaikena śudhyati || 13-26-46||
MHB 13-26-47
नर्मदायामुपस्पृश्य तथा सूर्पारकोदके ।
एकपक्षं निराहारो राजपुत्रो विधीयते ॥ १३-२६-४७॥
narmadāyāmupaspṛśya tathā sūrpārakodake |
ekapakṣaṃ nirāhāro rājaputro vidhīyate || 13-26-47||
MHB 13-26-48
जम्बूमार्गे त्रिभिर्मासैः संयतः सुसमाहितः ।
अहोरात्रेण चैकेन सिद्धिं समधिगच्छति ॥ १३-२६-४८॥
jambūmārge tribhirmāsaiḥ saṃyataḥ susamāhitaḥ |
ahorātreṇa caikena siddhiṃ samadhigacchati || 13-26-48||
MHB 13-26-49
कोकामुखे विगाह्यापो गत्वा चण्डालिकाश्रमम् ।
शाकभक्षश्चीरवासाः कुमारीर्विन्दते दश ॥ १३-२६-४९॥
kokāmukhe vigāhyāpo gatvā caṇḍālikāśramam |
śākabhakṣaścīravāsāḥ kumārīrvindate daśa || 13-26-49||
MHB 13-26-50
वैवस्वतस्य सदनं न स गच्छेत्कदाचन ।
यस्य कन्याह्रदे वासो देवलोकं स गच्छति ॥ १३-२६-५०॥
vaivasvatasya sadanaṃ na sa gacchetkadācana |
yasya kanyāhrade vāso devalokaṃ sa gacchati || 13-26-50||
MHB 13-26-51
प्रभासे त्वेकरात्रेण अमावास्यां समाहितः ।
सिध्यतेऽत्र महाबाहो यो नरो जायते पुनः ॥ १३-२६-५१॥
prabhāse tvekarātreṇa amāvāsyāṃ samāhitaḥ |
sidhyate'tra mahābāho yo naro jāyate punaḥ || 13-26-51||
MHB 13-26-52
उज्जानक उपस्पृश्य आर्ष्टिषेणस्य चाश्रमे ।
पिङ्गायाश्चाश्रमे स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १३-२६-५२॥
ujjānaka upaspṛśya ārṣṭiṣeṇasya cāśrame |
piṅgāyāścāśrame snātvā sarvapāpaiḥ pramucyate || 13-26-52||
MHB 13-26-53
कुल्यायां समुपस्पृश्य जप्त्वा चैवाघमर्षणम् ।
अश्वमेधमवाप्नोति त्रिरात्रोपोषितः शुचिः ॥ १३-२६-५३॥
kulyāyāṃ samupaspṛśya japtvā caivāghamarṣaṇam |
aśvamedhamavāpnoti trirātropoṣitaḥ śuciḥ || 13-26-53||
MHB 13-26-54
पिण्डारक उपस्पृश्य एकरात्रोषितो नरः ।
अग्निष्टोममवाप्नोति प्रभातां शर्वरीं शुचिः ॥ १३-२६-५४॥
piṇḍāraka upaspṛśya ekarātroṣito naraḥ |
agniṣṭomamavāpnoti prabhātāṃ śarvarīṃ śuciḥ || 13-26-54||
MHB 13-26-55
तथा ब्रह्मसरो गत्वा धर्मारण्योपशोभितम् ।
पुण्डरीकमवाप्नोति प्रभातां शर्वरीं शुचिः ॥ १३-२६-५५॥
tathā brahmasaro gatvā dharmāraṇyopaśobhitam |
puṇḍarīkamavāpnoti prabhātāṃ śarvarīṃ śuciḥ || 13-26-55||
MHB 13-26-56
मैनाके पर्वते स्नात्वा तथा संध्यामुपास्य च ।
कामं जित्वा च वै मासं सर्वमेधफलं लभेत् ॥ १३-२६-५६॥
maināke parvate snātvā tathā saṃdhyāmupāsya ca |
kāmaṃ jitvā ca vai māsaṃ sarvamedhaphalaṃ labhet || 13-26-56||
MHB 13-26-57
विख्यातो हिमवान्पुण्यः शंकरश्वशुरो गिरिः ।
आकरः सर्वरत्नानां सिद्धचारणसेवितः ॥ १३-२६-५७॥
vikhyāto himavānpuṇyaḥ śaṃkaraśvaśuro giriḥ |
ākaraḥ sarvaratnānāṃ siddhacāraṇasevitaḥ || 13-26-57||
MHB 13-26-58
शरीरमुत्सृजेत्तत्र विधिपूर्वमनाशके ।
अध्रुवं जीवितं ज्ञात्वा यो वै वेदान्तगो द्विजः ॥ १३-२६-५८॥
śarīramutsṛjettatra vidhipūrvamanāśake |
adhruvaṃ jīvitaṃ jñātvā yo vai vedāntago dvijaḥ || 13-26-58||
MHB 13-26-59
अभ्यर्च्य देवतास्तत्र नमस्कृत्य मुनींस्तथा ।
ततः सिद्धो दिवं गच्छेद्ब्रह्मलोकं सनातनम् ॥ १३-२६-५९॥
abhyarcya devatāstatra namaskṛtya munīṃstathā |
tataḥ siddho divaṃ gacchedbrahmalokaṃ sanātanam || 13-26-59||
MHB 13-26-60
कामं क्रोधं च लोभं च यो जित्वा तीर्थमावसेत् ।
न तेन किंचिन्न प्राप्तं तीर्थाभिगमनाद्भवेत् ॥ १३-२६-६०॥
kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca yo jitvā tīrthamāvaset |
na tena kiṃcinna prāptaṃ tīrthābhigamanādbhavet || 13-26-60||
MHB 13-26-61
यान्यगम्यानि तीर्थानि दुर्गाणि विषमाणि च ।
मनसा तानि गम्यानि सर्वतीर्थसमासतः ॥ १३-२६-६१॥
yānyagamyāni tīrthāni durgāṇi viṣamāṇi ca |
manasā tāni gamyāni sarvatīrthasamāsataḥ || 13-26-61||
MHB 13-26-62
इदं मेध्यमिदं धन्यमिदं स्वर्ग्यमिदं सुखम् ।
इदं रहस्यं देवानामाप्लाव्यानां च पावनम् ॥ १३-२६-६२॥
idaṃ medhyamidaṃ dhanyamidaṃ svargyamidaṃ sukham |
idaṃ rahasyaṃ devānāmāplāvyānāṃ ca pāvanam || 13-26-62||
MHB 13-26-63
इदं दद्याद्द्विजातीनां साधूनामात्मजस्य वा ।
सुहृदां च जपेत्कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य वा ॥ १३-२६-६३॥
idaṃ dadyāddvijātīnāṃ sādhūnāmātmajasya vā |
suhṛdāṃ ca japetkarṇe śiṣyasyānugatasya vā || 13-26-63||
MHB 13-26-64
दत्तवान्गौतमस्येदमङ्गिरा वै महातपाः ।
गुरुभिः समनुज्ञातः काश्यपेन च धीमता ॥ १३-२६-६४॥
dattavāngautamasyedamaṅgirā vai mahātapāḥ |
gurubhiḥ samanujñātaḥ kāśyapena ca dhīmatā || 13-26-64||
MHB 13-26-65
महर्षीणामिदं जप्यं पावनानां तथोत्तमम् ।
जपंश्चाभ्युत्थितः शश्वन्निर्मलः स्वर्गमाप्नुयात् ॥ १३-२६-६५॥
maharṣīṇāmidaṃ japyaṃ pāvanānāṃ tathottamam |
japaṃścābhyutthitaḥ śaśvannirmalaḥ svargamāpnuyāt || 13-26-65||
MHB 13-26-66
इदं यश्चापि शृणुयाद्रहस्यं त्वङ्गिरोमतम् ।
उत्तमे च कुले जन्म लभेज्जातिं च संस्मरेत् ॥ १३-२६-६६॥
idaṃ yaścāpi śṛṇuyādrahasyaṃ tvaṅgiromatam |
uttame ca kule janma labhejjātiṃ ca saṃsmaret || 13-26-66||
Adhyaya: 27/154 (105)
MHB 13-27-1
वैशंपायन उवाच ।
बृहस्पतिसमं बुद्ध्या क्षमया ब्रह्मणः समम् ।
पराक्रमे शक्रसममादित्यसमतेजसम् ॥ १३-२७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
bṛhaspatisamaṃ buddhyā kṣamayā brahmaṇaḥ samam |
parākrame śakrasamamādityasamatejasam || 13-27-1||
MHB 13-27-2
गाङ्गेयमर्जुनेनाजौ निहतं भूरिवर्चसम् ।
भ्रातृभिः सहितोऽन्यैश्च पर्युपास्ते युधिष्ठिरः ॥ १३-२७-२॥
gāṅgeyamarjunenājau nihataṃ bhūrivarcasam |
bhrātṛbhiḥ sahito'nyaiśca paryupāste yudhiṣṭhiraḥ || 13-27-2||
MHB 13-27-3
शयानं वीरशयने कालाकाङ्क्षिणमच्युतम् ।
आजग्मुर्भरतश्रेष्ठं द्रष्टुकामा महर्षयः ॥ १३-२७-३॥
śayānaṃ vīraśayane kālākāṅkṣiṇamacyutam |
ājagmurbharataśreṣṭhaṃ draṣṭukāmā maharṣayaḥ || 13-27-3||
MHB 13-27-4
अत्रिर्वसिष्ठोऽथ भृगुः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
अङ्गिरा गौतमोऽगस्त्यः सुमतिः स्वायुरात्मवान् ॥ १३-२७-४॥
atrirvasiṣṭho'tha bhṛguḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
aṅgirā gautamo'gastyaḥ sumatiḥ svāyurātmavān || 13-27-4||
MHB 13-27-5
विश्वामित्रः स्थूलशिराः संवर्तः प्रमतिर्दमः ।
उशना बृहस्पतिर्व्यासश्च्यवनः काश्यपो ध्रुवः ॥ १३-२७-५॥
viśvāmitraḥ sthūlaśirāḥ saṃvartaḥ pramatirdamaḥ |
uśanā bṛhaspatirvyāsaścyavanaḥ kāśyapo dhruvaḥ || 13-27-5||
MHB 13-27-6
दुर्वासा जमदग्निश्च मार्कण्डेयोऽथ गालवः ।
भरद्वाजश्च रैभ्यश्च यवक्रीतस्त्रितस्तथा ॥ १३-२७-६॥
durvāsā jamadagniśca mārkaṇḍeyo'tha gālavaḥ |
bharadvājaśca raibhyaśca yavakrītastritastathā || 13-27-6||
MHB 13-27-7
स्थूलाक्षः शकलाक्षश्च कण्वो मेधातिथिः कृशः ।
नारदः पर्वतश्चैव सुधन्वाथैकतो द्वितः ॥ १३-२७-७॥
sthūlākṣaḥ śakalākṣaśca kaṇvo medhātithiḥ kṛśaḥ |
nāradaḥ parvataścaiva sudhanvāthaikato dvitaḥ || 13-27-7||
MHB 13-27-8
नितंभूर्भुवनो धौम्यः शतानन्दोऽकृतव्रणः ।
जामदग्न्यस्तथा रामः काम्यश्चेत्येवमादयः ।
समागता महात्मानो भीष्मं द्रष्टुं महर्षयः ॥ १३-२७-८॥
nitaṃbhūrbhuvano dhaumyaḥ śatānando'kṛtavraṇaḥ |
jāmadagnyastathā rāmaḥ kāmyaścetyevamādayaḥ |
samāgatā mahātmāno bhīṣmaṃ draṣṭuṃ maharṣayaḥ || 13-27-8||
MHB 13-27-9
तेषां महात्मनां पूजामागतानां युधिष्ठिरः ।
भ्रातृभिः सहितश्चक्रे यथावदनुपूर्वशः ॥ १३-२७-९॥
teṣāṃ mahātmanāṃ pūjāmāgatānāṃ yudhiṣṭhiraḥ |
bhrātṛbhiḥ sahitaścakre yathāvadanupūrvaśaḥ || 13-27-9||
MHB 13-27-10
ते पूजिताः सुखासीनाः कथाश्चक्रुर्महर्षयः ।
भीष्माश्रिताः सुमधुराः सर्वेन्द्रियमनोहराः ॥ १३-२७-१०॥
te pūjitāḥ sukhāsīnāḥ kathāścakrurmaharṣayaḥ |
bhīṣmāśritāḥ sumadhurāḥ sarvendriyamanoharāḥ || 13-27-10||
MHB 13-27-11
भीष्मस्तेषां कथाः श्रुत्वा ऋषीणां भावितात्मनाम् ।
मेने दिविस्थमात्मानं तुष्ट्या परमया युतः ॥ १३-२७-११॥
bhīṣmasteṣāṃ kathāḥ śrutvā ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
mene divisthamātmānaṃ tuṣṭyā paramayā yutaḥ || 13-27-11||
MHB 13-27-12
ततस्ते भीष्ममामन्त्र्य पाण्डवांश्च महर्षयः ।
अन्तर्धानं गताः सर्वे सर्वेषामेव पश्यताम् ॥ १३-२७-१२॥
tataste bhīṣmamāmantrya pāṇḍavāṃśca maharṣayaḥ |
antardhānaṃ gatāḥ sarve sarveṣāmeva paśyatām || 13-27-12||
MHB 13-27-13
तानृषीन्सुमहाभागानन्तर्धानगतानपि ।
पाण्डवास्तुष्टुवुः सर्वे प्रणेमुश्च मुहुर्मुहुः ॥ १३-२७-१३॥
tānṛṣīnsumahābhāgānantardhānagatānapi |
pāṇḍavāstuṣṭuvuḥ sarve praṇemuśca muhurmuhuḥ || 13-27-13||
MHB 13-27-14
प्रसन्नमनसः सर्वे गाङ्गेयं कुरुसत्तमाः ।
उपतस्थुर्यथोद्यन्तमादित्यं मन्त्रकोविदाः ॥ १३-२७-१४॥
prasannamanasaḥ sarve gāṅgeyaṃ kurusattamāḥ |
upatasthuryathodyantamādityaṃ mantrakovidāḥ || 13-27-14||
MHB 13-27-15
प्रभावात्तपसस्तेषामृषीणां वीक्ष्य पाण्डवाः ।
प्रकाशन्तो दिशः सर्वा विस्मयं परमं ययुः ॥ १३-२७-१५॥
prabhāvāttapasasteṣāmṛṣīṇāṃ vīkṣya pāṇḍavāḥ |
prakāśanto diśaḥ sarvā vismayaṃ paramaṃ yayuḥ || 13-27-15||
MHB 13-27-16
महाभाग्यं परं तेषामृषीणामनुचिन्त्य ते ।
पाण्डवाः सह भीष्मेण कथाश्चक्रुस्तदाश्रयाः ॥ १३-२७-१६॥
mahābhāgyaṃ paraṃ teṣāmṛṣīṇāmanucintya te |
pāṇḍavāḥ saha bhīṣmeṇa kathāścakrustadāśrayāḥ || 13-27-16||
MHB 13-27-17
कथान्ते शिरसा पादौ स्पृष्ट्वा भीष्मस्य पाण्डवः ।
धर्म्यं धर्मसुतः प्रश्नं पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥ १३-२७-१७॥
kathānte śirasā pādau spṛṣṭvā bhīṣmasya pāṇḍavaḥ |
dharmyaṃ dharmasutaḥ praśnaṃ paryapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ || 13-27-17||
MHB 13-27-18
के देशाः के जनपदा आश्रमाः के च पर्वताः ।
प्रकृष्टाः पुण्यतः काश्च ज्ञेया नद्यः पितामह ॥ १३-२७-१८॥
ke deśāḥ ke janapadā āśramāḥ ke ca parvatāḥ |
prakṛṣṭāḥ puṇyataḥ kāśca jñeyā nadyaḥ pitāmaha || 13-27-18||
MHB 13-27-19
भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
शिलोञ्छवृत्तेः संवादं सिद्धस्य च युधिष्ठिर ॥ १३-२७-१९॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
śiloñchavṛtteḥ saṃvādaṃ siddhasya ca yudhiṣṭhira || 13-27-19||
MHB 13-27-20
इमां कश्चित्परिक्रम्य पृथिवीं शैलभूषिताम् ।
असकृद्द्विपदां श्रेष्ठः श्रेष्ठस्य गृहमेधिनः ॥ १३-२७-२०॥
imāṃ kaścitparikramya pṛthivīṃ śailabhūṣitām |
asakṛddvipadāṃ śreṣṭhaḥ śreṣṭhasya gṛhamedhinaḥ || 13-27-20||
MHB 13-27-21
शिलवृत्तेर्गृहं प्राप्तः स तेन विधिनार्चितः ।
कृतकृत्य उपातिष्ठत्सिद्धं तमतिथिं तदा ॥ १३-२७-२१॥
śilavṛttergṛhaṃ prāptaḥ sa tena vidhinārcitaḥ |
kṛtakṛtya upātiṣṭhatsiddhaṃ tamatithiṃ tadā || 13-27-21||
MHB 13-27-22
तौ समेत्य महात्मानौ सुखासीनौ कथाः शुभाः ।
चक्रतुर्वेदसंबद्धास्तच्छेषकृतलक्षणाः ॥ १३-२७-२२॥
tau sametya mahātmānau sukhāsīnau kathāḥ śubhāḥ |
cakraturvedasaṃbaddhāstaccheṣakṛtalakṣaṇāḥ || 13-27-22||
MHB 13-27-23
शिलवृत्तिः कथान्ते तु सिद्धमामन्त्र्य यत्नतः ।
प्रश्नं पप्रच्छ मेधावी यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १३-२७-२३॥
śilavṛttiḥ kathānte tu siddhamāmantrya yatnataḥ |
praśnaṃ papraccha medhāvī yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi || 13-27-23||
MHB 13-27-24
शिलवृत्तिरुवाच ।
के देशाः के जनपदाः केऽऽश्रमाः के च पर्वताः ।
प्रकृष्टाः पुण्यतः काश्च ज्ञेया नद्यस्तदुच्यताम् ॥ १३-२७-२४॥
śilavṛttiruvāca |
ke deśāḥ ke janapadāḥ ke''śramāḥ ke ca parvatāḥ |
prakṛṣṭāḥ puṇyataḥ kāśca jñeyā nadyastaducyatām || 13-27-24||
MHB 13-27-25
सिद्ध उवाच ।
ते देशास्ते जनपदास्तेऽऽश्रमास्ते च पर्वताः ।
येषां भागीरथी गङ्गा मध्येनैति सरिद्वरा ॥ १३-२७-२५॥
siddha uvāca |
te deśāste janapadāste''śramāste ca parvatāḥ |
yeṣāṃ bhāgīrathī gaṅgā madhyenaiti saridvarā || 13-27-25||
MHB 13-27-26
तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञैस्त्यागेन वा पुनः ।
गतिं तां न लभेज्जन्तुर्गङ्गां संसेव्य यां लभेत् ॥ १३-२७-२६॥
tapasā brahmacaryeṇa yajñaistyāgena vā punaḥ |
gatiṃ tāṃ na labhejjanturgaṅgāṃ saṃsevya yāṃ labhet || 13-27-26||
MHB 13-27-27
स्पृष्टानि येषां गाङ्गेयैस्तोयैर्गात्राणि देहिनाम् ।
न्यस्तानि न पुनस्तेषां त्यागः स्वर्गाद्विधीयते ॥ १३-२७-२७॥
spṛṣṭāni yeṣāṃ gāṅgeyaistoyairgātrāṇi dehinām |
nyastāni na punasteṣāṃ tyāgaḥ svargādvidhīyate || 13-27-27||
MHB 13-27-28
सर्वाणि येषां गाङ्गेयैस्तोयैः कृत्यानि देहिनाम् ।
गां त्यक्त्वा मानवा विप्र दिवि तिष्ठन्ति तेऽचलाः ॥ १३-२७-२८॥
sarvāṇi yeṣāṃ gāṅgeyaistoyaiḥ kṛtyāni dehinām |
gāṃ tyaktvā mānavā vipra divi tiṣṭhanti te'calāḥ || 13-27-28||
MHB 13-27-29
पूर्वे वयसि कर्माणि कृत्वा पापानि ये नराः ।
पश्चाद्गङ्गां निषेवन्ते तेऽपि यान्त्युत्तमां गतिम् ॥ १३-२७-२९॥
pūrve vayasi karmāṇi kṛtvā pāpāni ye narāḥ |
paścādgaṅgāṃ niṣevante te'pi yāntyuttamāṃ gatim || 13-27-29||
MHB 13-27-30
स्नातानां शुचिभिस्तोयैर्गाङ्गेयैः प्रयतात्मनाम् ।
व्युष्टिर्भवति या पुंसां न सा क्रतुशतैरपि ॥ १३-२७-३०॥
snātānāṃ śucibhistoyairgāṅgeyaiḥ prayatātmanām |
vyuṣṭirbhavati yā puṃsāṃ na sā kratuśatairapi || 13-27-30||
MHB 13-27-31
यावदस्थि मनुष्यस्य गङ्गातोयेषु तिष्ठति ।
तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गं प्राप्य महीयते ॥ १३-२७-३१॥
yāvadasthi manuṣyasya gaṅgātoyeṣu tiṣṭhati |
tāvadvarṣasahasrāṇi svargaṃ prāpya mahīyate || 13-27-31||
MHB 13-27-32
अपहत्य तमस्तीव्रं यथा भात्युदये रविः ।
तथापहत्य पाप्मानं भाति गङ्गाजलोक्षितः ॥ १३-२७-३२॥
apahatya tamastīvraṃ yathā bhātyudaye raviḥ |
tathāpahatya pāpmānaṃ bhāti gaṅgājalokṣitaḥ || 13-27-32||
MHB 13-27-33
विसोमा इव शर्वर्यो विपुष्पास्तरवो यथा ।
तद्वद्देशा दिशश्चैव हीना गङ्गाजलैः शुभैः ॥ १३-२७-३३॥
visomā iva śarvaryo vipuṣpāstaravo yathā |
tadvaddeśā diśaścaiva hīnā gaṅgājalaiḥ śubhaiḥ || 13-27-33||
MHB 13-27-34
वर्णाश्रमा यथा सर्वे स्वधर्मज्ञानवर्जिताः ।
क्रतवश्च यथासोमास्तथा गङ्गां विना जगत् ॥ १३-२७-३४॥
varṇāśramā yathā sarve svadharmajñānavarjitāḥ |
kratavaśca yathāsomāstathā gaṅgāṃ vinā jagat || 13-27-34||
MHB 13-27-35
यथा हीनं नभोऽर्केण भूः शैलैः खं च वायुना ।
तथा देशा दिशश्चैव गङ्गाहीना न संशयः ॥ १३-२७-३५॥
yathā hīnaṃ nabho'rkeṇa bhūḥ śailaiḥ khaṃ ca vāyunā |
tathā deśā diśaścaiva gaṅgāhīnā na saṃśayaḥ || 13-27-35||
MHB 13-27-36
त्रिषु लोकेषु ये केचित्प्राणिनः सर्व एव ते ।
तर्प्यमाणाः परां तृप्तिं यान्ति गङ्गाजलैः शुभैः ॥ १३-२७-३६॥
triṣu lokeṣu ye kecitprāṇinaḥ sarva eva te |
tarpyamāṇāḥ parāṃ tṛptiṃ yānti gaṅgājalaiḥ śubhaiḥ || 13-27-36||
MHB 13-27-37
यस्तु सूर्येण निष्टप्तं गाङ्गेयं पिबते जलम् ।
गवां निर्हारनिर्मुक्ताद्यावकात्तद्विशिष्यते ॥ १३-२७-३७॥
yastu sūryeṇa niṣṭaptaṃ gāṅgeyaṃ pibate jalam |
gavāṃ nirhāranirmuktādyāvakāttadviśiṣyate || 13-27-37||
MHB 13-27-38
इन्दुव्रतसहस्रं तु चरेद्यः कायशोधनम् ।
पिबेद्यश्चापि गङ्गाम्भः समौ स्यातां न वा समौ ॥ १३-२७-३८॥
induvratasahasraṃ tu caredyaḥ kāyaśodhanam |
pibedyaścāpi gaṅgāmbhaḥ samau syātāṃ na vā samau || 13-27-38||
MHB 13-27-39
तिष्ठेद्युगसहस्रं तु पादेनैकेन यः पुमान् ।
मासमेकं तु गङ्गायां समौ स्यातां न वा समौ ॥ १३-२७-३९॥
tiṣṭhedyugasahasraṃ tu pādenaikena yaḥ pumān |
māsamekaṃ tu gaṅgāyāṃ samau syātāṃ na vā samau || 13-27-39||
MHB 13-27-40
लम्बेतावाक्शिरा यस्तु युगानामयुतं पुमान् ।
तिष्ठेद्यथेष्टं यश्चापि गङ्गायां स विशिष्यते ॥ १३-२७-४०॥
lambetāvākśirā yastu yugānāmayutaṃ pumān |
tiṣṭhedyatheṣṭaṃ yaścāpi gaṅgāyāṃ sa viśiṣyate || 13-27-40||
MHB 13-27-41
अग्नौ प्राप्तं प्रधूयेत यथा तूलं द्विजोत्तम ।
तथा गङ्गावगाढस्य सर्वं पापं प्रधूयते ॥ १३-२७-४१॥
agnau prāptaṃ pradhūyeta yathā tūlaṃ dvijottama |
tathā gaṅgāvagāḍhasya sarvaṃ pāpaṃ pradhūyate || 13-27-41||
MHB 13-27-42
भूतानामिह सर्वेषां दुःखोपहतचेतसाम् ।
गतिमन्वेषमाणानां न गङ्गासदृशी गतिः ॥ १३-२७-४२॥
bhūtānāmiha sarveṣāṃ duḥkhopahatacetasām |
gatimanveṣamāṇānāṃ na gaṅgāsadṛśī gatiḥ || 13-27-42||
MHB 13-27-43
भवन्ति निर्विषाः सर्पा यथा तार्क्ष्यस्य दर्शनात् ।
गङ्गाया दर्शनात्तद्वत्सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १३-२७-४३॥
bhavanti nirviṣāḥ sarpā yathā tārkṣyasya darśanāt |
gaṅgāyā darśanāttadvatsarvapāpaiḥ pramucyate || 13-27-43||
MHB 13-27-44
अप्रतिष्ठाश्च ये केचिदधर्मशरणाश्च ये ।
तेषां प्रतिष्ठा गङ्गेह शरणं शर्म वर्म च ॥ १३-२७-४४॥
apratiṣṭhāśca ye kecidadharmaśaraṇāśca ye |
teṣāṃ pratiṣṭhā gaṅgeha śaraṇaṃ śarma varma ca || 13-27-44||
MHB 13-27-45
प्रकृष्टैरशुभैर्ग्रस्ताननेकैः पुरुषाधमान् ।
पततो नरके गङ्गा संश्रितान्प्रेत्य तारयेत् ॥ १३-२७-४५॥
prakṛṣṭairaśubhairgrastānanekaiḥ puruṣādhamān |
patato narake gaṅgā saṃśritānpretya tārayet || 13-27-45||
MHB 13-27-46
ते संविभक्ता मुनिभिर्नूनं देवैः सवासवैः ।
येऽभिगच्छन्ति सततं गङ्गामभिगतां सुरैः ॥ १३-२७-४६॥
te saṃvibhaktā munibhirnūnaṃ devaiḥ savāsavaiḥ |
ye'bhigacchanti satataṃ gaṅgāmabhigatāṃ suraiḥ || 13-27-46||
MHB 13-27-47
विनयाचारहीनाश्च अशिवाश्च नराधमाः ।
ते भवन्ति शिवा विप्र ये वै गङ्गां समाश्रिताः ॥ १३-२७-४७॥
vinayācārahīnāśca aśivāśca narādhamāḥ |
te bhavanti śivā vipra ye vai gaṅgāṃ samāśritāḥ || 13-27-47||
MHB 13-27-48
यथा सुराणाममृतं पितॄणां च यथा स्वधा ।
सुधा यथा च नागानां तथा गङ्गाजलं नृणाम् ॥ १३-२७-४८॥
yathā surāṇāmamṛtaṃ pitṝṇāṃ ca yathā svadhā |
sudhā yathā ca nāgānāṃ tathā gaṅgājalaṃ nṛṇām || 13-27-48||
MHB 13-27-49
उपासते यथा बाला मातरं क्षुधयार्दिताः ।
श्रेयस्कामास्तथा गङ्गामुपासन्तीह देहिनः ॥ १३-२७-४९॥
upāsate yathā bālā mātaraṃ kṣudhayārditāḥ |
śreyaskāmāstathā gaṅgāmupāsantīha dehinaḥ || 13-27-49||
MHB 13-27-50
स्वायंभुवं यथा स्थानं सर्वेषां श्रेष्ठमुच्यते ।
स्नातानां सरितां श्रेष्ठा गङ्गा तद्वदिहोच्यते ॥ १३-२७-५०॥
svāyaṃbhuvaṃ yathā sthānaṃ sarveṣāṃ śreṣṭhamucyate |
snātānāṃ saritāṃ śreṣṭhā gaṅgā tadvadihocyate || 13-27-50||
MHB 13-27-51
यथोपजीविनां धेनुर्देवादीनां धरा स्मृता ।
तथोपजीविनां गङ्गा सर्वप्राणभृतामिह ॥ १३-२७-५१॥
yathopajīvināṃ dhenurdevādīnāṃ dharā smṛtā |
tathopajīvināṃ gaṅgā sarvaprāṇabhṛtāmiha || 13-27-51||
MHB 13-27-52
देवाः सोमार्कसंस्थानि यथा सत्रादिभिर्मखैः ।
अमृतान्युपजीवन्ति तथा गङ्गाजलं नराः ॥ १३-२७-५२॥
devāḥ somārkasaṃsthāni yathā satrādibhirmakhaiḥ |
amṛtānyupajīvanti tathā gaṅgājalaṃ narāḥ || 13-27-52||
MHB 13-27-53
जाह्नवीपुलिनोत्थाभिः सिकताभिः समुक्षितः ।
मन्यते पुरुषोऽऽत्मानं दिविष्ठमिव शोभितम् ॥ १३-२७-५३॥
jāhnavīpulinotthābhiḥ sikatābhiḥ samukṣitaḥ |
manyate puruṣo''tmānaṃ diviṣṭhamiva śobhitam || 13-27-53||
MHB 13-27-54
जाह्नवीतीरसंभूतां मृदं मूर्ध्ना बिभर्ति यः ।
बिभर्ति रूपं सोऽर्कस्य तमोनाशात्सुनिर्मलम् ॥ १३-२७-५४॥
jāhnavītīrasaṃbhūtāṃ mṛdaṃ mūrdhnā bibharti yaḥ |
bibharti rūpaṃ so'rkasya tamonāśātsunirmalam || 13-27-54||
MHB 13-27-55
गङ्गोर्मिभिरथो दिग्धः पुरुषं पवनो यदा ।
स्पृशते सोऽपि पाप्मानं सद्य एवापमार्जति ॥ १३-२७-५५॥
gaṅgormibhiratho digdhaḥ puruṣaṃ pavano yadā |
spṛśate so'pi pāpmānaṃ sadya evāpamārjati || 13-27-55||
MHB 13-27-56
व्यसनैरभितप्तस्य नरस्य विनशिष्यतः ।
गङ्गादर्शनजा प्रीतिर्व्यसनान्यपकर्षति ॥ १३-२७-५६॥
vyasanairabhitaptasya narasya vinaśiṣyataḥ |
gaṅgādarśanajā prītirvyasanānyapakarṣati || 13-27-56||
MHB 13-27-57
हंसारावैः कोकरवै रवैरन्यैश्च पक्षिणाम् ।
पस्पर्ध गङ्गा गन्धर्वान्पुलिनैश्च शिलोच्चयान् ॥ १३-२७-५७॥
haṃsārāvaiḥ kokaravai ravairanyaiśca pakṣiṇām |
paspardha gaṅgā gandharvānpulinaiśca śiloccayān || 13-27-57||
MHB 13-27-58
हंसादिभिः सुबहुभिर्विविधैः पक्षिभिर्वृताम् ।
गङ्गां गोकुलसंबाधां दृष्ट्वा स्वर्गोऽपि विस्मृतः ॥ १३-२७-५८॥
haṃsādibhiḥ subahubhirvividhaiḥ pakṣibhirvṛtām |
gaṅgāṃ gokulasaṃbādhāṃ dṛṣṭvā svargo'pi vismṛtaḥ || 13-27-58||
MHB 13-27-59
न सा प्रीतिर्दिविष्ठस्य सर्वकामानुपाश्नतः ।
अभवद्या परा प्रीतिर्गङ्गायाः पुलिने नृणाम् ॥ १३-२७-५९॥
na sā prītirdiviṣṭhasya sarvakāmānupāśnataḥ |
abhavadyā parā prītirgaṅgāyāḥ puline nṛṇām || 13-27-59||
MHB 13-27-60
वाङ्मनःकर्मजैर्ग्रस्तः पापैरपि पुमानिह ।
वीक्ष्य गङ्गां भवेत्पूतस्तत्र मे नास्ति संशयः ॥ १३-२७-६०॥
vāṅmanaḥkarmajairgrastaḥ pāpairapi pumāniha |
vīkṣya gaṅgāṃ bhavetpūtastatra me nāsti saṃśayaḥ || 13-27-60||
MHB 13-27-61
सप्तावरान्सप्त परान्पितॄंस्तेभ्यश्च ये परे ।
पुमांस्तारयते गङ्गां वीक्ष्य स्पृष्ट्वावगाह्य च ॥ १३-२७-६१॥
saptāvarānsapta parānpitṝṃstebhyaśca ye pare |
pumāṃstārayate gaṅgāṃ vīkṣya spṛṣṭvāvagāhya ca || 13-27-61||
MHB 13-27-62
श्रुताभिलषिता दृष्टा स्पृष्टा पीतावगाहिता ।
गङ्गा तारयते नॄणामुभौ वंशौ विशेषतः ॥ १३-२७-६२॥
śrutābhilaṣitā dṛṣṭā spṛṣṭā pītāvagāhitā |
gaṅgā tārayate nṝṇāmubhau vaṃśau viśeṣataḥ || 13-27-62||
MHB 13-27-63
दर्शनात्स्पर्शनात्पानात्तथा गङ्गेति कीर्तनात् ।
पुनात्यपुण्यान्पुरुषाञ्शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १३-२७-६३॥
darśanātsparśanātpānāttathā gaṅgeti kīrtanāt |
punātyapuṇyānpuruṣāñśataśo'tha sahasraśaḥ || 13-27-63||
MHB 13-27-64
य इच्छेत्सफलं जन्म जीवितं श्रुतमेव च ।
स पितॄंस्तर्पयेद्गङ्गामभिगम्य सुरांस्तथा ॥ १३-२७-६४॥
ya icchetsaphalaṃ janma jīvitaṃ śrutameva ca |
sa pitṝṃstarpayedgaṅgāmabhigamya surāṃstathā || 13-27-64||
MHB 13-27-65
न सुतैर्न च वित्तेन कर्मणा न च तत्फलम् ।
प्राप्नुयात्पुरुषोऽत्यन्तं गङ्गां प्राप्य यदाप्नुयात् ॥ १३-२७-६५॥
na sutairna ca vittena karmaṇā na ca tatphalam |
prāpnuyātpuruṣo'tyantaṃ gaṅgāṃ prāpya yadāpnuyāt || 13-27-65||
MHB 13-27-66
जात्यन्धैरिह तुल्यास्ते मृतैः पङ्गुभिरेव च ।
समर्था ये न पश्यन्ति गङ्गां पुण्यजलां शिवाम् ॥ १३-२७-६६॥
jātyandhairiha tulyāste mṛtaiḥ paṅgubhireva ca |
samarthā ye na paśyanti gaṅgāṃ puṇyajalāṃ śivām || 13-27-66||
MHB 13-27-67
भूतभव्यभविष्यज्ञैर्महर्षिभिरुपस्थिताम् ।
देवैः सेन्द्रैश्च को गङ्गां नोपसेवेत मानवः ॥ १३-२७-६७॥
bhūtabhavyabhaviṣyajñairmaharṣibhirupasthitām |
devaiḥ sendraiśca ko gaṅgāṃ nopaseveta mānavaḥ || 13-27-67||
MHB 13-27-68
वानप्रस्थैर्गृहस्थैश्च यतिभिर्ब्रह्मचारिभिः ।
विद्यावद्भिः श्रितां गङ्गां पुमान्को नाम नाश्रयेत् ॥ १३-२७-६८॥
vānaprasthairgṛhasthaiśca yatibhirbrahmacāribhiḥ |
vidyāvadbhiḥ śritāṃ gaṅgāṃ pumānko nāma nāśrayet || 13-27-68||
MHB 13-27-69
उत्क्रामद्भिश्च यः प्राणैः प्रयतः शिष्टसंमतः ।
चिन्तयेन्मनसा गङ्गां स गतिं परमां लभेत् ॥ १३-२७-६९॥
utkrāmadbhiśca yaḥ prāṇaiḥ prayataḥ śiṣṭasaṃmataḥ |
cintayenmanasā gaṅgāṃ sa gatiṃ paramāṃ labhet || 13-27-69||
MHB 13-27-70
न भयेभ्यो भयं तस्य न पापेभ्यो न राजतः ।
आ देहपतनाद्गङ्गामुपास्ते यः पुमानिह ॥ १३-२७-७०॥
na bhayebhyo bhayaṃ tasya na pāpebhyo na rājataḥ |
ā dehapatanādgaṅgāmupāste yaḥ pumāniha || 13-27-70||
MHB 13-27-71
गगनाद्यां महापुण्यां पतन्तीं वै महेश्वरः ।
दधार शिरसा देवीं तामेव दिवि सेवते ॥ १३-२७-७१॥
gaganādyāṃ mahāpuṇyāṃ patantīṃ vai maheśvaraḥ |
dadhāra śirasā devīṃ tāmeva divi sevate || 13-27-71||
MHB 13-27-72
अलंकृतास्त्रयो लोकाः पथिभिर्विमलैस्त्रिभिः ।
यस्तु तस्या जलं सेवेत्कृतकृत्यः पुमान्भवेत् ॥ १३-२७-७२॥
alaṃkṛtāstrayo lokāḥ pathibhirvimalaistribhiḥ |
yastu tasyā jalaṃ sevetkṛtakṛtyaḥ pumānbhavet || 13-27-72||
MHB 13-27-73
दिवि ज्योतिर्यथादित्यः पितॄणां चैव चन्द्रमाः ।
देवेशश्च यथा नॄणां गङ्गेह सरितां तथा ॥ १३-२७-७३॥
divi jyotiryathādityaḥ pitṝṇāṃ caiva candramāḥ |
deveśaśca yathā nṝṇāṃ gaṅgeha saritāṃ tathā || 13-27-73||
MHB 13-27-74
मात्रा पित्रा सुतैर्दारैर्वियुक्तस्य धनेन वा ।
न भवेद्धि तथा दुःखं यथा गङ्गावियोगजम् ॥ १३-२७-७४॥
mātrā pitrā sutairdārairviyuktasya dhanena vā |
na bhaveddhi tathā duḥkhaṃ yathā gaṅgāviyogajam || 13-27-74||
MHB 13-27-75
नारण्यैर्नेष्टविषयैर्न सुतैर्न धनागमैः ।
तथा प्रसादो भवति गङ्गां वीक्ष्य यथा नृणाम् ॥ १३-२७-७५॥
nāraṇyairneṣṭaviṣayairna sutairna dhanāgamaiḥ |
tathā prasādo bhavati gaṅgāṃ vīkṣya yathā nṛṇām || 13-27-75||
MHB 13-27-76
पूर्णमिन्दुं यथा दृष्ट्वा नृणां दृष्टिः प्रसीदति ।
गङ्गां त्रिपथगां दृष्ट्वा तथा दृष्टिः प्रसीदति ॥ १३-२७-७६॥
pūrṇaminduṃ yathā dṛṣṭvā nṛṇāṃ dṛṣṭiḥ prasīdati |
gaṅgāṃ tripathagāṃ dṛṣṭvā tathā dṛṣṭiḥ prasīdati || 13-27-76||
MHB 13-27-77
तद्भावस्तद्गतमनास्तन्निष्ठस्तत्परायणः ।
गङ्गां योऽनुगतो भक्त्या स तस्याः प्रियतां व्रजेत् ॥ १३-२७-७७॥
tadbhāvastadgatamanāstanniṣṭhastatparāyaṇaḥ |
gaṅgāṃ yo'nugato bhaktyā sa tasyāḥ priyatāṃ vrajet || 13-27-77||
MHB 13-27-78
भूःस्थैः खस्थैर्दिविष्ठैश्च भूतैरुच्चावचैरपि ।
गङ्गा विगाह्या सततमेतत्कार्यतमं सताम् ॥ १३-२७-७८॥
bhūḥsthaiḥ khasthairdiviṣṭhaiśca bhūtairuccāvacairapi |
gaṅgā vigāhyā satatametatkāryatamaṃ satām || 13-27-78||
MHB 13-27-79
त्रिषु लोकेषु पुण्यत्वाद्गङ्गायाः प्रथितं यशः ।
यत्पुत्रान्सगरस्यैषा भस्माख्याननयद्दिवम् ॥ १३-२७-७९॥
triṣu lokeṣu puṇyatvādgaṅgāyāḥ prathitaṃ yaśaḥ |
yatputrānsagarasyaiṣā bhasmākhyānanayaddivam || 13-27-79||
MHB 13-27-80
वाय्वीरिताभिः सुमहास्वनाभिर्द्रुताभिरत्यर्थसमुच्छ्रिताभिः ।
गङ्गोर्मिभिर्भानुमतीभिरिद्धः सहस्ररश्मिप्रतिमो विभाति ॥ १३-२७-८०॥
vāyvīritābhiḥ sumahāsvanābhirdrutābhiratyarthasamucchritābhiḥ |
gaṅgormibhirbhānumatībhiriddhaḥ sahasraraśmipratimo vibhāti || 13-27-80||
MHB 13-27-81
पयस्विनीं घृतिनीमत्युदारां समृद्धिनीं वेगिनीं दुर्विगाह्याम् ।
गङ्गां गत्वा यैः शरीरं विसृष्टं गता धीरास्ते विबुधैः समत्वम् ॥ १३-२७-८१॥
payasvinīṃ ghṛtinīmatyudārāṃ samṛddhinīṃ veginīṃ durvigāhyām |
gaṅgāṃ gatvā yaiḥ śarīraṃ visṛṣṭaṃ gatā dhīrāste vibudhaiḥ samatvam || 13-27-81||
MHB 13-27-82
अन्धाञ्जडान्द्रव्यहीनांश्च गङ्गा यशस्विनी बृहती विश्वरूपा ।
देवैः सेन्द्रैर्मुनिभिर्मानवैश्च निषेविता सर्वकामैर्युनक्ति ॥ १३-२७-८२॥
andhāñjaḍāndravyahīnāṃśca gaṅgā yaśasvinī bṛhatī viśvarūpā |
devaiḥ sendrairmunibhirmānavaiśca niṣevitā sarvakāmairyunakti || 13-27-82||
MHB 13-27-83
ऊर्जावतीं मधुमतीं महापुण्यां त्रिवर्त्मगाम् ।
त्रिलोकगोप्त्रीं ये गङ्गां संश्रितास्ते दिवं गताः ॥ १३-२७-८३॥
ūrjāvatīṃ madhumatīṃ mahāpuṇyāṃ trivartmagām |
trilokagoptrīṃ ye gaṅgāṃ saṃśritāste divaṃ gatāḥ || 13-27-83||
MHB 13-27-84
यो वत्स्यति द्रक्ष्यति वापि मर्त्यस्तस्मै प्रयच्छन्ति सुखानि देवाः ।
तद्भाविताः स्पर्शने दर्शने यस्तस्मै देवा गतिमिष्टां दिशन्ति ॥ १३-२७-८४॥
yo vatsyati drakṣyati vāpi martyastasmai prayacchanti sukhāni devāḥ |
tadbhāvitāḥ sparśane darśane yastasmai devā gatimiṣṭāṃ diśanti || 13-27-84||
MHB 13-27-85
दक्षां पृथ्वीं बृहतीं विप्रकृष्टां शिवामृतां सुरसां सुप्रसन्नाम् ।
विभावरीं सर्वभूतप्रतिष्ठां गङ्गां गता ये त्रिदिवं गतास्ते ॥ १३-२७-८५॥
dakṣāṃ pṛthvīṃ bṛhatīṃ viprakṛṣṭāṃ śivāmṛtāṃ surasāṃ suprasannām |
vibhāvarīṃ sarvabhūtapratiṣṭhāṃ gaṅgāṃ gatā ye tridivaṃ gatāste || 13-27-85||
MHB 13-27-86
ख्यातिर्यस्याः खं दिवं गां च नित्यं पुरा दिशो विदिशश्चावतस्थे ।
तस्या जलं सेव्य सरिद्वराया मर्त्याः सर्वे कृतकृत्या भवन्ति ॥ १३-२७-८६॥
khyātiryasyāḥ khaṃ divaṃ gāṃ ca nityaṃ purā diśo vidiśaścāvatasthe |
tasyā jalaṃ sevya saridvarāyā martyāḥ sarve kṛtakṛtyā bhavanti || 13-27-86||
MHB 13-27-87
इयं गङ्गेति नियतं प्रतिष्ठा गुहस्य रुक्मस्य च गर्भयोषा ।
प्रातस्त्रिमार्गा घृतवहा विपाप्मा गङ्गावतीर्णा वियतो विश्वतोया ॥ १३-२७-८७॥
iyaṃ gaṅgeti niyataṃ pratiṣṭhā guhasya rukmasya ca garbhayoṣā |
prātastrimārgā ghṛtavahā vipāpmā gaṅgāvatīrṇā viyato viśvatoyā || 13-27-87||
MHB 13-27-88
सुतावनीध्रस्य हरस्य भार्या दिवो भुवश्चापि कक्ष्यानुरूपा ।
भव्या पृथिव्या भाविनी भाति राजन्गङ्गा लोकानां पुण्यदा वै त्रयाणाम् ॥ १३-२७-८८॥
sutāvanīdhrasya harasya bhāryā divo bhuvaścāpi kakṣyānurūpā |
bhavyā pṛthivyā bhāvinī bhāti rājangaṅgā lokānāṃ puṇyadā vai trayāṇām || 13-27-88||
MHB 13-27-89
मधुप्रवाहा घृतरागोद्धृताभिर्महोर्मिभिः शोभिता ब्राह्मणैश्च ।
दिवश्च्युता शिरसात्ता भवेन गङ्गावनीध्रास्त्रिदिवस्य माला ॥ १३-२७-८९॥
madhupravāhā ghṛtarāgoddhṛtābhirmahormibhiḥ śobhitā brāhmaṇaiśca |
divaścyutā śirasāttā bhavena gaṅgāvanīdhrāstridivasya mālā || 13-27-89||
MHB 13-27-90
योनिर्वरिष्ठा विरजा वितन्वी शुष्मा इरा वारिवहा यशोदा ।
विश्वावती चाकृतिरिष्टिरिद्धा गङ्गोक्षितानां भुवनस्य पन्थाः ॥ १३-२७-९०॥
yonirvariṣṭhā virajā vitanvī śuṣmā irā vārivahā yaśodā |
viśvāvatī cākṛtiriṣṭiriddhā gaṅgokṣitānāṃ bhuvanasya panthāḥ || 13-27-90||
MHB 13-27-91
क्षान्त्या मह्या गोपने धारणे च दीप्त्या कृशानोस्तपनस्य चैव ।
तुल्या गङ्गा संमता ब्राह्मणानां गुहस्य ब्रह्मण्यतया च नित्यम् ॥ १३-२७-९१॥
kṣāntyā mahyā gopane dhāraṇe ca dīptyā kṛśānostapanasya caiva |
tulyā gaṅgā saṃmatā brāhmaṇānāṃ guhasya brahmaṇyatayā ca nityam || 13-27-91||
MHB 13-27-92
ऋषिष्टुतां विष्णुपदीं पुराणीं सुपुण्यतोयां मनसापि लोके ।
सर्वात्मना जाह्नवीं ये प्रपन्नास्ते ब्रह्मणः सदनं संप्रयाताः ॥ १३-२७-९२॥
ṛṣiṣṭutāṃ viṣṇupadīṃ purāṇīṃ supuṇyatoyāṃ manasāpi loke |
sarvātmanā jāhnavīṃ ye prapannāste brahmaṇaḥ sadanaṃ saṃprayātāḥ || 13-27-92||
MHB 13-27-93
लोकानिमान्नयति या जननीव पुत्रान्सर्वात्मना सर्वगुणोपपन्ना ।
स्वस्थानमिष्टमिह ब्राह्ममभीप्समानैर्गङ्गा सदैवात्मवशैरुपास्या ॥ १३-२७-९३॥
lokānimānnayati yā jananīva putrānsarvātmanā sarvaguṇopapannā |
svasthānamiṣṭamiha brāhmamabhīpsamānairgaṅgā sadaivātmavaśairupāsyā || 13-27-93||
MHB 13-27-94
उस्रां जुष्टां मिषतीं विश्वतोयामिरां वज्रीं रेवतीं भूधराणाम् ।
शिष्टाश्रयाममृतां ब्रह्मकान्तां गङ्गां श्रयेदात्मवान्सिद्धिकामः ॥ १३-२७-९४॥
usrāṃ juṣṭāṃ miṣatīṃ viśvatoyāmirāṃ vajrīṃ revatīṃ bhūdharāṇām |
śiṣṭāśrayāmamṛtāṃ brahmakāntāṃ gaṅgāṃ śrayedātmavānsiddhikāmaḥ || 13-27-94||
MHB 13-27-95
प्रसाद्य देवान्सविभून्समस्तान्भगीरथस्तपसोग्रेण गङ्गाम् ।
गामानयत्तामभिगम्य शश्वन्पुमान्भयं नेह नामुत्र विद्यात् ॥ १३-२७-९५॥
prasādya devānsavibhūnsamastānbhagīrathastapasogreṇa gaṅgām |
gāmānayattāmabhigamya śaśvanpumānbhayaṃ neha nāmutra vidyāt || 13-27-95||
MHB 13-27-96
उदाहृतः सर्वथा ते गुणानां मयैकदेशः प्रसमीक्ष्य बुद्ध्या ।
शक्तिर्न मे काचिदिहास्ति वक्तुं गुणान्सर्वान्परिमातुं तथैव ॥ १३-२७-९६॥
udāhṛtaḥ sarvathā te guṇānāṃ mayaikadeśaḥ prasamīkṣya buddhyā |
śaktirna me kācidihāsti vaktuṃ guṇānsarvānparimātuṃ tathaiva || 13-27-96||
MHB 13-27-97
मेरोः समुद्रस्य च सर्वरत्नैः संख्योपलानामुदकस्य वापि ।
वक्तुं शक्यं नेह गङ्गाजलानां गुणाख्यानं परिमातुं तथैव ॥ १३-२७-९७॥
meroḥ samudrasya ca sarvaratnaiḥ saṃkhyopalānāmudakasya vāpi |
vaktuṃ śakyaṃ neha gaṅgājalānāṃ guṇākhyānaṃ parimātuṃ tathaiva || 13-27-97||
MHB 13-27-98
तस्मादिमान्परया श्रद्धयोक्तान्गुणान्सर्वाञ्जाह्नवीजांस्तथैव ।
भजेद्वाचा मनसा कर्मणा च भक्त्या युक्तः परया श्रद्दधानः ॥ १३-२७-९८॥
tasmādimānparayā śraddhayoktānguṇānsarvāñjāhnavījāṃstathaiva |
bhajedvācā manasā karmaṇā ca bhaktyā yuktaḥ parayā śraddadhānaḥ || 13-27-98||
MHB 13-27-99
लोकानिमांस्त्रीन्यशसा वितत्य सिद्धिं प्राप्य महतीं तां दुरापाम् ।
गङ्गाकृतानचिरेणैव लोकान्यथेष्टमिष्टान्विचरिष्यसि त्वम् ॥ १३-२७-९९॥
lokānimāṃstrīnyaśasā vitatya siddhiṃ prāpya mahatīṃ tāṃ durāpām |
gaṅgākṛtānacireṇaiva lokānyatheṣṭamiṣṭānvicariṣyasi tvam || 13-27-99||
MHB 13-27-100
तव मम च गुणैर्महानुभावा जुषतु मतिं सततं स्वधर्मयुक्तैः ।
अभिगतजनवत्सला हि गङ्गा भजति युनक्ति सुखैश्च भक्तिमन्तम् ॥ १३-२७-१००॥
tava mama ca guṇairmahānubhāvā juṣatu matiṃ satataṃ svadharmayuktaiḥ |
abhigatajanavatsalā hi gaṅgā bhajati yunakti sukhaiśca bhaktimantam || 13-27-100||
MHB 13-27-101
भीष्म उवाच ।
इति परममतिर्गुणाननेकाञ्शिलरतये त्रिपथानुयोगरूपान् ।
बहुविधमनुशास्य तथ्यरूपान्गगनतलं द्युतिमान्विवेश सिद्धः ॥ १३-२७-१०१॥
bhīṣma uvāca |
iti paramamatirguṇānanekāñśilarataye tripathānuyogarūpān |
bahuvidhamanuśāsya tathyarūpāngaganatalaṃ dyutimānviveśa siddhaḥ || 13-27-101||
MHB 13-27-102
शिलवृत्तिस्तु सिद्धस्य वाक्यैः संबोधितस्तदा ।
गङ्गामुपास्य विधिवत्सिद्धिं प्राप्तः सुदुर्लभाम् ॥ १३-२७-१०२॥
śilavṛttistu siddhasya vākyaiḥ saṃbodhitastadā |
gaṅgāmupāsya vidhivatsiddhiṃ prāptaḥ sudurlabhām || 13-27-102||
MHB 13-27-103
तस्मात्त्वमपि कौन्तेय भक्त्या परमया युतः ।
गङ्गामभ्येहि सततं प्राप्स्यसे सिद्धिमुत्तमाम् ॥ १३-२७-१०३॥
tasmāttvamapi kaunteya bhaktyā paramayā yutaḥ |
gaṅgāmabhyehi satataṃ prāpsyase siddhimuttamām || 13-27-103||
MHB 13-27-104
वैशंपायन उवाच ।
श्रुत्वेतिहासं भीष्मोक्तं गङ्गायाः स्तवसंयुतम् ।
युधिष्ठिरः परां प्रीतिमगच्छद्भ्रातृभिः सह ॥ १३-२७-१०४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śrutvetihāsaṃ bhīṣmoktaṃ gaṅgāyāḥ stavasaṃyutam |
yudhiṣṭhiraḥ parāṃ prītimagacchadbhrātṛbhiḥ saha || 13-27-104||
MHB 13-27-105
इतिहासमिमं पुण्यं शृणुयाद्यः पठेत वा ।
गङ्गायाः स्तवसंयुक्तं स मुच्येत्सर्वकिल्बिषैः ॥ १३-२७-१०५॥
itihāsamimaṃ puṇyaṃ śṛṇuyādyaḥ paṭheta vā |
gaṅgāyāḥ stavasaṃyuktaṃ sa mucyetsarvakilbiṣaiḥ || 13-27-105||
Adhyaya: 28/154 (28)
MHB 13-28-1
युधिष्ठिर उवाच ।
प्रज्ञाश्रुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च यथा भवान् ।
गुणैः समुदितः सर्वैर्वयसा च समन्वितः ।
तस्माद्भवन्तं पृच्छामि धर्मं धर्मभृतां वर ॥ १३-२८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
prajñāśrutābhyāṃ vṛttena śīlena ca yathā bhavān |
guṇaiḥ samuditaḥ sarvairvayasā ca samanvitaḥ |
tasmādbhavantaṃ pṛcchāmi dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara || 13-28-1||
MHB 13-28-2
क्षत्रियो यदि वा वैश्यः शूद्रो वा राजसत्तम ।
ब्राह्मण्यं प्राप्नुयात्केन तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३-२८-२॥
kṣatriyo yadi vā vaiśyaḥ śūdro vā rājasattama |
brāhmaṇyaṃ prāpnuyātkena tanme vyākhyātumarhasi || 13-28-2||
MHB 13-28-3
तपसा वा सुमहता कर्मणा वा श्रुतेन वा ।
ब्राह्मण्यमथ चेदिच्छेत्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-२८-३॥
tapasā vā sumahatā karmaṇā vā śrutena vā |
brāhmaṇyamatha cedicchettanme brūhi pitāmaha || 13-28-3||
MHB 13-28-4
भीष्म उवाच ।
ब्राह्मण्यं तात दुष्प्रापं वर्णैः क्षत्रादिभिस्त्रिभिः ।
परं हि सर्वभूतानां स्थानमेतद्युधिष्ठिर ॥ १३-२८-४॥
bhīṣma uvāca |
brāhmaṇyaṃ tāta duṣprāpaṃ varṇaiḥ kṣatrādibhistribhiḥ |
paraṃ hi sarvabhūtānāṃ sthānametadyudhiṣṭhira || 13-28-4||
MHB 13-28-5
बह्वीस्तु संसरन्योनीर्जायमानः पुनः पुनः ।
पर्याये तात कस्मिंश्चिद्ब्राह्मणो नाम जायते ॥ १३-२८-५॥
bahvīstu saṃsaranyonīrjāyamānaḥ punaḥ punaḥ |
paryāye tāta kasmiṃścidbrāhmaṇo nāma jāyate || 13-28-5||
MHB 13-28-6
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मतङ्गस्य च संवादं गर्दभ्याश्च युधिष्ठिर ॥ १३-२८-६॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
mataṅgasya ca saṃvādaṃ gardabhyāśca yudhiṣṭhira || 13-28-6||
MHB 13-28-7
द्विजातेः कस्यचित्तात तुल्यवर्णः सुतः प्रभुः ।
मतङ्गो नाम नाम्नाभूत्सर्वैः समुदितो गुणैः ॥ १३-२८-७॥
dvijāteḥ kasyacittāta tulyavarṇaḥ sutaḥ prabhuḥ |
mataṅgo nāma nāmnābhūtsarvaiḥ samudito guṇaiḥ || 13-28-7||
MHB 13-28-8
स यज्ञकारः कौन्तेय पित्रा सृष्टः परंतप ।
प्रायाद्गर्दभयुक्तेन रथेनेहाशुगामिना ॥ १३-२८-८॥
sa yajñakāraḥ kaunteya pitrā sṛṣṭaḥ paraṃtapa |
prāyādgardabhayuktena rathenehāśugāminā || 13-28-8||
MHB 13-28-9
स बालं गर्दभं राजन्वहन्तं मातुरन्तिके ।
निरविध्यत्प्रतोदेन नासिकायां पुनः पुनः ॥ १३-२८-९॥
sa bālaṃ gardabhaṃ rājanvahantaṃ māturantike |
niravidhyatpratodena nāsikāyāṃ punaḥ punaḥ || 13-28-9||
MHB 13-28-10
तं तु तीव्रव्रणं दृष्ट्वा गर्दभी पुत्रगृद्धिनी ।
उवाच मा शुचः पुत्र चण्डालस्त्वाधितिष्ठति ॥ १३-२८-१०॥
taṃ tu tīvravraṇaṃ dṛṣṭvā gardabhī putragṛddhinī |
uvāca mā śucaḥ putra caṇḍālastvādhitiṣṭhati || 13-28-10||
MHB 13-28-11
ब्राह्मणे दारुणं नास्ति मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ।
आचार्यः सर्वभूतानां शास्ता किं प्रहरिष्यति ॥ १३-२८-११॥
brāhmaṇe dāruṇaṃ nāsti maitro brāhmaṇa ucyate |
ācāryaḥ sarvabhūtānāṃ śāstā kiṃ prahariṣyati || 13-28-11||
MHB 13-28-12
अयं तु पापप्रकृतिर्बाले न कुरुते दयाम् ।
स्वयोनिं मानयत्येष भावो भावं निगच्छति ॥ १३-२८-१२॥
ayaṃ tu pāpaprakṛtirbāle na kurute dayām |
svayoniṃ mānayatyeṣa bhāvo bhāvaṃ nigacchati || 13-28-12||
MHB 13-28-13
एतच्छ्रुत्वा मतङ्गस्तु दारुणं रासभीवचः ।
अवतीर्य रथात्तूर्णं रासभीं प्रत्यभाषत ॥ १३-२८-१३॥
etacchrutvā mataṅgastu dāruṇaṃ rāsabhīvacaḥ |
avatīrya rathāttūrṇaṃ rāsabhīṃ pratyabhāṣata || 13-28-13||
MHB 13-28-14
ब्रूहि रासभि कल्याणि माता मे येन दूषिता ।
कथं मां वेत्सि चण्डालं क्षिप्रं रासभि शंस मे ॥ १३-२८-१४॥
brūhi rāsabhi kalyāṇi mātā me yena dūṣitā |
kathaṃ māṃ vetsi caṇḍālaṃ kṣipraṃ rāsabhi śaṃsa me || 13-28-14||
MHB 13-28-15
केन जातोऽस्मि चण्डालो ब्राह्मण्यं येन मेऽनशत् ।
तत्त्वेनैतन्महाप्राज्ञे ब्रूहि सर्वमशेषतः ॥ १३-२८-१५॥
kena jāto'smi caṇḍālo brāhmaṇyaṃ yena me'naśat |
tattvenaitanmahāprājñe brūhi sarvamaśeṣataḥ || 13-28-15||
MHB 13-28-16
गर्दभ्युवाच ।
ब्राह्मण्यां वृषलेन त्वं मत्तायां नापितेन ह ।
जातस्त्वमसि चण्डालो ब्राह्मण्यं तेन तेऽनशत् ॥ १३-२८-१६॥
gardabhyuvāca |
brāhmaṇyāṃ vṛṣalena tvaṃ mattāyāṃ nāpitena ha |
jātastvamasi caṇḍālo brāhmaṇyaṃ tena te'naśat || 13-28-16||
MHB 13-28-17
एवमुक्तो मतङ्गस्तु प्रत्युपायाद्गृहं प्रति ।
तमागतमभिप्रेक्ष्य पिता वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १३-२८-१७॥
evamukto mataṅgastu pratyupāyādgṛhaṃ prati |
tamāgatamabhiprekṣya pitā vākyamathābravīt || 13-28-17||
MHB 13-28-18
मया त्वं यज्ञसंसिद्धौ नियुक्तो गुरुकर्मणि ।
कस्मात्प्रतिनिवृत्तोऽसि कच्चिन्न कुशलं तव ॥ १३-२८-१८॥
mayā tvaṃ yajñasaṃsiddhau niyukto gurukarmaṇi |
kasmātpratinivṛtto'si kaccinna kuśalaṃ tava || 13-28-18||
MHB 13-28-19
मतङ्ग उवाच ।
अयोनिरग्र्ययोनिर्वा यः स्यात्स कुशली भवेत् ।
कुशलं तु कुतस्तस्य यस्येयं जननी पितः ॥ १३-२८-१९॥
mataṅga uvāca |
ayoniragryayonirvā yaḥ syātsa kuśalī bhavet |
kuśalaṃ tu kutastasya yasyeyaṃ jananī pitaḥ || 13-28-19||
MHB 13-28-20
ब्राह्मण्यां वृषलाज्जातं पितर्वेदयतीह माम् ।
अमानुषी गर्दभीयं तस्मात्तप्स्ये तपो महत् ॥ १३-२८-२०॥
brāhmaṇyāṃ vṛṣalājjātaṃ pitarvedayatīha mām |
amānuṣī gardabhīyaṃ tasmāttapsye tapo mahat || 13-28-20||
MHB 13-28-21
एवमुक्त्वा स पितरं प्रतस्थे कृतनिश्चयः ।
ततो गत्वा महारण्यमतप्यत महत्तपः ॥ १३-२८-२१॥
evamuktvā sa pitaraṃ pratasthe kṛtaniścayaḥ |
tato gatvā mahāraṇyamatapyata mahattapaḥ || 13-28-21||
MHB 13-28-22
ततः संतापयामास विबुधांस्तपसान्वितः ।
मतङ्गः सुसुखं प्रेप्सुः स्थानं सुचरितादपि ॥ १३-२८-२२॥
tataḥ saṃtāpayāmāsa vibudhāṃstapasānvitaḥ |
mataṅgaḥ susukhaṃ prepsuḥ sthānaṃ sucaritādapi || 13-28-22||
MHB 13-28-23
तं तथा तपसा युक्तमुवाच हरिवाहनः ।
मतङ्ग तप्यसे किं त्वं भोगानुत्सृज्य मानुषान् ॥ १३-२८-२३॥
taṃ tathā tapasā yuktamuvāca harivāhanaḥ |
mataṅga tapyase kiṃ tvaṃ bhogānutsṛjya mānuṣān || 13-28-23||
MHB 13-28-24
वरं ददानि ते हन्त वृणीष्व त्वं यदिच्छसि ।
यच्चाप्यवाप्यमन्यत्ते सर्वं प्रब्रूहि माचिरम् ॥ १३-२८-२४॥
varaṃ dadāni te hanta vṛṇīṣva tvaṃ yadicchasi |
yaccāpyavāpyamanyatte sarvaṃ prabrūhi māciram || 13-28-24||
MHB 13-28-25
मतङ्ग उवाच ।
ब्राह्मण्यं कामयानोऽहमिदमारब्धवांस्तपः ।
गच्छेयं तदवाप्येह वर एष वृतो मया ॥ १३-२८-२५॥
mataṅga uvāca |
brāhmaṇyaṃ kāmayāno'hamidamārabdhavāṃstapaḥ |
gaccheyaṃ tadavāpyeha vara eṣa vṛto mayā || 13-28-25||
MHB 13-28-26
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तमुवाच पुरंदरः ।
ब्राह्मण्यं प्रार्थयानस्त्वमप्राप्यमकृतात्मभिः ॥ १३-२८-२६॥
etacchrutvā tu vacanaṃ tamuvāca puraṃdaraḥ |
brāhmaṇyaṃ prārthayānastvamaprāpyamakṛtātmabhiḥ || 13-28-26||
MHB 13-28-27
श्रेष्ठं यत्सर्वभूतेषु तपो यन्नातिवर्तते ।
तदग्र्यं प्रार्थयानस्त्वमचिराद्विनशिष्यसि ॥ १३-२८-२७॥
śreṣṭhaṃ yatsarvabhūteṣu tapo yannātivartate |
tadagryaṃ prārthayānastvamacirādvinaśiṣyasi || 13-28-27||
MHB 13-28-28
देवतासुरमर्त्येषु यत्पवित्रं परं स्मृतम् ।
चण्डालयोनौ जातेन न तत्प्राप्यं कथंचन ॥ १३-२८-२८॥
devatāsuramartyeṣu yatpavitraṃ paraṃ smṛtam |
caṇḍālayonau jātena na tatprāpyaṃ kathaṃcana || 13-28-28||
Adhyaya: 29/154 (16)
MHB 13-29-1
भीष्म उवाच ।
एवमुक्तो मतङ्गस्तु संशितात्मा यतव्रतः ।
अतिष्ठदेकपादेन वर्षाणां शतमच्युत ॥ १३-२९-१॥
bhīṣma uvāca |
evamukto mataṅgastu saṃśitātmā yatavrataḥ |
atiṣṭhadekapādena varṣāṇāṃ śatamacyuta || 13-29-1||
MHB 13-29-2
तमुवाच ततः शक्रः पुनरेव महायशाः ।
मतङ्ग परमं स्थानं प्रार्थयन्नतिदुर्लभम् ॥ १३-२९-२॥
tamuvāca tataḥ śakraḥ punareva mahāyaśāḥ |
mataṅga paramaṃ sthānaṃ prārthayannatidurlabham || 13-29-2||
MHB 13-29-3
मा कृथाः साहसं पुत्र नैष धर्मपथस्तव ।
अप्राप्यं प्रार्थयानो हि नचिराद्विनशिष्यसि ॥ १३-२९-३॥
mā kṛthāḥ sāhasaṃ putra naiṣa dharmapathastava |
aprāpyaṃ prārthayāno hi nacirādvinaśiṣyasi || 13-29-3||
MHB 13-29-4
मतङ्ग परमं स्थानं वार्यमाणो मया सकृत् ।
चिकीर्षस्येव तपसा सर्वथा न भविष्यसि ॥ १३-२९-४॥
mataṅga paramaṃ sthānaṃ vāryamāṇo mayā sakṛt |
cikīrṣasyeva tapasā sarvathā na bhaviṣyasi || 13-29-4||
MHB 13-29-5
तिर्यग्योनिगतः सर्वो मानुष्यं यदि गच्छति ।
स जायते पुल्कसो वा चण्डालो वा कदाचन ॥ १३-२९-५॥
tiryagyonigataḥ sarvo mānuṣyaṃ yadi gacchati |
sa jāyate pulkaso vā caṇḍālo vā kadācana || 13-29-5||
MHB 13-29-6
पुंश्चलः पापयोनिर्वा यः कश्चिदिह लक्ष्यते ।
स तस्यामेव सुचिरं मतङ्ग परिवर्तते ॥ १३-२९-६॥
puṃścalaḥ pāpayonirvā yaḥ kaścidiha lakṣyate |
sa tasyāmeva suciraṃ mataṅga parivartate || 13-29-6||
MHB 13-29-7
ततो दशगुणे काले लभते शूद्रतामपि ।
शूद्रयोनावपि ततो बहुशः परिवर्तते ॥ १३-२९-७॥
tato daśaguṇe kāle labhate śūdratāmapi |
śūdrayonāvapi tato bahuśaḥ parivartate || 13-29-7||
MHB 13-29-8
ततस्त्रिंशद्गुणे काले लभते वैश्यतामपि ।
वैश्यतायां चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते ॥ १३-२९-८॥
tatastriṃśadguṇe kāle labhate vaiśyatāmapi |
vaiśyatāyāṃ ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate || 13-29-8||
MHB 13-29-9
ततः षष्टिगुणे काले राजन्यो नाम जायते ।
राजन्यत्वे चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते ॥ १३-२९-९॥
tataḥ ṣaṣṭiguṇe kāle rājanyo nāma jāyate |
rājanyatve ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate || 13-29-9||
MHB 13-29-10
ततः षष्टिगुणे काले लभते ब्रह्मबन्धुताम् ।
ब्रह्मबन्धुश्चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते ॥ १३-२९-१०॥
tataḥ ṣaṣṭiguṇe kāle labhate brahmabandhutām |
brahmabandhuściraṃ kālaṃ tatraiva parivartate || 13-29-10||
MHB 13-29-11
ततस्तु द्विशते काले लभते काण्डपृष्ठताम् ।
काण्डपृष्ठश्चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते ॥ १३-२९-११॥
tatastu dviśate kāle labhate kāṇḍapṛṣṭhatām |
kāṇḍapṛṣṭhaściraṃ kālaṃ tatraiva parivartate || 13-29-11||
MHB 13-29-12
ततस्तु त्रिशते काले लभते द्विजतामपि ।
तां च प्राप्य चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते ॥ १३-२९-१२॥
tatastu triśate kāle labhate dvijatāmapi |
tāṃ ca prāpya ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate || 13-29-12||
MHB 13-29-13
ततश्चतुःशते काले श्रोत्रियो नाम जायते ।
श्रोत्रियत्वे चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते ॥ १३-२९-१३॥
tataścatuḥśate kāle śrotriyo nāma jāyate |
śrotriyatve ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate || 13-29-13||
MHB 13-29-14
तदैव क्रोधहर्षौ च कामद्वेषौ च पुत्रक ।
अतिमानातिवादौ तमाविशन्ति द्विजाधमम् ॥ १३-२९-१४॥
tadaiva krodhaharṣau ca kāmadveṣau ca putraka |
atimānātivādau tamāviśanti dvijādhamam || 13-29-14||
MHB 13-29-15
तांश्चेज्जयति शत्रून्स तदा प्राप्नोति सद्गतिम् ।
अथ ते वै जयन्त्येनं तालाग्रादिव पात्यते ॥ १३-२९-१५॥
tāṃścejjayati śatrūnsa tadā prāpnoti sadgatim |
atha te vai jayantyenaṃ tālāgrādiva pātyate || 13-29-15||
MHB 13-29-16
मतङ्ग संप्रधार्यैतद्यदहं त्वामचूचुदम् ।
वृणीष्व काममन्यं त्वं ब्राह्मण्यं हि सुदुर्लभम् ॥ १३-२९-१६॥
mataṅga saṃpradhāryaitadyadahaṃ tvāmacūcudam |
vṛṇīṣva kāmamanyaṃ tvaṃ brāhmaṇyaṃ hi sudurlabham || 13-29-16||
Adhyaya: 30/154 (16)
MHB 13-30-1
भीष्म उवाच ।
एवमुक्तो मतङ्गस्तु भृशं शोकपरायणः ।
अतिष्ठत गयां गत्वा सोऽङ्गुष्ठेन शतं समाः ॥ १३-३०-१॥
bhīṣma uvāca |
evamukto mataṅgastu bhṛśaṃ śokaparāyaṇaḥ |
atiṣṭhata gayāṃ gatvā so'ṅguṣṭhena śataṃ samāḥ || 13-30-1||
MHB 13-30-2
सुदुष्करं वहन्योगं कृशो धमनिसंततः ।
त्वगस्थिभूतो धर्मात्मा स पपातेति नः श्रुतम् ॥ १३-३०-२॥
suduṣkaraṃ vahanyogaṃ kṛśo dhamanisaṃtataḥ |
tvagasthibhūto dharmātmā sa papāteti naḥ śrutam || 13-30-2||
MHB 13-30-3
तं पतन्तमभिद्रुत्य परिजग्राह वासवः ।
वराणामीश्वरो दाता सर्वभूतहिते रतः ॥ १३-३०-३॥
taṃ patantamabhidrutya parijagrāha vāsavaḥ |
varāṇāmīśvaro dātā sarvabhūtahite rataḥ || 13-30-3||
MHB 13-30-4
शक्र उवाच ।
मतङ्ग ब्राह्मणत्वं ते संवृतं परिपन्थिभिः ।
पूजयन्सुखमाप्नोति दुःखमाप्नोत्यपूजयन् ॥ १३-३०-४॥
śakra uvāca |
mataṅga brāhmaṇatvaṃ te saṃvṛtaṃ paripanthibhiḥ |
pūjayansukhamāpnoti duḥkhamāpnotyapūjayan || 13-30-4||
MHB 13-30-5
ब्राह्मणे सर्वभूतानां योगक्षेमः समाहितः ।
ब्राह्मणेभ्योऽनुतृप्यन्ति पितरो देवतास्तथा ॥ १३-३०-५॥
brāhmaṇe sarvabhūtānāṃ yogakṣemaḥ samāhitaḥ |
brāhmaṇebhyo'nutṛpyanti pitaro devatāstathā || 13-30-5||
MHB 13-30-6
ब्राह्मणः सर्वभूतानां मतङ्ग पर उच्यते ।
ब्राह्मणः कुरुते तद्धि यथा यद्यच्च वाञ्छति ॥ १३-३०-६॥
brāhmaṇaḥ sarvabhūtānāṃ mataṅga para ucyate |
brāhmaṇaḥ kurute taddhi yathā yadyacca vāñchati || 13-30-6||
MHB 13-30-7
बह्वीस्तु संसरन्योनीर्जायमानः पुनः पुनः ।
पर्याये तात कस्मिंश्चिद्ब्राह्मण्यमिह विन्दति ॥ १३-३०-७॥
bahvīstu saṃsaranyonīrjāyamānaḥ punaḥ punaḥ |
paryāye tāta kasmiṃścidbrāhmaṇyamiha vindati || 13-30-7||
MHB 13-30-8
मतङ्ग उवाच ।
किं मां तुदसि दुःखार्तं मृतं मारयसे च माम् ।
तं तु शोचामि यो लब्ध्वा ब्राह्मण्यं न बुभूषते ॥ १३-३०-८॥
mataṅga uvāca |
kiṃ māṃ tudasi duḥkhārtaṃ mṛtaṃ mārayase ca mām |
taṃ tu śocāmi yo labdhvā brāhmaṇyaṃ na bubhūṣate || 13-30-8||
MHB 13-30-9
ब्राह्मण्यं यदि दुष्प्रापं त्रिभिर्वर्णैः शतक्रतो ।
सुदुर्लभं तदावाप्य नानुतिष्ठन्ति मानवाः ॥ १३-३०-९॥
brāhmaṇyaṃ yadi duṣprāpaṃ tribhirvarṇaiḥ śatakrato |
sudurlabhaṃ tadāvāpya nānutiṣṭhanti mānavāḥ || 13-30-9||
MHB 13-30-10
यः पापेभ्यः पापतमस्तेषामधम एव सः ।
ब्राह्मण्यं योऽवजानीते धनं लब्ध्वेव दुर्लभम् ॥ १३-३०-१०॥
yaḥ pāpebhyaḥ pāpatamasteṣāmadhama eva saḥ |
brāhmaṇyaṃ yo'vajānīte dhanaṃ labdhveva durlabham || 13-30-10||
MHB 13-30-11
दुष्प्रापं खलु विप्रत्वं प्राप्तं दुरनुपालनम् ।
दुरवापमवाप्यैतन्नानुतिष्ठन्ति मानवाः ॥ १३-३०-११॥
duṣprāpaṃ khalu vipratvaṃ prāptaṃ duranupālanam |
duravāpamavāpyaitannānutiṣṭhanti mānavāḥ || 13-30-11||
MHB 13-30-12
एकारामो ह्यहं शक्र निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः ।
अहिंसादमदानस्थः कथं नार्हामि विप्रताम् ॥ १३-३०-१२॥
ekārāmo hyahaṃ śakra nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ |
ahiṃsādamadānasthaḥ kathaṃ nārhāmi vipratām || 13-30-12||
MHB 13-30-13
यथाकामविहारी स्यां कामरूपी विहंगमः ।
ब्रह्मक्षत्राविरोधेन पूजां च प्राप्नुयामहम् ।
यथा ममाक्षया कीर्तिर्भवेच्चापि पुरंदर ॥ १३-३०-१३॥
yathākāmavihārī syāṃ kāmarūpī vihaṃgamaḥ |
brahmakṣatrāvirodhena pūjāṃ ca prāpnuyāmaham |
yathā mamākṣayā kīrtirbhaveccāpi puraṃdara || 13-30-13||
MHB 13-30-14
इन्द्र उवाच ।
छन्दोदेव इति ख्यातः स्त्रीणां पूज्यो भविष्यसि ॥ १३-३०-१४॥
indra uvāca |
chandodeva iti khyātaḥ strīṇāṃ pūjyo bhaviṣyasi || 13-30-14||
MHB 13-30-15
भीष्म उवाच ।
एवं तस्मै वरं दत्त्वा वासवोऽन्तरधीयत ।
प्राणांस्त्यक्त्वा मतङ्गोऽपि प्राप तत्स्थानमुत्तमम् ॥ १३-३०-१५॥
bhīṣma uvāca |
evaṃ tasmai varaṃ dattvā vāsavo'ntaradhīyata |
prāṇāṃstyaktvā mataṅgo'pi prāpa tatsthānamuttamam || 13-30-15||
MHB 13-30-16
एवमेतत्परं स्थानं ब्राह्मण्यं नाम भारत ।
तच्च दुष्प्रापमिह वै महेन्द्रवचनं यथा ॥ १३-३०-१६॥
evametatparaṃ sthānaṃ brāhmaṇyaṃ nāma bhārata |
tacca duṣprāpamiha vai mahendravacanaṃ yathā || 13-30-16||
Adhyaya: 31/154 (64)
MHB 13-31-1
युधिष्ठिर उवाच ।
श्रुतं मे महदाख्यानमेतत्कुरुकुलोद्वह ।
सुदुष्प्रापं ब्रवीषि त्वं ब्राह्मण्यं वदतां वर ॥ १३-३१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śrutaṃ me mahadākhyānametatkurukulodvaha |
suduṣprāpaṃ bravīṣi tvaṃ brāhmaṇyaṃ vadatāṃ vara || 13-31-1||
MHB 13-31-2
विश्वामित्रेण च पुरा ब्राह्मण्यं प्राप्तमित्युत ।
श्रूयते वदसे तच्च दुष्प्रापमिति सत्तम ॥ १३-३१-२॥
viśvāmitreṇa ca purā brāhmaṇyaṃ prāptamityuta |
śrūyate vadase tacca duṣprāpamiti sattama || 13-31-2||
MHB 13-31-3
वीतहव्यश्च राजर्षिः श्रुतो मे विप्रतां गतः ।
तदेव तावद्गाङ्गेय श्रोतुमिच्छाम्यहं विभो ॥ १३-३१-३॥
vītahavyaśca rājarṣiḥ śruto me vipratāṃ gataḥ |
tadeva tāvadgāṅgeya śrotumicchāmyahaṃ vibho || 13-31-3||
MHB 13-31-4
स केन कर्मणा प्राप्तो ब्राह्मण्यं राजसत्तम ।
वरेण तपसा वापि तन्मे व्याख्यातुमर्हति ॥ १३-३१-४॥
sa kena karmaṇā prāpto brāhmaṇyaṃ rājasattama |
vareṇa tapasā vāpi tanme vyākhyātumarhati || 13-31-4||
MHB 13-31-5
भीष्म उवाच ।
शृणु राजन्यथा राजा वीतहव्यो महायशाः ।
क्षत्रियः सन्पुनः प्राप्तो ब्राह्मण्यं लोकसत्कृतम् ॥ १३-३१-५॥
bhīṣma uvāca |
śṛṇu rājanyathā rājā vītahavyo mahāyaśāḥ |
kṣatriyaḥ sanpunaḥ prāpto brāhmaṇyaṃ lokasatkṛtam || 13-31-5||
MHB 13-31-6
मनोर्महात्मनस्तात प्रजाधर्मेण शासतः ।
बभूव पुत्रो धर्मात्मा शर्यातिरिति विश्रुतः ॥ १३-३१-६॥
manormahātmanastāta prajādharmeṇa śāsataḥ |
babhūva putro dharmātmā śaryātiriti viśrutaḥ || 13-31-6||
MHB 13-31-7
तस्यान्ववाये द्वौ राजन्राजानौ संबभूवतुः ।
हेहयस्तालजङ्घश्च वत्सेषु जयतां वर ॥ १३-३१-७॥
tasyānvavāye dvau rājanrājānau saṃbabhūvatuḥ |
hehayastālajaṅghaśca vatseṣu jayatāṃ vara || 13-31-7||
MHB 13-31-8
हेहयस्य तु पुत्राणां दशसु स्त्रीषु भारत ।
शतं बभूव प्रख्यातं शूराणामनिवर्तिनाम् ॥ १३-३१-८॥
hehayasya tu putrāṇāṃ daśasu strīṣu bhārata |
śataṃ babhūva prakhyātaṃ śūrāṇāmanivartinām || 13-31-8||
MHB 13-31-9
तुल्यरूपप्रभावाणां विदुषां युद्धशालिनाम् ।
धनुर्वेदे च वेदे च सर्वत्रैव कृतश्रमाः ॥ १३-३१-९॥
tulyarūpaprabhāvāṇāṃ viduṣāṃ yuddhaśālinām |
dhanurvede ca vede ca sarvatraiva kṛtaśramāḥ || 13-31-9||
MHB 13-31-10
काशिष्वपि नृपो राजन्दिवोदासपितामहः ।
हर्यश्व इति विख्यातो बभूव जयतां वरः ॥ १३-३१-१०॥
kāśiṣvapi nṛpo rājandivodāsapitāmahaḥ |
haryaśva iti vikhyāto babhūva jayatāṃ varaḥ || 13-31-10||
MHB 13-31-11
स वीतहव्यदायादैरागत्य पुरुषर्षभ ।
गङ्गायमुनयोर्मध्ये संग्रामे विनिपातितः ॥ १३-३१-११॥
sa vītahavyadāyādairāgatya puruṣarṣabha |
gaṅgāyamunayormadhye saṃgrāme vinipātitaḥ || 13-31-11||
MHB 13-31-12
तं तु हत्वा नरवरं हेहयास्ते महारथाः ।
प्रतिजग्मुः पुरीं रम्यां वत्सानामकुतोभयाः ॥ १३-३१-१२॥
taṃ tu hatvā naravaraṃ hehayāste mahārathāḥ |
pratijagmuḥ purīṃ ramyāṃ vatsānāmakutobhayāḥ || 13-31-12||
MHB 13-31-13
हर्यश्वस्य तु दायादः काशिराजोऽभ्यषिच्यत ।
सुदेवो देवसंकाशः साक्षाद्धर्म इवापरः ॥ १३-३१-१३॥
haryaśvasya tu dāyādaḥ kāśirājo'bhyaṣicyata |
sudevo devasaṃkāśaḥ sākṣāddharma ivāparaḥ || 13-31-13||
MHB 13-31-14
स पालयन्नेव महीं धर्मात्मा काशिनन्दनः ।
तैर्वीतहव्यैरागत्य युधि सर्वैर्विनिर्जितः ॥ १३-३१-१४॥
sa pālayanneva mahīṃ dharmātmā kāśinandanaḥ |
tairvītahavyairāgatya yudhi sarvairvinirjitaḥ || 13-31-14||
MHB 13-31-15
तमप्याजौ विनिर्जित्य प्रतिजग्मुर्यथागतम् ।
सौदेविस्त्वथ काशीशो दिवोदासोऽभ्यषिच्यत ॥ १३-३१-१५॥
tamapyājau vinirjitya pratijagmuryathāgatam |
saudevistvatha kāśīśo divodāso'bhyaṣicyata || 13-31-15||
MHB 13-31-16
दिवोदासस्तु विज्ञाय वीर्यं तेषां महात्मनाम् ।
वाराणसीं महातेजा निर्ममे शक्रशासनात् ॥ १३-३१-१६॥
divodāsastu vijñāya vīryaṃ teṣāṃ mahātmanām |
vārāṇasīṃ mahātejā nirmame śakraśāsanāt || 13-31-16||
MHB 13-31-17
विप्रक्षत्रियसंबाधां वैश्यशूद्रसमाकुलाम् ।
नैकद्रव्योच्चयवतीं समृद्धविपणापणाम् ॥ १३-३१-१७॥
viprakṣatriyasaṃbādhāṃ vaiśyaśūdrasamākulām |
naikadravyoccayavatīṃ samṛddhavipaṇāpaṇām || 13-31-17||
MHB 13-31-18
गङ्गाया उत्तरे कूले वप्रान्ते राजसत्तम ।
गोमत्या दक्षिणे चैव शक्रस्येवामरावतीम् ॥ १३-३१-१८॥
gaṅgāyā uttare kūle vaprānte rājasattama |
gomatyā dakṣiṇe caiva śakrasyevāmarāvatīm || 13-31-18||
MHB 13-31-19
तत्र तं राजशार्दूलं निवसन्तं महीपतिम् ।
आगत्य हेहया भूयः पर्यधावन्त भारत ॥ १३-३१-१९॥
tatra taṃ rājaśārdūlaṃ nivasantaṃ mahīpatim |
āgatya hehayā bhūyaḥ paryadhāvanta bhārata || 13-31-19||
MHB 13-31-20
स निष्पत्य ददौ युद्धं तेभ्यो राजा महाबलः ।
देवासुरसमं घोरं दिवोदासो महाद्युतिः ॥ १३-३१-२०॥
sa niṣpatya dadau yuddhaṃ tebhyo rājā mahābalaḥ |
devāsurasamaṃ ghoraṃ divodāso mahādyutiḥ || 13-31-20||
MHB 13-31-21
स तु युद्धे महाराज दिनानां दशतीर्दश ।
हतवाहनभूयिष्ठस्ततो दैन्यमुपागमत् ॥ १३-३१-२१॥
sa tu yuddhe mahārāja dinānāṃ daśatīrdaśa |
hatavāhanabhūyiṣṭhastato dainyamupāgamat || 13-31-21||
MHB 13-31-22
हतयोधस्ततो राजन्क्षीणकोशश्च भूमिपः ।
दिवोदासः पुरीं हित्वा पलायनपरोऽभवत् ॥ १३-३१-२२॥
hatayodhastato rājankṣīṇakośaśca bhūmipaḥ |
divodāsaḥ purīṃ hitvā palāyanaparo'bhavat || 13-31-22||
MHB 13-31-23
स त्वाश्रममुपागम्य भरद्वाजस्य धीमतः ।
जगाम शरणं राजा कृताञ्जलिररिंदम ॥ १३-३१-२३॥
sa tvāśramamupāgamya bharadvājasya dhīmataḥ |
jagāma śaraṇaṃ rājā kṛtāñjalirariṃdama || 13-31-23||
MHB 13-31-24
राजोवाच ।
भगवन्वैतहव्यैर्मे युद्धे वंशः प्रणाशितः ।
अहमेकः परिद्यूनो भवन्तं शरणं गतः ॥ १३-३१-२४॥
rājovāca |
bhagavanvaitahavyairme yuddhe vaṃśaḥ praṇāśitaḥ |
ahamekaḥ paridyūno bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 13-31-24||
MHB 13-31-25
शिष्यस्नेहेन भगवन्स मां रक्षितुमर्हसि ।
निःशेषो हि कृतो वंशो मम तैः पापकर्मभिः ॥ १३-३१-२५॥
śiṣyasnehena bhagavansa māṃ rakṣitumarhasi |
niḥśeṣo hi kṛto vaṃśo mama taiḥ pāpakarmabhiḥ || 13-31-25||
MHB 13-31-26
तमुवाच महाभागो भरद्वाजः प्रतापवान् ।
न भेतव्यं न भेतव्यं सौदेव व्येतु ते भयम् ॥ १३-३१-२६॥
tamuvāca mahābhāgo bharadvājaḥ pratāpavān |
na bhetavyaṃ na bhetavyaṃ saudeva vyetu te bhayam || 13-31-26||
MHB 13-31-27
अहमिष्टिं करोम्यद्य पुत्रार्थं ते विशां पते ।
वैतहव्यसहस्राणि यथा त्वं प्रसहिष्यसि ॥ १३-३१-२७॥
ahamiṣṭiṃ karomyadya putrārthaṃ te viśāṃ pate |
vaitahavyasahasrāṇi yathā tvaṃ prasahiṣyasi || 13-31-27||
MHB 13-31-28
तत इष्टिं चकारर्षिस्तस्य वै पुत्रकामिकीम् ।
अथास्य तनयो जज्ञे प्रतर्दन इति श्रुतः ॥ १३-३१-२८॥
tata iṣṭiṃ cakārarṣistasya vai putrakāmikīm |
athāsya tanayo jajñe pratardana iti śrutaḥ || 13-31-28||
MHB 13-31-29
स जातमात्रो ववृधे समाः सद्यस्त्रयोदश ।
वेदं चाधिजगे कृत्स्नं धनुर्वेदं च भारत ॥ १३-३१-२९॥
sa jātamātro vavṛdhe samāḥ sadyastrayodaśa |
vedaṃ cādhijage kṛtsnaṃ dhanurvedaṃ ca bhārata || 13-31-29||
MHB 13-31-30
योगेन च समाविष्टो भरद्वाजेन धीमता ।
तेजो लौक्यं स संगृह्य तस्मिन्देशे समाविशत् ॥ १३-३१-३०॥
yogena ca samāviṣṭo bharadvājena dhīmatā |
tejo laukyaṃ sa saṃgṛhya tasmindeśe samāviśat || 13-31-30||
MHB 13-31-31
ततः स कवची धन्वी बाणी दीप्त इवानलः ।
प्रययौ स धनुर्धुन्वन्विवर्षुरिव तोयदः ॥ १३-३१-३१॥
tataḥ sa kavacī dhanvī bāṇī dīpta ivānalaḥ |
prayayau sa dhanurdhunvanvivarṣuriva toyadaḥ || 13-31-31||
MHB 13-31-32
तं दृष्ट्वा परमं हर्षं सुदेवतनयो ययौ ।
मेने च मनसा दग्धान्वैतहव्यान्स पार्थिवः ॥ १३-३१-३२॥
taṃ dṛṣṭvā paramaṃ harṣaṃ sudevatanayo yayau |
mene ca manasā dagdhānvaitahavyānsa pārthivaḥ || 13-31-32||
MHB 13-31-33
ततस्तं यौवराज्येन स्थापयित्वा प्रतर्दनम् ।
कृतकृत्यं तदात्मानं स राजा अभ्यनन्दत ॥ १३-३१-३३॥
tatastaṃ yauvarājyena sthāpayitvā pratardanam |
kṛtakṛtyaṃ tadātmānaṃ sa rājā abhyanandata || 13-31-33||
MHB 13-31-34
ततस्तु वैतहव्यानां वधाय स महीपतिः ।
पुत्रं प्रस्थापयामास प्रतर्दनमरिंदमम् ॥ १३-३१-३४॥
tatastu vaitahavyānāṃ vadhāya sa mahīpatiḥ |
putraṃ prasthāpayāmāsa pratardanamariṃdamam || 13-31-34||
MHB 13-31-35
सरथः स तु संतीर्य गङ्गामाशु पराक्रमी ।
प्रययौ वीतहव्यानां पुरीं परपुरंजयः ॥ १३-३१-३५॥
sarathaḥ sa tu saṃtīrya gaṅgāmāśu parākramī |
prayayau vītahavyānāṃ purīṃ parapuraṃjayaḥ || 13-31-35||
MHB 13-31-36
वैतहव्यास्तु संश्रुत्य रथघोषं समुद्धतम् ।
निर्ययुर्नगराकारै रथैः पररथारुजैः ॥ १३-३१-३६॥
vaitahavyāstu saṃśrutya rathaghoṣaṃ samuddhatam |
niryayurnagarākārai rathaiḥ pararathārujaiḥ || 13-31-36||
MHB 13-31-37
निष्क्रम्य ते नरव्याघ्रा दंशिताश्चित्रयोधिनः ।
प्रतर्दनं समाजघ्नुः शरवर्षैरुदायुधाः ॥ १३-३१-३७॥
niṣkramya te naravyāghrā daṃśitāścitrayodhinaḥ |
pratardanaṃ samājaghnuḥ śaravarṣairudāyudhāḥ || 13-31-37||
MHB 13-31-38
अस्त्रैश्च विविधाकारै रथौघैश्च युधिष्ठिर ।
अभ्यवर्षन्त राजानं हिमवन्तमिवाम्बुदाः ॥ १३-३१-३८॥
astraiśca vividhākārai rathaughaiśca yudhiṣṭhira |
abhyavarṣanta rājānaṃ himavantamivāmbudāḥ || 13-31-38||
MHB 13-31-39
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य तेषां राजा प्रतर्दनः ।
जघान तान्महातेजा वज्रानलसमैः शरैः ॥ १३-३१-३९॥
astrairastrāṇi saṃvārya teṣāṃ rājā pratardanaḥ |
jaghāna tānmahātejā vajrānalasamaiḥ śaraiḥ || 13-31-39||
MHB 13-31-40
कृत्तोत्तमाङ्गास्ते राजन्भल्लैः शतसहस्रशः ।
अपतन्रुधिरार्द्राङ्गा निकृत्ता इव किंशुकाः ॥ १३-३१-४०॥
kṛttottamāṅgāste rājanbhallaiḥ śatasahasraśaḥ |
apatanrudhirārdrāṅgā nikṛttā iva kiṃśukāḥ || 13-31-40||
MHB 13-31-41
हतेषु तेषु सर्वेषु वीतहव्यः सुतेष्वथ ।
प्राद्रवन्नगरं हित्वा भृगोराश्रममप्युत ॥ १३-३१-४१॥
hateṣu teṣu sarveṣu vītahavyaḥ suteṣvatha |
prādravannagaraṃ hitvā bhṛgorāśramamapyuta || 13-31-41||
MHB 13-31-42
ययौ भृगुं च शरणं वीतहव्यो नराधिपः ।
अभयं च ददौ तस्मै राज्ञे राजन्भृगुस्तथा ।
ततो ददावासनं च तस्मै शिष्यो भृगोस्तदा ॥ १३-३१-४२॥
yayau bhṛguṃ ca śaraṇaṃ vītahavyo narādhipaḥ |
abhayaṃ ca dadau tasmai rājñe rājanbhṛgustathā |
tato dadāvāsanaṃ ca tasmai śiṣyo bhṛgostadā || 13-31-42||
MHB 13-31-43
अथानुपदमेवाशु तत्रागच्छत्प्रतर्दनः ।
स प्राप्य चाश्रमपदं दिवोदासात्मजोऽब्रवीत् ॥ १३-३१-४३॥
athānupadamevāśu tatrāgacchatpratardanaḥ |
sa prāpya cāśramapadaṃ divodāsātmajo'bravīt || 13-31-43||
MHB 13-31-44
भो भोः केऽत्राश्रमे सन्ति भृगोः शिष्या महात्मनः ।
द्रष्टुमिच्छे मुनिमहं तस्याचक्षत मामिति ॥ १३-३१-४४॥
bho bhoḥ ke'trāśrame santi bhṛgoḥ śiṣyā mahātmanaḥ |
draṣṭumicche munimahaṃ tasyācakṣata māmiti || 13-31-44||
MHB 13-31-45
स तं विदित्वा तु भृगुर्निश्चक्रामाश्रमात्तदा ।
पूजयामास च ततो विधिना परमेण ह ॥ १३-३१-४५॥
sa taṃ viditvā tu bhṛgurniścakrāmāśramāttadā |
pūjayāmāsa ca tato vidhinā parameṇa ha || 13-31-45||
MHB 13-31-46
उवाच चैनं राजेन्द्र किं कार्यमिति पार्थिवम् ।
स चोवाच नृपस्तस्मै यदागमनकारणम् ॥ १३-३१-४६॥
uvāca cainaṃ rājendra kiṃ kāryamiti pārthivam |
sa covāca nṛpastasmai yadāgamanakāraṇam || 13-31-46||
MHB 13-31-47
अयं ब्रह्मन्नितो राजा वीतहव्यो विसर्ज्यताम् ।
अस्य पुत्रैर्हि मे ब्रह्मन्कृत्स्नो वंशः प्रणाशितः ।
उत्सादितश्च विषयः काशीनां रत्नसंचयः ॥ १३-३१-४७॥
ayaṃ brahmannito rājā vītahavyo visarjyatām |
asya putrairhi me brahmankṛtsno vaṃśaḥ praṇāśitaḥ |
utsāditaśca viṣayaḥ kāśīnāṃ ratnasaṃcayaḥ || 13-31-47||
MHB 13-31-48
एतस्य वीर्यदृप्तस्य हतं पुत्रशतं मया ।
अस्येदानीं वधाद्ब्रह्मन्भविष्याम्यनृणः पितुः ॥ १३-३१-४८॥
etasya vīryadṛptasya hataṃ putraśataṃ mayā |
asyedānīṃ vadhādbrahmanbhaviṣyāmyanṛṇaḥ pituḥ || 13-31-48||
MHB 13-31-49
तमुवाच कृपाविष्टो भृगुर्धर्मभृतां वरः ।
नेहास्ति क्षत्रियः कश्चित्सर्वे हीमे द्विजातयः ॥ १३-३१-४९॥
tamuvāca kṛpāviṣṭo bhṛgurdharmabhṛtāṃ varaḥ |
nehāsti kṣatriyaḥ kaścitsarve hīme dvijātayaḥ || 13-31-49||
MHB 13-31-50
एवं तु वचनं श्रुत्वा भृगोस्तथ्यं प्रतर्दनः ।
पादावुपस्पृश्य शनैः प्रहसन्वाक्यमब्रवीत् ॥ १३-३१-५०॥
evaṃ tu vacanaṃ śrutvā bhṛgostathyaṃ pratardanaḥ |
pādāvupaspṛśya śanaiḥ prahasanvākyamabravīt || 13-31-50||
MHB 13-31-51
एवमप्यस्मि भगवन्कृतकृत्यो न संशयः ।
यदेष राजा वीर्येण स्वजातिं त्याजितो मया ॥ १३-३१-५१॥
evamapyasmi bhagavankṛtakṛtyo na saṃśayaḥ |
yadeṣa rājā vīryeṇa svajātiṃ tyājito mayā || 13-31-51||
MHB 13-31-52
अनुजानीहि मां ब्रह्मन्ध्यायस्व च शिवेन माम् ।
त्याजितो हि मया जातिमेष राजा भृगूद्वह ॥ १३-३१-५२॥
anujānīhi māṃ brahmandhyāyasva ca śivena mām |
tyājito hi mayā jātimeṣa rājā bhṛgūdvaha || 13-31-52||
MHB 13-31-53
ततस्तेनाभ्यनुज्ञातो ययौ राजा प्रतर्दनः ।
यथागतं महाराज मुक्त्वा विषमिवोरगः ॥ १३-३१-५३॥
tatastenābhyanujñāto yayau rājā pratardanaḥ |
yathāgataṃ mahārāja muktvā viṣamivoragaḥ || 13-31-53||
MHB 13-31-54
भृगोर्वचनमात्रेण स च ब्रह्मर्षितां गतः ।
वीतहव्यो महाराज ब्रह्मवादित्वमेव च ॥ १३-३१-५४॥
bhṛgorvacanamātreṇa sa ca brahmarṣitāṃ gataḥ |
vītahavyo mahārāja brahmavāditvameva ca || 13-31-54||
MHB 13-31-55
तस्य गृत्समदः पुत्रो रूपेणेन्द्र इवापरः ।
शक्रस्त्वमिति यो दैत्यैर्निगृहीतः किलाभवत् ॥ १३-३१-५५॥
tasya gṛtsamadaḥ putro rūpeṇendra ivāparaḥ |
śakrastvamiti yo daityairnigṛhītaḥ kilābhavat || 13-31-55||
MHB 13-31-56
ऋग्वेदे वर्तते चाग्र्या श्रुतिरत्र विशां पते ।
यत्र गृत्समदो ब्रह्मन्ब्राह्मणैः स महीयते ॥ १३-३१-५६॥
ṛgvede vartate cāgryā śrutiratra viśāṃ pate |
yatra gṛtsamado brahmanbrāhmaṇaiḥ sa mahīyate || 13-31-56||
MHB 13-31-57
स ब्रह्मचारी विप्रर्षिः श्रीमान्गृत्समदोऽभवत् ।
पुत्रो गृत्समदस्यापि सुचेता अभवद्द्विजः ॥ १३-३१-५७॥
sa brahmacārī viprarṣiḥ śrīmāngṛtsamado'bhavat |
putro gṛtsamadasyāpi sucetā abhavaddvijaḥ || 13-31-57||
MHB 13-31-58
वर्चाः सुतेजसः पुत्रो विहव्यस्तस्य चात्मजः ।
विहव्यस्य तु पुत्रस्तु वितत्यस्तस्य चात्मजः ॥ १३-३१-५८॥
varcāḥ sutejasaḥ putro vihavyastasya cātmajaḥ |
vihavyasya tu putrastu vitatyastasya cātmajaḥ || 13-31-58||
MHB 13-31-59
वितत्यस्य सुतः सत्यः सन्तः सत्यस्य चात्मजः ।
श्रवास्तस्य सुतश्चर्षिः श्रवसश्चाभवत्तमः ॥ १३-३१-५९॥
vitatyasya sutaḥ satyaḥ santaḥ satyasya cātmajaḥ |
śravāstasya sutaścarṣiḥ śravasaścābhavattamaḥ || 13-31-59||
MHB 13-31-60
तमसश्च प्रकाशोऽभूत्तनयो द्विजसत्तमः ।
प्रकाशस्य च वागिन्द्रो बभूव जयतां वरः ॥ १३-३१-६०॥
tamasaśca prakāśo'bhūttanayo dvijasattamaḥ |
prakāśasya ca vāgindro babhūva jayatāṃ varaḥ || 13-31-60||
MHB 13-31-61
तस्यात्मजश्च प्रमतिर्वेदवेदाङ्गपारगः ।
घृताच्यां तस्य पुत्रस्तु रुरुर्नामोदपद्यत ॥ १३-३१-६१॥
tasyātmajaśca pramatirvedavedāṅgapāragaḥ |
ghṛtācyāṃ tasya putrastu rururnāmodapadyata || 13-31-61||
MHB 13-31-62
प्रमद्वरायां तु रुरोः पुत्रः समुदपद्यत ।
शुनको नाम विप्रर्षिर्यस्य पुत्रोऽथ शौनकः ॥ १३-३१-६२॥
pramadvarāyāṃ tu ruroḥ putraḥ samudapadyata |
śunako nāma viprarṣiryasya putro'tha śaunakaḥ || 13-31-62||
MHB 13-31-63
एवं विप्रत्वमगमद्वीतहव्यो नराधिपः ।
भृगोः प्रसादाद्राजेन्द्र क्षत्रियः क्षत्रियर्षभ ॥ १३-३१-६३॥
evaṃ vipratvamagamadvītahavyo narādhipaḥ |
bhṛgoḥ prasādādrājendra kṣatriyaḥ kṣatriyarṣabha || 13-31-63||
MHB 13-31-64
तथैव कथितो वंशो मया गार्त्समदस्तव ।
विस्तरेण महाराज किमन्यदनुपृच्छसि ॥ १३-३१-६४॥
tathaiva kathito vaṃśo mayā gārtsamadastava |
vistareṇa mahārāja kimanyadanupṛcchasi || 13-31-64||
Adhyaya: 32/154 (33)
MHB 13-32-1
युधिष्ठिर उवाच ।
के पूज्याः के नमस्कार्या मानवैर्भरतर्षभ ।
विस्तरेण तदाचक्ष्व न हि तृप्यामि कथ्यताम् ॥ १३-३२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ke pūjyāḥ ke namaskāryā mānavairbharatarṣabha |
vistareṇa tadācakṣva na hi tṛpyāmi kathyatām || 13-32-1||
MHB 13-32-2
भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदस्य च संवादं वासुदेवस्य चोभयोः ॥ १३-३२-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
nāradasya ca saṃvādaṃ vāsudevasya cobhayoḥ || 13-32-2||
MHB 13-32-3
नारदं प्राञ्जलिं दृष्ट्वा पूजयानं द्विजर्षभान् ।
केशवः परिपप्रच्छ भगवन्कान्नमस्यसि ॥ १३-३२-३॥
nāradaṃ prāñjaliṃ dṛṣṭvā pūjayānaṃ dvijarṣabhān |
keśavaḥ paripapraccha bhagavankānnamasyasi || 13-32-3||
MHB 13-32-4
बहुमानः परः केषु भवतो यान्नमस्यसि ।
शक्यं चेच्छ्रोतुमिच्छामि ब्रूह्येतद्धर्मवित्तम ॥ १३-३२-४॥
bahumānaḥ paraḥ keṣu bhavato yānnamasyasi |
śakyaṃ cecchrotumicchāmi brūhyetaddharmavittama || 13-32-4||
MHB 13-32-5
नारद उवाच ।
शृणु गोविन्द यानेतान्पूजयाम्यरिमर्दन ।
त्वत्तोऽन्यः कः पुमाँल्लोके श्रोतुमेतदिहार्हति ॥ १३-३२-५॥
nārada uvāca |
śṛṇu govinda yānetānpūjayāmyarimardana |
tvatto'nyaḥ kaḥ pumā~lloke śrotumetadihārhati || 13-32-5||
MHB 13-32-6
वरुणं वायुमादित्यं पर्जन्यं जातवेदसम् ।
स्थाणुं स्कन्दं तथा लक्ष्मीं विष्णुं ब्रह्माणमेव च ॥ १३-३२-६॥
varuṇaṃ vāyumādityaṃ parjanyaṃ jātavedasam |
sthāṇuṃ skandaṃ tathā lakṣmīṃ viṣṇuṃ brahmāṇameva ca || 13-32-6||
MHB 13-32-7
वाचस्पतिं चन्द्रमसमपः पृथ्वीं सरस्वतीम् ।
सततं ये नमस्यन्ति तान्नमस्याम्यहं विभो ॥ १३-३२-७॥
vācaspatiṃ candramasamapaḥ pṛthvīṃ sarasvatīm |
satataṃ ye namasyanti tānnamasyāmyahaṃ vibho || 13-32-7||
MHB 13-32-8
तपोधनान्वेदविदो नित्यं वेदपरायणान् ।
महार्हान्वृष्णिशार्दूल सदा संपूजयाम्यहम् ॥ १३-३२-८॥
tapodhanānvedavido nityaṃ vedaparāyaṇān |
mahārhānvṛṣṇiśārdūla sadā saṃpūjayāmyaham || 13-32-8||
MHB 13-32-9
अभुक्त्वा देवकार्याणि कुर्वते येऽविकत्थनाः ।
संतुष्टाश्च क्षमायुक्तास्तान्नमस्याम्यहं विभो ॥ १३-३२-९॥
abhuktvā devakāryāṇi kurvate ye'vikatthanāḥ |
saṃtuṣṭāśca kṣamāyuktāstānnamasyāmyahaṃ vibho || 13-32-9||
MHB 13-32-10
सम्यग्ददति ये चेष्टान्क्षान्ता दान्ता जितेन्द्रियाः ।
सस्यं धनं क्षितिं गाश्च तान्नमस्यामि यादव ॥ १३-३२-१०॥
samyagdadati ye ceṣṭānkṣāntā dāntā jitendriyāḥ |
sasyaṃ dhanaṃ kṣitiṃ gāśca tānnamasyāmi yādava || 13-32-10||
MHB 13-32-11
ये ते तपसि वर्तन्ते वने मूलफलाशनाः ।
असंचयाः क्रियावन्तस्तान्नमस्यामि यादव ॥ १३-३२-११॥
ye te tapasi vartante vane mūlaphalāśanāḥ |
asaṃcayāḥ kriyāvantastānnamasyāmi yādava || 13-32-11||
MHB 13-32-12
ये भृत्यभरणे सक्ताः सततं चातिथिप्रियाः ।
भुञ्जन्ते देवशेषाणि तान्नमस्यामि यादव ॥ १३-३२-१२॥
ye bhṛtyabharaṇe saktāḥ satataṃ cātithipriyāḥ |
bhuñjante devaśeṣāṇi tānnamasyāmi yādava || 13-32-12||
MHB 13-32-13
ये वेदं प्राप्य दुर्धर्षा वाग्मिनो ब्रह्मवादिनः ।
याजनाध्यापने युक्ता नित्यं तान्पूजयाम्यहम् ॥ १३-३२-१३॥
ye vedaṃ prāpya durdharṣā vāgmino brahmavādinaḥ |
yājanādhyāpane yuktā nityaṃ tānpūjayāmyaham || 13-32-13||
MHB 13-32-14
प्रसन्नहृदयाश्चैव सर्वसत्त्वेषु नित्यशः ।
आ पृष्ठतापात्स्वाध्याये युक्तास्तान्पूजयाम्यहम् ॥ १३-३२-१४॥
prasannahṛdayāścaiva sarvasattveṣu nityaśaḥ |
ā pṛṣṭhatāpātsvādhyāye yuktāstānpūjayāmyaham || 13-32-14||
MHB 13-32-15
गुरुप्रसादे स्वाध्याये यतन्ते ये स्थिरव्रताः ।
शुश्रूषवोऽनसूयन्तस्तान्नमस्यामि यादव ॥ १३-३२-१५॥
guruprasāde svādhyāye yatante ye sthiravratāḥ |
śuśrūṣavo'nasūyantastānnamasyāmi yādava || 13-32-15||
MHB 13-32-16
सुव्रता मुनयो ये च ब्रह्मण्याः सत्यसंगराः ।
वोढारो हव्यकव्यानां तान्नमस्यामि यादव ॥ १३-३२-१६॥
suvratā munayo ye ca brahmaṇyāḥ satyasaṃgarāḥ |
voḍhāro havyakavyānāṃ tānnamasyāmi yādava || 13-32-16||
MHB 13-32-17
भैक्ष्यचर्यासु निरताः कृशा गुरुकुलाश्रयाः ।
निःसुखा निर्धना ये च तान्नमस्यामि यादव ॥ १३-३२-१७॥
bhaikṣyacaryāsu niratāḥ kṛśā gurukulāśrayāḥ |
niḥsukhā nirdhanā ye ca tānnamasyāmi yādava || 13-32-17||
MHB 13-32-18
निर्ममा निष्प्रतिद्वंद्वा निर्ह्रीका निष्प्रयोजनाः ।
अहिंसानिरता ये च ये च सत्यव्रता नराः ।
दान्ताः शमपराश्चैव तान्नमस्यामि केशव ॥ १३-३२-१८॥
nirmamā niṣpratidvaṃdvā nirhrīkā niṣprayojanāḥ |
ahiṃsāniratā ye ca ye ca satyavratā narāḥ |
dāntāḥ śamaparāścaiva tānnamasyāmi keśava || 13-32-18||
MHB 13-32-19
देवतातिथिपूजायां प्रसक्ता गृहमेधिनः ।
कपोतवृत्तयो नित्यं तान्नमस्यामि यादव ॥ १३-३२-१९॥
devatātithipūjāyāṃ prasaktā gṛhamedhinaḥ |
kapotavṛttayo nityaṃ tānnamasyāmi yādava || 13-32-19||
MHB 13-32-20
येषां त्रिवर्गः कृत्येषु वर्तते नोपहीयते ।
शिष्टाचारप्रवृत्ताश्च तान्नमस्याम्यहं सदा ॥ १३-३२-२०॥
yeṣāṃ trivargaḥ kṛtyeṣu vartate nopahīyate |
śiṣṭācārapravṛttāśca tānnamasyāmyahaṃ sadā || 13-32-20||
MHB 13-32-21
ब्राह्मणास्त्रिषु लोकेषु ये त्रिवर्गमनुष्ठिताः ।
अलोलुपाः पुण्यशीलास्तान्नमस्यामि केशव ॥ १३-३२-२१॥
brāhmaṇāstriṣu lokeṣu ye trivargamanuṣṭhitāḥ |
alolupāḥ puṇyaśīlāstānnamasyāmi keśava || 13-32-21||
MHB 13-32-22
अब्भक्षा वायुभक्षाश्च सुधाभक्षाश्च ये सदा ।
व्रतैश्च विविधैर्युक्तास्तान्नमस्यामि माधव ॥ १३-३२-२२॥
abbhakṣā vāyubhakṣāśca sudhābhakṣāśca ye sadā |
vrataiśca vividhairyuktāstānnamasyāmi mādhava || 13-32-22||
MHB 13-32-23
अयोनीनग्नियोनींश्च ब्रह्मयोनींस्तथैव च ।
सर्वभूतात्मयोनींश्च तान्नमस्याम्यहं द्विजान् ॥ १३-३२-२३॥
ayonīnagniyonīṃśca brahmayonīṃstathaiva ca |
sarvabhūtātmayonīṃśca tānnamasyāmyahaṃ dvijān || 13-32-23||
MHB 13-32-24
नित्यमेतान्नमस्यामि कृष्ण लोककरानृषीन् ।
लोकज्येष्ठाञ्ज्ञाननिष्ठांस्तमोघ्नाँल्लोकभास्करान् ॥ १३-३२-२४॥
nityametānnamasyāmi kṛṣṇa lokakarānṛṣīn |
lokajyeṣṭhāñjñānaniṣṭhāṃstamoghnā~llokabhāskarān || 13-32-24||
MHB 13-32-25
तस्मात्त्वमपि वार्ष्णेय द्विजान्पूजय नित्यदा ।
पूजिताः पूजनार्हा हि सुखं दास्यन्ति तेऽनघ ॥ १३-३२-२५॥
tasmāttvamapi vārṣṇeya dvijānpūjaya nityadā |
pūjitāḥ pūjanārhā hi sukhaṃ dāsyanti te'nagha || 13-32-25||
MHB 13-32-26
अस्मिँल्लोके सदा ह्येते परत्र च सुखप्रदाः ।
त एते मान्यमाना वै प्रदास्यन्ति सुखं तव ॥ १३-३२-२६॥
asmi~lloke sadā hyete paratra ca sukhapradāḥ |
ta ete mānyamānā vai pradāsyanti sukhaṃ tava || 13-32-26||
MHB 13-32-27
ये सर्वातिथयो नित्यं गोषु च ब्राह्मणेषु च ।
नित्यं सत्ये च निरता दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १३-३२-२७॥
ye sarvātithayo nityaṃ goṣu ca brāhmaṇeṣu ca |
nityaṃ satye ca niratā durgāṇyatitaranti te || 13-32-27||
MHB 13-32-28
नित्यं शमपरा ये च तथा ये चानसूयकाः ।
नित्यं स्वाध्यायिनो ये च दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १३-३२-२८॥
nityaṃ śamaparā ye ca tathā ye cānasūyakāḥ |
nityaṃ svādhyāyino ye ca durgāṇyatitaranti te || 13-32-28||
MHB 13-32-29
सर्वान्देवान्नमस्यन्ति ये चैकं देवमाश्रिताः ।
श्रद्दधानाश्च दान्ताश्च दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १३-३२-२९॥
sarvāndevānnamasyanti ye caikaṃ devamāśritāḥ |
śraddadhānāśca dāntāśca durgāṇyatitaranti te || 13-32-29||
MHB 13-32-30
तथैव विप्रप्रवरान्नमस्कृत्य यतव्रतान् ।
भवन्ति ये दानरता दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १३-३२-३०॥
tathaiva viprapravarānnamaskṛtya yatavratān |
bhavanti ye dānaratā durgāṇyatitaranti te || 13-32-30||
MHB 13-32-31
अग्नीनाधाय विधिवत्प्रयता धारयन्ति ये ।
प्राप्ताः सोमाहुतिं चैव दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १३-३२-३१॥
agnīnādhāya vidhivatprayatā dhārayanti ye |
prāptāḥ somāhutiṃ caiva durgāṇyatitaranti te || 13-32-31||
MHB 13-32-32
मातापित्रोर्गुरुषु च सम्यग्वर्तन्ति ये सदा ।
यथा त्वं वृष्णिशार्दूलेत्युक्त्वैवं विरराम सः ॥ १३-३२-३२॥
mātāpitrorguruṣu ca samyagvartanti ye sadā |
yathā tvaṃ vṛṣṇiśārdūletyuktvaivaṃ virarāma saḥ || 13-32-32||
MHB 13-32-33
तस्मात्त्वमपि कौन्तेय पितृदेवद्विजातिथीन् ।
सम्यक्पूजय येन त्वं गतिमिष्टामवाप्स्यसि ॥ १३-३२-३३॥
tasmāttvamapi kaunteya pitṛdevadvijātithīn |
samyakpūjaya yena tvaṃ gatimiṣṭāmavāpsyasi || 13-32-33||
Adhyaya: 33/154 (25)
MHB 13-33-1
युधिष्ठिर उवाच ।
किं राज्ञः सर्वकृत्यानां गरीयः स्यात्पितामह ।
किं कुर्वन्कर्म नृपतिरुभौ लोकौ समश्नुते ॥ १३-३३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kiṃ rājñaḥ sarvakṛtyānāṃ garīyaḥ syātpitāmaha |
kiṃ kurvankarma nṛpatirubhau lokau samaśnute || 13-33-1||
MHB 13-33-2
भीष्म उवाच ।
एतद्राज्ञः कृत्यतममभिषिक्तस्य भारत ।
ब्राह्मणानामनुष्ठानमत्यन्तं सुखमिच्छता ।
श्रोत्रियान्ब्राह्मणान्वृद्धान्नित्यमेवाभिपूजयेत् ॥ १३-३३-२॥
bhīṣma uvāca |
etadrājñaḥ kṛtyatamamabhiṣiktasya bhārata |
brāhmaṇānāmanuṣṭhānamatyantaṃ sukhamicchatā |
śrotriyānbrāhmaṇānvṛddhānnityamevābhipūjayet || 13-33-2||
MHB 13-33-3
पौरजानपदांश्चापि ब्राह्मणांश्च बहुश्रुतान् ।
सान्त्वेन भोगदानेन नमस्कारैस्तथार्चयेत् ॥ १३-३३-३॥
paurajānapadāṃścāpi brāhmaṇāṃśca bahuśrutān |
sāntvena bhogadānena namaskāraistathārcayet || 13-33-3||
MHB 13-33-4
एतत्कृत्यतमं राज्ञो नित्यमेवेति लक्षयेत् ।
यथात्मानं यथा पुत्रांस्तथैतान्परिपालयेत् ॥ १३-३३-४॥
etatkṛtyatamaṃ rājño nityameveti lakṣayet |
yathātmānaṃ yathā putrāṃstathaitānparipālayet || 13-33-4||
MHB 13-33-5
ये चाप्येषां पूज्यतमास्तान्दृढं प्रतिपूजयेत् ।
तेषु शान्तेषु तद्राष्ट्रं सर्वमेव विराजते ॥ १३-३३-५॥
ye cāpyeṣāṃ pūjyatamāstāndṛḍhaṃ pratipūjayet |
teṣu śānteṣu tadrāṣṭraṃ sarvameva virājate || 13-33-5||
MHB 13-33-6
ते पूज्यास्ते नमस्कार्यास्ते रक्ष्याः पितरो यथा ।
तेष्वेव यात्रा लोकस्य भूतानामिव वासवे ॥ १३-३३-६॥
te pūjyāste namaskāryāste rakṣyāḥ pitaro yathā |
teṣveva yātrā lokasya bhūtānāmiva vāsave || 13-33-6||
MHB 13-33-7
अभिचारैरुपायैश्च दहेयुरपि तेजसा ।
निःशेषं कुपिताः कुर्युरुग्राः सत्यपराक्रमाः ॥ १३-३३-७॥
abhicārairupāyaiśca daheyurapi tejasā |
niḥśeṣaṃ kupitāḥ kuryurugrāḥ satyaparākramāḥ || 13-33-7||
MHB 13-33-8
नान्तमेषां प्रपश्यामि न दिशश्चाप्यपावृताः ।
कुपिताः समुदीक्षन्ते दावेष्वग्निशिखा इव ॥ १३-३३-८॥
nāntameṣāṃ prapaśyāmi na diśaścāpyapāvṛtāḥ |
kupitāḥ samudīkṣante dāveṣvagniśikhā iva || 13-33-8||
MHB 13-33-9
विद्यन्तेषां साहसिका गुणास्तेषामतीव हि ।
कूपा इव तृणच्छन्ना विशुद्धा द्यौरिवापरे ॥ १३-३३-९॥
vidyanteṣāṃ sāhasikā guṇāsteṣāmatīva hi |
kūpā iva tṛṇacchannā viśuddhā dyaurivāpare || 13-33-9||
MHB 13-33-10
प्रसह्यकारिणः केचित्कार्पासमृदवोऽपरे ।
सन्ति चैषामतिशठास्तथान्येऽतितपस्विनः ॥ १३-३३-१०॥
prasahyakāriṇaḥ kecitkārpāsamṛdavo'pare |
santi caiṣāmatiśaṭhāstathānye'titapasvinaḥ || 13-33-10||
MHB 13-33-11
कृषिगोरक्ष्यमप्यन्ये भैक्षमन्येऽप्यनुष्ठिताः ।
चोराश्चान्येऽनृताश्चान्ये तथान्ये नटनर्तकाः ॥ १३-३३-११॥
kṛṣigorakṣyamapyanye bhaikṣamanye'pyanuṣṭhitāḥ |
corāścānye'nṛtāścānye tathānye naṭanartakāḥ || 13-33-11||
MHB 13-33-12
सर्वकर्मसु दृश्यन्ते प्रशान्तेष्वितरेषु च ।
विविधाचारयुक्ताश्च ब्राह्मणा भरतर्षभ ॥ १३-३३-१२॥
sarvakarmasu dṛśyante praśānteṣvitareṣu ca |
vividhācārayuktāśca brāhmaṇā bharatarṣabha || 13-33-12||
MHB 13-33-13
नानाकर्मसु युक्तानां बहुकर्मोपजीविनाम् ।
धर्मज्ञानां सतां तेषां नित्यमेवानुकीर्तयेत् ॥ १३-३३-१३॥
nānākarmasu yuktānāṃ bahukarmopajīvinām |
dharmajñānāṃ satāṃ teṣāṃ nityamevānukīrtayet || 13-33-13||
MHB 13-33-14
पितॄणां देवतानां च मनुष्योरगरक्षसाम् ।
पुरोहिता महाभागा ब्राह्मणा वै नराधिप ॥ १३-३३-१४॥
pitṝṇāṃ devatānāṃ ca manuṣyoragarakṣasām |
purohitā mahābhāgā brāhmaṇā vai narādhipa || 13-33-14||
MHB 13-33-15
नैते देवैर्न पितृभिर्न गन्धर्वैर्न राक्षसैः ।
नासुरैर्न पिशाचैश्च शक्या जेतुं द्विजातयः ॥ १३-३३-१५॥
naite devairna pitṛbhirna gandharvairna rākṣasaiḥ |
nāsurairna piśācaiśca śakyā jetuṃ dvijātayaḥ || 13-33-15||
MHB 13-33-16
अदैवं दैवतं कुर्युर्दैवतं चाप्यदैवतम् ।
यमिच्छेयुः स राजा स्याद्यं द्विष्युः स पराभवेत् ॥ १३-३३-१६॥
adaivaṃ daivataṃ kuryurdaivataṃ cāpyadaivatam |
yamiccheyuḥ sa rājā syādyaṃ dviṣyuḥ sa parābhavet || 13-33-16||
MHB 13-33-17
परिवादं च ये कुर्युर्ब्राह्मणानामचेतसः ।
निन्दाप्रशंसाकुशलाः कीर्त्यकीर्तिपरावराः ।
परिकुप्यन्ति ते राजन्सततं द्विषतां द्विजाः ॥ १३-३३-१७॥
parivādaṃ ca ye kuryurbrāhmaṇānāmacetasaḥ |
nindāpraśaṃsākuśalāḥ kīrtyakīrtiparāvarāḥ |
parikupyanti te rājansatataṃ dviṣatāṃ dvijāḥ || 13-33-17||
MHB 13-33-18
ब्राह्मणा यं प्रशंसन्ति पुरुषः स प्रवर्धते ।
ब्राह्मणैर्यः पराक्रुष्टः पराभूयात्क्षणाद्धि सः ॥ १३-३३-१८॥
brāhmaṇā yaṃ praśaṃsanti puruṣaḥ sa pravardhate |
brāhmaṇairyaḥ parākruṣṭaḥ parābhūyātkṣaṇāddhi saḥ || 13-33-18||
MHB 13-33-19
शका यवनकाम्बोजास्तास्ताः क्षत्रियजातयः ।
वृषलत्वं परिगता ब्राह्मणानामदर्शनात् ॥ १३-३३-१९॥
śakā yavanakāmbojāstāstāḥ kṣatriyajātayaḥ |
vṛṣalatvaṃ parigatā brāhmaṇānāmadarśanāt || 13-33-19||
MHB 13-33-20
द्रमिळाश्च कलिङ्गाश्च पुलिन्दाश्चाप्युशीनराः ।
कौलाः सर्पा माहिषकास्तास्ताः क्षत्रियजातयः ॥ १३-३३-२०॥
dramiḻāśca kaliṅgāśca pulindāścāpyuśīnarāḥ |
kaulāḥ sarpā māhiṣakāstāstāḥ kṣatriyajātayaḥ || 13-33-20||
MHB 13-33-21
वृषलत्वं परिगता ब्राह्मणानामदर्शनात् ।
श्रेयान्पराजयस्तेभ्यो न जयो जयतां वर ॥ १३-३३-२१॥
vṛṣalatvaṃ parigatā brāhmaṇānāmadarśanāt |
śreyānparājayastebhyo na jayo jayatāṃ vara || 13-33-21||
MHB 13-33-22
यस्तु सर्वमिदं हन्याद्ब्राह्मणं च न तत्समम् ।
ब्रह्मवध्या महान्दोष इत्याहुः परमर्षयः ॥ १३-३३-२२॥
yastu sarvamidaṃ hanyādbrāhmaṇaṃ ca na tatsamam |
brahmavadhyā mahāndoṣa ityāhuḥ paramarṣayaḥ || 13-33-22||
MHB 13-33-23
परिवादो द्विजातीनां न श्रोतव्यः कथंचन ।
आसीताधोमुखस्तूष्णीं समुत्थाय व्रजेत वा ॥ १३-३३-२३॥
parivādo dvijātīnāṃ na śrotavyaḥ kathaṃcana |
āsītādhomukhastūṣṇīṃ samutthāya vrajeta vā || 13-33-23||
MHB 13-33-24
न स जातो जनिष्यो वा पृथिव्यामिह कश्चन ।
यो ब्राह्मणविरोधेन सुखं जीवितुमुत्सहेत् ॥ १३-३३-२४॥
na sa jāto janiṣyo vā pṛthivyāmiha kaścana |
yo brāhmaṇavirodhena sukhaṃ jīvitumutsahet || 13-33-24||
MHB 13-33-25
दुर्ग्रहो मुष्टिना वायुर्दुःस्पर्शः पाणिना शशी ।
दुर्धरा पृथिवी मूर्ध्ना दुर्जया ब्राह्मणा भुवि ॥ १३-३३-२५॥
durgraho muṣṭinā vāyurduḥsparśaḥ pāṇinā śaśī |
durdharā pṛthivī mūrdhnā durjayā brāhmaṇā bhuvi || 13-33-25||
Adhyaya: 34/154 (29)
MHB 13-34-1
भीष्म उवाच ।
ब्राह्मणानेव सततं भृशं संप्रतिपूजयेत् ।
एते हि सोमराजान ईश्वराः सुखदुःखयोः ॥ १३-३४-१॥
bhīṣma uvāca |
brāhmaṇāneva satataṃ bhṛśaṃ saṃpratipūjayet |
ete hi somarājāna īśvarāḥ sukhaduḥkhayoḥ || 13-34-1||
MHB 13-34-2
एते भोगैरलंकारैरन्यैश्चैव किमिच्छकैः ।
सदा पूज्या नमस्कार्या रक्ष्याश्च पितृवन्नृपैः ।
अतो राष्ट्रस्य शान्तिर्हि भूतानामिव वासवात् ॥ १३-३४-२॥
ete bhogairalaṃkārairanyaiścaiva kimicchakaiḥ |
sadā pūjyā namaskāryā rakṣyāśca pitṛvannṛpaiḥ |
ato rāṣṭrasya śāntirhi bhūtānāmiva vāsavāt || 13-34-2||
MHB 13-34-3
जायतां ब्रह्मवर्चस्वी राष्ट्रे वै ब्राह्मणः शुचिः ।
महारथश्च राजन्य एष्टव्यः शत्रुतापनः ॥ १३-३४-३॥
jāyatāṃ brahmavarcasvī rāṣṭre vai brāhmaṇaḥ śuciḥ |
mahārathaśca rājanya eṣṭavyaḥ śatrutāpanaḥ || 13-34-3||
MHB 13-34-4
ब्राह्मणं जातिसंपन्नं धर्मज्ञं संशितव्रतम् ।
वासयेत गृहे राजन्न तस्मात्परमस्ति वै ॥ १३-३४-४॥
brāhmaṇaṃ jātisaṃpannaṃ dharmajñaṃ saṃśitavratam |
vāsayeta gṛhe rājanna tasmātparamasti vai || 13-34-4||
MHB 13-34-5
ब्राह्मणेभ्यो हविर्दत्तं प्रतिगृह्णन्ति देवताः ।
पितरः सर्वभूतानां नैतेभ्यो विद्यते परम् ॥ १३-३४-५॥
brāhmaṇebhyo havirdattaṃ pratigṛhṇanti devatāḥ |
pitaraḥ sarvabhūtānāṃ naitebhyo vidyate param || 13-34-5||
MHB 13-34-6
आदित्यश्चन्द्रमा वायुर्भूमिरापोऽम्बरं दिशः ।
सर्वे ब्राह्मणमाविश्य सदान्नमुपभुञ्जते ॥ १३-३४-६॥
ādityaścandramā vāyurbhūmirāpo'mbaraṃ diśaḥ |
sarve brāhmaṇamāviśya sadānnamupabhuñjate || 13-34-6||
MHB 13-34-7
न तस्याश्नन्ति पितरो यस्य विप्रा न भुञ्जते ।
देवाश्चाप्यस्य नाश्नन्ति पापस्य ब्राह्मणद्विषः ॥ १३-३४-७॥
na tasyāśnanti pitaro yasya viprā na bhuñjate |
devāścāpyasya nāśnanti pāpasya brāhmaṇadviṣaḥ || 13-34-7||
MHB 13-34-8
ब्राह्मणेषु तु तुष्टेषु प्रीयन्ते पितरः सदा ।
तथैव देवता राजन्नात्र कार्या विचारणा ॥ १३-३४-८॥
brāhmaṇeṣu tu tuṣṭeṣu prīyante pitaraḥ sadā |
tathaiva devatā rājannātra kāryā vicāraṇā || 13-34-8||
MHB 13-34-9
तथैव तेऽपि प्रीयन्ते येषां भवति तद्धविः ।
न च प्रेत्य विनश्यन्ति गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ १३-३४-९॥
tathaiva te'pi prīyante yeṣāṃ bhavati taddhaviḥ |
na ca pretya vinaśyanti gacchanti paramāṃ gatim || 13-34-9||
MHB 13-34-10
येन येनैव हविषा ब्राह्मणांस्तर्पयेन्नरः ।
तेन तेनैव प्रीयन्ते पितरो देवतास्तथा ॥ १३-३४-१०॥
yena yenaiva haviṣā brāhmaṇāṃstarpayennaraḥ |
tena tenaiva prīyante pitaro devatāstathā || 13-34-10||
MHB 13-34-11
ब्राह्मणादेव तद्भूतं प्रभवन्ति यतः प्रजाः ।
यतश्चायं प्रभवति प्रेत्य यत्र च गच्छति ॥ १३-३४-११॥
brāhmaṇādeva tadbhūtaṃ prabhavanti yataḥ prajāḥ |
yataścāyaṃ prabhavati pretya yatra ca gacchati || 13-34-11||
MHB 13-34-12
वेदैष मार्गं स्वर्गस्य तथैव नरकस्य च ।
आगतानागते चोभे ब्राह्मणो द्विपदां वरः ।
ब्राह्मणो भरतश्रेष्ठ स्वधर्मं वेद मेधया ॥ १३-३४-१२॥
vedaiṣa mārgaṃ svargasya tathaiva narakasya ca |
āgatānāgate cobhe brāhmaṇo dvipadāṃ varaḥ |
brāhmaṇo bharataśreṣṭha svadharmaṃ veda medhayā || 13-34-12||
MHB 13-34-13
ये चैनमनुवर्तन्ते ते न यान्ति पराभवम् ।
न ते प्रेत्य विनश्यन्ति गच्छन्ति न पराभवम् ॥ १३-३४-१३॥
ye cainamanuvartante te na yānti parābhavam |
na te pretya vinaśyanti gacchanti na parābhavam || 13-34-13||
MHB 13-34-14
ये ब्राह्मणमुखात्प्राप्तं प्रतिगृह्णन्ति वै वचः ।
कृतात्मानो महात्मानस्ते न यान्ति पराभवम् ॥ १३-३४-१४॥
ye brāhmaṇamukhātprāptaṃ pratigṛhṇanti vai vacaḥ |
kṛtātmāno mahātmānaste na yānti parābhavam || 13-34-14||
MHB 13-34-15
क्षत्रियाणां प्रतपतां तेजसा च बलेन च ।
ब्राह्मणेष्वेव शाम्यन्ति तेजांसि च बलानि च ॥ १३-३४-१५॥
kṣatriyāṇāṃ pratapatāṃ tejasā ca balena ca |
brāhmaṇeṣveva śāmyanti tejāṃsi ca balāni ca || 13-34-15||
MHB 13-34-16
भृगवोऽजयंस्तालजङ्घान्नीपानङ्गिरसोऽजयन् ।
भरद्वाजो वैतहव्यानैलांश्च भरतर्षभ ॥ १३-३४-१६॥
bhṛgavo'jayaṃstālajaṅghānnīpānaṅgiraso'jayan |
bharadvājo vaitahavyānailāṃśca bharatarṣabha || 13-34-16||
MHB 13-34-17
चित्रायुधांश्चाप्यजयन्नेते कृष्णाजिनध्वजाः ।
प्रक्षिप्याथ च कुम्भान्वै पारगामिनमारभेत् ॥ १३-३४-१७॥
citrāyudhāṃścāpyajayannete kṛṣṇājinadhvajāḥ |
prakṣipyātha ca kumbhānvai pāragāminamārabhet || 13-34-17||
MHB 13-34-18
यत्किंचित्कथ्यते लोके श्रूयते पश्यतेऽपि वा ।
सर्वं तद्ब्राह्मणेष्वेव गूढोऽग्निरिव दारुषु ॥ १३-३४-१८॥
yatkiṃcitkathyate loke śrūyate paśyate'pi vā |
sarvaṃ tadbrāhmaṇeṣveva gūḍho'gniriva dāruṣu || 13-34-18||
MHB 13-34-19
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं वासुदेवस्य पृथ्व्याश्च भरतर्षभ ॥ १३-३४-१९॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
saṃvādaṃ vāsudevasya pṛthvyāśca bharatarṣabha || 13-34-19||
MHB 13-34-20
वासुदेव उवाच ।
मातरं सर्वभूतानां पृच्छे त्वा संशयं शुभे ।
केन स्वित्कर्मणा पापं व्यपोहति नरो गृही ॥ १३-३४-२०॥
vāsudeva uvāca |
mātaraṃ sarvabhūtānāṃ pṛcche tvā saṃśayaṃ śubhe |
kena svitkarmaṇā pāpaṃ vyapohati naro gṛhī || 13-34-20||
MHB 13-34-21
पृथिव्युवाच ।
ब्राह्मणानेव सेवेत पवित्रं ह्येतदुत्तमम् ।
ब्राह्मणान्सेवमानस्य रजः सर्वं प्रणश्यति ॥ १३-३४-२१॥
pṛthivyuvāca |
brāhmaṇāneva seveta pavitraṃ hyetaduttamam |
brāhmaṇānsevamānasya rajaḥ sarvaṃ praṇaśyati || 13-34-21||
MHB 13-34-22
अतो भूतिरतः कीर्तिरतो बुद्धिः प्रजायते ।
अपरेषां परेषां च परेभ्यश्चैव ये परे ॥ १३-३४-२२॥
ato bhūtirataḥ kīrtirato buddhiḥ prajāyate |
apareṣāṃ pareṣāṃ ca parebhyaścaiva ye pare || 13-34-22||
MHB 13-34-23
ब्राह्मणा यं प्रशंसन्ति पुरुषः स प्रवर्धते ।
अथ यो ब्राह्मणाक्रुष्टः पराभवति सोऽचिरात् ॥ १३-३४-२३॥
brāhmaṇā yaṃ praśaṃsanti puruṣaḥ sa pravardhate |
atha yo brāhmaṇākruṣṭaḥ parābhavati so'cirāt || 13-34-23||
MHB 13-34-24
यथा महार्णवे क्षिप्त आमलोष्टो विनश्यति ।
तथा दुश्चरितं कर्म पराभावाय कल्पते ॥ १३-३४-२४॥
yathā mahārṇave kṣipta āmaloṣṭo vinaśyati |
tathā duścaritaṃ karma parābhāvāya kalpate || 13-34-24||
MHB 13-34-25
पश्य चन्द्रे कृतं लक्ष्म समुद्रे लवणोदकम् ।
तथा भगसहस्रेण महेन्द्रं परिचिह्नितम् ॥ १३-३४-२५॥
paśya candre kṛtaṃ lakṣma samudre lavaṇodakam |
tathā bhagasahasreṇa mahendraṃ paricihnitam || 13-34-25||
MHB 13-34-26
तेषामेव प्रभावेन सहस्रनयनो ह्यसौ ।
शतक्रतुः समभवत्पश्य माधव यादृशम् ॥ १३-३४-२६॥
teṣāmeva prabhāvena sahasranayano hyasau |
śatakratuḥ samabhavatpaśya mādhava yādṛśam || 13-34-26||
MHB 13-34-27
इच्छन्भूतिं च कीर्तिं च लोकांश्च मधुसूदन ।
ब्राह्मणानुमते तिष्ठेत्पुरुषः शुचिरात्मवान् ॥ १३-३४-२७॥
icchanbhūtiṃ ca kīrtiṃ ca lokāṃśca madhusūdana |
brāhmaṇānumate tiṣṭhetpuruṣaḥ śucirātmavān || 13-34-27||
MHB 13-34-28
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा मेदिन्या मधुसूदनः ।
साधु साध्वित्यथेत्युक्त्वा मेदिनीं प्रत्यपूजयत् ॥ १३-३४-२८॥
ityetadvacanaṃ śrutvā medinyā madhusūdanaḥ |
sādhu sādhvityathetyuktvā medinīṃ pratyapūjayat || 13-34-28||
MHB 13-34-29
एतां श्रुत्वोपमां पार्थ प्रयतो ब्राह्मणर्षभान् ।
सततं पूजयेथास्त्वं ततः श्रेयोऽभिपत्स्यसे ॥ १३-३४-२९॥
etāṃ śrutvopamāṃ pārtha prayato brāhmaṇarṣabhān |
satataṃ pūjayethāstvaṃ tataḥ śreyo'bhipatsyase || 13-34-29||
Adhyaya: 35/154 (23)
MHB 13-35-1
भीष्म उवाच ।
जन्मनैव महाभागो ब्राह्मणो नाम जायते ।
नमस्यः सर्वभूतानामतिथिः प्रसृताग्रभुक् ॥ १३-३५-१॥
bhīṣma uvāca |
janmanaiva mahābhāgo brāhmaṇo nāma jāyate |
namasyaḥ sarvabhūtānāmatithiḥ prasṛtāgrabhuk || 13-35-1||
MHB 13-35-2
सर्वान्नः सुहृदस्तात ब्राह्मणाः सुमनोमुखाः ।
गीर्भिर्मङ्गलयुक्ताभिरनुध्यायन्ति पूजिताः ॥ १३-३५-२॥
sarvānnaḥ suhṛdastāta brāhmaṇāḥ sumanomukhāḥ |
gīrbhirmaṅgalayuktābhiranudhyāyanti pūjitāḥ || 13-35-2||
MHB 13-35-3
सर्वान्नो द्विषतस्तात ब्राह्मणा जातमन्यवः ।
गीर्भिर्दारुणयुक्ताभिरभिहन्युरपूजिताः ॥ १३-३५-३॥
sarvānno dviṣatastāta brāhmaṇā jātamanyavaḥ |
gīrbhirdāruṇayuktābhirabhihanyurapūjitāḥ || 13-35-3||
MHB 13-35-4
अत्र गाथा ब्रह्मगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः ।
सृष्ट्वा द्विजातीन्धाता हि यथापूर्वं समादधत् ॥ १३-३५-४॥
atra gāthā brahmagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ |
sṛṣṭvā dvijātīndhātā hi yathāpūrvaṃ samādadhat || 13-35-4||
MHB 13-35-5
न वोऽन्यदिह कर्तव्यं किंचिदूर्ध्वं यथाविधि ।
गुप्ता गोपायत ब्रह्म श्रेयो वस्तेन शोभनम् ॥ १३-३५-५॥
na vo'nyadiha kartavyaṃ kiṃcidūrdhvaṃ yathāvidhi |
guptā gopāyata brahma śreyo vastena śobhanam || 13-35-5||
MHB 13-35-6
स्वमेव कुर्वतां कर्म श्रीर्वो ब्राह्मी भविष्यति ।
प्रमाणं सर्वभूतानां प्रग्रहं च गमिष्यथ ॥ १३-३५-६॥
svameva kurvatāṃ karma śrīrvo brāhmī bhaviṣyati |
pramāṇaṃ sarvabhūtānāṃ pragrahaṃ ca gamiṣyatha || 13-35-6||
MHB 13-35-7
न शौद्रं कर्म कर्तव्यं ब्राह्मणेन विपश्चिता ।
शौद्रं हि कुर्वतः कर्म धर्मः समुपरुध्यते ॥ १३-३५-७॥
na śaudraṃ karma kartavyaṃ brāhmaṇena vipaścitā |
śaudraṃ hi kurvataḥ karma dharmaḥ samuparudhyate || 13-35-7||
MHB 13-35-8
श्रीश्च बुद्धिश्च तेजश्च विभूतिश्च प्रतापिनी ।
स्वाध्यायेनैव माहात्म्यं विमलं प्रतिपत्स्यथ ॥ १३-३५-८॥
śrīśca buddhiśca tejaśca vibhūtiśca pratāpinī |
svādhyāyenaiva māhātmyaṃ vimalaṃ pratipatsyatha || 13-35-8||
MHB 13-35-9
हुत्वा चाहवनीयस्थं महाभाग्ये प्रतिष्ठिताः ।
अग्रभोज्याः प्रसूतीनां श्रिया ब्राह्म्यानुकल्पिताः ॥ १३-३५-९॥
hutvā cāhavanīyasthaṃ mahābhāgye pratiṣṭhitāḥ |
agrabhojyāḥ prasūtīnāṃ śriyā brāhmyānukalpitāḥ || 13-35-9||
MHB 13-35-10
श्रद्धया परया युक्ता ह्यनभिद्रोहलब्धया ।
दमस्वाध्यायनिरताः सर्वान्कामानवाप्स्यथ ॥ १३-३५-१०॥
śraddhayā parayā yuktā hyanabhidrohalabdhayā |
damasvādhyāyaniratāḥ sarvānkāmānavāpsyatha || 13-35-10||
MHB 13-35-11
यच्चैव मानुषे लोके यच्च देवेषु किंचन ।
सर्वं तत्तपसा साध्यं ज्ञानेन विनयेन च ॥ १३-३५-११॥
yaccaiva mānuṣe loke yacca deveṣu kiṃcana |
sarvaṃ tattapasā sādhyaṃ jñānena vinayena ca || 13-35-11||
MHB 13-35-12
इत्येता ब्रह्मगीतास्ते समाख्याता मयानघ ।
विप्रानुकम्पार्थमिदं तेन प्रोक्तं हि धीमता ॥ १३-३५-१२॥
ityetā brahmagītāste samākhyātā mayānagha |
viprānukampārthamidaṃ tena proktaṃ hi dhīmatā || 13-35-12||
MHB 13-35-13
भूयस्तेषां बलं मन्ये यथा राज्ञस्तपस्विनः ।
दुरासदाश्च चण्डाश्च रभसाः क्षिप्रकारिणः ॥ १३-३५-१३॥
bhūyasteṣāṃ balaṃ manye yathā rājñastapasvinaḥ |
durāsadāśca caṇḍāśca rabhasāḥ kṣiprakāriṇaḥ || 13-35-13||
MHB 13-35-14
सन्त्येषां सिंहसत्त्वाश्च व्याघ्रसत्त्वास्तथापरे ।
वराहमृगसत्त्वाश्च गजसत्त्वास्तथापरे ॥ १३-३५-१४॥
santyeṣāṃ siṃhasattvāśca vyāghrasattvāstathāpare |
varāhamṛgasattvāśca gajasattvāstathāpare || 13-35-14||
MHB 13-35-15
कर्पासमृदवः केचित्तथान्ये मकरस्पृशः ।
विभाष्यघातिनः केचित्तथा चक्षुर्हणोऽपरे ॥ १३-३५-१५॥
karpāsamṛdavaḥ kecittathānye makaraspṛśaḥ |
vibhāṣyaghātinaḥ kecittathā cakṣurhaṇo'pare || 13-35-15||
MHB 13-35-16
सन्ति चाशीविषनिभाः सन्ति मन्दास्तथापरे ।
विविधानीह वृत्तानि ब्राह्मणानां युधिष्ठिर ॥ १३-३५-१६॥
santi cāśīviṣanibhāḥ santi mandāstathāpare |
vividhānīha vṛttāni brāhmaṇānāṃ yudhiṣṭhira || 13-35-16||
MHB 13-35-17
मेकला द्रमिडाः काशाः पौण्ड्राः कोल्लगिरास्तथा ।
शौण्डिका दरदा दर्वाश्चौराः शबरबर्बराः ॥ १३-३५-१७॥
mekalā dramiḍāḥ kāśāḥ pauṇḍrāḥ kollagirāstathā |
śauṇḍikā daradā darvāścaurāḥ śabarabarbarāḥ || 13-35-17||
MHB 13-35-18
किराता यवनाश्चैव तास्ताः क्षत्रियजातयः ।
वृषलत्वमनुप्राप्ता ब्राह्मणानामदर्शनात् ॥ १३-३५-१८॥
kirātā yavanāścaiva tāstāḥ kṣatriyajātayaḥ |
vṛṣalatvamanuprāptā brāhmaṇānāmadarśanāt || 13-35-18||
MHB 13-35-19
ब्राह्मणानां परिभवादसुराः सलिलेशयाः ।
ब्राह्मणानां प्रसादाच्च देवाः स्वर्गनिवासिनः ॥ १३-३५-१९॥
brāhmaṇānāṃ paribhavādasurāḥ salileśayāḥ |
brāhmaṇānāṃ prasādācca devāḥ svarganivāsinaḥ || 13-35-19||
MHB 13-35-20
अशक्यं स्प्रष्टुमाकाशमचाल्यो हिमवान्गिरिः ।
अवार्या सेतुना गङ्गा दुर्जया ब्राह्मणा भुवि ॥ १३-३५-२०॥
aśakyaṃ spraṣṭumākāśamacālyo himavāngiriḥ |
avāryā setunā gaṅgā durjayā brāhmaṇā bhuvi || 13-35-20||
MHB 13-35-21
न ब्राह्मणविरोधेन शक्या शास्तुं वसुंधरा ।
ब्राह्मणा हि महात्मानो देवानामपि देवताः ॥ १३-३५-२१॥
na brāhmaṇavirodhena śakyā śāstuṃ vasuṃdharā |
brāhmaṇā hi mahātmāno devānāmapi devatāḥ || 13-35-21||
MHB 13-35-22
तान्पूजयस्व सततं दानेन परिचर्यया ।
यदीच्छसि महीं भोक्तुमिमां सागरमेखलाम् ॥ १३-३५-२२॥
tānpūjayasva satataṃ dānena paricaryayā |
yadīcchasi mahīṃ bhoktumimāṃ sāgaramekhalām || 13-35-22||
MHB 13-35-23
प्रतिग्रहेण तेजो हि विप्राणां शाम्यतेऽनघ ।
प्रतिग्रहं ये नेच्छेयुस्तेऽपि रक्ष्यास्त्वयानघ ॥ १३-३५-२३॥
pratigraheṇa tejo hi viprāṇāṃ śāmyate'nagha |
pratigrahaṃ ye neccheyuste'pi rakṣyāstvayānagha || 13-35-23||
Adhyaya: 36/154 (19)
MHB 13-36-1
भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
शक्रशम्बरसंवादं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १३-३६-१॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
śakraśambarasaṃvādaṃ tannibodha yudhiṣṭhira || 13-36-1||
MHB 13-36-2
शक्रो ह्यज्ञातरूपेण जटी भूत्वा रजोरुणः ।
विरूपं रूपमास्थाय प्रश्नं पप्रच्छ शम्बरम् ॥ १३-३६-२॥
śakro hyajñātarūpeṇa jaṭī bhūtvā rajoruṇaḥ |
virūpaṃ rūpamāsthāya praśnaṃ papraccha śambaram || 13-36-2||
MHB 13-36-3
केन शम्बर वृत्तेन स्वजात्यानधितिष्ठसि ।
श्रेष्ठं त्वां केन मन्यन्ते तन्मे प्रब्रूहि पृच्छतः ॥ १३-३६-३॥
kena śambara vṛttena svajātyānadhitiṣṭhasi |
śreṣṭhaṃ tvāṃ kena manyante tanme prabrūhi pṛcchataḥ || 13-36-3||
MHB 13-36-4
शम्बर उवाच ।
नासूयामि सदा विप्रान्ब्रह्माणं च पितामहम् ।
शास्त्राणि वदतो विप्रान्संमन्यामि यथासुखम् ॥ १३-३६-४॥
śambara uvāca |
nāsūyāmi sadā viprānbrahmāṇaṃ ca pitāmaham |
śāstrāṇi vadato viprānsaṃmanyāmi yathāsukham || 13-36-4||
MHB 13-36-5
श्रुत्वा च नावजानामि नापराध्यामि कर्हिचित् ।
अभ्यर्च्याननुपृच्छामि पादौ गृह्णामि धीमताम् ॥ १३-३६-५॥
śrutvā ca nāvajānāmi nāparādhyāmi karhicit |
abhyarcyānanupṛcchāmi pādau gṛhṇāmi dhīmatām || 13-36-5||
MHB 13-36-6
ते विश्रब्धाः प्रभाषन्ते संयच्छन्ति च मां सदा ।
प्रमत्तेष्वप्रमत्तोऽस्मि सदा सुप्तेषु जागृमि ॥ १३-३६-६॥
te viśrabdhāḥ prabhāṣante saṃyacchanti ca māṃ sadā |
pramatteṣvapramatto'smi sadā supteṣu jāgṛmi || 13-36-6||
MHB 13-36-7
ते मा शास्त्रपथे युक्तं ब्रह्मण्यमनसूयकम् ।
समासिञ्चन्ति शास्तारः क्षौद्रं मध्विव मक्षिकाः ॥ १३-३६-७॥
te mā śāstrapathe yuktaṃ brahmaṇyamanasūyakam |
samāsiñcanti śāstāraḥ kṣaudraṃ madhviva makṣikāḥ || 13-36-7||
MHB 13-36-8
यच्च भाषन्ति ते तुष्टास्तत्तद्गृह्णामि मेधया ।
समाधिमात्मनो नित्यमनुलोममचिन्तयन् ॥ १३-३६-८॥
yacca bhāṣanti te tuṣṭāstattadgṛhṇāmi medhayā |
samādhimātmano nityamanulomamacintayan || 13-36-8||
MHB 13-36-9
सोऽहं वागग्रसृष्टानां रसानामवलेहकः ।
स्वजात्यानधितिष्ठामि नक्षत्राणीव चन्द्रमाः ॥ १३-३६-९॥
so'haṃ vāgagrasṛṣṭānāṃ rasānāmavalehakaḥ |
svajātyānadhitiṣṭhāmi nakṣatrāṇīva candramāḥ || 13-36-9||
MHB 13-36-10
एतत्पृथिव्याममृतमेतच्चक्षुरनुत्तमम् ।
यद्ब्राह्मणमुखाच्छास्त्रमिह श्रुत्वा प्रवर्तते ॥ १३-३६-१०॥
etatpṛthivyāmamṛtametaccakṣuranuttamam |
yadbrāhmaṇamukhācchāstramiha śrutvā pravartate || 13-36-10||
MHB 13-36-11
एतत्कारणमाज्ञाय दृष्ट्वा देवासुरं पुरा ।
युद्धं पिता मे हृष्टात्मा विस्मितः प्रत्यपद्यत ॥ १३-३६-११॥
etatkāraṇamājñāya dṛṣṭvā devāsuraṃ purā |
yuddhaṃ pitā me hṛṣṭātmā vismitaḥ pratyapadyata || 13-36-11||
MHB 13-36-12
दृष्ट्वा च ब्राह्मणानां तु महिमानं महात्मनाम् ।
पर्यपृच्छत्कथमिमे सिद्धा इति निशाकरम् ॥ १३-३६-१२॥
dṛṣṭvā ca brāhmaṇānāṃ tu mahimānaṃ mahātmanām |
paryapṛcchatkathamime siddhā iti niśākaram || 13-36-12||
MHB 13-36-13
सोम उवाच ।
ब्राह्मणास्तपसा सर्वे सिध्यन्ते वाग्बलाः सदा ।
भुजवीर्या हि राजानो वागस्त्राश्च द्विजातयः ॥ १३-३६-१३॥
soma uvāca |
brāhmaṇāstapasā sarve sidhyante vāgbalāḥ sadā |
bhujavīryā hi rājāno vāgastrāśca dvijātayaḥ || 13-36-13||
MHB 13-36-14
प्रवसन्वाप्यधीयीत बह्वीर्दुर्वसतीर्वसन् ।
निर्मन्युरपि निर्मानो यतिः स्यात्समदर्शनः ॥ १३-३६-१४॥
pravasanvāpyadhīyīta bahvīrdurvasatīrvasan |
nirmanyurapi nirmāno yatiḥ syātsamadarśanaḥ || 13-36-14||
MHB 13-36-15
अपि चेज्जातिसंपन्नः सर्वान्वेदान्पितुर्गृहे ।
श्लाघमान इवाधीयेद्ग्राम्य इत्येव तं विदुः ॥ १३-३६-१५॥
api cejjātisaṃpannaḥ sarvānvedānpiturgṛhe |
ślāghamāna ivādhīyedgrāmya ityeva taṃ viduḥ || 13-36-15||
MHB 13-36-16
भूमिरेतौ निगिरति सर्पो बिलशयानिव ।
राजानं चाप्ययोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥ १३-३६-१६॥
bhūmiretau nigirati sarpo bilaśayāniva |
rājānaṃ cāpyayoddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam || 13-36-16||
MHB 13-36-17
अतिमानः श्रियं हन्ति पुरुषस्याल्पमेधसः ।
गर्भेण दुष्यते कन्या गृहवासेन च द्विजः ॥ १३-३६-१७॥
atimānaḥ śriyaṃ hanti puruṣasyālpamedhasaḥ |
garbheṇa duṣyate kanyā gṛhavāsena ca dvijaḥ || 13-36-17||
MHB 13-36-18
इत्येतन्मे पिता श्रुत्वा सोमादद्भुतदर्शनात् ।
ब्राह्मणान्पूजयामास तथैवाहं महाव्रतान् ॥ १३-३६-१८॥
ityetanme pitā śrutvā somādadbhutadarśanāt |
brāhmaṇānpūjayāmāsa tathaivāhaṃ mahāvratān || 13-36-18||
MHB 13-36-19
भीष्म उवाच ।
श्रुत्वैतद्वचनं शक्रो दानवेन्द्रमुखाच्च्युतम् ।
द्विजान्संपूजयामास महेन्द्रत्वमवाप च ॥ १३-३६-१९॥
bhīṣma uvāca |
śrutvaitadvacanaṃ śakro dānavendramukhāccyutam |
dvijānsaṃpūjayāmāsa mahendratvamavāpa ca || 13-36-19||
Adhyaya: 37/154 (19)
MHB 13-37-1
युधिष्ठिर उवाच ।
अपूर्वं वा भवेत्पात्रमथ वापि चिरोषितम् ।
दूरादभ्यागतं वापि किं पात्रं स्यात्पितामह ॥ १३-३७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
apūrvaṃ vā bhavetpātramatha vāpi ciroṣitam |
dūrādabhyāgataṃ vāpi kiṃ pātraṃ syātpitāmaha || 13-37-1||
MHB 13-37-2
भीष्म उवाच ।
क्रिया भवति केषांचिदुपांशुव्रतमुत्तमम् ।
यो यो याचेत यत्किंचित्सर्वं दद्याम इत्युत ॥ १३-३७-२॥
bhīṣma uvāca |
kriyā bhavati keṣāṃcidupāṃśuvratamuttamam |
yo yo yāceta yatkiṃcitsarvaṃ dadyāma ityuta || 13-37-2||
MHB 13-37-3
अपीडयन्भृत्यवर्गमित्येवमनुशुश्रुम ।
पीडयन्भृत्यवर्गं हि आत्मानमपकर्षति ॥ १३-३७-३॥
apīḍayanbhṛtyavargamityevamanuśuśruma |
pīḍayanbhṛtyavargaṃ hi ātmānamapakarṣati || 13-37-3||
MHB 13-37-4
अपूर्वं वापि यत्पात्रं यच्चापि स्याच्चिरोषितम् ।
दूरादभ्यागतं चापि तत्पात्रं च विदुर्बुधाः ॥ १३-३७-४॥
apūrvaṃ vāpi yatpātraṃ yaccāpi syācciroṣitam |
dūrādabhyāgataṃ cāpi tatpātraṃ ca vidurbudhāḥ || 13-37-4||
MHB 13-37-5
युधिष्ठिर उवाच ।
अपीडया च भृत्यानां धर्मस्याहिंसया तथा ।
पात्रं विद्याम तत्त्वेन यस्मै दत्तं न संतपेत् ॥ १३-३७-५॥
yudhiṣṭhira uvāca |
apīḍayā ca bhṛtyānāṃ dharmasyāhiṃsayā tathā |
pātraṃ vidyāma tattvena yasmai dattaṃ na saṃtapet || 13-37-5||
MHB 13-37-6
भीष्म उवाच ।
ऋत्विक्पुरोहिताचार्याः शिष्याः संबन्धिबान्धवाः ।
सर्वे पूज्याश्च मान्याश्च श्रुतवृत्तोपसंहिताः ॥ १३-३७-६॥
bhīṣma uvāca |
ṛtvikpurohitācāryāḥ śiṣyāḥ saṃbandhibāndhavāḥ |
sarve pūjyāśca mānyāśca śrutavṛttopasaṃhitāḥ || 13-37-6||
MHB 13-37-7
अतोऽन्यथा वर्तमानाः सर्वे नार्हन्ति सत्क्रियाम् ।
तस्मान्नित्यं परीक्षेत पुरुषान्प्रणिधाय वै ॥ १३-३७-७॥
ato'nyathā vartamānāḥ sarve nārhanti satkriyām |
tasmānnityaṃ parīkṣeta puruṣānpraṇidhāya vai || 13-37-7||
MHB 13-37-8
अक्रोधः सत्यवचनमहिंसा दम आर्जवम् ।
अद्रोहो नातिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा तपः शमः ॥ १३-३७-८॥
akrodhaḥ satyavacanamahiṃsā dama ārjavam |
adroho nātimānaśca hrīstitikṣā tapaḥ śamaḥ || 13-37-8||
MHB 13-37-9
यस्मिन्नेतानि दृश्यन्ते न चाकार्याणि भारत ।
भावतो विनिविष्टानि तत्पात्रं मानमर्हति ॥ १३-३७-९॥
yasminnetāni dṛśyante na cākāryāṇi bhārata |
bhāvato viniviṣṭāni tatpātraṃ mānamarhati || 13-37-9||
MHB 13-37-10
तथा चिरोषितं चापि संप्रत्यागतमेव च ।
अपूर्वं चैव पूर्वं च तत्पात्रं मानमर्हति ॥ १३-३७-१०॥
tathā ciroṣitaṃ cāpi saṃpratyāgatameva ca |
apūrvaṃ caiva pūrvaṃ ca tatpātraṃ mānamarhati || 13-37-10||
MHB 13-37-11
अप्रामाण्यं च वेदानां शास्त्राणां चातिलङ्घनम् ।
सर्वत्र चानवस्थानमेतन्नाशनमात्मनः ॥ १३-३७-११॥
aprāmāṇyaṃ ca vedānāṃ śāstrāṇāṃ cātilaṅghanam |
sarvatra cānavasthānametannāśanamātmanaḥ || 13-37-11||
MHB 13-37-12
भवेत्पण्डितमानी यो ब्राह्मणो वेदनिन्दकः ।
आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थिकाम् ॥ १३-३७-१२॥
bhavetpaṇḍitamānī yo brāhmaṇo vedanindakaḥ |
ānvīkṣikīṃ tarkavidyāmanurakto nirarthikām || 13-37-12||
MHB 13-37-13
हेतुवादान्ब्रुवन्सत्सु विजेताहेतुवादिकः ।
आक्रोष्टा चातिवक्ता च ब्राह्मणानां सदैव हि ॥ १३-३७-१३॥
hetuvādānbruvansatsu vijetāhetuvādikaḥ |
ākroṣṭā cātivaktā ca brāhmaṇānāṃ sadaiva hi || 13-37-13||
MHB 13-37-14
सर्वाभिशङ्की मूढश्च बालः कटुकवागपि ।
बोद्धव्यस्तादृशस्तात नरश्वानं हि तं विदुः ॥ १३-३७-१४॥
sarvābhiśaṅkī mūḍhaśca bālaḥ kaṭukavāgapi |
boddhavyastādṛśastāta naraśvānaṃ hi taṃ viduḥ || 13-37-14||
MHB 13-37-15
यथा श्वा भषितुं चैव हन्तुं चैवावसृज्यते ।
एवं संभाषणार्थाय सर्वशास्त्रवधाय च ।
अल्पश्रुताः कुतर्काश्च दृष्टाः स्पृष्टाः कुपण्डिताः ॥ १३-३७-१५॥
yathā śvā bhaṣituṃ caiva hantuṃ caivāvasṛjyate |
evaṃ saṃbhāṣaṇārthāya sarvaśāstravadhāya ca |
alpaśrutāḥ kutarkāśca dṛṣṭāḥ spṛṣṭāḥ kupaṇḍitāḥ || 13-37-15||
MHB 13-37-16
श्रुतिस्मृतीतिहासादिपुराणारण्यवेदिनः ।
अनुरुन्ध्याद्बहुज्ञांश्च सारज्ञांश्चैव पण्डितान् ॥ १३-३७-१६॥
śrutismṛtītihāsādipurāṇāraṇyavedinaḥ |
anurundhyādbahujñāṃśca sārajñāṃścaiva paṇḍitān || 13-37-16||
MHB 13-37-17
लोकयात्रा च द्रष्टव्या धर्मश्चात्महितानि च ।
एवं नरो वर्तमानः शाश्वतीरेधते समाः ॥ १३-३७-१७॥
lokayātrā ca draṣṭavyā dharmaścātmahitāni ca |
evaṃ naro vartamānaḥ śāśvatīredhate samāḥ || 13-37-17||
MHB 13-37-18
ऋणमुन्मुच्य देवानामृषीणां च तथैव च ।
पितॄणामथ विप्राणामतिथीनां च पञ्चमम् ॥ १३-३७-१८॥
ṛṇamunmucya devānāmṛṣīṇāṃ ca tathaiva ca |
pitṝṇāmatha viprāṇāmatithīnāṃ ca pañcamam || 13-37-18||
MHB 13-37-19
पर्यायेण विशुद्धेन सुनिर्णिक्तेन कर्मणा ।
एवं गृहस्थः कर्माणि कुर्वन्धर्मान्न हीयते ॥ १३-३७-१९॥
paryāyeṇa viśuddhena sunirṇiktena karmaṇā |
evaṃ gṛhasthaḥ karmāṇi kurvandharmānna hīyate || 13-37-19||
Adhyaya: 38/154 (30)
MHB 13-38-1
युधिष्ठिर उवाच ।
स्त्रीणां स्वभावमिच्छामि श्रोतुं भरतसत्तम ।
स्त्रियो हि मूलं दोषाणां लघुचित्ताः पितामह ॥ १३-३८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
strīṇāṃ svabhāvamicchāmi śrotuṃ bharatasattama |
striyo hi mūlaṃ doṣāṇāṃ laghucittāḥ pitāmaha || 13-38-1||
MHB 13-38-2
भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदस्य च संवादं पुंश्चल्या पञ्चचूडया ॥ १३-३८-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
nāradasya ca saṃvādaṃ puṃścalyā pañcacūḍayā || 13-38-2||
MHB 13-38-3
लोकाननुचरन्धीमान्देवर्षिर्नारदः पुरा ।
ददर्शाप्सरसं ब्राह्मीं पञ्चचूडामनिन्दिताम् ॥ १३-३८-३॥
lokānanucarandhīmāndevarṣirnāradaḥ purā |
dadarśāpsarasaṃ brāhmīṃ pañcacūḍāmaninditām || 13-38-3||
MHB 13-38-4
तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं पप्रच्छाप्सरसं मुनिः ।
संशयो हृदि मे कश्चित्तन्मे ब्रूहि सुमध्यमे ॥ १३-३८-४॥
tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ papracchāpsarasaṃ muniḥ |
saṃśayo hṛdi me kaścittanme brūhi sumadhyame || 13-38-4||
MHB 13-38-5
एवमुक्ता तु सा विप्रं प्रत्युवाचाथ नारदम् ।
विषये सति वक्ष्यामि समर्थां मन्यसे च माम् ॥ १३-३८-५॥
evamuktā tu sā vipraṃ pratyuvācātha nāradam |
viṣaye sati vakṣyāmi samarthāṃ manyase ca mām || 13-38-5||
MHB 13-38-6
नारद उवाच ।
न त्वामविषये भद्रे नियोक्ष्यामि कथंचन ।
स्त्रीणां स्वभावमिच्छामि त्वत्तः श्रोतुं वरानने ॥ १३-३८-६॥
nārada uvāca |
na tvāmaviṣaye bhadre niyokṣyāmi kathaṃcana |
strīṇāṃ svabhāvamicchāmi tvattaḥ śrotuṃ varānane || 13-38-6||
MHB 13-38-7
भीष्म उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य देवर्षेरप्सरोत्तमा ।
प्रत्युवाच न शक्ष्यामि स्त्री सती निन्दितुं स्त्रियः ॥ १३-३८-७॥
bhīṣma uvāca |
etacchrutvā vacastasya devarṣerapsarottamā |
pratyuvāca na śakṣyāmi strī satī nindituṃ striyaḥ || 13-38-7||
MHB 13-38-8
विदितास्ते स्त्रियो याश्च यादृशाश्च स्वभावतः ।
न मामर्हसि देवर्षे नियोक्तुं प्रश्न ईदृशे ॥ १३-३८-८॥
viditāste striyo yāśca yādṛśāśca svabhāvataḥ |
na māmarhasi devarṣe niyoktuṃ praśna īdṛśe || 13-38-8||
MHB 13-38-9
तामुवाच स देवर्षिः सत्यं वद सुमध्यमे ।
मृषावादे भवेद्दोषः सत्ये दोषो न विद्यते ॥ १३-३८-९॥
tāmuvāca sa devarṣiḥ satyaṃ vada sumadhyame |
mṛṣāvāde bhaveddoṣaḥ satye doṣo na vidyate || 13-38-9||
MHB 13-38-10
इत्युक्ता सा कृतमतिरभवच्चारुहासिनी ।
स्त्रीदोषाञ्शाश्वतान्सत्यान्भाषितुं संप्रचक्रमे ॥ १३-३८-१०॥
ityuktā sā kṛtamatirabhavaccāruhāsinī |
strīdoṣāñśāśvatānsatyānbhāṣituṃ saṃpracakrame || 13-38-10||
MHB 13-38-11
पञ्चचूडोवाच ।
कुलीना रूपवत्यश्च नाथवत्यश्च योषितः ।
मर्यादासु न तिष्ठन्ति स दोषः स्त्रीषु नारद ॥ १३-३८-११॥
pañcacūḍovāca |
kulīnā rūpavatyaśca nāthavatyaśca yoṣitaḥ |
maryādāsu na tiṣṭhanti sa doṣaḥ strīṣu nārada || 13-38-11||
MHB 13-38-12
न स्त्रीभ्यः किंचिदन्यद्वै पापीयस्तरमस्ति वै ।
स्त्रियो हि मूलं दोषाणां तथा त्वमपि वेत्थ ह ॥ १३-३८-१२॥
na strībhyaḥ kiṃcidanyadvai pāpīyastaramasti vai |
striyo hi mūlaṃ doṣāṇāṃ tathā tvamapi vettha ha || 13-38-12||
MHB 13-38-13
समाज्ञातानृद्धिमतः प्रतिरूपान्वशे स्थितान् ।
पतीनन्तरमासाद्य नालं नार्यः प्रतीक्षितुम् ॥ १३-३८-१३॥
samājñātānṛddhimataḥ pratirūpānvaśe sthitān |
patīnantaramāsādya nālaṃ nāryaḥ pratīkṣitum || 13-38-13||
MHB 13-38-14
असद्धर्मस्त्वयं स्त्रीणामस्माकं भवति प्रभो ।
पापीयसो नरान्यद्वै लज्जां त्यक्त्वा भजामहे ॥ १३-३८-१४॥
asaddharmastvayaṃ strīṇāmasmākaṃ bhavati prabho |
pāpīyaso narānyadvai lajjāṃ tyaktvā bhajāmahe || 13-38-14||
MHB 13-38-15
स्त्रियं हि यः प्रार्थयते संनिकर्षं च गच्छति ।
ईषच्च कुरुते सेवां तमेवेच्छन्ति योषितः ॥ १३-३८-१५॥
striyaṃ hi yaḥ prārthayate saṃnikarṣaṃ ca gacchati |
īṣacca kurute sevāṃ tamevecchanti yoṣitaḥ || 13-38-15||
MHB 13-38-16
अनर्थित्वान्मनुष्याणां भयात्परिजनस्य च ।
मर्यादायाममर्यादाः स्त्रियस्तिष्ठन्ति भर्तृषु ॥ १३-३८-१६॥
anarthitvānmanuṣyāṇāṃ bhayātparijanasya ca |
maryādāyāmamaryādāḥ striyastiṣṭhanti bhartṛṣu || 13-38-16||
MHB 13-38-17
नासां कश्चिदगम्योऽस्ति नासां वयसि संस्थितिः ।
विरूपं रूपवन्तं वा पुमानित्येव भुञ्जते ॥ १३-३८-१७॥
nāsāṃ kaścidagamyo'sti nāsāṃ vayasi saṃsthitiḥ |
virūpaṃ rūpavantaṃ vā pumānityeva bhuñjate || 13-38-17||
MHB 13-38-18
न भयान्नाप्यनुक्रोशान्नार्थहेतोः कथंचन ।
न ज्ञातिकुलसंबन्धात्स्त्रियस्तिष्ठन्ति भर्तृषु ॥ १३-३८-१८॥
na bhayānnāpyanukrośānnārthahetoḥ kathaṃcana |
na jñātikulasaṃbandhātstriyastiṣṭhanti bhartṛṣu || 13-38-18||
MHB 13-38-19
यौवने वर्तमानानां मृष्टाभरणवाससाम् ।
नारीणां स्वैरवृत्तानां स्पृहयन्ति कुलस्त्रियः ॥ १३-३८-१९॥
yauvane vartamānānāṃ mṛṣṭābharaṇavāsasām |
nārīṇāṃ svairavṛttānāṃ spṛhayanti kulastriyaḥ || 13-38-19||
MHB 13-38-20
याश्च शश्वद्बहुमता रक्ष्यन्ते दयिताः स्त्रियः ।
अपि ताः संप्रसज्जन्ते कुब्जान्धजडवामनैः ॥ १३-३८-२०॥
yāśca śaśvadbahumatā rakṣyante dayitāḥ striyaḥ |
api tāḥ saṃprasajjante kubjāndhajaḍavāmanaiḥ || 13-38-20||
MHB 13-38-21
पङ्गुष्वपि च देवर्षे ये चान्ये कुत्सिता नराः ।
स्त्रीणामगम्यो लोकेऽस्मिन्नास्ति कश्चिन्महामुने ॥ १३-३८-२१॥
paṅguṣvapi ca devarṣe ye cānye kutsitā narāḥ |
strīṇāmagamyo loke'sminnāsti kaścinmahāmune || 13-38-21||
MHB 13-38-22
यदि पुंसां गतिर्ब्रह्म कथंचिन्नोपपद्यते ।
अप्यन्योन्यं प्रवर्तन्ते न हि तिष्ठन्ति भर्तृषु ॥ १३-३८-२२॥
yadi puṃsāṃ gatirbrahma kathaṃcinnopapadyate |
apyanyonyaṃ pravartante na hi tiṣṭhanti bhartṛṣu || 13-38-22||
MHB 13-38-23
अलाभात्पुरुषाणां हि भयात्परिजनस्य च ।
वधबन्धभयाच्चापि स्वयं गुप्ता भवन्ति ताः ॥ १३-३८-२३॥
alābhātpuruṣāṇāṃ hi bhayātparijanasya ca |
vadhabandhabhayāccāpi svayaṃ guptā bhavanti tāḥ || 13-38-23||
MHB 13-38-24
चलस्वभावा दुःसेव्या दुर्ग्राह्या भावतस्तथा ।
प्राज्ञस्य पुरुषस्येह यथा वाचस्तथा स्त्रियः ॥ १३-३८-२४॥
calasvabhāvā duḥsevyā durgrāhyā bhāvatastathā |
prājñasya puruṣasyeha yathā vācastathā striyaḥ || 13-38-24||
MHB 13-38-25
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः ।
नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचनाः ॥ १३-३८-२५॥
nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ |
nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanāḥ || 13-38-25||
MHB 13-38-26
इदमन्यच्च देवर्षे रहस्यं सर्वयोषिताम् ।
दृष्ट्वैव पुरुषं हृद्यं योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रियः ॥ १३-३८-२६॥
idamanyacca devarṣe rahasyaṃ sarvayoṣitām |
dṛṣṭvaiva puruṣaṃ hṛdyaṃ yoniḥ praklidyate striyaḥ || 13-38-26||
MHB 13-38-27
कामानामपि दातारं कर्तारं मानसान्त्वयोः ।
रक्षितारं न मृष्यन्ति भर्तारं परमं स्त्रियः ॥ १३-३८-२७॥
kāmānāmapi dātāraṃ kartāraṃ mānasāntvayoḥ |
rakṣitāraṃ na mṛṣyanti bhartāraṃ paramaṃ striyaḥ || 13-38-27||
MHB 13-38-28
न कामभोगान्बहुलान्नालंकारार्थसंचयान् ।
तथैव बहु मन्यन्ते यथा रत्यामनुग्रहम् ॥ १३-३८-२८॥
na kāmabhogānbahulānnālaṃkārārthasaṃcayān |
tathaiva bahu manyante yathā ratyāmanugraham || 13-38-28||
MHB 13-38-29
अन्तकः शमनो मृत्युः पातालं वडवामुखम् ।
क्षुरधारा विषं सर्पो वह्निरित्येकतः स्त्रियः ॥ १३-३८-२९॥
antakaḥ śamano mṛtyuḥ pātālaṃ vaḍavāmukham |
kṣuradhārā viṣaṃ sarpo vahnirityekataḥ striyaḥ || 13-38-29||
MHB 13-38-30
यतश्च भूतानि महान्ति पञ्च यतश्च लोका विहिता विधात्रा ।
यतः पुमांसः प्रमदाश्च निर्मितास्तदैव दोषाः प्रमदासु नारद ॥ १३-३८-३०॥
yataśca bhūtāni mahānti pañca yataśca lokā vihitā vidhātrā |
yataḥ pumāṃsaḥ pramadāśca nirmitāstadaiva doṣāḥ pramadāsu nārada || 13-38-30||
Adhyaya: 39/154 (12)
MHB 13-39-1
युधिष्ठिर उवाच ।
इमे वै मानवा लोके स्त्रीषु सज्जन्त्यभीक्ष्णशः ।
मोहेन परमाविष्टा दैवादिष्टेन पार्थिव ।
स्त्रियश्च पुरुषेष्वेव प्रत्यक्षं लोकसाक्षिकम् ॥ १३-३९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ime vai mānavā loke strīṣu sajjantyabhīkṣṇaśaḥ |
mohena paramāviṣṭā daivādiṣṭena pārthiva |
striyaśca puruṣeṣveva pratyakṣaṃ lokasākṣikam || 13-39-1||
MHB 13-39-2
अत्र मे संशयस्तीव्रो हृदि संपरिवर्तते ।
कथमासां नराः सङ्गं कुर्वते कुरुनन्दन ।
स्त्रियो वा तेषु रज्यन्ते विरज्यन्तेऽथ वा पुनः ॥ १३-३९-२॥
atra me saṃśayastīvro hṛdi saṃparivartate |
kathamāsāṃ narāḥ saṅgaṃ kurvate kurunandana |
striyo vā teṣu rajyante virajyante'tha vā punaḥ || 13-39-2||
MHB 13-39-3
इति ताः पुरुषव्याघ्र कथं शक्याः स्म रक्षितुम् ।
प्रमदाः पुरुषेणेह तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३-३९-३॥
iti tāḥ puruṣavyāghra kathaṃ śakyāḥ sma rakṣitum |
pramadāḥ puruṣeṇeha tanme vyākhyātumarhasi || 13-39-3||
MHB 13-39-4
एता हि मयमायाभिर्वञ्चयन्तीह मानवान् ।
न चासां मुच्यते कश्चित्पुरुषो हस्तमागतः ।
गावो नवतृणानीव गृह्णन्त्येव नवान्नवान् ॥ १३-३९-४॥
etā hi mayamāyābhirvañcayantīha mānavān |
na cāsāṃ mucyate kaścitpuruṣo hastamāgataḥ |
gāvo navatṛṇānīva gṛhṇantyeva navānnavān || 13-39-4||
MHB 13-39-5
शम्बरस्य च या माया या माया नमुचेरपि ।
बलेः कुम्भीनसेश्चैव सर्वास्ता योषितो विदुः ॥ १३-३९-५॥
śambarasya ca yā māyā yā māyā namucerapi |
baleḥ kumbhīnaseścaiva sarvāstā yoṣito viduḥ || 13-39-5||
MHB 13-39-6
हसन्तं प्रहसन्त्येता रुदन्तं प्ररुदन्ति च ।
अप्रियं प्रियवाक्यैश्च गृह्णते कालयोगतः ॥ १३-३९-६॥
hasantaṃ prahasantyetā rudantaṃ prarudanti ca |
apriyaṃ priyavākyaiśca gṛhṇate kālayogataḥ || 13-39-6||
MHB 13-39-7
उशना वेद यच्छास्त्रं यच्च वेद बृहस्पतिः ।
स्त्रीबुद्ध्या न विशिष्येते ताः स्म रक्ष्याः कथं नरैः ॥ १३-३९-७॥
uśanā veda yacchāstraṃ yacca veda bṛhaspatiḥ |
strībuddhyā na viśiṣyete tāḥ sma rakṣyāḥ kathaṃ naraiḥ || 13-39-7||
MHB 13-39-8
अनृतं सत्यमित्याहुः सत्यं चापि तथानृतम् ।
इति यास्ताः कथं वीर संरक्ष्याः पुरुषैरिह ॥ १३-३९-८॥
anṛtaṃ satyamityāhuḥ satyaṃ cāpi tathānṛtam |
iti yāstāḥ kathaṃ vīra saṃrakṣyāḥ puruṣairiha || 13-39-8||
MHB 13-39-9
स्त्रीणां बुद्ध्युपनिष्कर्षादर्थशास्त्राणि शत्रुहन् ।
बृहस्पतिप्रभृतिभिर्मन्ये सद्भिः कृतानि वै ॥ १३-३९-९॥
strīṇāṃ buddhyupaniṣkarṣādarthaśāstrāṇi śatruhan |
bṛhaspatiprabhṛtibhirmanye sadbhiḥ kṛtāni vai || 13-39-9||
MHB 13-39-10
संपूज्यमानाः पुरुषैर्विकुर्वन्ति मनो नृषु ।
अपास्ताश्च तथा राजन्विकुर्वन्ति मनः स्त्रियः ॥ १३-३९-१०॥
saṃpūjyamānāḥ puruṣairvikurvanti mano nṛṣu |
apāstāśca tathā rājanvikurvanti manaḥ striyaḥ || 13-39-10||
MHB 13-39-11
कस्ताः शक्तो रक्षितुं स्यादिति मे संशयो महान् ।
तन्मे ब्रूहि महाबाहो कुरूणां वंशवर्धन ॥ १३-३९-११॥
kastāḥ śakto rakṣituṃ syāditi me saṃśayo mahān |
tanme brūhi mahābāho kurūṇāṃ vaṃśavardhana || 13-39-11||
MHB 13-39-12
यदि शक्या कुरुश्रेष्ठ रक्षा तासां कथंचन ।
कर्तुं वा कृतपूर्वा वा तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३-३९-१२॥
yadi śakyā kuruśreṣṭha rakṣā tāsāṃ kathaṃcana |
kartuṃ vā kṛtapūrvā vā tanme vyākhyātumarhasi || 13-39-12||
Adhyaya: 40/154 (59)
MHB 13-40-1
भीष्म उवाच ।
एवमेतन्महाबाहो नात्र मिथ्यास्ति किंचन ।
यथा ब्रवीषि कौरव्य नारीं प्रति जनाधिप ॥ १३-४०-१॥
bhīṣma uvāca |
evametanmahābāho nātra mithyāsti kiṃcana |
yathā bravīṣi kauravya nārīṃ prati janādhipa || 13-40-1||
MHB 13-40-2
अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।
यथा रक्षा कृता पूर्वं विपुलेन महात्मना ॥ १३-४०-२॥
atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam |
yathā rakṣā kṛtā pūrvaṃ vipulena mahātmanā || 13-40-2||
MHB 13-40-3
प्रमदाश्च यथा सृष्टा ब्रह्मणा भरतर्षभ ।
यदर्थं तच्च ते तात प्रवक्ष्ये वसुधाधिप ॥ १३-४०-३॥
pramadāśca yathā sṛṣṭā brahmaṇā bharatarṣabha |
yadarthaṃ tacca te tāta pravakṣye vasudhādhipa || 13-40-3||
MHB 13-40-4
न हि स्त्रीभ्य परं पुत्र पापीयः किंचिदस्ति वै ।
अग्निर्हि प्रमदा दीप्तो मायाश्च मयजा विभो ।
क्षुरधारा विषं सर्पो मृत्युरित्येकतः स्त्रियः ॥ १३-४०-४॥
na hi strībhya paraṃ putra pāpīyaḥ kiṃcidasti vai |
agnirhi pramadā dīpto māyāśca mayajā vibho |
kṣuradhārā viṣaṃ sarpo mṛtyurityekataḥ striyaḥ || 13-40-4||
MHB 13-40-5
इमाः प्रजा महाबाहो धार्मिका इति नः श्रुतम् ।
स्वयं गच्छन्ति देवत्वं ततो देवानियाद्भयम् ॥ १३-४०-५॥
imāḥ prajā mahābāho dhārmikā iti naḥ śrutam |
svayaṃ gacchanti devatvaṃ tato devāniyādbhayam || 13-40-5||
MHB 13-40-6
अथाभ्यगच्छन्देवास्ते पितामहमरिंदम ।
निवेद्य मानसं चापि तूष्णीमासन्नवाङ्मुखाः ॥ १३-४०-६॥
athābhyagacchandevāste pitāmahamariṃdama |
nivedya mānasaṃ cāpi tūṣṇīmāsannavāṅmukhāḥ || 13-40-6||
MHB 13-40-7
तेषामन्तर्गतं ज्ञात्वा देवानां स पितामहः ।
मानवानां प्रमोहार्थं कृत्या नार्योऽसृजत्प्रभुः ॥ १३-४०-७॥
teṣāmantargataṃ jñātvā devānāṃ sa pitāmahaḥ |
mānavānāṃ pramohārthaṃ kṛtyā nāryo'sṛjatprabhuḥ || 13-40-7||
MHB 13-40-8
पूर्वसर्गे तु कौन्तेय साध्व्यो नार्य इहाभवन् ।
असाध्व्यस्तु समुत्पन्ना कृत्या सर्गात्प्रजापतेः ॥ १३-४०-८॥
pūrvasarge tu kaunteya sādhvyo nārya ihābhavan |
asādhvyastu samutpannā kṛtyā sargātprajāpateḥ || 13-40-8||
MHB 13-40-9
ताभ्यः कामान्यथाकामं प्रादाद्धि स पितामहः ।
ताः कामलुब्धाः प्रमदाः प्रामथ्नन्त नरांस्तदा ॥ १३-४०-९॥
tābhyaḥ kāmānyathākāmaṃ prādāddhi sa pitāmahaḥ |
tāḥ kāmalubdhāḥ pramadāḥ prāmathnanta narāṃstadā || 13-40-9||
MHB 13-40-10
क्रोधं कामस्य देवेशः सहायं चासृजत्प्रभुः ।
असज्जन्त प्रजाः सर्वाः कामक्रोधवशं गताः ॥ १३-४०-१०॥
krodhaṃ kāmasya deveśaḥ sahāyaṃ cāsṛjatprabhuḥ |
asajjanta prajāḥ sarvāḥ kāmakrodhavaśaṃ gatāḥ || 13-40-10||
MHB 13-40-11
न च स्त्रीणां क्रिया काचिदिति धर्मो व्यवस्थितः ।
निरिन्द्रिया अमन्त्राश्च स्त्रियोऽनृतमिति श्रुतिः ॥ १३-४०-११॥
na ca strīṇāṃ kriyā kāciditi dharmo vyavasthitaḥ |
nirindriyā amantrāśca striyo'nṛtamiti śrutiḥ || 13-40-11||
MHB 13-40-12
शय्यासनमलंकारमन्नपानमनार्यताम् ।
दुर्वाग्भावं रतिं चैव ददौ स्त्रीभ्यः प्रजापतिः ॥ १३-४०-१२॥
śayyāsanamalaṃkāramannapānamanāryatām |
durvāgbhāvaṃ ratiṃ caiva dadau strībhyaḥ prajāpatiḥ || 13-40-12||
MHB 13-40-13
न तासां रक्षणं कर्तुं शक्यं पुंसा कथंचन ।
अपि विश्वकृता तात कुतस्तु पुरुषैरिह ॥ १३-४०-१३॥
na tāsāṃ rakṣaṇaṃ kartuṃ śakyaṃ puṃsā kathaṃcana |
api viśvakṛtā tāta kutastu puruṣairiha || 13-40-13||
MHB 13-40-14
वाचा वा वधबन्धैर्वा क्लेशैर्वा विविधैस्तथा ।
न शक्या रक्षितुं नार्यस्ता हि नित्यमसंयताः ॥ १३-४०-१४॥
vācā vā vadhabandhairvā kleśairvā vividhaistathā |
na śakyā rakṣituṃ nāryastā hi nityamasaṃyatāḥ || 13-40-14||
MHB 13-40-15
इदं तु पुरुषव्याघ्र पुरस्ताच्छ्रुतवानहम् ।
यथा रक्षा कृता पूर्वं विपुलेन गुरुस्त्रियः ॥ १३-४०-१५॥
idaṃ tu puruṣavyāghra purastācchrutavānaham |
yathā rakṣā kṛtā pūrvaṃ vipulena gurustriyaḥ || 13-40-15||
MHB 13-40-16
ऋषिरासीन्महाभागो देवशर्मेति विश्रुतः ।
तस्य भार्या रुचिर्नाम रूपेणासदृशी भुवि ॥ १३-४०-१६॥
ṛṣirāsīnmahābhāgo devaśarmeti viśrutaḥ |
tasya bhāryā rucirnāma rūpeṇāsadṛśī bhuvi || 13-40-16||
MHB 13-40-17
तस्य रूपेण संमत्ता देवगन्धर्वदानवाः ।
विशेषतस्तु राजेन्द्र वृत्रहा पाकशासनः ॥ १३-४०-१७॥
tasya rūpeṇa saṃmattā devagandharvadānavāḥ |
viśeṣatastu rājendra vṛtrahā pākaśāsanaḥ || 13-40-17||
MHB 13-40-18
नारीणां चरितज्ञश्च देवशर्मा महामुनिः ।
यथाशक्ति यथोत्साहं भार्यां तामभ्यरक्षत ॥ १३-४०-१८॥
nārīṇāṃ caritajñaśca devaśarmā mahāmuniḥ |
yathāśakti yathotsāhaṃ bhāryāṃ tāmabhyarakṣata || 13-40-18||
MHB 13-40-19
पुरंदरं च जानीते परस्त्रीकामचारिणम् ।
तस्माद्यत्नेन भार्याया रक्षणं स चकार ह ॥ १३-४०-१९॥
puraṃdaraṃ ca jānīte parastrīkāmacāriṇam |
tasmādyatnena bhāryāyā rakṣaṇaṃ sa cakāra ha || 13-40-19||
MHB 13-40-20
स कदाचिदृषिस्तात यज्ञं कर्तुमनास्तदा ।
भार्यासंरक्षणं कार्यं कथं स्यादित्यचिन्तयत् ॥ १३-४०-२०॥
sa kadācidṛṣistāta yajñaṃ kartumanāstadā |
bhāryāsaṃrakṣaṇaṃ kāryaṃ kathaṃ syādityacintayat || 13-40-20||
MHB 13-40-21
रक्षाविधानं मनसा स विचिन्त्य महातपाः ।
आहूय दयितं शिष्यं विपुलं प्राह भार्गवम् ॥ १३-४०-२१॥
rakṣāvidhānaṃ manasā sa vicintya mahātapāḥ |
āhūya dayitaṃ śiṣyaṃ vipulaṃ prāha bhārgavam || 13-40-21||
MHB 13-40-22
यज्ञकारो गमिष्यामि रुचिं चेमां सुरेश्वरः ।
पुत्र प्रार्थयते नित्यं तां रक्षस्व यथाबलम् ॥ १३-४०-२२॥
yajñakāro gamiṣyāmi ruciṃ cemāṃ sureśvaraḥ |
putra prārthayate nityaṃ tāṃ rakṣasva yathābalam || 13-40-22||
MHB 13-40-23
अप्रमत्तेन ते भाव्यं सदा प्रति पुरंदरम् ।
स हि रूपाणि कुरुते विविधानि भृगूद्वह ॥ १३-४०-२३॥
apramattena te bhāvyaṃ sadā prati puraṃdaram |
sa hi rūpāṇi kurute vividhāni bhṛgūdvaha || 13-40-23||
MHB 13-40-24
इत्युक्तो विपुलस्तेन तपस्वी नियतेन्द्रियः ।
सदैवोग्रतपा राजन्नग्न्यर्कसदृशद्युतिः ॥ १३-४०-२४॥
ityukto vipulastena tapasvī niyatendriyaḥ |
sadaivogratapā rājannagnyarkasadṛśadyutiḥ || 13-40-24||
MHB 13-40-25
धर्मज्ञः सत्यवादी च तथेति प्रत्यभाषत ।
पुनश्चेदं महाराज पप्रच्छ प्रस्थितं गुरुम् ॥ १३-४०-२५॥
dharmajñaḥ satyavādī ca tatheti pratyabhāṣata |
punaścedaṃ mahārāja papraccha prasthitaṃ gurum || 13-40-25||
MHB 13-40-26
कानि रूपाणि शक्रस्य भवन्त्यागच्छतो मुने ।
वपुस्तेजश्च कीदृग्वै तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३-४०-२६॥
kāni rūpāṇi śakrasya bhavantyāgacchato mune |
vapustejaśca kīdṛgvai tanme vyākhyātumarhasi || 13-40-26||
MHB 13-40-27
ततः स भगवांस्तस्मै विपुलाय महात्मने ।
आचचक्षे यथातत्त्वं मायां शक्रस्य भारत ॥ १३-४०-२७॥
tataḥ sa bhagavāṃstasmai vipulāya mahātmane |
ācacakṣe yathātattvaṃ māyāṃ śakrasya bhārata || 13-40-27||
MHB 13-40-28
बहुमायः स विप्रर्षे बलहा पाकशासनः ।
तांस्तान्विकुरुते भावान्बहूनथ मुहुर्मुहुः ॥ १३-४०-२८॥
bahumāyaḥ sa viprarṣe balahā pākaśāsanaḥ |
tāṃstānvikurute bhāvānbahūnatha muhurmuhuḥ || 13-40-28||
MHB 13-40-29
किरीटी वज्रभृद्धन्वी मुकुटी बद्धकुण्डलः ।
भवत्यथ मुहूर्तेन चण्डालसमदर्शनः ॥ १३-४०-२९॥
kirīṭī vajrabhṛddhanvī mukuṭī baddhakuṇḍalaḥ |
bhavatyatha muhūrtena caṇḍālasamadarśanaḥ || 13-40-29||
MHB 13-40-30
शिखी जटी चीरवासाः पुनर्भवति पुत्रक ।
बृहच्छरीरश्च पुनः पीवरोऽथ पुनः कृशः ॥ १३-४०-३०॥
śikhī jaṭī cīravāsāḥ punarbhavati putraka |
bṛhaccharīraśca punaḥ pīvaro'tha punaḥ kṛśaḥ || 13-40-30||
MHB 13-40-31
गौरं श्यामं च कृष्णं च वर्णं विकुरुते पुनः ।
विरूपो रूपवांश्चैव युवा वृद्धस्तथैव च ॥ १३-४०-३१॥
gauraṃ śyāmaṃ ca kṛṣṇaṃ ca varṇaṃ vikurute punaḥ |
virūpo rūpavāṃścaiva yuvā vṛddhastathaiva ca || 13-40-31||
MHB 13-40-32
प्राज्ञो जडश्च मूकश्च ह्रस्वो दीर्घस्तथैव च ।
ब्राह्मणः क्षत्रियश्चैव वैश्यः शूद्रस्तथैव च ।
प्रतिलोमानुलोमश्च भवत्यथ शतक्रतुः ॥ १३-४०-३२॥
prājño jaḍaśca mūkaśca hrasvo dīrghastathaiva ca |
brāhmaṇaḥ kṣatriyaścaiva vaiśyaḥ śūdrastathaiva ca |
pratilomānulomaśca bhavatyatha śatakratuḥ || 13-40-32||
MHB 13-40-33
शुकवायसरूपी च हंसकोकिलरूपवान् ।
सिंहव्याघ्रगजानां च रूपं धारयते पुनः ॥ १३-४०-३३॥
śukavāyasarūpī ca haṃsakokilarūpavān |
siṃhavyāghragajānāṃ ca rūpaṃ dhārayate punaḥ || 13-40-33||
MHB 13-40-34
दैवं दैत्यमथो राज्ञां वपुर्धारयतेऽपि च ।
सुकृशो वायुभग्नाङ्गः शकुनिर्विकृतस्तथा ॥ १३-४०-३४॥
daivaṃ daityamatho rājñāṃ vapurdhārayate'pi ca |
sukṛśo vāyubhagnāṅgaḥ śakunirvikṛtastathā || 13-40-34||
MHB 13-40-35
चतुष्पाद्बहुरूपश्च पुनर्भवति बालिशः ।
मक्षिकामशकादीनां वपुर्धारयतेऽपि च ॥ १३-४०-३५॥
catuṣpādbahurūpaśca punarbhavati bāliśaḥ |
makṣikāmaśakādīnāṃ vapurdhārayate'pi ca || 13-40-35||
MHB 13-40-36
न शक्यमस्य ग्रहणं कर्तुं विपुल केनचित् ।
अपि विश्वकृता तात येन सृष्टमिदं जगत् ॥ १३-४०-३६॥
na śakyamasya grahaṇaṃ kartuṃ vipula kenacit |
api viśvakṛtā tāta yena sṛṣṭamidaṃ jagat || 13-40-36||
MHB 13-40-37
पुनरन्तर्हितः शक्रो दृश्यते ज्ञानचक्षुषा ।
वायुभूतश्च स पुनर्देवराजो भवत्युत ॥ १३-४०-३७॥
punarantarhitaḥ śakro dṛśyate jñānacakṣuṣā |
vāyubhūtaśca sa punardevarājo bhavatyuta || 13-40-37||
MHB 13-40-38
एवं रूपाणि सततं कुरुते पाकशासनः ।
तस्माद्विपुल यत्नेन रक्षेमां तनुमध्यमाम् ॥ १३-४०-३८॥
evaṃ rūpāṇi satataṃ kurute pākaśāsanaḥ |
tasmādvipula yatnena rakṣemāṃ tanumadhyamām || 13-40-38||
MHB 13-40-39
यथा रुचिं नावलिहेद्देवेन्द्रो भृगुसत्तम ।
क्रतावुपहितं न्यस्तं हविः श्वेव दुरात्मवान् ॥ १३-४०-३९॥
yathā ruciṃ nāvaliheddevendro bhṛgusattama |
kratāvupahitaṃ nyastaṃ haviḥ śveva durātmavān || 13-40-39||
MHB 13-40-40
एवमाख्याय स मुनिर्यज्ञकारोऽगमत्तदा ।
देवशर्मा महाभागस्ततो भरतसत्तम ॥ १३-४०-४०॥
evamākhyāya sa muniryajñakāro'gamattadā |
devaśarmā mahābhāgastato bharatasattama || 13-40-40||
MHB 13-40-41
विपुलस्तु वचः श्रुत्वा गुरोश्चिन्तापरोऽभवत् ।
रक्षां च परमां चक्रे देवराजान्महाबलात् ॥ १३-४०-४१॥
vipulastu vacaḥ śrutvā gurościntāparo'bhavat |
rakṣāṃ ca paramāṃ cakre devarājānmahābalāt || 13-40-41||
MHB 13-40-42
किं नु शक्यं मया कर्तुं गुरुदाराभिरक्षणे ।
मायावी हि सुरेन्द्रोऽसौ दुर्धर्षश्चापि वीर्यवान् ॥ १३-४०-४२॥
kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ gurudārābhirakṣaṇe |
māyāvī hi surendro'sau durdharṣaścāpi vīryavān || 13-40-42||
MHB 13-40-43
नापिधायाश्रमं शक्यो रक्षितुं पाकशासनः ।
उटजं वा तथा ह्यस्य नानाविधसरूपता ॥ १३-४०-४३॥
nāpidhāyāśramaṃ śakyo rakṣituṃ pākaśāsanaḥ |
uṭajaṃ vā tathā hyasya nānāvidhasarūpatā || 13-40-43||
MHB 13-40-44
वायुरूपेण वा शक्रो गुरुपत्नीं प्रधर्षयेत् ।
तस्मादिमां संप्रविश्य रुचिं स्थास्येऽहमद्य वै ॥ १३-४०-४४॥
vāyurūpeṇa vā śakro gurupatnīṃ pradharṣayet |
tasmādimāṃ saṃpraviśya ruciṃ sthāsye'hamadya vai || 13-40-44||
MHB 13-40-45
अथ वा पौरुषेणेयमशक्या रक्षितुं मया ।
बहुरूपो हि भगवाञ्छ्रूयते हरिवाहनः ॥ १३-४०-४५॥
atha vā pauruṣeṇeyamaśakyā rakṣituṃ mayā |
bahurūpo hi bhagavāñchrūyate harivāhanaḥ || 13-40-45||
MHB 13-40-46
सोऽहं योगबलादेनां रक्षिष्ये पाकशासनात् ।
गात्राणि गात्रैरस्याहं संप्रवेक्ष्येऽभिरक्षितुम् ॥ १३-४०-४६॥
so'haṃ yogabalādenāṃ rakṣiṣye pākaśāsanāt |
gātrāṇi gātrairasyāhaṃ saṃpravekṣye'bhirakṣitum || 13-40-46||
MHB 13-40-47
यद्युच्छिष्टामिमां पत्नीं रुचिं पश्येत मे गुरुः ।
शप्स्यत्यसंशयं कोपाद्दिव्यज्ञानो महातपाः ॥ १३-४०-४७॥
yadyucchiṣṭāmimāṃ patnīṃ ruciṃ paśyeta me guruḥ |
śapsyatyasaṃśayaṃ kopāddivyajñāno mahātapāḥ || 13-40-47||
MHB 13-40-48
न चेयं रक्षितुं शक्या यथान्या प्रमदा नृभिः ।
मायावी हि सुरेन्द्रोऽसावहो प्राप्तोऽस्मि संशयम् ॥ १३-४०-४८॥
na ceyaṃ rakṣituṃ śakyā yathānyā pramadā nṛbhiḥ |
māyāvī hi surendro'sāvaho prāpto'smi saṃśayam || 13-40-48||
MHB 13-40-49
अवश्यकरणीयं हि गुरोरिह हि शासनम् ।
यदि त्वेतदहं कुर्यामाश्चर्यं स्यात्कृतं मया ॥ १३-४०-४९॥
avaśyakaraṇīyaṃ hi guroriha hi śāsanam |
yadi tvetadahaṃ kuryāmāścaryaṃ syātkṛtaṃ mayā || 13-40-49||
MHB 13-40-50
योगेनानुप्रविश्येह गुरुपत्न्याः कलेवरम् ।
निर्मुक्तस्य रजोरूपान्नापराधो भवेन्मम ॥ १३-४०-५०॥
yogenānupraviśyeha gurupatnyāḥ kalevaram |
nirmuktasya rajorūpānnāparādho bhavenmama || 13-40-50||
MHB 13-40-51
यथा हि शून्यां पथिकः सभामध्यावसेत्पथि ।
तथाद्यावासयिष्यामि गुरुपत्न्याः कलेवरम् ॥ १३-४०-५१॥
yathā hi śūnyāṃ pathikaḥ sabhāmadhyāvasetpathi |
tathādyāvāsayiṣyāmi gurupatnyāḥ kalevaram || 13-40-51||
MHB 13-40-52
असक्तः पद्मपत्रस्थो जलबिन्दुर्यथा चलः ।
एवमेव शरीरेऽस्या निवत्स्यामि समाहितः ॥ १३-४०-५२॥
asaktaḥ padmapatrastho jalabinduryathā calaḥ |
evameva śarīre'syā nivatsyāmi samāhitaḥ || 13-40-52||
MHB 13-40-53
इत्येवं धर्ममालोक्य वेदवेदांश्च सर्वशः ।
तपश्च विपुलं दृष्ट्वा गुरोरात्मन एव च ॥ १३-४०-५३॥
ityevaṃ dharmamālokya vedavedāṃśca sarvaśaḥ |
tapaśca vipulaṃ dṛṣṭvā gurorātmana eva ca || 13-40-53||
MHB 13-40-54
इति निश्चित्य मनसा रक्षां प्रति स भार्गवः ।
आतिष्ठत्परमं यत्नं यथा तच्छृणु पार्थिव ॥ १३-४०-५४॥
iti niścitya manasā rakṣāṃ prati sa bhārgavaḥ |
ātiṣṭhatparamaṃ yatnaṃ yathā tacchṛṇu pārthiva || 13-40-54||
MHB 13-40-55
गुरुपत्नीमुपासीनो विपुलः स महातपाः ।
उपासीनामनिन्द्याङ्गीं कथाभिः समलोभयत् ॥ १३-४०-५५॥
gurupatnīmupāsīno vipulaḥ sa mahātapāḥ |
upāsīnāmanindyāṅgīṃ kathābhiḥ samalobhayat || 13-40-55||
MHB 13-40-56
नेत्राभ्यां नेत्रयोरस्या रश्मीन्संयोज्य रश्मिभिः ।
विवेश विपुलः कायमाकाशं पवनो यथा ॥ १३-४०-५६॥
netrābhyāṃ netrayorasyā raśmīnsaṃyojya raśmibhiḥ |
viveśa vipulaḥ kāyamākāśaṃ pavano yathā || 13-40-56||
MHB 13-40-57
लक्षणं लक्षणेनैव वदनं वदनेन च ।
अविचेष्टन्नतिष्ठद्वै छायेवान्तर्गतो मुनिः ॥ १३-४०-५७॥
lakṣaṇaṃ lakṣaṇenaiva vadanaṃ vadanena ca |
aviceṣṭannatiṣṭhadvai chāyevāntargato muniḥ || 13-40-57||
MHB 13-40-58
ततो विष्टभ्य विपुलो गुरुपत्न्याः कलेवरम् ।
उवास रक्षणे युक्तो न च सा तमबुध्यत ॥ १३-४०-५८॥
tato viṣṭabhya vipulo gurupatnyāḥ kalevaram |
uvāsa rakṣaṇe yukto na ca sā tamabudhyata || 13-40-58||
MHB 13-40-59
यं कालं नागतो राजन्गुरुस्तस्य महात्मनः ।
क्रतुं समाप्य स्वगृहं तं कालं सोऽभ्यरक्षत ॥ १३-४०-५९॥
yaṃ kālaṃ nāgato rājangurustasya mahātmanaḥ |
kratuṃ samāpya svagṛhaṃ taṃ kālaṃ so'bhyarakṣata || 13-40-59||
Adhyaya: 41/154 (35)
MHB 13-41-1
भीष्म उवाच ।
ततः कदाचिद्देवेन्द्रो दिव्यरूपवपुर्धरः ।
इदमन्तरमित्येवं ततोऽभ्यागादथाश्रमम् ॥ १३-४१-१॥
bhīṣma uvāca |
tataḥ kadāciddevendro divyarūpavapurdharaḥ |
idamantaramityevaṃ tato'bhyāgādathāśramam || 13-41-1||
MHB 13-41-2
रूपमप्रतिमं कृत्वा लोभनीयं जनाधिप ।
दर्शनीयतमो भूत्वा प्रविवेश तमाश्रमम् ॥ १३-४१-२॥
rūpamapratimaṃ kṛtvā lobhanīyaṃ janādhipa |
darśanīyatamo bhūtvā praviveśa tamāśramam || 13-41-2||
MHB 13-41-3
स ददर्श तमासीनं विपुलस्य कलेवरम् ।
निश्चेष्टं स्तब्धनयनं यथालेख्यगतं तथा ॥ १३-४१-३॥
sa dadarśa tamāsīnaṃ vipulasya kalevaram |
niśceṣṭaṃ stabdhanayanaṃ yathālekhyagataṃ tathā || 13-41-3||
MHB 13-41-4
रुचिं च रुचिरापाङ्गीं पीनश्रोणिपयोधराम् ।
पद्मपत्रविशालाक्षीं संपूर्णेन्दुनिभाननाम् ॥ १३-४१-४॥
ruciṃ ca rucirāpāṅgīṃ pīnaśroṇipayodharām |
padmapatraviśālākṣīṃ saṃpūrṇendunibhānanām || 13-41-4||
MHB 13-41-5
सा तमालोक्य सहसा प्रत्युत्थातुमियेष ह ।
रूपेण विस्मिता कोऽसीत्यथ वक्तुमिहेच्छती ॥ १३-४१-५॥
sā tamālokya sahasā pratyutthātumiyeṣa ha |
rūpeṇa vismitā ko'sītyatha vaktumihecchatī || 13-41-5||
MHB 13-41-6
उत्थातुकामापि सती व्यतिष्ठद्विपुलेन सा ।
निगृहीता मनुष्येन्द्र न शशाक विचेष्टितुम् ॥ १३-४१-६॥
utthātukāmāpi satī vyatiṣṭhadvipulena sā |
nigṛhītā manuṣyendra na śaśāka viceṣṭitum || 13-41-6||
MHB 13-41-7
तामाबभाषे देवेन्द्रः साम्ना परमवल्गुना ।
त्वदर्थमागतं विद्धि देवेन्द्रं मां शुचिस्मिते ॥ १३-४१-७॥
tāmābabhāṣe devendraḥ sāmnā paramavalgunā |
tvadarthamāgataṃ viddhi devendraṃ māṃ śucismite || 13-41-7||
MHB 13-41-8
क्लिश्यमानमनङ्गेन त्वत्संकल्पोद्भवेन वै ।
तत्पर्याप्नुहि मां सुभ्रु पुरा कालोऽतिवर्तते ॥ १३-४१-८॥
kliśyamānamanaṅgena tvatsaṃkalpodbhavena vai |
tatparyāpnuhi māṃ subhru purā kālo'tivartate || 13-41-8||
MHB 13-41-9
तमेवंवादिनं शक्रं शुश्राव विपुलो मुनिः ।
गुरुपत्न्याः शरीरस्थो ददर्श च सुराधिपम् ॥ १३-४१-९॥
tamevaṃvādinaṃ śakraṃ śuśrāva vipulo muniḥ |
gurupatnyāḥ śarīrastho dadarśa ca surādhipam || 13-41-9||
MHB 13-41-10
न शशाक च सा राजन्प्रत्युत्थातुमनिन्दिता ।
वक्तुं च नाशकद्राजन्विष्टब्धा विपुलेन सा ॥ १३-४१-१०॥
na śaśāka ca sā rājanpratyutthātumaninditā |
vaktuṃ ca nāśakadrājanviṣṭabdhā vipulena sā || 13-41-10||
MHB 13-41-11
आकारं गुरुपत्न्यास्तु विज्ञाय स भृगूद्वहः ।
निजग्राह महातेजा योगेन बलवत्प्रभो ।
बबन्ध योगबन्धैश्च तस्याः सर्वेन्द्रियाणि सः ॥ १३-४१-११॥
ākāraṃ gurupatnyāstu vijñāya sa bhṛgūdvahaḥ |
nijagrāha mahātejā yogena balavatprabho |
babandha yogabandhaiśca tasyāḥ sarvendriyāṇi saḥ || 13-41-11||
MHB 13-41-12
तां निर्विकारां दृष्ट्वा तु पुनरेव शचीपतिः ।
उवाच व्रीडितो राजंस्तां योगबलमोहिताम् ॥ १३-४१-१२॥
tāṃ nirvikārāṃ dṛṣṭvā tu punareva śacīpatiḥ |
uvāca vrīḍito rājaṃstāṃ yogabalamohitām || 13-41-12||
MHB 13-41-13
एह्येहीति ततः सा तं प्रतिवक्तुमियेष च ।
स तां वाचं गुरोः पत्न्या विपुलः पर्यवर्तयत् ॥ १३-४१-१३॥
ehyehīti tataḥ sā taṃ prativaktumiyeṣa ca |
sa tāṃ vācaṃ guroḥ patnyā vipulaḥ paryavartayat || 13-41-13||
MHB 13-41-14
भोः किमागमने कृत्यमिति तस्याश्च निःसृता ।
वक्त्राच्छशाङ्कप्रतिमाद्वाणी संस्कारभूषिता ॥ १३-४१-१४॥
bhoḥ kimāgamane kṛtyamiti tasyāśca niḥsṛtā |
vaktrācchaśāṅkapratimādvāṇī saṃskārabhūṣitā || 13-41-14||
MHB 13-41-15
व्रीडिता सा तु तद्वाक्यमुक्त्वा परवशा तदा ।
पुरंदरश्च संत्रस्तो बभूव विमनास्तदा ॥ १३-४१-१५॥
vrīḍitā sā tu tadvākyamuktvā paravaśā tadā |
puraṃdaraśca saṃtrasto babhūva vimanāstadā || 13-41-15||
MHB 13-41-16
स तद्वैकृतमालक्ष्य देवराजो विशां पते ।
अवैक्षत सहस्राक्षस्तदा दिव्येन चक्षुषा ॥ १३-४१-१६॥
sa tadvaikṛtamālakṣya devarājo viśāṃ pate |
avaikṣata sahasrākṣastadā divyena cakṣuṣā || 13-41-16||
MHB 13-41-17
ददर्श च मुनिं तस्याः शरीरान्तरगोचरम् ।
प्रतिबिम्बमिवादर्शे गुरुपत्न्याः शरीरगम् ॥ १३-४१-१७॥
dadarśa ca muniṃ tasyāḥ śarīrāntaragocaram |
pratibimbamivādarśe gurupatnyāḥ śarīragam || 13-41-17||
MHB 13-41-18
स तं घोरेण तपसा युक्तं दृष्ट्वा पुरंदरः ।
प्रावेपत सुसंत्रस्तः शापभीतस्तदा विभो ॥ १३-४१-१८॥
sa taṃ ghoreṇa tapasā yuktaṃ dṛṣṭvā puraṃdaraḥ |
prāvepata susaṃtrastaḥ śāpabhītastadā vibho || 13-41-18||
MHB 13-41-19
विमुच्य गुरुपत्नीं तु विपुलः सुमहातपाः ।
स्वं कलेवरमाविश्य शक्रं भीतमथाब्रवीत् ॥ १३-४१-१९॥
vimucya gurupatnīṃ tu vipulaḥ sumahātapāḥ |
svaṃ kalevaramāviśya śakraṃ bhītamathābravīt || 13-41-19||
MHB 13-41-20
अजितेन्द्रिय पापात्मन्कामात्मक पुरंदर ।
न चिरं पूजयिष्यन्ति देवास्त्वां मानुषास्तथा ॥ १३-४१-२०॥
ajitendriya pāpātmankāmātmaka puraṃdara |
na ciraṃ pūjayiṣyanti devāstvāṃ mānuṣāstathā || 13-41-20||
MHB 13-41-21
किं नु तद्विस्मृतं शक्र न तन्मनसि ते स्थितम् ।
गौतमेनासि यन्मुक्तो भगाङ्कपरिचिह्नितः ॥ १३-४१-२१॥
kiṃ nu tadvismṛtaṃ śakra na tanmanasi te sthitam |
gautamenāsi yanmukto bhagāṅkaparicihnitaḥ || 13-41-21||
MHB 13-41-22
जाने त्वां बालिशमतिमकृतात्मानमस्थिरम् ।
मयेयं रक्ष्यते मूढ गच्छ पाप यथागतम् ॥ १३-४१-२२॥
jāne tvāṃ bāliśamatimakṛtātmānamasthiram |
mayeyaṃ rakṣyate mūḍha gaccha pāpa yathāgatam || 13-41-22||
MHB 13-41-23
नाहं त्वामद्य मूढात्मन्दहेयं हि स्वतेजसा ।
कृपायमाणस्तु न ते दग्धुमिच्छामि वासव ॥ १३-४१-२३॥
nāhaṃ tvāmadya mūḍhātmandaheyaṃ hi svatejasā |
kṛpāyamāṇastu na te dagdhumicchāmi vāsava || 13-41-23||
MHB 13-41-24
स च घोरतपा धीमान्गुरुर्मे पापचेतसम् ।
दृष्ट्वा त्वां निर्दहेदद्य क्रोधदीप्तेन चक्षुषा ॥ १३-४१-२४॥
sa ca ghoratapā dhīmāngururme pāpacetasam |
dṛṣṭvā tvāṃ nirdahedadya krodhadīptena cakṣuṣā || 13-41-24||
MHB 13-41-25
नैवं तु शक्र कर्तव्यं पुनर्मान्याश्च ते द्विजाः ।
मा गमः ससुतामात्योऽत्ययं ब्रह्मबलार्दितः ॥ १३-४१-२५॥
naivaṃ tu śakra kartavyaṃ punarmānyāśca te dvijāḥ |
mā gamaḥ sasutāmātyo'tyayaṃ brahmabalārditaḥ || 13-41-25||
MHB 13-41-26
अमरोऽस्मीति यद्बुद्धिमेतामास्थाय वर्तसे ।
मावमंस्था न तपसामसाध्यं नाम किंचन ॥ १३-४१-२६॥
amaro'smīti yadbuddhimetāmāsthāya vartase |
māvamaṃsthā na tapasāmasādhyaṃ nāma kiṃcana || 13-41-26||
MHB 13-41-27
तच्छ्रुत्वा वचनं शक्रो विपुलस्य महात्मनः ।
अकिंचिदुक्त्वा व्रीडितस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ १३-४१-२७॥
tacchrutvā vacanaṃ śakro vipulasya mahātmanaḥ |
akiṃciduktvā vrīḍitastatraivāntaradhīyata || 13-41-27||
MHB 13-41-28
मुहूर्तयाते शक्रे तु देवशर्मा महातपाः ।
कृत्वा यज्ञं यथाकाममाजगाम स्वमाश्रमम् ॥ १३-४१-२८॥
muhūrtayāte śakre tu devaśarmā mahātapāḥ |
kṛtvā yajñaṃ yathākāmamājagāma svamāśramam || 13-41-28||
MHB 13-41-29
आगतेऽथ गुरौ राजन्विपुलः प्रियकर्मकृत् ।
रक्षितां गुरवे भार्यां न्यवेदयदनिन्दिताम् ॥ १३-४१-२९॥
āgate'tha gurau rājanvipulaḥ priyakarmakṛt |
rakṣitāṃ gurave bhāryāṃ nyavedayadaninditām || 13-41-29||
MHB 13-41-30
अभिवाद्य च शान्तात्मा स गुरुं गुरुवत्सलः ।
विपुलः पर्युपातिष्ठद्यथापूर्वमशङ्कितः ॥ १३-४१-३०॥
abhivādya ca śāntātmā sa guruṃ guruvatsalaḥ |
vipulaḥ paryupātiṣṭhadyathāpūrvamaśaṅkitaḥ || 13-41-30||
MHB 13-41-31
विश्रान्ताय ततस्तस्मै सहासीनाय भार्यया ।
निवेदयामास तदा विपुलः शक्रकर्म तत् ॥ १३-४१-३१॥
viśrāntāya tatastasmai sahāsīnāya bhāryayā |
nivedayāmāsa tadā vipulaḥ śakrakarma tat || 13-41-31||
MHB 13-41-32
तच्छ्रुत्वा स मुनिस्तुष्टो विपुलस्य प्रतापवान् ।
बभूव शीलवृत्ताभ्यां तपसा नियमेन च ॥ १३-४१-३२॥
tacchrutvā sa munistuṣṭo vipulasya pratāpavān |
babhūva śīlavṛttābhyāṃ tapasā niyamena ca || 13-41-32||
MHB 13-41-33
विपुलस्य गुरौ वृत्तिं भक्तिमात्मनि च प्रभुः ।
धर्मे च स्थिरतां दृष्ट्वा साधु साध्वित्युवाच ह ॥ १३-४१-३३॥
vipulasya gurau vṛttiṃ bhaktimātmani ca prabhuḥ |
dharme ca sthiratāṃ dṛṣṭvā sādhu sādhvityuvāca ha || 13-41-33||
MHB 13-41-34
प्रतिनन्द्य च धर्मात्मा शिष्यं धर्मपरायणम् ।
वरेण च्छन्दयामास स तस्माद्गुरुवत्सलः ।
अनुज्ञातश्च गुरुणा चचारानुत्तमं तपः ॥ १३-४१-३४॥
pratinandya ca dharmātmā śiṣyaṃ dharmaparāyaṇam |
vareṇa cchandayāmāsa sa tasmādguruvatsalaḥ |
anujñātaśca guruṇā cacārānuttamaṃ tapaḥ || 13-41-34||
MHB 13-41-35
तथैव देवशर्मापि सभार्यः स महातपाः ।
निर्भयो बलवृत्रघ्नाच्चचार विजने वने ॥ १३-४१-३५॥
tathaiva devaśarmāpi sabhāryaḥ sa mahātapāḥ |
nirbhayo balavṛtraghnāccacāra vijane vane || 13-41-35||
Adhyaya: 42/154 (33)
MHB 13-42-1
भीष्म उवाच ।
विपुलस्त्वकरोत्तीव्रं तपः कृत्वा गुरोर्वचः ।
तपोयुक्तमथात्मानममन्यत च वीर्यवान् ॥ १३-४२-१॥
bhīṣma uvāca |
vipulastvakarottīvraṃ tapaḥ kṛtvā gurorvacaḥ |
tapoyuktamathātmānamamanyata ca vīryavān || 13-42-1||
MHB 13-42-2
स तेन कर्मणा स्पर्धन्पृथिवीं पृथिवीपते ।
चचार गतभीः प्रीतो लब्धकीर्तिर्वरो नृषु ॥ १३-४२-२॥
sa tena karmaṇā spardhanpṛthivīṃ pṛthivīpate |
cacāra gatabhīḥ prīto labdhakīrtirvaro nṛṣu || 13-42-2||
MHB 13-42-3
उभौ लोकौ जितौ चापि तथैवामन्यत प्रभुः ।
कर्मणा तेन कौरव्य तपसा विपुलेन च ॥ १३-४२-३॥
ubhau lokau jitau cāpi tathaivāmanyata prabhuḥ |
karmaṇā tena kauravya tapasā vipulena ca || 13-42-3||
MHB 13-42-4
अथ काले व्यतिक्रान्ते कस्मिंश्चित्कुरुनन्दन ।
रुच्या भगिन्या दानं वै बभूव धनधान्यवत् ॥ १३-४२-४॥
atha kāle vyatikrānte kasmiṃścitkurunandana |
rucyā bhaginyā dānaṃ vai babhūva dhanadhānyavat || 13-42-4||
MHB 13-42-5
एतस्मिन्नेव काले तु दिव्या काचिद्वराङ्गना ।
बिभ्रती परमं रूपं जगामाथ विहायसा ॥ १३-४२-५॥
etasminneva kāle tu divyā kācidvarāṅganā |
bibhratī paramaṃ rūpaṃ jagāmātha vihāyasā || 13-42-5||
MHB 13-42-6
तस्याः शरीरात्पुष्पाणि पतितानि महीतले ।
तस्याश्रमस्याविदूरे दिव्यगन्धानि भारत ॥ १३-४२-६॥
tasyāḥ śarīrātpuṣpāṇi patitāni mahītale |
tasyāśramasyāvidūre divyagandhāni bhārata || 13-42-6||
MHB 13-42-7
तान्यगृह्णात्ततो राजन्रुचिर्नलिनलोचना ।
तदा निमन्त्रकस्तस्या अङ्गेभ्यः क्षिप्रमागमत् ॥ १३-४२-७॥
tānyagṛhṇāttato rājanrucirnalinalocanā |
tadā nimantrakastasyā aṅgebhyaḥ kṣipramāgamat || 13-42-7||
MHB 13-42-8
तस्या हि भगिनी तात ज्येष्ठा नाम्ना प्रभावती ।
भार्या चित्ररथस्याथ बभूवाङ्गेश्वरस्य वै ॥ १३-४२-८॥
tasyā hi bhaginī tāta jyeṣṭhā nāmnā prabhāvatī |
bhāryā citrarathasyātha babhūvāṅgeśvarasya vai || 13-42-8||
MHB 13-42-9
पिनह्य तानि पुष्पाणि केशेषु वरवर्णिनी ।
आमन्त्रिता ततोऽगच्छद्रुचिरङ्गपतेर्गृहान् ॥ १३-४२-९॥
pinahya tāni puṣpāṇi keśeṣu varavarṇinī |
āmantritā tato'gacchadruciraṅgapatergṛhān || 13-42-9||
MHB 13-42-10
पुष्पाणि तानि दृष्ट्वाथ तदाङ्गेन्द्रवराङ्गना ।
भगिनीं चोदयामास पुष्पार्थे चारुलोचना ॥ १३-४२-१०॥
puṣpāṇi tāni dṛṣṭvātha tadāṅgendravarāṅganā |
bhaginīṃ codayāmāsa puṣpārthe cārulocanā || 13-42-10||
MHB 13-42-11
सा भर्त्रे सर्वमाचष्ट रुचिः सुरुचिरानना ।
भगिन्या भाषितं सर्वमृषिस्तच्चाभ्यनन्दत ॥ १३-४२-११॥
sā bhartre sarvamācaṣṭa ruciḥ surucirānanā |
bhaginyā bhāṣitaṃ sarvamṛṣistaccābhyanandata || 13-42-11||
MHB 13-42-12
ततो विपुलमानाय्य देवशर्मा महातपाः ।
पुष्पार्थे चोदयामास गच्छ गच्छेति भारत ॥ १३-४२-१२॥
tato vipulamānāyya devaśarmā mahātapāḥ |
puṣpārthe codayāmāsa gaccha gaccheti bhārata || 13-42-12||
MHB 13-42-13
विपुलस्तु गुरोर्वाक्यमविचार्य महातपाः ।
स तथेत्यब्रवीद्राजंस्तं च देशं जगाम ह ॥ १३-४२-१३॥
vipulastu gurorvākyamavicārya mahātapāḥ |
sa tathetyabravīdrājaṃstaṃ ca deśaṃ jagāma ha || 13-42-13||
MHB 13-42-14
यस्मिन्देशे तु तान्यासन्पतितानि नभस्तलात् ।
अम्लानान्यपि तत्रासन्कुसुमान्यपराण्यपि ॥ १३-४२-१४॥
yasmindeśe tu tānyāsanpatitāni nabhastalāt |
amlānānyapi tatrāsankusumānyaparāṇyapi || 13-42-14||
MHB 13-42-15
ततः स तानि जग्राह दिव्यानि रुचिराणि च ।
प्राप्तानि स्वेन तपसा दिव्यगन्धानि भारत ॥ १३-४२-१५॥
tataḥ sa tāni jagrāha divyāni rucirāṇi ca |
prāptāni svena tapasā divyagandhāni bhārata || 13-42-15||
MHB 13-42-16
संप्राप्य तानि प्रीतात्मा गुरोर्वचनकारकः ।
ततो जगाम तूर्णं च चम्पां चम्पकमालिनीम् ॥ १३-४२-१६॥
saṃprāpya tāni prītātmā gurorvacanakārakaḥ |
tato jagāma tūrṇaṃ ca campāṃ campakamālinīm || 13-42-16||
MHB 13-42-17
स वने विजने तात ददर्श मिथुनं नृणाम् ।
चक्रवत्परिवर्तन्तं गृहीत्वा पाणिना करम् ॥ १३-४२-१७॥
sa vane vijane tāta dadarśa mithunaṃ nṛṇām |
cakravatparivartantaṃ gṛhītvā pāṇinā karam || 13-42-17||
MHB 13-42-18
तत्रैकस्तूर्णमगमत्तत्पदे परिवर्तयन् ।
एकस्तु न तथा राजंश्चक्रतुः कलहं ततः ॥ १३-४२-१८॥
tatraikastūrṇamagamattatpade parivartayan |
ekastu na tathā rājaṃścakratuḥ kalahaṃ tataḥ || 13-42-18||
MHB 13-42-19
त्वं शीघ्रं गच्छसीत्येकोऽब्रवीन्नेति तथापरः ।
नेति नेति च तौ तात परस्परमथोचतुः ॥ १३-४२-१९॥
tvaṃ śīghraṃ gacchasītyeko'bravīnneti tathāparaḥ |
neti neti ca tau tāta parasparamathocatuḥ || 13-42-19||
MHB 13-42-20
तयोर्विस्पर्धतोरेवं शपथोऽयमभूत्तदा ।
मनसोद्दिश्य विपुलं ततो वाक्यमथोचतुः ॥ १३-४२-२०॥
tayorvispardhatorevaṃ śapatho'yamabhūttadā |
manasoddiśya vipulaṃ tato vākyamathocatuḥ || 13-42-20||
MHB 13-42-21
आवयोरनृतं प्राह यस्तस्याथ द्विजस्य वै ।
विपुलस्य परे लोके या गतिः सा भवेदिति ॥ १३-४२-२१॥
āvayoranṛtaṃ prāha yastasyātha dvijasya vai |
vipulasya pare loke yā gatiḥ sā bhavediti || 13-42-21||
MHB 13-42-22
एतच्छ्रुत्वा तु विपुलो विषण्णवदनोऽभवत् ।
एवं तीव्रतपाश्चाहं कष्टश्चायं परिग्रहः ॥ १३-४२-२२॥
etacchrutvā tu vipulo viṣaṇṇavadano'bhavat |
evaṃ tīvratapāścāhaṃ kaṣṭaścāyaṃ parigrahaḥ || 13-42-22||
MHB 13-42-23
मिथुनस्यास्य किं मे स्यात्कृतं पापं यतो गतिः ।
अनिष्टा सर्वभूतानां कीर्तितानेन मेऽद्य वै ॥ १३-४२-२३॥
mithunasyāsya kiṃ me syātkṛtaṃ pāpaṃ yato gatiḥ |
aniṣṭā sarvabhūtānāṃ kīrtitānena me'dya vai || 13-42-23||
MHB 13-42-24
एवं संचिन्तयन्नेव विपुलो राजसत्तम ।
अवाङ्मुखो न्यस्तशिरा दध्यौ दुष्कृतमात्मनः ॥ १३-४२-२४॥
evaṃ saṃcintayanneva vipulo rājasattama |
avāṅmukho nyastaśirā dadhyau duṣkṛtamātmanaḥ || 13-42-24||
MHB 13-42-25
ततः षडन्यान्पुरुषानक्षैः काञ्चनराजतैः ।
अपश्यद्दीव्यमानान्वै लोभहर्षान्वितांस्तथा ॥ १३-४२-२५॥
tataḥ ṣaḍanyānpuruṣānakṣaiḥ kāñcanarājataiḥ |
apaśyaddīvyamānānvai lobhaharṣānvitāṃstathā || 13-42-25||
MHB 13-42-26
कुर्वतः शपथं तं वै यः कृतो मिथुनेन वै ।
विपुलं वै समुद्दिश्य तेऽपि वाक्यमथाब्रुवन् ॥ १३-४२-२६॥
kurvataḥ śapathaṃ taṃ vai yaḥ kṛto mithunena vai |
vipulaṃ vai samuddiśya te'pi vākyamathābruvan || 13-42-26||
MHB 13-42-27
यो लोभमास्थायास्माकं विषमं कर्तुमुत्सहेत् ।
विपुलस्य परे लोके या गतिस्तामवाप्नुयात् ॥ १३-४२-२७॥
yo lobhamāsthāyāsmākaṃ viṣamaṃ kartumutsahet |
vipulasya pare loke yā gatistāmavāpnuyāt || 13-42-27||
MHB 13-42-28
एतच्छ्रुत्वा तु विपुलो नापश्यद्धर्मसंकरम् ।
जन्मप्रभृति कौरव्य कृतपूर्वमथात्मनः ॥ १३-४२-२८॥
etacchrutvā tu vipulo nāpaśyaddharmasaṃkaram |
janmaprabhṛti kauravya kṛtapūrvamathātmanaḥ || 13-42-28||
MHB 13-42-29
स प्रदध्यौ तदा राजन्नग्नावग्निरिवाहितः ।
दह्यमानेन मनसा शापं श्रुत्वा तथाविधम् ॥ १३-४२-२९॥
sa pradadhyau tadā rājannagnāvagnirivāhitaḥ |
dahyamānena manasā śāpaṃ śrutvā tathāvidham || 13-42-29||
MHB 13-42-30
तस्य चिन्तयतस्तात बह्व्यो दिननिशा ययुः ।
इदमासीन्मनसि च रुच्या रक्षणकारितम् ॥ १३-४२-३०॥
tasya cintayatastāta bahvyo dinaniśā yayuḥ |
idamāsīnmanasi ca rucyā rakṣaṇakāritam || 13-42-30||
MHB 13-42-31
लक्षणं लक्षणेनैव वदनं वदनेन च ।
विधाय न मया चोक्तं सत्यमेतद्गुरोस्तदा ॥ १३-४२-३१॥
lakṣaṇaṃ lakṣaṇenaiva vadanaṃ vadanena ca |
vidhāya na mayā coktaṃ satyametadgurostadā || 13-42-31||
MHB 13-42-32
एतदात्मनि कौरव्य दुष्कृतं विपुलस्तदा ।
अमन्यत महाभाग तथा तच्च न संशयः ॥ १३-४२-३२॥
etadātmani kauravya duṣkṛtaṃ vipulastadā |
amanyata mahābhāga tathā tacca na saṃśayaḥ || 13-42-32||
MHB 13-42-33
स चम्पां नगरीमेत्य पुष्पाणि गुरवे ददौ ।
पूजयामास च गुरुं विधिवत्स गुरुप्रियः ॥ १३-४२-३३॥
sa campāṃ nagarīmetya puṣpāṇi gurave dadau |
pūjayāmāsa ca guruṃ vidhivatsa gurupriyaḥ || 13-42-33||
Adhyaya: 43/154 (26)
MHB 13-43-1
भीष्म उवाच ।
तमागतमभिप्रेक्ष्य शिष्यं वाक्यमथाब्रवीत् ।
देवशर्मा महातेजा यत्तच्छृणु नराधिप ॥ १३-४३-१॥
bhīṣma uvāca |
tamāgatamabhiprekṣya śiṣyaṃ vākyamathābravīt |
devaśarmā mahātejā yattacchṛṇu narādhipa || 13-43-1||
MHB 13-43-2
देवशर्मोवाच ।
किं ते विपुल दृष्टं वै तस्मिन्नद्य महावने ।
ते त्वा जानन्ति निपुण आत्मा च रुचिरेव च ॥ १३-४३-२॥
devaśarmovāca |
kiṃ te vipula dṛṣṭaṃ vai tasminnadya mahāvane |
te tvā jānanti nipuṇa ātmā ca rucireva ca || 13-43-2||
MHB 13-43-3
विपुल उवाच ।
ब्रह्मर्षे मिथुनं किं तत्के च ते पुरुषा विभो ।
ये मां जानन्ति तत्त्वेन तांश्च मे वक्तुमर्हसि ॥ १३-४३-३॥
vipula uvāca |
brahmarṣe mithunaṃ kiṃ tatke ca te puruṣā vibho |
ye māṃ jānanti tattvena tāṃśca me vaktumarhasi || 13-43-3||
MHB 13-43-4
देवशर्मोवाच ।
यद्वै तन्मिथुनं ब्रह्मन्नहोरात्रं हि विद्धि तत् ।
चक्रवत्परिवर्तेत तत्ते जानाति दुष्कृतम् ॥ १३-४३-४॥
devaśarmovāca |
yadvai tanmithunaṃ brahmannahorātraṃ hi viddhi tat |
cakravatparivarteta tatte jānāti duṣkṛtam || 13-43-4||
MHB 13-43-5
ये च ते पुरुषा विप्र अक्षैर्दीव्यन्ति हृष्टवत् ।
ऋतूंस्तानभिजानीहि ते ते जानन्ति दुष्कृतम् ॥ १३-४३-५॥
ye ca te puruṣā vipra akṣairdīvyanti hṛṣṭavat |
ṛtūṃstānabhijānīhi te te jānanti duṣkṛtam || 13-43-5||
MHB 13-43-6
न मां कश्चिद्विजानीत इति कृत्वा न विश्वसेत् ।
नरो रहसि पापात्मा पापकं कर्म वै द्विज ॥ १३-४३-६॥
na māṃ kaścidvijānīta iti kṛtvā na viśvaset |
naro rahasi pāpātmā pāpakaṃ karma vai dvija || 13-43-6||
MHB 13-43-7
कुर्वाणं हि नरं कर्म पापं रहसि सर्वदा ।
पश्यन्ति ऋतवश्चापि तथा दिननिशेऽप्युत ॥ १३-४३-७॥
kurvāṇaṃ hi naraṃ karma pāpaṃ rahasi sarvadā |
paśyanti ṛtavaścāpi tathā dinaniśe'pyuta || 13-43-7||
MHB 13-43-8
ते त्वां हर्षस्मितं दृष्ट्वा गुरोः कर्मानिवेदकम् ।
स्मारयन्तस्तथा प्राहुस्ते यथा श्रुतवान्भवान् ॥ १३-४३-८॥
te tvāṃ harṣasmitaṃ dṛṣṭvā guroḥ karmānivedakam |
smārayantastathā prāhuste yathā śrutavānbhavān || 13-43-8||
MHB 13-43-9
अहोरात्रं विजानाति ऋतवश्चापि नित्यशः ।
पुरुषे पापकं कर्म शुभं वा शुभकर्मणः ॥ १३-४३-९॥
ahorātraṃ vijānāti ṛtavaścāpi nityaśaḥ |
puruṣe pāpakaṃ karma śubhaṃ vā śubhakarmaṇaḥ || 13-43-9||
MHB 13-43-10
तत्त्वया मम यत्कर्म व्यभिचाराद्भयात्मकम् ।
नाख्यातमिति जानन्तस्ते त्वामाहुस्तथा द्विज ॥ १३-४३-१०॥
tattvayā mama yatkarma vyabhicārādbhayātmakam |
nākhyātamiti jānantaste tvāmāhustathā dvija || 13-43-10||
MHB 13-43-11
ते चैव हि भवेयुस्ते लोकाः पापकृतो यथा ।
कृत्वा नाचक्षतः कर्म मम यच्च त्वया कृतम् ॥ १३-४३-११॥
te caiva hi bhaveyuste lokāḥ pāpakṛto yathā |
kṛtvā nācakṣataḥ karma mama yacca tvayā kṛtam || 13-43-11||
MHB 13-43-12
तथा शक्या च दुर्वृत्ता रक्षितुं प्रमदा द्विज ।
न च त्वं कृतवान्किंचिदागः प्रीतोऽस्मि तेन ते ॥ १३-४३-१२॥
tathā śakyā ca durvṛttā rakṣituṃ pramadā dvija |
na ca tvaṃ kṛtavānkiṃcidāgaḥ prīto'smi tena te || 13-43-12||
MHB 13-43-13
यदि त्वहं त्वा दुर्वृत्तमद्राक्षं द्विजसत्तम ।
शपेयं त्वामहं क्रोधान्न मेऽत्रास्ति विचारणा ॥ १३-४३-१३॥
yadi tvahaṃ tvā durvṛttamadrākṣaṃ dvijasattama |
śapeyaṃ tvāmahaṃ krodhānna me'trāsti vicāraṇā || 13-43-13||
MHB 13-43-14
सज्जन्ति पुरुषे नार्यः पुंसां सोऽर्थश्च पुष्कलः ।
अन्यथा रक्षतः शापोऽभविष्यत्ते गतिश्च सा ॥ १३-४३-१४॥
sajjanti puruṣe nāryaḥ puṃsāṃ so'rthaśca puṣkalaḥ |
anyathā rakṣataḥ śāpo'bhaviṣyatte gatiśca sā || 13-43-14||
MHB 13-43-15
रक्षिता सा त्वया पुत्र मम चापि निवेदिता ।
अहं ते प्रीतिमांस्तात स्वस्ति स्वर्गं गमिष्यसि ॥ १३-४३-१५॥
rakṣitā sā tvayā putra mama cāpi niveditā |
ahaṃ te prītimāṃstāta svasti svargaṃ gamiṣyasi || 13-43-15||
MHB 13-43-16
भीष्म उवाच ।
इत्युक्त्वा विपुलं प्रीतो देवशर्मा महानृषिः ।
मुमोद स्वर्गमास्थाय सहभार्यः सशिष्यकः ॥ १३-४३-१६॥
bhīṣma uvāca |
ityuktvā vipulaṃ prīto devaśarmā mahānṛṣiḥ |
mumoda svargamāsthāya sahabhāryaḥ saśiṣyakaḥ || 13-43-16||
MHB 13-43-17
इदमाख्यातवांश्चापि ममाख्यानं महामुनिः ।
मार्कण्डेयः पुरा राजन्गङ्गाकूले कथान्तरे ॥ १३-४३-१७॥
idamākhyātavāṃścāpi mamākhyānaṃ mahāmuniḥ |
mārkaṇḍeyaḥ purā rājangaṅgākūle kathāntare || 13-43-17||
MHB 13-43-18
तस्माद्ब्रवीमि पार्थ त्वा स्त्रियः सर्वाः सदैव च ।
उभयं दृश्यते तासु सततं साध्वसाधु च ॥ १३-४३-१८॥
tasmādbravīmi pārtha tvā striyaḥ sarvāḥ sadaiva ca |
ubhayaṃ dṛśyate tāsu satataṃ sādhvasādhu ca || 13-43-18||
MHB 13-43-19
स्त्रियः साध्व्यो महाभागाः संमता लोकमातरः ।
धारयन्ति महीं राजन्निमां सवनकाननाम् ॥ १३-४३-१९॥
striyaḥ sādhvyo mahābhāgāḥ saṃmatā lokamātaraḥ |
dhārayanti mahīṃ rājannimāṃ savanakānanām || 13-43-19||
MHB 13-43-20
असाध्व्यश्चापि दुर्वृत्ताः कुलघ्न्यः पापनिश्चयाः ।
विज्ञेया लक्षणैर्दुष्टैः स्वगात्रसहजैर्नृप ॥ १३-४३-२०॥
asādhvyaścāpi durvṛttāḥ kulaghnyaḥ pāpaniścayāḥ |
vijñeyā lakṣaṇairduṣṭaiḥ svagātrasahajairnṛpa || 13-43-20||
MHB 13-43-21
एवमेतासु रक्षा वै शक्या कर्तुं महात्मभिः ।
अन्यथा राजशार्दूल न शक्या रक्षितुं स्त्रियः ॥ १३-४३-२१॥
evametāsu rakṣā vai śakyā kartuṃ mahātmabhiḥ |
anyathā rājaśārdūla na śakyā rakṣituṃ striyaḥ || 13-43-21||
MHB 13-43-22
एता हि मनुजव्याघ्र तीक्ष्णास्तीक्ष्णपराक्रमाः ।
नासामस्ति प्रियो नाम मैथुने संगमे नृभिः ॥ १३-४३-२२॥
etā hi manujavyāghra tīkṣṇāstīkṣṇaparākramāḥ |
nāsāmasti priyo nāma maithune saṃgame nṛbhiḥ || 13-43-22||
MHB 13-43-23
एताः कृत्याश्च कार्याश्च कृताश्च भरतर्षभ ।
न चैकस्मिन्रमन्त्येताः पुरुषे पाण्डुनन्दन ॥ १३-४३-२३॥
etāḥ kṛtyāśca kāryāśca kṛtāśca bharatarṣabha |
na caikasminramantyetāḥ puruṣe pāṇḍunandana || 13-43-23||
MHB 13-43-24
नासु स्नेहो नृभिः कार्यस्तथैवेर्ष्या जनेश्वर ।
खेदमास्थाय भुञ्जीत धर्ममास्थाय चैव हि ॥ १३-४३-२४॥
nāsu sneho nṛbhiḥ kāryastathaiverṣyā janeśvara |
khedamāsthāya bhuñjīta dharmamāsthāya caiva hi || 13-43-24||
MHB 13-43-25
विहन्येतान्यथा कुर्वन्नरः कौरवनन्दन ।
सर्वथा राजशार्दूल युक्तिः सर्वत्र पूज्यते ॥ १३-४३-२५॥
vihanyetānyathā kurvannaraḥ kauravanandana |
sarvathā rājaśārdūla yuktiḥ sarvatra pūjyate || 13-43-25||
MHB 13-43-26
तेनैकेन तु रक्षा वै विपुलेन कृता स्त्रियाः ।
नान्यः शक्तो नृलोकेऽस्मिन्रक्षितुं नृप योषितः ॥ १३-४३-२६॥
tenaikena tu rakṣā vai vipulena kṛtā striyāḥ |
nānyaḥ śakto nṛloke'sminrakṣituṃ nṛpa yoṣitaḥ || 13-43-26||
Adhyaya: 44/154 (54)
MHB 13-44-1
युधिष्ठिर उवाच ।
यन्मूलं सर्वधर्माणां प्रजनस्य गृहस्य च ।
पितृदेवातिथीनां च तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-४४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yanmūlaṃ sarvadharmāṇāṃ prajanasya gṛhasya ca |
pitṛdevātithīnāṃ ca tanme brūhi pitāmaha || 13-44-1||
MHB 13-44-2
भीष्म उवाच ।
अयं हि सर्वधर्माणां धर्मश्चिन्त्यतमो मतः ।
कीदृशाय प्रदेया स्यात्कन्येति वसुधाधिप ॥ १३-४४-२॥
bhīṣma uvāca |
ayaṃ hi sarvadharmāṇāṃ dharmaścintyatamo mataḥ |
kīdṛśāya pradeyā syātkanyeti vasudhādhipa || 13-44-2||
MHB 13-44-3
शीलवृत्ते समाज्ञाय विद्यां योनिं च कर्म च ।
अद्भिरेव प्रदातव्या कन्या गुणवते वरे ।
ब्राह्मणानां सतामेष धर्मो नित्यं युधिष्ठिर ॥ १३-४४-३॥
śīlavṛtte samājñāya vidyāṃ yoniṃ ca karma ca |
adbhireva pradātavyā kanyā guṇavate vare |
brāhmaṇānāṃ satāmeṣa dharmo nityaṃ yudhiṣṭhira || 13-44-3||
MHB 13-44-4
आवाह्यमावहेदेवं यो दद्यादनुकूलतः ।
शिष्टानां क्षत्रियाणां च धर्म एष सनातनः ॥ १३-४४-४॥
āvāhyamāvahedevaṃ yo dadyādanukūlataḥ |
śiṣṭānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca dharma eṣa sanātanaḥ || 13-44-4||
MHB 13-44-5
आत्माभिप्रेतमुत्सृज्य कन्याभिप्रेत एव यः ।
अभिप्रेता च या यस्य तस्मै देया युधिष्ठिर ।
गान्धर्वमिति तं धर्मं प्राहुर्धर्मविदो जनाः ॥ १३-४४-५॥
ātmābhipretamutsṛjya kanyābhipreta eva yaḥ |
abhipretā ca yā yasya tasmai deyā yudhiṣṭhira |
gāndharvamiti taṃ dharmaṃ prāhurdharmavido janāḥ || 13-44-5||
MHB 13-44-6
धनेन बहुना क्रीत्वा संप्रलोभ्य च बान्धवान् ।
असुराणां नृपैतं वै धर्ममाहुर्मनीषिणः ॥ १३-४४-६॥
dhanena bahunā krītvā saṃpralobhya ca bāndhavān |
asurāṇāṃ nṛpaitaṃ vai dharmamāhurmanīṣiṇaḥ || 13-44-6||
MHB 13-44-7
हत्वा छित्त्वा च शीर्षाणि रुदतां रुदतीं गृहात् ।
प्रसह्य हरणं तात राक्षसं धर्मलक्षणम् ॥ १३-४४-७॥
hatvā chittvā ca śīrṣāṇi rudatāṃ rudatīṃ gṛhāt |
prasahya haraṇaṃ tāta rākṣasaṃ dharmalakṣaṇam || 13-44-7||
MHB 13-44-8
पञ्चानां तु त्रयो धर्म्या द्वावधर्म्यौ युधिष्ठिर ।
पैशाच आसुरश्चैव न कर्तव्यौ कथंचन ॥ १३-४४-८॥
pañcānāṃ tu trayo dharmyā dvāvadharmyau yudhiṣṭhira |
paiśāca āsuraścaiva na kartavyau kathaṃcana || 13-44-8||
MHB 13-44-9
ब्राह्मः क्षात्रोऽथ गान्धर्व एते धर्म्या नरर्षभ ।
पृथग्वा यदि वा मिश्राः कर्तव्या नात्र संशयः ॥ १३-४४-९॥
brāhmaḥ kṣātro'tha gāndharva ete dharmyā nararṣabha |
pṛthagvā yadi vā miśrāḥ kartavyā nātra saṃśayaḥ || 13-44-9||
MHB 13-44-10
तिस्रो भार्या ब्राह्मणस्य द्वे भार्ये क्षत्रियस्य तु ।
वैश्यः स्वजातिं विन्देत तास्वपत्यं समं भवेत् ॥ १३-४४-१०॥
tisro bhāryā brāhmaṇasya dve bhārye kṣatriyasya tu |
vaiśyaḥ svajātiṃ vindeta tāsvapatyaṃ samaṃ bhavet || 13-44-10||
MHB 13-44-11
ब्राह्मणी तु भवेज्ज्येष्ठा क्षत्रिया क्षत्रियस्य तु ।
रत्यर्थमपि शूद्रा स्यान्नेत्याहुरपरे जनाः ॥ १३-४४-११॥
brāhmaṇī tu bhavejjyeṣṭhā kṣatriyā kṣatriyasya tu |
ratyarthamapi śūdrā syānnetyāhurapare janāḥ || 13-44-11||
MHB 13-44-12
अपत्यजन्म शूद्रायां न प्रशंसन्ति साधवः ।
शूद्रायां जनयन्विप्रः प्रायश्चित्ती विधीयते ॥ १३-४४-१२॥
apatyajanma śūdrāyāṃ na praśaṃsanti sādhavaḥ |
śūdrāyāṃ janayanvipraḥ prāyaścittī vidhīyate || 13-44-12||
MHB 13-44-13
त्रिंशद्वर्षो दशवर्षां भार्यां विन्देत नग्निकाम् ।
एकविंशतिवर्षो वा सप्तवर्षामवाप्नुयात् ॥ १३-४४-१३॥
triṃśadvarṣo daśavarṣāṃ bhāryāṃ vindeta nagnikām |
ekaviṃśativarṣo vā saptavarṣāmavāpnuyāt || 13-44-13||
MHB 13-44-14
यस्यास्तु न भवेद्भ्राता पिता वा भरतर्षभ ।
नोपयच्छेत तां जातु पुत्रिकाधर्मिणी हि सा ॥ १३-४४-१४॥
yasyāstu na bhavedbhrātā pitā vā bharatarṣabha |
nopayaccheta tāṃ jātu putrikādharmiṇī hi sā || 13-44-14||
MHB 13-44-15
त्रीणि वर्षाण्युदीक्षेत कन्या ऋतुमती सती ।
चतुर्थे त्वथ संप्राप्ते स्वयं भर्तारमर्जयेत् ॥ १३-४४-१५॥
trīṇi varṣāṇyudīkṣeta kanyā ṛtumatī satī |
caturthe tvatha saṃprāpte svayaṃ bhartāramarjayet || 13-44-15||
MHB 13-44-16
प्रजनो हीयते तस्या रतिश्च भरतर्षभ ।
अतोऽन्यथा वर्तमाना भवेद्वाच्या प्रजापतेः ॥ १३-४४-१६॥
prajano hīyate tasyā ratiśca bharatarṣabha |
ato'nyathā vartamānā bhavedvācyā prajāpateḥ || 13-44-16||
MHB 13-44-17
असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः ।
इत्येतामनुगच्छेत तं धर्मं मनुरब्रवीत् ॥ १३-४४-१७॥
asapiṇḍā ca yā māturasagotrā ca yā pituḥ |
ityetāmanugaccheta taṃ dharmaṃ manurabravīt || 13-44-17||
MHB 13-44-18
युधिष्ठिर उवाच ।
शुल्कमन्येन दत्तं स्याद्ददानीत्याह चापरः ।
बलादन्यः प्रभाषेत धनमन्यः प्रदर्शयेत् ॥ १३-४४-१८॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śulkamanyena dattaṃ syāddadānītyāha cāparaḥ |
balādanyaḥ prabhāṣeta dhanamanyaḥ pradarśayet || 13-44-18||
MHB 13-44-19
पाणिग्रहीता त्वन्यः स्यात्कस्य कन्या पितामह ।
तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर्भवतु नो भवान् ॥ १३-४४-१९॥
pāṇigrahītā tvanyaḥ syātkasya kanyā pitāmaha |
tattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣurbhavatu no bhavān || 13-44-19||
MHB 13-44-20
भीष्म उवाच ।
यत्किंचित्कर्म मानुष्यं संस्थानाय प्रकृष्यते ।
मन्त्रवन्मन्त्रितं तस्य मृषावादस्तु पातकः ॥ १३-४४-२०॥
bhīṣma uvāca |
yatkiṃcitkarma mānuṣyaṃ saṃsthānāya prakṛṣyate |
mantravanmantritaṃ tasya mṛṣāvādastu pātakaḥ || 13-44-20||
MHB 13-44-21
भार्यापत्यृत्विगाचार्याः शिष्योपाध्याय एव च ।
मृषोक्ते दण्डमर्हन्ति नेत्याहुरपरे जनाः ॥ १३-४४-२१॥
bhāryāpatyṛtvigācāryāḥ śiṣyopādhyāya eva ca |
mṛṣokte daṇḍamarhanti netyāhurapare janāḥ || 13-44-21||
MHB 13-44-22
न ह्यकामेन संवादं मनुरेवं प्रशंसति ।
अयशस्यमधर्म्यं च यन्मृषा धर्मकोपनम् ॥ १३-४४-२२॥
na hyakāmena saṃvādaṃ manurevaṃ praśaṃsati |
ayaśasyamadharmyaṃ ca yanmṛṣā dharmakopanam || 13-44-22||
MHB 13-44-23
नैकान्तदोष एकस्मिंस्तद्दानं नोपलभ्यते ।
धर्मतो यां प्रयच्छन्ति यां च क्रीणन्ति भारत ॥ १३-४४-२३॥
naikāntadoṣa ekasmiṃstaddānaṃ nopalabhyate |
dharmato yāṃ prayacchanti yāṃ ca krīṇanti bhārata || 13-44-23||
MHB 13-44-24
बन्धुभिः समनुज्ञातो मन्त्रहोमौ प्रयोजयेत् ।
तथा सिध्यन्ति ते मन्त्रा नादत्तायाः कथंचन ॥ १३-४४-२४॥
bandhubhiḥ samanujñāto mantrahomau prayojayet |
tathā sidhyanti te mantrā nādattāyāḥ kathaṃcana || 13-44-24||
MHB 13-44-25
यस्त्वत्र मन्त्रसमयो भार्यापत्योर्मिथः कृतः ।
तमेवाहुर्गरीयांसं यश्चासौ ज्ञातिभिः कृतः ॥ १३-४४-२५॥
yastvatra mantrasamayo bhāryāpatyormithaḥ kṛtaḥ |
tamevāhurgarīyāṃsaṃ yaścāsau jñātibhiḥ kṛtaḥ || 13-44-25||
MHB 13-44-26
देवदत्तां पतिर्भार्यां वेत्ति धर्मस्य शासनात् ।
सा दैवीं मानुषीं वाचमनृतां पर्युदस्यति ॥ १३-४४-२६॥
devadattāṃ patirbhāryāṃ vetti dharmasya śāsanāt |
sā daivīṃ mānuṣīṃ vācamanṛtāṃ paryudasyati || 13-44-26||
MHB 13-44-27
युधिष्ठिर उवाच ।
कन्यायां प्राप्तशुल्कायां ज्यायांश्चेदाव्रजेद्वरः ।
धर्मकामार्थसंपन्नो वाच्यमत्रानृतं न वा ॥ १३-४४-२७॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kanyāyāṃ prāptaśulkāyāṃ jyāyāṃścedāvrajedvaraḥ |
dharmakāmārthasaṃpanno vācyamatrānṛtaṃ na vā || 13-44-27||
MHB 13-44-28
तस्मिन्नुभयतो दोषे कुर्वञ्छ्रेयः समाचरेत् ।
अयं नः सर्वधर्माणां धर्मश्चिन्त्यतमो मतः ॥ १३-४४-२८॥
tasminnubhayato doṣe kurvañchreyaḥ samācaret |
ayaṃ naḥ sarvadharmāṇāṃ dharmaścintyatamo mataḥ || 13-44-28||
MHB 13-44-29
तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर्भवतु नो भवान् ।
तदेतत्सर्वमाचक्ष्व न हि तृप्यामि कथ्यताम् ॥ १३-४४-२९॥
tattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣurbhavatu no bhavān |
tadetatsarvamācakṣva na hi tṛpyāmi kathyatām || 13-44-29||
MHB 13-44-30
भीष्म उवाच ।
न वै निष्ठाकरं शुल्कं ज्ञात्वासीत्तेन नाहृतम् ।
न हि शुल्कपराः सन्तः कन्यां ददति कर्हिचित् ॥ १३-४४-३०॥
bhīṣma uvāca |
na vai niṣṭhākaraṃ śulkaṃ jñātvāsīttena nāhṛtam |
na hi śulkaparāḥ santaḥ kanyāṃ dadati karhicit || 13-44-30||
MHB 13-44-31
अन्यैर्गुणैरुपेतं तु शुल्कं याचन्ति बान्धवाः ।
अलंकृत्वा वहस्वेति यो दद्यादनुकूलतः ॥ १३-४४-३१॥
anyairguṇairupetaṃ tu śulkaṃ yācanti bāndhavāḥ |
alaṃkṛtvā vahasveti yo dadyādanukūlataḥ || 13-44-31||
MHB 13-44-32
तच्च तां च ददात्येव न शुल्कं विक्रयो न सः ।
प्रतिगृह्य भवेद्देयमेष धर्मः सनातनः ॥ १३-४४-३२॥
tacca tāṃ ca dadātyeva na śulkaṃ vikrayo na saḥ |
pratigṛhya bhaveddeyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ || 13-44-32||
MHB 13-44-33
दास्यामि भवते कन्यामिति पूर्वं नभाषितम् ।
ये चैवाहुर्ये च नाहुर्ये चावश्यं वदन्त्युत ॥ १३-४४-३३॥
dāsyāmi bhavate kanyāmiti pūrvaṃ nabhāṣitam |
ye caivāhurye ca nāhurye cāvaśyaṃ vadantyuta || 13-44-33||
MHB 13-44-34
तस्मादा ग्रहणात्पाणेर्याचयन्ति परस्परम् ।
कन्यावरः पुरा दत्तो मरुद्भिरिति नः श्रुतम् ॥ १३-४४-३४॥
tasmādā grahaṇātpāṇeryācayanti parasparam |
kanyāvaraḥ purā datto marudbhiriti naḥ śrutam || 13-44-34||
MHB 13-44-35
नानिष्टाय प्रदातव्या कन्या इत्यृषिचोदितम् ।
तन्मूलं काममूलस्य प्रजनस्येति मे मतिः ॥ १३-४४-३५॥
nāniṣṭāya pradātavyā kanyā ityṛṣicoditam |
tanmūlaṃ kāmamūlasya prajanasyeti me matiḥ || 13-44-35||
MHB 13-44-36
समीक्ष्य च बहून्दोषान्संवासाद्विद्विषाणयोः ।
यथा निष्ठाकरं शुल्कं न जात्वासीत्तथा शृणु ॥ १३-४४-३६॥
samīkṣya ca bahūndoṣānsaṃvāsādvidviṣāṇayoḥ |
yathā niṣṭhākaraṃ śulkaṃ na jātvāsīttathā śṛṇu || 13-44-36||
MHB 13-44-37
अहं विचित्रवीर्याय द्वे कन्ये समुदावहम् ।
जित्वा च मागधान्सर्वान्काशीनथ च कोसलान् ।
गृहीतपाणिरेकासीत्प्राप्तशुल्कापराभवत् ॥ १३-४४-३७॥
ahaṃ vicitravīryāya dve kanye samudāvaham |
jitvā ca māgadhānsarvānkāśīnatha ca kosalān |
gṛhītapāṇirekāsītprāptaśulkāparābhavat || 13-44-37||
MHB 13-44-38
पाणौ गृहीता तत्रैव विसृज्या इति मे पिता ।
अब्रवीदितरां कन्यामावहत्स तु कौरवः ॥ १३-४४-३८॥
pāṇau gṛhītā tatraiva visṛjyā iti me pitā |
abravīditarāṃ kanyāmāvahatsa tu kauravaḥ || 13-44-38||
MHB 13-44-39
अप्यन्यामनुपप्रच्छ शङ्कमानः पितुर्वचः ।
अतीव ह्यस्य धर्मेप्सा पितुर्मेऽभ्यधिकाभवत् ॥ १३-४४-३९॥
apyanyāmanupapraccha śaṅkamānaḥ piturvacaḥ |
atīva hyasya dharmepsā piturme'bhyadhikābhavat || 13-44-39||
MHB 13-44-40
ततोऽहमब्रुवं राजन्नाचारेप्सुरिदं वचः ।
आचारं तत्त्वतो वेत्तुमिच्छामीति पुनः पुनः ॥ १३-४४-४०॥
tato'hamabruvaṃ rājannācārepsuridaṃ vacaḥ |
ācāraṃ tattvato vettumicchāmīti punaḥ punaḥ || 13-44-40||
MHB 13-44-41
ततो मयैवमुक्ते तु वाक्ये धर्मभृतां वरः ।
पिता मम महाराज बाह्लीको वाक्यमब्रवीत् ॥ १३-४४-४१॥
tato mayaivamukte tu vākye dharmabhṛtāṃ varaḥ |
pitā mama mahārāja bāhlīko vākyamabravīt || 13-44-41||
MHB 13-44-42
यदि वः शुल्कतो निष्ठा न पाणिग्रहणं तथा ।
लाजान्तरमुपासीत प्राप्तशुल्का पतिं वृतम् ॥ १३-४४-४२॥
yadi vaḥ śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇaṃ tathā |
lājāntaramupāsīta prāptaśulkā patiṃ vṛtam || 13-44-42||
MHB 13-44-43
न हि धर्मविदः प्राहुः प्रमाणं वाक्यतः स्मृतम् ।
येषां वै शुल्कतो निष्ठा न पाणिग्रहणात्तथा ॥ १३-४४-४३॥
na hi dharmavidaḥ prāhuḥ pramāṇaṃ vākyataḥ smṛtam |
yeṣāṃ vai śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇāttathā || 13-44-43||
MHB 13-44-44
प्रसिद्धं भाषितं दाने तेषां प्रत्यसनं पुनः ।
ये मन्यन्ते क्रयं शुल्कं न ते धर्मविदो जनाः ॥ १३-४४-४४॥
prasiddhaṃ bhāṣitaṃ dāne teṣāṃ pratyasanaṃ punaḥ |
ye manyante krayaṃ śulkaṃ na te dharmavido janāḥ || 13-44-44||
MHB 13-44-45
न चैतेभ्यः प्रदातव्या न वोढव्या तथाविधा ।
न ह्येव भार्या क्रेतव्या न विक्रेया कथंचन ॥ १३-४४-४५॥
na caitebhyaḥ pradātavyā na voḍhavyā tathāvidhā |
na hyeva bhāryā kretavyā na vikreyā kathaṃcana || 13-44-45||
MHB 13-44-46
ये च क्रीणन्ति दासीवद्ये च विक्रीणते जनाः ।
भवेत्तेषां तथा निष्ठा लुब्धानां पापचेतसाम् ॥ १३-४४-४६॥
ye ca krīṇanti dāsīvadye ca vikrīṇate janāḥ |
bhavetteṣāṃ tathā niṣṭhā lubdhānāṃ pāpacetasām || 13-44-46||
MHB 13-44-47
अस्मिन्धर्मे सत्यवन्तं पर्यपृच्छन्त वै जनाः ।
कन्यायाः प्राप्तशुल्कायाः शुल्कदः प्रशमं गतः ॥ १३-४४-४७॥
asmindharme satyavantaṃ paryapṛcchanta vai janāḥ |
kanyāyāḥ prāptaśulkāyāḥ śulkadaḥ praśamaṃ gataḥ || 13-44-47||
MHB 13-44-48
पाणिग्रहीता चान्यः स्यादत्र नो धर्मसंशयः ।
तन्नश्छिन्धि महाप्राज्ञ त्वं हि वै प्राज्ञसंमतः ।
तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर्भवतु नो भवान् ॥ १३-४४-४८॥
pāṇigrahītā cānyaḥ syādatra no dharmasaṃśayaḥ |
tannaśchindhi mahāprājña tvaṃ hi vai prājñasaṃmataḥ |
tattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣurbhavatu no bhavān || 13-44-48||
MHB 13-44-49
तानेवं ब्रुवतः सर्वान्सत्यवान्वाक्यमब्रवीत् ।
यत्रेष्टं तत्र देया स्यान्नात्र कार्या विचारणा ।
कुर्वते जीवतोऽप्येवं मृते नैवास्ति संशयः ॥ १३-४४-४९॥
tānevaṃ bruvataḥ sarvānsatyavānvākyamabravīt |
yatreṣṭaṃ tatra deyā syānnātra kāryā vicāraṇā |
kurvate jīvato'pyevaṃ mṛte naivāsti saṃśayaḥ || 13-44-49||
MHB 13-44-50
देवरं प्रविशेत्कन्या तप्येद्वापि महत्तपः ।
तमेवानुव्रता भूत्वा पाणिग्राहस्य नाम सा ॥ १३-४४-५०॥
devaraṃ praviśetkanyā tapyedvāpi mahattapaḥ |
tamevānuvratā bhūtvā pāṇigrāhasya nāma sā || 13-44-50||
MHB 13-44-51
लिखन्त्येव तु केषांचिदपरेषां शनैरपि ।
इति ये संवदन्त्यत्र त एतं निश्चयं विदुः ॥ १३-४४-५१॥
likhantyeva tu keṣāṃcidapareṣāṃ śanairapi |
iti ye saṃvadantyatra ta etaṃ niścayaṃ viduḥ || 13-44-51||
MHB 13-44-52
तत्पाणिग्रहणात्पूर्वमुत्तरं यत्र वर्तते ।
सर्वमङ्गलमन्त्रं वै मृषावादस्तु पातकः ॥ १३-४४-५२॥
tatpāṇigrahaṇātpūrvamuttaraṃ yatra vartate |
sarvamaṅgalamantraṃ vai mṛṣāvādastu pātakaḥ || 13-44-52||
MHB 13-44-53
पाणिग्रहणमन्त्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे ।
पाणिग्राहस्य भार्या स्याद्यस्य चाद्भिः प्रदीयते ॥ १३-४४-५३॥
pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ niṣṭhā syātsaptame pade |
pāṇigrāhasya bhāryā syādyasya cādbhiḥ pradīyate || 13-44-53||
MHB 13-44-54
अनुकूलामनुवंशां भ्रात्रा दत्तामुपाग्निकाम् ।
परिक्रम्य यथान्यायं भार्यां विन्देद्द्विजोत्तमः ॥ १३-४४-५४॥
anukūlāmanuvaṃśāṃ bhrātrā dattāmupāgnikām |
parikramya yathānyāyaṃ bhāryāṃ vindeddvijottamaḥ || 13-44-54||
Adhyaya: 45/154 (24)
MHB 13-45-1
युधिष्ठिर उवाच ।
कन्यायाः प्राप्तशुल्कायाः पतिश्चेन्नास्ति कश्चन ।
तत्र का प्रतिपत्तिः स्यात्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-४५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kanyāyāḥ prāptaśulkāyāḥ patiścennāsti kaścana |
tatra kā pratipattiḥ syāttanme brūhi pitāmaha || 13-45-1||
MHB 13-45-2
भीष्म उवाच ।
यापुत्रकस्याप्यरिक्थस्य प्रतिपत्सा तदा भवेत् ॥ १३-४५-२॥
bhīṣma uvāca |
yāputrakasyāpyarikthasya pratipatsā tadā bhavet || 13-45-2||
MHB 13-45-3
अथ चेत्साहरेच्छुल्कं क्रीता शुल्कप्रदस्य सा ।
तस्यार्थेऽपत्यमीहेत येन न्यायेन शक्नुयात् ॥ १३-४५-३॥
atha cetsāharecchulkaṃ krītā śulkapradasya sā |
tasyārthe'patyamīheta yena nyāyena śaknuyāt || 13-45-3||
MHB 13-45-4
न तस्या मन्त्रवत्कार्यं कश्चित्कुर्वीत किंचन ॥ १३-४५-४॥
na tasyā mantravatkāryaṃ kaścitkurvīta kiṃcana || 13-45-4||
MHB 13-45-5
स्वयं वृतेति सावित्री पित्रा वै प्रत्यपद्यत ।
तत्तस्यान्ये प्रशंसन्ति धर्मज्ञा नेतरे जनाः ॥ १३-४५-५॥
svayaṃ vṛteti sāvitrī pitrā vai pratyapadyata |
tattasyānye praśaṃsanti dharmajñā netare janāḥ || 13-45-5||
MHB 13-45-6
एतत्तु नापरे चक्रुर्न परे जातु साधवः ।
साधूनां पुनराचारो गरीयो धर्मलक्षणम् ॥ १३-४५-६॥
etattu nāpare cakrurna pare jātu sādhavaḥ |
sādhūnāṃ punarācāro garīyo dharmalakṣaṇam || 13-45-6||
MHB 13-45-7
अस्मिन्नेव प्रकरणे सुक्रतुर्वाक्यमब्रवीत् ।
नप्ता विदेहराजस्य जनकस्य महात्मनः ॥ १३-४५-७॥
asminneva prakaraṇe sukraturvākyamabravīt |
naptā videharājasya janakasya mahātmanaḥ || 13-45-7||
MHB 13-45-8
असदाचरिते मार्गे कथं स्यादनुकीर्तनम् ।
अनुप्रश्नः संशयो वा सतामेतदुपालभेत् ॥ १३-४५-८॥
asadācarite mārge kathaṃ syādanukīrtanam |
anupraśnaḥ saṃśayo vā satāmetadupālabhet || 13-45-8||
MHB 13-45-9
असदेव हि धर्मस्य प्रमादो धर्म आसुरः ।
नानुशुश्रुम जात्वेतामिमां पूर्वेषु जन्मसु ॥ १३-४५-९॥
asadeva hi dharmasya pramādo dharma āsuraḥ |
nānuśuśruma jātvetāmimāṃ pūrveṣu janmasu || 13-45-9||
MHB 13-45-10
भार्यापत्योर्हि संबन्धः स्त्रीपुंसोस्तुल्य एव सः ।
रतिः साधारणो धर्म इति चाह स पार्थिवः ॥ १३-४५-१०॥
bhāryāpatyorhi saṃbandhaḥ strīpuṃsostulya eva saḥ |
ratiḥ sādhāraṇo dharma iti cāha sa pārthivaḥ || 13-45-10||
MHB 13-45-11
युधिष्ठिर उवाच ।
अथ केन प्रमाणेन पुंसामादीयते धनम् ।
पुत्रवद्धि पितुस्तस्य कन्या भवितुमर्हति ॥ १३-४५-११॥
yudhiṣṭhira uvāca |
atha kena pramāṇena puṃsāmādīyate dhanam |
putravaddhi pitustasya kanyā bhavitumarhati || 13-45-11||
MHB 13-45-12
भीष्म उवाच ।
यथैवात्मा तथा पुत्रः पुत्रेण दुहिता समा ।
तस्यामात्मनि तिष्ठन्त्यां कथमन्यो धनं हरेत् ॥ १३-४५-१२॥
bhīṣma uvāca |
yathaivātmā tathā putraḥ putreṇa duhitā samā |
tasyāmātmani tiṣṭhantyāṃ kathamanyo dhanaṃ haret || 13-45-12||
MHB 13-45-13
मातुश्च यौतकं यत्स्यात्कुमारीभाग एव सः ।
दौहित्र एव वा रिक्थमपुत्रस्य पितुर्हरेत् ॥ १३-४५-१३॥
mātuśca yautakaṃ yatsyātkumārībhāga eva saḥ |
dauhitra eva vā rikthamaputrasya piturharet || 13-45-13||
MHB 13-45-14
ददाति हि स पिण्डं वै पितुर्मातामहस्य च ।
पुत्रदौहित्रयोर्नेह विशेषो धर्मतः स्मृतः ॥ १३-४५-१४॥
dadāti hi sa piṇḍaṃ vai piturmātāmahasya ca |
putradauhitrayorneha viśeṣo dharmataḥ smṛtaḥ || 13-45-14||
MHB 13-45-15
अन्यत्र जातया सा हि प्रजया पुत्र ईहते ।
दुहितान्यत्र जातेन पुत्रेणापि विशिष्यते ॥ १३-४५-१५॥
anyatra jātayā sā hi prajayā putra īhate |
duhitānyatra jātena putreṇāpi viśiṣyate || 13-45-15||
MHB 13-45-16
दौहित्रकेण धर्मेण नात्र पश्यामि कारणम् ।
विक्रीतासु च ये पुत्रा भवन्ति पितुरेव ते ॥ १३-४५-१६॥
dauhitrakeṇa dharmeṇa nātra paśyāmi kāraṇam |
vikrītāsu ca ye putrā bhavanti pitureva te || 13-45-16||
MHB 13-45-17
असूयवस्त्वधर्मिष्ठाः परस्वादायिनः शठाः ।
आसुरादधिसंभूता धर्माद्विषमवृत्तयः ॥ १३-४५-१७॥
asūyavastvadharmiṣṭhāḥ parasvādāyinaḥ śaṭhāḥ |
āsurādadhisaṃbhūtā dharmādviṣamavṛttayaḥ || 13-45-17||
MHB 13-45-18
अत्र गाथा यमोद्गीताः कीर्तयन्ति पुराविदः ।
धर्मज्ञा धर्मशास्त्रेषु निबद्धा धर्मसेतुषु ॥ १३-४५-१८॥
atra gāthā yamodgītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ |
dharmajñā dharmaśāstreṣu nibaddhā dharmasetuṣu || 13-45-18||
MHB 13-45-19
यो मनुष्यः स्वकं पुत्रं विक्रीय धनमिच्छति ।
कन्यां वा जीवितार्थाय यः शुल्केन प्रयच्छति ॥ १३-४५-१९॥
yo manuṣyaḥ svakaṃ putraṃ vikrīya dhanamicchati |
kanyāṃ vā jīvitārthāya yaḥ śulkena prayacchati || 13-45-19||
MHB 13-45-20
सप्तावरे महाघोरे निरये कालसाह्वये ।
स्वेदं मूत्रं पुरीषं च तस्मिन्प्रेत उपाश्नुते ॥ १३-४५-२०॥
saptāvare mahāghore niraye kālasāhvaye |
svedaṃ mūtraṃ purīṣaṃ ca tasminpreta upāśnute || 13-45-20||
MHB 13-45-21
आर्षे गोमिथुनं शुल्कं केचिदाहुर्मृषैव तत् ।
अल्पं वा बहु वा राजन्विक्रयस्तावदेव सः ॥ १३-४५-२१॥
ārṣe gomithunaṃ śulkaṃ kecidāhurmṛṣaiva tat |
alpaṃ vā bahu vā rājanvikrayastāvadeva saḥ || 13-45-21||
MHB 13-45-22
यद्यप्याचरितः कैश्चिन्नैष धर्मः कथंचन ।
अन्येषामपि दृश्यन्ते लोभतः संप्रवृत्तयः ॥ १३-४५-२२॥
yadyapyācaritaḥ kaiścinnaiṣa dharmaḥ kathaṃcana |
anyeṣāmapi dṛśyante lobhataḥ saṃpravṛttayaḥ || 13-45-22||
MHB 13-45-23
वश्यां कुमारीं विहितां ये च तामुपभुञ्जते ।
एते पापस्य कर्तारस्तमस्यन्धेऽथ शेरते ॥ १३-४५-२३॥
vaśyāṃ kumārīṃ vihitāṃ ye ca tāmupabhuñjate |
ete pāpasya kartārastamasyandhe'tha śerate || 13-45-23||
MHB 13-45-24
अन्योऽप्यथ न विक्रेयो मनुष्यः किं पुनः प्रजाः ।
अधर्ममूलैर्हि धनैर्न तैरर्थोऽस्ति कश्चन ॥ १३-४५-२४॥
anyo'pyatha na vikreyo manuṣyaḥ kiṃ punaḥ prajāḥ |
adharmamūlairhi dhanairna tairartho'sti kaścana || 13-45-24||
Adhyaya: 46/154 (14)
MHB 13-46-1
भीष्म उवाच ।
प्राचेतसस्य वचनं कीर्तयन्ति पुराविदः ।
यस्याः किंचिन्नाददते ज्ञातयो न स विक्रयः ॥ १३-४६-१॥
bhīṣma uvāca |
prācetasasya vacanaṃ kīrtayanti purāvidaḥ |
yasyāḥ kiṃcinnādadate jñātayo na sa vikrayaḥ || 13-46-1||
MHB 13-46-2
अर्हणं तत्कुमारीणामानृशंस्यतमं च तत् ।
सर्वं च प्रतिदेयं स्यात्कन्यायै तदशेषतः ॥ १३-४६-२॥
arhaṇaṃ tatkumārīṇāmānṛśaṃsyatamaṃ ca tat |
sarvaṃ ca pratideyaṃ syātkanyāyai tadaśeṣataḥ || 13-46-2||
MHB 13-46-3
पितृभिर्भ्रातृभिश्चैव श्वशुरैरथ देवरैः ।
पूज्या लालयितव्याश्च बहुकल्याणमीप्सुभिः ॥ १३-४६-३॥
pitṛbhirbhrātṛbhiścaiva śvaśurairatha devaraiḥ |
pūjyā lālayitavyāśca bahukalyāṇamīpsubhiḥ || 13-46-3||
MHB 13-46-4
यदि वै स्त्री न रोचेत पुमांसं न प्रमोदयेत् ।
अमोदनात्पुनः पुंसः प्रजनं न प्रवर्धते ॥ १३-४६-४॥
yadi vai strī na roceta pumāṃsaṃ na pramodayet |
amodanātpunaḥ puṃsaḥ prajanaṃ na pravardhate || 13-46-4||
MHB 13-46-5
पूज्या लालयितव्याश्च स्त्रियो नित्यं जनाधिप ।
अपूजिताश्च यत्रैताः सर्वास्तत्राफलाः क्रियाः ।
तदैव तत्कुलं नास्ति यदा शोचन्ति जामयः ॥ १३-४६-५॥
pūjyā lālayitavyāśca striyo nityaṃ janādhipa |
apūjitāśca yatraitāḥ sarvāstatrāphalāḥ kriyāḥ |
tadaiva tatkulaṃ nāsti yadā śocanti jāmayaḥ || 13-46-5||
MHB 13-46-6
जामीशप्तानि गेहानि निकृत्तानीव कृत्यया ।
नैव भान्ति न वर्धन्ते श्रिया हीनानि पार्थिव ॥ १३-४६-६॥
jāmīśaptāni gehāni nikṛttānīva kṛtyayā |
naiva bhānti na vardhante śriyā hīnāni pārthiva || 13-46-6||
MHB 13-46-7
स्त्रियः पुंसां परिददे मनुर्जिगमिषुर्दिवम् ।
अबलाः स्वल्पकौपीनाः सुहृदः सत्यजिष्णवः ॥ १३-४६-७॥
striyaḥ puṃsāṃ paridade manurjigamiṣurdivam |
abalāḥ svalpakaupīnāḥ suhṛdaḥ satyajiṣṇavaḥ || 13-46-7||
MHB 13-46-8
ईर्ष्यवो मानकामाश्च चण्डा असुहृदोऽबुधाः ।
स्त्रियो माननमर्हन्ति ता मानयत मानवाः ॥ १३-४६-८॥
īrṣyavo mānakāmāśca caṇḍā asuhṛdo'budhāḥ |
striyo mānanamarhanti tā mānayata mānavāḥ || 13-46-8||
MHB 13-46-9
स्त्रीप्रत्ययो हि वो धर्मो रतिभोगाश्च केवलाः ।
परिचर्यान्नसंस्कारास्तदायत्ता भवन्तु वः ॥ १३-४६-९॥
strīpratyayo hi vo dharmo ratibhogāśca kevalāḥ |
paricaryānnasaṃskārāstadāyattā bhavantu vaḥ || 13-46-9||
MHB 13-46-10
उत्पादनमपत्यस्य जातस्य परिपालनम् ।
प्रीत्यर्थं लोकयात्रा च पश्यत स्त्रीनिबन्धनम् ॥ १३-४६-१०॥
utpādanamapatyasya jātasya paripālanam |
prītyarthaṃ lokayātrā ca paśyata strīnibandhanam || 13-46-10||
MHB 13-46-11
संमान्यमानाश्चैताभिः सर्वकार्याण्यवाप्स्यथ ।
विदेहराजदुहिता चात्र श्लोकमगायत ॥ १३-४६-११॥
saṃmānyamānāścaitābhiḥ sarvakāryāṇyavāpsyatha |
videharājaduhitā cātra ślokamagāyata || 13-46-11||
MHB 13-46-12
नास्ति यज्ञः स्त्रियः कश्चिन्न श्राद्धं नोपवासकम् ।
धर्मस्तु भर्तृशुश्रूषा तया स्वर्गं जयत्युत ॥ १३-४६-१२॥
nāsti yajñaḥ striyaḥ kaścinna śrāddhaṃ nopavāsakam |
dharmastu bhartṛśuśrūṣā tayā svargaṃ jayatyuta || 13-46-12||
MHB 13-46-13
पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने ।
पुत्रास्तु स्थविरीभावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥ १३-४६-१३॥
pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane |
putrāstu sthavirībhāve na strī svātantryamarhati || 13-46-13||
MHB 13-46-14
श्रिय एताः स्त्रियो नाम सत्कार्या भूतिमिच्छता ।
लालिता निगृहीता च स्त्री श्रीर्भवति भारत ॥ १३-४६-१४॥
śriya etāḥ striyo nāma satkāryā bhūtimicchatā |
lālitā nigṛhītā ca strī śrīrbhavati bhārata || 13-46-14||
Adhyaya: 47/154 (61)
MHB 13-47-1
युधिष्ठिर उवाच ।
सर्वशास्त्रविधानज्ञ राजधर्मार्थवित्तम ।
अतीव संशयच्छेत्ता भवान्वै प्रथितः क्षितौ ॥ १३-४७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
sarvaśāstravidhānajña rājadharmārthavittama |
atīva saṃśayacchettā bhavānvai prathitaḥ kṣitau || 13-47-1||
MHB 13-47-2
कश्चित्तु संशयो मेऽस्ति तन्मे ब्रूहि पितामह ।
अस्यामापदि कष्टायामन्यं पृच्छाम कं वयम् ॥ १३-४७-२॥
kaścittu saṃśayo me'sti tanme brūhi pitāmaha |
asyāmāpadi kaṣṭāyāmanyaṃ pṛcchāma kaṃ vayam || 13-47-2||
MHB 13-47-3
यथा नरेण कर्तव्यं यश्च धर्मः सनातनः ।
एतत्सर्वं महाबाहो भवान्व्याख्यातुमर्हति ॥ १३-४७-३॥
yathā nareṇa kartavyaṃ yaśca dharmaḥ sanātanaḥ |
etatsarvaṃ mahābāho bhavānvyākhyātumarhati || 13-47-3||
MHB 13-47-4
चतस्रो विहिता भार्या ब्राह्मणस्य पितामह ।
ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च रतिमिच्छतः ॥ १३-४७-४॥
catasro vihitā bhāryā brāhmaṇasya pitāmaha |
brāhmaṇī kṣatriyā vaiśyā śūdrā ca ratimicchataḥ || 13-47-4||
MHB 13-47-5
तत्र जातेषु पुत्रेषु सर्वासां कुरुसत्तम ।
आनुपूर्व्येण कस्तेषां पित्र्यं दायाद्यमर्हति ॥ १३-४७-५॥
tatra jāteṣu putreṣu sarvāsāṃ kurusattama |
ānupūrvyeṇa kasteṣāṃ pitryaṃ dāyādyamarhati || 13-47-5||
MHB 13-47-6
केन वा किं ततो हार्यं पितृवित्तात्पितामह ।
एतदिच्छामि कथितं विभागस्तेषु यः स्मृतः ॥ १३-४७-६॥
kena vā kiṃ tato hāryaṃ pitṛvittātpitāmaha |
etadicchāmi kathitaṃ vibhāgasteṣu yaḥ smṛtaḥ || 13-47-6||
MHB 13-47-7
भीष्म उवाच ।
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः ।
एतेषु विहितो धर्मो ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर ॥ १३-४७-७॥
bhīṣma uvāca |
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyastrayo varṇā dvijātayaḥ |
eteṣu vihito dharmo brāhmaṇasya yudhiṣṭhira || 13-47-7||
MHB 13-47-8
वैषम्यादथ वा लोभात्कामाद्वापि परंतप ।
ब्राह्मणस्य भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्ततः स्मृता ॥ १३-४७-८॥
vaiṣamyādatha vā lobhātkāmādvāpi paraṃtapa |
brāhmaṇasya bhavecchūdrā na tu dṛṣṭāntataḥ smṛtā || 13-47-8||
MHB 13-47-9
शूद्रां शयनमारोप्य ब्राह्मणः पीडितो भवेत् ।
प्रायश्चित्तीयते चापि विधिदृष्टेन हेतुना ॥ १३-४७-९॥
śūdrāṃ śayanamāropya brāhmaṇaḥ pīḍito bhavet |
prāyaścittīyate cāpi vidhidṛṣṭena hetunā || 13-47-9||
MHB 13-47-10
तत्र जातेष्वपत्येषु द्विगुणं स्याद्युधिष्ठिर ।
अतस्ते नियमं वित्ते संप्रवक्ष्यामि भारत ॥ १३-४७-१०॥
tatra jāteṣvapatyeṣu dviguṇaṃ syādyudhiṣṭhira |
ataste niyamaṃ vitte saṃpravakṣyāmi bhārata || 13-47-10||
MHB 13-47-11
लक्षण्यो गोवृषो यानं यत्प्रधानतमं भवेत् ।
ब्राह्मण्यास्तद्धरेत्पुत्र एकांशं वै पितुर्धनात् ॥ १३-४७-११॥
lakṣaṇyo govṛṣo yānaṃ yatpradhānatamaṃ bhavet |
brāhmaṇyāstaddharetputra ekāṃśaṃ vai piturdhanāt || 13-47-11||
MHB 13-47-12
शेषं तु दशधा कार्यं ब्राह्मणस्वं युधिष्ठिर ।
तत्र तेनैव हर्तव्याश्चत्वारोंऽशाः पितुर्धनात् ॥ १३-४७-१२॥
śeṣaṃ tu daśadhā kāryaṃ brāhmaṇasvaṃ yudhiṣṭhira |
tatra tenaiva hartavyāścatvāroṃ'śāḥ piturdhanāt || 13-47-12||
MHB 13-47-13
क्षत्रियायास्तु यः पुत्रो ब्राह्मणः सोऽप्यसंशयः ।
स तु मातृविशेषेण त्रीनंशान्हर्तुमर्हति ॥ १३-४७-१३॥
kṣatriyāyāstu yaḥ putro brāhmaṇaḥ so'pyasaṃśayaḥ |
sa tu mātṛviśeṣeṇa trīnaṃśānhartumarhati || 13-47-13||
MHB 13-47-14
वर्णे तृतीये जातस्तु वैश्यायां ब्राह्मणादपि ।
द्विरंशस्तेन हर्तव्यो ब्राह्मणस्वाद्युधिष्ठिर ॥ १३-४७-१४॥
varṇe tṛtīye jātastu vaiśyāyāṃ brāhmaṇādapi |
dviraṃśastena hartavyo brāhmaṇasvādyudhiṣṭhira || 13-47-14||
MHB 13-47-15
शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो नित्यादेयधनः स्मृतः ।
अल्पं वापि प्रदातव्यं शूद्रापुत्राय भारत ॥ १३-४७-१५॥
śūdrāyāṃ brāhmaṇājjāto nityādeyadhanaḥ smṛtaḥ |
alpaṃ vāpi pradātavyaṃ śūdrāputrāya bhārata || 13-47-15||
MHB 13-47-16
दशधा प्रविभक्तस्य धनस्यैष भवेत्क्रमः ।
सवर्णासु तु जातानां समान्भागान्प्रकल्पयेत् ॥ १३-४७-१६॥
daśadhā pravibhaktasya dhanasyaiṣa bhavetkramaḥ |
savarṇāsu tu jātānāṃ samānbhāgānprakalpayet || 13-47-16||
MHB 13-47-17
अब्राह्मणं तु मन्यन्ते शूद्रापुत्रमनैपुणात् ।
त्रिषु वर्णेषु जातो हि ब्राह्मणाद्ब्राह्मणो भवेत् ॥ १३-४७-१७॥
abrāhmaṇaṃ tu manyante śūdrāputramanaipuṇāt |
triṣu varṇeṣu jāto hi brāhmaṇādbrāhmaṇo bhavet || 13-47-17||
MHB 13-47-18
स्मृता वर्णाश्च चत्वारः पञ्चमो नाधिगम्यते ।
हरेत्तु दशमं भागं शूद्रापुत्रः पितुर्धनात् ॥ १३-४७-१८॥
smṛtā varṇāśca catvāraḥ pañcamo nādhigamyate |
harettu daśamaṃ bhāgaṃ śūdrāputraḥ piturdhanāt || 13-47-18||
MHB 13-47-19
तत्तु दत्तं हरेत्पित्रा नादत्तं हर्तुमर्हति ।
अवश्यं हि धनं देयं शूद्रापुत्राय भारत ॥ १३-४७-१९॥
tattu dattaṃ haretpitrā nādattaṃ hartumarhati |
avaśyaṃ hi dhanaṃ deyaṃ śūdrāputrāya bhārata || 13-47-19||
MHB 13-47-20
आनृशंस्यं परो धर्म इति तस्मै प्रदीयते ।
यत्र तत्र समुत्पन्नो गुणायैवोपकल्पते ॥ १३-४७-२०॥
ānṛśaṃsyaṃ paro dharma iti tasmai pradīyate |
yatra tatra samutpanno guṇāyaivopakalpate || 13-47-20||
MHB 13-47-21
यदि वाप्येकपुत्रः स्यादपुत्रो यदि वा भवेत् ।
नाधिकं दशमाद्दद्याच्छूद्रापुत्राय भारत ॥ १३-४७-२१॥
yadi vāpyekaputraḥ syādaputro yadi vā bhavet |
nādhikaṃ daśamāddadyācchūdrāputrāya bhārata || 13-47-21||
MHB 13-47-22
त्रैवार्षिकाद्यदा भक्तादधिकं स्याद्द्विजस्य तु ।
यजेत तेन द्रव्येण न वृथा साधयेद्धनम् ॥ १३-४७-२२॥
traivārṣikādyadā bhaktādadhikaṃ syāddvijasya tu |
yajeta tena dravyeṇa na vṛthā sādhayeddhanam || 13-47-22||
MHB 13-47-23
त्रिसाहस्रपरो दायः स्त्रियो देयो धनस्य वै ।
तच्च भर्त्रा धनं दत्तं नादत्तं भोक्तुमर्हति ॥ १३-४७-२३॥
trisāhasraparo dāyaḥ striyo deyo dhanasya vai |
tacca bhartrā dhanaṃ dattaṃ nādattaṃ bhoktumarhati || 13-47-23||
MHB 13-47-24
स्त्रीणां तु पतिदायाद्यमुपभोगफलं स्मृतम् ।
नापहारं स्त्रियः कुर्युः पतिवित्तात्कथंचन ॥ १३-४७-२४॥
strīṇāṃ tu patidāyādyamupabhogaphalaṃ smṛtam |
nāpahāraṃ striyaḥ kuryuḥ pativittātkathaṃcana || 13-47-24||
MHB 13-47-25
स्त्रियास्तु यद्भवेद्वित्तं पित्रा दत्तं युधिष्ठिर ।
ब्राह्मण्यास्तद्धरेत्कन्या यथा पुत्रस्तथा हि सा ।
सा हि पुत्रसमा राजन्विहिता कुरुनन्दन ॥ १३-४७-२५॥
striyāstu yadbhavedvittaṃ pitrā dattaṃ yudhiṣṭhira |
brāhmaṇyāstaddharetkanyā yathā putrastathā hi sā |
sā hi putrasamā rājanvihitā kurunandana || 13-47-25||
MHB 13-47-26
एवमेतत्समुद्दिष्टं धर्मेषु भरतर्षभ ।
एतद्धर्ममनुस्मृत्य न वृथा साधयेद्धनम् ॥ १३-४७-२६॥
evametatsamuddiṣṭaṃ dharmeṣu bharatarṣabha |
etaddharmamanusmṛtya na vṛthā sādhayeddhanam || 13-47-26||
MHB 13-47-27
युधिष्ठिर उवाच ।
शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो यद्यदेयधनः स्मृतः ।
केन प्रतिविशेषेण दशमोऽप्यस्य दीयते ॥ १३-४७-२७॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śūdrāyāṃ brāhmaṇājjāto yadyadeyadhanaḥ smṛtaḥ |
kena prativiśeṣeṇa daśamo'pyasya dīyate || 13-47-27||
MHB 13-47-28
ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातो ब्राह्मणः स्यान्न संशयः ।
क्षत्रियायां तथैव स्याद्वैश्यायामपि चैव हि ॥ १३-४७-२८॥
brāhmaṇyāṃ brāhmaṇājjāto brāhmaṇaḥ syānna saṃśayaḥ |
kṣatriyāyāṃ tathaiva syādvaiśyāyāmapi caiva hi || 13-47-28||
MHB 13-47-29
कस्मात्ते विषमं भागं भजेरन्नृपसत्तम ।
यदा सर्वे त्रयो वर्णास्त्वयोक्ता ब्राह्मणा इति ॥ १३-४७-२९॥
kasmātte viṣamaṃ bhāgaṃ bhajerannṛpasattama |
yadā sarve trayo varṇāstvayoktā brāhmaṇā iti || 13-47-29||
MHB 13-47-30
भीष्म उवाच ।
दारा इत्युच्यते लोके नाम्नैकेन परंतप ।
प्रोक्तेन चैकनाम्नायं विशेषः सुमहान्भवेत् ॥ १३-४७-३०॥
bhīṣma uvāca |
dārā ityucyate loke nāmnaikena paraṃtapa |
proktena caikanāmnāyaṃ viśeṣaḥ sumahānbhavet || 13-47-30||
MHB 13-47-31
तिस्रः कृत्वा पुरो भार्याः पश्चाद्विन्देत ब्राह्मणीम् ।
सा ज्येष्ठा सा च पूज्या स्यात्सा च ताभ्यो गरीयसी ॥ १३-४७-३१॥
tisraḥ kṛtvā puro bhāryāḥ paścādvindeta brāhmaṇīm |
sā jyeṣṭhā sā ca pūjyā syātsā ca tābhyo garīyasī || 13-47-31||
MHB 13-47-32
स्नानं प्रसाधनं भर्तुर्दन्तधावनमञ्जनम् ।
हव्यं कव्यं च यच्चान्यद्धर्मयुक्तं भवेद्गृहे ॥ १३-४७-३२॥
snānaṃ prasādhanaṃ bharturdantadhāvanamañjanam |
havyaṃ kavyaṃ ca yaccānyaddharmayuktaṃ bhavedgṛhe || 13-47-32||
MHB 13-47-33
न तस्यां जातु तिष्ठन्त्यामन्या तत्कर्तुमर्हति ।
ब्राह्मणी त्वेव तत्कुर्याद्ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर ॥ १३-४७-३३॥
na tasyāṃ jātu tiṣṭhantyāmanyā tatkartumarhati |
brāhmaṇī tveva tatkuryādbrāhmaṇasya yudhiṣṭhira || 13-47-33||
MHB 13-47-34
अन्नं पानं च माल्यं च वासांस्याभरणानि च ।
ब्राह्मण्यै तानि देयानि भर्तुः सा हि गरीयसी ॥ १३-४७-३४॥
annaṃ pānaṃ ca mālyaṃ ca vāsāṃsyābharaṇāni ca |
brāhmaṇyai tāni deyāni bhartuḥ sā hi garīyasī || 13-47-34||
MHB 13-47-35
मनुनाभिहितं शास्त्रं यच्चापि कुरुनन्दन ।
तत्राप्येष महाराज दृष्टो धर्मः सनातनः ॥ १३-४७-३५॥
manunābhihitaṃ śāstraṃ yaccāpi kurunandana |
tatrāpyeṣa mahārāja dṛṣṭo dharmaḥ sanātanaḥ || 13-47-35||
MHB 13-47-36
अथ चेदन्यथा कुर्याद्यदि कामाद्युधिष्ठिर ।
यथा ब्राह्मणचण्डालः पूर्वदृष्टस्तथैव सः ॥ १३-४७-३६॥
atha cedanyathā kuryādyadi kāmādyudhiṣṭhira |
yathā brāhmaṇacaṇḍālaḥ pūrvadṛṣṭastathaiva saḥ || 13-47-36||
MHB 13-47-37
ब्राह्मण्याः सदृशः पुत्रः क्षत्रियायाश्च यो भवेत् ।
राजन्विशेषो नास्त्यत्र वर्णयोरुभयोरपि ॥ १३-४७-३७॥
brāhmaṇyāḥ sadṛśaḥ putraḥ kṣatriyāyāśca yo bhavet |
rājanviśeṣo nāstyatra varṇayorubhayorapi || 13-47-37||
MHB 13-47-38
न तु जात्या समा लोके ब्राह्मण्याः क्षत्रिया भवेत् ।
ब्राह्मण्याः प्रथमः पुत्रो भूयान्स्याद्राजसत्तम ।
भूयोऽपि भूयसा हार्यं पितृवित्ताद्युधिष्ठिर ॥ १३-४७-३८॥
na tu jātyā samā loke brāhmaṇyāḥ kṣatriyā bhavet |
brāhmaṇyāḥ prathamaḥ putro bhūyānsyādrājasattama |
bhūyo'pi bhūyasā hāryaṃ pitṛvittādyudhiṣṭhira || 13-47-38||
MHB 13-47-39
यथा न सदृशी जातु ब्राह्मण्याः क्षत्रिया भवेत् ।
क्षत्रियायास्तथा वैश्या न जातु सदृशी भवेत् ॥ १३-४७-३९॥
yathā na sadṛśī jātu brāhmaṇyāḥ kṣatriyā bhavet |
kṣatriyāyāstathā vaiśyā na jātu sadṛśī bhavet || 13-47-39||
MHB 13-47-40
श्रीश्च राज्यं च कोशश्च क्षत्रियाणां युधिष्ठिर ।
विहितं दृश्यते राजन्सागरान्ता च मेदिनी ॥ १३-४७-४०॥
śrīśca rājyaṃ ca kośaśca kṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira |
vihitaṃ dṛśyate rājansāgarāntā ca medinī || 13-47-40||
MHB 13-47-41
क्षत्रियो हि स्वधर्मेण श्रियं प्राप्नोति भूयसीम् ।
राजा दण्डधरो राजन्रक्षा नान्यत्र क्षत्रियात् ॥ १३-४७-४१॥
kṣatriyo hi svadharmeṇa śriyaṃ prāpnoti bhūyasīm |
rājā daṇḍadharo rājanrakṣā nānyatra kṣatriyāt || 13-47-41||
MHB 13-47-42
ब्राह्मणा हि महाभागा देवानामपि देवताः ।
तेषु राजा प्रवर्तेत पूजया विधिपूर्वकम् ॥ १३-४७-४२॥
brāhmaṇā hi mahābhāgā devānāmapi devatāḥ |
teṣu rājā pravarteta pūjayā vidhipūrvakam || 13-47-42||
MHB 13-47-43
प्रणीतमृषिभिर्ज्ञात्वा धर्मं शाश्वतमव्ययम् ।
लुप्यमानाः स्वधर्मेण क्षत्रियो रक्षति प्रजाः ॥ १३-४७-४३॥
praṇītamṛṣibhirjñātvā dharmaṃ śāśvatamavyayam |
lupyamānāḥ svadharmeṇa kṣatriyo rakṣati prajāḥ || 13-47-43||
MHB 13-47-44
दस्युभिर्ह्रियमाणं च धनं दाराश्च सर्वशः ।
सर्वेषामेव वर्णानां त्राता भवति पार्थिवः ॥ १३-४७-४४॥
dasyubhirhriyamāṇaṃ ca dhanaṃ dārāśca sarvaśaḥ |
sarveṣāmeva varṇānāṃ trātā bhavati pārthivaḥ || 13-47-44||
MHB 13-47-45
भूयान्स्यात्क्षत्रियापुत्रो वैश्यापुत्रान्न संशयः ।
भूयस्तेनापि हर्तव्यं पितृवित्ताद्युधिष्ठिर ॥ १३-४७-४५॥
bhūyānsyātkṣatriyāputro vaiśyāputrānna saṃśayaḥ |
bhūyastenāpi hartavyaṃ pitṛvittādyudhiṣṭhira || 13-47-45||
MHB 13-47-46
युधिष्ठिर उवाच ।
उक्तं ते विधिवद्राजन्ब्राह्मणस्वे पितामह ।
इतरेषां तु वर्णानां कथं विनियमो भवेत् ॥ १३-४७-४६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
uktaṃ te vidhivadrājanbrāhmaṇasve pitāmaha |
itareṣāṃ tu varṇānāṃ kathaṃ viniyamo bhavet || 13-47-46||
MHB 13-47-47
भीष्म उवाच ।
क्षत्रियस्यापि भार्ये द्वे विहिते कुरुनन्दन ।
तृतीया च भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्ततः स्मृता ॥ १३-४७-४७॥
bhīṣma uvāca |
kṣatriyasyāpi bhārye dve vihite kurunandana |
tṛtīyā ca bhavecchūdrā na tu dṛṣṭāntataḥ smṛtā || 13-47-47||
MHB 13-47-48
एष एव क्रमो हि स्यात्क्षत्रियाणां युधिष्ठिर ।
अष्टधा तु भवेत्कार्यं क्षत्रियस्वं युधिष्ठिर ॥ १३-४७-४८॥
eṣa eva kramo hi syātkṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira |
aṣṭadhā tu bhavetkāryaṃ kṣatriyasvaṃ yudhiṣṭhira || 13-47-48||
MHB 13-47-49
क्षत्रियाया हरेत्पुत्रश्चतुरोंऽशान्पितुर्धनात् ।
युद्धावहारिकं यच्च पितुः स्यात्स हरेच्च तत् ॥ १३-४७-४९॥
kṣatriyāyā haretputraścaturoṃ'śānpiturdhanāt |
yuddhāvahārikaṃ yacca pituḥ syātsa harecca tat || 13-47-49||
MHB 13-47-50
वैश्यापुत्रस्तु भागांस्त्रीन्शूद्रापुत्रस्तथाष्टमम् ।
सोऽपि दत्तं हरेत्पित्रा नादत्तं हर्तुमर्हति ॥ १३-४७-५०॥
vaiśyāputrastu bhāgāṃstrīnśūdrāputrastathāṣṭamam |
so'pi dattaṃ haretpitrā nādattaṃ hartumarhati || 13-47-50||
MHB 13-47-51
एकैव हि भवेद्भार्या वैश्यस्य कुरुनन्दन ।
द्वितीया वा भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्ततः स्मृता ॥ १३-४७-५१॥
ekaiva hi bhavedbhāryā vaiśyasya kurunandana |
dvitīyā vā bhavecchūdrā na tu dṛṣṭāntataḥ smṛtā || 13-47-51||
MHB 13-47-52
वैश्यस्य वर्तमानस्य वैश्यायां भरतर्षभ ।
शूद्रायां चैव कौन्तेय तयोर्विनियमः स्मृतः ॥ १३-४७-५२॥
vaiśyasya vartamānasya vaiśyāyāṃ bharatarṣabha |
śūdrāyāṃ caiva kaunteya tayorviniyamaḥ smṛtaḥ || 13-47-52||
MHB 13-47-53
पञ्चधा तु भवेत्कार्यं वैश्यस्वं भरतर्षभ ।
तयोरपत्ये वक्ष्यामि विभागं च जनाधिप ॥ १३-४७-५३॥
pañcadhā tu bhavetkāryaṃ vaiśyasvaṃ bharatarṣabha |
tayorapatye vakṣyāmi vibhāgaṃ ca janādhipa || 13-47-53||
MHB 13-47-54
वैश्यापुत्रेण हर्तव्याश्चत्वारोंऽशाः पितुर्धनात् ।
पञ्चमस्तु भवेद्भागः शूद्रापुत्राय भारत ॥ १३-४७-५४॥
vaiśyāputreṇa hartavyāścatvāroṃ'śāḥ piturdhanāt |
pañcamastu bhavedbhāgaḥ śūdrāputrāya bhārata || 13-47-54||
MHB 13-47-55
सोऽपि दत्तं हरेत्पित्रा नादत्तं हर्तुमर्हति ।
त्रिभिर्वर्णैस्तथा जातः शूद्रो देयधनो भवेत् ॥ १३-४७-५५॥
so'pi dattaṃ haretpitrā nādattaṃ hartumarhati |
tribhirvarṇaistathā jātaḥ śūdro deyadhano bhavet || 13-47-55||
MHB 13-47-56
शूद्रस्य स्यात्सवर्णैव भार्या नान्या कथंचन ।
शूद्रस्य समभागः स्याद्यदि पुत्रशतं भवेत् ॥ १३-४७-५६॥
śūdrasya syātsavarṇaiva bhāryā nānyā kathaṃcana |
śūdrasya samabhāgaḥ syādyadi putraśataṃ bhavet || 13-47-56||
MHB 13-47-57
जातानां समवर्णासु पुत्राणामविशेषतः ।
सर्वेषामेव वर्णानां समभागो धने स्मृतः ॥ १३-४७-५७॥
jātānāṃ samavarṇāsu putrāṇāmaviśeṣataḥ |
sarveṣāmeva varṇānāṃ samabhāgo dhane smṛtaḥ || 13-47-57||
MHB 13-47-58
ज्येष्ठस्य भागो ज्येष्ठः स्यादेकांशो यः प्रधानतः ।
एष दायविधिः पार्थ पूर्वमुक्तः स्वयंभुवा ॥ १३-४७-५८॥
jyeṣṭhasya bhāgo jyeṣṭhaḥ syādekāṃśo yaḥ pradhānataḥ |
eṣa dāyavidhiḥ pārtha pūrvamuktaḥ svayaṃbhuvā || 13-47-58||
MHB 13-47-59
समवर्णासु जातानां विशेषोऽस्त्यपरो नृप ।
विवाहवैशेष्यकृतः पूर्वः पूर्वो विशिष्यते ॥ १३-४७-५९॥
samavarṇāsu jātānāṃ viśeṣo'styaparo nṛpa |
vivāhavaiśeṣyakṛtaḥ pūrvaḥ pūrvo viśiṣyate || 13-47-59||
MHB 13-47-60
हरेज्ज्येष्ठः प्रधानांशमेकं तुल्यासुतेष्वपि ।
मध्यमो मध्यमं चैव कनीयांस्तु कनीयसम् ॥ १३-४७-६०॥
harejjyeṣṭhaḥ pradhānāṃśamekaṃ tulyāsuteṣvapi |
madhyamo madhyamaṃ caiva kanīyāṃstu kanīyasam || 13-47-60||
MHB 13-47-61
एवं जातिषु सर्वासु सवर्णाः श्रेष्ठतां गताः ।
महर्षिरपि चैतद्वै मारीचः काश्यपोऽब्रवीत् ॥ १३-४७-६१॥
evaṃ jātiṣu sarvāsu savarṇāḥ śreṣṭhatāṃ gatāḥ |
maharṣirapi caitadvai mārīcaḥ kāśyapo'bravīt || 13-47-61||
Adhyaya: 48/154 (49)
MHB 13-48-1
युधिष्ठिर उवाच ।
अर्थाश्रयाद्वा कामाद्वा वर्णानां वाप्यनिश्चयात् ।
अज्ञानाद्वापि वर्णानां जायते वर्णसंकरः ॥ १३-४८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
arthāśrayādvā kāmādvā varṇānāṃ vāpyaniścayāt |
ajñānādvāpi varṇānāṃ jāyate varṇasaṃkaraḥ || 13-48-1||
MHB 13-48-2
तेषामेतेन विधिना जातानां वर्णसंकरे ।
को धर्मः कानि कर्माणि तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-४८-२॥
teṣāmetena vidhinā jātānāṃ varṇasaṃkare |
ko dharmaḥ kāni karmāṇi tanme brūhi pitāmaha || 13-48-2||
MHB 13-48-3
भीष्म उवाच ।
चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि चातुर्वर्ण्यं च केवलम् ।
असृजत्स ह यज्ञार्थे पूर्वमेव प्रजापतिः ॥ १३-४८-३॥
bhīṣma uvāca |
cāturvarṇyasya karmāṇi cāturvarṇyaṃ ca kevalam |
asṛjatsa ha yajñārthe pūrvameva prajāpatiḥ || 13-48-3||
MHB 13-48-4
भार्याश्चतस्रो विप्रस्य द्वयोरात्मास्य जायते ।
आनुपूर्व्याद्द्वयोर्हीनौ मातृजात्यौ प्रसूयतः ॥ १३-४८-४॥
bhāryāścatasro viprasya dvayorātmāsya jāyate |
ānupūrvyāddvayorhīnau mātṛjātyau prasūyataḥ || 13-48-4||
MHB 13-48-5
परं शवाद्ब्राह्मणस्यैष पुत्रः शूद्रापुत्रं पारशवं तमाहुः ।
शुश्रूषकः स्वस्य कुलस्य स स्यात्स्वं चारित्रं नित्यमथो न जह्यात् ॥ १३-४८-५॥
paraṃ śavādbrāhmaṇasyaiṣa putraḥ śūdrāputraṃ pāraśavaṃ tamāhuḥ |
śuśrūṣakaḥ svasya kulasya sa syātsvaṃ cāritraṃ nityamatho na jahyāt || 13-48-5||
MHB 13-48-6
सर्वानुपायानपि संप्रधार्य समुद्धरेत्स्वस्य कुलस्य तन्तुम् ।
ज्येष्ठो यवीयानपि यो द्विजस्य शुश्रूषवान्दानपरायणः स्यात् ॥ १३-४८-६॥
sarvānupāyānapi saṃpradhārya samuddharetsvasya kulasya tantum |
jyeṣṭho yavīyānapi yo dvijasya śuśrūṣavāndānaparāyaṇaḥ syāt || 13-48-6||
MHB 13-48-7
तिस्रः क्षत्रियसंबन्धाद्द्वयोरात्मास्य जायते ।
हीनवर्णस्तृतीयायां शूद्र उग्र इति स्मृतः ॥ १३-४८-७॥
tisraḥ kṣatriyasaṃbandhāddvayorātmāsya jāyate |
hīnavarṇastṛtīyāyāṃ śūdra ugra iti smṛtaḥ || 13-48-7||
MHB 13-48-8
द्वे चापि भार्ये वैश्यस्य द्वयोरात्मास्य जायते ।
शूद्रा शूद्रस्य चाप्येका शूद्रमेव प्रजायते ॥ १३-४८-८॥
dve cāpi bhārye vaiśyasya dvayorātmāsya jāyate |
śūdrā śūdrasya cāpyekā śūdrameva prajāyate || 13-48-8||
MHB 13-48-9
अतो विशिष्टस्त्वधमो गुरुदारप्रधर्षकः ।
बाह्यं वर्णं जनयति चातुर्वर्ण्यविगर्हितम् ॥ १३-४८-९॥
ato viśiṣṭastvadhamo gurudārapradharṣakaḥ |
bāhyaṃ varṇaṃ janayati cāturvarṇyavigarhitam || 13-48-9||
MHB 13-48-10
अयाज्यं क्षत्रियो व्रात्यं सूतं स्तोमक्रियापरम् ।
वैश्यो वैदेहकं चापि मौद्गल्यमपवर्जितम् ॥ १३-४८-१०॥
ayājyaṃ kṣatriyo vrātyaṃ sūtaṃ stomakriyāparam |
vaiśyo vaidehakaṃ cāpi maudgalyamapavarjitam || 13-48-10||
MHB 13-48-11
शूद्रश्चण्डालमत्युग्रं वध्यघ्नं बाह्यवासिनम् ।
ब्राह्मण्यां संप्रजायन्त इत्येते कुलपांसनाः ।
एते मतिमतां श्रेष्ठ वर्णसंकरजाः प्रभो ॥ १३-४८-११॥
śūdraścaṇḍālamatyugraṃ vadhyaghnaṃ bāhyavāsinam |
brāhmaṇyāṃ saṃprajāyanta ityete kulapāṃsanāḥ |
ete matimatāṃ śreṣṭha varṇasaṃkarajāḥ prabho || 13-48-11||
MHB 13-48-12
बन्दी तु जायते वैश्यान्मागधो वाक्यजीवनः ।
शूद्रान्निषादो मत्स्यघ्नः क्षत्रियायां व्यतिक्रमात् ॥ १३-४८-१२॥
bandī tu jāyate vaiśyānmāgadho vākyajīvanaḥ |
śūdrānniṣādo matsyaghnaḥ kṣatriyāyāṃ vyatikramāt || 13-48-12||
MHB 13-48-13
शूद्रादायोगवश्चापि वैश्यायां ग्रामधर्मिणः ।
ब्राह्मणैरप्रतिग्राह्यस्तक्षा स वनजीवनः ॥ १३-४८-१३॥
śūdrādāyogavaścāpi vaiśyāyāṃ grāmadharmiṇaḥ |
brāhmaṇairapratigrāhyastakṣā sa vanajīvanaḥ || 13-48-13||
MHB 13-48-14
एतेऽपि सदृशं वर्णं जनयन्ति स्वयोनिषु ।
मातृजात्यां प्रसूयन्ते प्रवरा हीनयोनिषु ॥ १३-४८-१४॥
ete'pi sadṛśaṃ varṇaṃ janayanti svayoniṣu |
mātṛjātyāṃ prasūyante pravarā hīnayoniṣu || 13-48-14||
MHB 13-48-15
यथा चतुर्षु वर्णेषु द्वयोरात्मास्य जायते ।
आनन्तर्यात्तु जायन्ते तथा बाह्याः प्रधानतः ॥ १३-४८-१५॥
yathā caturṣu varṇeṣu dvayorātmāsya jāyate |
ānantaryāttu jāyante tathā bāhyāḥ pradhānataḥ || 13-48-15||
MHB 13-48-16
ते चापि सदृशं वर्णं जनयन्ति स्वयोनिषु ।
परस्परस्य वर्तन्तो जनयन्ति विगर्हितान् ॥ १३-४८-१६॥
te cāpi sadṛśaṃ varṇaṃ janayanti svayoniṣu |
parasparasya vartanto janayanti vigarhitān || 13-48-16||
MHB 13-48-17
यथा च शूद्रो ब्राह्मण्यां जन्तुं बाह्यं प्रसूयते ।
एवं बाह्यतराद्बाह्यश्चातुर्वर्ण्यात्प्रसूयते ॥ १३-४८-१७॥
yathā ca śūdro brāhmaṇyāṃ jantuṃ bāhyaṃ prasūyate |
evaṃ bāhyatarādbāhyaścāturvarṇyātprasūyate || 13-48-17||
MHB 13-48-18
प्रतिलोमं तु वर्तन्तो बाह्याद्बाह्यतरं पुनः ।
हीना हीनात्प्रसूयन्ते वर्णाः पञ्चदशैव ते ॥ १३-४८-१८॥
pratilomaṃ tu vartanto bāhyādbāhyataraṃ punaḥ |
hīnā hīnātprasūyante varṇāḥ pañcadaśaiva te || 13-48-18||
MHB 13-48-19
अगम्यागमनाच्चैव वर्तते वर्णसंकरः ।
व्रात्यानामत्र जायन्ते सैरन्ध्रा मागधेषु च ।
प्रसाधनोपचारज्ञमदासं दासजीवनम् ॥ १३-४८-१९॥
agamyāgamanāccaiva vartate varṇasaṃkaraḥ |
vrātyānāmatra jāyante sairandhrā māgadheṣu ca |
prasādhanopacārajñamadāsaṃ dāsajīvanam || 13-48-19||
MHB 13-48-20
अतश्चायोगवं सूते वागुरावनजीवनम् ।
मैरेयकं च वैदेहः संप्रसूतेऽथ माधुकम् ॥ १३-४८-२०॥
ataścāyogavaṃ sūte vāgurāvanajīvanam |
maireyakaṃ ca vaidehaḥ saṃprasūte'tha mādhukam || 13-48-20||
MHB 13-48-21
निषादो मुद्गरं सूते दाशं नावोपजीविनम् ।
मृतपं चापि चण्डालः श्वपाकमतिकुत्सितम् ॥ १३-४८-२१॥
niṣādo mudgaraṃ sūte dāśaṃ nāvopajīvinam |
mṛtapaṃ cāpi caṇḍālaḥ śvapākamatikutsitam || 13-48-21||
MHB 13-48-22
चतुरो मागधी सूते क्रूरान्मायोपजीविनः ।
मांसस्वादुकरं सूदं सौगन्धमिति संज्ञितम् ॥ १३-४८-२२॥
caturo māgadhī sūte krūrānmāyopajīvinaḥ |
māṃsasvādukaraṃ sūdaṃ saugandhamiti saṃjñitam || 13-48-22||
MHB 13-48-23
वैदेहकाच्च पापिष्ठं क्रूरं भार्योपजीविनम् ।
निषादान्मद्रनाभं च खरयानप्रयायिनम् ॥ १३-४८-२३॥
vaidehakācca pāpiṣṭhaṃ krūraṃ bhāryopajīvinam |
niṣādānmadranābhaṃ ca kharayānaprayāyinam || 13-48-23||
MHB 13-48-24
चण्डालात्पुल्कसं चापि खराश्वगजभोजिनम् ।
मृतचेलप्रतिच्छन्नं भिन्नभाजनभोजिनम् ॥ १३-४८-२४॥
caṇḍālātpulkasaṃ cāpi kharāśvagajabhojinam |
mṛtacelapraticchannaṃ bhinnabhājanabhojinam || 13-48-24||
MHB 13-48-25
आयोगवीषु जायन्ते हीनवर्णासु ते त्रयः ।
क्षुद्रो वैदेहकादन्ध्रो बहिर्ग्रामप्रतिश्रयः ॥ १३-४८-२५॥
āyogavīṣu jāyante hīnavarṇāsu te trayaḥ |
kṣudro vaidehakādandhro bahirgrāmapratiśrayaḥ || 13-48-25||
MHB 13-48-26
कारावरो निषाद्यां तु चर्मकारात्प्रजायते ।
चण्डालात्पाण्डुसौपाकस्त्वक्सारव्यवहारवान् ॥ १३-४८-२६॥
kārāvaro niṣādyāṃ tu carmakārātprajāyate |
caṇḍālātpāṇḍusaupākastvaksāravyavahāravān || 13-48-26||
MHB 13-48-27
आहिण्डिको निषादेन वैदेह्यां संप्रजायते ।
चण्डालेन तु सौपाको मौद्गल्यसमवृत्तिमान् ॥ १३-४८-२७॥
āhiṇḍiko niṣādena vaidehyāṃ saṃprajāyate |
caṇḍālena tu saupāko maudgalyasamavṛttimān || 13-48-27||
MHB 13-48-28
निषादी चापि चण्डालात्पुत्रमन्तावसायिनम् ।
श्मशानगोचरं सूते बाह्यैरपि बहिष्कृतम् ॥ १३-४८-२८॥
niṣādī cāpi caṇḍālātputramantāvasāyinam |
śmaśānagocaraṃ sūte bāhyairapi bahiṣkṛtam || 13-48-28||
MHB 13-48-29
इत्येताः संकरे जात्यः पितृमातृव्यतिक्रमात् ।
प्रच्छन्ना वा प्रकाशा वा वेदितव्याः स्वकर्मभिः ॥ १३-४८-२९॥
ityetāḥ saṃkare jātyaḥ pitṛmātṛvyatikramāt |
pracchannā vā prakāśā vā veditavyāḥ svakarmabhiḥ || 13-48-29||
MHB 13-48-30
चतुर्णामेव वर्णानां धर्मो नान्यस्य विद्यते ।
वर्णानां धर्महीनेषु संज्ञा नास्तीह कस्यचित् ॥ १३-४८-३०॥
caturṇāmeva varṇānāṃ dharmo nānyasya vidyate |
varṇānāṃ dharmahīneṣu saṃjñā nāstīha kasyacit || 13-48-30||
MHB 13-48-31
यदृच्छयोपसंपन्नैर्यज्ञसाधुबहिष्कृतैः ।
बाह्या बाह्यैस्तु जायन्ते यथावृत्ति यथाश्रयम् ॥ १३-४८-३१॥
yadṛcchayopasaṃpannairyajñasādhubahiṣkṛtaiḥ |
bāhyā bāhyaistu jāyante yathāvṛtti yathāśrayam || 13-48-31||
MHB 13-48-32
चतुष्पथश्मशानानि शैलांश्चान्यान्वनस्पतीन् ।
युञ्जन्ते चाप्यलंकारांस्तथोपकरणानि च ॥ १३-४८-३२॥
catuṣpathaśmaśānāni śailāṃścānyānvanaspatīn |
yuñjante cāpyalaṃkārāṃstathopakaraṇāni ca || 13-48-32||
MHB 13-48-33
गोब्राह्मणार्थे साहाय्यं कुर्वाणा वै न संशयः ।
आनृशंस्यमनुक्रोशः सत्यवाक्यमथ क्षमा ॥ १३-४८-३३॥
gobrāhmaṇārthe sāhāyyaṃ kurvāṇā vai na saṃśayaḥ |
ānṛśaṃsyamanukrośaḥ satyavākyamatha kṣamā || 13-48-33||
MHB 13-48-34
स्वशरीरैः परित्राणं बाह्यानां सिद्धिकारकम् ।
मनुजव्याघ्र भवति तत्र मे नास्ति संशयः ॥ १३-४८-३४॥
svaśarīraiḥ paritrāṇaṃ bāhyānāṃ siddhikārakam |
manujavyāghra bhavati tatra me nāsti saṃśayaḥ || 13-48-34||
MHB 13-48-35
यथोपदेशं परिकीर्तितासु नरः प्रजायेत विचार्य बुद्धिमान् ।
विहीनयोनिर्हि सुतोऽवसादयेत्तितीर्षमाणं सलिले यथोपलम् ॥ १३-४८-३५॥
yathopadeśaṃ parikīrtitāsu naraḥ prajāyeta vicārya buddhimān |
vihīnayonirhi suto'vasādayettitīrṣamāṇaṃ salile yathopalam || 13-48-35||
MHB 13-48-36
अविद्वांसमलं लोके विद्वांसमपि वा पुनः ।
नयन्ते ह्युत्पथं नार्यः कामक्रोधवशानुगम् ॥ १३-४८-३६॥
avidvāṃsamalaṃ loke vidvāṃsamapi vā punaḥ |
nayante hyutpathaṃ nāryaḥ kāmakrodhavaśānugam || 13-48-36||
MHB 13-48-37
स्वभावश्चैव नारीणां नराणामिह दूषणम् ।
इत्यर्थं न प्रसज्जन्ते प्रमदासु विपश्चितः ॥ १३-४८-३७॥
svabhāvaścaiva nārīṇāṃ narāṇāmiha dūṣaṇam |
ityarthaṃ na prasajjante pramadāsu vipaścitaḥ || 13-48-37||
MHB 13-48-38
युधिष्ठिर उवाच ।
वर्णापेतमविज्ञातं नरं कलुषयोनिजम् ।
आर्यरूपमिवानार्यं कथं विद्यामहे नृप ॥ १३-४८-३८॥
yudhiṣṭhira uvāca |
varṇāpetamavijñātaṃ naraṃ kaluṣayonijam |
āryarūpamivānāryaṃ kathaṃ vidyāmahe nṛpa || 13-48-38||
MHB 13-48-39
भीष्म उवाच ।
योनिसंकलुषे जातं नानाचारसमाहितम् ।
कर्मभिः सज्जनाचीर्णैर्विज्ञेया योनिशुद्धता ॥ १३-४८-३९॥
bhīṣma uvāca |
yonisaṃkaluṣe jātaṃ nānācārasamāhitam |
karmabhiḥ sajjanācīrṇairvijñeyā yoniśuddhatā || 13-48-39||
MHB 13-48-40
अनार्यत्वमनाचारः क्रूरत्वं निष्क्रियात्मता ।
पुरुषं व्यञ्जयन्तीह लोके कलुषयोनिजम् ॥ १३-४८-४०॥
anāryatvamanācāraḥ krūratvaṃ niṣkriyātmatā |
puruṣaṃ vyañjayantīha loke kaluṣayonijam || 13-48-40||
MHB 13-48-41
पित्र्यं वा भजते शीलं मातृजं वा तथोभयम् ।
न कथंचन संकीर्णः प्रकृतिं स्वां नियच्छति ॥ १३-४८-४१॥
pitryaṃ vā bhajate śīlaṃ mātṛjaṃ vā tathobhayam |
na kathaṃcana saṃkīrṇaḥ prakṛtiṃ svāṃ niyacchati || 13-48-41||
MHB 13-48-42
यथैव सदृशो रूपे मातापित्रोर्हि जायते ।
व्याघ्रश्चित्रैस्तथा योनिं पुरुषः स्वां नियच्छति ॥ १३-४८-४२॥
yathaiva sadṛśo rūpe mātāpitrorhi jāyate |
vyāghraścitraistathā yoniṃ puruṣaḥ svāṃ niyacchati || 13-48-42||
MHB 13-48-43
कुलस्रोतसि संछन्ने यस्य स्याद्योनिसंकरः ।
संश्रयत्येव तच्छीलं नरोऽल्पमपि वा बहु ॥ १३-४८-४३॥
kulasrotasi saṃchanne yasya syādyonisaṃkaraḥ |
saṃśrayatyeva tacchīlaṃ naro'lpamapi vā bahu || 13-48-43||
MHB 13-48-44
आर्यरूपसमाचारं चरन्तं कृतके पथि ।
स्ववर्णमन्यवर्णं वा स्वशीलं शास्ति निश्चये ॥ १३-४८-४४॥
āryarūpasamācāraṃ carantaṃ kṛtake pathi |
svavarṇamanyavarṇaṃ vā svaśīlaṃ śāsti niścaye || 13-48-44||
MHB 13-48-45
नानावृत्तेषु भूतेषु नानाकर्मरतेषु च ।
जन्मवृत्तसमं लोके सुश्लिष्टं न विरज्यते ॥ १३-४८-४५॥
nānāvṛtteṣu bhūteṣu nānākarmarateṣu ca |
janmavṛttasamaṃ loke suśliṣṭaṃ na virajyate || 13-48-45||
MHB 13-48-46
शरीरमिह सत्त्वेन नरस्य परिकृष्यते ।
ज्येष्ठमध्यावरं सत्त्वं तुल्यसत्त्वं प्रमोदते ॥ १३-४८-४६॥
śarīramiha sattvena narasya parikṛṣyate |
jyeṣṭhamadhyāvaraṃ sattvaṃ tulyasattvaṃ pramodate || 13-48-46||
MHB 13-48-47
ज्यायांसमपि शीलेन विहीनं नैव पूजयेत् ।
अपि शूद्रं तु सद्वृत्तं धर्मज्ञमभिपूजयेत् ॥ १३-४८-४७॥
jyāyāṃsamapi śīlena vihīnaṃ naiva pūjayet |
api śūdraṃ tu sadvṛttaṃ dharmajñamabhipūjayet || 13-48-47||
MHB 13-48-48
आत्मानमाख्याति हि कर्मभिर्नरः स्वशीलचारित्रकृतैः शुभाशुभैः ।
प्रनष्टमप्यात्मकुलं तथा नरः पुनः प्रकाशं कुरुते स्वकर्मभिः ॥ १३-४८-४८॥
ātmānamākhyāti hi karmabhirnaraḥ svaśīlacāritrakṛtaiḥ śubhāśubhaiḥ |
pranaṣṭamapyātmakulaṃ tathā naraḥ punaḥ prakāśaṃ kurute svakarmabhiḥ || 13-48-48||
MHB 13-48-49
योनिष्वेतासु सर्वासु संकीर्णास्वितरासु च ।
यत्रात्मानं न जनयेद्बुधस्ताः परिवर्जयेत् ॥ १३-४८-४९॥
yoniṣvetāsu sarvāsu saṃkīrṇāsvitarāsu ca |
yatrātmānaṃ na janayedbudhastāḥ parivarjayet || 13-48-49||
Adhyaya: 49/154 (28)
MHB 13-49-1
युधिष्ठिर उवाच ।
ब्रूहि पुत्रान्कुरुश्रेष्ठ वर्णानां त्वं पृथक्पृथक् ।
कीदृश्यां कीदृशाश्चापि पुत्राः कस्य च के च ते ॥ १३-४९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
brūhi putrānkuruśreṣṭha varṇānāṃ tvaṃ pṛthakpṛthak |
kīdṛśyāṃ kīdṛśāścāpi putrāḥ kasya ca ke ca te || 13-49-1||
MHB 13-49-2
विप्रवादाः सुबहुशः श्रूयन्ते पुत्रकारिताः ।
अत्र नो मुह्यतां राजन्संशयं छेत्तुमर्हसि ॥ १३-४९-२॥
vipravādāḥ subahuśaḥ śrūyante putrakāritāḥ |
atra no muhyatāṃ rājansaṃśayaṃ chettumarhasi || 13-49-2||
MHB 13-49-3
भीष्म उवाच ।
आत्मा पुत्रस्तु विज्ञेयस्तस्यानन्तरजश्च यः ।
नियुक्तजश्च विज्ञेयः सुतः प्रसृतजस्तथा ॥ १३-४९-३॥
bhīṣma uvāca |
ātmā putrastu vijñeyastasyānantarajaśca yaḥ |
niyuktajaśca vijñeyaḥ sutaḥ prasṛtajastathā || 13-49-3||
MHB 13-49-4
पतितस्य च भार्यायां भर्त्रा सुसमवेतया ।
तथा दत्तकृतौ पुत्रावध्यूढश्च तथापरः ॥ १३-४९-४॥
patitasya ca bhāryāyāṃ bhartrā susamavetayā |
tathā dattakṛtau putrāvadhyūḍhaśca tathāparaḥ || 13-49-4||
MHB 13-49-5
षडपध्वंसजाश्चापि कानीनापसदास्तथा ।
इत्येते ते समाख्यातास्तान्विजानीहि भारत ॥ १३-४९-५॥
ṣaḍapadhvaṃsajāścāpi kānīnāpasadāstathā |
ityete te samākhyātāstānvijānīhi bhārata || 13-49-5||
MHB 13-49-6
युधिष्ठिर उवाच ।
षडपध्वंसजाः के स्युः के वाप्यपसदास्तथा ।
एतत्सर्वं यथातत्त्वं व्याख्यातुं मे त्वमर्हसि ॥ १३-४९-६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ṣaḍapadhvaṃsajāḥ ke syuḥ ke vāpyapasadāstathā |
etatsarvaṃ yathātattvaṃ vyākhyātuṃ me tvamarhasi || 13-49-6||
MHB 13-49-7
भीष्म उवाच ।
त्रिषु वर्णेषु ये पुत्रा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर ।
वर्णयोश्च द्वयोः स्यातां यौ राजन्यस्य भारत ॥ १३-४९-७॥
bhīṣma uvāca |
triṣu varṇeṣu ye putrā brāhmaṇasya yudhiṣṭhira |
varṇayośca dvayoḥ syātāṃ yau rājanyasya bhārata || 13-49-7||
MHB 13-49-8
एको द्विवर्ण एवाथ तथात्रैवोपलक्षितः ।
षडपध्वंसजास्ते हि तथैवापसदाञ्शृणु ॥ १३-४९-८॥
eko dvivarṇa evātha tathātraivopalakṣitaḥ |
ṣaḍapadhvaṃsajāste hi tathaivāpasadāñśṛṇu || 13-49-8||
MHB 13-49-9
चण्डालो व्रात्यवेनौ च ब्राह्मण्यां क्षत्रियासु च ।
वैश्यायां चैव शूद्रस्य लक्ष्यन्तेऽपसदास्त्रयः ॥ १३-४९-९॥
caṇḍālo vrātyavenau ca brāhmaṇyāṃ kṣatriyāsu ca |
vaiśyāyāṃ caiva śūdrasya lakṣyante'pasadāstrayaḥ || 13-49-9||
MHB 13-49-10
मागधो वामकश्चैव द्वौ वैश्यस्योपलक्षितौ ।
ब्राह्मण्यां क्षत्रियायां च क्षत्रियस्यैक एव तु ॥ १३-४९-१०॥
māgadho vāmakaścaiva dvau vaiśyasyopalakṣitau |
brāhmaṇyāṃ kṣatriyāyāṃ ca kṣatriyasyaika eva tu || 13-49-10||
MHB 13-49-11
ब्राह्मण्यां लक्ष्यते सूत इत्येतेऽपसदाः स्मृताः ।
पुत्ररेतो न शक्यं हि मिथ्या कर्तुं नराधिप ॥ १३-४९-११॥
brāhmaṇyāṃ lakṣyate sūta ityete'pasadāḥ smṛtāḥ |
putrareto na śakyaṃ hi mithyā kartuṃ narādhipa || 13-49-11||
MHB 13-49-12
युधिष्ठिर उवाच ।
क्षेत्रजं केचिदेवाहुः सुतं केचित्तु शुक्रजम् ।
तुल्यावेतौ सुतौ कस्य तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-४९-१२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kṣetrajaṃ kecidevāhuḥ sutaṃ kecittu śukrajam |
tulyāvetau sutau kasya tanme brūhi pitāmaha || 13-49-12||
MHB 13-49-13
भीष्म उवाच ।
रेतजो वा भवेत्पुत्रस्त्यक्तो वा क्षेत्रजो भवेत् ।
अध्यूढः समयं भित्त्वेत्येतदेव निबोध मे ॥ १३-४९-१३॥
bhīṣma uvāca |
retajo vā bhavetputrastyakto vā kṣetrajo bhavet |
adhyūḍhaḥ samayaṃ bhittvetyetadeva nibodha me || 13-49-13||
MHB 13-49-14
युधिष्ठिर उवाच ।
रेतोजं विद्म वै पुत्रं क्षेत्रजस्यागमः कथम् ।
अध्यूढं विद्म वै पुत्रं हित्वा च समयं कथम् ॥ १३-४९-१४॥
yudhiṣṭhira uvāca |
retojaṃ vidma vai putraṃ kṣetrajasyāgamaḥ katham |
adhyūḍhaṃ vidma vai putraṃ hitvā ca samayaṃ katham || 13-49-14||
MHB 13-49-15
भीष्म उवाच ।
आत्मजं पुत्रमुत्पाद्य यस्त्यजेत्कारणान्तरे ।
न तत्र कारणं रेतः स क्षेत्रस्वामिनो भवेत् ॥ १३-४९-१५॥
bhīṣma uvāca |
ātmajaṃ putramutpādya yastyajetkāraṇāntare |
na tatra kāraṇaṃ retaḥ sa kṣetrasvāmino bhavet || 13-49-15||
MHB 13-49-16
पुत्रकामो हि पुत्रार्थे यां वृणीते विशां पते ।
तत्र क्षेत्रं प्रमाणं स्यान्न वै तत्रात्मजः सुतः ॥ १३-४९-१६॥
putrakāmo hi putrārthe yāṃ vṛṇīte viśāṃ pate |
tatra kṣetraṃ pramāṇaṃ syānna vai tatrātmajaḥ sutaḥ || 13-49-16||
MHB 13-49-17
अन्यत्र क्षेत्रजः पुत्रो लक्ष्यते भरतर्षभ ।
न ह्यात्मा शक्यते हन्तुं दृष्टान्तोपगतो ह्यसौ ॥ १३-४९-१७॥
anyatra kṣetrajaḥ putro lakṣyate bharatarṣabha |
na hyātmā śakyate hantuṃ dṛṣṭāntopagato hyasau || 13-49-17||
MHB 13-49-18
कश्चिच्च कृतकः पुत्रः संग्रहादेव लक्ष्यते ।
न तत्र रेतः क्षेत्रं वा प्रमाणं स्याद्युधिष्ठिर ॥ १३-४९-१८॥
kaścicca kṛtakaḥ putraḥ saṃgrahādeva lakṣyate |
na tatra retaḥ kṣetraṃ vā pramāṇaṃ syādyudhiṣṭhira || 13-49-18||
MHB 13-49-19
युधिष्ठिर उवाच ।
कीदृशः कृतकः पुत्रः संग्रहादेव लक्ष्यते ।
शुक्रं क्षेत्रं प्रमाणं वा यत्र लक्ष्येत भारत ॥ १३-४९-१९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kīdṛśaḥ kṛtakaḥ putraḥ saṃgrahādeva lakṣyate |
śukraṃ kṣetraṃ pramāṇaṃ vā yatra lakṣyeta bhārata || 13-49-19||
MHB 13-49-20
भीष्म उवाच ।
मातापितृभ्यां संत्यक्तं पथि यं तु प्रलक्षयेत् ।
न चास्य मातापितरौ ज्ञायेते स हि कृत्रिमः ॥ १३-४९-२०॥
bhīṣma uvāca |
mātāpitṛbhyāṃ saṃtyaktaṃ pathi yaṃ tu pralakṣayet |
na cāsya mātāpitarau jñāyete sa hi kṛtrimaḥ || 13-49-20||
MHB 13-49-21
अस्वामिकस्य स्वामित्वं यस्मिन्संप्रतिलक्षयेत् ।
सवर्णस्तं च पोषेत सवर्णस्तस्य जायते ॥ १३-४९-२१॥
asvāmikasya svāmitvaṃ yasminsaṃpratilakṣayet |
savarṇastaṃ ca poṣeta savarṇastasya jāyate || 13-49-21||
MHB 13-49-22
युधिष्ठिर उवाच ।
कथमस्य प्रयोक्तव्यः संस्कारः कस्य वा कथम् ।
देया कन्या कथं चेति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-४९-२२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathamasya prayoktavyaḥ saṃskāraḥ kasya vā katham |
deyā kanyā kathaṃ ceti tanme brūhi pitāmaha || 13-49-22||
MHB 13-49-23
भीष्म उवाच ।
आत्मवत्तस्य कुर्वीत संस्कारं स्वामिवत्तथा ॥ १३-४९-२३॥
bhīṣma uvāca |
ātmavattasya kurvīta saṃskāraṃ svāmivattathā || 13-49-23||
MHB 13-49-24
त्यक्तो मातापितृभ्यां यः सवर्णं प्रतिपद्यते ।
तद्गोत्रवर्णतस्तस्य कुर्यात्संस्कारमच्युत ॥ १३-४९-२४॥
tyakto mātāpitṛbhyāṃ yaḥ savarṇaṃ pratipadyate |
tadgotravarṇatastasya kuryātsaṃskāramacyuta || 13-49-24||
MHB 13-49-25
अथ देया तु कन्या स्यात्तद्वर्णेन युधिष्ठिर ।
संस्कर्तुं मातृगोत्रं च मातृवर्णविनिश्चये ॥ १३-४९-२५॥
atha deyā tu kanyā syāttadvarṇena yudhiṣṭhira |
saṃskartuṃ mātṛgotraṃ ca mātṛvarṇaviniścaye || 13-49-25||
MHB 13-49-26
कानीनाध्यूढजौ चापि विज्ञेयौ पुत्रकिल्बिषौ ।
तावपि स्वाविव सुतौ संस्कार्याविति निश्चयः ॥ १३-४९-२६॥
kānīnādhyūḍhajau cāpi vijñeyau putrakilbiṣau |
tāvapi svāviva sutau saṃskāryāviti niścayaḥ || 13-49-26||
MHB 13-49-27
क्षेत्रजो वाप्यपसदो येऽध्यूढास्तेषु चाप्यथ ।
आत्मवद्वै प्रयुञ्जीरन्संस्कारं ब्राह्मणादयः ॥ १३-४९-२७॥
kṣetrajo vāpyapasado ye'dhyūḍhāsteṣu cāpyatha |
ātmavadvai prayuñjīransaṃskāraṃ brāhmaṇādayaḥ || 13-49-27||
MHB 13-49-28
धर्मशास्त्रेषु वर्णानां निश्चयोऽयं प्रदृश्यते ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३-४९-२८॥
dharmaśāstreṣu varṇānāṃ niścayo'yaṃ pradṛśyate |
etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 13-49-28||
Adhyaya: 50/154 (26)
MHB 13-50-1
युधिष्ठिर उवाच ।
दर्शने कीदृशः स्नेहः संवासे च पितामह ।
महाभाग्यं गवां चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-५०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
darśane kīdṛśaḥ snehaḥ saṃvāse ca pitāmaha |
mahābhāgyaṃ gavāṃ caiva tanme brūhi pitāmaha || 13-50-1||
MHB 13-50-2
भीष्म उवाच ।
हन्त ते कथयिष्यामि पुरावृत्तं महाद्युते ।
नहुषस्य च संवादं महर्षेश्च्यवनस्य च ॥ १३-५०-२॥
bhīṣma uvāca |
hanta te kathayiṣyāmi purāvṛttaṃ mahādyute |
nahuṣasya ca saṃvādaṃ maharṣeścyavanasya ca || 13-50-2||
MHB 13-50-3
पुरा महर्षिश्च्यवनो भार्गवो भरतर्षभ ।
उदवासकृतारम्भो बभूव सुमहाव्रतः ॥ १३-५०-३॥
purā maharṣiścyavano bhārgavo bharatarṣabha |
udavāsakṛtārambho babhūva sumahāvrataḥ || 13-50-3||
MHB 13-50-4
निहत्य मानं क्रोधं च प्रहर्षं शोकमेव च ।
वर्षाणि द्वादश मुनिर्जलवासे धृतव्रतः ॥ १३-५०-४॥
nihatya mānaṃ krodhaṃ ca praharṣaṃ śokameva ca |
varṣāṇi dvādaśa munirjalavāse dhṛtavrataḥ || 13-50-4||
MHB 13-50-5
आदधत्सर्वभूतेषु विस्रम्भं परमं शुभम् ।
जलेचरेषु सत्त्वेषु शीतरश्मिरिव प्रभुः ॥ १३-५०-५॥
ādadhatsarvabhūteṣu visrambhaṃ paramaṃ śubham |
jalecareṣu sattveṣu śītaraśmiriva prabhuḥ || 13-50-5||
MHB 13-50-6
स्थाणुभूतः शुचिर्भूत्वा दैवतेभ्यः प्रणम्य च ।
गङ्गायमुनयोर्मध्ये जलं संप्रविवेश ह ॥ १३-५०-६॥
sthāṇubhūtaḥ śucirbhūtvā daivatebhyaḥ praṇamya ca |
gaṅgāyamunayormadhye jalaṃ saṃpraviveśa ha || 13-50-6||
MHB 13-50-7
गङ्गायमुनयोर्वेगं सुभीमं भीमनिःस्वनम् ।
प्रतिजग्राह शिरसा वातवेगसमं जवे ॥ १३-५०-७॥
gaṅgāyamunayorvegaṃ subhīmaṃ bhīmaniḥsvanam |
pratijagrāha śirasā vātavegasamaṃ jave || 13-50-7||
MHB 13-50-8
गङ्गा च यमुना चैव सरितश्चानुगास्तयोः ।
प्रदक्षिणमृषिं चक्रुर्न चैनं पर्यपीडयन् ॥ १३-५०-८॥
gaṅgā ca yamunā caiva saritaścānugāstayoḥ |
pradakṣiṇamṛṣiṃ cakrurna cainaṃ paryapīḍayan || 13-50-8||
MHB 13-50-9
अन्तर्जले स सुष्वाप काष्ठभूतो महामुनिः ।
ततश्चोर्ध्वस्थितो धीमानभवद्भरतर्षभ ॥ १३-५०-९॥
antarjale sa suṣvāpa kāṣṭhabhūto mahāmuniḥ |
tataścordhvasthito dhīmānabhavadbharatarṣabha || 13-50-9||
MHB 13-50-10
जलौकसां स सत्त्वानां बभूव प्रियदर्शनः ।
उपाजिघ्रन्त च तदा मत्स्यास्तं हृष्टमानसाः ।
तत्र तस्यासतः कालः समतीतोऽभवन्महान् ॥ १३-५०-१०॥
jalaukasāṃ sa sattvānāṃ babhūva priyadarśanaḥ |
upājighranta ca tadā matsyāstaṃ hṛṣṭamānasāḥ |
tatra tasyāsataḥ kālaḥ samatīto'bhavanmahān || 13-50-10||
MHB 13-50-11
ततः कदाचित्समये कस्मिंश्चिन्मत्स्यजीविनः ।
तं देशं समुपाजग्मुर्जालहस्ता महाद्युते ॥ १३-५०-११॥
tataḥ kadācitsamaye kasmiṃścinmatsyajīvinaḥ |
taṃ deśaṃ samupājagmurjālahastā mahādyute || 13-50-11||
MHB 13-50-12
निषादा बहवस्तत्र मत्स्योद्धरणनिश्चिताः ।
व्यायता बलिनः शूराः सलिलेष्वनिवर्तिनः ।
अभ्याययुश्च तं देशं निश्चिता जालकर्मणि ॥ १३-५०-१२॥
niṣādā bahavastatra matsyoddharaṇaniścitāḥ |
vyāyatā balinaḥ śūrāḥ salileṣvanivartinaḥ |
abhyāyayuśca taṃ deśaṃ niścitā jālakarmaṇi || 13-50-12||
MHB 13-50-13
जालं च योजयामासुर्विशेषेण जनाधिप ।
मत्स्योदकं समासाद्य तदा भरतसत्तम ॥ १३-५०-१३॥
jālaṃ ca yojayāmāsurviśeṣeṇa janādhipa |
matsyodakaṃ samāsādya tadā bharatasattama || 13-50-13||
MHB 13-50-14
ततस्ते बहुभिर्योगैः कैवर्ता मत्स्यकाङ्क्षिणः ।
गङ्गायमुनयोर्वारि जालैरभ्यकिरंस्ततः ॥ १३-५०-१४॥
tataste bahubhiryogaiḥ kaivartā matsyakāṅkṣiṇaḥ |
gaṅgāyamunayorvāri jālairabhyakiraṃstataḥ || 13-50-14||
MHB 13-50-15
जालं सुविततं तेषां नवसूत्रकृतं तथा ।
विस्तारायामसंपन्नं यत्तत्र सलिले क्षमम् ॥ १३-५०-१५॥
jālaṃ suvitataṃ teṣāṃ navasūtrakṛtaṃ tathā |
vistārāyāmasaṃpannaṃ yattatra salile kṣamam || 13-50-15||
MHB 13-50-16
ततस्ते सुमहच्चैव बलवच्च सुवर्तितम् ।
प्रकीर्य सर्वतः सर्वे जालं चकृषिरे तदा ॥ १३-५०-१६॥
tataste sumahaccaiva balavacca suvartitam |
prakīrya sarvataḥ sarve jālaṃ cakṛṣire tadā || 13-50-16||
MHB 13-50-17
अभीतरूपाः संहृष्टास्तेऽन्योन्यवशवर्तिनः ।
बबन्धुस्तत्र मत्स्यांश्च तथान्याञ्जलचारिणः ॥ १३-५०-१७॥
abhītarūpāḥ saṃhṛṣṭāste'nyonyavaśavartinaḥ |
babandhustatra matsyāṃśca tathānyāñjalacāriṇaḥ || 13-50-17||
MHB 13-50-18
तथा मत्स्यैः परिवृतं च्यवनं भृगुनन्दनम् ।
आकर्षन्त महाराज जालेनाथ यदृच्छया ॥ १३-५०-१८॥
tathā matsyaiḥ parivṛtaṃ cyavanaṃ bhṛgunandanam |
ākarṣanta mahārāja jālenātha yadṛcchayā || 13-50-18||
MHB 13-50-19
नदीशैवलदिग्धाङ्गं हरिश्मश्रुजटाधरम् ।
लग्नैः शङ्खगणैर्गात्रैः कोष्ठैश्चित्रैरिवावृतम् ॥ १३-५०-१९॥
nadīśaivaladigdhāṅgaṃ hariśmaśrujaṭādharam |
lagnaiḥ śaṅkhagaṇairgātraiḥ koṣṭhaiścitrairivāvṛtam || 13-50-19||
MHB 13-50-20
तं जालेनोद्धृतं दृष्ट्वा ते तदा वेदपारगम् ।
सर्वे प्राञ्जलयो दाशाः शिरोभिः प्रापतन्भुवि ॥ १३-५०-२०॥
taṃ jālenoddhṛtaṃ dṛṣṭvā te tadā vedapāragam |
sarve prāñjalayo dāśāḥ śirobhiḥ prāpatanbhuvi || 13-50-20||
MHB 13-50-21
परिखेदपरित्रासाज्जालस्याकर्षणेन च ।
मत्स्या बभूवुर्व्यापन्नाः स्थलसंकर्षणेन च ॥ १३-५०-२१॥
parikhedaparitrāsājjālasyākarṣaṇena ca |
matsyā babhūvurvyāpannāḥ sthalasaṃkarṣaṇena ca || 13-50-21||
MHB 13-50-22
स मुनिस्तत्तदा दृष्ट्वा मत्स्यानां कदनं कृतम् ।
बभूव कृपयाविष्टो निःश्वसंश्च पुनः पुनः ॥ १३-५०-२२॥
sa munistattadā dṛṣṭvā matsyānāṃ kadanaṃ kṛtam |
babhūva kṛpayāviṣṭo niḥśvasaṃśca punaḥ punaḥ || 13-50-22||
MHB 13-50-23
निषादा ऊचुः ।
अज्ञानाद्यत्कृतं पापं प्रसादं तत्र नः कुरु ।
करवाम प्रियं किं ते तन्नो ब्रूहि महामुने ॥ १३-५०-२३॥
niṣādā ūcuḥ |
ajñānādyatkṛtaṃ pāpaṃ prasādaṃ tatra naḥ kuru |
karavāma priyaṃ kiṃ te tanno brūhi mahāmune || 13-50-23||
MHB 13-50-24
भीष्म उवाच ।
इत्युक्तो मत्स्यमध्यस्थश्च्यवनो वाक्यमब्रवीत् ।
यो मेऽद्य परमः कामस्तं शृणुध्वं समाहिताः ॥ १३-५०-२४॥
bhīṣma uvāca |
ityukto matsyamadhyasthaścyavano vākyamabravīt |
yo me'dya paramaḥ kāmastaṃ śṛṇudhvaṃ samāhitāḥ || 13-50-24||
MHB 13-50-25
प्राणोत्सर्गं विक्रयं वा मत्स्यैर्यास्याम्यहं सह ।
संवासान्नोत्सहे त्यक्तुं सलिलाध्युषितानिमान् ॥ १३-५०-२५॥
prāṇotsargaṃ vikrayaṃ vā matsyairyāsyāmyahaṃ saha |
saṃvāsānnotsahe tyaktuṃ salilādhyuṣitānimān || 13-50-25||
MHB 13-50-26
इत्युक्तास्ते निषादास्तु सुभृशं भयकम्पिताः ।
सर्वे विषण्णवदना नहुषाय न्यवेदयन् ॥ १३-५०-२६॥
ityuktāste niṣādāstu subhṛśaṃ bhayakampitāḥ |
sarve viṣaṇṇavadanā nahuṣāya nyavedayan || 13-50-26||
Adhyaya: 51/154 (48)
MHB 13-51-1
भीष्म उवाच ।
नहुषस्तु ततः श्रुत्वा च्यवनं तं तथागतम् ।
त्वरितः प्रययौ तत्र सहामात्यपुरोहितः ॥ १३-५१-१॥
bhīṣma uvāca |
nahuṣastu tataḥ śrutvā cyavanaṃ taṃ tathāgatam |
tvaritaḥ prayayau tatra sahāmātyapurohitaḥ || 13-51-1||
MHB 13-51-2
शौचं कृत्वा यथान्यायं प्राञ्जलिः प्रयतो नृपः ।
आत्मानमाचचक्षे च च्यवनाय महात्मने ॥ १३-५१-२॥
śaucaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ prāñjaliḥ prayato nṛpaḥ |
ātmānamācacakṣe ca cyavanāya mahātmane || 13-51-2||
MHB 13-51-3
अर्चयामास तं चापि तस्य राज्ञः पुरोहितः ।
सत्यव्रतं महाभागं देवकल्पं विशां पते ॥ १३-५१-३॥
arcayāmāsa taṃ cāpi tasya rājñaḥ purohitaḥ |
satyavrataṃ mahābhāgaṃ devakalpaṃ viśāṃ pate || 13-51-3||
MHB 13-51-4
नहुष उवाच ।
करवाणि प्रियं किं ते तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ।
सर्वं कर्तास्मि भगवन्यद्यपि स्यात्सुदुष्करम् ॥ १३-५१-४॥
nahuṣa uvāca |
karavāṇi priyaṃ kiṃ te tanme vyākhyātumarhasi |
sarvaṃ kartāsmi bhagavanyadyapi syātsuduṣkaram || 13-51-4||
MHB 13-51-5
च्यवन उवाच ।
श्रमेण महता युक्ताः कैवर्ता मत्स्यजीविनः ।
मम मूल्यं प्रयच्छैभ्यो मत्स्यानां विक्रयैः सह ॥ १३-५१-५॥
cyavana uvāca |
śrameṇa mahatā yuktāḥ kaivartā matsyajīvinaḥ |
mama mūlyaṃ prayacchaibhyo matsyānāṃ vikrayaiḥ saha || 13-51-5||
MHB 13-51-6
नहुष उवाच ।
सहस्रं दीयतां मूल्यं निषादेभ्यः पुरोहित ।
निष्क्रयार्थं भगवतो यथाह भृगुनन्दनः ॥ १३-५१-६॥
nahuṣa uvāca |
sahasraṃ dīyatāṃ mūlyaṃ niṣādebhyaḥ purohita |
niṣkrayārthaṃ bhagavato yathāha bhṛgunandanaḥ || 13-51-6||
MHB 13-51-7
च्यवन उवाच ।
सहस्रं नाहमर्हामि किं वा त्वं मन्यसे नृप ।
सदृशं दीयतां मूल्यं स्वबुद्ध्या निश्चयं कुरु ॥ १३-५१-७॥
cyavana uvāca |
sahasraṃ nāhamarhāmi kiṃ vā tvaṃ manyase nṛpa |
sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyaṃ svabuddhyā niścayaṃ kuru || 13-51-7||
MHB 13-51-8
नहुष उवाच ।
सहस्राणां शतं क्षिप्रं निषादेभ्यः प्रदीयताम् ।
स्यादेतत्तु भवेन्मूल्यं किं वान्यन्मन्यते भवान् ॥ १३-५१-८॥
nahuṣa uvāca |
sahasrāṇāṃ śataṃ kṣipraṃ niṣādebhyaḥ pradīyatām |
syādetattu bhavenmūlyaṃ kiṃ vānyanmanyate bhavān || 13-51-8||
MHB 13-51-9
च्यवन उवाच ।
नाहं शतसहस्रेण निमेयः पार्थिवर्षभ ।
दीयतां सदृशं मूल्यममात्यैः सह चिन्तय ॥ १३-५१-९॥
cyavana uvāca |
nāhaṃ śatasahasreṇa nimeyaḥ pārthivarṣabha |
dīyatāṃ sadṛśaṃ mūlyamamātyaiḥ saha cintaya || 13-51-9||
MHB 13-51-10
नहुष उवाच ।
कोटिः प्रदीयतां मूल्यं निषादेभ्यः पुरोहित ।
यदेतदपि नौपम्यमतो भूयः प्रदीयताम् ॥ १३-५१-१०॥
nahuṣa uvāca |
koṭiḥ pradīyatāṃ mūlyaṃ niṣādebhyaḥ purohita |
yadetadapi naupamyamato bhūyaḥ pradīyatām || 13-51-10||
MHB 13-51-11
च्यवन उवाच ।
राजन्नार्हाम्यहं कोटिं भूयो वापि महाद्युते ।
सदृशं दीयतां मूल्यं ब्राह्मणैः सह चिन्तय ॥ १३-५१-११॥
cyavana uvāca |
rājannārhāmyahaṃ koṭiṃ bhūyo vāpi mahādyute |
sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyaṃ brāhmaṇaiḥ saha cintaya || 13-51-11||
MHB 13-51-12
नहुष उवाच ।
अर्धराज्यं समग्रं वा निषादेभ्यः प्रदीयताम् ।
एतन्मूल्यमहं मन्ये किं वान्यन्मन्यसे द्विज ॥ १३-५१-१२॥
nahuṣa uvāca |
ardharājyaṃ samagraṃ vā niṣādebhyaḥ pradīyatām |
etanmūlyamahaṃ manye kiṃ vānyanmanyase dvija || 13-51-12||
MHB 13-51-13
च्यवन उवाच ।
अर्धराज्यं समग्रं वा नाहमर्हामि पार्थिव ।
सदृशं दीयतां मूल्यमृषिभिः सह चिन्त्यताम् ॥ १३-५१-१३॥
cyavana uvāca |
ardharājyaṃ samagraṃ vā nāhamarhāmi pārthiva |
sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyamṛṣibhiḥ saha cintyatām || 13-51-13||
MHB 13-51-14
भीष्म उवाच ।
महर्षेर्वचनं श्रुत्वा नहुषो दुःखकर्शितः ।
स चिन्तयामास तदा सहामात्यपुरोहितः ॥ १३-५१-१४॥
bhīṣma uvāca |
maharṣervacanaṃ śrutvā nahuṣo duḥkhakarśitaḥ |
sa cintayāmāsa tadā sahāmātyapurohitaḥ || 13-51-14||
MHB 13-51-15
तत्र त्वन्यो वनचरः कश्चिन्मूलफलाशनः ।
नहुषस्य समीपस्थो गविजातोऽभवन्मुनिः ॥ १३-५१-१५॥
tatra tvanyo vanacaraḥ kaścinmūlaphalāśanaḥ |
nahuṣasya samīpastho gavijāto'bhavanmuniḥ || 13-51-15||
MHB 13-51-16
स समाभाष्य राजानमब्रवीद्द्विजसत्तमः ।
तोषयिष्याम्यहं विप्रं यथा तुष्टो भविष्यति ॥ १३-५१-१६॥
sa samābhāṣya rājānamabravīddvijasattamaḥ |
toṣayiṣyāmyahaṃ vipraṃ yathā tuṣṭo bhaviṣyati || 13-51-16||
MHB 13-51-17
नाहं मिथ्यावचो ब्रूयां स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा ।
भवतो यदहं ब्रूयां तत्कार्यमविशङ्कया ॥ १३-५१-१७॥
nāhaṃ mithyāvaco brūyāṃ svaireṣvapi kuto'nyathā |
bhavato yadahaṃ brūyāṃ tatkāryamaviśaṅkayā || 13-51-17||
MHB 13-51-18
नहुष उवाच ।
ब्रवीतु भगवान्मूल्यं महर्षेः सदृशं भृगोः ।
परित्रायस्व मामस्माद्विषयं च कुलं च मे ॥ १३-५१-१८॥
nahuṣa uvāca |
bravītu bhagavānmūlyaṃ maharṣeḥ sadṛśaṃ bhṛgoḥ |
paritrāyasva māmasmādviṣayaṃ ca kulaṃ ca me || 13-51-18||
MHB 13-51-19
हन्याद्धि भगवान्क्रुद्धस्त्रैलोक्यमपि केवलम् ।
किं पुनर्मां तपोहीनं बाहुवीर्यपरायणम् ॥ १३-५१-१९॥
hanyāddhi bhagavānkruddhastrailokyamapi kevalam |
kiṃ punarmāṃ tapohīnaṃ bāhuvīryaparāyaṇam || 13-51-19||
MHB 13-51-20
अगाधेऽम्भसि मग्नस्य सामात्यस्य सहर्त्विजः ।
प्लवो भव महर्षे त्वं कुरु मूल्यविनिश्चयम् ॥ १३-५१-२०॥
agādhe'mbhasi magnasya sāmātyasya sahartvijaḥ |
plavo bhava maharṣe tvaṃ kuru mūlyaviniścayam || 13-51-20||
MHB 13-51-21
भीष्म उवाच ।
नहुषस्य वचः श्रुत्वा गविजातः प्रतापवान् ।
उवाच हर्षयन्सर्वानमात्यान्पार्थिवं च तम् ॥ १३-५१-२१॥
bhīṣma uvāca |
nahuṣasya vacaḥ śrutvā gavijātaḥ pratāpavān |
uvāca harṣayansarvānamātyānpārthivaṃ ca tam || 13-51-21||
MHB 13-51-22
अनर्घेया महाराज द्विजा वर्णमहत्तमाः ।
गावश्च पृथिवीपाल गौर्मूल्यं परिकल्प्यताम् ॥ १३-५१-२२॥
anargheyā mahārāja dvijā varṇamahattamāḥ |
gāvaśca pṛthivīpāla gaurmūlyaṃ parikalpyatām || 13-51-22||
MHB 13-51-23
नहुषस्तु ततः श्रुत्वा महर्षेर्वचनं नृप ।
हर्षेण महता युक्तः सहामात्यपुरोहितः ॥ १३-५१-२३॥
nahuṣastu tataḥ śrutvā maharṣervacanaṃ nṛpa |
harṣeṇa mahatā yuktaḥ sahāmātyapurohitaḥ || 13-51-23||
MHB 13-51-24
अभिगम्य भृगोः पुत्रं च्यवनं संशितव्रतम् ।
इदं प्रोवाच नृपते वाचा संतर्पयन्निव ॥ १३-५१-२४॥
abhigamya bhṛgoḥ putraṃ cyavanaṃ saṃśitavratam |
idaṃ provāca nṛpate vācā saṃtarpayanniva || 13-51-24||
MHB 13-51-25
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ विप्रर्षे गवा क्रीतोऽसि भार्गव ।
एतन्मूल्यमहं मन्ये तव धर्मभृतां वर ॥ १३-५१-२५॥
uttiṣṭhottiṣṭha viprarṣe gavā krīto'si bhārgava |
etanmūlyamahaṃ manye tava dharmabhṛtāṃ vara || 13-51-25||
MHB 13-51-26
च्यवन उवाच ।
उत्तिष्ठाम्येष राजेन्द्र सम्यक्क्रीतोऽस्मि तेऽनघ ।
गोभिस्तुल्यं न पश्यामि धनं किंचिदिहाच्युत ॥ १३-५१-२६॥
cyavana uvāca |
uttiṣṭhāmyeṣa rājendra samyakkrīto'smi te'nagha |
gobhistulyaṃ na paśyāmi dhanaṃ kiṃcidihācyuta || 13-51-26||
MHB 13-51-27
कीर्तनं श्रवणं दानं दर्शनं चापि पार्थिव ।
गवां प्रशस्यते वीर सर्वपापहरं शिवम् ॥ १३-५१-२७॥
kīrtanaṃ śravaṇaṃ dānaṃ darśanaṃ cāpi pārthiva |
gavāṃ praśasyate vīra sarvapāpaharaṃ śivam || 13-51-27||
MHB 13-51-28
गावो लक्ष्म्याः सदा मूलं गोषु पाप्मा न विद्यते ।
अन्नमेव सदा गावो देवानां परमं हविः ॥ १३-५१-२८॥
gāvo lakṣmyāḥ sadā mūlaṃ goṣu pāpmā na vidyate |
annameva sadā gāvo devānāṃ paramaṃ haviḥ || 13-51-28||
MHB 13-51-29
स्वाहाकारवषट्कारौ गोषु नित्यं प्रतिष्ठितौ ।
गावो यज्ञप्रणेत्र्यो वै तथा यज्ञस्य ता मुखम् ॥ १३-५१-२९॥
svāhākāravaṣaṭkārau goṣu nityaṃ pratiṣṭhitau |
gāvo yajñapraṇetryo vai tathā yajñasya tā mukham || 13-51-29||
MHB 13-51-30
अमृतं ह्यक्षयं दिव्यं क्षरन्ति च वहन्ति च ।
अमृतायतनं चैताः सर्वलोकनमस्कृताः ॥ १३-५१-३०॥
amṛtaṃ hyakṣayaṃ divyaṃ kṣaranti ca vahanti ca |
amṛtāyatanaṃ caitāḥ sarvalokanamaskṛtāḥ || 13-51-30||
MHB 13-51-31
तेजसा वपुषा चैव गावो वह्निसमा भुवि ।
गावो हि सुमहत्तेजः प्राणिनां च सुखप्रदाः ॥ १३-५१-३१॥
tejasā vapuṣā caiva gāvo vahnisamā bhuvi |
gāvo hi sumahattejaḥ prāṇināṃ ca sukhapradāḥ || 13-51-31||
MHB 13-51-32
निविष्टं गोकुलं यत्र श्वासं मुञ्चति निर्भयम् ।
विराजयति तं देशं पाप्मानं चापकर्षति ॥ १३-५१-३२॥
niviṣṭaṃ gokulaṃ yatra śvāsaṃ muñcati nirbhayam |
virājayati taṃ deśaṃ pāpmānaṃ cāpakarṣati || 13-51-32||
MHB 13-51-33
गावः स्वर्गस्य सोपानं गावः स्वर्गेऽपि पूजिताः ।
गावः कामदुघा देव्यो नान्यत्किंचित्परं स्मृतम् ॥ १३-५१-३३॥
gāvaḥ svargasya sopānaṃ gāvaḥ svarge'pi pūjitāḥ |
gāvaḥ kāmadughā devyo nānyatkiṃcitparaṃ smṛtam || 13-51-33||
MHB 13-51-34
इत्येतद्गोषु मे प्रोक्तं माहात्म्यं पार्थिवर्षभ ।
गुणैकदेशवचनं शक्यं पारायणं न तु ॥ १३-५१-३४॥
ityetadgoṣu me proktaṃ māhātmyaṃ pārthivarṣabha |
guṇaikadeśavacanaṃ śakyaṃ pārāyaṇaṃ na tu || 13-51-34||
MHB 13-51-35
निषादा ऊचुः ।
दर्शनं कथनं चैव सहास्माभिः कृतं मुने ।
सतां सप्तपदं मित्रं प्रसादं नः कुरु प्रभो ॥ १३-५१-३५॥
niṣādā ūcuḥ |
darśanaṃ kathanaṃ caiva sahāsmābhiḥ kṛtaṃ mune |
satāṃ saptapadaṃ mitraṃ prasādaṃ naḥ kuru prabho || 13-51-35||
MHB 13-51-36
हवींषि सर्वाणि यथा ह्युपभुङ्क्ते हुताशनः ।
एवं त्वमपि धर्मात्मन्पुरुषाग्निः प्रतापवान् ॥ १३-५१-३६॥
havīṃṣi sarvāṇi yathā hyupabhuṅkte hutāśanaḥ |
evaṃ tvamapi dharmātmanpuruṣāgniḥ pratāpavān || 13-51-36||
MHB 13-51-37
प्रसादयामहे विद्वन्भवन्तं प्रणता वयम् ।
अनुग्रहार्थमस्माकमियं गौः प्रतिगृह्यताम् ॥ १३-५१-३७॥
prasādayāmahe vidvanbhavantaṃ praṇatā vayam |
anugrahārthamasmākamiyaṃ gauḥ pratigṛhyatām || 13-51-37||
MHB 13-51-38
च्यवन उवाच ।
कृपणस्य च यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य च ।
नरं समूलं दहति कक्षमग्निरिव ज्वलन् ॥ १३-५१-३८॥
cyavana uvāca |
kṛpaṇasya ca yaccakṣurmunerāśīviṣasya ca |
naraṃ samūlaṃ dahati kakṣamagniriva jvalan || 13-51-38||
MHB 13-51-39
प्रतिगृह्णामि वो धेनुं कैवर्ता मुक्तकिल्बिषाः ।
दिवं गच्छत वै क्षिप्रं मत्स्यैर्जालोद्धृतैः सह ॥ १३-५१-३९॥
pratigṛhṇāmi vo dhenuṃ kaivartā muktakilbiṣāḥ |
divaṃ gacchata vai kṣipraṃ matsyairjāloddhṛtaiḥ saha || 13-51-39||
MHB 13-51-40
भीष्म उवाच ।
ततस्तस्य प्रसादात्ते महर्षेर्भावितात्मनः ।
निषादास्तेन वाक्येन सह मत्स्यैर्दिवं ययुः ॥ १३-५१-४०॥
bhīṣma uvāca |
tatastasya prasādātte maharṣerbhāvitātmanaḥ |
niṣādāstena vākyena saha matsyairdivaṃ yayuḥ || 13-51-40||
MHB 13-51-41
ततः स राजा नहुषो विस्मितः प्रेक्ष्य धीवरान् ।
आरोहमाणांस्त्रिदिवं मत्स्यांश्च भरतर्षभ ॥ १३-५१-४१॥
tataḥ sa rājā nahuṣo vismitaḥ prekṣya dhīvarān |
ārohamāṇāṃstridivaṃ matsyāṃśca bharatarṣabha || 13-51-41||
MHB 13-51-42
ततस्तौ गविजश्चैव च्यवनश्च भृगूद्वहः ।
वराभ्यामनुरूपाभ्यां छन्दयामासतुर्नृपम् ॥ १३-५१-४२॥
tatastau gavijaścaiva cyavanaśca bhṛgūdvahaḥ |
varābhyāmanurūpābhyāṃ chandayāmāsaturnṛpam || 13-51-42||
MHB 13-51-43
ततो राजा महावीर्यो नहुषः पृथिवीपतिः ।
परमित्यब्रवीत्प्रीतस्तदा भरतसत्तम ॥ १३-५१-४३॥
tato rājā mahāvīryo nahuṣaḥ pṛthivīpatiḥ |
paramityabravītprītastadā bharatasattama || 13-51-43||
MHB 13-51-44
ततो जग्राह धर्मे स स्थितिमिन्द्रनिभो नृपः ।
तथेति चोदितः प्रीतस्तावृषी प्रत्यपूजयत् ॥ १३-५१-४४॥
tato jagrāha dharme sa sthitimindranibho nṛpaḥ |
tatheti coditaḥ prītastāvṛṣī pratyapūjayat || 13-51-44||
MHB 13-51-45
समाप्तदीक्षश्च्यवनस्ततोऽगच्छत्स्वमाश्रमम् ।
गविजश्च महातेजाः स्वमाश्रमपदं ययौ ॥ १३-५१-४५॥
samāptadīkṣaścyavanastato'gacchatsvamāśramam |
gavijaśca mahātejāḥ svamāśramapadaṃ yayau || 13-51-45||
MHB 13-51-46
निषादाश्च दिवं जग्मुस्ते च मत्स्या जनाधिप ।
नहुषोऽपि वरं लब्ध्वा प्रविवेश पुरं स्वकम् ॥ १३-५१-४६॥
niṣādāśca divaṃ jagmuste ca matsyā janādhipa |
nahuṣo'pi varaṃ labdhvā praviveśa puraṃ svakam || 13-51-46||
MHB 13-51-47
एतत्ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
दर्शने यादृशः स्नेहः संवासे च युधिष्ठिर ॥ १३-५१-४७॥
etatte kathitaṃ tāta yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
darśane yādṛśaḥ snehaḥ saṃvāse ca yudhiṣṭhira || 13-51-47||
MHB 13-51-48
महाभाग्यं गवां चैव तथा धर्मविनिश्चयम् ।
किं भूयः कथ्यतां वीर किं ते हृदि विवक्षितम् ॥ १३-५१-४८॥
mahābhāgyaṃ gavāṃ caiva tathā dharmaviniścayam |
kiṃ bhūyaḥ kathyatāṃ vīra kiṃ te hṛdi vivakṣitam || 13-51-48||
Adhyaya: 52/154 (39)
MHB 13-52-1
युधिष्ठिर उवाच ।
संशयो मे महाप्राज्ञ सुमहान्सागरोपमः ।
तन्मे शृणु महाबाहो श्रुत्वा चाख्यातुमर्हसि ॥ १३-५२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
saṃśayo me mahāprājña sumahānsāgaropamaḥ |
tanme śṛṇu mahābāho śrutvā cākhyātumarhasi || 13-52-1||
MHB 13-52-2
कौतूहलं मे सुमहज्जामदग्न्यं प्रति प्रभो ।
रामं धर्मभृतां श्रेष्ठं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३-५२-२॥
kautūhalaṃ me sumahajjāmadagnyaṃ prati prabho |
rāmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ tanme vyākhyātumarhasi || 13-52-2||
MHB 13-52-3
कथमेष समुत्पन्नो रामः सत्यपराक्रमः ।
कथं ब्रह्मर्षिवंशे च क्षत्रधर्मा व्यजायत ॥ १३-५२-३॥
kathameṣa samutpanno rāmaḥ satyaparākramaḥ |
kathaṃ brahmarṣivaṃśe ca kṣatradharmā vyajāyata || 13-52-3||
MHB 13-52-4
तदस्य संभवं राजन्निखिलेनानुकीर्तय ।
कौशिकाच्च कथं वंशात्क्षत्राद्वै ब्राह्मणोऽभवत् ॥ १३-५२-४॥
tadasya saṃbhavaṃ rājannikhilenānukīrtaya |
kauśikācca kathaṃ vaṃśātkṣatrādvai brāhmaṇo'bhavat || 13-52-4||
MHB 13-52-5
अहो प्रभावः सुमहानासीद्वै सुमहात्मनोः ।
रामस्य च नरव्याघ्र विश्वामित्रस्य चैव ह ॥ १३-५२-५॥
aho prabhāvaḥ sumahānāsīdvai sumahātmanoḥ |
rāmasya ca naravyāghra viśvāmitrasya caiva ha || 13-52-5||
MHB 13-52-6
कथं पुत्रानतिक्रम्य तेषां नप्तृष्वथाभवत् ।
एष दोषः सुतान्हित्वा तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३-५२-६॥
kathaṃ putrānatikramya teṣāṃ naptṛṣvathābhavat |
eṣa doṣaḥ sutānhitvā tanme vyākhyātumarhasi || 13-52-6||
MHB 13-52-7
भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
च्यवनस्य च संवादं कुशिकस्य च भारत ॥ १३-५२-७॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
cyavanasya ca saṃvādaṃ kuśikasya ca bhārata || 13-52-7||
MHB 13-52-8
एतं दोषं पुरा दृष्ट्वा भार्गवश्च्यवनस्तदा ।
आगामिनं महाबुद्धिः स्ववंशे मुनिपुंगवः ॥ १३-५२-८॥
etaṃ doṣaṃ purā dṛṣṭvā bhārgavaścyavanastadā |
āgāminaṃ mahābuddhiḥ svavaṃśe munipuṃgavaḥ || 13-52-8||
MHB 13-52-9
संचिन्त्य मनसा सर्वं गुणदोषबलाबलम् ।
दग्धुकामः कुलं सर्वं कुशिकानां तपोधनः ॥ १३-५२-९॥
saṃcintya manasā sarvaṃ guṇadoṣabalābalam |
dagdhukāmaḥ kulaṃ sarvaṃ kuśikānāṃ tapodhanaḥ || 13-52-9||
MHB 13-52-10
च्यवनस्तमनुप्राप्य कुशिकं वाक्यमब्रवीत् ।
वस्तुमिच्छा समुत्पन्ना त्वया सह ममानघ ॥ १३-५२-१०॥
cyavanastamanuprāpya kuśikaṃ vākyamabravīt |
vastumicchā samutpannā tvayā saha mamānagha || 13-52-10||
MHB 13-52-11
कुशिक उवाच ।
भगवन्सहधर्मोऽयं पण्डितैरिह धार्यते ।
प्रदानकाले कन्यानामुच्यते च सदा बुधैः ॥ १३-५२-११॥
kuśika uvāca |
bhagavansahadharmo'yaṃ paṇḍitairiha dhāryate |
pradānakāle kanyānāmucyate ca sadā budhaiḥ || 13-52-11||
MHB 13-52-12
यत्तु तावदतिक्रान्तं धर्मद्वारं तपोधन ।
तत्कार्यं प्रकरिष्यामि तदनुज्ञातुमर्हसि ॥ १३-५२-१२॥
yattu tāvadatikrāntaṃ dharmadvāraṃ tapodhana |
tatkāryaṃ prakariṣyāmi tadanujñātumarhasi || 13-52-12||
MHB 13-52-13
भीष्म उवाच ।
अथासनमुपादाय च्यवनस्य महामुनेः ।
कुशिको भार्यया सार्धमाजगाम यतो मुनिः ॥ १३-५२-१३॥
bhīṣma uvāca |
athāsanamupādāya cyavanasya mahāmuneḥ |
kuśiko bhāryayā sārdhamājagāma yato muniḥ || 13-52-13||
MHB 13-52-14
प्रगृह्य राजा भृङ्गारं पाद्यमस्मै न्यवेदयत् ।
कारयामास सर्वाश्च क्रियास्तस्य महात्मनः ॥ १३-५२-१४॥
pragṛhya rājā bhṛṅgāraṃ pādyamasmai nyavedayat |
kārayāmāsa sarvāśca kriyāstasya mahātmanaḥ || 13-52-14||
MHB 13-52-15
ततः स राजा च्यवनं मधुपर्कं यथाविधि ।
प्रत्यग्राहयदव्यग्रो महात्मा नियतव्रतः ॥ १३-५२-१५॥
tataḥ sa rājā cyavanaṃ madhuparkaṃ yathāvidhi |
pratyagrāhayadavyagro mahātmā niyatavrataḥ || 13-52-15||
MHB 13-52-16
सत्कृत्य स तथा विप्रमिदं वचनमब्रवीत् ।
भगवन्परवन्तौ स्वो ब्रूहि किं करवावहे ॥ १३-५२-१६॥
satkṛtya sa tathā vipramidaṃ vacanamabravīt |
bhagavanparavantau svo brūhi kiṃ karavāvahe || 13-52-16||
MHB 13-52-17
यदि राज्यं यदि धनं यदि गाः संशितव्रत ।
यज्ञदानानि च तथा ब्रूहि सर्वं ददामि ते ॥ १३-५२-१७॥
yadi rājyaṃ yadi dhanaṃ yadi gāḥ saṃśitavrata |
yajñadānāni ca tathā brūhi sarvaṃ dadāmi te || 13-52-17||
MHB 13-52-18
इदं गृहमिदं राज्यमिदं धर्मासनं च ते ।
राजा त्वमसि शाध्युर्वीं भृत्योऽहं परवांस्त्वयि ॥ १३-५२-१८॥
idaṃ gṛhamidaṃ rājyamidaṃ dharmāsanaṃ ca te |
rājā tvamasi śādhyurvīṃ bhṛtyo'haṃ paravāṃstvayi || 13-52-18||
MHB 13-52-19
एवमुक्ते ततो वाक्ये च्यवनो भार्गवस्तदा ।
कुशिकं प्रत्युवाचेदं मुदा परमया युतः ॥ १३-५२-१९॥
evamukte tato vākye cyavano bhārgavastadā |
kuśikaṃ pratyuvācedaṃ mudā paramayā yutaḥ || 13-52-19||
MHB 13-52-20
न राज्यं कामये राजन्न धनं न च योषितः ।
न च गा न च ते देशान्न यज्ञाञ्श्रूयतामिदम् ॥ १३-५२-२०॥
na rājyaṃ kāmaye rājanna dhanaṃ na ca yoṣitaḥ |
na ca gā na ca te deśānna yajñāñśrūyatāmidam || 13-52-20||
MHB 13-52-21
नियमं कंचिदारप्स्ये युवयोर्यदि रोचते ।
परिचर्योऽस्मि यत्ताभ्यां युवाभ्यामविशङ्कया ॥ १३-५२-२१॥
niyamaṃ kaṃcidārapsye yuvayoryadi rocate |
paricaryo'smi yattābhyāṃ yuvābhyāmaviśaṅkayā || 13-52-21||
MHB 13-52-22
एवमुक्ते तदा तेन दंपती तौ जहर्षतुः ।
प्रत्यब्रूतां च तमृषिमेवमस्त्विति भारत ॥ १३-५२-२२॥
evamukte tadā tena daṃpatī tau jaharṣatuḥ |
pratyabrūtāṃ ca tamṛṣimevamastviti bhārata || 13-52-22||
MHB 13-52-23
अथ तं कुशिको हृष्टः प्रावेशयदनुत्तमम् ।
गृहोद्देशं ततस्तत्र दर्शनीयमदर्शयत् ॥ १३-५२-२३॥
atha taṃ kuśiko hṛṣṭaḥ prāveśayadanuttamam |
gṛhoddeśaṃ tatastatra darśanīyamadarśayat || 13-52-23||
MHB 13-52-24
इयं शय्या भगवतो यथाकाममिहोष्यताम् ।
प्रयतिष्यावहे प्रीतिमाहर्तुं ते तपोधन ॥ १३-५२-२४॥
iyaṃ śayyā bhagavato yathākāmamihoṣyatām |
prayatiṣyāvahe prītimāhartuṃ te tapodhana || 13-52-24||
MHB 13-52-25
अथ सूर्योऽतिचक्राम तेषां संवदतां तथा ।
अथर्षिश्चोदयामास पानमन्नं तथैव च ॥ १३-५२-२५॥
atha sūryo'ticakrāma teṣāṃ saṃvadatāṃ tathā |
atharṣiścodayāmāsa pānamannaṃ tathaiva ca || 13-52-25||
MHB 13-52-26
तमपृच्छत्ततो राजा कुशिकः प्रणतस्तदा ।
किमन्नजातमिष्टं ते किमुपस्थापयाम्यहम् ॥ १३-५२-२६॥
tamapṛcchattato rājā kuśikaḥ praṇatastadā |
kimannajātamiṣṭaṃ te kimupasthāpayāmyaham || 13-52-26||
MHB 13-52-27
ततः स परया प्रीत्या प्रत्युवाच जनाधिपम् ।
औपपत्तिकमाहारं प्रयच्छस्वेति भारत ॥ १३-५२-२७॥
tataḥ sa parayā prītyā pratyuvāca janādhipam |
aupapattikamāhāraṃ prayacchasveti bhārata || 13-52-27||
MHB 13-52-28
तद्वचः पूजयित्वा तु तथेत्याह स पार्थिवः ।
यथोपपन्नं चाहारं तस्मै प्रादाज्जनाधिपः ॥ १३-५२-२८॥
tadvacaḥ pūjayitvā tu tathetyāha sa pārthivaḥ |
yathopapannaṃ cāhāraṃ tasmai prādājjanādhipaḥ || 13-52-28||
MHB 13-52-29
ततः स भगवान्भुक्त्वा दंपती प्राह धर्मवित् ।
स्वप्तुमिच्छाम्यहं निद्रा बाधते मामिति प्रभो ॥ १३-५२-२९॥
tataḥ sa bhagavānbhuktvā daṃpatī prāha dharmavit |
svaptumicchāmyahaṃ nidrā bādhate māmiti prabho || 13-52-29||
MHB 13-52-30
ततः शय्यागृहं प्राप्य भगवानृषिसत्तमः ।
संविवेश नरेन्द्रस्तु सपत्नीकः स्थितोऽभवत् ॥ १३-५२-३०॥
tataḥ śayyāgṛhaṃ prāpya bhagavānṛṣisattamaḥ |
saṃviveśa narendrastu sapatnīkaḥ sthito'bhavat || 13-52-30||
MHB 13-52-31
न प्रबोध्योऽस्मि संसुप्त इत्युवाचाथ भार्गवः ।
संवाहितव्यौ पादौ मे जागर्तव्यं च वां निशि ॥ १३-५२-३१॥
na prabodhyo'smi saṃsupta ityuvācātha bhārgavaḥ |
saṃvāhitavyau pādau me jāgartavyaṃ ca vāṃ niśi || 13-52-31||
MHB 13-52-32
अविशङ्कश्च कुशिकस्तथेत्याह स धर्मवित् ।
न प्रबोधयतां तं च तौ तदा रजनीक्षये ॥ १३-५२-३२॥
aviśaṅkaśca kuśikastathetyāha sa dharmavit |
na prabodhayatāṃ taṃ ca tau tadā rajanīkṣaye || 13-52-32||
MHB 13-52-33
यथादेशं महर्षेस्तु शुश्रूषापरमौ तदा ।
बभूवतुर्महाराज प्रयतावथ दंपती ॥ १३-५२-३३॥
yathādeśaṃ maharṣestu śuśrūṣāparamau tadā |
babhūvaturmahārāja prayatāvatha daṃpatī || 13-52-33||
MHB 13-52-34
ततः स भगवान्विप्रः समादिश्य नराधिपम् ।
सुष्वापैकेन पार्श्वेन दिवसानेकविंशतिम् ॥ १३-५२-३४॥
tataḥ sa bhagavānvipraḥ samādiśya narādhipam |
suṣvāpaikena pārśvena divasānekaviṃśatim || 13-52-34||
MHB 13-52-35
स तु राजा निराहारः सभार्यः कुरुनन्दन ।
पर्युपासत तं हृष्टश्च्यवनाराधने रतः ॥ १३-५२-३५॥
sa tu rājā nirāhāraḥ sabhāryaḥ kurunandana |
paryupāsata taṃ hṛṣṭaścyavanārādhane rataḥ || 13-52-35||
MHB 13-52-36
भार्गवस्तु समुत्तस्थौ स्वयमेव तपोधनः ।
अकिंचिदुक्त्वा तु गृहान्निश्चक्राम महातपाः ॥ १३-५२-३६॥
bhārgavastu samuttasthau svayameva tapodhanaḥ |
akiṃciduktvā tu gṛhānniścakrāma mahātapāḥ || 13-52-36||
MHB 13-52-37
तमन्वगच्छतां तौ तु क्षुधितौ श्रमकर्शितौ ।
भार्यापती मुनिश्रेष्ठो न च ताववलोकयत् ॥ १३-५२-३७॥
tamanvagacchatāṃ tau tu kṣudhitau śramakarśitau |
bhāryāpatī muniśreṣṭho na ca tāvavalokayat || 13-52-37||
MHB 13-52-38
तयोस्तु प्रेक्षतोरेव भार्गवाणां कुलोद्वहः ।
अन्तर्हितोऽभूद्राजेन्द्र ततो राजापतत्क्षितौ ॥ १३-५२-३८॥
tayostu prekṣatoreva bhārgavāṇāṃ kulodvahaḥ |
antarhito'bhūdrājendra tato rājāpatatkṣitau || 13-52-38||
MHB 13-52-39
स मुहूर्तं समाश्वस्य सह देव्या महाद्युतिः ।
पुनरन्वेषणे यत्नमकरोत्परमं तदा ॥ १३-५२-३९॥
sa muhūrtaṃ samāśvasya saha devyā mahādyutiḥ |
punaranveṣaṇe yatnamakarotparamaṃ tadā || 13-52-39||
Adhyaya: 53/154 (69)
MHB 13-53-1
युधिष्ठिर उवाच ।
तस्मिन्नन्तर्हिते विप्रे राजा किमकरोत्तदा ।
भार्या चास्य महाभागा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-५३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
tasminnantarhite vipre rājā kimakarottadā |
bhāryā cāsya mahābhāgā tanme brūhi pitāmaha || 13-53-1||
MHB 13-53-2
भीष्म उवाच ।
अदृष्ट्वा स महीपालस्तमृषिं सह भार्यया ।
परिश्रान्तो निववृते व्रीडितो नष्टचेतनः ॥ १३-५३-२॥
bhīṣma uvāca |
adṛṣṭvā sa mahīpālastamṛṣiṃ saha bhāryayā |
pariśrānto nivavṛte vrīḍito naṣṭacetanaḥ || 13-53-2||
MHB 13-53-3
स प्रविश्य पुरीं दीनो नाभ्यभाषत किंचन ।
तदेव चिन्तयामास च्यवनस्य विचेष्टितम् ॥ १३-५३-३॥
sa praviśya purīṃ dīno nābhyabhāṣata kiṃcana |
tadeva cintayāmāsa cyavanasya viceṣṭitam || 13-53-3||
MHB 13-53-4
अथ शून्येन मनसा प्रविवेश गृहं नृपः ।
ददर्श शयने तस्मिञ्शयानं भृगुनन्दनम् ॥ १३-५३-४॥
atha śūnyena manasā praviveśa gṛhaṃ nṛpaḥ |
dadarśa śayane tasmiñśayānaṃ bhṛgunandanam || 13-53-4||
MHB 13-53-5
विस्मितौ तौ तु दृष्ट्वा तं तदाश्चर्यं विचिन्त्य च ।
दर्शनात्तस्य च मुनेर्विश्रान्तौ संबभूवतुः ॥ १३-५३-५॥
vismitau tau tu dṛṣṭvā taṃ tadāścaryaṃ vicintya ca |
darśanāttasya ca munerviśrāntau saṃbabhūvatuḥ || 13-53-5||
MHB 13-53-6
यथास्थानं तु तौ स्थित्वा भूयस्तं संववाहतुः ।
अथापरेण पार्श्वेन सुष्वाप स महामुनिः ॥ १३-५३-६॥
yathāsthānaṃ tu tau sthitvā bhūyastaṃ saṃvavāhatuḥ |
athāpareṇa pārśvena suṣvāpa sa mahāmuniḥ || 13-53-6||
MHB 13-53-7
तेनैव च स कालेन प्रत्यबुध्यत वीर्यवान् ।
न च तौ चक्रतुः किंचिद्विकारं भयशङ्कितौ ॥ १३-५३-७॥
tenaiva ca sa kālena pratyabudhyata vīryavān |
na ca tau cakratuḥ kiṃcidvikāraṃ bhayaśaṅkitau || 13-53-7||
MHB 13-53-8
प्रतिबुद्धस्तु स मुनिस्तौ प्रोवाच विशां पते ।
तैलाभ्यङ्गो दीयतां मे स्नास्येऽहमिति भारत ॥ १३-५३-८॥
pratibuddhastu sa munistau provāca viśāṃ pate |
tailābhyaṅgo dīyatāṃ me snāsye'hamiti bhārata || 13-53-8||
MHB 13-53-9
तथेति तौ प्रतिश्रुत्य क्षुधितौ श्रमकर्शितौ ।
शतपाकेन तैलेन महार्हेणोपतस्थतुः ॥ १३-५३-९॥
tatheti tau pratiśrutya kṣudhitau śramakarśitau |
śatapākena tailena mahārheṇopatasthatuḥ || 13-53-9||
MHB 13-53-10
ततः सुखासीनमृषिं वाग्यतौ संववाहतुः ।
न च पर्याप्तमित्याह भार्गवः सुमहातपाः ॥ १३-५३-१०॥
tataḥ sukhāsīnamṛṣiṃ vāgyatau saṃvavāhatuḥ |
na ca paryāptamityāha bhārgavaḥ sumahātapāḥ || 13-53-10||
MHB 13-53-11
यदा तौ निर्विकारौ तु लक्षयामास भार्गवः ।
तत उत्थाय सहसा स्नानशालां विवेश ह ।
कॢप्तमेव तु तत्रासीत्स्नानीयं पार्थिवोचितम् ॥ १३-५३-११॥
yadā tau nirvikārau tu lakṣayāmāsa bhārgavaḥ |
tata utthāya sahasā snānaśālāṃ viveśa ha |
kḷptameva tu tatrāsītsnānīyaṃ pārthivocitam || 13-53-11||
MHB 13-53-12
असत्कृत्य तु तत्सर्वं तत्रैवान्तरधीयत ।
स मुनिः पुनरेवाथ नृपतेः पश्यतस्तदा ।
नासूयां चक्रतुस्तौ च दंपती भरतर्षभ ॥ १३-५३-१२॥
asatkṛtya tu tatsarvaṃ tatraivāntaradhīyata |
sa muniḥ punarevātha nṛpateḥ paśyatastadā |
nāsūyāṃ cakratustau ca daṃpatī bharatarṣabha || 13-53-12||
MHB 13-53-13
अथ स्नातः स भगवान्सिंहासनगतः प्रभुः ।
दर्शयामास कुशिकं सभार्यं भृगुनन्दनः ॥ १३-५३-१३॥
atha snātaḥ sa bhagavānsiṃhāsanagataḥ prabhuḥ |
darśayāmāsa kuśikaṃ sabhāryaṃ bhṛgunandanaḥ || 13-53-13||
MHB 13-53-14
संहृष्टवदनो राजा सभार्यः कुशिको मुनिम् ।
सिद्धमन्नमिति प्रह्वो निर्विकारो न्यवेदयत् ॥ १३-५३-१४॥
saṃhṛṣṭavadano rājā sabhāryaḥ kuśiko munim |
siddhamannamiti prahvo nirvikāro nyavedayat || 13-53-14||
MHB 13-53-15
आनीयतामिति मुनिस्तं चोवाच नराधिपम् ।
राजा च समुपाजह्रे तदन्नं सह भार्यया ॥ १३-५३-१५॥
ānīyatāmiti munistaṃ covāca narādhipam |
rājā ca samupājahre tadannaṃ saha bhāryayā || 13-53-15||
MHB 13-53-16
मांसप्रकारान्विविधाञ्शाकानि विविधानि च ।
वेसवारविकारांश्च पानकानि लघूनि च ॥ १३-५३-१६॥
māṃsaprakārānvividhāñśākāni vividhāni ca |
vesavāravikārāṃśca pānakāni laghūni ca || 13-53-16||
MHB 13-53-17
रसालापूपकांश्चित्रान्मोदकानथ षाडवान् ।
रसान्नानाप्रकारांश्च वन्यं च मुनिभोजनम् ॥ १३-५३-१७॥
rasālāpūpakāṃścitrānmodakānatha ṣāḍavān |
rasānnānāprakārāṃśca vanyaṃ ca munibhojanam || 13-53-17||
MHB 13-53-18
फलानि च विचित्राणि तथा भोज्यानि भूरिशः ।
बदरेङ्गुदकाश्मर्यभल्लातकवटानि च ॥ १३-५३-१८॥
phalāni ca vicitrāṇi tathā bhojyāni bhūriśaḥ |
badareṅgudakāśmaryabhallātakavaṭāni ca || 13-53-18||
MHB 13-53-19
गृहस्थानां च यद्भोज्यं यच्चापि वनवासिनाम् ।
सर्वमाहारयामास राजा शापभयान्मुनेः ॥ १३-५३-१९॥
gṛhasthānāṃ ca yadbhojyaṃ yaccāpi vanavāsinām |
sarvamāhārayāmāsa rājā śāpabhayānmuneḥ || 13-53-19||
MHB 13-53-20
अथ सर्वमुपन्यस्तमग्रतश्च्यवनस्य तत् ।
ततः सर्वं समानीय तच्च शय्यासनं मुनिः ॥ १३-५३-२०॥
atha sarvamupanyastamagrataścyavanasya tat |
tataḥ sarvaṃ samānīya tacca śayyāsanaṃ muniḥ || 13-53-20||
MHB 13-53-21
वस्त्रैः शुभैरवच्छाद्य भोजनोपस्करैः सह ।
सर्वमादीपयामास च्यवनो भृगुनन्दनः ॥ १३-५३-२१॥
vastraiḥ śubhairavacchādya bhojanopaskaraiḥ saha |
sarvamādīpayāmāsa cyavano bhṛgunandanaḥ || 13-53-21||
MHB 13-53-22
न च तौ चक्रतुः कोपं दंपती सुमहाव्रतौ ।
तयोः संप्रेक्षतोरेव पुनरन्तर्हितोऽभवत् ॥ १३-५३-२२॥
na ca tau cakratuḥ kopaṃ daṃpatī sumahāvratau |
tayoḥ saṃprekṣatoreva punarantarhito'bhavat || 13-53-22||
MHB 13-53-23
तत्रैव च स राजर्षिस्तस्थौ तां रजनीं तदा ।
सभार्यो वाग्यतः श्रीमान्न च तं कोप आविशत् ॥ १३-५३-२३॥
tatraiva ca sa rājarṣistasthau tāṃ rajanīṃ tadā |
sabhāryo vāgyataḥ śrīmānna ca taṃ kopa āviśat || 13-53-23||
MHB 13-53-24
नित्यं संस्कृतमन्नं तु विविधं राजवेश्मनि ।
शयनानि च मुख्यानि परिषेकाश्च पुष्कलाः ॥ १३-५३-२४॥
nityaṃ saṃskṛtamannaṃ tu vividhaṃ rājaveśmani |
śayanāni ca mukhyāni pariṣekāśca puṣkalāḥ || 13-53-24||
MHB 13-53-25
वस्त्रं च विविधाकारमभवत्समुपार्जितम् ।
न शशाक ततो द्रष्टुमन्तरं च्यवनस्तदा ॥ १३-५३-२५॥
vastraṃ ca vividhākāramabhavatsamupārjitam |
na śaśāka tato draṣṭumantaraṃ cyavanastadā || 13-53-25||
MHB 13-53-26
पुनरेव च विप्रर्षिः प्रोवाच कुशिकं नृपम् ।
सभार्यो मां रथेनाशु वह यत्र ब्रवीम्यहम् ॥ १३-५३-२६॥
punareva ca viprarṣiḥ provāca kuśikaṃ nṛpam |
sabhāryo māṃ rathenāśu vaha yatra bravīmyaham || 13-53-26||
MHB 13-53-27
तथेति च प्राह नृपो निर्विशङ्कस्तपोधनम् ।
क्रीडारथोऽस्तु भगवन्नुत सांग्रामिको रथः ॥ १३-५३-२७॥
tatheti ca prāha nṛpo nirviśaṅkastapodhanam |
krīḍāratho'stu bhagavannuta sāṃgrāmiko rathaḥ || 13-53-27||
MHB 13-53-28
इत्युक्तः स मुनिस्तेन राज्ञा हृष्टेन तद्वचः ।
च्यवनः प्रत्युवाचेदं हृष्टः परपुरंजयम् ॥ १३-५३-२८॥
ityuktaḥ sa munistena rājñā hṛṣṭena tadvacaḥ |
cyavanaḥ pratyuvācedaṃ hṛṣṭaḥ parapuraṃjayam || 13-53-28||
MHB 13-53-29
सज्जीकुरु रथं क्षिप्रं यस्ते सांग्रामिको मतः ।
सायुधः सपताकश्च सशक्तिः कणयष्टिमान् ॥ १३-५३-२९॥
sajjīkuru rathaṃ kṣipraṃ yaste sāṃgrāmiko mataḥ |
sāyudhaḥ sapatākaśca saśaktiḥ kaṇayaṣṭimān || 13-53-29||
MHB 13-53-30
किङ्किणीशतनिर्घोषो युक्तस्तोमरकल्पनैः ।
गदाखड्गनिबद्धश्च परमेषुशतान्वितः ॥ १३-५३-३०॥
kiṅkiṇīśatanirghoṣo yuktastomarakalpanaiḥ |
gadākhaḍganibaddhaśca parameṣuśatānvitaḥ || 13-53-30||
MHB 13-53-31
ततः स तं तथेत्युक्त्वा कल्पयित्वा महारथम् ।
भार्यां वामे धुरि तदा चात्मानं दक्षिणे तथा ॥ १३-५३-३१॥
tataḥ sa taṃ tathetyuktvā kalpayitvā mahāratham |
bhāryāṃ vāme dhuri tadā cātmānaṃ dakṣiṇe tathā || 13-53-31||
MHB 13-53-32
त्रिदंष्ट्रं वज्रसूच्यग्रं प्रतोदं तत्र चादधत् ।
सर्वमेतत्ततो दत्त्वा नृपो वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १३-५३-३२॥
tridaṃṣṭraṃ vajrasūcyagraṃ pratodaṃ tatra cādadhat |
sarvametattato dattvā nṛpo vākyamathābravīt || 13-53-32||
MHB 13-53-33
भगवन्क्व रथो यातु ब्रवीतु भृगुनन्दनः ।
यत्र वक्ष्यसि विप्रर्षे तत्र यास्यति ते रथः ॥ १३-५३-३३॥
bhagavankva ratho yātu bravītu bhṛgunandanaḥ |
yatra vakṣyasi viprarṣe tatra yāsyati te rathaḥ || 13-53-33||
MHB 13-53-34
एवमुक्तस्तु भगवान्प्रत्युवाचाथ तं नृपम् ।
इतःप्रभृति यातव्यं पदकं पदकं शनैः ॥ १३-५३-३४॥
evamuktastu bhagavānpratyuvācātha taṃ nṛpam |
itaḥprabhṛti yātavyaṃ padakaṃ padakaṃ śanaiḥ || 13-53-34||
MHB 13-53-35
श्रमो मम यथा न स्यात्तथा मे छन्दचारिणौ ।
सुखं चैवास्मि वोढव्यो जनः सर्वश्च पश्यतु ॥ १३-५३-३५॥
śramo mama yathā na syāttathā me chandacāriṇau |
sukhaṃ caivāsmi voḍhavyo janaḥ sarvaśca paśyatu || 13-53-35||
MHB 13-53-36
नोत्सार्यः पथिकः कश्चित्तेभ्यो दास्याम्यहं वसु ।
ब्राह्मणेभ्यश्च ये कामानर्थयिष्यन्ति मां पथि ॥ १३-५३-३६॥
notsāryaḥ pathikaḥ kaścittebhyo dāsyāmyahaṃ vasu |
brāhmaṇebhyaśca ye kāmānarthayiṣyanti māṃ pathi || 13-53-36||
MHB 13-53-37
सर्वं दास्याम्यशेषेण धनं रत्नानि चैव हि ।
क्रियतां निखिलेनैतन्मा विचारय पार्थिव ॥ १३-५३-३७॥
sarvaṃ dāsyāmyaśeṣeṇa dhanaṃ ratnāni caiva hi |
kriyatāṃ nikhilenaitanmā vicāraya pārthiva || 13-53-37||
MHB 13-53-38
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा भृत्यानथाब्रवीत् ।
यद्यद्ब्रूयान्मुनिस्तत्तत्सर्वं देयमशङ्कितैः ॥ १३-५३-३८॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājā bhṛtyānathābravīt |
yadyadbrūyānmunistattatsarvaṃ deyamaśaṅkitaiḥ || 13-53-38||
MHB 13-53-39
ततो रत्नान्यनेकानि स्त्रियो युग्यमजाविकम् ।
कृताकृतं च कनकं गजेन्द्राश्चाचलोपमाः ॥ १३-५३-३९॥
tato ratnānyanekāni striyo yugyamajāvikam |
kṛtākṛtaṃ ca kanakaṃ gajendrāścācalopamāḥ || 13-53-39||
MHB 13-53-40
अन्वगच्छन्त तमृषिं राजामात्याश्च सर्वशः ।
हाहाभूतं च तत्सर्वमासीन्नगरमार्तिमत् ॥ १३-५३-४०॥
anvagacchanta tamṛṣiṃ rājāmātyāśca sarvaśaḥ |
hāhābhūtaṃ ca tatsarvamāsīnnagaramārtimat || 13-53-40||
MHB 13-53-41
तौ तीक्ष्णाग्रेण सहसा प्रतोदेन प्रचोदितौ ।
पृष्ठे विद्धौ कटे चैव निर्विकारौ तमूहतुः ॥ १३-५३-४१॥
tau tīkṣṇāgreṇa sahasā pratodena pracoditau |
pṛṣṭhe viddhau kaṭe caiva nirvikārau tamūhatuḥ || 13-53-41||
MHB 13-53-42
वेपमानौ विराहारौ पञ्चाशद्रात्रकर्शितौ ।
कथंचिदूहतुर्वीरौ दंपती तं रथोत्तमम् ॥ १३-५३-४२॥
vepamānau virāhārau pañcāśadrātrakarśitau |
kathaṃcidūhaturvīrau daṃpatī taṃ rathottamam || 13-53-42||
MHB 13-53-43
बहुशो भृशविद्धौ तौ क्षरमाणौ क्षतोद्भवम् ।
ददृशाते महाराज पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ १३-५३-४३॥
bahuśo bhṛśaviddhau tau kṣaramāṇau kṣatodbhavam |
dadṛśāte mahārāja puṣpitāviva kiṃśukau || 13-53-43||
MHB 13-53-44
तौ दृष्ट्वा पौरवर्गस्तु भृशं शोकपरायणः ।
अभिशापभयात्त्रस्तो न च किंचिदुवाच ह ॥ १३-५३-४४॥
tau dṛṣṭvā pauravargastu bhṛśaṃ śokaparāyaṇaḥ |
abhiśāpabhayāttrasto na ca kiṃciduvāca ha || 13-53-44||
MHB 13-53-45
द्वन्द्वशश्चाब्रुवन्सर्वे पश्यध्वं तपसो बलम् ।
क्रुद्धा अपि मुनिश्रेष्ठं वीक्षितुं नैव शक्नुमः ॥ १३-५३-४५॥
dvandvaśaścābruvansarve paśyadhvaṃ tapaso balam |
kruddhā api muniśreṣṭhaṃ vīkṣituṃ naiva śaknumaḥ || 13-53-45||
MHB 13-53-46
अहो भगवतो वीर्यं महर्षेर्भावितात्मनः ।
राज्ञश्चापि सभार्यस्य धैर्यं पश्यत यादृशम् ॥ १३-५३-४६॥
aho bhagavato vīryaṃ maharṣerbhāvitātmanaḥ |
rājñaścāpi sabhāryasya dhairyaṃ paśyata yādṛśam || 13-53-46||
MHB 13-53-47
श्रान्तावपि हि कृच्छ्रेण रथमेतं समूहतुः ।
न चैतयोर्विकारं वै ददर्श भृगुनन्दनः ॥ १३-५३-४७॥
śrāntāvapi hi kṛcchreṇa rathametaṃ samūhatuḥ |
na caitayorvikāraṃ vai dadarśa bhṛgunandanaḥ || 13-53-47||
MHB 13-53-48
भीष्म उवाच ।
ततः स निर्विकारौ तौ दृष्ट्वा भृगुकुलोद्वहः ।
वसु विश्राणयामास यथा वैश्रवणस्तथा ॥ १३-५३-४८॥
bhīṣma uvāca |
tataḥ sa nirvikārau tau dṛṣṭvā bhṛgukulodvahaḥ |
vasu viśrāṇayāmāsa yathā vaiśravaṇastathā || 13-53-48||
MHB 13-53-49
तत्रापि राजा प्रीतात्मा यथाज्ञप्तमथाकरोत् ।
ततोऽस्य भगवान्प्रीतो बभूव मुनिसत्तमः ॥ १३-५३-४९॥
tatrāpi rājā prītātmā yathājñaptamathākarot |
tato'sya bhagavānprīto babhūva munisattamaḥ || 13-53-49||
MHB 13-53-50
अवतीर्य रथश्रेष्ठाद्दंपती तौ मुमोच ह ।
विमोच्य चैतौ विधिवत्ततो वाक्यमुवाच ह ॥ १३-५३-५०॥
avatīrya rathaśreṣṭhāddaṃpatī tau mumoca ha |
vimocya caitau vidhivattato vākyamuvāca ha || 13-53-50||
MHB 13-53-51
स्निग्धगम्भीरया वाचा भार्गवः सुप्रसन्नया ।
ददानि वां वरं श्रेष्ठं तद्ब्रूतामिति भारत ॥ १३-५३-५१॥
snigdhagambhīrayā vācā bhārgavaḥ suprasannayā |
dadāni vāṃ varaṃ śreṣṭhaṃ tadbrūtāmiti bhārata || 13-53-51||
MHB 13-53-52
सुकुमारौ च तौ विद्वान्कराभ्यां मुनिसत्तमः ।
पस्पर्शामृतकल्पाभ्यां स्नेहाद्भरतसत्तम ॥ १३-५३-५२॥
sukumārau ca tau vidvānkarābhyāṃ munisattamaḥ |
pasparśāmṛtakalpābhyāṃ snehādbharatasattama || 13-53-52||
MHB 13-53-53
अथाब्रवीन्नृपो वाक्यं श्रमो नास्त्यावयोरिह ।
विश्रान्तौ स्वः प्रभावात्ते ध्यानेनैवेति भार्गव ॥ १३-५३-५३॥
athābravīnnṛpo vākyaṃ śramo nāstyāvayoriha |
viśrāntau svaḥ prabhāvātte dhyānenaiveti bhārgava || 13-53-53||
MHB 13-53-54
अथ तौ भगवान्प्राह प्रहृष्टश्च्यवनस्तदा ।
न वृथा व्याहृतं पूर्वं यन्मया तद्भविष्यति ॥ १३-५३-५४॥
atha tau bhagavānprāha prahṛṣṭaścyavanastadā |
na vṛthā vyāhṛtaṃ pūrvaṃ yanmayā tadbhaviṣyati || 13-53-54||
MHB 13-53-55
रमणीयः समुद्देशो गङ्गातीरमिदं शुभम् ।
कंचित्कालं व्रतपरो निवत्स्यामीह पार्थिव ॥ १३-५३-५५॥
ramaṇīyaḥ samuddeśo gaṅgātīramidaṃ śubham |
kaṃcitkālaṃ vrataparo nivatsyāmīha pārthiva || 13-53-55||
MHB 13-53-56
गम्यतां स्वपुरं पुत्र विश्रान्तः पुनरेष्यसि ।
इहस्थं मां सभार्यस्त्वं द्रष्टासि श्वो नराधिप ॥ १३-५३-५६॥
gamyatāṃ svapuraṃ putra viśrāntaḥ punareṣyasi |
ihasthaṃ māṃ sabhāryastvaṃ draṣṭāsi śvo narādhipa || 13-53-56||
MHB 13-53-57
न च मन्युस्त्वया कार्यः श्रेयस्ते समुपस्थितम् ।
यत्काङ्क्षितं हृदिस्थं ते तत्सर्वं संभविष्यति ॥ १३-५३-५७॥
na ca manyustvayā kāryaḥ śreyaste samupasthitam |
yatkāṅkṣitaṃ hṛdisthaṃ te tatsarvaṃ saṃbhaviṣyati || 13-53-57||
MHB 13-53-58
इत्येवमुक्तः कुशिकः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
प्रोवाच मुनिशार्दूलमिदं वचनमर्थवत् ॥ १३-५३-५८॥
ityevamuktaḥ kuśikaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā |
provāca muniśārdūlamidaṃ vacanamarthavat || 13-53-58||
MHB 13-53-59
न मे मन्युर्महाभाग पूतोऽस्मि भगवंस्त्वया ।
संवृत्तौ यौवनस्थौ स्वो वपुष्मन्तौ बलान्वितौ ॥ १३-५३-५९॥
na me manyurmahābhāga pūto'smi bhagavaṃstvayā |
saṃvṛttau yauvanasthau svo vapuṣmantau balānvitau || 13-53-59||
MHB 13-53-60
प्रतोदेन व्रणा ये मे सभार्यस्य कृतास्त्वया ।
तान्न पश्यामि गात्रेषु स्वस्थोऽस्मि सह भार्यया ॥ १३-५३-६०॥
pratodena vraṇā ye me sabhāryasya kṛtāstvayā |
tānna paśyāmi gātreṣu svastho'smi saha bhāryayā || 13-53-60||
MHB 13-53-61
इमां च देवीं पश्यामि मुने दिव्याप्सरोपमाम् ।
श्रिया परमया युक्तां यथादृष्टां मया पुरा ॥ १३-५३-६१॥
imāṃ ca devīṃ paśyāmi mune divyāpsaropamām |
śriyā paramayā yuktāṃ yathādṛṣṭāṃ mayā purā || 13-53-61||
MHB 13-53-62
तव प्रसादात्संवृत्तमिदं सर्वं महामुने ।
नैतच्चित्रं तु भगवंस्त्वयि सत्यपराक्रम ॥ १३-५३-६२॥
tava prasādātsaṃvṛttamidaṃ sarvaṃ mahāmune |
naitaccitraṃ tu bhagavaṃstvayi satyaparākrama || 13-53-62||
MHB 13-53-63
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं च्यवनः कुशिकं तदा ।
आगच्छेथाः सभार्यश्च त्वमिहेति नराधिप ॥ १३-५३-६३॥
ityuktaḥ pratyuvācedaṃ cyavanaḥ kuśikaṃ tadā |
āgacchethāḥ sabhāryaśca tvamiheti narādhipa || 13-53-63||
MHB 13-53-64
इत्युक्तः समनुज्ञातो राजर्षिरभिवाद्य तम् ।
प्रययौ वपुषा युक्तो नगरं देवराजवत् ॥ १३-५३-६४॥
ityuktaḥ samanujñāto rājarṣirabhivādya tam |
prayayau vapuṣā yukto nagaraṃ devarājavat || 13-53-64||
MHB 13-53-65
तत एनमुपाजग्मुरमात्याः सपुरोहिताः ।
बलस्था गणिकायुक्ताः सर्वाः प्रकृतयस्तथा ॥ १३-५३-६५॥
tata enamupājagmuramātyāḥ sapurohitāḥ |
balasthā gaṇikāyuktāḥ sarvāḥ prakṛtayastathā || 13-53-65||
MHB 13-53-66
तैर्वृतः कुशिको राजा श्रिया परमया ज्वलन् ।
प्रविवेश पुरं हृष्टः पूज्यमानोऽथ बन्दिभिः ॥ १३-५३-६६॥
tairvṛtaḥ kuśiko rājā śriyā paramayā jvalan |
praviveśa puraṃ hṛṣṭaḥ pūjyamāno'tha bandibhiḥ || 13-53-66||
MHB 13-53-67
ततः प्रविश्य नगरं कृत्वा सर्वाह्णिकक्रियाः ।
भुक्त्वा सभार्यो रजनीमुवास स महीपतिः ॥ १३-५३-६७॥
tataḥ praviśya nagaraṃ kṛtvā sarvāhṇikakriyāḥ |
bhuktvā sabhāryo rajanīmuvāsa sa mahīpatiḥ || 13-53-67||
MHB 13-53-68
ततस्तु तौ नवमभिवीक्ष्य यौवनं परस्परं विगतजराविवामरौ ।
ननन्दतुः शयनगतौ वपुर्धरौ श्रिया युतौ द्विजवरदत्तया तया ॥ १३-५३-६८॥
tatastu tau navamabhivīkṣya yauvanaṃ parasparaṃ vigatajarāvivāmarau |
nanandatuḥ śayanagatau vapurdharau śriyā yutau dvijavaradattayā tayā || 13-53-68||
MHB 13-53-69
स चाप्यृषिर्भृगुकुलकीर्तिवर्धनस्तपोधनो वनमभिराममृद्धिमत् ।
मनीषया बहुविधरत्नभूषितं ससर्ज यन्नास्ति शतक्रतोरपि ॥ १३-५३-६९॥
sa cāpyṛṣirbhṛgukulakīrtivardhanastapodhano vanamabhirāmamṛddhimat |
manīṣayā bahuvidharatnabhūṣitaṃ sasarja yannāsti śatakratorapi || 13-53-69||
Adhyaya: 54/154 (40)
MHB 13-54-1
भीष्म उवाच ।
ततः स राजा रात्र्यन्ते प्रतिबुद्धो महामनाः ।
कृतपूर्वाह्णिकः प्रायात्सभार्यस्तद्वनं प्रति ॥ १३-५४-१॥
bhīṣma uvāca |
tataḥ sa rājā rātryante pratibuddho mahāmanāḥ |
kṛtapūrvāhṇikaḥ prāyātsabhāryastadvanaṃ prati || 13-54-1||
MHB 13-54-2
ततो ददर्श नृपतिः प्रासादं सर्वकाञ्चनम् ।
मणिस्तम्भसहस्राढ्यं गन्धर्वनगरोपमम् ।
तत्र दिव्यानभिप्रायान्ददर्श कुशिकस्तदा ॥ १३-५४-२॥
tato dadarśa nṛpatiḥ prāsādaṃ sarvakāñcanam |
maṇistambhasahasrāḍhyaṃ gandharvanagaropamam |
tatra divyānabhiprāyāndadarśa kuśikastadā || 13-54-2||
MHB 13-54-3
पर्वतान्रम्यसानूंश्च नलिनीश्च सपङ्कजाः ।
चित्रशालाश्च विविधास्तोरणानि च भारत ।
शाद्वलोपचितां भूमिं तथा काञ्चनकुट्टिमाम् ॥ १३-५४-३॥
parvatānramyasānūṃśca nalinīśca sapaṅkajāḥ |
citraśālāśca vividhāstoraṇāni ca bhārata |
śādvalopacitāṃ bhūmiṃ tathā kāñcanakuṭṭimām || 13-54-3||
MHB 13-54-4
सहकारान्प्रफुल्लांश्च केतकोद्दालकान्धवान् ।
अशोकान्मुचुकुन्दांश्च फुल्लांश्चैवातिमुक्तकान् ॥ १३-५४-४॥
sahakārānpraphullāṃśca ketakoddālakāndhavān |
aśokānmucukundāṃśca phullāṃścaivātimuktakān || 13-54-4||
MHB 13-54-5
चम्पकांस्तिलकान्भव्यान्पनसान्वञ्जुलानपि ।
पुष्पितान्कर्णिकारांश्च तत्र तत्र ददर्श ह ॥ १३-५४-५॥
campakāṃstilakānbhavyānpanasānvañjulānapi |
puṣpitānkarṇikārāṃśca tatra tatra dadarśa ha || 13-54-5||
MHB 13-54-6
श्यामां वारणपुष्पीं च तथाष्टापदिकां लताम् ।
तत्र तत्र परिकॢप्ता ददर्श स महीपतिः ॥ १३-५४-६॥
śyāmāṃ vāraṇapuṣpīṃ ca tathāṣṭāpadikāṃ latām |
tatra tatra parikḷptā dadarśa sa mahīpatiḥ || 13-54-6||
MHB 13-54-7
वृक्षान्पद्मोत्पलधरान्सर्वर्तुकुसुमांस्तथा ।
विमानच्छन्दकांश्चापि प्रासादान्पद्मसंनिभान् ॥ १३-५४-७॥
vṛkṣānpadmotpaladharānsarvartukusumāṃstathā |
vimānacchandakāṃścāpi prāsādānpadmasaṃnibhān || 13-54-7||
MHB 13-54-8
शीतलानि च तोयानि क्वचिदुष्णानि भारत ।
आसनानि विचित्राणि शयनप्रवराणि च ॥ १३-५४-८॥
śītalāni ca toyāni kvaciduṣṇāni bhārata |
āsanāni vicitrāṇi śayanapravarāṇi ca || 13-54-8||
MHB 13-54-9
पर्यङ्कान्सर्वसौवर्णान्परार्ध्यास्तरणास्तृतान् ।
भक्ष्यभोज्यमनन्तं च तत्र तत्रोपकल्पितम् ॥ १३-५४-९॥
paryaṅkānsarvasauvarṇānparārdhyāstaraṇāstṛtān |
bhakṣyabhojyamanantaṃ ca tatra tatropakalpitam || 13-54-9||
MHB 13-54-10
वाणीवादाञ्छुकांश्चापि शारिकाभृङ्गराजकान् ।
कोकिलाञ्छतपत्रांश्च कोयष्टिमककुक्कुटान् ॥ १३-५४-१०॥
vāṇīvādāñchukāṃścāpi śārikābhṛṅgarājakān |
kokilāñchatapatrāṃśca koyaṣṭimakakukkuṭān || 13-54-10||
MHB 13-54-11
मयूरान्कुक्कुटांश्चापि पुत्रकाञ्जीवजीवकान् ।
चकोरान्वानरान्हंसान्सारसांश्चक्रसाह्वयान् ॥ १३-५४-११॥
mayūrānkukkuṭāṃścāpi putrakāñjīvajīvakān |
cakorānvānarānhaṃsānsārasāṃścakrasāhvayān || 13-54-11||
MHB 13-54-12
समन्ततः प्रणदितान्ददर्श सुमनोहरान् ।
क्वचिदप्सरसां संघान्गन्धर्वाणां च पार्थिव ॥ १३-५४-१२॥
samantataḥ praṇaditāndadarśa sumanoharān |
kvacidapsarasāṃ saṃghāngandharvāṇāṃ ca pārthiva || 13-54-12||
MHB 13-54-13
कान्ताभिरपरांस्तत्र परिष्वक्तान्ददर्श ह ।
न ददर्श च तान्भूयो ददर्श च पुनर्नृपः ॥ १३-५४-१३॥
kāntābhiraparāṃstatra pariṣvaktāndadarśa ha |
na dadarśa ca tānbhūyo dadarśa ca punarnṛpaḥ || 13-54-13||
MHB 13-54-14
गीतध्वनिं सुमधुरं तथैवाध्ययनध्वनिम् ।
हंसान्सुमधुरांश्चापि तत्र शुश्राव पार्थिवः ॥ १३-५४-१४॥
gītadhvaniṃ sumadhuraṃ tathaivādhyayanadhvanim |
haṃsānsumadhurāṃścāpi tatra śuśrāva pārthivaḥ || 13-54-14||
MHB 13-54-15
तं दृष्ट्वात्यद्भुतं राजा मनसाचिन्तयत्तदा ।
स्वप्नोऽयं चित्तविभ्रंश उताहो सत्यमेव तु ॥ १३-५४-१५॥
taṃ dṛṣṭvātyadbhutaṃ rājā manasācintayattadā |
svapno'yaṃ cittavibhraṃśa utāho satyameva tu || 13-54-15||
MHB 13-54-16
अहो सह शरीरेण प्राप्तोऽस्मि परमां गतिम् ।
उत्तरान्वा कुरून्पुण्यानथ वाप्यमरावतीम् ॥ १३-५४-१६॥
aho saha śarīreṇa prāpto'smi paramāṃ gatim |
uttarānvā kurūnpuṇyānatha vāpyamarāvatīm || 13-54-16||
MHB 13-54-17
किं त्विदं महदाश्चर्यं संपश्यामीत्यचिन्तयत् ।
एवं संचिन्तयन्नेव ददर्श मुनिपुंगवम् ॥ १३-५४-१७॥
kiṃ tvidaṃ mahadāścaryaṃ saṃpaśyāmītyacintayat |
evaṃ saṃcintayanneva dadarśa munipuṃgavam || 13-54-17||
MHB 13-54-18
तस्मिन्विमाने सौवर्णे मणिस्तम्भसमाकुले ।
महार्हे शयने दिव्ये शयानं भृगुनन्दनम् ॥ १३-५४-१८॥
tasminvimāne sauvarṇe maṇistambhasamākule |
mahārhe śayane divye śayānaṃ bhṛgunandanam || 13-54-18||
MHB 13-54-19
तमभ्ययात्प्रहर्षेण नरेन्द्रः सह भार्यया ।
अन्तर्हितस्ततो भूयश्च्यवनः शयनं च तत् ॥ १३-५४-१९॥
tamabhyayātpraharṣeṇa narendraḥ saha bhāryayā |
antarhitastato bhūyaścyavanaḥ śayanaṃ ca tat || 13-54-19||
MHB 13-54-20
ततोऽन्यस्मिन्वनोद्देशे पुनरेव ददर्श तम् ।
कौश्यां बृस्यां समासीनं जपमानं महाव्रतम् ।
एवं योगबलाद्विप्रो मोहयामास पार्थिवम् ॥ १३-५४-२०॥
tato'nyasminvanoddeśe punareva dadarśa tam |
kauśyāṃ bṛsyāṃ samāsīnaṃ japamānaṃ mahāvratam |
evaṃ yogabalādvipro mohayāmāsa pārthivam || 13-54-20||
MHB 13-54-21
क्षणेन तद्वनं चैव ते चैवाप्सरसां गणाः ।
गन्धर्वाः पादपाश्चैव सर्वमन्तरधीयत ॥ १३-५४-२१॥
kṣaṇena tadvanaṃ caiva te caivāpsarasāṃ gaṇāḥ |
gandharvāḥ pādapāścaiva sarvamantaradhīyata || 13-54-21||
MHB 13-54-22
निःशब्दमभवच्चापि गङ्गाकूलं पुनर्नृप ।
कुशवल्मीकभूयिष्ठं बभूव च यथा पुरा ॥ १३-५४-२२॥
niḥśabdamabhavaccāpi gaṅgākūlaṃ punarnṛpa |
kuśavalmīkabhūyiṣṭhaṃ babhūva ca yathā purā || 13-54-22||
MHB 13-54-23
ततः स राजा कुशिकः सभार्यस्तेन कर्मणा ।
विस्मयं परमं प्राप्तस्तद्दृष्ट्वा महदद्भुतम् ॥ १३-५४-२३॥
tataḥ sa rājā kuśikaḥ sabhāryastena karmaṇā |
vismayaṃ paramaṃ prāptastaddṛṣṭvā mahadadbhutam || 13-54-23||
MHB 13-54-24
ततः प्रोवाच कुशिको भार्यां हर्षसमन्वितः ।
पश्य भद्रे यथा भावाश्चित्रा दृष्टाः सुदुर्लभाः ॥ १३-५४-२४॥
tataḥ provāca kuśiko bhāryāṃ harṣasamanvitaḥ |
paśya bhadre yathā bhāvāścitrā dṛṣṭāḥ sudurlabhāḥ || 13-54-24||
MHB 13-54-25
प्रसादाद्भृगुमुख्यस्य किमन्यत्र तपोबलात् ।
तपसा तदवाप्यं हि यन्न शक्यं मनोरथैः ॥ १३-५४-२५॥
prasādādbhṛgumukhyasya kimanyatra tapobalāt |
tapasā tadavāpyaṃ hi yanna śakyaṃ manorathaiḥ || 13-54-25||
MHB 13-54-26
त्रैलोक्यराज्यादपि हि तप एव विशिष्यते ।
तपसा हि सुतप्तेन क्रीडत्येष तपोधनः ॥ १३-५४-२६॥
trailokyarājyādapi hi tapa eva viśiṣyate |
tapasā hi sutaptena krīḍatyeṣa tapodhanaḥ || 13-54-26||
MHB 13-54-27
अहो प्रभावो ब्रह्मर्षेश्च्यवनस्य महात्मनः ।
इच्छन्नेष तपोवीर्यादन्याँल्लोकान्सृजेदपि ॥ १३-५४-२७॥
aho prabhāvo brahmarṣeścyavanasya mahātmanaḥ |
icchanneṣa tapovīryādanyā~llokānsṛjedapi || 13-54-27||
MHB 13-54-28
ब्राह्मणा एव जायेरन्पुण्यवाग्बुद्धिकर्मणः ।
उत्सहेदिह कर्तुं हि कोऽन्यो वै च्यवनादृते ॥ १३-५४-२८॥
brāhmaṇā eva jāyeranpuṇyavāgbuddhikarmaṇaḥ |
utsahediha kartuṃ hi ko'nyo vai cyavanādṛte || 13-54-28||
MHB 13-54-29
ब्राह्मण्यं दुर्लभं लोके राज्यं हि सुलभं नरैः ।
ब्राह्मण्यस्य प्रभावाद्धि रथे युक्तौ स्वधुर्यवत् ॥ १३-५४-२९॥
brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ loke rājyaṃ hi sulabhaṃ naraiḥ |
brāhmaṇyasya prabhāvāddhi rathe yuktau svadhuryavat || 13-54-29||
MHB 13-54-30
इत्येवं चिन्तयानः स विदितश्च्यवनस्य वै ।
संप्रेक्ष्योवाच स नृपं क्षिप्रमागम्यतामिति ॥ १३-५४-३०॥
ityevaṃ cintayānaḥ sa viditaścyavanasya vai |
saṃprekṣyovāca sa nṛpaṃ kṣipramāgamyatāmiti || 13-54-30||
MHB 13-54-31
इत्युक्तः सहभार्यस्तमभ्यगच्छन्महामुनिम् ।
शिरसा वन्दनीयं तमवन्दत स पार्थिवः ॥ १३-५४-३१॥
ityuktaḥ sahabhāryastamabhyagacchanmahāmunim |
śirasā vandanīyaṃ tamavandata sa pārthivaḥ || 13-54-31||
MHB 13-54-32
तस्याशिषः प्रयुज्याथ स मुनिस्तं नराधिपम् ।
निषीदेत्यब्रवीद्धीमान्सान्त्वयन्पुरुषर्षभ ॥ १३-५४-३२॥
tasyāśiṣaḥ prayujyātha sa munistaṃ narādhipam |
niṣīdetyabravīddhīmānsāntvayanpuruṣarṣabha || 13-54-32||
MHB 13-54-33
ततः प्रकृतिमापन्नो भार्गवो नृपते नृपम् ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा तर्पयन्निव भारत ॥ १३-५४-३३॥
tataḥ prakṛtimāpanno bhārgavo nṛpate nṛpam |
uvāca ślakṣṇayā vācā tarpayanniva bhārata || 13-54-33||
MHB 13-54-34
राजन्सम्यग्जितानीह पञ्च पञ्चसु यत्त्वया ।
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि कृच्छ्रान्मुक्तोऽसि तेन वै ॥ १३-५४-३४॥
rājansamyagjitānīha pañca pañcasu yattvayā |
manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi kṛcchrānmukto'si tena vai || 13-54-34||
MHB 13-54-35
सम्यगाराधितः पुत्र त्वयाहं वदतां वर ।
न हि ते वृजिनं किंचित्सुसूक्ष्ममपि विद्यते ॥ १३-५४-३५॥
samyagārādhitaḥ putra tvayāhaṃ vadatāṃ vara |
na hi te vṛjinaṃ kiṃcitsusūkṣmamapi vidyate || 13-54-35||
MHB 13-54-36
अनुजानीहि मां राजन्गमिष्यामि यथागतम् ।
प्रीतोऽस्मि तव राजेन्द्र वरश्च प्रतिगृह्यताम् ॥ १३-५४-३६॥
anujānīhi māṃ rājangamiṣyāmi yathāgatam |
prīto'smi tava rājendra varaśca pratigṛhyatām || 13-54-36||
MHB 13-54-37
कुशिक उवाच ।
अग्निमध्यगतेनेदं भगवन्संनिधौ मया ।
वर्तितं भृगुशार्दूल यन्न दग्धोऽस्मि तद्बहु ॥ १३-५४-३७॥
kuśika uvāca |
agnimadhyagatenedaṃ bhagavansaṃnidhau mayā |
vartitaṃ bhṛguśārdūla yanna dagdho'smi tadbahu || 13-54-37||
MHB 13-54-38
एष एव वरो मुख्यः प्राप्तो मे भृगुनन्दन ।
यत्प्रीतोऽसि समाचारात्कुलं पूतं ममानघ ॥ १३-५४-३८॥
eṣa eva varo mukhyaḥ prāpto me bhṛgunandana |
yatprīto'si samācārātkulaṃ pūtaṃ mamānagha || 13-54-38||
MHB 13-54-39
एष मेऽनुग्रहो विप्र जीविते च प्रयोजनम् ।
एतद्राज्यफलं चैव तपश्चैतत्परं मम ॥ १३-५४-३९॥
eṣa me'nugraho vipra jīvite ca prayojanam |
etadrājyaphalaṃ caiva tapaścaitatparaṃ mama || 13-54-39||
MHB 13-54-40
यदि तु प्रीतिमान्विप्र मयि त्वं भृगुनन्दन ।
अस्ति मे संशयः कश्चित्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३-५४-४०॥
yadi tu prītimānvipra mayi tvaṃ bhṛgunandana |
asti me saṃśayaḥ kaścittanme vyākhyātumarhasi || 13-54-40||
Adhyaya: 55/154 (35)
MHB 13-55-1
च्यवन उवाच ।
वरश्च गृह्यतां मत्तो यश्च ते संशयो हृदि ।
तं च ब्रूहि नरश्रेष्ठ सर्वं संपादयामि ते ॥ १३-५५-१॥
cyavana uvāca |
varaśca gṛhyatāṃ matto yaśca te saṃśayo hṛdi |
taṃ ca brūhi naraśreṣṭha sarvaṃ saṃpādayāmi te || 13-55-1||
MHB 13-55-2
कुशिक उवाच ।
यदि प्रीतोऽसि भगवंस्ततो मे वद भार्गव ।
कारणं श्रोतुमिच्छामि मद्गृहे वासकारितम् ॥ १३-५५-२॥
kuśika uvāca |
yadi prīto'si bhagavaṃstato me vada bhārgava |
kāraṇaṃ śrotumicchāmi madgṛhe vāsakāritam || 13-55-2||
MHB 13-55-3
शयनं चैकपार्श्वेन दिवसानेकविंशतिम् ।
अकिंचिदुक्त्वा गमनं बहिश्च मुनिपुंगव ॥ १३-५५-३॥
śayanaṃ caikapārśvena divasānekaviṃśatim |
akiṃciduktvā gamanaṃ bahiśca munipuṃgava || 13-55-3||
MHB 13-55-4
अन्तर्धानमकस्माच्च पुनरेव च दर्शनम् ।
पुनश्च शयनं विप्र दिवसानेकविंशतिम् ॥ १३-५५-४॥
antardhānamakasmācca punareva ca darśanam |
punaśca śayanaṃ vipra divasānekaviṃśatim || 13-55-4||
MHB 13-55-5
तैलाभ्यक्तस्य गमनं भोजनं च गृहे मम ।
समुपानीय विविधं यद्दग्धं जातवेदसा ।
निर्याणं च रथेनाशु सहसा यत्कृतं त्वया ॥ १३-५५-५॥
tailābhyaktasya gamanaṃ bhojanaṃ ca gṛhe mama |
samupānīya vividhaṃ yaddagdhaṃ jātavedasā |
niryāṇaṃ ca rathenāśu sahasā yatkṛtaṃ tvayā || 13-55-5||
MHB 13-55-6
धनानां च विसर्गस्य वनस्यापि च दर्शनम् ।
प्रासादानां बहूनां च काञ्चनानां महामुने ॥ १३-५५-६॥
dhanānāṃ ca visargasya vanasyāpi ca darśanam |
prāsādānāṃ bahūnāṃ ca kāñcanānāṃ mahāmune || 13-55-6||
MHB 13-55-7
मणिविद्रुमपादानां पर्यङ्कानां च दर्शनम् ।
पुनश्चादर्शनं तस्य श्रोतुमिच्छामि कारणम् ॥ १३-५५-७॥
maṇividrumapādānāṃ paryaṅkānāṃ ca darśanam |
punaścādarśanaṃ tasya śrotumicchāmi kāraṇam || 13-55-7||
MHB 13-55-8
अतीव ह्यत्र मुह्यामि चिन्तयानो दिवानिशम् ।
न चैवात्राधिगच्छामि सर्वस्यास्य विनिश्चयम् ।
एतदिच्छामि कार्त्स्न्येन सत्यं श्रोतुं तपोधन ॥ १३-५५-८॥
atīva hyatra muhyāmi cintayāno divāniśam |
na caivātrādhigacchāmi sarvasyāsya viniścayam |
etadicchāmi kārtsnyena satyaṃ śrotuṃ tapodhana || 13-55-8||
MHB 13-55-9
च्यवन उवाच ।
शृणु सर्वमशेषेण यदिदं येन हेतुना ।
न हि शक्यमनाख्यातुमेवं पृष्टेन पार्थिव ॥ १३-५५-९॥
cyavana uvāca |
śṛṇu sarvamaśeṣeṇa yadidaṃ yena hetunā |
na hi śakyamanākhyātumevaṃ pṛṣṭena pārthiva || 13-55-9||
MHB 13-55-10
पितामहस्य वदतः पुरा देवसमागमे ।
श्रुतवानस्मि यद्राजंस्तन्मे निगदतः शृणु ॥ १३-५५-१०॥
pitāmahasya vadataḥ purā devasamāgame |
śrutavānasmi yadrājaṃstanme nigadataḥ śṛṇu || 13-55-10||
MHB 13-55-11
ब्रह्मक्षत्रविरोधेन भविता कुलसंकरः ।
पौत्रस्ते भविता राजंस्तेजोवीर्यसमन्वितः ॥ १३-५५-११॥
brahmakṣatravirodhena bhavitā kulasaṃkaraḥ |
pautraste bhavitā rājaṃstejovīryasamanvitaḥ || 13-55-11||
MHB 13-55-12
ततः स्वकुलरक्षार्थमहं त्वा समुपागमम् ।
चिकीर्षन्कुशिकोच्छेदं संदिधक्षुः कुलं तव ॥ १३-५५-१२॥
tataḥ svakularakṣārthamahaṃ tvā samupāgamam |
cikīrṣankuśikocchedaṃ saṃdidhakṣuḥ kulaṃ tava || 13-55-12||
MHB 13-55-13
ततोऽहमागम्य पुरा त्वामवोचं महीपते ।
नियमं कंचिदारप्स्ये शुश्रूषा क्रियतामिति ॥ १३-५५-१३॥
tato'hamāgamya purā tvāmavocaṃ mahīpate |
niyamaṃ kaṃcidārapsye śuśrūṣā kriyatāmiti || 13-55-13||
MHB 13-55-14
न च ते दुष्कृतं किंचिदहमासादयं गृहे ।
तेन जीवसि राजर्षे न भवेथास्ततोऽन्यथा ॥ १३-५५-१४॥
na ca te duṣkṛtaṃ kiṃcidahamāsādayaṃ gṛhe |
tena jīvasi rājarṣe na bhavethāstato'nyathā || 13-55-14||
MHB 13-55-15
एतां बुद्धिं समास्थाय दिवसानेकविंशतिम् ।
सुप्तोऽस्मि यदि मां कश्चिद्बोधयेदिति पार्थिव ॥ १३-५५-१५॥
etāṃ buddhiṃ samāsthāya divasānekaviṃśatim |
supto'smi yadi māṃ kaścidbodhayediti pārthiva || 13-55-15||
MHB 13-55-16
यदा त्वया सभार्येण संसुप्तो न प्रबोधितः ।
अहं तदैव ते प्रीतो मनसा राजसत्तम ॥ १३-५५-१६॥
yadā tvayā sabhāryeṇa saṃsupto na prabodhitaḥ |
ahaṃ tadaiva te prīto manasā rājasattama || 13-55-16||
MHB 13-55-17
उत्थाय चास्मि निष्क्रान्तो यदि मां त्वं महीपते ।
पृच्छेः क्व यास्यसीत्येवं शपेयं त्वामिति प्रभो ॥ १३-५५-१७॥
utthāya cāsmi niṣkrānto yadi māṃ tvaṃ mahīpate |
pṛccheḥ kva yāsyasītyevaṃ śapeyaṃ tvāmiti prabho || 13-55-17||
MHB 13-55-18
अन्तर्हितश्चास्मि पुनः पुनरेव च ते गृहे ।
योगमास्थाय संविष्टो दिवसानेकविंशतिम् ॥ १३-५५-१८॥
antarhitaścāsmi punaḥ punareva ca te gṛhe |
yogamāsthāya saṃviṣṭo divasānekaviṃśatim || 13-55-18||
MHB 13-55-19
क्षुधितो मामसूयेथाः श्रमाद्वेति नराधिप ।
एतां बुद्धिं समास्थाय कर्शितौ वां मया क्षुधा ॥ १३-५५-१९॥
kṣudhito māmasūyethāḥ śramādveti narādhipa |
etāṃ buddhiṃ samāsthāya karśitau vāṃ mayā kṣudhā || 13-55-19||
MHB 13-55-20
न च तेऽभूत्सुसूक्ष्मोऽपि मन्युर्मनसि पार्थिव ।
सभार्यस्य नरश्रेष्ठ तेन ते प्रीतिमानहम् ॥ १३-५५-२०॥
na ca te'bhūtsusūkṣmo'pi manyurmanasi pārthiva |
sabhāryasya naraśreṣṭha tena te prītimānaham || 13-55-20||
MHB 13-55-21
भोजनं च समानाय्य यत्तदादीपितं मया ।
क्रुध्येथा यदि मात्सर्यादिति तन्मर्षितं च ते ॥ १३-५५-२१॥
bhojanaṃ ca samānāyya yattadādīpitaṃ mayā |
krudhyethā yadi mātsaryāditi tanmarṣitaṃ ca te || 13-55-21||
MHB 13-55-22
ततोऽहं रथमारुह्य त्वामवोचं नराधिप ।
सभार्यो मां वहस्वेति तच्च त्वं कृतवांस्तथा ॥ १३-५५-२२॥
tato'haṃ rathamāruhya tvāmavocaṃ narādhipa |
sabhāryo māṃ vahasveti tacca tvaṃ kṛtavāṃstathā || 13-55-22||
MHB 13-55-23
अविशङ्को नरपते प्रीतोऽहं चापि तेन ते ।
धनोत्सर्गेऽपि च कृते न त्वां क्रोधः प्रधर्षयत् ॥ १३-५५-२३॥
aviśaṅko narapate prīto'haṃ cāpi tena te |
dhanotsarge'pi ca kṛte na tvāṃ krodhaḥ pradharṣayat || 13-55-23||
MHB 13-55-24
ततः प्रीतेन ते राजन्पुनरेतत्कृतं तव ।
सभार्यस्य वनं भूयस्तद्विद्धि मनुजाधिप ॥ १३-५५-२४॥
tataḥ prītena te rājanpunaretatkṛtaṃ tava |
sabhāryasya vanaṃ bhūyastadviddhi manujādhipa || 13-55-24||
MHB 13-55-25
प्रीत्यर्थं तव चैतन्मे स्वर्गसंदर्शनं कृतम् ।
यत्ते वनेऽस्मिन्नृपते दृष्टं दिव्यं निदर्शनम् ॥ १३-५५-२५॥
prītyarthaṃ tava caitanme svargasaṃdarśanaṃ kṛtam |
yatte vane'sminnṛpate dṛṣṭaṃ divyaṃ nidarśanam || 13-55-25||
MHB 13-55-26
स्वर्गोद्देशस्त्वया राजन्सशरीरेण पार्थिव ।
मुहूर्तमनुभूतोऽसौ सभार्येण नृपोत्तम ॥ १३-५५-२६॥
svargoddeśastvayā rājansaśarīreṇa pārthiva |
muhūrtamanubhūto'sau sabhāryeṇa nṛpottama || 13-55-26||
MHB 13-55-27
निदर्शनार्थं तपसो धर्मस्य च नराधिप ।
तत्र यासीत्स्पृहा राजंस्तच्चापि विदितं मम ॥ १३-५५-२७॥
nidarśanārthaṃ tapaso dharmasya ca narādhipa |
tatra yāsītspṛhā rājaṃstaccāpi viditaṃ mama || 13-55-27||
MHB 13-55-28
ब्राह्मण्यं काङ्क्षसे हि त्वं तपश्च पृथिवीपते ।
अवमन्य नरेन्द्रत्वं देवेन्द्रत्वं च पार्थिव ॥ १३-५५-२८॥
brāhmaṇyaṃ kāṅkṣase hi tvaṃ tapaśca pṛthivīpate |
avamanya narendratvaṃ devendratvaṃ ca pārthiva || 13-55-28||
MHB 13-55-29
एवमेतद्यथात्थ त्वं ब्राह्मण्यं तात दुर्लभम् ।
ब्राह्मण्ये सति चर्षित्वमृषित्वे च तपस्विता ॥ १३-५५-२९॥
evametadyathāttha tvaṃ brāhmaṇyaṃ tāta durlabham |
brāhmaṇye sati carṣitvamṛṣitve ca tapasvitā || 13-55-29||
MHB 13-55-30
भविष्यत्येष ते कामः कुशिकात्कौशिको द्विजः ।
तृतीयं पुरुषं प्राप्य ब्राह्मणत्वं गमिष्यति ॥ १३-५५-३०॥
bhaviṣyatyeṣa te kāmaḥ kuśikātkauśiko dvijaḥ |
tṛtīyaṃ puruṣaṃ prāpya brāhmaṇatvaṃ gamiṣyati || 13-55-30||
MHB 13-55-31
वंशस्ते पार्थिवश्रेष्ठ भृगूणामेव तेजसा ।
पौत्रस्ते भविता विप्र तपस्वी पावकद्युतिः ॥ १३-५५-३१॥
vaṃśaste pārthivaśreṣṭha bhṛgūṇāmeva tejasā |
pautraste bhavitā vipra tapasvī pāvakadyutiḥ || 13-55-31||
MHB 13-55-32
यः स देवमनुष्याणां भयमुत्पादयिष्यति ।
त्रयाणां चैव लोकानां सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १३-५५-३२॥
yaḥ sa devamanuṣyāṇāṃ bhayamutpādayiṣyati |
trayāṇāṃ caiva lokānāṃ satyametadbravīmi te || 13-55-32||
MHB 13-55-33
वरं गृहाण राजर्षे यस्ते मनसि वर्तते ।
तीर्थयात्रां गमिष्यामि पुरा कालोऽतिवर्तते ॥ १३-५५-३३॥
varaṃ gṛhāṇa rājarṣe yaste manasi vartate |
tīrthayātrāṃ gamiṣyāmi purā kālo'tivartate || 13-55-33||
MHB 13-55-34
कुशिक उवाच ।
एष एव वरो मेऽद्य यत्त्वं प्रीतो महामुने ।
भवत्वेतद्यथात्थ त्वं तपः पौत्रे ममानघ ।
ब्राह्मण्यं मे कुलस्यास्तु भगवन्नेष मे वरः ॥ १३-५५-३४॥
kuśika uvāca |
eṣa eva varo me'dya yattvaṃ prīto mahāmune |
bhavatvetadyathāttha tvaṃ tapaḥ pautre mamānagha |
brāhmaṇyaṃ me kulasyāstu bhagavanneṣa me varaḥ || 13-55-34||
MHB 13-55-35
पुनश्चाख्यातुमिच्छामि भगवन्विस्तरेण वै ।
कथमेष्यति विप्रत्वं कुलं मे भृगुनन्दन ।
कश्चासौ भविता बन्धुर्मम कश्चापि संमतः ॥ १३-५५-३५॥
punaścākhyātumicchāmi bhagavanvistareṇa vai |
kathameṣyati vipratvaṃ kulaṃ me bhṛgunandana |
kaścāsau bhavitā bandhurmama kaścāpi saṃmataḥ || 13-55-35||
Adhyaya: 56/154 (20)
MHB 13-56-1
च्यवन उवाच ।
अवश्यं कथनीयं मे तवैतन्नरपुंगव ।
यदर्थं त्वाहमुच्छेत्तुं संप्राप्तो मनुजाधिप ॥ १३-५६-१॥
cyavana uvāca |
avaśyaṃ kathanīyaṃ me tavaitannarapuṃgava |
yadarthaṃ tvāhamucchettuṃ saṃprāpto manujādhipa || 13-56-1||
MHB 13-56-2
भृगूणां क्षत्रिया याज्या नित्यमेव जनाधिप ।
ते च भेदं गमिष्यन्ति दैवयुक्तेन हेतुना ॥ १३-५६-२॥
bhṛgūṇāṃ kṣatriyā yājyā nityameva janādhipa |
te ca bhedaṃ gamiṣyanti daivayuktena hetunā || 13-56-2||
MHB 13-56-3
क्षत्रियाश्च भृगून्सर्वान्वधिष्यन्ति नराधिप ।
आ गर्भादनुकृन्तन्तो दैवदण्डनिपीडिताः ॥ १३-५६-३॥
kṣatriyāśca bhṛgūnsarvānvadhiṣyanti narādhipa |
ā garbhādanukṛntanto daivadaṇḍanipīḍitāḥ || 13-56-3||
MHB 13-56-4
तत उत्पत्स्यतेऽस्माकं कुले गोत्रविवर्धनः ।
और्वो नाम महातेजा ज्वलनार्कसमद्युतिः ॥ १३-५६-४॥
tata utpatsyate'smākaṃ kule gotravivardhanaḥ |
aurvo nāma mahātejā jvalanārkasamadyutiḥ || 13-56-4||
MHB 13-56-5
स त्रैलोक्यविनाशाय कोपाग्निं जनयिष्यति ।
महीं सपर्वतवनां यः करिष्यति भस्मसात् ॥ १३-५६-५॥
sa trailokyavināśāya kopāgniṃ janayiṣyati |
mahīṃ saparvatavanāṃ yaḥ kariṣyati bhasmasāt || 13-56-5||
MHB 13-56-6
कंचित्कालं तु तं वह्निं स एव शमयिष्यति ।
समुद्रे वडवावक्त्रे प्रक्षिप्य मुनिसत्तमः ॥ १३-५६-६॥
kaṃcitkālaṃ tu taṃ vahniṃ sa eva śamayiṣyati |
samudre vaḍavāvaktre prakṣipya munisattamaḥ || 13-56-6||
MHB 13-56-7
पुत्रं तस्य महाभागमृचीकं भृगुनन्दनम् ।
साक्षात्कृत्स्नो धनुर्वेदः समुपस्थास्यतेऽनघ ॥ १३-५६-७॥
putraṃ tasya mahābhāgamṛcīkaṃ bhṛgunandanam |
sākṣātkṛtsno dhanurvedaḥ samupasthāsyate'nagha || 13-56-7||
MHB 13-56-8
क्षत्रियाणामभावाय दैवयुक्तेन हेतुना ।
स तु तं प्रतिगृह्यैव पुत्रे संक्रामयिष्यति ॥ १३-५६-८॥
kṣatriyāṇāmabhāvāya daivayuktena hetunā |
sa tu taṃ pratigṛhyaiva putre saṃkrāmayiṣyati || 13-56-8||
MHB 13-56-9
जमदग्नौ महाभागे तपसा भावितात्मनि ।
स चापि भृगुशार्दूलस्तं वेदं धारयिष्यति ॥ १३-५६-९॥
jamadagnau mahābhāge tapasā bhāvitātmani |
sa cāpi bhṛguśārdūlastaṃ vedaṃ dhārayiṣyati || 13-56-9||
MHB 13-56-10
कुलात्तु तव धर्मात्मन्कन्यां सोऽधिगमिष्यति ।
उद्भावनार्थं भवतो वंशस्य नृपसत्तम ॥ १३-५६-१०॥
kulāttu tava dharmātmankanyāṃ so'dhigamiṣyati |
udbhāvanārthaṃ bhavato vaṃśasya nṛpasattama || 13-56-10||
MHB 13-56-11
गाधेर्दुहितरं प्राप्य पौत्रीं तव महातपाः ।
ब्राह्मणं क्षत्रधर्माणं राममुत्पादयिष्यति ॥ १३-५६-११॥
gādherduhitaraṃ prāpya pautrīṃ tava mahātapāḥ |
brāhmaṇaṃ kṣatradharmāṇaṃ rāmamutpādayiṣyati || 13-56-11||
MHB 13-56-12
क्षत्रियं विप्रकर्माणं बृहस्पतिमिवौजसा ।
विश्वामित्रं तव कुले गाधेः पुत्रं सुधार्मिकम् ।
तपसा महता युक्तं प्रदास्यति महाद्युते ॥ १३-५६-१२॥
kṣatriyaṃ viprakarmāṇaṃ bṛhaspatimivaujasā |
viśvāmitraṃ tava kule gādheḥ putraṃ sudhārmikam |
tapasā mahatā yuktaṃ pradāsyati mahādyute || 13-56-12||
MHB 13-56-13
स्त्रियौ तु कारणं तत्र परिवर्ते भविष्यतः ।
पितामहनियोगाद्वै नान्यथैतद्भविष्यति ॥ १३-५६-१३॥
striyau tu kāraṇaṃ tatra parivarte bhaviṣyataḥ |
pitāmahaniyogādvai nānyathaitadbhaviṣyati || 13-56-13||
MHB 13-56-14
तृतीये पुरुषे तुभ्यं ब्राह्मणत्वमुपैष्यति ।
भविता त्वं च संबन्धी भृगूणां भावितात्मनाम् ॥ १३-५६-१४॥
tṛtīye puruṣe tubhyaṃ brāhmaṇatvamupaiṣyati |
bhavitā tvaṃ ca saṃbandhī bhṛgūṇāṃ bhāvitātmanām || 13-56-14||
MHB 13-56-15
भीष्म उवाच ।
कुशिकस्तु मुनेर्वाक्यं च्यवनस्य महात्मनः ।
श्रुत्वा हृष्टोऽभवद्राजा वाक्यं चेदमुवाच ह ।
एवमस्त्विति धर्मात्मा तदा भरतसत्तम ॥ १३-५६-१५॥
bhīṣma uvāca |
kuśikastu munervākyaṃ cyavanasya mahātmanaḥ |
śrutvā hṛṣṭo'bhavadrājā vākyaṃ cedamuvāca ha |
evamastviti dharmātmā tadā bharatasattama || 13-56-15||
MHB 13-56-16
च्यवनस्तु महातेजाः पुनरेव नराधिपम् ।
वरार्थं चोदयामास तमुवाच स पार्थिवः ॥ १३-५६-१६॥
cyavanastu mahātejāḥ punareva narādhipam |
varārthaṃ codayāmāsa tamuvāca sa pārthivaḥ || 13-56-16||
MHB 13-56-17
बाढमेवं ग्रहीष्यामि कामं त्वत्तो महामुने ।
ब्रह्मभूतं कुलं मेऽस्तु धर्मे चास्य मनो भवेत् ॥ १३-५६-१७॥
bāḍhamevaṃ grahīṣyāmi kāmaṃ tvatto mahāmune |
brahmabhūtaṃ kulaṃ me'stu dharme cāsya mano bhavet || 13-56-17||
MHB 13-56-18
एवमुक्तस्तथेत्येवं प्रत्युक्त्वा च्यवनो मुनिः ।
अभ्यनुज्ञाय नृपतिं तीर्थयात्रां ययौ तदा ॥ १३-५६-१८॥
evamuktastathetyevaṃ pratyuktvā cyavano muniḥ |
abhyanujñāya nṛpatiṃ tīrthayātrāṃ yayau tadā || 13-56-18||
MHB 13-56-19
एतत्ते कथितं सर्वमशेषेण मया नृप ।
भृगूणां कुशिकानां च प्रति संबन्धकारणम् ॥ १३-५६-१९॥
etatte kathitaṃ sarvamaśeṣeṇa mayā nṛpa |
bhṛgūṇāṃ kuśikānāṃ ca prati saṃbandhakāraṇam || 13-56-19||
MHB 13-56-20
यथोक्तं मुनिना चापि तथा तदभवन्नृप ।
जन्म रामस्य च मुनेर्विश्वामित्रस्य चैव ह ॥ १३-५६-२०॥
yathoktaṃ muninā cāpi tathā tadabhavannṛpa |
janma rāmasya ca munerviśvāmitrasya caiva ha || 13-56-20||
Adhyaya: 57/154 (44)
MHB 13-57-1
युधिष्ठिर उवाच ।
मुह्यामीव निशम्याद्य चिन्तयानः पुनः पुनः ।
हीनां पार्थिवसंघातैः श्रीमद्भिः पृथिवीमिमाम् ॥ १३-५७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
muhyāmīva niśamyādya cintayānaḥ punaḥ punaḥ |
hīnāṃ pārthivasaṃghātaiḥ śrīmadbhiḥ pṛthivīmimām || 13-57-1||
MHB 13-57-2
प्राप्य राज्यानि शतशो महीं जित्वापि भारत ।
कोटिशः पुरुषान्हत्वा परितप्ये पितामह ॥ १३-५७-२॥
prāpya rājyāni śataśo mahīṃ jitvāpi bhārata |
koṭiśaḥ puruṣānhatvā paritapye pitāmaha || 13-57-2||
MHB 13-57-3
का नु तासां वरस्त्रीणामवस्थाद्य भविष्यति ।
या हीनाः पतिभिः पुत्रैर्मातुलैर्भ्रातृभिस्तथा ॥ १३-५७-३॥
kā nu tāsāṃ varastrīṇāmavasthādya bhaviṣyati |
yā hīnāḥ patibhiḥ putrairmātulairbhrātṛbhistathā || 13-57-3||
MHB 13-57-4
वयं हि तान्गुरून्हत्वा ज्ञातींश्च सुहृदोऽपि च ।
अवाक्शीर्षाः पतिष्यामो नरके नात्र संशयः ॥ १३-५७-४॥
vayaṃ hi tāngurūnhatvā jñātīṃśca suhṛdo'pi ca |
avākśīrṣāḥ patiṣyāmo narake nātra saṃśayaḥ || 13-57-4||
MHB 13-57-5
शरीरं योक्तुमिच्छामि तपसोग्रेण भारत ।
उपदिष्टमिहेच्छामि तत्त्वतोऽहं विशां पते ॥ १३-५७-५॥
śarīraṃ yoktumicchāmi tapasogreṇa bhārata |
upadiṣṭamihecchāmi tattvato'haṃ viśāṃ pate || 13-57-5||
MHB 13-57-6
वैशंपायन उवाच ।
युधिष्ठिरस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा भीष्मो महामनाः ।
परीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या युधिष्ठिरमभाषत ॥ १३-५७-६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
yudhiṣṭhirasya tadvākyaṃ śrutvā bhīṣmo mahāmanāḥ |
parīkṣya nipuṇaṃ buddhyā yudhiṣṭhiramabhāṣata || 13-57-6||
MHB 13-57-7
रहस्यमद्भुतं चैव शृणु वक्ष्यामि यत्त्वयि ।
या गतिः प्राप्यते येन प्रेत्यभावेषु भारत ॥ १३-५७-७॥
rahasyamadbhutaṃ caiva śṛṇu vakṣyāmi yattvayi |
yā gatiḥ prāpyate yena pretyabhāveṣu bhārata || 13-57-7||
MHB 13-57-8
तपसा प्राप्यते स्वर्गस्तपसा प्राप्यते यशः ।
आयुःप्रकर्षो भोगाश्च लभ्यन्ते तपसा विभो ॥ १३-५७-८॥
tapasā prāpyate svargastapasā prāpyate yaśaḥ |
āyuḥprakarṣo bhogāśca labhyante tapasā vibho || 13-57-8||
MHB 13-57-9
ज्ञानं विज्ञानमारोग्यं रूपं संपत्तथैव च ।
सौभाग्यं चैव तपसा प्राप्यते भरतर्षभ ॥ १३-५७-९॥
jñānaṃ vijñānamārogyaṃ rūpaṃ saṃpattathaiva ca |
saubhāgyaṃ caiva tapasā prāpyate bharatarṣabha || 13-57-9||
MHB 13-57-10
धनं प्राप्नोति तपसा मौनं ज्ञानं प्रयच्छति ।
उपभोगांस्तु दानेन ब्रह्मचर्येण जीवितम् ॥ १३-५७-१०॥
dhanaṃ prāpnoti tapasā maunaṃ jñānaṃ prayacchati |
upabhogāṃstu dānena brahmacaryeṇa jīvitam || 13-57-10||
MHB 13-57-11
अहिंसायाः फलं रूपं दीक्षाया जन्म वै कुले ।
फलमूलाशिनां राज्यं स्वर्गः पर्णाशिनां भवेत् ॥ १३-५७-११॥
ahiṃsāyāḥ phalaṃ rūpaṃ dīkṣāyā janma vai kule |
phalamūlāśināṃ rājyaṃ svargaḥ parṇāśināṃ bhavet || 13-57-11||
MHB 13-57-12
पयोभक्षो दिवं याति स्नानेन द्रविणाधिकः ।
गुरुशुश्रूषया विद्या नित्यश्राद्धेन संततिः ॥ १३-५७-१२॥
payobhakṣo divaṃ yāti snānena draviṇādhikaḥ |
guruśuśrūṣayā vidyā nityaśrāddhena saṃtatiḥ || 13-57-12||
MHB 13-57-13
गवाढ्यः शाकदीक्षाभिः स्वर्गमाहुस्तृणाशनात् ।
स्त्रियस्त्रिषवणस्नानाद्वायुं पीत्वा क्रतुं लभेत् ॥ १३-५७-१३॥
gavāḍhyaḥ śākadīkṣābhiḥ svargamāhustṛṇāśanāt |
striyastriṣavaṇasnānādvāyuṃ pītvā kratuṃ labhet || 13-57-13||
MHB 13-57-14
नित्यस्नायी भवेद्दक्षः संध्ये तु द्वे जपन्द्विजः ।
मरुं साधयतो राज्यं नाकपृष्ठमनाशके ॥ १३-५७-१४॥
nityasnāyī bhaveddakṣaḥ saṃdhye tu dve japandvijaḥ |
maruṃ sādhayato rājyaṃ nākapṛṣṭhamanāśake || 13-57-14||
MHB 13-57-15
स्थण्डिले शयमानानां गृहाणि शयनानि च ।
चीरवल्कलवासोभिर्वासांस्याभरणानि च ॥ १३-५७-१५॥
sthaṇḍile śayamānānāṃ gṛhāṇi śayanāni ca |
cīravalkalavāsobhirvāsāṃsyābharaṇāni ca || 13-57-15||
MHB 13-57-16
शय्यासनानि यानानि योगयुक्ते तपोधने ।
अग्निप्रवेशे नियतं ब्रह्मलोको विधीयते ॥ १३-५७-१६॥
śayyāsanāni yānāni yogayukte tapodhane |
agnipraveśe niyataṃ brahmaloko vidhīyate || 13-57-16||
MHB 13-57-17
रसानां प्रतिसंहारात्सौभाग्यमिह विन्दति ।
आमिषप्रतिसंहारात्प्रजास्यायुष्मती भवेत् ॥ १३-५७-१७॥
rasānāṃ pratisaṃhārātsaubhāgyamiha vindati |
āmiṣapratisaṃhārātprajāsyāyuṣmatī bhavet || 13-57-17||
MHB 13-57-18
उदवासं वसेद्यस्तु स नराधिपतिर्भवेत् ।
सत्यवादी नरश्रेष्ठ दैवतैः सह मोदते ॥ १३-५७-१८॥
udavāsaṃ vasedyastu sa narādhipatirbhavet |
satyavādī naraśreṣṭha daivataiḥ saha modate || 13-57-18||
MHB 13-57-19
कीर्तिर्भवति दानेन तथारोग्यमहिंसया ।
द्विजशुश्रूषया राज्यं द्विजत्वं वापि पुष्कलम् ॥ १३-५७-१९॥
kīrtirbhavati dānena tathārogyamahiṃsayā |
dvijaśuśrūṣayā rājyaṃ dvijatvaṃ vāpi puṣkalam || 13-57-19||
MHB 13-57-20
पानीयस्य प्रदानेन कीर्तिर्भवति शाश्वती ।
अन्नपानप्रदानेन तृप्यते कामभोगतः ॥ १३-५७-२०॥
pānīyasya pradānena kīrtirbhavati śāśvatī |
annapānapradānena tṛpyate kāmabhogataḥ || 13-57-20||
MHB 13-57-21
सान्त्वदः सर्वभूतानां सर्वशोकैर्विमुच्यते ।
देवशुश्रूषया राज्यं दिव्यं रूपं नियच्छति ॥ १३-५७-२१॥
sāntvadaḥ sarvabhūtānāṃ sarvaśokairvimucyate |
devaśuśrūṣayā rājyaṃ divyaṃ rūpaṃ niyacchati || 13-57-21||
MHB 13-57-22
दीपालोकप्रदानेन चक्षुष्मान्भवते नरः ।
प्रेक्षणीयप्रदानेन स्मृतिं मेधां च विन्दति ॥ १३-५७-२२॥
dīpālokapradānena cakṣuṣmānbhavate naraḥ |
prekṣaṇīyapradānena smṛtiṃ medhāṃ ca vindati || 13-57-22||
MHB 13-57-23
गन्धमाल्यनिवृत्त्या तु कीर्तिर्भवति पुष्कला ।
केशश्मश्रून्धारयतामग्र्या भवति संततिः ॥ १३-५७-२३॥
gandhamālyanivṛttyā tu kīrtirbhavati puṣkalā |
keśaśmaśrūndhārayatāmagryā bhavati saṃtatiḥ || 13-57-23||
MHB 13-57-24
उपवासं च दीक्षां च अभिषेकं च पार्थिव ।
कृत्वा द्वादश वर्षाणि वीरस्थानाद्विशिष्यते ॥ १३-५७-२४॥
upavāsaṃ ca dīkṣāṃ ca abhiṣekaṃ ca pārthiva |
kṛtvā dvādaśa varṣāṇi vīrasthānādviśiṣyate || 13-57-24||
MHB 13-57-25
दासीदासमलंकारान्क्षेत्राणि च गृहाणि च ।
ब्रह्मदेयां सुतां दत्त्वा प्राप्नोति मनुजर्षभ ॥ १३-५७-२५॥
dāsīdāsamalaṃkārānkṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca |
brahmadeyāṃ sutāṃ dattvā prāpnoti manujarṣabha || 13-57-25||
MHB 13-57-26
क्रतुभिश्चोपवासैश्च त्रिदिवं याति भारत ।
लभते च चिरं स्थानं बलिपुष्पप्रदो नरः ॥ १३-५७-२६॥
kratubhiścopavāsaiśca tridivaṃ yāti bhārata |
labhate ca ciraṃ sthānaṃ balipuṣpaprado naraḥ || 13-57-26||
MHB 13-57-27
सुवर्णशृङ्गैस्तु विभूषितानां गवां सहस्रस्य नरः प्रदाता ।
प्राप्नोति पुण्यं दिवि देवलोकमित्येवमाहुर्मुनिदेवसंघाः ॥ १३-५७-२७॥
suvarṇaśṛṅgaistu vibhūṣitānāṃ gavāṃ sahasrasya naraḥ pradātā |
prāpnoti puṇyaṃ divi devalokamityevamāhurmunidevasaṃghāḥ || 13-57-27||
MHB 13-57-28
प्रयच्छते यः कपिलां सचैलां कांस्योपदोहां कनकाग्रशृङ्गीम् ।
तैस्तैर्गुणैः कामदुघास्य भूत्वा नरं प्रदातारमुपैति सा गौः ॥ १३-५७-२८॥
prayacchate yaḥ kapilāṃ sacailāṃ kāṃsyopadohāṃ kanakāgraśṛṅgīm |
taistairguṇaiḥ kāmadughāsya bhūtvā naraṃ pradātāramupaiti sā gauḥ || 13-57-28||
MHB 13-57-29
यावन्ति लोमानि भवन्ति धेन्वास्तावत्फलं प्राप्नुते गोप्रदाता ।
पुत्रांश्च पौत्रांश्च कुलं च सर्वमासप्तमं तारयते परत्र ॥ १३-५७-२९॥
yāvanti lomāni bhavanti dhenvāstāvatphalaṃ prāpnute gopradātā |
putrāṃśca pautrāṃśca kulaṃ ca sarvamāsaptamaṃ tārayate paratra || 13-57-29||
MHB 13-57-30
सदक्षिणां काञ्चनचारुशृङ्गीं कांस्योपदोहां द्रविणोत्तरीयाम् ।
धेनुं तिलानां ददतो द्विजाय लोका वसूनां सुलभा भवन्ति ॥ १३-५७-३०॥
sadakṣiṇāṃ kāñcanacāruśṛṅgīṃ kāṃsyopadohāṃ draviṇottarīyām |
dhenuṃ tilānāṃ dadato dvijāya lokā vasūnāṃ sulabhā bhavanti || 13-57-30||
MHB 13-57-31
स्वकर्मभिर्मानवं संनिबद्धं तीव्रान्धकारे नरके पतन्तम् ।
महार्णवे नौरिव वायुयुक्ता दानं गवां तारयते परत्र ॥ १३-५७-३१॥
svakarmabhirmānavaṃ saṃnibaddhaṃ tīvrāndhakāre narake patantam |
mahārṇave nauriva vāyuyuktā dānaṃ gavāṃ tārayate paratra || 13-57-31||
MHB 13-57-32
यो ब्रह्मदेयां तु ददाति कन्यां भूमिप्रदानं च करोति विप्रे ।
ददाति चान्नं विधिवच्च यश्च स लोकमाप्नोति पुरंदरस्य ॥ १३-५७-३२॥
yo brahmadeyāṃ tu dadāti kanyāṃ bhūmipradānaṃ ca karoti vipre |
dadāti cānnaṃ vidhivacca yaśca sa lokamāpnoti puraṃdarasya || 13-57-32||
MHB 13-57-33
नैवेशिकं सर्वगुणोपपन्नं ददाति वै यस्तु नरो द्विजाय ।
स्वाध्यायचारित्रगुणान्विताय तस्यापि लोकाः कुरुषूत्तरेषु ॥ १३-५७-३३॥
naiveśikaṃ sarvaguṇopapannaṃ dadāti vai yastu naro dvijāya |
svādhyāyacāritraguṇānvitāya tasyāpi lokāḥ kuruṣūttareṣu || 13-57-33||
MHB 13-57-34
धुर्यप्रदानेन गवां तथाश्वैर्लोकानवाप्नोति नरो वसूनाम् ।
स्वर्गाय चाहुर्हि हिरण्यदानं ततो विशिष्टं कनकप्रदानम् ॥ १३-५७-३४॥
dhuryapradānena gavāṃ tathāśvairlokānavāpnoti naro vasūnām |
svargāya cāhurhi hiraṇyadānaṃ tato viśiṣṭaṃ kanakapradānam || 13-57-34||
MHB 13-57-35
छत्रप्रदानेन गृहं वरिष्ठं यानं तथोपानहसंप्रदाने ।
वस्त्रप्रदानेन फलं सुरूपं गन्धप्रदाने सुरभिर्नरः स्यात् ॥ १३-५७-३५॥
chatrapradānena gṛhaṃ variṣṭhaṃ yānaṃ tathopānahasaṃpradāne |
vastrapradānena phalaṃ surūpaṃ gandhapradāne surabhirnaraḥ syāt || 13-57-35||
MHB 13-57-36
पुष्पोपगं वाथ फलोपगं वा यः पादपं स्पर्शयते द्विजाय ।
स स्त्रीसमृद्धं बहुरत्नपूर्णं लभत्ययत्नोपगतं गृहं वै ॥ १३-५७-३६॥
puṣpopagaṃ vātha phalopagaṃ vā yaḥ pādapaṃ sparśayate dvijāya |
sa strīsamṛddhaṃ bahuratnapūrṇaṃ labhatyayatnopagataṃ gṛhaṃ vai || 13-57-36||
MHB 13-57-37
भक्षान्नपानीयरसप्रदाता सर्वानवाप्नोति रसान्प्रकामम् ।
प्रतिश्रयाच्छादनसंप्रदाता प्राप्नोति तानेव न संशयोऽत्र ॥ १३-५७-३७॥
bhakṣānnapānīyarasapradātā sarvānavāpnoti rasānprakāmam |
pratiśrayācchādanasaṃpradātā prāpnoti tāneva na saṃśayo'tra || 13-57-37||
MHB 13-57-38
स्रग्धूपगन्धान्यनुलेपनानि स्नानानि माल्यानि च मानवो यः ।
दद्याद्द्विजेभ्यः स भवेदरोगस्तथाभिरूपश्च नरेन्द्रलोके ॥ १३-५७-३८॥
sragdhūpagandhānyanulepanāni snānāni mālyāni ca mānavo yaḥ |
dadyāddvijebhyaḥ sa bhavedarogastathābhirūpaśca narendraloke || 13-57-38||
MHB 13-57-39
बीजैरशून्यं शयनैरुपेतं दद्याद्गृहं यः पुरुषो द्विजाय ।
पुण्याभिरामं बहुरत्नपूर्णं लभत्यधिष्ठानवरं स राजन् ॥ १३-५७-३९॥
bījairaśūnyaṃ śayanairupetaṃ dadyādgṛhaṃ yaḥ puruṣo dvijāya |
puṇyābhirāmaṃ bahuratnapūrṇaṃ labhatyadhiṣṭhānavaraṃ sa rājan || 13-57-39||
MHB 13-57-40
सुगन्धचित्रास्तरणोपपन्नं दद्यान्नरो यः शयनं द्विजाय ।
रूपान्वितां पक्षवतीं मनोज्ञां भार्यामयत्नोपगतां लभेत्सः ॥ १३-५७-४०॥
sugandhacitrāstaraṇopapannaṃ dadyānnaro yaḥ śayanaṃ dvijāya |
rūpānvitāṃ pakṣavatīṃ manojñāṃ bhāryāmayatnopagatāṃ labhetsaḥ || 13-57-40||
MHB 13-57-41
पितामहस्यानुचरो वीरशायी भवेन्नरः ।
नाधिकं विद्यते तस्मादित्याहुः परमर्षयः ॥ १३-५७-४१॥
pitāmahasyānucaro vīraśāyī bhavennaraḥ |
nādhikaṃ vidyate tasmādityāhuḥ paramarṣayaḥ || 13-57-41||
MHB 13-57-42
वैशंपायन उवाच ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रीतात्मा कुरुनन्दनः ।
नाश्रमेऽरोचयद्वासं वीरमार्गाभिकाङ्क्षया ॥ १३-५७-४२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasya tadvacanaṃ śrutvā prītātmā kurunandanaḥ |
nāśrame'rocayadvāsaṃ vīramārgābhikāṅkṣayā || 13-57-42||
MHB 13-57-43
ततो युधिष्ठिरः प्राह पाण्डवान्भरतर्षभ ।
पितामहस्य यद्वाक्यं तद्वो रोचत्विति प्रभुः ॥ १३-५७-४३॥
tato yudhiṣṭhiraḥ prāha pāṇḍavānbharatarṣabha |
pitāmahasya yadvākyaṃ tadvo rocatviti prabhuḥ || 13-57-43||
MHB 13-57-44
ततस्तु पाण्डवाः सर्वे द्रौपदी च यशस्विनी ।
युधिष्ठिरस्य तद्वाक्यं बाढमित्यभ्यपूजयन् ॥ १३-५७-४४॥
tatastu pāṇḍavāḥ sarve draupadī ca yaśasvinī |
yudhiṣṭhirasya tadvākyaṃ bāḍhamityabhyapūjayan || 13-57-44||
Adhyaya: 58/154 (40)
MHB 13-58-1
युधिष्ठिर उवाच ।
यानीमानि बहिर्वेद्यां दानानि परिचक्षते ।
तेभ्यो विशिष्टं किं दानं मतं ते कुरुपुंगव ॥ १३-५८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yānīmāni bahirvedyāṃ dānāni paricakṣate |
tebhyo viśiṣṭaṃ kiṃ dānaṃ mataṃ te kurupuṃgava || 13-58-1||
MHB 13-58-2
कौतूहलं हि परमं तत्र मे वर्तते प्रभो ।
दातारं दत्तमन्वेति यद्दानं तत्प्रचक्ष्व मे ॥ १३-५८-२॥
kautūhalaṃ hi paramaṃ tatra me vartate prabho |
dātāraṃ dattamanveti yaddānaṃ tatpracakṣva me || 13-58-2||
MHB 13-58-3
भीष्म उवाच ।
अभयं सर्वभूतेभ्यो व्यसने चाप्यनुग्रहम् ।
यच्चाभिलषितं दद्यात्तृषितायाभियाचते ॥ १३-५८-३॥
bhīṣma uvāca |
abhayaṃ sarvabhūtebhyo vyasane cāpyanugraham |
yaccābhilaṣitaṃ dadyāttṛṣitāyābhiyācate || 13-58-3||
MHB 13-58-4
दत्तं मन्येत यद्दत्त्वा तद्दानं श्रेष्ठमुच्यते ।
दत्तं दातारमन्वेति यद्दानं भरतर्षभ ॥ १३-५८-४॥
dattaṃ manyeta yaddattvā taddānaṃ śreṣṭhamucyate |
dattaṃ dātāramanveti yaddānaṃ bharatarṣabha || 13-58-4||
MHB 13-58-5
हिरण्यदानं गोदानं पृथिवीदानमेव च ।
एतानि वै पवित्राणि तारयन्त्यपि दुष्कृतम् ॥ १३-५८-५॥
hiraṇyadānaṃ godānaṃ pṛthivīdānameva ca |
etāni vai pavitrāṇi tārayantyapi duṣkṛtam || 13-58-5||
MHB 13-58-6
एतानि पुरुषव्याघ्र साधुभ्यो देहि नित्यदा ।
दानानि हि नरं पापान्मोक्षयन्ति न संशयः ॥ १३-५८-६॥
etāni puruṣavyāghra sādhubhyo dehi nityadā |
dānāni hi naraṃ pāpānmokṣayanti na saṃśayaḥ || 13-58-6||
MHB 13-58-7
यद्यदिष्टतमं लोके यच्चास्य दयितं गृहे ।
तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता ॥ १३-५८-७॥
yadyadiṣṭatamaṃ loke yaccāsya dayitaṃ gṛhe |
tattadguṇavate deyaṃ tadevākṣayamicchatā || 13-58-7||
MHB 13-58-8
प्रियाणि लभते लोके प्रियदः प्रियकृत्तथा ।
प्रियो भवति भूतानामिह चैव परत्र च ॥ १३-५८-८॥
priyāṇi labhate loke priyadaḥ priyakṛttathā |
priyo bhavati bhūtānāmiha caiva paratra ca || 13-58-8||
MHB 13-58-9
याचमानमभीमानादाशावन्तमकिंचनम् ।
यो नार्चति यथाशक्ति स नृशंसो युधिष्ठिर ॥ १३-५८-९॥
yācamānamabhīmānādāśāvantamakiṃcanam |
yo nārcati yathāśakti sa nṛśaṃso yudhiṣṭhira || 13-58-9||
MHB 13-58-10
अमित्रमपि चेद्दीनं शरणैषिणमागतम् ।
व्यसने योऽनुगृह्णाति स वै पुरुषसत्तमः ॥ १३-५८-१०॥
amitramapi ceddīnaṃ śaraṇaiṣiṇamāgatam |
vyasane yo'nugṛhṇāti sa vai puruṣasattamaḥ || 13-58-10||
MHB 13-58-11
कृशाय ह्रीमते तात वृत्तिक्षीणाय सीदते ।
अपहन्यात्क्षुधं यस्तु न तेन पुरुषः समः ॥ १३-५८-११॥
kṛśāya hrīmate tāta vṛttikṣīṇāya sīdate |
apahanyātkṣudhaṃ yastu na tena puruṣaḥ samaḥ || 13-58-11||
MHB 13-58-12
ह्रिया तु नियतान्साधून्पुत्रदारैश्च कर्शितान् ।
अयाचमानान्कौन्तेय सर्वोपायैर्निमन्त्रय ॥ १३-५८-१२॥
hriyā tu niyatānsādhūnputradāraiśca karśitān |
ayācamānānkaunteya sarvopāyairnimantraya || 13-58-12||
MHB 13-58-13
आशिषं ये न देवेषु न मर्त्येषु च कुर्वते ।
अर्हन्तो नित्यसत्त्वस्था यथालब्धोपजीविनः ॥ १३-५८-१३॥
āśiṣaṃ ye na deveṣu na martyeṣu ca kurvate |
arhanto nityasattvasthā yathālabdhopajīvinaḥ || 13-58-13||
MHB 13-58-14
आशीविषसमेभ्यश्च तेभ्यो रक्षस्व भारत ।
तान्युक्तैरुपजिज्ञास्य तथा द्विजवरोत्तमान् ॥ १३-५८-१४॥
āśīviṣasamebhyaśca tebhyo rakṣasva bhārata |
tānyuktairupajijñāsya tathā dvijavarottamān || 13-58-14||
MHB 13-58-15
कृतैरावसथैर्नित्यं सप्रेष्यैः सपरिच्छदैः ।
निमन्त्रयेथाः कौरव्य सर्वकामसुखावहैः ॥ १३-५८-१५॥
kṛtairāvasathairnityaṃ sapreṣyaiḥ saparicchadaiḥ |
nimantrayethāḥ kauravya sarvakāmasukhāvahaiḥ || 13-58-15||
MHB 13-58-16
यदि ते प्रतिगृह्णीयुः श्रद्धापूतं युधिष्ठिर ।
कार्यमित्येव मन्वाना धार्मिकाः पुण्यकर्मिणः ॥ १३-५८-१६॥
yadi te pratigṛhṇīyuḥ śraddhāpūtaṃ yudhiṣṭhira |
kāryamityeva manvānā dhārmikāḥ puṇyakarmiṇaḥ || 13-58-16||
MHB 13-58-17
विद्यास्नाता व्रतस्नाता ये व्यपाश्रित्यजीविनः ।
गूढस्वाध्यायतपसो ब्राह्मणाः संशितव्रताः ॥ १३-५८-१७॥
vidyāsnātā vratasnātā ye vyapāśrityajīvinaḥ |
gūḍhasvādhyāyatapaso brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ || 13-58-17||
MHB 13-58-18
तेषु शुद्धेषु दान्तेषु स्वदारनिरतेषु च ।
यत्करिष्यसि कल्याणं तत्त्वा लोकेषु धास्यति ॥ १३-५८-१८॥
teṣu śuddheṣu dānteṣu svadāranirateṣu ca |
yatkariṣyasi kalyāṇaṃ tattvā lokeṣu dhāsyati || 13-58-18||
MHB 13-58-19
यथाग्निहोत्रं सुहुतं सायं प्रातर्द्विजातिना ।
तथा भवति दत्तं वै द्विजेभ्योऽथ कृतात्मना ॥ १३-५८-१९॥
yathāgnihotraṃ suhutaṃ sāyaṃ prātardvijātinā |
tathā bhavati dattaṃ vai dvijebhyo'tha kṛtātmanā || 13-58-19||
MHB 13-58-20
एष ते विततो यज्ञः श्रद्धापूतः सदक्षिणः ।
विशिष्टः सर्वयज्ञेभ्यो ददतस्तात वर्तताम् ॥ १३-५८-२०॥
eṣa te vitato yajñaḥ śraddhāpūtaḥ sadakṣiṇaḥ |
viśiṣṭaḥ sarvayajñebhyo dadatastāta vartatām || 13-58-20||
MHB 13-58-21
निवापो दानसदृशस्तादृशेषु युधिष्ठिर ।
निवपन्पूजयंश्चैव तेष्वानृण्यं निगच्छति ॥ १३-५८-२१॥
nivāpo dānasadṛśastādṛśeṣu yudhiṣṭhira |
nivapanpūjayaṃścaiva teṣvānṛṇyaṃ nigacchati || 13-58-21||
MHB 13-58-22
य एव नो न कुप्यन्ति न लुभ्यन्ति तृणेष्वपि ।
त एव नः पूज्यतमा ये चान्ये प्रियवादिनः ॥ १३-५८-२२॥
ya eva no na kupyanti na lubhyanti tṛṇeṣvapi |
ta eva naḥ pūjyatamā ye cānye priyavādinaḥ || 13-58-22||
MHB 13-58-23
ये नो न बहु मन्यन्ते न प्रवर्तन्ति चापरे ।
पुत्रवत्परिपाल्यास्ते नमस्तेभ्यस्तथाभयम् ॥ १३-५८-२३॥
ye no na bahu manyante na pravartanti cāpare |
putravatparipālyāste namastebhyastathābhayam || 13-58-23||
MHB 13-58-24
ऋत्विक्पुरोहिताचार्या मृदुब्रह्मधरा हि ते ।
क्षत्रेणापि हि संसृष्टं तेजः शाम्यति वै द्विजे ॥ १३-५८-२४॥
ṛtvikpurohitācāryā mṛdubrahmadharā hi te |
kṣatreṇāpi hi saṃsṛṣṭaṃ tejaḥ śāmyati vai dvije || 13-58-24||
MHB 13-58-25
अस्ति मे बलवानस्मि राजास्मीति युधिष्ठिर ।
ब्राह्मणान्मा स्म पर्यश्नीर्वासोभिरशनेन च ॥ १३-५८-२५॥
asti me balavānasmi rājāsmīti yudhiṣṭhira |
brāhmaṇānmā sma paryaśnīrvāsobhiraśanena ca || 13-58-25||
MHB 13-58-26
यच्छोभार्थं बलार्थं वा वित्तमस्ति तवानघ ।
तेन ते ब्राह्मणाः पूज्याः स्वधर्ममनुतिष्ठता ॥ १३-५८-२६॥
yacchobhārthaṃ balārthaṃ vā vittamasti tavānagha |
tena te brāhmaṇāḥ pūjyāḥ svadharmamanutiṣṭhatā || 13-58-26||
MHB 13-58-27
नमस्कार्यास्त्वया विप्रा वर्तमाना यथातथम् ।
यथासुखं यथोत्साहं ललन्तु त्वयि पुत्रवत् ॥ १३-५८-२७॥
namaskāryāstvayā viprā vartamānā yathātatham |
yathāsukhaṃ yathotsāhaṃ lalantu tvayi putravat || 13-58-27||
MHB 13-58-28
को ह्यन्यः सुप्रसादानां सुहृदामल्पतोषिणाम् ।
वृत्तिमर्हत्युपक्षेप्तुं त्वदन्यः कुरुसत्तम ॥ १३-५८-२८॥
ko hyanyaḥ suprasādānāṃ suhṛdāmalpatoṣiṇām |
vṛttimarhatyupakṣeptuṃ tvadanyaḥ kurusattama || 13-58-28||
MHB 13-58-29
यथा पत्याश्रयो धर्मः स्त्रीणां लोके सनातनः ।
स देवः सा गतिर्नान्या तथास्माकं द्विजातयः ॥ १३-५८-२९॥
yathā patyāśrayo dharmaḥ strīṇāṃ loke sanātanaḥ |
sa devaḥ sā gatirnānyā tathāsmākaṃ dvijātayaḥ || 13-58-29||
MHB 13-58-30
यदि नो ब्राह्मणास्तात संत्यजेयुरपूजिताः ।
पश्यन्तो दारुणं कर्म सततं क्षत्रिये स्थितम् ॥ १३-५८-३०॥
yadi no brāhmaṇāstāta saṃtyajeyurapūjitāḥ |
paśyanto dāruṇaṃ karma satataṃ kṣatriye sthitam || 13-58-30||
MHB 13-58-31
अवेदानामकीर्तीनामलोकानामयज्वनाम् ।
कोऽस्माकं जीवितेनार्थस्तद्धि नो ब्राह्मणाश्रयम् ॥ १३-५८-३१॥
avedānāmakīrtīnāmalokānāmayajvanām |
ko'smākaṃ jīvitenārthastaddhi no brāhmaṇāśrayam || 13-58-31||
MHB 13-58-32
अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा धर्मः सनातनः ।
राजन्यो ब्राह्मणं राजन्पुरा परिचचार ह ।
वैश्यो राजन्यमित्येव शूद्रो वैश्यमिति श्रुतिः ॥ १३-५८-३२॥
atra te vartayiṣyāmi yathā dharmaḥ sanātanaḥ |
rājanyo brāhmaṇaṃ rājanpurā paricacāra ha |
vaiśyo rājanyamityeva śūdro vaiśyamiti śrutiḥ || 13-58-32||
MHB 13-58-33
दूराच्छूद्रेणोपचर्यो ब्राह्मणोऽग्निरिव ज्वलन् ।
संस्पर्शपरिचर्यस्तु वैश्येन क्षत्रियेण च ॥ १३-५८-३३॥
dūrācchūdreṇopacaryo brāhmaṇo'gniriva jvalan |
saṃsparśaparicaryastu vaiśyena kṣatriyeṇa ca || 13-58-33||
MHB 13-58-34
मृदुभावान्सत्यशीलान्सत्यधर्मानुपालकान् ।
आशीविषानिव क्रुद्धांस्तानुपाचरत द्विजान् ॥ १३-५८-३४॥
mṛdubhāvānsatyaśīlānsatyadharmānupālakān |
āśīviṣāniva kruddhāṃstānupācarata dvijān || 13-58-34||
MHB 13-58-35
अपरेषां परेषां च परेभ्यश्चैव ये परे ।
क्षत्रियाणां प्रतपतां तेजसा च बलेन च ।
ब्राह्मणेष्वेव शाम्यन्ति तेजांसि च तपांसि च ॥ १३-५८-३५॥
apareṣāṃ pareṣāṃ ca parebhyaścaiva ye pare |
kṣatriyāṇāṃ pratapatāṃ tejasā ca balena ca |
brāhmaṇeṣveva śāmyanti tejāṃsi ca tapāṃsi ca || 13-58-35||
MHB 13-58-36
न मे पिता प्रियतरो न त्वं तात तथा प्रियः ।
न मे पितुः पिता राजन्न चात्मा न च जीवितम् ॥ १३-५८-३६॥
na me pitā priyataro na tvaṃ tāta tathā priyaḥ |
na me pituḥ pitā rājanna cātmā na ca jīvitam || 13-58-36||
MHB 13-58-37
त्वत्तश्च मे प्रियतरः पृथिव्यां नास्ति कश्चन ।
त्वत्तोऽपि मे प्रियतरा ब्राह्मणा भरतर्षभ ॥ १३-५८-३७॥
tvattaśca me priyataraḥ pṛthivyāṃ nāsti kaścana |
tvatto'pi me priyatarā brāhmaṇā bharatarṣabha || 13-58-37||
MHB 13-58-38
ब्रवीमि सत्यमेतच्च यथाहं पाण्डुनन्दन ।
तेन सत्येन गच्छेयं लोकान्यत्र स शंतनुः ॥ १३-५८-३८॥
bravīmi satyametacca yathāhaṃ pāṇḍunandana |
tena satyena gaccheyaṃ lokānyatra sa śaṃtanuḥ || 13-58-38||
MHB 13-58-39
पश्येयं च सतां लोकाञ्छुचीन्ब्रह्मपुरस्कृतान् ।
तत्र मे तात गन्तव्यमह्नाय च चिराय च ॥ १३-५८-३९॥
paśyeyaṃ ca satāṃ lokāñchucīnbrahmapuraskṛtān |
tatra me tāta gantavyamahnāya ca cirāya ca || 13-58-39||
MHB 13-58-40
सोऽहमेतादृशाँल्लोकान्दृष्ट्वा भरतसत्तम ।
यन्मे कृतं ब्राह्मणेषु न तप्ये तेन पार्थिव ॥ १३-५८-४०॥
so'hametādṛśā~llokāndṛṣṭvā bharatasattama |
yanme kṛtaṃ brāhmaṇeṣu na tapye tena pārthiva || 13-58-40||
Adhyaya: 59/154 (19)
MHB 13-59-1
युधिष्ठिर उवाच ।
यौ तु स्यातां चरणेनोपपन्नौ यौ विद्यया सदृशौ जन्मना च ।
ताभ्यां दानं कतरस्मै विशिष्टमयाचमानाय च याचते च ॥ १३-५९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yau tu syātāṃ caraṇenopapannau yau vidyayā sadṛśau janmanā ca |
tābhyāṃ dānaṃ katarasmai viśiṣṭamayācamānāya ca yācate ca || 13-59-1||
MHB 13-59-2
भीष्म उवाच ।
श्रेयो वै याचतः पार्थ दत्तमाहुरयाचते ।
अर्हत्तमो वै धृतिमान्कृपणादधृतात्मनः ॥ १३-५९-२॥
bhīṣma uvāca |
śreyo vai yācataḥ pārtha dattamāhurayācate |
arhattamo vai dhṛtimānkṛpaṇādadhṛtātmanaḥ || 13-59-2||
MHB 13-59-3
क्षत्रियो रक्षणधृतिर्ब्राह्मणोऽनर्थनाधृतिः ।
ब्राह्मणो धृतिमान्विद्वान्देवान्प्रीणाति तुष्टिमान् ॥ १३-५९-३॥
kṣatriyo rakṣaṇadhṛtirbrāhmaṇo'narthanādhṛtiḥ |
brāhmaṇo dhṛtimānvidvāndevānprīṇāti tuṣṭimān || 13-59-3||
MHB 13-59-4
याच्ञामाहुरनीशस्य अभिहारं च भारत ।
उद्वेजयति याचन्हि सदा भूतानि दस्युवत् ॥ १३-५९-४॥
yācñāmāhuranīśasya abhihāraṃ ca bhārata |
udvejayati yācanhi sadā bhūtāni dasyuvat || 13-59-4||
MHB 13-59-5
म्रियते याचमानो वै तमनु म्रियते ददत् ।
ददत्संजीवयत्येनमात्मानं च युधिष्ठिर ॥ १३-५९-५॥
mriyate yācamāno vai tamanu mriyate dadat |
dadatsaṃjīvayatyenamātmānaṃ ca yudhiṣṭhira || 13-59-5||
MHB 13-59-6
आनृशंस्यं परो धर्मो याचते यत्प्रदीयते ।
अयाचतः सीदमानान्सर्वोपायैर्निमन्त्रय ॥ १३-५९-६॥
ānṛśaṃsyaṃ paro dharmo yācate yatpradīyate |
ayācataḥ sīdamānānsarvopāyairnimantraya || 13-59-6||
MHB 13-59-7
यदि वै तादृशा राष्ट्रे वसेयुस्ते द्विजोत्तमाः ।
भस्मच्छन्नानिवाग्नींस्तान्बुध्येथास्त्वं प्रयत्नतः ॥ १३-५९-७॥
yadi vai tādṛśā rāṣṭre vaseyuste dvijottamāḥ |
bhasmacchannānivāgnīṃstānbudhyethāstvaṃ prayatnataḥ || 13-59-7||
MHB 13-59-8
तपसा दीप्यमानास्ते दहेयुः पृथिवीमपि ।
पूज्या हि ज्ञानविज्ञानतपोयोगसमन्विताः ॥ १३-५९-८॥
tapasā dīpyamānāste daheyuḥ pṛthivīmapi |
pūjyā hi jñānavijñānatapoyogasamanvitāḥ || 13-59-8||
MHB 13-59-9
तेभ्यः पूजां प्रयुञ्जीथा ब्राह्मणेभ्यः परंतप ।
ददद्बहुविधान्दायानुपच्छन्दानयाचताम् ॥ १३-५९-९॥
tebhyaḥ pūjāṃ prayuñjīthā brāhmaṇebhyaḥ paraṃtapa |
dadadbahuvidhāndāyānupacchandānayācatām || 13-59-9||
MHB 13-59-10
यदग्निहोत्रे सुहुते सायंप्रातर्भवेत्फलम् ।
विद्यावेदव्रतवति तद्दानफलमुच्यते ॥ १३-५९-१०॥
yadagnihotre suhute sāyaṃprātarbhavetphalam |
vidyāvedavratavati taddānaphalamucyate || 13-59-10||
MHB 13-59-11
विद्यावेदव्रतस्नातानव्यपाश्रयजीविनः ।
गूढस्वाध्यायतपसो ब्राह्मणान्संशितव्रतान् ॥ १३-५९-११॥
vidyāvedavratasnātānavyapāśrayajīvinaḥ |
gūḍhasvādhyāyatapaso brāhmaṇānsaṃśitavratān || 13-59-11||
MHB 13-59-12
कृतैरावसथैर्हृद्यैः सप्रेष्यैः सपरिच्छदैः ।
निमन्त्रयेथाः कौन्तेय कामैश्चान्यैर्द्विजोत्तमान् ॥ १३-५९-१२॥
kṛtairāvasathairhṛdyaiḥ sapreṣyaiḥ saparicchadaiḥ |
nimantrayethāḥ kaunteya kāmaiścānyairdvijottamān || 13-59-12||
MHB 13-59-13
अपि ते प्रतिगृह्णीयुः श्रद्धापूतं युधिष्ठिर ।
कार्यमित्येव मन्वाना धर्मज्ञाः सूक्ष्मदर्शिनः ॥ १३-५९-१३॥
api te pratigṛhṇīyuḥ śraddhāpūtaṃ yudhiṣṭhira |
kāryamityeva manvānā dharmajñāḥ sūkṣmadarśinaḥ || 13-59-13||
MHB 13-59-14
अपि ते ब्राह्मणा भुक्त्वा गताः सोद्धरणान्गृहान् ।
येषां दाराः प्रतीक्षन्ते पर्जन्यमिव कर्षकाः ॥ १३-५९-१४॥
api te brāhmaṇā bhuktvā gatāḥ soddharaṇāngṛhān |
yeṣāṃ dārāḥ pratīkṣante parjanyamiva karṣakāḥ || 13-59-14||
MHB 13-59-15
अन्नानि प्रातःसवने नियता ब्रह्मचारिणः ।
ब्राह्मणास्तात भुञ्जानास्त्रेताग्नीन्प्रीणयन्तु ते ॥ १३-५९-१५॥
annāni prātaḥsavane niyatā brahmacāriṇaḥ |
brāhmaṇāstāta bhuñjānāstretāgnīnprīṇayantu te || 13-59-15||
MHB 13-59-16
माध्यंदिनं ते सवनं ददतस्तात वर्तताम् ।
गा हिरण्यानि वासांसि तेनेन्द्रः प्रीयतां तव ॥ १३-५९-१६॥
mādhyaṃdinaṃ te savanaṃ dadatastāta vartatām |
gā hiraṇyāni vāsāṃsi tenendraḥ prīyatāṃ tava || 13-59-16||
MHB 13-59-17
तृतीयं सवनं तत्ते वैश्वदेवं युधिष्ठिर ।
यद्देवेभ्यः पितृभ्यश्च विप्रेभ्यश्च प्रयच्छसि ॥ १३-५९-१७॥
tṛtīyaṃ savanaṃ tatte vaiśvadevaṃ yudhiṣṭhira |
yaddevebhyaḥ pitṛbhyaśca viprebhyaśca prayacchasi || 13-59-17||
MHB 13-59-18
अहिंसा सर्वभूतेभ्यः संविभागश्च सर्वशः ।
दमस्त्यागो धृतिः सत्यं भवत्ववभृथाय ते ॥ १३-५९-१८॥
ahiṃsā sarvabhūtebhyaḥ saṃvibhāgaśca sarvaśaḥ |
damastyāgo dhṛtiḥ satyaṃ bhavatvavabhṛthāya te || 13-59-18||
MHB 13-59-19
एष ते विततो यज्ञः श्रद्धापूतः सदक्षिणः ।
विशिष्टः सर्वयज्ञेभ्यो नित्यं तात प्रवर्तताम् ॥ १३-५९-१९॥
eṣa te vitato yajñaḥ śraddhāpūtaḥ sadakṣiṇaḥ |
viśiṣṭaḥ sarvayajñebhyo nityaṃ tāta pravartatām || 13-59-19||
Adhyaya: 60/154 (25)
MHB 13-60-1
युधिष्ठिर उवाच ।
दानं यज्ञक्रिया चेह किं स्वित्प्रेत्य महाफलम् ।
कस्य ज्यायः फलं प्रोक्तं कीदृशेभ्यः कथं कदा ॥ १३-६०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
dānaṃ yajñakriyā ceha kiṃ svitpretya mahāphalam |
kasya jyāyaḥ phalaṃ proktaṃ kīdṛśebhyaḥ kathaṃ kadā || 13-60-1||
MHB 13-60-2
एतदिच्छामि विज्ञातुं याथातथ्येन भारत ।
विद्वञ्जिज्ञासमानाय दानधर्मान्प्रचक्ष्व मे ॥ १३-६०-२॥
etadicchāmi vijñātuṃ yāthātathyena bhārata |
vidvañjijñāsamānāya dānadharmānpracakṣva me || 13-60-2||
MHB 13-60-3
अन्तर्वेद्यां च यद्दत्तं श्रद्धया चानृशंस्यतः ।
किं स्विन्निःश्रेयसं तात तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-६०-३॥
antarvedyāṃ ca yaddattaṃ śraddhayā cānṛśaṃsyataḥ |
kiṃ svinniḥśreyasaṃ tāta tanme brūhi pitāmaha || 13-60-3||
MHB 13-60-4
भीष्म उवाच ।
रौद्रं कर्म क्षत्रियस्य सततं तात वर्तते ।
तस्य वैतानिकं कर्म दानं चैवेह पावनम् ॥ १३-६०-४॥
bhīṣma uvāca |
raudraṃ karma kṣatriyasya satataṃ tāta vartate |
tasya vaitānikaṃ karma dānaṃ caiveha pāvanam || 13-60-4||
MHB 13-60-5
न तु पापकृतां राज्ञां प्रतिगृह्णन्ति साधवः ।
एतस्मात्कारणाद्यज्ञैर्यजेद्राजाप्तदक्षिणैः ॥ १३-६०-५॥
na tu pāpakṛtāṃ rājñāṃ pratigṛhṇanti sādhavaḥ |
etasmātkāraṇādyajñairyajedrājāptadakṣiṇaiḥ || 13-60-5||
MHB 13-60-6
अथ चेत्प्रतिगृह्णीयुर्दद्यादहरहर्नृपः ।
श्रद्धामास्थाय परमां पावनं ह्येतदुत्तमम् ॥ १३-६०-६॥
atha cetpratigṛhṇīyurdadyādaharaharnṛpaḥ |
śraddhāmāsthāya paramāṃ pāvanaṃ hyetaduttamam || 13-60-6||
MHB 13-60-7
ब्राह्मणांस्तर्पयेद्द्रव्यैस्ततो यज्ञे यतव्रतः ।
मैत्रान्साधून्वेदविदः शीलवृत्ततपोन्वितान् ॥ १३-६०-७॥
brāhmaṇāṃstarpayeddravyaistato yajñe yatavrataḥ |
maitrānsādhūnvedavidaḥ śīlavṛttataponvitān || 13-60-7||
MHB 13-60-8
यत्ते तेन करिष्यन्ति कृतं तेन भविष्यति ।
यज्ञान्साधय साधुभ्यः स्वाद्वन्नान्दक्षिणावतः ॥ १३-६०-८॥
yatte tena kariṣyanti kṛtaṃ tena bhaviṣyati |
yajñānsādhaya sādhubhyaḥ svādvannāndakṣiṇāvataḥ || 13-60-8||
MHB 13-60-9
इष्टं दत्तं च मन्येथा आत्मानं दानकर्मणा ।
पूजयेथा यायजूकांस्तवाप्यंशो भवेद्यथा ॥ १३-६०-९॥
iṣṭaṃ dattaṃ ca manyethā ātmānaṃ dānakarmaṇā |
pūjayethā yāyajūkāṃstavāpyaṃśo bhavedyathā || 13-60-9||
MHB 13-60-10
प्रजावतो भरेथाश्च ब्राह्मणान्बहुभारिणः ।
प्रजावांस्तेन भवति यथा जनयिता तथा ॥ १३-६०-१०॥
prajāvato bharethāśca brāhmaṇānbahubhāriṇaḥ |
prajāvāṃstena bhavati yathā janayitā tathā || 13-60-10||
MHB 13-60-11
यावतो वै साधुधर्मान्सन्तः संवर्तयन्त्युत ।
सर्वे ते चापि भर्तव्या नरा ये बहुभारिणः ॥ १३-६०-११॥
yāvato vai sādhudharmānsantaḥ saṃvartayantyuta |
sarve te cāpi bhartavyā narā ye bahubhāriṇaḥ || 13-60-11||
MHB 13-60-12
समृद्धः संप्रयच्छस्व ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिर ।
धेनूरनडुहोऽन्नानि च्छत्रं वासांस्युपानहौ ॥ १३-६०-१२॥
samṛddhaḥ saṃprayacchasva brāhmaṇebhyo yudhiṣṭhira |
dhenūranaḍuho'nnāni cchatraṃ vāsāṃsyupānahau || 13-60-12||
MHB 13-60-13
आज्यानि यजमानेभ्यस्तथान्नाद्यानि भारत ।
अश्ववन्ति च यानानि वेश्मानि शयनानि च ॥ १३-६०-१३॥
ājyāni yajamānebhyastathānnādyāni bhārata |
aśvavanti ca yānāni veśmāni śayanāni ca || 13-60-13||
MHB 13-60-14
एते देया व्युष्टिमन्तो लघूपायाश्च भारत ।
अजुगुप्सांश्च विज्ञाय ब्राह्मणान्वृत्तिकर्शितान् ॥ १३-६०-१४॥
ete deyā vyuṣṭimanto laghūpāyāśca bhārata |
ajugupsāṃśca vijñāya brāhmaṇānvṛttikarśitān || 13-60-14||
MHB 13-60-15
उपच्छन्नं प्रकाशं वा वृत्त्या तान्प्रतिपादय ।
राजसूयाश्वमेधाभ्यां श्रेयस्तत्क्षत्रियान्प्रति ॥ १३-६०-१५॥
upacchannaṃ prakāśaṃ vā vṛttyā tānpratipādaya |
rājasūyāśvamedhābhyāṃ śreyastatkṣatriyānprati || 13-60-15||
MHB 13-60-16
एवं पापैर्विमुक्तस्त्वं पूतः स्वर्गमवाप्स्यसि ।
स्रंसयित्वा पुनः कोशं यद्राष्ट्रं पालयिष्यसि ॥ १३-६०-१६॥
evaṃ pāpairvimuktastvaṃ pūtaḥ svargamavāpsyasi |
sraṃsayitvā punaḥ kośaṃ yadrāṣṭraṃ pālayiṣyasi || 13-60-16||
MHB 13-60-17
ततश्च ब्रह्मभूयस्त्वमवाप्स्यसि धनानि च ।
आत्मनश्च परेषां च वृत्तिं संरक्ष भारत ॥ १३-६०-१७॥
tataśca brahmabhūyastvamavāpsyasi dhanāni ca |
ātmanaśca pareṣāṃ ca vṛttiṃ saṃrakṣa bhārata || 13-60-17||
MHB 13-60-18
पुत्रवच्चापि भृत्यान्स्वान्प्रजाश्च परिपालय ।
योगक्षेमश्च ते नित्यं ब्राह्मणेष्वस्तु भारत ॥ १३-६०-१८॥
putravaccāpi bhṛtyānsvānprajāśca paripālaya |
yogakṣemaśca te nityaṃ brāhmaṇeṣvastu bhārata || 13-60-18||
MHB 13-60-19
अरक्षितारं हर्तारं विलोप्तारमदायकम् ।
तं स्म राजकलिं हन्युः प्रजाः संभूय निर्घृणम् ॥ १३-६०-१९॥
arakṣitāraṃ hartāraṃ viloptāramadāyakam |
taṃ sma rājakaliṃ hanyuḥ prajāḥ saṃbhūya nirghṛṇam || 13-60-19||
MHB 13-60-20
अहं वो रक्षितेत्युक्त्वा यो न रक्षति भूमिपः ।
स संहत्य निहन्तव्यः श्वेव सोन्माद आतुरः ॥ १३-६०-२०॥
ahaṃ vo rakṣitetyuktvā yo na rakṣati bhūmipaḥ |
sa saṃhatya nihantavyaḥ śveva sonmāda āturaḥ || 13-60-20||
MHB 13-60-21
पापं कुर्वन्ति यत्किंचित्प्रजा राज्ञा ह्यरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य पापस्य राजा भारत विन्दति ॥ १३-६०-२१॥
pāpaṃ kurvanti yatkiṃcitprajā rājñā hyarakṣitāḥ |
caturthaṃ tasya pāpasya rājā bhārata vindati || 13-60-21||
MHB 13-60-22
अप्याहुः सर्वमेवेति भूयोऽर्धमिति निश्चयः ।
चतुर्थं मतमस्माकं मनोः श्रुत्वानुशासनम् ॥ १३-६०-२२॥
apyāhuḥ sarvameveti bhūyo'rdhamiti niścayaḥ |
caturthaṃ matamasmākaṃ manoḥ śrutvānuśāsanam || 13-60-22||
MHB 13-60-23
शुभं वा यत्प्रकुर्वन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य पुण्यस्य राजा चाप्नोति भारत ॥ १३-६०-२३॥
śubhaṃ vā yatprakurvanti prajā rājñā surakṣitāḥ |
caturthaṃ tasya puṇyasya rājā cāpnoti bhārata || 13-60-23||
MHB 13-60-24
जीवन्तं त्वानुजीवन्तु प्रजाः सर्वा युधिष्ठिर ।
पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिव द्विजाः ॥ १३-६०-२४॥
jīvantaṃ tvānujīvantu prajāḥ sarvā yudhiṣṭhira |
parjanyamiva bhūtāni mahādrumamiva dvijāḥ || 13-60-24||
MHB 13-60-25
कुबेरमिव रक्षांसि शतक्रतुमिवामराः ।
ज्ञातयस्त्वानुजीवन्तु सुहृदश्च परंतप ॥ १३-६०-२५॥
kuberamiva rakṣāṃsi śatakratumivāmarāḥ |
jñātayastvānujīvantu suhṛdaśca paraṃtapa || 13-60-25||
Adhyaya: 61/154 (93)
MHB 13-61-1
युधिष्ठिर उवाच ।
इदं देयमिदं देयमितीयं श्रुतिचोदना ।
बहुदेयाश्च राजानः किं स्विद्देयमनुत्तमम् ॥ १३-६१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
idaṃ deyamidaṃ deyamitīyaṃ śruticodanā |
bahudeyāśca rājānaḥ kiṃ sviddeyamanuttamam || 13-61-1||
MHB 13-61-2
भीष्म उवाच ।
अति दानानि सर्वाणि पृथिवीदानमुच्यते ।
अचला ह्यक्षया भूमिर्दोग्ध्री कामाननुत्तमान् ॥ १३-६१-२॥
bhīṣma uvāca |
ati dānāni sarvāṇi pṛthivīdānamucyate |
acalā hyakṣayā bhūmirdogdhrī kāmānanuttamān || 13-61-2||
MHB 13-61-3
दोग्ध्री वासांसि रत्नानि पशून्व्रीहियवांस्तथा ।
भूमिदः सर्वभूतेषु शाश्वतीरेधते समाः ॥ १३-६१-३॥
dogdhrī vāsāṃsi ratnāni paśūnvrīhiyavāṃstathā |
bhūmidaḥ sarvabhūteṣu śāśvatīredhate samāḥ || 13-61-3||
MHB 13-61-4
यावद्भूमेरायुरिह तावद्भूमिद एधते ।
न भूमिदानादस्तीह परं किंचिद्युधिष्ठिर ॥ १३-६१-४॥
yāvadbhūmerāyuriha tāvadbhūmida edhate |
na bhūmidānādastīha paraṃ kiṃcidyudhiṣṭhira || 13-61-4||
MHB 13-61-5
अप्यल्पं प्रददुः पूर्वे पृथिव्या इति नः श्रुतम् ।
भूमिमेते ददुः सर्वे ये भूमिं भुञ्जते जनाः ॥ १३-६१-५॥
apyalpaṃ pradaduḥ pūrve pṛthivyā iti naḥ śrutam |
bhūmimete daduḥ sarve ye bhūmiṃ bhuñjate janāḥ || 13-61-5||
MHB 13-61-6
स्वकर्मैवोपजीवन्ति नरा इह परत्र च ।
भूमिर्भूतिर्महादेवी दातारं कुरुते प्रियम् ॥ १३-६१-६॥
svakarmaivopajīvanti narā iha paratra ca |
bhūmirbhūtirmahādevī dātāraṃ kurute priyam || 13-61-6||
MHB 13-61-7
य एतां दक्षिणां दद्यादक्षयां पृथिवीपतिः ।
पुनर्नरत्वं संप्राप्य भवेत्स पृथिवीपतिः ॥ १३-६१-७॥
ya etāṃ dakṣiṇāṃ dadyādakṣayāṃ pṛthivīpatiḥ |
punarnaratvaṃ saṃprāpya bhavetsa pṛthivīpatiḥ || 13-61-7||
MHB 13-61-8
यथा दानं तथा भोग इति धर्मेषु निश्चयः ।
संग्रामे वा तनुं जह्याद्दद्याद्वा पृथिवीमिमाम् ॥ १३-६१-८॥
yathā dānaṃ tathā bhoga iti dharmeṣu niścayaḥ |
saṃgrāme vā tanuṃ jahyāddadyādvā pṛthivīmimām || 13-61-8||
MHB 13-61-9
इत्येतां क्षत्रबन्धूनां वदन्ति परमाशिषम् ।
पुनाति दत्ता पृथिवी दातारमिति शुश्रुम ॥ १३-६१-९॥
ityetāṃ kṣatrabandhūnāṃ vadanti paramāśiṣam |
punāti dattā pṛthivī dātāramiti śuśruma || 13-61-9||
MHB 13-61-10
अपि पापसमाचारं ब्रह्मघ्नमपि वानृतम् ।
सैव पापं पावयति सैव पापात्प्रमोचयेत् ॥ १३-६१-१०॥
api pāpasamācāraṃ brahmaghnamapi vānṛtam |
saiva pāpaṃ pāvayati saiva pāpātpramocayet || 13-61-10||
MHB 13-61-11
अपि पापकृतां राज्ञां प्रतिगृह्णन्ति साधवः ।
पृथिवीं नान्यदिच्छन्ति पावनं जननी यथा ॥ १३-६१-११॥
api pāpakṛtāṃ rājñāṃ pratigṛhṇanti sādhavaḥ |
pṛthivīṃ nānyadicchanti pāvanaṃ jananī yathā || 13-61-11||
MHB 13-61-12
नामास्याः प्रियदत्तेति गुह्यं देव्याः सनातनम् ।
दानं वाप्यथ वा ज्ञानं नाम्नोऽस्याः परमं प्रियम् ।
तस्मात्प्राप्यैव पृथिवीं दद्याद्विप्राय पार्थिवः ॥ १३-६१-१२॥
nāmāsyāḥ priyadatteti guhyaṃ devyāḥ sanātanam |
dānaṃ vāpyatha vā jñānaṃ nāmno'syāḥ paramaṃ priyam |
tasmātprāpyaiva pṛthivīṃ dadyādviprāya pārthivaḥ || 13-61-12||
MHB 13-61-13
नाभूमिपतिना भूमिरधिष्ठेया कथंचन ।
न वा पात्रेण वा गूहेदन्तर्धानेन वा चरेत् ।
ये चान्ये भूमिमिच्छेयुः कुर्युरेवमसंशयम् ॥ १३-६१-१३॥
nābhūmipatinā bhūmiradhiṣṭheyā kathaṃcana |
na vā pātreṇa vā gūhedantardhānena vā caret |
ye cānye bhūmimiccheyuḥ kuryurevamasaṃśayam || 13-61-13||
MHB 13-61-14
यः साधोर्भूमिमादत्ते न भूमिं विन्दते तु सः ।
भूमिं तु दत्त्वा साधुभ्यो विन्दते भूमिमेव हि ।
प्रेत्येह च स धर्मात्मा संप्राप्नोति महद्यशः ॥ १३-६१-१४॥
yaḥ sādhorbhūmimādatte na bhūmiṃ vindate tu saḥ |
bhūmiṃ tu dattvā sādhubhyo vindate bhūmimeva hi |
pretyeha ca sa dharmātmā saṃprāpnoti mahadyaśaḥ || 13-61-14||
MHB 13-61-15
यस्य विप्रानुशासन्ति साधोर्भूमिं सदैव हि ।
न तस्य शत्रवो राजन्प्रशासन्ति वसुंधराम् ॥ १३-६१-१५॥
yasya viprānuśāsanti sādhorbhūmiṃ sadaiva hi |
na tasya śatravo rājanpraśāsanti vasuṃdharām || 13-61-15||
MHB 13-61-16
यत्किंचित्पुरुषः पापं कुरुते वृत्तिकर्शितः ।
अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन पूयते ॥ १३-६१-१६॥
yatkiṃcitpuruṣaḥ pāpaṃ kurute vṛttikarśitaḥ |
api gocarmamātreṇa bhūmidānena pūyate || 13-61-16||
MHB 13-61-17
येऽपि संकीर्णकर्माणो राजानो रौद्रकर्मिणः ।
तेभ्यः पवित्रमाख्येयं भूमिदानमनुत्तमम् ॥ १३-६१-१७॥
ye'pi saṃkīrṇakarmāṇo rājāno raudrakarmiṇaḥ |
tebhyaḥ pavitramākhyeyaṃ bhūmidānamanuttamam || 13-61-17||
MHB 13-61-18
अल्पान्तरमिदं शश्वत्पुराणा मेनिरे जनाः ।
यो यजेदश्वमेधेन दद्याद्वा साधवे महीम् ॥ १३-६१-१८॥
alpāntaramidaṃ śaśvatpurāṇā menire janāḥ |
yo yajedaśvamedhena dadyādvā sādhave mahīm || 13-61-18||
MHB 13-61-19
अपि चेत्सुकृतं कृत्वा शङ्केरन्नपि पण्डिताः ।
अशक्यमेकमेवैतद्भूमिदानमनुत्तमम् ॥ १३-६१-१९॥
api cetsukṛtaṃ kṛtvā śaṅkerannapi paṇḍitāḥ |
aśakyamekamevaitadbhūmidānamanuttamam || 13-61-19||
MHB 13-61-20
सुवर्णं रजतं वस्त्रं मणिमुक्तावसूनि च ।
सर्वमेतन्महाप्राज्ञ ददाति वसुधां ददत् ॥ १३-६१-२०॥
suvarṇaṃ rajataṃ vastraṃ maṇimuktāvasūni ca |
sarvametanmahāprājña dadāti vasudhāṃ dadat || 13-61-20||
MHB 13-61-21
तपो यज्ञः श्रुतं शीलमलोभः सत्यसंधता ।
गुरुदैवतपूजा च नातिवर्तन्ति भूमिदम् ॥ १३-६१-२१॥
tapo yajñaḥ śrutaṃ śīlamalobhaḥ satyasaṃdhatā |
gurudaivatapūjā ca nātivartanti bhūmidam || 13-61-21||
MHB 13-61-22
भर्तुर्निःश्रेयसे युक्तास्त्यक्तात्मानो रणे हताः ।
ब्रह्मलोकगताः सिद्धा नातिक्रामन्ति भूमिदम् ॥ १३-६१-२२॥
bharturniḥśreyase yuktāstyaktātmāno raṇe hatāḥ |
brahmalokagatāḥ siddhā nātikrāmanti bhūmidam || 13-61-22||
MHB 13-61-23
यथा जनित्री क्षीरेण स्वपुत्रं भरते सदा ।
अनुगृह्णाति दातारं तथा सर्वरसैर्मही ॥ १३-६१-२३॥
yathā janitrī kṣīreṇa svaputraṃ bharate sadā |
anugṛhṇāti dātāraṃ tathā sarvarasairmahī || 13-61-23||
MHB 13-61-24
मृत्योर्वै किंकरो दण्डस्तापो वह्नेः सुदारुणः ।
घोराश्च वारुणाः पाशा नोपसर्पन्ति भूमिदम् ॥ १३-६१-२४॥
mṛtyorvai kiṃkaro daṇḍastāpo vahneḥ sudāruṇaḥ |
ghorāśca vāruṇāḥ pāśā nopasarpanti bhūmidam || 13-61-24||
MHB 13-61-25
पितॄंश्च पितृलोकस्थान्देवलोके च देवताः ।
संतर्पयति शान्तात्मा यो ददाति वसुंधराम् ॥ १३-६१-२५॥
pitṝṃśca pitṛlokasthāndevaloke ca devatāḥ |
saṃtarpayati śāntātmā yo dadāti vasuṃdharām || 13-61-25||
MHB 13-61-26
कृशाय म्रियमाणाय वृत्तिम्लानाय सीदते ।
भूमिं वृत्तिकरीं दत्त्वा सत्री भवति मानवः ॥ १३-६१-२६॥
kṛśāya mriyamāṇāya vṛttimlānāya sīdate |
bhūmiṃ vṛttikarīṃ dattvā satrī bhavati mānavaḥ || 13-61-26||
MHB 13-61-27
यथा धावति गौर्वत्सं क्षीरमभ्युत्सृजन्त्युत ।
एवमेव महाभाग भूमिर्भवति भूमिदम् ॥ १३-६१-२७॥
yathā dhāvati gaurvatsaṃ kṣīramabhyutsṛjantyuta |
evameva mahābhāga bhūmirbhavati bhūmidam || 13-61-27||
MHB 13-61-28
हलकृष्टां महीं दत्त्वा सबीजां सफलामपि ।
उदीर्णं वापि शरणं तथा भवति कामदः ॥ १३-६१-२८॥
halakṛṣṭāṃ mahīṃ dattvā sabījāṃ saphalāmapi |
udīrṇaṃ vāpi śaraṇaṃ tathā bhavati kāmadaḥ || 13-61-28||
MHB 13-61-29
ब्राह्मणं वृत्तसंपन्नमाहिताग्निं शुचिव्रतम् ।
नरः प्रतिग्राह्य महीं न याति यमसादनम् ॥ १३-६१-२९॥
brāhmaṇaṃ vṛttasaṃpannamāhitāgniṃ śucivratam |
naraḥ pratigrāhya mahīṃ na yāti yamasādanam || 13-61-29||
MHB 13-61-30
यथा चन्द्रमसो वृद्धिरहन्यहनि जायते ।
तथा भूमिकृतं दानं सस्ये सस्ये विवर्धते ॥ १३-६१-३०॥
yathā candramaso vṛddhirahanyahani jāyate |
tathā bhūmikṛtaṃ dānaṃ sasye sasye vivardhate || 13-61-30||
MHB 13-61-31
अत्र गाथा भूमिगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः ।
याः श्रुत्वा जामदग्न्येन दत्ता भूः काश्यपाय वै ॥ १३-६१-३१॥
atra gāthā bhūmigītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ |
yāḥ śrutvā jāmadagnyena dattā bhūḥ kāśyapāya vai || 13-61-31||
MHB 13-61-32
मामेवादत्त मां दत्त मां दत्त्वा मामवाप्स्यथ ।
अस्मिँल्लोके परे चैव ततश्चाजनने पुनः ॥ १३-६१-३२॥
māmevādatta māṃ datta māṃ dattvā māmavāpsyatha |
asmi~lloke pare caiva tataścājanane punaḥ || 13-61-32||
MHB 13-61-33
य इमां व्याहृतिं वेद ब्राह्मणो ब्रह्मसंश्रितः ।
श्राद्धस्य हूयमानस्य ब्रह्मभूयं स गच्छति ॥ १३-६१-३३॥
ya imāṃ vyāhṛtiṃ veda brāhmaṇo brahmasaṃśritaḥ |
śrāddhasya hūyamānasya brahmabhūyaṃ sa gacchati || 13-61-33||
MHB 13-61-34
कृत्यानामभिशस्तानां दुरिष्टशमनं महत् ।
प्रायश्चित्तमहं कृत्वा पुनात्युभयतो दश ॥ १३-६१-३४॥
kṛtyānāmabhiśastānāṃ duriṣṭaśamanaṃ mahat |
prāyaścittamahaṃ kṛtvā punātyubhayato daśa || 13-61-34||
MHB 13-61-35
पुनाति य इदं वेद वेद चाहं तथैव च ।
प्रकृतिः सर्वभूतानां भूमिर्वै शाश्वती मता ॥ १३-६१-३५॥
punāti ya idaṃ veda veda cāhaṃ tathaiva ca |
prakṛtiḥ sarvabhūtānāṃ bhūmirvai śāśvatī matā || 13-61-35||
MHB 13-61-36
अभिषिच्यैव नृपतिं श्रावयेदिममागमम् ।
यथा श्रुत्वा महीं दद्यान्नादद्यात्साधुतश्च ताम् ॥ १३-६१-३६॥
abhiṣicyaiva nṛpatiṃ śrāvayedimamāgamam |
yathā śrutvā mahīṃ dadyānnādadyātsādhutaśca tām || 13-61-36||
MHB 13-61-37
सोऽयं कृत्स्नो ब्राह्मणार्थो राजार्थश्चाप्यसंशयम् ।
राजा हि धर्मकुशलः प्रथमं भूतिलक्षणम् ॥ १३-६१-३७॥
so'yaṃ kṛtsno brāhmaṇārtho rājārthaścāpyasaṃśayam |
rājā hi dharmakuśalaḥ prathamaṃ bhūtilakṣaṇam || 13-61-37||
MHB 13-61-38
अथ येषामधर्मज्ञो राजा भवति नास्तिकः ।
न ते सुखं प्रबुध्यन्ते न सुखं प्रस्वपन्ति च ॥ १३-६१-३८॥
atha yeṣāmadharmajño rājā bhavati nāstikaḥ |
na te sukhaṃ prabudhyante na sukhaṃ prasvapanti ca || 13-61-38||
MHB 13-61-39
सदा भवन्ति चोद्विग्नास्तस्य दुश्चरितैर्नराः ।
योगक्षेमा हि बहवो राष्ट्रं नास्याविशन्ति तत् ॥ १३-६१-३९॥
sadā bhavanti codvignāstasya duścaritairnarāḥ |
yogakṣemā hi bahavo rāṣṭraṃ nāsyāviśanti tat || 13-61-39||
MHB 13-61-40
अथ येषां पुनः प्राज्ञो राजा भवति धार्मिकः ।
सुखं ते प्रतिबुध्यन्ते सुसुखं प्रस्वपन्ति च ॥ १३-६१-४०॥
atha yeṣāṃ punaḥ prājño rājā bhavati dhārmikaḥ |
sukhaṃ te pratibudhyante susukhaṃ prasvapanti ca || 13-61-40||
MHB 13-61-41
तस्य राज्ञः शुभैरार्यैः कर्मभिर्निर्वृताः प्रजाः ।
योगक्षेमेण वृष्ट्या च विवर्धन्ते स्वकर्मभिः ॥ १३-६१-४१॥
tasya rājñaḥ śubhairāryaiḥ karmabhirnirvṛtāḥ prajāḥ |
yogakṣemeṇa vṛṣṭyā ca vivardhante svakarmabhiḥ || 13-61-41||
MHB 13-61-42
स कुलीनः स पुरुषः स बन्धुः स च पुण्यकृत् ।
स दाता स च विक्रान्तो यो ददाति वसुंधराम् ॥ १३-६१-४२॥
sa kulīnaḥ sa puruṣaḥ sa bandhuḥ sa ca puṇyakṛt |
sa dātā sa ca vikrānto yo dadāti vasuṃdharām || 13-61-42||
MHB 13-61-43
आदित्या इव दीप्यन्ते तेजसा भुवि मानवाः ।
ददन्ति वसुधां स्फीतां ये वेदविदुषि द्विजे ॥ १३-६१-४३॥
ādityā iva dīpyante tejasā bhuvi mānavāḥ |
dadanti vasudhāṃ sphītāṃ ye vedaviduṣi dvije || 13-61-43||
MHB 13-61-44
यथा बीजानि रोहन्ति प्रकीर्णानि महीतले ।
तथा कामाः प्ररोहन्ति भूमिदानसमार्जिताः ॥ १३-६१-४४॥
yathā bījāni rohanti prakīrṇāni mahītale |
tathā kāmāḥ prarohanti bhūmidānasamārjitāḥ || 13-61-44||
MHB 13-61-45
आदित्यो वरुणो विष्णुर्ब्रह्मा सोमो हुताशनः ।
शूलपाणिश्च भगवान्प्रतिनन्दन्ति भूमिदम् ॥ १३-६१-४५॥
ādityo varuṇo viṣṇurbrahmā somo hutāśanaḥ |
śūlapāṇiśca bhagavānpratinandanti bhūmidam || 13-61-45||
MHB 13-61-46
भूमौ जायन्ति पुरुषा भूमौ निष्ठां व्रजन्ति च ।
चतुर्विधो हि लोकोऽयं योऽयं भूमिगुणात्मकः ॥ १३-६१-४६॥
bhūmau jāyanti puruṣā bhūmau niṣṭhāṃ vrajanti ca |
caturvidho hi loko'yaṃ yo'yaṃ bhūmiguṇātmakaḥ || 13-61-46||
MHB 13-61-47
एषा माता पिता चैव जगतः पृथिवीपते ।
नानया सदृशं भूतं किंचिदस्ति जनाधिप ॥ १३-६१-४७॥
eṣā mātā pitā caiva jagataḥ pṛthivīpate |
nānayā sadṛśaṃ bhūtaṃ kiṃcidasti janādhipa || 13-61-47||
MHB 13-61-48
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतेश्च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर ॥ १३-६१-४८॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
bṛhaspateśca saṃvādamindrasya ca yudhiṣṭhira || 13-61-48||
MHB 13-61-49
इष्ट्वा क्रतुशतेनाथ महता दक्षिणावता ।
मघवा वाग्विदां श्रेष्ठं पप्रच्छेदं बृहस्पतिम् ॥ १३-६१-४९॥
iṣṭvā kratuśatenātha mahatā dakṣiṇāvatā |
maghavā vāgvidāṃ śreṣṭhaṃ papracchedaṃ bṛhaspatim || 13-61-49||
MHB 13-61-50
भगवन्केन दानेन स्वर्गतः सुखमेधते ।
यदक्षयं महार्घं च तद्ब्रूहि वदतां वर ॥ १३-६१-५०॥
bhagavankena dānena svargataḥ sukhamedhate |
yadakṣayaṃ mahārghaṃ ca tadbrūhi vadatāṃ vara || 13-61-50||
MHB 13-61-51
इत्युक्तः स सुरेन्द्रेण ततो देवपुरोहितः ।
बृहस्पतिर्महातेजाः प्रत्युवाच शतक्रतुम् ॥ १३-६१-५१॥
ityuktaḥ sa surendreṇa tato devapurohitaḥ |
bṛhaspatirmahātejāḥ pratyuvāca śatakratum || 13-61-51||
MHB 13-61-52
सुवर्णदानं गोदानं भूमिदानं च वृत्रहन् ।
दददेतान्महाप्राज्ञः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १३-६१-५२॥
suvarṇadānaṃ godānaṃ bhūmidānaṃ ca vṛtrahan |
dadadetānmahāprājñaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 13-61-52||
MHB 13-61-53
न भूमिदानाद्देवेन्द्र परं किंचिदिति प्रभो ।
विशिष्टमिति मन्यामि यथा प्राहुर्मनीषिणः ॥ १३-६१-५३॥
na bhūmidānāddevendra paraṃ kiṃciditi prabho |
viśiṣṭamiti manyāmi yathā prāhurmanīṣiṇaḥ || 13-61-53||
MHB 13-61-54
ये शूरा निहता युद्धे स्वर्याता दानगृद्धिनः ।
सर्वे ते विबुधश्रेष्ठ नातिक्रामन्ति भूमिदम् ॥ १३-६१-५४॥
ye śūrā nihatā yuddhe svaryātā dānagṛddhinaḥ |
sarve te vibudhaśreṣṭha nātikrāmanti bhūmidam || 13-61-54||
MHB 13-61-55
भर्तुर्निःश्रेयसे युक्तास्त्यक्तात्मानो रणे हताः ।
ब्रह्मलोकगताः शूरा नातिक्रामन्ति भूमिदम् ॥ १३-६१-५५॥
bharturniḥśreyase yuktāstyaktātmāno raṇe hatāḥ |
brahmalokagatāḥ śūrā nātikrāmanti bhūmidam || 13-61-55||
MHB 13-61-56
पञ्च पूर्वादिपुरुषाः षट्च ये वसुधां गताः ।
एकादश ददद्भूमिं परित्रातीह मानवः ॥ १३-६१-५६॥
pañca pūrvādipuruṣāḥ ṣaṭca ye vasudhāṃ gatāḥ |
ekādaśa dadadbhūmiṃ paritrātīha mānavaḥ || 13-61-56||
MHB 13-61-57
रत्नोपकीर्णां वसुधां यो ददाति पुरंदर ।
स मुक्तः सर्वकलुषैः स्वर्गलोके महीयते ॥ १३-६१-५७॥
ratnopakīrṇāṃ vasudhāṃ yo dadāti puraṃdara |
sa muktaḥ sarvakaluṣaiḥ svargaloke mahīyate || 13-61-57||
MHB 13-61-58
महीं स्फीतां ददद्राजा सर्वकामगुणान्विताम् ।
राजाधिराजो भवति तद्धि दानमनुत्तमम् ॥ १३-६१-५८॥
mahīṃ sphītāṃ dadadrājā sarvakāmaguṇānvitām |
rājādhirājo bhavati taddhi dānamanuttamam || 13-61-58||
MHB 13-61-59
सर्वकामसमायुक्तां काश्यपीं यः प्रयच्छति ।
सर्वभूतानि मन्यन्ते मां ददातीति वासव ॥ १३-६१-५९॥
sarvakāmasamāyuktāṃ kāśyapīṃ yaḥ prayacchati |
sarvabhūtāni manyante māṃ dadātīti vāsava || 13-61-59||
MHB 13-61-60
सर्वकामदुघां धेनुं सर्वकामपुरोगमाम् ।
ददाति यः सहस्राक्ष स स्वर्गं याति मानवः ॥ १३-६१-६०॥
sarvakāmadughāṃ dhenuṃ sarvakāmapurogamām |
dadāti yaḥ sahasrākṣa sa svargaṃ yāti mānavaḥ || 13-61-60||
MHB 13-61-61
मधुसर्पिःप्रवाहिन्यः पयोदधिवहास्तथा ।
सरितस्तर्पयन्तीह सुरेन्द्र वसुधाप्रदम् ॥ १३-६१-६१॥
madhusarpiḥpravāhinyaḥ payodadhivahāstathā |
saritastarpayantīha surendra vasudhāpradam || 13-61-61||
MHB 13-61-62
भूमिप्रदानान्नृपतिर्मुच्यते राजकिल्बिषात् ।
न हि भूमिप्रदानेन दानमन्यद्विशिष्यते ॥ १३-६१-६२॥
bhūmipradānānnṛpatirmucyate rājakilbiṣāt |
na hi bhūmipradānena dānamanyadviśiṣyate || 13-61-62||
MHB 13-61-63
ददाति यः समुद्रान्तां पृथिवीं शस्त्रनिर्जिताम् ।
तं जनाः कथयन्तीह यावद्धरति गौरियम् ॥ १३-६१-६३॥
dadāti yaḥ samudrāntāṃ pṛthivīṃ śastranirjitām |
taṃ janāḥ kathayantīha yāvaddharati gauriyam || 13-61-63||
MHB 13-61-64
पुण्यामृद्धरसां भूमिं यो ददाति पुरंदर ।
न तस्य लोकाः क्षीयन्ते भूमिदानगुणार्जिताः ॥ १३-६१-६४॥
puṇyāmṛddharasāṃ bhūmiṃ yo dadāti puraṃdara |
na tasya lokāḥ kṣīyante bhūmidānaguṇārjitāḥ || 13-61-64||
MHB 13-61-65
सर्वथा पार्थिवेनेह सततं भूतिमिच्छता ।
भूर्देया विधिवच्छक्र पात्रे सुखमभीप्सता ॥ १३-६१-६५॥
sarvathā pārthiveneha satataṃ bhūtimicchatā |
bhūrdeyā vidhivacchakra pātre sukhamabhīpsatā || 13-61-65||
MHB 13-61-66
अपि कृत्वा नरः पापं भूमिं दत्त्वा द्विजातये ।
समुत्सृजति तत्पापं जीर्णां त्वचमिवोरगः ॥ १३-६१-६६॥
api kṛtvā naraḥ pāpaṃ bhūmiṃ dattvā dvijātaye |
samutsṛjati tatpāpaṃ jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ || 13-61-66||
MHB 13-61-67
सागरान्सरितः शैलान्काननानि च सर्वशः ।
सर्वमेतन्नरः शक्र ददाति वसुधां ददत् ॥ १३-६१-६७॥
sāgarānsaritaḥ śailānkānanāni ca sarvaśaḥ |
sarvametannaraḥ śakra dadāti vasudhāṃ dadat || 13-61-67||
MHB 13-61-68
तडागान्युदपानानि स्रोतांसि च सरांसि च ।
स्नेहान्सर्वरसांश्चैव ददाति वसुधां ददत् ॥ १३-६१-६८॥
taḍāgānyudapānāni srotāṃsi ca sarāṃsi ca |
snehānsarvarasāṃścaiva dadāti vasudhāṃ dadat || 13-61-68||
MHB 13-61-69
ओषधीः क्षीरसंपन्ना नगान्पुष्पफलान्वितान् ।
काननोपलशैलांश्च ददाति वसुधां ददत् ॥ १३-६१-६९॥
oṣadhīḥ kṣīrasaṃpannā nagānpuṣpaphalānvitān |
kānanopalaśailāṃśca dadāti vasudhāṃ dadat || 13-61-69||
MHB 13-61-70
अग्निष्टोमप्रभृतिभिरिष्ट्वा च स्वाप्तदक्षिणैः ।
न तत्फलमवाप्नोति भूमिदानाद्यदश्नुते ॥ १३-६१-७०॥
agniṣṭomaprabhṛtibhiriṣṭvā ca svāptadakṣiṇaiḥ |
na tatphalamavāpnoti bhūmidānādyadaśnute || 13-61-70||
MHB 13-61-71
दाता दशानुगृह्णाति दश हन्ति तथा क्षिपन् ।
पूर्वदत्तां हरन्भूमिं नरकायोपगच्छति ॥ १३-६१-७१॥
dātā daśānugṛhṇāti daśa hanti tathā kṣipan |
pūrvadattāṃ haranbhūmiṃ narakāyopagacchati || 13-61-71||
MHB 13-61-72
न ददाति प्रतिश्रुत्य दत्त्वा वा हरते तु यः ।
स बद्धो वारुणैः पाशैस्तप्यते मृत्युशासनात् ॥ १३-६१-७२॥
na dadāti pratiśrutya dattvā vā harate tu yaḥ |
sa baddho vāruṇaiḥ pāśaistapyate mṛtyuśāsanāt || 13-61-72||
MHB 13-61-73
आहिताग्निं सदायज्ञं कृशभृत्यं प्रियातिथिम् ।
ये भरन्ति द्विजश्रेष्ठं नोपसर्पन्ति ते यमम् ॥ १३-६१-७३॥
āhitāgniṃ sadāyajñaṃ kṛśabhṛtyaṃ priyātithim |
ye bharanti dvijaśreṣṭhaṃ nopasarpanti te yamam || 13-61-73||
MHB 13-61-74
ब्राह्मणेष्वृणभूतं स्यात्पार्थिवस्य पुरंदर ।
इतरेषां तु वर्णानां तारयेत्कृशदुर्बलान् ॥ १३-६१-७४॥
brāhmaṇeṣvṛṇabhūtaṃ syātpārthivasya puraṃdara |
itareṣāṃ tu varṇānāṃ tārayetkṛśadurbalān || 13-61-74||
MHB 13-61-75
नाच्छिन्द्यात्स्पर्शितां भूमिं परेण त्रिदशाधिप ।
ब्राह्मणाय सुरश्रेष्ठ कृशभृत्याय कश्चन ॥ १३-६१-७५॥
nācchindyātsparśitāṃ bhūmiṃ pareṇa tridaśādhipa |
brāhmaṇāya suraśreṣṭha kṛśabhṛtyāya kaścana || 13-61-75||
MHB 13-61-76
अथाश्रु पतितं तेषां दीनानामवसीदताम् ।
ब्राह्मणानां हृते क्षेत्रे हन्यात्त्रिपुरुषं कुलम् ॥ १३-६१-७६॥
athāśru patitaṃ teṣāṃ dīnānāmavasīdatām |
brāhmaṇānāṃ hṛte kṣetre hanyāttripuruṣaṃ kulam || 13-61-76||
MHB 13-61-77
भूमिपालं च्युतं राष्ट्राद्यस्तु संस्थापयेत्पुनः ।
तस्य वासः सहस्राक्ष नाकपृष्ठे महीयते ॥ १३-६१-७७॥
bhūmipālaṃ cyutaṃ rāṣṭrādyastu saṃsthāpayetpunaḥ |
tasya vāsaḥ sahasrākṣa nākapṛṣṭhe mahīyate || 13-61-77||
MHB 13-61-78
इक्षुभिः संततां भूमिं यवगोधूमसंकुलाम् ।
गोश्ववाहनसंपूर्णां बाहुवीर्यसमार्जिताम् ॥ १३-६१-७८॥
ikṣubhiḥ saṃtatāṃ bhūmiṃ yavagodhūmasaṃkulām |
gośvavāhanasaṃpūrṇāṃ bāhuvīryasamārjitām || 13-61-78||
MHB 13-61-79
निधिगर्भां ददद्भूमिं सर्वरत्नपरिच्छदाम् ।
अक्षयाँल्लभते लोकान्भूमिसत्रं हि तस्य तत् ॥ १३-६१-७९॥
nidhigarbhāṃ dadadbhūmiṃ sarvaratnaparicchadām |
akṣayā~llabhate lokānbhūmisatraṃ hi tasya tat || 13-61-79||
MHB 13-61-80
विधूय कलुषं सर्वं विरजाः संमतः सताम् ।
लोके महीयते सद्भिर्यो ददाति वसुंधराम् ॥ १३-६१-८०॥
vidhūya kaluṣaṃ sarvaṃ virajāḥ saṃmataḥ satām |
loke mahīyate sadbhiryo dadāti vasuṃdharām || 13-61-80||
MHB 13-61-81
यथाप्सु पतितः शक्र तैलबिन्दुर्विसर्पति ।
तथा भूमिकृतं दानं सस्ये सस्ये विसर्पति ॥ १३-६१-८१॥
yathāpsu patitaḥ śakra tailabindurvisarpati |
tathā bhūmikṛtaṃ dānaṃ sasye sasye visarpati || 13-61-81||
MHB 13-61-82
ये रणाग्रे महीपालाः शूराः समितिशोभनाः ।
वध्यन्तेऽभिमुखाः शक्र ब्रह्मलोकं व्रजन्ति ते ॥ १३-६१-८२॥
ye raṇāgre mahīpālāḥ śūrāḥ samitiśobhanāḥ |
vadhyante'bhimukhāḥ śakra brahmalokaṃ vrajanti te || 13-61-82||
MHB 13-61-83
नृत्यगीतपरा नार्यो दिव्यमाल्यविभूषिताः ।
उपतिष्ठन्ति देवेन्द्र सदा भूमिप्रदं दिवि ॥ १३-६१-८३॥
nṛtyagītaparā nāryo divyamālyavibhūṣitāḥ |
upatiṣṭhanti devendra sadā bhūmipradaṃ divi || 13-61-83||
MHB 13-61-84
मोदते च सुखं स्वर्गे देवगन्धर्वपूजितः ।
यो ददाति महीं सम्यग्विधिनेह द्विजातये ॥ १३-६१-८४॥
modate ca sukhaṃ svarge devagandharvapūjitaḥ |
yo dadāti mahīṃ samyagvidhineha dvijātaye || 13-61-84||
MHB 13-61-85
शतमप्सरसश्चैव दिव्यमाल्यविभूषिताः ।
उपतिष्ठन्ति देवेन्द्र सदा भूमिप्रदं नरम् ॥ १३-६१-८५॥
śatamapsarasaścaiva divyamālyavibhūṣitāḥ |
upatiṣṭhanti devendra sadā bhūmipradaṃ naram || 13-61-85||
MHB 13-61-86
शङ्खं भद्रासनं छत्रं वराश्वा वरवारणाः ।
भूमिप्रदानात्पुष्पाणि हिरण्यनिचयास्तथा ॥ १३-६१-८६॥
śaṅkhaṃ bhadrāsanaṃ chatraṃ varāśvā varavāraṇāḥ |
bhūmipradānātpuṣpāṇi hiraṇyanicayāstathā || 13-61-86||
MHB 13-61-87
आज्ञा सदाप्रतिहता जयशब्दो भवत्यथ ।
भूमिदानस्य पुष्पाणि फलं स्वर्गः पुरंदर ॥ १३-६१-८७॥
ājñā sadāpratihatā jayaśabdo bhavatyatha |
bhūmidānasya puṣpāṇi phalaṃ svargaḥ puraṃdara || 13-61-87||
MHB 13-61-88
हिरण्यपुष्पाश्चौषध्यः कुशकाञ्चनशाड्वलाः ।
अमृतप्रसवां भूमिं प्राप्नोति पुरुषो ददत् ॥ १३-६१-८८॥
hiraṇyapuṣpāścauṣadhyaḥ kuśakāñcanaśāḍvalāḥ |
amṛtaprasavāṃ bhūmiṃ prāpnoti puruṣo dadat || 13-61-88||
MHB 13-61-89
नास्ति भूमिसमं दानं नास्ति मातृसमो गुरुः ।
नास्ति सत्यसमो धर्मो नास्ति दानसमो निधिः ॥ १३-६१-८९॥
nāsti bhūmisamaṃ dānaṃ nāsti mātṛsamo guruḥ |
nāsti satyasamo dharmo nāsti dānasamo nidhiḥ || 13-61-89||
MHB 13-61-90
एतदाङ्गिरसाच्छ्रुत्वा वासवो वसुधामिमाम् ।
वसुरत्नसमाकीर्णां ददावाङ्गिरसे तदा ॥ १३-६१-९०॥
etadāṅgirasācchrutvā vāsavo vasudhāmimām |
vasuratnasamākīrṇāṃ dadāvāṅgirase tadā || 13-61-90||
MHB 13-61-91
य इमं श्रावयेच्छ्राद्धे भूमिदानस्य संस्तवम् ।
न तस्य रक्षसां भागो नासुराणां भवत्युत ॥ १३-६१-९१॥
ya imaṃ śrāvayecchrāddhe bhūmidānasya saṃstavam |
na tasya rakṣasāṃ bhāgo nāsurāṇāṃ bhavatyuta || 13-61-91||
MHB 13-61-92
अक्षयं च भवेद्दत्तं पितृभ्यस्तन्न संशयः ।
तस्माच्छ्राद्धेष्विदं विप्रो भुञ्जतः श्रावयेद्द्विजान् ॥ १३-६१-९२॥
akṣayaṃ ca bhaveddattaṃ pitṛbhyastanna saṃśayaḥ |
tasmācchrāddheṣvidaṃ vipro bhuñjataḥ śrāvayeddvijān || 13-61-92||
MHB 13-61-93
इत्येतत्सर्वदानानां श्रेष्ठमुक्तं तवानघ ।
मया भरतशार्दूल किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३-६१-९३॥
ityetatsarvadānānāṃ śreṣṭhamuktaṃ tavānagha |
mayā bharataśārdūla kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 13-61-93||
Adhyaya: 62/154 (51)
MHB 13-62-1
युधिष्ठिर उवाच ।
कानि दानानि लोकेऽस्मिन्दातुकामो महीपतिः ।
गुणाधिकेभ्यो विप्रेभ्यो दद्याद्भरतसत्तम ॥ १३-६२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kāni dānāni loke'smindātukāmo mahīpatiḥ |
guṇādhikebhyo viprebhyo dadyādbharatasattama || 13-62-1||
MHB 13-62-2
केन तुष्यन्ति ते सद्यस्तुष्टाः किं प्रदिशन्त्युत ।
शंस मे तन्महाबाहो फलं पुण्यकृतं महत् ॥ १३-६२-२॥
kena tuṣyanti te sadyastuṣṭāḥ kiṃ pradiśantyuta |
śaṃsa me tanmahābāho phalaṃ puṇyakṛtaṃ mahat || 13-62-2||
MHB 13-62-3
दत्तं किं फलवद्राजन्निह लोके परत्र च ।
भवतः श्रोतुमिच्छामि तन्मे विस्तरतो वद ॥ १३-६२-३॥
dattaṃ kiṃ phalavadrājanniha loke paratra ca |
bhavataḥ śrotumicchāmi tanme vistarato vada || 13-62-3||
MHB 13-62-4
भीष्म उवाच ।
इममर्थं पुरा पृष्टो नारदो देवदर्शनः ।
यदुक्तवानसौ तन्मे गदतः शृणु भारत ॥ १३-६२-४॥
bhīṣma uvāca |
imamarthaṃ purā pṛṣṭo nārado devadarśanaḥ |
yaduktavānasau tanme gadataḥ śṛṇu bhārata || 13-62-4||
MHB 13-62-5
नारद उवाच ।
अन्नमेव प्रशंसन्ति देवाः सर्षिगणाः पुरा ।
लोकतन्त्रं हि यज्ञाश्च सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम् ॥ १३-६२-५॥
nārada uvāca |
annameva praśaṃsanti devāḥ sarṣigaṇāḥ purā |
lokatantraṃ hi yajñāśca sarvamanne pratiṣṭhitam || 13-62-5||
MHB 13-62-6
अन्नेन सदृशं दानं न भूतं न भविष्यति ।
तस्मादन्नं विशेषेण दातुमिच्छन्ति मानवाः ॥ १३-६२-६॥
annena sadṛśaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati |
tasmādannaṃ viśeṣeṇa dātumicchanti mānavāḥ || 13-62-6||
MHB 13-62-7
अन्नमूर्जस्करं लोके प्राणाश्चान्ने प्रतिष्ठिताः ।
अन्नेन धार्यते सर्वं विश्वं जगदिदं प्रभो ॥ १३-६२-७॥
annamūrjaskaraṃ loke prāṇāścānne pratiṣṭhitāḥ |
annena dhāryate sarvaṃ viśvaṃ jagadidaṃ prabho || 13-62-7||
MHB 13-62-8
अन्नाद्गृहस्था लोकेऽस्मिन्भिक्षवस्तत एव च ।
अन्नात्प्रभवति प्राणः प्रत्यक्षं नात्र संशयः ॥ १३-६२-८॥
annādgṛhasthā loke'sminbhikṣavastata eva ca |
annātprabhavati prāṇaḥ pratyakṣaṃ nātra saṃśayaḥ || 13-62-8||
MHB 13-62-9
कुटुम्बं पीडयित्वापि ब्राह्मणाय महात्मने ।
दातव्यं भिक्षवे चान्नमात्मनो भूतिमिच्छता ॥ १३-६२-९॥
kuṭumbaṃ pīḍayitvāpi brāhmaṇāya mahātmane |
dātavyaṃ bhikṣave cānnamātmano bhūtimicchatā || 13-62-9||
MHB 13-62-10
ब्राह्मणायाभिरूपाय यो दद्यादन्नमर्थिने ।
निदधाति निधिं श्रेष्ठं पारलौकिकमात्मनः ॥ १३-६२-१०॥
brāhmaṇāyābhirūpāya yo dadyādannamarthine |
nidadhāti nidhiṃ śreṣṭhaṃ pāralaukikamātmanaḥ || 13-62-10||
MHB 13-62-11
श्रान्तमध्वनि वर्तन्तं वृद्धमर्हमुपस्थितम् ।
अर्चयेद्भूतिमन्विच्छन्गृहस्थो गृहमागतम् ॥ १३-६२-११॥
śrāntamadhvani vartantaṃ vṛddhamarhamupasthitam |
arcayedbhūtimanvicchangṛhastho gṛhamāgatam || 13-62-11||
MHB 13-62-12
क्रोधमुत्पतितं हित्वा सुशीलो वीतमत्सरः ।
अन्नदः प्राप्नुते राजन्दिवि चेह च यत्सुखम् ॥ १३-६२-१२॥
krodhamutpatitaṃ hitvā suśīlo vītamatsaraḥ |
annadaḥ prāpnute rājandivi ceha ca yatsukham || 13-62-12||
MHB 13-62-13
नावमन्येदभिगतं न प्रणुद्यात्कथंचन ।
अपि श्वपाके शुनि वा न दानं विप्रणश्यति ॥ १३-६२-१३॥
nāvamanyedabhigataṃ na praṇudyātkathaṃcana |
api śvapāke śuni vā na dānaṃ vipraṇaśyati || 13-62-13||
MHB 13-62-14
यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमध्वनि वर्तते ।
श्रान्तायादृष्टपूर्वाय स महद्धर्ममाप्नुयात् ॥ १३-६२-१४॥
yo dadyādaparikliṣṭamannamadhvani vartate |
śrāntāyādṛṣṭapūrvāya sa mahaddharmamāpnuyāt || 13-62-14||
MHB 13-62-15
पितॄन्देवानृषीन्विप्रानतिथींश्च जनाधिप ।
यो नरः प्रीणयत्यन्नैस्तस्य पुण्यफलं महत् ॥ १३-६२-१५॥
pitṝndevānṛṣīnviprānatithīṃśca janādhipa |
yo naraḥ prīṇayatyannaistasya puṇyaphalaṃ mahat || 13-62-15||
MHB 13-62-16
कृत्वापि पापकं कर्म यो दद्यादन्नमर्थिने ।
ब्राह्मणाय विशेषेण न स पापेन युज्यते ॥ १३-६२-१६॥
kṛtvāpi pāpakaṃ karma yo dadyādannamarthine |
brāhmaṇāya viśeṣeṇa na sa pāpena yujyate || 13-62-16||
MHB 13-62-17
ब्राह्मणेष्वक्षयं दानमन्नं शूद्रे महाफलम् ।
अन्नदानं च शूद्रे च ब्राह्मणे च विशिष्यते ॥ १३-६२-१७॥
brāhmaṇeṣvakṣayaṃ dānamannaṃ śūdre mahāphalam |
annadānaṃ ca śūdre ca brāhmaṇe ca viśiṣyate || 13-62-17||
MHB 13-62-18
न पृच्छेद्गोत्रचरणं स्वाध्यायं देशमेव वा ।
भिक्षितो ब्राह्मणेनेह जन्म वान्नं प्रयाचितः ॥ १३-६२-१८॥
na pṛcchedgotracaraṇaṃ svādhyāyaṃ deśameva vā |
bhikṣito brāhmaṇeneha janma vānnaṃ prayācitaḥ || 13-62-18||
MHB 13-62-19
अन्नदस्यान्नवृक्षाश्च सर्वकामफलान्विताः ।
भवन्तीहाथ वामुत्र नृपते नात्र संशयः ॥ १३-६२-१९॥
annadasyānnavṛkṣāśca sarvakāmaphalānvitāḥ |
bhavantīhātha vāmutra nṛpate nātra saṃśayaḥ || 13-62-19||
MHB 13-62-20
आशंसन्ते हि पितरः सुवृष्टिमिव कर्षकाः ।
अस्माकमपि पुत्रो वा पौत्रो वान्नं प्रदास्यति ॥ १३-६२-२०॥
āśaṃsante hi pitaraḥ suvṛṣṭimiva karṣakāḥ |
asmākamapi putro vā pautro vānnaṃ pradāsyati || 13-62-20||
MHB 13-62-21
ब्राह्मणो हि महद्भूतं स्वयं देहीति याचते ।
अकामो वा सकामो वा दत्त्वा पुण्यमवाप्नुयात् ॥ १३-६२-२१॥
brāhmaṇo hi mahadbhūtaṃ svayaṃ dehīti yācate |
akāmo vā sakāmo vā dattvā puṇyamavāpnuyāt || 13-62-21||
MHB 13-62-22
ब्राह्मणः सर्वभूतानामतिथिः प्रसृताग्रभुक् ।
विप्रा यमभिगच्छन्ति भिक्षमाणा गृहं सदा ॥ १३-६२-२२॥
brāhmaṇaḥ sarvabhūtānāmatithiḥ prasṛtāgrabhuk |
viprā yamabhigacchanti bhikṣamāṇā gṛhaṃ sadā || 13-62-22||
MHB 13-62-23
सत्कृताश्च निवर्तन्ते तदतीव प्रवर्धते ।
महाभोगे कुले जन्म प्रेत्य प्राप्नोति भारत ॥ १३-६२-२३॥
satkṛtāśca nivartante tadatīva pravardhate |
mahābhoge kule janma pretya prāpnoti bhārata || 13-62-23||
MHB 13-62-24
दत्त्वा त्वन्नं नरो लोके तथा स्थानमनुत्तमम् ।
मृष्टमृष्टान्नदायी तु स्वर्गे वसति सत्कृतः ॥ १३-६२-२४॥
dattvā tvannaṃ naro loke tathā sthānamanuttamam |
mṛṣṭamṛṣṭānnadāyī tu svarge vasati satkṛtaḥ || 13-62-24||
MHB 13-62-25
अन्नं प्राणा नराणां हि सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम् ।
अन्नदः पशुमान्पुत्री धनवान्भोगवानपि ॥ १३-६२-२५॥
annaṃ prāṇā narāṇāṃ hi sarvamanne pratiṣṭhitam |
annadaḥ paśumānputrī dhanavānbhogavānapi || 13-62-25||
MHB 13-62-26
प्राणवांश्चापि भवति रूपवांश्च तथा नृप ।
अन्नदः प्राणदो लोके सर्वदः प्रोच्यते तु सः ॥ १३-६२-२६॥
prāṇavāṃścāpi bhavati rūpavāṃśca tathā nṛpa |
annadaḥ prāṇado loke sarvadaḥ procyate tu saḥ || 13-62-26||
MHB 13-62-27
अन्नं हि दत्त्वातिथये ब्राह्मणाय यथाविधि ।
प्रदाता सुखमाप्नोति देवैश्चाप्यभिपूज्यते ॥ १३-६२-२७॥
annaṃ hi dattvātithaye brāhmaṇāya yathāvidhi |
pradātā sukhamāpnoti devaiścāpyabhipūjyate || 13-62-27||
MHB 13-62-28
ब्राह्मणो हि महद्भूतं क्षेत्रं चरति पादवत् ।
उप्यते तत्र यद्बीजं तद्धि पुण्यफलं महत् ॥ १३-६२-२८॥
brāhmaṇo hi mahadbhūtaṃ kṣetraṃ carati pādavat |
upyate tatra yadbījaṃ taddhi puṇyaphalaṃ mahat || 13-62-28||
MHB 13-62-29
प्रत्यक्षं प्रीतिजननं भोक्तृदात्रोर्भवत्युत ।
सर्वाण्यन्यानि दानानि परोक्षफलवन्त्युत ॥ १३-६२-२९॥
pratyakṣaṃ prītijananaṃ bhoktṛdātrorbhavatyuta |
sarvāṇyanyāni dānāni parokṣaphalavantyuta || 13-62-29||
MHB 13-62-30
अन्नाद्धि प्रसवं विद्धि रतिमन्नाद्धि भारत ।
धर्मार्थावन्नतो विद्धि रोगनाशं तथान्नतः ॥ १३-६२-३०॥
annāddhi prasavaṃ viddhi ratimannāddhi bhārata |
dharmārthāvannato viddhi roganāśaṃ tathānnataḥ || 13-62-30||
MHB 13-62-31
अन्नं ह्यमृतमित्याह पुराकल्पे प्रजापतिः ।
अन्नं भुवं दिवं खं च सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम् ॥ १३-६२-३१॥
annaṃ hyamṛtamityāha purākalpe prajāpatiḥ |
annaṃ bhuvaṃ divaṃ khaṃ ca sarvamanne pratiṣṭhitam || 13-62-31||
MHB 13-62-32
अन्नप्रणाशे भिद्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ।
बलं बलवतोऽपीह प्रणश्यत्यन्नहानितः ॥ १३-६२-३२॥
annapraṇāśe bhidyante śarīre pañca dhātavaḥ |
balaṃ balavato'pīha praṇaśyatyannahānitaḥ || 13-62-32||
MHB 13-62-33
आवाहाश्च विवाहाश्च यज्ञाश्चान्नमृते तथा ।
न वर्तन्ते नरश्रेष्ठ ब्रह्म चात्र प्रलीयते ॥ १३-६२-३३॥
āvāhāśca vivāhāśca yajñāścānnamṛte tathā |
na vartante naraśreṣṭha brahma cātra pralīyate || 13-62-33||
MHB 13-62-34
अन्नतः सर्वमेतद्धि यत्किंचित्स्थाणु जङ्गमम् ।
त्रिषु लोकेषु धर्मार्थमन्नं देयमतो बुधैः ॥ १३-६२-३४॥
annataḥ sarvametaddhi yatkiṃcitsthāṇu jaṅgamam |
triṣu lokeṣu dharmārthamannaṃ deyamato budhaiḥ || 13-62-34||
MHB 13-62-35
अन्नदस्य मनुष्यस्य बलमोजो यशः सुखम् ।
कीर्तिश्च वर्धते शश्वत्त्रिषु लोकेषु पार्थिव ॥ १३-६२-३५॥
annadasya manuṣyasya balamojo yaśaḥ sukham |
kīrtiśca vardhate śaśvattriṣu lokeṣu pārthiva || 13-62-35||
MHB 13-62-36
मेघेष्वम्भः संनिधत्ते प्राणानां पवनः शिवः ।
तच्च मेघगतं वारि शक्रो वर्षति भारत ॥ १३-६२-३६॥
megheṣvambhaḥ saṃnidhatte prāṇānāṃ pavanaḥ śivaḥ |
tacca meghagataṃ vāri śakro varṣati bhārata || 13-62-36||
MHB 13-62-37
आदत्ते च रसं भौममादित्यः स्वगभस्तिभिः ।
वायुरादित्यतस्तांश्च रसान्देवः प्रजापतिः ॥ १३-६२-३७॥
ādatte ca rasaṃ bhaumamādityaḥ svagabhastibhiḥ |
vāyurādityatastāṃśca rasāndevaḥ prajāpatiḥ || 13-62-37||
MHB 13-62-38
तद्यदा मेघतो वारि पतितं भवति क्षितौ ।
तदा वसुमती देवी स्निग्धा भवति भारत ॥ १३-६२-३८॥
tadyadā meghato vāri patitaṃ bhavati kṣitau |
tadā vasumatī devī snigdhā bhavati bhārata || 13-62-38||
MHB 13-62-39
ततः सस्यानि रोहन्ति येन वर्तयते जगत् ।
मांसमेदोस्थिशुक्राणां प्रादुर्भावस्ततः पुनः ॥ १३-६२-३९॥
tataḥ sasyāni rohanti yena vartayate jagat |
māṃsamedosthiśukrāṇāṃ prādurbhāvastataḥ punaḥ || 13-62-39||
MHB 13-62-40
संभवन्ति ततः शुक्रात्प्राणिनः पृथिवीपते ।
अग्नीषोमौ हि तच्छुक्रं प्रजनः पुष्यतश्च ह ॥ १३-६२-४०॥
saṃbhavanti tataḥ śukrātprāṇinaḥ pṛthivīpate |
agnīṣomau hi tacchukraṃ prajanaḥ puṣyataśca ha || 13-62-40||
MHB 13-62-41
एवमन्नं च सूर्यश्च पवनः शुक्रमेव च ।
एक एव स्मृतो राशिर्यतो भूतानि जज्ञिरे ॥ १३-६२-४१॥
evamannaṃ ca sūryaśca pavanaḥ śukrameva ca |
eka eva smṛto rāśiryato bhūtāni jajñire || 13-62-41||
MHB 13-62-42
प्राणान्ददाति भूतानां तेजश्च भरतर्षभ ।
गृहमभ्यागतायाशु यो दद्यादन्नमर्थिने ॥ १३-६२-४२॥
prāṇāndadāti bhūtānāṃ tejaśca bharatarṣabha |
gṛhamabhyāgatāyāśu yo dadyādannamarthine || 13-62-42||
MHB 13-62-43
भीष्म उवाच ।
नारदेनैवमुक्तोऽहमदामन्नं सदा नृप ।
अनसूयुस्त्वमप्यन्नं तस्माद्देहि गतज्वरः ॥ १३-६२-४३॥
bhīṣma uvāca |
nāradenaivamukto'hamadāmannaṃ sadā nṛpa |
anasūyustvamapyannaṃ tasmāddehi gatajvaraḥ || 13-62-43||
MHB 13-62-44
दत्त्वान्नं विधिवद्राजन्विप्रेभ्यस्त्वमपि प्रभो ।
यथावदनुरूपेभ्यस्ततः स्वर्गमवाप्स्यसि ॥ १३-६२-४४॥
dattvānnaṃ vidhivadrājanviprebhyastvamapi prabho |
yathāvadanurūpebhyastataḥ svargamavāpsyasi || 13-62-44||
MHB 13-62-45
अन्नदानां हि ये लोकास्तांस्त्वं शृणु नराधिप ।
भवनानि प्रकाशन्ते दिवि तेषां महात्मनाम् ।
नानासंस्थानरूपाणि नानास्तम्भान्वितानि च ॥ १३-६२-४५॥
annadānāṃ hi ye lokāstāṃstvaṃ śṛṇu narādhipa |
bhavanāni prakāśante divi teṣāṃ mahātmanām |
nānāsaṃsthānarūpāṇi nānāstambhānvitāni ca || 13-62-45||
MHB 13-62-46
चन्द्रमण्डलशुभ्राणि किङ्किणीजालवन्ति च ।
तरुणादित्यवर्णानि स्थावराणि चराणि च ॥ १३-६२-४६॥
candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṅkiṇījālavanti ca |
taruṇādityavarṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca || 13-62-46||
MHB 13-62-47
अनेकशतभौमानि सान्तर्जलवनानि च ।
वैडूर्यार्कप्रकाशानि रौप्यरुक्ममयानि च ॥ १३-६२-४७॥
anekaśatabhaumāni sāntarjalavanāni ca |
vaiḍūryārkaprakāśāni raupyarukmamayāni ca || 13-62-47||
MHB 13-62-48
सर्वकामफलाश्चापि वृक्षा भवनसंस्थिताः ।
वाप्यो वीथ्यः सभाः कूपा दीर्घिकाश्चैव सर्वशः ॥ १३-६२-४८॥
sarvakāmaphalāścāpi vṛkṣā bhavanasaṃsthitāḥ |
vāpyo vīthyaḥ sabhāḥ kūpā dīrghikāścaiva sarvaśaḥ || 13-62-48||
MHB 13-62-49
घोषवन्ति च यानानि युक्तान्यथ सहस्रशः ।
भक्ष्यभोज्यमयाः शैला वासांस्याभरणानि च ॥ १३-६२-४९॥
ghoṣavanti ca yānāni yuktānyatha sahasraśaḥ |
bhakṣyabhojyamayāḥ śailā vāsāṃsyābharaṇāni ca || 13-62-49||
MHB 13-62-50
क्षीरं स्रवन्त्यः सरितस्तथा चैवान्नपर्वताः ।
प्रासादाः पाण्डुराभ्राभाः शय्याश्च कनकोज्ज्वलाः ।
तानन्नदाः प्रपद्यन्ते तस्मादन्नप्रदो भव ॥ १३-६२-५०॥
kṣīraṃ sravantyaḥ saritastathā caivānnaparvatāḥ |
prāsādāḥ pāṇḍurābhrābhāḥ śayyāśca kanakojjvalāḥ |
tānannadāḥ prapadyante tasmādannaprado bhava || 13-62-50||
MHB 13-62-51
एते लोकाः पुण्यकृतामन्नदानां महात्मनाम् ।
तस्मादन्नं विशेषेण दातव्यं मानवैर्भुवि ॥ १३-६२-५१॥
ete lokāḥ puṇyakṛtāmannadānāṃ mahātmanām |
tasmādannaṃ viśeṣeṇa dātavyaṃ mānavairbhuvi || 13-62-51||
Adhyaya: 63/154 (36)
MHB 13-63-1
युधिष्ठिर उवाच ।
श्रुतं मे भवतो वाक्यमन्नदानस्य यो विधिः ।
नक्षत्रयोगस्येदानीं दानकल्पं ब्रवीहि मे ॥ १३-६३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śrutaṃ me bhavato vākyamannadānasya yo vidhiḥ |
nakṣatrayogasyedānīṃ dānakalpaṃ bravīhi me || 13-63-1||
MHB 13-63-2
भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
देवक्याश्चैव संवादं देवर्षेर्नारदस्य च ॥ १३-६३-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
devakyāścaiva saṃvādaṃ devarṣernāradasya ca || 13-63-2||
MHB 13-63-3
द्वारकामनुसंप्राप्तं नारदं देवदर्शनम् ।
पप्रच्छैनं ततः प्रश्नं देवकी धर्मदर्शिनी ॥ १३-६३-३॥
dvārakāmanusaṃprāptaṃ nāradaṃ devadarśanam |
papracchainaṃ tataḥ praśnaṃ devakī dharmadarśinī || 13-63-3||
MHB 13-63-4
तस्याः संपृच्छमानाया देवर्षिर्नारदस्तदा ।
आचष्ट विधिवत्सर्वं यत्तच्छृणु विशां पते ॥ १३-६३-४॥
tasyāḥ saṃpṛcchamānāyā devarṣirnāradastadā |
ācaṣṭa vidhivatsarvaṃ yattacchṛṇu viśāṃ pate || 13-63-4||
MHB 13-63-5
नारद उवाच ।
कृत्तिकासु महाभागे पायसेन ससर्पिषा ।
संतर्प्य ब्राह्मणान्साधूँल्लोकानाप्नोत्यनुत्तमान् ॥ १३-६३-५॥
nārada uvāca |
kṛttikāsu mahābhāge pāyasena sasarpiṣā |
saṃtarpya brāhmaṇānsādhū~llokānāpnotyanuttamān || 13-63-5||
MHB 13-63-6
रोहिण्यां प्रथितैर्मांसैर्माषैरन्नेन सर्पिषा ।
पयोऽनुपानं दातव्यमानृण्यार्थं द्विजातये ॥ १३-६३-६॥
rohiṇyāṃ prathitairmāṃsairmāṣairannena sarpiṣā |
payo'nupānaṃ dātavyamānṛṇyārthaṃ dvijātaye || 13-63-6||
MHB 13-63-7
दोग्ध्रीं दत्त्वा सवत्सां तु नक्षत्रे सोमदैवते ।
गच्छन्ति मानुषाल्लोकात्स्वर्गलोकमनुत्तमम् ॥ १३-६३-७॥
dogdhrīṃ dattvā savatsāṃ tu nakṣatre somadaivate |
gacchanti mānuṣāllokātsvargalokamanuttamam || 13-63-7||
MHB 13-63-8
आर्द्रायां कृसरं दत्त्वा तैलमिश्रमुपोषितः ।
नरस्तरति दुर्गाणि क्षुरधारांश्च पर्वतान् ॥ १३-६३-८॥
ārdrāyāṃ kṛsaraṃ dattvā tailamiśramupoṣitaḥ |
narastarati durgāṇi kṣuradhārāṃśca parvatān || 13-63-8||
MHB 13-63-9
अपूपान्पुनर्वसौ दत्त्वा तथैवान्नानि शोभने ।
यशस्वी रूपसंपन्नो बह्वन्ने जायते कुले ॥ १३-६३-९॥
apūpānpunarvasau dattvā tathaivānnāni śobhane |
yaśasvī rūpasaṃpanno bahvanne jāyate kule || 13-63-9||
MHB 13-63-10
पुष्ये तु कनकं दत्त्वा कृतं चाकृतमेव च ।
अनालोकेषु लोकेषु सोमवत्स विराजते ॥ १३-६३-१०॥
puṣye tu kanakaṃ dattvā kṛtaṃ cākṛtameva ca |
anālokeṣu lokeṣu somavatsa virājate || 13-63-10||
MHB 13-63-11
आश्लेषायां तु यो रूप्यमृषभं वा प्रयच्छति ।
स सर्वभयनिर्मुक्तः शात्रवानधितिष्ठति ॥ १३-६३-११॥
āśleṣāyāṃ tu yo rūpyamṛṣabhaṃ vā prayacchati |
sa sarvabhayanirmuktaḥ śātravānadhitiṣṭhati || 13-63-11||
MHB 13-63-12
मघासु तिलपूर्णानि वर्धमानानि मानवः ।
प्रदाय पुत्रपशुमानिह प्रेत्य च मोदते ॥ १३-६३-१२॥
maghāsu tilapūrṇāni vardhamānāni mānavaḥ |
pradāya putrapaśumāniha pretya ca modate || 13-63-12||
MHB 13-63-13
फल्गुनीपूर्वसमये ब्राह्मणानामुपोषितः ।
भक्षान्फाणितसंयुक्तान्दत्त्वा सौभाग्यमृच्छति ॥ १३-६३-१३॥
phalgunīpūrvasamaye brāhmaṇānāmupoṣitaḥ |
bhakṣānphāṇitasaṃyuktāndattvā saubhāgyamṛcchati || 13-63-13||
MHB 13-63-14
घृतक्षीरसमायुक्तं विधिवत्षष्टिकौदनम् ।
उत्तराविषये दत्त्वा स्वर्गलोके महीयते ॥ १३-६३-१४॥
ghṛtakṣīrasamāyuktaṃ vidhivatṣaṣṭikaudanam |
uttarāviṣaye dattvā svargaloke mahīyate || 13-63-14||
MHB 13-63-15
यद्यत्प्रदीयते दानमुत्तराविषये नरैः ।
महाफलमनन्तं च भवतीति विनिश्चयः ॥ १३-६३-१५॥
yadyatpradīyate dānamuttarāviṣaye naraiḥ |
mahāphalamanantaṃ ca bhavatīti viniścayaḥ || 13-63-15||
MHB 13-63-16
हस्ते हस्तिरथं दत्त्वा चतुर्युक्तमुपोषितः ।
प्राप्नोति परमाँल्लोकान्पुण्यकामसमन्वितान् ॥ १३-६३-१६॥
haste hastirathaṃ dattvā caturyuktamupoṣitaḥ |
prāpnoti paramā~llokānpuṇyakāmasamanvitān || 13-63-16||
MHB 13-63-17
चित्रायामृषभं दत्त्वा पुण्यान्गन्धांश्च भारत ।
चरत्यप्सरसां लोके रमते नन्दने तथा ॥ १३-६३-१७॥
citrāyāmṛṣabhaṃ dattvā puṇyāngandhāṃśca bhārata |
caratyapsarasāṃ loke ramate nandane tathā || 13-63-17||
MHB 13-63-18
स्वातावथ धनं दत्त्वा यदिष्टतममात्मनः ।
प्राप्नोति लोकान्स शुभानिह चैव महद्यशः ॥ १३-६३-१८॥
svātāvatha dhanaṃ dattvā yadiṣṭatamamātmanaḥ |
prāpnoti lokānsa śubhāniha caiva mahadyaśaḥ || 13-63-18||
MHB 13-63-19
विशाखायामनड्वाहं धेनुं दत्त्वा च दुग्धदाम् ।
सप्रासङ्गं च शकटं सधान्यं वस्त्रसंयुतम् ॥ १३-६३-१९॥
viśākhāyāmanaḍvāhaṃ dhenuṃ dattvā ca dugdhadām |
saprāsaṅgaṃ ca śakaṭaṃ sadhānyaṃ vastrasaṃyutam || 13-63-19||
MHB 13-63-20
पितॄन्देवांश्च प्रीणाति प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते ।
न च दुर्गाण्यवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ १३-६३-२०॥
pitṝndevāṃśca prīṇāti pretya cānantyamaśnute |
na ca durgāṇyavāpnoti svargalokaṃ ca gacchati || 13-63-20||
MHB 13-63-21
दत्त्वा यथोक्तं विप्रेभ्यो वृत्तिमिष्टां स विन्दति ।
नरकादींश्च संक्लेशान्नाप्नोतीति विनिश्चयः ॥ १३-६३-२१॥
dattvā yathoktaṃ viprebhyo vṛttimiṣṭāṃ sa vindati |
narakādīṃśca saṃkleśānnāpnotīti viniścayaḥ || 13-63-21||
MHB 13-63-22
अनुराधासु प्रावारं वस्त्रान्तरमुपोषितः ।
दत्त्वा युगशतं चापि नरः स्वर्गे महीयते ॥ १३-६३-२२॥
anurādhāsu prāvāraṃ vastrāntaramupoṣitaḥ |
dattvā yugaśataṃ cāpi naraḥ svarge mahīyate || 13-63-22||
MHB 13-63-23
कालशाकं तु विप्रेभ्यो दत्त्वा मर्त्यः समूलकम् ।
ज्येष्ठायामृद्धिमिष्टां वै गतिमिष्टां च विन्दति ॥ १३-६३-२३॥
kālaśākaṃ tu viprebhyo dattvā martyaḥ samūlakam |
jyeṣṭhāyāmṛddhimiṣṭāṃ vai gatimiṣṭāṃ ca vindati || 13-63-23||
MHB 13-63-24
मूले मूलफलं दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यः समाहितः ।
पितॄन्प्रीणयते चापि गतिमिष्टां च गच्छति ॥ १३-६३-२४॥
mūle mūlaphalaṃ dattvā brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ |
pitṝnprīṇayate cāpi gatimiṣṭāṃ ca gacchati || 13-63-24||
MHB 13-63-25
अथ पूर्वास्वषाढासु दधिपात्राण्युपोषितः ।
कुलवृत्तोपसंपन्ने ब्राह्मणे वेदपारगे ।
प्रदाय जायते प्रेत्य कुले सुबहुगोकुले ॥ १३-६३-२५॥
atha pūrvāsvaṣāḍhāsu dadhipātrāṇyupoṣitaḥ |
kulavṛttopasaṃpanne brāhmaṇe vedapārage |
pradāya jāyate pretya kule subahugokule || 13-63-25||
MHB 13-63-26
उदमन्थं ससर्पिष्कं प्रभूतमधुफाणितम् ।
दत्त्वोत्तरास्वषाढासु सर्वकामानवाप्नुयात् ॥ १३-६३-२६॥
udamanthaṃ sasarpiṣkaṃ prabhūtamadhuphāṇitam |
dattvottarāsvaṣāḍhāsu sarvakāmānavāpnuyāt || 13-63-26||
MHB 13-63-27
दुग्धं त्वभिजिते योगे दत्त्वा मधुघृताप्लुतम् ।
धर्मनित्यो मनीषिभ्यः स्वर्गलोके महीयते ॥ १३-६३-२७॥
dugdhaṃ tvabhijite yoge dattvā madhughṛtāplutam |
dharmanityo manīṣibhyaḥ svargaloke mahīyate || 13-63-27||
MHB 13-63-28
श्रवणे कम्बलं दत्त्वा वस्त्रान्तरितमेव च ।
श्वेतेन याति यानेन सर्वलोकानसंवृतान् ॥ १३-६३-२८॥
śravaṇe kambalaṃ dattvā vastrāntaritameva ca |
śvetena yāti yānena sarvalokānasaṃvṛtān || 13-63-28||
MHB 13-63-29
गोप्रयुक्तं धनिष्ठासु यानं दत्त्वा समाहितः ।
वस्त्ररश्मिधरं सद्यः प्रेत्य राज्यं प्रपद्यते ॥ १३-६३-२९॥
goprayuktaṃ dhaniṣṭhāsu yānaṃ dattvā samāhitaḥ |
vastraraśmidharaṃ sadyaḥ pretya rājyaṃ prapadyate || 13-63-29||
MHB 13-63-30
गन्धाञ्शतभिषग्योगे दत्त्वा सागुरुचन्दनान् ।
प्राप्नोत्यप्सरसां लोकान्प्रेत्य गन्धांश्च शाश्वतान् ॥ १३-६३-३०॥
gandhāñśatabhiṣagyoge dattvā sāgurucandanān |
prāpnotyapsarasāṃ lokānpretya gandhāṃśca śāśvatān || 13-63-30||
MHB 13-63-31
पूर्वभाद्रपदायोगे राजमाषान्प्रदाय तु ।
सर्वभक्षफलोपेतः स वै प्रेत्य सुखी भवेत् ॥ १३-६३-३१॥
pūrvabhādrapadāyoge rājamāṣānpradāya tu |
sarvabhakṣaphalopetaḥ sa vai pretya sukhī bhavet || 13-63-31||
MHB 13-63-32
औरभ्रमुत्तरायोगे यस्तु मांसं प्रयच्छति ।
स पितॄन्प्रीणयति वै प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते ॥ १३-६३-३२॥
aurabhramuttarāyoge yastu māṃsaṃ prayacchati |
sa pitṝnprīṇayati vai pretya cānantyamaśnute || 13-63-32||
MHB 13-63-33
कांस्योपदोहनां धेनुं रेवत्यां यः प्रयच्छति ।
सा प्रेत्य कामानादाय दातारमुपतिष्ठति ॥ १३-६३-३३॥
kāṃsyopadohanāṃ dhenuṃ revatyāṃ yaḥ prayacchati |
sā pretya kāmānādāya dātāramupatiṣṭhati || 13-63-33||
MHB 13-63-34
रथमश्वसमायुक्तं दत्त्वाश्विन्यां नरोत्तमः ।
हस्त्यश्वरथसंपन्ने वर्चस्वी जायते कुले ॥ १३-६३-३४॥
rathamaśvasamāyuktaṃ dattvāśvinyāṃ narottamaḥ |
hastyaśvarathasaṃpanne varcasvī jāyate kule || 13-63-34||
MHB 13-63-35
भरणीषु द्विजातिभ्यस्तिलधेनुं प्रदाय वै ।
गाः सुप्रभूताः प्राप्नोति नरः प्रेत्य यशस्तथा ॥ १३-६३-३५॥
bharaṇīṣu dvijātibhyastiladhenuṃ pradāya vai |
gāḥ suprabhūtāḥ prāpnoti naraḥ pretya yaśastathā || 13-63-35||
MHB 13-63-36
भीष्म उवाच ।
इत्येष लक्षणोद्देशः प्रोक्तो नक्षत्रयोगतः ।
देवक्या नारदेनेह सा स्नुषाभ्योऽब्रवीदिदम् ॥ १३-६३-३६॥
bhīṣma uvāca |
ityeṣa lakṣaṇoddeśaḥ prokto nakṣatrayogataḥ |
devakyā nāradeneha sā snuṣābhyo'bravīdidam || 13-63-36||
Adhyaya: 64/154 (19)
MHB 13-64-1
भीष्म उवाच ।
सर्वान्कामान्प्रयच्छन्ति ये प्रयच्छन्ति काञ्चनम् ।
इत्येवं भगवानत्रिः पितामहसुतोऽब्रवीत् ॥ १३-६४-१॥
bhīṣma uvāca |
sarvānkāmānprayacchanti ye prayacchanti kāñcanam |
ityevaṃ bhagavānatriḥ pitāmahasuto'bravīt || 13-64-1||
MHB 13-64-2
पवित्रं शुच्यथायुष्यं पितॄणामक्षयं च तत् ।
सुवर्णं मनुजेन्द्रेण हरिश्चन्द्रेण कीर्तितम् ॥ १३-६४-२॥
pavitraṃ śucyathāyuṣyaṃ pitṝṇāmakṣayaṃ ca tat |
suvarṇaṃ manujendreṇa hariścandreṇa kīrtitam || 13-64-2||
MHB 13-64-3
पानीयदानं परमं दानानां मनुरब्रवीत् ।
तस्माद्वापीश्च कूपांश्च तडागानि च खानयेत् ॥ १३-६४-३॥
pānīyadānaṃ paramaṃ dānānāṃ manurabravīt |
tasmādvāpīśca kūpāṃśca taḍāgāni ca khānayet || 13-64-3||
MHB 13-64-4
अर्धं पापस्य हरति पुरुषस्येह कर्मणः ।
कूपः प्रवृत्तपानीयः सुप्रवृत्तश्च नित्यशः ॥ १३-६४-४॥
ardhaṃ pāpasya harati puruṣasyeha karmaṇaḥ |
kūpaḥ pravṛttapānīyaḥ supravṛttaśca nityaśaḥ || 13-64-4||
MHB 13-64-5
सर्वं तारयते वंशं यस्य खाते जलाशये ।
गावः पिबन्ति विप्राश्च साधवश्च नराः सदा ॥ १३-६४-५॥
sarvaṃ tārayate vaṃśaṃ yasya khāte jalāśaye |
gāvaḥ pibanti viprāśca sādhavaśca narāḥ sadā || 13-64-5||
MHB 13-64-6
निदाघकाले पानीयं यस्य तिष्ठत्यवारितम् ।
स दुर्गं विषमं कृच्छ्रं न कदाचिदवाप्नुते ॥ १३-६४-६॥
nidāghakāle pānīyaṃ yasya tiṣṭhatyavāritam |
sa durgaṃ viṣamaṃ kṛcchraṃ na kadācidavāpnute || 13-64-6||
MHB 13-64-7
बृहस्पतेर्भगवतः पूष्णश्चैव भगस्य च ।
अश्विनोश्चैव वह्नेश्च प्रीतिर्भवति सर्पिषा ॥ १३-६४-७॥
bṛhaspaterbhagavataḥ pūṣṇaścaiva bhagasya ca |
aśvinoścaiva vahneśca prītirbhavati sarpiṣā || 13-64-7||
MHB 13-64-8
परमं भेषजं ह्येतद्यज्ञानामेतदुत्तमम् ।
रसानामुत्तमं चैतत्फलानां चैतदुत्तमम् ॥ १३-६४-८॥
paramaṃ bheṣajaṃ hyetadyajñānāmetaduttamam |
rasānāmuttamaṃ caitatphalānāṃ caitaduttamam || 13-64-8||
MHB 13-64-9
फलकामो यशस्कामः पुष्टिकामश्च नित्यदा ।
घृतं दद्याद्द्विजातिभ्यः पुरुषः शुचिरात्मवान् ॥ १३-६४-९॥
phalakāmo yaśaskāmaḥ puṣṭikāmaśca nityadā |
ghṛtaṃ dadyāddvijātibhyaḥ puruṣaḥ śucirātmavān || 13-64-9||
MHB 13-64-10
घृतं मासे आश्वयुजि विप्रेभ्यो यः प्रयच्छति ।
तस्मै प्रयच्छतो रूपं प्रीतौ देवाविहाश्विनौ ॥ १३-६४-१०॥
ghṛtaṃ māse āśvayuji viprebhyo yaḥ prayacchati |
tasmai prayacchato rūpaṃ prītau devāvihāśvinau || 13-64-10||
MHB 13-64-11
पायसं सर्पिषा मिश्रं द्विजेभ्यो यः प्रयच्छति ।
गृहं तस्य न रक्षांसि धर्षयन्ति कदाचन ॥ १३-६४-११॥
pāyasaṃ sarpiṣā miśraṃ dvijebhyo yaḥ prayacchati |
gṛhaṃ tasya na rakṣāṃsi dharṣayanti kadācana || 13-64-11||
MHB 13-64-12
पिपासया न म्रियते सोपच्छन्दश्च दृश्यते ।
न प्राप्नुयाच्च व्यसनं करकान्यः प्रयच्छति ॥ १३-६४-१२॥
pipāsayā na mriyate sopacchandaśca dṛśyate |
na prāpnuyācca vyasanaṃ karakānyaḥ prayacchati || 13-64-12||
MHB 13-64-13
प्रयतो ब्राह्मणाग्रेभ्यः श्रद्धया परया युतः ।
उपस्पर्शनषड्भागं लभते पुरुषः सदा ॥ १३-६४-१३॥
prayato brāhmaṇāgrebhyaḥ śraddhayā parayā yutaḥ |
upasparśanaṣaḍbhāgaṃ labhate puruṣaḥ sadā || 13-64-13||
MHB 13-64-14
यः साधनार्थं काष्ठानि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति ।
प्रतापार्थं च राजेन्द्र वृत्तवद्भ्यः सदा नरः ॥ १३-६४-१४॥
yaḥ sādhanārthaṃ kāṣṭhāni brāhmaṇebhyaḥ prayacchati |
pratāpārthaṃ ca rājendra vṛttavadbhyaḥ sadā naraḥ || 13-64-14||
MHB 13-64-15
सिध्यन्त्यर्थाः सदा तस्य कार्याणि विविधानि च ।
उपर्युपरि शत्रूणां वपुषा दीप्यते च सः ॥ १३-६४-१५॥
sidhyantyarthāḥ sadā tasya kāryāṇi vividhāni ca |
uparyupari śatrūṇāṃ vapuṣā dīpyate ca saḥ || 13-64-15||
MHB 13-64-16
भगवांश्चास्य सुप्रीतो वह्निर्भवति नित्यशः ।
न तं त्यजन्ते पशवः संग्रामे च जयत्यपि ॥ १३-६४-१६॥
bhagavāṃścāsya suprīto vahnirbhavati nityaśaḥ |
na taṃ tyajante paśavaḥ saṃgrāme ca jayatyapi || 13-64-16||
MHB 13-64-17
पुत्राञ्छ्रियं च लभते यश्छत्रं संप्रयच्छति ।
चक्षुर्व्याधिं न लभते यज्ञभागमथाश्नुते ॥ १३-६४-१७॥
putrāñchriyaṃ ca labhate yaśchatraṃ saṃprayacchati |
cakṣurvyādhiṃ na labhate yajñabhāgamathāśnute || 13-64-17||
MHB 13-64-18
निदाघकाले वर्षे वा यश्छत्रं संप्रयच्छति ।
नास्य कश्चिन्मनोदाहः कदाचिदपि जायते ।
कृच्छ्रात्स विषमाच्चैव विप्र मोक्षमवाप्नुते ॥ १३-६४-१८॥
nidāghakāle varṣe vā yaśchatraṃ saṃprayacchati |
nāsya kaścinmanodāhaḥ kadācidapi jāyate |
kṛcchrātsa viṣamāccaiva vipra mokṣamavāpnute || 13-64-18||
MHB 13-64-19
प्रदानं सर्वदानानां शकटस्य विशिष्यते ।
एवमाह महाभागः शाण्डिल्यो भगवानृषिः ॥ १३-६४-१९॥
pradānaṃ sarvadānānāṃ śakaṭasya viśiṣyate |
evamāha mahābhāgaḥ śāṇḍilyo bhagavānṛṣiḥ || 13-64-19||
Adhyaya: 65/154 (63)
MHB 13-65-1
युधिष्ठिर उवाच ।
दह्यमानाय विप्राय यः प्रयच्छत्युपानहौ ।
यत्फलं तस्य भवति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-६५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
dahyamānāya viprāya yaḥ prayacchatyupānahau |
yatphalaṃ tasya bhavati tanme brūhi pitāmaha || 13-65-1||
MHB 13-65-2
भीष्म उवाच ।
उपानहौ प्रयच्छेद्यो ब्राह्मणेभ्यः समाहितः ।
मर्दते कण्टकान्सर्वान्विषमान्निस्तरत्यपि ।
स शत्रूणामुपरि च संतिष्ठति युधिष्ठिर ॥ १३-६५-२॥
bhīṣma uvāca |
upānahau prayacchedyo brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ |
mardate kaṇṭakānsarvānviṣamānnistaratyapi |
sa śatrūṇāmupari ca saṃtiṣṭhati yudhiṣṭhira || 13-65-2||
MHB 13-65-3
यानं चाश्वतरीयुक्तं तस्य शुभ्रं विशां पते ।
उपतिष्ठति कौन्तेय रूप्यकाञ्चनभूषणम् ।
शकटं दम्यसंयुक्तं दत्तं भवति चैव हि ॥ १३-६५-३॥
yānaṃ cāśvatarīyuktaṃ tasya śubhraṃ viśāṃ pate |
upatiṣṭhati kaunteya rūpyakāñcanabhūṣaṇam |
śakaṭaṃ damyasaṃyuktaṃ dattaṃ bhavati caiva hi || 13-65-3||
MHB 13-65-4
युधिष्ठिर उवाच ।
यत्फलं तिलदाने च भूमिदाने च कीर्तितम् ।
गोप्रदानेऽन्नदाने च भूयस्तद्ब्रूहि कौरव ॥ १३-६५-४॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yatphalaṃ tiladāne ca bhūmidāne ca kīrtitam |
gopradāne'nnadāne ca bhūyastadbrūhi kaurava || 13-65-4||
MHB 13-65-5
भीष्म उवाच ।
शृणुष्व मम कौन्तेय तिलदानस्य यत्फलम् ।
निशम्य च यथान्यायं प्रयच्छ कुरुसत्तम ॥ १३-६५-५॥
bhīṣma uvāca |
śṛṇuṣva mama kaunteya tiladānasya yatphalam |
niśamya ca yathānyāyaṃ prayaccha kurusattama || 13-65-5||
MHB 13-65-6
पितॄणां प्रथमं भोज्यं तिलाः सृष्टाः स्वयंभुवा ।
तिलदानेन वै तस्मात्पितृपक्षः प्रमोदते ॥ १३-६५-६॥
pitṝṇāṃ prathamaṃ bhojyaṃ tilāḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā |
tiladānena vai tasmātpitṛpakṣaḥ pramodate || 13-65-6||
MHB 13-65-7
माघमासे तिलान्यस्तु ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति ।
सर्वसत्त्वसमाकीर्णं नरकं स न पश्यति ॥ १३-६५-७॥
māghamāse tilānyastu brāhmaṇebhyaḥ prayacchati |
sarvasattvasamākīrṇaṃ narakaṃ sa na paśyati || 13-65-7||
MHB 13-65-8
सर्वकामैः स यजते यस्तिलैर्यजते पितॄन् ।
न चाकामेन दातव्यं तिलश्राद्धं कथंचन ॥ १३-६५-८॥
sarvakāmaiḥ sa yajate yastilairyajate pitṝn |
na cākāmena dātavyaṃ tilaśrāddhaṃ kathaṃcana || 13-65-8||
MHB 13-65-9
महर्षेः कश्यपस्यैते गात्रेभ्यः प्रसृतास्तिलाः ।
ततो दिव्यं गता भावं प्रदानेषु तिलाः प्रभो ॥ १३-६५-९॥
maharṣeḥ kaśyapasyaite gātrebhyaḥ prasṛtāstilāḥ |
tato divyaṃ gatā bhāvaṃ pradāneṣu tilāḥ prabho || 13-65-9||
MHB 13-65-10
पौष्टिका रूपदाश्चैव तथा पापविनाशनाः ।
तस्मात्सर्वप्रदानेभ्यस्तिलदानं विशिष्यते ॥ १३-६५-१०॥
pauṣṭikā rūpadāścaiva tathā pāpavināśanāḥ |
tasmātsarvapradānebhyastiladānaṃ viśiṣyate || 13-65-10||
MHB 13-65-11
आपस्तम्बश्च मेधावी शङ्खश्च लिखितस्तथा ।
महर्षिर्गौतमश्चापि तिलदानैर्दिवं गताः ॥ १३-६५-११॥
āpastambaśca medhāvī śaṅkhaśca likhitastathā |
maharṣirgautamaścāpi tiladānairdivaṃ gatāḥ || 13-65-11||
MHB 13-65-12
तिलहोमपरा विप्राः सर्वे संयतमैथुनाः ।
समा गव्येन हविषा प्रवृत्तिषु च संस्थिताः ॥ १३-६५-१२॥
tilahomaparā viprāḥ sarve saṃyatamaithunāḥ |
samā gavyena haviṣā pravṛttiṣu ca saṃsthitāḥ || 13-65-12||
MHB 13-65-13
सर्वेषामेव दानानां तिलदानं परं स्मृतम् ।
अक्षयं सर्वदानानां तिलदानमिहोच्यते ॥ १३-६५-१३॥
sarveṣāmeva dānānāṃ tiladānaṃ paraṃ smṛtam |
akṣayaṃ sarvadānānāṃ tiladānamihocyate || 13-65-13||
MHB 13-65-14
उत्पन्ने च पुरा हव्ये कुशिकर्षिः परंतप ।
तिलैरग्नित्रयं हुत्वा प्राप्तवान्गतिमुत्तमाम् ॥ १३-६५-१४॥
utpanne ca purā havye kuśikarṣiḥ paraṃtapa |
tilairagnitrayaṃ hutvā prāptavāngatimuttamām || 13-65-14||
MHB 13-65-15
इति प्रोक्तं कुरुश्रेष्ठ तिलदानमनुत्तमम् ।
विधानं येन विधिना तिलानामिह शस्यते ॥ १३-६५-१५॥
iti proktaṃ kuruśreṣṭha tiladānamanuttamam |
vidhānaṃ yena vidhinā tilānāmiha śasyate || 13-65-15||
MHB 13-65-16
अत ऊर्ध्वं निबोधेदं देवानां यष्टुमिच्छताम् ।
समागमं महाराज ब्रह्मणा वै स्वयंभुवा ॥ १३-६५-१६॥
ata ūrdhvaṃ nibodhedaṃ devānāṃ yaṣṭumicchatām |
samāgamaṃ mahārāja brahmaṇā vai svayaṃbhuvā || 13-65-16||
MHB 13-65-17
देवाः समेत्य ब्रह्माणं भूमिभागं यियक्षवः ।
शुभं देशमयाचन्त यजेम इति पार्थिव ॥ १३-६५-१७॥
devāḥ sametya brahmāṇaṃ bhūmibhāgaṃ yiyakṣavaḥ |
śubhaṃ deśamayācanta yajema iti pārthiva || 13-65-17||
MHB 13-65-18
देवा ऊचुः ।
भगवंस्त्वं प्रभुर्भूमेः सर्वस्य त्रिदिवस्य च ।
यजेमहि महाभाग यज्ञं भवदनुज्ञया ।
नाननुज्ञातभूमिर्हि यज्ञस्य फलमश्नुते ॥ १३-६५-१८॥
devā ūcuḥ |
bhagavaṃstvaṃ prabhurbhūmeḥ sarvasya tridivasya ca |
yajemahi mahābhāga yajñaṃ bhavadanujñayā |
nānanujñātabhūmirhi yajñasya phalamaśnute || 13-65-18||
MHB 13-65-19
त्वं हि सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च ।
प्रभुर्भवसि तस्मात्त्वं समनुज्ञातुमर्हसि ॥ १३-६५-१९॥
tvaṃ hi sarvasya jagataḥ sthāvarasya carasya ca |
prabhurbhavasi tasmāttvaṃ samanujñātumarhasi || 13-65-19||
MHB 13-65-20
ब्रह्मोवाच ।
ददामि मेदिनीभागं भवद्भ्योऽहं सुरर्षभाः ।
यस्मिन्देशे करिष्यध्वं यज्ञं काश्यपनन्दनाः ॥ १३-६५-२०॥
brahmovāca |
dadāmi medinībhāgaṃ bhavadbhyo'haṃ surarṣabhāḥ |
yasmindeśe kariṣyadhvaṃ yajñaṃ kāśyapanandanāḥ || 13-65-20||
MHB 13-65-21
देवा ऊचुः ।
भगवन्कृतकामाः स्मो यक्ष्यामस्त्वाप्तदक्षिणैः ।
इमं तु देशं मुनयः पर्युपासन्त नित्यदा ॥ १३-६५-२१॥
devā ūcuḥ |
bhagavankṛtakāmāḥ smo yakṣyāmastvāptadakṣiṇaiḥ |
imaṃ tu deśaṃ munayaḥ paryupāsanta nityadā || 13-65-21||
MHB 13-65-22
भीष्म उवाच ।
ततोऽगस्त्यश्च कण्वश्च भृगुरत्रिर्वृषाकपिः ।
असितो देवलश्चैव देवयज्ञमुपागमन् ॥ १३-६५-२२॥
bhīṣma uvāca |
tato'gastyaśca kaṇvaśca bhṛguratrirvṛṣākapiḥ |
asito devalaścaiva devayajñamupāgaman || 13-65-22||
MHB 13-65-23
ततो देवा महात्मान ईजिरे यज्ञमच्युत ।
तथा समापयामासुर्यथाकालं सुरर्षभाः ॥ १३-६५-२३॥
tato devā mahātmāna ījire yajñamacyuta |
tathā samāpayāmāsuryathākālaṃ surarṣabhāḥ || 13-65-23||
MHB 13-65-24
त इष्टयज्ञास्त्रिदशा हिमवत्यचलोत्तमे ।
षष्ठमंशं क्रतोस्तस्य भूमिदानं प्रचक्रिरे ॥ १३-६५-२४॥
ta iṣṭayajñāstridaśā himavatyacalottame |
ṣaṣṭhamaṃśaṃ kratostasya bhūmidānaṃ pracakrire || 13-65-24||
MHB 13-65-25
प्रादेशमात्रं भूमेस्तु यो दद्यादनुपस्कृतम् ।
न सीदति स कृच्छ्रेषु न च दुर्गाण्यवाप्नुते ॥ १३-६५-२५॥
prādeśamātraṃ bhūmestu yo dadyādanupaskṛtam |
na sīdati sa kṛcchreṣu na ca durgāṇyavāpnute || 13-65-25||
MHB 13-65-26
शीतवातातपसहां गृहभूमिं सुसंस्कृताम् ।
प्रदाय सुरलोकस्थः पुण्यान्तेऽपि न चाल्यते ॥ १३-६५-२६॥
śītavātātapasahāṃ gṛhabhūmiṃ susaṃskṛtām |
pradāya suralokasthaḥ puṇyānte'pi na cālyate || 13-65-26||
MHB 13-65-27
मुदितो वसते प्राज्ञः शक्रेण सह पार्थिव ।
प्रतिश्रयप्रदाता च सोऽपि स्वर्गे महीयते ॥ १३-६५-२७॥
mudito vasate prājñaḥ śakreṇa saha pārthiva |
pratiśrayapradātā ca so'pi svarge mahīyate || 13-65-27||
MHB 13-65-28
अध्यापककुले जातः श्रोत्रियो नियतेन्द्रियः ।
गृहे यस्य वसेत्तुष्टः प्रधानं लोकमश्नुते ॥ १३-६५-२८॥
adhyāpakakule jātaḥ śrotriyo niyatendriyaḥ |
gṛhe yasya vasettuṣṭaḥ pradhānaṃ lokamaśnute || 13-65-28||
MHB 13-65-29
तथा गवार्थे शरणं शीतवर्षसहं महत् ।
आसप्तमं तारयति कुलं भरतसत्तम ॥ १३-६५-२९॥
tathā gavārthe śaraṇaṃ śītavarṣasahaṃ mahat |
āsaptamaṃ tārayati kulaṃ bharatasattama || 13-65-29||
MHB 13-65-30
क्षेत्रभूमिं ददल्लोके पुत्र श्रियमवाप्नुयात् ।
रत्नभूमिं प्रदत्त्वा तु कुलवंशं विवर्धयेत् ॥ १३-६५-३०॥
kṣetrabhūmiṃ dadalloke putra śriyamavāpnuyāt |
ratnabhūmiṃ pradattvā tu kulavaṃśaṃ vivardhayet || 13-65-30||
MHB 13-65-31
न चोषरां न निर्दग्धां महीं दद्यात्कथंचन ।
न श्मशानपरीतां च न च पापनिषेविताम् ॥ १३-६५-३१॥
na coṣarāṃ na nirdagdhāṃ mahīṃ dadyātkathaṃcana |
na śmaśānaparītāṃ ca na ca pāpaniṣevitām || 13-65-31||
MHB 13-65-32
पारक्ये भूमिदेशे तु पितॄणां निर्वपेत्तु यः ।
तद्भूमिस्वामिपितृभिः श्राद्धकर्म विहन्यते ॥ १३-६५-३२॥
pārakye bhūmideśe tu pitṝṇāṃ nirvapettu yaḥ |
tadbhūmisvāmipitṛbhiḥ śrāddhakarma vihanyate || 13-65-32||
MHB 13-65-33
तस्मात्क्रीत्वा महीं दद्यात्स्वल्पामपि विचक्षणः ।
पिण्डः पितृभ्यो दत्तो वै तस्यां भवति शाश्वतः ॥ १३-६५-३३॥
tasmātkrītvā mahīṃ dadyātsvalpāmapi vicakṣaṇaḥ |
piṇḍaḥ pitṛbhyo datto vai tasyāṃ bhavati śāśvataḥ || 13-65-33||
MHB 13-65-34
अटवीपर्वताश्चैव नदीतीर्थानि यानि च ।
सर्वाण्यस्वामिकान्याहुर्न हि तत्र परिग्रहः ॥ १३-६५-३४॥
aṭavīparvatāścaiva nadītīrthāni yāni ca |
sarvāṇyasvāmikānyāhurna hi tatra parigrahaḥ || 13-65-34||
MHB 13-65-35
इत्येतद्भूमिदानस्य फलमुक्तं विशां पते ।
अतः परं तु गोदानं कीर्तयिष्यामि तेऽनघ ॥ १३-६५-३५॥
ityetadbhūmidānasya phalamuktaṃ viśāṃ pate |
ataḥ paraṃ tu godānaṃ kīrtayiṣyāmi te'nagha || 13-65-35||
MHB 13-65-36
गावोऽधिकास्तपस्विभ्यो यस्मात्सर्वेभ्य एव च ।
तस्मान्महेश्वरो देवस्तपस्ताभिः समास्थितः ॥ १३-६५-३६॥
gāvo'dhikāstapasvibhyo yasmātsarvebhya eva ca |
tasmānmaheśvaro devastapastābhiḥ samāsthitaḥ || 13-65-36||
MHB 13-65-37
ब्रह्मलोके वसन्त्येताः सोमेन सह भारत ।
आसां ब्रह्मर्षयः सिद्धाः प्रार्थयन्ति परां गतिम् ॥ १३-६५-३७॥
brahmaloke vasantyetāḥ somena saha bhārata |
āsāṃ brahmarṣayaḥ siddhāḥ prārthayanti parāṃ gatim || 13-65-37||
MHB 13-65-38
पयसा हविषा दध्ना शकृताप्यथ चर्मणा ।
अस्थिभिश्चोपकुर्वन्ति शृङ्गैर्वालैश्च भारत ॥ १३-६५-३८॥
payasā haviṣā dadhnā śakṛtāpyatha carmaṇā |
asthibhiścopakurvanti śṛṅgairvālaiśca bhārata || 13-65-38||
MHB 13-65-39
नासां शीतातपौ स्यातां सदैताः कर्म कुर्वते ।
न वर्षं विषमं वापि दुःखमासां भवत्युत ॥ १३-६५-३९॥
nāsāṃ śītātapau syātāṃ sadaitāḥ karma kurvate |
na varṣaṃ viṣamaṃ vāpi duḥkhamāsāṃ bhavatyuta || 13-65-39||
MHB 13-65-40
ब्राह्मणैः सहिता यान्ति तस्मात्परतरं पदम् ।
एकं गोब्राह्मणं तस्मात्प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ १३-६५-४०॥
brāhmaṇaiḥ sahitā yānti tasmātparataraṃ padam |
ekaṃ gobrāhmaṇaṃ tasmātpravadanti manīṣiṇaḥ || 13-65-40||
MHB 13-65-41
रन्तिदेवस्य यज्ञे ताः पशुत्वेनोपकल्पिताः ।
ततश्चर्मण्वती राजन्गोचर्मभ्यः प्रवर्तिता ॥ १३-६५-४१॥
rantidevasya yajñe tāḥ paśutvenopakalpitāḥ |
tataścarmaṇvatī rājangocarmabhyaḥ pravartitā || 13-65-41||
MHB 13-65-42
पशुत्वाच्च विनिर्मुक्ताः प्रदानायोपकल्पिताः ।
ता इमा विप्रमुख्येभ्यो यो ददाति महीपते ।
निस्तरेदापदं कृच्छ्रां विषमस्थोऽपि पार्थिव ॥ १३-६५-४२॥
paśutvācca vinirmuktāḥ pradānāyopakalpitāḥ |
tā imā vipramukhyebhyo yo dadāti mahīpate |
nistaredāpadaṃ kṛcchrāṃ viṣamastho'pi pārthiva || 13-65-42||
MHB 13-65-43
गवां सहस्रदः प्रेत्य नरकं न प्रपश्यति ।
सर्वत्र विजयं चापि लभते मनुजाधिप ॥ १३-६५-४३॥
gavāṃ sahasradaḥ pretya narakaṃ na prapaśyati |
sarvatra vijayaṃ cāpi labhate manujādhipa || 13-65-43||
MHB 13-65-44
अमृतं वै गवां क्षीरमित्याह त्रिदशाधिपः ।
तस्माद्ददाति यो धेनुममृतं स प्रयच्छति ॥ १३-६५-४४॥
amṛtaṃ vai gavāṃ kṣīramityāha tridaśādhipaḥ |
tasmāddadāti yo dhenumamṛtaṃ sa prayacchati || 13-65-44||
MHB 13-65-45
अग्नीनामव्ययं ह्येतद्धौम्यं वेदविदो विदुः ।
तस्माद्ददाति यो धेनुं स हौम्यं संप्रयच्छति ॥ १३-६५-४५॥
agnīnāmavyayaṃ hyetaddhaumyaṃ vedavido viduḥ |
tasmāddadāti yo dhenuṃ sa haumyaṃ saṃprayacchati || 13-65-45||
MHB 13-65-46
स्वर्गो वै मूर्तिमानेष वृषभं यो गवां पतिम् ।
विप्रे गुणयुते दद्यात्स वै स्वर्गे महीयते ॥ १३-६५-४६॥
svargo vai mūrtimāneṣa vṛṣabhaṃ yo gavāṃ patim |
vipre guṇayute dadyātsa vai svarge mahīyate || 13-65-46||
MHB 13-65-47
प्राणा वै प्राणिनामेते प्रोच्यन्ते भरतर्षभ ।
तस्माद्ददाति यो धेनुं प्राणान्वै स प्रयच्छति ॥ १३-६५-४७॥
prāṇā vai prāṇināmete procyante bharatarṣabha |
tasmāddadāti yo dhenuṃ prāṇānvai sa prayacchati || 13-65-47||
MHB 13-65-48
गावः शरण्या भूतानामिति वेदविदो विदुः ।
तस्माद्ददाति यो धेनुं शरणं संप्रयच्छति ॥ १३-६५-४८॥
gāvaḥ śaraṇyā bhūtānāmiti vedavido viduḥ |
tasmāddadāti yo dhenuṃ śaraṇaṃ saṃprayacchati || 13-65-48||
MHB 13-65-49
न वधार्थं प्रदातव्या न कीनाशे न नास्तिके ।
गोजीविने न दातव्या तथा गौः पुरुषर्षभ ॥ १३-६५-४९॥
na vadhārthaṃ pradātavyā na kīnāśe na nāstike |
gojīvine na dātavyā tathā gauḥ puruṣarṣabha || 13-65-49||
MHB 13-65-50
ददाति तादृशानां वै नरो गाः पापकर्मणाम् ।
अक्षयं नरकं यातीत्येवमाहुर्मनीषिणः ॥ १३-६५-५०॥
dadāti tādṛśānāṃ vai naro gāḥ pāpakarmaṇām |
akṣayaṃ narakaṃ yātītyevamāhurmanīṣiṇaḥ || 13-65-50||
MHB 13-65-51
न कृशां पापवत्सां वा वन्ध्यां रोगान्वितां तथा ।
न व्यङ्गां न परिश्रान्तां दद्याद्गां ब्राह्मणाय वै ॥ १३-६५-५१॥
na kṛśāṃ pāpavatsāṃ vā vandhyāṃ rogānvitāṃ tathā |
na vyaṅgāṃ na pariśrāntāṃ dadyādgāṃ brāhmaṇāya vai || 13-65-51||
MHB 13-65-52
दशगोसहस्रदः सम्यक्शक्रेण सह मोदते ।
अक्षयाँल्लभते लोकान्नरः शतसहस्रदः ॥ १३-६५-५२॥
daśagosahasradaḥ samyakśakreṇa saha modate |
akṣayā~llabhate lokānnaraḥ śatasahasradaḥ || 13-65-52||
MHB 13-65-53
इत्येतद्गोप्रदानं च तिलदानं च कीर्तितम् ।
तथा भूमिप्रदानं च शृणुष्वान्ने च भारत ॥ १३-६५-५३॥
ityetadgopradānaṃ ca tiladānaṃ ca kīrtitam |
tathā bhūmipradānaṃ ca śṛṇuṣvānne ca bhārata || 13-65-53||
MHB 13-65-54
अन्नदानं प्रधानं हि कौन्तेय परिचक्षते ।
अन्नस्य हि प्रदानेन रन्तिदेवो दिवं गतः ॥ १३-६५-५४॥
annadānaṃ pradhānaṃ hi kaunteya paricakṣate |
annasya hi pradānena rantidevo divaṃ gataḥ || 13-65-54||
MHB 13-65-55
श्रान्ताय क्षुधितायान्नं यः प्रयच्छति भूमिप ।
स्वायंभुवं महाभागं स पश्यति नराधिप ॥ १३-६५-५५॥
śrāntāya kṣudhitāyānnaṃ yaḥ prayacchati bhūmipa |
svāyaṃbhuvaṃ mahābhāgaṃ sa paśyati narādhipa || 13-65-55||
MHB 13-65-56
न हिरण्यैर्न वासोभिर्नाश्वदानेन भारत ।
प्राप्नुवन्ति नराः श्रेयो यथेहान्नप्रदाः प्रभो ॥ १३-६५-५६॥
na hiraṇyairna vāsobhirnāśvadānena bhārata |
prāpnuvanti narāḥ śreyo yathehānnapradāḥ prabho || 13-65-56||
MHB 13-65-57
अन्नं वै परमं द्रव्यमन्नं श्रीश्च परा मता ।
अन्नात्प्राणः प्रभवति तेजो वीर्यं बलं तथा ॥ १३-६५-५७॥
annaṃ vai paramaṃ dravyamannaṃ śrīśca parā matā |
annātprāṇaḥ prabhavati tejo vīryaṃ balaṃ tathā || 13-65-57||
MHB 13-65-58
सद्भ्यो ददाति यश्चान्नं सदैकाग्रमना नरः ।
न स दुर्गाण्यवाप्नोतीत्येवमाह पराशरः ॥ १३-६५-५८॥
sadbhyo dadāti yaścānnaṃ sadaikāgramanā naraḥ |
na sa durgāṇyavāpnotītyevamāha parāśaraḥ || 13-65-58||
MHB 13-65-59
अर्चयित्वा यथान्यायं देवेभ्योऽन्नं निवेदयेत् ।
यदन्नो हि नरो राजंस्तदन्नास्तस्य देवताः ॥ १३-६५-५९॥
arcayitvā yathānyāyaṃ devebhyo'nnaṃ nivedayet |
yadanno hi naro rājaṃstadannāstasya devatāḥ || 13-65-59||
MHB 13-65-60
कौमुद्यां शुक्लपक्षे तु योऽन्नदानं करोत्युत ।
स संतरति दुर्गाणि प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते ॥ १३-६५-६०॥
kaumudyāṃ śuklapakṣe tu yo'nnadānaṃ karotyuta |
sa saṃtarati durgāṇi pretya cānantyamaśnute || 13-65-60||
MHB 13-65-61
अभुक्त्वातिथये चान्नं प्रयच्छेद्यः समाहितः ।
स वै ब्रह्मविदां लोकान्प्राप्नुयाद्भरतर्षभ ॥ १३-६५-६१॥
abhuktvātithaye cānnaṃ prayacchedyaḥ samāhitaḥ |
sa vai brahmavidāṃ lokānprāpnuyādbharatarṣabha || 13-65-61||
MHB 13-65-62
सुकृच्छ्रामापदं प्राप्तश्चान्नदः पुरुषस्तरेत् ।
पापं तरति चैवेह दुष्कृतं चापकर्षति ॥ १३-६५-६२॥
sukṛcchrāmāpadaṃ prāptaścānnadaḥ puruṣastaret |
pāpaṃ tarati caiveha duṣkṛtaṃ cāpakarṣati || 13-65-62||
MHB 13-65-63
इत्येतदन्नदानस्य तिलदानस्य चैव ह ।
भूमिदानस्य च फलं गोदानस्य च कीर्तितम् ॥ १३-६५-६३॥
ityetadannadānasya tiladānasya caiva ha |
bhūmidānasya ca phalaṃ godānasya ca kīrtitam || 13-65-63||
Adhyaya: 66/154 (19)
MHB 13-66-1
युधिष्ठिर उवाच ।
श्रुतं दानफलं तात यत्त्वया परिकीर्तितम् ।
अन्नं तु ते विशेषेण प्रशस्तमिह भारत ॥ १३-६६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śrutaṃ dānaphalaṃ tāta yattvayā parikīrtitam |
annaṃ tu te viśeṣeṇa praśastamiha bhārata || 13-66-1||
MHB 13-66-2
पानीयदानं परमं कथं चेह महाफलम् ।
इत्येतच्छ्रोतुमिच्छामि विस्तरेण पितामह ॥ १३-६६-२॥
pānīyadānaṃ paramaṃ kathaṃ ceha mahāphalam |
ityetacchrotumicchāmi vistareṇa pitāmaha || 13-66-2||
MHB 13-66-3
भीष्म उवाच ।
हन्त ते वर्तयिष्यामि यथावद्भरतर्षभ ।
गदतस्तन्ममाद्येह शृणु सत्यपराक्रम ।
पानीयदानात्प्रभृति सर्वं वक्ष्यामि तेऽनघ ॥ १३-६६-३॥
bhīṣma uvāca |
hanta te vartayiṣyāmi yathāvadbharatarṣabha |
gadatastanmamādyeha śṛṇu satyaparākrama |
pānīyadānātprabhṛti sarvaṃ vakṣyāmi te'nagha || 13-66-3||
MHB 13-66-4
यदन्नं यच्च पानीयं संप्रदायाश्नुते नरः ।
न तस्मात्परमं दानं किंचिदस्तीति मे मतिः ॥ १३-६६-४॥
yadannaṃ yacca pānīyaṃ saṃpradāyāśnute naraḥ |
na tasmātparamaṃ dānaṃ kiṃcidastīti me matiḥ || 13-66-4||
MHB 13-66-5
अन्नात्प्राणभृतस्तात प्रवर्तन्ते हि सर्वशः ।
तस्मादन्नं परं लोके सर्वदानेषु कथ्यते ॥ १३-६६-५॥
annātprāṇabhṛtastāta pravartante hi sarvaśaḥ |
tasmādannaṃ paraṃ loke sarvadāneṣu kathyate || 13-66-5||
MHB 13-66-6
अन्नाद्बलं च तेजश्च प्राणिनां वर्धते सदा ।
अन्नदानमतस्तस्माच्छ्रेष्ठमाह प्रजापतिः ॥ १३-६६-६॥
annādbalaṃ ca tejaśca prāṇināṃ vardhate sadā |
annadānamatastasmācchreṣṭhamāha prajāpatiḥ || 13-66-6||
MHB 13-66-7
सावित्र्या ह्यपि कौन्तेय श्रुतं ते वचनं शुभम् ।
यतश्चैतद्यथा चैतद्देवसत्रे महामते ॥ १३-६६-७॥
sāvitryā hyapi kaunteya śrutaṃ te vacanaṃ śubham |
yataścaitadyathā caitaddevasatre mahāmate || 13-66-7||
MHB 13-66-8
अन्ने दत्ते नरेणेह प्राणा दत्ता भवन्त्युत ।
प्राणदानाद्धि परमं न दानमिह विद्यते ॥ १३-६६-८॥
anne datte nareṇeha prāṇā dattā bhavantyuta |
prāṇadānāddhi paramaṃ na dānamiha vidyate || 13-66-8||
MHB 13-66-9
श्रुतं हि ते महाबाहो लोमशस्यापि तद्वचः ।
प्राणान्दत्त्वा कपोताय यत्प्राप्तं शिबिना पुरा ॥ १३-६६-९॥
śrutaṃ hi te mahābāho lomaśasyāpi tadvacaḥ |
prāṇāndattvā kapotāya yatprāptaṃ śibinā purā || 13-66-9||
MHB 13-66-10
तां गतिं लभते दत्त्वा द्विजस्यान्नं विशां पते ।
गतिं विशिष्टां गच्छन्ति प्राणदा इति नः श्रुतम् ॥ १३-६६-१०॥
tāṃ gatiṃ labhate dattvā dvijasyānnaṃ viśāṃ pate |
gatiṃ viśiṣṭāṃ gacchanti prāṇadā iti naḥ śrutam || 13-66-10||
MHB 13-66-11
अन्नं चापि प्रभवति पानीयात्कुरुसत्तम ।
नीरजातेन हि विना न किंचित्संप्रवर्तते ॥ १३-६६-११॥
annaṃ cāpi prabhavati pānīyātkurusattama |
nīrajātena hi vinā na kiṃcitsaṃpravartate || 13-66-11||
MHB 13-66-12
नीरजातश्च भगवान्सोमो ग्रहगणेश्वरः ।
अमृतं च सुधा चैव स्वाहा चैव वषट्तथा ॥ १३-६६-१२॥
nīrajātaśca bhagavānsomo grahagaṇeśvaraḥ |
amṛtaṃ ca sudhā caiva svāhā caiva vaṣaṭtathā || 13-66-12||
MHB 13-66-13
अन्नौषध्यो महाराज वीरुधश्च जलोद्भवाः ।
यतः प्राणभृतां प्राणाः संभवन्ति विशां पते ॥ १३-६६-१३॥
annauṣadhyo mahārāja vīrudhaśca jalodbhavāḥ |
yataḥ prāṇabhṛtāṃ prāṇāḥ saṃbhavanti viśāṃ pate || 13-66-13||
MHB 13-66-14
देवानाममृतं चान्नं नागानां च सुधा तथा ।
पितॄणां च स्वधा प्रोक्ता पशूनां चापि वीरुधः ॥ १३-६६-१४॥
devānāmamṛtaṃ cānnaṃ nāgānāṃ ca sudhā tathā |
pitṝṇāṃ ca svadhā proktā paśūnāṃ cāpi vīrudhaḥ || 13-66-14||
MHB 13-66-15
अन्नमेव मनुष्याणां प्राणानाहुर्मनीषिणः ।
तच्च सर्वं नरव्याघ्र पानीयात्संप्रवर्तते ॥ १३-६६-१५॥
annameva manuṣyāṇāṃ prāṇānāhurmanīṣiṇaḥ |
tacca sarvaṃ naravyāghra pānīyātsaṃpravartate || 13-66-15||
MHB 13-66-16
तस्मात्पानीयदानाद्वै न परं विद्यते क्वचित् ।
तच्च दद्यान्नरो नित्यं य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ १३-६६-१६॥
tasmātpānīyadānādvai na paraṃ vidyate kvacit |
tacca dadyānnaro nityaṃ ya icchedbhūtimātmanaḥ || 13-66-16||
MHB 13-66-17
धन्यं यशस्यमायुष्यं जलदानं विशां पते ।
शत्रूंश्चाप्यधि कौन्तेय सदा तिष्ठति तोयदः ॥ १३-६६-१७॥
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ jaladānaṃ viśāṃ pate |
śatrūṃścāpyadhi kaunteya sadā tiṣṭhati toyadaḥ || 13-66-17||
MHB 13-66-18
सर्वकामानवाप्नोति कीर्तिं चैवेह शाश्वतीम् ।
प्रेत्य चानन्त्यमाप्नोति पापेभ्यश्च प्रमुच्यते ॥ १३-६६-१८॥
sarvakāmānavāpnoti kīrtiṃ caiveha śāśvatīm |
pretya cānantyamāpnoti pāpebhyaśca pramucyate || 13-66-18||
MHB 13-66-19
तोयदो मनुजव्याघ्र स्वर्गं गत्वा महाद्युते ।
अक्षयान्समवाप्नोति लोकानित्यब्रवीन्मनुः ॥ १३-६६-१९॥
toyado manujavyāghra svargaṃ gatvā mahādyute |
akṣayānsamavāpnoti lokānityabravīnmanuḥ || 13-66-19||
Adhyaya: 67/154 (33)
MHB 13-67-1
युधिष्ठिर उवाच ।
तिलानां कीदृशं दानमथ दीपस्य चैव ह ।
अन्नानां वाससां चैव भूय एव ब्रवीहि मे ॥ १३-६७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
tilānāṃ kīdṛśaṃ dānamatha dīpasya caiva ha |
annānāṃ vāsasāṃ caiva bhūya eva bravīhi me || 13-67-1||
MHB 13-67-2
भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ब्राह्मणस्य च संवादं यमस्य च युधिष्ठिर ॥ १३-६७-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
brāhmaṇasya ca saṃvādaṃ yamasya ca yudhiṣṭhira || 13-67-2||
MHB 13-67-3
मध्यदेशे महान्ग्रामो ब्राह्मणानां बभूव ह ।
गङ्गायमुनयोर्मध्ये यामुनस्य गिरेरधः ॥ १३-६७-३॥
madhyadeśe mahāngrāmo brāhmaṇānāṃ babhūva ha |
gaṅgāyamunayormadhye yāmunasya gireradhaḥ || 13-67-3||
MHB 13-67-4
पर्णशालेति विख्यातो रमणीयो नराधिप ।
विद्वांसस्तत्र भूयिष्ठा ब्राह्मणाश्चावसंस्तदा ॥ १३-६७-४॥
parṇaśāleti vikhyāto ramaṇīyo narādhipa |
vidvāṃsastatra bhūyiṣṭhā brāhmaṇāścāvasaṃstadā || 13-67-4||
MHB 13-67-5
अथ प्राह यमः कंचित्पुरुषं कृष्णवाससम् ।
रक्ताक्षमूर्ध्वरोमाणं काकजङ्घाक्षिनासिकम् ॥ १३-६७-५॥
atha prāha yamaḥ kaṃcitpuruṣaṃ kṛṣṇavāsasam |
raktākṣamūrdhvaromāṇaṃ kākajaṅghākṣināsikam || 13-67-5||
MHB 13-67-6
गच्छ त्वं ब्राह्मणग्रामं ततो गत्वा तमानय ।
अगस्त्यं गोत्रतश्चापि नामतश्चापि शर्मिणम् ॥ १३-६७-६॥
gaccha tvaṃ brāhmaṇagrāmaṃ tato gatvā tamānaya |
agastyaṃ gotrataścāpi nāmataścāpi śarmiṇam || 13-67-6||
MHB 13-67-7
शमे निविष्टं विद्वांसमध्यापकमनादृतम् ।
मा चान्यमानयेथास्त्वं सगोत्रं तस्य पार्श्वतः ॥ १३-६७-७॥
śame niviṣṭaṃ vidvāṃsamadhyāpakamanādṛtam |
mā cānyamānayethāstvaṃ sagotraṃ tasya pārśvataḥ || 13-67-7||
MHB 13-67-8
स हि तादृग्गुणस्तेन तुल्योऽध्ययनजन्मना ।
अपत्येषु तथा वृत्ते समस्तेनैव धीमता ।
तमानय यथोद्दिष्टं पूजा कार्या हि तस्य मे ॥ १३-६७-८॥
sa hi tādṛgguṇastena tulyo'dhyayanajanmanā |
apatyeṣu tathā vṛtte samastenaiva dhīmatā |
tamānaya yathoddiṣṭaṃ pūjā kāryā hi tasya me || 13-67-8||
MHB 13-67-9
स गत्वा प्रतिकूलं तच्चकार यमशासनम् ।
तमाक्रम्यानयामास प्रतिषिद्धो यमेन यः ॥ १३-६७-९॥
sa gatvā pratikūlaṃ taccakāra yamaśāsanam |
tamākramyānayāmāsa pratiṣiddho yamena yaḥ || 13-67-9||
MHB 13-67-10
तस्मै यमः समुत्थाय पूजां कृत्वा च वीर्यवान् ।
प्रोवाच नीयतामेष सोऽन्य आनीयतामिति ॥ १३-६७-१०॥
tasmai yamaḥ samutthāya pūjāṃ kṛtvā ca vīryavān |
provāca nīyatāmeṣa so'nya ānīyatāmiti || 13-67-10||
MHB 13-67-11
एवमुक्ते तु वचने धर्मराजेन स द्विजः ।
उवाच धर्मराजानं निर्विण्णोऽध्ययनेन वै ।
यो मे कालो भवेच्छेषस्तं वसेयमिहाच्युत ॥ १३-६७-११॥
evamukte tu vacane dharmarājena sa dvijaḥ |
uvāca dharmarājānaṃ nirviṇṇo'dhyayanena vai |
yo me kālo bhaveccheṣastaṃ vaseyamihācyuta || 13-67-11||
MHB 13-67-12
यम उवाच ।
नाहं कालस्य विहितं प्राप्नोमीह कथंचन ।
यो हि धर्मं चरति वै तं तु जानामि केवलम् ॥ १३-६७-१२॥
yama uvāca |
nāhaṃ kālasya vihitaṃ prāpnomīha kathaṃcana |
yo hi dharmaṃ carati vai taṃ tu jānāmi kevalam || 13-67-12||
MHB 13-67-13
गच्छ विप्र त्वमद्यैव आलयं स्वं महाद्युते ।
ब्रूहि वा त्वं यथा स्वैरं करवाणि किमित्युत ॥ १३-६७-१३॥
gaccha vipra tvamadyaiva ālayaṃ svaṃ mahādyute |
brūhi vā tvaṃ yathā svairaṃ karavāṇi kimityuta || 13-67-13||
MHB 13-67-14
ब्राह्मण उवाच ।
यत्तत्र कृत्वा सुमहत्पुण्यं स्यात्तद्ब्रवीहि मे ।
सर्वस्य हि प्रमाणं त्वं त्रैलोक्यस्यापि सत्तम ॥ १३-६७-१४॥
brāhmaṇa uvāca |
yattatra kṛtvā sumahatpuṇyaṃ syāttadbravīhi me |
sarvasya hi pramāṇaṃ tvaṃ trailokyasyāpi sattama || 13-67-14||
MHB 13-67-15
यम उवाच ।
शृणु तत्त्वेन विप्रर्षे प्रदानविधिमुत्तमम् ।
तिलाः परमकं दानं पुण्यं चैवेह शाश्वतम् ॥ १३-६७-१५॥
yama uvāca |
śṛṇu tattvena viprarṣe pradānavidhimuttamam |
tilāḥ paramakaṃ dānaṃ puṇyaṃ caiveha śāśvatam || 13-67-15||
MHB 13-67-16
तिलाश्च संप्रदातव्या यथाशक्ति द्विजर्षभ ।
नित्यदानात्सर्वकामांस्तिला निर्वर्तयन्त्युत ॥ १३-६७-१६॥
tilāśca saṃpradātavyā yathāśakti dvijarṣabha |
nityadānātsarvakāmāṃstilā nirvartayantyuta || 13-67-16||
MHB 13-67-17
तिलाञ्श्राद्धे प्रशंसन्ति दानमेतद्ध्यनुत्तमम् ।
तान्प्रयच्छस्व विप्रेभ्यो विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १३-६७-१७॥
tilāñśrāddhe praśaṃsanti dānametaddhyanuttamam |
tānprayacchasva viprebhyo vidhidṛṣṭena karmaṇā || 13-67-17||
MHB 13-67-18
तिला भक्षयितव्याश्च सदा त्वालभनं च तैः ।
कार्यं सततमिच्छद्भिः श्रेयः सर्वात्मना गृहे ॥ १३-६७-१८॥
tilā bhakṣayitavyāśca sadā tvālabhanaṃ ca taiḥ |
kāryaṃ satatamicchadbhiḥ śreyaḥ sarvātmanā gṛhe || 13-67-18||
MHB 13-67-19
तथापः सर्वदा देयाः पेयाश्चैव न संशयः ।
पुष्करिण्यस्तडागानि कूपांश्चैवात्र खानयेत् ॥ १३-६७-१९॥
tathāpaḥ sarvadā deyāḥ peyāścaiva na saṃśayaḥ |
puṣkariṇyastaḍāgāni kūpāṃścaivātra khānayet || 13-67-19||
MHB 13-67-20
एतत्सुदुर्लभतरमिह लोके द्विजोत्तम ।
आपो नित्यं प्रदेयास्ते पुण्यं ह्येतदनुत्तमम् ॥ १३-६७-२०॥
etatsudurlabhataramiha loke dvijottama |
āpo nityaṃ pradeyāste puṇyaṃ hyetadanuttamam || 13-67-20||
MHB 13-67-21
प्रपाश्च कार्याः पानार्थं नित्यं ते द्विजसत्तम ।
भुक्तेऽप्यथ प्रदेयं ते पानीयं वै विशेषतः ॥ १३-६७-२१॥
prapāśca kāryāḥ pānārthaṃ nityaṃ te dvijasattama |
bhukte'pyatha pradeyaṃ te pānīyaṃ vai viśeṣataḥ || 13-67-21||
MHB 13-67-22
इत्युक्ते स तदा तेन यमदूतेन वै गृहान् ।
नीतश्चकार च तथा सर्वं तद्यमशासनम् ॥ १३-६७-२२॥
ityukte sa tadā tena yamadūtena vai gṛhān |
nītaścakāra ca tathā sarvaṃ tadyamaśāsanam || 13-67-22||
MHB 13-67-23
नीत्वा तं यमदूतोऽपि गृहीत्वा शर्मिणं तदा ।
ययौ स धर्मराजाय न्यवेदयत चापि तम् ॥ १३-६७-२३॥
nītvā taṃ yamadūto'pi gṛhītvā śarmiṇaṃ tadā |
yayau sa dharmarājāya nyavedayata cāpi tam || 13-67-23||
MHB 13-67-24
तं धर्मराजो धर्मज्ञं पूजयित्वा प्रतापवान् ।
कृत्वा च संविदं तेन विससर्ज यथागतम् ॥ १३-६७-२४॥
taṃ dharmarājo dharmajñaṃ pūjayitvā pratāpavān |
kṛtvā ca saṃvidaṃ tena visasarja yathāgatam || 13-67-24||
MHB 13-67-25
तस्यापि च यमः सर्वमुपदेशं चकार ह ।
प्रत्येत्य च स तत्सर्वं चकारोक्तं यमेन तत् ॥ १३-६७-२५॥
tasyāpi ca yamaḥ sarvamupadeśaṃ cakāra ha |
pratyetya ca sa tatsarvaṃ cakāroktaṃ yamena tat || 13-67-25||
MHB 13-67-26
तथा प्रशंसते दीपान्यमः पितृहितेप्सया ।
तस्माद्दीपप्रदो नित्यं संतारयति वै पितॄन् ॥ १३-६७-२६॥
tathā praśaṃsate dīpānyamaḥ pitṛhitepsayā |
tasmāddīpaprado nityaṃ saṃtārayati vai pitṝn || 13-67-26||
MHB 13-67-27
दातव्याः सततं दीपास्तस्माद्भरतसत्तम ।
देवानां च पितॄणां च चक्षुष्यास्ते मताः प्रभो ॥ १३-६७-२७॥
dātavyāḥ satataṃ dīpāstasmādbharatasattama |
devānāṃ ca pitṝṇāṃ ca cakṣuṣyāste matāḥ prabho || 13-67-27||
MHB 13-67-28
रत्नदानं च सुमहत्पुण्यमुक्तं जनाधिप ।
तानि विक्रीय यजते ब्राह्मणो ह्यभयंकरः ॥ १३-६७-२८॥
ratnadānaṃ ca sumahatpuṇyamuktaṃ janādhipa |
tāni vikrīya yajate brāhmaṇo hyabhayaṃkaraḥ || 13-67-28||
MHB 13-67-29
यद्वै ददाति विप्रेभ्यो ब्राह्मणः प्रतिगृह्य वै ।
उभयोः स्यात्तदक्षय्यं दातुरादातुरेव च ॥ १३-६७-२९॥
yadvai dadāti viprebhyo brāhmaṇaḥ pratigṛhya vai |
ubhayoḥ syāttadakṣayyaṃ dāturādātureva ca || 13-67-29||
MHB 13-67-30
यो ददाति स्थितः स्थित्यां तादृशाय प्रतिग्रहम् ।
उभयोरक्षयं धर्मं तं मनुः प्राह धर्मवित् ॥ १३-६७-३०॥
yo dadāti sthitaḥ sthityāṃ tādṛśāya pratigraham |
ubhayorakṣayaṃ dharmaṃ taṃ manuḥ prāha dharmavit || 13-67-30||
MHB 13-67-31
वाससां तु प्रदानेन स्वदारनिरतो नरः ।
सुवस्त्रश्च सुवेषश्च भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ १३-६७-३१॥
vāsasāṃ tu pradānena svadāranirato naraḥ |
suvastraśca suveṣaśca bhavatītyanuśuśruma || 13-67-31||
MHB 13-67-32
गावः सुवर्णं च तथा तिलाश्चैवानुवर्णिताः ।
बहुशः पुरुषव्याघ्र वेदप्रामाण्यदर्शनात् ॥ १३-६७-३२॥
gāvaḥ suvarṇaṃ ca tathā tilāścaivānuvarṇitāḥ |
bahuśaḥ puruṣavyāghra vedaprāmāṇyadarśanāt || 13-67-32||
MHB 13-67-33
विवाहांश्चैव कुर्वीत पुत्रानुत्पादयेत च ।
पुत्रलाभो हि कौरव्य सर्वलाभाद्विशिष्यते ॥ १३-६७-३३॥
vivāhāṃścaiva kurvīta putrānutpādayeta ca |
putralābho hi kauravya sarvalābhādviśiṣyate || 13-67-33||
Adhyaya: 68/154 (21)
MHB 13-68-1
युधिष्ठिर उवाच ।
भूय एव कुरुश्रेष्ठ दानानां विधिमुत्तमम् ।
कथयस्व महाप्राज्ञ भूमिदानं विशेषतः ॥ १३-६८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
bhūya eva kuruśreṣṭha dānānāṃ vidhimuttamam |
kathayasva mahāprājña bhūmidānaṃ viśeṣataḥ || 13-68-1||
MHB 13-68-2
पृथिवीं क्षत्रियो दद्याद्ब्राह्मणस्तां स्वकर्मणा ।
विधिवत्प्रतिगृह्णीयान्न त्वन्यो दातुमर्हति ॥ १३-६८-२॥
pṛthivīṃ kṣatriyo dadyādbrāhmaṇastāṃ svakarmaṇā |
vidhivatpratigṛhṇīyānna tvanyo dātumarhati || 13-68-2||
MHB 13-68-3
सर्ववर्णैस्तु यच्छक्यं प्रदातुं फलकाङ्क्षिभिः ।
वेदे वा यत्समाम्नातं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३-६८-३॥
sarvavarṇaistu yacchakyaṃ pradātuṃ phalakāṅkṣibhiḥ |
vede vā yatsamāmnātaṃ tanme vyākhyātumarhasi || 13-68-3||
MHB 13-68-4
भीष्म उवाच ।
तुल्यनामानि देयानि त्रीणि तुल्यफलानि च ।
सर्वकामफलानीह गावः पृथ्वी सरस्वती ॥ १३-६८-४॥
bhīṣma uvāca |
tulyanāmāni deyāni trīṇi tulyaphalāni ca |
sarvakāmaphalānīha gāvaḥ pṛthvī sarasvatī || 13-68-4||
MHB 13-68-5
यो ब्रूयाच्चापि शिष्याय धर्म्यां ब्राह्मीं सरस्वतीम् ।
पृथिवीगोप्रदानाभ्यां स तुल्यं फलमश्नुते ॥ १३-६८-५॥
yo brūyāccāpi śiṣyāya dharmyāṃ brāhmīṃ sarasvatīm |
pṛthivīgopradānābhyāṃ sa tulyaṃ phalamaśnute || 13-68-5||
MHB 13-68-6
तथैव गाः प्रशंसन्ति न च देयं ततः परम् ।
संनिकृष्टफलास्ता हि लघ्वर्थाश्च युधिष्ठिर ।
मातरः सर्वभूतानां गावः सर्वसुखप्रदाः ॥ १३-६८-६॥
tathaiva gāḥ praśaṃsanti na ca deyaṃ tataḥ param |
saṃnikṛṣṭaphalāstā hi laghvarthāśca yudhiṣṭhira |
mātaraḥ sarvabhūtānāṃ gāvaḥ sarvasukhapradāḥ || 13-68-6||
MHB 13-68-7
वृद्धिमाकाङ्क्षता नित्यं गावः कार्याः प्रदक्षिणाः ।
मङ्गलायतनं देव्यस्तस्मात्पूज्याः सदैव हि ॥ १३-६८-७॥
vṛddhimākāṅkṣatā nityaṃ gāvaḥ kāryāḥ pradakṣiṇāḥ |
maṅgalāyatanaṃ devyastasmātpūjyāḥ sadaiva hi || 13-68-7||
MHB 13-68-8
प्रचोदनं देवकृतं गवां कर्मसु वर्तताम् ।
पूर्वमेवाक्षरं नान्यदभिधेयं कथंचन ॥ १३-६८-८॥
pracodanaṃ devakṛtaṃ gavāṃ karmasu vartatām |
pūrvamevākṣaraṃ nānyadabhidheyaṃ kathaṃcana || 13-68-8||
MHB 13-68-9
प्रचारे वा निपाने वा बुधो नोद्वेजयेत गाः ।
तृषिता ह्यभिवीक्षन्त्यो नरं हन्युः सबान्धवम् ॥ १३-६८-९॥
pracāre vā nipāne vā budho nodvejayeta gāḥ |
tṛṣitā hyabhivīkṣantyo naraṃ hanyuḥ sabāndhavam || 13-68-9||
MHB 13-68-10
पितृसद्मानि सततं देवतायतनानि च ।
पूयन्ते शकृता यासां पूतं किमधिकं ततः ॥ १३-६८-१०॥
pitṛsadmāni satataṃ devatāyatanāni ca |
pūyante śakṛtā yāsāṃ pūtaṃ kimadhikaṃ tataḥ || 13-68-10||
MHB 13-68-11
ग्रासमुष्टिं परगवे दद्यात्संवत्सरं तु यः ।
अकृत्वा स्वयमाहारं व्रतं तत्सार्वकामिकम् ॥ १३-६८-११॥
grāsamuṣṭiṃ paragave dadyātsaṃvatsaraṃ tu yaḥ |
akṛtvā svayamāhāraṃ vrataṃ tatsārvakāmikam || 13-68-11||
MHB 13-68-12
स हि पुत्रान्यशोर्थं च श्रियं चाप्यधिगच्छति ।
नाशयत्यशुभं चैव दुःस्वप्नं च व्यपोहति ॥ १३-६८-१२॥
sa hi putrānyaśorthaṃ ca śriyaṃ cāpyadhigacchati |
nāśayatyaśubhaṃ caiva duḥsvapnaṃ ca vyapohati || 13-68-12||
MHB 13-68-13
युधिष्ठिर उवाच ।
देयाः किंलक्षणा गावः काश्चापि परिवर्जयेत् ।
कीदृशाय प्रदातव्या न देयाः कीदृशाय च ॥ १३-६८-१३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
deyāḥ kiṃlakṣaṇā gāvaḥ kāścāpi parivarjayet |
kīdṛśāya pradātavyā na deyāḥ kīdṛśāya ca || 13-68-13||
MHB 13-68-14
भीष्म उवाच ।
असद्वृत्ताय पापाय लुब्धायानृतवादिने ।
हव्यकव्यव्यपेताय न देया गौः कथंचन ॥ १३-६८-१४॥
bhīṣma uvāca |
asadvṛttāya pāpāya lubdhāyānṛtavādine |
havyakavyavyapetāya na deyā gauḥ kathaṃcana || 13-68-14||
MHB 13-68-15
भिक्षवे बहुपुत्राय श्रोत्रियायाहिताग्नये ।
दत्त्वा दशगवां दाता लोकानाप्नोत्यनुत्तमान् ॥ १३-६८-१५॥
bhikṣave bahuputrāya śrotriyāyāhitāgnaye |
dattvā daśagavāṃ dātā lokānāpnotyanuttamān || 13-68-15||
MHB 13-68-16
यं चैव धर्मं कुरुते तस्य पुण्यफलं च यत् ।
सर्वस्यैवांशभाग्दाता तन्निमित्तं प्रवृत्तयः ॥ १३-६८-१६॥
yaṃ caiva dharmaṃ kurute tasya puṇyaphalaṃ ca yat |
sarvasyaivāṃśabhāgdātā tannimittaṃ pravṛttayaḥ || 13-68-16||
MHB 13-68-17
यश्चैनमुत्पादयति यश्चैनं त्रायते भयात् ।
यश्चास्य कुरुते वृत्तिं सर्वे ते पितरस्त्रयः ॥ १३-६८-१७॥
yaścainamutpādayati yaścainaṃ trāyate bhayāt |
yaścāsya kurute vṛttiṃ sarve te pitarastrayaḥ || 13-68-17||
MHB 13-68-18
कल्मषं गुरुशुश्रूषा हन्ति मानो महद्यशः ।
अपुत्रतां त्रयः पुत्रा अवृत्तिं दश धेनवः ॥ १३-६८-१८॥
kalmaṣaṃ guruśuśrūṣā hanti māno mahadyaśaḥ |
aputratāṃ trayaḥ putrā avṛttiṃ daśa dhenavaḥ || 13-68-18||
MHB 13-68-19
वेदान्तनिष्ठस्य बहुश्रुतस्य प्रज्ञानतृप्तस्य जितेन्द्रियस्य ।
शिष्टस्य दान्तस्य यतस्य चैव भूतेषु नित्यं प्रियवादिनश्च ॥ १३-६८-१९॥
vedāntaniṣṭhasya bahuśrutasya prajñānatṛptasya jitendriyasya |
śiṣṭasya dāntasya yatasya caiva bhūteṣu nityaṃ priyavādinaśca || 13-68-19||
MHB 13-68-20
यः क्षुद्भयाद्वै न विकर्म कुर्यान्मृदुर्दान्तश्चातिथेयश्च नित्यम् ।
वृत्तिं विप्रायातिसृजेत तस्मै यस्तुल्यशीलश्च सपुत्रदारः ॥ १३-६८-२०॥
yaḥ kṣudbhayādvai na vikarma kuryānmṛdurdāntaścātitheyaśca nityam |
vṛttiṃ viprāyātisṛjeta tasmai yastulyaśīlaśca saputradāraḥ || 13-68-20||
MHB 13-68-21
शुभे पात्रे ये गुणा गोप्रदाने तावान्दोषो ब्राह्मणस्वापहारे ।
सर्वावस्थं ब्राह्मणस्वापहारो दाराश्चैषां दूरतो वर्जनीयाः ॥ १३-६८-२१॥
śubhe pātre ye guṇā gopradāne tāvāndoṣo brāhmaṇasvāpahāre |
sarvāvasthaṃ brāhmaṇasvāpahāro dārāścaiṣāṃ dūrato varjanīyāḥ || 13-68-21||
Adhyaya: 69/154 (33)
MHB 13-69-1
भीष्म उवाच ।
अत्रैव कीर्त्यते सद्भिर्ब्राह्मणस्वाभिमर्शने ।
नृगेण सुमहत्कृच्छ्रं यदवाप्तं कुरूद्वह ॥ १३-६९-१॥
bhīṣma uvāca |
atraiva kīrtyate sadbhirbrāhmaṇasvābhimarśane |
nṛgeṇa sumahatkṛcchraṃ yadavāptaṃ kurūdvaha || 13-69-1||
MHB 13-69-2
निविशन्त्यां पुरा पार्थ द्वारवत्यामिति श्रुतिः ।
अदृश्यत महाकूपस्तृणवीरुत्समावृतः ॥ १३-६९-२॥
niviśantyāṃ purā pārtha dvāravatyāmiti śrutiḥ |
adṛśyata mahākūpastṛṇavīrutsamāvṛtaḥ || 13-69-2||
MHB 13-69-3
प्रयत्नं तत्र कुर्वाणास्तस्मात्कूपाज्जलार्थिनः ।
श्रमेण महता युक्तास्तस्मिंस्तोये सुसंवृते ॥ १३-६९-३॥
prayatnaṃ tatra kurvāṇāstasmātkūpājjalārthinaḥ |
śrameṇa mahatā yuktāstasmiṃstoye susaṃvṛte || 13-69-3||
MHB 13-69-4
ददृशुस्ते महाकायं कृकलासमवस्थितम् ।
तस्य चोद्धरणे यत्नमकुर्वंस्ते सहस्रशः ॥ १३-६९-४॥
dadṛśuste mahākāyaṃ kṛkalāsamavasthitam |
tasya coddharaṇe yatnamakurvaṃste sahasraśaḥ || 13-69-4||
MHB 13-69-5
प्रग्रहैश्चर्मपट्टैश्च तं बद्ध्वा पर्वतोपमम् ।
नाशक्नुवन्समुद्धर्तुं ततो जग्मुर्जनार्दनम् ॥ १३-६९-५॥
pragrahaiścarmapaṭṭaiśca taṃ baddhvā parvatopamam |
nāśaknuvansamuddhartuṃ tato jagmurjanārdanam || 13-69-5||
MHB 13-69-6
खमावृत्योदपानस्य कृकलासः स्थितो महान् ।
तस्य नास्ति समुद्धर्तेत्यथ कृष्णे न्यवेदयन् ॥ १३-६९-६॥
khamāvṛtyodapānasya kṛkalāsaḥ sthito mahān |
tasya nāsti samuddhartetyatha kṛṣṇe nyavedayan || 13-69-6||
MHB 13-69-7
स वासुदेवेन समुद्धृतश्च पृष्टश्च कामान्निजगाद राजा ।
नृगस्तदात्मानमथो न्यवेदयत्पुरातनं यज्ञसहस्रयाजिनम् ॥ १३-६९-७॥
sa vāsudevena samuddhṛtaśca pṛṣṭaśca kāmānnijagāda rājā |
nṛgastadātmānamatho nyavedayatpurātanaṃ yajñasahasrayājinam || 13-69-7||
MHB 13-69-8
तथा ब्रुवाणं तु तमाह माधवः शुभं त्वया कर्म कृतं न पापकम् ।
कथं भवान्दुर्गतिमीदृशीं गतो नरेन्द्र तद्ब्रूहि किमेतदीदृशम् ॥ १३-६९-८॥
tathā bruvāṇaṃ tu tamāha mādhavaḥ śubhaṃ tvayā karma kṛtaṃ na pāpakam |
kathaṃ bhavāndurgatimīdṛśīṃ gato narendra tadbrūhi kimetadīdṛśam || 13-69-8||
MHB 13-69-9
शतं सहस्राणि शतं गवां पुनः पुनः शतान्यष्ट शतायुतानि ।
त्वया पुरा दत्तमितीह शुश्रुम नृप द्विजेभ्यः क्व नु तद्गतं तव ॥ १३-६९-९॥
śataṃ sahasrāṇi śataṃ gavāṃ punaḥ punaḥ śatānyaṣṭa śatāyutāni |
tvayā purā dattamitīha śuśruma nṛpa dvijebhyaḥ kva nu tadgataṃ tava || 13-69-9||
MHB 13-69-10
नृगस्ततोऽब्रवीत्कृष्णं ब्राह्मणस्याग्निहोत्रिणः ।
प्रोषितस्य परिभ्रष्टा गौरेका मम गोधने ॥ १३-६९-१०॥
nṛgastato'bravītkṛṣṇaṃ brāhmaṇasyāgnihotriṇaḥ |
proṣitasya paribhraṣṭā gaurekā mama godhane || 13-69-10||
MHB 13-69-11
गवां सहस्रे संख्याता तदा सा पशुपैर्मम ।
सा ब्राह्मणाय मे दत्ता प्रेत्यार्थमभिकाङ्क्षता ॥ १३-६९-११॥
gavāṃ sahasre saṃkhyātā tadā sā paśupairmama |
sā brāhmaṇāya me dattā pretyārthamabhikāṅkṣatā || 13-69-11||
MHB 13-69-12
अपश्यत्परिमार्गंश्च तां यां परगृहे द्विजः ।
ममेयमिति चोवाच ब्राह्मणो यस्य साभवत् ॥ १३-६९-१२॥
apaśyatparimārgaṃśca tāṃ yāṃ paragṛhe dvijaḥ |
mameyamiti covāca brāhmaṇo yasya sābhavat || 13-69-12||
MHB 13-69-13
तावुभौ समनुप्राप्तौ विवदन्तौ भृशज्वरौ ।
भवान्दाता भवान्हर्तेत्यथ तौ मां तदोचतुः ॥ १३-६९-१३॥
tāvubhau samanuprāptau vivadantau bhṛśajvarau |
bhavāndātā bhavānhartetyatha tau māṃ tadocatuḥ || 13-69-13||
MHB 13-69-14
शतेन शतसंख्येन गवां विनिमयेन वै ।
याचे प्रतिग्रहीतारं स तु मामब्रवीदिदम् ॥ १३-६९-१४॥
śatena śatasaṃkhyena gavāṃ vinimayena vai |
yāce pratigrahītāraṃ sa tu māmabravīdidam || 13-69-14||
MHB 13-69-15
देशकालोपसंपन्ना दोग्ध्री क्षान्तातिवत्सला ।
स्वादुक्षीरप्रदा धन्या मम नित्यं निवेशने ॥ १३-६९-१५॥
deśakālopasaṃpannā dogdhrī kṣāntātivatsalā |
svādukṣīrapradā dhanyā mama nityaṃ niveśane || 13-69-15||
MHB 13-69-16
कृशं च भरते या गौर्मम पुत्रमपस्तनम् ।
न सा शक्या मया हातुमित्युक्त्वा स जगाम ह ॥ १३-६९-१६॥
kṛśaṃ ca bharate yā gaurmama putramapastanam |
na sā śakyā mayā hātumityuktvā sa jagāma ha || 13-69-16||
MHB 13-69-17
ततस्तमपरं विप्रं याचे विनिमयेन वै ।
गवां शतसहस्रं वै तत्कृते गृह्यतामिति ॥ १३-६९-१७॥
tatastamaparaṃ vipraṃ yāce vinimayena vai |
gavāṃ śatasahasraṃ vai tatkṛte gṛhyatāmiti || 13-69-17||
MHB 13-69-18
ब्राह्मण उवाच ।
न राज्ञां प्रतिगृह्णामि शक्तोऽहं स्वस्य मार्गणे ।
सैव गौर्दीयतां शीघ्रं ममेति मधुसूदन ॥ १३-६९-१८॥
brāhmaṇa uvāca |
na rājñāṃ pratigṛhṇāmi śakto'haṃ svasya mārgaṇe |
saiva gaurdīyatāṃ śīghraṃ mameti madhusūdana || 13-69-18||
MHB 13-69-19
रुक्ममश्वांश्च ददतो रजतं स्यन्दनांस्तथा ।
न जग्राह ययौ चापि तदा स ब्राह्मणर्षभः ॥ १३-६९-१९॥
rukmamaśvāṃśca dadato rajataṃ syandanāṃstathā |
na jagrāha yayau cāpi tadā sa brāhmaṇarṣabhaḥ || 13-69-19||
MHB 13-69-20
एतस्मिन्नेव काले तु चोदितः कालधर्मणा ।
पितृलोकमहं प्राप्य धर्मराजमुपागमम् ॥ १३-६९-२०॥
etasminneva kāle tu coditaḥ kāladharmaṇā |
pitṛlokamahaṃ prāpya dharmarājamupāgamam || 13-69-20||
MHB 13-69-21
यमस्तु पूजयित्वा मां ततो वचनमब्रवीत् ।
नान्तः संख्यायते राजंस्तव पुण्यस्य कर्मणः ॥ १३-६९-२१॥
yamastu pūjayitvā māṃ tato vacanamabravīt |
nāntaḥ saṃkhyāyate rājaṃstava puṇyasya karmaṇaḥ || 13-69-21||
MHB 13-69-22
अस्ति चैव कृतं पापमज्ञानात्तदपि त्वया ।
चरस्व पापं पश्चाद्वा पूर्वं वा त्वं यथेच्छसि ॥ १३-६९-२२॥
asti caiva kṛtaṃ pāpamajñānāttadapi tvayā |
carasva pāpaṃ paścādvā pūrvaṃ vā tvaṃ yathecchasi || 13-69-22||
MHB 13-69-23
रक्षितास्मीति चोक्तं ते प्रतिज्ञा चानृता तव ।
ब्राह्मणस्वस्य चादानं त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः ॥ १३-६९-२३॥
rakṣitāsmīti coktaṃ te pratijñā cānṛtā tava |
brāhmaṇasvasya cādānaṃ trividhaste vyatikramaḥ || 13-69-23||
MHB 13-69-24
पूर्वं कृच्छ्रं चरिष्येऽहं पश्चाच्छुभमिति प्रभो ।
धर्मराजं ब्रुवन्नेवं पतितोऽस्मि महीतले ॥ १३-६९-२४॥
pūrvaṃ kṛcchraṃ cariṣye'haṃ paścācchubhamiti prabho |
dharmarājaṃ bruvannevaṃ patito'smi mahītale || 13-69-24||
MHB 13-69-25
अश्रौषं प्रच्युतश्चाहं यमस्योच्चैः प्रभाषतः ।
वासुदेवः समुद्धर्ता भविता ते जनार्दनः ॥ १३-६९-२५॥
aśrauṣaṃ pracyutaścāhaṃ yamasyoccaiḥ prabhāṣataḥ |
vāsudevaḥ samuddhartā bhavitā te janārdanaḥ || 13-69-25||
MHB 13-69-26
पूर्णे वर्षसहस्रान्ते क्षीणे कर्मणि दुष्कृते ।
प्राप्स्यसे शाश्वताँल्लोकाञ्जितान्स्वेनैव कर्मणा ॥ १३-६९-२६॥
pūrṇe varṣasahasrānte kṣīṇe karmaṇi duṣkṛte |
prāpsyase śāśvatā~llokāñjitānsvenaiva karmaṇā || 13-69-26||
MHB 13-69-27
कूपेऽऽत्मानमधःशीर्षमपश्यं पतितं च ह ।
तिर्यग्योनिमनुप्राप्तं न तु मामजहात्स्मृतिः ॥ १३-६९-२७॥
kūpe''tmānamadhaḥśīrṣamapaśyaṃ patitaṃ ca ha |
tiryagyonimanuprāptaṃ na tu māmajahātsmṛtiḥ || 13-69-27||
MHB 13-69-28
त्वया तु तारितोऽस्म्यद्य किमन्यत्र तपोबलात् ।
अनुजानीहि मां कृष्ण गच्छेयं दिवमद्य वै ॥ १३-६९-२८॥
tvayā tu tārito'smyadya kimanyatra tapobalāt |
anujānīhi māṃ kṛṣṇa gaccheyaṃ divamadya vai || 13-69-28||
MHB 13-69-29
अनुज्ञातः स कृष्णेन नमस्कृत्य जनार्दनम् ।
विमानं दिव्यमास्थाय ययौ दिवमरिंदम ॥ १३-६९-२९॥
anujñātaḥ sa kṛṣṇena namaskṛtya janārdanam |
vimānaṃ divyamāsthāya yayau divamariṃdama || 13-69-29||
MHB 13-69-30
ततस्तस्मिन्दिवं प्राप्ते नृगे भरतसत्तम ।
वासुदेव इमं श्लोकं जगाद कुरुनन्दन ॥ १३-६९-३०॥
tatastasmindivaṃ prāpte nṛge bharatasattama |
vāsudeva imaṃ ślokaṃ jagāda kurunandana || 13-69-30||
MHB 13-69-31
ब्राह्मणस्वं न हर्तव्यं पुरुषेण विजानता ।
ब्राह्मणस्वं हृतं हन्ति नृगं ब्राह्मणगौरिव ॥ १३-६९-३१॥
brāhmaṇasvaṃ na hartavyaṃ puruṣeṇa vijānatā |
brāhmaṇasvaṃ hṛtaṃ hanti nṛgaṃ brāhmaṇagauriva || 13-69-31||
MHB 13-69-32
सतां समागमः सद्भिर्नाफलः पार्थ विद्यते ।
विमुक्तं नरकात्पश्य नृगं साधुसमागमात् ॥ १३-६९-३२॥
satāṃ samāgamaḥ sadbhirnāphalaḥ pārtha vidyate |
vimuktaṃ narakātpaśya nṛgaṃ sādhusamāgamāt || 13-69-32||
MHB 13-69-33
प्रदानं फलवत्तत्र द्रोहस्तत्र तथाफलः ।
अपचारं गवां तस्माद्वर्जयेत युधिष्ठिर ॥ १३-६९-३३॥
pradānaṃ phalavattatra drohastatra tathāphalaḥ |
apacāraṃ gavāṃ tasmādvarjayeta yudhiṣṭhira || 13-69-33||
Adhyaya: 70/154 (56)
MHB 13-70-1
युधिष्ठिर उवाच ।
दत्तानां फलसंप्राप्तिं गवां प्रब्रूहि मेऽनघ ।
विस्तरेण महाबाहो न हि तृप्यामि कथ्यताम् ॥ १३-७०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
dattānāṃ phalasaṃprāptiṃ gavāṃ prabrūhi me'nagha |
vistareṇa mahābāho na hi tṛpyāmi kathyatām || 13-70-1||
MHB 13-70-2
भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ऋषेरुद्दालकेर्वाक्यं नाचिकेतस्य चोभयोः ॥ १३-७०-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
ṛṣeruddālakervākyaṃ nāciketasya cobhayoḥ || 13-70-2||
MHB 13-70-3
ऋषिरुद्दालकिर्दीक्षामुपगम्य ततः सुतम् ।
त्वं मामुपचरस्वेति नाचिकेतमभाषत ।
समाप्ते नियमे तस्मिन्महर्षिः पुत्रमब्रवीत् ॥ १३-७०-३॥
ṛṣiruddālakirdīkṣāmupagamya tataḥ sutam |
tvaṃ māmupacarasveti nāciketamabhāṣata |
samāpte niyame tasminmaharṣiḥ putramabravīt || 13-70-3||
MHB 13-70-4
उपस्पर्शनसक्तस्य स्वाध्यायनिरतस्य च ।
इध्मा दर्भाः सुमनसः कलशश्चाभितो जलम् ।
विस्मृतं मे तदादाय नदीतीरादिहाव्रज ॥ १३-७०-४॥
upasparśanasaktasya svādhyāyaniratasya ca |
idhmā darbhāḥ sumanasaḥ kalaśaścābhito jalam |
vismṛtaṃ me tadādāya nadītīrādihāvraja || 13-70-4||
MHB 13-70-5
गत्वानवाप्य तत्सर्वं नदीवेगसमाप्लुतम् ।
न पश्यामि तदित्येवं पितरं सोऽब्रवीन्मुनिः ॥ १३-७०-५॥
gatvānavāpya tatsarvaṃ nadīvegasamāplutam |
na paśyāmi tadityevaṃ pitaraṃ so'bravīnmuniḥ || 13-70-5||
MHB 13-70-6
क्षुत्पिपासाश्रमाविष्टो मुनिरुद्दालकिस्तदा ।
यमं पश्येति तं पुत्रमशपत्स महातपाः ॥ १३-७०-६॥
kṣutpipāsāśramāviṣṭo muniruddālakistadā |
yamaṃ paśyeti taṃ putramaśapatsa mahātapāḥ || 13-70-6||
MHB 13-70-7
तथा स पित्राभिहतो वाग्वज्रेण कृताञ्जलिः ।
प्रसीदेति ब्रुवन्नेव गतसत्त्वोऽपतद्भुवि ॥ १३-७०-७॥
tathā sa pitrābhihato vāgvajreṇa kṛtāñjaliḥ |
prasīdeti bruvanneva gatasattvo'patadbhuvi || 13-70-7||
MHB 13-70-8
नाचिकेतं पिता दृष्ट्वा पतितं दुःखमूर्छितः ।
किं मया कृतमित्युक्त्वा निपपात महीतले ॥ १३-७०-८॥
nāciketaṃ pitā dṛṣṭvā patitaṃ duḥkhamūrchitaḥ |
kiṃ mayā kṛtamityuktvā nipapāta mahītale || 13-70-8||
MHB 13-70-9
तस्य दुःखपरीतस्य स्वं पुत्रमुपगूहतः ।
व्यतीतं तदहःशेषं सा चोग्रा तत्र शर्वरी ॥ १३-७०-९॥
tasya duḥkhaparītasya svaṃ putramupagūhataḥ |
vyatītaṃ tadahaḥśeṣaṃ sā cogrā tatra śarvarī || 13-70-9||
MHB 13-70-10
पित्र्येणाश्रुप्रपातेन नाचिकेतः कुरूद्वह ।
प्रास्पन्दच्छयने कौश्ये वृष्ट्या सस्यमिवाप्लुतम् ॥ १३-७०-१०॥
pitryeṇāśruprapātena nāciketaḥ kurūdvaha |
prāspandacchayane kauśye vṛṣṭyā sasyamivāplutam || 13-70-10||
MHB 13-70-11
स पर्यपृच्छत्तं पुत्रं श्लाघ्यं प्रत्यागतं पुनः ।
दिव्यैर्गन्धैः समादिग्धं क्षीणस्वप्नमिवोत्थितम् ॥ १३-७०-११॥
sa paryapṛcchattaṃ putraṃ ślāghyaṃ pratyāgataṃ punaḥ |
divyairgandhaiḥ samādigdhaṃ kṣīṇasvapnamivotthitam || 13-70-11||
MHB 13-70-12
अपि पुत्र जिता लोकाः शुभास्ते स्वेन कर्मणा ।
दिष्ट्या चासि पुनः प्राप्तो न हि ते मानुषं वपुः ॥ १३-७०-१२॥
api putra jitā lokāḥ śubhāste svena karmaṇā |
diṣṭyā cāsi punaḥ prāpto na hi te mānuṣaṃ vapuḥ || 13-70-12||
MHB 13-70-13
प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य पित्रा पृष्टो महात्मना ।
अन्वर्थं तं पितुर्मध्ये महर्षीणां न्यवेदयत् ॥ १३-७०-१३॥
pratyakṣadarśī sarvasya pitrā pṛṣṭo mahātmanā |
anvarthaṃ taṃ piturmadhye maharṣīṇāṃ nyavedayat || 13-70-13||
MHB 13-70-14
कुर्वन्भवच्छासनमाशु यातो ह्यहं विशालां रुचिरप्रभावाम् ।
वैवस्वतीं प्राप्य सभामपश्यं सहस्रशो योजनहैमभौमाम् ॥ १३-७०-१४॥
kurvanbhavacchāsanamāśu yāto hyahaṃ viśālāṃ ruciraprabhāvām |
vaivasvatīṃ prāpya sabhāmapaśyaṃ sahasraśo yojanahaimabhaumām || 13-70-14||
MHB 13-70-15
दृष्ट्वैव मामभिमुखमापतन्तं गृहं निवेद्यासनमादिदेश ।
वैवस्वतोऽर्घ्यादिभिरर्हणैश्च भवत्कृते पूजयामास मां सः ॥ १३-७०-१५॥
dṛṣṭvaiva māmabhimukhamāpatantaṃ gṛhaṃ nivedyāsanamādideśa |
vaivasvato'rghyādibhirarhaṇaiśca bhavatkṛte pūjayāmāsa māṃ saḥ || 13-70-15||
MHB 13-70-16
ततस्त्वहं तं शनकैरवोचं वृतं सदस्यैरभिपूज्यमानम् ।
प्राप्तोऽस्मि ते विषयं धर्मराज लोकानर्हे यान्स्म तान्मे विधत्स्व ॥ १३-७०-१६॥
tatastvahaṃ taṃ śanakairavocaṃ vṛtaṃ sadasyairabhipūjyamānam |
prāpto'smi te viṣayaṃ dharmarāja lokānarhe yānsma tānme vidhatsva || 13-70-16||
MHB 13-70-17
यमोऽब्रवीन्मां न मृतोऽसि सौम्य यमं पश्येत्याह तु त्वां तपस्वी ।
पिता प्रदीप्ताग्निसमानतेजा न तच्छक्यमनृतं विप्र कर्तुम् ॥ १३-७०-१७॥
yamo'bravīnmāṃ na mṛto'si saumya yamaṃ paśyetyāha tu tvāṃ tapasvī |
pitā pradīptāgnisamānatejā na tacchakyamanṛtaṃ vipra kartum || 13-70-17||
MHB 13-70-18
दृष्टस्तेऽहं प्रतिगच्छस्व तात शोचत्यसौ तव देहस्य कर्ता ।
ददामि किं चापि मनःप्रणीतं प्रियातिथे तव कामान्वृणीष्व ॥ १३-७०-१८॥
dṛṣṭaste'haṃ pratigacchasva tāta śocatyasau tava dehasya kartā |
dadāmi kiṃ cāpi manaḥpraṇītaṃ priyātithe tava kāmānvṛṇīṣva || 13-70-18||
MHB 13-70-19
तेनैवमुक्तस्तमहं प्रत्यवोचं प्राप्तोऽस्मि ते विषयं दुर्निवर्त्यम् ।
इच्छाम्यहं पुण्यकृतां समृद्धाँल्लोकान्द्रष्टुं यदि तेऽहं वरार्हः ॥ १३-७०-१९॥
tenaivamuktastamahaṃ pratyavocaṃ prāpto'smi te viṣayaṃ durnivartyam |
icchāmyahaṃ puṇyakṛtāṃ samṛddhā~llokāndraṣṭuṃ yadi te'haṃ varārhaḥ || 13-70-19||
MHB 13-70-20
यानं समारोप्य तु मां स देवो वाहैर्युक्तं सुप्रभं भानुमन्तम् ।
संदर्शयामास तदा स्म लोकान्सर्वांस्तदा पुण्यकृतां द्विजेन्द्र ॥ १३-७०-२०॥
yānaṃ samāropya tu māṃ sa devo vāhairyuktaṃ suprabhaṃ bhānumantam |
saṃdarśayāmāsa tadā sma lokānsarvāṃstadā puṇyakṛtāṃ dvijendra || 13-70-20||
MHB 13-70-21
अपश्यं तत्र वेश्मानि तैजसानि कृतात्मनाम् ।
नानासंस्थानरूपाणि सर्वरत्नमयानि च ॥ १३-७०-२१॥
apaśyaṃ tatra veśmāni taijasāni kṛtātmanām |
nānāsaṃsthānarūpāṇi sarvaratnamayāni ca || 13-70-21||
MHB 13-70-22
चन्द्रमण्डलशुभ्राणि किङ्किणीजालवन्ति च ।
अनेकशतभौमानि सान्तर्जलवनानि च ॥ १३-७०-२२॥
candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṅkiṇījālavanti ca |
anekaśatabhaumāni sāntarjalavanāni ca || 13-70-22||
MHB 13-70-23
वैडूर्यार्कप्रकाशानि रूप्यरुक्ममयानि च ।
तरुणादित्यवर्णानि स्थावराणि चराणि च ॥ १३-७०-२३॥
vaiḍūryārkaprakāśāni rūpyarukmamayāni ca |
taruṇādityavarṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca || 13-70-23||
MHB 13-70-24
भक्ष्यभोज्यमयाञ्शैलान्वासांसि शयनानि च ।
सर्वकामफलांश्चैव वृक्षान्भवनसंस्थितान् ॥ १३-७०-२४॥
bhakṣyabhojyamayāñśailānvāsāṃsi śayanāni ca |
sarvakāmaphalāṃścaiva vṛkṣānbhavanasaṃsthitān || 13-70-24||
MHB 13-70-25
नद्यो वीथ्यः सभा वापी दीर्घिकाश्चैव सर्वशः ।
घोषवन्ति च यानानि युक्तान्येव सहस्रशः ॥ १३-७०-२५॥
nadyo vīthyaḥ sabhā vāpī dīrghikāścaiva sarvaśaḥ |
ghoṣavanti ca yānāni yuktānyeva sahasraśaḥ || 13-70-25||
MHB 13-70-26
क्षीरस्रवा वै सरितो गिरींश्च सर्पिस्तथा विमलं चापि तोयम् ।
वैवस्वतस्यानुमतांश्च देशानदृष्टपूर्वान्सुबहूनपश्यम् ॥ १३-७०-२६॥
kṣīrasravā vai sarito girīṃśca sarpistathā vimalaṃ cāpi toyam |
vaivasvatasyānumatāṃśca deśānadṛṣṭapūrvānsubahūnapaśyam || 13-70-26||
MHB 13-70-27
सर्वं दृष्ट्वा तदहं धर्मराजमवोचं वै प्रभविष्णुं पुराणम् ।
क्षीरस्यैताः सर्पिषश्चैव नद्यः शश्वत्स्रोताः कस्य भोज्याः प्रदिष्टाः ॥ १३-७०-२७॥
sarvaṃ dṛṣṭvā tadahaṃ dharmarājamavocaṃ vai prabhaviṣṇuṃ purāṇam |
kṣīrasyaitāḥ sarpiṣaścaiva nadyaḥ śaśvatsrotāḥ kasya bhojyāḥ pradiṣṭāḥ || 13-70-27||
MHB 13-70-28
यमोऽब्रवीद्विद्धि भोज्यास्त्वमेता ये दातारः साधवो गोरसानाम् ।
अन्ये लोकाः शाश्वता वीतशोकाः समाकीर्णा गोप्रदाने रतानाम् ॥ १३-७०-२८॥
yamo'bravīdviddhi bhojyāstvametā ye dātāraḥ sādhavo gorasānām |
anye lokāḥ śāśvatā vītaśokāḥ samākīrṇā gopradāne ratānām || 13-70-28||
MHB 13-70-29
न त्वेवासां दानमात्रं प्रशस्तं पात्रं कालो गोविशेषो विधिश्च ।
ज्ञात्वा देया विप्र गवान्तरं हि दुःखं ज्ञातुं पावकादित्यभूतम् ॥ १३-७०-२९॥
na tvevāsāṃ dānamātraṃ praśastaṃ pātraṃ kālo goviśeṣo vidhiśca |
jñātvā deyā vipra gavāntaraṃ hi duḥkhaṃ jñātuṃ pāvakādityabhūtam || 13-70-29||
MHB 13-70-30
स्वाध्यायाढ्यो योऽतिमात्रं तपस्वी वैतानस्थो ब्राह्मणः पात्रमासाम् ।
कृच्छ्रोत्सृष्टाः पोषणाभ्यागताश्च द्वारैरेतैर्गोविशेषाः प्रशस्ताः ॥ १३-७०-३०॥
svādhyāyāḍhyo yo'timātraṃ tapasvī vaitānastho brāhmaṇaḥ pātramāsām |
kṛcchrotsṛṣṭāḥ poṣaṇābhyāgatāśca dvārairetairgoviśeṣāḥ praśastāḥ || 13-70-30||
MHB 13-70-31
तिस्रो रात्रीरद्भिरुपोष्य भूमौ तृप्ता गावस्तर्पितेभ्यः प्रदेयाः ।
वत्सैः प्रीताः सुप्रजाः सोपचारास्त्र्यहं दत्त्वा गोरसैर्वर्तितव्यम् ॥ १३-७०-३१॥
tisro rātrīradbhirupoṣya bhūmau tṛptā gāvastarpitebhyaḥ pradeyāḥ |
vatsaiḥ prītāḥ suprajāḥ sopacārāstryahaṃ dattvā gorasairvartitavyam || 13-70-31||
MHB 13-70-32
दत्त्वा धेनुं सुव्रतां कांस्यदोहां कल्याणवत्सामपलायिनीं च ।
यावन्ति लोमानि भवन्ति तस्यास्तावद्वर्षाण्यश्नुते स्वर्गलोकम् ॥ १३-७०-३२॥
dattvā dhenuṃ suvratāṃ kāṃsyadohāṃ kalyāṇavatsāmapalāyinīṃ ca |
yāvanti lomāni bhavanti tasyāstāvadvarṣāṇyaśnute svargalokam || 13-70-32||
MHB 13-70-33
तथानड्वाहं ब्राह्मणाय प्रदाय दान्तं धुर्यं बलवन्तं युवानम् ।
कुलानुजीवं वीर्यवन्तं बृहन्तं भुङ्क्ते लोकान्संमितान्धेनुदस्य ॥ १३-७०-३३॥
tathānaḍvāhaṃ brāhmaṇāya pradāya dāntaṃ dhuryaṃ balavantaṃ yuvānam |
kulānujīvaṃ vīryavantaṃ bṛhantaṃ bhuṅkte lokānsaṃmitāndhenudasya || 13-70-33||
MHB 13-70-34
गोषु क्षान्तं गोशरण्यं कृतज्ञं वृत्तिग्लानं तादृशं पात्रमाहुः ।
वृत्तिग्लाने संभ्रमे वा महार्थे कृष्यर्थे वा होमहेतोः प्रसूत्याम् ॥ १३-७०-३४॥
goṣu kṣāntaṃ gośaraṇyaṃ kṛtajñaṃ vṛttiglānaṃ tādṛśaṃ pātramāhuḥ |
vṛttiglāne saṃbhrame vā mahārthe kṛṣyarthe vā homahetoḥ prasūtyām || 13-70-34||
MHB 13-70-35
गुर्वर्थे वा बालपुष्ट्याभिषङ्गाद्गावो दातुं देशकालोऽविशिष्टः ।
अन्तर्जाताः सुक्रयज्ञानलब्धाः प्राणक्रीता निर्जिताश्चौदकाश्च ॥ १३-७०-३५॥
gurvarthe vā bālapuṣṭyābhiṣaṅgādgāvo dātuṃ deśakālo'viśiṣṭaḥ |
antarjātāḥ sukrayajñānalabdhāḥ prāṇakrītā nirjitāścaudakāśca || 13-70-35||
MHB 13-70-36
नाचिकेत उवाच ।
श्रुत्वा वैवस्वतवचस्तमहं पुनरब्रुवम् ।
अगोमी गोप्रदातॄणां कथं लोकान्निगच्छति ॥ १३-७०-३६॥
nāciketa uvāca |
śrutvā vaivasvatavacastamahaṃ punarabruvam |
agomī gopradātṝṇāṃ kathaṃ lokānnigacchati || 13-70-36||
MHB 13-70-37
ततो यमोऽब्रवीद्धीमान्गोप्रदाने परां गतिम् ।
गोप्रदानानुकल्पं तु गामृते सन्ति गोप्रदाः ॥ १३-७०-३७॥
tato yamo'bravīddhīmāngopradāne parāṃ gatim |
gopradānānukalpaṃ tu gāmṛte santi gopradāḥ || 13-70-37||
MHB 13-70-38
अलाभे यो गवां दद्याद्घृतधेनुं यतव्रतः ।
तस्यैता घृतवाहिन्यः क्षरन्ते वत्सला इव ॥ १३-७०-३८॥
alābhe yo gavāṃ dadyādghṛtadhenuṃ yatavrataḥ |
tasyaitā ghṛtavāhinyaḥ kṣarante vatsalā iva || 13-70-38||
MHB 13-70-39
घृतालाभे च यो दद्यात्तिलधेनुं यतव्रतः ।
स दुर्गात्तारितो धेन्वा क्षीरनद्यां प्रमोदते ॥ १३-७०-३९॥
ghṛtālābhe ca yo dadyāttiladhenuṃ yatavrataḥ |
sa durgāttārito dhenvā kṣīranadyāṃ pramodate || 13-70-39||
MHB 13-70-40
तिलालाभे च यो दद्याज्जलधेनुं यतव्रतः ।
स कामप्रवहां शीतां नदीमेतामुपाश्नुते ॥ १३-७०-४०॥
tilālābhe ca yo dadyājjaladhenuṃ yatavrataḥ |
sa kāmapravahāṃ śītāṃ nadīmetāmupāśnute || 13-70-40||
MHB 13-70-41
एवमादीनि मे तत्र धर्मराजो न्यदर्शयत् ।
दृष्ट्वा च परमं हर्षमवापमहमच्युत ॥ १३-७०-४१॥
evamādīni me tatra dharmarājo nyadarśayat |
dṛṣṭvā ca paramaṃ harṣamavāpamahamacyuta || 13-70-41||
MHB 13-70-42
निवेदये चापि प्रियं भवत्सु क्रतुर्महानल्पधनप्रचारः ।
प्राप्तो मया तात स मत्प्रसूतः प्रपत्स्यते वेदविधिप्रवृत्तः ॥ १३-७०-४२॥
nivedaye cāpi priyaṃ bhavatsu kraturmahānalpadhanapracāraḥ |
prāpto mayā tāta sa matprasūtaḥ prapatsyate vedavidhipravṛttaḥ || 13-70-42||
MHB 13-70-43
शापो ह्ययं भवतोऽनुग्रहाय प्राप्तो मया यत्र दृष्टो यमो मे ।
दानव्युष्टिं तत्र दृष्ट्वा महार्थां निःसंदिग्धं दानधर्मांश्चरिष्ये ॥ १३-७०-४३॥
śāpo hyayaṃ bhavato'nugrahāya prāpto mayā yatra dṛṣṭo yamo me |
dānavyuṣṭiṃ tatra dṛṣṭvā mahārthāṃ niḥsaṃdigdhaṃ dānadharmāṃścariṣye || 13-70-43||
MHB 13-70-44
इदं च मामब्रवीद्धर्मराजः पुनः पुनः संप्रहृष्टो द्विजर्षे ।
दानेन तात प्रयतोऽभूः सदैव विशेषतो गोप्रदानं च कुर्याः ॥ १३-७०-४४॥
idaṃ ca māmabravīddharmarājaḥ punaḥ punaḥ saṃprahṛṣṭo dvijarṣe |
dānena tāta prayato'bhūḥ sadaiva viśeṣato gopradānaṃ ca kuryāḥ || 13-70-44||
MHB 13-70-45
शुद्धो ह्यर्थो नावमन्यः स्वधर्मात्पात्रे देयं देशकालोपपन्ने ।
तस्माद्गावस्ते नित्यमेव प्रदेया मा भूच्च ते संशयः कश्चिदत्र ॥ १३-७०-४५॥
śuddho hyartho nāvamanyaḥ svadharmātpātre deyaṃ deśakālopapanne |
tasmādgāvaste nityameva pradeyā mā bhūcca te saṃśayaḥ kaścidatra || 13-70-45||
MHB 13-70-46
एताः पुरा अददन्नित्यमेव शान्तात्मानो दानपथे निविष्टाः ।
तपांस्युग्राण्यप्रतिशङ्कमानास्ते वै दानं प्रददुश्चापि शक्त्या ॥ १३-७०-४६॥
etāḥ purā adadannityameva śāntātmāno dānapathe niviṣṭāḥ |
tapāṃsyugrāṇyapratiśaṅkamānāste vai dānaṃ pradaduścāpi śaktyā || 13-70-46||
MHB 13-70-47
काले शक्त्या मत्सरं वर्जयित्वा शुद्धात्मानः श्रद्धिनः पुण्यशीलाः ।
दत्त्वा तप्त्वा लोकममुं प्रपन्ना देदीप्यन्ते पुण्यशीलाश्च नाके ॥ १३-७०-४७॥
kāle śaktyā matsaraṃ varjayitvā śuddhātmānaḥ śraddhinaḥ puṇyaśīlāḥ |
dattvā taptvā lokamamuṃ prapannā dedīpyante puṇyaśīlāśca nāke || 13-70-47||
MHB 13-70-48
एतद्दानं न्यायलब्धं द्विजेभ्यः पात्रे दत्तं प्रापणीयं परीक्ष्य ।
काम्याष्टम्यां वर्तितव्यं दशाहं रसैर्गवां शकृता प्रस्नवैर्वा ॥ १३-७०-४८॥
etaddānaṃ nyāyalabdhaṃ dvijebhyaḥ pātre dattaṃ prāpaṇīyaṃ parīkṣya |
kāmyāṣṭamyāṃ vartitavyaṃ daśāhaṃ rasairgavāṃ śakṛtā prasnavairvā || 13-70-48||
MHB 13-70-49
वेदव्रती स्याद्वृषभप्रदाता वेदावाप्तिर्गोयुगस्य प्रदाने ।
तीर्थावाप्तिर्गोप्रयुक्तप्रदाने पापोत्सर्गः कपिलायाः प्रदाने ॥ १३-७०-४९॥
vedavratī syādvṛṣabhapradātā vedāvāptirgoyugasya pradāne |
tīrthāvāptirgoprayuktapradāne pāpotsargaḥ kapilāyāḥ pradāne || 13-70-49||
MHB 13-70-50
गामप्येकां कपिलां संप्रदाय न्यायोपेतां कल्मषाद्विप्रमुच्येत् ।
गवां रसात्परमं नास्ति किंचिद्गवां दानं सुमहत्तद्वदन्ति ॥ १३-७०-५०॥
gāmapyekāṃ kapilāṃ saṃpradāya nyāyopetāṃ kalmaṣādvipramucyet |
gavāṃ rasātparamaṃ nāsti kiṃcidgavāṃ dānaṃ sumahattadvadanti || 13-70-50||
MHB 13-70-51
गावो लोकान्धारयन्ति क्षरन्त्यो गावश्चान्नं संजनयन्ति लोके ।
यस्तज्जानन्न गवां हार्दमेति स वै गन्ता निरयं पापचेताः ॥ १३-७०-५१॥
gāvo lokāndhārayanti kṣarantyo gāvaścānnaṃ saṃjanayanti loke |
yastajjānanna gavāṃ hārdameti sa vai gantā nirayaṃ pāpacetāḥ || 13-70-51||
MHB 13-70-52
यत्ते दातुं गोसहस्रं शतं वा शतार्धं वा दश वा साधुवत्साः ।
अप्येकां वा साधवे ब्राह्मणाय सास्यामुष्मिन्पुण्यतीर्था नदी वै ॥ १३-७०-५२॥
yatte dātuṃ gosahasraṃ śataṃ vā śatārdhaṃ vā daśa vā sādhuvatsāḥ |
apyekāṃ vā sādhave brāhmaṇāya sāsyāmuṣminpuṇyatīrthā nadī vai || 13-70-52||
MHB 13-70-53
प्राप्त्या पुष्ट्या लोकसंरक्षणेन गावस्तुल्याः सूर्यपादैः पृथिव्याम् ।
शब्दश्चैकः संततिश्चोपभोगस्तस्माद्गोदः सूर्य इवाभिभाति ॥ १३-७०-५३॥
prāptyā puṣṭyā lokasaṃrakṣaṇena gāvastulyāḥ sūryapādaiḥ pṛthivyām |
śabdaścaikaḥ saṃtatiścopabhogastasmādgodaḥ sūrya ivābhibhāti || 13-70-53||
MHB 13-70-54
गुरुं शिष्यो वरयेद्गोप्रदाने स वै वक्ता नियतं स्वर्गदाता ।
विधिज्ञानां सुमहानेष धर्मो विधिं ह्याद्यं विधयः संश्रयन्ति ॥ १३-७०-५४॥
guruṃ śiṣyo varayedgopradāne sa vai vaktā niyataṃ svargadātā |
vidhijñānāṃ sumahāneṣa dharmo vidhiṃ hyādyaṃ vidhayaḥ saṃśrayanti || 13-70-54||
MHB 13-70-55
एतद्दानं न्यायलब्धं द्विजेभ्यः पात्रे दत्त्वा प्रापयेथाः परीक्ष्य ।
त्वय्याशंसन्त्यमरा मानवाश्च वयं चापि प्रसृते पुण्यशीलाः ॥ १३-७०-५५॥
etaddānaṃ nyāyalabdhaṃ dvijebhyaḥ pātre dattvā prāpayethāḥ parīkṣya |
tvayyāśaṃsantyamarā mānavāśca vayaṃ cāpi prasṛte puṇyaśīlāḥ || 13-70-55||
MHB 13-70-56
इत्युक्तोऽहं धर्मराज्ञा महर्षे धर्मात्मानं शिरसाभिप्रणम्य ।
अनुज्ञातस्तेन वैवस्वतेन प्रत्यागमं भगवत्पादमूलम् ॥ १३-७०-५६॥
ityukto'haṃ dharmarājñā maharṣe dharmātmānaṃ śirasābhipraṇamya |
anujñātastena vaivasvatena pratyāgamaṃ bhagavatpādamūlam || 13-70-56||
Adhyaya: 71/154 (12)
MHB 13-71-1
युधिष्ठिर उवाच ।
उक्तं वै गोप्रदानं ते नाचिकेतमृषिं प्रति ।
माहात्म्यमपि चैवोक्तमुद्देशेन गवां प्रभो ॥ १३-७१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
uktaṃ vai gopradānaṃ te nāciketamṛṣiṃ prati |
māhātmyamapi caivoktamuddeśena gavāṃ prabho || 13-71-1||
MHB 13-71-2
नृगेण च यथा दुःखमनुभूतं महात्मना ।
एकापराधादज्ञानात्पितामह महामते ॥ १३-७१-२॥
nṛgeṇa ca yathā duḥkhamanubhūtaṃ mahātmanā |
ekāparādhādajñānātpitāmaha mahāmate || 13-71-2||
MHB 13-71-3
द्वारवत्यां यथा चासौ निविशन्त्यां समुद्धृतः ।
मोक्षहेतुरभूत्कृष्णस्तदप्यवधृतं मया ॥ १३-७१-३॥
dvāravatyāṃ yathā cāsau niviśantyāṃ samuddhṛtaḥ |
mokṣaheturabhūtkṛṣṇastadapyavadhṛtaṃ mayā || 13-71-3||
MHB 13-71-4
किं त्वस्ति मम संदेहो गवां लोकं प्रति प्रभो ।
तत्त्वतः श्रोतुमिच्छामि गोदा यत्र विशन्त्युत ॥ १३-७१-४॥
kiṃ tvasti mama saṃdeho gavāṃ lokaṃ prati prabho |
tattvataḥ śrotumicchāmi godā yatra viśantyuta || 13-71-4||
MHB 13-71-5
भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
यथापृच्छत्पद्मयोनिमेतदेव शतक्रतुः ॥ १३-७१-५॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
yathāpṛcchatpadmayonimetadeva śatakratuḥ || 13-71-5||
MHB 13-71-6
शक्र उवाच ।
स्वर्लोकवासिनां लक्ष्मीमभिभूय स्वया त्विषा ।
गोलोकवासिनः पश्ये व्रजतः संशयोऽत्र मे ॥ १३-७१-६॥
śakra uvāca |
svarlokavāsināṃ lakṣmīmabhibhūya svayā tviṣā |
golokavāsinaḥ paśye vrajataḥ saṃśayo'tra me || 13-71-6||
MHB 13-71-7
कीदृशा भगवँल्लोका गवां तद्ब्रूहि मेऽनघ ।
यानावसन्ति दातार एतदिच्छामि वेदितुम् ॥ १३-७१-७॥
kīdṛśā bhagava~llokā gavāṃ tadbrūhi me'nagha |
yānāvasanti dātāra etadicchāmi veditum || 13-71-7||
MHB 13-71-8
कीदृशाः किंफलाः कः स्वित्परमस्तत्र वै गुणः ।
कथं च पुरुषास्तत्र गच्छन्ति विगतज्वराः ॥ १३-७१-८॥
kīdṛśāḥ kiṃphalāḥ kaḥ svitparamastatra vai guṇaḥ |
kathaṃ ca puruṣāstatra gacchanti vigatajvarāḥ || 13-71-8||
MHB 13-71-9
कियत्कालं प्रदानस्य दाता च फलमश्नुते ।
कथं बहुविधं दानं स्यादल्पमपि वा कथम् ॥ १३-७१-९॥
kiyatkālaṃ pradānasya dātā ca phalamaśnute |
kathaṃ bahuvidhaṃ dānaṃ syādalpamapi vā katham || 13-71-9||
MHB 13-71-10
बह्वीनां कीदृशं दानमल्पानां वापि कीदृशम् ।
अदत्त्वा गोप्रदाः सन्ति केन वा तच्च शंस मे ॥ १३-७१-१०॥
bahvīnāṃ kīdṛśaṃ dānamalpānāṃ vāpi kīdṛśam |
adattvā gopradāḥ santi kena vā tacca śaṃsa me || 13-71-10||
MHB 13-71-11
कथं च बहुदाता स्यादल्पदात्रा समः प्रभो ।
अल्पप्रदाता बहुदः कथं च स्यादिहेश्वर ॥ १३-७१-११॥
kathaṃ ca bahudātā syādalpadātrā samaḥ prabho |
alpapradātā bahudaḥ kathaṃ ca syādiheśvara || 13-71-11||
MHB 13-71-12
कीदृशी दक्षिणा चैव गोप्रदाने विशिष्यते ।
एतत्तथ्येन भगवन्मम शंसितुमर्हसि ॥ १३-७१-१२॥
kīdṛśī dakṣiṇā caiva gopradāne viśiṣyate |
etattathyena bhagavanmama śaṃsitumarhasi || 13-71-12||
Adhyaya: 72/154 (48)
MHB 13-72-1
ब्रह्मोवाच ।
योऽयं प्रश्नस्त्वया पृष्टो गोप्रदानाधिकारवान् ।
नास्य प्रष्टास्ति लोकेऽस्मिंस्त्वत्तोऽन्यो हि शतक्रतो ॥ १३-७२-१॥
brahmovāca |
yo'yaṃ praśnastvayā pṛṣṭo gopradānādhikāravān |
nāsya praṣṭāsti loke'smiṃstvatto'nyo hi śatakrato || 13-72-1||
MHB 13-72-2
सन्ति नानाविधा लोका यांस्त्वं शक्र न पश्यसि ।
पश्यामि यानहं लोकानेकपत्न्यश्च याः स्त्रियः ॥ १३-७२-२॥
santi nānāvidhā lokā yāṃstvaṃ śakra na paśyasi |
paśyāmi yānahaṃ lokānekapatnyaśca yāḥ striyaḥ || 13-72-2||
MHB 13-72-3
कर्मभिश्चापि सुशुभैः सुव्रता ऋषयस्तथा ।
सशरीरा हि तान्यान्ति ब्राह्मणाः शुभवृत्तयः ॥ १३-७२-३॥
karmabhiścāpi suśubhaiḥ suvratā ṛṣayastathā |
saśarīrā hi tānyānti brāhmaṇāḥ śubhavṛttayaḥ || 13-72-3||
MHB 13-72-4
शरीरन्यासमोक्षेण मनसा निर्मलेन च ।
स्वप्नभूतांश्च ताँल्लोकान्पश्यन्तीहापि सुव्रताः ॥ १३-७२-४॥
śarīranyāsamokṣeṇa manasā nirmalena ca |
svapnabhūtāṃśca tā~llokānpaśyantīhāpi suvratāḥ || 13-72-4||
MHB 13-72-5
ते तु लोकाः सहस्राक्ष शृणु यादृग्गुणान्विताः ।
न तत्र क्रमते कालो न जरा न च पापकम् ।
तथान्यन्नाशुभं किंचिन्न व्याधिस्तत्र न क्लमः ॥ १३-७२-५॥
te tu lokāḥ sahasrākṣa śṛṇu yādṛgguṇānvitāḥ |
na tatra kramate kālo na jarā na ca pāpakam |
tathānyannāśubhaṃ kiṃcinna vyādhistatra na klamaḥ || 13-72-5||
MHB 13-72-6
यद्यच्च गावो मनसा तस्मिन्वाञ्छन्ति वासव ।
तत्सर्वं प्रापयन्ति स्म मम प्रत्यक्षदर्शनात् ।
कामगाः कामचारिण्यः कामात्कामांश्च भुञ्जते ॥ १३-७२-६॥
yadyacca gāvo manasā tasminvāñchanti vāsava |
tatsarvaṃ prāpayanti sma mama pratyakṣadarśanāt |
kāmagāḥ kāmacāriṇyaḥ kāmātkāmāṃśca bhuñjate || 13-72-6||
MHB 13-72-7
वाप्यः सरांसि सरितो विविधानि वनानि च ।
गृहाणि पर्वताश्चैव यावद्द्रव्यं च किंचन ॥ १३-७२-७॥
vāpyaḥ sarāṃsi sarito vividhāni vanāni ca |
gṛhāṇi parvatāścaiva yāvaddravyaṃ ca kiṃcana || 13-72-7||
MHB 13-72-8
मनोज्ञं सर्वभूतेभ्यः सर्वं तत्र प्रदृश्यते ।
ईदृशान्विद्धि ताँल्लोकान्नास्ति लोकस्ततोऽधिकः ॥ १३-७२-८॥
manojñaṃ sarvabhūtebhyaḥ sarvaṃ tatra pradṛśyate |
īdṛśānviddhi tā~llokānnāsti lokastato'dhikaḥ || 13-72-8||
MHB 13-72-9
तत्र सर्वसहाः क्षान्ता वत्सला गुरुवर्तिनः ।
अहंकारैर्विरहिता यान्ति शक्र नरोत्तमाः ॥ १३-७२-९॥
tatra sarvasahāḥ kṣāntā vatsalā guruvartinaḥ |
ahaṃkārairvirahitā yānti śakra narottamāḥ || 13-72-9||
MHB 13-72-10
यः सर्वमांसानि न भक्षयीत पुमान्सदा यावदन्ताय युक्तः ।
मातापित्रोरर्चिता सत्ययुक्तः शुश्रूषिता ब्राह्मणानामनिन्द्यः ॥ १३-७२-१०॥
yaḥ sarvamāṃsāni na bhakṣayīta pumānsadā yāvadantāya yuktaḥ |
mātāpitrorarcitā satyayuktaḥ śuśrūṣitā brāhmaṇānāmanindyaḥ || 13-72-10||
MHB 13-72-11
अक्रोधनो गोषु तथा द्विजेषु धर्मे रतो गुरुशुश्रूषकश्च ।
यावज्जीवं सत्यवृत्ते रतश्च दाने रतो यः क्षमी चापराधे ॥ १३-७२-११॥
akrodhano goṣu tathā dvijeṣu dharme rato guruśuśrūṣakaśca |
yāvajjīvaṃ satyavṛtte rataśca dāne rato yaḥ kṣamī cāparādhe || 13-72-11||
MHB 13-72-12
मृदुर्दान्तो देवपरायणश्च सर्वातिथिश्चापि तथा दयावान् ।
ईदृग्गुणो मानवः संप्रयाति लोकं गवां शाश्वतं चाव्ययं च ॥ १३-७२-१२॥
mṛdurdānto devaparāyaṇaśca sarvātithiścāpi tathā dayāvān |
īdṛgguṇo mānavaḥ saṃprayāti lokaṃ gavāṃ śāśvataṃ cāvyayaṃ ca || 13-72-12||
MHB 13-72-13
न पारदारी पश्यति लोकमेनं न वै गुरुघ्नो न मृषाप्रलापी ।
सदापवादी ब्राह्मणः शान्तवेदो दोषैरन्यैर्यश्च युक्तो दुरात्मा ॥ १३-७२-१३॥
na pāradārī paśyati lokamenaṃ na vai gurughno na mṛṣāpralāpī |
sadāpavādī brāhmaṇaḥ śāntavedo doṣairanyairyaśca yukto durātmā || 13-72-13||
MHB 13-72-14
न मित्रध्रुङ्नैकृतिकः कृतघ्नः शठोऽनृजुर्धर्मविद्वेषकश्च ।
न ब्रह्महा मनसापि प्रपश्येद्गवां लोकं पुण्यकृतां निवासम् ॥ १३-७२-१४॥
na mitradhruṅnaikṛtikaḥ kṛtaghnaḥ śaṭho'nṛjurdharmavidveṣakaśca |
na brahmahā manasāpi prapaśyedgavāṃ lokaṃ puṇyakṛtāṃ nivāsam || 13-72-14||
MHB 13-72-15
एतत्ते सर्वमाख्यातं नैपुणेन सुरेश्वर ।
गोप्रदानरतानां तु फलं शृणु शतक्रतो ॥ १३-७२-१५॥
etatte sarvamākhyātaṃ naipuṇena sureśvara |
gopradānaratānāṃ tu phalaṃ śṛṇu śatakrato || 13-72-15||
MHB 13-72-16
दायाद्यलब्धैरर्थैर्यो गाः क्रीत्वा संप्रयच्छति ।
धर्मार्जितधनक्रीतान्स लोकानश्नुतेऽक्षयान् ॥ १३-७२-१६॥
dāyādyalabdhairarthairyo gāḥ krītvā saṃprayacchati |
dharmārjitadhanakrītānsa lokānaśnute'kṣayān || 13-72-16||
MHB 13-72-17
यो वै द्यूते धनं जित्वा गाः क्रीत्वा संप्रयच्छति ।
स दिव्यमयुतं शक्र वर्षाणां फलमश्नुते ॥ १३-७२-१७॥
yo vai dyūte dhanaṃ jitvā gāḥ krītvā saṃprayacchati |
sa divyamayutaṃ śakra varṣāṇāṃ phalamaśnute || 13-72-17||
MHB 13-72-18
दायाद्या यस्य वै गावो न्यायपूर्वैरुपार्जिताः ।
प्रदत्तास्ताः प्रदातॄणां संभवन्त्यक्षया ध्रुवाः ॥ १३-७२-१८॥
dāyādyā yasya vai gāvo nyāyapūrvairupārjitāḥ |
pradattāstāḥ pradātṝṇāṃ saṃbhavantyakṣayā dhruvāḥ || 13-72-18||
MHB 13-72-19
प्रतिगृह्य च यो दद्याद्गाः सुशुद्धेन चेतसा ।
तस्यापीहाक्षयाँल्लोकान्ध्रुवान्विद्धि शचीपते ॥ १३-७२-१९॥
pratigṛhya ca yo dadyādgāḥ suśuddhena cetasā |
tasyāpīhākṣayā~llokāndhruvānviddhi śacīpate || 13-72-19||
MHB 13-72-20
जन्मप्रभृति सत्यं च यो ब्रूयान्नियतेन्द्रियः ।
गुरुद्विजसहः क्षान्तस्तस्य गोभिः समा गतिः ॥ १३-७२-२०॥
janmaprabhṛti satyaṃ ca yo brūyānniyatendriyaḥ |
gurudvijasahaḥ kṣāntastasya gobhiḥ samā gatiḥ || 13-72-20||
MHB 13-72-21
न जातु ब्राह्मणो वाच्यो यदवाच्यं शचीपते ।
मनसा गोषु न द्रुह्येद्गोवृत्तिर्गोनुकम्पकः ॥ १३-७२-२१॥
na jātu brāhmaṇo vācyo yadavācyaṃ śacīpate |
manasā goṣu na druhyedgovṛttirgonukampakaḥ || 13-72-21||
MHB 13-72-22
सत्ये धर्मे च निरतस्तस्य शक्र फलं शृणु ।
गोसहस्रेण समिता तस्य धेनुर्भवत्युत ॥ १३-७२-२२॥
satye dharme ca niratastasya śakra phalaṃ śṛṇu |
gosahasreṇa samitā tasya dhenurbhavatyuta || 13-72-22||
MHB 13-72-23
क्षत्रियस्य गुणैरेभिरन्वितस्य फलं शृणु ।
तस्यापि शततुल्या गौर्भवतीति विनिश्चयः ॥ १३-७२-२३॥
kṣatriyasya guṇairebhiranvitasya phalaṃ śṛṇu |
tasyāpi śatatulyā gaurbhavatīti viniścayaḥ || 13-72-23||
MHB 13-72-24
वैश्यस्यैते यदि गुणास्तस्य पञ्चाशतं भवेत् ।
शूद्रस्यापि विनीतस्य चतुर्भागफलं स्मृतम् ॥ १३-७२-२४॥
vaiśyasyaite yadi guṇāstasya pañcāśataṃ bhavet |
śūdrasyāpi vinītasya caturbhāgaphalaṃ smṛtam || 13-72-24||
MHB 13-72-25
एतच्चैवं योऽनुतिष्ठेत युक्तः सत्येन युक्तो गुरुशुश्रूषया च ।
दान्तः क्षान्तो देवतार्ची प्रशान्तः शुचिर्बुद्धो धर्मशीलोऽनहंवाक् ॥ १३-७२-२५॥
etaccaivaṃ yo'nutiṣṭheta yuktaḥ satyena yukto guruśuśrūṣayā ca |
dāntaḥ kṣānto devatārcī praśāntaḥ śucirbuddho dharmaśīlo'nahaṃvāk || 13-72-25||
MHB 13-72-26
महत्फलं प्राप्नुते स द्विजाय दत्त्वा दोग्ध्रीं विधिनानेन धेनुम् ।
नित्यं दद्यादेकभक्तः सदा च सत्ये स्थितो गुरुशुश्रूषिता च ॥ १३-७२-२६॥
mahatphalaṃ prāpnute sa dvijāya dattvā dogdhrīṃ vidhinānena dhenum |
nityaṃ dadyādekabhaktaḥ sadā ca satye sthito guruśuśrūṣitā ca || 13-72-26||
MHB 13-72-27
वेदाध्यायी गोषु यो भक्तिमांश्च नित्यं दृष्ट्वा योऽभिनन्देत गाश्च ।
आ जातितो यश्च गवां नमेत इदं फलं शक्र निबोध तस्य ॥ १३-७२-२७॥
vedādhyāyī goṣu yo bhaktimāṃśca nityaṃ dṛṣṭvā yo'bhinandeta gāśca |
ā jātito yaśca gavāṃ nameta idaṃ phalaṃ śakra nibodha tasya || 13-72-27||
MHB 13-72-28
यत्स्यादिष्ट्वा राजसूये फलं तु यत्स्यादिष्ट्वा बहुना काञ्चनेन ।
एतत्तुल्यं फलमस्याहुरग्र्यं सर्वे सन्तस्त्वृषयो ये च सिद्धाः ॥ १३-७२-२८॥
yatsyādiṣṭvā rājasūye phalaṃ tu yatsyādiṣṭvā bahunā kāñcanena |
etattulyaṃ phalamasyāhuragryaṃ sarve santastvṛṣayo ye ca siddhāḥ || 13-72-28||
MHB 13-72-29
योऽग्रं भक्तान्किंचिदप्राश्य दद्याद्गोभ्यो नित्यं गोव्रती सत्यवादी ।
शान्तो बुद्धो गोसहस्रस्य पुण्यं संवत्सरेणाप्नुयात्पुण्यशीलः ॥ १३-७२-२९॥
yo'graṃ bhaktānkiṃcidaprāśya dadyādgobhyo nityaṃ govratī satyavādī |
śānto buddho gosahasrasya puṇyaṃ saṃvatsareṇāpnuyātpuṇyaśīlaḥ || 13-72-29||
MHB 13-72-30
य एकं भक्तमश्नीयाद्दद्यादेकं गवां च यत् ।
दश वर्षाण्यनन्तानि गोव्रती गोनुकम्पकः ॥ १३-७२-३०॥
ya ekaṃ bhaktamaśnīyāddadyādekaṃ gavāṃ ca yat |
daśa varṣāṇyanantāni govratī gonukampakaḥ || 13-72-30||
MHB 13-72-31
एकेनैव च भक्तेन यः क्रीत्वा गां प्रयच्छति ।
यावन्ति तस्य प्रोक्तानि दिवसानि शतक्रतो ।
तावच्छतानां स गवां फलमाप्नोति शाश्वतम् ॥ १३-७२-३१॥
ekenaiva ca bhaktena yaḥ krītvā gāṃ prayacchati |
yāvanti tasya proktāni divasāni śatakrato |
tāvacchatānāṃ sa gavāṃ phalamāpnoti śāśvatam || 13-72-31||
MHB 13-72-32
ब्राह्मणस्य फलं हीदं क्षत्रियेऽभिहितं शृणु ।
पञ्चवार्षिकमेतत्तु क्षत्रियस्य फलं स्मृतम् ।
ततोऽर्धेन तु वैश्यस्य शूद्रो वैश्यार्धतः स्मृतः ॥ १३-७२-३२॥
brāhmaṇasya phalaṃ hīdaṃ kṣatriye'bhihitaṃ śṛṇu |
pañcavārṣikametattu kṣatriyasya phalaṃ smṛtam |
tato'rdhena tu vaiśyasya śūdro vaiśyārdhataḥ smṛtaḥ || 13-72-32||
MHB 13-72-33
यश्चात्मविक्रयं कृत्वा गाः क्रीत्वा संप्रयच्छति ।
यावतीः स्पर्शयेद्गा वै तावत्तु फलमश्नुते ।
लोम्नि लोम्नि महाभाग लोकाश्चास्याक्षयाः स्मृताः ॥ १३-७२-३३॥
yaścātmavikrayaṃ kṛtvā gāḥ krītvā saṃprayacchati |
yāvatīḥ sparśayedgā vai tāvattu phalamaśnute |
lomni lomni mahābhāga lokāścāsyākṣayāḥ smṛtāḥ || 13-72-33||
MHB 13-72-34
संग्रामेष्वर्जयित्वा तु यो वै गाः संप्रयच्छति ।
आत्मविक्रयतुल्यास्ताः शाश्वता विद्धि कौशिक ॥ १३-७२-३४॥
saṃgrāmeṣvarjayitvā tu yo vai gāḥ saṃprayacchati |
ātmavikrayatulyāstāḥ śāśvatā viddhi kauśika || 13-72-34||
MHB 13-72-35
अलाभे यो गवां दद्यात्तिलधेनुं यतव्रतः ।
दुर्गात्स तारितो धेन्वा क्षीरनद्यां प्रमोदते ॥ १३-७२-३५॥
alābhe yo gavāṃ dadyāttiladhenuṃ yatavrataḥ |
durgātsa tārito dhenvā kṣīranadyāṃ pramodate || 13-72-35||
MHB 13-72-36
न त्वेवासां दानमात्रं प्रशस्तं पात्रं कालो गोविशेषो विधिश्च ।
कालज्ञानं विप्र गवान्तरं हि दुःखं ज्ञातुं पावकादित्यभूतम् ॥ १३-७२-३६॥
na tvevāsāṃ dānamātraṃ praśastaṃ pātraṃ kālo goviśeṣo vidhiśca |
kālajñānaṃ vipra gavāntaraṃ hi duḥkhaṃ jñātuṃ pāvakādityabhūtam || 13-72-36||
MHB 13-72-37
स्वाध्यायाढ्यं शुद्धयोनिं प्रशान्तं वैतानस्थं पापभीरुं कृतज्ञम् ।
गोषु क्षान्तं नातितीक्ष्णं शरण्यं वृत्तिग्लानं तादृशं पात्रमाहुः ॥ १३-७२-३७॥
svādhyāyāḍhyaṃ śuddhayoniṃ praśāntaṃ vaitānasthaṃ pāpabhīruṃ kṛtajñam |
goṣu kṣāntaṃ nātitīkṣṇaṃ śaraṇyaṃ vṛttiglānaṃ tādṛśaṃ pātramāhuḥ || 13-72-37||
MHB 13-72-38
वृत्तिग्लाने सीदति चातिमात्रं कृष्यर्थं वा होमहेतोः प्रसूत्याम् ।
गुर्वर्थं वा बालसंवृद्धये वा धेनुं दद्याद्देशकाले विशिष्टे ॥ १३-७२-३८॥
vṛttiglāne sīdati cātimātraṃ kṛṣyarthaṃ vā homahetoḥ prasūtyām |
gurvarthaṃ vā bālasaṃvṛddhaye vā dhenuṃ dadyāddeśakāle viśiṣṭe || 13-72-38||
MHB 13-72-39
अन्तर्जाताः सुक्रयज्ञानलब्धाः प्राणक्रीता निर्जिताश्चौकजाश्च ।
कृच्छ्रोत्सृष्टाः पोषणाभ्यागताश्च द्वारैरेतैर्गोविशेषाः प्रशस्ताः ॥ १३-७२-३९॥
antarjātāḥ sukrayajñānalabdhāḥ prāṇakrītā nirjitāścaukajāśca |
kṛcchrotsṛṣṭāḥ poṣaṇābhyāgatāśca dvārairetairgoviśeṣāḥ praśastāḥ || 13-72-39||
MHB 13-72-40
बलान्विताः शीलवयोपपन्नाः सर्वाः प्रशंसन्ति सुगन्धवत्यः ।
यथा हि गङ्गा सरितां वरिष्ठा तथार्जुनीनां कपिला वरिष्ठा ॥ १३-७२-४०॥
balānvitāḥ śīlavayopapannāḥ sarvāḥ praśaṃsanti sugandhavatyaḥ |
yathā hi gaṅgā saritāṃ variṣṭhā tathārjunīnāṃ kapilā variṣṭhā || 13-72-40||
MHB 13-72-41
तिस्रो रात्रीस्त्वद्भिरुपोष्य भूमौ तृप्ता गावस्तर्पितेभ्यः प्रदेयाः ।
वत्सैः पुष्टैः क्षीरपैः सुप्रचारास्त्र्यहं दत्त्वा गोरसैर्वर्तितव्यम् ॥ १३-७२-४१॥
tisro rātrīstvadbhirupoṣya bhūmau tṛptā gāvastarpitebhyaḥ pradeyāḥ |
vatsaiḥ puṣṭaiḥ kṣīrapaiḥ supracārāstryahaṃ dattvā gorasairvartitavyam || 13-72-41||
MHB 13-72-42
दत्त्वा धेनुं सुव्रतां साधुवत्सां कल्याणवृत्तामपलायिनीं च ।
यावन्ति लोमानि भवन्ति तस्यास्तावन्ति वर्षाणि वसत्यमुत्र ॥ १३-७२-४२॥
dattvā dhenuṃ suvratāṃ sādhuvatsāṃ kalyāṇavṛttāmapalāyinīṃ ca |
yāvanti lomāni bhavanti tasyāstāvanti varṣāṇi vasatyamutra || 13-72-42||
MHB 13-72-43
तथानड्वाहं ब्राह्मणायाथ धुर्यं दत्त्वा युवानं बलिनं विनीतम् ।
हलस्य वोढारमनन्तवीर्यं प्राप्नोति लोकान्दशधेनुदस्य ॥ १३-७२-४३॥
tathānaḍvāhaṃ brāhmaṇāyātha dhuryaṃ dattvā yuvānaṃ balinaṃ vinītam |
halasya voḍhāramanantavīryaṃ prāpnoti lokāndaśadhenudasya || 13-72-43||
MHB 13-72-44
कान्तारे ब्राह्मणान्गाश्च यः परित्राति कौशिक ।
क्षेमेण च विमुच्येत तस्य पुण्यफलं शृणु ।
अश्वमेधक्रतोस्तुल्यं फलं भवति शाश्वतम् ॥ १३-७२-४४॥
kāntāre brāhmaṇāngāśca yaḥ paritrāti kauśika |
kṣemeṇa ca vimucyeta tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu |
aśvamedhakratostulyaṃ phalaṃ bhavati śāśvatam || 13-72-44||
MHB 13-72-45
मृत्युकाले सहस्राक्ष यां वृत्तिमनुकाङ्क्षते ।
लोकान्बहुविधान्दिव्यान्यद्वास्य हृदि वर्तते ॥ १३-७२-४५॥
mṛtyukāle sahasrākṣa yāṃ vṛttimanukāṅkṣate |
lokānbahuvidhāndivyānyadvāsya hṛdi vartate || 13-72-45||
MHB 13-72-46
तत्सर्वं समवाप्नोति कर्मणा तेन मानवः ।
गोभिश्च समनुज्ञातः सर्वत्र स महीयते ॥ १३-७२-४६॥
tatsarvaṃ samavāpnoti karmaṇā tena mānavaḥ |
gobhiśca samanujñātaḥ sarvatra sa mahīyate || 13-72-46||
MHB 13-72-47
यस्त्वेतेनैव विधिना गां वनेष्वनुगच्छति ।
तृणगोमयपर्णाशी निःस्पृहो नियतः शुचिः ॥ १३-७२-४७॥
yastvetenaiva vidhinā gāṃ vaneṣvanugacchati |
tṛṇagomayaparṇāśī niḥspṛho niyataḥ śuciḥ || 13-72-47||
MHB 13-72-48
अकामं तेन वस्तव्यं मुदितेन शतक्रतो ।
मम लोके सुरैः सार्धं लोके यत्रापि चेच्छति ॥ १३-७२-४८॥
akāmaṃ tena vastavyaṃ muditena śatakrato |
mama loke suraiḥ sārdhaṃ loke yatrāpi cecchati || 13-72-48||
Adhyaya: 73/154 (15)
MHB 13-73-1
इन्द्र उवाच ।
जानन्यो गामपहरेद्विक्रीयाद्वार्थकारणात् ।
एतद्विज्ञातुमिच्छामि का नु तस्य गतिर्भवेत् ॥ १३-७३-१॥
indra uvāca |
jānanyo gāmapaharedvikrīyādvārthakāraṇāt |
etadvijñātumicchāmi kā nu tasya gatirbhavet || 13-73-1||
MHB 13-73-2
ब्रह्मोवाच ।
भक्षार्थं विक्रयार्थं वा येऽपहारं हि कुर्वते ।
दानार्थं वा ब्राह्मणाय तत्रेदं श्रूयतां फलम् ॥ १३-७३-२॥
brahmovāca |
bhakṣārthaṃ vikrayārthaṃ vā ye'pahāraṃ hi kurvate |
dānārthaṃ vā brāhmaṇāya tatredaṃ śrūyatāṃ phalam || 13-73-2||
MHB 13-73-3
विक्रयार्थं हि यो हिंस्याद्भक्षयेद्वा निरङ्कुशः ।
घातयानं हि पुरुषं येऽनुमन्येयुरर्थिनः ॥ १३-७३-३॥
vikrayārthaṃ hi yo hiṃsyādbhakṣayedvā niraṅkuśaḥ |
ghātayānaṃ hi puruṣaṃ ye'numanyeyurarthinaḥ || 13-73-3||
MHB 13-73-4
घातकः खादको वापि तथा यश्चानुमन्यते ।
यावन्ति तस्या लोमानि तावद्वर्षाणि मज्जति ॥ १३-७३-४॥
ghātakaḥ khādako vāpi tathā yaścānumanyate |
yāvanti tasyā lomāni tāvadvarṣāṇi majjati || 13-73-4||
MHB 13-73-5
ये दोषा यादृशाश्चैव द्विजयज्ञोपघातके ।
विक्रये चापहारे च ते दोषा वै स्मृताः प्रभो ॥ १३-७३-५॥
ye doṣā yādṛśāścaiva dvijayajñopaghātake |
vikraye cāpahāre ca te doṣā vai smṛtāḥ prabho || 13-73-5||
MHB 13-73-6
अपहृत्य तु यो गां वै ब्राह्मणाय प्रयच्छति ।
यावद्दाने फलं तस्यास्तावन्निरयमृच्छति ॥ १३-७३-६॥
apahṛtya tu yo gāṃ vai brāhmaṇāya prayacchati |
yāvaddāne phalaṃ tasyāstāvannirayamṛcchati || 13-73-6||
MHB 13-73-7
सुवर्णं दक्षिणामाहुर्गोप्रदाने महाद्युते ।
सुवर्णं परमं ह्युक्तं दक्षिणार्थमसंशयम् ॥ १३-७३-७॥
suvarṇaṃ dakṣiṇāmāhurgopradāne mahādyute |
suvarṇaṃ paramaṃ hyuktaṃ dakṣiṇārthamasaṃśayam || 13-73-7||
MHB 13-73-8
गोप्रदानं तारयते सप्त पूर्वांस्तथा परान् ।
सुवर्णं दक्षिणां दत्त्वा तावद्द्विगुणमुच्यते ॥ १३-७३-८॥
gopradānaṃ tārayate sapta pūrvāṃstathā parān |
suvarṇaṃ dakṣiṇāṃ dattvā tāvaddviguṇamucyate || 13-73-8||
MHB 13-73-9
सुवर्णं परमं दानं सुवर्णं दक्षिणा परा ।
सुवर्णं पावनं शक्र पावनानां परं स्मृतम् ॥ १३-७३-९॥
suvarṇaṃ paramaṃ dānaṃ suvarṇaṃ dakṣiṇā parā |
suvarṇaṃ pāvanaṃ śakra pāvanānāṃ paraṃ smṛtam || 13-73-9||
MHB 13-73-10
कुलानां पावनं प्राहुर्जातरूपं शतक्रतो ।
एषा मे दक्षिणा प्रोक्ता समासेन महाद्युते ॥ १३-७३-१०॥
kulānāṃ pāvanaṃ prāhurjātarūpaṃ śatakrato |
eṣā me dakṣiṇā proktā samāsena mahādyute || 13-73-10||
MHB 13-73-11
भीष्म उवाच ।
एतत्पितामहेनोक्तमिन्द्राय भरतर्षभ ।
इन्द्रो दशरथायाह रामायाह पिता तथा ॥ १३-७३-११॥
bhīṣma uvāca |
etatpitāmahenoktamindrāya bharatarṣabha |
indro daśarathāyāha rāmāyāha pitā tathā || 13-73-11||
MHB 13-73-12
राघवोऽपि प्रियभ्रात्रे लक्ष्मणाय यशस्विने ।
ऋषिभ्यो लक्ष्मणेनोक्तमरण्ये वसता विभो ॥ १३-७३-१२॥
rāghavo'pi priyabhrātre lakṣmaṇāya yaśasvine |
ṛṣibhyo lakṣmaṇenoktamaraṇye vasatā vibho || 13-73-12||
MHB 13-73-13
पारंपर्यागतं चेदमृषयः संशितव्रताः ।
दुर्धरं धारयामासू राजानश्चैव धार्मिकाः ।
उपाध्यायेन गदितं मम चेदं युधिष्ठिर ॥ १३-७३-१३॥
pāraṃparyāgataṃ cedamṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ |
durdharaṃ dhārayāmāsū rājānaścaiva dhārmikāḥ |
upādhyāyena gaditaṃ mama cedaṃ yudhiṣṭhira || 13-73-13||
MHB 13-73-14
य इदं ब्राह्मणो नित्यं वदेद्ब्राह्मणसंसदि ।
यज्ञेषु गोप्रदानेषु द्वयोरपि समागमे ॥ १३-७३-१४॥
ya idaṃ brāhmaṇo nityaṃ vadedbrāhmaṇasaṃsadi |
yajñeṣu gopradāneṣu dvayorapi samāgame || 13-73-14||
MHB 13-73-15
तस्य लोकाः किलाक्षय्या दैवतैः सह नित्यदा ।
इति ब्रह्मा स भगवानुवाच परमेश्वरः ॥ १३-७३-१५॥
tasya lokāḥ kilākṣayyā daivataiḥ saha nityadā |
iti brahmā sa bhagavānuvāca parameśvaraḥ || 13-73-15||
Adhyaya: 74/154 (39)
MHB 13-74-1
युधिष्ठिर उवाच ।
विस्रम्भितोऽहं भवता धर्मान्प्रवदता विभो ।
प्रवक्ष्यामि तु संदेहं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-७४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
visrambhito'haṃ bhavatā dharmānpravadatā vibho |
pravakṣyāmi tu saṃdehaṃ tanme brūhi pitāmaha || 13-74-1||
MHB 13-74-2
व्रतानां किं फलं प्रोक्तं कीदृशं वा महाद्युते ।
नियमानां फलं किं च स्वधीतस्य च किं फलम् ॥ १३-७४-२॥
vratānāṃ kiṃ phalaṃ proktaṃ kīdṛśaṃ vā mahādyute |
niyamānāṃ phalaṃ kiṃ ca svadhītasya ca kiṃ phalam || 13-74-2||
MHB 13-74-3
दमस्येह फलं किं च वेदानां धारणे च किम् ।
अध्यापने फलं किं च सर्वमिच्छामि वेदितुम् ॥ १३-७४-३॥
damasyeha phalaṃ kiṃ ca vedānāṃ dhāraṇe ca kim |
adhyāpane phalaṃ kiṃ ca sarvamicchāmi veditum || 13-74-3||
MHB 13-74-4
अप्रतिग्राहके किं च फलं लोके पितामह ।
तस्य किं च फलं दृष्टं श्रुतं यः संप्रयच्छति ॥ १३-७४-४॥
apratigrāhake kiṃ ca phalaṃ loke pitāmaha |
tasya kiṃ ca phalaṃ dṛṣṭaṃ śrutaṃ yaḥ saṃprayacchati || 13-74-4||
MHB 13-74-5
स्वकर्मनिरतानां च शूराणां चापि किं फलम् ।
सत्ये च किं फलं प्रोक्तं ब्रह्मचर्ये च किं फलम् ॥ १३-७४-५॥
svakarmaniratānāṃ ca śūrāṇāṃ cāpi kiṃ phalam |
satye ca kiṃ phalaṃ proktaṃ brahmacarye ca kiṃ phalam || 13-74-5||
MHB 13-74-6
पितृशुश्रूषणे किं च मातृशुश्रूषणे तथा ।
आचार्यगुरुशुश्रूषास्वनुक्रोशानुकम्पने ॥ १३-७४-६॥
pitṛśuśrūṣaṇe kiṃ ca mātṛśuśrūṣaṇe tathā |
ācāryaguruśuśrūṣāsvanukrośānukampane || 13-74-6||
MHB 13-74-7
एतत्सर्वमशेषेण पितामह यथातथम् ।
वेत्तुमिच्छामि धर्मज्ञ परं कौतूहलं हि मे ॥ १३-७४-७॥
etatsarvamaśeṣeṇa pitāmaha yathātatham |
vettumicchāmi dharmajña paraṃ kautūhalaṃ hi me || 13-74-7||
MHB 13-74-8
भीष्म उवाच ।
यो व्रतं वै यथोद्दिष्टं तथा संप्रतिपद्यते ।
अखण्डं सम्यगारब्धं तस्य लोकाः सनातनाः ॥ १३-७४-८॥
bhīṣma uvāca |
yo vrataṃ vai yathoddiṣṭaṃ tathā saṃpratipadyate |
akhaṇḍaṃ samyagārabdhaṃ tasya lokāḥ sanātanāḥ || 13-74-8||
MHB 13-74-9
नियमानां फलं राजन्प्रत्यक्षमिह दृश्यते ।
नियमानां क्रतूनां च त्वयावाप्तमिदं फलम् ॥ १३-७४-९॥
niyamānāṃ phalaṃ rājanpratyakṣamiha dṛśyate |
niyamānāṃ kratūnāṃ ca tvayāvāptamidaṃ phalam || 13-74-9||
MHB 13-74-10
स्वधीतस्यापि च फलं दृश्यतेऽमुत्र चेह च ।
इहलोकेऽर्थवान्नित्यं ब्रह्मलोके च मोदते ॥ १३-७४-१०॥
svadhītasyāpi ca phalaṃ dṛśyate'mutra ceha ca |
ihaloke'rthavānnityaṃ brahmaloke ca modate || 13-74-10||
MHB 13-74-11
दमस्य तु फलं राजञ्शृणु त्वं विस्तरेण मे ।
दान्ताः सर्वत्र सुखिनो दान्ताः सर्वत्र निर्वृताः ॥ १३-७४-११॥
damasya tu phalaṃ rājañśṛṇu tvaṃ vistareṇa me |
dāntāḥ sarvatra sukhino dāntāḥ sarvatra nirvṛtāḥ || 13-74-11||
MHB 13-74-12
यत्रेच्छागामिनो दान्ताः सर्वशत्रुनिषूदनाः ।
प्रार्थयन्ति च यद्दान्ता लभन्ते तन्न संशयः ॥ १३-७४-१२॥
yatrecchāgāmino dāntāḥ sarvaśatruniṣūdanāḥ |
prārthayanti ca yaddāntā labhante tanna saṃśayaḥ || 13-74-12||
MHB 13-74-13
युज्यन्ते सर्वकामैर्हि दान्ताः सर्वत्र पाण्डव ।
स्वर्गे तथा प्रमोदन्ते तपसा विक्रमेण च ॥ १३-७४-१३॥
yujyante sarvakāmairhi dāntāḥ sarvatra pāṇḍava |
svarge tathā pramodante tapasā vikrameṇa ca || 13-74-13||
MHB 13-74-14
दानैर्यज्ञैश्च विविधैर्यथा दान्ताः क्षमान्विताः ।
दाता कुप्यति नो दान्तस्तस्माद्दानात्परो दमः ॥ १३-७४-१४॥
dānairyajñaiśca vividhairyathā dāntāḥ kṣamānvitāḥ |
dātā kupyati no dāntastasmāddānātparo damaḥ || 13-74-14||
MHB 13-74-15
यस्तु दद्यादकुप्यन्हि तस्य लोकाः सनातनाः ।
क्रोधो हन्ति हि यद्दानं तस्माद्दानात्परो दमः ॥ १३-७४-१५॥
yastu dadyādakupyanhi tasya lokāḥ sanātanāḥ |
krodho hanti hi yaddānaṃ tasmāddānātparo damaḥ || 13-74-15||
MHB 13-74-16
अदृश्यानि महाराज स्थानान्ययुतशो दिवि ।
ऋषीणां सर्वलोकेषु यानीतो यान्ति देवताः ॥ १३-७४-१६॥
adṛśyāni mahārāja sthānānyayutaśo divi |
ṛṣīṇāṃ sarvalokeṣu yānīto yānti devatāḥ || 13-74-16||
MHB 13-74-17
दमेन यानि नृपते गच्छन्ति परमर्षयः ।
कामयाना महत्स्थानं तस्माद्दानात्परो दमः ॥ १३-७४-१७॥
damena yāni nṛpate gacchanti paramarṣayaḥ |
kāmayānā mahatsthānaṃ tasmāddānātparo damaḥ || 13-74-17||
MHB 13-74-18
अध्यापकः परिक्लेशादक्षयं फलमश्नुते ।
विधिवत्पावकं हुत्वा ब्रह्मलोके नराधिप ॥ १३-७४-१८॥
adhyāpakaḥ parikleśādakṣayaṃ phalamaśnute |
vidhivatpāvakaṃ hutvā brahmaloke narādhipa || 13-74-18||
MHB 13-74-19
अधीत्यापि हि यो वेदान्न्यायविद्भ्यः प्रयच्छति ।
गुरुकर्मप्रशंसी च सोऽपि स्वर्गे महीयते ॥ १३-७४-१९॥
adhītyāpi hi yo vedānnyāyavidbhyaḥ prayacchati |
gurukarmapraśaṃsī ca so'pi svarge mahīyate || 13-74-19||
MHB 13-74-20
क्षत्रियोऽध्ययने युक्तो यजने दानकर्मणि ।
युद्धे यश्च परित्राता सोऽपि स्वर्गे महीयते ॥ १३-७४-२०॥
kṣatriyo'dhyayane yukto yajane dānakarmaṇi |
yuddhe yaśca paritrātā so'pi svarge mahīyate || 13-74-20||
MHB 13-74-21
वैश्यः स्वकर्मनिरतः प्रदानाल्लभते महत् ।
शूद्रः स्वकर्मनिरतः स्वर्गं शुश्रूषयार्च्छति ॥ १३-७४-२१॥
vaiśyaḥ svakarmanirataḥ pradānāllabhate mahat |
śūdraḥ svakarmanirataḥ svargaṃ śuśrūṣayārcchati || 13-74-21||
MHB 13-74-22
शूरा बहुविधाः प्रोक्तास्तेषामर्थांश्च मे शृणु ।
शूरान्वयानां निर्दिष्टं फलं शूरस्य चैव ह ॥ १३-७४-२२॥
śūrā bahuvidhāḥ proktāsteṣāmarthāṃśca me śṛṇu |
śūrānvayānāṃ nirdiṣṭaṃ phalaṃ śūrasya caiva ha || 13-74-22||
MHB 13-74-23
यज्ञशूरा दमे शूराः सत्यशूरास्तथापरे ।
युद्धशूरास्तथैवोक्ता दानशूराश्च मानवाः ॥ १३-७४-२३॥
yajñaśūrā dame śūrāḥ satyaśūrāstathāpare |
yuddhaśūrāstathaivoktā dānaśūrāśca mānavāḥ || 13-74-23||
MHB 13-74-24
बुद्धिशूरास्तथैवान्ये क्षमाशूरास्तथापरे ।
आर्जवे च तथा शूराः शमे वर्तन्ति मानवाः ॥ १३-७४-२४॥
buddhiśūrāstathaivānye kṣamāśūrāstathāpare |
ārjave ca tathā śūrāḥ śame vartanti mānavāḥ || 13-74-24||
MHB 13-74-25
तैस्तैस्तु नियमैः शूरा बहवः सन्ति चापरे ।
वेदाध्ययनशूराश्च शूराश्चाध्यापने रताः ॥ १३-७४-२५॥
taistaistu niyamaiḥ śūrā bahavaḥ santi cāpare |
vedādhyayanaśūrāśca śūrāścādhyāpane ratāḥ || 13-74-25||
MHB 13-74-26
गुरुशुश्रूषया शूराः पितृशुश्रूषयापरे ।
मातृशुश्रूषया शूरा भैक्ष्यशूरास्तथापरे ॥ १३-७४-२६॥
guruśuśrūṣayā śūrāḥ pitṛśuśrūṣayāpare |
mātṛśuśrūṣayā śūrā bhaikṣyaśūrāstathāpare || 13-74-26||
MHB 13-74-27
सांख्यशूराश्च बहवो योगशूरास्तथापरे ।
अरण्ये गृहवासे च शूराश्चातिथिपूजने ।
सर्वे यान्ति पराँल्लोकान्स्वकर्मफलनिर्जितान् ॥ १३-७४-२७॥
sāṃkhyaśūrāśca bahavo yogaśūrāstathāpare |
araṇye gṛhavāse ca śūrāścātithipūjane |
sarve yānti parā~llokānsvakarmaphalanirjitān || 13-74-27||
MHB 13-74-28
धारणं सर्ववेदानां सर्वतीर्थावगाहनम् ।
सत्यं च ब्रुवतो नित्यं समं वा स्यान्न वा समम् ॥ १३-७४-२८॥
dhāraṇaṃ sarvavedānāṃ sarvatīrthāvagāhanam |
satyaṃ ca bruvato nityaṃ samaṃ vā syānna vā samam || 13-74-28||
MHB 13-74-29
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥ १३-७४-२९॥
aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam |
aśvamedhasahasrāddhi satyameva viśiṣyate || 13-74-29||
MHB 13-74-30
सत्येन सूर्यस्तपति सत्येनाग्निः प्रदीप्यते ।
सत्येन मारुतो वाति सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥ १३-७४-३०॥
satyena sūryastapati satyenāgniḥ pradīpyate |
satyena māruto vāti sarvaṃ satye pratiṣṭhitam || 13-74-30||
MHB 13-74-31
सत्येन देवान्प्रीणाति पितॄन्वै ब्राह्मणांस्तथा ।
सत्यमाहुः परं धर्मं तस्मात्सत्यं न लङ्घयेत् ॥ १३-७४-३१॥
satyena devānprīṇāti pitṝnvai brāhmaṇāṃstathā |
satyamāhuḥ paraṃ dharmaṃ tasmātsatyaṃ na laṅghayet || 13-74-31||
MHB 13-74-32
मुनयः सत्यनिरता मुनयः सत्यविक्रमाः ।
मुनयः सत्यशपथास्तस्मात्सत्यं विशिष्यते ।
सत्यवन्तः स्वर्गलोके मोदन्ते भरतर्षभ ॥ १३-७४-३२॥
munayaḥ satyaniratā munayaḥ satyavikramāḥ |
munayaḥ satyaśapathāstasmātsatyaṃ viśiṣyate |
satyavantaḥ svargaloke modante bharatarṣabha || 13-74-32||
MHB 13-74-33
दमः सत्यफलावाप्तिरुक्ता सर्वात्मना मया ।
असंशयं विनीतात्मा सर्वः स्वर्गे महीयते ॥ १३-७४-३३॥
damaḥ satyaphalāvāptiruktā sarvātmanā mayā |
asaṃśayaṃ vinītātmā sarvaḥ svarge mahīyate || 13-74-33||
MHB 13-74-34
ब्रह्मचर्यस्य तु गुणाञ्शृणु मे वसुधाधिप ।
आ जन्ममरणाद्यस्तु ब्रह्मचारी भवेदिह ।
न तस्य किंचिदप्राप्यमिति विद्धि जनाधिप ॥ १३-७४-३४॥
brahmacaryasya tu guṇāñśṛṇu me vasudhādhipa |
ā janmamaraṇādyastu brahmacārī bhavediha |
na tasya kiṃcidaprāpyamiti viddhi janādhipa || 13-74-34||
MHB 13-74-35
बह्व्यः कोट्यस्त्वृषीणां तु ब्रह्मलोके वसन्त्युत ।
सत्ये रतानां सततं दान्तानामूर्ध्वरेतसाम् ॥ १३-७४-३५॥
bahvyaḥ koṭyastvṛṣīṇāṃ tu brahmaloke vasantyuta |
satye ratānāṃ satataṃ dāntānāmūrdhvaretasām || 13-74-35||
MHB 13-74-36
ब्रह्मचर्यं दहेद्राजन्सर्वपापान्युपासितम् ।
ब्राह्मणेन विशेषेण ब्राह्मणो ह्यग्निरुच्यते ॥ १३-७४-३६॥
brahmacaryaṃ dahedrājansarvapāpānyupāsitam |
brāhmaṇena viśeṣeṇa brāhmaṇo hyagnirucyate || 13-74-36||
MHB 13-74-37
प्रत्यक्षं च तवाप्येतद्ब्राह्मणेषु तपस्विषु ।
बिभेति हि यथा शक्रो ब्रह्मचारिप्रधर्षितः ।
तद्ब्रह्मचर्यस्य फलमृषीणामिह दृश्यते ॥ १३-७४-३७॥
pratyakṣaṃ ca tavāpyetadbrāhmaṇeṣu tapasviṣu |
bibheti hi yathā śakro brahmacāripradharṣitaḥ |
tadbrahmacaryasya phalamṛṣīṇāmiha dṛśyate || 13-74-37||
MHB 13-74-38
मातापित्रोः पूजने यो धर्मस्तमपि मे शृणु ।
शुश्रूषते यः पितरं न चासूयेत्कथंचन ।
मातरं वानहंवादी गुरुमाचार्यमेव च ॥ १३-७४-३८॥
mātāpitroḥ pūjane yo dharmastamapi me śṛṇu |
śuśrūṣate yaḥ pitaraṃ na cāsūyetkathaṃcana |
mātaraṃ vānahaṃvādī gurumācāryameva ca || 13-74-38||
MHB 13-74-39
तस्य राजन्फलं विद्धि स्वर्लोके स्थानमुत्तमम् ।
न च पश्येत नरकं गुरुशुश्रूषुरात्मवान् ॥ १३-७४-३९॥
tasya rājanphalaṃ viddhi svarloke sthānamuttamam |
na ca paśyeta narakaṃ guruśuśrūṣurātmavān || 13-74-39||
Adhyaya: 75/154 (31)
MHB 13-75-1
युधिष्ठिर उवाच ।
विधिं गवां परमहं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।
येन ताञ्शाश्वताँल्लोकानखिलानश्नुवीमहि ॥ १३-७५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
vidhiṃ gavāṃ paramahaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ |
yena tāñśāśvatā~llokānakhilānaśnuvīmahi || 13-75-1||
MHB 13-75-2
भीष्म उवाच ।
न गोदानात्परं किंचिद्विद्यते वसुधाधिप ।
गौर्हि न्यायागता दत्ता सद्यस्तारयते कुलम् ॥ १३-७५-२॥
bhīṣma uvāca |
na godānātparaṃ kiṃcidvidyate vasudhādhipa |
gaurhi nyāyāgatā dattā sadyastārayate kulam || 13-75-2||
MHB 13-75-3
सतामर्थे सम्यगुत्पादितो यः स वै कॢप्तः सम्यगिष्टः प्रजाभ्यः ।
तस्मात्पूर्वं ह्यादिकाले प्रवृत्तं गवां दाने शृणु राजन्विधिं मे ॥ १३-७५-३॥
satāmarthe samyagutpādito yaḥ sa vai kḷptaḥ samyagiṣṭaḥ prajābhyaḥ |
tasmātpūrvaṃ hyādikāle pravṛttaṃ gavāṃ dāne śṛṇu rājanvidhiṃ me || 13-75-3||
MHB 13-75-4
पुरा गोषूपनीतासु गोषु संदिग्धदर्शिना ।
मान्धात्रा प्रकृतं प्रश्नं बृहस्पतिरभाषत ॥ १३-७५-४॥
purā goṣūpanītāsu goṣu saṃdigdhadarśinā |
māndhātrā prakṛtaṃ praśnaṃ bṛhaspatirabhāṣata || 13-75-4||
MHB 13-75-5
द्विजातिमभिसत्कृत्य श्वः कालमभिवेद्य च ।
प्रदानार्थे नियुञ्जीत रोहिणीं नियतव्रतः ॥ १३-७५-५॥
dvijātimabhisatkṛtya śvaḥ kālamabhivedya ca |
pradānārthe niyuñjīta rohiṇīṃ niyatavrataḥ || 13-75-5||
MHB 13-75-6
आह्वानं च प्रयुञ्जीत समङ्गे बहुलेति च ।
प्रविश्य च गवां मध्यमिमां श्रुतिमुदाहरेत् ॥ १३-७५-६॥
āhvānaṃ ca prayuñjīta samaṅge bahuleti ca |
praviśya ca gavāṃ madhyamimāṃ śrutimudāharet || 13-75-6||
MHB 13-75-7
गौर्मे माता गोवृषभः पिता मे दिवं शर्म जगती मे प्रतिष्ठा ।
प्रपद्यैवं शर्वरीमुष्य गोषु मुनिर्वाणीमुत्सृजेद्गोप्रदाने ॥ १३-७५-७॥
gaurme mātā govṛṣabhaḥ pitā me divaṃ śarma jagatī me pratiṣṭhā |
prapadyaivaṃ śarvarīmuṣya goṣu munirvāṇīmutsṛjedgopradāne || 13-75-7||
MHB 13-75-8
स तामेकां निशां गोभिः समसख्यः समव्रतः ।
ऐकात्म्यगमनात्सद्यः कल्मषाद्विप्रमुच्यते ॥ १३-७५-८॥
sa tāmekāṃ niśāṃ gobhiḥ samasakhyaḥ samavrataḥ |
aikātmyagamanātsadyaḥ kalmaṣādvipramucyate || 13-75-8||
MHB 13-75-9
उत्सृष्टवृषवत्सा हि प्रदेया सूर्यदर्शने ।
त्रिविधं प्रतिपत्तव्यमर्थवादाशिषः स्तवाः ॥ १३-७५-९॥
utsṛṣṭavṛṣavatsā hi pradeyā sūryadarśane |
trividhaṃ pratipattavyamarthavādāśiṣaḥ stavāḥ || 13-75-9||
MHB 13-75-10
ऊर्जस्विन्य ऊर्जमेधाश्च यज्ञो गर्भोऽमृतस्य जगतश्च प्रतिष्ठा ।
क्षितौ राधःप्रभवः शश्वदेव प्राजापत्याः सर्वमित्यर्थवादः ॥ १३-७५-१०॥
ūrjasvinya ūrjamedhāśca yajño garbho'mṛtasya jagataśca pratiṣṭhā |
kṣitau rādhaḥprabhavaḥ śaśvadeva prājāpatyāḥ sarvamityarthavādaḥ || 13-75-10||
MHB 13-75-11
गावो ममैनः प्रणुदन्तु सौर्यास्तथा सौम्याः स्वर्गयानाय सन्तु ।
आम्नाता मे ददतीराश्रयं तु तथानुक्ताः सन्तु सर्वाशिषो मे ॥ १३-७५-११॥
gāvo mamainaḥ praṇudantu sauryāstathā saumyāḥ svargayānāya santu |
āmnātā me dadatīrāśrayaṃ tu tathānuktāḥ santu sarvāśiṣo me || 13-75-11||
MHB 13-75-12
शेषोत्सर्गे कर्मभिर्देहमोक्षे सरस्वत्यः श्रेयसि संप्रवृत्ताः ।
यूयं नित्यं पुण्यकर्मोपवाह्या दिशध्वं मे गतिमिष्टां प्रपन्नाः ॥ १३-७५-१२॥
śeṣotsarge karmabhirdehamokṣe sarasvatyaḥ śreyasi saṃpravṛttāḥ |
yūyaṃ nityaṃ puṇyakarmopavāhyā diśadhvaṃ me gatimiṣṭāṃ prapannāḥ || 13-75-12||
MHB 13-75-13
या वै यूयं सोऽहमद्यैकभावो युष्मान्दत्त्वा चाहमात्मप्रदाता ।
मनश्च्युता मनएवोपपन्नाः संधुक्षध्वं सौम्यरूपोग्ररूपाः ॥ १३-७५-१३॥
yā vai yūyaṃ so'hamadyaikabhāvo yuṣmāndattvā cāhamātmapradātā |
manaścyutā manaevopapannāḥ saṃdhukṣadhvaṃ saumyarūpograrūpāḥ || 13-75-13||
MHB 13-75-14
एवं तस्याग्रे पूर्वमर्धं वदेत गवां दाता विधिवत्पूर्वदृष्टम् ।
प्रतिब्रूयाच्छेषमर्धं द्विजातिः प्रतिगृह्णन्वै गोप्रदाने विधिज्ञः ॥ १३-७५-१४॥
evaṃ tasyāgre pūrvamardhaṃ vadeta gavāṃ dātā vidhivatpūrvadṛṣṭam |
pratibrūyāccheṣamardhaṃ dvijātiḥ pratigṛhṇanvai gopradāne vidhijñaḥ || 13-75-14||
MHB 13-75-15
गां ददानीति वक्तव्यमर्घ्यवस्त्रवसुप्रदः ।
ऊधस्या भरितव्या च वैष्णवीति च चोदयेत् ॥ १३-७५-१५॥
gāṃ dadānīti vaktavyamarghyavastravasupradaḥ |
ūdhasyā bharitavyā ca vaiṣṇavīti ca codayet || 13-75-15||
MHB 13-75-16
नाम संकीर्तयेत्तस्या यथासंख्योत्तरं स वै ।
फलं षड्विंशदष्टौ च सहस्राणि च विंशतिः ॥ १३-७५-१६॥
nāma saṃkīrtayettasyā yathāsaṃkhyottaraṃ sa vai |
phalaṃ ṣaḍviṃśadaṣṭau ca sahasrāṇi ca viṃśatiḥ || 13-75-16||
MHB 13-75-17
एवमेतान्गुणान्वृद्धान्गवादीनां यथाक्रमम् ।
गोप्रदाता समाप्नोति समस्तानष्टमे क्रमे ॥ १३-७५-१७॥
evametānguṇānvṛddhāngavādīnāṃ yathākramam |
gopradātā samāpnoti samastānaṣṭame krame || 13-75-17||
MHB 13-75-18
गोदः शीली निर्भयश्चार्घदाता न स्याद्दुःखी वसुदाता च कामी ।
ऊधस्योढा भारत यश्च विद्वान्व्याख्यातास्ते वैष्णवाश्चन्द्रलोकाः ॥ १३-७५-१८॥
godaḥ śīlī nirbhayaścārghadātā na syādduḥkhī vasudātā ca kāmī |
ūdhasyoḍhā bhārata yaśca vidvānvyākhyātāste vaiṣṇavāścandralokāḥ || 13-75-18||
MHB 13-75-19
गा वै दत्त्वा गोव्रती स्यात्त्रिरात्रं निशां चैकां संवसेतेह ताभिः ।
काम्याष्टम्यां वर्तितव्यं त्रिरात्रं रसैर्वा गोः शकृता प्रस्नवैर्वा ॥ १३-७५-१९॥
gā vai dattvā govratī syāttrirātraṃ niśāṃ caikāṃ saṃvaseteha tābhiḥ |
kāmyāṣṭamyāṃ vartitavyaṃ trirātraṃ rasairvā goḥ śakṛtā prasnavairvā || 13-75-19||
MHB 13-75-20
वेदव्रती स्याद्वृषभप्रदाता वेदावाप्तिर्गोयुगस्य प्रदाने ।
तथा गवां विधिमासाद्य यज्वा लोकानग्र्यान्विन्दते नाविधिज्ञः ॥ १३-७५-२०॥
vedavratī syādvṛṣabhapradātā vedāvāptirgoyugasya pradāne |
tathā gavāṃ vidhimāsādya yajvā lokānagryānvindate nāvidhijñaḥ || 13-75-20||
MHB 13-75-21
कामान्सर्वान्पार्थिवानेकसंस्थान्यो वै दद्यात्कामदुघां च धेनुम् ।
सम्यक्ताः स्युर्हव्यकव्यौघवत्यस्तासामुक्ष्णां ज्यायसां संप्रदानम् ॥ १३-७५-२१॥
kāmānsarvānpārthivānekasaṃsthānyo vai dadyātkāmadughāṃ ca dhenum |
samyaktāḥ syurhavyakavyaughavatyastāsāmukṣṇāṃ jyāyasāṃ saṃpradānam || 13-75-21||
MHB 13-75-22
न चाशिष्यायाव्रतायोपकुर्यान्नाश्रद्दधानाय न वक्रबुद्धये ।
गुह्यो ह्ययं सर्वलोकस्य धर्मो नेमं धर्मं यत्र तत्र प्रजल्पेत् ॥ १३-७५-२२॥
na cāśiṣyāyāvratāyopakuryānnāśraddadhānāya na vakrabuddhaye |
guhyo hyayaṃ sarvalokasya dharmo nemaṃ dharmaṃ yatra tatra prajalpet || 13-75-22||
MHB 13-75-23
सन्ति लोके श्रद्दधाना मनुष्याः सन्ति क्षुद्रा राक्षसा मानुषेषु ।
येषां दानं दीयमानं ह्यनिष्टं नास्तिक्यं चाप्याश्रयन्ते ह्यपुण्याः ॥ १३-७५-२३॥
santi loke śraddadhānā manuṣyāḥ santi kṣudrā rākṣasā mānuṣeṣu |
yeṣāṃ dānaṃ dīyamānaṃ hyaniṣṭaṃ nāstikyaṃ cāpyāśrayante hyapuṇyāḥ || 13-75-23||
MHB 13-75-24
बार्हस्पत्यं वाक्यमेतन्निशम्य ये राजानो गोप्रदानानि कृत्वा ।
लोकान्प्राप्ताः पुण्यशीलाः सुवृत्तास्तान्मे राजन्कीर्त्यमानान्निबोध ॥ १३-७५-२४॥
bārhaspatyaṃ vākyametanniśamya ye rājāno gopradānāni kṛtvā |
lokānprāptāḥ puṇyaśīlāḥ suvṛttāstānme rājankīrtyamānānnibodha || 13-75-24||
MHB 13-75-25
उशीनरो विष्वगश्वो नृगश्च भगीरथो विश्रुतो यौवनाश्वः ।
मान्धाता वै मुचुकुन्दश्च राजा भूरिद्युम्नो नैषधः सोमकश्च ॥ १३-७५-२५॥
uśīnaro viṣvagaśvo nṛgaśca bhagīratho viśruto yauvanāśvaḥ |
māndhātā vai mucukundaśca rājā bhūridyumno naiṣadhaḥ somakaśca || 13-75-25||
MHB 13-75-26
पुरूरवा भरतश्चक्रवर्ती यस्यान्वये भारताः सर्व एव ।
तथा वीरो दाशरथिश्च रामो ये चाप्यन्ये विश्रुताः कीर्तिमन्तः ॥ १३-७५-२६॥
purūravā bharataścakravartī yasyānvaye bhāratāḥ sarva eva |
tathā vīro dāśarathiśca rāmo ye cāpyanye viśrutāḥ kīrtimantaḥ || 13-75-26||
MHB 13-75-27
तथा राजा पृथुकर्मा दिलीपो दिवं प्राप्तो गोप्रदाने विधिज्ञः ।
यज्ञैर्दानैस्तपसा राजधर्मैर्मान्धाताभूद्गोप्रदानैश्च युक्तः ॥ १३-७५-२७॥
tathā rājā pṛthukarmā dilīpo divaṃ prāpto gopradāne vidhijñaḥ |
yajñairdānaistapasā rājadharmairmāndhātābhūdgopradānaiśca yuktaḥ || 13-75-27||
MHB 13-75-28
तस्मात्पार्थ त्वमपीमां मयोक्तां बार्हस्पतीं भारतीं धारयस्व ।
द्विजाग्र्येभ्यः संप्रयच्छ प्रतीतो गाः पुण्या वै प्राप्य राज्यं कुरूणाम् ॥ १३-७५-२८॥
tasmātpārtha tvamapīmāṃ mayoktāṃ bārhaspatīṃ bhāratīṃ dhārayasva |
dvijāgryebhyaḥ saṃprayaccha pratīto gāḥ puṇyā vai prāpya rājyaṃ kurūṇām || 13-75-28||
MHB 13-75-29
वैशंपायन उवाच ।
तथा सर्वं कृतवान्धर्मराजो भीष्मेणोक्तो विधिवद्गोप्रदाने ।
स मान्धातुर्देवदेवोपदिष्टं सम्यग्धर्मं धारयामास राजा ॥ १३-७५-२९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathā sarvaṃ kṛtavāndharmarājo bhīṣmeṇokto vidhivadgopradāne |
sa māndhāturdevadevopadiṣṭaṃ samyagdharmaṃ dhārayāmāsa rājā || 13-75-29||
MHB 13-75-30
इति नृप सततं गवां प्रदाने यवशकलान्सह गोमयैः पिबानः ।
क्षितितलशयनः शिखी यतात्मा वृष इव राजवृषस्तदा बभूव ॥ १३-७५-३०॥
iti nṛpa satataṃ gavāṃ pradāne yavaśakalānsaha gomayaiḥ pibānaḥ |
kṣititalaśayanaḥ śikhī yatātmā vṛṣa iva rājavṛṣastadā babhūva || 13-75-30||
MHB 13-75-31
स नृपतिरभवत्सदैव ताभ्यः प्रयतमना ह्यभिसंस्तुवंश्च गा वै ।
नृपधुरि च न गामयुङ्क्त भूयस्तुरगवरैरगमच्च यत्र तत्र ॥ १३-७५-३१॥
sa nṛpatirabhavatsadaiva tābhyaḥ prayatamanā hyabhisaṃstuvaṃśca gā vai |
nṛpadhuri ca na gāmayuṅkta bhūyasturagavarairagamacca yatra tatra || 13-75-31||
Adhyaya: 76/154 (35)
MHB 13-76-1
वैशंपायन उवाच ।
ततो युधिष्ठिरो राजा भूयः शांतनवं नृप ।
गोदाने विस्तरं धीमान्पप्रच्छ विनयान्वितः ॥ १३-७६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato yudhiṣṭhiro rājā bhūyaḥ śāṃtanavaṃ nṛpa |
godāne vistaraṃ dhīmānpapraccha vinayānvitaḥ || 13-76-1||
MHB 13-76-2
युधिष्ठिर उवाच ।
गोप्रदाने गुणान्सम्यक्पुनः प्रब्रूहि भारत ।
न हि तृप्याम्यहं वीर शृण्वानोऽमृतमीदृशम् ॥ १३-७६-२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
gopradāne guṇānsamyakpunaḥ prabrūhi bhārata |
na hi tṛpyāmyahaṃ vīra śṛṇvāno'mṛtamīdṛśam || 13-76-2||
MHB 13-76-3
इत्युक्तो धर्मराजेन तदा शांतनवो नृप ।
सम्यगाह गुणांस्तस्मै गोप्रदानस्य केवलान् ॥ १३-७६-३॥
ityukto dharmarājena tadā śāṃtanavo nṛpa |
samyagāha guṇāṃstasmai gopradānasya kevalān || 13-76-3||
MHB 13-76-4
भीष्म उवाच ।
वत्सलां गुणसंपन्नां तरुणीं वस्त्रसंवृताम् ।
दत्त्वेदृशीं गां विप्राय सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १३-७६-४॥
bhīṣma uvāca |
vatsalāṃ guṇasaṃpannāṃ taruṇīṃ vastrasaṃvṛtām |
dattvedṛśīṃ gāṃ viprāya sarvapāpaiḥ pramucyate || 13-76-4||
MHB 13-76-5
असुर्या नाम ते लोका गां दत्त्वा तत्र गच्छति ।
पीतोदकां जग्धतृणां नष्टदुग्धां निरिन्द्रियाम् ॥ १३-७६-५॥
asuryā nāma te lokā gāṃ dattvā tatra gacchati |
pītodakāṃ jagdhatṛṇāṃ naṣṭadugdhāṃ nirindriyām || 13-76-5||
MHB 13-76-6
जरोग्रामुपयुक्तार्थां जीर्णां कूपमिवाजलम् ।
दत्त्वा तमः प्रविशति द्विजं क्लेशेन योजयेत् ॥ १३-७६-६॥
jarogrāmupayuktārthāṃ jīrṇāṃ kūpamivājalam |
dattvā tamaḥ praviśati dvijaṃ kleśena yojayet || 13-76-6||
MHB 13-76-7
दुष्टा रुष्टा व्याधिता दुर्बला वा न दातव्या याश्च मूल्यैरदत्तैः ।
क्लेशैर्विप्रं योऽफलैः संयुनक्ति तस्यावीर्याश्चाफलाश्चैव लोकाः ॥ १३-७६-७॥
duṣṭā ruṣṭā vyādhitā durbalā vā na dātavyā yāśca mūlyairadattaiḥ |
kleśairvipraṃ yo'phalaiḥ saṃyunakti tasyāvīryāścāphalāścaiva lokāḥ || 13-76-7||
MHB 13-76-8
बलान्विताः शीलवयोपपन्नाः सर्वाः प्रशंसन्ति सुगन्धवत्यः ।
यथा हि गङ्गा सरितां वरिष्ठा तथार्जुनीनां कपिला वरिष्ठा ॥ १३-७६-८॥
balānvitāḥ śīlavayopapannāḥ sarvāḥ praśaṃsanti sugandhavatyaḥ |
yathā hi gaṅgā saritāṃ variṣṭhā tathārjunīnāṃ kapilā variṣṭhā || 13-76-8||
MHB 13-76-9
युधिष्ठिर उवाच ।
कस्मात्समाने बहुलाप्रदाने सद्भिः प्रशस्तं कपिलाप्रदानम् ।
विशेषमिच्छामि महानुभाव श्रोतुं समर्थो हि भवान्प्रवक्तुम् ॥ १३-७६-९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kasmātsamāne bahulāpradāne sadbhiḥ praśastaṃ kapilāpradānam |
viśeṣamicchāmi mahānubhāva śrotuṃ samartho hi bhavānpravaktum || 13-76-9||
MHB 13-76-10
भीष्म उवाच ।
वृद्धानां ब्रुवतां तात श्रुतं मे यत्प्रभाषसे ।
वक्ष्यामि तदशेषेण रोहिण्यो निर्मिता यथा ॥ १३-७६-१०॥
bhīṣma uvāca |
vṛddhānāṃ bruvatāṃ tāta śrutaṃ me yatprabhāṣase |
vakṣyāmi tadaśeṣeṇa rohiṇyo nirmitā yathā || 13-76-10||
MHB 13-76-11
प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा ।
असृजद्वृत्तिमेवाग्रे प्रजानां हितकाम्यया ॥ १३-७६-११॥
prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā |
asṛjadvṛttimevāgre prajānāṃ hitakāmyayā || 13-76-11||
MHB 13-76-12
यथा ह्यमृतमाश्रित्य वर्तयन्ति दिवौकसः ।
तथा वृत्तिं समाश्रित्य वर्तयन्ति प्रजा विभो ॥ १३-७६-१२॥
yathā hyamṛtamāśritya vartayanti divaukasaḥ |
tathā vṛttiṃ samāśritya vartayanti prajā vibho || 13-76-12||
MHB 13-76-13
अचरेभ्यश्च भूतेभ्यश्चराः श्रेष्ठास्ततो नराः ।
ब्राह्मणाश्च ततः श्रेष्ठास्तेषु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः ॥ १३-७६-१३॥
acarebhyaśca bhūtebhyaścarāḥ śreṣṭhāstato narāḥ |
brāhmaṇāśca tataḥ śreṣṭhāsteṣu yajñāḥ pratiṣṭhitāḥ || 13-76-13||
MHB 13-76-14
यज्ञैराप्यायते सोमः स च गोषु प्रतिष्ठितः ।
सर्वे देवाः प्रमोदन्ते पूर्ववृत्तास्ततः प्रजाः ॥ १३-७६-१४॥
yajñairāpyāyate somaḥ sa ca goṣu pratiṣṭhitaḥ |
sarve devāḥ pramodante pūrvavṛttāstataḥ prajāḥ || 13-76-14||
MHB 13-76-15
एतान्येव तु भूतानि प्राक्रोशन्वृत्तिकाङ्क्षया ।
वृत्तिदं चान्वपद्यन्त तृषिताः पितृमातृवत् ॥ १३-७६-१५॥
etānyeva tu bhūtāni prākrośanvṛttikāṅkṣayā |
vṛttidaṃ cānvapadyanta tṛṣitāḥ pitṛmātṛvat || 13-76-15||
MHB 13-76-16
इतीदं मनसा गत्वा प्रजासर्गार्थमात्मनः ।
प्रजापतिर्बलाधानममृतं प्रापिबत्तदा ॥ १३-७६-१६॥
itīdaṃ manasā gatvā prajāsargārthamātmanaḥ |
prajāpatirbalādhānamamṛtaṃ prāpibattadā || 13-76-16||
MHB 13-76-17
स गतस्तस्य तृप्तिं तु गन्धं सुरभिमुद्गिरन् ।
ददर्शोद्गारसंवृत्तां सुरभिं मुखजां सुताम् ॥ १३-७६-१७॥
sa gatastasya tṛptiṃ tu gandhaṃ surabhimudgiran |
dadarśodgārasaṃvṛttāṃ surabhiṃ mukhajāṃ sutām || 13-76-17||
MHB 13-76-18
सासृजत्सौरभेयीस्तु सुरभिर्लोकमातरः ।
सुवर्णवर्णाः कपिलाः प्रजानां वृत्तिधेनवः ॥ १३-७६-१८॥
sāsṛjatsaurabheyīstu surabhirlokamātaraḥ |
suvarṇavarṇāḥ kapilāḥ prajānāṃ vṛttidhenavaḥ || 13-76-18||
MHB 13-76-19
तासाममृतवर्णानां क्षरन्तीनां समन्ततः ।
बभूवामृतजः फेनः स्रवन्तीनामिवोर्मिजः ॥ १३-७६-१९॥
tāsāmamṛtavarṇānāṃ kṣarantīnāṃ samantataḥ |
babhūvāmṛtajaḥ phenaḥ sravantīnāmivormijaḥ || 13-76-19||
MHB 13-76-20
स वत्समुखविभ्रष्टो भवस्य भुवि तिष्ठतः ।
शिरस्यवाप तत्क्रुद्धः स तदोदैक्षत प्रभुः ।
ललाटप्रभवेनाक्ष्णा रोहिणीः प्रदहन्निव ॥ १३-७६-२०॥
sa vatsamukhavibhraṣṭo bhavasya bhuvi tiṣṭhataḥ |
śirasyavāpa tatkruddhaḥ sa tadodaikṣata prabhuḥ |
lalāṭaprabhavenākṣṇā rohiṇīḥ pradahanniva || 13-76-20||
MHB 13-76-21
तत्तेजस्तु ततो रौद्रं कपिला गा विशां पते ।
नानावर्णत्वमनयन्मेघानिव दिवाकरः ॥ १३-७६-२१॥
tattejastu tato raudraṃ kapilā gā viśāṃ pate |
nānāvarṇatvamanayanmeghāniva divākaraḥ || 13-76-21||
MHB 13-76-22
यास्तु तस्मादपक्रम्य सोममेवाभिसंश्रिताः ।
यथोत्पन्नाः स्ववर्णस्थास्ता नीता नान्यवर्णताम् ॥ १३-७६-२२॥
yāstu tasmādapakramya somamevābhisaṃśritāḥ |
yathotpannāḥ svavarṇasthāstā nītā nānyavarṇatām || 13-76-22||
MHB 13-76-23
अथ क्रुद्धं महादेवं प्रजापतिरभाषत ।
अमृतेनावसिक्तस्त्वं नोच्छिष्टं विद्यते गवाम् ॥ १३-७६-२३॥
atha kruddhaṃ mahādevaṃ prajāpatirabhāṣata |
amṛtenāvasiktastvaṃ nocchiṣṭaṃ vidyate gavām || 13-76-23||
MHB 13-76-24
यथा ह्यमृतमादाय सोमो विष्यन्दते पुनः ।
तथा क्षीरं क्षरन्त्येता रोहिण्योऽमृतसंभवाः ॥ १३-७६-२४॥
yathā hyamṛtamādāya somo viṣyandate punaḥ |
tathā kṣīraṃ kṣarantyetā rohiṇyo'mṛtasaṃbhavāḥ || 13-76-24||
MHB 13-76-25
न दुष्यत्यनिलो नाग्निर्न सुवर्णं न चोदधिः ।
नामृतेनामृतं पीतं वत्सपीता न वत्सला ॥ १३-७६-२५॥
na duṣyatyanilo nāgnirna suvarṇaṃ na codadhiḥ |
nāmṛtenāmṛtaṃ pītaṃ vatsapītā na vatsalā || 13-76-25||
MHB 13-76-26
इमाँल्लोकान्भरिष्यन्ति हविषा प्रस्नवेन च ।
आसामैश्वर्यमश्नीहि सर्वामृतमयं शुभम् ॥ १३-७६-२६॥
imā~llokānbhariṣyanti haviṣā prasnavena ca |
āsāmaiśvaryamaśnīhi sarvāmṛtamayaṃ śubham || 13-76-26||
MHB 13-76-27
वृषभं च ददौ तस्मै सह ताभिः प्रजापतिः ।
प्रसादयामास मनस्तेन रुद्रस्य भारत ॥ १३-७६-२७॥
vṛṣabhaṃ ca dadau tasmai saha tābhiḥ prajāpatiḥ |
prasādayāmāsa manastena rudrasya bhārata || 13-76-27||
MHB 13-76-28
प्रीतश्चापि महादेवश्चकार वृषभं तदा ।
ध्वजं च वाहनं चैव तस्मात्स वृषभध्वजः ॥ १३-७६-२८॥
prītaścāpi mahādevaścakāra vṛṣabhaṃ tadā |
dhvajaṃ ca vāhanaṃ caiva tasmātsa vṛṣabhadhvajaḥ || 13-76-28||
MHB 13-76-29
ततो देवैर्महादेवस्तदा पशुपतिः कृतः ।
ईश्वरः स गवां मध्ये वृषाङ्क इति चोच्यते ॥ १३-७६-२९॥
tato devairmahādevastadā paśupatiḥ kṛtaḥ |
īśvaraḥ sa gavāṃ madhye vṛṣāṅka iti cocyate || 13-76-29||
MHB 13-76-30
एवमव्यग्रवर्णानां कपिलानां महौजसाम् ।
प्रदाने प्रथमः कल्पः सर्वासामेव कीर्तितः ॥ १३-७६-३०॥
evamavyagravarṇānāṃ kapilānāṃ mahaujasām |
pradāne prathamaḥ kalpaḥ sarvāsāmeva kīrtitaḥ || 13-76-30||
MHB 13-76-31
लोकज्येष्ठा लोकवृत्तिप्रवृत्ता रुद्रोपेताः सोमविष्यन्दभूताः ।
सौम्याः पुण्याः कामदाः प्राणदाश्च गा वै दत्त्वा सर्वकामप्रदः स्यात् ॥ १३-७६-३१॥
lokajyeṣṭhā lokavṛttipravṛttā rudropetāḥ somaviṣyandabhūtāḥ |
saumyāḥ puṇyāḥ kāmadāḥ prāṇadāśca gā vai dattvā sarvakāmapradaḥ syāt || 13-76-31||
MHB 13-76-32
इमं गवां प्रभवविधानमुत्तमं पठन्सदा शुचिरतिमङ्गलप्रियः ।
विमुच्यते कलिकलुषेण मानवः प्रियं सुतान्पशुधनमाप्नुयात्तथा ॥ १३-७६-३२॥
imaṃ gavāṃ prabhavavidhānamuttamaṃ paṭhansadā śuciratimaṅgalapriyaḥ |
vimucyate kalikaluṣeṇa mānavaḥ priyaṃ sutānpaśudhanamāpnuyāttathā || 13-76-32||
MHB 13-76-33
हव्यं कव्यं तर्पणं शान्तिकर्म यानं वासो वृद्धबालस्य पुष्टिम् ।
एतान्सर्वान्गोप्रदाने गुणान्वै दाता राजन्नाप्नुयाद्वै सदैव ॥ १३-७६-३३॥
havyaṃ kavyaṃ tarpaṇaṃ śāntikarma yānaṃ vāso vṛddhabālasya puṣṭim |
etānsarvāngopradāne guṇānvai dātā rājannāpnuyādvai sadaiva || 13-76-33||
MHB 13-76-34
वैशंपायन उवाच ।
पितामहस्याथ निशम्य वाक्यं राजा सह भ्रातृभिराजमीढः ।
सौवर्णकांस्योपदुहास्ततो गाः पार्थो ददौ ब्राह्मणसत्तमेभ्यः ॥ १३-७६-३४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
pitāmahasyātha niśamya vākyaṃ rājā saha bhrātṛbhirājamīḍhaḥ |
sauvarṇakāṃsyopaduhāstato gāḥ pārtho dadau brāhmaṇasattamebhyaḥ || 13-76-34||
MHB 13-76-35
तथैव तेभ्योऽभिददौ द्विजेभ्यो गवां सहस्राणि शतानि चैव ।
यज्ञान्समुद्दिश्य च दक्षिणार्थे लोकान्विजेतुं परमां च कीर्तिम् ॥ १३-७६-३५॥
tathaiva tebhyo'bhidadau dvijebhyo gavāṃ sahasrāṇi śatāni caiva |
yajñānsamuddiśya ca dakṣiṇārthe lokānvijetuṃ paramāṃ ca kīrtim || 13-76-35||
Adhyaya: 77/154 (24)
MHB 13-77-1
भीष्म उवाच ।
एतस्मिन्नेव काले तु वसिष्ठमृषिसत्तमम् ।
इक्ष्वाकुवंशजो राजा सौदासो ददतां वरः ॥ १३-७७-१॥
bhīṣma uvāca |
etasminneva kāle tu vasiṣṭhamṛṣisattamam |
ikṣvākuvaṃśajo rājā saudāso dadatāṃ varaḥ || 13-77-1||
MHB 13-77-2
सर्वलोकचरं सिद्धं ब्रह्मकोशं सनातनम् ।
पुरोहितमिदं प्रष्टुमभिवाद्योपचक्रमे ॥ १३-७७-२॥
sarvalokacaraṃ siddhaṃ brahmakośaṃ sanātanam |
purohitamidaṃ praṣṭumabhivādyopacakrame || 13-77-2||
MHB 13-77-3
सौदास उवाच ।
त्रैलोक्ये भगवन्किं स्वित्पवित्रं कथ्यतेऽनघ ।
यत्कीर्तयन्सदा मर्त्यः प्राप्नुयात्पुण्यमुत्तमम् ॥ १३-७७-३॥
saudāsa uvāca |
trailokye bhagavankiṃ svitpavitraṃ kathyate'nagha |
yatkīrtayansadā martyaḥ prāpnuyātpuṇyamuttamam || 13-77-3||
MHB 13-77-4
भीष्म उवाच ।
तस्मै प्रोवाच वचनं प्रणताय हितं तदा ।
गवामुपनिषद्विद्वान्नमस्कृत्य गवां शुचिः ॥ १३-७७-४॥
bhīṣma uvāca |
tasmai provāca vacanaṃ praṇatāya hitaṃ tadā |
gavāmupaniṣadvidvānnamaskṛtya gavāṃ śuciḥ || 13-77-4||
MHB 13-77-5
गावः सुरभिगन्धिन्यस्तथा गुग्गुलुगन्धिकाः ।
गावः प्रतिष्ठा भूतानां गावः स्वस्त्ययनं महत् ॥ १३-७७-५॥
gāvaḥ surabhigandhinyastathā guggulugandhikāḥ |
gāvaḥ pratiṣṭhā bhūtānāṃ gāvaḥ svastyayanaṃ mahat || 13-77-5||
MHB 13-77-6
गावो भूतं भविष्यच्च गावः पुष्टिः सनातनी ।
गावो लक्ष्म्यास्तथा मूलं गोषु दत्तं न नश्यति ।
अन्नं हि सततं गावो देवानां परमं हविः ॥ १३-७७-६॥
gāvo bhūtaṃ bhaviṣyacca gāvaḥ puṣṭiḥ sanātanī |
gāvo lakṣmyāstathā mūlaṃ goṣu dattaṃ na naśyati |
annaṃ hi satataṃ gāvo devānāṃ paramaṃ haviḥ || 13-77-6||
MHB 13-77-7
स्वाहाकारवषट्कारौ गोषु नित्यं प्रतिष्ठितौ ।
गावो यज्ञस्य हि फलं गोषु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः ॥ १३-७७-७॥
svāhākāravaṣaṭkārau goṣu nityaṃ pratiṣṭhitau |
gāvo yajñasya hi phalaṃ goṣu yajñāḥ pratiṣṭhitāḥ || 13-77-7||
MHB 13-77-8
सायं प्रातश्च सततं होमकाले महामते ।
गावो ददति वै होम्यमृषिभ्यः पुरुषर्षभ ॥ १३-७७-८॥
sāyaṃ prātaśca satataṃ homakāle mahāmate |
gāvo dadati vai homyamṛṣibhyaḥ puruṣarṣabha || 13-77-8||
MHB 13-77-9
कानिचिद्यानि दुर्गाणि दुष्कृतानि कृतानि च ।
तरन्ति चैव पाप्मानं धेनुं ये ददति प्रभो ॥ १३-७७-९॥
kānicidyāni durgāṇi duṣkṛtāni kṛtāni ca |
taranti caiva pāpmānaṃ dhenuṃ ye dadati prabho || 13-77-9||
MHB 13-77-10
एकां च दशगुर्दद्याद्दश दद्याच्च गोशती ।
शतं सहस्रगुर्दद्यात्सर्वे तुल्यफला हि ते ॥ १३-७७-१०॥
ekāṃ ca daśagurdadyāddaśa dadyācca gośatī |
śataṃ sahasragurdadyātsarve tulyaphalā hi te || 13-77-10||
MHB 13-77-11
अनाहिताग्निः शतगुरयज्वा च सहस्रगुः ।
समृद्धो यश्च कीनाशो नार्घ्यमर्हन्ति ते त्रयः ॥ १३-७७-११॥
anāhitāgniḥ śatagurayajvā ca sahasraguḥ |
samṛddho yaśca kīnāśo nārghyamarhanti te trayaḥ || 13-77-11||
MHB 13-77-12
कपिलां ये प्रयच्छन्ति सवत्सां कांस्यदोहनाम् ।
सुव्रतां वस्त्रसंवीतामुभौ लोकौ जयन्ति ते ॥ १३-७७-१२॥
kapilāṃ ye prayacchanti savatsāṃ kāṃsyadohanām |
suvratāṃ vastrasaṃvītāmubhau lokau jayanti te || 13-77-12||
MHB 13-77-13
युवानमिन्द्रियोपेतं शतेन सह यूथपम् ।
गवेन्द्रं ब्राह्मणेन्द्राय भूरिशृङ्गमलंकृतम् ॥ १३-७७-१३॥
yuvānamindriyopetaṃ śatena saha yūthapam |
gavendraṃ brāhmaṇendrāya bhūriśṛṅgamalaṃkṛtam || 13-77-13||
MHB 13-77-14
वृषभं ये प्रयच्छन्ति श्रोत्रियाय परंतप ।
ऐश्वर्यं तेऽभिजायन्ते जायमानाः पुनः पुनः ॥ १३-७७-१४॥
vṛṣabhaṃ ye prayacchanti śrotriyāya paraṃtapa |
aiśvaryaṃ te'bhijāyante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ || 13-77-14||
MHB 13-77-15
नाकीर्तयित्वा गाः सुप्यान्नास्मृत्य पुनरुत्पतेत् ।
सायं प्रातर्नमस्येच्च गास्ततः पुष्टिमाप्नुयात् ॥ १३-७७-१५॥
nākīrtayitvā gāḥ supyānnāsmṛtya punarutpatet |
sāyaṃ prātarnamasyecca gāstataḥ puṣṭimāpnuyāt || 13-77-15||
MHB 13-77-16
गवां मूत्रपुरीषस्य नोद्विजेत कदाचन ।
न चासां मांसमश्नीयाद्गवां व्युष्टिं तथाश्नुते ॥ १३-७७-१६॥
gavāṃ mūtrapurīṣasya nodvijeta kadācana |
na cāsāṃ māṃsamaśnīyādgavāṃ vyuṣṭiṃ tathāśnute || 13-77-16||
MHB 13-77-17
गाश्च संकीर्तयेन्नित्यं नावमन्येत गास्तथा ।
अनिष्टं स्वप्नमालक्ष्य गां नरः संप्रकीर्तयेत् ॥ १३-७७-१७॥
gāśca saṃkīrtayennityaṃ nāvamanyeta gāstathā |
aniṣṭaṃ svapnamālakṣya gāṃ naraḥ saṃprakīrtayet || 13-77-17||
MHB 13-77-18
गोमयेन सदा स्नायाद्गोकरीषे च संविशेत् ।
श्लेष्ममूत्रपुरीषाणि प्रतिघातं च वर्जयेत् ॥ १३-७७-१८॥
gomayena sadā snāyādgokarīṣe ca saṃviśet |
śleṣmamūtrapurīṣāṇi pratighātaṃ ca varjayet || 13-77-18||
MHB 13-77-19
सार्द्रचर्मणि भुञ्जीत निरीक्षन्वारुणीं दिशम् ।
वाग्यतः सर्पिषा भूमौ गवां व्युष्टिं तथाश्नुते ॥ १३-७७-१९॥
sārdracarmaṇi bhuñjīta nirīkṣanvāruṇīṃ diśam |
vāgyataḥ sarpiṣā bhūmau gavāṃ vyuṣṭiṃ tathāśnute || 13-77-19||
MHB 13-77-20
घृतेन जुहुयादग्निं घृतेन स्वस्ति वाचयेत् ।
घृतं दद्याद्घृतं प्राशेद्गवां व्युष्टिं तथाश्नुते ॥ १३-७७-२०॥
ghṛtena juhuyādagniṃ ghṛtena svasti vācayet |
ghṛtaṃ dadyādghṛtaṃ prāśedgavāṃ vyuṣṭiṃ tathāśnute || 13-77-20||
MHB 13-77-21
गोमत्या विद्यया धेनुं तिलानामभिमन्त्र्य यः ।
रसरत्नमयीं दद्यान्न स शोचेत्कृताकृते ॥ १३-७७-२१॥
gomatyā vidyayā dhenuṃ tilānāmabhimantrya yaḥ |
rasaratnamayīṃ dadyānna sa śocetkṛtākṛte || 13-77-21||
MHB 13-77-22
गावो मामुपतिष्ठन्तु हेमशृङ्गाः पयोमुचः ।
सुरभ्यः सौरभेयाश्च सरितः सागरं यथा ॥ १३-७७-२२॥
gāvo māmupatiṣṭhantu hemaśṛṅgāḥ payomucaḥ |
surabhyaḥ saurabheyāśca saritaḥ sāgaraṃ yathā || 13-77-22||
MHB 13-77-23
गावः पश्यन्तु मां नित्यं गावः पश्याम्यहं तदा ।
गावोऽस्माकं वयं तासां यतो गावस्ततो वयम् ॥ १३-७७-२३॥
gāvaḥ paśyantu māṃ nityaṃ gāvaḥ paśyāmyahaṃ tadā |
gāvo'smākaṃ vayaṃ tāsāṃ yato gāvastato vayam || 13-77-23||
MHB 13-77-24
एवं रात्रौ दिवा चैव समेषु विषमेषु च ।
महाभयेषु च नरः कीर्तयन्मुच्यते भयात् ॥ १३-७७-२४॥
evaṃ rātrau divā caiva sameṣu viṣameṣu ca |
mahābhayeṣu ca naraḥ kīrtayanmucyate bhayāt || 13-77-24||
Adhyaya: 78/154 (27)
MHB 13-78-1
वसिष्ठ उवाच ।
शतं वर्षसहस्राणां तपस्तप्तं सुदुश्चरम् ।
गोभिः पूर्वविसृष्टाभिर्गच्छेम श्रेष्ठतामिति ॥ १३-७८-१॥
vasiṣṭha uvāca |
śataṃ varṣasahasrāṇāṃ tapastaptaṃ suduścaram |
gobhiḥ pūrvavisṛṣṭābhirgacchema śreṣṭhatāmiti || 13-78-1||
MHB 13-78-2
लोकेऽस्मिन्दक्षिणानां च सर्वासां वयमुत्तमाः ।
भवेम न च लिप्येम दोषेणेति परंतप ॥ १३-७८-२॥
loke'smindakṣiṇānāṃ ca sarvāsāṃ vayamuttamāḥ |
bhavema na ca lipyema doṣeṇeti paraṃtapa || 13-78-2||
MHB 13-78-3
स एव चेतसा तेन हतो लिप्येत सर्वदा ।
शकृता च पवित्रार्थं कुर्वीरन्देवमानुषाः ॥ १३-७८-३॥
sa eva cetasā tena hato lipyeta sarvadā |
śakṛtā ca pavitrārthaṃ kurvīrandevamānuṣāḥ || 13-78-3||
MHB 13-78-4
तथा सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
प्रदातारश्च गोलोकान्गच्छेयुरिति मानद ॥ १३-७८-४॥
tathā sarvāṇi bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca |
pradātāraśca golokāngaccheyuriti mānada || 13-78-4||
MHB 13-78-5
ताभ्यो वरं ददौ ब्रह्मा तपसोऽन्ते स्वयं प्रभुः ।
एवं भवत्विति विभुर्लोकांस्तारयतेति च ॥ १३-७८-५॥
tābhyo varaṃ dadau brahmā tapaso'nte svayaṃ prabhuḥ |
evaṃ bhavatviti vibhurlokāṃstārayateti ca || 13-78-5||
MHB 13-78-6
उत्तस्थुः सिद्धिकामास्ता भूतभव्यस्य मातरः ।
तपसोऽन्ते महाराज गावो लोकपरायणाः ॥ १३-७८-६॥
uttasthuḥ siddhikāmāstā bhūtabhavyasya mātaraḥ |
tapaso'nte mahārāja gāvo lokaparāyaṇāḥ || 13-78-6||
MHB 13-78-7
तस्माद्गावो महाभागाः पवित्रं परमुच्यते ।
तथैव सर्वभूतानां गावस्तिष्ठन्ति मूर्धनि ॥ १३-७८-७॥
tasmādgāvo mahābhāgāḥ pavitraṃ paramucyate |
tathaiva sarvabhūtānāṃ gāvastiṣṭhanti mūrdhani || 13-78-7||
MHB 13-78-8
समानवत्सां कपिलां धेनुं दत्त्वा पयस्विनीम् ।
सुव्रतां वस्त्रसंवीतां ब्रह्मलोके महीयते ॥ १३-७८-८॥
samānavatsāṃ kapilāṃ dhenuṃ dattvā payasvinīm |
suvratāṃ vastrasaṃvītāṃ brahmaloke mahīyate || 13-78-8||
MHB 13-78-9
रोहिणीं तुल्यवत्सां तु धेनुं दत्त्वा पयस्विनीम् ।
सुव्रतां वस्त्रसंवीतां सूर्यलोके महीयते ॥ १३-७८-९॥
rohiṇīṃ tulyavatsāṃ tu dhenuṃ dattvā payasvinīm |
suvratāṃ vastrasaṃvītāṃ sūryaloke mahīyate || 13-78-9||
MHB 13-78-10
समानवत्सां शबलां धेनुं दत्त्वा पयस्विनीम् ।
सुव्रतां वस्त्रसंवीतां सोमलोके महीयते ॥ १३-७८-१०॥
samānavatsāṃ śabalāṃ dhenuṃ dattvā payasvinīm |
suvratāṃ vastrasaṃvītāṃ somaloke mahīyate || 13-78-10||
MHB 13-78-11
समानवत्सां श्वेतां तु धेनुं दत्त्वा पयस्विनीम् ।
सुव्रतां वस्त्रसंवीतामिन्द्रलोके महीयते ॥ १३-७८-११॥
samānavatsāṃ śvetāṃ tu dhenuṃ dattvā payasvinīm |
suvratāṃ vastrasaṃvītāmindraloke mahīyate || 13-78-11||
MHB 13-78-12
समानवत्सां कृष्णां तु धेनुं दत्त्वा पयस्विनीम् ।
सुव्रतां वस्त्रसंवीतामग्निलोके महीयते ॥ १३-७८-१२॥
samānavatsāṃ kṛṣṇāṃ tu dhenuṃ dattvā payasvinīm |
suvratāṃ vastrasaṃvītāmagniloke mahīyate || 13-78-12||
MHB 13-78-13
समानवत्सां धूम्रां तु धेनुं दत्त्वा पयस्विनीम् ।
सुव्रतां वस्त्रसंवीतां याम्यलोके महीयते ॥ १३-७८-१३॥
samānavatsāṃ dhūmrāṃ tu dhenuṃ dattvā payasvinīm |
suvratāṃ vastrasaṃvītāṃ yāmyaloke mahīyate || 13-78-13||
MHB 13-78-14
अपां फेनसवर्णां तु सवत्सां कांस्यदोहनाम् ।
प्रदाय वस्त्रसंवीतां वारुणं लोकमश्नुते ॥ १३-७८-१४॥
apāṃ phenasavarṇāṃ tu savatsāṃ kāṃsyadohanām |
pradāya vastrasaṃvītāṃ vāruṇaṃ lokamaśnute || 13-78-14||
MHB 13-78-15
वातरेणुसवर्णां तु सवत्सां कांस्यदोहनाम् ।
प्रदाय वस्त्रसंवीतां वायुलोके महीयते ॥ १३-७८-१५॥
vātareṇusavarṇāṃ tu savatsāṃ kāṃsyadohanām |
pradāya vastrasaṃvītāṃ vāyuloke mahīyate || 13-78-15||
MHB 13-78-16
हिरण्यवर्णां पिङ्गाक्षीं सवत्सां कांस्यदोहनाम् ।
प्रदाय वस्त्रसंवीतां कौबेरं लोकमश्नुते ॥ १३-७८-१६॥
hiraṇyavarṇāṃ piṅgākṣīṃ savatsāṃ kāṃsyadohanām |
pradāya vastrasaṃvītāṃ kauberaṃ lokamaśnute || 13-78-16||
MHB 13-78-17
पलालधूम्रवर्णां तु सवत्सां कांस्यदोहनाम् ।
प्रदाय वस्त्रसंवीतां पितृलोके महीयते ॥ १३-७८-१७॥
palāladhūmravarṇāṃ tu savatsāṃ kāṃsyadohanām |
pradāya vastrasaṃvītāṃ pitṛloke mahīyate || 13-78-17||
MHB 13-78-18
सवत्सां पीवरीं दत्त्वा शितिकण्ठामलंकृताम् ।
वैश्वदेवमसंबाधं स्थानं श्रेष्ठं प्रपद्यते ॥ १३-७८-१८॥
savatsāṃ pīvarīṃ dattvā śitikaṇṭhāmalaṃkṛtām |
vaiśvadevamasaṃbādhaṃ sthānaṃ śreṣṭhaṃ prapadyate || 13-78-18||
MHB 13-78-19
समानवत्सां गौरीं तु धेनुं दत्त्वा पयस्विनीम् ।
सुव्रतां वस्त्रसंवीतां वसूनां लोकमश्नुते ॥ १३-७८-१९॥
samānavatsāṃ gaurīṃ tu dhenuṃ dattvā payasvinīm |
suvratāṃ vastrasaṃvītāṃ vasūnāṃ lokamaśnute || 13-78-19||
MHB 13-78-20
पाण्डुकम्बलवर्णां तु सवत्सां कांस्यदोहनाम् ।
प्रदाय वस्त्रसंवीतां साध्यानां लोकमश्नुते ॥ १३-७८-२०॥
pāṇḍukambalavarṇāṃ tu savatsāṃ kāṃsyadohanām |
pradāya vastrasaṃvītāṃ sādhyānāṃ lokamaśnute || 13-78-20||
MHB 13-78-21
वैराटपृष्ठमुक्षाणं सर्वरत्नैरलंकृतम् ।
प्रदाय मरुतां लोकानजरान्प्रतिपद्यते ॥ १३-७८-२१॥
vairāṭapṛṣṭhamukṣāṇaṃ sarvaratnairalaṃkṛtam |
pradāya marutāṃ lokānajarānpratipadyate || 13-78-21||
MHB 13-78-22
वत्सोपपन्नां नीलाङ्गां सर्वरत्नसमन्विताम् ।
गन्धर्वाप्सरसां लोकान्दत्त्वा प्राप्नोति मानवः ॥ १३-७८-२२॥
vatsopapannāṃ nīlāṅgāṃ sarvaratnasamanvitām |
gandharvāpsarasāṃ lokāndattvā prāpnoti mānavaḥ || 13-78-22||
MHB 13-78-23
शितिकण्ठमनड्वाहं सर्वरत्नैरलंकृतम् ।
दत्त्वा प्रजापतेर्लोकान्विशोकः प्रतिपद्यते ॥ १३-७८-२३॥
śitikaṇṭhamanaḍvāhaṃ sarvaratnairalaṃkṛtam |
dattvā prajāpaterlokānviśokaḥ pratipadyate || 13-78-23||
MHB 13-78-24
गोप्रदानरतो याति भित्त्वा जलदसंचयान् ।
विमानेनार्कवर्णेन दिवि राजन्विराजता ॥ १३-७८-२४॥
gopradānarato yāti bhittvā jaladasaṃcayān |
vimānenārkavarṇena divi rājanvirājatā || 13-78-24||
MHB 13-78-25
तं चारुवेषाः सुश्रोण्यः सहस्रं वरयोषितः ।
रमयन्ति नरश्रेष्ठ गोप्रदानरतं नरम् ॥ १३-७८-२५॥
taṃ cāruveṣāḥ suśroṇyaḥ sahasraṃ varayoṣitaḥ |
ramayanti naraśreṣṭha gopradānarataṃ naram || 13-78-25||
MHB 13-78-26
वीणानां वल्लकीनां च नूपुराणां च शिञ्जितैः ।
हासैश्च हरिणाक्षीणां प्रसुप्तः प्रतिबोध्यते ॥ १३-७८-२६॥
vīṇānāṃ vallakīnāṃ ca nūpurāṇāṃ ca śiñjitaiḥ |
hāsaiśca hariṇākṣīṇāṃ prasuptaḥ pratibodhyate || 13-78-26||
MHB 13-78-27
यावन्ति लोमानि भवन्ति धेन्वास्तावन्ति वर्षाणि महीयते सः ।
स्वर्गाच्च्युतश्चापि ततो नृलोके कुले समुत्पत्स्यति गोमिनां सः ॥ १३-७८-२७॥
yāvanti lomāni bhavanti dhenvāstāvanti varṣāṇi mahīyate saḥ |
svargāccyutaścāpi tato nṛloke kule samutpatsyati gomināṃ saḥ || 13-78-27||
Adhyaya: 79/154 (17)
MHB 13-79-1
वसिष्ठ उवाच ।
घृतक्षीरप्रदा गावो घृतयोन्यो घृतोद्भवाः ।
घृतनद्यो घृतावर्तास्ता मे सन्तु सदा गृहे ॥ १३-७९-१॥
vasiṣṭha uvāca |
ghṛtakṣīrapradā gāvo ghṛtayonyo ghṛtodbhavāḥ |
ghṛtanadyo ghṛtāvartāstā me santu sadā gṛhe || 13-79-1||
MHB 13-79-2
घृतं मे हृदये नित्यं घृतं नाभ्यां प्रतिष्ठितम् ।
घृतं सर्वेषु गात्रेषु घृतं मे मनसि स्थितम् ॥ १३-७९-२॥
ghṛtaṃ me hṛdaye nityaṃ ghṛtaṃ nābhyāṃ pratiṣṭhitam |
ghṛtaṃ sarveṣu gātreṣu ghṛtaṃ me manasi sthitam || 13-79-2||
MHB 13-79-3
गावो ममाग्रतो नित्यं गावः पृष्ठत एव च ।
गावो मे सर्वतश्चैव गवां मध्ये वसाम्यहम् ॥ १३-७९-३॥
gāvo mamāgrato nityaṃ gāvaḥ pṛṣṭhata eva ca |
gāvo me sarvataścaiva gavāṃ madhye vasāmyaham || 13-79-3||
MHB 13-79-4
इत्याचम्य जपेत्सायं प्रातश्च पुरुषः सदा ।
यदह्ना कुरुते पापं तस्मात्स परिमुच्यते ॥ १३-७९-४॥
ityācamya japetsāyaṃ prātaśca puruṣaḥ sadā |
yadahnā kurute pāpaṃ tasmātsa parimucyate || 13-79-4||
MHB 13-79-5
प्रासादा यत्र सौवर्णा वसोर्धारा च यत्र सा ।
गन्धर्वाप्सरसो यत्र तत्र यान्ति सहस्रदाः ॥ १३-७९-५॥
prāsādā yatra sauvarṇā vasordhārā ca yatra sā |
gandharvāpsaraso yatra tatra yānti sahasradāḥ || 13-79-5||
MHB 13-79-6
नवनीतपङ्काः क्षीरोदा दधिशैवलसंकुलाः ।
वहन्ति यत्र नद्यो वै तत्र यान्ति सहस्रदाः ॥ १३-७९-६॥
navanītapaṅkāḥ kṣīrodā dadhiśaivalasaṃkulāḥ |
vahanti yatra nadyo vai tatra yānti sahasradāḥ || 13-79-6||
MHB 13-79-7
गवां शतसहस्रं तु यः प्रयच्छेद्यथाविधि ।
परामृद्धिमवाप्याथ स गोलोके महीयते ॥ १३-७९-७॥
gavāṃ śatasahasraṃ tu yaḥ prayacchedyathāvidhi |
parāmṛddhimavāpyātha sa goloke mahīyate || 13-79-7||
MHB 13-79-8
दश चोभयतः प्रेत्य मातापित्रोः पितामहान् ।
दधाति सुकृताँल्लोकान्पुनाति च कुलं नरः ॥ १३-७९-८॥
daśa cobhayataḥ pretya mātāpitroḥ pitāmahān |
dadhāti sukṛtā~llokānpunāti ca kulaṃ naraḥ || 13-79-8||
MHB 13-79-9
धेन्वाः प्रमाणेन समप्रमाणां धेनुं तिलानामपि च प्रदाय ।
पानीयदाता च यमस्य लोके न यातनां कांचिदुपैति तत्र ॥ १३-७९-९॥
dhenvāḥ pramāṇena samapramāṇāṃ dhenuṃ tilānāmapi ca pradāya |
pānīyadātā ca yamasya loke na yātanāṃ kāṃcidupaiti tatra || 13-79-9||
MHB 13-79-10
पवित्रमग्र्यं जगतः प्रतिष्ठा दिवौकसां मातरोऽथाप्रमेयाः ।
अन्वालभेद्दक्षिणतो व्रजेच्च दद्याच्च पात्रे प्रसमीक्ष्य कालम् ॥ १३-७९-१०॥
pavitramagryaṃ jagataḥ pratiṣṭhā divaukasāṃ mātaro'thāprameyāḥ |
anvālabheddakṣiṇato vrajecca dadyācca pātre prasamīkṣya kālam || 13-79-10||
MHB 13-79-11
धेनुं सवत्सां कपिलां भूरिशृङ्गां कांस्योपदोहां वसनोत्तरीयाम् ।
प्रदाय तां गाहति दुर्विगाह्यां याम्यां सभां वीतभयो मनुष्यः ॥ १३-७९-११॥
dhenuṃ savatsāṃ kapilāṃ bhūriśṛṅgāṃ kāṃsyopadohāṃ vasanottarīyām |
pradāya tāṃ gāhati durvigāhyāṃ yāmyāṃ sabhāṃ vītabhayo manuṣyaḥ || 13-79-11||
MHB 13-79-12
सुरूपा बहुरूपाश्च विश्वरूपाश्च मातरः ।
गावो मामुपतिष्ठन्तामिति नित्यं प्रकीर्तयेत् ॥ १३-७९-१२॥
surūpā bahurūpāśca viśvarūpāśca mātaraḥ |
gāvo māmupatiṣṭhantāmiti nityaṃ prakīrtayet || 13-79-12||
MHB 13-79-13
नातः पुण्यतरं दानं नातः पुण्यतरं फलम् ।
नातो विशिष्टं लोकेषु भूतं भवितुमर्हति ॥ १३-७९-१३॥
nātaḥ puṇyataraṃ dānaṃ nātaḥ puṇyataraṃ phalam |
nāto viśiṣṭaṃ lokeṣu bhūtaṃ bhavitumarhati || 13-79-13||
MHB 13-79-14
त्वचा लोम्नाथ शृङ्गैश्च वालैः क्षीरेण मेदसा ।
यज्ञं वहन्ति संभूय किमस्त्यभ्यधिकं ततः ॥ १३-७९-१४॥
tvacā lomnātha śṛṅgaiśca vālaiḥ kṣīreṇa medasā |
yajñaṃ vahanti saṃbhūya kimastyabhyadhikaṃ tataḥ || 13-79-14||
MHB 13-79-15
यया सर्वमिदं व्याप्तं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
तां धेनुं शिरसा वन्दे भूतभव्यस्य मातरम् ॥ १३-७९-१५॥
yayā sarvamidaṃ vyāptaṃ jagatsthāvarajaṅgamam |
tāṃ dhenuṃ śirasā vande bhūtabhavyasya mātaram || 13-79-15||
MHB 13-79-16
गुणवचनसमुच्चयैकदेशो नृवर मयैष गवां प्रकीर्तितस्ते ।
न हि परमिह दानमस्ति गोभ्यो भवन्ति न चापि परायणं तथान्यत् ॥ १३-७९-१६॥
guṇavacanasamuccayaikadeśo nṛvara mayaiṣa gavāṃ prakīrtitaste |
na hi paramiha dānamasti gobhyo bhavanti na cāpi parāyaṇaṃ tathānyat || 13-79-16||
MHB 13-79-17
भीष्म उवाच ।
परमिदमिति भूमिपो विचिन्त्य प्रवरमृषेर्वचनं ततो महात्मा ।
व्यसृजत नियतात्मवान्द्विजेभ्यः सुबहु च गोधनमाप्तवांश्च लोकान् ॥ १३-७९-१७॥
bhīṣma uvāca |
paramidamiti bhūmipo vicintya pravaramṛṣervacanaṃ tato mahātmā |
vyasṛjata niyatātmavāndvijebhyaḥ subahu ca godhanamāptavāṃśca lokān || 13-79-17||
Adhyaya: 80/154 (45)
MHB 13-80-1
युधिष्ठिर उवाच ।
पवित्राणां पवित्रं यच्छ्रेष्ठं लोके च यद्भवेत् ।
पावनं परमं चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-८०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pavitrāṇāṃ pavitraṃ yacchreṣṭhaṃ loke ca yadbhavet |
pāvanaṃ paramaṃ caiva tanme brūhi pitāmaha || 13-80-1||
MHB 13-80-2
भीष्म उवाच ।
गावो महार्थाः पुण्याश्च तारयन्ति च मानवान् ।
धारयन्ति प्रजाश्चेमाः पयसा हविषा तथा ॥ १३-८०-२॥
bhīṣma uvāca |
gāvo mahārthāḥ puṇyāśca tārayanti ca mānavān |
dhārayanti prajāścemāḥ payasā haviṣā tathā || 13-80-2||
MHB 13-80-3
न हि पुण्यतमं किंचिद्गोभ्यो भरतसत्तम ।
एताः पवित्राः पुण्याश्च त्रिषु लोकेष्वनुत्तमाः ॥ १३-८०-३॥
na hi puṇyatamaṃ kiṃcidgobhyo bharatasattama |
etāḥ pavitrāḥ puṇyāśca triṣu lokeṣvanuttamāḥ || 13-80-3||
MHB 13-80-4
देवानामुपरिष्टाच्च गावः प्रतिवसन्ति वै ।
दत्त्वा चैता नरपते यान्ति स्वर्गं मनीषिणः ॥ १३-८०-४॥
devānāmupariṣṭācca gāvaḥ prativasanti vai |
dattvā caitā narapate yānti svargaṃ manīṣiṇaḥ || 13-80-4||
MHB 13-80-5
मान्धाता यौवनाश्वश्च ययातिर्नहुषस्तथा ।
गावो ददन्तः सततं सहस्रशतसंमिताः ।
गताः परमकं स्थानं देवैरपि सुदुर्लभम् ॥ १३-८०-५॥
māndhātā yauvanāśvaśca yayātirnahuṣastathā |
gāvo dadantaḥ satataṃ sahasraśatasaṃmitāḥ |
gatāḥ paramakaṃ sthānaṃ devairapi sudurlabham || 13-80-5||
MHB 13-80-6
अपि चात्र पुरावृत्तं कथयिष्यामि तेऽनघ ॥ १३-८०-६॥
api cātra purāvṛttaṃ kathayiṣyāmi te'nagha || 13-80-6||
MHB 13-80-7
ऋषीणामुत्तमं धीमान्कृष्णद्वैपायनं शुकः ।
अभिवाद्याह्निकं कृत्वा शुचिः प्रयतमानसः ।
पितरं परिपप्रच्छ दृष्टलोकपरावरम् ॥ १३-८०-७॥
ṛṣīṇāmuttamaṃ dhīmānkṛṣṇadvaipāyanaṃ śukaḥ |
abhivādyāhnikaṃ kṛtvā śuciḥ prayatamānasaḥ |
pitaraṃ paripapraccha dṛṣṭalokaparāvaram || 13-80-7||
MHB 13-80-8
को यज्ञः सर्वयज्ञानां वरिष्ठ उपलक्ष्यते ।
किं च कृत्वा परं स्वर्गं प्राप्नुवन्ति मनीषिणः ॥ १३-८०-८॥
ko yajñaḥ sarvayajñānāṃ variṣṭha upalakṣyate |
kiṃ ca kṛtvā paraṃ svargaṃ prāpnuvanti manīṣiṇaḥ || 13-80-8||
MHB 13-80-9
केन देवाः पवित्रेण स्वर्गमश्नन्ति वा विभो ।
किं च यज्ञस्य यज्ञत्वं क्व च यज्ञः प्रतिष्ठितः ॥ १३-८०-९॥
kena devāḥ pavitreṇa svargamaśnanti vā vibho |
kiṃ ca yajñasya yajñatvaṃ kva ca yajñaḥ pratiṣṭhitaḥ || 13-80-9||
MHB 13-80-10
दानानामुत्तमं किं च किं च सत्रमतः परम् ।
पवित्राणां पवित्रं च यत्तद्ब्रूहि ममानघ ॥ १३-८०-१०॥
dānānāmuttamaṃ kiṃ ca kiṃ ca satramataḥ param |
pavitrāṇāṃ pavitraṃ ca yattadbrūhi mamānagha || 13-80-10||
MHB 13-80-11
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं व्यासः परमधर्मवित् ।
पुत्रायाकथयत्सर्वं तत्त्वेन भरतर्षभ ॥ १३-८०-११॥
etacchrutvā tu vacanaṃ vyāsaḥ paramadharmavit |
putrāyākathayatsarvaṃ tattvena bharatarṣabha || 13-80-11||
MHB 13-80-12
व्यास उवाच ।
गावः प्रतिष्ठा भूतानां तथा गावः परायणम् ।
गावः पुण्याः पवित्राश्च पावनं धर्म एव च ॥ १३-८०-१२॥
vyāsa uvāca |
gāvaḥ pratiṣṭhā bhūtānāṃ tathā gāvaḥ parāyaṇam |
gāvaḥ puṇyāḥ pavitrāśca pāvanaṃ dharma eva ca || 13-80-12||
MHB 13-80-13
पूर्वमासन्नशृङ्गा वै गाव इत्यनुशुश्रुमः ।
शृङ्गार्थे समुपासन्त ताः किल प्रभुमव्ययम् ॥ १३-८०-१३॥
pūrvamāsannaśṛṅgā vai gāva ityanuśuśrumaḥ |
śṛṅgārthe samupāsanta tāḥ kila prabhumavyayam || 13-80-13||
MHB 13-80-14
ततो ब्रह्मा तु गाः प्रायमुपविष्टाः समीक्ष्य ह ।
ईप्सितं प्रददौ ताभ्यो गोभ्यः प्रत्येकशः प्रभुः ॥ १३-८०-१४॥
tato brahmā tu gāḥ prāyamupaviṣṭāḥ samīkṣya ha |
īpsitaṃ pradadau tābhyo gobhyaḥ pratyekaśaḥ prabhuḥ || 13-80-14||
MHB 13-80-15
तासां शृङ्गाण्यजायन्त यस्या यादृङ्मनोगतम् ।
नानावर्णाः शृङ्गवन्त्यस्ता व्यरोचन्त पुत्रक ॥ १३-८०-१५॥
tāsāṃ śṛṅgāṇyajāyanta yasyā yādṛṅmanogatam |
nānāvarṇāḥ śṛṅgavantyastā vyarocanta putraka || 13-80-15||
MHB 13-80-16
ब्रह्मणा वरदत्तास्ता हव्यकव्यप्रदाः शुभाः ।
पुण्याः पवित्राः सुभगा दिव्यसंस्थानलक्षणाः ।
गावस्तेजो महद्दिव्यं गवां दानं प्रशस्यते ॥ १३-८०-१६॥
brahmaṇā varadattāstā havyakavyapradāḥ śubhāḥ |
puṇyāḥ pavitrāḥ subhagā divyasaṃsthānalakṣaṇāḥ |
gāvastejo mahaddivyaṃ gavāṃ dānaṃ praśasyate || 13-80-16||
MHB 13-80-17
ये चैताः संप्रयच्छन्ति साधवो वीतमत्सराः ।
ते वै सुकृतिनः प्रोक्ताः सर्वदानप्रदाश्च ते ।
गवां लोकं तथा पुण्यमाप्नुवन्ति च तेऽनघ ॥ १३-८०-१७॥
ye caitāḥ saṃprayacchanti sādhavo vītamatsarāḥ |
te vai sukṛtinaḥ proktāḥ sarvadānapradāśca te |
gavāṃ lokaṃ tathā puṇyamāpnuvanti ca te'nagha || 13-80-17||
MHB 13-80-18
यत्र वृक्षा मधुफला दिव्यपुष्पफलोपगाः ।
पुष्पाणि च सुगन्धीनि दिव्यानि द्विजसत्तम ॥ १३-८०-१८॥
yatra vṛkṣā madhuphalā divyapuṣpaphalopagāḥ |
puṣpāṇi ca sugandhīni divyāni dvijasattama || 13-80-18||
MHB 13-80-19
सर्वा मणिमयी भूमिः सूक्ष्मकाञ्चनवालुका ।
सर्वत्र सुखसंस्पर्शा निष्पङ्का नीरजा शुभा ॥ १३-८०-१९॥
sarvā maṇimayī bhūmiḥ sūkṣmakāñcanavālukā |
sarvatra sukhasaṃsparśā niṣpaṅkā nīrajā śubhā || 13-80-19||
MHB 13-80-20
रक्तोत्पलवनैश्चैव मणिदण्डैर्हिरण्मयैः ।
तरुणादित्यसंकाशैर्भान्ति तत्र जलाशयाः ॥ १३-८०-२०॥
raktotpalavanaiścaiva maṇidaṇḍairhiraṇmayaiḥ |
taruṇādityasaṃkāśairbhānti tatra jalāśayāḥ || 13-80-20||
MHB 13-80-21
महार्हमणिपत्रैश्च काञ्चनप्रभकेसरैः ।
नीलोत्पलविमिश्रैश्च सरोभिर्बहुपङ्कजैः ॥ १३-८०-२१॥
mahārhamaṇipatraiśca kāñcanaprabhakesaraiḥ |
nīlotpalavimiśraiśca sarobhirbahupaṅkajaiḥ || 13-80-21||
MHB 13-80-22
करवीरवनैः फुल्लैः सहस्रावर्तसंवृतैः ।
संतानकवनैः फुल्लैर्वृक्षैश्च समलंकृताः ॥ १३-८०-२२॥
karavīravanaiḥ phullaiḥ sahasrāvartasaṃvṛtaiḥ |
saṃtānakavanaiḥ phullairvṛkṣaiśca samalaṃkṛtāḥ || 13-80-22||
MHB 13-80-23
निर्मलाभिश्च मुक्ताभिर्मणिभिश्च महाधनैः ।
उद्धूतपुलिनास्तत्र जातरूपैश्च निम्नगाः ॥ १३-८०-२३॥
nirmalābhiśca muktābhirmaṇibhiśca mahādhanaiḥ |
uddhūtapulināstatra jātarūpaiśca nimnagāḥ || 13-80-23||
MHB 13-80-24
सर्वरत्नमयैश्चित्रैरवगाढा नगोत्तमैः ।
जातरूपमयैश्चान्यैर्हुताशनसमप्रभैः ॥ १३-८०-२४॥
sarvaratnamayaiścitrairavagāḍhā nagottamaiḥ |
jātarūpamayaiścānyairhutāśanasamaprabhaiḥ || 13-80-24||
MHB 13-80-25
सौवर्णगिरयस्तत्र मणिरत्नशिलोच्चयाः ।
सर्वरत्नमयैर्भान्ति शृङ्गैश्चारुभिरुच्छ्रितैः ॥ १३-८०-२५॥
sauvarṇagirayastatra maṇiratnaśiloccayāḥ |
sarvaratnamayairbhānti śṛṅgaiścārubhirucchritaiḥ || 13-80-25||
MHB 13-80-26
नित्यपुष्पफलास्तत्र नगाः पत्ररथाकुलाः ।
दिव्यगन्धरसैः पुष्पैः फलैश्च भरतर्षभ ॥ १३-८०-२६॥
nityapuṣpaphalāstatra nagāḥ patrarathākulāḥ |
divyagandharasaiḥ puṣpaiḥ phalaiśca bharatarṣabha || 13-80-26||
MHB 13-80-27
रमन्ते पुण्यकर्माणस्तत्र नित्यं युधिष्ठिर ।
सर्वकामसमृद्धार्था निःशोका गतमन्यवः ॥ १३-८०-२७॥
ramante puṇyakarmāṇastatra nityaṃ yudhiṣṭhira |
sarvakāmasamṛddhārthā niḥśokā gatamanyavaḥ || 13-80-27||
MHB 13-80-28
विमानेषु विचित्रेषु रमणीयेषु भारत ।
मोदन्ते पुण्यकर्माणो विहरन्तो यशस्विनः ॥ १३-८०-२८॥
vimāneṣu vicitreṣu ramaṇīyeṣu bhārata |
modante puṇyakarmāṇo viharanto yaśasvinaḥ || 13-80-28||
MHB 13-80-29
उपक्रीडन्ति तान्राजञ्शुभाश्चाप्सरसां गणाः ।
एताँल्लोकानवाप्नोति गां दत्त्वा वै युधिष्ठिर ॥ १३-८०-२९॥
upakrīḍanti tānrājañśubhāścāpsarasāṃ gaṇāḥ |
etā~llokānavāpnoti gāṃ dattvā vai yudhiṣṭhira || 13-80-29||
MHB 13-80-30
यासामधिपतिः पूषा मारुतो बलवान्बली ।
ऐश्वर्ये वरुणो राजा ता मां पान्तु युगंधराः ॥ १३-८०-३०॥
yāsāmadhipatiḥ pūṣā māruto balavānbalī |
aiśvarye varuṇo rājā tā māṃ pāntu yugaṃdharāḥ || 13-80-30||
MHB 13-80-31
सुरूपा बहुरूपाश्च विश्वरूपाश्च मातरः ।
प्राजापत्या इति ब्रह्मञ्जपेन्नित्यं यतव्रतः ॥ १३-८०-३१॥
surūpā bahurūpāśca viśvarūpāśca mātaraḥ |
prājāpatyā iti brahmañjapennityaṃ yatavrataḥ || 13-80-31||
MHB 13-80-32
गास्तु शुश्रूषते यश्च समन्वेति च सर्वशः ।
तस्मै तुष्टाः प्रयच्छन्ति वरानपि सुदुर्लभान् ॥ १३-८०-३२॥
gāstu śuśrūṣate yaśca samanveti ca sarvaśaḥ |
tasmai tuṣṭāḥ prayacchanti varānapi sudurlabhān || 13-80-32||
MHB 13-80-33
न द्रुह्येन्मनसा चापि गोषु ता हि सुखप्रदाः ।
अर्चयेत सदा चैव नमस्कारैश्च पूजयेत् ।
दान्तः प्रीतमना नित्यं गवां व्युष्टिं तथाश्नुते ॥ १३-८०-३३॥
na druhyenmanasā cāpi goṣu tā hi sukhapradāḥ |
arcayeta sadā caiva namaskāraiśca pūjayet |
dāntaḥ prītamanā nityaṃ gavāṃ vyuṣṭiṃ tathāśnute || 13-80-33||
MHB 13-80-34
येन देवाः पवित्रेण भुञ्जते लोकमुत्तमम् ।
यत्पवित्रं पवित्राणां तद्घृतं शिरसा वहेत् ॥ १३-८०-३४॥
yena devāḥ pavitreṇa bhuñjate lokamuttamam |
yatpavitraṃ pavitrāṇāṃ tadghṛtaṃ śirasā vahet || 13-80-34||
MHB 13-80-35
घृतेन जुहुयादग्निं घृतेन स्वस्ति वाचयेत् ।
घृतं प्राशेद्घृतं दद्याद्गवां व्युष्टिं तथाश्नुते ॥ १३-८०-३५॥
ghṛtena juhuyādagniṃ ghṛtena svasti vācayet |
ghṛtaṃ prāśedghṛtaṃ dadyādgavāṃ vyuṣṭiṃ tathāśnute || 13-80-35||
MHB 13-80-36
त्र्यहमुष्णं पिबेन्मूत्रं त्र्यहमुष्णं पिबेत्पयः ।
गवामुष्णं पयः पीत्वा त्र्यहमुष्णं घृतं पिबेत् ।
त्र्यहमुष्णं घृतं पीत्वा वायुभक्षो भवेत्त्र्यहम् ॥ १३-८०-३६॥
tryahamuṣṇaṃ pibenmūtraṃ tryahamuṣṇaṃ pibetpayaḥ |
gavāmuṣṇaṃ payaḥ pītvā tryahamuṣṇaṃ ghṛtaṃ pibet |
tryahamuṣṇaṃ ghṛtaṃ pītvā vāyubhakṣo bhavettryaham || 13-80-36||
MHB 13-80-37
निर्हृतैश्च यवैर्गोभिर्मासं प्रसृतयावकः ।
ब्रह्महत्यासमं पापं सर्वमेतेन शुध्यति ॥ १३-८०-३७॥
nirhṛtaiśca yavairgobhirmāsaṃ prasṛtayāvakaḥ |
brahmahatyāsamaṃ pāpaṃ sarvametena śudhyati || 13-80-37||
MHB 13-80-38
पराभवार्थं दैत्यानां देवैः शौचमिदं कृतम् ।
देवत्वमपि च प्राप्ताः संसिद्धाश्च महाबलाः ॥ १३-८०-३८॥
parābhavārthaṃ daityānāṃ devaiḥ śaucamidaṃ kṛtam |
devatvamapi ca prāptāḥ saṃsiddhāśca mahābalāḥ || 13-80-38||
MHB 13-80-39
गावः पवित्राः पुण्याश्च पावनं परमं महत् ।
ताश्च दत्त्वा द्विजातिभ्यो नरः स्वर्गमुपाश्नुते ॥ १३-८०-३९॥
gāvaḥ pavitrāḥ puṇyāśca pāvanaṃ paramaṃ mahat |
tāśca dattvā dvijātibhyo naraḥ svargamupāśnute || 13-80-39||
MHB 13-80-40
गवां मध्ये शुचिर्भूत्वा गोमतीं मनसा जपेत् ।
पूताभिरद्भिराचम्य शुचिर्भवति निर्मलः ॥ १३-८०-४०॥
gavāṃ madhye śucirbhūtvā gomatīṃ manasā japet |
pūtābhiradbhirācamya śucirbhavati nirmalaḥ || 13-80-40||
MHB 13-80-41
अग्निमध्ये गवां मध्ये ब्राह्मणानां च संसदि ।
विद्यावेदव्रतस्नाता ब्राह्मणाः पुण्यकर्मिणः ॥ १३-८०-४१॥
agnimadhye gavāṃ madhye brāhmaṇānāṃ ca saṃsadi |
vidyāvedavratasnātā brāhmaṇāḥ puṇyakarmiṇaḥ || 13-80-41||
MHB 13-80-42
अध्यापयेरञ्शिष्यान्वै गोमतीं यज्ञसंमिताम् ।
त्रिरात्रोपोषितः श्रुत्वा गोमतीं लभते वरम् ॥ १३-८०-४२॥
adhyāpayerañśiṣyānvai gomatīṃ yajñasaṃmitām |
trirātropoṣitaḥ śrutvā gomatīṃ labhate varam || 13-80-42||
MHB 13-80-43
पुत्रकामश्च लभते पुत्रं धनमथापि च ।
पतिकामा च भर्तारं सर्वकामांश्च मानवः ।
गावस्तुष्टाः प्रयच्छन्ति सेविता वै न संशयः ॥ १३-८०-४३॥
putrakāmaśca labhate putraṃ dhanamathāpi ca |
patikāmā ca bhartāraṃ sarvakāmāṃśca mānavaḥ |
gāvastuṣṭāḥ prayacchanti sevitā vai na saṃśayaḥ || 13-80-43||
MHB 13-80-44
एवमेता महाभागा यज्ञियाः सर्वकामदाः ।
रोहिण्य इति जानीहि नैताभ्यो विद्यते परम् ॥ १३-८०-४४॥
evametā mahābhāgā yajñiyāḥ sarvakāmadāḥ |
rohiṇya iti jānīhi naitābhyo vidyate param || 13-80-44||
MHB 13-80-45
इत्युक्तः स महातेजाः शुकः पित्रा महात्मना ।
पूजयामास गा नित्यं तस्मात्त्वमपि पूजय ॥ १३-८०-४५॥
ityuktaḥ sa mahātejāḥ śukaḥ pitrā mahātmanā |
pūjayāmāsa gā nityaṃ tasmāttvamapi pūjaya || 13-80-45||
Adhyaya: 81/154 (26)
MHB 13-81-1
युधिष्ठिर उवाच ।
मया गवां पुरीषं वै श्रिया जुष्टमिति श्रुतम् ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं संशयोऽत्र हि मे महान् ॥ १३-८१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
mayā gavāṃ purīṣaṃ vai śriyā juṣṭamiti śrutam |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ saṃśayo'tra hi me mahān || 13-81-1||
MHB 13-81-2
भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गोभिर्नृपेह संवादं श्रिया भरतसत्तम ॥ १३-८१-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
gobhirnṛpeha saṃvādaṃ śriyā bharatasattama || 13-81-2||
MHB 13-81-3
श्रीः कृत्वेह वपुः कान्तं गोमध्यं प्रविवेश ह ।
गावोऽथ विस्मितास्तस्या दृष्ट्वा रूपस्य संपदम् ॥ १३-८१-३॥
śrīḥ kṛtveha vapuḥ kāntaṃ gomadhyaṃ praviveśa ha |
gāvo'tha vismitāstasyā dṛṣṭvā rūpasya saṃpadam || 13-81-3||
MHB 13-81-4
गाव ऊचुः ।
कासि देवि कुतो वा त्वं रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
विस्मिताः स्म महाभागे तव रूपस्य संपदा ॥ १३-८१-४॥
gāva ūcuḥ |
kāsi devi kuto vā tvaṃ rūpeṇāpratimā bhuvi |
vismitāḥ sma mahābhāge tava rūpasya saṃpadā || 13-81-4||
MHB 13-81-5
इच्छामस्त्वां वयं ज्ञातुं का त्वं क्व च गमिष्यसि ।
तत्त्वेन च सुवर्णाभे सर्वमेतद्ब्रवीहि नः ॥ १३-८१-५॥
icchāmastvāṃ vayaṃ jñātuṃ kā tvaṃ kva ca gamiṣyasi |
tattvena ca suvarṇābhe sarvametadbravīhi naḥ || 13-81-5||
MHB 13-81-6
श्रीरुवाच ।
लोककान्तास्मि भद्रं वः श्रीर्नाम्नेह परिश्रुता ।
मया दैत्याः परित्यक्ता विनष्टाः शाश्वतीः समाः ॥ १३-८१-६॥
śrīruvāca |
lokakāntāsmi bhadraṃ vaḥ śrīrnāmneha pariśrutā |
mayā daityāḥ parityaktā vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ || 13-81-6||
MHB 13-81-7
इन्द्रो विवस्वान्सोमश्च विष्णुरापोऽग्निरेव च ।
मयाभिपन्ना ऋध्यन्ते ऋषयो देवतास्तथा ॥ १३-८१-७॥
indro vivasvānsomaśca viṣṇurāpo'gnireva ca |
mayābhipannā ṛdhyante ṛṣayo devatāstathā || 13-81-7||
MHB 13-81-8
यांश्च द्विषाम्यहं गावस्ते विनश्यन्ति सर्वशः ।
धर्मार्थकामहीनाश्च ते भवन्त्यसुखान्विताः ॥ १३-८१-८॥
yāṃśca dviṣāmyahaṃ gāvaste vinaśyanti sarvaśaḥ |
dharmārthakāmahīnāśca te bhavantyasukhānvitāḥ || 13-81-8||
MHB 13-81-9
एवंप्रभावां मां गावो विजानीत सुखप्रदाम् ।
इच्छामि चापि युष्मासु वस्तुं सर्वासु नित्यदा ।
आगता प्रार्थयानाहं श्रीजुष्टा भवतानघाः ॥ १३-८१-९॥
evaṃprabhāvāṃ māṃ gāvo vijānīta sukhapradām |
icchāmi cāpi yuṣmāsu vastuṃ sarvāsu nityadā |
āgatā prārthayānāhaṃ śrījuṣṭā bhavatānaghāḥ || 13-81-9||
MHB 13-81-10
गाव ऊचुः ।
अध्रुवां चञ्चलां च त्वां सामान्यां बहुभिः सह ।
न त्वामिच्छामि भद्रं ते गम्यतां यत्र रोचते ॥ १३-८१-१०॥
gāva ūcuḥ |
adhruvāṃ cañcalāṃ ca tvāṃ sāmānyāṃ bahubhiḥ saha |
na tvāmicchāmi bhadraṃ te gamyatāṃ yatra rocate || 13-81-10||
MHB 13-81-11
वपुष्मन्त्यो वयं सर्वाः किमस्माकं त्वयाद्य वै ।
यत्रेष्टं गम्यतां तत्र कृतकार्या वयं त्वया ॥ १३-८१-११॥
vapuṣmantyo vayaṃ sarvāḥ kimasmākaṃ tvayādya vai |
yatreṣṭaṃ gamyatāṃ tatra kṛtakāryā vayaṃ tvayā || 13-81-11||
MHB 13-81-12
श्रीरुवाच ।
किमेतद्वः क्षमं गावो यन्मां नेहाभ्यनन्दथ ।
न मां संप्रति गृह्णीथ कस्माद्वै दुर्लभां सतीम् ॥ १३-८१-१२॥
śrīruvāca |
kimetadvaḥ kṣamaṃ gāvo yanmāṃ nehābhyanandatha |
na māṃ saṃprati gṛhṇītha kasmādvai durlabhāṃ satīm || 13-81-12||
MHB 13-81-13
सत्यश्च लोकवादोऽयं लोके चरति सुव्रताः ।
स्वयं प्राप्ते परिभवो भवतीति विनिश्चयः ॥ १३-८१-१३॥
satyaśca lokavādo'yaṃ loke carati suvratāḥ |
svayaṃ prāpte paribhavo bhavatīti viniścayaḥ || 13-81-13||
MHB 13-81-14
महदुग्रं तपः कृत्वा मां निषेवन्ति मानवाः ।
देवदानवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः ॥ १३-८१-१४॥
mahadugraṃ tapaḥ kṛtvā māṃ niṣevanti mānavāḥ |
devadānavagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ || 13-81-14||
MHB 13-81-15
क्षममेतद्धि वो गावः प्रतिगृह्णीत मामिह ।
नावमन्या ह्यहं सौम्यास्त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ १३-८१-१५॥
kṣamametaddhi vo gāvaḥ pratigṛhṇīta māmiha |
nāvamanyā hyahaṃ saumyāstrailokye sacarācare || 13-81-15||
MHB 13-81-16
गाव ऊचुः ।
नावमन्यामहे देवि न त्वां परिभवामहे ।
अध्रुवा चलचित्तासि ततस्त्वां वर्जयामहे ॥ १३-८१-१६॥
gāva ūcuḥ |
nāvamanyāmahe devi na tvāṃ paribhavāmahe |
adhruvā calacittāsi tatastvāṃ varjayāmahe || 13-81-16||
MHB 13-81-17
बहुनात्र किमुक्तेन गम्यतां यत्र वाञ्छसि ।
वपुष्मत्यो वयं सर्वाः किमस्माकं त्वयानघे ॥ १३-८१-१७॥
bahunātra kimuktena gamyatāṃ yatra vāñchasi |
vapuṣmatyo vayaṃ sarvāḥ kimasmākaṃ tvayānaghe || 13-81-17||
MHB 13-81-18
श्रीरुवाच ।
अवज्ञाता भविष्यामि सर्वलोकेषु मानदाः ।
प्रत्याख्यानेन युष्माभिः प्रसादः क्रियतामिति ॥ १३-८१-१८॥
śrīruvāca |
avajñātā bhaviṣyāmi sarvalokeṣu mānadāḥ |
pratyākhyānena yuṣmābhiḥ prasādaḥ kriyatāmiti || 13-81-18||
MHB 13-81-19
महाभागा भवत्यो वै शरण्याः शरणागताम् ।
परित्रायन्तु मां नित्यं भजमानामनिन्दिताम् ।
माननां त्वहमिच्छामि भवत्यः सततं शुभाः ॥ १३-८१-१९॥
mahābhāgā bhavatyo vai śaraṇyāḥ śaraṇāgatām |
paritrāyantu māṃ nityaṃ bhajamānāmaninditām |
mānanāṃ tvahamicchāmi bhavatyaḥ satataṃ śubhāḥ || 13-81-19||
MHB 13-81-20
अप्येकाङ्गे तु वो वस्तुमिच्छामि च सुकुत्सिते ।
न वोऽस्ति कुत्सितं किंचिदङ्गेष्वालक्ष्यतेऽनघाः ॥ १३-८१-२०॥
apyekāṅge tu vo vastumicchāmi ca sukutsite |
na vo'sti kutsitaṃ kiṃcidaṅgeṣvālakṣyate'naghāḥ || 13-81-20||
MHB 13-81-21
पुण्याः पवित्राः सुभगा ममादेशं प्रयच्छत ।
वसेयं यत्र चाङ्गेऽहं तन्मे व्याख्यातुमर्हथ ॥ १३-८१-२१॥
puṇyāḥ pavitrāḥ subhagā mamādeśaṃ prayacchata |
vaseyaṃ yatra cāṅge'haṃ tanme vyākhyātumarhatha || 13-81-21||
MHB 13-81-22
भीष्म उवाच ।
एवमुक्तास्तु ता गावः शुभाः करुणवत्सलाः ।
संमन्त्र्य सहिताः सर्वाः श्रियमूचुर्नराधिप ॥ १३-८१-२२॥
bhīṣma uvāca |
evamuktāstu tā gāvaḥ śubhāḥ karuṇavatsalāḥ |
saṃmantrya sahitāḥ sarvāḥ śriyamūcurnarādhipa || 13-81-22||
MHB 13-81-23
अवश्यं मानना कार्या तवास्माभिर्यशस्विनि ।
शकृन्मूत्रे निवस नः पुण्यमेतद्धि नः शुभे ॥ १३-८१-२३॥
avaśyaṃ mānanā kāryā tavāsmābhiryaśasvini |
śakṛnmūtre nivasa naḥ puṇyametaddhi naḥ śubhe || 13-81-23||
MHB 13-81-24
श्रीरुवाच ।
दिष्ट्या प्रसादो युष्माभिः कृतो मेऽनुग्रहात्मकः ।
एवं भवतु भद्रं वः पूजितास्मि सुखप्रदाः ॥ १३-८१-२४॥
śrīruvāca |
diṣṭyā prasādo yuṣmābhiḥ kṛto me'nugrahātmakaḥ |
evaṃ bhavatu bhadraṃ vaḥ pūjitāsmi sukhapradāḥ || 13-81-24||
MHB 13-81-25
भीष्म उवाच ।
एवं कृत्वा तु समयं श्रीर्गोभिः सह भारत ।
पश्यन्तीनां ततस्तासां तत्रैवान्तरधीयत ॥ १३-८१-२५॥
bhīṣma uvāca |
evaṃ kṛtvā tu samayaṃ śrīrgobhiḥ saha bhārata |
paśyantīnāṃ tatastāsāṃ tatraivāntaradhīyata || 13-81-25||
MHB 13-81-26
एतद्गोशकृतः पुत्र माहात्म्यं तेऽनुवर्णितम् ।
माहात्म्यं च गवां भूयः श्रूयतां गदतो मम ॥ १३-८१-२६॥
etadgośakṛtaḥ putra māhātmyaṃ te'nuvarṇitam |
māhātmyaṃ ca gavāṃ bhūyaḥ śrūyatāṃ gadato mama || 13-81-26||
Adhyaya: 82/154 (47)
MHB 13-82-1
भीष्म उवाच ।
ये च गाः संप्रयच्छन्ति हुतशिष्टाशिनश्च ये ।
तेषां सत्राणि यज्ञाश्च नित्यमेव युधिष्ठिर ॥ १३-८२-१॥
bhīṣma uvāca |
ye ca gāḥ saṃprayacchanti hutaśiṣṭāśinaśca ye |
teṣāṃ satrāṇi yajñāśca nityameva yudhiṣṭhira || 13-82-1||
MHB 13-82-2
ऋते दधिघृतेनेह न यज्ञः संप्रवर्तते ।
तेन यज्ञस्य यज्ञत्वमतोमूलं च लक्ष्यते ॥ १३-८२-२॥
ṛte dadhighṛteneha na yajñaḥ saṃpravartate |
tena yajñasya yajñatvamatomūlaṃ ca lakṣyate || 13-82-2||
MHB 13-82-3
दानानामपि सर्वेषां गवां दानं प्रशस्यते ।
गावः श्रेष्ठाः पवित्राश्च पावनं ह्येतदुत्तमम् ॥ १३-८२-३॥
dānānāmapi sarveṣāṃ gavāṃ dānaṃ praśasyate |
gāvaḥ śreṣṭhāḥ pavitrāśca pāvanaṃ hyetaduttamam || 13-82-3||
MHB 13-82-4
पुष्ट्यर्थमेताः सेवेत शान्त्यर्थमपि चैव ह ।
पयो दधि घृतं यासां सर्वपापप्रमोचनम् ॥ १३-८२-४॥
puṣṭyarthametāḥ seveta śāntyarthamapi caiva ha |
payo dadhi ghṛtaṃ yāsāṃ sarvapāpapramocanam || 13-82-4||
MHB 13-82-5
गावस्तेजः परं प्रोक्तमिह लोके परत्र च ।
न गोभ्यः परमं किंचित्पवित्रं पुरुषर्षभ ॥ १३-८२-५॥
gāvastejaḥ paraṃ proktamiha loke paratra ca |
na gobhyaḥ paramaṃ kiṃcitpavitraṃ puruṣarṣabha || 13-82-5||
MHB 13-82-6
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
पितामहस्य संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर ॥ १३-८२-६॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
pitāmahasya saṃvādamindrasya ca yudhiṣṭhira || 13-82-6||
MHB 13-82-7
पराभूतेषु दैत्येषु शक्रे त्रिभुवनेश्वरे ।
प्रजाः समुदिताः सर्वाः सत्यधर्मपरायणाः ॥ १३-८२-७॥
parābhūteṣu daityeṣu śakre tribhuvaneśvare |
prajāḥ samuditāḥ sarvāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ || 13-82-7||
MHB 13-82-8
अथर्षयः सगन्धर्वाः किंनरोरगराक्षसाः ।
देवासुरसुपर्णाश्च प्रजानां पतयस्तथा ।
पर्युपासन्त कौरव्य कदाचिद्वै पितामहम् ॥ १३-८२-८॥
atharṣayaḥ sagandharvāḥ kiṃnaroragarākṣasāḥ |
devāsurasuparṇāśca prajānāṃ patayastathā |
paryupāsanta kauravya kadācidvai pitāmaham || 13-82-8||
MHB 13-82-9
नारदः पर्वतश्चैव विश्वावसुहहाहुहू ।
दिव्यतानेषु गायन्तः पर्युपासन्त तं प्रभुम् ॥ १३-८२-९॥
nāradaḥ parvataścaiva viśvāvasuhahāhuhū |
divyatāneṣu gāyantaḥ paryupāsanta taṃ prabhum || 13-82-9||
MHB 13-82-10
तत्र दिव्यानि पुष्पाणि प्रावहत्पवनस्तथा ।
आजह्रुरृतवश्चापि सुगन्धीनि पृथक्पृथक् ॥ १३-८२-१०॥
tatra divyāni puṣpāṇi prāvahatpavanastathā |
ājahrurṛtavaścāpi sugandhīni pṛthakpṛthak || 13-82-10||
MHB 13-82-11
तस्मिन्देवसमावाये सर्वभूतसमागमे ।
दिव्यवादित्रसंघुष्टे दिव्यस्त्रीचारणावृते ।
इन्द्रः पप्रच्छ देवेशमभिवाद्य प्रणम्य च ॥ १३-८२-११॥
tasmindevasamāvāye sarvabhūtasamāgame |
divyavāditrasaṃghuṣṭe divyastrīcāraṇāvṛte |
indraḥ papraccha deveśamabhivādya praṇamya ca || 13-82-11||
MHB 13-82-12
देवानां भगवन्कस्माल्लोकेशानां पितामह ।
उपरिष्टाद्गवां लोक एतदिच्छामि वेदितुम् ॥ १३-८२-१२॥
devānāṃ bhagavankasmāllokeśānāṃ pitāmaha |
upariṣṭādgavāṃ loka etadicchāmi veditum || 13-82-12||
MHB 13-82-13
किं तपो ब्रह्मचर्यं वा गोभिः कृतमिहेश्वर ।
देवानामुपरिष्टाद्यद्वसन्त्यरजसः सुखम् ॥ १३-८२-१३॥
kiṃ tapo brahmacaryaṃ vā gobhiḥ kṛtamiheśvara |
devānāmupariṣṭādyadvasantyarajasaḥ sukham || 13-82-13||
MHB 13-82-14
ततः प्रोवाच तं ब्रह्मा शक्रं बलनिसूदनम् ।
अवज्ञातास्त्वया नित्यं गावो बलनिसूदन ॥ १३-८२-१४॥
tataḥ provāca taṃ brahmā śakraṃ balanisūdanam |
avajñātāstvayā nityaṃ gāvo balanisūdana || 13-82-14||
MHB 13-82-15
तेन त्वमासां माहात्म्यं न वेत्थ शृणु तत्प्रभो ।
गवां प्रभावं परमं माहात्म्यं च सुरर्षभ ॥ १३-८२-१५॥
tena tvamāsāṃ māhātmyaṃ na vettha śṛṇu tatprabho |
gavāṃ prabhāvaṃ paramaṃ māhātmyaṃ ca surarṣabha || 13-82-15||
MHB 13-82-16
यज्ञाङ्गं कथिता गावो यज्ञ एव च वासव ।
एताभिश्चाप्यृते यज्ञो न प्रवर्तेत्कथंचन ॥ १३-८२-१६॥
yajñāṅgaṃ kathitā gāvo yajña eva ca vāsava |
etābhiścāpyṛte yajño na pravartetkathaṃcana || 13-82-16||
MHB 13-82-17
धारयन्ति प्रजाश्चैव पयसा हविषा तथा ।
एतासां तनयाश्चापि कृषियोगमुपासते ॥ १३-८२-१७॥
dhārayanti prajāścaiva payasā haviṣā tathā |
etāsāṃ tanayāścāpi kṛṣiyogamupāsate || 13-82-17||
MHB 13-82-18
जनयन्ति च धान्यानि बीजानि विविधानि च ।
ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते हव्यं कव्यं च सर्वशः ॥ १३-८२-१८॥
janayanti ca dhānyāni bījāni vividhāni ca |
tato yajñāḥ pravartante havyaṃ kavyaṃ ca sarvaśaḥ || 13-82-18||
MHB 13-82-19
पयो दधि घृतं चैव पुण्याश्चैताः सुराधिप ।
वहन्ति विविधान्भारान्क्षुत्तृष्णापरिपीडिताः ॥ १३-८२-१९॥
payo dadhi ghṛtaṃ caiva puṇyāścaitāḥ surādhipa |
vahanti vividhānbhārānkṣuttṛṣṇāparipīḍitāḥ || 13-82-19||
MHB 13-82-20
मुनींश्च धारयन्तीह प्रजाश्चैवापि कर्मणा ।
वासवाकूटवाहिन्यः कर्मणा सुकृतेन च ।
उपरिष्टात्ततोऽस्माकं वसन्त्येताः सदैव हि ॥ १३-८२-२०॥
munīṃśca dhārayantīha prajāścaivāpi karmaṇā |
vāsavākūṭavāhinyaḥ karmaṇā sukṛtena ca |
upariṣṭāttato'smākaṃ vasantyetāḥ sadaiva hi || 13-82-20||
MHB 13-82-21
एतत्ते कारणं शक्र निवासकृतमद्य वै ।
गवां देवोपरिष्टाद्धि समाख्यातं शतक्रतो ॥ १३-८२-२१॥
etatte kāraṇaṃ śakra nivāsakṛtamadya vai |
gavāṃ devopariṣṭāddhi samākhyātaṃ śatakrato || 13-82-21||
MHB 13-82-22
एता हि वरदत्ताश्च वरदाश्चैव वासव ।
सौरभ्यः पुण्यकर्मिण्यः पावनाः शुभलक्षणाः ॥ १३-८२-२२॥
etā hi varadattāśca varadāścaiva vāsava |
saurabhyaḥ puṇyakarmiṇyaḥ pāvanāḥ śubhalakṣaṇāḥ || 13-82-22||
MHB 13-82-23
यदर्थं गा गताश्चैव सौरभ्यः सुरसत्तम ।
तच्च मे शृणु कार्त्स्न्येन वदतो बलसूदन ॥ १३-८२-२३॥
yadarthaṃ gā gatāścaiva saurabhyaḥ surasattama |
tacca me śṛṇu kārtsnyena vadato balasūdana || 13-82-23||
MHB 13-82-24
पुरा देवयुगे तात दैत्येन्द्रेषु महात्मसु ।
त्रीँल्लोकाननुशासत्सु विष्णौ गर्भत्वमागते ॥ १३-८२-२४॥
purā devayuge tāta daityendreṣu mahātmasu |
trī~llokānanuśāsatsu viṣṇau garbhatvamāgate || 13-82-24||
MHB 13-82-25
अदित्यास्तप्यमानायास्तपो घोरं सुदुश्चरम् ।
पुत्रार्थममरश्रेष्ठ पादेनैकेन नित्यदा ॥ १३-८२-२५॥
adityāstapyamānāyāstapo ghoraṃ suduścaram |
putrārthamamaraśreṣṭha pādenaikena nityadā || 13-82-25||
MHB 13-82-26
तां तु दृष्ट्वा महादेवीं तप्यमानां महत्तपः ।
दक्षस्य दुहिता देवी सुरभिर्नाम नामतः ॥ १३-८२-२६॥
tāṃ tu dṛṣṭvā mahādevīṃ tapyamānāṃ mahattapaḥ |
dakṣasya duhitā devī surabhirnāma nāmataḥ || 13-82-26||
MHB 13-82-27
अतप्यत तपो घोरं हृष्टा धर्मपरायणा ।
कैलासशिखरे रम्ये देवगन्धर्वसेविते ॥ १३-८२-२७॥
atapyata tapo ghoraṃ hṛṣṭā dharmaparāyaṇā |
kailāsaśikhare ramye devagandharvasevite || 13-82-27||
MHB 13-82-28
व्यतिष्ठदेकपादेन परमं योगमास्थिता ।
दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च ॥ १३-८२-२८॥
vyatiṣṭhadekapādena paramaṃ yogamāsthitā |
daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca || 13-82-28||
MHB 13-82-29
संतप्तास्तपसा तस्या देवाः सर्षिमहोरगाः ।
तत्र गत्वा मया सार्धं पर्युपासन्त तां शुभाम् ॥ १३-८२-२९॥
saṃtaptāstapasā tasyā devāḥ sarṣimahoragāḥ |
tatra gatvā mayā sārdhaṃ paryupāsanta tāṃ śubhām || 13-82-29||
MHB 13-82-30
अथाहमब्रुवं तत्र देवीं तां तपसान्विताम् ।
किमर्थं तप्यते देवि तपो घोरमनिन्दिते ॥ १३-८२-३०॥
athāhamabruvaṃ tatra devīṃ tāṃ tapasānvitām |
kimarthaṃ tapyate devi tapo ghoramanindite || 13-82-30||
MHB 13-82-31
प्रीतस्तेऽहं महाभागे तपसानेन शोभने ।
वरयस्व वरं देवि दातास्मीति पुरंदर ॥ १३-८२-३१॥
prītaste'haṃ mahābhāge tapasānena śobhane |
varayasva varaṃ devi dātāsmīti puraṃdara || 13-82-31||
MHB 13-82-32
सुरभ्युवाच ।
वरेण भगवन्मह्यं कृतं लोकपितामह ।
एष एव वरो मेऽद्य यत्प्रीतोऽसि ममानघ ॥ १३-८२-३२॥
surabhyuvāca |
vareṇa bhagavanmahyaṃ kṛtaṃ lokapitāmaha |
eṣa eva varo me'dya yatprīto'si mamānagha || 13-82-32||
MHB 13-82-33
ब्रह्मोवाच ।
तामेवं ब्रुवतीं देवीं सुरभीं त्रिदशेश्वर ।
प्रत्यब्रुवं यद्देवेन्द्र तन्निबोध शचीपते ॥ १३-८२-३३॥
brahmovāca |
tāmevaṃ bruvatīṃ devīṃ surabhīṃ tridaśeśvara |
pratyabruvaṃ yaddevendra tannibodha śacīpate || 13-82-33||
MHB 13-82-34
अलोभकाम्यया देवि तपसा च शुभेन ते ।
प्रसन्नोऽहं वरं तस्मादमरत्वं ददानि ते ॥ १३-८२-३४॥
alobhakāmyayā devi tapasā ca śubhena te |
prasanno'haṃ varaṃ tasmādamaratvaṃ dadāni te || 13-82-34||
MHB 13-82-35
त्रयाणामपि लोकानामुपरिष्टान्निवत्स्यसि ।
मत्प्रसादाच्च विख्यातो गोलोकः स भविष्यति ॥ १३-८२-३५॥
trayāṇāmapi lokānāmupariṣṭānnivatsyasi |
matprasādācca vikhyāto golokaḥ sa bhaviṣyati || 13-82-35||
MHB 13-82-36
मानुषेषु च कुर्वाणाः प्रजाः कर्म सुतास्तव ।
निवत्स्यन्ति महाभागे सर्वा दुहितरश्च ते ॥ १३-८२-३६॥
mānuṣeṣu ca kurvāṇāḥ prajāḥ karma sutāstava |
nivatsyanti mahābhāge sarvā duhitaraśca te || 13-82-36||
MHB 13-82-37
मनसा चिन्तिता भोगास्त्वया वै दिव्यमानुषाः ।
यच्च स्वर्गसुखं देवि तत्ते संपत्स्यते शुभे ॥ १३-८२-३७॥
manasā cintitā bhogāstvayā vai divyamānuṣāḥ |
yacca svargasukhaṃ devi tatte saṃpatsyate śubhe || 13-82-37||
MHB 13-82-38
तस्या लोकाः सहस्राक्ष सर्वकामसमन्विताः ।
न तत्र क्रमते मृत्युर्न जरा न च पावकः ।
न दैन्यं नाशुभं किंचिद्विद्यते तत्र वासव ॥ १३-८२-३८॥
tasyā lokāḥ sahasrākṣa sarvakāmasamanvitāḥ |
na tatra kramate mṛtyurna jarā na ca pāvakaḥ |
na dainyaṃ nāśubhaṃ kiṃcidvidyate tatra vāsava || 13-82-38||
MHB 13-82-39
तत्र दिव्यान्यरण्यानि दिव्यानि भवनानि च ।
विमानानि च युक्तानि कामगानि च वासव ॥ १३-८२-३९॥
tatra divyānyaraṇyāni divyāni bhavanāni ca |
vimānāni ca yuktāni kāmagāni ca vāsava || 13-82-39||
MHB 13-82-40
व्रतैश्च विविधैः पुण्यैस्तथा तीर्थानुसेवनात् ।
तपसा महता चैव सुकृतेन च कर्मणा ।
शक्यः समासादयितुं गोलोकः पुष्करेक्षण ॥ १३-८२-४०॥
vrataiśca vividhaiḥ puṇyaistathā tīrthānusevanāt |
tapasā mahatā caiva sukṛtena ca karmaṇā |
śakyaḥ samāsādayituṃ golokaḥ puṣkarekṣaṇa || 13-82-40||
MHB 13-82-41
एतत्ते सर्वमाख्यातं मया शक्रानुपृच्छते ।
न ते परिभवः कार्यो गवामरिनिसूदन ॥ १३-८२-४१॥
etatte sarvamākhyātaṃ mayā śakrānupṛcchate |
na te paribhavaḥ kāryo gavāmarinisūdana || 13-82-41||
MHB 13-82-42
भीष्म उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा सहस्राक्षः पूजयामास नित्यदा ।
गाश्चक्रे बहुमानं च तासु नित्यं युधिष्ठिर ॥ १३-८२-४२॥
bhīṣma uvāca |
etacchrutvā sahasrākṣaḥ pūjayāmāsa nityadā |
gāścakre bahumānaṃ ca tāsu nityaṃ yudhiṣṭhira || 13-82-42||
MHB 13-82-43
एतत्ते सर्वमाख्यातं पावनं च महाद्युते ।
पवित्रं परमं चापि गवां माहात्म्यमुत्तमम् ।
कीर्तितं पुरुषव्याघ्र सर्वपापविनाशनम् ॥ १३-८२-४३॥
etatte sarvamākhyātaṃ pāvanaṃ ca mahādyute |
pavitraṃ paramaṃ cāpi gavāṃ māhātmyamuttamam |
kīrtitaṃ puruṣavyāghra sarvapāpavināśanam || 13-82-43||
MHB 13-82-44
य इदं कथयेन्नित्यं ब्राह्मणेभ्यः समाहितः ।
हव्यकव्येषु यज्ञेषु पितृकार्येषु चैव ह ।
सार्वकामिकमक्षय्यं पितॄंस्तस्योपतिष्ठति ॥ १३-८२-४४॥
ya idaṃ kathayennityaṃ brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ |
havyakavyeṣu yajñeṣu pitṛkāryeṣu caiva ha |
sārvakāmikamakṣayyaṃ pitṝṃstasyopatiṣṭhati || 13-82-44||
MHB 13-82-45
गोषु भक्तश्च लभते यद्यदिच्छति मानवः ।
स्त्रियोऽपि भक्ता या गोषु ताश्च कामानवाप्नुयुः ॥ १३-८२-४५॥
goṣu bhaktaśca labhate yadyadicchati mānavaḥ |
striyo'pi bhaktā yā goṣu tāśca kāmānavāpnuyuḥ || 13-82-45||
MHB 13-82-46
पुत्रार्थी लभते पुत्रं कन्या पतिमवाप्नुयात् ।
धनार्थी लभते वित्तं धर्मार्थी धर्ममाप्नुयात् ॥ १३-८२-४६॥
putrārthī labhate putraṃ kanyā patimavāpnuyāt |
dhanārthī labhate vittaṃ dharmārthī dharmamāpnuyāt || 13-82-46||
MHB 13-82-47
विद्यार्थी प्राप्नुयाद्विद्यां सुखार्थी प्राप्नुयात्सुखम् ।
न किंचिद्दुर्लभं चैव गवां भक्तस्य भारत ॥ १३-८२-४७॥
vidyārthī prāpnuyādvidyāṃ sukhārthī prāpnuyātsukham |
na kiṃciddurlabhaṃ caiva gavāṃ bhaktasya bhārata || 13-82-47||
Adhyaya: 83/154 (57)
MHB 13-83-1
युधिष्ठिर उवाच ।
उक्तं पितामहेनेदं गवां दानमनुत्तमम् ।
विशेषेण नरेन्द्राणामिति धर्ममवेक्षताम् ॥ १३-८३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
uktaṃ pitāmahenedaṃ gavāṃ dānamanuttamam |
viśeṣeṇa narendrāṇāmiti dharmamavekṣatām || 13-83-1||
MHB 13-83-2
राज्यं हि सततं दुःखमाश्रमाश्च सुदुर्विदाः ।
परिवारेण वै दुःखं दुर्धरं चाकृतात्मभिः ।
भूयिष्ठं च नरेन्द्राणां विद्यते न शुभा गतिः ॥ १३-८३-२॥
rājyaṃ hi satataṃ duḥkhamāśramāśca sudurvidāḥ |
parivāreṇa vai duḥkhaṃ durdharaṃ cākṛtātmabhiḥ |
bhūyiṣṭhaṃ ca narendrāṇāṃ vidyate na śubhā gatiḥ || 13-83-2||
MHB 13-83-3
पूयन्ते तेऽत्र नियतं प्रयच्छन्तो वसुंधराम् ।
पूर्वं च कथिता धर्मास्त्वया मे कुरुनन्दन ॥ १३-८३-३॥
pūyante te'tra niyataṃ prayacchanto vasuṃdharām |
pūrvaṃ ca kathitā dharmāstvayā me kurunandana || 13-83-3||
MHB 13-83-4
एवमेव गवामुक्तं प्रदानं ते नृगेण ह ।
ऋषिणा नाचिकेतेन पूर्वमेव निदर्शितम् ॥ १३-८३-४॥
evameva gavāmuktaṃ pradānaṃ te nṛgeṇa ha |
ṛṣiṇā nāciketena pūrvameva nidarśitam || 13-83-4||
MHB 13-83-5
वेदोपनिषदे चैव सर्वकर्मसु दक्षिणा ।
सर्वक्रतुषु चोद्दिष्टं भूमिर्गावोऽथ काञ्चनम् ॥ १३-८३-५॥
vedopaniṣade caiva sarvakarmasu dakṣiṇā |
sarvakratuṣu coddiṣṭaṃ bhūmirgāvo'tha kāñcanam || 13-83-5||
MHB 13-83-6
तत्र श्रुतिस्तु परमा सुवर्णं दक्षिणेति वै ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं पितामह यथातथम् ॥ १३-८३-६॥
tatra śrutistu paramā suvarṇaṃ dakṣiṇeti vai |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ pitāmaha yathātatham || 13-83-6||
MHB 13-83-7
किं सुवर्णं कथं जातं कस्मिन्काले किमात्मकम् ।
किं दानं किं फलं चैव कस्माच्च परमुच्यते ॥ १३-८३-७॥
kiṃ suvarṇaṃ kathaṃ jātaṃ kasminkāle kimātmakam |
kiṃ dānaṃ kiṃ phalaṃ caiva kasmācca paramucyate || 13-83-7||
MHB 13-83-8
कस्माद्दानं सुवर्णस्य पूजयन्ति मनीषिणः ।
कस्माच्च दक्षिणार्थं तद्यज्ञकर्मसु शस्यते ॥ १३-८३-८॥
kasmāddānaṃ suvarṇasya pūjayanti manīṣiṇaḥ |
kasmācca dakṣiṇārthaṃ tadyajñakarmasu śasyate || 13-83-8||
MHB 13-83-9
कस्माच्च पावनं श्रेष्ठं भूमेर्गोभ्यश्च काञ्चनम् ।
परमं दक्षिणार्थे च तद्ब्रवीहि पितामह ॥ १३-८३-९॥
kasmācca pāvanaṃ śreṣṭhaṃ bhūmergobhyaśca kāñcanam |
paramaṃ dakṣiṇārthe ca tadbravīhi pitāmaha || 13-83-9||
MHB 13-83-10
भीष्म उवाच ।
शृणु राजन्नवहितो बहुकारणविस्तरम् ।
जातरूपसमुत्पत्तिमनुभूतं च यन्मया ॥ १३-८३-१०॥
bhīṣma uvāca |
śṛṇu rājannavahito bahukāraṇavistaram |
jātarūpasamutpattimanubhūtaṃ ca yanmayā || 13-83-10||
MHB 13-83-11
पिता मम महातेजाः शंतनुर्निधनं गतः ।
तस्य दित्सुरहं श्राद्धं गङ्गाद्वारमुपागमम् ॥ १३-८३-११॥
pitā mama mahātejāḥ śaṃtanurnidhanaṃ gataḥ |
tasya ditsurahaṃ śrāddhaṃ gaṅgādvāramupāgamam || 13-83-11||
MHB 13-83-12
तत्रागम्य पितुः पुत्र श्राद्धकर्म समारभम् ।
माता मे जाह्नवी चैव साहाय्यमकरोत्तदा ॥ १३-८३-१२॥
tatrāgamya pituḥ putra śrāddhakarma samārabham |
mātā me jāhnavī caiva sāhāyyamakarottadā || 13-83-12||
MHB 13-83-13
ततोऽग्रतस्तपःसिद्धानुपवेश्य बहूनृषीन् ।
तोयप्रदानात्प्रभृति कार्याण्यहमथारभम् ॥ १३-८३-१३॥
tato'gratastapaḥsiddhānupaveśya bahūnṛṣīn |
toyapradānātprabhṛti kāryāṇyahamathārabham || 13-83-13||
MHB 13-83-14
तत्समाप्य यथोद्दिष्टं पूर्वकर्म समाहितः ।
दातुं निर्वपणं सम्यग्यथावदहमारभम् ॥ १३-८३-१४॥
tatsamāpya yathoddiṣṭaṃ pūrvakarma samāhitaḥ |
dātuṃ nirvapaṇaṃ samyagyathāvadahamārabham || 13-83-14||
MHB 13-83-15
ततस्तं दर्भविन्यासं भित्त्वा सुरुचिराङ्गदः ।
प्रलम्बाभरणो बाहुरुदतिष्ठद्विशां पते ॥ १३-८३-१५॥
tatastaṃ darbhavinyāsaṃ bhittvā surucirāṅgadaḥ |
pralambābharaṇo bāhurudatiṣṭhadviśāṃ pate || 13-83-15||
MHB 13-83-16
तमुत्थितमहं दृष्ट्वा परं विस्मयमागमम् ।
प्रतिग्रहीता साक्षान्मे पितेति भरतर्षभ ॥ १३-८३-१६॥
tamutthitamahaṃ dṛṣṭvā paraṃ vismayamāgamam |
pratigrahītā sākṣānme piteti bharatarṣabha || 13-83-16||
MHB 13-83-17
ततो मे पुनरेवासीत्संज्ञा संचिन्त्य शास्त्रतः ।
नायं वेदेषु विहितो विधिर्हस्त इति प्रभो ।
पिण्डो देयो नरेणेह ततो मतिरभून्मम ॥ १३-८३-१७॥
tato me punarevāsītsaṃjñā saṃcintya śāstrataḥ |
nāyaṃ vedeṣu vihito vidhirhasta iti prabho |
piṇḍo deyo nareṇeha tato matirabhūnmama || 13-83-17||
MHB 13-83-18
साक्षान्नेह मनुष्यस्य पितरोऽन्तर्हिताः क्वचित् ।
गृह्णन्ति विहितं त्वेवं पिण्डो देयः कुशेष्विति ॥ १३-८३-१८॥
sākṣānneha manuṣyasya pitaro'ntarhitāḥ kvacit |
gṛhṇanti vihitaṃ tvevaṃ piṇḍo deyaḥ kuśeṣviti || 13-83-18||
MHB 13-83-19
ततोऽहं तदनादृत्य पितुर्हस्तनिदर्शनम् ।
शास्त्रप्रमाणात्सूक्ष्मं तु विधिं पार्थिव संस्मरन् ॥ १३-८३-१९॥
tato'haṃ tadanādṛtya piturhastanidarśanam |
śāstrapramāṇātsūkṣmaṃ tu vidhiṃ pārthiva saṃsmaran || 13-83-19||
MHB 13-83-20
ततो दर्भेषु तत्सर्वमददं भरतर्षभ ।
शास्त्रमार्गानुसारेण तद्विद्धि मनुजर्षभ ॥ १३-८३-२०॥
tato darbheṣu tatsarvamadadaṃ bharatarṣabha |
śāstramārgānusāreṇa tadviddhi manujarṣabha || 13-83-20||
MHB 13-83-21
ततः सोऽन्तर्हितो बाहुः पितुर्मम नराधिप ।
ततो मां दर्शयामासुः स्वप्नान्ते पितरस्तदा ॥ १३-८३-२१॥
tataḥ so'ntarhito bāhuḥ piturmama narādhipa |
tato māṃ darśayāmāsuḥ svapnānte pitarastadā || 13-83-21||
MHB 13-83-22
प्रीयमाणास्तु मामूचुः प्रीताः स्म भरतर्षभ ।
विज्ञानेन तवानेन यन्न मुह्यसि धर्मतः ॥ १३-८३-२२॥
prīyamāṇāstu māmūcuḥ prītāḥ sma bharatarṣabha |
vijñānena tavānena yanna muhyasi dharmataḥ || 13-83-22||
MHB 13-83-23
त्वया हि कुर्वता शास्त्रं प्रमाणमिह पार्थिव ।
आत्मा धर्मः श्रुतं वेदाः पितरश्च महर्षिभिः ॥ १३-८३-२३॥
tvayā hi kurvatā śāstraṃ pramāṇamiha pārthiva |
ātmā dharmaḥ śrutaṃ vedāḥ pitaraśca maharṣibhiḥ || 13-83-23||
MHB 13-83-24
साक्षात्पितामहो ब्रह्मा गुरवोऽथ प्रजापतिः ।
प्रमाणमुपनीता वै स्थितिश्च न विचालिता ॥ १३-८३-२४॥
sākṣātpitāmaho brahmā guravo'tha prajāpatiḥ |
pramāṇamupanītā vai sthitiśca na vicālitā || 13-83-24||
MHB 13-83-25
तदिदं सम्यगारब्धं त्वयाद्य भरतर्षभ ।
किं तु भूमेर्गवां चार्थे सुवर्णं दीयतामिति ॥ १३-८३-२५॥
tadidaṃ samyagārabdhaṃ tvayādya bharatarṣabha |
kiṃ tu bhūmergavāṃ cārthe suvarṇaṃ dīyatāmiti || 13-83-25||
MHB 13-83-26
एवं वयं च धर्मश्च सर्वे चास्मत्पितामहाः ।
पाविता वै भविष्यन्ति पावनं परमं हि तत् ॥ १३-८३-२६॥
evaṃ vayaṃ ca dharmaśca sarve cāsmatpitāmahāḥ |
pāvitā vai bhaviṣyanti pāvanaṃ paramaṃ hi tat || 13-83-26||
MHB 13-83-27
दश पूर्वान्दश परांस्तथा संतारयन्ति ते ।
सुवर्णं ये प्रयच्छन्ति एवं मे पितरोऽब्रुवन् ॥ १३-८३-२७॥
daśa pūrvāndaśa parāṃstathā saṃtārayanti te |
suvarṇaṃ ye prayacchanti evaṃ me pitaro'bruvan || 13-83-27||
MHB 13-83-28
ततोऽहं विस्मितो राजन्प्रतिबुद्धो विशां पते ।
सुवर्णदानेऽकरवं मतिं भरतसत्तम ॥ १३-८३-२८॥
tato'haṃ vismito rājanpratibuddho viśāṃ pate |
suvarṇadāne'karavaṃ matiṃ bharatasattama || 13-83-28||
MHB 13-83-29
इतिहासमिमं चापि शृणु राजन्पुरातनम् ।
जामदग्न्यं प्रति विभो धन्यमायुष्यमेव च ॥ १३-८३-२९॥
itihāsamimaṃ cāpi śṛṇu rājanpurātanam |
jāmadagnyaṃ prati vibho dhanyamāyuṣyameva ca || 13-83-29||
MHB 13-83-30
जामदग्न्येन रामेण तीव्ररोषान्वितेन वै ।
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी कृता निःक्षत्रिया पुरा ॥ १३-८३-३०॥
jāmadagnyena rāmeṇa tīvraroṣānvitena vai |
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥkṣatriyā purā || 13-83-30||
MHB 13-83-31
ततो जित्वा महीं कृत्स्नां रामो राजीवलोचनः ।
आजहार क्रतुं वीरो ब्रह्मक्षत्रेण पूजितम् ॥ १३-८३-३१॥
tato jitvā mahīṃ kṛtsnāṃ rāmo rājīvalocanaḥ |
ājahāra kratuṃ vīro brahmakṣatreṇa pūjitam || 13-83-31||
MHB 13-83-32
वाजिमेधं महाराज सर्वकामसमन्वितम् ।
पावनं सर्वभूतानां तेजोद्युतिविवर्धनम् ॥ १३-८३-३२॥
vājimedhaṃ mahārāja sarvakāmasamanvitam |
pāvanaṃ sarvabhūtānāṃ tejodyutivivardhanam || 13-83-32||
MHB 13-83-33
विपाप्मापि स तेजस्वी तेन क्रतुफलेन वै ।
नैवात्मनोऽथ लघुतां जामदग्न्योऽभ्यगच्छत ॥ १३-८३-३३॥
vipāpmāpi sa tejasvī tena kratuphalena vai |
naivātmano'tha laghutāṃ jāmadagnyo'bhyagacchata || 13-83-33||
MHB 13-83-34
स तु क्रतुवरेणेष्ट्वा महात्मा दक्षिणावता ।
पप्रच्छागमसंपन्नानृषीन्देवांश्च भार्गवः ॥ १३-८३-३४॥
sa tu kratuvareṇeṣṭvā mahātmā dakṣiṇāvatā |
papracchāgamasaṃpannānṛṣīndevāṃśca bhārgavaḥ || 13-83-34||
MHB 13-83-35
पावनं यत्परं नॄणामुग्रे कर्मणि वर्तताम् ।
तदुच्यतां महाभागा इति जातघृणोऽब्रवीत् ॥ १३-८३-३५॥
pāvanaṃ yatparaṃ nṝṇāmugre karmaṇi vartatām |
taducyatāṃ mahābhāgā iti jātaghṛṇo'bravīt || 13-83-35||
MHB 13-83-36
वसिष्ठ उवाच ।
देवतास्ते प्रयच्छन्ति सुवर्णं ये ददत्युत ।
अग्निर्हि देवताः सर्वाः सुवर्णं च तदात्मकम् ॥ १३-८३-३६॥
vasiṣṭha uvāca |
devatāste prayacchanti suvarṇaṃ ye dadatyuta |
agnirhi devatāḥ sarvāḥ suvarṇaṃ ca tadātmakam || 13-83-36||
MHB 13-83-37
तस्मात्सुवर्णं ददता दत्ताः सर्वाश्च देवताः ।
भवन्ति पुरुषव्याघ्र न ह्यतः परमं विदुः ॥ १३-८३-३७॥
tasmātsuvarṇaṃ dadatā dattāḥ sarvāśca devatāḥ |
bhavanti puruṣavyāghra na hyataḥ paramaṃ viduḥ || 13-83-37||
MHB 13-83-38
भूय एव च माहात्म्यं सुवर्णस्य निबोध मे ।
गदतो मम विप्रर्षे सर्वशस्त्रभृतां वर ॥ १३-८३-३८॥
bhūya eva ca māhātmyaṃ suvarṇasya nibodha me |
gadato mama viprarṣe sarvaśastrabhṛtāṃ vara || 13-83-38||
MHB 13-83-39
मया श्रुतमिदं पूर्वं पुराणे भृगुनन्दन ।
प्रजापतेः कथयतो मनोः स्वायंभुवस्य वै ॥ १३-८३-३९॥
mayā śrutamidaṃ pūrvaṃ purāṇe bhṛgunandana |
prajāpateḥ kathayato manoḥ svāyaṃbhuvasya vai || 13-83-39||
MHB 13-83-40
शूलपाणेर्भगवतो रुद्रस्य च महात्मनः ।
गिरौ हिमवति श्रेष्ठे तदा भृगुकुलोद्वह ॥ १३-८३-४०॥
śūlapāṇerbhagavato rudrasya ca mahātmanaḥ |
girau himavati śreṣṭhe tadā bhṛgukulodvaha || 13-83-40||
MHB 13-83-41
देव्या विवाहे निर्वृत्ते रुद्राण्या भृगुनन्दन ।
समागमे भगवतो देव्या सह महात्मनः ।
ततः सर्वे समुद्विग्ना भगवन्तमुपागमन् ॥ १३-८३-४१॥
devyā vivāhe nirvṛtte rudrāṇyā bhṛgunandana |
samāgame bhagavato devyā saha mahātmanaḥ |
tataḥ sarve samudvignā bhagavantamupāgaman || 13-83-41||
MHB 13-83-42
ते महादेवमासीनं देवीं च वरदामुमाम् ।
प्रसाद्य शिरसा सर्वे रुद्रमूचुर्भृगूद्वह ॥ १३-८३-४२॥
te mahādevamāsīnaṃ devīṃ ca varadāmumām |
prasādya śirasā sarve rudramūcurbhṛgūdvaha || 13-83-42||
MHB 13-83-43
अयं समागमो देव देव्या सह तवानघ ।
तपस्विनस्तपस्विन्या तेजस्विन्यातितेजसः ।
अमोघतेजास्त्वं देव देवी चेयमुमा तथा ॥ १३-८३-४३॥
ayaṃ samāgamo deva devyā saha tavānagha |
tapasvinastapasvinyā tejasvinyātitejasaḥ |
amoghatejāstvaṃ deva devī ceyamumā tathā || 13-83-43||
MHB 13-83-44
अपत्यं युवयोर्देव बलवद्भविता प्रभो ।
तन्नूनं त्रिषु लोकेषु न किंचिच्छेषयिष्यति ॥ १३-८३-४४॥
apatyaṃ yuvayordeva balavadbhavitā prabho |
tannūnaṃ triṣu lokeṣu na kiṃciccheṣayiṣyati || 13-83-44||
MHB 13-83-45
तदेभ्यः प्रणतेभ्यस्त्वं देवेभ्यः पृथुलोचन ।
वरं प्रयच्छ लोकेश त्रैलोक्यहितकाम्यया ।
अपत्यार्थं निगृह्णीष्व तेजो ज्वलितमुत्तमम् ॥ १३-८३-४५॥
tadebhyaḥ praṇatebhyastvaṃ devebhyaḥ pṛthulocana |
varaṃ prayaccha lokeśa trailokyahitakāmyayā |
apatyārthaṃ nigṛhṇīṣva tejo jvalitamuttamam || 13-83-45||
MHB 13-83-46
इति तेषां कथयतां भगवान्गोवृषध्वजः ।
एवमस्त्विति देवांस्तान्विप्रर्षे प्रत्यभाषत ॥ १३-८३-४६॥
iti teṣāṃ kathayatāṃ bhagavāngovṛṣadhvajaḥ |
evamastviti devāṃstānviprarṣe pratyabhāṣata || 13-83-46||
MHB 13-83-47
इत्युक्त्वा चोर्ध्वमनयत्तद्रेतो वृषवाहनः ।
ऊर्ध्वरेताः समभवत्ततःप्रभृति चापि सः ॥ १३-८३-४७॥
ityuktvā cordhvamanayattadreto vṛṣavāhanaḥ |
ūrdhvaretāḥ samabhavattataḥprabhṛti cāpi saḥ || 13-83-47||
MHB 13-83-48
रुद्राणी तु ततः क्रुद्धा प्रजोच्छेदे तथा कृते ।
देवानथाब्रवीत्तत्र स्त्रीभावात्परुषं वचः ॥ १३-८३-४८॥
rudrāṇī tu tataḥ kruddhā prajocchede tathā kṛte |
devānathābravīttatra strībhāvātparuṣaṃ vacaḥ || 13-83-48||
MHB 13-83-49
यस्मादपत्यकामो वै भर्ता मे विनिवर्तितः ।
तस्मात्सर्वे सुरा यूयमनपत्या भविष्यथ ॥ १३-८३-४९॥
yasmādapatyakāmo vai bhartā me vinivartitaḥ |
tasmātsarve surā yūyamanapatyā bhaviṣyatha || 13-83-49||
MHB 13-83-50
प्रजोच्छेदो मम कृतो यस्माद्युष्माभिरद्य वै ।
तस्मात्प्रजा वः खगमाः सर्वेषां न भविष्यति ॥ १३-८३-५०॥
prajocchedo mama kṛto yasmādyuṣmābhiradya vai |
tasmātprajā vaḥ khagamāḥ sarveṣāṃ na bhaviṣyati || 13-83-50||
MHB 13-83-51
पावकस्तु न तत्रासीच्छापकाले भृगूद्वह ।
देवा देव्यास्तथा शापादनपत्यास्तदाभवन् ॥ १३-८३-५१॥
pāvakastu na tatrāsīcchāpakāle bhṛgūdvaha |
devā devyāstathā śāpādanapatyāstadābhavan || 13-83-51||
MHB 13-83-52
रुद्रस्तु तेजोऽप्रतिमं धारयामास तत्तदा ।
प्रस्कन्नं तु ततस्तस्मात्किंचित्तत्रापतद्भुवि ॥ १३-८३-५२॥
rudrastu tejo'pratimaṃ dhārayāmāsa tattadā |
praskannaṃ tu tatastasmātkiṃcittatrāpatadbhuvi || 13-83-52||
MHB 13-83-53
तत्पपात तदा चाग्नौ ववृधे चाद्भुतोपमम् ।
तेजस्तेजसि संपृक्तमेकयोनित्वमागतम् ॥ १३-८३-५३॥
tatpapāta tadā cāgnau vavṛdhe cādbhutopamam |
tejastejasi saṃpṛktamekayonitvamāgatam || 13-83-53||
MHB 13-83-54
एतस्मिन्नेव काले तु देवाः शक्रपुरोगमाः ।
असुरस्तारको नाम तेन संतापिता भृशम् ॥ १३-८३-५४॥
etasminneva kāle tu devāḥ śakrapurogamāḥ |
asurastārako nāma tena saṃtāpitā bhṛśam || 13-83-54||
MHB 13-83-55
आदित्या वसवो रुद्रा मरुतोऽथाश्विनावपि ।
साध्याश्च सर्वे संत्रस्ता दैतेयस्य पराक्रमात् ॥ १३-८३-५५॥
ādityā vasavo rudrā maruto'thāśvināvapi |
sādhyāśca sarve saṃtrastā daiteyasya parākramāt || 13-83-55||
MHB 13-83-56
स्थानानि देवतानां हि विमानानि पुराणि च ।
ऋषीणामाश्रमाश्चैव बभूवुरसुरैर्हृताः ॥ १३-८३-५६॥
sthānāni devatānāṃ hi vimānāni purāṇi ca |
ṛṣīṇāmāśramāścaiva babhūvurasurairhṛtāḥ || 13-83-56||
MHB 13-83-57
ते दीनमनसः सर्वे देवाश्च ऋषयश्च ह ।
प्रजग्मुः शरणं देवं ब्रह्माणमजरं प्रभुम् ॥ १३-८३-५७॥
te dīnamanasaḥ sarve devāśca ṛṣayaśca ha |
prajagmuḥ śaraṇaṃ devaṃ brahmāṇamajaraṃ prabhum || 13-83-57||
Adhyaya: 84/154 (81)
MHB 13-84-1
देवा ऊचुः ।
असुरस्तारको नाम त्वया दत्तवरः प्रभो ।
सुरानृषींश्च क्लिश्नाति वधस्तस्य विधीयताम् ॥ १३-८४-१॥
devā ūcuḥ |
asurastārako nāma tvayā dattavaraḥ prabho |
surānṛṣīṃśca kliśnāti vadhastasya vidhīyatām || 13-84-1||
MHB 13-84-2
तस्माद्भयं समुत्पन्नमस्माकं वै पितामह ।
परित्रायस्व नो देव न ह्यन्या गतिरस्ति नः ॥ १३-८४-२॥
tasmādbhayaṃ samutpannamasmākaṃ vai pitāmaha |
paritrāyasva no deva na hyanyā gatirasti naḥ || 13-84-2||
MHB 13-84-3
ब्रह्मोवाच ।
समोऽहं सर्वभूतानामधर्मं नेह रोचये ।
हन्यतां तारकः क्षिप्रं सुरर्षिगणबाधकः ॥ १३-८४-३॥
brahmovāca |
samo'haṃ sarvabhūtānāmadharmaṃ neha rocaye |
hanyatāṃ tārakaḥ kṣipraṃ surarṣigaṇabādhakaḥ || 13-84-3||
MHB 13-84-4
वेदा धर्माश्च नोत्सादं गच्छेयुः सुरसत्तमाः ।
विहितं पूर्वमेवात्र मया वै व्येतु वो ज्वरः ॥ १३-८४-४॥
vedā dharmāśca notsādaṃ gaccheyuḥ surasattamāḥ |
vihitaṃ pūrvamevātra mayā vai vyetu vo jvaraḥ || 13-84-4||
MHB 13-84-5
देवा ऊचुः ।
वरदानाद्भगवतो दैतेयो बलगर्वितः ।
देवैर्न शक्यते हन्तुं स कथं प्रशमं व्रजेत् ॥ १३-८४-५॥
devā ūcuḥ |
varadānādbhagavato daiteyo balagarvitaḥ |
devairna śakyate hantuṃ sa kathaṃ praśamaṃ vrajet || 13-84-5||
MHB 13-84-6
स हि नैव स्म देवानां नासुराणां न रक्षसाम् ।
वध्यः स्यामिति जग्राह वरं त्वत्तः पितामह ॥ १३-८४-६॥
sa hi naiva sma devānāṃ nāsurāṇāṃ na rakṣasām |
vadhyaḥ syāmiti jagrāha varaṃ tvattaḥ pitāmaha || 13-84-6||
MHB 13-84-7
देवाश्च शप्ता रुद्राण्या प्रजोच्छेदे पुरा कृते ।
न भविष्यति वोऽपत्यमिति सर्वजगत्पते ॥ १३-८४-७॥
devāśca śaptā rudrāṇyā prajocchede purā kṛte |
na bhaviṣyati vo'patyamiti sarvajagatpate || 13-84-7||
MHB 13-84-8
ब्रह्मोवाच ।
हुताशनो न तत्रासीच्छापकाले सुरोत्तमाः ।
स उत्पादयितापत्यं वधार्थं त्रिदशद्विषाम् ॥ १३-८४-८॥
brahmovāca |
hutāśano na tatrāsīcchāpakāle surottamāḥ |
sa utpādayitāpatyaṃ vadhārthaṃ tridaśadviṣām || 13-84-8||
MHB 13-84-9
तद्वै सर्वानतिक्रम्य देवदानवराक्षसान् ।
मानुषानथ गन्धर्वान्नागानथ च पक्षिणः ॥ १३-८४-९॥
tadvai sarvānatikramya devadānavarākṣasān |
mānuṣānatha gandharvānnāgānatha ca pakṣiṇaḥ || 13-84-9||
MHB 13-84-10
अस्त्रेणामोघपातेन शक्त्या तं घातयिष्यति ।
यतो वो भयमुत्पन्नं ये चान्ये सुरशत्रवः ॥ १३-८४-१०॥
astreṇāmoghapātena śaktyā taṃ ghātayiṣyati |
yato vo bhayamutpannaṃ ye cānye suraśatravaḥ || 13-84-10||
MHB 13-84-11
सनातनो हि संकल्पः काम इत्यभिधीयते ।
रुद्रस्य तेजः प्रस्कन्नमग्नौ निपतितं च तत् ॥ १३-८४-११॥
sanātano hi saṃkalpaḥ kāma ityabhidhīyate |
rudrasya tejaḥ praskannamagnau nipatitaṃ ca tat || 13-84-11||
MHB 13-84-12
तत्तेजोऽग्निर्महद्भूतं द्वितीयमिव पावकम् ।
वधार्थं देवशत्रूणां गङ्गायां जनयिष्यति ॥ १३-८४-१२॥
tattejo'gnirmahadbhūtaṃ dvitīyamiva pāvakam |
vadhārthaṃ devaśatrūṇāṃ gaṅgāyāṃ janayiṣyati || 13-84-12||
MHB 13-84-13
स तु नावाप तं शापं नष्टः स हुतभुक्तदा ।
तस्माद्वो भयहृद्देवाः समुत्पत्स्यति पावकिः ॥ १३-८४-१३॥
sa tu nāvāpa taṃ śāpaṃ naṣṭaḥ sa hutabhuktadā |
tasmādvo bhayahṛddevāḥ samutpatsyati pāvakiḥ || 13-84-13||
MHB 13-84-14
अन्विष्यतां वै ज्वलनस्तथा चाद्य नियुज्यताम् ।
तारकस्य वधोपायः कथितो वै मयानघाः ॥ १३-८४-१४॥
anviṣyatāṃ vai jvalanastathā cādya niyujyatām |
tārakasya vadhopāyaḥ kathito vai mayānaghāḥ || 13-84-14||
MHB 13-84-15
न हि तेजस्विनां शापास्तेजःसु प्रभवन्ति वै ।
बलान्यतिबलं प्राप्य नबलानि भवन्ति वै ॥ १३-८४-१५॥
na hi tejasvināṃ śāpāstejaḥsu prabhavanti vai |
balānyatibalaṃ prāpya nabalāni bhavanti vai || 13-84-15||
MHB 13-84-16
हन्यादवध्यान्वरदानपि चैव तपस्विनः ।
संकल्पाभिरुचिः कामः सनातनतमोऽनलः ॥ १३-८४-१६॥
hanyādavadhyānvaradānapi caiva tapasvinaḥ |
saṃkalpābhiruciḥ kāmaḥ sanātanatamo'nalaḥ || 13-84-16||
MHB 13-84-17
जगत्पतिरनिर्देश्यः सर्वगः सर्वभावनः ।
हृच्छयः सर्वभूतानां ज्येष्ठो रुद्रादपि प्रभुः ॥ १३-८४-१७॥
jagatpatiranirdeśyaḥ sarvagaḥ sarvabhāvanaḥ |
hṛcchayaḥ sarvabhūtānāṃ jyeṣṭho rudrādapi prabhuḥ || 13-84-17||
MHB 13-84-18
अन्विष्यतां स तु क्षिप्रं तेजोराशिर्हुताशनः ।
स वो मनोगतं कामं देवः संपादयिष्यति ॥ १३-८४-१८॥
anviṣyatāṃ sa tu kṣipraṃ tejorāśirhutāśanaḥ |
sa vo manogataṃ kāmaṃ devaḥ saṃpādayiṣyati || 13-84-18||
MHB 13-84-19
एतद्वाक्यमुपश्रुत्य ततो देवा महात्मनः ।
जग्मुः संसिद्धसंकल्पाः पर्येषन्तो विभावसुम् ॥ १३-८४-१९॥
etadvākyamupaśrutya tato devā mahātmanaḥ |
jagmuḥ saṃsiddhasaṃkalpāḥ paryeṣanto vibhāvasum || 13-84-19||
MHB 13-84-20
ततस्त्रैलोक्यमृषयो व्यचिन्वन्त सुरैः सह ।
काङ्क्षन्तो दर्शनं वह्नेः सर्वे तद्गतमानसाः ॥ १३-८४-२०॥
tatastrailokyamṛṣayo vyacinvanta suraiḥ saha |
kāṅkṣanto darśanaṃ vahneḥ sarve tadgatamānasāḥ || 13-84-20||
MHB 13-84-21
परेण तपसा युक्ताः श्रीमन्तो लोकविश्रुताः ।
लोकानन्वचरन्सिद्धाः सर्व एव भृगूद्वह ।
नष्टमात्मनि संलीनं नाधिजग्मुर्हुताशनम् ॥ १३-८४-२१॥
pareṇa tapasā yuktāḥ śrīmanto lokaviśrutāḥ |
lokānanvacaransiddhāḥ sarva eva bhṛgūdvaha |
naṣṭamātmani saṃlīnaṃ nādhijagmurhutāśanam || 13-84-21||
MHB 13-84-22
ततः संजातसंत्रासानग्नेर्दर्शनलालसान् ।
जलेचरः क्लान्तमनास्तेजसाग्नेः प्रदीपितः ।
उवाच देवान्मण्डूको रसातलतलोत्थितः ॥ १३-८४-२२॥
tataḥ saṃjātasaṃtrāsānagnerdarśanalālasān |
jalecaraḥ klāntamanāstejasāgneḥ pradīpitaḥ |
uvāca devānmaṇḍūko rasātalatalotthitaḥ || 13-84-22||
MHB 13-84-23
रसातलतले देवा वसत्यग्निरिति प्रभो ।
संतापादिह संप्राप्तः पावकप्रभवादहम् ॥ १३-८४-२३॥
rasātalatale devā vasatyagniriti prabho |
saṃtāpādiha saṃprāptaḥ pāvakaprabhavādaham || 13-84-23||
MHB 13-84-24
स संसुप्तो जले देवा भगवान्हव्यवाहनः ।
अपः संसृज्य तेजोभिस्तेन संतापिता वयम् ॥ १३-८४-२४॥
sa saṃsupto jale devā bhagavānhavyavāhanaḥ |
apaḥ saṃsṛjya tejobhistena saṃtāpitā vayam || 13-84-24||
MHB 13-84-25
तस्य दर्शनमिष्टं वो यदि देवा विभावसोः ।
तत्रैनमभिगच्छध्वं कार्यं वो यदि वह्निना ॥ १३-८४-२५॥
tasya darśanamiṣṭaṃ vo yadi devā vibhāvasoḥ |
tatrainamabhigacchadhvaṃ kāryaṃ vo yadi vahninā || 13-84-25||
MHB 13-84-26
गम्यतां साधयिष्यामो वयं ह्यग्निभयात्सुराः ।
एतावदुक्त्वा मण्डूकस्त्वरितो जलमाविशत् ॥ १३-८४-२६॥
gamyatāṃ sādhayiṣyāmo vayaṃ hyagnibhayātsurāḥ |
etāvaduktvā maṇḍūkastvarito jalamāviśat || 13-84-26||
MHB 13-84-27
हुताशनस्तु बुबुधे मण्डूकस्याथ पैशुनम् ।
शशाप स तमासाद्य न रसान्वेत्स्यसीति वै ॥ १३-८४-२७॥
hutāśanastu bubudhe maṇḍūkasyātha paiśunam |
śaśāpa sa tamāsādya na rasānvetsyasīti vai || 13-84-27||
MHB 13-84-28
तं स संयुज्य शापेन मण्डूकं पावको ययौ ।
अन्यत्र वासाय विभुर्न च देवानदर्शयत् ॥ १३-८४-२८॥
taṃ sa saṃyujya śāpena maṇḍūkaṃ pāvako yayau |
anyatra vāsāya vibhurna ca devānadarśayat || 13-84-28||
MHB 13-84-29
देवास्त्वनुग्रहं चक्रुर्मण्डूकानां भृगूद्वह ।
यत्तच्छृणु महाबाहो गदतो मम सर्वशः ॥ १३-८४-२९॥
devāstvanugrahaṃ cakrurmaṇḍūkānāṃ bhṛgūdvaha |
yattacchṛṇu mahābāho gadato mama sarvaśaḥ || 13-84-29||
MHB 13-84-30
देवा ऊचुः ।
अग्निशापादजिह्वापि रसज्ञानबहिष्कृताः ।
सरस्वतीं बहुविधां यूयमुच्चारयिष्यथ ॥ १३-८४-३०॥
devā ūcuḥ |
agniśāpādajihvāpi rasajñānabahiṣkṛtāḥ |
sarasvatīṃ bahuvidhāṃ yūyamuccārayiṣyatha || 13-84-30||
MHB 13-84-31
बिलवासगतांश्चैव निरादानानचेतसः ।
गतासूनपि वः शुष्कान्भूमिः संधारयिष्यति ।
तमोगतायामपि च निशायां विचरिष्यथ ॥ १३-८४-३१॥
bilavāsagatāṃścaiva nirādānānacetasaḥ |
gatāsūnapi vaḥ śuṣkānbhūmiḥ saṃdhārayiṣyati |
tamogatāyāmapi ca niśāyāṃ vicariṣyatha || 13-84-31||
MHB 13-84-32
इत्युक्त्वा तांस्ततो देवाः पुनरेव महीमिमाम् ।
परीयुर्ज्वलनस्यार्थे न चाविन्दन्हुताशनम् ॥ १३-८४-३२॥
ityuktvā tāṃstato devāḥ punareva mahīmimām |
parīyurjvalanasyārthe na cāvindanhutāśanam || 13-84-32||
MHB 13-84-33
अथ तान्द्विरदः कश्चित्सुरेन्द्रद्विरदोपमः ।
अश्वत्थस्थोऽग्निरित्येवं प्राह देवान्भृगूद्वह ॥ १३-८४-३३॥
atha tāndviradaḥ kaścitsurendradviradopamaḥ |
aśvatthastho'gnirityevaṃ prāha devānbhṛgūdvaha || 13-84-33||
MHB 13-84-34
शशाप ज्वलनः सर्वान्द्विरदान्क्रोधमूर्छितः ।
प्रतीपा भवतां जिह्वा भवित्रीति भृगूद्वह ॥ १३-८४-३४॥
śaśāpa jvalanaḥ sarvāndviradānkrodhamūrchitaḥ |
pratīpā bhavatāṃ jihvā bhavitrīti bhṛgūdvaha || 13-84-34||
MHB 13-84-35
इत्युक्त्वा निःसृतोऽश्वत्थादग्निर्वारणसूचितः ।
प्रविवेश शमीगर्भमथ वह्निः सुषुप्सया ॥ १३-८४-३५॥
ityuktvā niḥsṛto'śvatthādagnirvāraṇasūcitaḥ |
praviveśa śamīgarbhamatha vahniḥ suṣupsayā || 13-84-35||
MHB 13-84-36
अनुग्रहं तु नागानां यं चक्रुः शृणु तं प्रभो ।
देवा भृगुकुलश्रेष्ठ प्रीताः सत्यपराक्रमाः ॥ १३-८४-३६॥
anugrahaṃ tu nāgānāṃ yaṃ cakruḥ śṛṇu taṃ prabho |
devā bhṛgukulaśreṣṭha prītāḥ satyaparākramāḥ || 13-84-36||
MHB 13-84-37
देवा ऊचुः ।
प्रतीपया जिह्वयापि सर्वाहारान्करिष्यथ ।
वाचं चोच्चारयिष्यध्वमुच्चैरव्यञ्जिताक्षरम् ।
इत्युक्त्वा पुनरेवाग्निमनुसस्रुर्दिवौकसः ॥ १३-८४-३७॥
devā ūcuḥ |
pratīpayā jihvayāpi sarvāhārānkariṣyatha |
vācaṃ coccārayiṣyadhvamuccairavyañjitākṣaram |
ityuktvā punarevāgnimanusasrurdivaukasaḥ || 13-84-37||
MHB 13-84-38
अश्वत्थान्निःसृतश्चाग्निः शमीगर्भगतस्तदा ।
शुकेन ख्यापितो विप्र तं देवाः समुपाद्रवन् ॥ १३-८४-३८॥
aśvatthānniḥsṛtaścāgniḥ śamīgarbhagatastadā |
śukena khyāpito vipra taṃ devāḥ samupādravan || 13-84-38||
MHB 13-84-39
शशाप शुकमग्निस्तु वाग्विहीनो भविष्यसि ।
जिह्वां चावर्तयामास तस्यापि हुतभुक्तदा ॥ १३-८४-३९॥
śaśāpa śukamagnistu vāgvihīno bhaviṣyasi |
jihvāṃ cāvartayāmāsa tasyāpi hutabhuktadā || 13-84-39||
MHB 13-84-40
दृष्ट्वा तु ज्वलनं देवाः शुकमूचुर्दयान्विताः ।
भविता न त्वमत्यन्तं शकुने नष्टवागिति ॥ १३-८४-४०॥
dṛṣṭvā tu jvalanaṃ devāḥ śukamūcurdayānvitāḥ |
bhavitā na tvamatyantaṃ śakune naṣṭavāgiti || 13-84-40||
MHB 13-84-41
आवृत्तजिह्वस्य सतो वाक्यं कान्तं भविष्यति ।
बालस्येव प्रवृद्धस्य कलमव्यक्तमद्भुतम् ॥ १३-८४-४१॥
āvṛttajihvasya sato vākyaṃ kāntaṃ bhaviṣyati |
bālasyeva pravṛddhasya kalamavyaktamadbhutam || 13-84-41||
MHB 13-84-42
इत्युक्त्वा तं शमीगर्भे वह्निमालक्ष्य देवताः ।
तदेवायतनं चक्रुः पुण्यं सर्वक्रियास्वपि ॥ १३-८४-४२॥
ityuktvā taṃ śamīgarbhe vahnimālakṣya devatāḥ |
tadevāyatanaṃ cakruḥ puṇyaṃ sarvakriyāsvapi || 13-84-42||
MHB 13-84-43
ततःप्रभृति चाप्यग्निः शमीगर्भेषु दृश्यते ।
उत्पादने तथोपायमनुजग्मुश्च मानवाः ॥ १३-८४-४३॥
tataḥprabhṛti cāpyagniḥ śamīgarbheṣu dṛśyate |
utpādane tathopāyamanujagmuśca mānavāḥ || 13-84-43||
MHB 13-84-44
आपो रसातले यास्तु संसृष्टाश्चित्रभानुना ।
ताः पर्वतप्रस्रवणैरूष्मां मुञ्चन्ति भार्गव ।
पावकेनाधिशयता संतप्तास्तस्य तेजसा ॥ १३-८४-४४॥
āpo rasātale yāstu saṃsṛṣṭāścitrabhānunā |
tāḥ parvataprasravaṇairūṣmāṃ muñcanti bhārgava |
pāvakenādhiśayatā saṃtaptāstasya tejasā || 13-84-44||
MHB 13-84-45
ततोऽग्निर्देवता दृष्ट्वा बभूव व्यथितस्तदा ।
किमागमनमित्येवं तानपृच्छत पावकः ॥ १३-८४-४५॥
tato'gnirdevatā dṛṣṭvā babhūva vyathitastadā |
kimāgamanamityevaṃ tānapṛcchata pāvakaḥ || 13-84-45||
MHB 13-84-46
तमूचुर्विबुधाः सर्वे ते चैव परमर्षयः ।
त्वां नियोक्ष्यामहे कार्ये तद्भवान्कर्तुमर्हति ।
कृते च तस्मिन्भविता तवापि सुमहान्गुणः ॥ १३-८४-४६॥
tamūcurvibudhāḥ sarve te caiva paramarṣayaḥ |
tvāṃ niyokṣyāmahe kārye tadbhavānkartumarhati |
kṛte ca tasminbhavitā tavāpi sumahānguṇaḥ || 13-84-46||
MHB 13-84-47
अग्निरुवाच ।
ब्रूत यद्भवतां कार्यं सर्वं कर्तास्मि तत्सुराः ।
भवतां हि नियोज्योऽहं मा वोऽत्रास्तु विचारणा ॥ १३-८४-४७॥
agniruvāca |
brūta yadbhavatāṃ kāryaṃ sarvaṃ kartāsmi tatsurāḥ |
bhavatāṃ hi niyojyo'haṃ mā vo'trāstu vicāraṇā || 13-84-47||
MHB 13-84-48
देवा ऊचुः ।
असुरस्तारको नाम ब्रह्मणो वरदर्पितः ।
अस्मान्प्रबाधते वीर्याद्वधस्तस्य विधीयताम् ॥ १३-८४-४८॥
devā ūcuḥ |
asurastārako nāma brahmaṇo varadarpitaḥ |
asmānprabādhate vīryādvadhastasya vidhīyatām || 13-84-48||
MHB 13-84-49
इमान्देवगणांस्तात प्रजापतिगणांस्तथा ।
ऋषींश्चापि महाभागान्परित्रायस्व पावक ॥ १३-८४-४९॥
imāndevagaṇāṃstāta prajāpatigaṇāṃstathā |
ṛṣīṃścāpi mahābhāgānparitrāyasva pāvaka || 13-84-49||
MHB 13-84-50
अपत्यं तेजसा युक्तं प्रवीरं जनय प्रभो ।
यद्भयं नोऽसुरात्तस्मान्नाशयेद्धव्यवाहन ॥ १३-८४-५०॥
apatyaṃ tejasā yuktaṃ pravīraṃ janaya prabho |
yadbhayaṃ no'surāttasmānnāśayeddhavyavāhana || 13-84-50||
MHB 13-84-51
शप्तानां नो महादेव्या नान्यदस्ति परायणम् ।
अन्यत्र भवतो वीर्यं तस्मात्त्रायस्व नस्ततः ॥ १३-८४-५१॥
śaptānāṃ no mahādevyā nānyadasti parāyaṇam |
anyatra bhavato vīryaṃ tasmāttrāyasva nastataḥ || 13-84-51||
MHB 13-84-52
इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा भगवान्हव्यकव्यभुक् ।
जगामाथ दुराधर्षो गङ्गां भागीरथीं प्रति ॥ १३-८४-५२॥
ityuktaḥ sa tathetyuktvā bhagavānhavyakavyabhuk |
jagāmātha durādharṣo gaṅgāṃ bhāgīrathīṃ prati || 13-84-52||
MHB 13-84-53
तया चाप्यभवन्मिश्रो गर्भश्चास्याभवत्तदा ।
ववृधे स तदा गर्भः कक्षे कृष्णगतिर्यथा ॥ १३-८४-५३॥
tayā cāpyabhavanmiśro garbhaścāsyābhavattadā |
vavṛdhe sa tadā garbhaḥ kakṣe kṛṣṇagatiryathā || 13-84-53||
MHB 13-84-54
तेजसा तस्य गर्भस्य गङ्गा विह्वलचेतना ।
संतापमगमत्तीव्रं सा सोढुं न शशाक ह ॥ १३-८४-५४॥
tejasā tasya garbhasya gaṅgā vihvalacetanā |
saṃtāpamagamattīvraṃ sā soḍhuṃ na śaśāka ha || 13-84-54||
MHB 13-84-55
आहिते ज्वलनेनाथ गर्भे तेजःसमन्विते ।
गङ्गायामसुरः कश्चिद्भैरवं नादमुत्सृजत् ॥ १३-८४-५५॥
āhite jvalanenātha garbhe tejaḥsamanvite |
gaṅgāyāmasuraḥ kaścidbhairavaṃ nādamutsṛjat || 13-84-55||
MHB 13-84-56
अबुद्धापतितेनाथ नादेन विपुलेन सा ।
वित्रस्तोद्भ्रान्तनयना गङ्गा विप्लुतलोचना ।
विसंज्ञा नाशकद्गर्भं संधारयितुमात्मना ॥ १३-८४-५६॥
abuddhāpatitenātha nādena vipulena sā |
vitrastodbhrāntanayanā gaṅgā viplutalocanā |
visaṃjñā nāśakadgarbhaṃ saṃdhārayitumātmanā || 13-84-56||
MHB 13-84-57
सा तु तेजःपरीताङ्गी कम्पमाना च जाह्नवी ।
उवाच वचनं विप्र तदा गर्भबलोद्धता ।
न ते शक्तास्मि भगवंस्तेजसोऽस्य विधारणे ॥ १३-८४-५७॥
sā tu tejaḥparītāṅgī kampamānā ca jāhnavī |
uvāca vacanaṃ vipra tadā garbhabaloddhatā |
na te śaktāsmi bhagavaṃstejaso'sya vidhāraṇe || 13-84-57||
MHB 13-84-58
विमूढास्मि कृतानेन तथास्वास्थ्यं कृतं परम् ।
विह्वला चास्मि भगवंस्तेजो नष्टं च मेऽनघ ॥ १३-८४-५८॥
vimūḍhāsmi kṛtānena tathāsvāsthyaṃ kṛtaṃ param |
vihvalā cāsmi bhagavaṃstejo naṣṭaṃ ca me'nagha || 13-84-58||
MHB 13-84-59
धारणे नास्य शक्ताहं गर्भस्य तपतां वर ।
उत्स्रक्ष्येऽहमिमं दुःखान्न तु कामात्कथंचन ॥ १३-८४-५९॥
dhāraṇe nāsya śaktāhaṃ garbhasya tapatāṃ vara |
utsrakṣye'hamimaṃ duḥkhānna tu kāmātkathaṃcana || 13-84-59||
MHB 13-84-60
न चेतसोऽस्ति संस्पर्शो मम देव विभावसो ।
आपदर्थे हि संबन्धः सुसूक्ष्मोऽपि महाद्युते ॥ १३-८४-६०॥
na cetaso'sti saṃsparśo mama deva vibhāvaso |
āpadarthe hi saṃbandhaḥ susūkṣmo'pi mahādyute || 13-84-60||
MHB 13-84-61
यदत्र गुणसंपन्नमितरं वा हुताशन ।
त्वय्येव तदहं मन्ये धर्माधर्मौ च केवलौ ॥ १३-८४-६१॥
yadatra guṇasaṃpannamitaraṃ vā hutāśana |
tvayyeva tadahaṃ manye dharmādharmau ca kevalau || 13-84-61||
MHB 13-84-62
तामुवाच ततो वह्निर्धार्यतां धार्यतामयम् ।
गर्भो मत्तेजसा युक्तो महागुणफलोदयः ॥ १३-८४-६२॥
tāmuvāca tato vahnirdhāryatāṃ dhāryatāmayam |
garbho mattejasā yukto mahāguṇaphalodayaḥ || 13-84-62||
MHB 13-84-63
शक्ता ह्यसि महीं कृत्स्नां वोढुं धारयितुं तथा ।
न हि ते किंचिदप्राप्यं मद्रेतोधारणादृते ॥ १३-८४-६३॥
śaktā hyasi mahīṃ kṛtsnāṃ voḍhuṃ dhārayituṃ tathā |
na hi te kiṃcidaprāpyaṃ madretodhāraṇādṛte || 13-84-63||
MHB 13-84-64
सा वह्निना वार्यमाणा देवैश्चापि सरिद्वरा ।
समुत्ससर्ज तं गर्भं मेरौ गिरिवरे तदा ॥ १३-८४-६४॥
sā vahninā vāryamāṇā devaiścāpi saridvarā |
samutsasarja taṃ garbhaṃ merau girivare tadā || 13-84-64||
MHB 13-84-65
समर्था धारणे चापि रुद्रतेजःप्रधर्षिता ।
नाशकत्तं तदा गर्भं संधारयितुमोजसा ॥ १३-८४-६५॥
samarthā dhāraṇe cāpi rudratejaḥpradharṣitā |
nāśakattaṃ tadā garbhaṃ saṃdhārayitumojasā || 13-84-65||
MHB 13-84-66
सा समुत्सृज्य तं दुःखाद्दीप्तवैश्वानरप्रभम् ।
दर्शयामास चाग्निस्तां तदा गङ्गां भृगूद्वह ।
पप्रच्छ सरितां श्रेष्ठां कच्चिद्गर्भः सुखोदयः ॥ १३-८४-६६॥
sā samutsṛjya taṃ duḥkhāddīptavaiśvānaraprabham |
darśayāmāsa cāgnistāṃ tadā gaṅgāṃ bhṛgūdvaha |
papraccha saritāṃ śreṣṭhāṃ kaccidgarbhaḥ sukhodayaḥ || 13-84-66||
MHB 13-84-67
कीदृग्वर्णोऽपि वा देवि कीदृग्रूपश्च दृश्यते ।
तेजसा केन वा युक्तः सर्वमेतद्ब्रवीहि मे ॥ १३-८४-६७॥
kīdṛgvarṇo'pi vā devi kīdṛgrūpaśca dṛśyate |
tejasā kena vā yuktaḥ sarvametadbravīhi me || 13-84-67||
MHB 13-84-68
गङ्गोवाच ।
जातरूपः स गर्भो वै तेजसा त्वमिवानल ।
सुवर्णो विमलो दीप्तः पर्वतं चावभासयत् ॥ १३-८४-६८॥
gaṅgovāca |
jātarūpaḥ sa garbho vai tejasā tvamivānala |
suvarṇo vimalo dīptaḥ parvataṃ cāvabhāsayat || 13-84-68||
MHB 13-84-69
पद्मोत्पलविमिश्राणां ह्रदानामिव शीतलः ।
गन्धोऽस्य स कदम्बानां तुल्यो वै तपतां वर ॥ १३-८४-६९॥
padmotpalavimiśrāṇāṃ hradānāmiva śītalaḥ |
gandho'sya sa kadambānāṃ tulyo vai tapatāṃ vara || 13-84-69||
MHB 13-84-70
तेजसा तस्य गर्भस्य भास्करस्येव रश्मिभिः ।
यद्द्रव्यं परिसंसृष्टं पृथिव्यां पर्वतेषु वा ।
तत्सर्वं काञ्चनीभूतं समन्तात्प्रत्यदृश्यत ॥ १३-८४-७०॥
tejasā tasya garbhasya bhāskarasyeva raśmibhiḥ |
yaddravyaṃ parisaṃsṛṣṭaṃ pṛthivyāṃ parvateṣu vā |
tatsarvaṃ kāñcanībhūtaṃ samantātpratyadṛśyata || 13-84-70||
MHB 13-84-71
पर्यधावत शैलांश्च नदीः प्रस्रवणानि च ।
व्यदीपयत्तेजसा च त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ १३-८४-७१॥
paryadhāvata śailāṃśca nadīḥ prasravaṇāni ca |
vyadīpayattejasā ca trailokyaṃ sacarācaram || 13-84-71||
MHB 13-84-72
एवंरूपः स भगवान्पुत्रस्ते हव्यवाहन ।
सूर्यवैश्वानरसमः कान्त्या सोम इवापरः ।
एवमुक्त्वा तु सा देवी तत्रैवान्तरधीयत ॥ १३-८४-७२॥
evaṃrūpaḥ sa bhagavānputraste havyavāhana |
sūryavaiśvānarasamaḥ kāntyā soma ivāparaḥ |
evamuktvā tu sā devī tatraivāntaradhīyata || 13-84-72||
MHB 13-84-73
पावकश्चापि तेजस्वी कृत्वा कार्यं दिवौकसाम् ।
जगामेष्टं ततो देशं तदा भार्गवनन्दन ॥ १३-८४-७३॥
pāvakaścāpi tejasvī kṛtvā kāryaṃ divaukasām |
jagāmeṣṭaṃ tato deśaṃ tadā bhārgavanandana || 13-84-73||
MHB 13-84-74
एतैः कर्मगुणैर्लोके नामाग्नेः परिगीयते ।
हिरण्यरेता इति वै ऋषिभिर्विबुधैस्तथा ।
पृथिवी च तदा देवी ख्याता वसुमतीति वै ॥ १३-८४-७४॥
etaiḥ karmaguṇairloke nāmāgneḥ parigīyate |
hiraṇyaretā iti vai ṛṣibhirvibudhaistathā |
pṛthivī ca tadā devī khyātā vasumatīti vai || 13-84-74||
MHB 13-84-75
स तु गर्भो महातेजा गाङ्गेयः पावकोद्भवः ।
दिव्यं शरवणं प्राप्य ववृधेऽद्भुतदर्शनः ॥ १३-८४-७५॥
sa tu garbho mahātejā gāṅgeyaḥ pāvakodbhavaḥ |
divyaṃ śaravaṇaṃ prāpya vavṛdhe'dbhutadarśanaḥ || 13-84-75||
MHB 13-84-76
ददृशुः कृत्तिकास्तं तु बालार्कसदृशद्युतिम् ।
जातस्नेहाश्च तं बालं पुपुषुः स्तन्यविस्रवैः ॥ १३-८४-७६॥
dadṛśuḥ kṛttikāstaṃ tu bālārkasadṛśadyutim |
jātasnehāśca taṃ bālaṃ pupuṣuḥ stanyavisravaiḥ || 13-84-76||
MHB 13-84-77
ततः स कार्त्तिकेयत्वमवाप परमद्युतिः ।
स्कन्नत्वात्स्कन्दतां चापि गुहावासाद्गुहोऽभवत् ॥ १३-८४-७७॥
tataḥ sa kārttikeyatvamavāpa paramadyutiḥ |
skannatvātskandatāṃ cāpi guhāvāsādguho'bhavat || 13-84-77||
MHB 13-84-78
एवं सुवर्णमुत्पन्नमपत्यं जातवेदसः ।
तत्र जाम्बूनदं श्रेष्ठं देवानामपि भूषणम् ॥ १३-८४-७८॥
evaṃ suvarṇamutpannamapatyaṃ jātavedasaḥ |
tatra jāmbūnadaṃ śreṣṭhaṃ devānāmapi bhūṣaṇam || 13-84-78||
MHB 13-84-79
ततःप्रभृति चाप्येतज्जातरूपमुदाहृतम् ।
यत्सुवर्णं स भगवानग्निरीशः प्रजापतिः ॥ १३-८४-७९॥
tataḥprabhṛti cāpyetajjātarūpamudāhṛtam |
yatsuvarṇaṃ sa bhagavānagnirīśaḥ prajāpatiḥ || 13-84-79||
MHB 13-84-80
पवित्राणां पवित्रं हि कनकं द्विजसत्तम ।
अग्नीषोमात्मकं चैव जातरूपमुदाहृतम् ॥ १३-८४-८०॥
pavitrāṇāṃ pavitraṃ hi kanakaṃ dvijasattama |
agnīṣomātmakaṃ caiva jātarūpamudāhṛtam || 13-84-80||
MHB 13-84-81
रत्नानामुत्तमं रत्नं भूषणानां तथोत्तमम् ।
पवित्रं च पवित्राणां मङ्गलानां च मङ्गलम् ॥ १३-८४-८१॥
ratnānāmuttamaṃ ratnaṃ bhūṣaṇānāṃ tathottamam |
pavitraṃ ca pavitrāṇāṃ maṅgalānāṃ ca maṅgalam || 13-84-81||
Adhyaya: 85/154 (70)
MHB 13-85-1
वसिष्ठ उवाच ।
अपि चेदं पुरा राम श्रुतं मे ब्रह्मदर्शनम् ।
पितामहस्य यद्वृत्तं ब्रह्मणः परमात्मनः ॥ १३-८५-१॥
vasiṣṭha uvāca |
api cedaṃ purā rāma śrutaṃ me brahmadarśanam |
pitāmahasya yadvṛttaṃ brahmaṇaḥ paramātmanaḥ || 13-85-1||
MHB 13-85-2
देवस्य महतस्तात वारुणीं बिभ्रतस्तनुम् ।
ऐश्वर्ये वारुणे राम रुद्रस्येशस्य वै प्रभो ॥ १३-८५-२॥
devasya mahatastāta vāruṇīṃ bibhratastanum |
aiśvarye vāruṇe rāma rudrasyeśasya vai prabho || 13-85-2||
MHB 13-85-3
आजग्मुर्मुनयः सर्वे देवाश्चाग्निपुरोगमाः ।
यज्ञाङ्गानि च सर्वाणि वषट्कारश्च मूर्तिमान् ॥ १३-८५-३॥
ājagmurmunayaḥ sarve devāścāgnipurogamāḥ |
yajñāṅgāni ca sarvāṇi vaṣaṭkāraśca mūrtimān || 13-85-3||
MHB 13-85-4
मूर्तिमन्ति च सामानि यजूंषि च सहस्रशः ।
ऋग्वेदश्चागमत्तत्र पदक्रमविभूषितः ॥ १३-८५-४॥
mūrtimanti ca sāmāni yajūṃṣi ca sahasraśaḥ |
ṛgvedaścāgamattatra padakramavibhūṣitaḥ || 13-85-4||
MHB 13-85-5
लक्षणानि स्वराः स्तोभा निरुक्तं स्वरभक्तयः ।
ओंकारश्चावसन्नेत्रे निग्रहप्रग्रहौ तथा ॥ १३-८५-५॥
lakṣaṇāni svarāḥ stobhā niruktaṃ svarabhaktayaḥ |
oṃkāraścāvasannetre nigrahapragrahau tathā || 13-85-5||
MHB 13-85-6
वेदाश्च सोपनिषदो विद्या सावित्र्यथापि च ।
भूतं भव्यं भविष्यच्च दधार भगवाञ्शिवः ।
जुह्वच्चात्मन्यथात्मानं स्वयमेव तदा प्रभो ॥ १३-८५-६॥
vedāśca sopaniṣado vidyā sāvitryathāpi ca |
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca dadhāra bhagavāñśivaḥ |
juhvaccātmanyathātmānaṃ svayameva tadā prabho || 13-85-6||
MHB 13-85-7
देवपत्न्यश्च कन्याश्च देवानां चैव मातरः ।
आजग्मुः सहितास्तत्र तदा भृगुकुलोद्वह ॥ १३-८५-७॥
devapatnyaśca kanyāśca devānāṃ caiva mātaraḥ |
ājagmuḥ sahitāstatra tadā bhṛgukulodvaha || 13-85-7||
MHB 13-85-8
यज्ञं पशुपतेः प्रीता वरुणस्य महात्मनः ।
स्वयंभुवस्तु ता दृष्ट्वा रेतः समपतद्भुवि ॥ १३-८५-८॥
yajñaṃ paśupateḥ prītā varuṇasya mahātmanaḥ |
svayaṃbhuvastu tā dṛṣṭvā retaḥ samapatadbhuvi || 13-85-8||
MHB 13-85-9
तस्य शुक्रस्य निष्पन्दात्पांसून्संगृह्य भूमितः ।
प्रास्यत्पूषा कराभ्यां वै तस्मिन्नेव हुताशने ॥ १३-८५-९॥
tasya śukrasya niṣpandātpāṃsūnsaṃgṛhya bhūmitaḥ |
prāsyatpūṣā karābhyāṃ vai tasminneva hutāśane || 13-85-9||
MHB 13-85-10
ततस्तस्मिन्संप्रवृत्ते सत्रे ज्वलितपावके ।
ब्रह्मणो जुह्वतस्तत्र प्रादुर्भावो बभूव ह ॥ १३-८५-१०॥
tatastasminsaṃpravṛtte satre jvalitapāvake |
brahmaṇo juhvatastatra prādurbhāvo babhūva ha || 13-85-10||
MHB 13-85-11
स्कन्नमात्रं च तच्छुक्रं स्रुवेण प्रतिगृह्य सः ।
आज्यवन्मन्त्रवच्चापि सोऽजुहोद्भृगुनन्दन ॥ १३-८५-११॥
skannamātraṃ ca tacchukraṃ sruveṇa pratigṛhya saḥ |
ājyavanmantravaccāpi so'juhodbhṛgunandana || 13-85-11||
MHB 13-85-12
ततः संजनयामास भूतग्रामं स वीर्यवान् ।
ततस्तु तेजसस्तस्माज्जज्ञे लोकेषु तैजसम् ॥ १३-८५-१२॥
tataḥ saṃjanayāmāsa bhūtagrāmaṃ sa vīryavān |
tatastu tejasastasmājjajñe lokeṣu taijasam || 13-85-12||
MHB 13-85-13
तमसस्तामसा भावा व्यापि सत्त्वं तथोभयम् ।
सगुणस्तेजसो नित्यं तमस्याकाशमेव च ॥ १३-८५-१३॥
tamasastāmasā bhāvā vyāpi sattvaṃ tathobhayam |
saguṇastejaso nityaṃ tamasyākāśameva ca || 13-85-13||
MHB 13-85-14
सर्वभूतेष्वथ तथा सत्त्वं तेजस्तथा तमः ।
शुक्रे हुतेऽग्नौ तस्मिंस्तु प्रादुरासंस्त्रयः प्रभो ॥ १३-८५-१४॥
sarvabhūteṣvatha tathā sattvaṃ tejastathā tamaḥ |
śukre hute'gnau tasmiṃstu prādurāsaṃstrayaḥ prabho || 13-85-14||
MHB 13-85-15
पुरुषा वपुषा युक्ता युक्ताः प्रसवजैर्गुणैः ।
भृगित्येव भृगुः पूर्वमङ्गारेभ्योऽङ्गिराभवत् ॥ १३-८५-१५॥
puruṣā vapuṣā yuktā yuktāḥ prasavajairguṇaiḥ |
bhṛgityeva bhṛguḥ pūrvamaṅgārebhyo'ṅgirābhavat || 13-85-15||
MHB 13-85-16
अङ्गारसंश्रयाच्चैव कविरित्यपरोऽभवत् ।
सह ज्वालाभिरुत्पन्नो भृगुस्तस्माद्भृगुः स्मृतः ॥ १३-८५-१६॥
aṅgārasaṃśrayāccaiva kavirityaparo'bhavat |
saha jvālābhirutpanno bhṛgustasmādbhṛguḥ smṛtaḥ || 13-85-16||
MHB 13-85-17
मरीचिभ्यो मरीचिस्तु मारीचः कश्यपो ह्यभूत् ।
अङ्गारेभ्योऽङ्गिरास्तात वालखिल्याः शिलोच्चयात् ।
अत्रैवात्रेति च विभो जातमत्रिं वदन्त्यपि ॥ १३-८५-१७॥
marīcibhyo marīcistu mārīcaḥ kaśyapo hyabhūt |
aṅgārebhyo'ṅgirāstāta vālakhilyāḥ śiloccayāt |
atraivātreti ca vibho jātamatriṃ vadantyapi || 13-85-17||
MHB 13-85-18
तथा भस्मव्यपोहेभ्यो ब्रह्मर्षिगणसंमिताः ।
वैखानसाः समुत्पन्नास्तपःश्रुतगुणेप्सवः ।
अश्रुतोऽस्य समुत्पन्नावश्विनौ रूपसंमतौ ॥ १३-८५-१८॥
tathā bhasmavyapohebhyo brahmarṣigaṇasaṃmitāḥ |
vaikhānasāḥ samutpannāstapaḥśrutaguṇepsavaḥ |
aśruto'sya samutpannāvaśvinau rūpasaṃmatau || 13-85-18||
MHB 13-85-19
शेषाः प्रजानां पतयः स्रोतोभ्यस्तस्य जज्ञिरे ।
ऋषयो लोमकूपेभ्यः स्वेदाच्छन्दो मलात्मकम् ॥ १३-८५-१९॥
śeṣāḥ prajānāṃ patayaḥ srotobhyastasya jajñire |
ṛṣayo lomakūpebhyaḥ svedācchando malātmakam || 13-85-19||
MHB 13-85-20
एतस्मात्कारणादाहुरग्निं सर्वास्तु देवताः ।
ऋषयः श्रुतसंपन्ना वेदप्रामाण्यदर्शनात् ॥ १३-८५-२०॥
etasmātkāraṇādāhuragniṃ sarvāstu devatāḥ |
ṛṣayaḥ śrutasaṃpannā vedaprāmāṇyadarśanāt || 13-85-20||
MHB 13-85-21
यानि दारूणि ते मासा निर्यासाः पक्षसंज्ञिताः ।
अहोरात्रा मुहूर्तास्तु पित्तं ज्योतिश्च वारुणम् ॥ १३-८५-२१॥
yāni dārūṇi te māsā niryāsāḥ pakṣasaṃjñitāḥ |
ahorātrā muhūrtāstu pittaṃ jyotiśca vāruṇam || 13-85-21||
MHB 13-85-22
रौद्रं लोहितमित्याहुर्लोहितात्कनकं स्मृतम् ।
तन्मैत्रमिति विज्ञेयं धूमाच्च वसवः स्मृताः ॥ १३-८५-२२॥
raudraṃ lohitamityāhurlohitātkanakaṃ smṛtam |
tanmaitramiti vijñeyaṃ dhūmācca vasavaḥ smṛtāḥ || 13-85-22||
MHB 13-85-23
अर्चिषो याश्च ते रुद्रास्तथादित्या महाप्रभाः ।
उद्दिष्टास्ते तथाङ्गारा ये धिष्ण्येषु दिवि स्थिताः ॥ १३-८५-२३॥
arciṣo yāśca te rudrāstathādityā mahāprabhāḥ |
uddiṣṭāste tathāṅgārā ye dhiṣṇyeṣu divi sthitāḥ || 13-85-23||
MHB 13-85-24
आदिनाथश्च लोकस्य तत्परं ब्रह्म तद्ध्रुवम् ।
सर्वकामदमित्याहुस्तत्र हव्यमुदावहत् ॥ १३-८५-२४॥
ādināthaśca lokasya tatparaṃ brahma taddhruvam |
sarvakāmadamityāhustatra havyamudāvahat || 13-85-24||
MHB 13-85-25
ततोऽब्रवीन्महादेवो वरुणः परमात्मकः ।
मम सत्रमिदं दिव्यमहं गृहपतिस्त्विह ॥ १३-८५-२५॥
tato'bravīnmahādevo varuṇaḥ paramātmakaḥ |
mama satramidaṃ divyamahaṃ gṛhapatistviha || 13-85-25||
MHB 13-85-26
त्रीणि पूर्वाण्यपत्यानि मम तानि न संशयः ।
इति जानीत खगमा मम यज्ञफलं हि तत् ॥ १३-८५-२६॥
trīṇi pūrvāṇyapatyāni mama tāni na saṃśayaḥ |
iti jānīta khagamā mama yajñaphalaṃ hi tat || 13-85-26||
MHB 13-85-27
अग्निरुवाच ।
मदङ्गेभ्यः प्रसूतानि मदाश्रयकृतानि च ।
ममैव तान्यपत्यानि वरुणो ह्यवशात्मकः ॥ १३-८५-२७॥
agniruvāca |
madaṅgebhyaḥ prasūtāni madāśrayakṛtāni ca |
mamaiva tānyapatyāni varuṇo hyavaśātmakaḥ || 13-85-27||
MHB 13-85-28
अथाब्रवील्लोकगुरुर्ब्रह्मा लोकपितामहः ।
ममैव तान्यपत्यानि मम शुक्रं हुतं हि तत् ॥ १३-८५-२८॥
athābravīllokagururbrahmā lokapitāmahaḥ |
mamaiva tānyapatyāni mama śukraṃ hutaṃ hi tat || 13-85-28||
MHB 13-85-29
अहं वक्ता च मन्त्रस्य होता शुक्रस्य चैव ह ।
यस्य बीजं फलं तस्य शुक्रं चेत्कारणं मतम् ॥ १३-८५-२९॥
ahaṃ vaktā ca mantrasya hotā śukrasya caiva ha |
yasya bījaṃ phalaṃ tasya śukraṃ cetkāraṇaṃ matam || 13-85-29||
MHB 13-85-30
ततोऽब्रुवन्देवगणाः पितामहमुपेत्य वै ।
कृताञ्जलिपुटाः सर्वे शिरोभिरभिवन्द्य च ॥ १३-८५-३०॥
tato'bruvandevagaṇāḥ pitāmahamupetya vai |
kṛtāñjalipuṭāḥ sarve śirobhirabhivandya ca || 13-85-30||
MHB 13-85-31
वयं च भगवन्सर्वे जगच्च सचराचरम् ।
तवैव प्रसवाः सर्वे तस्मादग्निर्विभावसुः ।
वरुणश्चेश्वरो देवो लभतां काममीप्सितम् ॥ १३-८५-३१॥
vayaṃ ca bhagavansarve jagacca sacarācaram |
tavaiva prasavāḥ sarve tasmādagnirvibhāvasuḥ |
varuṇaśceśvaro devo labhatāṃ kāmamīpsitam || 13-85-31||
MHB 13-85-32
निसर्गाद्वरुणश्चापि ब्रह्मणो यादसां पतिः ।
जग्राह वै भृगुं पूर्वमपत्यं सूर्यवर्चसम् ॥ १३-८५-३२॥
nisargādvaruṇaścāpi brahmaṇo yādasāṃ patiḥ |
jagrāha vai bhṛguṃ pūrvamapatyaṃ sūryavarcasam || 13-85-32||
MHB 13-85-33
ईश्वरोऽङ्गिरसं चाग्नेरपत्यार्थेऽभ्यकल्पयत् ।
पितामहस्त्वपत्यं वै कविं जग्राह तत्त्ववित् ॥ १३-८५-३३॥
īśvaro'ṅgirasaṃ cāgnerapatyārthe'bhyakalpayat |
pitāmahastvapatyaṃ vai kaviṃ jagrāha tattvavit || 13-85-33||
MHB 13-85-34
तदा स वारुणः ख्यातो भृगुः प्रसवकर्मकृत् ।
आग्नेयस्त्वङ्गिराः श्रीमान्कविर्ब्राह्मो महायशाः ।
भार्गवाङ्गिरसौ लोके लोकसंतानलक्षणौ ॥ १३-८५-३४॥
tadā sa vāruṇaḥ khyāto bhṛguḥ prasavakarmakṛt |
āgneyastvaṅgirāḥ śrīmānkavirbrāhmo mahāyaśāḥ |
bhārgavāṅgirasau loke lokasaṃtānalakṣaṇau || 13-85-34||
MHB 13-85-35
एते विप्रवराः सर्वे प्रजानां पतयस्त्रयः ।
सर्वं संतानमेतेषामिदमित्युपधारय ॥ १३-८५-३५॥
ete vipravarāḥ sarve prajānāṃ patayastrayaḥ |
sarvaṃ saṃtānameteṣāmidamityupadhāraya || 13-85-35||
MHB 13-85-36
भृगोस्तु पुत्रास्तत्रासन्सप्त तुल्या भृगोर्गुणैः ।
च्यवनो वज्रशीर्षश्च शुचिरौर्वस्तथैव च ॥ १३-८५-३६॥
bhṛgostu putrāstatrāsansapta tulyā bhṛgorguṇaiḥ |
cyavano vajraśīrṣaśca śuciraurvastathaiva ca || 13-85-36||
MHB 13-85-37
शुक्रो वरेण्यश्च विभुः सवनश्चेति सप्त ते ।
भार्गवा वारुणाः सर्वे येषां वंशे भवानपि ॥ १३-८५-३७॥
śukro vareṇyaśca vibhuḥ savanaśceti sapta te |
bhārgavā vāruṇāḥ sarve yeṣāṃ vaṃśe bhavānapi || 13-85-37||
MHB 13-85-38
अष्टौ चाङ्गिरसः पुत्रा वारुणास्तेऽप्युदाहृताः ।
बृहस्पतिरुतथ्यश्च वयस्यः शान्तिरेव च ॥ १३-८५-३८॥
aṣṭau cāṅgirasaḥ putrā vāruṇāste'pyudāhṛtāḥ |
bṛhaspatirutathyaśca vayasyaḥ śāntireva ca || 13-85-38||
MHB 13-85-39
घोरो विरूपः संवर्तः सुधन्वा चाष्टमः स्मृतः ।
एतेऽष्टावग्निजाः सर्वे ज्ञाननिष्ठा निरामयाः ॥ १३-८५-३९॥
ghoro virūpaḥ saṃvartaḥ sudhanvā cāṣṭamaḥ smṛtaḥ |
ete'ṣṭāvagnijāḥ sarve jñānaniṣṭhā nirāmayāḥ || 13-85-39||
MHB 13-85-40
ब्राह्मणस्य कवेः पुत्रा वारुणास्तेऽप्युदाहृताः ।
अष्टौ प्रसवजैर्युक्ता गुणैर्ब्रह्मविदः शुभाः ॥ १३-८५-४०॥
brāhmaṇasya kaveḥ putrā vāruṇāste'pyudāhṛtāḥ |
aṣṭau prasavajairyuktā guṇairbrahmavidaḥ śubhāḥ || 13-85-40||
MHB 13-85-41
कविः काव्यश्च विष्णुश्च बुद्धिमानुशनास्तथा ।
भृगुश्च विरजाश्चैव काशी चोग्रश्च धर्मवित् ॥ १३-८५-४१॥
kaviḥ kāvyaśca viṣṇuśca buddhimānuśanāstathā |
bhṛguśca virajāścaiva kāśī cograśca dharmavit || 13-85-41||
MHB 13-85-42
अष्टौ कविसुता ह्येते सर्वमेभिर्जगत्ततम् ।
प्रजापतय एते हि प्रजानां यैरिमाः प्रजाः ॥ १३-८५-४२॥
aṣṭau kavisutā hyete sarvamebhirjagattatam |
prajāpataya ete hi prajānāṃ yairimāḥ prajāḥ || 13-85-42||
MHB 13-85-43
एवमङ्गिरसश्चैव कवेश्च प्रसवान्वयैः ।
भृगोश्च भृगुशार्दूल वंशजैः सततं जगत् ॥ १३-८५-४३॥
evamaṅgirasaścaiva kaveśca prasavānvayaiḥ |
bhṛgośca bhṛguśārdūla vaṃśajaiḥ satataṃ jagat || 13-85-43||
MHB 13-85-44
वरुणश्चादितो विप्र जग्राह प्रभुरीश्वरः ।
कविं तात भृगुं चैव तस्मात्तौ वारुणौ स्मृतौ ॥ १३-८५-४४॥
varuṇaścādito vipra jagrāha prabhurīśvaraḥ |
kaviṃ tāta bhṛguṃ caiva tasmāttau vāruṇau smṛtau || 13-85-44||
MHB 13-85-45
जग्राहाङ्गिरसं देवः शिखी तस्माद्धुताशनः ।
तस्मादङ्गिरसो ज्ञेयाः सर्व एव तदन्वयाः ॥ १३-८५-४५॥
jagrāhāṅgirasaṃ devaḥ śikhī tasmāddhutāśanaḥ |
tasmādaṅgiraso jñeyāḥ sarva eva tadanvayāḥ || 13-85-45||
MHB 13-85-46
ब्रह्मा पितामहः पूर्वं देवताभिः प्रसादितः ।
इमे नः संतरिष्यन्ति प्रजाभिर्जगदीश्वराः ॥ १३-८५-४६॥
brahmā pitāmahaḥ pūrvaṃ devatābhiḥ prasāditaḥ |
ime naḥ saṃtariṣyanti prajābhirjagadīśvarāḥ || 13-85-46||
MHB 13-85-47
सर्वे प्रजानां पतयः सर्वे चातितपस्विनः ।
त्वत्प्रसादादिमं लोकं तारयिष्यन्ति शाश्वतम् ॥ १३-८५-४७॥
sarve prajānāṃ patayaḥ sarve cātitapasvinaḥ |
tvatprasādādimaṃ lokaṃ tārayiṣyanti śāśvatam || 13-85-47||
MHB 13-85-48
तथैव वंशकर्तारस्तव तेजोविवर्धनाः ।
भवेयुर्वेदविदुषः सर्वे वाक्पतयस्तथा ॥ १३-८५-४८॥
tathaiva vaṃśakartārastava tejovivardhanāḥ |
bhaveyurvedaviduṣaḥ sarve vākpatayastathā || 13-85-48||
MHB 13-85-49
देवपक्षधराः सौम्याः प्राजापत्या महर्षयः ।
आप्नुवन्ति तपश्चैव ब्रह्मचर्यं परं तथा ॥ १३-८५-४९॥
devapakṣadharāḥ saumyāḥ prājāpatyā maharṣayaḥ |
āpnuvanti tapaścaiva brahmacaryaṃ paraṃ tathā || 13-85-49||
MHB 13-85-50
सर्वे हि वयमेते च तवैव प्रसवः प्रभो ।
देवानां ब्राह्मणानां च त्वं हि कर्ता पितामह ॥ १३-८५-५०॥
sarve hi vayamete ca tavaiva prasavaḥ prabho |
devānāṃ brāhmaṇānāṃ ca tvaṃ hi kartā pitāmaha || 13-85-50||
MHB 13-85-51
मरीचिमादितः कृत्वा सर्वे चैवाथ भार्गवाः ।
अपत्यानीति संप्रेक्ष्य क्षमयाम पितामह ॥ १३-८५-५१॥
marīcimāditaḥ kṛtvā sarve caivātha bhārgavāḥ |
apatyānīti saṃprekṣya kṣamayāma pitāmaha || 13-85-51||
MHB 13-85-52
ते त्वनेनैव रूपेण प्रजनिष्यन्ति वै प्रजाः ।
स्थापयिष्यन्ति चात्मानं युगादिनिधने तथा ॥ १३-८५-५२॥
te tvanenaiva rūpeṇa prajaniṣyanti vai prajāḥ |
sthāpayiṣyanti cātmānaṃ yugādinidhane tathā || 13-85-52||
MHB 13-85-53
एवमेतत्पुरा वृत्तं तस्य यज्ञे महात्मनः ।
देवश्रेष्ठस्य लोकादौ वारुणीं बिभ्रतस्तनुम् ॥ १३-८५-५३॥
evametatpurā vṛttaṃ tasya yajñe mahātmanaḥ |
devaśreṣṭhasya lokādau vāruṇīṃ bibhratastanum || 13-85-53||
MHB 13-85-54
अग्निर्ब्रह्मा पशुपतिः शर्वो रुद्रः प्रजापतिः ।
अग्नेरपत्यमेतद्वै सुवर्णमिति धारणा ॥ १३-८५-५४॥
agnirbrahmā paśupatiḥ śarvo rudraḥ prajāpatiḥ |
agnerapatyametadvai suvarṇamiti dhāraṇā || 13-85-54||
MHB 13-85-55
अग्न्यभावे च कुर्वन्ति वह्निस्थानेषु काञ्चनम् ।
जामदग्न्य प्रमाणज्ञा वेदश्रुतिनिदर्शनात् ॥ १३-८५-५५॥
agnyabhāve ca kurvanti vahnisthāneṣu kāñcanam |
jāmadagnya pramāṇajñā vedaśrutinidarśanāt || 13-85-55||
MHB 13-85-56
कुशस्तम्बे जुहोत्यग्निं सुवर्णं तत्र संस्थितम् ।
हुते प्रीतिकरीमृद्धिं भगवांस्तत्र मन्यते ॥ १३-८५-५६॥
kuśastambe juhotyagniṃ suvarṇaṃ tatra saṃsthitam |
hute prītikarīmṛddhiṃ bhagavāṃstatra manyate || 13-85-56||
MHB 13-85-57
तस्मादग्निपराः सर्वा देवता इति शुश्रुम ।
ब्रह्मणो हि प्रसूतोऽग्निरग्नेरपि च काञ्चनम् ॥ १३-८५-५७॥
tasmādagniparāḥ sarvā devatā iti śuśruma |
brahmaṇo hi prasūto'gniragnerapi ca kāñcanam || 13-85-57||
MHB 13-85-58
तस्माद्ये वै प्रयच्छन्ति सुवर्णं धर्मदर्शिनः ।
देवतास्ते प्रयच्छन्ति समस्ता इति नः श्रुतम् ॥ १३-८५-५८॥
tasmādye vai prayacchanti suvarṇaṃ dharmadarśinaḥ |
devatāste prayacchanti samastā iti naḥ śrutam || 13-85-58||
MHB 13-85-59
तस्य चातमसो लोका गच्छतः परमां गतिम् ।
स्वर्लोके राजराज्येन सोऽभिषिच्येत भार्गव ॥ १३-८५-५९॥
tasya cātamaso lokā gacchataḥ paramāṃ gatim |
svarloke rājarājyena so'bhiṣicyeta bhārgava || 13-85-59||
MHB 13-85-60
आदित्योदयने प्राप्ते विधिमन्त्रपुरस्कृतम् ।
ददाति काञ्चनं यो वै दुःस्वप्नं प्रतिहन्ति सः ॥ १३-८५-६०॥
ādityodayane prāpte vidhimantrapuraskṛtam |
dadāti kāñcanaṃ yo vai duḥsvapnaṃ pratihanti saḥ || 13-85-60||
MHB 13-85-61
ददात्युदितमात्रे यस्तस्य पाप्मा विधूयते ।
मध्याह्ने ददतो रुक्मं हन्ति पापमनागतम् ॥ १३-८५-६१॥
dadātyuditamātre yastasya pāpmā vidhūyate |
madhyāhne dadato rukmaṃ hanti pāpamanāgatam || 13-85-61||
MHB 13-85-62
ददाति पश्चिमां संध्यां यः सुवर्णं धृतव्रतः ।
ब्रह्मवाय्वग्निसोमानां सालोक्यमुपयाति सः ॥ १३-८५-६२॥
dadāti paścimāṃ saṃdhyāṃ yaḥ suvarṇaṃ dhṛtavrataḥ |
brahmavāyvagnisomānāṃ sālokyamupayāti saḥ || 13-85-62||
MHB 13-85-63
सेन्द्रेषु चैव लोकेषु प्रतिष्ठां प्राप्नुते शुभाम् ।
इह लोके यशः प्राप्य शान्तपाप्मा प्रमोदते ॥ १३-८५-६३॥
sendreṣu caiva lokeṣu pratiṣṭhāṃ prāpnute śubhām |
iha loke yaśaḥ prāpya śāntapāpmā pramodate || 13-85-63||
MHB 13-85-64
ततः संपद्यतेऽन्येषु लोकेष्वप्रतिमः सदा ।
अनावृतगतिश्चैव कामचारी भवत्युत ॥ १३-८५-६४॥
tataḥ saṃpadyate'nyeṣu lokeṣvapratimaḥ sadā |
anāvṛtagatiścaiva kāmacārī bhavatyuta || 13-85-64||
MHB 13-85-65
न च क्षरति तेभ्यः स शश्वच्चैवाप्नुते महत् ।
सुवर्णमक्षयं दत्त्वा लोकानाप्नोति पुष्कलान् ॥ १३-८५-६५॥
na ca kṣarati tebhyaḥ sa śaśvaccaivāpnute mahat |
suvarṇamakṣayaṃ dattvā lokānāpnoti puṣkalān || 13-85-65||
MHB 13-85-66
यस्तु संजनयित्वाग्निमादित्योदयनं प्रति ।
दद्याद्वै व्रतमुद्दिश्य सर्वान्कामान्समश्नुते ॥ १३-८५-६६॥
yastu saṃjanayitvāgnimādityodayanaṃ prati |
dadyādvai vratamuddiśya sarvānkāmānsamaśnute || 13-85-66||
MHB 13-85-67
अग्निरित्येव तत्प्राहुः प्रदानं वै सुखावहम् ।
यथेष्टगुणसंपन्नं प्रवर्तकमिति स्मृतम् ॥ १३-८५-६७॥
agnirityeva tatprāhuḥ pradānaṃ vai sukhāvaham |
yatheṣṭaguṇasaṃpannaṃ pravartakamiti smṛtam || 13-85-67||
MHB 13-85-68
भीष्म उवाच ।
इत्युक्तः स वसिष्ठेन जामदग्न्यः प्रतापवान् ।
ददौ सुवर्णं विप्रेभ्यो व्यमुच्यत च किल्बिषात् ॥ १३-८५-६८॥
bhīṣma uvāca |
ityuktaḥ sa vasiṣṭhena jāmadagnyaḥ pratāpavān |
dadau suvarṇaṃ viprebhyo vyamucyata ca kilbiṣāt || 13-85-68||
MHB 13-85-69
एतत्ते सर्वमाख्यातं सुवर्णस्य महीपते ।
प्रदानस्य फलं चैव जन्म चाग्न्यमनुत्तमम् ॥ १३-८५-६९॥
etatte sarvamākhyātaṃ suvarṇasya mahīpate |
pradānasya phalaṃ caiva janma cāgnyamanuttamam || 13-85-69||
MHB 13-85-70
तस्मात्त्वमपि विप्रेभ्यः प्रयच्छ कनकं बहु ।
ददत्सुवर्णं नृपते किल्बिषाद्विप्रमोक्ष्यसि ॥ १३-८५-७०॥
tasmāttvamapi viprebhyaḥ prayaccha kanakaṃ bahu |
dadatsuvarṇaṃ nṛpate kilbiṣādvipramokṣyasi || 13-85-70||
Adhyaya: 86/154 (34)
MHB 13-86-1
युधिष्ठिर उवाच ।
उक्ताः पितामहेनेह सुवर्णस्य विधानतः ।
विस्तरेण प्रदानस्य ये गुणाः श्रुतिलक्षणाः ॥ १३-८६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
uktāḥ pitāmaheneha suvarṇasya vidhānataḥ |
vistareṇa pradānasya ye guṇāḥ śrutilakṣaṇāḥ || 13-86-1||
MHB 13-86-2
यत्तु कारणमुत्पत्तेः सुवर्णस्येह कीर्तितम् ।
स कथं तारकः प्राप्तो निधनं तद्ब्रवीहि मे ॥ १३-८६-२॥
yattu kāraṇamutpatteḥ suvarṇasyeha kīrtitam |
sa kathaṃ tārakaḥ prāpto nidhanaṃ tadbravīhi me || 13-86-2||
MHB 13-86-3
उक्तः स देवतानां हि अवध्य इति पार्थिव ।
न च तस्येह ते मृत्युर्विस्तरेण प्रकीर्तितः ॥ १३-८६-३॥
uktaḥ sa devatānāṃ hi avadhya iti pārthiva |
na ca tasyeha te mṛtyurvistareṇa prakīrtitaḥ || 13-86-3||
MHB 13-86-4
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्तः कुरुकुलोद्वह ।
कार्त्स्न्येन तारकवधं परं कौतूहलं हि मे ॥ १३-८६-४॥
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tvattaḥ kurukulodvaha |
kārtsnyena tārakavadhaṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me || 13-86-4||
MHB 13-86-5
भीष्म उवाच ।
विपन्नकृत्या राजेन्द्र देवता ऋषयस्तथा ।
कृत्तिकाश्चोदयामासुरपत्यभरणाय वै ॥ १३-८६-५॥
bhīṣma uvāca |
vipannakṛtyā rājendra devatā ṛṣayastathā |
kṛttikāścodayāmāsurapatyabharaṇāya vai || 13-86-5||
MHB 13-86-6
न देवतानां काचिद्धि समर्था जातवेदसः ।
एकापि शक्ता तं गर्भं संधारयितुमोजसा ॥ १३-८६-६॥
na devatānāṃ kāciddhi samarthā jātavedasaḥ |
ekāpi śaktā taṃ garbhaṃ saṃdhārayitumojasā || 13-86-6||
MHB 13-86-7
षण्णां तासां ततः प्रीतः पावको गर्भधारणात् ।
स्वेन तेजोविसर्गेण वीर्येण परमेण च ॥ १३-८६-७॥
ṣaṇṇāṃ tāsāṃ tataḥ prītaḥ pāvako garbhadhāraṇāt |
svena tejovisargeṇa vīryeṇa parameṇa ca || 13-86-7||
MHB 13-86-8
तास्तु षट्कृत्तिका गर्भं पुपुषुर्जातवेदसः ।
षट्सु वर्त्मसु तेजोऽग्नेः सकलं निहितं प्रभो ॥ १३-८६-८॥
tāstu ṣaṭkṛttikā garbhaṃ pupuṣurjātavedasaḥ |
ṣaṭsu vartmasu tejo'gneḥ sakalaṃ nihitaṃ prabho || 13-86-8||
MHB 13-86-9
ततस्ता वर्धमानस्य कुमारस्य महात्मनः ।
तेजसाभिपरीताङ्ग्यो न क्वचिच्छर्म लेभिरे ॥ १३-८६-९॥
tatastā vardhamānasya kumārasya mahātmanaḥ |
tejasābhiparītāṅgyo na kvaciccharma lebhire || 13-86-9||
MHB 13-86-10
ततस्तेजःपरीताङ्ग्यः सर्वाः काल उपस्थिते ।
समं गर्भं सुषुविरे कृत्तिकास्ता नरर्षभ ॥ १३-८६-१०॥
tatastejaḥparītāṅgyaḥ sarvāḥ kāla upasthite |
samaṃ garbhaṃ suṣuvire kṛttikāstā nararṣabha || 13-86-10||
MHB 13-86-11
ततस्तं षडधिष्ठानं गर्भमेकत्वमागतम् ।
पृथिवी प्रतिजग्राह कान्तीपुरसमीपतः ॥ १३-८६-११॥
tatastaṃ ṣaḍadhiṣṭhānaṃ garbhamekatvamāgatam |
pṛthivī pratijagrāha kāntīpurasamīpataḥ || 13-86-11||
MHB 13-86-12
स गर्भो दिव्यसंस्थानो दीप्तिमान्पावकप्रभः ।
दिव्यं शरवणं प्राप्य ववृधे प्रियदर्शनः ॥ १३-८६-१२॥
sa garbho divyasaṃsthāno dīptimānpāvakaprabhaḥ |
divyaṃ śaravaṇaṃ prāpya vavṛdhe priyadarśanaḥ || 13-86-12||
MHB 13-86-13
ददृशुः कृत्तिकास्तं तु बालं वह्निसमद्युतिम् ।
जातस्नेहाश्च सौहार्दात्पुपुषुः स्तन्यविस्रवैः ॥ १३-८६-१३॥
dadṛśuḥ kṛttikāstaṃ tu bālaṃ vahnisamadyutim |
jātasnehāśca sauhārdātpupuṣuḥ stanyavisravaiḥ || 13-86-13||
MHB 13-86-14
अभवत्कार्त्तिकेयः स त्रैलोक्ये सचराचरे ।
स्कन्नत्वात्स्कन्दतां चाप गुहावासाद्गुहोऽभवत् ॥ १३-८६-१४॥
abhavatkārttikeyaḥ sa trailokye sacarācare |
skannatvātskandatāṃ cāpa guhāvāsādguho'bhavat || 13-86-14||
MHB 13-86-15
ततो देवास्त्रयस्त्रिंशद्दिशश्च सदिगीश्वराः ।
रुद्रो धाता च विष्णुश्च यज्ञः पूषार्यमा भगः ॥ १३-८६-१५॥
tato devāstrayastriṃśaddiśaśca sadigīśvarāḥ |
rudro dhātā ca viṣṇuśca yajñaḥ pūṣāryamā bhagaḥ || 13-86-15||
MHB 13-86-16
अंशो मित्रश्च साध्याश्च वसवो वासवोऽश्विनौ ।
आपो वायुर्नभश्चन्द्रो नक्षत्राणि ग्रहा रविः ॥ १३-८६-१६॥
aṃśo mitraśca sādhyāśca vasavo vāsavo'śvinau |
āpo vāyurnabhaścandro nakṣatrāṇi grahā raviḥ || 13-86-16||
MHB 13-86-17
पृथग्भूतानि चान्यानि यानि देवार्पणानि वै ।
आजग्मुस्तत्र तं द्रष्टुं कुमारं ज्वलनात्मजम् ।
ऋषयस्तुष्टुवुश्चैव गन्धर्वाश्च जगुस्तथा ॥ १३-८६-१७॥
pṛthagbhūtāni cānyāni yāni devārpaṇāni vai |
ājagmustatra taṃ draṣṭuṃ kumāraṃ jvalanātmajam |
ṛṣayastuṣṭuvuścaiva gandharvāśca jagustathā || 13-86-17||
MHB 13-86-18
षडाननं कुमारं तं द्विषडक्षं द्विजप्रियम् ।
पीनांसं द्वादशभुजं पावकादित्यवर्चसम् ॥ १३-८६-१८॥
ṣaḍānanaṃ kumāraṃ taṃ dviṣaḍakṣaṃ dvijapriyam |
pīnāṃsaṃ dvādaśabhujaṃ pāvakādityavarcasam || 13-86-18||
MHB 13-86-19
शयानं शरगुल्मस्थं दृष्ट्वा देवाः सहर्षिभिः ।
लेभिरे परमं हर्षं मेनिरे चासुरं हतम् ॥ १३-८६-१९॥
śayānaṃ śaragulmasthaṃ dṛṣṭvā devāḥ saharṣibhiḥ |
lebhire paramaṃ harṣaṃ menire cāsuraṃ hatam || 13-86-19||
MHB 13-86-20
ततो देवाः प्रियाण्यस्य सर्व एव समाचरन् ।
क्रीडतः क्रीडनीयानि ददुः पक्षिगणांश्च ह ॥ १३-८६-२०॥
tato devāḥ priyāṇyasya sarva eva samācaran |
krīḍataḥ krīḍanīyāni daduḥ pakṣigaṇāṃśca ha || 13-86-20||
MHB 13-86-21
सुपर्णोऽस्य ददौ पत्रं मयूरं चित्रबर्हिणम् ।
राक्षसाश्च ददुस्तस्मै वराहमहिषावुभौ ॥ १३-८६-२१॥
suparṇo'sya dadau patraṃ mayūraṃ citrabarhiṇam |
rākṣasāśca dadustasmai varāhamahiṣāvubhau || 13-86-21||
MHB 13-86-22
कुक्कुटं चाग्निसंकाशं प्रददौ वरुणः स्वयम् ।
चन्द्रमाः प्रददौ मेषमादित्यो रुचिरां प्रभाम् ॥ १३-८६-२२॥
kukkuṭaṃ cāgnisaṃkāśaṃ pradadau varuṇaḥ svayam |
candramāḥ pradadau meṣamādityo rucirāṃ prabhām || 13-86-22||
MHB 13-86-23
गवां माता च गा देवी ददौ शतसहस्रशः ।
छागमग्निर्गुणोपेतमिला पुष्पफलं बहु ॥ १३-८६-२३॥
gavāṃ mātā ca gā devī dadau śatasahasraśaḥ |
chāgamagnirguṇopetamilā puṣpaphalaṃ bahu || 13-86-23||
MHB 13-86-24
सुधन्वा शकटं चैव रथं चामितकूबरम् ।
वरुणो वारुणान्दिव्यान्भुजंगान्प्रददौ शुभान् ।
सिंहान्सुरेन्द्रो व्याघ्रांश्च द्वीपिनोऽन्यांश्च दंष्ट्रिणः ॥ १३-८६-२४॥
sudhanvā śakaṭaṃ caiva rathaṃ cāmitakūbaram |
varuṇo vāruṇāndivyānbhujaṃgānpradadau śubhān |
siṃhānsurendro vyāghrāṃśca dvīpino'nyāṃśca daṃṣṭriṇaḥ || 13-86-24||
MHB 13-86-25
श्वापदांश्च बहून्घोरांश्छत्राणि विविधानि च ।
राक्षसासुरसंघाश्च येऽनुजग्मुस्तमीश्वरम् ॥ १३-८६-२५॥
śvāpadāṃśca bahūnghorāṃśchatrāṇi vividhāni ca |
rākṣasāsurasaṃghāśca ye'nujagmustamīśvaram || 13-86-25||
MHB 13-86-26
वर्धमानं तु तं दृष्ट्वा प्रार्थयामास तारकः ।
उपायैर्बहुभिर्हन्तुं नाशकच्चापि तं विभुम् ॥ १३-८६-२६॥
vardhamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā prārthayāmāsa tārakaḥ |
upāyairbahubhirhantuṃ nāśakaccāpi taṃ vibhum || 13-86-26||
MHB 13-86-27
सेनापत्येन तं देवाः पूजयित्वा गुहालयम् ।
शशंसुर्विप्रकारं तं तस्मै तारककारितम् ॥ १३-८६-२७॥
senāpatyena taṃ devāḥ pūjayitvā guhālayam |
śaśaṃsurviprakāraṃ taṃ tasmai tārakakāritam || 13-86-27||
MHB 13-86-28
स विवृद्धो महावीर्यो देवसेनापतिः प्रभुः ।
जघानामोघया शक्त्या दानवं तारकं गुहः ॥ १३-८६-२८॥
sa vivṛddho mahāvīryo devasenāpatiḥ prabhuḥ |
jaghānāmoghayā śaktyā dānavaṃ tārakaṃ guhaḥ || 13-86-28||
MHB 13-86-29
तेन तस्मिन्कुमारेण क्रीडता निहतेऽसुरे ।
सुरेन्द्रः स्थापितो राज्ये देवानां पुनरीश्वरः ॥ १३-८६-२९॥
tena tasminkumāreṇa krīḍatā nihate'sure |
surendraḥ sthāpito rājye devānāṃ punarīśvaraḥ || 13-86-29||
MHB 13-86-30
स सेनापतिरेवाथ बभौ स्कन्दः प्रतापवान् ।
ईशो गोप्ता च देवानां प्रियकृच्छंकरस्य च ॥ १३-८६-३०॥
sa senāpatirevātha babhau skandaḥ pratāpavān |
īśo goptā ca devānāṃ priyakṛcchaṃkarasya ca || 13-86-30||
MHB 13-86-31
हिरण्यमूर्तिर्भगवानेष एव च पावकिः ।
सदा कुमारो देवानां सेनापत्यमवाप्तवान् ॥ १३-८६-३१॥
hiraṇyamūrtirbhagavāneṣa eva ca pāvakiḥ |
sadā kumāro devānāṃ senāpatyamavāptavān || 13-86-31||
MHB 13-86-32
तस्मात्सुवर्णं मङ्गल्यं रत्नमक्षय्यमुत्तमम् ।
सहजं कार्त्तिकेयस्य वह्नेस्तेजः परं मतम् ॥ १३-८६-३२॥
tasmātsuvarṇaṃ maṅgalyaṃ ratnamakṣayyamuttamam |
sahajaṃ kārttikeyasya vahnestejaḥ paraṃ matam || 13-86-32||
MHB 13-86-33
एवं रामाय कौरव्य वसिष्ठोऽकथयत्पुरा ।
तस्मात्सुवर्णदानाय प्रयतस्व नराधिप ॥ १३-८६-३३॥
evaṃ rāmāya kauravya vasiṣṭho'kathayatpurā |
tasmātsuvarṇadānāya prayatasva narādhipa || 13-86-33||
MHB 13-86-34
रामः सुवर्णं दत्त्वा हि विमुक्तः सर्वकिल्बिषैः ।
त्रिविष्टपे महत्स्थानमवापासुलभं नरैः ॥ १३-८६-३४॥
rāmaḥ suvarṇaṃ dattvā hi vimuktaḥ sarvakilbiṣaiḥ |
triviṣṭape mahatsthānamavāpāsulabhaṃ naraiḥ || 13-86-34||
Adhyaya: 87/154 (19)
MHB 13-87-1
युधिष्ठिर उवाच ।
चातुर्वर्ण्यस्य धर्मात्मन्धर्मः प्रोक्तस्त्वयानघ ।
तथैव मे श्राद्धविधिं कृत्स्नं प्रब्रूहि पार्थिव ॥ १३-८७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
cāturvarṇyasya dharmātmandharmaḥ proktastvayānagha |
tathaiva me śrāddhavidhiṃ kṛtsnaṃ prabrūhi pārthiva || 13-87-1||
MHB 13-87-2
वैशंपायन उवाच ।
युधिष्ठिरेणैवमुक्तो भीष्मः शांतनवस्तदा ।
इमं श्राद्धविधिं कृत्स्नं प्रवक्तुमुपचक्रमे ॥ १३-८७-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
yudhiṣṭhireṇaivamukto bhīṣmaḥ śāṃtanavastadā |
imaṃ śrāddhavidhiṃ kṛtsnaṃ pravaktumupacakrame || 13-87-2||
MHB 13-87-3
भीष्म उवाच ।
शृणुष्वावहितो राजञ्श्राद्धकल्पमिमं शुभम् ।
धन्यं यशस्यं पुत्रीयं पितृयज्ञं परंतप ॥ १३-८७-३॥
bhīṣma uvāca |
śṛṇuṣvāvahito rājañśrāddhakalpamimaṃ śubham |
dhanyaṃ yaśasyaṃ putrīyaṃ pitṛyajñaṃ paraṃtapa || 13-87-3||
MHB 13-87-4
देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
पिशाचकिंनराणां च पूज्या वै पितरः सदा ॥ १३-८७-४॥
devāsuramanuṣyāṇāṃ gandharvoragarakṣasām |
piśācakiṃnarāṇāṃ ca pūjyā vai pitaraḥ sadā || 13-87-4||
MHB 13-87-5
पितॄन्पूज्यादितः पश्चाद्देवान्संतर्पयन्ति वै ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पुरुषः पूजयेत्सदा ॥ १३-८७-५॥
pitṝnpūjyāditaḥ paścāddevānsaṃtarpayanti vai |
tasmātsarvaprayatnena puruṣaḥ pūjayetsadā || 13-87-5||
MHB 13-87-6
अन्वाहार्यं महाराज पितॄणां श्राद्धमुच्यते ।
तच्चामिषेण विधिना विधिः प्रथमकल्पितः ॥ १३-८७-६॥
anvāhāryaṃ mahārāja pitṝṇāṃ śrāddhamucyate |
taccāmiṣeṇa vidhinā vidhiḥ prathamakalpitaḥ || 13-87-6||
MHB 13-87-7
सर्वेष्वहःसु प्रीयन्ते कृतैः श्राद्धैः पितामहाः ।
प्रवक्ष्यामि तु ते सर्वांस्तिथ्यां तिथ्यां गुणागुणान् ॥ १३-८७-७॥
sarveṣvahaḥsu prīyante kṛtaiḥ śrāddhaiḥ pitāmahāḥ |
pravakṣyāmi tu te sarvāṃstithyāṃ tithyāṃ guṇāguṇān || 13-87-7||
MHB 13-87-8
येष्वहःसु कृतैः श्राद्धैर्यत्फलं प्राप्यतेऽनघ ।
तत्सर्वं कीर्तयिष्यामि यथावत्तन्निबोध मे ॥ १३-८७-८॥
yeṣvahaḥsu kṛtaiḥ śrāddhairyatphalaṃ prāpyate'nagha |
tatsarvaṃ kīrtayiṣyāmi yathāvattannibodha me || 13-87-8||
MHB 13-87-9
पितॄनर्च्य प्रतिपदि प्राप्नुयात्स्वगृहे स्त्रियः ।
अभिरूपप्रजायिन्यो दर्शनीया बहुप्रजाः ॥ १३-८७-९॥
pitṝnarcya pratipadi prāpnuyātsvagṛhe striyaḥ |
abhirūpaprajāyinyo darśanīyā bahuprajāḥ || 13-87-9||
MHB 13-87-10
स्त्रियो द्वितीयां जायन्ते तृतीयायां तु वन्दिनः ।
चतुर्थ्यां क्षुद्रपशवो भवन्ति बहवो गृहे ॥ १३-८७-१०॥
striyo dvitīyāṃ jāyante tṛtīyāyāṃ tu vandinaḥ |
caturthyāṃ kṣudrapaśavo bhavanti bahavo gṛhe || 13-87-10||
MHB 13-87-11
पञ्चम्यां बहवः पुत्रा जायन्ते कुर्वतां नृप ।
कुर्वाणास्तु नराः षष्ठ्यां भवन्ति द्युतिभागिनः ॥ १३-८७-११॥
pañcamyāṃ bahavaḥ putrā jāyante kurvatāṃ nṛpa |
kurvāṇāstu narāḥ ṣaṣṭhyāṃ bhavanti dyutibhāginaḥ || 13-87-11||
MHB 13-87-12
कृषिभागी भवेच्छ्राद्धं कुर्वाणः सप्तमीं नृप ।
अष्टम्यां तु प्रकुर्वाणो वाणिज्ये लाभमाप्नुयात् ॥ १३-८७-१२॥
kṛṣibhāgī bhavecchrāddhaṃ kurvāṇaḥ saptamīṃ nṛpa |
aṣṭamyāṃ tu prakurvāṇo vāṇijye lābhamāpnuyāt || 13-87-12||
MHB 13-87-13
नवम्यां कुर्वतः श्राद्धं भवत्येकशफं बहु ।
विवर्धन्ते तु दशमीं गावः श्राद्धानि कुर्वतः ॥ १३-८७-१३॥
navamyāṃ kurvataḥ śrāddhaṃ bhavatyekaśaphaṃ bahu |
vivardhante tu daśamīṃ gāvaḥ śrāddhāni kurvataḥ || 13-87-13||
MHB 13-87-14
कुप्यभागी भवेन्मर्त्यः कुर्वन्नेकादशीं नृप ।
ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रा जायन्ते तस्य वेश्मनि ॥ १३-८७-१४॥
kupyabhāgī bhavenmartyaḥ kurvannekādaśīṃ nṛpa |
brahmavarcasvinaḥ putrā jāyante tasya veśmani || 13-87-14||
MHB 13-87-15
द्वादश्यामीहमानस्य नित्यमेव प्रदृश्यते ।
रजतं बहु चित्रं च सुवर्णं च मनोरमम् ॥ १३-८७-१५॥
dvādaśyāmīhamānasya nityameva pradṛśyate |
rajataṃ bahu citraṃ ca suvarṇaṃ ca manoramam || 13-87-15||
MHB 13-87-16
ज्ञातीनां तु भवेच्छ्रेष्ठः कुर्वञ्श्राद्धं त्रयोदशीम् ।
अवश्यं तु युवानोऽस्य प्रमीयन्ते नरा गृहे ॥ १३-८७-१६॥
jñātīnāṃ tu bhavecchreṣṭhaḥ kurvañśrāddhaṃ trayodaśīm |
avaśyaṃ tu yuvāno'sya pramīyante narā gṛhe || 13-87-16||
MHB 13-87-17
युद्धभागी भवेन्मर्त्यः श्राद्धं कुर्वंश्चतुर्दशीम् ।
अमावास्यां तु निवपन्सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ १३-८७-१७॥
yuddhabhāgī bhavenmartyaḥ śrāddhaṃ kurvaṃścaturdaśīm |
amāvāsyāṃ tu nivapansarvānkāmānavāpnuyāt || 13-87-17||
MHB 13-87-18
कृष्णपक्षे दशम्यादौ वर्जयित्वा चतुर्दशीम् ।
श्राद्धकर्मणि तिथ्यः स्युः प्रशस्ता न तथेतराः ॥ १३-८७-१८॥
kṛṣṇapakṣe daśamyādau varjayitvā caturdaśīm |
śrāddhakarmaṇi tithyaḥ syuḥ praśastā na tathetarāḥ || 13-87-18||
MHB 13-87-19
यथा चैवापरः पक्षः पूर्वपक्षाद्विशिष्यते ।
तथा श्राद्धस्य पूर्वाह्णादपराह्णो विशिष्यते ॥ १३-८७-१९॥
yathā caivāparaḥ pakṣaḥ pūrvapakṣādviśiṣyate |
tathā śrāddhasya pūrvāhṇādaparāhṇo viśiṣyate || 13-87-19||
Adhyaya: 88/154 (15)
MHB 13-88-1
युधिष्ठिर उवाच ।
किं स्विद्दत्तं पितृभ्यो वै भवत्यक्षयमीश्वर ।
किं हविश्चिररात्राय किमानन्त्याय कल्पते ॥ १३-८८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kiṃ sviddattaṃ pitṛbhyo vai bhavatyakṣayamīśvara |
kiṃ haviścirarātrāya kimānantyāya kalpate || 13-88-1||
MHB 13-88-2
भीष्म उवाच ।
हवींषि श्राद्धकल्पे तु यानि श्राद्धविदो विदुः ।
तानि मे शृणु काम्यानि फलं चैषां युधिष्ठिर ॥ १३-८८-२॥
bhīṣma uvāca |
havīṃṣi śrāddhakalpe tu yāni śrāddhavido viduḥ |
tāni me śṛṇu kāmyāni phalaṃ caiṣāṃ yudhiṣṭhira || 13-88-2||
MHB 13-88-3
तिलैर्व्रीहियवैर्माषैरद्भिर्मूलफलैस्तथा ।
दत्तेन मासं प्रीयन्ते श्राद्धेन पितरो नृप ॥ १३-८८-३॥
tilairvrīhiyavairmāṣairadbhirmūlaphalaistathā |
dattena māsaṃ prīyante śrāddhena pitaro nṛpa || 13-88-3||
MHB 13-88-4
वर्धमानतिलं श्राद्धमक्षयं मनुरब्रवीत् ।
सर्वेष्वेव तु भोज्येषु तिलाः प्राधान्यतः स्मृताः ॥ १३-८८-४॥
vardhamānatilaṃ śrāddhamakṣayaṃ manurabravīt |
sarveṣveva tu bhojyeṣu tilāḥ prādhānyataḥ smṛtāḥ || 13-88-4||
MHB 13-88-5
द्वौ मासौ तु भवेत्तृप्तिर्मत्स्यैः पितृगणस्य ह ।
त्रीन्मासानाविकेनाहुश्चातुर्मास्यं शशेन तु ॥ १३-८८-५॥
dvau māsau tu bhavettṛptirmatsyaiḥ pitṛgaṇasya ha |
trīnmāsānāvikenāhuścāturmāsyaṃ śaśena tu || 13-88-5||
MHB 13-88-6
आजेन मासान्प्रीयन्ते पञ्चैव पितरो नृप ।
वाराहेण तु षण्मासान्सप्त वै शाकुनेन तु ॥ १३-८८-६॥
ājena māsānprīyante pañcaiva pitaro nṛpa |
vārāheṇa tu ṣaṇmāsānsapta vai śākunena tu || 13-88-6||
MHB 13-88-7
मासानष्टौ पार्षतेन रौरवेण नवैव तु ।
गवयस्य तु मांसेन तृप्तिः स्याद्दशमासिकी ॥ १३-८८-७॥
māsānaṣṭau pārṣatena rauraveṇa navaiva tu |
gavayasya tu māṃsena tṛptiḥ syāddaśamāsikī || 13-88-7||
MHB 13-88-8
मासानेकादश प्रीतिः पितॄणां माहिषेण तु ।
गव्येन दत्ते श्राद्धे तु संवत्सरमिहोच्यते ॥ १३-८८-८॥
māsānekādaśa prītiḥ pitṝṇāṃ māhiṣeṇa tu |
gavyena datte śrāddhe tu saṃvatsaramihocyate || 13-88-8||
MHB 13-88-9
यथा गव्यं तथा युक्तं पायसं सर्पिषा सह ।
वाध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी ॥ १३-८८-९॥
yathā gavyaṃ tathā yuktaṃ pāyasaṃ sarpiṣā saha |
vādhrīṇasasya māṃsena tṛptirdvādaśavārṣikī || 13-88-9||
MHB 13-88-10
आनन्त्याय भवेद्दत्तं खड्गमांसं पितृक्षये ।
कालशाकं च लौहं चाप्यानन्त्यं छाग उच्यते ॥ १३-८८-१०॥
ānantyāya bhaveddattaṃ khaḍgamāṃsaṃ pitṛkṣaye |
kālaśākaṃ ca lauhaṃ cāpyānantyaṃ chāga ucyate || 13-88-10||
MHB 13-88-11
गाथाश्चाप्यत्र गायन्ति पितृगीता युधिष्ठिर ।
सनत्कुमारो भगवान्पुरा मय्यभ्यभाषत ॥ १३-८८-११॥
gāthāścāpyatra gāyanti pitṛgītā yudhiṣṭhira |
sanatkumāro bhagavānpurā mayyabhyabhāṣata || 13-88-11||
MHB 13-88-12
अपि नः स कुले जायाद्यो नो दद्यात्त्रयोदशीम् ।
मघासु सर्पिषा युक्तं पायसं दक्षिणायने ॥ १३-८८-१२॥
api naḥ sa kule jāyādyo no dadyāttrayodaśīm |
maghāsu sarpiṣā yuktaṃ pāyasaṃ dakṣiṇāyane || 13-88-12||
MHB 13-88-13
आजेन वापि लौहेन मघास्वेव यतव्रतः ।
हस्तिच्छायासु विधिवत्कर्णव्यजनवीजितम् ॥ १३-८८-१३॥
ājena vāpi lauhena maghāsveva yatavrataḥ |
hasticchāyāsu vidhivatkarṇavyajanavījitam || 13-88-13||
MHB 13-88-14
एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् ।
यत्रासौ प्रथितो लोकेष्वक्षय्यकरणो वटः ॥ १३-८८-१४॥
eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko'pi gayāṃ vrajet |
yatrāsau prathito lokeṣvakṣayyakaraṇo vaṭaḥ || 13-88-14||
MHB 13-88-15
आपो मूलं फलं मांसमन्नं वापि पितृक्षये ।
यत्किंचिन्मधुसंमिश्रं तदानन्त्याय कल्पते ॥ १३-८८-१५॥
āpo mūlaṃ phalaṃ māṃsamannaṃ vāpi pitṛkṣaye |
yatkiṃcinmadhusaṃmiśraṃ tadānantyāya kalpate || 13-88-15||
Adhyaya: 89/154 (15)
MHB 13-89-1
भीष्म उवाच ।
यमस्तु यानि श्राद्धानि प्रोवाच शशबिन्दवे ।
तानि मे शृणु काम्यानि नक्षत्रेषु पृथक्पृथक् ॥ १३-८९-१॥
bhīṣma uvāca |
yamastu yāni śrāddhāni provāca śaśabindave |
tāni me śṛṇu kāmyāni nakṣatreṣu pṛthakpṛthak || 13-89-1||
MHB 13-89-2
श्राद्धं यः कृत्तिकायोगे कुर्वीत सततं नरः ।
अग्नीनाधाय सापत्यो यजेत विगतज्वरः ॥ १३-८९-२॥
śrāddhaṃ yaḥ kṛttikāyoge kurvīta satataṃ naraḥ |
agnīnādhāya sāpatyo yajeta vigatajvaraḥ || 13-89-2||
MHB 13-89-3
अपत्यकामो रोहिण्यामोजस्कामो मृगोत्तमे ।
क्रूरकर्मा ददच्छ्राद्धमार्द्रायां मानवो भवेत् ॥ १३-८९-३॥
apatyakāmo rohiṇyāmojaskāmo mṛgottame |
krūrakarmā dadacchrāddhamārdrāyāṃ mānavo bhavet || 13-89-3||
MHB 13-89-4
कृषिभागी भवेन्मर्त्यः कुर्वञ्श्राद्धं पुनर्वसौ ।
पुष्टिकामोऽथ पुष्येण श्राद्धमीहेत मानवः ॥ १३-८९-४॥
kṛṣibhāgī bhavenmartyaḥ kurvañśrāddhaṃ punarvasau |
puṣṭikāmo'tha puṣyeṇa śrāddhamīheta mānavaḥ || 13-89-4||
MHB 13-89-5
आश्लेषायां ददच्छ्राद्धं वीरान्पुत्रान्प्रजायते ।
ज्ञातीनां तु भवेच्छ्रेष्ठो मघासु श्राद्धमावपन् ॥ १३-८९-५॥
āśleṣāyāṃ dadacchrāddhaṃ vīrānputrānprajāyate |
jñātīnāṃ tu bhavecchreṣṭho maghāsu śrāddhamāvapan || 13-89-5||
MHB 13-89-6
फल्गुनीषु ददच्छ्राद्धं सुभगः श्राद्धदो भवेत् ।
अपत्यभागुत्तरासु हस्तेन फलभाग्भवेत् ॥ १३-८९-६॥
phalgunīṣu dadacchrāddhaṃ subhagaḥ śrāddhado bhavet |
apatyabhāguttarāsu hastena phalabhāgbhavet || 13-89-6||
MHB 13-89-7
चित्रायां तु ददच्छ्राद्धं लभेद्रूपवतः सुतान् ।
स्वातियोगे पितॄनर्च्य वाणिज्यमुपजीवति ॥ १३-८९-७॥
citrāyāṃ tu dadacchrāddhaṃ labhedrūpavataḥ sutān |
svātiyoge pitṝnarcya vāṇijyamupajīvati || 13-89-7||
MHB 13-89-8
बहुपुत्रो विशाखासु पित्र्यमीहन्भवेन्नरः ।
अनुराधासु कुर्वाणो राजचक्रं प्रवर्तयेत् ॥ १३-८९-८॥
bahuputro viśākhāsu pitryamīhanbhavennaraḥ |
anurādhāsu kurvāṇo rājacakraṃ pravartayet || 13-89-8||
MHB 13-89-9
आदिपत्यं व्रजेन्मर्त्यो ज्येष्ठायामपवर्जयन् ।
नरः कुरुकुलश्रेष्ठ श्रद्धादमपुरःसरः ॥ १३-८९-९॥
ādipatyaṃ vrajenmartyo jyeṣṭhāyāmapavarjayan |
naraḥ kurukulaśreṣṭha śraddhādamapuraḥsaraḥ || 13-89-9||
MHB 13-89-10
मूले त्वारोग्यमर्च्छेत यशोऽषाढास्वनुत्तमम् ।
उत्तरासु त्वषाढासु वीतशोकश्चरेन्महीम् ॥ १३-८९-१०॥
mūle tvārogyamarccheta yaśo'ṣāḍhāsvanuttamam |
uttarāsu tvaṣāḍhāsu vītaśokaścarenmahīm || 13-89-10||
MHB 13-89-11
श्राद्धं त्वभिजिता कुर्वन्विद्यां श्रेष्ठामवाप्नुयात् ।
श्रवणे तु ददच्छ्राद्धं प्रेत्य गच्छेत्परां गतिम् ॥ १३-८९-११॥
śrāddhaṃ tvabhijitā kurvanvidyāṃ śreṣṭhāmavāpnuyāt |
śravaṇe tu dadacchrāddhaṃ pretya gacchetparāṃ gatim || 13-89-11||
MHB 13-89-12
राज्यभागी धनिष्ठायां प्राप्नुयान्नापदं नरः ।
नक्षत्रे वारुणे कुर्वन्भिषक्सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ १३-८९-१२॥
rājyabhāgī dhaniṣṭhāyāṃ prāpnuyānnāpadaṃ naraḥ |
nakṣatre vāruṇe kurvanbhiṣaksiddhimavāpnuyāt || 13-89-12||
MHB 13-89-13
पूर्वप्रोष्ठपदाः कुर्वन्बहु विन्देदजाविकम् ।
उत्तरास्वथ कुर्वाणो विन्दते गाः सहस्रशः ॥ १३-८९-१३॥
pūrvaproṣṭhapadāḥ kurvanbahu vindedajāvikam |
uttarāsvatha kurvāṇo vindate gāḥ sahasraśaḥ || 13-89-13||
MHB 13-89-14
बहुरूप्यकृतं वित्तं विन्दते रेवतीं श्रितः ।
अश्वांश्चाश्वयुजे वेत्ति भरणीष्वायुरुत्तमम् ॥ १३-८९-१४॥
bahurūpyakṛtaṃ vittaṃ vindate revatīṃ śritaḥ |
aśvāṃścāśvayuje vetti bharaṇīṣvāyuruttamam || 13-89-14||
MHB 13-89-15
इमं श्राद्धविधिं श्रुत्वा शशबिन्दुस्तथाकरोत् ।
अक्लेशेनाजयच्चापि महीं सोऽनुशशास ह ॥ १३-८९-१५॥
imaṃ śrāddhavidhiṃ śrutvā śaśabindustathākarot |
akleśenājayaccāpi mahīṃ so'nuśaśāsa ha || 13-89-15||
Adhyaya: 90/154 (47)
MHB 13-90-1
युधिष्ठिर उवाच ।
कीदृशेभ्यः प्रदातव्यं भवेच्छ्राद्धं पितामह ।
द्विजेभ्यः कुरुशार्दूल तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३-९०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kīdṛśebhyaḥ pradātavyaṃ bhavecchrāddhaṃ pitāmaha |
dvijebhyaḥ kuruśārdūla tanme vyākhyātumarhasi || 13-90-1||
MHB 13-90-2
भीष्म उवाच ।
ब्राह्मणान्न परीक्षेत क्षत्रियो दानधर्मवित् ।
दैवे कर्मणि पित्र्ये तु न्याय्यमाहुः परीक्षणम् ॥ १३-९०-२॥
bhīṣma uvāca |
brāhmaṇānna parīkṣeta kṣatriyo dānadharmavit |
daive karmaṇi pitrye tu nyāyyamāhuḥ parīkṣaṇam || 13-90-2||
MHB 13-90-3
देवताः पूजयन्तीह दैवेनैवेह तेजसा ।
उपेत्य तस्माद्देवेभ्यः सर्वेभ्यो दापयेन्नरः ॥ १३-९०-३॥
devatāḥ pūjayantīha daivenaiveha tejasā |
upetya tasmāddevebhyaḥ sarvebhyo dāpayennaraḥ || 13-90-3||
MHB 13-90-4
श्राद्धे त्वथ महाराज परीक्षेद्ब्राह्मणान्बुधः ।
कुलशीलवयोरूपैर्विद्ययाभिजनेन च ॥ १३-९०-४॥
śrāddhe tvatha mahārāja parīkṣedbrāhmaṇānbudhaḥ |
kulaśīlavayorūpairvidyayābhijanena ca || 13-90-4||
MHB 13-90-5
एषामन्ये पङ्क्तिदूषास्तथान्ये पङ्क्तिपावनाः ।
अपाङ्क्तेयास्तु ये राजन्कीर्तयिष्यामि ताञ्शृणु ॥ १३-९०-५॥
eṣāmanye paṅktidūṣāstathānye paṅktipāvanāḥ |
apāṅkteyāstu ye rājankīrtayiṣyāmi tāñśṛṇu || 13-90-5||
MHB 13-90-6
कितवो भ्रूणहा यक्ष्मी पशुपालो निराकृतिः ।
ग्रामप्रेष्यो वार्धुषिको गायनः सर्वविक्रयी ॥ १३-९०-६॥
kitavo bhrūṇahā yakṣmī paśupālo nirākṛtiḥ |
grāmapreṣyo vārdhuṣiko gāyanaḥ sarvavikrayī || 13-90-6||
MHB 13-90-7
अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी ।
सामुद्रिको राजभृत्यस्तैलिकः कूटकारकः ॥ १३-९०-७॥
agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī |
sāmudriko rājabhṛtyastailikaḥ kūṭakārakaḥ || 13-90-7||
MHB 13-90-8
पित्रा विवदमानश्च यस्य चोपपतिर्गृहे ।
अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पं यश्चोपजीवति ॥ १३-९०-८॥
pitrā vivadamānaśca yasya copapatirgṛhe |
abhiśastastathā stenaḥ śilpaṃ yaścopajīvati || 13-90-8||
MHB 13-90-9
पर्वकारश्च सूची च मित्रध्रुक्पारदारिकः ।
अव्रतानामुपाध्यायः काण्डपृष्ठस्तथैव च ॥ १३-९०-९॥
parvakāraśca sūcī ca mitradhrukpāradārikaḥ |
avratānāmupādhyāyaḥ kāṇḍapṛṣṭhastathaiva ca || 13-90-9||
MHB 13-90-10
श्वभिर्यश्च परिक्रामेद्यः शुना दष्ट एव च ।
परिवित्तिश्च यश्च स्याद्दुश्चर्मा गुरुतल्पगः ।
कुशीलवो देवलको नक्षत्रैर्यश्च जीवति ॥ १३-९०-१०॥
śvabhiryaśca parikrāmedyaḥ śunā daṣṭa eva ca |
parivittiśca yaśca syādduścarmā gurutalpagaḥ |
kuśīlavo devalako nakṣatrairyaśca jīvati || 13-90-10||
MHB 13-90-11
एतानिह विजानीयादपाङ्क्तेयान्द्विजाधमान् ।
शूद्राणामुपदेशं च ये कुर्वन्त्यल्पचेतसः ॥ १३-९०-११॥
etāniha vijānīyādapāṅkteyāndvijādhamān |
śūdrāṇāmupadeśaṃ ca ye kurvantyalpacetasaḥ || 13-90-11||
MHB 13-90-12
षष्टिं काणः शतं षण्ढः श्वित्री यावत्प्रपश्यति ।
पङ्क्त्यां समुपविष्टायां तावद्दूषयते नृप ॥ १३-९०-१२॥
ṣaṣṭiṃ kāṇaḥ śataṃ ṣaṇḍhaḥ śvitrī yāvatprapaśyati |
paṅktyāṃ samupaviṣṭāyāṃ tāvaddūṣayate nṛpa || 13-90-12||
MHB 13-90-13
यद्वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यद्भुङ्क्ते दक्षिणामुखः ।
सोपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते सर्वं विद्यात्तदासुरम् ॥ १३-९०-१३॥
yadveṣṭitaśirā bhuṅkte yadbhuṅkte dakṣiṇāmukhaḥ |
sopānatkaśca yadbhuṅkte sarvaṃ vidyāttadāsuram || 13-90-13||
MHB 13-90-14
असूयता च यद्दत्तं यच्च श्रद्धाविवर्जितम् ।
सर्वं तदसुरेन्द्राय ब्रह्मा भागमकल्पयत् ॥ १३-९०-१४॥
asūyatā ca yaddattaṃ yacca śraddhāvivarjitam |
sarvaṃ tadasurendrāya brahmā bhāgamakalpayat || 13-90-14||
MHB 13-90-15
श्वानश्च पङ्क्तिदूषाश्च नावेक्षेरन्कथंचन ।
तस्मात्परिवृते दद्यात्तिलांश्चान्ववकीरयेत् ॥ १३-९०-१५॥
śvānaśca paṅktidūṣāśca nāvekṣerankathaṃcana |
tasmātparivṛte dadyāttilāṃścānvavakīrayet || 13-90-15||
MHB 13-90-16
तिलादाने च क्रव्यादा ये च क्रोधवशा गणाः ।
यातुधानाः पिशाचाश्च विप्रलुम्पन्ति तद्धविः ॥ १३-९०-१६॥
tilādāne ca kravyādā ye ca krodhavaśā gaṇāḥ |
yātudhānāḥ piśācāśca vipralumpanti taddhaviḥ || 13-90-16||
MHB 13-90-17
यावद्ध्यपङ्क्त्यः पङ्क्त्यां वै भुञ्जानाननुपश्यति ।
तावत्फलाद्भ्रंशयति दातारं तस्य बालिशम् ॥ १३-९०-१७॥
yāvaddhyapaṅktyaḥ paṅktyāṃ vai bhuñjānānanupaśyati |
tāvatphalādbhraṃśayati dātāraṃ tasya bāliśam || 13-90-17||
MHB 13-90-18
इमे तु भरतश्रेष्ठ विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः ।
ये त्वतस्तान्प्रवक्ष्यामि परीक्षस्वेह तान्द्विजान् ॥ १३-९०-१८॥
ime tu bharataśreṣṭha vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ |
ye tvatastānpravakṣyāmi parīkṣasveha tāndvijān || 13-90-18||
MHB 13-90-19
वेदविद्याव्रतस्नाता ब्राह्मणाः सर्व एव हि ।
पाङ्क्तेयान्यांस्तु वक्ष्यामि ज्ञेयास्ते पङ्क्तिपावनाः ॥ १३-९०-१९॥
vedavidyāvratasnātā brāhmaṇāḥ sarva eva hi |
pāṅkteyānyāṃstu vakṣyāmi jñeyāste paṅktipāvanāḥ || 13-90-19||
MHB 13-90-20
त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् ।
ब्रह्मदेयानुसंतानश्छन्दोगो ज्येष्ठसामगः ॥ १३-९०-२०॥
triṇāciketaḥ pañcāgnistrisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit |
brahmadeyānusaṃtānaśchandogo jyeṣṭhasāmagaḥ || 13-90-20||
MHB 13-90-21
मातापित्रोर्यश्च वश्यः श्रोत्रियो दशपूरुषः ।
ऋतुकालाभिगामी च धर्मपत्नीषु यः सदा ।
वेदविद्याव्रतस्नातो विप्रः पङ्क्तिं पुनात्युत ॥ १३-९०-२१॥
mātāpitroryaśca vaśyaḥ śrotriyo daśapūruṣaḥ |
ṛtukālābhigāmī ca dharmapatnīṣu yaḥ sadā |
vedavidyāvratasnāto vipraḥ paṅktiṃ punātyuta || 13-90-21||
MHB 13-90-22
अथर्वशिरसोऽध्येता ब्रह्मचारी यतव्रतः ।
सत्यवादी धर्मशीलः स्वकर्मनिरतश्च यः ॥ १३-९०-२२॥
atharvaśiraso'dhyetā brahmacārī yatavrataḥ |
satyavādī dharmaśīlaḥ svakarmanirataśca yaḥ || 13-90-22||
MHB 13-90-23
ये च पुण्येषु तीर्थेषु अभिषेककृतश्रमाः ।
मखेषु च समन्त्रेषु भवन्त्यवभृथाप्लुताः ॥ १३-९०-२३॥
ye ca puṇyeṣu tīrtheṣu abhiṣekakṛtaśramāḥ |
makheṣu ca samantreṣu bhavantyavabhṛthāplutāḥ || 13-90-23||
MHB 13-90-24
अक्रोधना अचपलाः क्षान्ता दान्ता जितेन्द्रियाः ।
सर्वभूतहिता ये च श्राद्धेष्वेतान्निमन्त्रयेत् ।
एतेषु दत्तमक्षय्यमेते वै पङ्क्तिपावनाः ॥ १३-९०-२४॥
akrodhanā acapalāḥ kṣāntā dāntā jitendriyāḥ |
sarvabhūtahitā ye ca śrāddheṣvetānnimantrayet |
eteṣu dattamakṣayyamete vai paṅktipāvanāḥ || 13-90-24||
MHB 13-90-25
इमे परे महाराज विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः ।
यतयो मोक्षधर्मज्ञा योगाः सुचरितव्रताः ॥ १३-९०-२५॥
ime pare mahārāja vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ |
yatayo mokṣadharmajñā yogāḥ sucaritavratāḥ || 13-90-25||
MHB 13-90-26
ये चेतिहासं प्रयताः श्रावयन्ति द्विजोत्तमान् ।
ये च भाष्यविदः केचिद्ये च व्याकरणे रताः ॥ १३-९०-२६॥
ye cetihāsaṃ prayatāḥ śrāvayanti dvijottamān |
ye ca bhāṣyavidaḥ kecidye ca vyākaraṇe ratāḥ || 13-90-26||
MHB 13-90-27
अधीयते पुराणं ये धर्मशास्त्राण्यथापि च ।
अधीत्य च यथान्यायं विधिवत्तस्य कारिणः ॥ १३-९०-२७॥
adhīyate purāṇaṃ ye dharmaśāstrāṇyathāpi ca |
adhītya ca yathānyāyaṃ vidhivattasya kāriṇaḥ || 13-90-27||
MHB 13-90-28
उपपन्नो गुरुकुले सत्यवादी सहस्रदः ।
अग्र्यः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च ॥ १३-९०-२८॥
upapanno gurukule satyavādī sahasradaḥ |
agryaḥ sarveṣu vedeṣu sarvapravacaneṣu ca || 13-90-28||
MHB 13-90-29
यावदेते प्रपश्यन्ति पङ्क्त्यास्तावत्पुनन्त्युत ।
ततो हि पावनात्पङ्क्त्याः पङ्क्तिपावन उच्यते ॥ १३-९०-२९॥
yāvadete prapaśyanti paṅktyāstāvatpunantyuta |
tato hi pāvanātpaṅktyāḥ paṅktipāvana ucyate || 13-90-29||
MHB 13-90-30
क्रोशादर्धतृतीयात्तु पावयेदेक एव हि ।
ब्रह्मदेयानुसंतान इति ब्रह्मविदो विदुः ॥ १३-९०-३०॥
krośādardhatṛtīyāttu pāvayedeka eva hi |
brahmadeyānusaṃtāna iti brahmavido viduḥ || 13-90-30||
MHB 13-90-31
अनृत्विगनुपाध्यायः स चेदग्रासनं व्रजेत् ।
ऋत्विग्भिरननुज्ञातः पङ्क्त्या हरति दुष्कृतम् ॥ १३-९०-३१॥
anṛtviganupādhyāyaḥ sa cedagrāsanaṃ vrajet |
ṛtvigbhirananujñātaḥ paṅktyā harati duṣkṛtam || 13-90-31||
MHB 13-90-32
अथ चेद्वेदवित्सर्वैः पङ्क्तिदोषैर्विवर्जितः ।
न च स्यात्पतितो राजन्पङ्क्तिपावन एव सः ॥ १३-९०-३२॥
atha cedvedavitsarvaiḥ paṅktidoṣairvivarjitaḥ |
na ca syātpatito rājanpaṅktipāvana eva saḥ || 13-90-32||
MHB 13-90-33
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन परीक्ष्यामन्त्रयेद्द्विजान् ।
स्वकर्मनिरतान्दान्तान्कुले जातान्बहुश्रुतान् ॥ १३-९०-३३॥
tasmātsarvaprayatnena parīkṣyāmantrayeddvijān |
svakarmaniratāndāntānkule jātānbahuśrutān || 13-90-33||
MHB 13-90-34
यस्य मित्रप्रधानानि श्राद्धानि च हवींषि च ।
न प्रीणाति पितॄन्देवान्स्वर्गं च न स गच्छति ॥ १३-९०-३४॥
yasya mitrapradhānāni śrāddhāni ca havīṃṣi ca |
na prīṇāti pitṝndevānsvargaṃ ca na sa gacchati || 13-90-34||
MHB 13-90-35
यश्च श्राद्धे कुरुते संगतानि न देवयानेन पथा स याति ।
स वै मुक्तः पिप्पलं बन्धनाद्वा स्वर्गाल्लोकाच्च्यवते श्राद्धमित्रः ॥ १३-९०-३५॥
yaśca śrāddhe kurute saṃgatāni na devayānena pathā sa yāti |
sa vai muktaḥ pippalaṃ bandhanādvā svargāllokāccyavate śrāddhamitraḥ || 13-90-35||
MHB 13-90-36
तस्मान्मित्रं श्राद्धकृन्नाद्रियेत दद्यान्मित्रेभ्यः संग्रहार्थं धनानि ।
यं मन्यते नैव शत्रुं न मित्रं तं मध्यस्थं भोजयेद्धव्यकव्ये ॥ १३-९०-३६॥
tasmānmitraṃ śrāddhakṛnnādriyeta dadyānmitrebhyaḥ saṃgrahārthaṃ dhanāni |
yaṃ manyate naiva śatruṃ na mitraṃ taṃ madhyasthaṃ bhojayeddhavyakavye || 13-90-36||
MHB 13-90-37
यथोषरे बीजमुप्तं न रोहेन्न चास्योप्ता प्राप्नुयाद्बीजभागम् ।
एवं श्राद्धं भुक्तमनर्हमाणैर्न चेह नामुत्र फलं ददाति ॥ १३-९०-३७॥
yathoṣare bījamuptaṃ na rohenna cāsyoptā prāpnuyādbījabhāgam |
evaṃ śrāddhaṃ bhuktamanarhamāṇairna ceha nāmutra phalaṃ dadāti || 13-90-37||
MHB 13-90-38
ब्राह्मणो ह्यनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति ।
तस्मै श्राद्धं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते ॥ १३-९०-३८॥
brāhmaṇo hyanadhīyānastṛṇāgniriva śāmyati |
tasmai śrāddhaṃ na dātavyaṃ na hi bhasmani hūyate || 13-90-38||
MHB 13-90-39
संभोजनी नाम पिशाचदक्षिणा सा नैव देवान्न पितॄनुपैति ।
इहैव सा भ्राम्यति क्षीणपुण्या शालान्तरे गौरिव नष्टवत्सा ॥ १३-९०-३९॥
saṃbhojanī nāma piśācadakṣiṇā sā naiva devānna pitṝnupaiti |
ihaiva sā bhrāmyati kṣīṇapuṇyā śālāntare gauriva naṣṭavatsā || 13-90-39||
MHB 13-90-40
यथाग्नौ शान्ते घृतमाजुहोति तन्नैव देवान्न पितॄनुपैति ।
तथा दत्तं नर्तने गायने च यां चानृचे दक्षिणामावृणोति ॥ १३-९०-४०॥
yathāgnau śānte ghṛtamājuhoti tannaiva devānna pitṝnupaiti |
tathā dattaṃ nartane gāyane ca yāṃ cānṛce dakṣiṇāmāvṛṇoti || 13-90-40||
MHB 13-90-41
उभौ हिनस्ति न भुनक्ति चैषा या चानृचे दक्षिणा दीयते वै ।
आघातनी गर्हितैषा पतन्ती तेषां प्रेतान्पातयेद्देवयानात् ॥ १३-९०-४१॥
ubhau hinasti na bhunakti caiṣā yā cānṛce dakṣiṇā dīyate vai |
āghātanī garhitaiṣā patantī teṣāṃ pretānpātayeddevayānāt || 13-90-41||
MHB 13-90-42
ऋषीणां समयं नित्यं ये चरन्ति युधिष्ठिर ।
निश्चिताः सर्वधर्मज्ञास्तान्देवा ब्राह्मणान्विदुः ॥ १३-९०-४२॥
ṛṣīṇāṃ samayaṃ nityaṃ ye caranti yudhiṣṭhira |
niścitāḥ sarvadharmajñāstāndevā brāhmaṇānviduḥ || 13-90-42||
MHB 13-90-43
स्वाध्यायनिष्ठा ऋषयो ज्ञाननिष्ठास्तथैव च ।
तपोनिष्ठाश्च बोद्धव्याः कर्मनिष्ठाश्च भारत ॥ १३-९०-४३॥
svādhyāyaniṣṭhā ṛṣayo jñānaniṣṭhāstathaiva ca |
taponiṣṭhāśca boddhavyāḥ karmaniṣṭhāśca bhārata || 13-90-43||
MHB 13-90-44
कव्यानि ज्ञाननिष्ठेभ्यः प्रतिष्ठाप्यानि भारत ।
तत्र ये ब्राह्मणाः केचिन्न निन्दति हि ते वराः ॥ १३-९०-४४॥
kavyāni jñānaniṣṭhebhyaḥ pratiṣṭhāpyāni bhārata |
tatra ye brāhmaṇāḥ kecinna nindati hi te varāḥ || 13-90-44||
MHB 13-90-45
ये तु निन्दन्ति जल्पेषु न ताञ्श्राद्धेषु भोजयेत् ।
ब्राह्मणा निन्दिता राजन्हन्युस्त्रिपुरुषं कुलम् ॥ १३-९०-४५॥
ye tu nindanti jalpeṣu na tāñśrāddheṣu bhojayet |
brāhmaṇā ninditā rājanhanyustripuruṣaṃ kulam || 13-90-45||
MHB 13-90-46
वैखानसानां वचनमृषीणां श्रूयते नृप ।
दूरादेव परीक्षेत ब्राह्मणान्वेदपारगान् ।
प्रियान्वा यदि वा द्वेष्यांस्तेषु तच्छ्राद्धमावपेत् ॥ १३-९०-४६॥
vaikhānasānāṃ vacanamṛṣīṇāṃ śrūyate nṛpa |
dūrādeva parīkṣeta brāhmaṇānvedapāragān |
priyānvā yadi vā dveṣyāṃsteṣu tacchrāddhamāvapet || 13-90-46||
MHB 13-90-47
यः सहस्रं सहस्राणां भोजयेदनृचां नरः ।
एकस्तान्मन्त्रवित्प्रीतः सर्वानर्हति भारत ॥ १३-९०-४७॥
yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ bhojayedanṛcāṃ naraḥ |
ekastānmantravitprītaḥ sarvānarhati bhārata || 13-90-47||
Adhyaya: 91/154 (45)
MHB 13-91-1
युधिष्ठिर उवाच ।
केन संकल्पितं श्राद्धं कस्मिन्काले किमात्मकम् ।
भृग्वङ्गिरसके काले मुनिना कतरेण वा ॥ १३-९१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kena saṃkalpitaṃ śrāddhaṃ kasminkāle kimātmakam |
bhṛgvaṅgirasake kāle muninā katareṇa vā || 13-91-1||
MHB 13-91-2
कानि श्राद्धेषु वर्ज्यानि तथा मूलफलानि च ।
धान्यजातिश्च का वर्ज्या तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-९१-२॥
kāni śrāddheṣu varjyāni tathā mūlaphalāni ca |
dhānyajātiśca kā varjyā tanme brūhi pitāmaha || 13-91-2||
MHB 13-91-3
भीष्म उवाच ।
यथा श्राद्धं संप्रवृत्तं यस्मिन्काले यदात्मकम् ।
येन संकल्पितं चैव तन्मे शृणु जनाधिप ॥ १३-९१-३॥
bhīṣma uvāca |
yathā śrāddhaṃ saṃpravṛttaṃ yasminkāle yadātmakam |
yena saṃkalpitaṃ caiva tanme śṛṇu janādhipa || 13-91-3||
MHB 13-91-4
स्वायंभुवोऽत्रिः कौरव्य परमर्षिः प्रतापवान् ।
तस्य वंशे महाराज दत्तात्रेय इति स्मृतः ॥ १३-९१-४॥
svāyaṃbhuvo'triḥ kauravya paramarṣiḥ pratāpavān |
tasya vaṃśe mahārāja dattātreya iti smṛtaḥ || 13-91-4||
MHB 13-91-5
दत्तात्रेयस्य पुत्रोऽभून्निमिर्नाम तपोधनः ।
निमेश्चाप्यभवत्पुत्रः श्रीमान्नाम श्रिया वृतः ॥ १३-९१-५॥
dattātreyasya putro'bhūnnimirnāma tapodhanaḥ |
nimeścāpyabhavatputraḥ śrīmānnāma śriyā vṛtaḥ || 13-91-5||
MHB 13-91-6
पूर्णे वर्षसहस्रान्ते स कृत्वा दुष्करं तपः ।
कालधर्मपरीतात्मा निधनं समुपागतः ॥ १३-९१-६॥
pūrṇe varṣasahasrānte sa kṛtvā duṣkaraṃ tapaḥ |
kāladharmaparītātmā nidhanaṃ samupāgataḥ || 13-91-6||
MHB 13-91-7
निमिस्तु कृत्वा शौचानि विधिदृष्टेन कर्मणा ।
संतापमगमत्तीव्रं पुत्रशोकपरायणः ॥ १३-९१-७॥
nimistu kṛtvā śaucāni vidhidṛṣṭena karmaṇā |
saṃtāpamagamattīvraṃ putraśokaparāyaṇaḥ || 13-91-7||
MHB 13-91-8
अथ कृत्वोपहार्याणि चतुर्दश्यां महामतिः ।
तमेव गणयञ्शोकं विरात्रे प्रत्यबुध्यत ॥ १३-९१-८॥
atha kṛtvopahāryāṇi caturdaśyāṃ mahāmatiḥ |
tameva gaṇayañśokaṃ virātre pratyabudhyata || 13-91-8||
MHB 13-91-9
तस्यासीत्प्रतिबुद्धस्य शोकेन पिहितात्मनः ।
मनः संहृत्य विषये बुद्धिर्विस्तरगामिनी ॥ १३-९१-९॥
tasyāsītpratibuddhasya śokena pihitātmanaḥ |
manaḥ saṃhṛtya viṣaye buddhirvistaragāminī || 13-91-9||
MHB 13-91-10
ततः संचिन्तयामास श्राद्धकल्पं समाहितः ।
यानि तस्यैव भोज्यानि मूलानि च फलानि च ॥ १३-९१-१०॥
tataḥ saṃcintayāmāsa śrāddhakalpaṃ samāhitaḥ |
yāni tasyaiva bhojyāni mūlāni ca phalāni ca || 13-91-10||
MHB 13-91-11
उक्तानि यानि चान्यानि यानि चेष्टानि तस्य ह ।
तानि सर्वाणि मनसा विनिश्चित्य तपोधनः ॥ १३-९१-११॥
uktāni yāni cānyāni yāni ceṣṭāni tasya ha |
tāni sarvāṇi manasā viniścitya tapodhanaḥ || 13-91-11||
MHB 13-91-12
अमावास्यां महाप्राज्ञ विप्रानानाय्य पूजितान् ।
दक्षिणावर्तिकाः सर्वा बृसीः स्वयमथाकरोत् ॥ १३-९१-१२॥
amāvāsyāṃ mahāprājña viprānānāyya pūjitān |
dakṣiṇāvartikāḥ sarvā bṛsīḥ svayamathākarot || 13-91-12||
MHB 13-91-13
सप्त विप्रांस्ततो भोज्ये युगपत्समुपानयत् ।
ऋते च लवणं भोज्यं श्यामाकान्नं ददौ प्रभुः ॥ १३-९१-१३॥
sapta viprāṃstato bhojye yugapatsamupānayat |
ṛte ca lavaṇaṃ bhojyaṃ śyāmākānnaṃ dadau prabhuḥ || 13-91-13||
MHB 13-91-14
दक्षिणाग्रास्ततो दर्भा विष्टरेषु निवेशिताः ।
पादयोश्चैव विप्राणां ये त्वन्नमुपभुञ्जते ॥ १३-९१-१४॥
dakṣiṇāgrāstato darbhā viṣṭareṣu niveśitāḥ |
pādayoścaiva viprāṇāṃ ye tvannamupabhuñjate || 13-91-14||
MHB 13-91-15
कृत्वा च दक्षिणाग्रान्वै दर्भान्सुप्रयतः शुचिः ।
प्रददौ श्रीमते पिण्डं नामगोत्रमुदाहरन् ॥ १३-९१-१५॥
kṛtvā ca dakṣiṇāgrānvai darbhānsuprayataḥ śuciḥ |
pradadau śrīmate piṇḍaṃ nāmagotramudāharan || 13-91-15||
MHB 13-91-16
तत्कृत्वा स मुनिश्रेष्ठो धर्मसंकरमात्मनः ।
पश्चात्तापेन महता तप्यमानोऽभ्यचिन्तयत् ॥ १३-९१-१६॥
tatkṛtvā sa muniśreṣṭho dharmasaṃkaramātmanaḥ |
paścāttāpena mahatā tapyamāno'bhyacintayat || 13-91-16||
MHB 13-91-17
अकृतं मुनिभिः पूर्वं किं मयैतदनुष्ठितम् ।
कथं नु शापेन न मां दहेयुर्ब्राह्मणा इति ॥ १३-९१-१७॥
akṛtaṃ munibhiḥ pūrvaṃ kiṃ mayaitadanuṣṭhitam |
kathaṃ nu śāpena na māṃ daheyurbrāhmaṇā iti || 13-91-17||
MHB 13-91-18
ततः संचिन्तयामास वंशकर्तारमात्मनः ।
ध्यातमात्रस्तथा चात्रिराजगाम तपोधनः ॥ १३-९१-१८॥
tataḥ saṃcintayāmāsa vaṃśakartāramātmanaḥ |
dhyātamātrastathā cātrirājagāma tapodhanaḥ || 13-91-18||
MHB 13-91-19
अथात्रिस्तं तथा दृष्ट्वा पुत्रशोकेन कर्शितम् ।
भृशमाश्वासयामास वाग्भिरिष्टाभिरव्ययः ॥ १३-९१-१९॥
athātristaṃ tathā dṛṣṭvā putraśokena karśitam |
bhṛśamāśvāsayāmāsa vāgbhiriṣṭābhiravyayaḥ || 13-91-19||
MHB 13-91-20
निमे संकल्पितस्तेऽयं पितृयज्ञस्तपोधनः ।
मा ते भूद्भीः पूर्वदृष्टो धर्मोऽयं ब्रह्मणा स्वयम् ॥ १३-९१-२०॥
nime saṃkalpitaste'yaṃ pitṛyajñastapodhanaḥ |
mā te bhūdbhīḥ pūrvadṛṣṭo dharmo'yaṃ brahmaṇā svayam || 13-91-20||
MHB 13-91-21
सोऽयं स्वयंभुविहितो धर्मः संकल्पितस्त्वया ।
ऋते स्वयंभुवः कोऽन्यः श्राद्धेयं विधिमाहरेत् ॥ १३-९१-२१॥
so'yaṃ svayaṃbhuvihito dharmaḥ saṃkalpitastvayā |
ṛte svayaṃbhuvaḥ ko'nyaḥ śrāddheyaṃ vidhimāharet || 13-91-21||
MHB 13-91-22
आख्यास्यामि च ते भूयः श्राद्धेयं विधिमुत्तमम् ।
स्वयंभुविहितं पुत्र तत्कुरुष्व निबोध मे ॥ १३-९१-२२॥
ākhyāsyāmi ca te bhūyaḥ śrāddheyaṃ vidhimuttamam |
svayaṃbhuvihitaṃ putra tatkuruṣva nibodha me || 13-91-22||
MHB 13-91-23
कृत्वाग्निकरणं पूर्वं मन्त्रपूर्वं तपोधन ।
ततोऽर्यम्णे च सोमाय वरुणाय च नित्यशः ॥ १३-९१-२३॥
kṛtvāgnikaraṇaṃ pūrvaṃ mantrapūrvaṃ tapodhana |
tato'ryamṇe ca somāya varuṇāya ca nityaśaḥ || 13-91-23||
MHB 13-91-24
विश्वेदेवाश्च ये नित्यं पितृभिः सह गोचराः ।
तेभ्यः संकल्पिता भागाः स्वयमेव स्वयंभुवा ॥ १३-९१-२४॥
viśvedevāśca ye nityaṃ pitṛbhiḥ saha gocarāḥ |
tebhyaḥ saṃkalpitā bhāgāḥ svayameva svayaṃbhuvā || 13-91-24||
MHB 13-91-25
स्तोतव्या चेह पृथिवी निवापस्येह धारिणी ।
वैष्णवी काश्यपी चेति तथैवेहाक्षयेति च ॥ १३-९१-२५॥
stotavyā ceha pṛthivī nivāpasyeha dhāriṇī |
vaiṣṇavī kāśyapī ceti tathaivehākṣayeti ca || 13-91-25||
MHB 13-91-26
उदकानयने चैव स्तोतव्यो वरुणो विभुः ।
ततोऽग्निश्चैव सोमश्च आप्याय्याविह तेऽनघ ॥ १३-९१-२६॥
udakānayane caiva stotavyo varuṇo vibhuḥ |
tato'gniścaiva somaśca āpyāyyāviha te'nagha || 13-91-26||
MHB 13-91-27
देवास्तु पितरो नाम निर्मिता वै स्वयंभुवा ।
ऊष्मपाः सुमहाभागास्तेषां भागाः प्रकल्पिताः ॥ १३-९१-२७॥
devāstu pitaro nāma nirmitā vai svayaṃbhuvā |
ūṣmapāḥ sumahābhāgāsteṣāṃ bhāgāḥ prakalpitāḥ || 13-91-27||
MHB 13-91-28
ते श्राद्धेनार्च्यमाना वै विमुच्यन्ते ह किल्बिषात् ।
सप्तकः पितृवंशस्तु पूर्वदृष्टः स्वयंभुवा ॥ १३-९१-२८॥
te śrāddhenārcyamānā vai vimucyante ha kilbiṣāt |
saptakaḥ pitṛvaṃśastu pūrvadṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā || 13-91-28||
MHB 13-91-29
विश्वे चाग्निमुखा देवाः संख्याताः पूर्वमेव ते ।
तेषां नामानि वक्ष्यामि भागार्हाणां महात्मनाम् ॥ १३-९१-२९॥
viśve cāgnimukhā devāḥ saṃkhyātāḥ pūrvameva te |
teṣāṃ nāmāni vakṣyāmi bhāgārhāṇāṃ mahātmanām || 13-91-29||
MHB 13-91-30
सहः कृतिर्विपाप्मा च पुण्यकृत्पावनस्तथा ।
ग्राम्निः क्षेमः समूहश्च दिव्यसानुस्तथैव च ॥ १३-९१-३०॥
sahaḥ kṛtirvipāpmā ca puṇyakṛtpāvanastathā |
grāmniḥ kṣemaḥ samūhaśca divyasānustathaiva ca || 13-91-30||
MHB 13-91-31
विवस्वान्वीर्यवान्ह्रीमान्कीर्तिमान्कृत एव च ।
विपूर्वः सोमपूर्वश्च सूर्यश्रीश्चेति नामतः ॥ १३-९१-३१॥
vivasvānvīryavānhrīmānkīrtimānkṛta eva ca |
vipūrvaḥ somapūrvaśca sūryaśrīśceti nāmataḥ || 13-91-31||
MHB 13-91-32
सोमपः सूर्यसावित्रो दत्तात्मा पुष्करीयकः ।
उष्णीनाभो नभोदश्च विश्वायुर्दीप्तिरेव च ॥ १३-९१-३२॥
somapaḥ sūryasāvitro dattātmā puṣkarīyakaḥ |
uṣṇīnābho nabhodaśca viśvāyurdīptireva ca || 13-91-32||
MHB 13-91-33
चमूहरः सुवेषश्च व्योमारिः शंकरो भवः ।
ईशः कर्ता कृतिर्दक्षो भुवनो दिव्यकर्मकृत् ॥ १३-९१-३३॥
camūharaḥ suveṣaśca vyomāriḥ śaṃkaro bhavaḥ |
īśaḥ kartā kṛtirdakṣo bhuvano divyakarmakṛt || 13-91-33||
MHB 13-91-34
गणितः पञ्चवीर्यश्च आदित्यो रश्मिमांस्तथा ।
सप्तकृत्सोमवर्चाश्च विश्वकृत्कविरेव च ॥ १३-९१-३४॥
gaṇitaḥ pañcavīryaśca ādityo raśmimāṃstathā |
saptakṛtsomavarcāśca viśvakṛtkavireva ca || 13-91-34||
MHB 13-91-35
अनुगोप्ता सुगोप्ता च नप्ता चेश्वर एव च ।
जितात्मा मुनिवीर्यश्च दीप्तलोमा भयंकरः ॥ १३-९१-३५॥
anugoptā sugoptā ca naptā ceśvara eva ca |
jitātmā munivīryaśca dīptalomā bhayaṃkaraḥ || 13-91-35||
MHB 13-91-36
अतिकर्मा प्रतीतश्च प्रदाता चांशुमांस्तथा ।
शैलाभः परमक्रोधी धीरोष्णी भूपतिस्तथा ॥ १३-९१-३६॥
atikarmā pratītaśca pradātā cāṃśumāṃstathā |
śailābhaḥ paramakrodhī dhīroṣṇī bhūpatistathā || 13-91-36||
MHB 13-91-37
स्रजी वज्री वरी चैव विश्वेदेवाः सनातनाः ।
कीर्तितास्ते महाभागाः कालस्य गतिगोचराः ॥ १३-९१-३७॥
srajī vajrī varī caiva viśvedevāḥ sanātanāḥ |
kīrtitāste mahābhāgāḥ kālasya gatigocarāḥ || 13-91-37||
MHB 13-91-38
अश्राद्धेयानि धान्यानि कोद्रवाः पुलकास्तथा ।
हिङ्गु द्रव्येषु शाकेषु पलाण्डुं लशुनं तथा ॥ १३-९१-३८॥
aśrāddheyāni dhānyāni kodravāḥ pulakāstathā |
hiṅgu dravyeṣu śākeṣu palāṇḍuṃ laśunaṃ tathā || 13-91-38||
MHB 13-91-39
पलाण्डुः सौभञ्जनकस्तथा गृञ्जनकादयः ।
कूष्माण्डजात्यलाबुं च कृष्णं लवणमेव च ॥ १३-९१-३९॥
palāṇḍuḥ saubhañjanakastathā gṛñjanakādayaḥ |
kūṣmāṇḍajātyalābuṃ ca kṛṣṇaṃ lavaṇameva ca || 13-91-39||
MHB 13-91-40
ग्राम्यं वाराहमांसं च यच्चैवाप्रोक्षितं भवेत् ।
कृष्णाजाजी विडश्चैव शीतपाकी तथैव च ।
अङ्कुराद्यास्तथा वर्ज्या इह शृङ्गाटकानि च ॥ १३-९१-४०॥
grāmyaṃ vārāhamāṃsaṃ ca yaccaivāprokṣitaṃ bhavet |
kṛṣṇājājī viḍaścaiva śītapākī tathaiva ca |
aṅkurādyāstathā varjyā iha śṛṅgāṭakāni ca || 13-91-40||
MHB 13-91-41
वर्जयेल्लवणं सर्वं तथा जम्बूफलानि च ।
अवक्षुतावरुदितं तथा श्राद्धेषु वर्जयेत् ॥ १३-९१-४१॥
varjayellavaṇaṃ sarvaṃ tathā jambūphalāni ca |
avakṣutāvaruditaṃ tathā śrāddheṣu varjayet || 13-91-41||
MHB 13-91-42
निवापे हव्यकव्ये वा गर्हितं च श्वदर्शनम् ।
पितरश्चैव देवाश्च नाभिनन्दन्ति तद्धविः ॥ १३-९१-४२॥
nivāpe havyakavye vā garhitaṃ ca śvadarśanam |
pitaraścaiva devāśca nābhinandanti taddhaviḥ || 13-91-42||
MHB 13-91-43
चण्डालश्वपचौ वर्ज्यौ निवापे समुपस्थिते ।
काषायवासी कुष्ठी वा पतितो ब्रह्महापि वा ॥ १३-९१-४३॥
caṇḍālaśvapacau varjyau nivāpe samupasthite |
kāṣāyavāsī kuṣṭhī vā patito brahmahāpi vā || 13-91-43||
MHB 13-91-44
संकीर्णयोनिर्विप्रश्च संबन्धी पतितश्च यः ।
वर्जनीया बुधैरेते निवापे समुपस्थिते ॥ १३-९१-४४॥
saṃkīrṇayonirvipraśca saṃbandhī patitaśca yaḥ |
varjanīyā budhairete nivāpe samupasthite || 13-91-44||
MHB 13-91-45
इत्येवमुक्त्वा भगवान्स्ववंशजमृषिं पुरा ।
पितामहसभां दिव्यां जगामात्रिस्तपोधनः ॥ १३-९१-४५॥
ityevamuktvā bhagavānsvavaṃśajamṛṣiṃ purā |
pitāmahasabhāṃ divyāṃ jagāmātristapodhanaḥ || 13-91-45||
Adhyaya: 92/154 (22)
MHB 13-92-1
भीष्म उवाच ।
तथा विधौ प्रवृत्ते तु सर्व एव महर्षयः ।
पितृयज्ञानकुर्वन्त विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १३-९२-१॥
bhīṣma uvāca |
tathā vidhau pravṛtte tu sarva eva maharṣayaḥ |
pitṛyajñānakurvanta vidhidṛṣṭena karmaṇā || 13-92-1||
MHB 13-92-2
ऋषयो धर्मनित्यास्तु कृत्वा निवपनान्युत ।
तर्पणं चाप्यकुर्वन्त तीर्थाम्भोभिर्यतव्रताः ॥ १३-९२-२॥
ṛṣayo dharmanityāstu kṛtvā nivapanānyuta |
tarpaṇaṃ cāpyakurvanta tīrthāmbhobhiryatavratāḥ || 13-92-2||
MHB 13-92-3
निवापैर्दीयमानैश्च चातुर्वर्ण्येन भारत ।
तर्पिताः पितरो देवास्ते नान्नं जरयन्ति वै ॥ १३-९२-३॥
nivāpairdīyamānaiśca cāturvarṇyena bhārata |
tarpitāḥ pitaro devāste nānnaṃ jarayanti vai || 13-92-3||
MHB 13-92-4
अजीर्णेनाभिहन्यन्ते ते देवाः पितृभिः सह ।
सोममेवाभ्यपद्यन्त निवापान्नाभिपीडिताः ॥ १३-९२-४॥
ajīrṇenābhihanyante te devāḥ pitṛbhiḥ saha |
somamevābhyapadyanta nivāpānnābhipīḍitāḥ || 13-92-4||
MHB 13-92-5
तेऽब्रुवन्सोममासाद्य पितरोऽजीर्णपीडिताः ।
निवापान्नेन पीड्यामः श्रेयो नोऽत्र विधीयताम् ॥ १३-९२-५॥
te'bruvansomamāsādya pitaro'jīrṇapīḍitāḥ |
nivāpānnena pīḍyāmaḥ śreyo no'tra vidhīyatām || 13-92-5||
MHB 13-92-6
तान्सोमः प्रत्युवाचाथ श्रेयश्चेदीप्सितं सुराः ।
स्वयंभूसदनं यात स वः श्रेयो विधास्यति ॥ १३-९२-६॥
tānsomaḥ pratyuvācātha śreyaścedīpsitaṃ surāḥ |
svayaṃbhūsadanaṃ yāta sa vaḥ śreyo vidhāsyati || 13-92-6||
MHB 13-92-7
ते सोमवचनाद्देवाः पितृभिः सह भारत ।
मेरुशृङ्गे समासीनं पितामहमुपागमन् ॥ १३-९२-७॥
te somavacanāddevāḥ pitṛbhiḥ saha bhārata |
meruśṛṅge samāsīnaṃ pitāmahamupāgaman || 13-92-7||
MHB 13-92-8
पितर ऊचुः ।
निवापान्नेन भगवन्भृशं पीड्यामहे वयम् ।
प्रसादं कुरु नो देव श्रेयो नः संविधीयताम् ॥ १३-९२-८॥
pitara ūcuḥ |
nivāpānnena bhagavanbhṛśaṃ pīḍyāmahe vayam |
prasādaṃ kuru no deva śreyo naḥ saṃvidhīyatām || 13-92-8||
MHB 13-92-9
इति तेषां वचः श्रुत्वा स्वयंभूरिदमब्रवीत् ।
एष मे पार्श्वतो वह्निर्युष्मच्छ्रेयो विधास्यति ॥ १३-९२-९॥
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā svayaṃbhūridamabravīt |
eṣa me pārśvato vahniryuṣmacchreyo vidhāsyati || 13-92-9||
MHB 13-92-10
अग्निरुवाच ।
सहितास्तात भोक्ष्यामो निवापे समुपस्थिते ।
जरयिष्यथ चाप्यन्नं मया सार्धं न संशयः ॥ १३-९२-१०॥
agniruvāca |
sahitāstāta bhokṣyāmo nivāpe samupasthite |
jarayiṣyatha cāpyannaṃ mayā sārdhaṃ na saṃśayaḥ || 13-92-10||
MHB 13-92-11
एतच्छ्रुत्वा तु पितरस्ततस्ते विज्वराभवन् ।
एतस्मात्कारणाच्चाग्नेः प्राक्तनं दीयते नृप ॥ १३-९२-११॥
etacchrutvā tu pitarastataste vijvarābhavan |
etasmātkāraṇāccāgneḥ prāktanaṃ dīyate nṛpa || 13-92-11||
MHB 13-92-12
निवप्ते चाग्निपूर्वे वै निवापे पुरुषर्षभ ।
न ब्रह्मराक्षसास्तं वै निवापं धर्षयन्त्युत ।
रक्षांसि चापवर्तन्ते स्थिते देवे विभावसौ ॥ १३-९२-१२॥
nivapte cāgnipūrve vai nivāpe puruṣarṣabha |
na brahmarākṣasāstaṃ vai nivāpaṃ dharṣayantyuta |
rakṣāṃsi cāpavartante sthite deve vibhāvasau || 13-92-12||
MHB 13-92-13
पूर्वं पिण्डं पितुर्दद्यात्ततो दद्यात्पितामहे ।
प्रपितामहाय च तत एष श्राद्धविधिः स्मृतः ॥ १३-९२-१३॥
pūrvaṃ piṇḍaṃ piturdadyāttato dadyātpitāmahe |
prapitāmahāya ca tata eṣa śrāddhavidhiḥ smṛtaḥ || 13-92-13||
MHB 13-92-14
ब्रूयाच्छ्राद्धे च सावित्रीं पिण्डे पिण्डे समाहितः ।
सोमायेति च वक्तव्यं तथा पितृमतेति च ॥ १३-९२-१४॥
brūyācchrāddhe ca sāvitrīṃ piṇḍe piṇḍe samāhitaḥ |
somāyeti ca vaktavyaṃ tathā pitṛmateti ca || 13-92-14||
MHB 13-92-15
रजस्वला च या नारी व्यङ्गिता कर्णयोश्च या ।
निवापे नोपतिष्ठेत संग्राह्या नान्यवंशजाः ॥ १३-९२-१५॥
rajasvalā ca yā nārī vyaṅgitā karṇayośca yā |
nivāpe nopatiṣṭheta saṃgrāhyā nānyavaṃśajāḥ || 13-92-15||
MHB 13-92-16
जलं प्रतरमाणश्च कीर्तयेत पितामहान् ।
नदीमासाद्य कुर्वीत पितॄणां पिण्डतर्पणम् ॥ १३-९२-१६॥
jalaṃ prataramāṇaśca kīrtayeta pitāmahān |
nadīmāsādya kurvīta pitṝṇāṃ piṇḍatarpaṇam || 13-92-16||
MHB 13-92-17
पूर्वं स्ववंशजानां तु कृत्वाद्भिस्तर्पणं पुनः ।
सुहृत्संबन्धिवर्गाणां ततो दद्याज्जलाञ्जलिम् ॥ १३-९२-१७॥
pūrvaṃ svavaṃśajānāṃ tu kṛtvādbhistarpaṇaṃ punaḥ |
suhṛtsaṃbandhivargāṇāṃ tato dadyājjalāñjalim || 13-92-17||
MHB 13-92-18
कल्माषगोयुगेनाथ युक्तेन तरतो जलम् ।
पितरोऽभिलषन्ते वै नावं चाप्यधिरोहतः ।
सदा नावि जलं तज्ज्ञाः प्रयच्छन्ति समाहिताः ॥ १३-९२-१८॥
kalmāṣagoyugenātha yuktena tarato jalam |
pitaro'bhilaṣante vai nāvaṃ cāpyadhirohataḥ |
sadā nāvi jalaṃ tajjñāḥ prayacchanti samāhitāḥ || 13-92-18||
MHB 13-92-19
मासार्धे कृष्णपक्षस्य कुर्यान्निवपनानि वै ।
पुष्टिरायुस्तथा वीर्यं श्रीश्चैव पितृवर्तिनः ॥ १३-९२-१९॥
māsārdhe kṛṣṇapakṣasya kuryānnivapanāni vai |
puṣṭirāyustathā vīryaṃ śrīścaiva pitṛvartinaḥ || 13-92-19||
MHB 13-92-20
पितामहः पुलस्त्यश्च वसिष्ठः पुलहस्तथा ।
अङ्गिराश्च क्रतुश्चैव कश्यपश्च महानृषिः ।
एते कुरुकुलश्रेष्ठ महायोगेश्वराः स्मृताः ॥ १३-९२-२०॥
pitāmahaḥ pulastyaśca vasiṣṭhaḥ pulahastathā |
aṅgirāśca kratuścaiva kaśyapaśca mahānṛṣiḥ |
ete kurukulaśreṣṭha mahāyogeśvarāḥ smṛtāḥ || 13-92-20||
MHB 13-92-21
एते च पितरो राजन्नेष श्राद्धविधिः परः ।
प्रेतास्तु पिण्डसंबन्धान्मुच्यन्ते तेन कर्मणा ॥ १३-९२-२१॥
ete ca pitaro rājanneṣa śrāddhavidhiḥ paraḥ |
pretāstu piṇḍasaṃbandhānmucyante tena karmaṇā || 13-92-21||
MHB 13-92-22
इत्येषा पुरुषश्रेष्ठ श्राद्धोत्पत्तिर्यथागमम् ।
ख्यापिता पूर्वनिर्दिष्टा दानं वक्ष्याम्यतः परम् ॥ १३-९२-२२॥
ityeṣā puruṣaśreṣṭha śrāddhotpattiryathāgamam |
khyāpitā pūrvanirdiṣṭā dānaṃ vakṣyāmyataḥ param || 13-92-22||
Adhyaya: 93/154 (17)
MHB 13-93-1
युधिष्ठिर उवाच ।
द्विजातयो व्रतोपेता हविस्ते यदि भुञ्जते ।
अन्नं ब्राह्मणकामाय कथमेतत्पितामह ॥ १३-९३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
dvijātayo vratopetā haviste yadi bhuñjate |
annaṃ brāhmaṇakāmāya kathametatpitāmaha || 13-93-1||
MHB 13-93-2
भीष्म उवाच ।
अवेदोक्तव्रताश्चैव भुञ्जानाः कार्यकारिणः ।
वेदोक्तेषु तु भुञ्जाना व्रतलुप्ता युधिष्ठिर ॥ १३-९३-२॥
bhīṣma uvāca |
avedoktavratāścaiva bhuñjānāḥ kāryakāriṇaḥ |
vedokteṣu tu bhuñjānā vrataluptā yudhiṣṭhira || 13-93-2||
MHB 13-93-3
युधिष्ठिर उवाच ।
यदिदं तप इत्याहुरुपवासं पृथग्जनाः ।
तपः स्यादेतदिह वै तपोऽन्यद्वापि किं भवेत् ॥ १३-९३-३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yadidaṃ tapa ityāhurupavāsaṃ pṛthagjanāḥ |
tapaḥ syādetadiha vai tapo'nyadvāpi kiṃ bhavet || 13-93-3||
MHB 13-93-4
भीष्म उवाच ।
मासार्धमासौ नोपवसेद्यत्तपो मन्यते जनः ।
आत्मतन्त्रोपघाती यो न तपस्वी न धर्मवित् ॥ १३-९३-४॥
bhīṣma uvāca |
māsārdhamāsau nopavasedyattapo manyate janaḥ |
ātmatantropaghātī yo na tapasvī na dharmavit || 13-93-4||
MHB 13-93-5
त्यागस्यापि च संपत्तिः शिष्यते तप उत्तमम् ।
सदोपवासी च भवेद्ब्रह्मचारी तथैव च ॥ १३-९३-५॥
tyāgasyāpi ca saṃpattiḥ śiṣyate tapa uttamam |
sadopavāsī ca bhavedbrahmacārī tathaiva ca || 13-93-5||
MHB 13-93-6
मुनिश्च स्यात्सदा विप्रो देवांश्चैव सदा यजेत् ।
कुटुम्बिको धर्मकामः सदास्वप्नश्च भारत ॥ १३-९३-६॥
muniśca syātsadā vipro devāṃścaiva sadā yajet |
kuṭumbiko dharmakāmaḥ sadāsvapnaśca bhārata || 13-93-6||
MHB 13-93-7
अमृताशी सदा च स्यात्पवित्री च सदा भवेत् ।
ऋतवादी सदा च स्यान्नियतश्च सदा भवेत् ॥ १३-९३-७॥
amṛtāśī sadā ca syātpavitrī ca sadā bhavet |
ṛtavādī sadā ca syānniyataśca sadā bhavet || 13-93-7||
MHB 13-93-8
विघसाशी सदा च स्यात्सदा चैवातिथिप्रियः ।
अमांसाशी सदा च स्यात्पवित्री च सदा भवेत् ॥ १३-९३-८॥
vighasāśī sadā ca syātsadā caivātithipriyaḥ |
amāṃsāśī sadā ca syātpavitrī ca sadā bhavet || 13-93-8||
MHB 13-93-9
युधिष्ठिर उवाच ।
कथं सदोपवासी स्याद्ब्रह्मचारी च पार्थिव ।
विघसाशी कथं च स्यात्कथं चैवातिथिप्रियः ॥ १३-९३-९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ sadopavāsī syādbrahmacārī ca pārthiva |
vighasāśī kathaṃ ca syātkathaṃ caivātithipriyaḥ || 13-93-9||
MHB 13-93-10
भीष्म उवाच ।
अन्तरा सायमाशं च प्रातराशं तथैव च ।
सदोपवासी भवति यो न भुङ्क्तेऽन्तरा पुनः ॥ १३-९३-१०॥
bhīṣma uvāca |
antarā sāyamāśaṃ ca prātarāśaṃ tathaiva ca |
sadopavāsī bhavati yo na bhuṅkte'ntarā punaḥ || 13-93-10||
MHB 13-93-11
भार्यां गच्छन्ब्रह्मचारी सदा भवति चैव ह ।
ऋतवादी सदा च स्याद्दानशीलश्च मानवः ॥ १३-९३-११॥
bhāryāṃ gacchanbrahmacārī sadā bhavati caiva ha |
ṛtavādī sadā ca syāddānaśīlaśca mānavaḥ || 13-93-11||
MHB 13-93-12
अभक्षयन्वृथा मांसममांसाशी भवत्युत ।
दानं ददत्पवित्री स्यादस्वप्नश्च दिवास्वपन् ॥ १३-९३-१२॥
abhakṣayanvṛthā māṃsamamāṃsāśī bhavatyuta |
dānaṃ dadatpavitrī syādasvapnaśca divāsvapan || 13-93-12||
MHB 13-93-13
भृत्यातिथिषु यो भुङ्क्ते भुक्तवत्सु नरः सदा ।
अमृतं केवलं भुङ्क्ते इति विद्धि युधिष्ठिर ॥ १३-९३-१३॥
bhṛtyātithiṣu yo bhuṅkte bhuktavatsu naraḥ sadā |
amṛtaṃ kevalaṃ bhuṅkte iti viddhi yudhiṣṭhira || 13-93-13||
MHB 13-93-14
अभुक्तवत्सु नाश्नाति ब्राह्मणेषु तु यो नरः ।
अभोजनेन तेनास्य जितः स्वर्गो भवत्युत ॥ १३-९३-१४॥
abhuktavatsu nāśnāti brāhmaṇeṣu tu yo naraḥ |
abhojanena tenāsya jitaḥ svargo bhavatyuta || 13-93-14||
MHB 13-93-15
देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च भृत्येभ्योऽतिथिभिः सह ।
अवशिष्टानि यो भुङ्क्ते तमाहुर्विघसाशिनम् ॥ १३-९३-१५॥
devebhyaśca pitṛbhyaśca bhṛtyebhyo'tithibhiḥ saha |
avaśiṣṭāni yo bhuṅkte tamāhurvighasāśinam || 13-93-15||
MHB 13-93-16
तेषां लोका ह्यपर्यन्ताः सदने ब्रह्मणः स्मृताः ।
उपस्थिता ह्यप्सरोभिर्गन्धर्वैश्च जनाधिप ॥ १३-९३-१६॥
teṣāṃ lokā hyaparyantāḥ sadane brahmaṇaḥ smṛtāḥ |
upasthitā hyapsarobhirgandharvaiśca janādhipa || 13-93-16||
MHB 13-93-17
देवतातिथिभिः सार्धं पितृभिश्चोपभुञ्जते ।
रमन्ते पुत्रपौत्रैश्च तेषां गतिरनुत्तमा ॥ १३-९३-१७॥
devatātithibhiḥ sārdhaṃ pitṛbhiścopabhuñjate |
ramante putrapautraiśca teṣāṃ gatiranuttamā || 13-93-17||
Adhyaya: 94/154 (44)
MHB 13-94-1
युधिष्ठिर उवाच ।
ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छन्ति दानानि विविधानि च ।
दातृप्रतिग्रहीत्रोर्वा को विशेषः पितामह ॥ १३-९४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
brāhmaṇebhyaḥ prayacchanti dānāni vividhāni ca |
dātṛpratigrahītrorvā ko viśeṣaḥ pitāmaha || 13-94-1||
MHB 13-94-2
भीष्म उवाच ।
साधोर्यः प्रतिगृह्णीयात्तथैवासाधुतो द्विजः ।
गुणवत्यल्पदोषः स्यान्निर्गुणे तु निमज्जति ॥ १३-९४-२॥
bhīṣma uvāca |
sādhoryaḥ pratigṛhṇīyāttathaivāsādhuto dvijaḥ |
guṇavatyalpadoṣaḥ syānnirguṇe tu nimajjati || 13-94-2||
MHB 13-94-3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
वृषादर्भेश्च संवादं सप्तर्षीणां च भारत ॥ १३-९४-३॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
vṛṣādarbheśca saṃvādaṃ saptarṣīṇāṃ ca bhārata || 13-94-3||
MHB 13-94-4
कश्यपोऽत्रिर्वसिष्ठश्च भरद्वाजोऽथ गौतमः ।
विश्वामित्रो जमदग्निः साध्वी चैवाप्यरुन्धती ॥ १३-९४-४॥
kaśyapo'trirvasiṣṭhaśca bharadvājo'tha gautamaḥ |
viśvāmitro jamadagniḥ sādhvī caivāpyarundhatī || 13-94-4||
MHB 13-94-5
सर्वेषामथ तेषां तु गण्डाभूत्कर्मकारिका ।
शूद्रः पशुसखश्चैव भर्ता चास्या बभूव ह ॥ १३-९४-५॥
sarveṣāmatha teṣāṃ tu gaṇḍābhūtkarmakārikā |
śūdraḥ paśusakhaścaiva bhartā cāsyā babhūva ha || 13-94-5||
MHB 13-94-6
ते वै सर्वे तपस्यन्तः पुरा चेरुर्महीमिमाम् ।
समाधिनोपशिक्षन्तो ब्रह्मलोकं सनातनम् ॥ १३-९४-६॥
te vai sarve tapasyantaḥ purā cerurmahīmimām |
samādhinopaśikṣanto brahmalokaṃ sanātanam || 13-94-6||
MHB 13-94-7
अथाभवदनावृष्टिर्महती कुरुनन्दन ।
कृच्छ्रप्राणोऽभवद्यत्र लोकोऽयं वै क्षुधान्वितः ॥ १३-९४-७॥
athābhavadanāvṛṣṭirmahatī kurunandana |
kṛcchraprāṇo'bhavadyatra loko'yaṃ vai kṣudhānvitaḥ || 13-94-7||
MHB 13-94-8
कस्मिंश्चिच्च पुरा यज्ञे याज्येन शिबिसूनुना ।
दक्षिणार्थेऽथ ऋत्विग्भ्यो दत्तः पुत्रो निजः किल ॥ १३-९४-८॥
kasmiṃścicca purā yajñe yājyena śibisūnunā |
dakṣiṇārthe'tha ṛtvigbhyo dattaḥ putro nijaḥ kila || 13-94-8||
MHB 13-94-9
तस्मिन्कालेऽथ सोऽल्पायुर्दिष्टान्तमगमत्प्रभो ।
ते तं क्षुधाभिसंतप्ताः परिवार्योपतस्थिरे ॥ १३-९४-९॥
tasminkāle'tha so'lpāyurdiṣṭāntamagamatprabho |
te taṃ kṣudhābhisaṃtaptāḥ parivāryopatasthire || 13-94-9||
MHB 13-94-10
याज्यात्मजमथो दृष्ट्वा गतासुमृषिसत्तमाः ।
अपचन्त तदा स्थाल्यां क्षुधार्ताः किल भारत ॥ १३-९४-१०॥
yājyātmajamatho dṛṣṭvā gatāsumṛṣisattamāḥ |
apacanta tadā sthālyāṃ kṣudhārtāḥ kila bhārata || 13-94-10||
MHB 13-94-11
निराद्ये मर्त्यलोकेऽस्मिन्नात्मानं ते परीप्सवः ।
कृच्छ्रामापेदिरे वृत्तिमन्नहेतोस्तपस्विनः ॥ १३-९४-११॥
nirādye martyaloke'sminnātmānaṃ te parīpsavaḥ |
kṛcchrāmāpedire vṛttimannahetostapasvinaḥ || 13-94-11||
MHB 13-94-12
अटमानोऽथ तान्मार्गे पचमानान्महीपतिः ।
राजा शैब्यो वृषादर्भिः क्लिश्यमानान्ददर्श ह ॥ १३-९४-१२॥
aṭamāno'tha tānmārge pacamānānmahīpatiḥ |
rājā śaibyo vṛṣādarbhiḥ kliśyamānāndadarśa ha || 13-94-12||
MHB 13-94-13
वृषादर्भिरुवाच ।
प्रतिग्रहस्तारयति पुष्टिर्वै प्रतिगृह्णताम् ।
मयि यद्विद्यते वित्तं तच्छृणुध्वं तपोधनाः ॥ १३-९४-१३॥
vṛṣādarbhiruvāca |
pratigrahastārayati puṣṭirvai pratigṛhṇatām |
mayi yadvidyate vittaṃ tacchṛṇudhvaṃ tapodhanāḥ || 13-94-13||
MHB 13-94-14
प्रियो हि मे ब्राह्मणो याचमानो दद्यामहं वोऽश्वतरीसहस्रम् ।
एकैकशः सवृषाः संप्रसूताः सर्वेषां वै शीघ्रगाः श्वेतलोमाः ॥ १३-९४-१४॥
priyo hi me brāhmaṇo yācamāno dadyāmahaṃ vo'śvatarīsahasram |
ekaikaśaḥ savṛṣāḥ saṃprasūtāḥ sarveṣāṃ vai śīghragāḥ śvetalomāḥ || 13-94-14||
MHB 13-94-15
कुलंभराननडुहः शतंशतान्धुर्याञ्शुभान्सर्वशोऽहं ददानि ।
पृथ्वीवाहान्पीवरांश्चैव तावदग्र्या गृष्ट्यो धेनवः सुव्रताश्च ॥ १३-९४-१५॥
kulaṃbharānanaḍuhaḥ śataṃśatāndhuryāñśubhānsarvaśo'haṃ dadāni |
pṛthvīvāhānpīvarāṃścaiva tāvadagryā gṛṣṭyo dhenavaḥ suvratāśca || 13-94-15||
MHB 13-94-16
वरान्ग्रामान्व्रीहियवं रसांश्च रत्नं चान्यद्दुर्लभं किं ददानि ।
मा स्माभक्ष्ये भावमेवं कुरुध्वं पुष्ट्यर्थं वै किं प्रयच्छाम्यहं वः ॥ १३-९४-१६॥
varāngrāmānvrīhiyavaṃ rasāṃśca ratnaṃ cānyaddurlabhaṃ kiṃ dadāni |
mā smābhakṣye bhāvamevaṃ kurudhvaṃ puṣṭyarthaṃ vai kiṃ prayacchāmyahaṃ vaḥ || 13-94-16||
MHB 13-94-17
ऋषय ऊचुः ।
राजन्प्रतिग्रहो राज्ञो मध्वास्वादो विषोपमः ।
तज्जानमानः कस्मात्त्वं कुरुषे नः प्रलोभनम् ॥ १३-९४-१७॥
ṛṣaya ūcuḥ |
rājanpratigraho rājño madhvāsvādo viṣopamaḥ |
tajjānamānaḥ kasmāttvaṃ kuruṣe naḥ pralobhanam || 13-94-17||
MHB 13-94-18
क्षत्रं हि दैवतमिव ब्राह्मणं समुपाश्रितम् ।
अमलो ह्येष तपसा प्रीतः प्रीणाति देवताः ॥ १३-९४-१८॥
kṣatraṃ hi daivatamiva brāhmaṇaṃ samupāśritam |
amalo hyeṣa tapasā prītaḥ prīṇāti devatāḥ || 13-94-18||
MHB 13-94-19
अह्नापीह तपो जातु ब्राह्मणस्योपजायते ।
तद्दाव इव निर्दह्यात्प्राप्तो राजप्रतिग्रहः ॥ १३-९४-१९॥
ahnāpīha tapo jātu brāhmaṇasyopajāyate |
taddāva iva nirdahyātprāpto rājapratigrahaḥ || 13-94-19||
MHB 13-94-20
कुशलं सह दानेन राजन्नस्तु सदा तव ।
अर्थिभ्यो दीयतां सर्वमित्युक्त्वा ते ततो ययुः ॥ १३-९४-२०॥
kuśalaṃ saha dānena rājannastu sadā tava |
arthibhyo dīyatāṃ sarvamityuktvā te tato yayuḥ || 13-94-20||
MHB 13-94-21
अपक्वमेव तन्मांसमभूत्तेषां च धीमताम् ।
अथ हित्वा ययुः सर्वे वनमाहारकाङ्क्षिणः ॥ १३-९४-२१॥
apakvameva tanmāṃsamabhūtteṣāṃ ca dhīmatām |
atha hitvā yayuḥ sarve vanamāhārakāṅkṣiṇaḥ || 13-94-21||
MHB 13-94-22
ततः प्रचोदिता राज्ञा वनं गत्वास्य मन्त्रिणः ।
प्रचीयोदुम्बराणि स्म दानं दातुं प्रचक्रमुः ॥ १३-९४-२२॥
tataḥ pracoditā rājñā vanaṃ gatvāsya mantriṇaḥ |
pracīyodumbarāṇi sma dānaṃ dātuṃ pracakramuḥ || 13-94-22||
MHB 13-94-23
उदुम्बराण्यथान्यानि हेमगर्भाण्युपाहरन् ।
भृत्यास्तेषां ततस्तानि प्रग्राहितुमुपाद्रवन् ॥ १३-९४-२३॥
udumbarāṇyathānyāni hemagarbhāṇyupāharan |
bhṛtyāsteṣāṃ tatastāni pragrāhitumupādravan || 13-94-23||
MHB 13-94-24
गुरूणीति विदित्वाथ न ग्राह्याण्यत्रिरब्रवीत् ।
न स्म हे मूढविज्ञाना न स्म हे मन्दबुद्धयः ।
हैमानीमानि जानीमः प्रतिबुद्धाः स्म जागृमः ॥ १३-९४-२४॥
gurūṇīti viditvātha na grāhyāṇyatrirabravīt |
na sma he mūḍhavijñānā na sma he mandabuddhayaḥ |
haimānīmāni jānīmaḥ pratibuddhāḥ sma jāgṛmaḥ || 13-94-24||
MHB 13-94-25
इह ह्येतदुपादत्तं प्रेत्य स्यात्कटुकोदयम् ।
अप्रतिग्राह्यमेवैतत्प्रेत्य चेह सुखेप्सुना ॥ १३-९४-२५॥
iha hyetadupādattaṃ pretya syātkaṭukodayam |
apratigrāhyamevaitatpretya ceha sukhepsunā || 13-94-25||
MHB 13-94-26
वसिष्ठ उवाच ।
शतेन निष्कं गणितं सहस्रेण च संमितम् ।
यथा बहु प्रतीच्छन्हि पापिष्ठां लभते गतिम् ॥ १३-९४-२६॥
vasiṣṭha uvāca |
śatena niṣkaṃ gaṇitaṃ sahasreṇa ca saṃmitam |
yathā bahu pratīcchanhi pāpiṣṭhāṃ labhate gatim || 13-94-26||
MHB 13-94-27
कश्यप उवाच ।
यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
सर्वं तन्नालमेकस्य तस्माद्विद्वाञ्शमं व्रजेत् ॥ १३-९४-२७॥
kaśyapa uvāca |
yatpṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ |
sarvaṃ tannālamekasya tasmādvidvāñśamaṃ vrajet || 13-94-27||
MHB 13-94-28
भरद्वाज उवाच ।
उत्पन्नस्य रुरोः शृङ्गं वर्धमानस्य वर्धते ।
प्रार्थना पुरुषस्येव तस्य मात्रा न विद्यते ॥ १३-९४-२८॥
bharadvāja uvāca |
utpannasya ruroḥ śṛṅgaṃ vardhamānasya vardhate |
prārthanā puruṣasyeva tasya mātrā na vidyate || 13-94-28||
MHB 13-94-29
गौतम उवाच ।
न तल्लोके द्रव्यमस्ति यल्लोकं प्रतिपूरयेत् ।
समुद्रकल्पः पुरुषो न कदाचन पूर्यते ॥ १३-९४-२९॥
gautama uvāca |
na talloke dravyamasti yallokaṃ pratipūrayet |
samudrakalpaḥ puruṣo na kadācana pūryate || 13-94-29||
MHB 13-94-30
विश्वामित्र उवाच ।
कामं कामयमानस्य यदा कामः समृध्यते ।
अथैनमपरः कामस्तृष्णा विध्यति बाणवत् ॥ १३-९४-३०॥
viśvāmitra uvāca |
kāmaṃ kāmayamānasya yadā kāmaḥ samṛdhyate |
athainamaparaḥ kāmastṛṣṇā vidhyati bāṇavat || 13-94-30||
MHB 13-94-31
जमदग्निरुवाच ।
प्रतिग्रहे संयमो वै तपो धारयते ध्रुवम् ।
तद्धनं ब्राह्मणस्येह लुभ्यमानस्य विस्रवेत् ॥ १३-९४-३१॥
jamadagniruvāca |
pratigrahe saṃyamo vai tapo dhārayate dhruvam |
taddhanaṃ brāhmaṇasyeha lubhyamānasya visravet || 13-94-31||
MHB 13-94-32
अरुन्धत्युवाच ।
धर्मार्थं संचयो यो वै द्रव्याणां पक्षसंमतः ।
तपःसंचय एवेह विशिष्टो द्रव्यसंचयात् ॥ १३-९४-३२॥
arundhatyuvāca |
dharmārthaṃ saṃcayo yo vai dravyāṇāṃ pakṣasaṃmataḥ |
tapaḥsaṃcaya eveha viśiṣṭo dravyasaṃcayāt || 13-94-32||
MHB 13-94-33
गण्डोवाच ।
उग्रादितो भयाद्यस्माद्बिभ्यतीमे ममेश्वराः ।
बलीयांसो दुर्बलवद्बिभेम्यहमतः परम् ॥ १३-९४-३३॥
gaṇḍovāca |
ugrādito bhayādyasmādbibhyatīme mameśvarāḥ |
balīyāṃso durbalavadbibhemyahamataḥ param || 13-94-33||
MHB 13-94-34
पशुसख उवाच ।
यद्वै धर्मे परं नास्ति ब्राह्मणास्तद्धनं विदुः ।
विनयार्थं सुविद्वांसमुपासेयं यथातथम् ॥ १३-९४-३४॥
paśusakha uvāca |
yadvai dharme paraṃ nāsti brāhmaṇāstaddhanaṃ viduḥ |
vinayārthaṃ suvidvāṃsamupāseyaṃ yathātatham || 13-94-34||
MHB 13-94-35
ऋषय ऊचुः ।
कुशलं सह दानाय तस्मै यस्य प्रजा इमाः ।
फलान्युपधियुक्तानि य एवं नः प्रयच्छसि ॥ १३-९४-३५॥
ṛṣaya ūcuḥ |
kuśalaṃ saha dānāya tasmai yasya prajā imāḥ |
phalānyupadhiyuktāni ya evaṃ naḥ prayacchasi || 13-94-35||
MHB 13-94-36
भीष्म उवाच ।
इत्युक्त्वा हेमगर्भाणि हित्वा तानि फलानि ते ।
ऋषयो जग्मुरन्यत्र सर्व एव धृतव्रताः ॥ १३-९४-३६॥
bhīṣma uvāca |
ityuktvā hemagarbhāṇi hitvā tāni phalāni te |
ṛṣayo jagmuranyatra sarva eva dhṛtavratāḥ || 13-94-36||
MHB 13-94-37
मन्त्रिणः ऊचुः ।
उपधिं शङ्कमानास्ते हित्वेमानि फलानि वै ।
ततोऽन्येनैव गच्छन्ति विदितं तेऽस्तु पार्थिव ॥ १३-९४-३७॥
mantriṇaḥ ūcuḥ |
upadhiṃ śaṅkamānāste hitvemāni phalāni vai |
tato'nyenaiva gacchanti viditaṃ te'stu pārthiva || 13-94-37||
MHB 13-94-38
इत्युक्तः स तु भृत्यैस्तैर्वृषादर्भिश्चुकोप ह ।
तेषां संप्रतिकर्तुं च सर्वेषामगमद्गृहम् ॥ १३-९४-३८॥
ityuktaḥ sa tu bhṛtyaistairvṛṣādarbhiścukopa ha |
teṣāṃ saṃpratikartuṃ ca sarveṣāmagamadgṛham || 13-94-38||
MHB 13-94-39
स गत्वाहवनीयेऽग्नौ तीव्रं नियममास्थितः ।
जुहाव संस्कृतां मन्त्रैरेकैकामाहुतिं नृपः ॥ १३-९४-३९॥
sa gatvāhavanīye'gnau tīvraṃ niyamamāsthitaḥ |
juhāva saṃskṛtāṃ mantrairekaikāmāhutiṃ nṛpaḥ || 13-94-39||
MHB 13-94-40
तस्मादग्नेः समुत्तस्थौ कृत्या लोकभयंकरी ।
तस्या नाम वृषादर्भिर्यातुधानीत्यथाकरोत् ॥ १३-९४-४०॥
tasmādagneḥ samuttasthau kṛtyā lokabhayaṃkarī |
tasyā nāma vṛṣādarbhiryātudhānītyathākarot || 13-94-40||
MHB 13-94-41
सा कृत्या कालरात्रीव कृताञ्जलिरुपस्थिता ।
वृषादर्भिं नरपतिं किं करोमीति चाब्रवीत् ॥ १३-९४-४१॥
sā kṛtyā kālarātrīva kṛtāñjalirupasthitā |
vṛṣādarbhiṃ narapatiṃ kiṃ karomīti cābravīt || 13-94-41||
MHB 13-94-42
वृषादर्भिरुवाच ।
ऋषीणां गच्छ सप्तानामरुन्धत्यास्तथैव च ।
दासीभर्तुश्च दास्याश्च मनसा नाम धारय ॥ १३-९४-४२॥
vṛṣādarbhiruvāca |
ṛṣīṇāṃ gaccha saptānāmarundhatyāstathaiva ca |
dāsībhartuśca dāsyāśca manasā nāma dhāraya || 13-94-42||
MHB 13-94-43
ज्ञात्वा नामानि चैतेषां सर्वानेतान्विनाशय ।
विनष्टेषु यथा स्वैरं गच्छ यत्रेप्सितं तव ॥ १३-९४-४३॥
jñātvā nāmāni caiteṣāṃ sarvānetānvināśaya |
vinaṣṭeṣu yathā svairaṃ gaccha yatrepsitaṃ tava || 13-94-43||
MHB 13-94-44
सा तथेति प्रतिश्रुत्य यातुधानी स्वरूपिणी ।
जगाम तद्वनं यत्र विचेरुस्ते महर्षयः ॥ १३-९४-४४॥
sā tatheti pratiśrutya yātudhānī svarūpiṇī |
jagāma tadvanaṃ yatra viceruste maharṣayaḥ || 13-94-44||
Adhyaya: 95/154 (86)
MHB 13-95-1
भीष्म उवाच ।
अथात्रिप्रमुखा राजन्वने तस्मिन्महर्षयः ।
व्यचरन्भक्षयन्तो वै मूलानि च फलानि च ॥ १३-९५-१॥
bhīṣma uvāca |
athātripramukhā rājanvane tasminmaharṣayaḥ |
vyacaranbhakṣayanto vai mūlāni ca phalāni ca || 13-95-1||
MHB 13-95-2
अथापश्यन्सुपीनांसपाणिपादमुखोदरम् ।
परिव्रजन्तं स्थूलाङ्गं परिव्राजं शुनःसखम् ॥ १३-९५-२॥
athāpaśyansupīnāṃsapāṇipādamukhodaram |
parivrajantaṃ sthūlāṅgaṃ parivrājaṃ śunaḥsakham || 13-95-2||
MHB 13-95-3
अरुन्धती तु तं दृष्ट्वा सर्वाङ्गोपचितं शुभा ।
भवितारो भवन्तो वै नैवमित्यब्रवीदृषीन् ॥ १३-९५-३॥
arundhatī tu taṃ dṛṣṭvā sarvāṅgopacitaṃ śubhā |
bhavitāro bhavanto vai naivamityabravīdṛṣīn || 13-95-3||
MHB 13-95-4
वसिष्ठ उवाच ।
नैतस्येह यथास्माकमग्निहोत्रमनिर्हुतम् ।
सायं प्रातश्च होतव्यं तेन पीवाञ्शुनःसखः ॥ १३-९५-४॥
vasiṣṭha uvāca |
naitasyeha yathāsmākamagnihotramanirhutam |
sāyaṃ prātaśca hotavyaṃ tena pīvāñśunaḥsakhaḥ || 13-95-4||
MHB 13-95-5
अत्रिरुवाच ।
नैतस्येह यथास्माकं क्षुधा वीर्यं समाहतम् ।
कृच्छ्राधीतं प्रनष्टं च तेन पीवाञ्शुनःसखः ॥ १३-९५-५॥
atriruvāca |
naitasyeha yathāsmākaṃ kṣudhā vīryaṃ samāhatam |
kṛcchrādhītaṃ pranaṣṭaṃ ca tena pīvāñśunaḥsakhaḥ || 13-95-5||
MHB 13-95-6
विश्वामित्र उवाच ।
नैतस्येह यथास्माकं शश्वच्छास्त्रं जरद्गवः ।
अलसः क्षुत्परो मूर्खस्तेन पीवाञ्शुनःसखः ॥ १३-९५-६॥
viśvāmitra uvāca |
naitasyeha yathāsmākaṃ śaśvacchāstraṃ jaradgavaḥ |
alasaḥ kṣutparo mūrkhastena pīvāñśunaḥsakhaḥ || 13-95-6||
MHB 13-95-7
जमदग्निरुवाच ।
नैतस्येह यथास्माकं भक्तमिन्धनमेव च ।
संचिन्त्य वार्षिकं किंचित्तेन पीवाञ्शुनःसखः ॥ १३-९५-७॥
jamadagniruvāca |
naitasyeha yathāsmākaṃ bhaktamindhanameva ca |
saṃcintya vārṣikaṃ kiṃcittena pīvāñśunaḥsakhaḥ || 13-95-7||
MHB 13-95-8
कश्यप उवाच ।
नैतस्येह यथास्माकं चत्वारश्च सहोदराः ।
देहि देहीति भिक्षन्ति तेन पीवाञ्शुनःसखः ॥ १३-९५-८॥
kaśyapa uvāca |
naitasyeha yathāsmākaṃ catvāraśca sahodarāḥ |
dehi dehīti bhikṣanti tena pīvāñśunaḥsakhaḥ || 13-95-8||
MHB 13-95-9
भरद्वाज उवाच ।
नैतस्येह यथास्माकं ब्रह्मबन्धोरचेतसः ।
शोको भार्यापवादेन तेन पीवाञ्शुनःसखः ॥ १३-९५-९॥
bharadvāja uvāca |
naitasyeha yathāsmākaṃ brahmabandhoracetasaḥ |
śoko bhāryāpavādena tena pīvāñśunaḥsakhaḥ || 13-95-9||
MHB 13-95-10
गौतम उवाच ।
नैतस्येह यथास्माकं त्रिकौशेयं हि राङ्कवम् ।
एकैकं वै त्रिवार्षीयं तेन पीवाञ्शुनःसखः ॥ १३-९५-१०॥
gautama uvāca |
naitasyeha yathāsmākaṃ trikauśeyaṃ hi rāṅkavam |
ekaikaṃ vai trivārṣīyaṃ tena pīvāñśunaḥsakhaḥ || 13-95-10||
MHB 13-95-11
भीष्म उवाच ।
अथ दृष्ट्वा परिव्राट्स तान्महर्षीञ्शुनःसखः ।
अभिगम्य यथान्यायं पाणिस्पर्शमथाचरत् ॥ १३-९५-११॥
bhīṣma uvāca |
atha dṛṣṭvā parivrāṭsa tānmaharṣīñśunaḥsakhaḥ |
abhigamya yathānyāyaṃ pāṇisparśamathācarat || 13-95-11||
MHB 13-95-12
परिचर्यां वने तां तु क्षुत्प्रतीघातकारिकाम् ।
अन्योन्येन निवेद्याथ प्रातिष्ठन्त सहैव ते ॥ १३-९५-१२॥
paricaryāṃ vane tāṃ tu kṣutpratīghātakārikām |
anyonyena nivedyātha prātiṣṭhanta sahaiva te || 13-95-12||
MHB 13-95-13
एकनिश्चयकार्याश्च व्यचरन्त वनानि ते ।
आददानाः समुद्धृत्य मूलानि च फलानि च ॥ १३-९५-१३॥
ekaniścayakāryāśca vyacaranta vanāni te |
ādadānāḥ samuddhṛtya mūlāni ca phalāni ca || 13-95-13||
MHB 13-95-14
कदाचिद्विचरन्तस्ते वृक्षैरविरलैर्वृताम् ।
शुचिवारिप्रसन्नोदां ददृशुः पद्मिनीं शुभाम् ॥ १३-९५-१४॥
kadācidvicarantaste vṛkṣairaviralairvṛtām |
śucivāriprasannodāṃ dadṛśuḥ padminīṃ śubhām || 13-95-14||
MHB 13-95-15
बालादित्यवपुःप्रख्यैः पुष्करैरुपशोभिताम् ।
वैदूर्यवर्णसदृशैः पद्मपत्रैरथावृताम् ॥ १३-९५-१५॥
bālādityavapuḥprakhyaiḥ puṣkarairupaśobhitām |
vaidūryavarṇasadṛśaiḥ padmapatrairathāvṛtām || 13-95-15||
MHB 13-95-16
नानाविधैश्च विहगैर्जलप्रकरसेविभिः ।
एकद्वारामनादेयां सूपतीर्थामकर्दमाम् ॥ १३-९५-१६॥
nānāvidhaiśca vihagairjalaprakarasevibhiḥ |
ekadvārāmanādeyāṃ sūpatīrthāmakardamām || 13-95-16||
MHB 13-95-17
वृषादर्भिप्रयुक्ता तु कृत्या विकृतदर्शना ।
यातुधानीति विख्याता पद्मिनीं तामरक्षत ॥ १३-९५-१७॥
vṛṣādarbhiprayuktā tu kṛtyā vikṛtadarśanā |
yātudhānīti vikhyātā padminīṃ tāmarakṣata || 13-95-17||
MHB 13-95-18
शुनःसखसहायास्तु बिसार्थं ते महर्षयः ।
पद्मिनीमभिजग्मुस्ते सर्वे कृत्याभिरक्षिताम् ॥ १३-९५-१८॥
śunaḥsakhasahāyāstu bisārthaṃ te maharṣayaḥ |
padminīmabhijagmuste sarve kṛtyābhirakṣitām || 13-95-18||
MHB 13-95-19
ततस्ते यातुधानीं तां दृष्ट्वा विकृतदर्शनाम् ।
स्थितां कमलिनीतीरे कृत्यामूचुर्महर्षयः ॥ १३-९५-१९॥
tataste yātudhānīṃ tāṃ dṛṣṭvā vikṛtadarśanām |
sthitāṃ kamalinītīre kṛtyāmūcurmaharṣayaḥ || 13-95-19||
MHB 13-95-20
एका तिष्ठसि का नु त्वं कस्यार्थे किं प्रयोजनम् ।
पद्मिनीतीरमाश्रित्य ब्रूहि त्वं किं चिकीर्षसि ॥ १३-९५-२०॥
ekā tiṣṭhasi kā nu tvaṃ kasyārthe kiṃ prayojanam |
padminītīramāśritya brūhi tvaṃ kiṃ cikīrṣasi || 13-95-20||
MHB 13-95-21
यातुधान्युवाच ।
यास्मि सास्म्यनुयोगो मे न कर्तव्यः कथंचन ।
आरक्षिणीं मां पद्मिन्या वित्त सर्वे तपोधनाः ॥ १३-९५-२१॥
yātudhānyuvāca |
yāsmi sāsmyanuyogo me na kartavyaḥ kathaṃcana |
ārakṣiṇīṃ māṃ padminyā vitta sarve tapodhanāḥ || 13-95-21||
MHB 13-95-22
ऋषय ऊचुः ।
सर्व एव क्षुधार्ताः स्म न चान्यत्किंचिदस्ति नः ।
भवत्याः संमते सर्वे गृह्णीमहि बिसान्युत ॥ १३-९५-२२॥
ṛṣaya ūcuḥ |
sarva eva kṣudhārtāḥ sma na cānyatkiṃcidasti naḥ |
bhavatyāḥ saṃmate sarve gṛhṇīmahi bisānyuta || 13-95-22||
MHB 13-95-23
यातुधान्युवाच ।
समयेन बिसानीतो गृह्णीध्वं कामकारतः ।
एकैको नाम मे प्रोक्त्वा ततो गृह्णीत माचिरम् ॥ १३-९५-२३॥
yātudhānyuvāca |
samayena bisānīto gṛhṇīdhvaṃ kāmakārataḥ |
ekaiko nāma me proktvā tato gṛhṇīta māciram || 13-95-23||
MHB 13-95-24
भीष्म उवाच ।
विज्ञाय यातुधानीं तां कृत्यामृषिवधैषिणीम् ।
अत्रिः क्षुधापरीतात्मा ततो वचनमब्रवीत् ॥ १३-९५-२४॥
bhīṣma uvāca |
vijñāya yātudhānīṃ tāṃ kṛtyāmṛṣivadhaiṣiṇīm |
atriḥ kṣudhāparītātmā tato vacanamabravīt || 13-95-24||
MHB 13-95-25
अरात्रिरत्रेः सा रात्रिर्यां नाधीते त्रिरद्य वै ।
अरात्रिरत्रिरित्येव नाम मे विद्धि शोभने ॥ १३-९५-२५॥
arātriratreḥ sā rātriryāṃ nādhīte triradya vai |
arātriratrirityeva nāma me viddhi śobhane || 13-95-25||
MHB 13-95-26
यातुधान्युवाच ।
यथोदाहृतमेतत्ते मयि नाम महामुने ।
दुर्धार्यमेतन्मनसा गच्छावतर पद्मिनीम् ॥ १३-९५-२६॥
yātudhānyuvāca |
yathodāhṛtametatte mayi nāma mahāmune |
durdhāryametanmanasā gacchāvatara padminīm || 13-95-26||
MHB 13-95-27
वसिष्ठ उवाच ।
वसिष्ठोऽस्मि वरिष्ठोऽस्मि वसे वासं गृहेष्वपि ।
वरिष्ठत्वाच्च वासाच्च वसिष्ठ इति विद्धि माम् ॥ १३-९५-२७॥
vasiṣṭha uvāca |
vasiṣṭho'smi variṣṭho'smi vase vāsaṃ gṛheṣvapi |
variṣṭhatvācca vāsācca vasiṣṭha iti viddhi mām || 13-95-27||
MHB 13-95-28
यातुधान्युवाच ।
नामनैरुक्तमेतत्ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् ।
नैतद्धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम् ॥ १३-९५-२८॥
yātudhānyuvāca |
nāmanairuktametatte duḥkhavyābhāṣitākṣaram |
naitaddhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm || 13-95-28||
MHB 13-95-29
कश्यप उवाच ।
कुलं कुलं च कुपपः कुपयः कश्यपो द्विजः ।
काश्यः काशनिकाशत्वादेतन्मे नाम धारय ॥ १३-९५-२९॥
kaśyapa uvāca |
kulaṃ kulaṃ ca kupapaḥ kupayaḥ kaśyapo dvijaḥ |
kāśyaḥ kāśanikāśatvādetanme nāma dhāraya || 13-95-29||
MHB 13-95-30
यातुधान्युवाच ।
यथोदाहृतमेतत्ते मयि नाम महामुने ।
दुर्धार्यमेतन्मनसा गच्छावतर पद्मिनीम् ॥ १३-९५-३०॥
yātudhānyuvāca |
yathodāhṛtametatte mayi nāma mahāmune |
durdhāryametanmanasā gacchāvatara padminīm || 13-95-30||
MHB 13-95-31
भरद्वाज उवाच ।
भरे सुतान्भरे शिष्यान्भरे देवान्भरे द्विजान् ।
भरे भार्यामनव्याजो भरद्वाजोऽस्मि शोभने ॥ १३-९५-३१॥
bharadvāja uvāca |
bhare sutānbhare śiṣyānbhare devānbhare dvijān |
bhare bhāryāmanavyājo bharadvājo'smi śobhane || 13-95-31||
MHB 13-95-32
यातुधान्युवाच ।
नामनैरुक्तमेतत्ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् ।
नैतद्धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम् ॥ १३-९५-३२॥
yātudhānyuvāca |
nāmanairuktametatte duḥkhavyābhāṣitākṣaram |
naitaddhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm || 13-95-32||
MHB 13-95-33
गौतम उवाच ।
गोदमो दमगोऽधूमो दमो दुर्दर्शनश्च ते ।
विद्धि मां गौतमं कृत्ये यातुधानि निबोध मे ॥ १३-९५-३३॥
gautama uvāca |
godamo damago'dhūmo damo durdarśanaśca te |
viddhi māṃ gautamaṃ kṛtye yātudhāni nibodha me || 13-95-33||
MHB 13-95-34
यातुधान्युवाच ।
यथोदाहृतमेतत्ते मयि नाम महामुने ।
नैतद्धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम् ॥ १३-९५-३४॥
yātudhānyuvāca |
yathodāhṛtametatte mayi nāma mahāmune |
naitaddhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm || 13-95-34||
MHB 13-95-35
विश्वामित्र उवाच ।
विश्वेदेवाश्च मे मित्रं मित्रमस्मि गवां तथा ।
विश्वामित्रमिति ख्यातं यातुधानि निबोध मे ॥ १३-९५-३५॥
viśvāmitra uvāca |
viśvedevāśca me mitraṃ mitramasmi gavāṃ tathā |
viśvāmitramiti khyātaṃ yātudhāni nibodha me || 13-95-35||
MHB 13-95-36
यातुधान्युवाच ।
नामनैरुक्तमेतत्ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् ।
नैतद्धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम् ॥ १३-९५-३६॥
yātudhānyuvāca |
nāmanairuktametatte duḥkhavyābhāṣitākṣaram |
naitaddhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm || 13-95-36||
MHB 13-95-37
जमदग्निरुवाच ।
जाजमद्यजजा नाम मृजा माह जिजायिषे ।
जमदग्निरिति ख्यातमतो मां विद्धि शोभने ॥ १३-९५-३७॥
jamadagniruvāca |
jājamadyajajā nāma mṛjā māha jijāyiṣe |
jamadagniriti khyātamato māṃ viddhi śobhane || 13-95-37||
MHB 13-95-38
यातुधान्युवाच ।
यथोदाहृतमेतत्ते मयि नाम महामुने ।
नैतद्धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम् ॥ १३-९५-३८॥
yātudhānyuvāca |
yathodāhṛtametatte mayi nāma mahāmune |
naitaddhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm || 13-95-38||
MHB 13-95-39
अरुन्धत्युवाच ।
धरां धरित्रीं वसुधां भर्तुस्तिष्ठाम्यनन्तरम् ।
मनोऽनुरुन्धती भर्तुरिति मां विद्ध्यरुन्धतीम् ॥ १३-९५-३९॥
arundhatyuvāca |
dharāṃ dharitrīṃ vasudhāṃ bhartustiṣṭhāmyanantaram |
mano'nurundhatī bharturiti māṃ viddhyarundhatīm || 13-95-39||
MHB 13-95-40
यातुधान्युवाच ।
नामनैरुक्तमेतत्ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् ।
नैतद्धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम् ॥ १३-९५-४०॥
yātudhānyuvāca |
nāmanairuktametatte duḥkhavyābhāṣitākṣaram |
naitaddhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm || 13-95-40||
MHB 13-95-41
गण्डोवाच ।
गण्डं गण्डं गतवती गण्डगण्डेति संज्ञिता ।
गण्डगण्डेव गण्डेति विद्धि मानलसंभवे ॥ १३-९५-४१॥
gaṇḍovāca |
gaṇḍaṃ gaṇḍaṃ gatavatī gaṇḍagaṇḍeti saṃjñitā |
gaṇḍagaṇḍeva gaṇḍeti viddhi mānalasaṃbhave || 13-95-41||
MHB 13-95-42
यातुधान्युवाच ।
नामनैरुक्तमेतत्ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् ।
नैतद्धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम् ॥ १३-९५-४२॥
yātudhānyuvāca |
nāmanairuktametatte duḥkhavyābhāṣitākṣaram |
naitaddhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm || 13-95-42||
MHB 13-95-43
पशुसख उवाच ।
सखा सखे यः सख्येयः पशूनां च सखा सदा ।
गौणं पशुसखेत्येवं विद्धि मामग्निसंभवे ॥ १३-९५-४३॥
paśusakha uvāca |
sakhā sakhe yaḥ sakhyeyaḥ paśūnāṃ ca sakhā sadā |
gauṇaṃ paśusakhetyevaṃ viddhi māmagnisaṃbhave || 13-95-43||
MHB 13-95-44
यातुधान्युवाच ।
नामनैरुक्तमेतत्ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् ।
नैतद्धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम् ॥ १३-९५-४४॥
yātudhānyuvāca |
nāmanairuktametatte duḥkhavyābhāṣitākṣaram |
naitaddhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm || 13-95-44||
MHB 13-95-45
शुनःसख उवाच ।
एभिरुक्तं यथा नाम नाहं वक्तुमिहोत्सहे ।
शुनःसखसखायं मां यातुधान्युपधारय ॥ १३-९५-४५॥
śunaḥsakha uvāca |
ebhiruktaṃ yathā nāma nāhaṃ vaktumihotsahe |
śunaḥsakhasakhāyaṃ māṃ yātudhānyupadhāraya || 13-95-45||
MHB 13-95-46
यातुधान्युवाच ।
नाम तेऽव्यक्तमुक्तं वै वाक्यं संदिग्धया गिरा ।
तस्मात्सकृदिदानीं त्वं ब्रूहि यन्नाम ते द्विज ॥ १३-९५-४६॥
yātudhānyuvāca |
nāma te'vyaktamuktaṃ vai vākyaṃ saṃdigdhayā girā |
tasmātsakṛdidānīṃ tvaṃ brūhi yannāma te dvija || 13-95-46||
MHB 13-95-47
शुनःसख उवाच ।
सकृदुक्तं मया नाम न गृहीतं यदा त्वया ।
तस्मात्त्रिदण्डाभिहता गच्छ भस्मेति माचिरम् ॥ १३-९५-४७॥
śunaḥsakha uvāca |
sakṛduktaṃ mayā nāma na gṛhītaṃ yadā tvayā |
tasmāttridaṇḍābhihatā gaccha bhasmeti māciram || 13-95-47||
MHB 13-95-48
भीष्म उवाच ।
सा ब्रह्मदण्डकल्पेन तेन मूर्ध्नि हता तदा ।
कृत्या पपात मेदिन्यां भस्मसाच्च जगाम ह ॥ १३-९५-४८॥
bhīṣma uvāca |
sā brahmadaṇḍakalpena tena mūrdhni hatā tadā |
kṛtyā papāta medinyāṃ bhasmasācca jagāma ha || 13-95-48||
MHB 13-95-49
शुनःसखश्च हत्वा तां यातुधानीं महाबलाम् ।
भुवि त्रिदण्डं विष्टभ्य शाद्वले समुपाविशत् ॥ १३-९५-४९॥
śunaḥsakhaśca hatvā tāṃ yātudhānīṃ mahābalām |
bhuvi tridaṇḍaṃ viṣṭabhya śādvale samupāviśat || 13-95-49||
MHB 13-95-50
ततस्ते मुनयः सर्वे पुष्कराणि बिसानि च ।
यथाकाममुपादाय समुत्तस्थुर्मुदान्विताः ॥ १३-९५-५०॥
tataste munayaḥ sarve puṣkarāṇi bisāni ca |
yathākāmamupādāya samuttasthurmudānvitāḥ || 13-95-50||
MHB 13-95-51
श्रमेण महता युक्तास्ते बिसानि कलापशः ।
तीरे निक्षिप्य पद्मिन्यास्तर्पणं चक्रुरम्भसा ॥ १३-९५-५१॥
śrameṇa mahatā yuktāste bisāni kalāpaśaḥ |
tīre nikṣipya padminyāstarpaṇaṃ cakrurambhasā || 13-95-51||
MHB 13-95-52
अथोत्थाय जलात्तस्मात्सर्वे ते वै समागमन् ।
नापश्यंश्चापि ते तानि बिसानि पुरुषर्षभ ॥ १३-९५-५२॥
athotthāya jalāttasmātsarve te vai samāgaman |
nāpaśyaṃścāpi te tāni bisāni puruṣarṣabha || 13-95-52||
MHB 13-95-53
ऋषय ऊचुः ।
केन क्षुधाभिभूतानामस्माकं पापकर्मणा ।
नृशंसेनापनीतानि बिसान्याहारकाङ्क्षिणाम् ॥ १३-९५-५३॥
ṛṣaya ūcuḥ |
kena kṣudhābhibhūtānāmasmākaṃ pāpakarmaṇā |
nṛśaṃsenāpanītāni bisānyāhārakāṅkṣiṇām || 13-95-53||
MHB 13-95-54
ते शङ्कमानास्त्वन्योन्यं पप्रच्छुर्द्विजसत्तमाः ।
त ऊचुः शपथं सर्वे कुर्म इत्यरिकर्शन ॥ १३-९५-५४॥
te śaṅkamānāstvanyonyaṃ papracchurdvijasattamāḥ |
ta ūcuḥ śapathaṃ sarve kurma ityarikarśana || 13-95-54||
MHB 13-95-55
त उक्त्वा बाढमित्येव सर्व एव शुनःसखम् ।
क्षुधार्ताः सुपरिश्रान्ताः शपथायोपचक्रमुः ॥ १३-९५-५५॥
ta uktvā bāḍhamityeva sarva eva śunaḥsakham |
kṣudhārtāḥ supariśrāntāḥ śapathāyopacakramuḥ || 13-95-55||
MHB 13-95-56
अत्रिरुवाच ।
स गां स्पृशतु पादेन सूर्यं च प्रतिमेहतु ।
अनध्यायेष्वधीयीत बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ १३-९५-५६॥
atriruvāca |
sa gāṃ spṛśatu pādena sūryaṃ ca pratimehatu |
anadhyāyeṣvadhīyīta bisastainyaṃ karoti yaḥ || 13-95-56||
MHB 13-95-57
वसिष्ठ उवाच ।
अनध्यायपरो लोके शुनः स परिकर्षतु ।
परिव्राट्कामवृत्तोऽस्तु बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ १३-९५-५७॥
vasiṣṭha uvāca |
anadhyāyaparo loke śunaḥ sa parikarṣatu |
parivrāṭkāmavṛtto'stu bisastainyaṃ karoti yaḥ || 13-95-57||
MHB 13-95-58
शरणागतं हन्तु मित्रं स्वसुतां चोपजीवतु ।
अर्थान्काङ्क्षतु कीनाशाद्बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ १३-९५-५८॥
śaraṇāgataṃ hantu mitraṃ svasutāṃ copajīvatu |
arthānkāṅkṣatu kīnāśādbisastainyaṃ karoti yaḥ || 13-95-58||
MHB 13-95-59
कश्यप उवाच ।
सर्वत्र सर्वं पणतु न्यासलोपं करोतु च ।
कूटसाक्षित्वमभ्येतु बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ १३-९५-५९॥
kaśyapa uvāca |
sarvatra sarvaṃ paṇatu nyāsalopaṃ karotu ca |
kūṭasākṣitvamabhyetu bisastainyaṃ karoti yaḥ || 13-95-59||
MHB 13-95-60
वृथामांसं समश्नातु वृथादानं करोतु च ।
यातु स्त्रियं दिवा चैव बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ १३-९५-६०॥
vṛthāmāṃsaṃ samaśnātu vṛthādānaṃ karotu ca |
yātu striyaṃ divā caiva bisastainyaṃ karoti yaḥ || 13-95-60||
MHB 13-95-61
भरद्वाज उवाच ।
नृशंसस्त्यक्तधर्मास्तु स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च ।
ब्राह्मणं चापि जयतां बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ १३-९५-६१॥
bharadvāja uvāca |
nṛśaṃsastyaktadharmāstu strīṣu jñātiṣu goṣu ca |
brāhmaṇaṃ cāpi jayatāṃ bisastainyaṃ karoti yaḥ || 13-95-61||
MHB 13-95-62
उपाध्यायमधः कृत्वा ऋचोऽध्येतु यजूंषि च ।
जुहोतु च स कक्षाग्नौ बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ १३-९५-६२॥
upādhyāyamadhaḥ kṛtvā ṛco'dhyetu yajūṃṣi ca |
juhotu ca sa kakṣāgnau bisastainyaṃ karoti yaḥ || 13-95-62||
MHB 13-95-63
जमदग्निरुवाच ।
पुरीषमुत्सृजत्वप्सु हन्तु गां चापि दोहिनीम् ।
अनृतौ मैथुनं यातु बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ १३-९५-६३॥
jamadagniruvāca |
purīṣamutsṛjatvapsu hantu gāṃ cāpi dohinīm |
anṛtau maithunaṃ yātu bisastainyaṃ karoti yaḥ || 13-95-63||
MHB 13-95-64
द्वेष्यो भार्योपजीवी स्याद्दूरबन्धुश्च वैरवान् ।
अन्योन्यस्यातिथिश्चास्तु बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ १३-९५-६४॥
dveṣyo bhāryopajīvī syāddūrabandhuśca vairavān |
anyonyasyātithiścāstu bisastainyaṃ karoti yaḥ || 13-95-64||
MHB 13-95-65
गौतम उवाच ।
अधीत्य वेदांस्त्यजतु त्रीनग्नीनपविध्यतु ।
विक्रीणातु तथा सोमं बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ १३-९५-६५॥
gautama uvāca |
adhītya vedāṃstyajatu trīnagnīnapavidhyatu |
vikrīṇātu tathā somaṃ bisastainyaṃ karoti yaḥ || 13-95-65||
MHB 13-95-66
उदपानप्लवे ग्रामे ब्राह्मणो वृषलीपतिः ।
तस्य सालोक्यतां यातु बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ १३-९५-६६॥
udapānaplave grāme brāhmaṇo vṛṣalīpatiḥ |
tasya sālokyatāṃ yātu bisastainyaṃ karoti yaḥ || 13-95-66||
MHB 13-95-67
विश्वामित्र उवाच ।
जीवतो वै गुरून्भृत्यान्भरन्त्वस्य परे जनाः ।
अगतिर्बहुपुत्रः स्याद्बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ १३-९५-६७॥
viśvāmitra uvāca |
jīvato vai gurūnbhṛtyānbharantvasya pare janāḥ |
agatirbahuputraḥ syādbisastainyaṃ karoti yaḥ || 13-95-67||
MHB 13-95-68
अशुचिर्ब्रह्मकूटोऽस्तु ऋद्ध्या चैवाप्यहंकृतः ।
कर्षको मत्सरी चास्तु बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ १३-९५-६८॥
aśucirbrahmakūṭo'stu ṛddhyā caivāpyahaṃkṛtaḥ |
karṣako matsarī cāstu bisastainyaṃ karoti yaḥ || 13-95-68||
MHB 13-95-69
वर्षान्करोतु भृतको राज्ञश्चास्तु पुरोहितः ।
अयाज्यस्य भवेदृत्विग्बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ १३-९५-६९॥
varṣānkarotu bhṛtako rājñaścāstu purohitaḥ |
ayājyasya bhavedṛtvigbisastainyaṃ karoti yaḥ || 13-95-69||
MHB 13-95-70
अरुन्धत्युवाच ।
नित्यं परिवदेच्छ्वश्रूं भर्तुर्भवतु दुर्मनाः ।
एका स्वादु समश्नातु बिसस्तैन्यं करोति या ॥ १३-९५-७०॥
arundhatyuvāca |
nityaṃ parivadecchvaśrūṃ bharturbhavatu durmanāḥ |
ekā svādu samaśnātu bisastainyaṃ karoti yā || 13-95-70||
MHB 13-95-71
ज्ञातीनां गृहमध्यस्था सक्तूनत्तु दिनक्षये ।
अभाग्यावीरसूरस्तु बिसस्तैन्यं करोति या ॥ १३-९५-७१॥
jñātīnāṃ gṛhamadhyasthā saktūnattu dinakṣaye |
abhāgyāvīrasūrastu bisastainyaṃ karoti yā || 13-95-71||
MHB 13-95-72
गण्डोवाच ।
अनृतं भाषतु सदा साधुभिश्च विरुध्यतु ।
ददातु कन्यां शुल्केन बिसस्तैन्यं करोति या ॥ १३-९५-७२॥
gaṇḍovāca |
anṛtaṃ bhāṣatu sadā sādhubhiśca virudhyatu |
dadātu kanyāṃ śulkena bisastainyaṃ karoti yā || 13-95-72||
MHB 13-95-73
साधयित्वा स्वयं प्राशेद्दास्ये जीवतु चैव ह ।
विकर्मणा प्रमीयेत बिसस्तैन्यं करोति या ॥ १३-९५-७३॥
sādhayitvā svayaṃ prāśeddāsye jīvatu caiva ha |
vikarmaṇā pramīyeta bisastainyaṃ karoti yā || 13-95-73||
MHB 13-95-74
पशुसख उवाच ।
दास्य एव प्रजायेत सोऽप्रसूतिरकिंचनः ।
दैवतेष्वनमस्कारो बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ १३-९५-७४॥
paśusakha uvāca |
dāsya eva prajāyeta so'prasūtirakiṃcanaḥ |
daivateṣvanamaskāro bisastainyaṃ karoti yaḥ || 13-95-74||
MHB 13-95-75
शुनःसख उवाच ।
अध्वर्यवे दुहितरं ददातु च्छन्दोगे वा चरितब्रह्मचर्ये ।
आथर्वणं वेदमधीत्य विप्रः स्नायीत यो वै हरते बिसानि ॥ १३-९५-७५॥
śunaḥsakha uvāca |
adhvaryave duhitaraṃ dadātu cchandoge vā caritabrahmacarye |
ātharvaṇaṃ vedamadhītya vipraḥ snāyīta yo vai harate bisāni || 13-95-75||
MHB 13-95-76
ऋषय ऊचुः ।
इष्टमेतद्द्विजातीनां योऽयं ते शपथः कृतः ।
त्वया कृतं बिसस्तैन्यं सर्वेषां नः शुनःसख ॥ १३-९५-७६॥
ṛṣaya ūcuḥ |
iṣṭametaddvijātīnāṃ yo'yaṃ te śapathaḥ kṛtaḥ |
tvayā kṛtaṃ bisastainyaṃ sarveṣāṃ naḥ śunaḥsakha || 13-95-76||
MHB 13-95-77
शुनःसख उवाच ।
न्यस्तमाद्यमपश्यद्भिर्यदुक्तं कृतकर्मभिः ।
सत्यमेतन्न मिथ्यैतद्बिसस्तैन्यं कृतं मया ॥ १३-९५-७७॥
śunaḥsakha uvāca |
nyastamādyamapaśyadbhiryaduktaṃ kṛtakarmabhiḥ |
satyametanna mithyaitadbisastainyaṃ kṛtaṃ mayā || 13-95-77||
MHB 13-95-78
मया ह्यन्तर्हितानीह बिसानीमानि पश्यत ।
परीक्षार्थं भगवतां कृतमेतन्मयानघाः ।
रक्षणार्थं च सर्वेषां भवतामहमागतः ॥ १३-९५-७८॥
mayā hyantarhitānīha bisānīmāni paśyata |
parīkṣārthaṃ bhagavatāṃ kṛtametanmayānaghāḥ |
rakṣaṇārthaṃ ca sarveṣāṃ bhavatāmahamāgataḥ || 13-95-78||
MHB 13-95-79
यातुधानी ह्यतिक्रुद्धा कृत्यैषा वो वधैषिणी ।
वृषादर्भिप्रयुक्तैषा निहता मे तपोधनाः ॥ १३-९५-७९॥
yātudhānī hyatikruddhā kṛtyaiṣā vo vadhaiṣiṇī |
vṛṣādarbhiprayuktaiṣā nihatā me tapodhanāḥ || 13-95-79||
MHB 13-95-80
दुष्टा हिंस्यादियं पापा युष्मान्प्रत्यग्निसंभवा ।
तस्मादस्म्यागतो विप्रा वासवं मां निबोधत ॥ १३-९५-८०॥
duṣṭā hiṃsyādiyaṃ pāpā yuṣmānpratyagnisaṃbhavā |
tasmādasmyāgato viprā vāsavaṃ māṃ nibodhata || 13-95-80||
MHB 13-95-81
अलोभादक्षया लोकाः प्राप्ता वः सार्वकामिकाः ।
उत्तिष्ठध्वमितः क्षिप्रं तानवाप्नुत वै द्विजाः ॥ १३-९५-८१॥
alobhādakṣayā lokāḥ prāptā vaḥ sārvakāmikāḥ |
uttiṣṭhadhvamitaḥ kṣipraṃ tānavāpnuta vai dvijāḥ || 13-95-81||
MHB 13-95-82
भीष्म उवाच ।
ततो महर्षयः प्रीतास्तथेत्युक्त्वा पुरंदरम् ।
सहैव त्रिदशेन्द्रेण सर्वे जग्मुस्त्रिविष्टपम् ॥ १३-९५-८२॥
bhīṣma uvāca |
tato maharṣayaḥ prītāstathetyuktvā puraṃdaram |
sahaiva tridaśendreṇa sarve jagmustriviṣṭapam || 13-95-82||
MHB 13-95-83
एवमेते महात्मानो भोगैर्बहुविधैरपि ।
क्षुधा परमया युक्ताश्छन्द्यमाना महात्मभिः ।
नैव लोभं तदा चक्रुस्ततः स्वर्गमवाप्नुवन् ॥ १३-९५-८३॥
evamete mahātmāno bhogairbahuvidhairapi |
kṣudhā paramayā yuktāśchandyamānā mahātmabhiḥ |
naiva lobhaṃ tadā cakrustataḥ svargamavāpnuvan || 13-95-83||
MHB 13-95-84
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु नरो लोभं विवर्जयेत् ।
एष धर्मः परो राजन्नलोभ इति विश्रुतः ॥ १३-९५-८४॥
tasmātsarvāsvavasthāsu naro lobhaṃ vivarjayet |
eṣa dharmaḥ paro rājannalobha iti viśrutaḥ || 13-95-84||
MHB 13-95-85
इदं नरः सच्चरितं समवायेषु कीर्तयेत् ।
सुखभागी च भवति न च दुर्गाण्यवाप्नुते ॥ १३-९५-८५॥
idaṃ naraḥ saccaritaṃ samavāyeṣu kīrtayet |
sukhabhāgī ca bhavati na ca durgāṇyavāpnute || 13-95-85||
MHB 13-95-86
प्रीयन्ते पितरश्चास्य ऋषयो देवतास्तथा ।
यशोधर्मार्थभागी च भवति प्रेत्य मानवः ॥ १३-९५-८६॥
prīyante pitaraścāsya ṛṣayo devatāstathā |
yaśodharmārthabhāgī ca bhavati pretya mānavaḥ || 13-95-86||
Adhyaya: 96/154 (54)
MHB 13-96-1
भीष्म उवाच ।
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
यद्वृत्तं तीर्थयात्रायां शपथं प्रति तच्छृणु ॥ १३-९६-१॥
bhīṣma uvāca |
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
yadvṛttaṃ tīrthayātrāyāṃ śapathaṃ prati tacchṛṇu || 13-96-1||
MHB 13-96-2
पुष्करार्थं कृतं स्तैन्यं पुरा भरतसत्तम ।
राजर्षिभिर्महाराज तथैव च द्विजर्षिभिः ॥ १३-९६-२॥
puṣkarārthaṃ kṛtaṃ stainyaṃ purā bharatasattama |
rājarṣibhirmahārāja tathaiva ca dvijarṣibhiḥ || 13-96-2||
MHB 13-96-3
ऋषयः समेताः पश्चिमे वै प्रभासे समागता मन्त्रममन्त्रयन्त ।
चराम सर्वे पृथिवीं पुण्यतीर्थां तन्नः कार्यं हन्त गच्छाम सर्वे ॥ १३-९६-३॥
ṛṣayaḥ sametāḥ paścime vai prabhāse samāgatā mantramamantrayanta |
carāma sarve pṛthivīṃ puṇyatīrthāṃ tannaḥ kāryaṃ hanta gacchāma sarve || 13-96-3||
MHB 13-96-4
शुक्रोऽङ्गिराश्चैव कविश्च विद्वांस्तथागस्त्यो नारदपर्वतौ च ।
भृगुर्वसिष्ठः कश्यपो गौतमश्च विश्वामित्रो जमदग्निश्च राजन् ॥ १३-९६-४॥
śukro'ṅgirāścaiva kaviśca vidvāṃstathāgastyo nāradaparvatau ca |
bhṛgurvasiṣṭhaḥ kaśyapo gautamaśca viśvāmitro jamadagniśca rājan || 13-96-4||
MHB 13-96-5
ऋषिस्तथा गालवोऽथाष्टकश्च भरद्वाजोऽरुन्धती वालखिल्याः ।
शिबिर्दिलीपो नहुषोऽम्बरीषो राजा ययातिर्धुन्धुमारोऽथ पूरुः ॥ १३-९६-५॥
ṛṣistathā gālavo'thāṣṭakaśca bharadvājo'rundhatī vālakhilyāḥ |
śibirdilīpo nahuṣo'mbarīṣo rājā yayātirdhundhumāro'tha pūruḥ || 13-96-5||
MHB 13-96-6
जग्मुः पुरस्कृत्य महानुभावं शतक्रतुं वृत्रहणं नरेन्द्र ।
तीर्थानि सर्वाणि परिक्रमन्तो माघ्यां ययुः कौशिकीं पुण्यतीर्थाम् ॥ १३-९६-६॥
jagmuḥ puraskṛtya mahānubhāvaṃ śatakratuṃ vṛtrahaṇaṃ narendra |
tīrthāni sarvāṇi parikramanto māghyāṃ yayuḥ kauśikīṃ puṇyatīrthām || 13-96-6||
MHB 13-96-7
सर्वेषु तीर्थेष्वथ धूतपापा जग्मुस्ततो ब्रह्मसरः सुपुण्यम् ।
देवस्य तीर्थे जलमग्निकल्पा विगाह्य ते भुक्तबिसप्रसूनाः ॥ १३-९६-७॥
sarveṣu tīrtheṣvatha dhūtapāpā jagmustato brahmasaraḥ supuṇyam |
devasya tīrthe jalamagnikalpā vigāhya te bhuktabisaprasūnāḥ || 13-96-7||
MHB 13-96-8
केचिद्बिसान्यखनंस्तत्र राजन्नन्ये मृणालान्यखनंस्तत्र विप्राः ।
अथापश्यन्पुष्करं ते ह्रियन्तं ह्रदादगस्त्येन समुद्धृतं वै ॥ १३-९६-८॥
kecidbisānyakhanaṃstatra rājannanye mṛṇālānyakhanaṃstatra viprāḥ |
athāpaśyanpuṣkaraṃ te hriyantaṃ hradādagastyena samuddhṛtaṃ vai || 13-96-8||
MHB 13-96-9
तानाह सर्वानृषिमुख्यानगस्त्यः केनादत्तं पुष्करं मे सुजातम् ।
युष्माञ्शङ्के दीयतां पुष्करं मे न वै भवन्तो हर्तुमर्हन्ति पद्मम् ॥ १३-९६-९॥
tānāha sarvānṛṣimukhyānagastyaḥ kenādattaṃ puṣkaraṃ me sujātam |
yuṣmāñśaṅke dīyatāṃ puṣkaraṃ me na vai bhavanto hartumarhanti padmam || 13-96-9||
MHB 13-96-10
शृणोमि कालो हिंसते धर्मवीर्यं सेयं प्राप्ता वर्धते धर्मपीडा ।
पुराधर्मो वर्धते नेह यावत्तावद्गच्छामि परलोकं चिराय ॥ १३-९६-१०॥
śṛṇomi kālo hiṃsate dharmavīryaṃ seyaṃ prāptā vardhate dharmapīḍā |
purādharmo vardhate neha yāvattāvadgacchāmi paralokaṃ cirāya || 13-96-10||
MHB 13-96-11
पुरा वेदान्ब्राह्मणा ग्राममध्ये घुष्टस्वरा वृषलाञ्श्रावयन्ति ।
पुरा राजा व्यवहारानधर्म्यान्पश्यत्यहं परलोकं व्रजामि ॥ १३-९६-११॥
purā vedānbrāhmaṇā grāmamadhye ghuṣṭasvarā vṛṣalāñśrāvayanti |
purā rājā vyavahārānadharmyānpaśyatyahaṃ paralokaṃ vrajāmi || 13-96-11||
MHB 13-96-12
पुरावरान्प्रत्यवरान्गरीयसो यावन्नरा नावमंस्यन्ति सर्वे ।
तमोत्तरं यावदिदं न वर्तते तावद्व्रजामि परलोकं चिराय ॥ १३-९६-१२॥
purāvarānpratyavarāngarīyaso yāvannarā nāvamaṃsyanti sarve |
tamottaraṃ yāvadidaṃ na vartate tāvadvrajāmi paralokaṃ cirāya || 13-96-12||
MHB 13-96-13
पुरा प्रपश्यामि परेण मर्त्यान्बलीयसा दुर्बलान्भुज्यमानान् ।
तस्माद्यास्यामि परलोकं चिराय न ह्युत्सहे द्रष्टुमीदृङ्नृलोके ॥ १३-९६-१३॥
purā prapaśyāmi pareṇa martyānbalīyasā durbalānbhujyamānān |
tasmādyāsyāmi paralokaṃ cirāya na hyutsahe draṣṭumīdṛṅnṛloke || 13-96-13||
MHB 13-96-14
तमाहुरार्ता ऋषयो महर्षिं न ते वयं पुष्करं चोरयामः ।
मिथ्याभिषङ्गो भवता न कार्यः शपाम तीक्ष्णाञ्शपथान्महर्षे ॥ १३-९६-१४॥
tamāhurārtā ṛṣayo maharṣiṃ na te vayaṃ puṣkaraṃ corayāmaḥ |
mithyābhiṣaṅgo bhavatā na kāryaḥ śapāma tīkṣṇāñśapathānmaharṣe || 13-96-14||
MHB 13-96-15
ते निश्चितास्तत्र महर्षयस्तु संमन्यन्तो धर्ममेवं नरेन्द्र ।
ततोऽशपञ्शपथान्पर्ययेण सहैव ते पार्थिव पुत्रपौत्रैः ॥ १३-९६-१५॥
te niścitāstatra maharṣayastu saṃmanyanto dharmamevaṃ narendra |
tato'śapañśapathānparyayeṇa sahaiva te pārthiva putrapautraiḥ || 13-96-15||
MHB 13-96-16
भृगुरुवाच ।
प्रत्याक्रोशेदिहाक्रुष्टस्ताडितः प्रतिताडयेत् ।
खादेच्च पृष्ठमांसानि यस्ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-१६॥
bhṛguruvāca |
pratyākrośedihākruṣṭastāḍitaḥ pratitāḍayet |
khādecca pṛṣṭhamāṃsāni yaste harati puṣkaram || 13-96-16||
MHB 13-96-17
वसिष्ठ उवाच ।
अस्वाध्यायपरो लोके श्वानं च परिकर्षतु ।
पुरे च भिक्षुर्भवतु यस्ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-१७॥
vasiṣṭha uvāca |
asvādhyāyaparo loke śvānaṃ ca parikarṣatu |
pure ca bhikṣurbhavatu yaste harati puṣkaram || 13-96-17||
MHB 13-96-18
कश्यप उवाच ।
सर्वत्र सर्वं पणतु न्यासे लोभं करोतु च ।
कूटसाक्षित्वमभ्येतु यस्ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-१८॥
kaśyapa uvāca |
sarvatra sarvaṃ paṇatu nyāse lobhaṃ karotu ca |
kūṭasākṣitvamabhyetu yaste harati puṣkaram || 13-96-18||
MHB 13-96-19
गौतम उवाच ।
जीवत्वहंकृतो बुद्ध्या विपणत्वधमेन सः ।
कर्षको मत्सरी चास्तु यस्ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-१९॥
gautama uvāca |
jīvatvahaṃkṛto buddhyā vipaṇatvadhamena saḥ |
karṣako matsarī cāstu yaste harati puṣkaram || 13-96-19||
MHB 13-96-20
अङ्गिरा उवाच ।
अशुचिर्ब्रह्मकूटोऽस्तु श्वानं च परिकर्षतु ।
ब्रह्महानिकृतिश्चास्तु यस्ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-२०॥
aṅgirā uvāca |
aśucirbrahmakūṭo'stu śvānaṃ ca parikarṣatu |
brahmahānikṛtiścāstu yaste harati puṣkaram || 13-96-20||
MHB 13-96-21
धुन्धुमार उवाच ।
अकृतज्ञोऽस्तु मित्राणां शूद्रायां तु प्रजायतु ।
एकः संपन्नमश्नातु यस्ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-२१॥
dhundhumāra uvāca |
akṛtajño'stu mitrāṇāṃ śūdrāyāṃ tu prajāyatu |
ekaḥ saṃpannamaśnātu yaste harati puṣkaram || 13-96-21||
MHB 13-96-22
पूरुरुवाच ।
चिकित्सायां प्रचरतु भार्यया चैव पुष्यतु ।
श्वशुरात्तस्य वृत्तिः स्याद्यस्ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-२२॥
pūruruvāca |
cikitsāyāṃ pracaratu bhāryayā caiva puṣyatu |
śvaśurāttasya vṛttiḥ syādyaste harati puṣkaram || 13-96-22||
MHB 13-96-23
दिलीप उवाच ।
उदपानप्लवे ग्रामे ब्राह्मणो वृषलीपतिः ।
तस्य लोकान्स व्रजतु यस्ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-२३॥
dilīpa uvāca |
udapānaplave grāme brāhmaṇo vṛṣalīpatiḥ |
tasya lokānsa vrajatu yaste harati puṣkaram || 13-96-23||
MHB 13-96-24
शुक्र उवाच ।
पृष्ठमांसं समश्नातु दिवा गच्छतु मैथुनम् ।
प्रेष्यो भवतु राज्ञश्च यस्ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-२४॥
śukra uvāca |
pṛṣṭhamāṃsaṃ samaśnātu divā gacchatu maithunam |
preṣyo bhavatu rājñaśca yaste harati puṣkaram || 13-96-24||
MHB 13-96-25
जमदग्निरुवाच ।
अनध्यायेष्वधीयीत मित्रं श्राद्धे च भोजयेत् ।
श्राद्धे शूद्रस्य चाश्नीयाद्यस्ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-२५॥
jamadagniruvāca |
anadhyāyeṣvadhīyīta mitraṃ śrāddhe ca bhojayet |
śrāddhe śūdrasya cāśnīyādyaste harati puṣkaram || 13-96-25||
MHB 13-96-26
शिबिरुवाच ।
अनाहिताग्निर्म्रियतां यज्ञे विघ्नं करोतु च ।
तपस्विभिर्विरुध्येत यस्ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-२६॥
śibiruvāca |
anāhitāgnirmriyatāṃ yajñe vighnaṃ karotu ca |
tapasvibhirvirudhyeta yaste harati puṣkaram || 13-96-26||
MHB 13-96-27
ययातिरुवाच ।
अनृतौ जटी व्रतिन्यां वै भार्यायां संप्रजायतु ।
निराकरोतु वेदांश्च यस्ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-२७॥
yayātiruvāca |
anṛtau jaṭī vratinyāṃ vai bhāryāyāṃ saṃprajāyatu |
nirākarotu vedāṃśca yaste harati puṣkaram || 13-96-27||
MHB 13-96-28
नहुष उवाच ।
अतिथिं गृहस्थो नुदतु कामवृत्तोऽस्तु दीक्षितः ।
विद्यां प्रयच्छतु भृतो यस्ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-२८॥
nahuṣa uvāca |
atithiṃ gṛhastho nudatu kāmavṛtto'stu dīkṣitaḥ |
vidyāṃ prayacchatu bhṛto yaste harati puṣkaram || 13-96-28||
MHB 13-96-29
अम्बरीष उवाच ।
नृशंसस्त्यक्तधर्मोऽस्तु स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च ।
ब्राह्मणं चापि जहतु यस्ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-२९॥
ambarīṣa uvāca |
nṛśaṃsastyaktadharmo'stu strīṣu jñātiṣu goṣu ca |
brāhmaṇaṃ cāpi jahatu yaste harati puṣkaram || 13-96-29||
MHB 13-96-30
नारद उवाच ।
गूढोऽज्ञानी बहिः शास्त्रं पठतां विस्वरं पदम् ।
गरीयसोऽवजानातु यस्ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-३०॥
nārada uvāca |
gūḍho'jñānī bahiḥ śāstraṃ paṭhatāṃ visvaraṃ padam |
garīyaso'vajānātu yaste harati puṣkaram || 13-96-30||
MHB 13-96-31
नाभाग उवाच ।
अनृतं भाषतु सदा सद्भिश्चैव विरुध्यतु ।
शुल्केन कन्यां ददतु यस्ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-३१॥
nābhāga uvāca |
anṛtaṃ bhāṣatu sadā sadbhiścaiva virudhyatu |
śulkena kanyāṃ dadatu yaste harati puṣkaram || 13-96-31||
MHB 13-96-32
कविरुवाच ।
पदा स गां ताडयतु सूर्यं च प्रति मेहतु ।
शरणागतं च त्यजतु यस्ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-३२॥
kaviruvāca |
padā sa gāṃ tāḍayatu sūryaṃ ca prati mehatu |
śaraṇāgataṃ ca tyajatu yaste harati puṣkaram || 13-96-32||
MHB 13-96-33
विश्वामित्र उवाच ।
करोतु भृतकोऽवर्षां राज्ञश्चास्तु पुरोहितः ।
ऋत्विगस्तु ह्ययाज्यस्य यस्ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-३३॥
viśvāmitra uvāca |
karotu bhṛtako'varṣāṃ rājñaścāstu purohitaḥ |
ṛtvigastu hyayājyasya yaste harati puṣkaram || 13-96-33||
MHB 13-96-34
पर्वत उवाच ।
ग्रामे चाधिकृतः सोऽस्तु खरयानेन गच्छतु ।
शुनः कर्षतु वृत्त्यर्थे यस्ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-३४॥
parvata uvāca |
grāme cādhikṛtaḥ so'stu kharayānena gacchatu |
śunaḥ karṣatu vṛttyarthe yaste harati puṣkaram || 13-96-34||
MHB 13-96-35
भरद्वाज उवाच ।
सर्वपापसमादानं नृशंसे चानृते च यत् ।
तत्तस्यास्तु सदा पापं यस्ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-३५॥
bharadvāja uvāca |
sarvapāpasamādānaṃ nṛśaṃse cānṛte ca yat |
tattasyāstu sadā pāpaṃ yaste harati puṣkaram || 13-96-35||
MHB 13-96-36
अष्टक उवाच ।
स राजास्त्वकृतप्रज्ञः कामवृत्तिश्च पापकृत् ।
अधर्मेणानुशास्तूर्वीं यस्ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-३६॥
aṣṭaka uvāca |
sa rājāstvakṛtaprajñaḥ kāmavṛttiśca pāpakṛt |
adharmeṇānuśāstūrvīṃ yaste harati puṣkaram || 13-96-36||
MHB 13-96-37
गालव उवाच ।
पापिष्ठेभ्यस्त्वनर्घार्हः स नरोऽस्तु स्वपापकृत् ।
दत्त्वा दानं कीर्तयतु यस्ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-३७॥
gālava uvāca |
pāpiṣṭhebhyastvanarghārhaḥ sa naro'stu svapāpakṛt |
dattvā dānaṃ kīrtayatu yaste harati puṣkaram || 13-96-37||
MHB 13-96-38
अरुन्धत्युवाच ।
श्वश्र्वापवादं वदतु भर्तुर्भवतु दुर्मनाः ।
एका स्वादु समश्नातु या ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-३८॥
arundhatyuvāca |
śvaśrvāpavādaṃ vadatu bharturbhavatu durmanāḥ |
ekā svādu samaśnātu yā te harati puṣkaram || 13-96-38||
MHB 13-96-39
वालखिल्या ऊचुः ।
एकपादेन वृत्त्यर्थं ग्रामद्वारे स तिष्ठतु ।
धर्मज्ञस्त्यक्तधर्मोऽस्तु यस्ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-३९॥
vālakhilyā ūcuḥ |
ekapādena vṛttyarthaṃ grāmadvāre sa tiṣṭhatu |
dharmajñastyaktadharmo'stu yaste harati puṣkaram || 13-96-39||
MHB 13-96-40
पशुसख उवाच ।
अग्निहोत्रमनादृत्य सुखं स्वपतु स द्विजः ।
परिव्राट्कामवृत्तोऽस्तु यस्ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-४०॥
paśusakha uvāca |
agnihotramanādṛtya sukhaṃ svapatu sa dvijaḥ |
parivrāṭkāmavṛtto'stu yaste harati puṣkaram || 13-96-40||
MHB 13-96-41
सुरभ्युवाच ।
बाल्वजेन निदानेन कांस्यं भवतु दोहनम् ।
दुह्येत परवत्सेन या ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-४१॥
surabhyuvāca |
bālvajena nidānena kāṃsyaṃ bhavatu dohanam |
duhyeta paravatsena yā te harati puṣkaram || 13-96-41||
MHB 13-96-42
भीष्म उवाच ।
ततस्तु तैः शपथैः शप्यमानैर्नानाविधैर्बहुभिः कौरवेन्द्र ।
सहस्राक्षो देवराट्संप्रहृष्टः समीक्ष्य तं कोपनं विप्रमुख्यम् ॥ १३-९६-४२॥
bhīṣma uvāca |
tatastu taiḥ śapathaiḥ śapyamānairnānāvidhairbahubhiḥ kauravendra |
sahasrākṣo devarāṭsaṃprahṛṣṭaḥ samīkṣya taṃ kopanaṃ vipramukhyam || 13-96-42||
MHB 13-96-43
अथाब्रवीन्मघवा प्रत्ययं स्वं समाभाष्य तमृषिं जातरोषम् ।
ब्रह्मर्षिदेवर्षिनृपर्षिमध्ये यत्तन्निबोधेह ममाद्य राजन् ॥ १३-९६-४३॥
athābravīnmaghavā pratyayaṃ svaṃ samābhāṣya tamṛṣiṃ jātaroṣam |
brahmarṣidevarṣinṛparṣimadhye yattannibodheha mamādya rājan || 13-96-43||
MHB 13-96-44
शक्र उवाच ।
अध्वर्यवे दुहितरं ददातु च्छन्दोगे वा चरितब्रह्मचर्ये ।
आथर्वणं वेदमधीत्य विप्रः स्नायीत यः पुष्करमाददाति ॥ १३-९६-४४॥
śakra uvāca |
adhvaryave duhitaraṃ dadātu cchandoge vā caritabrahmacarye |
ātharvaṇaṃ vedamadhītya vipraḥ snāyīta yaḥ puṣkaramādadāti || 13-96-44||
MHB 13-96-45
सर्वान्वेदानधीयीत पुण्यशीलोऽस्तु धार्मिकः ।
ब्रह्मणः सदनं यातु यस्ते हरति पुष्करम् ॥ १३-९६-४५॥
sarvānvedānadhīyīta puṇyaśīlo'stu dhārmikaḥ |
brahmaṇaḥ sadanaṃ yātu yaste harati puṣkaram || 13-96-45||
MHB 13-96-46
अगस्त्य उवाच ।
आशीर्वादस्त्वया प्रोक्तः शपथो बलसूदन ।
दीयतां पुष्करं मह्यमेष धर्मः सनातनः ॥ १३-९६-४६॥
agastya uvāca |
āśīrvādastvayā proktaḥ śapatho balasūdana |
dīyatāṃ puṣkaraṃ mahyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ || 13-96-46||
MHB 13-96-47
इन्द्र उवाच ।
न मया भगवँल्लोभाद्धृतं पुष्करमद्य वै ।
धर्मं तु श्रोतुकामेन हृतं न क्रोद्धुमर्हसि ॥ १३-९६-४७॥
indra uvāca |
na mayā bhagava~llobhāddhṛtaṃ puṣkaramadya vai |
dharmaṃ tu śrotukāmena hṛtaṃ na kroddhumarhasi || 13-96-47||
MHB 13-96-48
धर्मः श्रुतिसमुत्कर्षो धर्मसेतुरनामयः ।
आर्षो वै शाश्वतो नित्यमव्ययोऽयं मया श्रुतः ॥ १३-९६-४८॥
dharmaḥ śrutisamutkarṣo dharmaseturanāmayaḥ |
ārṣo vai śāśvato nityamavyayo'yaṃ mayā śrutaḥ || 13-96-48||
MHB 13-96-49
तदिदं गृह्यतां विद्वन्पुष्करं मुनिसत्तम ।
अतिक्रमं मे भगवन्क्षन्तुमर्हस्यनिन्दित ॥ १३-९६-४९॥
tadidaṃ gṛhyatāṃ vidvanpuṣkaraṃ munisattama |
atikramaṃ me bhagavankṣantumarhasyanindita || 13-96-49||
MHB 13-96-50
इत्युक्तः स महेन्द्रेण तपस्वी कोपनो भृशम् ।
जग्राह पुष्करं धीमान्प्रसन्नश्चाभवन्मुनिः ॥ १३-९६-५०॥
ityuktaḥ sa mahendreṇa tapasvī kopano bhṛśam |
jagrāha puṣkaraṃ dhīmānprasannaścābhavanmuniḥ || 13-96-50||
MHB 13-96-51
प्रययुस्ते ततो भूयस्तीर्थानि वनगोचराः ।
पुण्यतीर्थेषु च तथा गात्राण्याप्लावयन्ति ते ॥ १३-९६-५१॥
prayayuste tato bhūyastīrthāni vanagocarāḥ |
puṇyatīrtheṣu ca tathā gātrāṇyāplāvayanti te || 13-96-51||
MHB 13-96-52
आख्यानं य इदं युक्तः पठेत्पर्वणि पर्वणि ।
न मूर्खं जनयेत्पुत्रं न भवेच्च निराकृतिः ॥ १३-९६-५२॥
ākhyānaṃ ya idaṃ yuktaḥ paṭhetparvaṇi parvaṇi |
na mūrkhaṃ janayetputraṃ na bhavecca nirākṛtiḥ || 13-96-52||
MHB 13-96-53
न तमापत्स्पृशेत्काचिन्न ज्वरो न रुजश्च ह ।
विरजाः श्रेयसा युक्तः प्रेत्य स्वर्गमवाप्नुयात् ॥ १३-९६-५३॥
na tamāpatspṛśetkācinna jvaro na rujaśca ha |
virajāḥ śreyasā yuktaḥ pretya svargamavāpnuyāt || 13-96-53||
MHB 13-96-54
यश्च शास्त्रमनुध्यायेदृषिभिः परिपालितम् ।
स गच्छेद्ब्रह्मणो लोकमव्ययं च नरोत्तम ॥ १३-९६-५४॥
yaśca śāstramanudhyāyedṛṣibhiḥ paripālitam |
sa gacchedbrahmaṇo lokamavyayaṃ ca narottama || 13-96-54||
Adhyaya: 97/154 (27)
MHB 13-97-1
युधिष्ठिर उवाच ।
यदिदं श्राद्धधर्मेषु दीयते भरतर्षभ ।
छत्रं चोपानहौ चैव केनैतत्संप्रवर्तितम् ।
कथं चैतत्समुत्पन्नं किमर्थं च प्रदीयते ॥ १३-९७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yadidaṃ śrāddhadharmeṣu dīyate bharatarṣabha |
chatraṃ copānahau caiva kenaitatsaṃpravartitam |
kathaṃ caitatsamutpannaṃ kimarthaṃ ca pradīyate || 13-97-1||
MHB 13-97-2
न केवलं श्राद्धधर्मे पुण्यकेष्वपि दीयते ।
एतद्विस्तरतो राजञ्श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १३-९७-२॥
na kevalaṃ śrāddhadharme puṇyakeṣvapi dīyate |
etadvistarato rājañśrotumicchāmi tattvataḥ || 13-97-2||
MHB 13-97-3
भीष्म उवाच ।
शृणु राजन्नवहितश्छत्रोपानहविस्तरम् ।
यथैतत्प्रथितं लोके येन चैतत्प्रवर्तितम् ॥ १३-९७-३॥
bhīṣma uvāca |
śṛṇu rājannavahitaśchatropānahavistaram |
yathaitatprathitaṃ loke yena caitatpravartitam || 13-97-3||
MHB 13-97-4
यथा चाक्षय्यतां प्राप्तं पुण्यतां च यथा गतम् ।
सर्वमेतदशेषेण प्रवक्ष्यामि जनाधिप ॥ १३-९७-४॥
yathā cākṣayyatāṃ prāptaṃ puṇyatāṃ ca yathā gatam |
sarvametadaśeṣeṇa pravakṣyāmi janādhipa || 13-97-4||
MHB 13-97-5
इतिहासं पुरावृत्तमिमं शृणु नराधिप ।
जमदग्नेश्च संवादं सूर्यस्य च महात्मनः ॥ १३-९७-५॥
itihāsaṃ purāvṛttamimaṃ śṛṇu narādhipa |
jamadagneśca saṃvādaṃ sūryasya ca mahātmanaḥ || 13-97-5||
MHB 13-97-6
पुरा स भगवान्साक्षाद्धनुषाक्रीडत प्रभो ।
संधाय संधाय शरांश्चिक्षेप किल भार्गवः ॥ १३-९७-६॥
purā sa bhagavānsākṣāddhanuṣākrīḍata prabho |
saṃdhāya saṃdhāya śarāṃścikṣepa kila bhārgavaḥ || 13-97-6||
MHB 13-97-7
तान्क्षिप्तान्रेणुका सर्वांस्तस्येषून्दीप्ततेजसः ।
आनाय्य सा तदा तस्मै प्रादादसकृदच्युत ॥ १३-९७-७॥
tānkṣiptānreṇukā sarvāṃstasyeṣūndīptatejasaḥ |
ānāyya sā tadā tasmai prādādasakṛdacyuta || 13-97-7||
MHB 13-97-8
अथ तेन स शब्देन ज्यातलस्य शरस्य च ।
प्रहृष्टः संप्रचिक्षेप सा च प्रत्याजहार तान् ॥ १३-९७-८॥
atha tena sa śabdena jyātalasya śarasya ca |
prahṛṣṭaḥ saṃpracikṣepa sā ca pratyājahāra tān || 13-97-8||
MHB 13-97-9
ततो मध्याह्नमारूढे ज्येष्ठामूले दिवाकरे ।
स सायकान्द्विजो विद्ध्वा रेणुकामिदमब्रवीत् ॥ १३-९७-९॥
tato madhyāhnamārūḍhe jyeṣṭhāmūle divākare |
sa sāyakāndvijo viddhvā reṇukāmidamabravīt || 13-97-9||
MHB 13-97-10
गच्छानय विशालाक्षि शरानेतान्धनुश्च्युतान् ।
यावदेतान्पुनः सुभ्रु क्षिपामीति जनाधिप ॥ १३-९७-१०॥
gacchānaya viśālākṣi śarānetāndhanuścyutān |
yāvadetānpunaḥ subhru kṣipāmīti janādhipa || 13-97-10||
MHB 13-97-11
सा गच्छत्यन्तरा छायां वृक्षमाश्रित्य भामिनी ।
तस्थौ तस्या हि संतप्तं शिरः पादौ तथैव च ॥ १३-९७-११॥
sā gacchatyantarā chāyāṃ vṛkṣamāśritya bhāminī |
tasthau tasyā hi saṃtaptaṃ śiraḥ pādau tathaiva ca || 13-97-11||
MHB 13-97-12
स्थिता सा तु मुहूर्तं वै भर्तुः शापभयाच्छुभा ।
ययावानयितुं भूयः सायकानसितेक्षणा ।
प्रत्याजगाम च शरांस्तानादाय यशस्विनी ॥ १३-९७-१२॥
sthitā sā tu muhūrtaṃ vai bhartuḥ śāpabhayācchubhā |
yayāvānayituṃ bhūyaḥ sāyakānasitekṣaṇā |
pratyājagāma ca śarāṃstānādāya yaśasvinī || 13-97-12||
MHB 13-97-13
सा प्रस्विन्ना सुचार्वङ्गी पद्भ्यां दुःखं नियच्छती ।
उपाजगाम भर्तारं भयाद्भर्तुः प्रवेपती ॥ १३-९७-१३॥
sā prasvinnā sucārvaṅgī padbhyāṃ duḥkhaṃ niyacchatī |
upājagāma bhartāraṃ bhayādbhartuḥ pravepatī || 13-97-13||
MHB 13-97-14
स तामृषिस्ततः क्रुद्धो वाक्यमाह शुभाननाम् ।
रेणुके किं चिरेण त्वमागतेति पुनः पुनः ॥ १३-९७-१४॥
sa tāmṛṣistataḥ kruddho vākyamāha śubhānanām |
reṇuke kiṃ cireṇa tvamāgateti punaḥ punaḥ || 13-97-14||
MHB 13-97-15
रेणुकोवाच ।
शिरस्तावत्प्रदीप्तं मे पादौ चैव तपोधन ।
सूर्यतेजोनिरुद्धाहं वृक्षच्छायामुपाश्रिता ॥ १३-९७-१५॥
reṇukovāca |
śirastāvatpradīptaṃ me pādau caiva tapodhana |
sūryatejoniruddhāhaṃ vṛkṣacchāyāmupāśritā || 13-97-15||
MHB 13-97-16
एतस्मात्कारणाद्ब्रह्मंश्चिरमेतत्कृतं मया ।
एतज्ज्ञात्वा मम विभो मा क्रुधस्त्वं तपोधन ॥ १३-९७-१६॥
etasmātkāraṇādbrahmaṃścirametatkṛtaṃ mayā |
etajjñātvā mama vibho mā krudhastvaṃ tapodhana || 13-97-16||
MHB 13-97-17
जमदग्निरुवाच ।
अद्यैनं दीप्तकिरणं रेणुके तव दुःखदम् ।
शरैर्निपातयिष्यामि सूर्यमस्त्राग्नितेजसा ॥ १३-९७-१७॥
jamadagniruvāca |
adyainaṃ dīptakiraṇaṃ reṇuke tava duḥkhadam |
śarairnipātayiṣyāmi sūryamastrāgnitejasā || 13-97-17||
MHB 13-97-18
भीष्म उवाच ।
स विस्फार्य धनुर्दिव्यं गृहीत्वा च बहूञ्शरान् ।
अतिष्ठत्सूर्यमभितो यतो याति ततोमुखः ॥ १३-९७-१८॥
bhīṣma uvāca |
sa visphārya dhanurdivyaṃ gṛhītvā ca bahūñśarān |
atiṣṭhatsūryamabhito yato yāti tatomukhaḥ || 13-97-18||
MHB 13-97-19
अथ तं प्रहरिष्यन्तं सूर्योऽभ्येत्य वचोऽब्रवीत् ।
द्विजरूपेण कौन्तेय किं ते सूर्योऽपराध्यते ॥ १३-९७-१९॥
atha taṃ prahariṣyantaṃ sūryo'bhyetya vaco'bravīt |
dvijarūpeṇa kaunteya kiṃ te sūryo'parādhyate || 13-97-19||
MHB 13-97-20
आदत्ते रश्मिभिः सूर्यो दिवि विद्वंस्ततस्ततः ।
रसं स तं वै वर्षासु प्रवर्षति दिवाकरः ॥ १३-९७-२०॥
ādatte raśmibhiḥ sūryo divi vidvaṃstatastataḥ |
rasaṃ sa taṃ vai varṣāsu pravarṣati divākaraḥ || 13-97-20||
MHB 13-97-21
ततोऽन्नं जायते विप्र मनुष्याणां सुखावहम् ।
अन्नं प्राणा इति यथा वेदेषु परिपठ्यते ॥ १३-९७-२१॥
tato'nnaṃ jāyate vipra manuṣyāṇāṃ sukhāvaham |
annaṃ prāṇā iti yathā vedeṣu paripaṭhyate || 13-97-21||
MHB 13-97-22
अथाभ्रेषु निगूढश्च रश्मिभिः परिवारितः ।
सप्त द्वीपानिमान्ब्रह्मन्वर्षेणाभिप्रवर्षति ॥ १३-९७-२२॥
athābhreṣu nigūḍhaśca raśmibhiḥ parivāritaḥ |
sapta dvīpānimānbrahmanvarṣeṇābhipravarṣati || 13-97-22||
MHB 13-97-23
ततस्तदौषधीनां च वीरुधां पत्रपुष्पजम् ।
सर्वं वर्षाभिनिर्वृत्तमन्नं संभवति प्रभो ॥ १३-९७-२३॥
tatastadauṣadhīnāṃ ca vīrudhāṃ patrapuṣpajam |
sarvaṃ varṣābhinirvṛttamannaṃ saṃbhavati prabho || 13-97-23||
MHB 13-97-24
जातकर्माणि सर्वाणि व्रतोपनयनानि च ।
गोदानानि विवाहाश्च तथा यज्ञसमृद्धयः ॥ १३-९७-२४॥
jātakarmāṇi sarvāṇi vratopanayanāni ca |
godānāni vivāhāśca tathā yajñasamṛddhayaḥ || 13-97-24||
MHB 13-97-25
सत्राणि दानानि तथा संयोगा वित्तसंचयाः ।
अन्नतः संप्रवर्तन्ते यथा त्वं वेत्थ भार्गव ॥ १३-९७-२५॥
satrāṇi dānāni tathā saṃyogā vittasaṃcayāḥ |
annataḥ saṃpravartante yathā tvaṃ vettha bhārgava || 13-97-25||
MHB 13-97-26
रमणीयानि यावन्ति यावदारम्भकाणि च ।
सर्वमन्नात्प्रभवति विदितं कीर्तयामि ते ॥ १३-९७-२६॥
ramaṇīyāni yāvanti yāvadārambhakāṇi ca |
sarvamannātprabhavati viditaṃ kīrtayāmi te || 13-97-26||
MHB 13-97-27
सर्वं हि वेत्थ विप्र त्वं यदेतत्कीर्तितं मया ।
प्रसादये त्वा विप्रर्षे किं ते सूर्यो निपात्यते ॥ १३-९७-२७॥
sarvaṃ hi vettha vipra tvaṃ yadetatkīrtitaṃ mayā |
prasādaye tvā viprarṣe kiṃ te sūryo nipātyate || 13-97-27||
Adhyaya: 98/154 (22)
MHB 13-98-1
युधिष्ठिर उवाच ।
एवं तदा प्रयाचन्तं भास्करं मुनिसत्तमः ।
जमदग्निर्महातेजाः किं कार्यं प्रत्यपद्यत ॥ १३-९८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
evaṃ tadā prayācantaṃ bhāskaraṃ munisattamaḥ |
jamadagnirmahātejāḥ kiṃ kāryaṃ pratyapadyata || 13-98-1||
MHB 13-98-2
भीष्म उवाच ।
तथा प्रयाचमानस्य मुनिरग्निसमप्रभः ।
जमदग्निः शमं नैव जगाम कुरुनन्दन ॥ १३-९८-२॥
bhīṣma uvāca |
tathā prayācamānasya muniragnisamaprabhaḥ |
jamadagniḥ śamaṃ naiva jagāma kurunandana || 13-98-2||
MHB 13-98-3
ततः सूर्यो मधुरया वाचा तमिदमब्रवीत् ।
कृताञ्जलिर्विप्ररूपी प्रणम्येदं विशां पते ॥ १३-९८-३॥
tataḥ sūryo madhurayā vācā tamidamabravīt |
kṛtāñjalirviprarūpī praṇamyedaṃ viśāṃ pate || 13-98-3||
MHB 13-98-4
चलं निमित्तं विप्रर्षे सदा सूर्यस्य गच्छतः ।
कथं चलं वेत्स्यसि त्वं सदा यान्तं दिवाकरम् ॥ १३-९८-४॥
calaṃ nimittaṃ viprarṣe sadā sūryasya gacchataḥ |
kathaṃ calaṃ vetsyasi tvaṃ sadā yāntaṃ divākaram || 13-98-4||
MHB 13-98-5
जमदग्निरुवाच ।
स्थिरं वापि चलं वापि जाने त्वां ज्ञानचक्षुषा ।
अवश्यं विनयाधानं कार्यमद्य मया तव ॥ १३-९८-५॥
jamadagniruvāca |
sthiraṃ vāpi calaṃ vāpi jāne tvāṃ jñānacakṣuṣā |
avaśyaṃ vinayādhānaṃ kāryamadya mayā tava || 13-98-5||
MHB 13-98-6
अपराह्णे निमेषार्धं तिष्ठसि त्वं दिवाकर ।
तत्र वेत्स्यामि सूर्य त्वां न मेऽत्रास्ति विचारणा ॥ १३-९८-६॥
aparāhṇe nimeṣārdhaṃ tiṣṭhasi tvaṃ divākara |
tatra vetsyāmi sūrya tvāṃ na me'trāsti vicāraṇā || 13-98-6||
MHB 13-98-7
सूर्य उवाच ।
असंशयं मां विप्रर्षे वेत्स्यसे धन्विनां वर ।
अपकारिणं तु मां विद्धि भगवञ्शरणागतम् ॥ १३-९८-७॥
sūrya uvāca |
asaṃśayaṃ māṃ viprarṣe vetsyase dhanvināṃ vara |
apakāriṇaṃ tu māṃ viddhi bhagavañśaraṇāgatam || 13-98-7||
MHB 13-98-8
भीष्म उवाच ।
ततः प्रहस्य भगवाञ्जमदग्निरुवाच तम् ।
न भीः सूर्य त्वया कार्या प्रणिपातगतो ह्यसि ॥ १३-९८-८॥
bhīṣma uvāca |
tataḥ prahasya bhagavāñjamadagniruvāca tam |
na bhīḥ sūrya tvayā kāryā praṇipātagato hyasi || 13-98-8||
MHB 13-98-9
ब्राह्मणेष्वार्जवं यच्च स्थैर्यं च धरणीतले ।
सौम्यतां चैव सोमस्य गाम्भीर्यं वरुणस्य च ॥ १३-९८-९॥
brāhmaṇeṣvārjavaṃ yacca sthairyaṃ ca dharaṇītale |
saumyatāṃ caiva somasya gāmbhīryaṃ varuṇasya ca || 13-98-9||
MHB 13-98-10
दीप्तिमग्नेः प्रभां मेरोः प्रतापं तपनस्य च ।
एतान्यतिक्रमेद्यो वै स हन्याच्छरणागतम् ॥ १३-९८-१०॥
dīptimagneḥ prabhāṃ meroḥ pratāpaṃ tapanasya ca |
etānyatikramedyo vai sa hanyāccharaṇāgatam || 13-98-10||
MHB 13-98-11
भवेत्स गुरुतल्पी च ब्रह्महा च तथा भवेत् ।
सुरापानं च कुर्यात्स यो हन्याच्छरणागतम् ॥ १३-९८-११॥
bhavetsa gurutalpī ca brahmahā ca tathā bhavet |
surāpānaṃ ca kuryātsa yo hanyāccharaṇāgatam || 13-98-11||
MHB 13-98-12
एतस्य त्वपनीतस्य समाधिं तात चिन्तय ।
यथा सुखगमः पन्था भवेत्त्वद्रश्मितापितः ॥ १३-९८-१२॥
etasya tvapanītasya samādhiṃ tāta cintaya |
yathā sukhagamaḥ panthā bhavettvadraśmitāpitaḥ || 13-98-12||
MHB 13-98-13
भीष्म उवाच ।
एतावदुक्त्वा स तदा तूष्णीमासीद्भृगूद्वहः ।
अथ सूर्यो ददौ तस्मै छत्रोपानहमाशु वै ॥ १३-९८-१३॥
bhīṣma uvāca |
etāvaduktvā sa tadā tūṣṇīmāsīdbhṛgūdvahaḥ |
atha sūryo dadau tasmai chatropānahamāśu vai || 13-98-13||
MHB 13-98-14
सूर्य उवाच ।
महर्षे शिरसस्त्राणं छत्रं मद्रश्मिवारणम् ।
प्रतिगृह्णीष्व पद्भ्यां च त्राणार्थं चर्मपादुके ॥ १३-९८-१४॥
sūrya uvāca |
maharṣe śirasastrāṇaṃ chatraṃ madraśmivāraṇam |
pratigṛhṇīṣva padbhyāṃ ca trāṇārthaṃ carmapāduke || 13-98-14||
MHB 13-98-15
अद्यप्रभृति चैवैतल्लोके संप्रचरिष्यति ।
पुण्यदानेषु सर्वेषु परमक्षय्यमेव च ॥ १३-९८-१५॥
adyaprabhṛti caivaitalloke saṃpracariṣyati |
puṇyadāneṣu sarveṣu paramakṣayyameva ca || 13-98-15||
MHB 13-98-16
भीष्म उवाच ।
उपानच्छत्रमेतद्वै सूर्येणेह प्रवर्तितम् ।
पुण्यमेतदभिख्यातं त्रिषु लोकेषु भारत ॥ १३-९८-१६॥
bhīṣma uvāca |
upānacchatrametadvai sūryeṇeha pravartitam |
puṇyametadabhikhyātaṃ triṣu lokeṣu bhārata || 13-98-16||
MHB 13-98-17
तस्मात्प्रयच्छ विप्रेभ्यश्छत्रोपानहमुत्तमम् ।
धर्मस्ते सुमहान्भावी न मेऽत्रास्ति विचारणा ॥ १३-९८-१७॥
tasmātprayaccha viprebhyaśchatropānahamuttamam |
dharmaste sumahānbhāvī na me'trāsti vicāraṇā || 13-98-17||
MHB 13-98-18
छत्रं हि भरतश्रेष्ठ यः प्रदद्याद्द्विजातये ।
शुभ्रं शतशलाकं वै स प्रेत्य सुखमेधते ॥ १३-९८-१८॥
chatraṃ hi bharataśreṣṭha yaḥ pradadyāddvijātaye |
śubhraṃ śataśalākaṃ vai sa pretya sukhamedhate || 13-98-18||
MHB 13-98-19
स शक्रलोके वसति पूज्यमानो द्विजातिभिः ।
अप्सरोभिश्च सततं देवैश्च भरतर्षभ ॥ १३-९८-१९॥
sa śakraloke vasati pūjyamāno dvijātibhiḥ |
apsarobhiśca satataṃ devaiśca bharatarṣabha || 13-98-19||
MHB 13-98-20
दह्यमानाय विप्राय यः प्रयच्छत्युपानहौ ।
स्नातकाय महाबाहो संशिताय द्विजातये ॥ १३-९८-२०॥
dahyamānāya viprāya yaḥ prayacchatyupānahau |
snātakāya mahābāho saṃśitāya dvijātaye || 13-98-20||
MHB 13-98-21
सोऽपि लोकानवाप्नोति दैवतैरभिपूजितान् ।
गोलोके स मुदा युक्तो वसति प्रेत्य भारत ॥ १३-९८-२१॥
so'pi lokānavāpnoti daivatairabhipūjitān |
goloke sa mudā yukto vasati pretya bhārata || 13-98-21||
MHB 13-98-22
एतत्ते भरतश्रेष्ठ मया कार्त्स्न्येन कीर्तितम् ।
छत्रोपानहदानस्य फलं भरतसत्तम ॥ १३-९८-२२॥
etatte bharataśreṣṭha mayā kārtsnyena kīrtitam |
chatropānahadānasya phalaṃ bharatasattama || 13-98-22||
Adhyaya: 99/154 (33)
MHB 13-99-1
युधिष्ठिर उवाच ।
आरामाणां तडागानां यत्फलं कुरुनन्दन ।
तदहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तोऽद्य भरतर्षभ ॥ १३-९९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ārāmāṇāṃ taḍāgānāṃ yatphalaṃ kurunandana |
tadahaṃ śrotumicchāmi tvatto'dya bharatarṣabha || 13-99-1||
MHB 13-99-2
भीष्म उवाच ।
सुप्रदर्शा वनवती चित्रधातुविभूषिता ।
उपेता सर्वबीजैश्च श्रेष्ठा भूमिरिहोच्यते ॥ १३-९९-२॥
bhīṣma uvāca |
supradarśā vanavatī citradhātuvibhūṣitā |
upetā sarvabījaiśca śreṣṭhā bhūmirihocyate || 13-99-2||
MHB 13-99-3
तस्याः क्षेत्रविशेषं च तडागानां निवेशनम् ।
औदकानि च सर्वाणि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ॥ १३-९९-३॥
tasyāḥ kṣetraviśeṣaṃ ca taḍāgānāṃ niveśanam |
audakāni ca sarvāṇi pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ || 13-99-3||
MHB 13-99-4
तडागानां च वक्ष्यामि कृतानां चापि ये गुणाः ।
त्रिषु लोकेषु सर्वत्र पूजितो यस्तडागवान् ॥ १३-९९-४॥
taḍāgānāṃ ca vakṣyāmi kṛtānāṃ cāpi ye guṇāḥ |
triṣu lokeṣu sarvatra pūjito yastaḍāgavān || 13-99-4||
MHB 13-99-5
अथ वा मित्रसदनं मैत्रं मित्रविवर्धनम् ।
कीर्तिसंजननं श्रेष्ठं तडागानां निवेशनम् ॥ १३-९९-५॥
atha vā mitrasadanaṃ maitraṃ mitravivardhanam |
kīrtisaṃjananaṃ śreṣṭhaṃ taḍāgānāṃ niveśanam || 13-99-5||
MHB 13-99-6
धर्मस्यार्थस्य कामस्य फलमाहुर्मनीषिणः ।
तडागं सुकृतं देशे क्षेत्रमेव महाश्रयम् ॥ १३-९९-६॥
dharmasyārthasya kāmasya phalamāhurmanīṣiṇaḥ |
taḍāgaṃ sukṛtaṃ deśe kṣetrameva mahāśrayam || 13-99-6||
MHB 13-99-7
चतुर्विधानां भूतानां तडागमुपलक्षयेत् ।
तडागानि च सर्वाणि दिशन्ति श्रियमुत्तमाम् ॥ १३-९९-७॥
caturvidhānāṃ bhūtānāṃ taḍāgamupalakṣayet |
taḍāgāni ca sarvāṇi diśanti śriyamuttamām || 13-99-7||
MHB 13-99-8
देवा मनुष्या गन्धर्वाः पितरोरगराक्षसाः ।
स्थावराणि च भूतानि संश्रयन्ति जलाशयम् ॥ १३-९९-८॥
devā manuṣyā gandharvāḥ pitaroragarākṣasāḥ |
sthāvarāṇi ca bhūtāni saṃśrayanti jalāśayam || 13-99-8||
MHB 13-99-9
तस्मात्तांस्ते प्रवक्ष्यामि तडागे ये गुणाः स्मृताः ।
या च तत्र फलावाप्तिरृषिभिः समुदाहृता ॥ १३-९९-९॥
tasmāttāṃste pravakṣyāmi taḍāge ye guṇāḥ smṛtāḥ |
yā ca tatra phalāvāptirṛṣibhiḥ samudāhṛtā || 13-99-9||
MHB 13-99-10
वर्षमात्रे तडागे तु सलिलं यस्य तिष्ठति ।
अग्निहोत्रफलं तस्य फलमाहुर्मनीषिणः ॥ १३-९९-१०॥
varṣamātre taḍāge tu salilaṃ yasya tiṣṭhati |
agnihotraphalaṃ tasya phalamāhurmanīṣiṇaḥ || 13-99-10||
MHB 13-99-11
शरत्काले तु सलिलं तडागे यस्य तिष्ठति ।
गोसहस्रस्य स प्रेत्य लभते फलमुत्तमम् ॥ १३-९९-११॥
śaratkāle tu salilaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati |
gosahasrasya sa pretya labhate phalamuttamam || 13-99-11||
MHB 13-99-12
हेमन्तकाले सलिलं तडागे यस्य तिष्ठति ।
स वै बहुसुवर्णस्य यज्ञस्य लभते फलम् ॥ १३-९९-१२॥
hemantakāle salilaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati |
sa vai bahusuvarṇasya yajñasya labhate phalam || 13-99-12||
MHB 13-99-13
यस्य वै शैशिरे काले तडागे सलिलं भवेत् ।
अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलमाहुर्मनीषिणः ॥ १३-९९-१३॥
yasya vai śaiśire kāle taḍāge salilaṃ bhavet |
agniṣṭomasya yajñasya phalamāhurmanīṣiṇaḥ || 13-99-13||
MHB 13-99-14
तडागं सुकृतं यस्य वसन्ते तु महाश्रयम् ।
अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलं स समुपाश्नुते ॥ १३-९९-१४॥
taḍāgaṃ sukṛtaṃ yasya vasante tu mahāśrayam |
atirātrasya yajñasya phalaṃ sa samupāśnute || 13-99-14||
MHB 13-99-15
निदाघकाले पानीयं तडागे यस्य तिष्ठति ।
वाजपेयसमं तस्य फलं वै मुनयो विदुः ॥ १३-९९-१५॥
nidāghakāle pānīyaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati |
vājapeyasamaṃ tasya phalaṃ vai munayo viduḥ || 13-99-15||
MHB 13-99-16
स कुलं तारयेत्सर्वं यस्य खाते जलाशये ।
गावः पिबन्ति पानीयं साधवश्च नराः सदा ॥ १३-९९-१६॥
sa kulaṃ tārayetsarvaṃ yasya khāte jalāśaye |
gāvaḥ pibanti pānīyaṃ sādhavaśca narāḥ sadā || 13-99-16||
MHB 13-99-17
तडागे यस्य गावस्तु पिबन्ति तृषिता जलम् ।
मृगपक्षिमनुष्याश्च सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ १३-९९-१७॥
taḍāge yasya gāvastu pibanti tṛṣitā jalam |
mṛgapakṣimanuṣyāśca so'śvamedhaphalaṃ labhet || 13-99-17||
MHB 13-99-18
यत्पिबन्ति जलं तत्र स्नायन्ते विश्रमन्ति च ।
तडागदस्य तत्सर्वं प्रेत्यानन्त्याय कल्पते ॥ १३-९९-१८॥
yatpibanti jalaṃ tatra snāyante viśramanti ca |
taḍāgadasya tatsarvaṃ pretyānantyāya kalpate || 13-99-18||
MHB 13-99-19
दुर्लभं सलिलं तात विशेषेण परत्र वै ।
पानीयस्य प्रदानेन प्रीतिर्भवति शाश्वती ॥ १३-९९-१९॥
durlabhaṃ salilaṃ tāta viśeṣeṇa paratra vai |
pānīyasya pradānena prītirbhavati śāśvatī || 13-99-19||
MHB 13-99-20
तिलान्ददत पानीयं दीपान्ददत जाग्रत ।
ज्ञातिभिः सह मोदध्वमेतत्प्रेतेषु दुर्लभम् ॥ १३-९९-२०॥
tilāndadata pānīyaṃ dīpāndadata jāgrata |
jñātibhiḥ saha modadhvametatpreteṣu durlabham || 13-99-20||
MHB 13-99-21
सर्वदानैर्गुरुतरं सर्वदानैर्विशिष्यते ।
पानीयं नरशार्दूल तस्माद्दातव्यमेव हि ॥ १३-९९-२१॥
sarvadānairgurutaraṃ sarvadānairviśiṣyate |
pānīyaṃ naraśārdūla tasmāddātavyameva hi || 13-99-21||
MHB 13-99-22
एवमेतत्तडागेषु कीर्तितं फलमुत्तमम् ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वृक्षाणामपि रोपणे ॥ १३-९९-२२॥
evametattaḍāgeṣu kīrtitaṃ phalamuttamam |
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vṛkṣāṇāmapi ropaṇe || 13-99-22||
MHB 13-99-23
स्थावराणां च भूतानां जातयः षट्प्रकीर्तिताः ।
वृक्षगुल्मलतावल्ल्यस्त्वक्सारास्तृणजातयः ॥ १३-९९-२३॥
sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jātayaḥ ṣaṭprakīrtitāḥ |
vṛkṣagulmalatāvallyastvaksārāstṛṇajātayaḥ || 13-99-23||
MHB 13-99-24
एता जात्यस्तु वृक्षाणां तेषां रोपे गुणास्त्विमे ।
कीर्तिश्च मानुषे लोके प्रेत्य चैव फलं शुभम् ॥ १३-९९-२४॥
etā jātyastu vṛkṣāṇāṃ teṣāṃ rope guṇāstvime |
kīrtiśca mānuṣe loke pretya caiva phalaṃ śubham || 13-99-24||
MHB 13-99-25
लभते नाम लोके च पितृभिश्च महीयते ।
देवलोकगतस्यापि नाम तस्य न नश्यति ॥ १३-९९-२५॥
labhate nāma loke ca pitṛbhiśca mahīyate |
devalokagatasyāpi nāma tasya na naśyati || 13-99-25||
MHB 13-99-26
अतीतानागते चोभे पितृवंशं च भारत ।
तारयेद्वृक्षरोपी च तस्माद्वृक्षान्प्ररोपयेत् ॥ १३-९९-२६॥
atītānāgate cobhe pitṛvaṃśaṃ ca bhārata |
tārayedvṛkṣaropī ca tasmādvṛkṣānpraropayet || 13-99-26||
MHB 13-99-27
तस्य पुत्रा भवन्त्येते पादपा नात्र संशयः ।
परलोकगतः स्वर्गं लोकांश्चाप्नोति सोऽव्ययान् ॥ १३-९९-२७॥
tasya putrā bhavantyete pādapā nātra saṃśayaḥ |
paralokagataḥ svargaṃ lokāṃścāpnoti so'vyayān || 13-99-27||
MHB 13-99-28
पुष्पैः सुरगणान्वृक्षाः फलैश्चापि तथा पितॄन् ।
छायया चातिथींस्तात पूजयन्ति महीरुहाः ॥ १३-९९-२८॥
puṣpaiḥ suragaṇānvṛkṣāḥ phalaiścāpi tathā pitṝn |
chāyayā cātithīṃstāta pūjayanti mahīruhāḥ || 13-99-28||
MHB 13-99-29
किंनरोरगरक्षांसि देवगन्धर्वमानवाः ।
तथा ऋषिगणाश्चैव संश्रयन्ति महीरुहान् ॥ १३-९९-२९॥
kiṃnaroragarakṣāṃsi devagandharvamānavāḥ |
tathā ṛṣigaṇāścaiva saṃśrayanti mahīruhān || 13-99-29||
MHB 13-99-30
पुष्पिताः फलवन्तश्च तर्पयन्तीह मानवान् ।
वृक्षदं पुत्रवद्वृक्षास्तारयन्ति परत्र च ॥ १३-९९-३०॥
puṣpitāḥ phalavantaśca tarpayantīha mānavān |
vṛkṣadaṃ putravadvṛkṣāstārayanti paratra ca || 13-99-30||
MHB 13-99-31
तस्मात्तडागे वृक्षा वै रोप्याः श्रेयोर्थिना सदा ।
पुत्रवत्परिपाल्याश्च पुत्रास्ते धर्मतः स्मृताः ॥ १३-९९-३१॥
tasmāttaḍāge vṛkṣā vai ropyāḥ śreyorthinā sadā |
putravatparipālyāśca putrāste dharmataḥ smṛtāḥ || 13-99-31||
MHB 13-99-32
तडागकृद्वृक्षरोपी इष्टयज्ञश्च यो द्विजः ।
एते स्वर्गे महीयन्ते ये चान्ये सत्यवादिनः ॥ १३-९९-३२॥
taḍāgakṛdvṛkṣaropī iṣṭayajñaśca yo dvijaḥ |
ete svarge mahīyante ye cānye satyavādinaḥ || 13-99-32||
MHB 13-99-33
तस्मात्तडागं कुर्वीत आरामांश्चैव रोपयेत् ।
यजेच्च विविधैर्यज्ञैः सत्यं च सततं वदेत् ॥ १३-९९-३३॥
tasmāttaḍāgaṃ kurvīta ārāmāṃścaiva ropayet |
yajecca vividhairyajñaiḥ satyaṃ ca satataṃ vadet || 13-99-33||
Adhyaya: 100/154 (25)
MHB 13-100-1
युधिष्ठिर उवाच ।
गार्हस्थ्यं धर्ममखिलं प्रब्रूहि भरतर्षभ ।
ऋद्धिमाप्नोति किं कृत्वा मनुष्य इह पार्थिव ॥ १३-१००-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
gārhasthyaṃ dharmamakhilaṃ prabrūhi bharatarṣabha |
ṛddhimāpnoti kiṃ kṛtvā manuṣya iha pārthiva || 13-100-1||
MHB 13-100-2
भीष्म उवाच ।
अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तं जनाधिप ।
वासुदेवस्य संवादं पृथिव्याश्चैव भारत ॥ १३-१००-२॥
bhīṣma uvāca |
atra te vartayiṣyāmi purāvṛttaṃ janādhipa |
vāsudevasya saṃvādaṃ pṛthivyāścaiva bhārata || 13-100-2||
MHB 13-100-3
संस्तूय पृथिवीं देवीं वासुदेवः प्रतापवान् ।
पप्रच्छ भरतश्रेष्ठ यदेतत्पृच्छसेऽद्य माम् ॥ १३-१००-३॥
saṃstūya pṛthivīṃ devīṃ vāsudevaḥ pratāpavān |
papraccha bharataśreṣṭha yadetatpṛcchase'dya mām || 13-100-3||
MHB 13-100-4
वासुदेव उवाच ।
गार्हस्थ्यं धर्ममाश्रित्य मया वा मद्विधेन वा ।
किमवश्यं धरे कार्यं किं वा कृत्वा सुखी भवेत् ॥ १३-१००-४॥
vāsudeva uvāca |
gārhasthyaṃ dharmamāśritya mayā vā madvidhena vā |
kimavaśyaṃ dhare kāryaṃ kiṃ vā kṛtvā sukhī bhavet || 13-100-4||
MHB 13-100-5
पृथिव्युवाच ।
ऋषयः पितरो देवा मनुष्याश्चैव माधव ।
इज्याश्चैवार्चनीयाश्च यथा चैवं निबोध मे ॥ १३-१००-५॥
pṛthivyuvāca |
ṛṣayaḥ pitaro devā manuṣyāścaiva mādhava |
ijyāścaivārcanīyāśca yathā caivaṃ nibodha me || 13-100-5||
MHB 13-100-6
सदा यज्ञेन देवांश्च आतिथ्येन च मानवान् ।
छन्दतश्च यथानित्यमर्हान्युञ्जीत नित्यशः ।
तेन ह्यृषिगणाः प्रीता भवन्ति मधुसूदन ॥ १३-१००-६॥
sadā yajñena devāṃśca ātithyena ca mānavān |
chandataśca yathānityamarhānyuñjīta nityaśaḥ |
tena hyṛṣigaṇāḥ prītā bhavanti madhusūdana || 13-100-6||
MHB 13-100-7
नित्यमग्निं परिचरेदभुक्त्वा बलिकर्म च ।
कुर्यात्तथैव देवा वै प्रीयन्ते मधुसूदन ॥ १३-१००-७॥
nityamagniṃ paricaredabhuktvā balikarma ca |
kuryāttathaiva devā vai prīyante madhusūdana || 13-100-7||
MHB 13-100-8
कुर्यादहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन वा ।
पयोमूलफलैर्वापि पितॄणां प्रीतिमाहरन् ॥ १३-१००-८॥
kuryādaharahaḥ śrāddhamannādyenodakena vā |
payomūlaphalairvāpi pitṝṇāṃ prītimāharan || 13-100-8||
MHB 13-100-9
सिद्धान्नाद्वैश्वदेवं वै कुर्यादग्नौ यथाविधि ।
अग्नीषोमं वैश्वदेवं धान्वन्तर्यमनन्तरम् ॥ १३-१००-९॥
siddhānnādvaiśvadevaṃ vai kuryādagnau yathāvidhi |
agnīṣomaṃ vaiśvadevaṃ dhānvantaryamanantaram || 13-100-9||
MHB 13-100-10
प्रजानां पतये चैव पृथग्घोमो विधीयते ।
तथैव चानुपूर्व्येण बलिकर्म प्रयोजयेत् ॥ १३-१००-१०॥
prajānāṃ pataye caiva pṛthagghomo vidhīyate |
tathaiva cānupūrvyeṇa balikarma prayojayet || 13-100-10||
MHB 13-100-11
दक्षिणायां यमायेह प्रतीच्यां वरुणाय च ।
सोमाय चाप्युदीच्यां वै वास्तुमध्ये द्विजातये ॥ १३-१००-११॥
dakṣiṇāyāṃ yamāyeha pratīcyāṃ varuṇāya ca |
somāya cāpyudīcyāṃ vai vāstumadhye dvijātaye || 13-100-11||
MHB 13-100-12
धन्वन्तरेः प्रागुदीच्यां प्राच्यां शक्राय माधव ।
मनोर्वै इति च प्राहुर्बलिं द्वारे गृहस्य वै ।
मरुद्भ्यो देवताभ्यश्च बलिमन्तर्गृहे हरेत् ॥ १३-१००-१२॥
dhanvantareḥ prāgudīcyāṃ prācyāṃ śakrāya mādhava |
manorvai iti ca prāhurbaliṃ dvāre gṛhasya vai |
marudbhyo devatābhyaśca balimantargṛhe haret || 13-100-12||
MHB 13-100-13
तथैव विश्वेदेवेभ्यो बलिमाकाशतो हरेत् ।
निशाचरेभ्यो भूतेभ्यो बलिं नक्तं तथा हरेत् ॥ १३-१००-१३॥
tathaiva viśvedevebhyo balimākāśato haret |
niśācarebhyo bhūtebhyo baliṃ naktaṃ tathā haret || 13-100-13||
MHB 13-100-14
एवं कृत्वा बलिं सम्यग्दद्याद्भिक्षां द्विजातये ।
अलाभे ब्राह्मणस्याग्नावग्रमुत्क्षिप्य निक्षिपेत् ॥ १३-१००-१४॥
evaṃ kṛtvā baliṃ samyagdadyādbhikṣāṃ dvijātaye |
alābhe brāhmaṇasyāgnāvagramutkṣipya nikṣipet || 13-100-14||
MHB 13-100-15
यदा श्राद्धं पितृभ्यश्च दातुमिच्छेत मानवः ।
तदा पश्चात्प्रकुर्वीत निवृत्ते श्राद्धकर्मणि ॥ १३-१००-१५॥
yadā śrāddhaṃ pitṛbhyaśca dātumiccheta mānavaḥ |
tadā paścātprakurvīta nivṛtte śrāddhakarmaṇi || 13-100-15||
MHB 13-100-16
पितॄन्संतर्पयित्वा तु बलिं कुर्याद्विधानतः ।
वैश्वदेवं ततः कुर्यात्पश्चाद्ब्राह्मणवाचनम् ॥ १३-१००-१६॥
pitṝnsaṃtarpayitvā tu baliṃ kuryādvidhānataḥ |
vaiśvadevaṃ tataḥ kuryātpaścādbrāhmaṇavācanam || 13-100-16||
MHB 13-100-17
ततोऽन्नेनावशेषेण भोजयेदतिथीनपि ।
अर्चापूर्वं महाराज ततः प्रीणाति मानुषान् ॥ १३-१००-१७॥
tato'nnenāvaśeṣeṇa bhojayedatithīnapi |
arcāpūrvaṃ mahārāja tataḥ prīṇāti mānuṣān || 13-100-17||
MHB 13-100-18
अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते ॥ १३-१००-१८॥
anityaṃ hi sthito yasmāttasmādatithirucyate || 13-100-18||
MHB 13-100-19
आचार्यस्य पितुश्चैव सख्युराप्तस्य चातिथेः ।
इदमस्ति गृहे मह्यमिति नित्यं निवेदयेत् ॥ १३-१००-१९॥
ācāryasya pituścaiva sakhyurāptasya cātitheḥ |
idamasti gṛhe mahyamiti nityaṃ nivedayet || 13-100-19||
MHB 13-100-20
ते यद्वदेयुस्तत्कुर्यादिति धर्मो विधीयते ।
गृहस्थः पुरुषः कृष्ण शिष्टाशी च सदा भवेत् ॥ १३-१००-२०॥
te yadvadeyustatkuryāditi dharmo vidhīyate |
gṛhasthaḥ puruṣaḥ kṛṣṇa śiṣṭāśī ca sadā bhavet || 13-100-20||
MHB 13-100-21
राजर्त्विजं स्नातकं च गुरुं श्वशुरमेव च ।
अर्चयेन्मधुपर्केण परिसंवत्सरोषितान् ॥ १३-१००-२१॥
rājartvijaṃ snātakaṃ ca guruṃ śvaśurameva ca |
arcayenmadhuparkeṇa parisaṃvatsaroṣitān || 13-100-21||
MHB 13-100-22
श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि ।
वैश्वदेवं हि नामैतत्सायंप्रातर्विधीयते ॥ १३-१००-२२॥
śvabhyaśca śvapacebhyaśca vayobhyaścāvapedbhuvi |
vaiśvadevaṃ hi nāmaitatsāyaṃprātarvidhīyate || 13-100-22||
MHB 13-100-23
एतांस्तु धर्मान्गार्हस्थान्यः कुर्यादनसूयकः ।
स इहर्द्धिं परां प्राप्य प्रेत्य नाके महीयते ॥ १३-१००-२३॥
etāṃstu dharmāngārhasthānyaḥ kuryādanasūyakaḥ |
sa iharddhiṃ parāṃ prāpya pretya nāke mahīyate || 13-100-23||
MHB 13-100-24
भीष्म उवाच ।
इति भूमेर्वचः श्रुत्वा वासुदेवः प्रतापवान् ।
तथा चकार सततं त्वमप्येवं समाचर ॥ १३-१००-२४॥
bhīṣma uvāca |
iti bhūmervacaḥ śrutvā vāsudevaḥ pratāpavān |
tathā cakāra satataṃ tvamapyevaṃ samācara || 13-100-24||
MHB 13-100-25
एवं गृहस्थधर्मं त्वं चेतयानो नराधिप ।
इहलोके यशः प्राप्य प्रेत्य स्वर्गमवाप्स्यसि ॥ १३-१००-२५॥
evaṃ gṛhasthadharmaṃ tvaṃ cetayāno narādhipa |
ihaloke yaśaḥ prāpya pretya svargamavāpsyasi || 13-100-25||
Adhyaya: 101/154 (65)
MHB 13-101-1
युधिष्ठिर उवाच ।
आलोकदानं नामैतत्कीदृशं भरतर्षभ ।
कथमेतत्समुत्पन्नं फलं चात्र ब्रवीहि मे ॥ १३-१०१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ālokadānaṃ nāmaitatkīdṛśaṃ bharatarṣabha |
kathametatsamutpannaṃ phalaṃ cātra bravīhi me || 13-101-1||
MHB 13-101-2
भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मनोः प्रजापतेर्वादं सुवर्णस्य च भारत ॥ १३-१०१-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
manoḥ prajāpatervādaṃ suvarṇasya ca bhārata || 13-101-2||
MHB 13-101-3
तपस्वी कश्चिदभवत्सुवर्णो नाम नामतः ।
वर्णतो हेमवर्णः स सुवर्ण इति पप्रथे ॥ १३-१०१-३॥
tapasvī kaścidabhavatsuvarṇo nāma nāmataḥ |
varṇato hemavarṇaḥ sa suvarṇa iti paprathe || 13-101-3||
MHB 13-101-4
कुलशीलगुणोपेतः स्वाध्याये च परं गतः ।
बहून्स्ववंशप्रभवान्समतीतः स्वकैर्गुणैः ॥ १३-१०१-४॥
kulaśīlaguṇopetaḥ svādhyāye ca paraṃ gataḥ |
bahūnsvavaṃśaprabhavānsamatītaḥ svakairguṇaiḥ || 13-101-4||
MHB 13-101-5
स कदाचिन्मनुं विप्रो ददर्शोपससर्प च ।
कुशलप्रश्नमन्योन्यं तौ च तत्र प्रचक्रतुः ॥ १३-१०१-५॥
sa kadācinmanuṃ vipro dadarśopasasarpa ca |
kuśalapraśnamanyonyaṃ tau ca tatra pracakratuḥ || 13-101-5||
MHB 13-101-6
ततस्तौ सिद्धसंकल्पौ मेरौ काञ्चनपर्वते ।
रमणीये शिलापृष्ठे सहितौ संन्यषीदताम् ॥ १३-१०१-६॥
tatastau siddhasaṃkalpau merau kāñcanaparvate |
ramaṇīye śilāpṛṣṭhe sahitau saṃnyaṣīdatām || 13-101-6||
MHB 13-101-7
तत्र तौ कथयामास्तां कथा नानाविधाश्रयाः ।
ब्रह्मर्षिदेवदैत्यानां पुराणानां महात्मनाम् ॥ १३-१०१-७॥
tatra tau kathayāmāstāṃ kathā nānāvidhāśrayāḥ |
brahmarṣidevadaityānāṃ purāṇānāṃ mahātmanām || 13-101-7||
MHB 13-101-8
सुवर्णस्त्वब्रवीद्वाक्यं मनुं स्वायंभुवं प्रभुम् ।
हितार्थं सर्वभूतानां प्रश्नं मे वक्तुमर्हसि ॥ १३-१०१-८॥
suvarṇastvabravīdvākyaṃ manuṃ svāyaṃbhuvaṃ prabhum |
hitārthaṃ sarvabhūtānāṃ praśnaṃ me vaktumarhasi || 13-101-8||
MHB 13-101-9
सुमनोभिर्यदिज्यन्ते दैवतानि प्रजेश्वर ।
किमेतत्कथमुत्पन्नं फलयोगं च शंस मे ॥ १३-१०१-९॥
sumanobhiryadijyante daivatāni prajeśvara |
kimetatkathamutpannaṃ phalayogaṃ ca śaṃsa me || 13-101-9||
MHB 13-101-10
मनुरुवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
शुक्रस्य च बलेश्चैव संवादं वै समागमे ॥ १३-१०१-१०॥
manuruvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
śukrasya ca baleścaiva saṃvādaṃ vai samāgame || 13-101-10||
MHB 13-101-11
बलेर्वैरोचनस्येह त्रैलोक्यमनुशासतः ।
समीपमाजगामाशु शुक्रो भृगुकुलोद्वहः ॥ १३-१०१-११॥
balervairocanasyeha trailokyamanuśāsataḥ |
samīpamājagāmāśu śukro bhṛgukulodvahaḥ || 13-101-11||
MHB 13-101-12
तमर्घ्यादिभिरभ्यर्च्य भार्गवं सोऽसुराधिपः ।
निषसादासने पश्चाद्विधिवद्भूरिदक्षिणः ॥ १३-१०१-१२॥
tamarghyādibhirabhyarcya bhārgavaṃ so'surādhipaḥ |
niṣasādāsane paścādvidhivadbhūridakṣiṇaḥ || 13-101-12||
MHB 13-101-13
कथेयमभवत्तत्र या त्वया परिकीर्तिता ।
सुमनोधूपदीपानां संप्रदाने फलं प्रति ॥ १३-१०१-१३॥
katheyamabhavattatra yā tvayā parikīrtitā |
sumanodhūpadīpānāṃ saṃpradāne phalaṃ prati || 13-101-13||
MHB 13-101-14
ततः पप्रच्छ दैत्येन्द्रः कवीन्द्रं प्रश्नमुत्तमम् ।
सुमनोधूपदीपानां किं फलं ब्रह्मवित्तम ।
प्रदानस्य द्विजश्रेष्ठ तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १३-१०१-१४॥
tataḥ papraccha daityendraḥ kavīndraṃ praśnamuttamam |
sumanodhūpadīpānāṃ kiṃ phalaṃ brahmavittama |
pradānasya dvijaśreṣṭha tadbhavānvaktumarhati || 13-101-14||
MHB 13-101-15
शुक्र उवाच ।
तपः पूर्वं समुत्पन्नं धर्मस्तस्मादनन्तरम् ।
एतस्मिन्नन्तरे चैव वीरुदोषध्य एव च ॥ १३-१०१-१५॥
śukra uvāca |
tapaḥ pūrvaṃ samutpannaṃ dharmastasmādanantaram |
etasminnantare caiva vīrudoṣadhya eva ca || 13-101-15||
MHB 13-101-16
सोमस्यात्मा च बहुधा संभूतः पृथिवीतले ।
अमृतं च विषं चैव याश्चान्यास्तुल्यजातयः ॥ १३-१०१-१६॥
somasyātmā ca bahudhā saṃbhūtaḥ pṛthivītale |
amṛtaṃ ca viṣaṃ caiva yāścānyāstulyajātayaḥ || 13-101-16||
MHB 13-101-17
अमृतं मनसः प्रीतिं सद्यः पुष्टिं ददाति च ।
मनो ग्लपयते तीव्रं विषं गन्धेन सर्वशः ॥ १३-१०१-१७॥
amṛtaṃ manasaḥ prītiṃ sadyaḥ puṣṭiṃ dadāti ca |
mano glapayate tīvraṃ viṣaṃ gandhena sarvaśaḥ || 13-101-17||
MHB 13-101-18
अमृतं मङ्गलं विद्धि महद्विषममङ्गलम् ।
ओषध्यो ह्यमृतं सर्वं विषं तेजोऽग्निसंभवम् ॥ १३-१०१-१८॥
amṛtaṃ maṅgalaṃ viddhi mahadviṣamamaṅgalam |
oṣadhyo hyamṛtaṃ sarvaṃ viṣaṃ tejo'gnisaṃbhavam || 13-101-18||
MHB 13-101-19
मनो ह्लादयते यस्माच्छ्रियं चापि दधाति ह ।
तस्मात्सुमनसः प्रोक्ता नरैः सुकृतकर्मभिः ॥ १३-१०१-१९॥
mano hlādayate yasmācchriyaṃ cāpi dadhāti ha |
tasmātsumanasaḥ proktā naraiḥ sukṛtakarmabhiḥ || 13-101-19||
MHB 13-101-20
देवताभ्यः सुमनसो यो ददाति नरः शुचिः ।
तस्मात्सुमनसः प्रोक्ता यस्मात्तुष्यन्ति देवताः ॥ १३-१०१-२०॥
devatābhyaḥ sumanaso yo dadāti naraḥ śuciḥ |
tasmātsumanasaḥ proktā yasmāttuṣyanti devatāḥ || 13-101-20||
MHB 13-101-21
यं यमुद्दिश्य दीयेरन्देवं सुमनसः प्रभो ।
मङ्गलार्थं स तेनास्य प्रीतो भवति दैत्यप ॥ १३-१०१-२१॥
yaṃ yamuddiśya dīyerandevaṃ sumanasaḥ prabho |
maṅgalārthaṃ sa tenāsya prīto bhavati daityapa || 13-101-21||
MHB 13-101-22
ज्ञेयास्तूग्राश्च सौम्याश्च तेजस्विन्यश्च ताः पृथक् ।
ओषध्यो बहुवीर्याश्च बहुरूपास्तथैव च ॥ १३-१०१-२२॥
jñeyāstūgrāśca saumyāśca tejasvinyaśca tāḥ pṛthak |
oṣadhyo bahuvīryāśca bahurūpāstathaiva ca || 13-101-22||
MHB 13-101-23
यज्ञियानां च वृक्षाणामयज्ञियान्निबोध मे ।
आसुराणि च माल्यानि दैवतेभ्यो हितानि च ॥ १३-१०१-२३॥
yajñiyānāṃ ca vṛkṣāṇāmayajñiyānnibodha me |
āsurāṇi ca mālyāni daivatebhyo hitāni ca || 13-101-23||
MHB 13-101-24
राक्षसानां सुराणां च यक्षाणां च तथा प्रियाः ।
पितॄणां मानुषाणां च कान्ता यास्त्वनुपूर्वशः ॥ १३-१०१-२४॥
rākṣasānāṃ surāṇāṃ ca yakṣāṇāṃ ca tathā priyāḥ |
pitṝṇāṃ mānuṣāṇāṃ ca kāntā yāstvanupūrvaśaḥ || 13-101-24||
MHB 13-101-25
वन्या ग्राम्याश्चेह तथा कृष्टोप्ताः पर्वताश्रयाः ।
अकण्टकाः कण्टकिन्यो गन्धरूपरसान्विताः ॥ १३-१०१-२५॥
vanyā grāmyāśceha tathā kṛṣṭoptāḥ parvatāśrayāḥ |
akaṇṭakāḥ kaṇṭakinyo gandharūparasānvitāḥ || 13-101-25||
MHB 13-101-26
द्विविधो हि स्मृतो गन्ध इष्टोऽनिष्टश्च पुष्पजः ।
इष्टगन्धानि देवानां पुष्पाणीति विभावयेत् ॥ १३-१०१-२६॥
dvividho hi smṛto gandha iṣṭo'niṣṭaśca puṣpajaḥ |
iṣṭagandhāni devānāṃ puṣpāṇīti vibhāvayet || 13-101-26||
MHB 13-101-27
अकण्टकानां वृक्षाणां श्वेतप्रायाश्च वर्णतः ।
तेषां पुष्पाणि देवानामिष्टानि सततं प्रभो ॥ १३-१०१-२७॥
akaṇṭakānāṃ vṛkṣāṇāṃ śvetaprāyāśca varṇataḥ |
teṣāṃ puṣpāṇi devānāmiṣṭāni satataṃ prabho || 13-101-27||
MHB 13-101-28
जलजानि च माल्यानि पद्मादीनि च यानि च ।
गन्धर्वनागयक्षेभ्यस्तानि दद्याद्विचक्षणः ॥ १३-१०१-२८॥
jalajāni ca mālyāni padmādīni ca yāni ca |
gandharvanāgayakṣebhyastāni dadyādvicakṣaṇaḥ || 13-101-28||
MHB 13-101-29
ओषध्यो रक्तपुष्पाश्च कटुकाः कण्टकान्विताः ।
शत्रूणामभिचारार्थमथर्वसु निदर्शिताः ॥ १३-१०१-२९॥
oṣadhyo raktapuṣpāśca kaṭukāḥ kaṇṭakānvitāḥ |
śatrūṇāmabhicārārthamatharvasu nidarśitāḥ || 13-101-29||
MHB 13-101-30
तीक्ष्णवीर्यास्तु भूतानां दुरालम्भाः सकण्टकाः ।
रक्तभूयिष्ठवर्णाश्च कृष्णाश्चैवोपहारयेत् ॥ १३-१०१-३०॥
tīkṣṇavīryāstu bhūtānāṃ durālambhāḥ sakaṇṭakāḥ |
raktabhūyiṣṭhavarṇāśca kṛṣṇāścaivopahārayet || 13-101-30||
MHB 13-101-31
मनोहृदयनन्दिन्यो विमर्दे मधुराश्च याः ।
चारुरूपाः सुमनसो मानुषाणां स्मृता विभो ॥ १३-१०१-३१॥
manohṛdayanandinyo vimarde madhurāśca yāḥ |
cārurūpāḥ sumanaso mānuṣāṇāṃ smṛtā vibho || 13-101-31||
MHB 13-101-32
न तु श्मशानसंभूता न देवायतनोद्भवाः ।
संनयेत्पुष्टियुक्तेषु विवाहेषु रहःसु च ॥ १३-१०१-३२॥
na tu śmaśānasaṃbhūtā na devāyatanodbhavāḥ |
saṃnayetpuṣṭiyukteṣu vivāheṣu rahaḥsu ca || 13-101-32||
MHB 13-101-33
गिरिसानुरुहाः सौम्या देवानामुपपादयेत् ।
प्रोक्षिताभ्युक्षिताः सौम्या यथायोगं यथास्मृति ॥ १३-१०१-३३॥
girisānuruhāḥ saumyā devānāmupapādayet |
prokṣitābhyukṣitāḥ saumyā yathāyogaṃ yathāsmṛti || 13-101-33||
MHB 13-101-34
गन्धेन देवास्तुष्यन्ति दर्शनाद्यक्षराक्षसाः ।
नागाः समुपभोगेन त्रिभिरेतैस्तु मानुषाः ॥ १३-१०१-३४॥
gandhena devāstuṣyanti darśanādyakṣarākṣasāḥ |
nāgāḥ samupabhogena tribhiretaistu mānuṣāḥ || 13-101-34||
MHB 13-101-35
सद्यः प्रीणाति देवान्वै ते प्रीता भावयन्त्युत ।
संकल्पसिद्धा मर्त्यानामीप्सितैश्च मनोरथैः ॥ १३-१०१-३५॥
sadyaḥ prīṇāti devānvai te prītā bhāvayantyuta |
saṃkalpasiddhā martyānāmīpsitaiśca manorathaiḥ || 13-101-35||
MHB 13-101-36
देवाः प्रीणन्ति सततं मानिता मानयन्ति च ।
अवज्ञातावधूताश्च निर्दहन्त्यधमान्नरान् ॥ १३-१०१-३६॥
devāḥ prīṇanti satataṃ mānitā mānayanti ca |
avajñātāvadhūtāśca nirdahantyadhamānnarān || 13-101-36||
MHB 13-101-37
अतऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि धूपदानविधौ फलम् ।
धूपांश्च विविधान्साधूनसाधूंश्च निबोध मे ॥ १३-१०१-३७॥
ataūrdhvaṃ pravakṣyāmi dhūpadānavidhau phalam |
dhūpāṃśca vividhānsādhūnasādhūṃśca nibodha me || 13-101-37||
MHB 13-101-38
निर्यासः सरलश्चैव कृत्रिमश्चैव ते त्रयः ।
इष्टानिष्टो भवेद्गन्धस्तन्मे विस्तरतः शृणु ॥ १३-१०१-३८॥
niryāsaḥ saralaścaiva kṛtrimaścaiva te trayaḥ |
iṣṭāniṣṭo bhavedgandhastanme vistarataḥ śṛṇu || 13-101-38||
MHB 13-101-39
निर्यासाः सल्लकीवर्ज्या देवानां दयितास्तु ते ।
गुग्गुलुः प्रवरस्तेषां सर्वेषामिति निश्चयः ॥ १३-१०१-३९॥
niryāsāḥ sallakīvarjyā devānāṃ dayitāstu te |
gugguluḥ pravarasteṣāṃ sarveṣāmiti niścayaḥ || 13-101-39||
MHB 13-101-40
अगुरुः सारिणां श्रेष्ठो यक्षराक्षसभोगिनाम् ।
दैत्यानां सल्लकीजश्च काङ्क्षितो यश्च तद्विधः ॥ १३-१०१-४०॥
aguruḥ sāriṇāṃ śreṣṭho yakṣarākṣasabhoginām |
daityānāṃ sallakījaśca kāṅkṣito yaśca tadvidhaḥ || 13-101-40||
MHB 13-101-41
अथ सर्जरसादीनां गन्धैः पार्थिवदारवैः ।
फाणितासवसंयुक्तैर्मनुष्याणां विधीयते ॥ १३-१०१-४१॥
atha sarjarasādīnāṃ gandhaiḥ pārthivadāravaiḥ |
phāṇitāsavasaṃyuktairmanuṣyāṇāṃ vidhīyate || 13-101-41||
MHB 13-101-42
देवदानवभूतानां सद्यस्तुष्टिकरः स्मृतः ।
येऽन्ये वैहारिकास्ते तु मानुषाणामिति स्मृताः ॥ १३-१०१-४२॥
devadānavabhūtānāṃ sadyastuṣṭikaraḥ smṛtaḥ |
ye'nye vaihārikāste tu mānuṣāṇāmiti smṛtāḥ || 13-101-42||
MHB 13-101-43
य एवोक्ताः सुमनसां प्रदाने गुणहेतवः ।
धूपेष्वपि परिज्ञेयास्त एव प्रीतिवर्धनाः ॥ १३-१०१-४३॥
ya evoktāḥ sumanasāṃ pradāne guṇahetavaḥ |
dhūpeṣvapi parijñeyāsta eva prītivardhanāḥ || 13-101-43||
MHB 13-101-44
दीपदाने प्रवक्ष्यामि फलयोगमनुत्तमम् ।
यथा येन यदा चैव प्रदेया यादृशाश्च ते ॥ १३-१०१-४४॥
dīpadāne pravakṣyāmi phalayogamanuttamam |
yathā yena yadā caiva pradeyā yādṛśāśca te || 13-101-44||
MHB 13-101-45
ज्योतिस्तेजः प्रकाशश्चाप्यूर्ध्वगं चापि वर्ण्यते ।
प्रदानं तेजसां तस्मात्तेजो वर्धयते नृणाम् ॥ १३-१०१-४५॥
jyotistejaḥ prakāśaścāpyūrdhvagaṃ cāpi varṇyate |
pradānaṃ tejasāṃ tasmāttejo vardhayate nṛṇām || 13-101-45||
MHB 13-101-46
अन्धं तमस्तमिस्रं च दक्षिणायनमेव च ।
उत्तरायणमेतस्माज्ज्योतिर्दानं प्रशस्यते ॥ १३-१०१-४६॥
andhaṃ tamastamisraṃ ca dakṣiṇāyanameva ca |
uttarāyaṇametasmājjyotirdānaṃ praśasyate || 13-101-46||
MHB 13-101-47
यस्मादूर्ध्वगमेतत्तु तमसश्चैव भेषजम् ।
तस्मादूर्ध्वगतेर्दाता भवेदिति विनिश्चयः ॥ १३-१०१-४७॥
yasmādūrdhvagametattu tamasaścaiva bheṣajam |
tasmādūrdhvagaterdātā bhavediti viniścayaḥ || 13-101-47||
MHB 13-101-48
देवास्तेजस्विनो यस्मात्प्रभावन्तः प्रकाशकाः ।
तामसा राक्षसाश्चेति तस्माद्दीपः प्रदीयते ॥ १३-१०१-४८॥
devāstejasvino yasmātprabhāvantaḥ prakāśakāḥ |
tāmasā rākṣasāśceti tasmāddīpaḥ pradīyate || 13-101-48||
MHB 13-101-49
आलोकदानाच्चक्षुष्मान्प्रभायुक्तो भवेन्नरः ।
तान्दत्त्वा नोपहिंसेत न हरेन्नोपनाशयेत् ॥ १३-१०१-४९॥
ālokadānāccakṣuṣmānprabhāyukto bhavennaraḥ |
tāndattvā nopahiṃseta na harennopanāśayet || 13-101-49||
MHB 13-101-50
दीपहर्ता भवेदन्धस्तमोगतिरसुप्रभः ।
दीपप्रदः स्वर्गलोके दीपमाली विराजते ॥ १३-१०१-५०॥
dīpahartā bhavedandhastamogatirasuprabhaḥ |
dīpapradaḥ svargaloke dīpamālī virājate || 13-101-50||
MHB 13-101-51
हविषा प्रथमः कल्पो द्वितीयस्त्वौषधीरसैः ।
वसामेदोस्थिनिर्यासैर्न कार्यः पुष्टिमिच्छता ॥ १३-१०१-५१॥
haviṣā prathamaḥ kalpo dvitīyastvauṣadhīrasaiḥ |
vasāmedosthiniryāsairna kāryaḥ puṣṭimicchatā || 13-101-51||
MHB 13-101-52
गिरिप्रपाते गहने चैत्यस्थाने चतुष्पथे ।
दीपदाता भवेन्नित्यं य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ १३-१०१-५२॥
giriprapāte gahane caityasthāne catuṣpathe |
dīpadātā bhavennityaṃ ya icchedbhūtimātmanaḥ || 13-101-52||
MHB 13-101-53
कुलोद्द्योतो विशुद्धात्मा प्रकाशत्वं च गच्छति ।
ज्योतिषां चैव सालोक्यं दीपदाता नरः सदा ॥ १३-१०१-५३॥
kuloddyoto viśuddhātmā prakāśatvaṃ ca gacchati |
jyotiṣāṃ caiva sālokyaṃ dīpadātā naraḥ sadā || 13-101-53||
MHB 13-101-54
बलिकर्मसु वक्ष्यामि गुणान्कर्मफलोदयान् ।
देवयक्षोरगनृणां भूतानामथ रक्षसाम् ॥ १३-१०१-५४॥
balikarmasu vakṣyāmi guṇānkarmaphalodayān |
devayakṣoraganṛṇāṃ bhūtānāmatha rakṣasām || 13-101-54||
MHB 13-101-55
येषां नाग्रभुजो विप्रा देवतातिथिबालकाः ।
राक्षसानेव तान्विद्धि निर्वषट्कारमङ्गलान् ॥ १३-१०१-५५॥
yeṣāṃ nāgrabhujo viprā devatātithibālakāḥ |
rākṣasāneva tānviddhi nirvaṣaṭkāramaṅgalān || 13-101-55||
MHB 13-101-56
तस्मादग्रं प्रयच्छेत देवेभ्यः प्रतिपूजितम् ।
शिरसा प्रणतश्चापि हरेद्बलिमतन्द्रितः ॥ १३-१०१-५६॥
tasmādagraṃ prayaccheta devebhyaḥ pratipūjitam |
śirasā praṇataścāpi haredbalimatandritaḥ || 13-101-56||
MHB 13-101-57
गृह्या हि देवता नित्यमाशंसन्ति गृहात्सदा ।
बाह्याश्चागन्तवो येऽन्ये यक्षराक्षसपन्नगाः ॥ १३-१०१-५७॥
gṛhyā hi devatā nityamāśaṃsanti gṛhātsadā |
bāhyāścāgantavo ye'nye yakṣarākṣasapannagāḥ || 13-101-57||
MHB 13-101-58
इतो दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस्तथा ।
ते प्रीताः प्रीणयन्त्येतानायुषा यशसा धनैः ॥ १३-१०१-५८॥
ito dattena jīvanti devatāḥ pitarastathā |
te prītāḥ prīṇayantyetānāyuṣā yaśasā dhanaiḥ || 13-101-58||
MHB 13-101-59
बलयः सह पुष्पैस्तु देवानामुपहारयेत् ।
दधिद्रप्सयुताः पुण्याः सुगन्धाः प्रियदर्शनाः ॥ १३-१०१-५९॥
balayaḥ saha puṣpaistu devānāmupahārayet |
dadhidrapsayutāḥ puṇyāḥ sugandhāḥ priyadarśanāḥ || 13-101-59||
MHB 13-101-60
कार्या रुधिरमांसाढ्या बलयो यक्षरक्षसाम् ।
सुरासवपुरस्कारा लाजोल्लेपनभूषिताः ॥ १३-१०१-६०॥
kāryā rudhiramāṃsāḍhyā balayo yakṣarakṣasām |
surāsavapuraskārā lājollepanabhūṣitāḥ || 13-101-60||
MHB 13-101-61
नागानां दयिता नित्यं पद्मोत्पलविमिश्रिताः ।
तिलान्गुडसुसंपन्नान्भूतानामुपहारयेत् ॥ १३-१०१-६१॥
nāgānāṃ dayitā nityaṃ padmotpalavimiśritāḥ |
tilānguḍasusaṃpannānbhūtānāmupahārayet || 13-101-61||
MHB 13-101-62
अग्रदाताग्रभोगी स्याद्बलवर्णसमन्वितः ।
तस्मादग्रं प्रयच्छेत देवेभ्यः प्रतिपूजितम् ॥ १३-१०१-६२॥
agradātāgrabhogī syādbalavarṇasamanvitaḥ |
tasmādagraṃ prayaccheta devebhyaḥ pratipūjitam || 13-101-62||
MHB 13-101-63
ज्वलत्यहरहो वेश्म याश्चास्य गृहदेवताः ।
ताः पूज्या भूतिकामेन प्रसृताग्रप्रदायिना ॥ १३-१०१-६३॥
jvalatyaharaho veśma yāścāsya gṛhadevatāḥ |
tāḥ pūjyā bhūtikāmena prasṛtāgrapradāyinā || 13-101-63||
MHB 13-101-64
इत्येतदसुरेन्द्राय काव्यः प्रोवाच भार्गवः ।
सुवर्णाय मनुः प्राह सुवर्णो नारदाय च ॥ १३-१०१-६४॥
ityetadasurendrāya kāvyaḥ provāca bhārgavaḥ |
suvarṇāya manuḥ prāha suvarṇo nāradāya ca || 13-101-64||
MHB 13-101-65
नारदोऽपि मयि प्राह गुणानेतान्महाद्युते ।
त्वमप्येतद्विदित्वेह सर्वमाचर पुत्रक ॥ १३-१०१-६५॥
nārado'pi mayi prāha guṇānetānmahādyute |
tvamapyetadviditveha sarvamācara putraka || 13-101-65||
Adhyaya: 102/154 (29)
MHB 13-102-1
युधिष्ठिर उवाच ।
श्रुतं मे भरतश्रेष्ठ पुष्पधूपप्रदायिनाम् ।
फलं बलिविधाने च तद्भूयो वक्तुमर्हसि ॥ १३-१०२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śrutaṃ me bharataśreṣṭha puṣpadhūpapradāyinām |
phalaṃ balividhāne ca tadbhūyo vaktumarhasi || 13-102-1||
MHB 13-102-2
धूपप्रदानस्य फलं प्रदीपस्य तथैव च ।
बलयश्च किमर्थं वै क्षिप्यन्ते गृहमेधिभिः ॥ १३-१०२-२॥
dhūpapradānasya phalaṃ pradīpasya tathaiva ca |
balayaśca kimarthaṃ vai kṣipyante gṛhamedhibhiḥ || 13-102-2||
MHB 13-102-3
भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नहुषं प्रति संवादमगस्त्यस्य भृगोस्तथा ॥ १३-१०२-३॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
nahuṣaṃ prati saṃvādamagastyasya bhṛgostathā || 13-102-3||
MHB 13-102-4
नहुषो हि महाराज राजर्षिः सुमहातपाः ।
देवराज्यमनुप्राप्तः सुकृतेनेह कर्मणा ॥ १३-१०२-४॥
nahuṣo hi mahārāja rājarṣiḥ sumahātapāḥ |
devarājyamanuprāptaḥ sukṛteneha karmaṇā || 13-102-4||
MHB 13-102-5
तत्रापि प्रयतो राजन्नहुषस्त्रिदिवे वसन् ।
मानुषीश्चैव दिव्याश्च कुर्वाणो विविधाः क्रियाः ॥ १३-१०२-५॥
tatrāpi prayato rājannahuṣastridive vasan |
mānuṣīścaiva divyāśca kurvāṇo vividhāḥ kriyāḥ || 13-102-5||
MHB 13-102-6
मानुष्यस्तत्र सर्वाः स्म क्रियास्तस्य महात्मनः ।
प्रवृत्तास्त्रिदिवे राजन्दिव्याश्चैव सनातनाः ॥ १३-१०२-६॥
mānuṣyastatra sarvāḥ sma kriyāstasya mahātmanaḥ |
pravṛttāstridive rājandivyāścaiva sanātanāḥ || 13-102-6||
MHB 13-102-7
अग्निकार्याणि समिधः कुशाः सुमनसस्तथा ।
बलयश्चान्नलाजाभिर्धूपनं दीपकर्म च ॥ १३-१०२-७॥
agnikāryāṇi samidhaḥ kuśāḥ sumanasastathā |
balayaścānnalājābhirdhūpanaṃ dīpakarma ca || 13-102-7||
MHB 13-102-8
सर्वं तस्य गृहे राज्ञः प्रावर्तत महात्मनः ।
जपयज्ञान्मनोयज्ञांस्त्रिदिवेऽपि चकार सः ॥ १३-१०२-८॥
sarvaṃ tasya gṛhe rājñaḥ prāvartata mahātmanaḥ |
japayajñānmanoyajñāṃstridive'pi cakāra saḥ || 13-102-8||
MHB 13-102-9
दैवतान्यर्चयंश्चापि विधिवत्स सुरेश्वरः ।
सर्वाण्येव यथान्यायं यथापूर्वमरिंदम ॥ १३-१०२-९॥
daivatānyarcayaṃścāpi vidhivatsa sureśvaraḥ |
sarvāṇyeva yathānyāyaṃ yathāpūrvamariṃdama || 13-102-9||
MHB 13-102-10
अथेन्द्रस्य भविष्यत्वादहंकारस्तमाविशत् ।
सर्वाश्चैव क्रियास्तस्य पर्यहीयन्त भूपते ॥ १३-१०२-१०॥
athendrasya bhaviṣyatvādahaṃkārastamāviśat |
sarvāścaiva kriyāstasya paryahīyanta bhūpate || 13-102-10||
MHB 13-102-11
स ऋषीन्वाहयामास वरदानमदान्वितः ।
परिहीनक्रियश्चापि दुर्बलत्वमुपेयिवान् ॥ १३-१०२-११॥
sa ṛṣīnvāhayāmāsa varadānamadānvitaḥ |
parihīnakriyaścāpi durbalatvamupeyivān || 13-102-11||
MHB 13-102-12
तस्य वाहयतः कालो मुनिमुख्यांस्तपोधनान् ।
अहंकाराभिभूतस्य सुमहानत्यवर्तत ॥ १३-१०२-१२॥
tasya vāhayataḥ kālo munimukhyāṃstapodhanān |
ahaṃkārābhibhūtasya sumahānatyavartata || 13-102-12||
MHB 13-102-13
अथ पर्यायश ऋषीन्वाहनायोपचक्रमे ।
पर्यायश्चाप्यगस्त्यस्य समपद्यत भारत ॥ १३-१०२-१३॥
atha paryāyaśa ṛṣīnvāhanāyopacakrame |
paryāyaścāpyagastyasya samapadyata bhārata || 13-102-13||
MHB 13-102-14
अथागम्य महातेजा भृगुर्ब्रह्मविदां वरः ।
अगस्त्यमाश्रमस्थं वै समुपेत्येदमब्रवीत् ॥ १३-१०२-१४॥
athāgamya mahātejā bhṛgurbrahmavidāṃ varaḥ |
agastyamāśramasthaṃ vai samupetyedamabravīt || 13-102-14||
MHB 13-102-15
एवं वयमसत्कारं देवेन्द्रस्यास्य दुर्मतेः ।
नहुषस्य किमर्थं वै मर्षयाम महामुने ॥ १३-१०२-१५॥
evaṃ vayamasatkāraṃ devendrasyāsya durmateḥ |
nahuṣasya kimarthaṃ vai marṣayāma mahāmune || 13-102-15||
MHB 13-102-16
अगस्त्य उवाच ।
कथमेष मया शक्यः शप्तुं यस्य महामुने ।
वरदेन वरो दत्तो भवतो विदितश्च सः ॥ १३-१०२-१६॥
agastya uvāca |
kathameṣa mayā śakyaḥ śaptuṃ yasya mahāmune |
varadena varo datto bhavato viditaśca saḥ || 13-102-16||
MHB 13-102-17
यो मे दृष्टिपथं गच्छेत्स मे वश्यो भवेदिति ।
इत्यनेन वरो देवाद्याचितो गच्छता दिवम् ॥ १३-१०२-१७॥
yo me dṛṣṭipathaṃ gacchetsa me vaśyo bhavediti |
ityanena varo devādyācito gacchatā divam || 13-102-17||
MHB 13-102-18
एवं न दग्धः स मया भवता च न संशयः ।
अन्येनाप्यृषिमुख्येन न शप्तो न च पातितः ॥ १३-१०२-१८॥
evaṃ na dagdhaḥ sa mayā bhavatā ca na saṃśayaḥ |
anyenāpyṛṣimukhyena na śapto na ca pātitaḥ || 13-102-18||
MHB 13-102-19
अमृतं चैव पानाय दत्तमस्मै पुरा विभो ।
महात्मने तदर्थं च नास्माभिर्विनिपात्यते ॥ १३-१०२-१९॥
amṛtaṃ caiva pānāya dattamasmai purā vibho |
mahātmane tadarthaṃ ca nāsmābhirvinipātyate || 13-102-19||
MHB 13-102-20
प्रायच्छत वरं देवः प्रजानां दुःखकारकम् ।
द्विजेष्वधर्मयुक्तानि स करोति नराधमः ॥ १३-१०२-२०॥
prāyacchata varaṃ devaḥ prajānāṃ duḥkhakārakam |
dvijeṣvadharmayuktāni sa karoti narādhamaḥ || 13-102-20||
MHB 13-102-21
अत्र यत्प्राप्तकालं नस्तद्ब्रूहि वदतां वर ।
भवांश्चापि यथा ब्रूयात्कुर्वीमहि तथा वयम् ॥ १३-१०२-२१॥
atra yatprāptakālaṃ nastadbrūhi vadatāṃ vara |
bhavāṃścāpi yathā brūyātkurvīmahi tathā vayam || 13-102-21||
MHB 13-102-22
भृगुरुवाच ।
पितामहनियोगेन भवन्तमहमागतः ।
प्रतिकर्तुं बलवति नहुषे दर्पमास्थिते ॥ १३-१०२-२२॥
bhṛguruvāca |
pitāmahaniyogena bhavantamahamāgataḥ |
pratikartuṃ balavati nahuṣe darpamāsthite || 13-102-22||
MHB 13-102-23
अद्य हि त्वा सुदुर्बुद्धी रथे योक्ष्यति देवराट् ।
अद्यैनमहमुद्वृत्तं करिष्येऽनिन्द्रमोजसा ॥ १३-१०२-२३॥
adya hi tvā sudurbuddhī rathe yokṣyati devarāṭ |
adyainamahamudvṛttaṃ kariṣye'nindramojasā || 13-102-23||
MHB 13-102-24
अद्येन्द्रं स्थापयिष्यामि पश्यतस्ते शतक्रतुम् ।
संचाल्य पापकर्माणमिन्द्रस्थानात्सुदुर्मतिम् ॥ १३-१०२-२४॥
adyendraṃ sthāpayiṣyāmi paśyataste śatakratum |
saṃcālya pāpakarmāṇamindrasthānātsudurmatim || 13-102-24||
MHB 13-102-25
अद्य चासौ कुदेवेन्द्रस्त्वां पदा धर्षयिष्यति ।
दैवोपहतचित्तत्वादात्मनाशाय मन्दधीः ॥ १३-१०२-२५॥
adya cāsau kudevendrastvāṃ padā dharṣayiṣyati |
daivopahatacittatvādātmanāśāya mandadhīḥ || 13-102-25||
MHB 13-102-26
व्युत्क्रान्तधर्मं तमहं धर्षणामर्षितो भृशम् ।
अहिर्भवस्वेति रुषा शप्स्ये पापं द्विजद्रुहम् ॥ १३-१०२-२६॥
vyutkrāntadharmaṃ tamahaṃ dharṣaṇāmarṣito bhṛśam |
ahirbhavasveti ruṣā śapsye pāpaṃ dvijadruham || 13-102-26||
MHB 13-102-27
तत एनं सुदुर्बुद्धिं धिक्शब्दाभिहतत्विषम् ।
धरण्यां पातयिष्यामि प्रेक्षतस्ते महामुने ॥ १३-१०२-२७॥
tata enaṃ sudurbuddhiṃ dhikśabdābhihatatviṣam |
dharaṇyāṃ pātayiṣyāmi prekṣataste mahāmune || 13-102-27||
MHB 13-102-28
नहुषं पापकर्माणमैश्वर्यबलमोहितम् ।
यथा च रोचते तुभ्यं तथा कर्तास्म्यहं मुने ॥ १३-१०२-२८॥
nahuṣaṃ pāpakarmāṇamaiśvaryabalamohitam |
yathā ca rocate tubhyaṃ tathā kartāsmyahaṃ mune || 13-102-28||
MHB 13-102-29
एवमुक्तस्तु भृगुणा मैत्रावरुणिरव्ययः ।
अगस्त्यः परमप्रीतो बभूव विगतज्वरः ॥ १३-१०२-२९॥
evamuktastu bhṛguṇā maitrāvaruṇiravyayaḥ |
agastyaḥ paramaprīto babhūva vigatajvaraḥ || 13-102-29||
Adhyaya: 103/154 (37)
MHB 13-103-1
युधिष्ठिर उवाच ।
कथं स वै विपन्नश्च कथं वै पातितो भुवि ।
कथं चानिन्द्रतां प्राप्तस्तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १३-१०३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ sa vai vipannaśca kathaṃ vai pātito bhuvi |
kathaṃ cānindratāṃ prāptastadbhavānvaktumarhati || 13-103-1||
MHB 13-103-2
भीष्म उवाच ।
एवं तयोः संवदतोः क्रियास्तस्य महात्मनः ।
सर्वा एवाभ्यवर्तन्त या दिव्या याश्च मानुषाः ॥ १३-१०३-२॥
bhīṣma uvāca |
evaṃ tayoḥ saṃvadatoḥ kriyāstasya mahātmanaḥ |
sarvā evābhyavartanta yā divyā yāśca mānuṣāḥ || 13-103-2||
MHB 13-103-3
तथैव दीपदानानि सर्वोपकरणानि च ।
बलिकर्म च यच्चान्यदुत्सेकाश्च पृथग्विधाः ।
सर्वास्तस्य समुत्पन्ना देवराज्ञो महात्मनः ॥ १३-१०३-३॥
tathaiva dīpadānāni sarvopakaraṇāni ca |
balikarma ca yaccānyadutsekāśca pṛthagvidhāḥ |
sarvāstasya samutpannā devarājño mahātmanaḥ || 13-103-3||
MHB 13-103-4
देवलोके नृलोके च सदाचारा बुधैः स्मृताः ।
ते चेद्भवन्ति राजेन्द्र ऋध्यन्ते गृहमेधिनः ।
धूपप्रदानैर्दीपैश्च नमस्कारैस्तथैव च ॥ १३-१०३-४॥
devaloke nṛloke ca sadācārā budhaiḥ smṛtāḥ |
te cedbhavanti rājendra ṛdhyante gṛhamedhinaḥ |
dhūpapradānairdīpaiśca namaskāraistathaiva ca || 13-103-4||
MHB 13-103-5
यथा सिद्धस्य चान्नस्य द्विजायाग्रं प्रदीयते ।
बलयश्च गृहोद्देशे अतः प्रीयन्ति देवताः ॥ १३-१०३-५॥
yathā siddhasya cānnasya dvijāyāgraṃ pradīyate |
balayaśca gṛhoddeśe ataḥ prīyanti devatāḥ || 13-103-5||
MHB 13-103-6
यथा च गृहिणस्तोषो भवेद्वै बलिकर्मणा ।
तथा शतगुणा प्रीतिर्देवतानां स्म जायते ॥ १३-१०३-६॥
yathā ca gṛhiṇastoṣo bhavedvai balikarmaṇā |
tathā śataguṇā prītirdevatānāṃ sma jāyate || 13-103-6||
MHB 13-103-7
एवं धूपप्रदानं च दीपदानं च साधवः ।
प्रशंसन्ति नमस्कारैर्युक्तमात्मगुणावहम् ॥ १३-१०३-७॥
evaṃ dhūpapradānaṃ ca dīpadānaṃ ca sādhavaḥ |
praśaṃsanti namaskārairyuktamātmaguṇāvaham || 13-103-7||
MHB 13-103-8
स्नानेनाद्भिश्च यत्कर्म क्रियते वै विपश्चिता ।
नमस्कारप्रयुक्तेन तेन प्रीयन्ति देवताः ।
गृह्याश्च देवताः सर्वाः प्रीयन्ते विधिनार्चिताः ॥ १३-१०३-८॥
snānenādbhiśca yatkarma kriyate vai vipaścitā |
namaskāraprayuktena tena prīyanti devatāḥ |
gṛhyāśca devatāḥ sarvāḥ prīyante vidhinārcitāḥ || 13-103-8||
MHB 13-103-9
इत्येतां बुद्धिमास्थाय नहुषः स नरेश्वरः ।
सुरेन्द्रत्वं महत्प्राप्य कृतवानेतदद्भुतम् ॥ १३-१०३-९॥
ityetāṃ buddhimāsthāya nahuṣaḥ sa nareśvaraḥ |
surendratvaṃ mahatprāpya kṛtavānetadadbhutam || 13-103-9||
MHB 13-103-10
कस्यचित्त्वथ कालस्य भाग्यक्षय उपस्थिते ।
सर्वमेतदवज्ञाय न चकारैतदीदृशम् ॥ १३-१०३-१०॥
kasyacittvatha kālasya bhāgyakṣaya upasthite |
sarvametadavajñāya na cakāraitadīdṛśam || 13-103-10||
MHB 13-103-11
ततः स परिहीणोऽभूत्सुरेन्द्रो बलिकर्मतः ।
धूपदीपोदकविधिं न यथावच्चकार ह ।
ततोऽस्य यज्ञविषयो रक्षोभिः पर्यबाध्यत ॥ १३-१०३-११॥
tataḥ sa parihīṇo'bhūtsurendro balikarmataḥ |
dhūpadīpodakavidhiṃ na yathāvaccakāra ha |
tato'sya yajñaviṣayo rakṣobhiḥ paryabādhyata || 13-103-11||
MHB 13-103-12
अथागस्त्यमृषिश्रेष्ठं वाहनायाजुहाव ह ।
द्रुतं सरस्वतीकूलात्स्मयन्निव महाबलः ॥ १३-१०३-१२॥
athāgastyamṛṣiśreṣṭhaṃ vāhanāyājuhāva ha |
drutaṃ sarasvatīkūlātsmayanniva mahābalaḥ || 13-103-12||
MHB 13-103-13
ततो भृगुर्महातेजा मैत्रावरुणिमब्रवीत् ।
निमीलयस्व नयने जटा यावद्विशामि ते ॥ १३-१०३-१३॥
tato bhṛgurmahātejā maitrāvaruṇimabravīt |
nimīlayasva nayane jaṭā yāvadviśāmi te || 13-103-13||
MHB 13-103-14
स्थाणुभूतस्य तस्याथ जटाः प्राविशदच्युतः ।
भृगुः स सुमहातेजाः पातनाय नृपस्य ह ॥ १३-१०३-१४॥
sthāṇubhūtasya tasyātha jaṭāḥ prāviśadacyutaḥ |
bhṛguḥ sa sumahātejāḥ pātanāya nṛpasya ha || 13-103-14||
MHB 13-103-15
ततः स देवराट्प्राप्तस्तमृषिं वाहनाय वै ।
ततोऽगस्त्यः सुरपतिं वाक्यमाह विशां पते ॥ १३-१०३-१५॥
tataḥ sa devarāṭprāptastamṛṣiṃ vāhanāya vai |
tato'gastyaḥ surapatiṃ vākyamāha viśāṃ pate || 13-103-15||
MHB 13-103-16
योजयस्वेन्द्र मां क्षिप्रं कं च देशं वहामि ते ।
यत्र वक्ष्यसि तत्र त्वां नयिष्यामि सुराधिप ॥ १३-१०३-१६॥
yojayasvendra māṃ kṣipraṃ kaṃ ca deśaṃ vahāmi te |
yatra vakṣyasi tatra tvāṃ nayiṣyāmi surādhipa || 13-103-16||
MHB 13-103-17
इत्युक्तो नहुषस्तेन योजयामास तं मुनिम् ।
भृगुस्तस्य जटासंस्थो बभूव हृषितो भृशम् ॥ १३-१०३-१७॥
ityukto nahuṣastena yojayāmāsa taṃ munim |
bhṛgustasya jaṭāsaṃstho babhūva hṛṣito bhṛśam || 13-103-17||
MHB 13-103-18
न चापि दर्शनं तस्य चकार स भृगुस्तदा ।
वरदानप्रभावज्ञो नहुषस्य महात्मनः ॥ १३-१०३-१८॥
na cāpi darśanaṃ tasya cakāra sa bhṛgustadā |
varadānaprabhāvajño nahuṣasya mahātmanaḥ || 13-103-18||
MHB 13-103-19
न चुकोप स चागस्त्यो युक्तोऽपि नहुषेण वै ।
तं तु राजा प्रतोदेन चोदयामास भारत ॥ १३-१०३-१९॥
na cukopa sa cāgastyo yukto'pi nahuṣeṇa vai |
taṃ tu rājā pratodena codayāmāsa bhārata || 13-103-19||
MHB 13-103-20
न चुकोप स धर्मात्मा ततः पादेन देवराट् ।
अगस्त्यस्य तदा क्रुद्धो वामेनाभ्यहनच्छिरः ॥ १३-१०३-२०॥
na cukopa sa dharmātmā tataḥ pādena devarāṭ |
agastyasya tadā kruddho vāmenābhyahanacchiraḥ || 13-103-20||
MHB 13-103-21
तस्मिञ्शिरस्यभिहते स जटान्तर्गतो भृगुः ।
शशाप बलवत्क्रुद्धो नहुषं पापचेतसम् ॥ १३-१०३-२१॥
tasmiñśirasyabhihate sa jaṭāntargato bhṛguḥ |
śaśāpa balavatkruddho nahuṣaṃ pāpacetasam || 13-103-21||
MHB 13-103-22
भृगुरुवाच ।
यस्मात्पदाहनः क्रोधाच्छिरसीमं महामुनिम् ।
तस्मादाशु महीं गच्छ सर्पो भूत्वा सुदुर्मते ॥ १३-१०३-२२॥
bhṛguruvāca |
yasmātpadāhanaḥ krodhācchirasīmaṃ mahāmunim |
tasmādāśu mahīṃ gaccha sarpo bhūtvā sudurmate || 13-103-22||
MHB 13-103-23
इत्युक्तः स तदा तेन सर्पो भूत्वा पपात ह ।
अदृष्टेनाथ भृगुणा भूतले भरतर्षभ ॥ १३-१०३-२३॥
ityuktaḥ sa tadā tena sarpo bhūtvā papāta ha |
adṛṣṭenātha bhṛguṇā bhūtale bharatarṣabha || 13-103-23||
MHB 13-103-24
भृगुं हि यदि सोऽद्राक्षीन्नहुषः पृथिवीपते ।
न स शक्तोऽभविष्यद्वै पातने तस्य तेजसा ॥ १३-१०३-२४॥
bhṛguṃ hi yadi so'drākṣīnnahuṣaḥ pṛthivīpate |
na sa śakto'bhaviṣyadvai pātane tasya tejasā || 13-103-24||
MHB 13-103-25
स तु तैस्तैः प्रदानैश्च तपोभिर्नियमैस्तथा ।
पतितोऽपि महाराज भूतले स्मृतिमानभूत् ।
प्रसादयामास भृगुं शापान्तो मे भवेदिति ॥ १३-१०३-२५॥
sa tu taistaiḥ pradānaiśca tapobhirniyamaistathā |
patito'pi mahārāja bhūtale smṛtimānabhūt |
prasādayāmāsa bhṛguṃ śāpānto me bhavediti || 13-103-25||
MHB 13-103-26
ततोऽगस्त्यः कृपाविष्टः प्रासादयत तं भृगुम् ।
शापान्तार्थं महाराज स च प्रादात्कृपान्वितः ॥ १३-१०३-२६॥
tato'gastyaḥ kṛpāviṣṭaḥ prāsādayata taṃ bhṛgum |
śāpāntārthaṃ mahārāja sa ca prādātkṛpānvitaḥ || 13-103-26||
MHB 13-103-27
भृगुरुवाच ।
राजा युधिष्ठिरो नाम भविष्यति कुरूद्वहः ।
स त्वां मोक्षयिता शापादित्युक्त्वान्तरधीयत ॥ १३-१०३-२७॥
bhṛguruvāca |
rājā yudhiṣṭhiro nāma bhaviṣyati kurūdvahaḥ |
sa tvāṃ mokṣayitā śāpādityuktvāntaradhīyata || 13-103-27||
MHB 13-103-28
अगस्त्योऽपि महातेजाः कृत्वा कार्यं शतक्रतोः ।
स्वमाश्रमपदं प्रायात्पूज्यमानो द्विजातिभिः ॥ १३-१०३-२८॥
agastyo'pi mahātejāḥ kṛtvā kāryaṃ śatakratoḥ |
svamāśramapadaṃ prāyātpūjyamāno dvijātibhiḥ || 13-103-28||
MHB 13-103-29
नहुषोऽपि त्वया राजंस्तस्माच्छापात्समुद्धृतः ।
जगाम ब्रह्मसदनं पश्यतस्ते जनाधिप ॥ १३-१०३-२९॥
nahuṣo'pi tvayā rājaṃstasmācchāpātsamuddhṛtaḥ |
jagāma brahmasadanaṃ paśyataste janādhipa || 13-103-29||
MHB 13-103-30
तदा तु पातयित्वा तं नहुषं भूतले भृगुः ।
जगाम ब्रह्मसदनं ब्रह्मणे च न्यवेदयत् ॥ १३-१०३-३०॥
tadā tu pātayitvā taṃ nahuṣaṃ bhūtale bhṛguḥ |
jagāma brahmasadanaṃ brahmaṇe ca nyavedayat || 13-103-30||
MHB 13-103-31
ततः शक्रं समानाय्य देवानाह पितामहः ।
वरदानान्मम सुरा नहुषो राज्यमाप्तवान् ।
स चागस्त्येन क्रुद्धेन भ्रंशितो भूतलं गतः ॥ १३-१०३-३१॥
tataḥ śakraṃ samānāyya devānāha pitāmahaḥ |
varadānānmama surā nahuṣo rājyamāptavān |
sa cāgastyena kruddhena bhraṃśito bhūtalaṃ gataḥ || 13-103-31||
MHB 13-103-32
न च शक्यं विना राज्ञा सुरा वर्तयितुं क्वचित् ।
तस्मादयं पुनः शक्रो देवराज्येऽभिषिच्यताम् ॥ १३-१०३-३२॥
na ca śakyaṃ vinā rājñā surā vartayituṃ kvacit |
tasmādayaṃ punaḥ śakro devarājye'bhiṣicyatām || 13-103-32||
MHB 13-103-33
एवं संभाषमाणं तु देवाः पार्थ पितामहम् ।
एवमस्त्विति संहृष्टाः प्रत्यूचुस्ते पितामहम् ॥ १३-१०३-३३॥
evaṃ saṃbhāṣamāṇaṃ tu devāḥ pārtha pitāmaham |
evamastviti saṃhṛṣṭāḥ pratyūcuste pitāmaham || 13-103-33||
MHB 13-103-34
सोऽभिषिक्तो भगवता देवराज्येन वासवः ।
ब्रह्मणा राजशार्दूल यथापूर्वं व्यरोचत ॥ १३-१०३-३४॥
so'bhiṣikto bhagavatā devarājyena vāsavaḥ |
brahmaṇā rājaśārdūla yathāpūrvaṃ vyarocata || 13-103-34||
MHB 13-103-35
एवमेतत्पुरावृत्तं नहुषस्य व्यतिक्रमात् ।
स च तैरेव संसिद्धो नहुषः कर्मभिः पुनः ॥ १३-१०३-३५॥
evametatpurāvṛttaṃ nahuṣasya vyatikramāt |
sa ca taireva saṃsiddho nahuṣaḥ karmabhiḥ punaḥ || 13-103-35||
MHB 13-103-36
तस्माद्दीपाः प्रदातव्याः सायं वै गृहमेधिभिः ।
दिव्यं चक्षुरवाप्नोति प्रेत्य दीपप्रदायकः ।
पूर्णचन्द्रप्रतीकाशा दीपदाश्च भवन्त्युत ॥ १३-१०३-३६॥
tasmāddīpāḥ pradātavyāḥ sāyaṃ vai gṛhamedhibhiḥ |
divyaṃ cakṣuravāpnoti pretya dīpapradāyakaḥ |
pūrṇacandrapratīkāśā dīpadāśca bhavantyuta || 13-103-36||
MHB 13-103-37
यावदक्षिनिमेषाणि ज्वलते तावतीः समाः ।
रूपवान्धनवांश्चापि नरो भवति दीपदः ॥ १३-१०३-३७॥
yāvadakṣinimeṣāṇi jvalate tāvatīḥ samāḥ |
rūpavāndhanavāṃścāpi naro bhavati dīpadaḥ || 13-103-37||
Adhyaya: 104/154 (29)
MHB 13-104-1
युधिष्ठिर उवाच ।
ब्राह्मणस्वानि ये मन्दा हरन्ति भरतर्षभ ।
नृशंसकारिणो मूढाः क्व ते गच्छन्ति मानवाः ॥ १३-१०४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
brāhmaṇasvāni ye mandā haranti bharatarṣabha |
nṛśaṃsakāriṇo mūḍhāḥ kva te gacchanti mānavāḥ || 13-104-1||
MHB 13-104-2
भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
चण्डालस्य च संवादं क्षत्रबन्धोश्च भारत ॥ १३-१०४-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
caṇḍālasya ca saṃvādaṃ kṣatrabandhośca bhārata || 13-104-2||
MHB 13-104-3
राजन्य उवाच ।
वृद्धरूपोऽसि चण्डाल बालवच्च विचेष्टसे ।
श्वखराणां रजःसेवी कस्मादुद्विजसे गवाम् ॥ १३-१०४-३॥
rājanya uvāca |
vṛddharūpo'si caṇḍāla bālavacca viceṣṭase |
śvakharāṇāṃ rajaḥsevī kasmādudvijase gavām || 13-104-3||
MHB 13-104-4
साधुभिर्गर्हितं कर्म चण्डालस्य विधीयते ।
कस्माद्गोरजसा ध्वस्तमपां कुण्डे निषिञ्चसि ॥ १३-१०४-४॥
sādhubhirgarhitaṃ karma caṇḍālasya vidhīyate |
kasmādgorajasā dhvastamapāṃ kuṇḍe niṣiñcasi || 13-104-4||
MHB 13-104-5
चण्डाल उवाच ।
ब्राह्मणस्य गवां राजन्ह्रियतीनां रजः पुरा ।
सोममुद्ध्वंसयामास तं सोमं येऽपिबन्द्विजाः ॥ १३-१०४-५॥
caṇḍāla uvāca |
brāhmaṇasya gavāṃ rājanhriyatīnāṃ rajaḥ purā |
somamuddhvaṃsayāmāsa taṃ somaṃ ye'pibandvijāḥ || 13-104-5||
MHB 13-104-6
दीक्षितश्च स राजापि क्षिप्रं नरकमाविशत् ।
सह तैर्याजकैः सर्वैर्ब्रह्मस्वमुपजीव्य तत् ॥ १३-१०४-६॥
dīkṣitaśca sa rājāpi kṣipraṃ narakamāviśat |
saha tairyājakaiḥ sarvairbrahmasvamupajīvya tat || 13-104-6||
MHB 13-104-7
येऽपि तत्रापिबन्क्षीरं घृतं दधि च मानवाः ।
ब्राह्मणाः सहराजन्याः सर्वे नरकमाविशन् ॥ १३-१०४-७॥
ye'pi tatrāpibankṣīraṃ ghṛtaṃ dadhi ca mānavāḥ |
brāhmaṇāḥ saharājanyāḥ sarve narakamāviśan || 13-104-7||
MHB 13-104-8
जघ्नुस्ताः पयसा पुत्रांस्तथा पौत्रान्विधुन्वतीः ।
पशूनवेक्षमाणाश्च साधुवृत्तेन दंपती ॥ १३-१०४-८॥
jaghnustāḥ payasā putrāṃstathā pautrānvidhunvatīḥ |
paśūnavekṣamāṇāśca sādhuvṛttena daṃpatī || 13-104-8||
MHB 13-104-9
अहं तत्रावसं राजन्ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।
तासां मे रजसा ध्वस्तं भैक्षमासीन्नराधिप ॥ १३-१०४-९॥
ahaṃ tatrāvasaṃ rājanbrahmacārī jitendriyaḥ |
tāsāṃ me rajasā dhvastaṃ bhaikṣamāsīnnarādhipa || 13-104-9||
MHB 13-104-10
चण्डालोऽहं ततो राजन्भुक्त्वा तदभवं मृतः ।
ब्रह्मस्वहारी च नृपः सोऽप्रतिष्ठां गतिं ययौ ॥ १३-१०४-१०॥
caṇḍālo'haṃ tato rājanbhuktvā tadabhavaṃ mṛtaḥ |
brahmasvahārī ca nṛpaḥ so'pratiṣṭhāṃ gatiṃ yayau || 13-104-10||
MHB 13-104-11
तस्माद्धरेन्न विप्रस्वं कदाचिदपि किंचन ।
ब्रह्मस्वरजसा ध्वस्तं भुक्त्वा मां पश्य यादृशम् ॥ १३-१०४-११॥
tasmāddharenna viprasvaṃ kadācidapi kiṃcana |
brahmasvarajasā dhvastaṃ bhuktvā māṃ paśya yādṛśam || 13-104-11||
MHB 13-104-12
तस्मात्सोमोऽप्यविक्रेयः पुरुषेण विपश्चिता ।
विक्रयं हीह सोमस्य गर्हयन्ति मनीषिणः ॥ १३-१०४-१२॥
tasmātsomo'pyavikreyaḥ puruṣeṇa vipaścitā |
vikrayaṃ hīha somasya garhayanti manīṣiṇaḥ || 13-104-12||
MHB 13-104-13
ये चैनं क्रीणते राजन्ये च विक्रीणते जनाः ।
ते तु वैवस्वतं प्राप्य रौरवं यान्ति सर्वशः ॥ १३-१०४-१३॥
ye cainaṃ krīṇate rājanye ca vikrīṇate janāḥ |
te tu vaivasvataṃ prāpya rauravaṃ yānti sarvaśaḥ || 13-104-13||
MHB 13-104-14
सोमं तु रजसा ध्वस्तं विक्रीयाद्बुद्धिपूर्वकम् ।
श्रोत्रियो वार्धुषी भूत्वा चिररात्राय नश्यति ।
नरकं त्रिंशतं प्राप्य श्वविष्ठामुपजीवति ॥ १३-१०४-१४॥
somaṃ tu rajasā dhvastaṃ vikrīyādbuddhipūrvakam |
śrotriyo vārdhuṣī bhūtvā cirarātrāya naśyati |
narakaṃ triṃśataṃ prāpya śvaviṣṭhāmupajīvati || 13-104-14||
MHB 13-104-15
श्वचर्यामतिमानं च सखिदारेषु विप्लवम् ।
तुलयाधारयद्धर्मो ह्यतिमानोऽतिरिच्यते ॥ १३-१०४-१५॥
śvacaryāmatimānaṃ ca sakhidāreṣu viplavam |
tulayādhārayaddharmo hyatimāno'tiricyate || 13-104-15||
MHB 13-104-16
श्वानं वै पापिनं पश्य विवर्णं हरिणं कृशम् ।
अतिमानेन भूतानामिमां गतिमुपागतम् ॥ १३-१०४-१६॥
śvānaṃ vai pāpinaṃ paśya vivarṇaṃ hariṇaṃ kṛśam |
atimānena bhūtānāmimāṃ gatimupāgatam || 13-104-16||
MHB 13-104-17
अहं वै विपुले जातः कुले धनसमन्विते ।
अन्यस्मिञ्जन्मनि विभो ज्ञानविज्ञानपारगः ॥ १३-१०४-१७॥
ahaṃ vai vipule jātaḥ kule dhanasamanvite |
anyasmiñjanmani vibho jñānavijñānapāragaḥ || 13-104-17||
MHB 13-104-18
अभवं तत्र जानानो ह्येतान्दोषान्मदात्तदा ।
संरब्ध एव भूतानां पृष्ठमांसान्यभक्षयम् ॥ १३-१०४-१८॥
abhavaṃ tatra jānāno hyetāndoṣānmadāttadā |
saṃrabdha eva bhūtānāṃ pṛṣṭhamāṃsānyabhakṣayam || 13-104-18||
MHB 13-104-19
सोऽहं तेन च वृत्तेन भोजनेन च तेन वै ।
इमामवस्थां संप्राप्तः पश्य कालस्य पर्ययम् ॥ १३-१०४-१९॥
so'haṃ tena ca vṛttena bhojanena ca tena vai |
imāmavasthāṃ saṃprāptaḥ paśya kālasya paryayam || 13-104-19||
MHB 13-104-20
आदीप्तमिव चैलान्तं भ्रमरैरिव चार्दितम् ।
धावमानं सुसंरब्धं पश्य मां रजसान्वितम् ॥ १३-१०४-२०॥
ādīptamiva cailāntaṃ bhramarairiva cārditam |
dhāvamānaṃ susaṃrabdhaṃ paśya māṃ rajasānvitam || 13-104-20||
MHB 13-104-21
स्वाध्यायैस्तु महत्पापं तरन्ति गृहमेधिनः ।
दानैः पृथग्विधैश्चापि यथा प्राहुर्मनीषिणः ॥ १३-१०४-२१॥
svādhyāyaistu mahatpāpaṃ taranti gṛhamedhinaḥ |
dānaiḥ pṛthagvidhaiścāpi yathā prāhurmanīṣiṇaḥ || 13-104-21||
MHB 13-104-22
तथा पापकृतं विप्रमाश्रमस्थं महीपते ।
सर्वसङ्गविनिर्मुक्तं छन्दांस्युत्तारयन्त्युत ॥ १३-१०४-२२॥
tathā pāpakṛtaṃ vipramāśramasthaṃ mahīpate |
sarvasaṅgavinirmuktaṃ chandāṃsyuttārayantyuta || 13-104-22||
MHB 13-104-23
अहं तु पापयोन्यां वै प्रसूतः क्षत्रियर्षभ ।
निश्चयं नाधिगच्छामि कथं मुच्येयमित्युत ॥ १३-१०४-२३॥
ahaṃ tu pāpayonyāṃ vai prasūtaḥ kṣatriyarṣabha |
niścayaṃ nādhigacchāmi kathaṃ mucyeyamityuta || 13-104-23||
MHB 13-104-24
जातिस्मरत्वं तु मम केनचित्पूर्वकर्मणा ।
शुभेन येन मोक्षं वै प्राप्तुमिच्छाम्यहं नृप ॥ १३-१०४-२४॥
jātismaratvaṃ tu mama kenacitpūrvakarmaṇā |
śubhena yena mokṣaṃ vai prāptumicchāmyahaṃ nṛpa || 13-104-24||
MHB 13-104-25
त्वमिमं मे प्रपन्नाय संशयं ब्रूहि पृच्छते ।
चण्डालत्वात्कथमहं मुच्येयमिति सत्तम ॥ १३-१०४-२५॥
tvamimaṃ me prapannāya saṃśayaṃ brūhi pṛcchate |
caṇḍālatvātkathamahaṃ mucyeyamiti sattama || 13-104-25||
MHB 13-104-26
राजन्य उवाच ।
चण्डाल प्रतिजानीहि येन मोक्षमवाप्स्यसि ।
ब्राह्मणार्थे त्यजन्प्राणान्गतिमिष्टामवाप्स्यसि ॥ १३-१०४-२६॥
rājanya uvāca |
caṇḍāla pratijānīhi yena mokṣamavāpsyasi |
brāhmaṇārthe tyajanprāṇāngatimiṣṭāmavāpsyasi || 13-104-26||
MHB 13-104-27
दत्त्वा शरीरं क्रव्याद्भ्यो रणाग्नौ द्विजहेतुकम् ।
हुत्वा प्राणान्प्रमोक्षस्ते नान्यथा मोक्षमर्हसि ॥ १३-१०४-२७॥
dattvā śarīraṃ kravyādbhyo raṇāgnau dvijahetukam |
hutvā prāṇānpramokṣaste nānyathā mokṣamarhasi || 13-104-27||
MHB 13-104-28
भीष्म उवाच ।
इत्युक्तः स तदा राजन्ब्रह्मस्वार्थे परंतप ।
हुत्वा रणमुखे प्राणान्गतिमिष्टामवाप ह ॥ १३-१०४-२८॥
bhīṣma uvāca |
ityuktaḥ sa tadā rājanbrahmasvārthe paraṃtapa |
hutvā raṇamukhe prāṇāngatimiṣṭāmavāpa ha || 13-104-28||
MHB 13-104-29
तस्माद्रक्ष्यं त्वया पुत्र ब्रह्मस्वं भरतर्षभ ।
यदीच्छसि महाबाहो शाश्वतीं गतिमुत्तमाम् ॥ १३-१०४-२९॥
tasmādrakṣyaṃ tvayā putra brahmasvaṃ bharatarṣabha |
yadīcchasi mahābāho śāśvatīṃ gatimuttamām || 13-104-29||
Adhyaya: 105/154 (62)
MHB 13-105-1
युधिष्ठिर उवाच ।
एको लोकः सुकृतिनां सर्वे त्वाहो पितामह ।
उत तत्रापि नानात्वं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-१०५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
eko lokaḥ sukṛtināṃ sarve tvāho pitāmaha |
uta tatrāpi nānātvaṃ tanme brūhi pitāmaha || 13-105-1||
MHB 13-105-2
भीष्म उवाच ।
कर्मभिः पार्थ नानात्वं लोकानां यान्ति मानवाः ।
पुण्यान्पुण्यकृतो यान्ति पापान्पापकृतो जनाः ॥ १३-१०५-२॥
bhīṣma uvāca |
karmabhiḥ pārtha nānātvaṃ lokānāṃ yānti mānavāḥ |
puṇyānpuṇyakṛto yānti pāpānpāpakṛto janāḥ || 13-105-2||
MHB 13-105-3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गौतमस्य मुनेस्तात संवादं वासवस्य च ॥ १३-१०५-३॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
gautamasya munestāta saṃvādaṃ vāsavasya ca || 13-105-3||
MHB 13-105-4
ब्राह्मणो गौतमः कश्चिन्मृदुर्दान्तो जितेन्द्रियः ।
महावने हस्तिशिशुं परिद्यूनममातृकम् ॥ १३-१०५-४॥
brāhmaṇo gautamaḥ kaścinmṛdurdānto jitendriyaḥ |
mahāvane hastiśiśuṃ paridyūnamamātṛkam || 13-105-4||
MHB 13-105-5
तं दृष्ट्वा जीवयामास सानुक्रोशो धृतव्रतः ।
स तु दीर्घेण कालेन बभूवातिबलो महान् ॥ १३-१०५-५॥
taṃ dṛṣṭvā jīvayāmāsa sānukrośo dhṛtavrataḥ |
sa tu dīrgheṇa kālena babhūvātibalo mahān || 13-105-5||
MHB 13-105-6
तं प्रभिन्नं महानागं प्रस्रुतं सर्वतो मदम् ।
धृतराष्ट्रस्य रूपेण शक्रो जग्राह हस्तिनम् ॥ १३-१०५-६॥
taṃ prabhinnaṃ mahānāgaṃ prasrutaṃ sarvato madam |
dhṛtarāṣṭrasya rūpeṇa śakro jagrāha hastinam || 13-105-6||
MHB 13-105-7
ह्रियमाणं तु तं दृष्ट्वा गौतमः संशितव्रतः ।
अभ्यभाषत राजानं धृतराष्ट्रं महातपाः ॥ १३-१०५-७॥
hriyamāṇaṃ tu taṃ dṛṣṭvā gautamaḥ saṃśitavrataḥ |
abhyabhāṣata rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ mahātapāḥ || 13-105-7||
MHB 13-105-8
मा मे हार्षीर्हस्तिनं पुत्रमेनं दुःखात्पुष्टं धृतराष्ट्राकृतज्ञ ।
मित्रं सतां सप्तपदं वदन्ति मित्रद्रोहो नैव राजन्स्पृशेत्त्वाम् ॥ १३-१०५-८॥
mā me hārṣīrhastinaṃ putramenaṃ duḥkhātpuṣṭaṃ dhṛtarāṣṭrākṛtajña |
mitraṃ satāṃ saptapadaṃ vadanti mitradroho naiva rājanspṛśettvām || 13-105-8||
MHB 13-105-9
इध्मोदकप्रदातारं शून्यपालकमाश्रमे ।
विनीतमाचार्यकुले सुयुक्तं गुरुकर्मणि ॥ १३-१०५-९॥
idhmodakapradātāraṃ śūnyapālakamāśrame |
vinītamācāryakule suyuktaṃ gurukarmaṇi || 13-105-9||
MHB 13-105-10
शिष्टं दान्तं कृतज्ञं च प्रियं च सततं मम ।
न मे विक्रोशतो राजन्हर्तुमर्हसि कुञ्जरम् ॥ १३-१०५-१०॥
śiṣṭaṃ dāntaṃ kṛtajñaṃ ca priyaṃ ca satataṃ mama |
na me vikrośato rājanhartumarhasi kuñjaram || 13-105-10||
MHB 13-105-11
धृतराष्ट्र उवाच ।
गवां सहस्रं भवते ददामि दासीशतं निष्कशतानि पञ्च ।
अन्यच्च वित्तं विविधं महर्षे किं ब्राह्मणस्येह गजेन कृत्यम् ॥ १३-१०५-११॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
gavāṃ sahasraṃ bhavate dadāmi dāsīśataṃ niṣkaśatāni pañca |
anyacca vittaṃ vividhaṃ maharṣe kiṃ brāhmaṇasyeha gajena kṛtyam || 13-105-11||
MHB 13-105-12
गौतम उवाच ।
त्वामेव गावोऽभि भवन्तु राजन्दास्यः सनिष्का विविधं च रत्नम् ।
अन्यच्च वित्तं विविधं नरेन्द्र किं ब्राह्मणस्येह धनेन कृत्यम् ॥ १३-१०५-१२॥
gautama uvāca |
tvāmeva gāvo'bhi bhavantu rājandāsyaḥ saniṣkā vividhaṃ ca ratnam |
anyacca vittaṃ vividhaṃ narendra kiṃ brāhmaṇasyeha dhanena kṛtyam || 13-105-12||
MHB 13-105-13
धृतराष्ट्र उवाच ।
ब्राह्मणानां हस्तिभिर्नास्ति कृत्यं राजन्यानां नागकुलानि विप्र ।
स्वं वाहनं नयतो नास्त्यधर्मो नागश्रेष्ठाद्गौतमास्मान्निवर्त ॥ १३-१०५-१३॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
brāhmaṇānāṃ hastibhirnāsti kṛtyaṃ rājanyānāṃ nāgakulāni vipra |
svaṃ vāhanaṃ nayato nāstyadharmo nāgaśreṣṭhādgautamāsmānnivarta || 13-105-13||
MHB 13-105-14
गौतम उवाच ।
यत्र प्रेतो नन्दति पुण्यकर्मा यत्र प्रेतः शोचति पापकर्मा ।
वैवस्वतस्य सदने महात्मनस्तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये ॥ १३-१०५-१४॥
gautama uvāca |
yatra preto nandati puṇyakarmā yatra pretaḥ śocati pāpakarmā |
vaivasvatasya sadane mahātmanastatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye || 13-105-14||
MHB 13-105-15
धृतराष्ट्र उवाच ।
ये निष्क्रिया नास्तिकाः श्रद्दधानाः पापात्मान इन्द्रियार्थे निविष्टाः ।
यमस्य ते यातनां प्राप्नुवन्ति परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र ॥ १३-१०५-१५॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
ye niṣkriyā nāstikāḥ śraddadhānāḥ pāpātmāna indriyārthe niviṣṭāḥ |
yamasya te yātanāṃ prāpnuvanti paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra || 13-105-15||
MHB 13-105-16
गौतम उवाच ।
वैवस्वती संयमनी जनानां यत्रानृतं नोच्यते यत्र सत्यम् ।
यत्राबला बलिनं यातयन्ति तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये ॥ १३-१०५-१६॥
gautama uvāca |
vaivasvatī saṃyamanī janānāṃ yatrānṛtaṃ nocyate yatra satyam |
yatrābalā balinaṃ yātayanti tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye || 13-105-16||
MHB 13-105-17
धृतराष्ट्र उवाच ।
ज्येष्ठां स्वसारं पितरं मातरं च गुरुं यथा मानयन्तश्चरन्ति ।
तथाविधानामेष लोको महर्षे परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र ॥ १३-१०५-१७॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
jyeṣṭhāṃ svasāraṃ pitaraṃ mātaraṃ ca guruṃ yathā mānayantaścaranti |
tathāvidhānāmeṣa loko maharṣe paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra || 13-105-17||
MHB 13-105-18
गौतम उवाच ।
मन्दाकिनी वैश्रवणस्य राज्ञो महाभोगा भोगिजनप्रवेश्या ।
गन्धर्वयक्षैरप्सरोभिश्च जुष्टा तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये ॥ १३-१०५-१८॥
gautama uvāca |
mandākinī vaiśravaṇasya rājño mahābhogā bhogijanapraveśyā |
gandharvayakṣairapsarobhiśca juṣṭā tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye || 13-105-18||
MHB 13-105-19
धृतराष्ट्र उवाच ।
अतिथिव्रताः सुव्रता ये जना वै प्रतिश्रयं ददति ब्राह्मणेभ्यः ।
शिष्टाशिनः संविभज्याश्रितांश्च मन्दाकिनीं तेऽपि विभूषयन्ति ॥ १३-१०५-१९॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
atithivratāḥ suvratā ye janā vai pratiśrayaṃ dadati brāhmaṇebhyaḥ |
śiṣṭāśinaḥ saṃvibhajyāśritāṃśca mandākinīṃ te'pi vibhūṣayanti || 13-105-19||
MHB 13-105-20
गौतम उवाच ।
मेरोरग्रे यद्वनं भाति रम्यं सुपुष्पितं किंनरगीतजुष्टम् ।
सुदर्शना यत्र जम्बूर्विशाला तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये ॥ १३-१०५-२०॥
gautama uvāca |
meroragre yadvanaṃ bhāti ramyaṃ supuṣpitaṃ kiṃnaragītajuṣṭam |
sudarśanā yatra jambūrviśālā tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye || 13-105-20||
MHB 13-105-21
धृतराष्ट्र उवाच ।
ये ब्राह्मणा मृदवः सत्यशीला बहुश्रुताः सर्वभूताभिरामाः ।
येऽधीयन्ते सेतिहासं पुराणं मध्वाहुत्या जुह्वति च द्विजेभ्यः ॥ १३-१०५-२१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
ye brāhmaṇā mṛdavaḥ satyaśīlā bahuśrutāḥ sarvabhūtābhirāmāḥ |
ye'dhīyante setihāsaṃ purāṇaṃ madhvāhutyā juhvati ca dvijebhyaḥ || 13-105-21||
MHB 13-105-22
तथाविधानामेष लोको महर्षे परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र ।
यद्विद्यते विदितं स्थानमस्ति तद्ब्रूहि त्वं त्वरितो ह्येष यामि ॥ १३-१०५-२२॥
tathāvidhānāmeṣa loko maharṣe paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra |
yadvidyate viditaṃ sthānamasti tadbrūhi tvaṃ tvarito hyeṣa yāmi || 13-105-22||
MHB 13-105-23
गौतम उवाच ।
सुपुष्पितं किंनरराजजुष्टं प्रियं वनं नन्दनं नारदस्य ।
गन्धर्वाणामप्सरसां च सद्म तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये ॥ १३-१०५-२३॥
gautama uvāca |
supuṣpitaṃ kiṃnararājajuṣṭaṃ priyaṃ vanaṃ nandanaṃ nāradasya |
gandharvāṇāmapsarasāṃ ca sadma tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye || 13-105-23||
MHB 13-105-24
धृतराष्ट्र उवाच ।
ये नृत्तगीतकुशला जनाः सदा ह्ययाचमानाः सहिताश्चरन्ति ।
तथाविधानामेष लोको महर्षे परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र ॥ १३-१०५-२४॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
ye nṛttagītakuśalā janāḥ sadā hyayācamānāḥ sahitāścaranti |
tathāvidhānāmeṣa loko maharṣe paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra || 13-105-24||
MHB 13-105-25
गौतम उवाच ।
यत्रोत्तराः कुरवो भान्ति रम्या देवैः सार्धं मोदमाना नरेन्द्र ।
यत्राग्नियौनाश्च वसन्ति विप्रा ह्ययोनयः पर्वतयोनयश्च ॥ १३-१०५-२५॥
gautama uvāca |
yatrottarāḥ kuravo bhānti ramyā devaiḥ sārdhaṃ modamānā narendra |
yatrāgniyaunāśca vasanti viprā hyayonayaḥ parvatayonayaśca || 13-105-25||
MHB 13-105-26
यत्र शक्रो वर्षति सर्वकामान्यत्र स्त्रियः कामचाराश्चरन्ति ।
यत्र चेर्ष्या नास्ति नारीनराणां तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये ॥ १३-१०५-२६॥
yatra śakro varṣati sarvakāmānyatra striyaḥ kāmacārāścaranti |
yatra cerṣyā nāsti nārīnarāṇāṃ tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye || 13-105-26||
MHB 13-105-27
धृतराष्ट्र उवाच ।
ये सर्वभूतेषु निवृत्तकामा अमांसादा न्यस्तदण्डाश्चरन्ति ।
न हिंसन्ति स्थावरं जङ्गमं च भूतानां ये सर्वभूतात्मभूताः ॥ १३-१०५-२७॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
ye sarvabhūteṣu nivṛttakāmā amāṃsādā nyastadaṇḍāścaranti |
na hiṃsanti sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca bhūtānāṃ ye sarvabhūtātmabhūtāḥ || 13-105-27||
MHB 13-105-28
निराशिषो निर्ममा वीतरागा लाभालाभे तुल्यनिन्दाप्रशंसाः ।
तथाविधानामेष लोको महर्षे परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र ॥ १३-१०५-२८॥
nirāśiṣo nirmamā vītarāgā lābhālābhe tulyanindāpraśaṃsāḥ |
tathāvidhānāmeṣa loko maharṣe paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra || 13-105-28||
MHB 13-105-29
गौतम उवाच ।
ततः परं भान्ति लोकाः सनातनाः सुपुण्यगन्धा निर्मला वीतशोकाः ।
सोमस्य राज्ञः सदने महात्मनस्तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये ॥ १३-१०५-२९॥
gautama uvāca |
tataḥ paraṃ bhānti lokāḥ sanātanāḥ supuṇyagandhā nirmalā vītaśokāḥ |
somasya rājñaḥ sadane mahātmanastatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye || 13-105-29||
MHB 13-105-30
धृतराष्ट्र उवाच ।
ये दानशीला न प्रतिगृह्णते सदा न चाप्यर्थानाददते परेभ्यः ।
येषामदेयमर्हते नास्ति किंचित्सर्वातिथ्याः सुप्रसादा जनाश्च ॥ १३-१०५-३०॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
ye dānaśīlā na pratigṛhṇate sadā na cāpyarthānādadate parebhyaḥ |
yeṣāmadeyamarhate nāsti kiṃcitsarvātithyāḥ suprasādā janāśca || 13-105-30||
MHB 13-105-31
ये क्षन्तारो नाभिजल्पन्ति चान्याञ्शक्ता भूत्वा सततं पुण्यशीलाः ।
तथाविधानामेष लोको महर्षे परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र ॥ १३-१०५-३१॥
ye kṣantāro nābhijalpanti cānyāñśaktā bhūtvā satataṃ puṇyaśīlāḥ |
tathāvidhānāmeṣa loko maharṣe paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra || 13-105-31||
MHB 13-105-32
गौतम उवाच ।
ततः परं भान्ति लोकाः सनातना विरजसो वितमस्का विशोकाः ।
आदित्यस्य सुमहान्तः सुवृत्तास्तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये ॥ १३-१०५-३२॥
gautama uvāca |
tataḥ paraṃ bhānti lokāḥ sanātanā virajaso vitamaskā viśokāḥ |
ādityasya sumahāntaḥ suvṛttāstatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye || 13-105-32||
MHB 13-105-33
धृतराष्ट्र उवाच ।
स्वाध्यायशीला गुरुशुश्रूषणे रतास्तपस्विनः सुव्रताः सत्यसंधाः ।
आचार्याणामप्रतिकूलभाषिणो नित्योत्थिता गुरुकर्मस्वचोद्याः ॥ १३-१०५-३३॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
svādhyāyaśīlā guruśuśrūṣaṇe ratāstapasvinaḥ suvratāḥ satyasaṃdhāḥ |
ācāryāṇāmapratikūlabhāṣiṇo nityotthitā gurukarmasvacodyāḥ || 13-105-33||
MHB 13-105-34
तथाविधानामेष लोको महर्षे विशुद्धानां भावितवाङ्मतीनाम् ।
सत्ये स्थितानां वेदविदां महात्मनां परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र ॥ १३-१०५-३४॥
tathāvidhānāmeṣa loko maharṣe viśuddhānāṃ bhāvitavāṅmatīnām |
satye sthitānāṃ vedavidāṃ mahātmanāṃ paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra || 13-105-34||
MHB 13-105-35
गौतम उवाच ।
ततः परे भान्ति लोकाः सनातनाः सुपुण्यगन्धा विरजा विशोकाः ।
वरुणस्य राज्ञः सदने महात्मनस्तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये ॥ १३-१०५-३५॥
gautama uvāca |
tataḥ pare bhānti lokāḥ sanātanāḥ supuṇyagandhā virajā viśokāḥ |
varuṇasya rājñaḥ sadane mahātmanastatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye || 13-105-35||
MHB 13-105-36
धृतराष्ट्र उवाच ।
चातुर्मास्यैर्ये यजन्ते जनाः सदा तथेष्टीनां दशशतं प्राप्नुवन्ति ।
ये चाग्निहोत्रं जुह्वति श्रद्दधाना यथान्यायं त्रीणि वर्षाणि विप्राः ॥ १३-१०५-३६॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
cāturmāsyairye yajante janāḥ sadā tatheṣṭīnāṃ daśaśataṃ prāpnuvanti |
ye cāgnihotraṃ juhvati śraddadhānā yathānyāyaṃ trīṇi varṣāṇi viprāḥ || 13-105-36||
MHB 13-105-37
स्वदारिणां धर्मधुरे महात्मनां यथोचिते वर्त्मनि सुस्थितानाम् ।
धर्मात्मनामुद्वहतां गतिं तां परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र ॥ १३-१०५-३७॥
svadāriṇāṃ dharmadhure mahātmanāṃ yathocite vartmani susthitānām |
dharmātmanāmudvahatāṃ gatiṃ tāṃ paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra || 13-105-37||
MHB 13-105-38
गौतम उवाच ।
इन्द्रस्य लोका विरजा विशोका दुरन्वयाः काङ्क्षिता मानवानाम् ।
तस्याहं ते भवने भूरितेजसो राजन्निमं हस्तिनं यातयिष्ये ॥ १३-१०५-३८॥
gautama uvāca |
indrasya lokā virajā viśokā duranvayāḥ kāṅkṣitā mānavānām |
tasyāhaṃ te bhavane bhūritejaso rājannimaṃ hastinaṃ yātayiṣye || 13-105-38||
MHB 13-105-39
धृतराष्ट्र उवाच ।
शतवर्षजीवी यश्च शूरो मनुष्यो वेदाध्यायी यश्च यज्वाप्रमत्तः ।
एते सर्वे शक्रलोकं व्रजन्ति परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र ॥ १३-१०५-३९॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
śatavarṣajīvī yaśca śūro manuṣyo vedādhyāyī yaśca yajvāpramattaḥ |
ete sarve śakralokaṃ vrajanti paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra || 13-105-39||
MHB 13-105-40
गौतम उवाच ।
प्राजापत्याः सन्ति लोका महान्तो नाकस्य पृष्ठे पुष्कला वीतशोकाः ।
मनीषिताः सर्वलोकोद्भवानां तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये ॥ १३-१०५-४०॥
gautama uvāca |
prājāpatyāḥ santi lokā mahānto nākasya pṛṣṭhe puṣkalā vītaśokāḥ |
manīṣitāḥ sarvalokodbhavānāṃ tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye || 13-105-40||
MHB 13-105-41
धृतराष्ट्र उवाच ।
ये राजानो राजसूयाभिषिक्ता धर्मात्मानो रक्षितारः प्रजानाम् ।
ये चाश्वमेधावभृथाप्लुताङ्गास्तेषां लोका धृतराष्ट्रो न तत्र ॥ १३-१०५-४१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
ye rājāno rājasūyābhiṣiktā dharmātmāno rakṣitāraḥ prajānām |
ye cāśvamedhāvabhṛthāplutāṅgāsteṣāṃ lokā dhṛtarāṣṭro na tatra || 13-105-41||
MHB 13-105-42
गौतम उवाच ।
ततः परं भान्ति लोकाः सनातनाः सुपुण्यगन्धा विरजा वीतशोकाः ।
तस्मिन्नहं दुर्लभे त्वाप्रधृष्ये गवां लोके हस्तिनं यातयिष्ये ॥ १३-१०५-४२॥
gautama uvāca |
tataḥ paraṃ bhānti lokāḥ sanātanāḥ supuṇyagandhā virajā vītaśokāḥ |
tasminnahaṃ durlabhe tvāpradhṛṣye gavāṃ loke hastinaṃ yātayiṣye || 13-105-42||
MHB 13-105-43
धृतराष्ट्र उवाच ।
यो गोसहस्री शतदः समां समां यो गोशती दश दद्याच्च शक्त्या ।
तथा दशभ्यो यश्च दद्यादिहैकां पञ्चभ्यो वा दानशीलस्तथैकाम् ॥ १३-१०५-४३॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
yo gosahasrī śatadaḥ samāṃ samāṃ yo gośatī daśa dadyācca śaktyā |
tathā daśabhyo yaśca dadyādihaikāṃ pañcabhyo vā dānaśīlastathaikām || 13-105-43||
MHB 13-105-44
ये जीर्यन्ते ब्रह्मचर्येण विप्रा ब्राह्मीं वाचं परिरक्षन्ति चैव ।
मनस्विनस्तीर्थयात्रापरायणास्ते तत्र मोदन्ति गवां विमाने ॥ १३-१०५-४४॥
ye jīryante brahmacaryeṇa viprā brāhmīṃ vācaṃ parirakṣanti caiva |
manasvinastīrthayātrāparāyaṇāste tatra modanti gavāṃ vimāne || 13-105-44||
MHB 13-105-45
प्रभासं मानसं पुण्यं पुष्कराणि महत्सरः ।
पुण्यं च नैमिषं तीर्थं बाहुदां करतोयिनीम् ॥ १३-१०५-४५॥
prabhāsaṃ mānasaṃ puṇyaṃ puṣkarāṇi mahatsaraḥ |
puṇyaṃ ca naimiṣaṃ tīrthaṃ bāhudāṃ karatoyinīm || 13-105-45||
MHB 13-105-46
गयां गयशिरश्चैव विपाशां स्थूलवालुकाम् ।
तूष्णींगङ्गां दशगङ्गां महाह्रदमथापि च ॥ १३-१०५-४६॥
gayāṃ gayaśiraścaiva vipāśāṃ sthūlavālukām |
tūṣṇīṃgaṅgāṃ daśagaṅgāṃ mahāhradamathāpi ca || 13-105-46||
MHB 13-105-47
गौतमीं कौशिकीं पाकां महात्मानो धृतव्रताः ।
सरस्वतीदृषद्वत्यौ यमुनां ये प्रयान्ति च ॥ १३-१०५-४७॥
gautamīṃ kauśikīṃ pākāṃ mahātmāno dhṛtavratāḥ |
sarasvatīdṛṣadvatyau yamunāṃ ye prayānti ca || 13-105-47||
MHB 13-105-48
तत्र ते दिव्यसंस्थाना दिव्यमाल्यधराः शिवाः ।
प्रयान्ति पुण्यगन्धाढ्या धृतराष्ट्रो न तत्र वै ॥ १३-१०५-४८॥
tatra te divyasaṃsthānā divyamālyadharāḥ śivāḥ |
prayānti puṇyagandhāḍhyā dhṛtarāṣṭro na tatra vai || 13-105-48||
MHB 13-105-49
गौतम उवाच ।
यत्र शीतभयं नास्ति न चोष्णभयमण्वपि ।
न क्षुत्पिपासे न ग्लानिर्न दुःखं न सुखं तथा ॥ १३-१०५-४९॥
gautama uvāca |
yatra śītabhayaṃ nāsti na coṣṇabhayamaṇvapi |
na kṣutpipāse na glānirna duḥkhaṃ na sukhaṃ tathā || 13-105-49||
MHB 13-105-50
न द्वेष्यो न प्रियः कश्चिन्न बन्धुर्न रिपुस्तथा ।
न जरामरणे वापि न पुण्यं न च पातकम् ॥ १३-१०५-५०॥
na dveṣyo na priyaḥ kaścinna bandhurna ripustathā |
na jarāmaraṇe vāpi na puṇyaṃ na ca pātakam || 13-105-50||
MHB 13-105-51
तस्मिन्विरजसि स्फीते प्रज्ञासत्त्वव्यवस्थिते ।
स्वयंभुभवने पुण्ये हस्तिनं मे यतिष्यति ॥ १३-१०५-५१॥
tasminvirajasi sphīte prajñāsattvavyavasthite |
svayaṃbhubhavane puṇye hastinaṃ me yatiṣyati || 13-105-51||
MHB 13-105-52
धृतराष्ट्र उवाच ।
निर्मुक्ताः सर्वसङ्गेभ्यो कृतात्मानो यतव्रताः ।
अध्यात्मयोगसंस्थाने युक्ताः स्वर्गगतिं गताः ॥ १३-१०५-५२॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
nirmuktāḥ sarvasaṅgebhyo kṛtātmāno yatavratāḥ |
adhyātmayogasaṃsthāne yuktāḥ svargagatiṃ gatāḥ || 13-105-52||
MHB 13-105-53
ते ब्रह्मभवनं पुण्यं प्राप्नुवन्तीह सात्त्विकाः ।
न तत्र धृतराष्ट्रस्ते शक्यो द्रष्टुं महामुने ॥ १३-१०५-५३॥
te brahmabhavanaṃ puṇyaṃ prāpnuvantīha sāttvikāḥ |
na tatra dhṛtarāṣṭraste śakyo draṣṭuṃ mahāmune || 13-105-53||
MHB 13-105-54
गौतम उवाच ।
रथन्तरं यत्र बृहच्च गीयते यत्र वेदी पुण्डरीकैः स्तृणोति ।
यत्रोपयाति हरिभिः सोमपीथी तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये ॥ १३-१०५-५४॥
gautama uvāca |
rathantaraṃ yatra bṛhacca gīyate yatra vedī puṇḍarīkaiḥ stṛṇoti |
yatropayāti haribhiḥ somapīthī tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye || 13-105-54||
MHB 13-105-55
बुध्यामि त्वां वृत्रहणं शतक्रतुं व्यतिक्रमन्तं भुवनानि विश्वा ।
कच्चिन्न वाचा वृजिनं कदाचिदकार्षं ते मनसोऽभिषङ्गात् ॥ १३-१०५-५५॥
budhyāmi tvāṃ vṛtrahaṇaṃ śatakratuṃ vyatikramantaṃ bhuvanāni viśvā |
kaccinna vācā vṛjinaṃ kadācidakārṣaṃ te manaso'bhiṣaṅgāt || 13-105-55||
MHB 13-105-56
शक्र उवाच ।
यस्मादिमं लोकपथं प्रजानामन्वागमं पदवादे गजस्य ।
तस्माद्भवान्प्रणतं मानुशास्तु ब्रवीषि यत्तत्करवाणि सर्वम् ॥ १३-१०५-५६॥
śakra uvāca |
yasmādimaṃ lokapathaṃ prajānāmanvāgamaṃ padavāde gajasya |
tasmādbhavānpraṇataṃ mānuśāstu bravīṣi yattatkaravāṇi sarvam || 13-105-56||
MHB 13-105-57
गौतम उवाच ।
श्वेतं करेणुं मम पुत्रनागं यं मेऽहार्षीर्दशवर्षाणि बालम् ।
यो मे वने वसतोऽभूद्द्वितीयस्तमेव मे देहि सुरेन्द्र नागम् ॥ १३-१०५-५७॥
gautama uvāca |
śvetaṃ kareṇuṃ mama putranāgaṃ yaṃ me'hārṣīrdaśavarṣāṇi bālam |
yo me vane vasato'bhūddvitīyastameva me dehi surendra nāgam || 13-105-57||
MHB 13-105-58
शक्र उवाच ।
अयं सुतस्ते द्विजमुख्य नागश्चाघ्रायते त्वामभिवीक्षमाणः ।
पादौ च ते नासिकयोपजिघ्रते श्रेयो मम ध्याहि नमश्च तेऽस्तु ॥ १३-१०५-५८॥
śakra uvāca |
ayaṃ sutaste dvijamukhya nāgaścāghrāyate tvāmabhivīkṣamāṇaḥ |
pādau ca te nāsikayopajighrate śreyo mama dhyāhi namaśca te'stu || 13-105-58||
MHB 13-105-59
गौतम उवाच ।
शिवं सदैवेह सुरेन्द्र तुभ्यं ध्यायामि पूजां च सदा प्रयुञ्जे ।
ममापि त्वं शक्र शिवं ददस्व त्वया दत्तं प्रतिगृह्णामि नागम् ॥ १३-१०५-५९॥
gautama uvāca |
śivaṃ sadaiveha surendra tubhyaṃ dhyāyāmi pūjāṃ ca sadā prayuñje |
mamāpi tvaṃ śakra śivaṃ dadasva tvayā dattaṃ pratigṛhṇāmi nāgam || 13-105-59||
MHB 13-105-60
शक्र उवाच ।
येषां वेदा निहिता वै गुहायां मनीषिणां सत्त्ववतां महात्मनाम् ।
तेषां त्वयैकेन महात्मनास्मि बुद्धस्तस्मात्प्रीतिमांस्तेऽहमद्य ॥ १३-१०५-६०॥
śakra uvāca |
yeṣāṃ vedā nihitā vai guhāyāṃ manīṣiṇāṃ sattvavatāṃ mahātmanām |
teṣāṃ tvayaikena mahātmanāsmi buddhastasmātprītimāṃste'hamadya || 13-105-60||
MHB 13-105-61
हन्तैहि ब्राह्मण क्षिप्रं सह पुत्रेण हस्तिना ।
प्राप्नुहि त्वं शुभाँल्लोकानह्नाय च चिराय च ॥ १३-१०५-६१॥
hantaihi brāhmaṇa kṣipraṃ saha putreṇa hastinā |
prāpnuhi tvaṃ śubhā~llokānahnāya ca cirāya ca || 13-105-61||
MHB 13-105-62
भीष्म उवाच ।
स गौतमं पुरस्कृत्य सह पुत्रेण हस्तिना ।
दिवमाचक्रमे वज्री सद्भिः सह दुरासदम् ॥ १३-१०५-६२॥
bhīṣma uvāca |
sa gautamaṃ puraskṛtya saha putreṇa hastinā |
divamācakrame vajrī sadbhiḥ saha durāsadam || 13-105-62||
Adhyaya: 106/154 (42)
MHB 13-106-1
युधिष्ठिर उवाच ।
दानं बहुविधाकारं शान्तिः सत्यमहिंसता ।
स्वदारतुष्टिश्चोक्ता ते फलं दानस्य चैव यत् ॥ १३-१०६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
dānaṃ bahuvidhākāraṃ śāntiḥ satyamahiṃsatā |
svadāratuṣṭiścoktā te phalaṃ dānasya caiva yat || 13-106-1||
MHB 13-106-2
पितामहस्य विदितं किमन्यत्र तपोबलात् ।
तपसो यत्परं तेऽद्य तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३-१०६-२॥
pitāmahasya viditaṃ kimanyatra tapobalāt |
tapaso yatparaṃ te'dya tanme vyākhyātumarhasi || 13-106-2||
MHB 13-106-3
भीष्म उवाच ।
तपः प्रचक्षते यावत्तावल्लोका युधिष्ठिर ।
मतं मम तु कौन्तेय तपो नानशनात्परम् ॥ १३-१०६-३॥
bhīṣma uvāca |
tapaḥ pracakṣate yāvattāvallokā yudhiṣṭhira |
mataṃ mama tu kaunteya tapo nānaśanātparam || 13-106-3||
MHB 13-106-4
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
भगीरथस्य संवादं ब्रह्मणश्च महात्मनः ॥ १३-१०६-४॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
bhagīrathasya saṃvādaṃ brahmaṇaśca mahātmanaḥ || 13-106-4||
MHB 13-106-5
अतीत्य सुरलोकं च गवां लोकं च भारत ।
ऋषिलोकं च सोऽगच्छद्भगीरथ इति श्रुतिः ॥ १३-१०६-५॥
atītya suralokaṃ ca gavāṃ lokaṃ ca bhārata |
ṛṣilokaṃ ca so'gacchadbhagīratha iti śrutiḥ || 13-106-5||
MHB 13-106-6
तं दृष्ट्वा स वचः प्राह ब्रह्मा राजन्भगीरथम् ।
कथं भगीरथागास्त्वमिमं देशं दुरासदम् ॥ १३-१०६-६॥
taṃ dṛṣṭvā sa vacaḥ prāha brahmā rājanbhagīratham |
kathaṃ bhagīrathāgāstvamimaṃ deśaṃ durāsadam || 13-106-6||
MHB 13-106-7
न हि देवा न गन्धर्वा न मनुष्या भगीरथ ।
आयान्त्यतप्ततपसः कथं वै त्वमिहागतः ॥ १३-१०६-७॥
na hi devā na gandharvā na manuṣyā bhagīratha |
āyāntyataptatapasaḥ kathaṃ vai tvamihāgataḥ || 13-106-7||
MHB 13-106-8
भगीरथ उवाच ।
निःशङ्कमन्नमददं ब्राह्मणेभ्यः शतं सहस्राणि सदैव दानम् ।
ब्राह्मं व्रतं नित्यमास्थाय विद्धि न त्वेवाहं तस्य फलादिहागाम् ॥ १३-१०६-८॥
bhagīratha uvāca |
niḥśaṅkamannamadadaṃ brāhmaṇebhyaḥ śataṃ sahasrāṇi sadaiva dānam |
brāhmaṃ vrataṃ nityamāsthāya viddhi na tvevāhaṃ tasya phalādihāgām || 13-106-8||
MHB 13-106-9
दशैकरात्रान्दश पञ्चरात्रानेकादशैकादशकान्क्रतूंश्च ।
ज्योतिष्टोमानां च शतं यदिष्टं फलेन तेनापि च नागतोऽहम् ॥ १३-१०६-९॥
daśaikarātrāndaśa pañcarātrānekādaśaikādaśakānkratūṃśca |
jyotiṣṭomānāṃ ca śataṃ yadiṣṭaṃ phalena tenāpi ca nāgato'ham || 13-106-9||
MHB 13-106-10
यच्चावसं जाह्नवीतीरनित्यः शतं समास्तप्यमानस्तपोऽहम् ।
अदां च तत्राश्वतरीसहस्रं नारीपुरं न च तेनाहमागाम् ॥ १३-१०६-१०॥
yaccāvasaṃ jāhnavītīranityaḥ śataṃ samāstapyamānastapo'ham |
adāṃ ca tatrāśvatarīsahasraṃ nārīpuraṃ na ca tenāhamāgām || 13-106-10||
MHB 13-106-11
दशायुतानि चाश्वानामयुतानि च विंशतिम् ।
पुष्करेषु द्विजातिभ्यः प्रादां गाश्च सहस्रशः ॥ १३-१०६-११॥
daśāyutāni cāśvānāmayutāni ca viṃśatim |
puṣkareṣu dvijātibhyaḥ prādāṃ gāśca sahasraśaḥ || 13-106-11||
MHB 13-106-12
सुवर्णचन्द्रोडुपधारिणीनां कन्योत्तमानामददं स्रग्विणीनाम् ।
षष्टिं सहस्राणि विभूषितानां जाम्बूनदैराभरणैर्न तेन ॥ १३-१०६-१२॥
suvarṇacandroḍupadhāriṇīnāṃ kanyottamānāmadadaṃ sragviṇīnām |
ṣaṣṭiṃ sahasrāṇi vibhūṣitānāṃ jāmbūnadairābharaṇairna tena || 13-106-12||
MHB 13-106-13
दशार्बुदान्यददं गोसवेज्यास्वेकैकशो दश गा लोकनाथ ।
समानवत्साः पयसा समन्विताः सुवर्णकांस्योपदुहा न तेन ॥ १३-१०६-१३॥
daśārbudānyadadaṃ gosavejyāsvekaikaśo daśa gā lokanātha |
samānavatsāḥ payasā samanvitāḥ suvarṇakāṃsyopaduhā na tena || 13-106-13||
MHB 13-106-14
अप्तोर्यामेषु नियतमेकैकस्मिन्दशाददम् ।
गृष्टीनां क्षीरदात्रीणां रोहिणीनां न तेन च ॥ १३-१०६-१४॥
aptoryāmeṣu niyatamekaikasmindaśādadam |
gṛṣṭīnāṃ kṣīradātrīṇāṃ rohiṇīnāṃ na tena ca || 13-106-14||
MHB 13-106-15
दोग्ध्रीणां वै गवां चैव प्रयुतानि दशैव ह ।
प्रादां दशगुणं ब्रह्मन्न च तेनाहमागतः ॥ १३-१०६-१५॥
dogdhrīṇāṃ vai gavāṃ caiva prayutāni daśaiva ha |
prādāṃ daśaguṇaṃ brahmanna ca tenāhamāgataḥ || 13-106-15||
MHB 13-106-16
वाजिनां बाह्लिजातानामयुतान्यददं दश ।
कर्काणां हेममालानां न च तेनाहमागतः ॥ १३-१०६-१६॥
vājināṃ bāhlijātānāmayutānyadadaṃ daśa |
karkāṇāṃ hemamālānāṃ na ca tenāhamāgataḥ || 13-106-16||
MHB 13-106-17
कोटीश्च काञ्चनस्याष्टौ प्रादां ब्रह्मन्दश त्वहम् ।
एकैकस्मिन्क्रतौ तेन फलेनाहं न चागतः ॥ १३-१०६-१७॥
koṭīśca kāñcanasyāṣṭau prādāṃ brahmandaśa tvaham |
ekaikasminkratau tena phalenāhaṃ na cāgataḥ || 13-106-17||
MHB 13-106-18
वाजिनां श्यामकर्णानां हरितानां पितामह ।
प्रादां हेमस्रजां ब्रह्मन्कोटीर्दश च सप्त च ॥ १३-१०६-१८॥
vājināṃ śyāmakarṇānāṃ haritānāṃ pitāmaha |
prādāṃ hemasrajāṃ brahmankoṭīrdaśa ca sapta ca || 13-106-18||
MHB 13-106-19
ईषादन्तान्महाकायान्काञ्चनस्रग्विभूषितान् ।
पत्नीमतः सहस्राणि प्रायच्छं दश सप्त च ॥ १३-१०६-१९॥
īṣādantānmahākāyānkāñcanasragvibhūṣitān |
patnīmataḥ sahasrāṇi prāyacchaṃ daśa sapta ca || 13-106-19||
MHB 13-106-20
अलंकृतानां देवेश दिव्यैः कनकभूषणैः ।
रथानां काञ्चनाङ्गानां सहस्राण्यददं दश ।
सप्त चान्यानि युक्तानि वाजिभिः समलंकृतैः ॥ १३-१०६-२०॥
alaṃkṛtānāṃ deveśa divyaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ |
rathānāṃ kāñcanāṅgānāṃ sahasrāṇyadadaṃ daśa |
sapta cānyāni yuktāni vājibhiḥ samalaṃkṛtaiḥ || 13-106-20||
MHB 13-106-21
दक्षिणावयवाः केचिद्वेदैर्ये संप्रकीर्तिताः ।
वाजपेयेषु दशसु प्रादां तेनापि नाप्यहम् ॥ १३-१०६-२१॥
dakṣiṇāvayavāḥ kecidvedairye saṃprakīrtitāḥ |
vājapeyeṣu daśasu prādāṃ tenāpi nāpyaham || 13-106-21||
MHB 13-106-22
शक्रतुल्यप्रभावानामिज्यया विक्रमेण च ।
सहस्रं निष्ककण्ठानामददं दक्षिणामहम् ॥ १३-१०६-२२॥
śakratulyaprabhāvānāmijyayā vikrameṇa ca |
sahasraṃ niṣkakaṇṭhānāmadadaṃ dakṣiṇāmaham || 13-106-22||
MHB 13-106-23
विजित्य नृपतीन्सर्वान्मखैरिष्ट्वा पितामह ।
अष्टभ्यो राजसूयेभ्यो न च तेनाहमागतः ॥ १३-१०६-२३॥
vijitya nṛpatīnsarvānmakhairiṣṭvā pitāmaha |
aṣṭabhyo rājasūyebhyo na ca tenāhamāgataḥ || 13-106-23||
MHB 13-106-24
स्रोतश्च यावद्गङ्गायाश्छन्नमासीज्जगत्पते ।
दक्षिणाभिः प्रवृत्ताभिर्मम नागां च तत्कृते ॥ १३-१०६-२४॥
srotaśca yāvadgaṅgāyāśchannamāsījjagatpate |
dakṣiṇābhiḥ pravṛttābhirmama nāgāṃ ca tatkṛte || 13-106-24||
MHB 13-106-25
वाजिनां च सहस्रे द्वे सुवर्णशतभूषिते ।
वरं ग्रामशतं चाहमेकैकस्य त्रिधाददम् ।
तपस्वी नियताहारः शममास्थाय वाग्यतः ॥ १३-१०६-२५॥
vājināṃ ca sahasre dve suvarṇaśatabhūṣite |
varaṃ grāmaśataṃ cāhamekaikasya tridhādadam |
tapasvī niyatāhāraḥ śamamāsthāya vāgyataḥ || 13-106-25||
MHB 13-106-26
दीर्घकालं हिमवति गङ्गायाश्च दुरुत्सहाम् ।
मूर्ध्ना धारां महादेवः शिरसा यामधारयत् ।
न तेनाप्यहमागच्छं फलेनेह पितामह ॥ १३-१०६-२६॥
dīrghakālaṃ himavati gaṅgāyāśca durutsahām |
mūrdhnā dhārāṃ mahādevaḥ śirasā yāmadhārayat |
na tenāpyahamāgacchaṃ phaleneha pitāmaha || 13-106-26||
MHB 13-106-27
शम्याक्षेपैरयजं यच्च देवान्सद्यस्कानामयुतैश्चापि यत्तत् ।
त्रयोदशद्वादशाहांश्च देव सपौण्डरीकान्न च तेषां फलेन ॥ १३-१०६-२७॥
śamyākṣepairayajaṃ yacca devānsadyaskānāmayutaiścāpi yattat |
trayodaśadvādaśāhāṃśca deva sapauṇḍarīkānna ca teṣāṃ phalena || 13-106-27||
MHB 13-106-28
अष्टौ सहस्राणि ककुद्मिनामहं शुक्लर्षभाणामददं ब्राह्मणेभ्यः ।
एकैकं वै काञ्चनं शृङ्गमेभ्यः पत्नीश्चैषामददं निष्ककण्ठीः ॥ १३-१०६-२८॥
aṣṭau sahasrāṇi kakudmināmahaṃ śuklarṣabhāṇāmadadaṃ brāhmaṇebhyaḥ |
ekaikaṃ vai kāñcanaṃ śṛṅgamebhyaḥ patnīścaiṣāmadadaṃ niṣkakaṇṭhīḥ || 13-106-28||
MHB 13-106-29
हिरण्यरत्ननिचितानददं रत्नपर्वतान् ।
धनधान्यसमृद्धांश्च ग्रामाञ्शतसहस्रशः ॥ १३-१०६-२९॥
hiraṇyaratnanicitānadadaṃ ratnaparvatān |
dhanadhānyasamṛddhāṃśca grāmāñśatasahasraśaḥ || 13-106-29||
MHB 13-106-30
शतं शतानां गृष्टीनामददं चाप्यतन्द्रितः ।
इष्ट्वानेकैर्महायज्ञैर्ब्राह्मणेभ्यो न तेन च ॥ १३-१०६-३०॥
śataṃ śatānāṃ gṛṣṭīnāmadadaṃ cāpyatandritaḥ |
iṣṭvānekairmahāyajñairbrāhmaṇebhyo na tena ca || 13-106-30||
MHB 13-106-31
एकादशाहैरयजं सदक्षिणैर्द्विर्द्वादशाहैरश्वमेधैश्च देव ।
आर्कायणैः षोडशभिश्च ब्रह्मंस्तेषां फलेनेह न चागतोऽस्मि ॥ १३-१०६-३१॥
ekādaśāhairayajaṃ sadakṣiṇairdvirdvādaśāhairaśvamedhaiśca deva |
ārkāyaṇaiḥ ṣoḍaśabhiśca brahmaṃsteṣāṃ phaleneha na cāgato'smi || 13-106-31||
MHB 13-106-32
निष्कैककण्ठमददं योजनायतं तद्विस्तीर्णं काञ्चनपादपानाम् ।
वनं चूतानां रत्नविभूषितानां न चैव तेषामागतोऽहं फलेन ॥ १३-१०६-३२॥
niṣkaikakaṇṭhamadadaṃ yojanāyataṃ tadvistīrṇaṃ kāñcanapādapānām |
vanaṃ cūtānāṃ ratnavibhūṣitānāṃ na caiva teṣāmāgato'haṃ phalena || 13-106-32||
MHB 13-106-33
तुरायणं हि व्रतमप्रधृष्यमक्रोधनोऽकरवं त्रिंशतोऽब्दान् ।
शतं गवामष्ट शतानि चैव दिने दिने ह्यददं ब्राह्मणेभ्यः ॥ १३-१०६-३३॥
turāyaṇaṃ hi vratamapradhṛṣyamakrodhano'karavaṃ triṃśato'bdān |
śataṃ gavāmaṣṭa śatāni caiva dine dine hyadadaṃ brāhmaṇebhyaḥ || 13-106-33||
MHB 13-106-34
पयस्विनीनामथ रोहिणीनां तथैव चाप्यनडुहां लोकनाथ ।
प्रादां नित्यं ब्राह्मणेभ्यः सुरेश नेहागतस्तेन फलेन चाहम् ॥ १३-१०६-३४॥
payasvinīnāmatha rohiṇīnāṃ tathaiva cāpyanaḍuhāṃ lokanātha |
prādāṃ nityaṃ brāhmaṇebhyaḥ sureśa nehāgatastena phalena cāham || 13-106-34||
MHB 13-106-35
त्रिंशदग्निमहं ब्रह्मन्नयजं यच्च नित्यदा ।
अष्टाभिः सर्वमेधैश्च नरमेधैश्च सप्तभिः ॥ १३-१०६-३५॥
triṃśadagnimahaṃ brahmannayajaṃ yacca nityadā |
aṣṭābhiḥ sarvamedhaiśca naramedhaiśca saptabhiḥ || 13-106-35||
MHB 13-106-36
दशभिर्विश्वजिद्भिश्च शतैरष्टादशोत्तरैः ।
न चैव तेषां देवेश फलेनाहमिहागतः ॥ १३-१०६-३६॥
daśabhirviśvajidbhiśca śatairaṣṭādaśottaraiḥ |
na caiva teṣāṃ deveśa phalenāhamihāgataḥ || 13-106-36||
MHB 13-106-37
सरय्वां बाहुदायां च गङ्गायामथ नैमिषे ।
गवां शतानामयुतमददं न च तेन वै ॥ १३-१०६-३७॥
sarayvāṃ bāhudāyāṃ ca gaṅgāyāmatha naimiṣe |
gavāṃ śatānāmayutamadadaṃ na ca tena vai || 13-106-37||
MHB 13-106-38
इन्द्रेण गुह्यं निहितं वै गुहायां यद्भार्गवस्तपसेहाभ्यविन्दत् ।
जाज्वल्यमानमुशनस्तेजसेह तत्साधयामास महं वरेण्यम् ॥ १३-१०६-३८॥
indreṇa guhyaṃ nihitaṃ vai guhāyāṃ yadbhārgavastapasehābhyavindat |
jājvalyamānamuśanastejaseha tatsādhayāmāsa mahaṃ vareṇyam || 13-106-38||
MHB 13-106-39
ततो मे ब्राह्मणास्तुष्टास्तस्मिन्कर्मणि साधिते ।
सहस्रमृषयश्चासन्ये वै तत्र समागताः ।
उक्तस्तैरस्मि गच्छ त्वं ब्रह्मलोकमिति प्रभो ॥ १३-१०६-३९॥
tato me brāhmaṇāstuṣṭāstasminkarmaṇi sādhite |
sahasramṛṣayaścāsanye vai tatra samāgatāḥ |
uktastairasmi gaccha tvaṃ brahmalokamiti prabho || 13-106-39||
MHB 13-106-40
प्रीतेनोक्तः सहस्रेण ब्राह्मणानामहं प्रभो ।
इमं लोकमनुप्राप्तो मा भूत्तेऽत्र विचारणा ॥ १३-१०६-४०॥
prītenoktaḥ sahasreṇa brāhmaṇānāmahaṃ prabho |
imaṃ lokamanuprāpto mā bhūtte'tra vicāraṇā || 13-106-40||
MHB 13-106-41
कामं यथावद्विहितं विधात्रा पृष्टेन वाच्यं तु मया यथावत् ।
तपो हि नान्यच्चानशनान्मतं मे नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद ॥ १३-१०६-४१॥
kāmaṃ yathāvadvihitaṃ vidhātrā pṛṣṭena vācyaṃ tu mayā yathāvat |
tapo hi nānyaccānaśanānmataṃ me namo'stu te devavara prasīda || 13-106-41||
MHB 13-106-42
भीष्म उवाच ।
इत्युक्तवन्तं तं ब्रह्मा राजानं स्म भगीरथम् ।
पूजयामास पूजार्हं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १३-१०६-४२॥
bhīṣma uvāca |
ityuktavantaṃ taṃ brahmā rājānaṃ sma bhagīratham |
pūjayāmāsa pūjārhaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā || 13-106-42||
Adhyaya: 107/154 (148)
MHB 13-107-1
युधिष्ठिर उवाच ।
शतायुरुक्तः पुरुषः शतवीर्यश्च वैदिके ।
कस्मान्म्रियन्ते पुरुषा बाला अपि पितामह ॥ १३-१०७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śatāyuruktaḥ puruṣaḥ śatavīryaśca vaidike |
kasmānmriyante puruṣā bālā api pitāmaha || 13-107-1||
MHB 13-107-2
आयुष्मान्केन भवति स्वल्पायुर्वापि मानवः ।
केन वा लभते कीर्तिं केन वा लभते श्रियम् ॥ १३-१०७-२॥
āyuṣmānkena bhavati svalpāyurvāpi mānavaḥ |
kena vā labhate kīrtiṃ kena vā labhate śriyam || 13-107-2||
MHB 13-107-3
तपसा ब्रह्मचर्येण जपैर्होमैस्तथौषधैः ।
जन्मना यदि वाचारात्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-१०७-३॥
tapasā brahmacaryeṇa japairhomaistathauṣadhaiḥ |
janmanā yadi vācārāttanme brūhi pitāmaha || 13-107-3||
MHB 13-107-4
भीष्म उवाच ।
अत्र ते वर्तयिष्यामि यन्मां त्वमनुपृच्छसि ।
अल्पायुर्येन भवति दीर्घायुर्वापि मानवः ॥ १३-१०७-४॥
bhīṣma uvāca |
atra te vartayiṣyāmi yanmāṃ tvamanupṛcchasi |
alpāyuryena bhavati dīrghāyurvāpi mānavaḥ || 13-107-4||
MHB 13-107-5
येन वा लभते कीर्तिं येन वा लभते श्रियम् ।
यथा च वर्तन्पुरुषः श्रेयसा संप्रयुज्यते ॥ १३-१०७-५॥
yena vā labhate kīrtiṃ yena vā labhate śriyam |
yathā ca vartanpuruṣaḥ śreyasā saṃprayujyate || 13-107-5||
MHB 13-107-6
आचाराल्लभते ह्यायुराचाराल्लभते श्रियम् ।
आचारात्कीर्तिमाप्नोति पुरुषः प्रेत्य चेह च ॥ १३-१०७-६॥
ācārāllabhate hyāyurācārāllabhate śriyam |
ācārātkīrtimāpnoti puruṣaḥ pretya ceha ca || 13-107-6||
MHB 13-107-7
दुराचारो हि पुरुषो नेहायुर्विन्दते महत् ।
त्रसन्ति यस्माद्भूतानि तथा परिभवन्ति च ॥ १३-१०७-७॥
durācāro hi puruṣo nehāyurvindate mahat |
trasanti yasmādbhūtāni tathā paribhavanti ca || 13-107-7||
MHB 13-107-8
तस्मात्कुर्यादिहाचारं य इच्छेद्भूतिमात्मनः ।
अपि पापशरीरस्य आचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ १३-१०७-८॥
tasmātkuryādihācāraṃ ya icchedbhūtimātmanaḥ |
api pāpaśarīrasya ācāro hantyalakṣaṇam || 13-107-8||
MHB 13-107-9
आचारलक्षणो धर्मः सन्तश्चाचारलक्षणाः ।
साधूनां च यथा वृत्तमेतदाचारलक्षणम् ॥ १३-१०७-९॥
ācāralakṣaṇo dharmaḥ santaścācāralakṣaṇāḥ |
sādhūnāṃ ca yathā vṛttametadācāralakṣaṇam || 13-107-9||
MHB 13-107-10
अप्यदृष्टं श्रुतं वापि पुरुषं धर्मचारिणम् ।
भूतिकर्माणि कुर्वाणं तं जनाः कुर्वते प्रियम् ॥ १३-१०७-१०॥
apyadṛṣṭaṃ śrutaṃ vāpi puruṣaṃ dharmacāriṇam |
bhūtikarmāṇi kurvāṇaṃ taṃ janāḥ kurvate priyam || 13-107-10||
MHB 13-107-11
ये नास्तिका निष्क्रियाश्च गुरुशास्त्रातिलङ्घिनः ।
अधर्मज्ञा दुराचारास्ते भवन्ति गतायुषः ॥ १३-१०७-११॥
ye nāstikā niṣkriyāśca guruśāstrātilaṅghinaḥ |
adharmajñā durācārāste bhavanti gatāyuṣaḥ || 13-107-11||
MHB 13-107-12
विशीला भिन्नमर्यादा नित्यं संकीर्णमैथुनाः ।
अल्पायुषो भवन्तीह नरा निरयगामिनः ॥ १३-१०७-१२॥
viśīlā bhinnamaryādā nityaṃ saṃkīrṇamaithunāḥ |
alpāyuṣo bhavantīha narā nirayagāminaḥ || 13-107-12||
MHB 13-107-13
सर्वलक्षणहीनोऽपि समुदाचारवान्नरः ।
श्रद्दधानोऽनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति ॥ १३-१०७-१३॥
sarvalakṣaṇahīno'pi samudācāravānnaraḥ |
śraddadhāno'nasūyaśca śataṃ varṣāṇi jīvati || 13-107-13||
MHB 13-107-14
अक्रोधनः सत्यवादी भूतानामविहिंसकः ।
अनसूयुरजिह्मश्च शतं वर्षाणि जीवति ॥ १३-१०७-१४॥
akrodhanaḥ satyavādī bhūtānāmavihiṃsakaḥ |
anasūyurajihmaśca śataṃ varṣāṇi jīvati || 13-107-14||
MHB 13-107-15
लोष्टमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः ।
नित्योच्छिष्टः संकुसुको नेहायुर्विन्दते महत् ॥ १३-१०७-१५॥
loṣṭamardī tṛṇacchedī nakhakhādī ca yo naraḥ |
nityocchiṣṭaḥ saṃkusuko nehāyurvindate mahat || 13-107-15||
MHB 13-107-16
ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थौ चानुचिन्तयेत् ।
उत्थायाचम्य तिष्ठेत पूर्वां संध्यां कृताञ्जलिः ॥ १३-१०७-१६॥
brāhme muhūrte budhyeta dharmārthau cānucintayet |
utthāyācamya tiṣṭheta pūrvāṃ saṃdhyāṃ kṛtāñjaliḥ || 13-107-16||
MHB 13-107-17
एवमेवापरां संध्यां समुपासीत वाग्यतः ।
नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं नास्तं यान्तं कदाचन ॥ १३-१०७-१७॥
evamevāparāṃ saṃdhyāṃ samupāsīta vāgyataḥ |
nekṣetādityamudyantaṃ nāstaṃ yāntaṃ kadācana || 13-107-17||
MHB 13-107-18
ऋषयो दीर्घसंध्यत्वाद्दीर्घमायुरवाप्नुवन् ।
तस्मात्तिष्ठेत्सदा पूर्वां पश्चिमां चैव वाग्यतः ॥ १३-१०७-१८॥
ṛṣayo dīrghasaṃdhyatvāddīrghamāyuravāpnuvan |
tasmāttiṣṭhetsadā pūrvāṃ paścimāṃ caiva vāgyataḥ || 13-107-18||
MHB 13-107-19
ये च पूर्वामुपासन्ते द्विजाः संध्यां न पश्चिमाम् ।
सर्वांस्तान्धार्मिको राजा शूद्रकर्माणि कारयेत् ॥ १३-१०७-१९॥
ye ca pūrvāmupāsante dvijāḥ saṃdhyāṃ na paścimām |
sarvāṃstāndhārmiko rājā śūdrakarmāṇi kārayet || 13-107-19||
MHB 13-107-20
परदारा न गन्तव्याः सर्ववर्णेषु कर्हिचित् ।
न हीदृशमनायुष्यं लोके किंचन विद्यते ।
यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम् ॥ १३-१०७-२०॥
paradārā na gantavyāḥ sarvavarṇeṣu karhicit |
na hīdṛśamanāyuṣyaṃ loke kiṃcana vidyate |
yādṛśaṃ puruṣasyeha paradāropasevanam || 13-107-20||
MHB 13-107-21
प्रसाधनं च केशानामञ्जनं दन्तधावनम् ।
पूर्वाह्ण एव कुर्वीत देवतानां च पूजनम् ॥ १३-१०७-२१॥
prasādhanaṃ ca keśānāmañjanaṃ dantadhāvanam |
pūrvāhṇa eva kurvīta devatānāṃ ca pūjanam || 13-107-21||
MHB 13-107-22
पुरीषमूत्रे नोदीक्षेन्नाधितिष्ठेत्कदाचन ।
उदक्यया च संभाषां न कुर्वीत कदाचन ॥ १३-१०७-२२॥
purīṣamūtre nodīkṣennādhitiṣṭhetkadācana |
udakyayā ca saṃbhāṣāṃ na kurvīta kadācana || 13-107-22||
MHB 13-107-23
नोत्सृजेत पुरीषं च क्षेत्रे ग्रामस्य चान्तिके ।
उभे मूत्रपुरीषे तु नाप्सु कुर्यात्कदाचन ॥ १३-१०७-२३॥
notsṛjeta purīṣaṃ ca kṣetre grāmasya cāntike |
ubhe mūtrapurīṣe tu nāpsu kuryātkadācana || 13-107-23||
MHB 13-107-24
प्राङ्मुखो नित्यमश्नीयाद्वाग्यतोऽन्नमकुत्सयन् ।
प्रस्कन्दयेच्च मनसा भुक्त्वा चाग्निमुपस्पृशेत् ॥ १३-१०७-२४॥
prāṅmukho nityamaśnīyādvāgyato'nnamakutsayan |
praskandayecca manasā bhuktvā cāgnimupaspṛśet || 13-107-24||
MHB 13-107-25
आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः ।
धन्यं पश्चान्मुखो भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखः ॥ १३-१०७-२५॥
āyuṣyaṃ prāṅmukho bhuṅkte yaśasyaṃ dakṣiṇāmukhaḥ |
dhanyaṃ paścānmukho bhuṅkte ṛtaṃ bhuṅkte udaṅmukhaḥ || 13-107-25||
MHB 13-107-26
नाधितिष्ठेत्तुषाञ्जातु केशभस्मकपालिकाः ।
अन्यस्य चाप्युपस्थानं दूरतः परिवर्जयेत् ॥ १३-१०७-२६॥
nādhitiṣṭhettuṣāñjātu keśabhasmakapālikāḥ |
anyasya cāpyupasthānaṃ dūrataḥ parivarjayet || 13-107-26||
MHB 13-107-27
शान्तिहोमांश्च कुर्वीत सावित्राणि च कारयेत् ।
निषण्णश्चापि खादेत न तु गच्छन्कथंचन ॥ १३-१०७-२७॥
śāntihomāṃśca kurvīta sāvitrāṇi ca kārayet |
niṣaṇṇaścāpi khādeta na tu gacchankathaṃcana || 13-107-27||
MHB 13-107-28
मूत्रं न तिष्ठता कार्यं न भस्मनि न गोव्रजे ॥ १३-१०७-२८॥
mūtraṃ na tiṣṭhatā kāryaṃ na bhasmani na govraje || 13-107-28||
MHB 13-107-29
आर्द्रपादस्तु भुञ्जीत नार्द्रपादस्तु संविशेत् ।
आर्द्रपादस्तु भुञ्जानो वर्षाणां जीवते शतम् ॥ १३-१०७-२९॥
ārdrapādastu bhuñjīta nārdrapādastu saṃviśet |
ārdrapādastu bhuñjāno varṣāṇāṃ jīvate śatam || 13-107-29||
MHB 13-107-30
त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट आलभेत कदाचन ।
अग्निं गां ब्राह्मणं चैव तथास्यायुर्न रिष्यते ॥ १३-१०७-३०॥
trīṇi tejāṃsi nocchiṣṭa ālabheta kadācana |
agniṃ gāṃ brāhmaṇaṃ caiva tathāsyāyurna riṣyate || 13-107-30||
MHB 13-107-31
त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट उदीक्षेत कदाचन ।
सूर्याचन्द्रमसौ चैव नक्षत्राणि च सर्वशः ॥ १३-१०७-३१॥
trīṇi tejāṃsi nocchiṣṭa udīkṣeta kadācana |
sūryācandramasau caiva nakṣatrāṇi ca sarvaśaḥ || 13-107-31||
MHB 13-107-32
ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति ।
प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते ॥ १३-१०७-३२॥
ūrdhvaṃ prāṇā hyutkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati |
pratyutthānābhivādābhyāṃ punastānpratipadyate || 13-107-32||
MHB 13-107-33
अभिवादयेत वृद्धांश्च आसनं चैव दापयेत् ।
कृताञ्जलिरुपासीत गच्छन्तं पृष्ठतोऽन्वियात् ॥ १३-१०७-३३॥
abhivādayeta vṛddhāṃśca āsanaṃ caiva dāpayet |
kṛtāñjalirupāsīta gacchantaṃ pṛṣṭhato'nviyāt || 13-107-33||
MHB 13-107-34
न चासीतासने भिन्ने भिन्नं कांस्यं च वर्जयेत् ।
नैकवस्त्रेण भोक्तव्यं न नग्नः स्नातुमर्हति ।
स्वप्तव्यं नैव नग्नेन न चोच्छिष्टोऽपि संविशेत् ॥ १३-१०७-३४॥
na cāsītāsane bhinne bhinnaṃ kāṃsyaṃ ca varjayet |
naikavastreṇa bhoktavyaṃ na nagnaḥ snātumarhati |
svaptavyaṃ naiva nagnena na cocchiṣṭo'pi saṃviśet || 13-107-34||
MHB 13-107-35
उच्छिष्टो न स्पृशेच्छीर्षं सर्वे प्राणास्तदाश्रयाः ।
केशग्रहान्प्रहारांश्च शिरस्येतान्विवर्जयेत् ॥ १३-१०७-३५॥
ucchiṣṭo na spṛśecchīrṣaṃ sarve prāṇāstadāśrayāḥ |
keśagrahānprahārāṃśca śirasyetānvivarjayet || 13-107-35||
MHB 13-107-36
न पाणिभ्यामुभाभ्यां च कण्डूयेज्जातु वै शिरः ।
न चाभीक्ष्णं शिरः स्नायात्तथास्यायुर्न रिष्यते ॥ १३-१०७-३६॥
na pāṇibhyāmubhābhyāṃ ca kaṇḍūyejjātu vai śiraḥ |
na cābhīkṣṇaṃ śiraḥ snāyāttathāsyāyurna riṣyate || 13-107-36||
MHB 13-107-37
शिरःस्नातश्च तैलेन नाङ्गं किंचिदुपस्पृशेत् ।
तिलपिष्टं न चाश्नीयात्तथायुर्विन्दते महत् ॥ १३-१०७-३७॥
śiraḥsnātaśca tailena nāṅgaṃ kiṃcidupaspṛśet |
tilapiṣṭaṃ na cāśnīyāttathāyurvindate mahat || 13-107-37||
MHB 13-107-38
नाध्यापयेत्तथोच्छिष्टो नाधीयीत कदाचन ।
वाते च पूतिगन्धे च मनसापि न चिन्तयेत् ॥ १३-१०७-३८॥
nādhyāpayettathocchiṣṭo nādhīyīta kadācana |
vāte ca pūtigandhe ca manasāpi na cintayet || 13-107-38||
MHB 13-107-39
अत्र गाथा यमोद्गीताः कीर्तयन्ति पुराविदः ।
आयुरस्य निकृन्तामि प्रजामस्याददे तथा ॥ १३-१०७-३९॥
atra gāthā yamodgītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ |
āyurasya nikṛntāmi prajāmasyādade tathā || 13-107-39||
MHB 13-107-40
य उच्छिष्टः प्रवदति स्वाध्यायं चाधिगच्छति ।
यश्चानध्यायकालेऽपि मोहादभ्यस्यति द्विजः ।
तस्माद्युक्तोऽप्यनध्याये नाधीयीत कदाचन ॥ १३-१०७-४०॥
ya ucchiṣṭaḥ pravadati svādhyāyaṃ cādhigacchati |
yaścānadhyāyakāle'pi mohādabhyasyati dvijaḥ |
tasmādyukto'pyanadhyāye nādhīyīta kadācana || 13-107-40||
MHB 13-107-41
प्रत्यादित्यं प्रत्यनिलं प्रति गां च प्रति द्विजान् ।
ये मेहन्ति च पन्थानं ते भवन्ति गतायुषः ॥ १३-१०७-४१॥
pratyādityaṃ pratyanilaṃ prati gāṃ ca prati dvijān |
ye mehanti ca panthānaṃ te bhavanti gatāyuṣaḥ || 13-107-41||
MHB 13-107-42
उभे मूत्रपुरीषे तु दिवा कुर्यादुदङ्मुखः ।
दक्षिणाभिमुखो रात्रौ तथास्यायुर्न रिष्यते ॥ १३-१०७-४२॥
ubhe mūtrapurīṣe tu divā kuryādudaṅmukhaḥ |
dakṣiṇābhimukho rātrau tathāsyāyurna riṣyate || 13-107-42||
MHB 13-107-43
त्रीन्कृशान्नावजानीयाद्दीर्घमायुर्जिजीविषुः ।
ब्राह्मणं क्षत्रियं सर्पं सर्वे ह्याशीविषास्त्रयः ॥ १३-१०७-४३॥
trīnkṛśānnāvajānīyāddīrghamāyurjijīviṣuḥ |
brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ sarpaṃ sarve hyāśīviṣāstrayaḥ || 13-107-43||
MHB 13-107-44
दहत्याशीविषः क्रुद्धो यावत्पश्यति चक्षुषा ।
क्षत्रियोऽपि दहेत्क्रुद्धो यावत्स्पृशति तेजसा ॥ १३-१०७-४४॥
dahatyāśīviṣaḥ kruddho yāvatpaśyati cakṣuṣā |
kṣatriyo'pi dahetkruddho yāvatspṛśati tejasā || 13-107-44||
MHB 13-107-45
ब्राह्मणस्तु कुलं हन्याद्ध्यानेनावेक्षितेन च ।
तस्मादेतत्त्रयं यत्नादुपसेवेत पण्डितः ॥ १३-१०७-४५॥
brāhmaṇastu kulaṃ hanyāddhyānenāvekṣitena ca |
tasmādetattrayaṃ yatnādupaseveta paṇḍitaḥ || 13-107-45||
MHB 13-107-46
गुरुणा वैरनिर्बन्धो न कर्तव्यः कदाचन ।
अनुमान्यः प्रसाद्यश्च गुरुः क्रुद्धो युधिष्ठिर ॥ १३-१०७-४६॥
guruṇā vairanirbandho na kartavyaḥ kadācana |
anumānyaḥ prasādyaśca guruḥ kruddho yudhiṣṭhira || 13-107-46||
MHB 13-107-47
सम्यङ्मिथ्याप्रवृत्तेऽपि वर्तितव्यं गुराविह ।
गुरुनिन्दा दहत्यायुर्मनुष्याणां न संशयः ॥ १३-१०७-४७॥
samyaṅmithyāpravṛtte'pi vartitavyaṃ gurāviha |
gurunindā dahatyāyurmanuṣyāṇāṃ na saṃśayaḥ || 13-107-47||
MHB 13-107-48
दूरादावसथान्मूत्रं दूरात्पादावसेचनम् ।
उच्छिष्टोत्सर्जनं चैव दूरे कार्यं हितैषिणा ॥ १३-१०७-४८॥
dūrādāvasathānmūtraṃ dūrātpādāvasecanam |
ucchiṣṭotsarjanaṃ caiva dūre kāryaṃ hitaiṣiṇā || 13-107-48||
MHB 13-107-49
नातिकल्पं नातिसायं न च मध्यंदिने स्थिते ।
नाज्ञातैः सह गच्छेत नैको न वृषलैः सह ॥ १३-१०७-४९॥
nātikalpaṃ nātisāyaṃ na ca madhyaṃdine sthite |
nājñātaiḥ saha gaccheta naiko na vṛṣalaiḥ saha || 13-107-49||
MHB 13-107-50
पन्था देयो ब्राह्मणाय गोभ्यो राजभ्य एव च ।
वृद्धाय भारतप्ताय गर्भिण्यै दुर्बलाय च ॥ १३-१०७-५०॥
panthā deyo brāhmaṇāya gobhyo rājabhya eva ca |
vṛddhāya bhārataptāya garbhiṇyai durbalāya ca || 13-107-50||
MHB 13-107-51
प्रदक्षिणं च कुर्वीत परिज्ञातान्वनस्पतीन् ।
चतुष्पथान्प्रकुर्वीत सर्वानेव प्रदक्षिणान् ॥ १३-१०७-५१॥
pradakṣiṇaṃ ca kurvīta parijñātānvanaspatīn |
catuṣpathānprakurvīta sarvāneva pradakṣiṇān || 13-107-51||
MHB 13-107-52
मध्यंदिने निशाकाले मध्यरात्रे च सर्वदा ।
चतुष्पथान्न सेवेत उभे संध्ये तथैव च ॥ १३-१०७-५२॥
madhyaṃdine niśākāle madhyarātre ca sarvadā |
catuṣpathānna seveta ubhe saṃdhye tathaiva ca || 13-107-52||
MHB 13-107-53
उपानहौ च वस्त्रं च धृतमन्यैर्न धारयेत् ।
ब्रह्मचारी च नित्यं स्यात्पादं पादेन नाक्रमेत् ॥ १३-१०७-५३॥
upānahau ca vastraṃ ca dhṛtamanyairna dhārayet |
brahmacārī ca nityaṃ syātpādaṃ pādena nākramet || 13-107-53||
MHB 13-107-54
अमावास्यां पौर्णमास्यां चतुर्दश्यां च सर्वशः ।
अष्टम्यां सर्वपक्षाणां ब्रह्मचारी सदा भवेत् ॥ १३-१०७-५४॥
amāvāsyāṃ paurṇamāsyāṃ caturdaśyāṃ ca sarvaśaḥ |
aṣṭamyāṃ sarvapakṣāṇāṃ brahmacārī sadā bhavet || 13-107-54||
MHB 13-107-55
वृथा मांसं न खादेत पृष्ठमांसं तथैव च ।
आक्रोशं परिवादं च पैशुन्यं च विवर्जयेत् ॥ १३-१०७-५५॥
vṛthā māṃsaṃ na khādeta pṛṣṭhamāṃsaṃ tathaiva ca |
ākrośaṃ parivādaṃ ca paiśunyaṃ ca vivarjayet || 13-107-55||
MHB 13-107-56
नारुंतुदः स्यान्न नृशंसवादी न हीनतः परमभ्याददीत ।
ययास्य वाचा पर उद्विजेत न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम् ॥ १३-१०७-५६॥
nāruṃtudaḥ syānna nṛśaṃsavādī na hīnataḥ paramabhyādadīta |
yayāsya vācā para udvijeta na tāṃ vadedruśatīṃ pāpalokyām || 13-107-56||
MHB 13-107-57
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति यैराहतः शोचति रात्र्यहानि ।
परस्य नामर्मसु ते पतन्ति तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु ॥ १३-१०७-५७॥
vāksāyakā vadanānniṣpatanti yairāhataḥ śocati rātryahāni |
parasya nāmarmasu te patanti tānpaṇḍito nāvasṛjetpareṣu || 13-107-57||
MHB 13-107-58
रोहते सायकैर्विद्धं वनं परशुना हतम् ।
वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम् ॥ १३-१०७-५८॥
rohate sāyakairviddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam |
vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vākkṣatam || 13-107-58||
MHB 13-107-59
हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान्विद्याहीनान्वयोधिकान् ।
रूपद्रविणहीनांश्च सत्त्वहीनांश्च नाक्षिपेत् ॥ १३-१०७-५९॥
hīnāṅgānatiriktāṅgānvidyāhīnānvayodhikān |
rūpadraviṇahīnāṃśca sattvahīnāṃśca nākṣipet || 13-107-59||
MHB 13-107-60
नास्तिक्यं वेदनिन्दां च देवतानां च कुत्सनम् ।
द्वेषस्तम्भाभिमानांश्च तैक्ष्ण्यं च परिवर्जयेत् ॥ १३-१०७-६०॥
nāstikyaṃ vedanindāṃ ca devatānāṃ ca kutsanam |
dveṣastambhābhimānāṃśca taikṣṇyaṃ ca parivarjayet || 13-107-60||
MHB 13-107-61
परस्य दण्डं नोद्यच्छेत्क्रोद्धो नैनं निपातयेत् ।
अन्यत्र पुत्राच्छिष्याद्वा शिक्षार्थं ताडनं स्मृतम् ॥ १३-१०७-६१॥
parasya daṇḍaṃ nodyacchetkroddho nainaṃ nipātayet |
anyatra putrācchiṣyādvā śikṣārthaṃ tāḍanaṃ smṛtam || 13-107-61||
MHB 13-107-62
न ब्राह्मणान्परिवदेन्नक्षत्राणि न निर्दिशेत् ।
तिथिं पक्षस्य न ब्रूयात्तथास्यायुर्न रिष्यते ॥ १३-१०७-६२॥
na brāhmaṇānparivadennakṣatrāṇi na nirdiśet |
tithiṃ pakṣasya na brūyāttathāsyāyurna riṣyate || 13-107-62||
MHB 13-107-63
कृत्वा मूत्रपुरीषे तु रथ्यामाक्रम्य वा पुनः ।
पादप्रक्षालनं कुर्यात्स्वाध्याये भोजने तथा ॥ १३-१०७-६३॥
kṛtvā mūtrapurīṣe tu rathyāmākramya vā punaḥ |
pādaprakṣālanaṃ kuryātsvādhyāye bhojane tathā || 13-107-63||
MHB 13-107-64
त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्पयन् ।
अदृष्टमद्भिर्निर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते ॥ १३-१०७-६४॥
trīṇi devāḥ pavitrāṇi brāhmaṇānāmakalpayan |
adṛṣṭamadbhirnirṇiktaṃ yacca vācā praśasyate || 13-107-64||
MHB 13-107-65
संयावं कृसरं मांसं शष्कुली पायसं तथा ।
आत्मार्थं न प्रकर्तव्यं देवार्थं तु प्रकल्पयेत् ॥ १३-१०७-६५॥
saṃyāvaṃ kṛsaraṃ māṃsaṃ śaṣkulī pāyasaṃ tathā |
ātmārthaṃ na prakartavyaṃ devārthaṃ tu prakalpayet || 13-107-65||
MHB 13-107-66
नित्यमग्निं परिचरेद्भिक्षां दद्याच्च नित्यदा ।
वाग्यतो दन्तकाष्ठं च नित्यमेव समाचरेत् ।
न चाभ्युदितशायी स्यात्प्रायश्चित्ती तथा भवेत् ॥ १३-१०७-६६॥
nityamagniṃ paricaredbhikṣāṃ dadyācca nityadā |
vāgyato dantakāṣṭhaṃ ca nityameva samācaret |
na cābhyuditaśāyī syātprāyaścittī tathā bhavet || 13-107-66||
MHB 13-107-67
मातापितरमुत्थाय पूर्वमेवाभिवादयेत् ।
आचार्यमथ वाप्येनं तथायुर्विन्दते महत् ॥ १३-१०७-६७॥
mātāpitaramutthāya pūrvamevābhivādayet |
ācāryamatha vāpyenaṃ tathāyurvindate mahat || 13-107-67||
MHB 13-107-68
वर्जयेद्दन्तकाष्ठानि वर्जनीयानि नित्यशः ।
भक्षयेच्छास्त्रदृष्टानि पर्वस्वपि च वर्जयेत् ॥ १३-१०७-६८॥
varjayeddantakāṣṭhāni varjanīyāni nityaśaḥ |
bhakṣayecchāstradṛṣṭāni parvasvapi ca varjayet || 13-107-68||
MHB 13-107-69
उदङ्मुखश्च सततं शौचं कुर्यात्समाहितः ॥ १३-१०७-६९॥
udaṅmukhaśca satataṃ śaucaṃ kuryātsamāhitaḥ || 13-107-69||
MHB 13-107-70
अकृत्वा देवतापूजां नान्यं गच्छेत्कदाचन ।
अन्यत्र तु गुरुं वृद्धं धार्मिकं वा विचक्षणम् ॥ १३-१०७-७०॥
akṛtvā devatāpūjāṃ nānyaṃ gacchetkadācana |
anyatra tu guruṃ vṛddhaṃ dhārmikaṃ vā vicakṣaṇam || 13-107-70||
MHB 13-107-71
अवलोक्यो न चादर्शो मलिनो बुद्धिमत्तरैः ।
न चाज्ञातां स्त्रियं गच्छेद्गर्भिणीं वा कदाचन ॥ १३-१०७-७१॥
avalokyo na cādarśo malino buddhimattaraiḥ |
na cājñātāṃ striyaṃ gacchedgarbhiṇīṃ vā kadācana || 13-107-71||
MHB 13-107-72
उदक्शिरा न स्वपेत तथा प्रत्यक्शिरा न च ।
प्राक्शिरास्तु स्वपेद्विद्वानथ वा दक्षिणाशिराः ॥ १३-१०७-७२॥
udakśirā na svapeta tathā pratyakśirā na ca |
prākśirāstu svapedvidvānatha vā dakṣiṇāśirāḥ || 13-107-72||
MHB 13-107-73
न भग्ने नावदीर्णे वा शयने प्रस्वपेत च ।
नान्तर्धाने न संयुक्ते न च तिर्यक्कदाचन ॥ १३-१०७-७३॥
na bhagne nāvadīrṇe vā śayane prasvapeta ca |
nāntardhāne na saṃyukte na ca tiryakkadācana || 13-107-73||
MHB 13-107-74
न नग्नः कर्हिचित्स्नायान्न निशायां कदाचन ।
स्नात्वा च नावमृज्येत गात्राणि सुविचक्षणः ॥ १३-१०७-७४॥
na nagnaḥ karhicitsnāyānna niśāyāṃ kadācana |
snātvā ca nāvamṛjyeta gātrāṇi suvicakṣaṇaḥ || 13-107-74||
MHB 13-107-75
न चानुलिम्पेदस्नात्वा स्नात्वा वासो न निर्धुनेत् ।
आर्द्र एव तु वासांसि नित्यं सेवेत मानवः ।
स्रजश्च नावकर्षेत न बहिर्धारयेत च ॥ १३-१०७-७५॥
na cānulimpedasnātvā snātvā vāso na nirdhunet |
ārdra eva tu vāsāṃsi nityaṃ seveta mānavaḥ |
srajaśca nāvakarṣeta na bahirdhārayeta ca || 13-107-75||
MHB 13-107-76
रक्तमाल्यं न धार्यं स्याच्छुक्लं धार्यं तु पण्डितैः ।
वर्जयित्वा तु कमलं तथा कुवलयं विभो ॥ १३-१०७-७६॥
raktamālyaṃ na dhāryaṃ syācchuklaṃ dhāryaṃ tu paṇḍitaiḥ |
varjayitvā tu kamalaṃ tathā kuvalayaṃ vibho || 13-107-76||
MHB 13-107-77
रक्तं शिरसि धार्यं तु तथा वानेयमित्यपि ।
काञ्चनी चैव या माला न सा दुष्यति कर्हिचित् ।
स्नातस्य वर्णकं नित्यमार्द्रं दद्याद्विशां पते ॥ १३-१०७-७७॥
raktaṃ śirasi dhāryaṃ tu tathā vāneyamityapi |
kāñcanī caiva yā mālā na sā duṣyati karhicit |
snātasya varṇakaṃ nityamārdraṃ dadyādviśāṃ pate || 13-107-77||
MHB 13-107-78
विपर्ययं न कुर्वीत वाससो बुद्धिमान्नरः ।
तथा नान्यधृतं धार्यं न चापदशमेव च ॥ १३-१०७-७८॥
viparyayaṃ na kurvīta vāsaso buddhimānnaraḥ |
tathā nānyadhṛtaṃ dhāryaṃ na cāpadaśameva ca || 13-107-78||
MHB 13-107-79
अन्यदेव भवेद्वासः शयनीये नरोत्तम ।
अन्यद्रथ्यासु देवानामर्चायामन्यदेव हि ॥ १३-१०७-७९॥
anyadeva bhavedvāsaḥ śayanīye narottama |
anyadrathyāsu devānāmarcāyāmanyadeva hi || 13-107-79||
MHB 13-107-80
प्रियङ्गुचन्दनाभ्यां च बिल्वेन तगरेण च ।
पृथगेवानुलिम्पेत केसरेण च बुद्धिमान् ॥ १३-१०७-८०॥
priyaṅgucandanābhyāṃ ca bilvena tagareṇa ca |
pṛthagevānulimpeta kesareṇa ca buddhimān || 13-107-80||
MHB 13-107-81
उपवासं च कुर्वीत स्नातः शुचिरलंकृतः ।
पर्वकालेषु सर्वेषु ब्रह्मचारी सदा भवेत् ॥ १३-१०७-८१॥
upavāsaṃ ca kurvīta snātaḥ śuciralaṃkṛtaḥ |
parvakāleṣu sarveṣu brahmacārī sadā bhavet || 13-107-81||
MHB 13-107-82
नालीढया परिहतं भक्षयीत कदाचन ।
तथा नोद्धृतसाराणि प्रेक्षतां नाप्रदाय च ॥ १३-१०७-८२॥
nālīḍhayā parihataṃ bhakṣayīta kadācana |
tathā noddhṛtasārāṇi prekṣatāṃ nāpradāya ca || 13-107-82||
MHB 13-107-83
न संनिकृष्टो मेधावी नाशुचिर्न च सत्सु च ।
प्रतिषिद्धान्न धर्मेषु भक्षान्भुञ्जीत पृष्ठतः ॥ १३-१०७-८३॥
na saṃnikṛṣṭo medhāvī nāśucirna ca satsu ca |
pratiṣiddhānna dharmeṣu bhakṣānbhuñjīta pṛṣṭhataḥ || 13-107-83||
MHB 13-107-84
पिप्पलं च वटं चैव शणशाकं तथैव च ।
उदुम्बरं न खादेच्च भवार्थी पुरुषोत्तमः ॥ १३-१०७-८४॥
pippalaṃ ca vaṭaṃ caiva śaṇaśākaṃ tathaiva ca |
udumbaraṃ na khādecca bhavārthī puruṣottamaḥ || 13-107-84||
MHB 13-107-85
आजं गव्यं च यन्मांसं मायूरं चैव वर्जयेत् ।
वर्जयेच्छुष्कमांसं च तथा पर्युषितं च यत् ॥ १३-१०७-८५॥
ājaṃ gavyaṃ ca yanmāṃsaṃ māyūraṃ caiva varjayet |
varjayecchuṣkamāṃsaṃ ca tathā paryuṣitaṃ ca yat || 13-107-85||
MHB 13-107-86
न पाणौ लवणं विद्वान्प्राश्नीयान्न च रात्रिषु ।
दधिसक्तून्न भुञ्जीत वृथामांसं च वर्जयेत् ॥ १३-१०७-८६॥
na pāṇau lavaṇaṃ vidvānprāśnīyānna ca rātriṣu |
dadhisaktūnna bhuñjīta vṛthāmāṃsaṃ ca varjayet || 13-107-86||
MHB 13-107-87
वालेन तु न भुञ्जीत परश्राद्धं तथैव च ।
सायं प्रातश्च भुञ्जीत नान्तराले समाहितः ॥ १३-१०७-८७॥
vālena tu na bhuñjīta paraśrāddhaṃ tathaiva ca |
sāyaṃ prātaśca bhuñjīta nāntarāle samāhitaḥ || 13-107-87||
MHB 13-107-88
वाग्यतो नैकवस्त्रश्च नासंविष्टः कदाचन ।
भूमौ सदैव नाश्नीयान्नानासीनो न शब्दवत् ॥ १३-१०७-८८॥
vāgyato naikavastraśca nāsaṃviṣṭaḥ kadācana |
bhūmau sadaiva nāśnīyānnānāsīno na śabdavat || 13-107-88||
MHB 13-107-89
तोयपूर्वं प्रदायान्नमतिथिभ्यो विशां पते ।
पश्चाद्भुञ्जीत मेधावी न चाप्यन्यमना नरः ॥ १३-१०७-८९॥
toyapūrvaṃ pradāyānnamatithibhyo viśāṃ pate |
paścādbhuñjīta medhāvī na cāpyanyamanā naraḥ || 13-107-89||
MHB 13-107-90
समानमेकपङ्क्त्यां तु भोज्यमन्नं नरेश्वर ।
विषं हालाहलं भुङ्क्ते योऽप्रदाय सुहृज्जने ॥ १३-१०७-९०॥
samānamekapaṅktyāṃ tu bhojyamannaṃ nareśvara |
viṣaṃ hālāhalaṃ bhuṅkte yo'pradāya suhṛjjane || 13-107-90||
MHB 13-107-91
पानीयं पायसं सर्पिर्दधिसक्तुमधून्यपि ।
निरस्य शेषमेतेषां न प्रदेयं तु कस्यचित् ॥ १३-१०७-९१॥
pānīyaṃ pāyasaṃ sarpirdadhisaktumadhūnyapi |
nirasya śeṣameteṣāṃ na pradeyaṃ tu kasyacit || 13-107-91||
MHB 13-107-92
भुञ्जानो मनुजव्याघ्र नैव शङ्कां समाचरेत् ।
दधि चाप्यनुपानं वै न कर्तव्यं भवार्थिना ॥ १३-१०७-९२॥
bhuñjāno manujavyāghra naiva śaṅkāṃ samācaret |
dadhi cāpyanupānaṃ vai na kartavyaṃ bhavārthinā || 13-107-92||
MHB 13-107-93
आचम्य चैव हस्तेन परिस्राव्य तथोदकम् ।
अङ्गुष्ठं चरणस्याथ दक्षिणस्यावसेचयेत् ॥ १३-१०७-९३॥
ācamya caiva hastena parisrāvya tathodakam |
aṅguṣṭhaṃ caraṇasyātha dakṣiṇasyāvasecayet || 13-107-93||
MHB 13-107-94
पाणिं मूर्ध्नि समाधाय स्पृष्ट्वा चाग्निं समाहितः ।
ज्ञातिश्रैष्ठ्यमवाप्नोति प्रयोगकुशलो नरः ॥ १३-१०७-९४॥
pāṇiṃ mūrdhni samādhāya spṛṣṭvā cāgniṃ samāhitaḥ |
jñātiśraiṣṭhyamavāpnoti prayogakuśalo naraḥ || 13-107-94||
MHB 13-107-95
अद्भिः प्राणान्समालभ्य नाभिं पाणितलेन च ।
स्पृशंश्चैव प्रतिष्ठेत न चाप्यार्द्रेण पाणिना ॥ १३-१०७-९५॥
adbhiḥ prāṇānsamālabhya nābhiṃ pāṇitalena ca |
spṛśaṃścaiva pratiṣṭheta na cāpyārdreṇa pāṇinā || 13-107-95||
MHB 13-107-96
अङ्गुष्ठस्यान्तराले च ब्राह्मं तीर्थमुदाहृतम् ।
कनिष्ठिकायाः पश्चात्तु देवतीर्थमिहोच्यते ॥ १३-१०७-९६॥
aṅguṣṭhasyāntarāle ca brāhmaṃ tīrthamudāhṛtam |
kaniṣṭhikāyāḥ paścāttu devatīrthamihocyate || 13-107-96||
MHB 13-107-97
अङ्गुष्ठस्य च यन्मध्यं प्रदेशिन्याश्च भारत ।
तेन पित्र्याणि कुर्वीत स्पृष्ट्वापो न्यायतस्तथा ॥ १३-१०७-९७॥
aṅguṣṭhasya ca yanmadhyaṃ pradeśinyāśca bhārata |
tena pitryāṇi kurvīta spṛṣṭvāpo nyāyatastathā || 13-107-97||
MHB 13-107-98
परापवादं न ब्रूयान्नाप्रियं च कदाचन ।
न मन्युः कश्चिदुत्पाद्यः पुरुषेण भवार्थिना ॥ १३-१०७-९८॥
parāpavādaṃ na brūyānnāpriyaṃ ca kadācana |
na manyuḥ kaścidutpādyaḥ puruṣeṇa bhavārthinā || 13-107-98||
MHB 13-107-99
पतितैस्तु कथां नेच्छेद्दर्शनं चापि वर्जयेत् ।
संसर्गं च न गच्छेत तथायुर्विन्दते महत् ॥ १३-१०७-९९॥
patitaistu kathāṃ neccheddarśanaṃ cāpi varjayet |
saṃsargaṃ ca na gaccheta tathāyurvindate mahat || 13-107-99||
MHB 13-107-100
न दिवा मैथुनं गच्छेन्न कन्यां न च बन्धकीम् ।
न चास्नातां स्त्रियं गच्छेत्तथायुर्विन्दते महत् ॥ १३-१०७-१००॥
na divā maithunaṃ gacchenna kanyāṃ na ca bandhakīm |
na cāsnātāṃ striyaṃ gacchettathāyurvindate mahat || 13-107-100||
MHB 13-107-101
स्वे स्वे तीर्थे समाचम्य कार्ये समुपकल्पिते ।
त्रिः पीत्वापो द्विः प्रमृज्य कृतशौचो भवेन्नरः ॥ १३-१०७-१०१॥
sve sve tīrthe samācamya kārye samupakalpite |
triḥ pītvāpo dviḥ pramṛjya kṛtaśauco bhavennaraḥ || 13-107-101||
MHB 13-107-102
इन्द्रियाणि सकृत्स्पृश्य त्रिरभ्युक्ष्य च मानवः ।
कुर्वीत पित्र्यं दैवं च वेददृष्टेन कर्मणा ॥ १३-१०७-१०२॥
indriyāṇi sakṛtspṛśya trirabhyukṣya ca mānavaḥ |
kurvīta pitryaṃ daivaṃ ca vedadṛṣṭena karmaṇā || 13-107-102||
MHB 13-107-103
ब्राह्मणार्थे च यच्छौचं तच्च मे शृणु कौरव ।
प्रवृत्तं च हितं चोक्त्वा भोजनाद्यन्तयोस्तथा ॥ १३-१०७-१०३॥
brāhmaṇārthe ca yacchaucaṃ tacca me śṛṇu kaurava |
pravṛttaṃ ca hitaṃ coktvā bhojanādyantayostathā || 13-107-103||
MHB 13-107-104
सर्वशौचेषु ब्राह्मेण तीर्थेन समुपस्पृशेत् ।
निष्ठीव्य तु तथा क्षुत्वा स्पृश्यापो हि शुचिर्भवेत् ॥ १३-१०७-१०४॥
sarvaśauceṣu brāhmeṇa tīrthena samupaspṛśet |
niṣṭhīvya tu tathā kṣutvā spṛśyāpo hi śucirbhavet || 13-107-104||
MHB 13-107-105
वृद्धो ज्ञातिस्तथा मित्रं दरिद्रो यो भवेदपि ।
गृहे वासयितव्यास्ते धन्यमायुष्यमेव च ॥ १३-१०७-१०५॥
vṛddho jñātistathā mitraṃ daridro yo bhavedapi |
gṛhe vāsayitavyāste dhanyamāyuṣyameva ca || 13-107-105||
MHB 13-107-106
गृहे पारावता धन्याः शुकाश्च सहसारिकाः ।
गृहेष्वेते न पापाय तथा वै तैलपायिकाः ॥ १३-१०७-१०६॥
gṛhe pārāvatā dhanyāḥ śukāśca sahasārikāḥ |
gṛheṣvete na pāpāya tathā vai tailapāyikāḥ || 13-107-106||
MHB 13-107-107
उद्दीपकाश्च गृध्राश्च कपोता भ्रमरास्तथा ।
निविशेयुर्यदा तत्र शान्तिमेव तदाचरेत् ॥ १३-१०७-१०७॥
uddīpakāśca gṛdhrāśca kapotā bhramarāstathā |
niviśeyuryadā tatra śāntimeva tadācaret || 13-107-107||
MHB 13-107-108
अमङ्गल्यानि चैतानि तथाक्रोशो महात्मनाम् ।
महात्मनां च गुह्यानि न वक्तव्यानि कर्हिचित् ॥ १३-१०७-१०८॥
amaṅgalyāni caitāni tathākrośo mahātmanām |
mahātmanāṃ ca guhyāni na vaktavyāni karhicit || 13-107-108||
MHB 13-107-109
अगम्याश्च न गच्छेत राजपत्नीः सखीस्तथा ।
वैद्यानां बालवृद्धानां भृत्यानां च युधिष्ठिर ॥ १३-१०७-१०९॥
agamyāśca na gaccheta rājapatnīḥ sakhīstathā |
vaidyānāṃ bālavṛddhānāṃ bhṛtyānāṃ ca yudhiṣṭhira || 13-107-109||
MHB 13-107-110
बन्धूनां ब्राह्मणानां च तथा शारणिकस्य च ।
संबन्धिनां च राजेन्द्र तथायुर्विन्दते महत् ॥ १३-१०७-११०॥
bandhūnāṃ brāhmaṇānāṃ ca tathā śāraṇikasya ca |
saṃbandhināṃ ca rājendra tathāyurvindate mahat || 13-107-110||
MHB 13-107-111
ब्राह्मणस्थपतिभ्यां च निर्मितं यन्निवेशनम् ।
तदावसेत्सदा प्राज्ञो भवार्थी मनुजेश्वर ॥ १३-१०७-१११॥
brāhmaṇasthapatibhyāṃ ca nirmitaṃ yanniveśanam |
tadāvasetsadā prājño bhavārthī manujeśvara || 13-107-111||
MHB 13-107-112
संध्यायां न स्वपेद्राजन्विद्यां न च समाचरेत् ।
न भुञ्जीत च मेधावी तथायुर्विन्दते महत् ॥ १३-१०७-११२॥
saṃdhyāyāṃ na svapedrājanvidyāṃ na ca samācaret |
na bhuñjīta ca medhāvī tathāyurvindate mahat || 13-107-112||
MHB 13-107-113
नक्तं न कुर्यात्पित्र्याणि भुक्त्वा चैव प्रसाधनम् ।
पानीयस्य क्रिया नक्तं न कार्या भूतिमिच्छता ॥ १३-१०७-११३॥
naktaṃ na kuryātpitryāṇi bhuktvā caiva prasādhanam |
pānīyasya kriyā naktaṃ na kāryā bhūtimicchatā || 13-107-113||
MHB 13-107-114
वर्जनीयाश्च वै नित्यं सक्तवो निशि भारत ।
शेषाणि चावदातानि पानीयं चैव भोजने ॥ १३-१०७-११४॥
varjanīyāśca vai nityaṃ saktavo niśi bhārata |
śeṣāṇi cāvadātāni pānīyaṃ caiva bhojane || 13-107-114||
MHB 13-107-115
सौहित्यं च न कर्तव्यं रात्रौ नैव समाचरेत् ।
द्विजच्छेदं न कुर्वीत भुक्त्वा न च समाचरेत् ॥ १३-१०७-११५॥
sauhityaṃ ca na kartavyaṃ rātrau naiva samācaret |
dvijacchedaṃ na kurvīta bhuktvā na ca samācaret || 13-107-115||
MHB 13-107-116
महाकुलप्रसूतां च प्रशस्तां लक्षणैस्तथा ।
वयःस्थां च महाप्राज्ञ कन्यामावोढुमर्हति ॥ १३-१०७-११६॥
mahākulaprasūtāṃ ca praśastāṃ lakṣaṇaistathā |
vayaḥsthāṃ ca mahāprājña kanyāmāvoḍhumarhati || 13-107-116||
MHB 13-107-117
अपत्यमुत्पाद्य ततः प्रतिष्ठाप्य कुलं तथा ।
पुत्राः प्रदेया ज्ञानेषु कुलधर्मेषु भारत ॥ १३-१०७-११७॥
apatyamutpādya tataḥ pratiṣṭhāpya kulaṃ tathā |
putrāḥ pradeyā jñāneṣu kuladharmeṣu bhārata || 13-107-117||
MHB 13-107-118
कन्या चोत्पाद्य दातव्या कुलपुत्राय धीमते ।
पुत्रा निवेश्याश्च कुलाद्भृत्या लभ्याश्च भारत ॥ १३-१०७-११८॥
kanyā cotpādya dātavyā kulaputrāya dhīmate |
putrā niveśyāśca kulādbhṛtyā labhyāśca bhārata || 13-107-118||
MHB 13-107-119
शिरःस्नातोऽथ कुर्वीत दैवं पित्र्यमथापि च ।
नक्षत्रे न च कुर्वीत यस्मिञ्जातो भवेन्नरः ।
न प्रोष्ठपदयोः कार्यं तथाग्नेये च भारत ॥ १३-१०७-११९॥
śiraḥsnāto'tha kurvīta daivaṃ pitryamathāpi ca |
nakṣatre na ca kurvīta yasmiñjāto bhavennaraḥ |
na proṣṭhapadayoḥ kāryaṃ tathāgneye ca bhārata || 13-107-119||
MHB 13-107-120
दारुणेषु च सर्वेषु प्रत्यहं च विवर्जयेत् ।
ज्योतिषे यानि चोक्तानि तानि सर्वाणि वर्जयेत् ॥ १३-१०७-१२०॥
dāruṇeṣu ca sarveṣu pratyahaṃ ca vivarjayet |
jyotiṣe yāni coktāni tāni sarvāṇi varjayet || 13-107-120||
MHB 13-107-121
प्राङ्मुखः श्मश्रुकर्माणि कारयेत समाहितः ।
उदङ्मुखो वा राजेन्द्र तथायुर्विन्दते महत् ॥ १३-१०७-१२१॥
prāṅmukhaḥ śmaśrukarmāṇi kārayeta samāhitaḥ |
udaṅmukho vā rājendra tathāyurvindate mahat || 13-107-121||
MHB 13-107-122
परिवादं न च ब्रूयात्परेषामात्मनस्तथा ।
परिवादो न धर्माय प्रोच्यते भरतर्षभ ॥ १३-१०७-१२२॥
parivādaṃ na ca brūyātpareṣāmātmanastathā |
parivādo na dharmāya procyate bharatarṣabha || 13-107-122||
MHB 13-107-123
वर्जयेद्व्यङ्गिनीं नारीं तथा कन्यां नरोत्तम ।
समार्षां व्यङ्गितां चैव मातुः स्वकुलजां तथा ॥ १३-१०७-१२३॥
varjayedvyaṅginīṃ nārīṃ tathā kanyāṃ narottama |
samārṣāṃ vyaṅgitāṃ caiva mātuḥ svakulajāṃ tathā || 13-107-123||
MHB 13-107-124
वृद्धां प्रव्रजितां चैव तथैव च पतिव्रताम् ।
तथातिकृष्णवर्णां च वर्णोत्कृष्टां च वर्जयेत् ॥ १३-१०७-१२४॥
vṛddhāṃ pravrajitāṃ caiva tathaiva ca pativratām |
tathātikṛṣṇavarṇāṃ ca varṇotkṛṣṭāṃ ca varjayet || 13-107-124||
MHB 13-107-125
अयोनिं च वियोनिं च न गच्छेत विचक्षणः ।
पिङ्गलां कुष्ठिनीं नारीं न त्वमावोढुमर्हसि ॥ १३-१०७-१२५॥
ayoniṃ ca viyoniṃ ca na gaccheta vicakṣaṇaḥ |
piṅgalāṃ kuṣṭhinīṃ nārīṃ na tvamāvoḍhumarhasi || 13-107-125||
MHB 13-107-126
अपस्मारिकुले जातां निहीनां चैव वर्जयेत् ।
श्वित्रिणां च कुले जातां त्रयाणां मनुजेश्वर ॥ १३-१०७-१२६॥
apasmārikule jātāṃ nihīnāṃ caiva varjayet |
śvitriṇāṃ ca kule jātāṃ trayāṇāṃ manujeśvara || 13-107-126||
MHB 13-107-127
लक्षणैरन्विता या च प्रशस्ता या च लक्षणैः ।
मनोज्ञा दर्शनीया च तां भवान्वोढुमर्हति ॥ १३-१०७-१२७॥
lakṣaṇairanvitā yā ca praśastā yā ca lakṣaṇaiḥ |
manojñā darśanīyā ca tāṃ bhavānvoḍhumarhati || 13-107-127||
MHB 13-107-128
महाकुले निवेष्टव्यं सदृशे वा युधिष्ठिर ।
अवरा पतिता चैव न ग्राह्या भूतिमिच्छता ॥ १३-१०७-१२८॥
mahākule niveṣṭavyaṃ sadṛśe vā yudhiṣṭhira |
avarā patitā caiva na grāhyā bhūtimicchatā || 13-107-128||
MHB 13-107-129
अग्नीनुत्पाद्य यत्नेन क्रियाः सुविहिताश्च याः ।
वेदेषु ब्राह्मणैः प्रोक्तास्ताश्च सर्वाः समाचरेत् ॥ १३-१०७-१२९॥
agnīnutpādya yatnena kriyāḥ suvihitāśca yāḥ |
vedeṣu brāhmaṇaiḥ proktāstāśca sarvāḥ samācaret || 13-107-129||
MHB 13-107-130
न चेर्ष्या स्त्रीषु कर्तव्या दारा रक्ष्याश्च सर्वशः ।
अनायुष्या भवेदीर्ष्या तस्मादीर्ष्यां विवर्जयेत् ॥ १३-१०७-१३०॥
na cerṣyā strīṣu kartavyā dārā rakṣyāśca sarvaśaḥ |
anāyuṣyā bhavedīrṣyā tasmādīrṣyāṃ vivarjayet || 13-107-130||
MHB 13-107-131
अनायुष्यो दिवास्वप्नस्तथाभ्युदितशायिता ।
प्रातर्निशायां च तथा ये चोच्छिष्टाः स्वपन्ति वै ॥ १३-१०७-१३१॥
anāyuṣyo divāsvapnastathābhyuditaśāyitā |
prātarniśāyāṃ ca tathā ye cocchiṣṭāḥ svapanti vai || 13-107-131||
MHB 13-107-132
पारदार्यमनायुष्यं नापितोच्छिष्टता तथा ।
यत्नतो वै न कर्तव्यमभ्यासश्चैव भारत ॥ १३-१०७-१३२॥
pāradāryamanāyuṣyaṃ nāpitocchiṣṭatā tathā |
yatnato vai na kartavyamabhyāsaścaiva bhārata || 13-107-132||
MHB 13-107-133
संध्यां न भुञ्जेन्न स्नायान्न पुरीषं समुत्सृजेत् ।
प्रयतश्च भवेत्तस्यां न च किंचित्समाचरेत् ॥ १३-१०७-१३३॥
saṃdhyāṃ na bhuñjenna snāyānna purīṣaṃ samutsṛjet |
prayataśca bhavettasyāṃ na ca kiṃcitsamācaret || 13-107-133||
MHB 13-107-134
ब्राह्मणान्पूजयेच्चापि तथा स्नात्वा नराधिप ।
देवांश्च प्रणमेत्स्नातो गुरूंश्चाप्यभिवादयेत् ॥ १३-१०७-१३४॥
brāhmaṇānpūjayeccāpi tathā snātvā narādhipa |
devāṃśca praṇametsnāto gurūṃścāpyabhivādayet || 13-107-134||
MHB 13-107-135
अनिमन्त्रितो न गच्छेत यज्ञं गच्छेत्तु दर्शकः ।
अनिमन्त्रिते ह्यनायुष्यं गमनं तत्र भारत ॥ १३-१०७-१३५॥
animantrito na gaccheta yajñaṃ gacchettu darśakaḥ |
animantrite hyanāyuṣyaṃ gamanaṃ tatra bhārata || 13-107-135||
MHB 13-107-136
न चैकेन परिव्राज्यं न गन्तव्यं तथा निशि ।
अनागतायां संध्यायां पश्चिमायां गृहे वसेत् ॥ १३-१०७-१३६॥
na caikena parivrājyaṃ na gantavyaṃ tathā niśi |
anāgatāyāṃ saṃdhyāyāṃ paścimāyāṃ gṛhe vaset || 13-107-136||
MHB 13-107-137
मातुः पितुर्गुरूणां च कार्यमेवानुशासनम् ।
हितं वाप्यहितं वापि न विचार्यं नरर्षभ ॥ १३-१०७-१३७॥
mātuḥ piturgurūṇāṃ ca kāryamevānuśāsanam |
hitaṃ vāpyahitaṃ vāpi na vicāryaṃ nararṣabha || 13-107-137||
MHB 13-107-138
धनुर्वेदे च वेदे च यत्नः कार्यो नराधिप ।
हस्तिपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च रथचर्यासु चैव ह ।
यत्नवान्भव राजेन्द्र यत्नवान्सुखमेधते ॥ १३-१०७-१३८॥
dhanurvede ca vede ca yatnaḥ kāryo narādhipa |
hastipṛṣṭhe'śvapṛṣṭhe ca rathacaryāsu caiva ha |
yatnavānbhava rājendra yatnavānsukhamedhate || 13-107-138||
MHB 13-107-139
अप्रधृष्यश्च शत्रूणां भृत्यानां स्वजनस्य च ।
प्रजापालनयुक्तश्च न क्षतिं लभते क्वचित् ॥ १३-१०७-१३९॥
apradhṛṣyaśca śatrūṇāṃ bhṛtyānāṃ svajanasya ca |
prajāpālanayuktaśca na kṣatiṃ labhate kvacit || 13-107-139||
MHB 13-107-140
युक्तिशास्त्रं च ते ज्ञेयं शब्दशास्त्रं च भारत ।
गन्धर्वशास्त्रं च कलाः परिज्ञेया नराधिप ॥ १३-१०७-१४०॥
yuktiśāstraṃ ca te jñeyaṃ śabdaśāstraṃ ca bhārata |
gandharvaśāstraṃ ca kalāḥ parijñeyā narādhipa || 13-107-140||
MHB 13-107-141
पुराणमितिहासाश्च तथाख्यानानि यानि च ।
महात्मनां च चरितं श्रोतव्यं नित्यमेव ते ॥ १३-१०७-१४१॥
purāṇamitihāsāśca tathākhyānāni yāni ca |
mahātmanāṃ ca caritaṃ śrotavyaṃ nityameva te || 13-107-141||
MHB 13-107-142
पत्नीं रजस्वलां चैव नाभिगच्छेन्न चाह्वयेत् ।
स्नातां चतुर्थे दिवसे रात्रौ गच्छेद्विचक्षणः ॥ १३-१०७-१४२॥
patnīṃ rajasvalāṃ caiva nābhigacchenna cāhvayet |
snātāṃ caturthe divase rātrau gacchedvicakṣaṇaḥ || 13-107-142||
MHB 13-107-143
पञ्चमे दिवसे नारी षष्ठेऽहनि पुमान्भवेत् ।
एतेन विधिना पत्नीमुपगच्छेत पण्डितः ॥ १३-१०७-१४३॥
pañcame divase nārī ṣaṣṭhe'hani pumānbhavet |
etena vidhinā patnīmupagaccheta paṇḍitaḥ || 13-107-143||
MHB 13-107-144
ज्ञातिसंबन्धिमित्राणि पूजनीयानि नित्यशः ।
यष्टव्यं च यथाशक्ति यज्ञैर्विविधदक्षिणैः ।
अतऊर्ध्वमरण्यं च सेवितव्यं नराधिप ॥ १३-१०७-१४४॥
jñātisaṃbandhimitrāṇi pūjanīyāni nityaśaḥ |
yaṣṭavyaṃ ca yathāśakti yajñairvividhadakṣiṇaiḥ |
ataūrdhvamaraṇyaṃ ca sevitavyaṃ narādhipa || 13-107-144||
MHB 13-107-145
एष ते लक्षणोद्देश आयुष्याणां प्रकीर्तितः ।
शेषस्त्रैविद्यवृद्धेभ्यः प्रत्याहार्यो युधिष्ठिर ॥ १३-१०७-१४५॥
eṣa te lakṣaṇoddeśa āyuṣyāṇāṃ prakīrtitaḥ |
śeṣastraividyavṛddhebhyaḥ pratyāhāryo yudhiṣṭhira || 13-107-145||
MHB 13-107-146
आचारो भूतिजनन आचारः कीर्तिवर्धनः ।
आचाराद्वर्धते ह्यायुराचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ १३-१०७-१४६॥
ācāro bhūtijanana ācāraḥ kīrtivardhanaḥ |
ācārādvardhate hyāyurācāro hantyalakṣaṇam || 13-107-146||
MHB 13-107-147
आगमानां हि सर्वेषामाचारः श्रेष्ठ उच्यते ।
आचारप्रभवो धर्मो धर्मादायुर्विवर्धते ॥ १३-१०७-१४७॥
āgamānāṃ hi sarveṣāmācāraḥ śreṣṭha ucyate |
ācāraprabhavo dharmo dharmādāyurvivardhate || 13-107-147||
MHB 13-107-148
एतद्यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं स्वस्त्ययनं महत् ।
अनुकम्पता सर्ववर्णान्ब्रह्मणा समुदाहृतम् ॥ १३-१०७-१४८॥
etadyaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ svastyayanaṃ mahat |
anukampatā sarvavarṇānbrahmaṇā samudāhṛtam || 13-107-148||
Adhyaya: 108/154 (19)
MHB 13-108-1
युधिष्ठिर उवाच ।
यथा ज्येष्ठः कनिष्ठेषु वर्तते भरतर्षभ ।
कनिष्ठाश्च यथा ज्येष्ठे वर्तेरंस्तद्ब्रवीहि मे ॥ १३-१०८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yathā jyeṣṭhaḥ kaniṣṭheṣu vartate bharatarṣabha |
kaniṣṭhāśca yathā jyeṣṭhe varteraṃstadbravīhi me || 13-108-1||
MHB 13-108-2
भीष्म उवाच ।
ज्येष्ठवत्तात वर्तस्व ज्येष्ठो हि सततं भवान् ।
गुरोर्गरीयसी वृत्तिर्या चेच्छिष्यस्य भारत ॥ १३-१०८-२॥
bhīṣma uvāca |
jyeṣṭhavattāta vartasva jyeṣṭho hi satataṃ bhavān |
gurorgarīyasī vṛttiryā cecchiṣyasya bhārata || 13-108-2||
MHB 13-108-3
न गुरावकृतप्रज्ञे शक्यं शिष्येण वर्तितुम् ।
गुरोर्हि दीर्घदर्शित्वं यत्तच्छिष्यस्य भारत ॥ १३-१०८-३॥
na gurāvakṛtaprajñe śakyaṃ śiṣyeṇa vartitum |
gurorhi dīrghadarśitvaṃ yattacchiṣyasya bhārata || 13-108-3||
MHB 13-108-4
अन्धः स्यादन्धवेलायां जडः स्यादपि वा बुधः ।
परिहारेण तद्ब्रूयाद्यस्तेषां स्याद्व्यतिक्रमः ॥ १३-१०८-४॥
andhaḥ syādandhavelāyāṃ jaḍaḥ syādapi vā budhaḥ |
parihāreṇa tadbrūyādyasteṣāṃ syādvyatikramaḥ || 13-108-4||
MHB 13-108-5
प्रत्यक्षं भिन्नहृदया भेदयेयुः कृतं नराः ।
श्रियाभितप्ताः कौन्तेय भेदकामास्तथारयः ॥ १३-१०८-५॥
pratyakṣaṃ bhinnahṛdayā bhedayeyuḥ kṛtaṃ narāḥ |
śriyābhitaptāḥ kaunteya bhedakāmāstathārayaḥ || 13-108-5||
MHB 13-108-6
ज्येष्ठः कुलं वर्धयति विनाशयति वा पुनः ।
हन्ति सर्वमपि ज्येष्ठः कुलं यत्रावजायते ॥ १३-१०८-६॥
jyeṣṭhaḥ kulaṃ vardhayati vināśayati vā punaḥ |
hanti sarvamapi jyeṣṭhaḥ kulaṃ yatrāvajāyate || 13-108-6||
MHB 13-108-7
अथ यो विनिकुर्वीत ज्येष्ठो भ्राता यवीयसः ।
अज्येष्ठः स्यादभागश्च नियम्यो राजभिश्च सः ॥ १३-१०८-७॥
atha yo vinikurvīta jyeṣṭho bhrātā yavīyasaḥ |
ajyeṣṭhaḥ syādabhāgaśca niyamyo rājabhiśca saḥ || 13-108-7||
MHB 13-108-8
निकृती हि नरो लोकान्पापान्गच्छत्यसंशयम् ।
विदुलस्येव तत्पुष्पं मोघं जनयितुः स्मृतम् ॥ १३-१०८-८॥
nikṛtī hi naro lokānpāpāngacchatyasaṃśayam |
vidulasyeva tatpuṣpaṃ moghaṃ janayituḥ smṛtam || 13-108-8||
MHB 13-108-9
सर्वानर्थः कुले यत्र जायते पापपूरुषः ।
अकीर्तिं जनयत्येव कीर्तिमन्तर्दधाति च ॥ १३-१०८-९॥
sarvānarthaḥ kule yatra jāyate pāpapūruṣaḥ |
akīrtiṃ janayatyeva kīrtimantardadhāti ca || 13-108-9||
MHB 13-108-10
सर्वे चापि विकर्मस्था भागं नार्हन्ति सोदराः ।
नाप्रदाय कनिष्ठेभ्यो ज्येष्ठः कुर्वीत यौतकम् ॥ १३-१०८-१०॥
sarve cāpi vikarmasthā bhāgaṃ nārhanti sodarāḥ |
nāpradāya kaniṣṭhebhyo jyeṣṭhaḥ kurvīta yautakam || 13-108-10||
MHB 13-108-11
अनुजं हि पितुर्दायो जङ्घाश्रमफलोऽध्वगः ।
स्वयमीहितलब्धं तु नाकामो दातुमर्हति ॥ १३-१०८-११॥
anujaṃ hi piturdāyo jaṅghāśramaphalo'dhvagaḥ |
svayamīhitalabdhaṃ tu nākāmo dātumarhati || 13-108-11||
MHB 13-108-12
भ्रातॄणामविभक्तानामुत्थानमपि चेत्सह ।
न पुत्रभागं विषमं पिता दद्यात्कथंचन ॥ १३-१०८-१२॥
bhrātṝṇāmavibhaktānāmutthānamapi cetsaha |
na putrabhāgaṃ viṣamaṃ pitā dadyātkathaṃcana || 13-108-12||
MHB 13-108-13
न ज्येष्ठानवमन्येत दुष्कृतः सुकृतोऽपि वा ।
यदि स्त्री यद्यवरजः श्रेयः पश्येत्तथाचरेत् ।
धर्मं हि श्रेय इत्याहुरिति धर्मविदो विदुः ॥ १३-१०८-१३॥
na jyeṣṭhānavamanyeta duṣkṛtaḥ sukṛto'pi vā |
yadi strī yadyavarajaḥ śreyaḥ paśyettathācaret |
dharmaṃ hi śreya ityāhuriti dharmavido viduḥ || 13-108-13||
MHB 13-108-14
दशाचार्यानुपाध्याय उपाध्यायान्पिता दश ।
दश चैव पितॄन्माता सर्वां वा पृथिवीमपि ॥ १३-१०८-१४॥
daśācāryānupādhyāya upādhyāyānpitā daśa |
daśa caiva pitṝnmātā sarvāṃ vā pṛthivīmapi || 13-108-14||
MHB 13-108-15
गौरवेणाभिभवति नास्ति मातृसमो गुरुः ।
माता गरीयसी यच्च तेनैतां मन्यते जनः ॥ १३-१०८-१५॥
gauraveṇābhibhavati nāsti mātṛsamo guruḥ |
mātā garīyasī yacca tenaitāṃ manyate janaḥ || 13-108-15||
MHB 13-108-16
ज्येष्ठो भ्राता पितृसमो मृते पितरि भारत ।
स ह्येषां वृत्तिदाता स्यात्स चैतान्परिपालयेत् ॥ १३-१०८-१६॥
jyeṣṭho bhrātā pitṛsamo mṛte pitari bhārata |
sa hyeṣāṃ vṛttidātā syātsa caitānparipālayet || 13-108-16||
MHB 13-108-17
कनिष्ठास्तं नमस्येरन्सर्वे छन्दानुवर्तिनः ।
तमेव चोपजीवेरन्यथैव पितरं तथा ॥ १३-१०८-१७॥
kaniṣṭhāstaṃ namasyeransarve chandānuvartinaḥ |
tameva copajīveranyathaiva pitaraṃ tathā || 13-108-17||
MHB 13-108-18
शरीरमेतौ सृजतः पिता माता च भारत ।
आचार्यशास्ता या जातिः सा सत्या साजरामरा ॥ १३-१०८-१८॥
śarīrametau sṛjataḥ pitā mātā ca bhārata |
ācāryaśāstā yā jātiḥ sā satyā sājarāmarā || 13-108-18||
MHB 13-108-19
ज्येष्ठा मातृसमा चापि भगिनी भरतर्षभ ।
भ्रातुर्भार्या च तद्वत्स्याद्यस्या बाल्ये स्तनं पिबेत् ॥ १३-१०८-१९॥
jyeṣṭhā mātṛsamā cāpi bhaginī bharatarṣabha |
bhrāturbhāryā ca tadvatsyādyasyā bālye stanaṃ pibet || 13-108-19||
Adhyaya: 109/154 (69)
MHB 13-109-1
युधिष्ठिर उवाच ।
सर्वेषामेव वर्णानां म्लेच्छानां च पितामह ।
उपवासे मतिरियं कारणं च न विद्महे ॥ १३-१०९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
sarveṣāmeva varṇānāṃ mlecchānāṃ ca pitāmaha |
upavāse matiriyaṃ kāraṇaṃ ca na vidmahe || 13-109-1||
MHB 13-109-2
ब्रह्मक्षत्रेण नियमाश्चर्तव्या इति नः श्रुतम् ।
उपवासे कथं तेषां कृत्यमस्ति पितामह ॥ १३-१०९-२॥
brahmakṣatreṇa niyamāścartavyā iti naḥ śrutam |
upavāse kathaṃ teṣāṃ kṛtyamasti pitāmaha || 13-109-2||
MHB 13-109-3
नियमं चोपवासानां सर्वेषां ब्रूहि पार्थिव ।
अवाप्नोति गतिं कां च उपवासपरायणः ॥ १३-१०९-३॥
niyamaṃ copavāsānāṃ sarveṣāṃ brūhi pārthiva |
avāpnoti gatiṃ kāṃ ca upavāsaparāyaṇaḥ || 13-109-3||
MHB 13-109-4
उपवासः परं पुण्यमुपवासः परायणम् ।
उपोष्येह नरश्रेष्ठ किं फलं प्रतिपद्यते ॥ १३-१०९-४॥
upavāsaḥ paraṃ puṇyamupavāsaḥ parāyaṇam |
upoṣyeha naraśreṣṭha kiṃ phalaṃ pratipadyate || 13-109-4||
MHB 13-109-5
अधर्मान्मुच्यते केन धर्ममाप्नोति वै कथम् ।
स्वर्गं पुण्यं च लभते कथं भरतसत्तम ॥ १३-१०९-५॥
adharmānmucyate kena dharmamāpnoti vai katham |
svargaṃ puṇyaṃ ca labhate kathaṃ bharatasattama || 13-109-5||
MHB 13-109-6
उपोष्य चापि किं तेन प्रदेयं स्यान्नराधिप ।
धर्मेण च सुखानर्थाँल्लभेद्येन ब्रवीहि तम् ॥ १३-१०९-६॥
upoṣya cāpi kiṃ tena pradeyaṃ syānnarādhipa |
dharmeṇa ca sukhānarthā~llabhedyena bravīhi tam || 13-109-6||
MHB 13-109-7
वैशंपायन उवाच ।
एवं ब्रुवाणं कौन्तेयं धर्मज्ञं धर्मतत्त्ववित् ।
धर्मपुत्रमिदं वाक्यं भीष्मः शांतनवोऽब्रवीत् ॥ १३-१०९-७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ bruvāṇaṃ kaunteyaṃ dharmajñaṃ dharmatattvavit |
dharmaputramidaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo'bravīt || 13-109-7||
MHB 13-109-8
इदं खलु महाराज श्रुतमासीत्पुरातनम् ।
उपवासविधौ श्रेष्ठा ये गुणा भरतर्षभ ॥ १३-१०९-८॥
idaṃ khalu mahārāja śrutamāsītpurātanam |
upavāsavidhau śreṣṭhā ye guṇā bharatarṣabha || 13-109-8||
MHB 13-109-9
प्राजापत्यं ह्यङ्गिरसं पृष्टवानस्मि भारत ।
यथा मां त्वं तथैवाहं पृष्टवांस्तं तपोधनम् ॥ १३-१०९-९॥
prājāpatyaṃ hyaṅgirasaṃ pṛṣṭavānasmi bhārata |
yathā māṃ tvaṃ tathaivāhaṃ pṛṣṭavāṃstaṃ tapodhanam || 13-109-9||
MHB 13-109-10
प्रश्नमेतं मया पृष्टो भगवानग्निसंभवः ।
उपवासविधिं पुण्यमाचष्ट भरतर्षभ ॥ १३-१०९-१०॥
praśnametaṃ mayā pṛṣṭo bhagavānagnisaṃbhavaḥ |
upavāsavidhiṃ puṇyamācaṣṭa bharatarṣabha || 13-109-10||
MHB 13-109-11
अङ्गिरा उवाच ।
ब्रह्मक्षत्रे त्रिरात्रं तु विहितं कुरुनन्दन ।
द्विस्त्रिरात्रमथैवात्र निर्दिष्टं पुरुषर्षभ ॥ १३-१०९-११॥
aṅgirā uvāca |
brahmakṣatre trirātraṃ tu vihitaṃ kurunandana |
dvistrirātramathaivātra nirdiṣṭaṃ puruṣarṣabha || 13-109-11||
MHB 13-109-12
वैश्यशूद्रौ तु यौ मोहादुपवासं प्रकुर्वते ।
त्रिरात्रं द्विस्त्रिरात्रं वा तयोः पुष्टिर्न विद्यते ॥ १३-१०९-१२॥
vaiśyaśūdrau tu yau mohādupavāsaṃ prakurvate |
trirātraṃ dvistrirātraṃ vā tayoḥ puṣṭirna vidyate || 13-109-12||
MHB 13-109-13
चतुर्थभक्तक्षपणं वैश्यशूद्रे विधीयते ।
त्रिरात्रं न तु धर्मज्ञैर्विहितं ब्रह्मवादिभिः ॥ १३-१०९-१३॥
caturthabhaktakṣapaṇaṃ vaiśyaśūdre vidhīyate |
trirātraṃ na tu dharmajñairvihitaṃ brahmavādibhiḥ || 13-109-13||
MHB 13-109-14
पञ्चम्यां चैव षष्ठ्यां च पौर्णमास्यां च भारत ।
क्षमावान्रूपसंपन्नः श्रुतवांश्चैव जायते ॥ १३-१०९-१४॥
pañcamyāṃ caiva ṣaṣṭhyāṃ ca paurṇamāsyāṃ ca bhārata |
kṣamāvānrūpasaṃpannaḥ śrutavāṃścaiva jāyate || 13-109-14||
MHB 13-109-15
नानपत्यो भवेत्प्राज्ञो दरिद्रो वा कदाचन ।
यजिष्णुः पञ्चमीं षष्ठीं क्षपेद्यो भोजयेद्द्विजान् ॥ १३-१०९-१५॥
nānapatyo bhavetprājño daridro vā kadācana |
yajiṣṇuḥ pañcamīṃ ṣaṣṭhīṃ kṣapedyo bhojayeddvijān || 13-109-15||
MHB 13-109-16
अष्टमीमथ कौन्तेय शुक्लपक्षे चतुर्दशीम् ।
उपोष्य व्याधिरहितो वीर्यवानभिजायते ॥ १३-१०९-१६॥
aṣṭamīmatha kaunteya śuklapakṣe caturdaśīm |
upoṣya vyādhirahito vīryavānabhijāyate || 13-109-16||
MHB 13-109-17
मार्गशीर्षं तु यो मासमेकभक्तेन संक्षिपेत् ।
भोजयेच्च द्विजान्भक्त्या स मुच्येद्व्याधिकिल्बिषैः ॥ १३-१०९-१७॥
mārgaśīrṣaṃ tu yo māsamekabhaktena saṃkṣipet |
bhojayecca dvijānbhaktyā sa mucyedvyādhikilbiṣaiḥ || 13-109-17||
MHB 13-109-18
सर्वकल्याणसंपूर्णः सर्वौषधिसमन्वितः ।
कृषिभागी बहुधनो बहुपुत्रश्च जायते ॥ १३-१०९-१८॥
sarvakalyāṇasaṃpūrṇaḥ sarvauṣadhisamanvitaḥ |
kṛṣibhāgī bahudhano bahuputraśca jāyate || 13-109-18||
MHB 13-109-19
पौषमासं तु कौन्तेय भक्तेनैकेन यः क्षपेत् ।
सुभगो दर्शनीयश्च यशोभागी च जायते ॥ १३-१०९-१९॥
pauṣamāsaṃ tu kaunteya bhaktenaikena yaḥ kṣapet |
subhago darśanīyaśca yaśobhāgī ca jāyate || 13-109-19||
MHB 13-109-20
पितृभक्तो माघमासमेकभक्तेन यः क्षपेत् ।
श्रीमत्कुले ज्ञातिमध्ये स महत्त्वं प्रपद्यते ॥ १३-१०९-२०॥
pitṛbhakto māghamāsamekabhaktena yaḥ kṣapet |
śrīmatkule jñātimadhye sa mahattvaṃ prapadyate || 13-109-20||
MHB 13-109-21
भगदैवं तु यो मासमेकभक्तेन यः क्षपेत् ।
स्त्रीषु वल्लभतां याति वश्याश्चास्य भवन्ति ताः ॥ १३-१०९-२१॥
bhagadaivaṃ tu yo māsamekabhaktena yaḥ kṣapet |
strīṣu vallabhatāṃ yāti vaśyāścāsya bhavanti tāḥ || 13-109-21||
MHB 13-109-22
चैत्रं तु नियतो मासमेकभक्तेन यः क्षपेत् ।
सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले महति जायते ॥ १३-१०९-२२॥
caitraṃ tu niyato māsamekabhaktena yaḥ kṣapet |
suvarṇamaṇimuktāḍhye kule mahati jāyate || 13-109-22||
MHB 13-109-23
निस्तरेदेकभक्तेन वैशाखं यो जितेन्द्रियः ।
नरो वा यदि वा नारी ज्ञातीनां श्रेष्ठतां व्रजेत् ॥ १३-१०९-२३॥
nistaredekabhaktena vaiśākhaṃ yo jitendriyaḥ |
naro vā yadi vā nārī jñātīnāṃ śreṣṭhatāṃ vrajet || 13-109-23||
MHB 13-109-24
ज्येष्ठामूलं तु यो मासमेकभक्तेन संक्षपेत् ।
ऐश्वर्यमतुलं श्रेष्ठं पुमान्स्त्री वाभिजायते ॥ १३-१०९-२४॥
jyeṣṭhāmūlaṃ tu yo māsamekabhaktena saṃkṣapet |
aiśvaryamatulaṃ śreṣṭhaṃ pumānstrī vābhijāyate || 13-109-24||
MHB 13-109-25
आषाढमेकभक्तेन स्थित्वा मासमतन्द्रितः ।
बहुधान्यो बहुधनो बहुपुत्रश्च जायते ॥ १३-१०९-२५॥
āṣāḍhamekabhaktena sthitvā māsamatandritaḥ |
bahudhānyo bahudhano bahuputraśca jāyate || 13-109-25||
MHB 13-109-26
श्रावणं नियतो मासमेकभक्तेन यः क्षपेत् ।
यत्र तत्राभिषेकेण युज्यते ज्ञातिवर्धनः ॥ १३-१०९-२६॥
śrāvaṇaṃ niyato māsamekabhaktena yaḥ kṣapet |
yatra tatrābhiṣekeṇa yujyate jñātivardhanaḥ || 13-109-26||
MHB 13-109-27
प्रौष्ठपदं तु यो मासमेकाहारो भवेन्नरः ।
धनाढ्यं स्फीतमचलमैश्वर्यं प्रतिपद्यते ॥ १३-१०९-२७॥
prauṣṭhapadaṃ tu yo māsamekāhāro bhavennaraḥ |
dhanāḍhyaṃ sphītamacalamaiśvaryaṃ pratipadyate || 13-109-27||
MHB 13-109-28
तथैवाश्वयुजं मासमेकभक्तेन यः क्षपेत् ।
प्रजावान्वाहनाढ्यश्च बहुपुत्रश्च जायते ॥ १३-१०९-२८॥
tathaivāśvayujaṃ māsamekabhaktena yaḥ kṣapet |
prajāvānvāhanāḍhyaśca bahuputraśca jāyate || 13-109-28||
MHB 13-109-29
कार्त्तिकं तु नरो मासं यः कुर्यादेकभोजनम् ।
शूरश्च बहुभार्यश्च कीर्तिमांश्चैव जायते ॥ १३-१०९-२९॥
kārttikaṃ tu naro māsaṃ yaḥ kuryādekabhojanam |
śūraśca bahubhāryaśca kīrtimāṃścaiva jāyate || 13-109-29||
MHB 13-109-30
इति मासा नरव्याघ्र क्षपतां परिकीर्तिताः ।
तिथीनां नियमा ये तु शृणु तानपि पार्थिव ॥ १३-१०९-३०॥
iti māsā naravyāghra kṣapatāṃ parikīrtitāḥ |
tithīnāṃ niyamā ye tu śṛṇu tānapi pārthiva || 13-109-30||
MHB 13-109-31
पक्षे पक्षे गते यस्तु भक्तमश्नाति भारत ।
गवाढ्यो बहुपुत्रश्च दीर्घायुश्च स जायते ॥ १३-१०९-३१॥
pakṣe pakṣe gate yastu bhaktamaśnāti bhārata |
gavāḍhyo bahuputraśca dīrghāyuśca sa jāyate || 13-109-31||
MHB 13-109-32
मासि मासि त्रिरात्राणि कृत्वा वर्षाणि द्वादश ।
गणाधिपत्यं प्राप्नोति निःसपत्नमनाविलम् ॥ १३-१०९-३२॥
māsi māsi trirātrāṇi kṛtvā varṣāṇi dvādaśa |
gaṇādhipatyaṃ prāpnoti niḥsapatnamanāvilam || 13-109-32||
MHB 13-109-33
एते तु नियमाः सर्वे कर्तव्याः शरदो दश ।
द्वे चान्ये भरतश्रेष्ठ प्रवृत्तिमनुवर्तता ॥ १३-१०९-३३॥
ete tu niyamāḥ sarve kartavyāḥ śarado daśa |
dve cānye bharataśreṣṭha pravṛttimanuvartatā || 13-109-33||
MHB 13-109-34
यस्तु प्रातस्तथा सायं भुञ्जानो नान्तरा पिबेत् ।
अहिंसानिरतो नित्यं जुह्वानो जातवेदसम् ॥ १३-१०९-३४॥
yastu prātastathā sāyaṃ bhuñjāno nāntarā pibet |
ahiṃsānirato nityaṃ juhvāno jātavedasam || 13-109-34||
MHB 13-109-35
षड्भिः स वर्षैर्नृपते सिध्यते नात्र संशयः ।
अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ १३-१०९-३५॥
ṣaḍbhiḥ sa varṣairnṛpate sidhyate nātra saṃśayaḥ |
agniṣṭomasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ || 13-109-35||
MHB 13-109-36
अधिवासे सोऽप्सरसां नृत्यगीतविनादिते ।
तप्तकाञ्चनवर्णाभं विमानमधिरोहति ॥ १३-१०९-३६॥
adhivāse so'psarasāṃ nṛtyagītavinādite |
taptakāñcanavarṇābhaṃ vimānamadhirohati || 13-109-36||
MHB 13-109-37
पूर्णं वर्षसहस्रं तु ब्रह्मलोके महीयते ।
तत्क्षयादिह चागम्य माहात्म्यं प्रतिपद्यते ॥ १३-१०९-३७॥
pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu brahmaloke mahīyate |
tatkṣayādiha cāgamya māhātmyaṃ pratipadyate || 13-109-37||
MHB 13-109-38
यस्तु संवत्सरं पूर्णमेकाहारो भवेन्नरः ।
अतिरात्रस्य यज्ञस्य स फलं समुपाश्नुते ॥ १३-१०९-३८॥
yastu saṃvatsaraṃ pūrṇamekāhāro bhavennaraḥ |
atirātrasya yajñasya sa phalaṃ samupāśnute || 13-109-38||
MHB 13-109-39
दशवर्षसहस्राणि स्वर्गे च स महीयते ।
तत्क्षयादिह चागम्य माहात्म्यं प्रतिपद्यते ॥ १३-१०९-३९॥
daśavarṣasahasrāṇi svarge ca sa mahīyate |
tatkṣayādiha cāgamya māhātmyaṃ pratipadyate || 13-109-39||
MHB 13-109-40
यस्तु संवत्सरं पूर्णं चतुर्थं भक्तमश्नुते ।
अहिंसानिरतो नित्यं सत्यवाङ्नियतेन्द्रियः ॥ १३-१०९-४०॥
yastu saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ caturthaṃ bhaktamaśnute |
ahiṃsānirato nityaṃ satyavāṅniyatendriyaḥ || 13-109-40||
MHB 13-109-41
वाजपेयस्य यज्ञस्य फलं वै समुपाश्नुते ।
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि स्वर्गे च स महीयते ॥ १३-१०९-४१॥
vājapeyasya yajñasya phalaṃ vai samupāśnute |
triṃśadvarṣasahasrāṇi svarge ca sa mahīyate || 13-109-41||
MHB 13-109-42
षष्ठे काले तु कौन्तेय नरः संवत्सरं क्षपेत् ।
अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ १३-१०९-४२॥
ṣaṣṭhe kāle tu kaunteya naraḥ saṃvatsaraṃ kṣapet |
aśvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ || 13-109-42||
MHB 13-109-43
चक्रवाकप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति ।
चत्वारिंशत्सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते ॥ १३-१०९-४३॥
cakravākaprayuktena vimānena sa gacchati |
catvāriṃśatsahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate || 13-109-43||
MHB 13-109-44
अष्टमेन तु भक्तेन जीवन्संवत्सरं नृप ।
गवामयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ १३-१०९-४४॥
aṣṭamena tu bhaktena jīvansaṃvatsaraṃ nṛpa |
gavāmayasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ || 13-109-44||
MHB 13-109-45
हंससारसयुक्तेन विमानेन स गच्छति ।
पञ्चाशतं सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते ॥ १३-१०९-४५॥
haṃsasārasayuktena vimānena sa gacchati |
pañcāśataṃ sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate || 13-109-45||
MHB 13-109-46
पक्षे पक्षे गते राजन्योऽश्नीयाद्वर्षमेव तु ।
षण्मासानशनं तस्य भगवानङ्गिराब्रवीत् ।
षष्टिं वर्षसहस्राणि दिवमावसते च सः ॥ १३-१०९-४६॥
pakṣe pakṣe gate rājanyo'śnīyādvarṣameva tu |
ṣaṇmāsānaśanaṃ tasya bhagavānaṅgirābravīt |
ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi divamāvasate ca saḥ || 13-109-46||
MHB 13-109-47
वीणानां वल्लकीनां च वेणूनां च विशां पते ।
सुघोषैर्मधुरैः शब्दैः सुप्तः स प्रतिबोध्यते ॥ १३-१०९-४७॥
vīṇānāṃ vallakīnāṃ ca veṇūnāṃ ca viśāṃ pate |
sughoṣairmadhuraiḥ śabdaiḥ suptaḥ sa pratibodhyate || 13-109-47||
MHB 13-109-48
संवत्सरमिहैकं तु मासि मासि पिबेत्पयः ।
फलं विश्वजितस्तात प्राप्नोति स नरो नृप ॥ १३-१०९-४८॥
saṃvatsaramihaikaṃ tu māsi māsi pibetpayaḥ |
phalaṃ viśvajitastāta prāpnoti sa naro nṛpa || 13-109-48||
MHB 13-109-49
सिंहव्याघ्रप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति ।
सप्ततिं च सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते ॥ १३-१०९-४९॥
siṃhavyāghraprayuktena vimānena sa gacchati |
saptatiṃ ca sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate || 13-109-49||
MHB 13-109-50
मासादूर्ध्वं नरव्याघ्र नोपवासो विधीयते ।
विधिं त्वनशनस्याहुः पार्थ धर्मविदो जनाः ॥ १३-१०९-५०॥
māsādūrdhvaṃ naravyāghra nopavāso vidhīyate |
vidhiṃ tvanaśanasyāhuḥ pārtha dharmavido janāḥ || 13-109-50||
MHB 13-109-51
अनार्तो व्याधिरहितो गच्छेदनशनं तु यः ।
पदे पदे यज्ञफलं स प्राप्नोति न संशयः ॥ १३-१०९-५१॥
anārto vyādhirahito gacchedanaśanaṃ tu yaḥ |
pade pade yajñaphalaṃ sa prāpnoti na saṃśayaḥ || 13-109-51||
MHB 13-109-52
दिवं हंसप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति ।
शतं चाप्सरसः कन्या रमयन्त्यपि तं नरम् ॥ १३-१०९-५२॥
divaṃ haṃsaprayuktena vimānena sa gacchati |
śataṃ cāpsarasaḥ kanyā ramayantyapi taṃ naram || 13-109-52||
MHB 13-109-53
आर्तो वा व्याधितो वापि गच्छेदनशनं तु यः ।
शतं वर्षसहस्राणां मोदते दिवि स प्रभो ।
काञ्चीनूपुरशब्देन सुप्तश्चैव प्रबोध्यते ॥ १३-१०९-५३॥
ārto vā vyādhito vāpi gacchedanaśanaṃ tu yaḥ |
śataṃ varṣasahasrāṇāṃ modate divi sa prabho |
kāñcīnūpuraśabdena suptaścaiva prabodhyate || 13-109-53||
MHB 13-109-54
सहस्रहंससंयुक्ते विमाने सोमवर्चसि ।
स गत्वा स्त्रीशताकीर्णे रमते भरतर्षभ ॥ १३-१०९-५४॥
sahasrahaṃsasaṃyukte vimāne somavarcasi |
sa gatvā strīśatākīrṇe ramate bharatarṣabha || 13-109-54||
MHB 13-109-55
क्षीणस्याप्यायनं दृष्टं क्षतस्य क्षतरोहणम् ।
व्याधितस्यौषधग्रामः क्रुद्धस्य च प्रसादनम् ॥ १३-१०९-५५॥
kṣīṇasyāpyāyanaṃ dṛṣṭaṃ kṣatasya kṣatarohaṇam |
vyādhitasyauṣadhagrāmaḥ kruddhasya ca prasādanam || 13-109-55||
MHB 13-109-56
दुःखितस्यार्थमानाभ्यां द्रव्याणां प्रतिपादनम् ।
न चैते स्वर्गकामस्य रोचन्ते सुखमेधसः ॥ १३-१०९-५६॥
duḥkhitasyārthamānābhyāṃ dravyāṇāṃ pratipādanam |
na caite svargakāmasya rocante sukhamedhasaḥ || 13-109-56||
MHB 13-109-57
अतः स कामसंयुक्तो विमाने हेमसंनिभे ।
रमते स्त्रीशताकीर्णे पुरुषोऽलंकृतः शुभे ॥ १३-१०९-५७॥
ataḥ sa kāmasaṃyukto vimāne hemasaṃnibhe |
ramate strīśatākīrṇe puruṣo'laṃkṛtaḥ śubhe || 13-109-57||
MHB 13-109-58
स्वस्थः सफलसंकल्पः सुखी विगतकल्मषः ।
अनश्नन्देहमुत्सृज्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ १३-१०९-५८॥
svasthaḥ saphalasaṃkalpaḥ sukhī vigatakalmaṣaḥ |
anaśnandehamutsṛjya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ || 13-109-58||
MHB 13-109-59
बालसूर्यप्रतीकाशे विमाने हेमवर्चसि ।
वैडूर्यमुक्ताखचिते वीणामुरजनादिते ॥ १३-१०९-५९॥
bālasūryapratīkāśe vimāne hemavarcasi |
vaiḍūryamuktākhacite vīṇāmurajanādite || 13-109-59||
MHB 13-109-60
पताकादीपिकाकीर्णे दिव्यघण्टानिनादिते ।
स्त्रीसहस्रानुचरिते स नरः सुखमेधते ॥ १३-१०९-६०॥
patākādīpikākīrṇe divyaghaṇṭāninādite |
strīsahasrānucarite sa naraḥ sukhamedhate || 13-109-60||
MHB 13-109-61
यावन्ति रोमकूपाणि तस्य गात्रेषु पाण्डव ।
तावन्त्येव सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते ॥ १३-१०९-६१॥
yāvanti romakūpāṇi tasya gātreṣu pāṇḍava |
tāvantyeva sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate || 13-109-61||
MHB 13-109-62
नास्ति वेदात्परं शास्त्रं नास्ति मातृसमो गुरुः ।
न धर्मात्परमो लाभस्तपो नानशनात्परम् ॥ १३-१०९-६२॥
nāsti vedātparaṃ śāstraṃ nāsti mātṛsamo guruḥ |
na dharmātparamo lābhastapo nānaśanātparam || 13-109-62||
MHB 13-109-63
ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति पावनं दिवि चेह च ।
उपवासैस्तथा तुल्यं तपःकर्म न विद्यते ॥ १३-१०९-६३॥
brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti pāvanaṃ divi ceha ca |
upavāsaistathā tulyaṃ tapaḥkarma na vidyate || 13-109-63||
MHB 13-109-64
उपोष्य विधिवद्देवास्त्रिदिवं प्रतिपेदिरे ।
ऋषयश्च परां सिद्धिमुपवासैरवाप्नुवन् ॥ १३-१०९-६४॥
upoṣya vidhivaddevāstridivaṃ pratipedire |
ṛṣayaśca parāṃ siddhimupavāsairavāpnuvan || 13-109-64||
MHB 13-109-65
दिव्यं वर्षसहस्रं हि विश्वामित्रेण धीमता ।
क्षान्तमेकेन भक्तेन तेन विप्रत्वमागतः ॥ १३-१०९-६५॥
divyaṃ varṣasahasraṃ hi viśvāmitreṇa dhīmatā |
kṣāntamekena bhaktena tena vipratvamāgataḥ || 13-109-65||
MHB 13-109-66
च्यवनो जमदग्निश्च वसिष्ठो गौतमो भृगुः ।
सर्व एव दिवं प्राप्ताः क्षमावन्तो महर्षयः ॥ १३-१०९-६६॥
cyavano jamadagniśca vasiṣṭho gautamo bhṛguḥ |
sarva eva divaṃ prāptāḥ kṣamāvanto maharṣayaḥ || 13-109-66||
MHB 13-109-67
इदमङ्गिरसा पूर्वं महर्षिभ्यः प्रदर्शितम् ।
यः प्रदर्शयते नित्यं न स दुःखमवाप्नुते ॥ १३-१०९-६७॥
idamaṅgirasā pūrvaṃ maharṣibhyaḥ pradarśitam |
yaḥ pradarśayate nityaṃ na sa duḥkhamavāpnute || 13-109-67||
MHB 13-109-68
इमं तु कौन्तेय यथाक्रमं विधिं प्रवर्तितं ह्यङ्गिरसा महर्षिणा ।
पठेत यो वै शृणुयाच्च नित्यदा न विद्यते तस्य नरस्य किल्बिषम् ॥ १३-१०९-६८॥
imaṃ tu kaunteya yathākramaṃ vidhiṃ pravartitaṃ hyaṅgirasā maharṣiṇā |
paṭheta yo vai śṛṇuyācca nityadā na vidyate tasya narasya kilbiṣam || 13-109-68||
MHB 13-109-69
विमुच्यते चापि स सर्वसंकरैर्न चास्य दोषैरभिभूयते मनः ।
वियोनिजानां च विजानते रुतं ध्रुवां च कीर्तिं लभते नरोत्तमः ॥ १३-१०९-६९॥
vimucyate cāpi sa sarvasaṃkarairna cāsya doṣairabhibhūyate manaḥ |
viyonijānāṃ ca vijānate rutaṃ dhruvāṃ ca kīrtiṃ labhate narottamaḥ || 13-109-69||
Adhyaya: 110/154 (137)
MHB 13-110-1
युधिष्ठिर उवाच ।
पितामहेन विधिवद्यज्ञाः प्रोक्ता महात्मना ।
गुणाश्चैषां यथातत्त्वं प्रेत्य चेह च सर्वशः ॥ १३-११०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pitāmahena vidhivadyajñāḥ proktā mahātmanā |
guṇāścaiṣāṃ yathātattvaṃ pretya ceha ca sarvaśaḥ || 13-110-1||
MHB 13-110-2
न ते शक्या दरिद्रेण यज्ञाः प्राप्तुं पितामह ।
बहूपकरणा यज्ञा नानासंभारविस्तराः ॥ १३-११०-२॥
na te śakyā daridreṇa yajñāḥ prāptuṃ pitāmaha |
bahūpakaraṇā yajñā nānāsaṃbhāravistarāḥ || 13-110-2||
MHB 13-110-3
पार्थिवै राजपुत्रैर्वा शक्याः प्राप्तुं पितामह ।
नार्थन्यूनैरवगुणैरेकात्मभिरसंहतैः ॥ १३-११०-३॥
pārthivai rājaputrairvā śakyāḥ prāptuṃ pitāmaha |
nārthanyūnairavaguṇairekātmabhirasaṃhataiḥ || 13-110-3||
MHB 13-110-4
यो दरिद्रैरपि विधिः शक्यः प्राप्तुं सदा भवेत् ।
तुल्यो यज्ञफलैरेतैस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-११०-४॥
yo daridrairapi vidhiḥ śakyaḥ prāptuṃ sadā bhavet |
tulyo yajñaphalairetaistanme brūhi pitāmaha || 13-110-4||
MHB 13-110-5
भीष्म उवाच ।
इदमङ्गिरसा प्रोक्तमुपवासफलात्मकम् ।
विधिं यज्ञफलैस्तुल्यं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १३-११०-५॥
bhīṣma uvāca |
idamaṅgirasā proktamupavāsaphalātmakam |
vidhiṃ yajñaphalaistulyaṃ tannibodha yudhiṣṭhira || 13-110-5||
MHB 13-110-6
यस्तु कल्यं तथा सायं भुञ्जानो नान्तरा पिबेत् ।
अहिंसानिरतो नित्यं जुह्वानो जातवेदसम् ॥ १३-११०-६॥
yastu kalyaṃ tathā sāyaṃ bhuñjāno nāntarā pibet |
ahiṃsānirato nityaṃ juhvāno jātavedasam || 13-110-6||
MHB 13-110-7
षड्भिरेव तु वर्षैः स सिध्यते नात्र संशयः ।
तप्तकाञ्चनवर्णं च विमानं लभते नरः ॥ १३-११०-७॥
ṣaḍbhireva tu varṣaiḥ sa sidhyate nātra saṃśayaḥ |
taptakāñcanavarṇaṃ ca vimānaṃ labhate naraḥ || 13-110-7||
MHB 13-110-8
देवस्त्रीणामधीवासे नृत्यगीतनिनादिते ।
प्राजापत्ये वसेत्पद्मं वर्षाणामग्निसंनिभे ॥ १३-११०-८॥
devastrīṇāmadhīvāse nṛtyagītaninādite |
prājāpatye vasetpadmaṃ varṣāṇāmagnisaṃnibhe || 13-110-8||
MHB 13-110-9
त्रीणि वर्षाणि यः प्राशेत्सततं त्वेकभोजनम् ।
धर्मपत्नीरतो नित्यमग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ १३-११०-९॥
trīṇi varṣāṇi yaḥ prāśetsatataṃ tvekabhojanam |
dharmapatnīrato nityamagniṣṭomaphalaṃ labhet || 13-110-9||
MHB 13-110-10
द्वितीये दिवसे यस्तु प्राश्नीयादेकभोजनम् ।
सदा द्वादशमासांस्तु जुह्वानो जातवेदसम् ।
यज्ञं बहुसुवर्णं वा वासवप्रियमाहरेत् ॥ १३-११०-१०॥
dvitīye divase yastu prāśnīyādekabhojanam |
sadā dvādaśamāsāṃstu juhvāno jātavedasam |
yajñaṃ bahusuvarṇaṃ vā vāsavapriyamāharet || 13-110-10||
MHB 13-110-11
सत्यवाग्दानशीलश्च ब्रह्मण्यश्चानसूयकः ।
क्षान्तो दान्तो जितक्रोधः स गच्छति परां गतिम् ॥ १३-११०-११॥
satyavāgdānaśīlaśca brahmaṇyaścānasūyakaḥ |
kṣānto dānto jitakrodhaḥ sa gacchati parāṃ gatim || 13-110-11||
MHB 13-110-12
पाण्डुराभ्रप्रतीकाशे विमाने हंसलक्षणे ।
द्वे समाप्ते ततः पद्मे सोऽप्सरोभिर्वसेत्सह ॥ १३-११०-१२॥
pāṇḍurābhrapratīkāśe vimāne haṃsalakṣaṇe |
dve samāpte tataḥ padme so'psarobhirvasetsaha || 13-110-12||
MHB 13-110-13
तृतीये दिवसे यस्तु प्राश्नीयादेकभोजनम् ।
सदा द्वादशमासांस्तु जुह्वानो जातवेदसम् ॥ १३-११०-१३॥
tṛtīye divase yastu prāśnīyādekabhojanam |
sadā dvādaśamāsāṃstu juhvāno jātavedasam || 13-110-13||
MHB 13-110-14
अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ।
मयूरहंससंयुक्तं विमानं लभते नरः ॥ १३-११०-१४॥
atirātrasya yajñasya phalaṃ prāpnotyanuttamam |
mayūrahaṃsasaṃyuktaṃ vimānaṃ labhate naraḥ || 13-110-14||
MHB 13-110-15
सप्तर्षीणां सदा लोके सोऽप्सरोभिर्वसेत्सह ।
निवर्तनं च तत्रास्य त्रीणि पद्मानि वै विदुः ॥ १३-११०-१५॥
saptarṣīṇāṃ sadā loke so'psarobhirvasetsaha |
nivartanaṃ ca tatrāsya trīṇi padmāni vai viduḥ || 13-110-15||
MHB 13-110-16
दिवसे यश्चतुर्थे तु प्राश्नीयादेकभोजनम् ।
सदा द्वादशमासान्वै जुह्वानो जातवेदसम् ॥ १३-११०-१६॥
divase yaścaturthe tu prāśnīyādekabhojanam |
sadā dvādaśamāsānvai juhvāno jātavedasam || 13-110-16||
MHB 13-110-17
वाजपेयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ।
इन्द्रकन्याभिरूढं च विमानं लभते नरः ॥ १३-११०-१७॥
vājapeyasya yajñasya phalaṃ prāpnotyanuttamam |
indrakanyābhirūḍhaṃ ca vimānaṃ labhate naraḥ || 13-110-17||
MHB 13-110-18
सागरस्य च पर्यन्ते वासवं लोकमावसेत् ।
देवराजस्य च क्रीडां नित्यकालमवेक्षते ॥ १३-११०-१८॥
sāgarasya ca paryante vāsavaṃ lokamāvaset |
devarājasya ca krīḍāṃ nityakālamavekṣate || 13-110-18||
MHB 13-110-19
दिवसे पञ्चमे यस्तु प्राश्नीयादेकभोजनम् ।
सदा द्वादशमासांस्तु जुह्वानो जातवेदसम् ॥ १३-११०-१९॥
divase pañcame yastu prāśnīyādekabhojanam |
sadā dvādaśamāsāṃstu juhvāno jātavedasam || 13-110-19||
MHB 13-110-20
अलुब्धः सत्यवादी च ब्रह्मण्यश्चाविहिंसकः ।
अनसूयुरपापस्थो द्वादशाहफलं लभेत् ॥ १३-११०-२०॥
alubdhaḥ satyavādī ca brahmaṇyaścāvihiṃsakaḥ |
anasūyurapāpastho dvādaśāhaphalaṃ labhet || 13-110-20||
MHB 13-110-21
जाम्बूनदमयं दिव्यं विमानं हंसलक्षणम् ।
सूर्यमालासमाभासमारोहेत्पाण्डुरं गृहम् ॥ १३-११०-२१॥
jāmbūnadamayaṃ divyaṃ vimānaṃ haṃsalakṣaṇam |
sūryamālāsamābhāsamārohetpāṇḍuraṃ gṛham || 13-110-21||
MHB 13-110-22
आवर्तनानि चत्वारि तथा पद्मानि द्वादश ।
शराग्निपरिमाणं च तत्रासौ वसते सुखम् ॥ १३-११०-२२॥
āvartanāni catvāri tathā padmāni dvādaśa |
śarāgniparimāṇaṃ ca tatrāsau vasate sukham || 13-110-22||
MHB 13-110-23
दिवसे यस्तु षष्ठे वै मुनिः प्राशेत भोजनम् ।
सदा द्वादशमासान्वै जुह्वानो जातवेदसम् ॥ १३-११०-२३॥
divase yastu ṣaṣṭhe vai muniḥ prāśeta bhojanam |
sadā dvādaśamāsānvai juhvāno jātavedasam || 13-110-23||
MHB 13-110-24
सदा त्रिषवणस्नायी ब्रह्मचार्यनसूयकः ।
गवामयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १३-११०-२४॥
sadā triṣavaṇasnāyī brahmacāryanasūyakaḥ |
gavāmayasya yajñasya phalaṃ prāpnotyanuttamam || 13-110-24||
MHB 13-110-25
अग्निज्वालासमाभासं हंसबर्हिणसेवितम् ।
शातकुम्भमयं युक्तं साधयेद्यानमुत्तमम् ॥ १३-११०-२५॥
agnijvālāsamābhāsaṃ haṃsabarhiṇasevitam |
śātakumbhamayaṃ yuktaṃ sādhayedyānamuttamam || 13-110-25||
MHB 13-110-26
तथैवाप्सरसामङ्के प्रसुप्तः प्रतिबुध्यते ।
नूपुराणां निनादेन मेखलानां च निस्वनैः ॥ १३-११०-२६॥
tathaivāpsarasāmaṅke prasuptaḥ pratibudhyate |
nūpurāṇāṃ ninādena mekhalānāṃ ca nisvanaiḥ || 13-110-26||
MHB 13-110-27
कोटीसहस्रं वर्षाणां त्रीणि कोटिशतानि च ।
पद्मान्यष्टादश तथा पताके द्वे तथैव च ॥ १३-११०-२७॥
koṭīsahasraṃ varṣāṇāṃ trīṇi koṭiśatāni ca |
padmānyaṣṭādaśa tathā patāke dve tathaiva ca || 13-110-27||
MHB 13-110-28
अयुतानि च पञ्चाशदृक्षचर्मशतस्य च ।
लोम्नां प्रमाणेन समं ब्रह्मलोके महीयते ॥ १३-११०-२८॥
ayutāni ca pañcāśadṛkṣacarmaśatasya ca |
lomnāṃ pramāṇena samaṃ brahmaloke mahīyate || 13-110-28||
MHB 13-110-29
दिवसे सप्तमे यस्तु प्राश्नीयादेकभोजनम् ।
सदा द्वादशमासान्वै जुह्वानो जातवेदसम् ॥ १३-११०-२९॥
divase saptame yastu prāśnīyādekabhojanam |
sadā dvādaśamāsānvai juhvāno jātavedasam || 13-110-29||
MHB 13-110-30
सरस्वतीं गोपयानो ब्रह्मचर्यं समाचरन् ।
सुमनोवर्णकं चैव मधुमांसं च वर्जयेत् ॥ १३-११०-३०॥
sarasvatīṃ gopayāno brahmacaryaṃ samācaran |
sumanovarṇakaṃ caiva madhumāṃsaṃ ca varjayet || 13-110-30||
MHB 13-110-31
पुरुषो मरुतां लोकमिन्द्रलोकं च गच्छति ।
तत्र तत्र च सिद्धार्थो देवकन्याभिरुह्यते ॥ १३-११०-३१॥
puruṣo marutāṃ lokamindralokaṃ ca gacchati |
tatra tatra ca siddhārtho devakanyābhiruhyate || 13-110-31||
MHB 13-110-32
फलं बहुसुवर्णस्य यज्ञस्य लभते नरः ।
संख्यामतिगुणां चापि तेषु लोकेषु मोदते ॥ १३-११०-३२॥
phalaṃ bahusuvarṇasya yajñasya labhate naraḥ |
saṃkhyāmatiguṇāṃ cāpi teṣu lokeṣu modate || 13-110-32||
MHB 13-110-33
यस्तु संवत्सरं क्षान्तो भुङ्क्तेऽहन्यष्टमे नरः ।
देवकार्यपरो नित्यं जुह्वानो जातवेदसम् ॥ १३-११०-३३॥
yastu saṃvatsaraṃ kṣānto bhuṅkte'hanyaṣṭame naraḥ |
devakāryaparo nityaṃ juhvāno jātavedasam || 13-110-33||
MHB 13-110-34
पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ।
पद्मवर्णनिभं चैव विमानमधिरोहति ॥ १३-११०-३४॥
pauṇḍarīkasya yajñasya phalaṃ prāpnotyanuttamam |
padmavarṇanibhaṃ caiva vimānamadhirohati || 13-110-34||
MHB 13-110-35
कृष्णाः कनकगौर्यश्च नार्यः श्यामास्तथापराः ।
वयोरूपविलासिन्यो लभते नात्र संशयः ॥ १३-११०-३५॥
kṛṣṇāḥ kanakagauryaśca nāryaḥ śyāmāstathāparāḥ |
vayorūpavilāsinyo labhate nātra saṃśayaḥ || 13-110-35||
MHB 13-110-36
यस्तु संवत्सरं भुङ्क्ते नवमे नवमेऽहनि ।
सदा द्वादशमासान्वै जुह्वानो जातवेदसम् ॥ १३-११०-३६॥
yastu saṃvatsaraṃ bhuṅkte navame navame'hani |
sadā dvādaśamāsānvai juhvāno jātavedasam || 13-110-36||
MHB 13-110-37
अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ।
पुण्डरीकप्रकाशं च विमानं लभते नरः ॥ १३-११०-३७॥
aśvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ |
puṇḍarīkaprakāśaṃ ca vimānaṃ labhate naraḥ || 13-110-37||
MHB 13-110-38
दीप्तसूर्याग्नितेजोभिर्दिव्यमालाभिरेव च ।
नीयते रुद्रकन्याभिः सोऽन्तरिक्षं सनातनम् ॥ १३-११०-३८॥
dīptasūryāgnitejobhirdivyamālābhireva ca |
nīyate rudrakanyābhiḥ so'ntarikṣaṃ sanātanam || 13-110-38||
MHB 13-110-39
अष्टादशसहस्राणि वर्षाणां कल्पमेव च ।
कोटीशतसहस्रं च तेषु लोकेषु मोदते ॥ १३-११०-३९॥
aṣṭādaśasahasrāṇi varṣāṇāṃ kalpameva ca |
koṭīśatasahasraṃ ca teṣu lokeṣu modate || 13-110-39||
MHB 13-110-40
यस्तु संवत्सरं भुङ्क्ते दशाहे वै गते गते ।
सदा द्वादशमासान्वै जुह्वानो जातवेदसम् ॥ १३-११०-४०॥
yastu saṃvatsaraṃ bhuṅkte daśāhe vai gate gate |
sadā dvādaśamāsānvai juhvāno jātavedasam || 13-110-40||
MHB 13-110-41
ब्रह्मकन्यानिवेशे च सर्वभूतमनोहरे ।
अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १३-११०-४१॥
brahmakanyāniveśe ca sarvabhūtamanohare |
aśvamedhasahasrasya phalaṃ prāpnotyanuttamam || 13-110-41||
MHB 13-110-42
रूपवत्यश्च तं कन्या रमयन्ति सदा नरम् ।
नीलोत्पलनिभैर्वर्णै रक्तोत्पलनिभैस्तथा ॥ १३-११०-४२॥
rūpavatyaśca taṃ kanyā ramayanti sadā naram |
nīlotpalanibhairvarṇai raktotpalanibhaistathā || 13-110-42||
MHB 13-110-43
विमानं मण्डलावर्तमावर्तगहनावृतम् ।
सागरोर्मिप्रतीकाशं साधयेद्यानमुत्तमम् ॥ १३-११०-४३॥
vimānaṃ maṇḍalāvartamāvartagahanāvṛtam |
sāgarormipratīkāśaṃ sādhayedyānamuttamam || 13-110-43||
MHB 13-110-44
विचित्रमणिमालाभिर्नादितं शङ्खपुष्करैः ।
स्फाटिकैर्वज्रसारैश्च स्तम्भैः सुकृतवेदिकम् ।
आरोहति महद्यानं हंससारसवाहनम् ॥ १३-११०-४४॥
vicitramaṇimālābhirnāditaṃ śaṅkhapuṣkaraiḥ |
sphāṭikairvajrasāraiśca stambhaiḥ sukṛtavedikam |
ārohati mahadyānaṃ haṃsasārasavāhanam || 13-110-44||
MHB 13-110-45
एकादशे तु दिवसे यः प्राप्ते प्राशते हविः ।
सदा द्वादशमासान्वै जुह्वानो जातवेदसम् ॥ १३-११०-४५॥
ekādaśe tu divase yaḥ prāpte prāśate haviḥ |
sadā dvādaśamāsānvai juhvāno jātavedasam || 13-110-45||
MHB 13-110-46
परस्त्रियो नाभिलषेद्वाचाथ मनसापि वा ।
अनृतं च न भाषेत मातापित्रोः कृतेऽपि वा ॥ १३-११०-४६॥
parastriyo nābhilaṣedvācātha manasāpi vā |
anṛtaṃ ca na bhāṣeta mātāpitroḥ kṛte'pi vā || 13-110-46||
MHB 13-110-47
अभिगच्छेन्महादेवं विमानस्थं महाबलम् ।
स्वयंभुवं च पश्येत विमानं समुपस्थितम् ॥ १३-११०-४७॥
abhigacchenmahādevaṃ vimānasthaṃ mahābalam |
svayaṃbhuvaṃ ca paśyeta vimānaṃ samupasthitam || 13-110-47||
MHB 13-110-48
कुमार्यः काञ्चनाभासा रूपवत्यो नयन्ति तम् ।
रुद्राणां तमधीवासं दिवि दिव्यं मनोहरम् ॥ १३-११०-४८॥
kumāryaḥ kāñcanābhāsā rūpavatyo nayanti tam |
rudrāṇāṃ tamadhīvāsaṃ divi divyaṃ manoharam || 13-110-48||
MHB 13-110-49
वर्षाण्यपरिमेयानि युगान्तमपि चावसेत् ।
कोटीशतसहस्रं च दश कोटिशतानि च ॥ १३-११०-४९॥
varṣāṇyaparimeyāni yugāntamapi cāvaset |
koṭīśatasahasraṃ ca daśa koṭiśatāni ca || 13-110-49||
MHB 13-110-50
रुद्रं नित्यं प्रणमते देवदानवसंमतम् ।
स तस्मै दर्शनं प्राप्तो दिवसे दिवसे भवेत् ॥ १३-११०-५०॥
rudraṃ nityaṃ praṇamate devadānavasaṃmatam |
sa tasmai darśanaṃ prāpto divase divase bhavet || 13-110-50||
MHB 13-110-51
दिवसे द्वादशे यस्तु प्राप्ते वै प्राशते हविः ।
सदा द्वादशमासान्वै सर्वमेधफलं लभेत् ॥ १३-११०-५१॥
divase dvādaśe yastu prāpte vai prāśate haviḥ |
sadā dvādaśamāsānvai sarvamedhaphalaṃ labhet || 13-110-51||
MHB 13-110-52
आदित्यैर्द्वादशैस्तस्य विमानं संविधीयते ।
मणिमुक्ताप्रवालैश्च महार्हैरुपशोभितम् ॥ १३-११०-५२॥
ādityairdvādaśaistasya vimānaṃ saṃvidhīyate |
maṇimuktāpravālaiśca mahārhairupaśobhitam || 13-110-52||
MHB 13-110-53
हंसमालापरिक्षिप्तं नागवीथीसमाकुलम् ।
मयूरैश्चक्रवाकैश्च कूजद्भिरुपशोभितम् ॥ १३-११०-५३॥
haṃsamālāparikṣiptaṃ nāgavīthīsamākulam |
mayūraiścakravākaiśca kūjadbhirupaśobhitam || 13-110-53||
MHB 13-110-54
अट्टैर्महद्भिः संयुक्तं ब्रह्मलोके प्रतिष्ठितम् ।
नित्यमावसते राजन्नरनारीसमावृतम् ।
ऋषिरेवं महाभागस्त्वङ्गिराः प्राह धर्मवित् ॥ १३-११०-५४॥
aṭṭairmahadbhiḥ saṃyuktaṃ brahmaloke pratiṣṭhitam |
nityamāvasate rājannaranārīsamāvṛtam |
ṛṣirevaṃ mahābhāgastvaṅgirāḥ prāha dharmavit || 13-110-54||
MHB 13-110-55
त्रयोदशे तु दिवसे यः प्राप्ते प्राशते हविः ।
सदा द्वादश मासान्वै देवसत्रफलं लभेत् ॥ १३-११०-५५॥
trayodaśe tu divase yaḥ prāpte prāśate haviḥ |
sadā dvādaśa māsānvai devasatraphalaṃ labhet || 13-110-55||
MHB 13-110-56
रक्तपद्मोदयं नाम विमानं साधयेन्नरः ।
जातरूपप्रयुक्तं च रत्नसंचयभूषितम् ॥ १३-११०-५६॥
raktapadmodayaṃ nāma vimānaṃ sādhayennaraḥ |
jātarūpaprayuktaṃ ca ratnasaṃcayabhūṣitam || 13-110-56||
MHB 13-110-57
देवकन्याभिराकीर्णं दिव्याभरणभूषितम् ।
पुण्यगन्धोदयं दिव्यं वायव्यैरुपशोभितम् ॥ १३-११०-५७॥
devakanyābhirākīrṇaṃ divyābharaṇabhūṣitam |
puṇyagandhodayaṃ divyaṃ vāyavyairupaśobhitam || 13-110-57||
MHB 13-110-58
तत्र शङ्कुपताकं च युगान्तं कल्पमेव च ।
अयुतायुतं तथा पद्मं समुद्रं च तथा वसेत् ॥ १३-११०-५८॥
tatra śaṅkupatākaṃ ca yugāntaṃ kalpameva ca |
ayutāyutaṃ tathā padmaṃ samudraṃ ca tathā vaset || 13-110-58||
MHB 13-110-59
गीतगन्धर्वघोषैश्च भेरीपणवनिस्वनैः ।
सदा प्रमुदितस्ताभिर्देवकन्याभिरीड्यते ॥ १३-११०-५९॥
gītagandharvaghoṣaiśca bherīpaṇavanisvanaiḥ |
sadā pramuditastābhirdevakanyābhirīḍyate || 13-110-59||
MHB 13-110-60
चतुर्दशे तु दिवसे यः पूर्णे प्राशते हविः ।
सदा द्वादश मासान्वै महामेधफलं लभेत् ॥ १३-११०-६०॥
caturdaśe tu divase yaḥ pūrṇe prāśate haviḥ |
sadā dvādaśa māsānvai mahāmedhaphalaṃ labhet || 13-110-60||
MHB 13-110-61
अनिर्देश्यवयोरूपा देवकन्याः स्वलंकृताः ।
मृष्टतप्ताङ्गदधरा विमानैरनुयान्ति तम् ॥ १३-११०-६१॥
anirdeśyavayorūpā devakanyāḥ svalaṃkṛtāḥ |
mṛṣṭataptāṅgadadharā vimānairanuyānti tam || 13-110-61||
MHB 13-110-62
कलहंसविनिर्घोषैर्नूपुराणां च निस्वनैः ।
काञ्चीनां च समुत्कर्षैस्तत्र तत्र विबोध्यते ॥ १३-११०-६२॥
kalahaṃsavinirghoṣairnūpurāṇāṃ ca nisvanaiḥ |
kāñcīnāṃ ca samutkarṣaistatra tatra vibodhyate || 13-110-62||
MHB 13-110-63
देवकन्यानिवासे च तस्मिन्वसति मानवः ।
जाह्नवीवालुकाकीर्णे पूर्णं संवत्सरं नरः ॥ १३-११०-६३॥
devakanyānivāse ca tasminvasati mānavaḥ |
jāhnavīvālukākīrṇe pūrṇaṃ saṃvatsaraṃ naraḥ || 13-110-63||
MHB 13-110-64
यस्तु पक्षे गते भुङ्क्ते एकभक्तं जितेन्द्रियः ।
सदा द्वादश मासांस्तु जुह्वानो जातवेदसम् ।
राजसूयसहस्रस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १३-११०-६४॥
yastu pakṣe gate bhuṅkte ekabhaktaṃ jitendriyaḥ |
sadā dvādaśa māsāṃstu juhvāno jātavedasam |
rājasūyasahasrasya phalaṃ prāpnotyanuttamam || 13-110-64||
MHB 13-110-65
यानमारोहते नित्यं हंसबर्हिणसेवितम् ।
मणिमण्डलकैश्चित्रं जातरूपसमावृतम् ॥ १३-११०-६५॥
yānamārohate nityaṃ haṃsabarhiṇasevitam |
maṇimaṇḍalakaiścitraṃ jātarūpasamāvṛtam || 13-110-65||
MHB 13-110-66
दिव्याभरणशोभाभिर्वरस्त्रीभिरलंकृतम् ।
एकस्तम्भं चतुर्द्वारं सप्तभौमं सुमङ्गलम् ।
वैजयन्तीसहस्रैश्च शोभितं गीतनिस्वनैः ॥ १३-११०-६६॥
divyābharaṇaśobhābhirvarastrībhiralaṃkṛtam |
ekastambhaṃ caturdvāraṃ saptabhaumaṃ sumaṅgalam |
vaijayantīsahasraiśca śobhitaṃ gītanisvanaiḥ || 13-110-66||
MHB 13-110-67
दिव्यं दिव्यगुणोपेतं विमानमधिरोहति ।
मणिमुक्ताप्रवालैश्च भूषितं वैद्युतप्रभम् ।
वसेद्युगसहस्रं च खड्गकुञ्जरवाहनः ॥ १३-११०-६७॥
divyaṃ divyaguṇopetaṃ vimānamadhirohati |
maṇimuktāpravālaiśca bhūṣitaṃ vaidyutaprabham |
vasedyugasahasraṃ ca khaḍgakuñjaravāhanaḥ || 13-110-67||
MHB 13-110-68
षोडशे दिवसे यस्तु संप्राप्ते प्राशते हविः ।
सदा द्वादश मासान्वै सोमयज्ञफलं लभेत् ॥ १३-११०-६८॥
ṣoḍaśe divase yastu saṃprāpte prāśate haviḥ |
sadā dvādaśa māsānvai somayajñaphalaṃ labhet || 13-110-68||
MHB 13-110-69
सोमकन्यानिवासेषु सोऽध्यावसति नित्यदा ।
सौम्यगन्धानुलिप्तश्च कामचारगतिर्भवेत् ॥ १३-११०-६९॥
somakanyānivāseṣu so'dhyāvasati nityadā |
saumyagandhānuliptaśca kāmacāragatirbhavet || 13-110-69||
MHB 13-110-70
सुदर्शनाभिर्नारीभिर्मधुराभिस्तथैव च ।
अर्च्यते वै विमानस्थः कामभोगैश्च सेव्यते ॥ १३-११०-७०॥
sudarśanābhirnārībhirmadhurābhistathaiva ca |
arcyate vai vimānasthaḥ kāmabhogaiśca sevyate || 13-110-70||
MHB 13-110-71
फलं पद्मशतप्रख्यं महाकल्पं दशाधिकम् ।
आवर्तनानि चत्वारि सागरे यात्यसौ नरः ॥ १३-११०-७१॥
phalaṃ padmaśataprakhyaṃ mahākalpaṃ daśādhikam |
āvartanāni catvāri sāgare yātyasau naraḥ || 13-110-71||
MHB 13-110-72
दिवसे सप्तदशमे यः प्राप्ते प्राशते हविः ।
सदा द्वादश मासान्वै जुह्वानो जातवेदसम् ॥ १३-११०-७२॥
divase saptadaśame yaḥ prāpte prāśate haviḥ |
sadā dvādaśa māsānvai juhvāno jātavedasam || 13-110-72||
MHB 13-110-73
स्थानं वारुणमैन्द्रं च रौद्रं चैवाधिगच्छति ।
मारुतौशनसे चैव ब्रह्मलोकं च गच्छति ॥ १३-११०-७३॥
sthānaṃ vāruṇamaindraṃ ca raudraṃ caivādhigacchati |
mārutauśanase caiva brahmalokaṃ ca gacchati || 13-110-73||
MHB 13-110-74
तत्र दैवतकन्याभिरासनेनोपचर्यते ।
भूर्भुवं चापि देवर्षिं विश्वरूपमवेक्षते ॥ १३-११०-७४॥
tatra daivatakanyābhirāsanenopacaryate |
bhūrbhuvaṃ cāpi devarṣiṃ viśvarūpamavekṣate || 13-110-74||
MHB 13-110-75
तत्र देवाधिदेवस्य कुमार्यो रमयन्ति तम् ।
द्वात्रिंशद्रूपधारिण्यो मधुराः समलंकृताः ॥ १३-११०-७५॥
tatra devādhidevasya kumāryo ramayanti tam |
dvātriṃśadrūpadhāriṇyo madhurāḥ samalaṃkṛtāḥ || 13-110-75||
MHB 13-110-76
चन्द्रादित्यावुभौ यावद्गगने चरतः प्रभो ।
तावच्चरत्यसौ वीरः सुधामृतरसाशनः ॥ १३-११०-७६॥
candrādityāvubhau yāvadgagane carataḥ prabho |
tāvaccaratyasau vīraḥ sudhāmṛtarasāśanaḥ || 13-110-76||
MHB 13-110-77
अष्टादशे तु दिवसे प्राश्नीयादेकभोजनम् ।
सदा द्वादश मासान्वै सप्त लोकान्स पश्यति ॥ १३-११०-७७॥
aṣṭādaśe tu divase prāśnīyādekabhojanam |
sadā dvādaśa māsānvai sapta lokānsa paśyati || 13-110-77||
MHB 13-110-78
रथैः सनन्दिघोषैश्च पृष्ठतः सोऽनुगम्यते ।
देवकन्याधिरूढैस्तु भ्राजमानैः स्वलंकृतैः ॥ १३-११०-७८॥
rathaiḥ sanandighoṣaiśca pṛṣṭhataḥ so'nugamyate |
devakanyādhirūḍhaistu bhrājamānaiḥ svalaṃkṛtaiḥ || 13-110-78||
MHB 13-110-79
व्याघ्रसिंहप्रयुक्तं च मेघस्वननिनादितम् ।
विमानमुत्तमं दिव्यं सुसुखी ह्यधिरोहति ॥ १३-११०-७९॥
vyāghrasiṃhaprayuktaṃ ca meghasvananināditam |
vimānamuttamaṃ divyaṃ susukhī hyadhirohati || 13-110-79||
MHB 13-110-80
तत्र कल्पसहस्रं स कान्ताभिः सह मोदते ।
सुधारसं च भुञ्जीत अमृतोपममुत्तमम् ॥ १३-११०-८०॥
tatra kalpasahasraṃ sa kāntābhiḥ saha modate |
sudhārasaṃ ca bhuñjīta amṛtopamamuttamam || 13-110-80||
MHB 13-110-81
एकोनविंशे दिवसे यो भुङ्क्ते एकभोजनम् ।
सदा द्वादश मासान्वै सप्त लोकान्स पश्यति ॥ १३-११०-८१॥
ekonaviṃśe divase yo bhuṅkte ekabhojanam |
sadā dvādaśa māsānvai sapta lokānsa paśyati || 13-110-81||
MHB 13-110-82
उत्तमं लभते स्थानमप्सरोगणसेवितम् ।
गन्धर्वैरुपगीतं च विमानं सूर्यवर्चसम् ॥ १३-११०-८२॥
uttamaṃ labhate sthānamapsarogaṇasevitam |
gandharvairupagītaṃ ca vimānaṃ sūryavarcasam || 13-110-82||
MHB 13-110-83
तत्रामरवरस्त्रीभिर्मोदते विगतज्वरः ।
दिव्याम्बरधरः श्रीमानयुतानां शतं समाः ॥ १३-११०-८३॥
tatrāmaravarastrībhirmodate vigatajvaraḥ |
divyāmbaradharaḥ śrīmānayutānāṃ śataṃ samāḥ || 13-110-83||
MHB 13-110-84
पूर्णेऽथ दिवसे विंशे यो भुङ्क्ते ह्येकभोजनम् ।
सदा द्वादश मासांस्तु सत्यवादी धृतव्रतः ॥ १३-११०-८४॥
pūrṇe'tha divase viṃśe yo bhuṅkte hyekabhojanam |
sadā dvādaśa māsāṃstu satyavādī dhṛtavrataḥ || 13-110-84||
MHB 13-110-85
अमांसाशी ब्रह्मचारी सर्वभूतहिते रतः ।
स लोकान्विपुलान्दिव्यानादित्यानामुपाश्नुते ॥ १३-११०-८५॥
amāṃsāśī brahmacārī sarvabhūtahite rataḥ |
sa lokānvipulāndivyānādityānāmupāśnute || 13-110-85||
MHB 13-110-86
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च दिव्यमाल्यानुलेपनैः ।
विमानैः काञ्चनैर्दिव्यैः पृष्ठतश्चानुगम्यते ॥ १३-११०-८६॥
gandharvairapsarobhiśca divyamālyānulepanaiḥ |
vimānaiḥ kāñcanairdivyaiḥ pṛṣṭhataścānugamyate || 13-110-86||
MHB 13-110-87
एकविंशे तु दिवसे यो भुङ्क्ते ह्येकभोजनम् ।
सदा द्वादश मासान्वै जुह्वानो जातवेदसम् ॥ १३-११०-८७॥
ekaviṃśe tu divase yo bhuṅkte hyekabhojanam |
sadā dvādaśa māsānvai juhvāno jātavedasam || 13-110-87||
MHB 13-110-88
लोकमौशनसं दिव्यं शक्रलोकं च गच्छति ।
अश्विनोर्मरुतां चैव सुखेष्वभिरतः सदा ॥ १३-११०-८८॥
lokamauśanasaṃ divyaṃ śakralokaṃ ca gacchati |
aśvinormarutāṃ caiva sukheṣvabhirataḥ sadā || 13-110-88||
MHB 13-110-89
अनभिज्ञश्च दुःखानां विमानवरमास्थितः ।
सेव्यमानो वरस्त्रीभिः क्रीडत्यमरवत्प्रभुः ॥ १३-११०-८९॥
anabhijñaśca duḥkhānāṃ vimānavaramāsthitaḥ |
sevyamāno varastrībhiḥ krīḍatyamaravatprabhuḥ || 13-110-89||
MHB 13-110-90
द्वाविंशे दिवसे प्राप्ते यो भुङ्क्ते ह्येकभोजनम् ।
सदा द्वादश मासान्वै जुह्वानो जातवेदसम् ॥ १३-११०-९०॥
dvāviṃśe divase prāpte yo bhuṅkte hyekabhojanam |
sadā dvādaśa māsānvai juhvāno jātavedasam || 13-110-90||
MHB 13-110-91
धृतिमानहिंसानिरतः सत्यवागनसूयकः ।
लोकान्वसूनामाप्नोति दिवाकरसमप्रभः ॥ १३-११०-९१॥
dhṛtimānahiṃsānirataḥ satyavāganasūyakaḥ |
lokānvasūnāmāpnoti divākarasamaprabhaḥ || 13-110-91||
MHB 13-110-92
कामचारी सुधाहारो विमानवरमास्थितः ।
रमते देवकन्याभिर्दिव्याभरणभूषितः ॥ १३-११०-९२॥
kāmacārī sudhāhāro vimānavaramāsthitaḥ |
ramate devakanyābhirdivyābharaṇabhūṣitaḥ || 13-110-92||
MHB 13-110-93
त्रयोविंशे तु दिवसे प्राशेद्यस्त्वेकभोजनम् ।
सदा द्वादश मासांस्तु मिताहारो जितेन्द्रियः ॥ १३-११०-९३॥
trayoviṃśe tu divase prāśedyastvekabhojanam |
sadā dvādaśa māsāṃstu mitāhāro jitendriyaḥ || 13-110-93||
MHB 13-110-94
वायोरुशनसश्चैव रुद्रलोकं च गच्छति ।
कामचारी कामगमः पूज्यमानोऽप्सरोगणैः ॥ १३-११०-९४॥
vāyoruśanasaścaiva rudralokaṃ ca gacchati |
kāmacārī kāmagamaḥ pūjyamāno'psarogaṇaiḥ || 13-110-94||
MHB 13-110-95
अनेकगुणपर्यन्तं विमानवरमास्थितः ।
रमते देवकन्याभिर्दिव्याभरणभूषितः ॥ १३-११०-९५॥
anekaguṇaparyantaṃ vimānavaramāsthitaḥ |
ramate devakanyābhirdivyābharaṇabhūṣitaḥ || 13-110-95||
MHB 13-110-96
चतुर्विंशे तु दिवसे यः प्राशेदेकभोजनम् ।
सदा द्वादश मासान्वै जुह्वानो जातवेदसम् ॥ १३-११०-९६॥
caturviṃśe tu divase yaḥ prāśedekabhojanam |
sadā dvādaśa māsānvai juhvāno jātavedasam || 13-110-96||
MHB 13-110-97
आदित्यानामधीवासे मोदमानो वसेच्चिरम् ।
दिव्यमाल्याम्बरधरो दिव्यगन्धानुलेपनः ॥ १३-११०-९७॥
ādityānāmadhīvāse modamāno vasecciram |
divyamālyāmbaradharo divyagandhānulepanaḥ || 13-110-97||
MHB 13-110-98
विमाने काञ्चने दिव्ये हंसयुक्ते मनोरमे ।
रमते देवकन्यानां सहस्रैरयुतैस्तथा ॥ १३-११०-९८॥
vimāne kāñcane divye haṃsayukte manorame |
ramate devakanyānāṃ sahasrairayutaistathā || 13-110-98||
MHB 13-110-99
पञ्चविंशे तु दिवसे यः प्राशेदेकभोजनम् ।
सदा द्वादश मासांस्तु पुष्कलं यानमारुहेत् ॥ १३-११०-९९॥
pañcaviṃśe tu divase yaḥ prāśedekabhojanam |
sadā dvādaśa māsāṃstu puṣkalaṃ yānamāruhet || 13-110-99||
MHB 13-110-100
सिंहव्याघ्रप्रयुक्तैश्च मेघस्वननिनादितैः ।
रथैः सनन्दिघोषैश्च पृष्ठतः सोऽनुगम्यते ॥ १३-११०-१००॥
siṃhavyāghraprayuktaiśca meghasvananināditaiḥ |
rathaiḥ sanandighoṣaiśca pṛṣṭhataḥ so'nugamyate || 13-110-100||
MHB 13-110-101
देवकन्यासमारूढै राजतैर्विमलैः शुभैः ।
विमानमुत्तमं दिव्यमास्थाय सुमनोहरम् ॥ १३-११०-१०१॥
devakanyāsamārūḍhai rājatairvimalaiḥ śubhaiḥ |
vimānamuttamaṃ divyamāsthāya sumanoharam || 13-110-101||
MHB 13-110-102
तत्र कल्पसहस्रं वै वसते स्त्रीशतावृते ।
सुधारसं चोपजीवन्नमृतोपममुत्तमम् ॥ १३-११०-१०२॥
tatra kalpasahasraṃ vai vasate strīśatāvṛte |
sudhārasaṃ copajīvannamṛtopamamuttamam || 13-110-102||
MHB 13-110-103
षड्विंशे दिवसे यस्तु प्राश्नीयादेकभोजनम् ।
सदा द्वादश मासांस्तु नियतो नियताशनः ॥ १३-११०-१०३॥
ṣaḍviṃśe divase yastu prāśnīyādekabhojanam |
sadā dvādaśa māsāṃstu niyato niyatāśanaḥ || 13-110-103||
MHB 13-110-104
जितेन्द्रियो वीतरागो जुह्वानो जातवेदसम् ।
स प्राप्नोति महाभागः पूज्यमानोऽप्सरोगणैः ॥ १३-११०-१०४॥
jitendriyo vītarāgo juhvāno jātavedasam |
sa prāpnoti mahābhāgaḥ pūjyamāno'psarogaṇaiḥ || 13-110-104||
MHB 13-110-105
सप्तानां मरुतां लोकान्वसूनां चापि सोऽश्नुते ।
विमाने स्फाटिके दिव्ये सर्वरत्नैरलंकृते ॥ १३-११०-१०५॥
saptānāṃ marutāṃ lokānvasūnāṃ cāpi so'śnute |
vimāne sphāṭike divye sarvaratnairalaṃkṛte || 13-110-105||
MHB 13-110-106
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च पूज्यमानः प्रमोदते ।
द्वे युगानां सहस्रे तु दिव्ये दिव्येन तेजसा ॥ १३-११०-१०६॥
gandharvairapsarobhiśca pūjyamānaḥ pramodate |
dve yugānāṃ sahasre tu divye divyena tejasā || 13-110-106||
MHB 13-110-107
सप्तविंशे तु दिवसे यः प्राशेदेकभोजनम् ।
सदा द्वादश मासांस्तु जुह्वानो जातवेदसम् ॥ १३-११०-१०७॥
saptaviṃśe tu divase yaḥ prāśedekabhojanam |
sadā dvādaśa māsāṃstu juhvāno jātavedasam || 13-110-107||
MHB 13-110-108
फलं प्राप्नोति विपुलं देवलोके च पूज्यते ।
अमृताशी वसंस्तत्र स वितृप्तः प्रमोदते ॥ १३-११०-१०८॥
phalaṃ prāpnoti vipulaṃ devaloke ca pūjyate |
amṛtāśī vasaṃstatra sa vitṛptaḥ pramodate || 13-110-108||
MHB 13-110-109
देवर्षिचरितं राजन्राजर्षिभिरधिष्ठितम् ।
अध्यावसति दिव्यात्मा विमानवरमास्थितः ॥ १३-११०-१०९॥
devarṣicaritaṃ rājanrājarṣibhiradhiṣṭhitam |
adhyāvasati divyātmā vimānavaramāsthitaḥ || 13-110-109||
MHB 13-110-110
स्त्रीभिर्मनोभिरामाभी रममाणो मदोत्कटः ।
युगकल्पसहस्राणि त्रीण्यावसति वै सुखम् ॥ १३-११०-११०॥
strībhirmanobhirāmābhī ramamāṇo madotkaṭaḥ |
yugakalpasahasrāṇi trīṇyāvasati vai sukham || 13-110-110||
MHB 13-110-111
योऽष्टाविंशे तु दिवसे प्राश्नीयादेकभोजनम् ।
सदा द्वादश मासांस्तु जितात्मा विजितेन्द्रियः ॥ १३-११०-१११॥
yo'ṣṭāviṃśe tu divase prāśnīyādekabhojanam |
sadā dvādaśa māsāṃstu jitātmā vijitendriyaḥ || 13-110-111||
MHB 13-110-112
फलं देवर्षिचरितं विपुलं समुपाश्नुते ।
भोगवांस्तेजसा भाति सहस्रांशुरिवामलः ॥ १३-११०-११२॥
phalaṃ devarṣicaritaṃ vipulaṃ samupāśnute |
bhogavāṃstejasā bhāti sahasrāṃśurivāmalaḥ || 13-110-112||
MHB 13-110-113
सुकुमार्यश्च नार्यस्तं रममाणाः सुवर्चसः ।
पीनस्तनोरुजघना दिव्याभरणभूषिताः ॥ १३-११०-११३॥
sukumāryaśca nāryastaṃ ramamāṇāḥ suvarcasaḥ |
pīnastanorujaghanā divyābharaṇabhūṣitāḥ || 13-110-113||
MHB 13-110-114
रमयन्ति मनः कान्ता विमाने सूर्यसंनिभे ।
सर्वकामगमे दिव्ये कल्पायुतशतं समाः ॥ १३-११०-११४॥
ramayanti manaḥ kāntā vimāne sūryasaṃnibhe |
sarvakāmagame divye kalpāyutaśataṃ samāḥ || 13-110-114||
MHB 13-110-115
एकोनत्रिंशे दिवसे यः प्राशेदेकभोजनम् ।
सदा द्वादश मासान्वै सत्यव्रतपरायणः ॥ १३-११०-११५॥
ekonatriṃśe divase yaḥ prāśedekabhojanam |
sadā dvādaśa māsānvai satyavrataparāyaṇaḥ || 13-110-115||
MHB 13-110-116
तस्य लोकाः शुभा दिव्या देवराजर्षिपूजिताः ।
विमानं चन्द्रशुभ्राभं दिव्यं समधिगच्छति ॥ १३-११०-११६॥
tasya lokāḥ śubhā divyā devarājarṣipūjitāḥ |
vimānaṃ candraśubhrābhaṃ divyaṃ samadhigacchati || 13-110-116||
MHB 13-110-117
जातरूपमयं युक्तं सर्वरत्नविभूषितम् ।
अप्सरोगणसंपूर्णं गन्धर्वैरभिनादितम् ॥ १३-११०-११७॥
jātarūpamayaṃ yuktaṃ sarvaratnavibhūṣitam |
apsarogaṇasaṃpūrṇaṃ gandharvairabhināditam || 13-110-117||
MHB 13-110-118
तत्र चैनं शुभा नार्यो दिव्याभरणभूषिताः ।
मनोभिरामा मधुरा रमयन्ति मदोत्कटाः ॥ १३-११०-११८॥
tatra cainaṃ śubhā nāryo divyābharaṇabhūṣitāḥ |
manobhirāmā madhurā ramayanti madotkaṭāḥ || 13-110-118||
MHB 13-110-119
भोगवांस्तेजसा युक्तो वैश्वानरसमप्रभः ।
दिव्यो दिव्येन वपुषा भ्राजमान इवामरः ॥ १३-११०-११९॥
bhogavāṃstejasā yukto vaiśvānarasamaprabhaḥ |
divyo divyena vapuṣā bhrājamāna ivāmaraḥ || 13-110-119||
MHB 13-110-120
वसूनां मरुतां चैव साध्यानामश्विनोस्तथा ।
रुद्राणां च तथा लोकान्ब्रह्मलोकं च गच्छति ॥ १३-११०-१२०॥
vasūnāṃ marutāṃ caiva sādhyānāmaśvinostathā |
rudrāṇāṃ ca tathā lokānbrahmalokaṃ ca gacchati || 13-110-120||
MHB 13-110-121
यस्तु मासे गते भुङ्क्ते एकभक्तं शमात्मकः ।
सदा द्वादश मासान्वै ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ॥ १३-११०-१२१॥
yastu māse gate bhuṅkte ekabhaktaṃ śamātmakaḥ |
sadā dvādaśa māsānvai brahmalokamavāpnuyāt || 13-110-121||
MHB 13-110-122
सुधारसकृताहारः श्रीमान्सर्वमनोहरः ।
तेजसा वपुषा लक्ष्म्या भ्राजते रश्मिवानिव ॥ १३-११०-१२२॥
sudhārasakṛtāhāraḥ śrīmānsarvamanoharaḥ |
tejasā vapuṣā lakṣmyā bhrājate raśmivāniva || 13-110-122||
MHB 13-110-123
दिव्यमाल्याम्बरधरो दिव्यगन्धानुलेपनः ।
सुखेष्वभिरतो योगी दुःखानामविजानकः ॥ १३-११०-१२३॥
divyamālyāmbaradharo divyagandhānulepanaḥ |
sukheṣvabhirato yogī duḥkhānāmavijānakaḥ || 13-110-123||
MHB 13-110-124
स्वयंप्रभाभिर्नारीभिर्विमानस्थो महीयते ।
रुद्रदेवर्षिकन्याभिः सततं चाभिपूज्यते ॥ १३-११०-१२४॥
svayaṃprabhābhirnārībhirvimānastho mahīyate |
rudradevarṣikanyābhiḥ satataṃ cābhipūjyate || 13-110-124||
MHB 13-110-125
नानाविधसुरूपाभिर्नानारागाभिरेव च ।
नानामधुरभाषाभिर्नानारतिभिरेव च ॥ १३-११०-१२५॥
nānāvidhasurūpābhirnānārāgābhireva ca |
nānāmadhurabhāṣābhirnānāratibhireva ca || 13-110-125||
MHB 13-110-126
विमाने नगराकारे सूर्यवत्सूर्यसंनिभे ।
पृष्ठतः सोमसंकाशे उदक्चैवाभ्रसंनिभे ॥ १३-११०-१२६॥
vimāne nagarākāre sūryavatsūryasaṃnibhe |
pṛṣṭhataḥ somasaṃkāśe udakcaivābhrasaṃnibhe || 13-110-126||
MHB 13-110-127
दक्षिणायां तु रक्ताभे अधस्तान्नीलमण्डले ।
ऊर्ध्वं चित्राभिसंकाशे नैको वसति पूजितः ॥ १३-११०-१२७॥
dakṣiṇāyāṃ tu raktābhe adhastānnīlamaṇḍale |
ūrdhvaṃ citrābhisaṃkāśe naiko vasati pūjitaḥ || 13-110-127||
MHB 13-110-128
यावद्वर्षसहस्रं तु जम्बूद्वीपे प्रवर्षति ।
तावत्संवत्सराः प्रोक्ता ब्रह्मलोकस्य धीमतः ॥ १३-११०-१२८॥
yāvadvarṣasahasraṃ tu jambūdvīpe pravarṣati |
tāvatsaṃvatsarāḥ proktā brahmalokasya dhīmataḥ || 13-110-128||
MHB 13-110-129
विप्रुषश्चैव यावन्त्यो निपतन्ति नभस्तलात् ।
वर्षासु वर्षतस्तावन्निवसत्यमरप्रभः ॥ १३-११०-१२९॥
vipruṣaścaiva yāvantyo nipatanti nabhastalāt |
varṣāsu varṣatastāvannivasatyamaraprabhaḥ || 13-110-129||
MHB 13-110-130
मासोपवासी वर्षैस्तु दशभिः स्वर्गमुत्तमम् ।
महर्षित्वमथासाद्य सशरीरगतिर्भवेत् ॥ १३-११०-१३०॥
māsopavāsī varṣaistu daśabhiḥ svargamuttamam |
maharṣitvamathāsādya saśarīragatirbhavet || 13-110-130||
MHB 13-110-131
मुनिर्दान्तो जितक्रोधो जितशिश्नोदरः सदा ।
जुह्वन्नग्नींश्च नियतः संध्योपासनसेविता ॥ १३-११०-१३१॥
munirdānto jitakrodho jitaśiśnodaraḥ sadā |
juhvannagnīṃśca niyataḥ saṃdhyopāsanasevitā || 13-110-131||
MHB 13-110-132
बहुभिर्नियमैरेवं मासानश्नाति यो नरः ।
अभ्रावकाशशीलश्च तस्य वासो निरुच्यते ॥ १३-११०-१३२॥
bahubhirniyamairevaṃ māsānaśnāti yo naraḥ |
abhrāvakāśaśīlaśca tasya vāso nirucyate || 13-110-132||
MHB 13-110-133
दिवं गत्वा शरीरेण स्वेन राजन्यथामरः ।
स्वर्गं पुण्यं यथाकाममुपभुङ्क्ते यथाविधि ॥ १३-११०-१३३॥
divaṃ gatvā śarīreṇa svena rājanyathāmaraḥ |
svargaṃ puṇyaṃ yathākāmamupabhuṅkte yathāvidhi || 13-110-133||
MHB 13-110-134
एष ते भरतश्रेष्ठ यज्ञानां विधिरुत्तमः ।
व्याख्यातो ह्यानुपूर्व्येण उपवासफलात्मकः ॥ १३-११०-१३४॥
eṣa te bharataśreṣṭha yajñānāṃ vidhiruttamaḥ |
vyākhyāto hyānupūrvyeṇa upavāsaphalātmakaḥ || 13-110-134||
MHB 13-110-135
दरिद्रैर्मनुजैः पार्थ प्राप्यं यज्ञफलं यथा ।
उपवासमिमं कृत्वा गच्छेच्च परमां गतिम् ।
देवद्विजातिपूजायां रतो भरतसत्तम ॥ १३-११०-१३५॥
daridrairmanujaiḥ pārtha prāpyaṃ yajñaphalaṃ yathā |
upavāsamimaṃ kṛtvā gacchecca paramāṃ gatim |
devadvijātipūjāyāṃ rato bharatasattama || 13-110-135||
MHB 13-110-136
उपवासविधिस्त्वेष विस्तरेण प्रकीर्तितः ।
नियतेष्वप्रमत्तेषु शौचवत्सु महात्मसु ॥ १३-११०-१३६॥
upavāsavidhistveṣa vistareṇa prakīrtitaḥ |
niyateṣvapramatteṣu śaucavatsu mahātmasu || 13-110-136||
MHB 13-110-137
दम्भद्रोहनिवृत्तेषु कृतबुद्धिषु भारत ।
अचलेष्वप्रकम्पेषु मा ते भूदत्र संशयः ॥ १३-११०-१३७॥
dambhadrohanivṛtteṣu kṛtabuddhiṣu bhārata |
acaleṣvaprakampeṣu mā te bhūdatra saṃśayaḥ || 13-110-137||
Adhyaya: 111/154 (21)
MHB 13-111-1
युधिष्ठिर उवाच ।
यद्वरं सर्वतीर्थानां तद्ब्रवीहि पितामह ।
यत्र वै परमं शौचं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३-१११-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yadvaraṃ sarvatīrthānāṃ tadbravīhi pitāmaha |
yatra vai paramaṃ śaucaṃ tanme vyākhyātumarhasi || 13-111-1||
MHB 13-111-2
भीष्म उवाच ।
सर्वाणि खलु तीर्थानि गुणवन्ति मनीषिणाम् ।
यत्तु तीर्थं च शौचं च तन्मे शृणु समाहितः ॥ १३-१११-२॥
bhīṣma uvāca |
sarvāṇi khalu tīrthāni guṇavanti manīṣiṇām |
yattu tīrthaṃ ca śaucaṃ ca tanme śṛṇu samāhitaḥ || 13-111-2||
MHB 13-111-3
अगाधे विमले शुद्धे सत्यतोये धृतिह्रदे ।
स्नातव्यं मानसे तीर्थे सत्त्वमालम्ब्य शाश्वतम् ॥ १३-१११-३॥
agādhe vimale śuddhe satyatoye dhṛtihrade |
snātavyaṃ mānase tīrthe sattvamālambya śāśvatam || 13-111-3||
MHB 13-111-4
तीर्थशौचमनर्थित्वमार्दवं सत्यमार्जवम् ।
अहिंसा सर्वभूतानामानृशंस्यं दमः शमः ॥ १३-१११-४॥
tīrthaśaucamanarthitvamārdavaṃ satyamārjavam |
ahiṃsā sarvabhūtānāmānṛśaṃsyaṃ damaḥ śamaḥ || 13-111-4||
MHB 13-111-5
निर्ममा निरहंकारा निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः ।
शुचयस्तीर्थभूतास्ते ये भैक्षमुपभुञ्जते ॥ १३-१११-५॥
nirmamā nirahaṃkārā nirdvaṃdvā niṣparigrahāḥ |
śucayastīrthabhūtāste ye bhaikṣamupabhuñjate || 13-111-5||
MHB 13-111-6
तत्त्ववित्त्वनहंबुद्धिस्तीर्थं परममुच्यते ।
शौचलक्षणमेतत्ते सर्वत्रैवान्ववेक्षणम् ॥ १३-१११-६॥
tattvavittvanahaṃbuddhistīrthaṃ paramamucyate |
śaucalakṣaṇametatte sarvatraivānvavekṣaṇam || 13-111-6||
MHB 13-111-7
रजस्तमः सत्त्वमथो येषां निर्धौतमात्मनः ।
शौचाशौचे न ते सक्ताः स्वकार्यपरिमार्गिणः ॥ १३-१११-७॥
rajastamaḥ sattvamatho yeṣāṃ nirdhautamātmanaḥ |
śaucāśauce na te saktāḥ svakāryaparimārgiṇaḥ || 13-111-7||
MHB 13-111-8
सर्वत्यागेष्वभिरताः सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः ।
शौचेन वृत्तशौचार्थास्ते तीर्थाः शुचयश्च ते ॥ १३-१११-८॥
sarvatyāgeṣvabhiratāḥ sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ |
śaucena vṛttaśaucārthāste tīrthāḥ śucayaśca te || 13-111-8||
MHB 13-111-9
नोदकक्लिन्नगात्रस्तु स्नात इत्यभिधीयते ।
स स्नातो यो दमस्नातः सबाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥ १३-१११-९॥
nodakaklinnagātrastu snāta ityabhidhīyate |
sa snāto yo damasnātaḥ sabāhyābhyantaraḥ śuciḥ || 13-111-9||
MHB 13-111-10
अतीतेष्वनपेक्षा ये प्राप्तेष्वर्थेषु निर्ममाः ।
शौचमेव परं तेषां येषां नोत्पद्यते स्पृहा ॥ १३-१११-१०॥
atīteṣvanapekṣā ye prāpteṣvartheṣu nirmamāḥ |
śaucameva paraṃ teṣāṃ yeṣāṃ notpadyate spṛhā || 13-111-10||
MHB 13-111-11
प्रज्ञानं शौचमेवेह शरीरस्य विशेषतः ।
तथा निष्किंचनत्वं च मनसश्च प्रसन्नता ॥ १३-१११-११॥
prajñānaṃ śaucameveha śarīrasya viśeṣataḥ |
tathā niṣkiṃcanatvaṃ ca manasaśca prasannatā || 13-111-11||
MHB 13-111-12
वृत्तशौचं मनःशौचं तीर्थशौचं परं हितम् ।
ज्ञानोत्पन्नं च यच्छौचं तच्छौचं परमं मतम् ॥ १३-१११-१२॥
vṛttaśaucaṃ manaḥśaucaṃ tīrthaśaucaṃ paraṃ hitam |
jñānotpannaṃ ca yacchaucaṃ tacchaucaṃ paramaṃ matam || 13-111-12||
MHB 13-111-13
मनसाथ प्रदीपेन ब्रह्मज्ञानबलेन च ।
स्नाता ये मानसे तीर्थे तज्ज्ञाः क्षेत्रज्ञदर्शिनः ॥ १३-१११-१३॥
manasātha pradīpena brahmajñānabalena ca |
snātā ye mānase tīrthe tajjñāḥ kṣetrajñadarśinaḥ || 13-111-13||
MHB 13-111-14
समारोपितशौचस्तु नित्यं भावसमन्वितः ।
केवलं गुणसंपन्नः शुचिरेव नरः सदा ॥ १३-१११-१४॥
samāropitaśaucastu nityaṃ bhāvasamanvitaḥ |
kevalaṃ guṇasaṃpannaḥ śucireva naraḥ sadā || 13-111-14||
MHB 13-111-15
शरीरस्थानि तीर्थानि प्रोक्तान्येतानि भारत ।
पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि शृणु तान्यपि ॥ १३-१११-१५॥
śarīrasthāni tīrthāni proktānyetāni bhārata |
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyāni śṛṇu tānyapi || 13-111-15||
MHB 13-111-16
यथा शरीरस्योद्देशाः शुचयः परिनिर्मिताः ।
तथा पृथिव्या भागाश्च पुण्यानि सलिलानि च ॥ १३-१११-१६॥
yathā śarīrasyoddeśāḥ śucayaḥ parinirmitāḥ |
tathā pṛthivyā bhāgāśca puṇyāni salilāni ca || 13-111-16||
MHB 13-111-17
प्रार्थनाच्चैव तीर्थस्य स्नानाच्च पितृतर्पणात् ।
धुनन्ति पापं तीर्थेषु पूता यान्ति दिवं सुखम् ॥ १३-१११-१७॥
prārthanāccaiva tīrthasya snānācca pitṛtarpaṇāt |
dhunanti pāpaṃ tīrtheṣu pūtā yānti divaṃ sukham || 13-111-17||
MHB 13-111-18
परिग्रहाच्च साधूनां पृथिव्याश्चैव तेजसा ।
अतीव पुण्यास्ते भागाः सलिलस्य च तेजसा ॥ १३-१११-१८॥
parigrahācca sādhūnāṃ pṛthivyāścaiva tejasā |
atīva puṇyāste bhāgāḥ salilasya ca tejasā || 13-111-18||
MHB 13-111-19
मनसश्च पृथिव्याश्च पुण्यतीर्थास्तथापरे ।
उभयोरेव यः स्नातः स सिद्धिं शीघ्रमाप्नुयात् ॥ १३-१११-१९॥
manasaśca pṛthivyāśca puṇyatīrthāstathāpare |
ubhayoreva yaḥ snātaḥ sa siddhiṃ śīghramāpnuyāt || 13-111-19||
MHB 13-111-20
यथा बलं क्रियाहीनं क्रिया वा बलवर्जिता ।
नेह साधयते कार्यं समायुक्तस्तु सिध्यति ॥ १३-१११-२०॥
yathā balaṃ kriyāhīnaṃ kriyā vā balavarjitā |
neha sādhayate kāryaṃ samāyuktastu sidhyati || 13-111-20||
MHB 13-111-21
एवं शरीरशौचेन तीर्थशौचेन चान्वितः ।
ततः सिद्धिमवाप्नोति द्विविधं शौचमुत्तमम् ॥ १३-१११-२१॥
evaṃ śarīraśaucena tīrthaśaucena cānvitaḥ |
tataḥ siddhimavāpnoti dvividhaṃ śaucamuttamam || 13-111-21||
Adhyaya: 112/154 (113)
MHB 13-112-1
युधिष्ठिर उवाच ।
पितामह महाबाहो सर्वशास्त्रविशारद ।
श्रोतुमिच्छामि मर्त्यानां संसारविधिमुत्तमम् ॥ १३-११२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pitāmaha mahābāho sarvaśāstraviśārada |
śrotumicchāmi martyānāṃ saṃsāravidhimuttamam || 13-112-1||
MHB 13-112-2
केन वृत्तेन राजेन्द्र वर्तमाना नरा युधि ।
प्राप्नुवन्त्युत्तमं स्वर्गं कथं च नरकं नृप ॥ १३-११२-२॥
kena vṛttena rājendra vartamānā narā yudhi |
prāpnuvantyuttamaṃ svargaṃ kathaṃ ca narakaṃ nṛpa || 13-112-2||
MHB 13-112-3
मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः ।
प्रयान्त्यमुं लोकमितः को वै ताननुगच्छति ॥ १३-११२-३॥
mṛtaṃ śarīramutsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ |
prayāntyamuṃ lokamitaḥ ko vai tānanugacchati || 13-112-3||
MHB 13-112-4
भीष्म उवाच ।
असावायाति भगवान्बृहस्पतिरुदारधीः ।
पृच्छैनं सुमहाभागमेतद्गुह्यं सनातनम् ॥ १३-११२-४॥
bhīṣma uvāca |
asāvāyāti bhagavānbṛhaspatirudāradhīḥ |
pṛcchainaṃ sumahābhāgametadguhyaṃ sanātanam || 13-112-4||
MHB 13-112-5
नैतदन्येन शक्यं हि वक्तुं केनचिदद्य वै ।
वक्ता बृहस्पतिसमो न ह्यन्यो विद्यते क्वचित् ॥ १३-११२-५॥
naitadanyena śakyaṃ hi vaktuṃ kenacidadya vai |
vaktā bṛhaspatisamo na hyanyo vidyate kvacit || 13-112-5||
MHB 13-112-6
वैशंपायन उवाच ।
तयोः संवदतोरेवं पार्थगाङ्गेययोस्तदा ।
आजगाम विशुद्धात्मा भगवान्स बृहस्पतिः ॥ १३-११२-६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tayoḥ saṃvadatorevaṃ pārthagāṅgeyayostadā |
ājagāma viśuddhātmā bhagavānsa bṛhaspatiḥ || 13-112-6||
MHB 13-112-7
ततो राजा समुत्थाय धृतराष्ट्रपुरोगमः ।
पूजामनुपमां चक्रे सर्वे ते च सभासदः ॥ १३-११२-७॥
tato rājā samutthāya dhṛtarāṣṭrapurogamaḥ |
pūjāmanupamāṃ cakre sarve te ca sabhāsadaḥ || 13-112-7||
MHB 13-112-8
ततो धर्मसुतो राजा भगवन्तं बृहस्पतिम् ।
उपगम्य यथान्यायं प्रश्नं पप्रच्छ सुव्रतः ॥ १३-११२-८॥
tato dharmasuto rājā bhagavantaṃ bṛhaspatim |
upagamya yathānyāyaṃ praśnaṃ papraccha suvrataḥ || 13-112-8||
MHB 13-112-9
युधिष्ठिर उवाच ।
भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
मर्त्यस्य कः सहायो वै पिता माता सुतो गुरुः ॥ १३-११२-९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
bhagavansarvadharmajña sarvaśāstraviśārada |
martyasya kaḥ sahāyo vai pitā mātā suto guruḥ || 13-112-9||
MHB 13-112-10
मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः ।
गच्छन्त्यमुत्रलोकं वै क एनमनुगच्छति ॥ १३-११२-१०॥
mṛtaṃ śarīramutsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ |
gacchantyamutralokaṃ vai ka enamanugacchati || 13-112-10||
MHB 13-112-11
बृहस्पतिरुवाच ।
एकः प्रसूतो राजेन्द्र जन्तुरेको विनश्यति ।
एकस्तरति दुर्गाणि गच्छत्येकश्च दुर्गतिम् ॥ १३-११२-११॥
bṛhaspatiruvāca |
ekaḥ prasūto rājendra jantureko vinaśyati |
ekastarati durgāṇi gacchatyekaśca durgatim || 13-112-11||
MHB 13-112-12
असहायः पिता माता तथा भ्राता सुतो गुरुः ।
ज्ञातिसंबन्धिवर्गश्च मित्रवर्गस्तथैव च ॥ १३-११२-१२॥
asahāyaḥ pitā mātā tathā bhrātā suto guruḥ |
jñātisaṃbandhivargaśca mitravargastathaiva ca || 13-112-12||
MHB 13-112-13
मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः ।
मुहूर्तमुपतिष्ठन्ति ततो यान्ति पराङ्मुखाः ।
तैस्तच्छरीरमुत्सृष्टं धर्म एकोऽनुगच्छति ॥ १३-११२-१३॥
mṛtaṃ śarīramutsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ |
muhūrtamupatiṣṭhanti tato yānti parāṅmukhāḥ |
taistaccharīramutsṛṣṭaṃ dharma eko'nugacchati || 13-112-13||
MHB 13-112-14
तस्माद्धर्मः सहायार्थे सेवितव्यः सदा नृभिः ।
प्राणी धर्मसमायुक्तो गच्छते स्वर्गतिं पराम् ।
तथैवाधर्मसंयुक्तो नरकायोपपद्यते ॥ १३-११२-१४॥
tasmāddharmaḥ sahāyārthe sevitavyaḥ sadā nṛbhiḥ |
prāṇī dharmasamāyukto gacchate svargatiṃ parām |
tathaivādharmasaṃyukto narakāyopapadyate || 13-112-14||
MHB 13-112-15
तस्मान्न्यायागतैरर्थैर्धर्मं सेवेत पण्डितः ।
धर्म एको मनुष्याणां सहायः पारलौकिकः ॥ १३-११२-१५॥
tasmānnyāyāgatairarthairdharmaṃ seveta paṇḍitaḥ |
dharma eko manuṣyāṇāṃ sahāyaḥ pāralaukikaḥ || 13-112-15||
MHB 13-112-16
लोभान्मोहादनुक्रोशाद्भयाद्वाप्यबहुश्रुतः ।
नरः करोत्यकार्याणि परार्थे लोभमोहितः ॥ १३-११२-१६॥
lobhānmohādanukrośādbhayādvāpyabahuśrutaḥ |
naraḥ karotyakāryāṇi parārthe lobhamohitaḥ || 13-112-16||
MHB 13-112-17
धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रितयं जीविते फलम् ।
एतत्त्रयमवाप्तव्यमधर्मपरिवर्जितम् ॥ १३-११२-१७॥
dharmaścārthaśca kāmaśca tritayaṃ jīvite phalam |
etattrayamavāptavyamadharmaparivarjitam || 13-112-17||
MHB 13-112-18
युधिष्ठिर उवाच ।
श्रुतं भगवतो वाक्यं धर्मयुक्तं परं हितम् ।
शरीरविचयं ज्ञातुं बुद्धिस्तु मम जायते ॥ १३-११२-१८॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śrutaṃ bhagavato vākyaṃ dharmayuktaṃ paraṃ hitam |
śarīravicayaṃ jñātuṃ buddhistu mama jāyate || 13-112-18||
MHB 13-112-19
मृतं शरीररहितं सूक्ष्ममव्यक्ततां गतम् ।
अचक्षुर्विषयं प्राप्तं कथं धर्मोऽनुगच्छति ॥ १३-११२-१९॥
mṛtaṃ śarīrarahitaṃ sūkṣmamavyaktatāṃ gatam |
acakṣurviṣayaṃ prāptaṃ kathaṃ dharmo'nugacchati || 13-112-19||
MHB 13-112-20
बृहस्पतिरुवाच ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
बुद्धिरात्मा च सहिता धर्मं पश्यन्ति नित्यदा ॥ १३-११२-२०॥
bṛhaspatiruvāca |
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam |
buddhirātmā ca sahitā dharmaṃ paśyanti nityadā || 13-112-20||
MHB 13-112-21
प्राणिनामिह सर्वेषां साक्षिभूतानि चानिशम् ।
एतैश्च स ह धर्मोऽपि तं जीवमनुगच्छति ॥ १३-११२-२१॥
prāṇināmiha sarveṣāṃ sākṣibhūtāni cāniśam |
etaiśca sa ha dharmo'pi taṃ jīvamanugacchati || 13-112-21||
MHB 13-112-22
त्वगस्थिमांसं शुक्रं च शोणितं च महामते ।
शरीरं वर्जयन्त्येते जीवितेन विवर्जितम् ॥ १३-११२-२२॥
tvagasthimāṃsaṃ śukraṃ ca śoṇitaṃ ca mahāmate |
śarīraṃ varjayantyete jīvitena vivarjitam || 13-112-22||
MHB 13-112-23
ततो धर्मसमायुक्तः स जीवः सुखमेधते ।
इह लोके परे चैव किं भूयः कथयामि ते ॥ १३-११२-२३॥
tato dharmasamāyuktaḥ sa jīvaḥ sukhamedhate |
iha loke pare caiva kiṃ bhūyaḥ kathayāmi te || 13-112-23||
MHB 13-112-24
युधिष्ठिर उवाच ।
अनुदर्शितं भगवता यथा धर्मोऽनुगच्छति ।
एतत्तु ज्ञातुमिच्छामि कथं रेतः प्रवर्तते ॥ १३-११२-२४॥
yudhiṣṭhira uvāca |
anudarśitaṃ bhagavatā yathā dharmo'nugacchati |
etattu jñātumicchāmi kathaṃ retaḥ pravartate || 13-112-24||
MHB 13-112-25
बृहस्पतिरुवाच ।
अन्नमश्नन्ति ये देवाः शरीरस्था नरेश्वर ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिर्मनस्तथा ॥ १३-११२-२५॥
bṛhaspatiruvāca |
annamaśnanti ye devāḥ śarīrasthā nareśvara |
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotirmanastathā || 13-112-25||
MHB 13-112-26
ततस्तृप्तेषु राजेन्द्र तेषु भूतेषु पञ्चसु ।
मनःषष्ठेषु शुद्धात्मन्रेतः संपद्यते महत् ॥ १३-११२-२६॥
tatastṛpteṣu rājendra teṣu bhūteṣu pañcasu |
manaḥṣaṣṭheṣu śuddhātmanretaḥ saṃpadyate mahat || 13-112-26||
MHB 13-112-27
ततो गर्भः संभवति स्त्रीपुंसोः पार्थ संगमे ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३-११२-२७॥
tato garbhaḥ saṃbhavati strīpuṃsoḥ pārtha saṃgame |
etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 13-112-27||
MHB 13-112-28
युधिष्ठिर उवाच ।
आख्यातमेतद्भवता गर्भः संजायते यथा ।
यथा जातस्तु पुरुषः प्रपद्यति तदुच्यताम् ॥ १३-११२-२८॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ākhyātametadbhavatā garbhaḥ saṃjāyate yathā |
yathā jātastu puruṣaḥ prapadyati taducyatām || 13-112-28||
MHB 13-112-29
बृहस्पतिरुवाच ।
आसन्नमात्रः सततं तैर्भूतैरभिभूयते ।
विप्रमुक्तश्च तैर्भूतैः पुनर्यात्यपरां गतिम् ।
स तु भूतसमायुक्तः प्राप्नुते जीव एव ह ॥ १३-११२-२९॥
bṛhaspatiruvāca |
āsannamātraḥ satataṃ tairbhūtairabhibhūyate |
vipramuktaśca tairbhūtaiḥ punaryātyaparāṃ gatim |
sa tu bhūtasamāyuktaḥ prāpnute jīva eva ha || 13-112-29||
MHB 13-112-30
ततोऽस्य कर्म पश्यन्ति शुभं वा यदि वाशुभम् ।
देवताः पञ्चभूतस्थाः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३-११२-३०॥
tato'sya karma paśyanti śubhaṃ vā yadi vāśubham |
devatāḥ pañcabhūtasthāḥ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 13-112-30||
MHB 13-112-31
युधिष्ठिर उवाच ।
त्वगस्थिमांसमुत्सृज्य तैश्च भूतैर्विवर्जितः ।
जीवः स भगवन्क्वस्थः सुखदुःखे समश्नुते ॥ १३-११२-३१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
tvagasthimāṃsamutsṛjya taiśca bhūtairvivarjitaḥ |
jīvaḥ sa bhagavankvasthaḥ sukhaduḥkhe samaśnute || 13-112-31||
MHB 13-112-32
बृहस्पतिरुवाच ।
जीवो धर्मसमायुक्तः शीघ्रं रेतस्त्वमागतः ।
स्त्रीणां पुष्पं समासाद्य सूते कालेन भारत ॥ १३-११२-३२॥
bṛhaspatiruvāca |
jīvo dharmasamāyuktaḥ śīghraṃ retastvamāgataḥ |
strīṇāṃ puṣpaṃ samāsādya sūte kālena bhārata || 13-112-32||
MHB 13-112-33
यमस्य पुरुषैः क्लेशं यमस्य पुरुषैर्वधम् ।
दुःखं संसारचक्रं च नरः क्लेशं च विन्दति ॥ १३-११२-३३॥
yamasya puruṣaiḥ kleśaṃ yamasya puruṣairvadham |
duḥkhaṃ saṃsāracakraṃ ca naraḥ kleśaṃ ca vindati || 13-112-33||
MHB 13-112-34
इहलोके च स प्राणी जन्मप्रभृति पार्थिव ।
स्वकृतं कर्म वै भुङ्क्ते धर्मस्य फलमाश्रितः ॥ १३-११२-३४॥
ihaloke ca sa prāṇī janmaprabhṛti pārthiva |
svakṛtaṃ karma vai bhuṅkte dharmasya phalamāśritaḥ || 13-112-34||
MHB 13-112-35
यदि धर्मं यथाशक्ति जन्मप्रभृति सेवते ।
ततः स पुरुषो भूत्वा सेवते नित्यदा सुखम् ॥ १३-११२-३५॥
yadi dharmaṃ yathāśakti janmaprabhṛti sevate |
tataḥ sa puruṣo bhūtvā sevate nityadā sukham || 13-112-35||
MHB 13-112-36
अथान्तरा तु धर्मस्य अधर्ममुपसेवते ।
सुखस्यानन्तरं दुःखं स जीवोऽप्यधिगच्छति ॥ १३-११२-३६॥
athāntarā tu dharmasya adharmamupasevate |
sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ sa jīvo'pyadhigacchati || 13-112-36||
MHB 13-112-37
अधर्मेण समायुक्तो यमस्य विषयं गतः ।
महद्दुःखं समासाद्य तिर्यग्योनौ प्रजायते ॥ १३-११२-३७॥
adharmeṇa samāyukto yamasya viṣayaṃ gataḥ |
mahadduḥkhaṃ samāsādya tiryagyonau prajāyate || 13-112-37||
MHB 13-112-38
कर्मणा येन येनेह यस्यां योनौ प्रजायते ।
जीवो मोहसमायुक्तस्तन्मे निगदतः शृणु ॥ १३-११२-३८॥
karmaṇā yena yeneha yasyāṃ yonau prajāyate |
jīvo mohasamāyuktastanme nigadataḥ śṛṇu || 13-112-38||
MHB 13-112-39
यदेतदुच्यते शास्त्रे सेतिहासे सच्छन्दसि ।
यमस्य विषयं घोरं मर्त्यो लोकः प्रपद्यते ॥ १३-११२-३९॥
yadetaducyate śāstre setihāse sacchandasi |
yamasya viṣayaṃ ghoraṃ martyo lokaḥ prapadyate || 13-112-39||
MHB 13-112-40
अधीत्य चतुरो वेदान्द्विजो मोहसमन्वितः ।
पतितात्प्रतिगृह्याथ खरयोनौ प्रजायते ॥ १३-११२-४०॥
adhītya caturo vedāndvijo mohasamanvitaḥ |
patitātpratigṛhyātha kharayonau prajāyate || 13-112-40||
MHB 13-112-41
खरो जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत ।
खरो मृतो बलीवर्दः सप्त वर्षाणि जीवति ॥ १३-११२-४१॥
kharo jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata |
kharo mṛto balīvardaḥ sapta varṣāṇi jīvati || 13-112-41||
MHB 13-112-42
बलीवर्दो मृतश्चापि जायते ब्रह्मराक्षसः ।
ब्रह्मरक्षस्तु त्रीन्मासांस्ततो जायति ब्राह्मणः ॥ १३-११२-४२॥
balīvardo mṛtaścāpi jāyate brahmarākṣasaḥ |
brahmarakṣastu trīnmāsāṃstato jāyati brāhmaṇaḥ || 13-112-42||
MHB 13-112-43
पतितं याजयित्वा तु कृमियोनौ प्रजायते ।
तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत ॥ १३-११२-४३॥
patitaṃ yājayitvā tu kṛmiyonau prajāyate |
tatra jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata || 13-112-43||
MHB 13-112-44
कृमिभावात्प्रमुक्तस्तु ततो जायति गर्दभः ।
गर्दभः पञ्च वर्षाणि पञ्च वर्षाणि सूकरः ।
श्वा वर्षमेकं भवति ततो जायति मानवः ॥ १३-११२-४४॥
kṛmibhāvātpramuktastu tato jāyati gardabhaḥ |
gardabhaḥ pañca varṣāṇi pañca varṣāṇi sūkaraḥ |
śvā varṣamekaṃ bhavati tato jāyati mānavaḥ || 13-112-44||
MHB 13-112-45
उपाध्यायस्य यः पापं शिष्यः कुर्यादबुद्धिमान् ।
स जीव इह संसारांस्त्रीनाप्नोति न संशयः ॥ १३-११२-४५॥
upādhyāyasya yaḥ pāpaṃ śiṣyaḥ kuryādabuddhimān |
sa jīva iha saṃsārāṃstrīnāpnoti na saṃśayaḥ || 13-112-45||
MHB 13-112-46
प्राक्श्वा भवति राजेन्द्र ततः क्रव्यात्ततः खरः ।
ततः प्रेतः परिक्लिष्टः पश्चाज्जायति ब्राह्मणः ॥ १३-११२-४६॥
prākśvā bhavati rājendra tataḥ kravyāttataḥ kharaḥ |
tataḥ pretaḥ parikliṣṭaḥ paścājjāyati brāhmaṇaḥ || 13-112-46||
MHB 13-112-47
मनसापि गुरोर्भार्यां यः शिष्यो याति पापकृत् ।
सोऽधमान्याति संसारानधर्मेणेह चेतसा ॥ १३-११२-४७॥
manasāpi gurorbhāryāṃ yaḥ śiṣyo yāti pāpakṛt |
so'dhamānyāti saṃsārānadharmeṇeha cetasā || 13-112-47||
MHB 13-112-48
श्वयोनौ तु स संभूतस्त्रीणि वर्षाणि जीवति ।
तत्रापि निधनं प्राप्तः कृमियोनौ प्रजायते ॥ १३-११२-४८॥
śvayonau tu sa saṃbhūtastrīṇi varṣāṇi jīvati |
tatrāpi nidhanaṃ prāptaḥ kṛmiyonau prajāyate || 13-112-48||
MHB 13-112-49
कृमिभावमनुप्राप्तो वर्षमेकं स जीवति ।
ततस्तु निधनं प्राप्य ब्रह्मयोनौ प्रजायते ॥ १३-११२-४९॥
kṛmibhāvamanuprāpto varṣamekaṃ sa jīvati |
tatastu nidhanaṃ prāpya brahmayonau prajāyate || 13-112-49||
MHB 13-112-50
यदि पुत्रसमं शिष्यं गुरुर्हन्यादकारणे ।
आत्मनः कामकारेण सोऽपि हंसः प्रजायते ॥ १३-११२-५०॥
yadi putrasamaṃ śiṣyaṃ gururhanyādakāraṇe |
ātmanaḥ kāmakāreṇa so'pi haṃsaḥ prajāyate || 13-112-50||
MHB 13-112-51
पितरं मातरं वापि यस्तु पुत्रोऽवमन्यते ।
सोऽपि राजन्मृतो जन्तुः पूर्वं जायति गर्दभः ॥ १३-११२-५१॥
pitaraṃ mātaraṃ vāpi yastu putro'vamanyate |
so'pi rājanmṛto jantuḥ pūrvaṃ jāyati gardabhaḥ || 13-112-51||
MHB 13-112-52
खरो जीवति मासांस्तु दश श्वा च चतुर्दश ।
बिडालः सप्त मासांस्तु ततो जायति मानवः ॥ १३-११२-५२॥
kharo jīvati māsāṃstu daśa śvā ca caturdaśa |
biḍālaḥ sapta māsāṃstu tato jāyati mānavaḥ || 13-112-52||
MHB 13-112-53
मातापितरमाक्रुश्य सारिकः संप्रजायते ।
ताडयित्वा तु तावेव जायते कच्छपो नृप ॥ १३-११२-५३॥
mātāpitaramākruśya sārikaḥ saṃprajāyate |
tāḍayitvā tu tāveva jāyate kacchapo nṛpa || 13-112-53||
MHB 13-112-54
कच्छपो दश वर्षाणि त्रीणि वर्षाणि शल्यकः ।
व्यालो भूत्वा तु षण्मासांस्ततो जायति मानुषः ॥ १३-११२-५४॥
kacchapo daśa varṣāṇi trīṇi varṣāṇi śalyakaḥ |
vyālo bhūtvā tu ṣaṇmāsāṃstato jāyati mānuṣaḥ || 13-112-54||
MHB 13-112-55
भर्तृपिण्डमुपाश्नन्यो राजद्विष्टानि सेवते ।
सोऽपि मोहसमापन्नो मृतो जायति वानरः ॥ १३-११२-५५॥
bhartṛpiṇḍamupāśnanyo rājadviṣṭāni sevate |
so'pi mohasamāpanno mṛto jāyati vānaraḥ || 13-112-55||
MHB 13-112-56
वानरो दश वर्षाणि त्रीणि वर्षाणि मूषकः ।
श्वा भूत्वा चाथ षण्मासांस्ततो जायति मानुषः ॥ १३-११२-५६॥
vānaro daśa varṣāṇi trīṇi varṣāṇi mūṣakaḥ |
śvā bhūtvā cātha ṣaṇmāsāṃstato jāyati mānuṣaḥ || 13-112-56||
MHB 13-112-57
न्यासापहर्ता तु नरो यमस्य विषयं गतः ।
संसाराणां शतं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते ॥ १३-११२-५७॥
nyāsāpahartā tu naro yamasya viṣayaṃ gataḥ |
saṃsārāṇāṃ śataṃ gatvā kṛmiyonau prajāyate || 13-112-57||
MHB 13-112-58
तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत ।
दुष्कृतस्य क्षयं गत्वा ततो जायति मानुषः ॥ १३-११२-५८॥
tatra jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata |
duṣkṛtasya kṣayaṃ gatvā tato jāyati mānuṣaḥ || 13-112-58||
MHB 13-112-59
असूयको नरश्चापि मृतो जायति शार्ङ्गकः ।
विश्वासहर्ता तु नरो मीनो जायति दुर्मतिः ॥ १३-११२-५९॥
asūyako naraścāpi mṛto jāyati śārṅgakaḥ |
viśvāsahartā tu naro mīno jāyati durmatiḥ || 13-112-59||
MHB 13-112-60
भूत्वा मीनोऽष्ट वर्षाणि मृगो जायति भारत ।
मृगस्तु चतुरो मासांस्ततश्छागः प्रजायते ॥ १३-११२-६०॥
bhūtvā mīno'ṣṭa varṣāṇi mṛgo jāyati bhārata |
mṛgastu caturo māsāṃstataśchāgaḥ prajāyate || 13-112-60||
MHB 13-112-61
छागस्तु निधनं प्राप्य पूर्णे संवत्सरे ततः ।
कीटः संजायते जन्तुस्ततो जायति मानुषः ॥ १३-११२-६१॥
chāgastu nidhanaṃ prāpya pūrṇe saṃvatsare tataḥ |
kīṭaḥ saṃjāyate jantustato jāyati mānuṣaḥ || 13-112-61||
MHB 13-112-62
धान्यान्यवांस्तिलान्माषान्कुलत्थान्सर्षपांश्चणान् ।
कलायानथ मुद्गांश्च गोधूमानतसीस्तथा ॥ १३-११२-६२॥
dhānyānyavāṃstilānmāṣānkulatthānsarṣapāṃścaṇān |
kalāyānatha mudgāṃśca godhūmānatasīstathā || 13-112-62||
MHB 13-112-63
सस्यस्यान्यस्य हर्ता च मोहाज्जन्तुरचेतनः ।
स जायते महाराज मूषको निरपत्रपः ॥ १३-११२-६३॥
sasyasyānyasya hartā ca mohājjanturacetanaḥ |
sa jāyate mahārāja mūṣako nirapatrapaḥ || 13-112-63||
MHB 13-112-64
ततः प्रेत्य महाराज पुनर्जायति सूकरः ।
सूकरो जातमात्रस्तु रोगेण म्रियते नृप ॥ १३-११२-६४॥
tataḥ pretya mahārāja punarjāyati sūkaraḥ |
sūkaro jātamātrastu rogeṇa mriyate nṛpa || 13-112-64||
MHB 13-112-65
श्वा ततो जायते मूढः कर्मणा तेन पार्थिव ।
श्वा भूत्वा पञ्च वर्षाणि ततो जायति मानुषः ॥ १३-११२-६५॥
śvā tato jāyate mūḍhaḥ karmaṇā tena pārthiva |
śvā bhūtvā pañca varṣāṇi tato jāyati mānuṣaḥ || 13-112-65||
MHB 13-112-66
परदाराभिमर्शं तु कृत्वा जायति वै वृकः ।
श्वा सृगालस्ततो गृध्रो व्यालः कङ्को बकस्तथा ॥ १३-११२-६६॥
paradārābhimarśaṃ tu kṛtvā jāyati vai vṛkaḥ |
śvā sṛgālastato gṛdhro vyālaḥ kaṅko bakastathā || 13-112-66||
MHB 13-112-67
भ्रातुर्भार्यां तु दुर्बुद्धिर्यो धर्षयति मोहितः ।
पुंस्कोकिलत्वमाप्नोति सोऽपि संवत्सरं नृप ॥ १३-११२-६७॥
bhrāturbhāryāṃ tu durbuddhiryo dharṣayati mohitaḥ |
puṃskokilatvamāpnoti so'pi saṃvatsaraṃ nṛpa || 13-112-67||
MHB 13-112-68
सखिभार्यां गुरोर्भार्यां राजभार्यां तथैव च ।
प्रधर्षयित्वा कामाद्यो मृतो जायति सूकरः ॥ १३-११२-६८॥
sakhibhāryāṃ gurorbhāryāṃ rājabhāryāṃ tathaiva ca |
pradharṣayitvā kāmādyo mṛto jāyati sūkaraḥ || 13-112-68||
MHB 13-112-69
सूकरः पञ्च वर्षाणि पञ्च वर्षाणि श्वाविधः ।
पिपीलकस्तु षण्मासान्कीटः स्यान्मासमेव च ।
एतानासाद्य संसारान्कृमियोनौ प्रजायते ॥ १३-११२-६९॥
sūkaraḥ pañca varṣāṇi pañca varṣāṇi śvāvidhaḥ |
pipīlakastu ṣaṇmāsānkīṭaḥ syānmāsameva ca |
etānāsādya saṃsārānkṛmiyonau prajāyate || 13-112-69||
MHB 13-112-70
तत्र जीवति मासांस्तु कृमियोनौ त्रयोदश ।
ततोऽधर्मक्षयं कृत्वा पुनर्जायति मानुषः ॥ १३-११२-७०॥
tatra jīvati māsāṃstu kṛmiyonau trayodaśa |
tato'dharmakṣayaṃ kṛtvā punarjāyati mānuṣaḥ || 13-112-70||
MHB 13-112-71
उपस्थिते विवाहे तु दाने यज्ञेऽपि वाभिभो ।
मोहात्करोति यो विघ्नं स मृतो जायते कृमिः ॥ १३-११२-७१॥
upasthite vivāhe tu dāne yajñe'pi vābhibho |
mohātkaroti yo vighnaṃ sa mṛto jāyate kṛmiḥ || 13-112-71||
MHB 13-112-72
कृमिर्जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत ।
अधर्मस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानुषः ॥ १३-११२-७२॥
kṛmirjīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata |
adharmasya kṣayaṃ kṛtvā tato jāyati mānuṣaḥ || 13-112-72||
MHB 13-112-73
पूर्वं दत्त्वा तु यः कन्यां द्वितीये संप्रयच्छति ।
सोऽपि राजन्मृतो जन्तुः कृमियोनौ प्रजायते ॥ १३-११२-७३॥
pūrvaṃ dattvā tu yaḥ kanyāṃ dvitīye saṃprayacchati |
so'pi rājanmṛto jantuḥ kṛmiyonau prajāyate || 13-112-73||
MHB 13-112-74
तत्र जीवति वर्षाणि त्रयोदश युधिष्ठिर ।
अधर्मसंक्षये युक्तस्ततो जायति मानुषः ॥ १३-११२-७४॥
tatra jīvati varṣāṇi trayodaśa yudhiṣṭhira |
adharmasaṃkṣaye yuktastato jāyati mānuṣaḥ || 13-112-74||
MHB 13-112-75
देवकार्यमुपाकृत्य पितृकार्यमथापि च ।
अनिर्वाप्य समश्नन्वै ततो जायति वायसः ॥ १३-११२-७५॥
devakāryamupākṛtya pitṛkāryamathāpi ca |
anirvāpya samaśnanvai tato jāyati vāyasaḥ || 13-112-75||
MHB 13-112-76
वायसो दश वर्षाणि ततो जायति कुक्कुटः ।
जायते लवकश्चापि मासं तस्मात्तु मानुषः ॥ १३-११२-७६॥
vāyaso daśa varṣāṇi tato jāyati kukkuṭaḥ |
jāyate lavakaścāpi māsaṃ tasmāttu mānuṣaḥ || 13-112-76||
MHB 13-112-77
ज्येष्ठं पितृसमं चापि भ्रातरं योऽवमन्यते ।
सोऽपि मृत्युमुपागम्य क्रौञ्चयोनौ प्रजायते ॥ १३-११२-७७॥
jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ cāpi bhrātaraṃ yo'vamanyate |
so'pi mṛtyumupāgamya krauñcayonau prajāyate || 13-112-77||
MHB 13-112-78
क्रौञ्चो जीवति मासांस्तु दश द्वौ सप्त पञ्च च ।
ततो निधनमापन्नो मानुषत्वमुपाश्नुते ॥ १३-११२-७८॥
krauñco jīvati māsāṃstu daśa dvau sapta pañca ca |
tato nidhanamāpanno mānuṣatvamupāśnute || 13-112-78||
MHB 13-112-79
वृषलो ब्राह्मणीं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते ।
तत्रापत्यं समुत्पाद्य ततो जायति मूषकः ॥ १३-११२-७९॥
vṛṣalo brāhmaṇīṃ gatvā kṛmiyonau prajāyate |
tatrāpatyaṃ samutpādya tato jāyati mūṣakaḥ || 13-112-79||
MHB 13-112-80
कृतघ्नस्तु मृतो राजन्यमस्य विषयं गतः ।
यमस्य विषये क्रुद्धैर्वधं प्राप्नोति दारुणम् ॥ १३-११२-८०॥
kṛtaghnastu mṛto rājanyamasya viṣayaṃ gataḥ |
yamasya viṣaye kruddhairvadhaṃ prāpnoti dāruṇam || 13-112-80||
MHB 13-112-81
पट्टिसं मुद्गरं शूलमग्निकुम्भं च दारुणम् ।
असिपत्रवनं घोरं वालुकां कूटशाल्मलीम् ॥ १३-११२-८१॥
paṭṭisaṃ mudgaraṃ śūlamagnikumbhaṃ ca dāruṇam |
asipatravanaṃ ghoraṃ vālukāṃ kūṭaśālmalīm || 13-112-81||
MHB 13-112-82
एताश्चान्याश्च बह्वीः स यमस्य विषयं गतः ।
यातनाः प्राप्य तत्रोग्रास्ततो वध्यति भारत ॥ १३-११२-८२॥
etāścānyāśca bahvīḥ sa yamasya viṣayaṃ gataḥ |
yātanāḥ prāpya tatrogrāstato vadhyati bhārata || 13-112-82||
MHB 13-112-83
संसारचक्रमासाद्य कृमियोनौ प्रजायते ।
कृमिर्भवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत ।
ततो गर्भं समासाद्य तत्रैव म्रियते शिशुः ॥ १३-११२-८३॥
saṃsāracakramāsādya kṛmiyonau prajāyate |
kṛmirbhavati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata |
tato garbhaṃ samāsādya tatraiva mriyate śiśuḥ || 13-112-83||
MHB 13-112-84
ततो गर्भशतैर्जन्तुर्बहुभिः संप्रजायते ।
संसारांश्च बहून्गत्वा ततस्तिर्यक्प्रजायते ॥ १३-११२-८४॥
tato garbhaśatairjanturbahubhiḥ saṃprajāyate |
saṃsārāṃśca bahūngatvā tatastiryakprajāyate || 13-112-84||
MHB 13-112-85
मृतो दुःखमनुप्राप्य बहुवर्षगणानिह ।
अपुनर्भावसंयुक्तस्ततः कूर्मः प्रजायते ॥ १३-११२-८५॥
mṛto duḥkhamanuprāpya bahuvarṣagaṇāniha |
apunarbhāvasaṃyuktastataḥ kūrmaḥ prajāyate || 13-112-85||
MHB 13-112-86
अशस्त्रं पुरुषं हत्वा सशस्त्रः पुरुषाधमः ।
अर्थार्थी यदि वा वैरी स मृतो जायते खरः ॥ १३-११२-८६॥
aśastraṃ puruṣaṃ hatvā saśastraḥ puruṣādhamaḥ |
arthārthī yadi vā vairī sa mṛto jāyate kharaḥ || 13-112-86||
MHB 13-112-87
खरो जीवति वर्षे द्वे ततः शस्त्रेण वध्यते ।
स मृतो मृगयोनौ तु नित्योद्विग्नोऽभिजायते ॥ १३-११२-८७॥
kharo jīvati varṣe dve tataḥ śastreṇa vadhyate |
sa mṛto mṛgayonau tu nityodvigno'bhijāyate || 13-112-87||
MHB 13-112-88
मृगो वध्यति शस्त्रेण गते संवत्सरे तु सः ।
हतो मृगस्ततो मीनः सोऽपि जालेन बध्यते ॥ १३-११२-८८॥
mṛgo vadhyati śastreṇa gate saṃvatsare tu saḥ |
hato mṛgastato mīnaḥ so'pi jālena badhyate || 13-112-88||
MHB 13-112-89
मासे चतुर्थे संप्राप्ते श्वापदः संप्रजायते ।
श्वापदो दश वर्षाणि द्वीपी वर्षाणि पञ्च च ॥ १३-११२-८९॥
māse caturthe saṃprāpte śvāpadaḥ saṃprajāyate |
śvāpado daśa varṣāṇi dvīpī varṣāṇi pañca ca || 13-112-89||
MHB 13-112-90
ततस्तु निधनं प्राप्तः कालपर्यायचोदितः ।
अधर्मस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानुषः ॥ १३-११२-९०॥
tatastu nidhanaṃ prāptaḥ kālaparyāyacoditaḥ |
adharmasya kṣayaṃ kṛtvā tato jāyati mānuṣaḥ || 13-112-90||
MHB 13-112-91
स्त्रियं हत्वा तु दुर्बुद्धिर्यमस्य विषयं गतः ।
बहून्क्लेशान्समासाद्य संसारांश्चैव विंशतिम् ॥ १३-११२-९१॥
striyaṃ hatvā tu durbuddhiryamasya viṣayaṃ gataḥ |
bahūnkleśānsamāsādya saṃsārāṃścaiva viṃśatim || 13-112-91||
MHB 13-112-92
ततः पश्चान्महाराज कृमियोनौ प्रजायते ।
कृमिर्विंशतिवर्षाणि भूत्वा जायति मानुषः ॥ १३-११२-९२॥
tataḥ paścānmahārāja kṛmiyonau prajāyate |
kṛmirviṃśativarṣāṇi bhūtvā jāyati mānuṣaḥ || 13-112-92||
MHB 13-112-93
भोजनं चोरयित्वा तु मक्षिका जायते नरः ।
मक्षिकासंघवशगो बहून्मासान्भवत्युत ।
ततः पापक्षयं कृत्वा मानुषत्वमवाप्नुते ॥ १३-११२-९३॥
bhojanaṃ corayitvā tu makṣikā jāyate naraḥ |
makṣikāsaṃghavaśago bahūnmāsānbhavatyuta |
tataḥ pāpakṣayaṃ kṛtvā mānuṣatvamavāpnute || 13-112-93||
MHB 13-112-94
वाद्यं हृत्वा तु पुरुषो मशकः संप्रजायते ।
तथा पिण्याकसंमिश्रमशनं चोरयेन्नरः ।
स जायते बभ्रुसमो दारुणो मूषको नरः ॥ १३-११२-९४॥
vādyaṃ hṛtvā tu puruṣo maśakaḥ saṃprajāyate |
tathā piṇyākasaṃmiśramaśanaṃ corayennaraḥ |
sa jāyate babhrusamo dāruṇo mūṣako naraḥ || 13-112-94||
MHB 13-112-95
लवणं चोरयित्वा तु चीरीवाकः प्रजायते ।
दधि हृत्वा बकश्चापि प्लवो मत्स्यानसंस्कृतान् ॥ १३-११२-९५॥
lavaṇaṃ corayitvā tu cīrīvākaḥ prajāyate |
dadhi hṛtvā bakaścāpi plavo matsyānasaṃskṛtān || 13-112-95||
MHB 13-112-96
चोरयित्वा पयश्चापि बलाका संप्रजायते ।
यस्तु चोरयते तैलं तैलपायी प्रजायते ।
चोरयित्वा तु दुर्बुद्धिर्मधु दंशः प्रजायते ॥ १३-११२-९६॥
corayitvā payaścāpi balākā saṃprajāyate |
yastu corayate tailaṃ tailapāyī prajāyate |
corayitvā tu durbuddhirmadhu daṃśaḥ prajāyate || 13-112-96||
MHB 13-112-97
अयो हृत्वा तु दुर्बुद्धिर्वायसो जायते नरः ।
पायसं चोरयित्वा तु तित्तिरित्वमवाप्नुते ॥ १३-११२-९७॥
ayo hṛtvā tu durbuddhirvāyaso jāyate naraḥ |
pāyasaṃ corayitvā tu tittiritvamavāpnute || 13-112-97||
MHB 13-112-98
हृत्वा पैष्टमपूपं च कुम्भोलूकः प्रजायते ।
फलं वा मूलकं हृत्वा अपूपं वा पिपीलिकः ॥ १३-११२-९८॥
hṛtvā paiṣṭamapūpaṃ ca kumbholūkaḥ prajāyate |
phalaṃ vā mūlakaṃ hṛtvā apūpaṃ vā pipīlikaḥ || 13-112-98||
MHB 13-112-99
कांस्यं हृत्वा तु दुर्बुद्धिर्हारीतो जायते नरः ।
राजतं भाजनं हृत्वा कपोतः संप्रजायते ॥ १३-११२-९९॥
kāṃsyaṃ hṛtvā tu durbuddhirhārīto jāyate naraḥ |
rājataṃ bhājanaṃ hṛtvā kapotaḥ saṃprajāyate || 13-112-99||
MHB 13-112-100
हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियोनौ प्रजायते ।
क्रौञ्चः कार्पासिकं हृत्वा मृतो जायति मानवः ॥ १३-११२-१००॥
hṛtvā tu kāñcanaṃ bhāṇḍaṃ kṛmiyonau prajāyate |
krauñcaḥ kārpāsikaṃ hṛtvā mṛto jāyati mānavaḥ || 13-112-100||
MHB 13-112-101
चोरयित्वा नरः पट्टं त्वाविकं वापि भारत ।
क्षौमं च वस्त्रमादाय शशो जन्तुः प्रजायते ॥ १३-११२-१०१॥
corayitvā naraḥ paṭṭaṃ tvāvikaṃ vāpi bhārata |
kṣaumaṃ ca vastramādāya śaśo jantuḥ prajāyate || 13-112-101||
MHB 13-112-102
वर्णान्हृत्वा तु पुरुषो मृतो जायति बर्हिणः ।
हृत्वा रक्तानि वस्त्राणि जायते जीवजीवकः ॥ १३-११२-१०२॥
varṇānhṛtvā tu puruṣo mṛto jāyati barhiṇaḥ |
hṛtvā raktāni vastrāṇi jāyate jīvajīvakaḥ || 13-112-102||
MHB 13-112-103
वर्णकादींस्तथा गन्धांश्चोरयित्वा तु मानवः ।
छुच्छुन्दरित्वमाप्नोति राजँल्लोभपरायणः ॥ १३-११२-१०३॥
varṇakādīṃstathā gandhāṃścorayitvā tu mānavaḥ |
chucchundaritvamāpnoti rāja~llobhaparāyaṇaḥ || 13-112-103||
MHB 13-112-104
विश्वासेन तु निक्षिप्तं यो निह्नवति मानवः ।
स गतासुर्नरस्तादृङ्मत्स्ययोनौ प्रजायते ॥ १३-११२-१०४॥
viśvāsena tu nikṣiptaṃ yo nihnavati mānavaḥ |
sa gatāsurnarastādṛṅmatsyayonau prajāyate || 13-112-104||
MHB 13-112-105
मत्स्ययोनिमनुप्राप्य मृतो जायति मानुषः ।
मानुषत्वमनुप्राप्य क्षीणायुरुपपद्यते ॥ १३-११२-१०५॥
matsyayonimanuprāpya mṛto jāyati mānuṣaḥ |
mānuṣatvamanuprāpya kṣīṇāyurupapadyate || 13-112-105||
MHB 13-112-106
पापानि तु नरः कृत्वा तिर्यग्जायति भारत ।
न चात्मनः प्रमाणं ते धर्मं जानन्ति किंचन ॥ १३-११२-१०६॥
pāpāni tu naraḥ kṛtvā tiryagjāyati bhārata |
na cātmanaḥ pramāṇaṃ te dharmaṃ jānanti kiṃcana || 13-112-106||
MHB 13-112-107
ये पापानि नराः कृत्वा निरस्यन्ति व्रतैः सदा ।
सुखदुःखसमायुक्ता व्याधितास्ते भवन्त्युत ॥ १३-११२-१०७॥
ye pāpāni narāḥ kṛtvā nirasyanti vrataiḥ sadā |
sukhaduḥkhasamāyuktā vyādhitāste bhavantyuta || 13-112-107||
MHB 13-112-108
असंवासाः प्रजायन्ते म्लेच्छाश्चापि न संशयः ।
नराः पापसमाचारा लोभमोहसमन्विताः ॥ १३-११२-१०८॥
asaṃvāsāḥ prajāyante mlecchāścāpi na saṃśayaḥ |
narāḥ pāpasamācārā lobhamohasamanvitāḥ || 13-112-108||
MHB 13-112-109
वर्जयन्ति च पापानि जन्मप्रभृति ये नराः ।
अरोगा रूपवन्तस्ते धनिनश्च भवन्त्युत ॥ १३-११२-१०९॥
varjayanti ca pāpāni janmaprabhṛti ye narāḥ |
arogā rūpavantaste dhaninaśca bhavantyuta || 13-112-109||
MHB 13-112-110
स्त्रियोऽप्येतेन कल्पेन कृत्वा पापमवाप्नुयुः ।
एतेषामेव जन्तूनां पत्नीत्वमुपयान्ति ताः ॥ १३-११२-११०॥
striyo'pyetena kalpena kṛtvā pāpamavāpnuyuḥ |
eteṣāmeva jantūnāṃ patnītvamupayānti tāḥ || 13-112-110||
MHB 13-112-111
परस्वहरणे दोषाः सर्व एव प्रकीर्तिताः ।
एतद्वै लेशमात्रेण कथितं ते मयानघ ।
अपरस्मिन्कथायोगे भूयः श्रोष्यसि भारत ॥ १३-११२-१११॥
parasvaharaṇe doṣāḥ sarva eva prakīrtitāḥ |
etadvai leśamātreṇa kathitaṃ te mayānagha |
aparasminkathāyoge bhūyaḥ śroṣyasi bhārata || 13-112-111||
MHB 13-112-112
एतन्मया महाराज ब्रह्मणो वदतः पुरा ।
सुरर्षीणां श्रुतं मध्ये पृष्टश्चापि यथातथम् ॥ १३-११२-११२॥
etanmayā mahārāja brahmaṇo vadataḥ purā |
surarṣīṇāṃ śrutaṃ madhye pṛṣṭaścāpi yathātatham || 13-112-112||
MHB 13-112-113
मयापि तव कार्त्स्न्येन यथावदनुवर्णितम् ।
एतच्छ्रुत्वा महाराज धर्मे कुरु मनः सदा ॥ १३-११२-११३॥
mayāpi tava kārtsnyena yathāvadanuvarṇitam |
etacchrutvā mahārāja dharme kuru manaḥ sadā || 13-112-113||
Adhyaya: 113/154 (28)
MHB 13-113-1
युधिष्ठिर उवाच ।
अधर्मस्य गतिर्ब्रह्मन्कथिता मे त्वयानघ ।
धर्मस्य तु गतिं श्रोतुमिच्छामि वदतां वर ।
कृत्वा कर्माणि पापानि कथं यान्ति शुभां गतिम् ॥ १३-११३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
adharmasya gatirbrahmankathitā me tvayānagha |
dharmasya tu gatiṃ śrotumicchāmi vadatāṃ vara |
kṛtvā karmāṇi pāpāni kathaṃ yānti śubhāṃ gatim || 13-113-1||
MHB 13-113-2
बृहस्पतिरुवाच ।
कृत्वा पापानि कर्माणि अधर्मवशमागतः ।
मनसा विपरीतेन निरयं प्रतिपद्यते ॥ १३-११३-२॥
bṛhaspatiruvāca |
kṛtvā pāpāni karmāṇi adharmavaśamāgataḥ |
manasā viparītena nirayaṃ pratipadyate || 13-113-2||
MHB 13-113-3
मोहादधर्मं यः कृत्वा पुनः समनुतप्यते ।
मनःसमाधिसंयुक्तो न स सेवेत दुष्कृतम् ॥ १३-११३-३॥
mohādadharmaṃ yaḥ kṛtvā punaḥ samanutapyate |
manaḥsamādhisaṃyukto na sa seveta duṣkṛtam || 13-113-3||
MHB 13-113-4
यथा यथा नरः सम्यगधर्ममनुभाषते ।
समाहितेन मनसा विमुच्यति तथा तथा ।
भुजंग इव निर्मोकात्पूर्वभुक्ताज्जरान्वितात् ॥ १३-११३-४॥
yathā yathā naraḥ samyagadharmamanubhāṣate |
samāhitena manasā vimucyati tathā tathā |
bhujaṃga iva nirmokātpūrvabhuktājjarānvitāt || 13-113-4||
MHB 13-113-5
अदत्त्वापि प्रदानानि विविधानि समाहितः ।
मनःसमाधिसंयुक्तः सुगतिं प्रतिपद्यते ॥ १३-११३-५॥
adattvāpi pradānāni vividhāni samāhitaḥ |
manaḥsamādhisaṃyuktaḥ sugatiṃ pratipadyate || 13-113-5||
MHB 13-113-6
प्रदानानि तु वक्ष्यामि यानि दत्त्वा युधिष्ठिर ।
नरः कृत्वाप्यकार्याणि तदा धर्मेण युज्यते ॥ १३-११३-६॥
pradānāni tu vakṣyāmi yāni dattvā yudhiṣṭhira |
naraḥ kṛtvāpyakāryāṇi tadā dharmeṇa yujyate || 13-113-6||
MHB 13-113-7
सर्वेषामेव दानानामन्नं श्रेष्ठमुदाहृतम् ।
पूर्वमन्नं प्रदातव्यमृजुना धर्ममिच्छता ॥ १३-११३-७॥
sarveṣāmeva dānānāmannaṃ śreṣṭhamudāhṛtam |
pūrvamannaṃ pradātavyamṛjunā dharmamicchatā || 13-113-7||
MHB 13-113-8
प्राणा ह्यन्नं मनुष्याणां तस्माज्जन्तुश्च जायते ।
अन्ने प्रतिष्ठिता लोकास्तस्मादन्नं प्रकाशते ॥ १३-११३-८॥
prāṇā hyannaṃ manuṣyāṇāṃ tasmājjantuśca jāyate |
anne pratiṣṭhitā lokāstasmādannaṃ prakāśate || 13-113-8||
MHB 13-113-9
अन्नमेव प्रशंसन्ति देवर्षिपितृमानवाः ।
अन्नस्य हि प्रदानेन स्वर्गमाप्नोति कौशिकः ॥ १३-११३-९॥
annameva praśaṃsanti devarṣipitṛmānavāḥ |
annasya hi pradānena svargamāpnoti kauśikaḥ || 13-113-9||
MHB 13-113-10
न्यायलब्धं प्रदातव्यं द्विजेभ्यो ह्यन्नमुत्तमम् ।
स्वाध्यायसमुपेतेभ्यः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ १३-११३-१०॥
nyāyalabdhaṃ pradātavyaṃ dvijebhyo hyannamuttamam |
svādhyāyasamupetebhyaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā || 13-113-10||
MHB 13-113-11
यस्य ह्यन्नमुपाश्नन्ति ब्राह्मणानां शता दश ।
हृष्टेन मनसा दत्तं न स तिर्यग्गतिर्भवेत् ॥ १३-११३-११॥
yasya hyannamupāśnanti brāhmaṇānāṃ śatā daśa |
hṛṣṭena manasā dattaṃ na sa tiryaggatirbhavet || 13-113-11||
MHB 13-113-12
ब्राह्मणानां सहस्राणि दश भोज्य नरर्षभ ।
नरोऽधर्मात्प्रमुच्येत पापेष्वभिरतः सदा ॥ १३-११३-१२॥
brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi daśa bhojya nararṣabha |
naro'dharmātpramucyeta pāpeṣvabhirataḥ sadā || 13-113-12||
MHB 13-113-13
भैक्षेणान्नं समाहृत्य विप्रो वेदपुरस्कृतः ।
स्वाध्यायनिरते विप्रे दत्त्वेह सुखमेधते ॥ १३-११३-१३॥
bhaikṣeṇānnaṃ samāhṛtya vipro vedapuraskṛtaḥ |
svādhyāyanirate vipre dattveha sukhamedhate || 13-113-13||
MHB 13-113-14
अहिंसन्ब्राह्मणं नित्यं न्यायेन परिपाल्य च ।
क्षत्रियस्तरसा प्राप्तमन्नं यो वै प्रयच्छति ॥ १३-११३-१४॥
ahiṃsanbrāhmaṇaṃ nityaṃ nyāyena paripālya ca |
kṣatriyastarasā prāptamannaṃ yo vai prayacchati || 13-113-14||
MHB 13-113-15
द्विजेभ्यो वेदवृद्धेभ्यः प्रयतः सुसमाहितः ।
तेनापोहति धर्मात्मा दुष्कृतं कर्म पाण्डव ॥ १३-११३-१५॥
dvijebhyo vedavṛddhebhyaḥ prayataḥ susamāhitaḥ |
tenāpohati dharmātmā duṣkṛtaṃ karma pāṇḍava || 13-113-15||
MHB 13-113-16
षड्भागपरिशुद्धं च कृषेर्भागमुपार्जितम् ।
वैश्यो ददद्द्विजातिभ्यः पापेभ्यः परिमुच्यते ॥ १३-११३-१६॥
ṣaḍbhāgapariśuddhaṃ ca kṛṣerbhāgamupārjitam |
vaiśyo dadaddvijātibhyaḥ pāpebhyaḥ parimucyate || 13-113-16||
MHB 13-113-17
अवाप्य प्राणसंदेहं कार्कश्येन समार्जितम् ।
अन्नं दत्त्वा द्विजातिभ्यः शूद्रः पापात्प्रमुच्यते ॥ १३-११३-१७॥
avāpya prāṇasaṃdehaṃ kārkaśyena samārjitam |
annaṃ dattvā dvijātibhyaḥ śūdraḥ pāpātpramucyate || 13-113-17||
MHB 13-113-18
औरसेन बलेनान्नमर्जयित्वाविहिंसकः ।
यः प्रयच्छति विप्रेभ्यो न स दुर्गाणि सेवते ॥ १३-११३-१८॥
aurasena balenānnamarjayitvāvihiṃsakaḥ |
yaḥ prayacchati viprebhyo na sa durgāṇi sevate || 13-113-18||
MHB 13-113-19
न्यायेनावाप्तमन्नं तु नरो लोभविवर्जितः ।
द्विजेभ्यो वेदवृद्धेभ्यो दत्त्वा पापात्प्रमुच्यते ॥ १३-११३-१९॥
nyāyenāvāptamannaṃ tu naro lobhavivarjitaḥ |
dvijebhyo vedavṛddhebhyo dattvā pāpātpramucyate || 13-113-19||
MHB 13-113-20
अन्नमूर्जस्करं लोके दत्त्वोर्जस्वी भवेन्नरः ।
सतां पन्थानमाश्रित्य सर्वपापात्प्रमुच्यते ॥ १३-११३-२०॥
annamūrjaskaraṃ loke dattvorjasvī bhavennaraḥ |
satāṃ panthānamāśritya sarvapāpātpramucyate || 13-113-20||
MHB 13-113-21
दानकृद्भिः कृतः पन्था येन यान्ति मनीषिणः ।
ते स्म प्राणस्य दातारस्तेभ्यो धर्मः सनातनः ॥ १३-११३-२१॥
dānakṛdbhiḥ kṛtaḥ panthā yena yānti manīṣiṇaḥ |
te sma prāṇasya dātārastebhyo dharmaḥ sanātanaḥ || 13-113-21||
MHB 13-113-22
सर्वावस्थं मनुष्येण न्यायेनान्नमुपार्जितम् ।
कार्यं पात्रगतं नित्यमन्नं हि परमा गतिः ॥ १३-११३-२२॥
sarvāvasthaṃ manuṣyeṇa nyāyenānnamupārjitam |
kāryaṃ pātragataṃ nityamannaṃ hi paramā gatiḥ || 13-113-22||
MHB 13-113-23
अन्नस्य हि प्रदानेन नरो दुर्गं न सेवते ।
तस्मादन्नं प्रदातव्यमन्यायपरिवर्जितम् ॥ १३-११३-२३॥
annasya hi pradānena naro durgaṃ na sevate |
tasmādannaṃ pradātavyamanyāyaparivarjitam || 13-113-23||
MHB 13-113-24
यतेद्ब्राह्मणपूर्वं हि भोक्तुमन्नं गृही सदा ।
अवन्ध्यं दिवसं कुर्यादन्नदानेन मानवः ॥ १३-११३-२४॥
yatedbrāhmaṇapūrvaṃ hi bhoktumannaṃ gṛhī sadā |
avandhyaṃ divasaṃ kuryādannadānena mānavaḥ || 13-113-24||
MHB 13-113-25
भोजयित्वा दशशतं नरो वेदविदां नृप ।
न्यायविद्धर्मविदुषामितिहासविदां तथा ॥ १३-११३-२५॥
bhojayitvā daśaśataṃ naro vedavidāṃ nṛpa |
nyāyaviddharmaviduṣāmitihāsavidāṃ tathā || 13-113-25||
MHB 13-113-26
न याति नरकं घोरं संसारांश्च न सेवते ।
सर्वकामसमायुक्तः प्रेत्य चाप्यश्नुते फलम् ॥ १३-११३-२६॥
na yāti narakaṃ ghoraṃ saṃsārāṃśca na sevate |
sarvakāmasamāyuktaḥ pretya cāpyaśnute phalam || 13-113-26||
MHB 13-113-27
एवं सुखसमायुक्तो रमते विगतज्वरः ।
रूपवान्कीर्तिमांश्चैव धनवांश्चोपपद्यते ॥ १३-११३-२७॥
evaṃ sukhasamāyukto ramate vigatajvaraḥ |
rūpavānkīrtimāṃścaiva dhanavāṃścopapadyate || 13-113-27||
MHB 13-113-28
एतत्ते सर्वमाख्यातमन्नदानफलं महत् ।
मूलमेतद्धि धर्माणां प्रदानस्य च भारत ॥ १३-११३-२८॥
etatte sarvamākhyātamannadānaphalaṃ mahat |
mūlametaddhi dharmāṇāṃ pradānasya ca bhārata || 13-113-28||
Adhyaya: 114/154 (11)
MHB 13-114-1
युधिष्ठिर उवाच ।
अहिंसा वैदिकं कर्म ध्यानमिन्द्रियसंयमः ।
तपोऽथ गुरुशुश्रूषा किं श्रेयः पुरुषं प्रति ॥ १३-११४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ahiṃsā vaidikaṃ karma dhyānamindriyasaṃyamaḥ |
tapo'tha guruśuśrūṣā kiṃ śreyaḥ puruṣaṃ prati || 13-114-1||
MHB 13-114-2
बृहस्पतिरुवाच ।
सर्वाण्येतानि धर्मस्य पृथग्द्वाराणि सर्वशः ।
शृणु संकीर्त्यमानानि षडेव भरतर्षभ ॥ १३-११४-२॥
bṛhaspatiruvāca |
sarvāṇyetāni dharmasya pṛthagdvārāṇi sarvaśaḥ |
śṛṇu saṃkīrtyamānāni ṣaḍeva bharatarṣabha || 13-114-2||
MHB 13-114-3
हन्त निःश्रेयसं जन्तोरहं वक्ष्याम्यनुत्तमम् ।
अहिंसापाश्रयं धर्मं यः साधयति वै नरः ॥ १३-११४-३॥
hanta niḥśreyasaṃ jantorahaṃ vakṣyāmyanuttamam |
ahiṃsāpāśrayaṃ dharmaṃ yaḥ sādhayati vai naraḥ || 13-114-3||
MHB 13-114-4
त्रीन्दोषान्सर्वभूतेषु निधाय पुरुषः सदा ।
कामक्रोधौ च संयम्य ततः सिद्धिमवाप्नुते ॥ १३-११४-४॥
trīndoṣānsarvabhūteṣu nidhāya puruṣaḥ sadā |
kāmakrodhau ca saṃyamya tataḥ siddhimavāpnute || 13-114-4||
MHB 13-114-5
अहिंसकानि भूतानि दण्डेन विनिहन्ति यः ।
आत्मनः सुखमन्विच्छन्न स प्रेत्य सुखी भवेत् ॥ १३-११४-५॥
ahiṃsakāni bhūtāni daṇḍena vinihanti yaḥ |
ātmanaḥ sukhamanvicchanna sa pretya sukhī bhavet || 13-114-5||
MHB 13-114-6
आत्मोपमश्च भूतेषु यो वै भवति पूरुषः ।
न्यस्तदण्डो जितक्रोधः स प्रेत्य सुखमेधते ॥ १३-११४-६॥
ātmopamaśca bhūteṣu yo vai bhavati pūruṣaḥ |
nyastadaṇḍo jitakrodhaḥ sa pretya sukhamedhate || 13-114-6||
MHB 13-114-7
सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतानि पश्यतः ।
देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः ॥ १३-११४-७॥
sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtāni paśyataḥ |
devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ || 13-114-7||
MHB 13-114-8
न तत्परस्य संदद्यात्प्रतिकूलं यदात्मनः ।
एष संक्षेपतो धर्मः कामादन्यः प्रवर्तते ॥ १३-११४-८॥
na tatparasya saṃdadyātpratikūlaṃ yadātmanaḥ |
eṣa saṃkṣepato dharmaḥ kāmādanyaḥ pravartate || 13-114-8||
MHB 13-114-9
प्रत्याख्याने च दाने च सुखदुःखे प्रियाप्रिये ।
आत्मौपम्येन पुरुषः समाधिमधिगच्छति ॥ १३-११४-९॥
pratyākhyāne ca dāne ca sukhaduḥkhe priyāpriye |
ātmaupamyena puruṣaḥ samādhimadhigacchati || 13-114-9||
MHB 13-114-10
यथा परः प्रक्रमतेऽपरेषु तथापरः प्रक्रमते परस्मिन् ।
एषैव तेऽस्तूपमा जीवलोके यथा धर्मो नैपुणेनोपदिष्टः ॥ १३-११४-१०॥
yathā paraḥ prakramate'pareṣu tathāparaḥ prakramate parasmin |
eṣaiva te'stūpamā jīvaloke yathā dharmo naipuṇenopadiṣṭaḥ || 13-114-10||
MHB 13-114-11
वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्त्वा तं सुरगुरुर्धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
दिवमाचक्रमे धीमान्पश्यतामेव नस्तदा ॥ १३-११४-११॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktvā taṃ suragururdharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
divamācakrame dhīmānpaśyatāmeva nastadā || 13-114-11||
Adhyaya: 115/154 (16)
MHB 13-115-1
वैशंपायन उवाच ।
ततो युधिष्ठिरो राजा शरतल्पे पितामहम् ।
पुनरेव महातेजाः पप्रच्छ वदतां वरम् ॥ १३-११५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato yudhiṣṭhiro rājā śaratalpe pitāmaham |
punareva mahātejāḥ papraccha vadatāṃ varam || 13-115-1||
MHB 13-115-2
ऋषयो ब्राह्मणा देवाः प्रशंसन्ति महामते ।
अहिंसालक्षणं धर्मं वेदप्रामाण्यदर्शनात् ॥ १३-११५-२॥
ṛṣayo brāhmaṇā devāḥ praśaṃsanti mahāmate |
ahiṃsālakṣaṇaṃ dharmaṃ vedaprāmāṇyadarśanāt || 13-115-2||
MHB 13-115-3
कर्मणा मनुजः कुर्वन्हिंसां पार्थिवसत्तम ।
वाचा च मनसा चैव कथं दुःखात्प्रमुच्यते ॥ १३-११५-३॥
karmaṇā manujaḥ kurvanhiṃsāṃ pārthivasattama |
vācā ca manasā caiva kathaṃ duḥkhātpramucyate || 13-115-3||
MHB 13-115-4
भीष्म उवाच ।
चतुर्विधेयं निर्दिष्टा अहिंसा ब्रह्मवादिभिः ।
एषैकतोऽपि विभ्रष्टा न भवत्यरिसूदन ॥ १३-११५-४॥
bhīṣma uvāca |
caturvidheyaṃ nirdiṣṭā ahiṃsā brahmavādibhiḥ |
eṣaikato'pi vibhraṣṭā na bhavatyarisūdana || 13-115-4||
MHB 13-115-5
यथा सर्वश्चतुष्पादस्त्रिभिः पादैर्न तिष्ठति ।
तथैवेयं महीपाल प्रोच्यते कारणैस्त्रिभिः ॥ १३-११५-५॥
yathā sarvaścatuṣpādastribhiḥ pādairna tiṣṭhati |
tathaiveyaṃ mahīpāla procyate kāraṇaistribhiḥ || 13-115-5||
MHB 13-115-6
यथा नागपदेऽन्यानि पदानि पदगामिनाम् ।
सर्वाण्येवापिधीयन्ते पदजातानि कौञ्जरे ।
एवं लोकेष्वहिंसा तु निर्दिष्टा धर्मतः परा ॥ १३-११५-६॥
yathā nāgapade'nyāni padāni padagāminām |
sarvāṇyevāpidhīyante padajātāni kauñjare |
evaṃ lokeṣvahiṃsā tu nirdiṣṭā dharmataḥ parā || 13-115-6||
MHB 13-115-7
कर्मणा लिप्यते जन्तुर्वाचा च मनसैव च ॥ १३-११५-७॥
karmaṇā lipyate janturvācā ca manasaiva ca || 13-115-7||
MHB 13-115-8
पूर्वं तु मनसा त्यक्त्वा तथा वाचाथ कर्मणा ।
त्रिकारणं तु निर्दिष्टं श्रूयते ब्रह्मवादिभिः ॥ १३-११५-८॥
pūrvaṃ tu manasā tyaktvā tathā vācātha karmaṇā |
trikāraṇaṃ tu nirdiṣṭaṃ śrūyate brahmavādibhiḥ || 13-115-8||
MHB 13-115-9
मनोवाचि तथास्वादे दोषा ह्येषु प्रतिष्ठिताः ।
न भक्षयन्त्यतो मांसं तपोयुक्ता मनीषिणः ॥ १३-११५-९॥
manovāci tathāsvāde doṣā hyeṣu pratiṣṭhitāḥ |
na bhakṣayantyato māṃsaṃ tapoyuktā manīṣiṇaḥ || 13-115-9||
MHB 13-115-10
दोषांस्तु भक्षणे राजन्मांसस्येह निबोध मे ।
पुत्रमांसोपमं जानन्खादते यो विचेतनः ॥ १३-११५-१०॥
doṣāṃstu bhakṣaṇe rājanmāṃsasyeha nibodha me |
putramāṃsopamaṃ jānankhādate yo vicetanaḥ || 13-115-10||
MHB 13-115-11
मातापितृसमायोगे पुत्रत्वं जायते यथा ।
रसं च प्रति जिह्वायाः प्रज्ञानं जायते तथा ।
तथा शास्त्रेषु नियतं रागो ह्यास्वादिताद्भवेत् ॥ १३-११५-११॥
mātāpitṛsamāyoge putratvaṃ jāyate yathā |
rasaṃ ca prati jihvāyāḥ prajñānaṃ jāyate tathā |
tathā śāstreṣu niyataṃ rāgo hyāsvāditādbhavet || 13-115-11||
MHB 13-115-12
असंस्कृताः संस्कृताश्च लवणालवणास्तथा ।
प्रज्ञायन्ते यथा भावास्तथा चित्तं निरुध्यते ॥ १३-११५-१२॥
asaṃskṛtāḥ saṃskṛtāśca lavaṇālavaṇāstathā |
prajñāyante yathā bhāvāstathā cittaṃ nirudhyate || 13-115-12||
MHB 13-115-13
भेरीशङ्खमृदङ्गाद्यांस्तन्त्रीशब्दांश्च पुष्कलान् ।
निषेविष्यन्ति वै मन्दा मांसभक्षाः कथं नराः ॥ १३-११५-१३॥
bherīśaṅkhamṛdaṅgādyāṃstantrīśabdāṃśca puṣkalān |
niṣeviṣyanti vai mandā māṃsabhakṣāḥ kathaṃ narāḥ || 13-115-13||
MHB 13-115-14
अचिन्तितमनुद्दिष्टमसंकल्पितमेव च ।
रसं गृद्ध्याभिभूता वै प्रशंसन्ति फलार्थिनः ।
प्रशंसा ह्येव मांसस्य दोषकर्मफलान्विता ॥ १३-११५-१४॥
acintitamanuddiṣṭamasaṃkalpitameva ca |
rasaṃ gṛddhyābhibhūtā vai praśaṃsanti phalārthinaḥ |
praśaṃsā hyeva māṃsasya doṣakarmaphalānvitā || 13-115-14||
MHB 13-115-15
जीवितं हि परित्यज्य बहवः साधवो जनाः ।
स्वमांसैः परमांसानि परिपाल्य दिवं गताः ॥ १३-११५-१५॥
jīvitaṃ hi parityajya bahavaḥ sādhavo janāḥ |
svamāṃsaiḥ paramāṃsāni paripālya divaṃ gatāḥ || 13-115-15||
MHB 13-115-16
एवमेषा महाराज चतुर्भिः कारणैर्वृता ।
अहिंसा तव निर्दिष्टा सर्वधर्मार्थसंहिता ॥ १३-११५-१६॥
evameṣā mahārāja caturbhiḥ kāraṇairvṛtā |
ahiṃsā tava nirdiṣṭā sarvadharmārthasaṃhitā || 13-115-16||
Adhyaya: 116/154 (76)
MHB 13-116-1
युधिष्ठिर उवाच ।
अहिंसा परमो धर्म इत्युक्तं बहुशस्त्वया ।
श्राद्धेषु च भवानाह पितॄनामिषकाङ्क्षिणः ॥ १३-११६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ahiṃsā paramo dharma ityuktaṃ bahuśastvayā |
śrāddheṣu ca bhavānāha pitṝnāmiṣakāṅkṣiṇaḥ || 13-116-1||
MHB 13-116-2
मांसैर्बहुविधैः प्रोक्तस्त्वया श्राद्धविधिः पुरा ।
अहत्वा च कुतो मांसमेवमेतद्विरुध्यते ॥ १३-११६-२॥
māṃsairbahuvidhaiḥ proktastvayā śrāddhavidhiḥ purā |
ahatvā ca kuto māṃsamevametadvirudhyate || 13-116-2||
MHB 13-116-3
जातो नः संशयो धर्मे मांसस्य परिवर्जने ।
दोषो भक्षयतः कः स्यात्कश्चाभक्षयतो गुणः ॥ १३-११६-३॥
jāto naḥ saṃśayo dharme māṃsasya parivarjane |
doṣo bhakṣayataḥ kaḥ syātkaścābhakṣayato guṇaḥ || 13-116-3||
MHB 13-116-4
हत्वा भक्षयतो वापि परेणोपहृतस्य वा ।
हन्याद्वा यः परस्यार्थे क्रीत्वा वा भक्षयेन्नरः ॥ १३-११६-४॥
hatvā bhakṣayato vāpi pareṇopahṛtasya vā |
hanyādvā yaḥ parasyārthe krītvā vā bhakṣayennaraḥ || 13-116-4||
MHB 13-116-5
एतदिच्छामि तत्त्वेन कथ्यमानं त्वयानघ ।
निश्चयेन चिकीर्षामि धर्ममेतं सनातनम् ॥ १३-११६-५॥
etadicchāmi tattvena kathyamānaṃ tvayānagha |
niścayena cikīrṣāmi dharmametaṃ sanātanam || 13-116-5||
MHB 13-116-6
कथमायुरवाप्नोति कथं भवति सत्त्ववान् ।
कथमव्यङ्गतामेति लक्षण्यो जायते कथम् ॥ १३-११६-६॥
kathamāyuravāpnoti kathaṃ bhavati sattvavān |
kathamavyaṅgatāmeti lakṣaṇyo jāyate katham || 13-116-6||
MHB 13-116-7
भीष्म उवाच ।
मांसस्य भक्षणे राजन्योऽधर्मः कुरुपुंगव ।
तं मे शृणु यथातत्त्वं यश्चास्य विधिरुत्तमः ॥ १३-११६-७॥
bhīṣma uvāca |
māṃsasya bhakṣaṇe rājanyo'dharmaḥ kurupuṃgava |
taṃ me śṛṇu yathātattvaṃ yaścāsya vidhiruttamaḥ || 13-116-7||
MHB 13-116-8
रूपमव्यङ्गतामायुर्बुद्धिं सत्त्वं बलं स्मृतिम् ।
प्राप्तुकामैर्नरैर्हिंसा वर्जिता वै कृतात्मभिः ॥ १३-११६-८॥
rūpamavyaṅgatāmāyurbuddhiṃ sattvaṃ balaṃ smṛtim |
prāptukāmairnarairhiṃsā varjitā vai kṛtātmabhiḥ || 13-116-8||
MHB 13-116-9
ऋषीणामत्र संवादो बहुशः कुरुपुंगव ।
बभूव तेषां तु मतं यत्तच्छृणु युधिष्ठिर ॥ १३-११६-९॥
ṛṣīṇāmatra saṃvādo bahuśaḥ kurupuṃgava |
babhūva teṣāṃ tu mataṃ yattacchṛṇu yudhiṣṭhira || 13-116-9||
MHB 13-116-10
यो यजेताश्वमेधेन मासि मासि यतव्रतः ।
वर्जयेन्मधु मांसं च सममेतद्युधिष्ठिर ॥ १३-११६-१०॥
yo yajetāśvamedhena māsi māsi yatavrataḥ |
varjayenmadhu māṃsaṃ ca samametadyudhiṣṭhira || 13-116-10||
MHB 13-116-11
सप्तर्षयो वालखिल्यास्तथैव च मरीचिपाः ।
अमांसभक्षणं राजन्प्रशंसन्ति मनीषिणः ॥ १३-११६-११॥
saptarṣayo vālakhilyāstathaiva ca marīcipāḥ |
amāṃsabhakṣaṇaṃ rājanpraśaṃsanti manīṣiṇaḥ || 13-116-11||
MHB 13-116-12
न भक्षयति यो मांसं न हन्यान्न च घातयेत् ।
तं मित्रं सर्वभूतानां मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ॥ १३-११६-१२॥
na bhakṣayati yo māṃsaṃ na hanyānna ca ghātayet |
taṃ mitraṃ sarvabhūtānāṃ manuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt || 13-116-12||
MHB 13-116-13
अधृष्यः सर्वभूतानां विश्वास्यः सर्वजन्तुषु ।
साधूनां संमतो नित्यं भवेन्मांसस्य वर्जनात् ॥ १३-११६-१३॥
adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ viśvāsyaḥ sarvajantuṣu |
sādhūnāṃ saṃmato nityaṃ bhavenmāṃsasya varjanāt || 13-116-13||
MHB 13-116-14
स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयितुमिच्छति ।
नारदः प्राह धर्मात्मा नियतं सोऽवसीदति ॥ १३-११६-१४॥
svamāṃsaṃ paramāṃsena yo vardhayitumicchati |
nāradaḥ prāha dharmātmā niyataṃ so'vasīdati || 13-116-14||
MHB 13-116-15
ददाति यजते चापि तपस्वी च भवत्यपि ।
मधुमांसनिवृत्त्येति प्राहैवं स बृहस्पतिः ॥ १३-११६-१५॥
dadāti yajate cāpi tapasvī ca bhavatyapi |
madhumāṃsanivṛttyeti prāhaivaṃ sa bṛhaspatiḥ || 13-116-15||
MHB 13-116-16
मासि मास्यश्वमेधेन यो यजेत शतं समाः ।
न खादति च यो मांसं सममेतन्मतं मम ॥ १३-११६-१६॥
māsi māsyaśvamedhena yo yajeta śataṃ samāḥ |
na khādati ca yo māṃsaṃ samametanmataṃ mama || 13-116-16||
MHB 13-116-17
सदा यजति सत्रेण सदा दानं प्रयच्छति ।
सदा तपस्वी भवति मधुमांसस्य वर्जनात् ॥ १३-११६-१७॥
sadā yajati satreṇa sadā dānaṃ prayacchati |
sadā tapasvī bhavati madhumāṃsasya varjanāt || 13-116-17||
MHB 13-116-18
सर्वे वेदा न तत्कुर्युः सर्वयज्ञाश्च भारत ।
यो भक्षयित्वा मांसानि पश्चादपि निवर्तते ॥ १३-११६-१८॥
sarve vedā na tatkuryuḥ sarvayajñāśca bhārata |
yo bhakṣayitvā māṃsāni paścādapi nivartate || 13-116-18||
MHB 13-116-19
दुष्करं हि रसज्ञेन मांसस्य परिवर्जनम् ।
चर्तुं व्रतमिदं श्रेष्ठं सर्वप्राण्यभयप्रदम् ॥ १३-११६-१९॥
duṣkaraṃ hi rasajñena māṃsasya parivarjanam |
cartuṃ vratamidaṃ śreṣṭhaṃ sarvaprāṇyabhayapradam || 13-116-19||
MHB 13-116-20
सर्वभूतेषु यो विद्वान्ददात्यभयदक्षिणाम् ।
दाता भवति लोके स प्राणानां नात्र संशयः ॥ १३-११६-२०॥
sarvabhūteṣu yo vidvāndadātyabhayadakṣiṇām |
dātā bhavati loke sa prāṇānāṃ nātra saṃśayaḥ || 13-116-20||
MHB 13-116-21
एवं वै परमं धर्मं प्रशंसन्ति मनीषिणः ।
प्राणा यथात्मनोऽभीष्टा भूतानामपि ते तथा ॥ १३-११६-२१॥
evaṃ vai paramaṃ dharmaṃ praśaṃsanti manīṣiṇaḥ |
prāṇā yathātmano'bhīṣṭā bhūtānāmapi te tathā || 13-116-21||
MHB 13-116-22
आत्मौपम्येन गन्तव्यं बुद्धिमद्भिर्महात्मभिः ।
मृत्युतो भयमस्तीति विदुषां भूतिमिच्छताम् ॥ १३-११६-२२॥
ātmaupamyena gantavyaṃ buddhimadbhirmahātmabhiḥ |
mṛtyuto bhayamastīti viduṣāṃ bhūtimicchatām || 13-116-22||
MHB 13-116-23
किं पुनर्हन्यमानानां तरसा जीवितार्थिनाम् ।
अरोगाणामपापानां पापैर्मांसोपजीविभिः ॥ १३-११६-२३॥
kiṃ punarhanyamānānāṃ tarasā jīvitārthinām |
arogāṇāmapāpānāṃ pāpairmāṃsopajīvibhiḥ || 13-116-23||
MHB 13-116-24
तस्माद्विद्धि महाराज मांसस्य परिवर्जनम् ।
धर्मस्यायतनं श्रेष्ठं स्वर्गस्य च सुखस्य च ॥ १३-११६-२४॥
tasmādviddhi mahārāja māṃsasya parivarjanam |
dharmasyāyatanaṃ śreṣṭhaṃ svargasya ca sukhasya ca || 13-116-24||
MHB 13-116-25
अहिंसा परमो धर्मस्तथाहिंसा परं तपः ।
अहिंसा परमं सत्यं ततो धर्मः प्रवर्तते ॥ १३-११६-२५॥
ahiṃsā paramo dharmastathāhiṃsā paraṃ tapaḥ |
ahiṃsā paramaṃ satyaṃ tato dharmaḥ pravartate || 13-116-25||
MHB 13-116-26
न हि मांसं तृणात्काष्ठादुपलाद्वापि जायते ।
हत्वा जन्तुं ततो मांसं तस्माद्दोषोऽस्य भक्षणे ॥ १३-११६-२६॥
na hi māṃsaṃ tṛṇātkāṣṭhādupalādvāpi jāyate |
hatvā jantuṃ tato māṃsaṃ tasmāddoṣo'sya bhakṣaṇe || 13-116-26||
MHB 13-116-27
स्वाहास्वधामृतभुजो देवाः सत्यार्जवप्रियाः ।
क्रव्यादान्राक्षसान्विद्धि जिह्मानृतपरायणान् ॥ १३-११६-२७॥
svāhāsvadhāmṛtabhujo devāḥ satyārjavapriyāḥ |
kravyādānrākṣasānviddhi jihmānṛtaparāyaṇān || 13-116-27||
MHB 13-116-28
कान्तारेष्वथ घोरेषु दुर्गेषु गहनेषु च ।
रात्रावहनि संध्यासु चत्वरेषु सभासु च ।
अमांसभक्षणे राजन्भयमन्ते न गच्छति ॥ १३-११६-२८॥
kāntāreṣvatha ghoreṣu durgeṣu gahaneṣu ca |
rātrāvahani saṃdhyāsu catvareṣu sabhāsu ca |
amāṃsabhakṣaṇe rājanbhayamante na gacchati || 13-116-28||
MHB 13-116-29
यदि चेत्खादको न स्यान्न तदा घातको भवेत् ।
घातकः खादकार्थाय तं घातयति वै नरः ॥ १३-११६-२९॥
yadi cetkhādako na syānna tadā ghātako bhavet |
ghātakaḥ khādakārthāya taṃ ghātayati vai naraḥ || 13-116-29||
MHB 13-116-30
अभक्ष्यमेतदिति वा इति हिंसा निवर्तते ।
खादकार्थमतो हिंसा मृगादीनां प्रवर्तते ॥ १३-११६-३०॥
abhakṣyametaditi vā iti hiṃsā nivartate |
khādakārthamato hiṃsā mṛgādīnāṃ pravartate || 13-116-30||
MHB 13-116-31
यस्माद्ग्रसति चैवायुर्हिंसकानां महाद्युते ।
तस्माद्विवर्जयेन्मांसं य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ १३-११६-३१॥
yasmādgrasati caivāyurhiṃsakānāṃ mahādyute |
tasmādvivarjayenmāṃsaṃ ya icchedbhūtimātmanaḥ || 13-116-31||
MHB 13-116-32
त्रातारं नाधिगच्छन्ति रौद्राः प्राणिविहिंसकाः ।
उद्वेजनीया भूतानां यथा व्यालमृगास्तथा ॥ १३-११६-३२॥
trātāraṃ nādhigacchanti raudrāḥ prāṇivihiṃsakāḥ |
udvejanīyā bhūtānāṃ yathā vyālamṛgāstathā || 13-116-32||
MHB 13-116-33
लोभाद्वा बुद्धिमोहाद्वा बलवीर्यार्थमेव च ।
संसर्गाद्वाथ पापानामधर्मरुचिता नृणाम् ॥ १३-११६-३३॥
lobhādvā buddhimohādvā balavīryārthameva ca |
saṃsargādvātha pāpānāmadharmarucitā nṛṇām || 13-116-33||
MHB 13-116-34
स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयितुमिच्छति ।
उद्विग्नवासे वसति यत्रतत्राभिजायते ॥ १३-११६-३४॥
svamāṃsaṃ paramāṃsena yo vardhayitumicchati |
udvignavāse vasati yatratatrābhijāyate || 13-116-34||
MHB 13-116-35
धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं स्वस्त्ययनं महत् ।
मांसस्याभक्षणं प्राहुर्नियताः परमर्षयः ॥ १३-११६-३५॥
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ svastyayanaṃ mahat |
māṃsasyābhakṣaṇaṃ prāhurniyatāḥ paramarṣayaḥ || 13-116-35||
MHB 13-116-36
इदं तु खलु कौन्तेय श्रुतमासीत्पुरा मया ।
मार्कण्डेयस्य वदतो ये दोषा मांसभक्षणे ॥ १३-११६-३६॥
idaṃ tu khalu kaunteya śrutamāsītpurā mayā |
mārkaṇḍeyasya vadato ye doṣā māṃsabhakṣaṇe || 13-116-36||
MHB 13-116-37
यो हि खादति मांसानि प्राणिनां जीवितार्थिनाम् ।
हतानां वा मृतानां वा यथा हन्ता तथैव सः ॥ १३-११६-३७॥
yo hi khādati māṃsāni prāṇināṃ jīvitārthinām |
hatānāṃ vā mṛtānāṃ vā yathā hantā tathaiva saḥ || 13-116-37||
MHB 13-116-38
धनेन क्रायको हन्ति खादकश्चोपभोगतः ।
घातको वधबन्धाभ्यामित्येष त्रिविधो वधः ॥ १३-११६-३८॥
dhanena krāyako hanti khādakaścopabhogataḥ |
ghātako vadhabandhābhyāmityeṣa trividho vadhaḥ || 13-116-38||
MHB 13-116-39
अखादन्ननुमोदंश्च भावदोषेण मानवः ।
योऽनुमन्येत हन्तव्यं सोऽपि दोषेण लिप्यते ॥ १३-११६-३९॥
akhādannanumodaṃśca bhāvadoṣeṇa mānavaḥ |
yo'numanyeta hantavyaṃ so'pi doṣeṇa lipyate || 13-116-39||
MHB 13-116-40
अधृष्यः सर्वभूतानामायुष्मान्नीरुजः सुखी ।
भवत्यभक्षयन्मांसं दयावान्प्राणिनामिह ॥ १३-११६-४०॥
adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāmāyuṣmānnīrujaḥ sukhī |
bhavatyabhakṣayanmāṃsaṃ dayāvānprāṇināmiha || 13-116-40||
MHB 13-116-41
हिरण्यदानैर्गोदानैर्भूमिदानैश्च सर्वशः ।
मांसस्याभक्षणे धर्मो विशिष्टः स्यादिति श्रुतिः ॥ १३-११६-४१॥
hiraṇyadānairgodānairbhūmidānaiśca sarvaśaḥ |
māṃsasyābhakṣaṇe dharmo viśiṣṭaḥ syāditi śrutiḥ || 13-116-41||
MHB 13-116-42
अप्रोक्षितं वृथामांसं विधिहीनं न भक्षयेत् ।
भक्षयन्निरयं याति नरो नास्त्यत्र संशयः ॥ १३-११६-४२॥
aprokṣitaṃ vṛthāmāṃsaṃ vidhihīnaṃ na bhakṣayet |
bhakṣayannirayaṃ yāti naro nāstyatra saṃśayaḥ || 13-116-42||
MHB 13-116-43
प्रोक्षिताभ्युक्षितं मांसं तथा ब्राह्मणकाम्यया ।
अल्पदोषमिह ज्ञेयं विपरीते तु लिप्यते ॥ १३-११६-४३॥
prokṣitābhyukṣitaṃ māṃsaṃ tathā brāhmaṇakāmyayā |
alpadoṣamiha jñeyaṃ viparīte tu lipyate || 13-116-43||
MHB 13-116-44
खादकस्य कृते जन्तुं यो हन्यात्पुरुषाधमः ।
महादोषकरस्तत्र खादको न तु घातकः ॥ १३-११६-४४॥
khādakasya kṛte jantuṃ yo hanyātpuruṣādhamaḥ |
mahādoṣakarastatra khādako na tu ghātakaḥ || 13-116-44||
MHB 13-116-45
इज्यायज्ञश्रुतिकृतैर्यो मार्गैरबुधो जनः ।
हन्याज्जन्तुं मांसगृद्ध्री स वै नरकभाङ्नरः ॥ १३-११६-४५॥
ijyāyajñaśrutikṛtairyo mārgairabudho janaḥ |
hanyājjantuṃ māṃsagṛddhrī sa vai narakabhāṅnaraḥ || 13-116-45||
MHB 13-116-46
भक्षयित्वा तु यो मांसं पश्चादपि निवर्तते ।
तस्यापि सुमहान्धर्मो यः पापाद्विनिवर्तते ॥ १३-११६-४६॥
bhakṣayitvā tu yo māṃsaṃ paścādapi nivartate |
tasyāpi sumahāndharmo yaḥ pāpādvinivartate || 13-116-46||
MHB 13-116-47
आहर्ता चानुमन्ता च विशस्ता क्रयविक्रयी ।
संस्कर्ता चोपभोक्ता च घातकाः सर्व एव ते ॥ १३-११६-४७॥
āhartā cānumantā ca viśastā krayavikrayī |
saṃskartā copabhoktā ca ghātakāḥ sarva eva te || 13-116-47||
MHB 13-116-48
इदमन्यत्तु वक्ष्यामि प्रमाणं विधिनिर्मितम् ।
पुराणमृषिभिर्जुष्टं वेदेषु परिनिश्चितम् ॥ १३-११६-४८॥
idamanyattu vakṣyāmi pramāṇaṃ vidhinirmitam |
purāṇamṛṣibhirjuṣṭaṃ vedeṣu pariniścitam || 13-116-48||
MHB 13-116-49
प्रवृत्तिलक्षणे धर्मे फलार्थिभिरभिद्रुते ।
यथोक्तं राजशार्दूल न तु तन्मोक्षकाङ्क्षिणाम् ॥ १३-११६-४९॥
pravṛttilakṣaṇe dharme phalārthibhirabhidrute |
yathoktaṃ rājaśārdūla na tu tanmokṣakāṅkṣiṇām || 13-116-49||
MHB 13-116-50
हविर्यत्संस्कृतं मन्त्रैः प्रोक्षिताभ्युक्षितं शुचि ।
वेदोक्तेन प्रमाणेन पितॄणां प्रक्रियासु च ।
अतोऽन्यथा वृथामांसमभक्ष्यं मनुरब्रवीत् ॥ १३-११६-५०॥
haviryatsaṃskṛtaṃ mantraiḥ prokṣitābhyukṣitaṃ śuci |
vedoktena pramāṇena pitṝṇāṃ prakriyāsu ca |
ato'nyathā vṛthāmāṃsamabhakṣyaṃ manurabravīt || 13-116-50||
MHB 13-116-51
अस्वर्ग्यमयशस्यं च रक्षोवद्भरतर्षभ ।
विधिना हि नराः पूर्वं मांसं राजन्नभक्षयन् ॥ १३-११६-५१॥
asvargyamayaśasyaṃ ca rakṣovadbharatarṣabha |
vidhinā hi narāḥ pūrvaṃ māṃsaṃ rājannabhakṣayan || 13-116-51||
MHB 13-116-52
य इच्छेत्पुरुषोऽत्यन्तमात्मानं निरुपद्रवम् ।
स वर्जयेत मांसानि प्राणिनामिह सर्वशः ॥ १३-११६-५२॥
ya icchetpuruṣo'tyantamātmānaṃ nirupadravam |
sa varjayeta māṃsāni prāṇināmiha sarvaśaḥ || 13-116-52||
MHB 13-116-53
श्रूयते हि पुराकल्पे नृणां व्रीहिमयः पशुः ।
येनायजन्त यज्वानः पुण्यलोकपरायणाः ॥ १३-११६-५३॥
śrūyate hi purākalpe nṛṇāṃ vrīhimayaḥ paśuḥ |
yenāyajanta yajvānaḥ puṇyalokaparāyaṇāḥ || 13-116-53||
MHB 13-116-54
ऋषिभिः संशयं पृष्टो वसुश्चेदिपतिः पुरा ।
अभक्ष्यमिति मांसं स प्राह भक्ष्यमिति प्रभो ॥ १३-११६-५४॥
ṛṣibhiḥ saṃśayaṃ pṛṣṭo vasuścedipatiḥ purā |
abhakṣyamiti māṃsaṃ sa prāha bhakṣyamiti prabho || 13-116-54||
MHB 13-116-55
आकाशान्मेदिनीं प्राप्तस्ततः स पृथिवीपतिः ।
एतदेव पुनश्चोक्त्वा विवेश धरणीतलम् ॥ १३-११६-५५॥
ākāśānmedinīṃ prāptastataḥ sa pṛthivīpatiḥ |
etadeva punaścoktvā viveśa dharaṇītalam || 13-116-55||
MHB 13-116-56
प्रजानां हितकामेन त्वगस्त्येन महात्मना ।
आरण्याः सर्वदैवत्याः प्रोक्षितास्तपसा मृगाः ॥ १३-११६-५६॥
prajānāṃ hitakāmena tvagastyena mahātmanā |
āraṇyāḥ sarvadaivatyāḥ prokṣitāstapasā mṛgāḥ || 13-116-56||
MHB 13-116-57
क्रिया ह्येवं न हीयन्ते पितृदैवतसंश्रिताः ।
प्रीयन्ते पितरश्चैव न्यायतो मांसतर्पिताः ॥ १३-११६-५७॥
kriyā hyevaṃ na hīyante pitṛdaivatasaṃśritāḥ |
prīyante pitaraścaiva nyāyato māṃsatarpitāḥ || 13-116-57||
MHB 13-116-58
इदं तु शृणु राजेन्द्र कीर्त्यमानं मयानघ ।
अभक्षणे सर्वसुखं मांसस्य मनुजाधिप ॥ १३-११६-५८॥
idaṃ tu śṛṇu rājendra kīrtyamānaṃ mayānagha |
abhakṣaṇe sarvasukhaṃ māṃsasya manujādhipa || 13-116-58||
MHB 13-116-59
यस्तु वर्षशतं पूर्णं तपस्तप्येत्सुदारुणम् ।
यश्चैकं वर्जयेन्मांसं सममेतन्मतं मम ॥ १३-११६-५९॥
yastu varṣaśataṃ pūrṇaṃ tapastapyetsudāruṇam |
yaścaikaṃ varjayenmāṃsaṃ samametanmataṃ mama || 13-116-59||
MHB 13-116-60
कौमुदे तु विशेषेण शुक्लपक्षे नराधिप ।
वर्जयेत्सर्वमांसानि धर्मो ह्यत्र विधीयते ॥ १३-११६-६०॥
kaumude tu viśeṣeṇa śuklapakṣe narādhipa |
varjayetsarvamāṃsāni dharmo hyatra vidhīyate || 13-116-60||
MHB 13-116-61
चतुरो वार्षिकान्मासान्यो मांसं परिवर्जयेत् ।
चत्वारि भद्राण्याप्नोति कीर्तिमायुर्यशो बलम् ॥ १३-११६-६१॥
caturo vārṣikānmāsānyo māṃsaṃ parivarjayet |
catvāri bhadrāṇyāpnoti kīrtimāyuryaśo balam || 13-116-61||
MHB 13-116-62
अथ वा मासमप्येकं सर्वमांसान्यभक्षयन् ।
अतीत्य सर्वदुःखानि सुखी जीवेन्निरामयः ॥ १३-११६-६२॥
atha vā māsamapyekaṃ sarvamāṃsānyabhakṣayan |
atītya sarvaduḥkhāni sukhī jīvennirāmayaḥ || 13-116-62||
MHB 13-116-63
ये वर्जयन्ति मांसानि मासशः पक्षशोऽपि वा ।
तेषां हिंसानिवृत्तानां ब्रह्मलोको विधीयते ॥ १३-११६-६३॥
ye varjayanti māṃsāni māsaśaḥ pakṣaśo'pi vā |
teṣāṃ hiṃsānivṛttānāṃ brahmaloko vidhīyate || 13-116-63||
MHB 13-116-64
मांसं तु कौमुदं पक्षं वर्जितं पार्थ राजभिः ।
सर्वभूतात्मभूतैस्तैर्विज्ञातार्थपरावरैः ॥ १३-११६-६४॥
māṃsaṃ tu kaumudaṃ pakṣaṃ varjitaṃ pārtha rājabhiḥ |
sarvabhūtātmabhūtaistairvijñātārthaparāvaraiḥ || 13-116-64||
MHB 13-116-65
नाभागेनाम्बरीषेण गयेन च महात्मना ।
आयुषा चानरण्येन दिलीपरघुपूरुभिः ॥ १३-११६-६५॥
nābhāgenāmbarīṣeṇa gayena ca mahātmanā |
āyuṣā cānaraṇyena dilīparaghupūrubhiḥ || 13-116-65||
MHB 13-116-66
कार्तवीर्यानिरुद्धाभ्यां नहुषेण ययातिना ।
नृगेण विष्वगश्वेन तथैव शशबिन्दुना ।
युवनाश्वेन च तथा शिबिनौशीनरेण च ॥ १३-११६-६६॥
kārtavīryāniruddhābhyāṃ nahuṣeṇa yayātinā |
nṛgeṇa viṣvagaśvena tathaiva śaśabindunā |
yuvanāśvena ca tathā śibinauśīnareṇa ca || 13-116-66||
MHB 13-116-67
श्येनचित्रेण राजेन्द्र सोमकेन वृकेण च ।
रैवतेन रन्तिदेवेन वसुना सृञ्जयेन च ॥ १३-११६-६७॥
śyenacitreṇa rājendra somakena vṛkeṇa ca |
raivatena rantidevena vasunā sṛñjayena ca || 13-116-67||
MHB 13-116-68
दुःषन्तेन करूषेण रामालर्कनलैस्तथा ।
विरूपाश्वेन निमिना जनकेन च धीमता ॥ १३-११६-६८॥
duḥṣantena karūṣeṇa rāmālarkanalaistathā |
virūpāśvena niminā janakena ca dhīmatā || 13-116-68||
MHB 13-116-69
सिलेन पृथुना चैव वीरसेनेन चैव ह ।
इक्ष्वाकुणा शंभुना च श्वेतेन सगरेण च ॥ १३-११६-६९॥
silena pṛthunā caiva vīrasenena caiva ha |
ikṣvākuṇā śaṃbhunā ca śvetena sagareṇa ca || 13-116-69||
MHB 13-116-70
एतैश्चान्यैश्च राजेन्द्र पुरा मांसं न भक्षितम् ।
शारदं कौमुदं मासं ततस्ते स्वर्गमाप्नुवन् ॥ १३-११६-७०॥
etaiścānyaiśca rājendra purā māṃsaṃ na bhakṣitam |
śāradaṃ kaumudaṃ māsaṃ tataste svargamāpnuvan || 13-116-70||
MHB 13-116-71
ब्रह्मलोके च तिष्ठन्ति ज्वलमानाः श्रियान्विताः ।
उपास्यमाना गन्धर्वैः स्त्रीसहस्रसमन्विताः ॥ १३-११६-७१॥
brahmaloke ca tiṣṭhanti jvalamānāḥ śriyānvitāḥ |
upāsyamānā gandharvaiḥ strīsahasrasamanvitāḥ || 13-116-71||
MHB 13-116-72
तदेतदुत्तमं धर्ममहिंसालक्षणं शुभम् ।
ये चरन्ति महात्मानो नाकपृष्ठे वसन्ति ते ॥ १३-११६-७२॥
tadetaduttamaṃ dharmamahiṃsālakṣaṇaṃ śubham |
ye caranti mahātmāno nākapṛṣṭhe vasanti te || 13-116-72||
MHB 13-116-73
मधु मांसं च ये नित्यं वर्जयन्तीह धार्मिकाः ।
जन्मप्रभृति मद्यं च सर्वे ते मुनयः स्मृताः ।
विशिष्टतां ज्ञातिषु च लभन्ते नात्र संशयः ॥ १३-११६-७३॥
madhu māṃsaṃ ca ye nityaṃ varjayantīha dhārmikāḥ |
janmaprabhṛti madyaṃ ca sarve te munayaḥ smṛtāḥ |
viśiṣṭatāṃ jñātiṣu ca labhante nātra saṃśayaḥ || 13-116-73||
MHB 13-116-74
आपन्नश्चापदो मुच्येद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् ।
मुच्येत्तथातुरो रोगाद्दुःखान्मुच्येत दुःखितः ॥ १३-११६-७४॥
āpannaścāpado mucyedbaddho mucyeta bandhanāt |
mucyettathāturo rogādduḥkhānmucyeta duḥkhitaḥ || 13-116-74||
MHB 13-116-75
तिर्यग्योनिं न गच्छेत रूपवांश्च भवेन्नरः ।
बुद्धिमान्वै कुरुश्रेष्ठ प्राप्नुयाच्च महद्यशः ॥ १३-११६-७५॥
tiryagyoniṃ na gaccheta rūpavāṃśca bhavennaraḥ |
buddhimānvai kuruśreṣṭha prāpnuyācca mahadyaśaḥ || 13-116-75||
MHB 13-116-76
एतत्ते कथितं राजन्मांसस्य परिवर्जने ।
प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च विधानमृषिनिर्मितम् ॥ १३-११६-७६॥
etatte kathitaṃ rājanmāṃsasya parivarjane |
pravṛttau ca nivṛttau ca vidhānamṛṣinirmitam || 13-116-76||
Adhyaya: 117/154 (41)
MHB 13-117-1
युधिष्ठिर उवाच ।
इमे वै मानवा लोके भृशं मांसस्य गृद्धिनः ।
विसृज्य भक्षान्विविधान्यथा रक्षोगणास्तथा ॥ १३-११७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ime vai mānavā loke bhṛśaṃ māṃsasya gṛddhinaḥ |
visṛjya bhakṣānvividhānyathā rakṣogaṇāstathā || 13-117-1||
MHB 13-117-2
नापूपान्विविधाकाराञ्शाकानि विविधानि च ।
षाडवान्रसयोगांश्च तथेच्छन्ति यथामिषम् ॥ १३-११७-२॥
nāpūpānvividhākārāñśākāni vividhāni ca |
ṣāḍavānrasayogāṃśca tathecchanti yathāmiṣam || 13-117-2||
MHB 13-117-3
तत्र मे बुद्धिरत्रैव विसर्गे परिमुह्यते ।
न मन्ये रसतः किंचिन्मांसतोऽस्तीह किंचन ॥ १३-११७-३॥
tatra me buddhiratraiva visarge parimuhyate |
na manye rasataḥ kiṃcinmāṃsato'stīha kiṃcana || 13-117-3||
MHB 13-117-4
तदिच्छामि गुणाञ्श्रोतुं मांसस्याभक्षणेऽपि वा ।
भक्षणे चैव ये दोषास्तांश्चैव पुरुषर्षभ ॥ १३-११७-४॥
tadicchāmi guṇāñśrotuṃ māṃsasyābhakṣaṇe'pi vā |
bhakṣaṇe caiva ye doṣāstāṃścaiva puruṣarṣabha || 13-117-4||
MHB 13-117-5
सर्वं तत्त्वेन धर्मज्ञ यथावदिह धर्मतः ।
किं वा भक्ष्यमभक्ष्यं वा सर्वमेतद्वदस्व मे ॥ १३-११७-५॥
sarvaṃ tattvena dharmajña yathāvadiha dharmataḥ |
kiṃ vā bhakṣyamabhakṣyaṃ vā sarvametadvadasva me || 13-117-5||
MHB 13-117-6
भीष्म उवाच ।
एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत ।
न मांसात्परमत्रान्यद्रसतो विद्यते भुवि ॥ १३-११७-६॥
bhīṣma uvāca |
evametanmahābāho yathā vadasi bhārata |
na māṃsātparamatrānyadrasato vidyate bhuvi || 13-117-6||
MHB 13-117-7
क्षतक्षीणाभितप्तानां ग्राम्यधर्मरताश्च ये ।
अध्वना कर्शितानां च न मांसाद्विद्यते परम् ॥ १३-११७-७॥
kṣatakṣīṇābhitaptānāṃ grāmyadharmaratāśca ye |
adhvanā karśitānāṃ ca na māṃsādvidyate param || 13-117-7||
MHB 13-117-8
सद्यो वर्धयति प्राणान्पुष्टिमग्र्यां ददाति च ।
न भक्षोऽभ्यधिकः कश्चिन्मांसादस्ति परंतप ॥ १३-११७-८॥
sadyo vardhayati prāṇānpuṣṭimagryāṃ dadāti ca |
na bhakṣo'bhyadhikaḥ kaścinmāṃsādasti paraṃtapa || 13-117-8||
MHB 13-117-9
विवर्जने तु बहवो गुणाः कौरवनन्दन ।
ये भवन्ति मनुष्याणां तान्मे निगदतः शृणु ॥ १३-११७-९॥
vivarjane tu bahavo guṇāḥ kauravanandana |
ye bhavanti manuṣyāṇāṃ tānme nigadataḥ śṛṇu || 13-117-9||
MHB 13-117-10
स्वमांसं परमांसैर्यो विवर्धयितुमिच्छति ।
नास्ति क्षुद्रतरस्तस्मान्न नृशंसतरो नरः ॥ १३-११७-१०॥
svamāṃsaṃ paramāṃsairyo vivardhayitumicchati |
nāsti kṣudratarastasmānna nṛśaṃsataro naraḥ || 13-117-10||
MHB 13-117-11
न हि प्राणात्प्रियतरं लोके किंचन विद्यते ।
तस्माद्दयां नरः कुर्याद्यथात्मनि तथा परे ॥ १३-११७-११॥
na hi prāṇātpriyataraṃ loke kiṃcana vidyate |
tasmāddayāṃ naraḥ kuryādyathātmani tathā pare || 13-117-11||
MHB 13-117-12
शुक्राच्च तात संभूतिर्मांसस्येह न संशयः ।
भक्षणे तु महान्दोषो वधेन सह कल्पते ॥ १३-११७-१२॥
śukrācca tāta saṃbhūtirmāṃsasyeha na saṃśayaḥ |
bhakṣaṇe tu mahāndoṣo vadhena saha kalpate || 13-117-12||
MHB 13-117-13
अहिंसालक्षणो धर्म इति वेदविदो विदुः ।
यदहिंस्रं भवेत्कर्म तत्कुर्यादात्मवान्नरः ॥ १३-११७-१३॥
ahiṃsālakṣaṇo dharma iti vedavido viduḥ |
yadahiṃsraṃ bhavetkarma tatkuryādātmavānnaraḥ || 13-117-13||
MHB 13-117-14
पितृदैवतयज्ञेषु प्रोक्षितं हविरुच्यते ।
विधिना वेददृष्टेन तद्भुक्त्वेह न दुष्यति ॥ १३-११७-१४॥
pitṛdaivatayajñeṣu prokṣitaṃ havirucyate |
vidhinā vedadṛṣṭena tadbhuktveha na duṣyati || 13-117-14||
MHB 13-117-15
यज्ञार्थे पशवः सृष्टा इत्यपि श्रूयते श्रुतिः ।
अतोऽन्यथा प्रवृत्तानां राक्षसो विधिरुच्यते ॥ १३-११७-१५॥
yajñārthe paśavaḥ sṛṣṭā ityapi śrūyate śrutiḥ |
ato'nyathā pravṛttānāṃ rākṣaso vidhirucyate || 13-117-15||
MHB 13-117-16
क्षत्रियाणां तु यो दृष्टो विधिस्तमपि मे शृणु ।
वीर्येणोपार्जितं मांसं यथा खादन्न दुष्यति ॥ १३-११७-१६॥
kṣatriyāṇāṃ tu yo dṛṣṭo vidhistamapi me śṛṇu |
vīryeṇopārjitaṃ māṃsaṃ yathā khādanna duṣyati || 13-117-16||
MHB 13-117-17
आरण्याः सर्वदैवत्याः प्रोक्षिताः सर्वशो मृगाः ।
अगस्त्येन पुरा राजन्मृगया येन पूज्यते ॥ १३-११७-१७॥
āraṇyāḥ sarvadaivatyāḥ prokṣitāḥ sarvaśo mṛgāḥ |
agastyena purā rājanmṛgayā yena pūjyate || 13-117-17||
MHB 13-117-18
नात्मानमपरित्यज्य मृगया नाम विद्यते ।
समतामुपसंगम्य रूपं हन्यान्न वा नृप ॥ १३-११७-१८॥
nātmānamaparityajya mṛgayā nāma vidyate |
samatāmupasaṃgamya rūpaṃ hanyānna vā nṛpa || 13-117-18||
MHB 13-117-19
अतो राजर्षयः सर्वे मृगयां यान्ति भारत ।
लिप्यन्ते न हि दोषेण न चैतत्पातकं विदुः ॥ १३-११७-१९॥
ato rājarṣayaḥ sarve mṛgayāṃ yānti bhārata |
lipyante na hi doṣeṇa na caitatpātakaṃ viduḥ || 13-117-19||
MHB 13-117-20
न हि तत्परमं किंचिदिह लोके परत्र च ।
यत्सर्वेष्विह लोकेषु दया कौरवनन्दन ॥ १३-११७-२०॥
na hi tatparamaṃ kiṃcidiha loke paratra ca |
yatsarveṣviha lokeṣu dayā kauravanandana || 13-117-20||
MHB 13-117-21
न भयं विद्यते जातु नरस्येह दयावतः ।
दयावतामिमे लोकाः परे चापि तपस्विनाम् ॥ १३-११७-२१॥
na bhayaṃ vidyate jātu narasyeha dayāvataḥ |
dayāvatāmime lokāḥ pare cāpi tapasvinām || 13-117-21||
MHB 13-117-22
अभयं सर्वभूतेभ्यो यो ददाति दयापरः ।
अभयं तस्य भूतानि ददतीत्यनुशुश्रुमः ॥ १३-११७-२२॥
abhayaṃ sarvabhūtebhyo yo dadāti dayāparaḥ |
abhayaṃ tasya bhūtāni dadatītyanuśuśrumaḥ || 13-117-22||
MHB 13-117-23
क्षतं च स्खलितं चैव पतितं क्लिष्टमाहतम् ।
सर्वभूतानि रक्षन्ति समेषु विषमेषु च ॥ १३-११७-२३॥
kṣataṃ ca skhalitaṃ caiva patitaṃ kliṣṭamāhatam |
sarvabhūtāni rakṣanti sameṣu viṣameṣu ca || 13-117-23||
MHB 13-117-24
नैनं व्यालमृगा घ्नन्ति न पिशाचा न राक्षसाः ।
मुच्यन्ते भयकालेषु मोक्षयन्ति च ये परान् ॥ १३-११७-२४॥
nainaṃ vyālamṛgā ghnanti na piśācā na rākṣasāḥ |
mucyante bhayakāleṣu mokṣayanti ca ye parān || 13-117-24||
MHB 13-117-25
प्राणदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति ।
न ह्यात्मनः प्रियतरः कश्चिदस्तीति निश्चितम् ॥ १३-११७-२५॥
prāṇadānātparaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati |
na hyātmanaḥ priyataraḥ kaścidastīti niścitam || 13-117-25||
MHB 13-117-26
अनिष्टं सर्वभूतानां मरणं नाम भारत ।
मृत्युकाले हि भूतानां सद्यो जायति वेपथुः ॥ १३-११७-२६॥
aniṣṭaṃ sarvabhūtānāṃ maraṇaṃ nāma bhārata |
mṛtyukāle hi bhūtānāṃ sadyo jāyati vepathuḥ || 13-117-26||
MHB 13-117-27
जातिजन्मजरादुःखे नित्यं संसारसागरे ।
जन्तवः परिवर्तन्ते मरणादुद्विजन्ति च ॥ १३-११७-२७॥
jātijanmajarāduḥkhe nityaṃ saṃsārasāgare |
jantavaḥ parivartante maraṇādudvijanti ca || 13-117-27||
MHB 13-117-28
गर्भवासेषु पच्यन्ते क्षाराम्लकटुकै रसैः ।
मूत्रश्लेष्मपुरीषाणां स्पर्शैश्च भृशदारुणैः ॥ १३-११७-२८॥
garbhavāseṣu pacyante kṣārāmlakaṭukai rasaiḥ |
mūtraśleṣmapurīṣāṇāṃ sparśaiśca bhṛśadāruṇaiḥ || 13-117-28||
MHB 13-117-29
जाताश्चाप्यवशास्तत्र भिद्यमानाः पुनः पुनः ।
पाट्यमानाश्च दृश्यन्ते विवशा मांसगृद्धिनः ॥ १३-११७-२९॥
jātāścāpyavaśāstatra bhidyamānāḥ punaḥ punaḥ |
pāṭyamānāśca dṛśyante vivaśā māṃsagṛddhinaḥ || 13-117-29||
MHB 13-117-30
कुम्भीपाके च पच्यन्ते तां तां योनिमुपागताः ।
आक्रम्य मार्यमाणाश्च भ्राम्यन्ते वै पुनः पुनः ॥ १३-११७-३०॥
kumbhīpāke ca pacyante tāṃ tāṃ yonimupāgatāḥ |
ākramya māryamāṇāśca bhrāmyante vai punaḥ punaḥ || 13-117-30||
MHB 13-117-31
नात्मनोऽस्ति प्रियतरः पृथिव्यामनुसृत्य ह ।
तस्मात्प्राणिषु सर्वेषु दयावानात्मवान्भवेत् ॥ १३-११७-३१॥
nātmano'sti priyataraḥ pṛthivyāmanusṛtya ha |
tasmātprāṇiṣu sarveṣu dayāvānātmavānbhavet || 13-117-31||
MHB 13-117-32
सर्वमांसानि यो राजन्यावज्जीवं न भक्षयेत् ।
स्वर्गे स विपुलं स्थानं प्राप्नुयान्नात्र संशयः ॥ १३-११७-३२॥
sarvamāṃsāni yo rājanyāvajjīvaṃ na bhakṣayet |
svarge sa vipulaṃ sthānaṃ prāpnuyānnātra saṃśayaḥ || 13-117-32||
MHB 13-117-33
ये भक्षयन्ति मांसानि भूतानां जीवितैषिणाम् ।
भक्ष्यन्ते तेऽपि तैर्भूतैरिति मे नास्ति संशयः ॥ १३-११७-३३॥
ye bhakṣayanti māṃsāni bhūtānāṃ jīvitaiṣiṇām |
bhakṣyante te'pi tairbhūtairiti me nāsti saṃśayaḥ || 13-117-33||
MHB 13-117-34
मां स भक्षयते यस्माद्भक्षयिष्ये तमप्यहम् ।
एतन्मांसस्य मांसत्वमतो बुध्यस्व भारत ॥ १३-११७-३४॥
māṃ sa bhakṣayate yasmādbhakṣayiṣye tamapyaham |
etanmāṃsasya māṃsatvamato budhyasva bhārata || 13-117-34||
MHB 13-117-35
घातको वध्यते नित्यं तथा वध्येत बन्धकः ।
आक्रोष्टाक्रुश्यते राजन्द्वेष्टा द्वेष्यत्वमाप्नुते ॥ १३-११७-३५॥
ghātako vadhyate nityaṃ tathā vadhyeta bandhakaḥ |
ākroṣṭākruśyate rājandveṣṭā dveṣyatvamāpnute || 13-117-35||
MHB 13-117-36
येन येन शरीरेण यद्यत्कर्म करोति यः ।
तेन तेन शरीरेण तत्तत्फलमुपाश्नुते ॥ १३-११७-३६॥
yena yena śarīreṇa yadyatkarma karoti yaḥ |
tena tena śarīreṇa tattatphalamupāśnute || 13-117-36||
MHB 13-117-37
अहिंसा परमो धर्मस्तथाहिंसा परो दमः ।
अहिंसा परमं दानमहिंसा परमं तपः ॥ १३-११७-३७॥
ahiṃsā paramo dharmastathāhiṃsā paro damaḥ |
ahiṃsā paramaṃ dānamahiṃsā paramaṃ tapaḥ || 13-117-37||
MHB 13-117-38
अहिंसा परमो यज्ञस्तथाहिंसा परं बलम् ।
अहिंसा परमं मित्रमहिंसा परमं सुखम् ।
अहिंसा परमं सत्यमहिंसा परमं श्रुतम् ॥ १३-११७-३८॥
ahiṃsā paramo yajñastathāhiṃsā paraṃ balam |
ahiṃsā paramaṃ mitramahiṃsā paramaṃ sukham |
ahiṃsā paramaṃ satyamahiṃsā paramaṃ śrutam || 13-117-38||
MHB 13-117-39
सर्वयज्ञेषु वा दानं सर्वतीर्थेषु चाप्लुतम् ।
सर्वदानफलं वापि नैतत्तुल्यमहिंसया ॥ १३-११७-३९॥
sarvayajñeṣu vā dānaṃ sarvatīrtheṣu cāplutam |
sarvadānaphalaṃ vāpi naitattulyamahiṃsayā || 13-117-39||
MHB 13-117-40
अहिंस्रस्य तपोऽक्षय्यमहिंस्रो यजते सदा ।
अहिंस्रः सर्वभूतानां यथा माता यथा पिता ॥ १३-११७-४०॥
ahiṃsrasya tapo'kṣayyamahiṃsro yajate sadā |
ahiṃsraḥ sarvabhūtānāṃ yathā mātā yathā pitā || 13-117-40||
MHB 13-117-41
एतत्फलमहिंसाया भूयश्च कुरुपुंगव ।
न हि शक्या गुणा वक्तुमिह वर्षशतैरपि ॥ १३-११७-४१॥
etatphalamahiṃsāyā bhūyaśca kurupuṃgava |
na hi śakyā guṇā vaktumiha varṣaśatairapi || 13-117-41||
Adhyaya: 118/154 (28)
MHB 13-118-1
युधिष्ठिर उवाच ।
अकामाश्च सकामाश्च हता येऽस्मिन्महाहवे ।
कां योनिं प्रतिपन्नास्ते तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-११८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
akāmāśca sakāmāśca hatā ye'sminmahāhave |
kāṃ yoniṃ pratipannāste tanme brūhi pitāmaha || 13-118-1||
MHB 13-118-2
दुःखं प्राणपरित्यागः पुरुषाणां महामृधे ।
जानामि तत्त्वं धर्मज्ञ प्राणत्यागं सुदुष्करम् ॥ १३-११८-२॥
duḥkhaṃ prāṇaparityāgaḥ puruṣāṇāṃ mahāmṛdhe |
jānāmi tattvaṃ dharmajña prāṇatyāgaṃ suduṣkaram || 13-118-2||
MHB 13-118-3
समृद्धे वासमृद्धे वा शुभे वा यदि वाशुभे ।
कारणं तत्र मे ब्रूहि सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥ १३-११८-३॥
samṛddhe vāsamṛddhe vā śubhe vā yadi vāśubhe |
kāraṇaṃ tatra me brūhi sarvajño hyasi me mataḥ || 13-118-3||
MHB 13-118-4
भीष्म उवाच ।
समृद्धे वासमृद्धे वा शुभे वा यदि वाशुभे ।
संसारेऽस्मिन्समाजाताः प्राणिनः पृथिवीपते ॥ १३-११८-४॥
bhīṣma uvāca |
samṛddhe vāsamṛddhe vā śubhe vā yadi vāśubhe |
saṃsāre'sminsamājātāḥ prāṇinaḥ pṛthivīpate || 13-118-4||
MHB 13-118-5
निरता येन भावेन तत्र मे शृणु कारणम् ।
सम्यक्चायमनुप्रश्नस्त्वयोक्तश्च युधिष्ठिर ॥ १३-११८-५॥
niratā yena bhāvena tatra me śṛṇu kāraṇam |
samyakcāyamanupraśnastvayoktaśca yudhiṣṭhira || 13-118-5||
MHB 13-118-6
अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तमिदं नृप ।
द्वैपायनस्य संवादं कीटस्य च युधिष्ठिर ॥ १३-११८-६॥
atra te vartayiṣyāmi purāvṛttamidaṃ nṛpa |
dvaipāyanasya saṃvādaṃ kīṭasya ca yudhiṣṭhira || 13-118-6||
MHB 13-118-7
ब्रह्मभूतश्चरन्विप्रः कृष्णद्वैपायनः पुरा ।
ददर्श कीटं धावन्तं शीघ्रं शकटवर्त्मनि ॥ १३-११८-७॥
brahmabhūtaścaranvipraḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ purā |
dadarśa kīṭaṃ dhāvantaṃ śīghraṃ śakaṭavartmani || 13-118-7||
MHB 13-118-8
गतिज्ञः सर्वभूतानां रुतज्ञश्च शरीरिणाम् ।
सर्वज्ञः सर्वतो दृष्ट्वा कीटं वचनमब्रवीत् ॥ १३-११८-८॥
gatijñaḥ sarvabhūtānāṃ rutajñaśca śarīriṇām |
sarvajñaḥ sarvato dṛṣṭvā kīṭaṃ vacanamabravīt || 13-118-8||
MHB 13-118-9
कीट संत्रस्तरूपोऽसि त्वरितश्चैव लक्ष्यसे ।
क्व धावसि तदाचक्ष्व कुतस्ते भयमागतम् ॥ १३-११८-९॥
kīṭa saṃtrastarūpo'si tvaritaścaiva lakṣyase |
kva dhāvasi tadācakṣva kutaste bhayamāgatam || 13-118-9||
MHB 13-118-10
कीट उवाच ।
शकटस्यास्य महतो घोषं श्रुत्वा भयं मम ।
आगतं वै महाबुद्धे स्वन एष हि दारुणः ।
श्रूयते न स मां हन्यादिति तस्मादपाक्रमे ॥ १३-११८-१०॥
kīṭa uvāca |
śakaṭasyāsya mahato ghoṣaṃ śrutvā bhayaṃ mama |
āgataṃ vai mahābuddhe svana eṣa hi dāruṇaḥ |
śrūyate na sa māṃ hanyāditi tasmādapākrame || 13-118-10||
MHB 13-118-11
श्वसतां च शृणोम्येवं गोपुत्राणां प्रचोद्यताम् ।
वहतां सुमहाभारं संनिकर्षे स्वनं प्रभो ।
नृणां च संवाहयतां श्रूयते विविधः स्वनः ॥ १३-११८-११॥
śvasatāṃ ca śṛṇomyevaṃ goputrāṇāṃ pracodyatām |
vahatāṃ sumahābhāraṃ saṃnikarṣe svanaṃ prabho |
nṛṇāṃ ca saṃvāhayatāṃ śrūyate vividhaḥ svanaḥ || 13-118-11||
MHB 13-118-12
सोढुमस्मद्विधेनैष न शक्यः कीटयोनिना ।
तस्मादपक्रमाम्येष भयादस्मात्सुदारुणात् ॥ १३-११८-१२॥
soḍhumasmadvidhenaiṣa na śakyaḥ kīṭayoninā |
tasmādapakramāmyeṣa bhayādasmātsudāruṇāt || 13-118-12||
MHB 13-118-13
दुःखं हि मृत्युर्भूतानां जीवितं च सुदुर्लभम् ।
अतो भीतः पलायामि गच्छेयं नासुखं सुखात् ॥ १३-११८-१३॥
duḥkhaṃ hi mṛtyurbhūtānāṃ jīvitaṃ ca sudurlabham |
ato bhītaḥ palāyāmi gaccheyaṃ nāsukhaṃ sukhāt || 13-118-13||
MHB 13-118-14
भीष्म उवाच ।
इत्युक्तः स तु तं प्राह कुतः कीट सुखं तव ।
मरणं ते सुखं मन्ये तिर्यग्योनौ हि वर्तसे ॥ १३-११८-१४॥
bhīṣma uvāca |
ityuktaḥ sa tu taṃ prāha kutaḥ kīṭa sukhaṃ tava |
maraṇaṃ te sukhaṃ manye tiryagyonau hi vartase || 13-118-14||
MHB 13-118-15
शब्दं स्पर्शं रसं गन्धं भोगांश्चोच्चावचान्बहून् ।
नाभिजानासि कीट त्वं श्रेयो मरणमेव ते ॥ १३-११८-१५॥
śabdaṃ sparśaṃ rasaṃ gandhaṃ bhogāṃścoccāvacānbahūn |
nābhijānāsi kīṭa tvaṃ śreyo maraṇameva te || 13-118-15||
MHB 13-118-16
कीट उवाच ।
सर्वत्र निरतो जीव इतीहापि सुखं मम ।
चेतयामि महाप्राज्ञ तस्मादिच्छामि जीवितुम् ॥ १३-११८-१६॥
kīṭa uvāca |
sarvatra nirato jīva itīhāpi sukhaṃ mama |
cetayāmi mahāprājña tasmādicchāmi jīvitum || 13-118-16||
MHB 13-118-17
इहापि विषयः सर्वो यथादेहं प्रवर्तितः ।
मानुषास्तिर्यगाश्चैव पृथग्भोगा विशेषतः ॥ १३-११८-१७॥
ihāpi viṣayaḥ sarvo yathādehaṃ pravartitaḥ |
mānuṣāstiryagāścaiva pṛthagbhogā viśeṣataḥ || 13-118-17||
MHB 13-118-18
अहमासं मनुष्यो वै शूद्रो बहुधनः पुरा ।
अब्रह्मण्यो नृशंसश्च कदर्यो वृद्धिजीवनः ॥ १३-११८-१८॥
ahamāsaṃ manuṣyo vai śūdro bahudhanaḥ purā |
abrahmaṇyo nṛśaṃsaśca kadaryo vṛddhijīvanaḥ || 13-118-18||
MHB 13-118-19
वाक्तीक्ष्णो निकृतिप्रज्ञो मोष्टा विश्वस्य सर्वशः ।
मिथःकृतोऽपनिधनः परस्वहरणे रतः ॥ १३-११८-१९॥
vāktīkṣṇo nikṛtiprajño moṣṭā viśvasya sarvaśaḥ |
mithaḥkṛto'panidhanaḥ parasvaharaṇe rataḥ || 13-118-19||
MHB 13-118-20
भृत्यातिथिजनश्चापि गृहे पर्युषितो मया ।
मात्सर्यात्स्वादुकामेन नृशंसेन बुभूषता ॥ १३-११८-२०॥
bhṛtyātithijanaścāpi gṛhe paryuṣito mayā |
mātsaryātsvādukāmena nṛśaṃsena bubhūṣatā || 13-118-20||
MHB 13-118-21
देवार्थं पितृयज्ञार्थमन्नं श्रद्धाकृतं मया ।
न दत्तमर्थकामेन देयमन्नं पुनाति ह ॥ १३-११८-२१॥
devārthaṃ pitṛyajñārthamannaṃ śraddhākṛtaṃ mayā |
na dattamarthakāmena deyamannaṃ punāti ha || 13-118-21||
MHB 13-118-22
गुप्तं शरणमाश्रित्य भयेषु शरणागताः ।
अकस्मान्नो भयात्त्यक्ता न च त्राताभयैषिणः ॥ १३-११८-२२॥
guptaṃ śaraṇamāśritya bhayeṣu śaraṇāgatāḥ |
akasmānno bhayāttyaktā na ca trātābhayaiṣiṇaḥ || 13-118-22||
MHB 13-118-23
धनं धान्यं प्रियान्दारान्यानं वासस्तथाद्भुतम् ।
श्रियं दृष्ट्वा मनुष्याणामसूयामि निरर्थकम् ॥ १३-११८-२३॥
dhanaṃ dhānyaṃ priyāndārānyānaṃ vāsastathādbhutam |
śriyaṃ dṛṣṭvā manuṣyāṇāmasūyāmi nirarthakam || 13-118-23||
MHB 13-118-24
ईर्ष्युः परसुखं दृष्ट्वा आतताय्यबुभूषकः ।
त्रिवर्गहन्ता चान्येषामात्मकामानुवर्तकः ॥ १३-११८-२४॥
īrṣyuḥ parasukhaṃ dṛṣṭvā ātatāyyabubhūṣakaḥ |
trivargahantā cānyeṣāmātmakāmānuvartakaḥ || 13-118-24||
MHB 13-118-25
नृशंसगुणभूयिष्ठं पुरा कर्म कृतं मया ।
स्मृत्वा तदनुतप्येऽहं त्यक्त्वा प्रियमिवात्मजम् ॥ १३-११८-२५॥
nṛśaṃsaguṇabhūyiṣṭhaṃ purā karma kṛtaṃ mayā |
smṛtvā tadanutapye'haṃ tyaktvā priyamivātmajam || 13-118-25||
MHB 13-118-26
शुभानामपि जानामि कृतानां कर्मणां फलम् ।
माता च पूजिता वृद्धा ब्राह्मणश्चार्चितो मया ॥ १३-११८-२६॥
śubhānāmapi jānāmi kṛtānāṃ karmaṇāṃ phalam |
mātā ca pūjitā vṛddhā brāhmaṇaścārcito mayā || 13-118-26||
MHB 13-118-27
सकृज्जातिगुणोपेतः संगत्या गृहमागतः ।
अतिथिः पूजितो ब्रह्मंस्तेन मां नाजहात्स्मृतिः ॥ १३-११८-२७॥
sakṛjjātiguṇopetaḥ saṃgatyā gṛhamāgataḥ |
atithiḥ pūjito brahmaṃstena māṃ nājahātsmṛtiḥ || 13-118-27||
MHB 13-118-28
कर्मणा तेन चैवाहं सुखाशामिह लक्षये ।
तच्छ्रोतुमहमिच्छामि त्वत्तः श्रेयस्तपोधन ॥ १३-११८-२८॥
karmaṇā tena caivāhaṃ sukhāśāmiha lakṣaye |
tacchrotumahamicchāmi tvattaḥ śreyastapodhana || 13-118-28||
Adhyaya: 119/154 (23)
MHB 13-119-1
व्यास उवाच ।
शुभेन कर्मणा यद्वै तिर्यग्योनौ न मुह्यसे ।
ममैव कीट तत्कर्म येन त्वं न प्रमुह्यसे ॥ १३-११९-१॥
vyāsa uvāca |
śubhena karmaṇā yadvai tiryagyonau na muhyase |
mamaiva kīṭa tatkarma yena tvaṃ na pramuhyase || 13-119-1||
MHB 13-119-2
अहं हि दर्शनादेव तारयामि तपोबलात् ।
तपोबलाद्धि बलवद्बलमन्यन्न विद्यते ॥ १३-११९-२॥
ahaṃ hi darśanādeva tārayāmi tapobalāt |
tapobalāddhi balavadbalamanyanna vidyate || 13-119-2||
MHB 13-119-3
जानामि पापैः स्वकृतैर्गतं त्वां कीट कीटताम् ।
अवाप्स्यसि परं धर्मं धर्मस्थो यदि मन्यसे ॥ १३-११९-३॥
jānāmi pāpaiḥ svakṛtairgataṃ tvāṃ kīṭa kīṭatām |
avāpsyasi paraṃ dharmaṃ dharmastho yadi manyase || 13-119-3||
MHB 13-119-4
कर्म भूमिकृतं देवा भुञ्जते तिर्यगाश्च ये ।
धर्मादपि मनुष्येषु कामोऽर्थश्च यथा गुणैः ॥ १३-११९-४॥
karma bhūmikṛtaṃ devā bhuñjate tiryagāśca ye |
dharmādapi manuṣyeṣu kāmo'rthaśca yathā guṇaiḥ || 13-119-4||
MHB 13-119-5
वाग्बुद्धिपाणिपादैश्चाप्युपेतस्य विपश्चितः ।
किं हीयते मनुष्यस्य मन्दस्यापि हि जीवतः ॥ १३-११९-५॥
vāgbuddhipāṇipādaiścāpyupetasya vipaścitaḥ |
kiṃ hīyate manuṣyasya mandasyāpi hi jīvataḥ || 13-119-5||
MHB 13-119-6
जीवन्हि कुरुते पूजां विप्राग्र्यः शशिसूर्ययोः ।
ब्रुवन्नपि कथां पुण्यां तत्र कीट त्वमेष्यसि ॥ १३-११९-६॥
jīvanhi kurute pūjāṃ viprāgryaḥ śaśisūryayoḥ |
bruvannapi kathāṃ puṇyāṃ tatra kīṭa tvameṣyasi || 13-119-6||
MHB 13-119-7
गुणभूतानि भूतानि तत्र त्वमुपभोक्ष्यसे ।
तत्र तेऽहं विनेष्यामि ब्रह्मत्वं यत्र चेच्छसि ॥ १३-११९-७॥
guṇabhūtāni bhūtāni tatra tvamupabhokṣyase |
tatra te'haṃ vineṣyāmi brahmatvaṃ yatra cecchasi || 13-119-7||
MHB 13-119-8
स तथेति प्रतिश्रुत्य कीटो वर्त्मन्यतिष्ठत ।
तमृषिं द्रष्टुमगमत्सर्वास्वन्यासु योनिषु ॥ १३-११९-८॥
sa tatheti pratiśrutya kīṭo vartmanyatiṣṭhata |
tamṛṣiṃ draṣṭumagamatsarvāsvanyāsu yoniṣu || 13-119-8||
MHB 13-119-9
श्वाविद्गोधावराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम् ।
श्वपाकवैश्यशूद्राणां क्षत्रियाणां च योनिषु ॥ १३-११९-९॥
śvāvidgodhāvarāhāṇāṃ tathaiva mṛgapakṣiṇām |
śvapākavaiśyaśūdrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ ca yoniṣu || 13-119-9||
MHB 13-119-10
स कीटेत्येवमाभाष्य ऋषिणा सत्यवादिना ।
प्रतिस्मृत्याथ जग्राह पादौ मूर्ध्ना कृताञ्जलिः ॥ १३-११९-१०॥
sa kīṭetyevamābhāṣya ṛṣiṇā satyavādinā |
pratismṛtyātha jagrāha pādau mūrdhnā kṛtāñjaliḥ || 13-119-10||
MHB 13-119-11
कीट उवाच ।
इदं तदतुलं स्थानमीप्सितं दशभिर्गुणैः ।
यदहं प्राप्य कीटत्वमागतो राजपुत्रताम् ॥ १३-११९-११॥
kīṭa uvāca |
idaṃ tadatulaṃ sthānamīpsitaṃ daśabhirguṇaiḥ |
yadahaṃ prāpya kīṭatvamāgato rājaputratām || 13-119-11||
MHB 13-119-12
वहन्ति मामतिबलाः कुञ्जरा हेममालिनः ।
स्यन्दनेषु च काम्बोजा युक्ताः परमवाजिनः ॥ १३-११९-१२॥
vahanti māmatibalāḥ kuñjarā hemamālinaḥ |
syandaneṣu ca kāmbojā yuktāḥ paramavājinaḥ || 13-119-12||
MHB 13-119-13
उष्ट्राश्वतरयुक्तानि यानानि च वहन्ति माम् ।
सबान्धवः सहामात्यश्चाश्नामि पिशितौदनम् ॥ १३-११९-१३॥
uṣṭrāśvatarayuktāni yānāni ca vahanti mām |
sabāndhavaḥ sahāmātyaścāśnāmi piśitaudanam || 13-119-13||
MHB 13-119-14
गृहेषु सुनिवासेषु सुखेषु शयनेषु च ।
परार्ध्येषु महाभाग स्वपामीह सुपूजितः ॥ १३-११९-१४॥
gṛheṣu sunivāseṣu sukheṣu śayaneṣu ca |
parārdhyeṣu mahābhāga svapāmīha supūjitaḥ || 13-119-14||
MHB 13-119-15
सर्वेष्वपररात्रेषु सूतमागधबन्दिनः ।
स्तुवन्ति मां यथा देवं महेन्द्रं प्रियवादिनः ॥ १३-११९-१५॥
sarveṣvapararātreṣu sūtamāgadhabandinaḥ |
stuvanti māṃ yathā devaṃ mahendraṃ priyavādinaḥ || 13-119-15||
MHB 13-119-16
प्रसादात्सत्यसंधस्य भवतोऽमिततेजसः ।
यदहं कीटतां प्राप्य संप्राप्तो राजपुत्रताम् ॥ १३-११९-१६॥
prasādātsatyasaṃdhasya bhavato'mitatejasaḥ |
yadahaṃ kīṭatāṃ prāpya saṃprāpto rājaputratām || 13-119-16||
MHB 13-119-17
नमस्तेऽस्तु महाप्राज्ञ किं करोमि प्रशाधि माम् ।
त्वत्तपोबलनिर्दिष्टमिदं ह्यधिगतं मया ॥ १३-११९-१७॥
namaste'stu mahāprājña kiṃ karomi praśādhi mām |
tvattapobalanirdiṣṭamidaṃ hyadhigataṃ mayā || 13-119-17||
MHB 13-119-18
व्यास उवाच ।
अर्चितोऽहं त्वया राजन्वाग्भिरद्य यदृच्छया ।
अद्य ते कीटतां प्राप्य स्मृतिर्जाताजुगुप्सिता ॥ १३-११९-१८॥
vyāsa uvāca |
arcito'haṃ tvayā rājanvāgbhiradya yadṛcchayā |
adya te kīṭatāṃ prāpya smṛtirjātājugupsitā || 13-119-18||
MHB 13-119-19
न तु नाशोऽस्ति पापस्य यत्त्वयोपचितं पुरा ।
शूद्रेणार्थप्रधानेन नृशंसेनाततायिना ॥ १३-११९-१९॥
na tu nāśo'sti pāpasya yattvayopacitaṃ purā |
śūdreṇārthapradhānena nṛśaṃsenātatāyinā || 13-119-19||
MHB 13-119-20
मम ते दर्शनं प्राप्तं तच्चैव सुकृतं पुरा ।
तिर्यग्योनौ स्म जातेन मम चाप्यर्चनात्तथा ॥ १३-११९-२०॥
mama te darśanaṃ prāptaṃ taccaiva sukṛtaṃ purā |
tiryagyonau sma jātena mama cāpyarcanāttathā || 13-119-20||
MHB 13-119-21
इतस्त्वं राजपुत्रत्वाद्ब्राह्मण्यं समवाप्स्यसि ।
गोब्राह्मणकृते प्राणान्हुत्वात्मीयान्रणाजिरे ॥ १३-११९-२१॥
itastvaṃ rājaputratvādbrāhmaṇyaṃ samavāpsyasi |
gobrāhmaṇakṛte prāṇānhutvātmīyānraṇājire || 13-119-21||
MHB 13-119-22
राजपुत्रसुखं प्राप्य ऋतूंश्चैवाप्तदक्षिणान् ।
अथ मोदिष्यसे स्वर्गे ब्रह्मभूतोऽव्ययः सुखी ॥ १३-११९-२२॥
rājaputrasukhaṃ prāpya ṛtūṃścaivāptadakṣiṇān |
atha modiṣyase svarge brahmabhūto'vyayaḥ sukhī || 13-119-22||
MHB 13-119-23
तिर्यग्योन्याः शूद्रतामभ्युपैति शूद्रो वैश्यत्वं क्षत्रियत्वं च वैश्यः ।
वृत्तश्लाघी क्षत्रियो ब्राह्मणत्वं स्वर्गं पुण्यं ब्राह्मणः साधुवृत्तः ॥ १३-११९-२३॥
tiryagyonyāḥ śūdratāmabhyupaiti śūdro vaiśyatvaṃ kṣatriyatvaṃ ca vaiśyaḥ |
vṛttaślāghī kṣatriyo brāhmaṇatvaṃ svargaṃ puṇyaṃ brāhmaṇaḥ sādhuvṛttaḥ || 13-119-23||
Adhyaya: 120/154 (14)
MHB 13-120-1
भीष्म उवाच ।
क्षत्रधर्ममनुप्राप्तः स्मरन्नेव स वीर्यवान् ।
त्यक्त्वा स कीटतां राजंश्चचार विपुलं तपः ॥ १३-१२०-१॥
bhīṣma uvāca |
kṣatradharmamanuprāptaḥ smaranneva sa vīryavān |
tyaktvā sa kīṭatāṃ rājaṃścacāra vipulaṃ tapaḥ || 13-120-1||
MHB 13-120-2
तस्य धर्मार्थविदुषो दृष्ट्वा तद्विपुलं तपः ।
आजगाम द्विजश्रेष्ठः कृष्णद्वैपायनस्तदा ॥ १३-१२०-२॥
tasya dharmārthaviduṣo dṛṣṭvā tadvipulaṃ tapaḥ |
ājagāma dvijaśreṣṭhaḥ kṛṣṇadvaipāyanastadā || 13-120-2||
MHB 13-120-3
व्यास उवाच ।
क्षात्रं चैव व्रतं कीट भूतानां परिपालनम् ।
क्षात्रं चैव व्रतं ध्यायंस्ततो विप्रत्वमेष्यसि ॥ १३-१२०-३॥
vyāsa uvāca |
kṣātraṃ caiva vrataṃ kīṭa bhūtānāṃ paripālanam |
kṣātraṃ caiva vrataṃ dhyāyaṃstato vipratvameṣyasi || 13-120-3||
MHB 13-120-4
पाहि सर्वाः प्रजाः सम्यक्शुभाशुभविदात्मवान् ।
शुभैः संविभजन्कामैरशुभानां च पावनैः ॥ १३-१२०-४॥
pāhi sarvāḥ prajāḥ samyakśubhāśubhavidātmavān |
śubhaiḥ saṃvibhajankāmairaśubhānāṃ ca pāvanaiḥ || 13-120-4||
MHB 13-120-5
आत्मवान्भव सुप्रीतः स्वधर्मचरणे रतः ।
क्षात्रीं तनुं समुत्सृज्य ततो विप्रत्वमेष्यसि ॥ १३-१२०-५॥
ātmavānbhava suprītaḥ svadharmacaraṇe rataḥ |
kṣātrīṃ tanuṃ samutsṛjya tato vipratvameṣyasi || 13-120-5||
MHB 13-120-6
भीष्म उवाच ।
सोऽथारण्यमभिप्रेत्य पुनरेव युधिष्ठिर ।
महर्षेर्वचनं श्रुत्वा प्रजा धर्मेण पाल्य च ॥ १३-१२०-६॥
bhīṣma uvāca |
so'thāraṇyamabhipretya punareva yudhiṣṭhira |
maharṣervacanaṃ śrutvā prajā dharmeṇa pālya ca || 13-120-6||
MHB 13-120-7
अचिरेणैव कालेन कीटः पार्थिवसत्तम ।
प्रजापालनधर्मेण प्रेत्य विप्रत्वमागतः ॥ १३-१२०-७॥
acireṇaiva kālena kīṭaḥ pārthivasattama |
prajāpālanadharmeṇa pretya vipratvamāgataḥ || 13-120-7||
MHB 13-120-8
ततस्तं ब्राह्मणं दृष्ट्वा पुनरेव महायशाः ।
आजगाम महाप्राज्ञः कृष्णद्वैपायनस्तदा ॥ १३-१२०-८॥
tatastaṃ brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā punareva mahāyaśāḥ |
ājagāma mahāprājñaḥ kṛṣṇadvaipāyanastadā || 13-120-8||
MHB 13-120-9
व्यास उवाच ।
भो भो विप्रर्षभ श्रीमन्मा व्यथिष्ठाः कथंचन ।
शुभकृच्छुभयोनीषु पापकृत्पापयोनिषु ।
उपपद्यति धर्मज्ञ यथाधर्मं यथागमम् ॥ १३-१२०-९॥
vyāsa uvāca |
bho bho viprarṣabha śrīmanmā vyathiṣṭhāḥ kathaṃcana |
śubhakṛcchubhayonīṣu pāpakṛtpāpayoniṣu |
upapadyati dharmajña yathādharmaṃ yathāgamam || 13-120-9||
MHB 13-120-10
तस्मान्मृत्युभयात्कीट मा व्यथिष्ठाः कथंचन ।
धर्मलोपाद्भयं ते स्यात्तस्माद्धर्मं चरोत्तमम् ॥ १३-१२०-१०॥
tasmānmṛtyubhayātkīṭa mā vyathiṣṭhāḥ kathaṃcana |
dharmalopādbhayaṃ te syāttasmāddharmaṃ carottamam || 13-120-10||
MHB 13-120-11
कीट उवाच ।
सुखात्सुखतरं प्राप्तो भगवंस्त्वत्कृते ह्यहम् ।
धर्ममूलां श्रियं प्राप्य पाप्मा नष्ट इहाद्य मे ॥ १३-१२०-११॥
kīṭa uvāca |
sukhātsukhataraṃ prāpto bhagavaṃstvatkṛte hyaham |
dharmamūlāṃ śriyaṃ prāpya pāpmā naṣṭa ihādya me || 13-120-11||
MHB 13-120-12
भीष्म उवाच ।
भगवद्वचनात्कीटो ब्राह्मण्यं प्राप्य दुर्लभम् ।
अकरोत्पृथिवीं राजन्यज्ञयूपशताङ्किताम् ।
ततः सालोक्यमगमद्ब्रह्मणो ब्रह्मवित्तमः ॥ १३-१२०-१२॥
bhīṣma uvāca |
bhagavadvacanātkīṭo brāhmaṇyaṃ prāpya durlabham |
akarotpṛthivīṃ rājanyajñayūpaśatāṅkitām |
tataḥ sālokyamagamadbrahmaṇo brahmavittamaḥ || 13-120-12||
MHB 13-120-13
अवाप च परं कीटः पार्थ ब्रह्म सनातनम् ।
स्वकर्मफलनिर्वृत्तं व्यासस्य वचनात्तदा ॥ १३-१२०-१३॥
avāpa ca paraṃ kīṭaḥ pārtha brahma sanātanam |
svakarmaphalanirvṛttaṃ vyāsasya vacanāttadā || 13-120-13||
MHB 13-120-14
तेऽपि यस्मात्स्वभावेन हताः क्षत्रियपुंगवाः ।
संप्राप्तास्ते गतिं पुण्यां तस्मान्मा शोच पुत्रक ॥ १३-१२०-१४॥
te'pi yasmātsvabhāvena hatāḥ kṣatriyapuṃgavāḥ |
saṃprāptāste gatiṃ puṇyāṃ tasmānmā śoca putraka || 13-120-14||
Adhyaya: 121/154 (23)
MHB 13-121-1
युधिष्ठिर उवाच ।
विद्या तपश्च दानं च किमेतेषां विशिष्यते ।
पृच्छामि त्वा सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-१२१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
vidyā tapaśca dānaṃ ca kimeteṣāṃ viśiṣyate |
pṛcchāmi tvā satāṃ śreṣṭha tanme brūhi pitāmaha || 13-121-1||
MHB 13-121-2
भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मैत्रेयस्य च संवादं कृष्णद्वैपायनस्य च ॥ १३-१२१-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
maitreyasya ca saṃvādaṃ kṛṣṇadvaipāyanasya ca || 13-121-2||
MHB 13-121-3
कृष्णद्वैपायनो राजन्नज्ञातचरितं चरन् ।
वाराणस्यामुपातिष्ठन्मैत्रेयं स्वैरिणीकुले ॥ १३-१२१-३॥
kṛṣṇadvaipāyano rājannajñātacaritaṃ caran |
vārāṇasyāmupātiṣṭhanmaitreyaṃ svairiṇīkule || 13-121-3||
MHB 13-121-4
तमुपस्थितमासीनं ज्ञात्वा स मुनिसत्तमम् ।
अर्चित्वा भोजयामास मैत्रेयोऽशनमुत्तमम् ॥ १३-१२१-४॥
tamupasthitamāsīnaṃ jñātvā sa munisattamam |
arcitvā bhojayāmāsa maitreyo'śanamuttamam || 13-121-4||
MHB 13-121-5
तदन्नमुत्तमं भुक्त्वा गुणवत्सार्वकामिकम् ।
प्रतिष्ठमानोऽस्मयत प्रीतः कृष्णो महामनाः ॥ १३-१२१-५॥
tadannamuttamaṃ bhuktvā guṇavatsārvakāmikam |
pratiṣṭhamāno'smayata prītaḥ kṛṣṇo mahāmanāḥ || 13-121-5||
MHB 13-121-6
तमुत्स्मयन्तं संप्रेक्ष्य मैत्रेयः कृष्णमब्रवीत् ।
कारणं ब्रूहि धर्मात्मन्योऽस्मयिष्ठाः कुतश्च ते ।
तपस्विनो धृतिमतः प्रमोदः समुपागतः ॥ १३-१२१-६॥
tamutsmayantaṃ saṃprekṣya maitreyaḥ kṛṣṇamabravīt |
kāraṇaṃ brūhi dharmātmanyo'smayiṣṭhāḥ kutaśca te |
tapasvino dhṛtimataḥ pramodaḥ samupāgataḥ || 13-121-6||
MHB 13-121-7
एतत्पृच्छामि ते विद्वन्नभिवाद्य प्रणम्य च ।
आत्मनश्च तपोभाग्यं महाभाग्यं तथैव च ॥ १३-१२१-७॥
etatpṛcchāmi te vidvannabhivādya praṇamya ca |
ātmanaśca tapobhāgyaṃ mahābhāgyaṃ tathaiva ca || 13-121-7||
MHB 13-121-8
पृथगाचरतस्तात पृथगात्मनि चात्मनोः ।
अल्पान्तरमहं मन्ये विशिष्टमपि वा त्वया ॥ १३-१२१-८॥
pṛthagācaratastāta pṛthagātmani cātmanoḥ |
alpāntaramahaṃ manye viśiṣṭamapi vā tvayā || 13-121-8||
MHB 13-121-9
व्यास उवाच ।
अतिच्छेदातिवादाभ्यां स्मयोऽयं समुपागतः ।
असत्यं वेदवचनं कस्माद्वेदोऽनृतं वदेत् ॥ १३-१२१-९॥
vyāsa uvāca |
aticchedātivādābhyāṃ smayo'yaṃ samupāgataḥ |
asatyaṃ vedavacanaṃ kasmādvedo'nṛtaṃ vadet || 13-121-9||
MHB 13-121-10
त्रीण्येव तु पदान्याहुः पुरुषस्योत्तमं व्रतम् ।
न द्रुह्येच्चैव दद्याच्च सत्यं चैव परं वदेत् ।
इदानीं चैव नः कृत्यं पुरस्ताच्च परं स्मृतम् ॥ १३-१२१-१०॥
trīṇyeva tu padānyāhuḥ puruṣasyottamaṃ vratam |
na druhyeccaiva dadyācca satyaṃ caiva paraṃ vadet |
idānīṃ caiva naḥ kṛtyaṃ purastācca paraṃ smṛtam || 13-121-10||
MHB 13-121-11
अल्पोऽपि तादृशो दायो भवत्युत महाफलः ।
तृषिताय च यद्दत्तं हृदयेनानसूयता ॥ १३-१२१-११॥
alpo'pi tādṛśo dāyo bhavatyuta mahāphalaḥ |
tṛṣitāya ca yaddattaṃ hṛdayenānasūyatā || 13-121-11||
MHB 13-121-12
तृषितस्तृषिताय त्वं दत्त्वैतदशनं मम ।
अजैषीर्महतो लोकान्महायज्ञैरिवाभिभो ।
अतो दानपवित्रेण प्रीतोऽस्मि तपसैव च ॥ १३-१२१-१२॥
tṛṣitastṛṣitāya tvaṃ dattvaitadaśanaṃ mama |
ajaiṣīrmahato lokānmahāyajñairivābhibho |
ato dānapavitreṇa prīto'smi tapasaiva ca || 13-121-12||
MHB 13-121-13
पुण्यस्यैव हि ते गन्धः पुण्यस्यैव च दर्शनम् ।
पुण्यश्च वाति गन्धस्ते मन्ये कर्मविधानतः ॥ १३-१२१-१३॥
puṇyasyaiva hi te gandhaḥ puṇyasyaiva ca darśanam |
puṇyaśca vāti gandhaste manye karmavidhānataḥ || 13-121-13||
MHB 13-121-14
अधिकं मार्जनात्तात तथैवाप्यनुलेपनात् ।
शुभं सर्वपवित्रेभ्यो दानमेव परं भवेत् ॥ १३-१२१-१४॥
adhikaṃ mārjanāttāta tathaivāpyanulepanāt |
śubhaṃ sarvapavitrebhyo dānameva paraṃ bhavet || 13-121-14||
MHB 13-121-15
यानीमान्युत्तमानीह वेदोक्तानि प्रशंससि ।
तेषां श्रेष्ठतमं दानमिति मे नास्ति संशयः ॥ १३-१२१-१५॥
yānīmānyuttamānīha vedoktāni praśaṃsasi |
teṣāṃ śreṣṭhatamaṃ dānamiti me nāsti saṃśayaḥ || 13-121-15||
MHB 13-121-16
दानकृद्भिः कृतः पन्था येन यान्ति मनीषिणः ।
ते हि प्राणस्य दातारस्तेषु धर्मः प्रतिष्ठितः ॥ १३-१२१-१६॥
dānakṛdbhiḥ kṛtaḥ panthā yena yānti manīṣiṇaḥ |
te hi prāṇasya dātārasteṣu dharmaḥ pratiṣṭhitaḥ || 13-121-16||
MHB 13-121-17
यथा वेदाः स्वधीताश्च यथा चेन्द्रियसंयमः ।
सर्वत्यागो यथा चेह तथा दानमनुत्तमम् ॥ १३-१२१-१७॥
yathā vedāḥ svadhītāśca yathā cendriyasaṃyamaḥ |
sarvatyāgo yathā ceha tathā dānamanuttamam || 13-121-17||
MHB 13-121-18
त्वं हि तात सुखादेव सुखमेष्यसि शोभनम् ।
सुखात्सुखतरप्राप्तिमाप्नुते मतिमान्नरः ॥ १३-१२१-१८॥
tvaṃ hi tāta sukhādeva sukhameṣyasi śobhanam |
sukhātsukhataraprāptimāpnute matimānnaraḥ || 13-121-18||
MHB 13-121-19
तन्नः प्रत्यक्षमेवेदमुपलब्धमसंशयम् ।
श्रीमन्तमाप्नुवन्त्यर्था दानं यज्ञस्तथा सुखम् ॥ १३-१२१-१९॥
tannaḥ pratyakṣamevedamupalabdhamasaṃśayam |
śrīmantamāpnuvantyarthā dānaṃ yajñastathā sukham || 13-121-19||
MHB 13-121-20
सुखादेव परं दुःखं दुःखादन्यत्परं सुखम् ।
दृश्यते हि महाप्राज्ञ नियतं वै स्वभावतः ॥ १३-१२१-२०॥
sukhādeva paraṃ duḥkhaṃ duḥkhādanyatparaṃ sukham |
dṛśyate hi mahāprājña niyataṃ vai svabhāvataḥ || 13-121-20||
MHB 13-121-21
त्रिविधानीह वृत्तानि नरस्याहुर्मनीषिणः ।
पुण्यमन्यत्पापमन्यन्न पुण्यं न च पापकम् ॥ १३-१२१-२१॥
trividhānīha vṛttāni narasyāhurmanīṣiṇaḥ |
puṇyamanyatpāpamanyanna puṇyaṃ na ca pāpakam || 13-121-21||
MHB 13-121-22
न वृत्तं मन्यतेऽन्यस्य मन्यतेऽन्यस्य पापकम् ।
तथा स्वकर्मनिर्वृत्तं न पुण्यं न च पापकम् ॥ १३-१२१-२२॥
na vṛttaṃ manyate'nyasya manyate'nyasya pāpakam |
tathā svakarmanirvṛttaṃ na puṇyaṃ na ca pāpakam || 13-121-22||
MHB 13-121-23
रमस्वैधस्व मोदस्व देहि चैव यजस्व च ।
न त्वामभिभविष्यन्ति वैद्या न च तपस्विनः ॥ १३-१२१-२३॥
ramasvaidhasva modasva dehi caiva yajasva ca |
na tvāmabhibhaviṣyanti vaidyā na ca tapasvinaḥ || 13-121-23||
Adhyaya: 122/154 (16)
MHB 13-122-1
भीष्म उवाच ।
एवमुक्तः प्रत्युवाच मैत्रेयः कर्मपूजकः ।
अत्यन्तं श्रीमति कुले जातः प्राज्ञो बहुश्रुतः ॥ १३-१२२-१॥
bhīṣma uvāca |
evamuktaḥ pratyuvāca maitreyaḥ karmapūjakaḥ |
atyantaṃ śrīmati kule jātaḥ prājño bahuśrutaḥ || 13-122-1||
MHB 13-122-2
असंशयं महाप्राज्ञ यथैवात्थ तथैव तत् ।
अनुज्ञातस्तु भवता किंचिद्ब्रूयामहं विभो ॥ १३-१२२-२॥
asaṃśayaṃ mahāprājña yathaivāttha tathaiva tat |
anujñātastu bhavatā kiṃcidbrūyāmahaṃ vibho || 13-122-2||
MHB 13-122-3
व्यास उवाच ।
यद्यदिच्छसि मैत्रेय यावद्यावद्यथा तथा ।
ब्रूहि तावन्महाप्राज्ञ शुश्रूषे वचनं तव ॥ १३-१२२-३॥
vyāsa uvāca |
yadyadicchasi maitreya yāvadyāvadyathā tathā |
brūhi tāvanmahāprājña śuśrūṣe vacanaṃ tava || 13-122-3||
MHB 13-122-4
मैत्रेय उवाच ।
निर्दोषं निर्मलं चैव वचनं दानसंहितम् ।
विद्यातपोभ्यां हि भवान्भावितात्मा न संशयः ॥ १३-१२२-४॥
maitreya uvāca |
nirdoṣaṃ nirmalaṃ caiva vacanaṃ dānasaṃhitam |
vidyātapobhyāṃ hi bhavānbhāvitātmā na saṃśayaḥ || 13-122-4||
MHB 13-122-5
भवतो भावितात्मत्वाद्दायोऽयं सुमहान्मम ।
भूयो बुद्ध्यानुपश्यामि सुसमृद्धतपा इव ॥ १३-१२२-५॥
bhavato bhāvitātmatvāddāyo'yaṃ sumahānmama |
bhūyo buddhyānupaśyāmi susamṛddhatapā iva || 13-122-5||
MHB 13-122-6
अपि मे दर्शनादेव भवतोऽभ्युदयो महान् ।
मन्ये भवत्प्रसादोऽयं तद्धि कर्म स्वभावतः ॥ १३-१२२-६॥
api me darśanādeva bhavato'bhyudayo mahān |
manye bhavatprasādo'yaṃ taddhi karma svabhāvataḥ || 13-122-6||
MHB 13-122-7
तपः श्रुतं च योनिश्चाप्येतद्ब्राह्मण्यकारणम् ।
त्रिभिर्गुणैः समुदितस्ततो भवति वै द्विजः ॥ १३-१२२-७॥
tapaḥ śrutaṃ ca yoniścāpyetadbrāhmaṇyakāraṇam |
tribhirguṇaiḥ samuditastato bhavati vai dvijaḥ || 13-122-7||
MHB 13-122-8
तस्मिंस्तृप्ते च तृप्यन्ते पितरो दैवतानि च ।
न हि श्रुतवतां किंचिदधिकं ब्राह्मणादृते ॥ १३-१२२-८॥
tasmiṃstṛpte ca tṛpyante pitaro daivatāni ca |
na hi śrutavatāṃ kiṃcidadhikaṃ brāhmaṇādṛte || 13-122-8||
MHB 13-122-9
यथा हि सुकृते क्षेत्रे फलं विन्दति मानवः ।
एवं दत्त्वा श्रुतवति फलं दाता समश्नुते ॥ १३-१२२-९॥
yathā hi sukṛte kṣetre phalaṃ vindati mānavaḥ |
evaṃ dattvā śrutavati phalaṃ dātā samaśnute || 13-122-9||
MHB 13-122-10
ब्राह्मणश्चेन्न विद्येत श्रुतवृत्तोपसंहितः ।
प्रतिग्रहीता दानस्य मोघं स्याद्धनिनां धनम् ॥ १३-१२२-१०॥
brāhmaṇaścenna vidyeta śrutavṛttopasaṃhitaḥ |
pratigrahītā dānasya moghaṃ syāddhanināṃ dhanam || 13-122-10||
MHB 13-122-11
अदन्ह्यविद्वान्हन्त्यन्नमद्यमानं च हन्ति तम् ।
तं च हन्यति यस्यान्नं स हत्वा हन्यतेऽबुधः ॥ १३-१२२-११॥
adanhyavidvānhantyannamadyamānaṃ ca hanti tam |
taṃ ca hanyati yasyānnaṃ sa hatvā hanyate'budhaḥ || 13-122-11||
MHB 13-122-12
प्रभुर्ह्यन्नमदन्विद्वान्पुनर्जनयतीश्वरः ।
स चान्नाज्जायते तस्मात्सूक्ष्म एव व्यतिक्रमः ॥ १३-१२२-१२॥
prabhurhyannamadanvidvānpunarjanayatīśvaraḥ |
sa cānnājjāyate tasmātsūkṣma eva vyatikramaḥ || 13-122-12||
MHB 13-122-13
यदेव ददतः पुण्यं तदेव प्रतिगृह्णतः ।
न ह्येकचक्रं वर्तेत इत्येवमृषयो विदुः ॥ १३-१२२-१३॥
yadeva dadataḥ puṇyaṃ tadeva pratigṛhṇataḥ |
na hyekacakraṃ varteta ityevamṛṣayo viduḥ || 13-122-13||
MHB 13-122-14
यत्र वै ब्राह्मणाः सन्ति श्रुतवृत्तोपसंहिताः ।
तत्र दानफलं पुण्यमिह चामुत्र चाश्नुते ॥ १३-१२२-१४॥
yatra vai brāhmaṇāḥ santi śrutavṛttopasaṃhitāḥ |
tatra dānaphalaṃ puṇyamiha cāmutra cāśnute || 13-122-14||
MHB 13-122-15
ये योनिशुद्धाः सततं तपस्यभिरता भृशम् ।
दानाध्ययनसंपन्नास्ते वै पूज्यतमाः सदा ॥ १३-१२२-१५॥
ye yoniśuddhāḥ satataṃ tapasyabhiratā bhṛśam |
dānādhyayanasaṃpannāste vai pūjyatamāḥ sadā || 13-122-15||
MHB 13-122-16
तैर्हि सद्भिः कृतः पन्थाश्चेतयानो न मुह्यते ।
ते हि स्वर्गस्य नेतारो यज्ञवाहाः सनातनाः ॥ १३-१२२-१६॥
tairhi sadbhiḥ kṛtaḥ panthāścetayāno na muhyate |
te hi svargasya netāro yajñavāhāḥ sanātanāḥ || 13-122-16||
Adhyaya: 123/154 (19)
MHB 13-123-1
भीष्म उवाच ।
एवमुक्तः स भगवान्मैत्रेयं प्रत्यभाषत ।
दिष्ट्यैवं त्वं विजानासि दिष्ट्या ते बुद्धिरीदृशी ।
लोको ह्ययं गुणानेव भूयिष्ठं स्म प्रशंसति ॥ १३-१२३-१॥
bhīṣma uvāca |
evamuktaḥ sa bhagavānmaitreyaṃ pratyabhāṣata |
diṣṭyaivaṃ tvaṃ vijānāsi diṣṭyā te buddhirīdṛśī |
loko hyayaṃ guṇāneva bhūyiṣṭhaṃ sma praśaṃsati || 13-123-1||
MHB 13-123-2
रूपमानवयोमानश्रीमानाश्चाप्यसंशयम् ।
दिष्ट्या नाभिभवन्ति त्वां दैवस्तेऽयमनुग्रहः ।
यत्ते भृशतरं दानाद्वर्तयिष्यामि तच्छृणु ॥ १३-१२३-२॥
rūpamānavayomānaśrīmānāścāpyasaṃśayam |
diṣṭyā nābhibhavanti tvāṃ daivaste'yamanugrahaḥ |
yatte bhṛśataraṃ dānādvartayiṣyāmi tacchṛṇu || 13-123-2||
MHB 13-123-3
यानीहागमशास्त्राणि याश्च काश्चित्प्रवृत्तयः ।
तानि वेदं पुरस्कृत्य प्रवृत्तानि यथाक्रमम् ॥ १३-१२३-३॥
yānīhāgamaśāstrāṇi yāśca kāścitpravṛttayaḥ |
tāni vedaṃ puraskṛtya pravṛttāni yathākramam || 13-123-3||
MHB 13-123-4
अहं दानं प्रशंसामि भवानपि तपःश्रुते ।
तपः पवित्रं वेदस्य तपः स्वर्गस्य साधनम् ॥ १३-१२३-४॥
ahaṃ dānaṃ praśaṃsāmi bhavānapi tapaḥśrute |
tapaḥ pavitraṃ vedasya tapaḥ svargasya sādhanam || 13-123-4||
MHB 13-123-5
तपसा महदाप्नोति विद्यया चेति नः श्रुतम् ।
तपसैव चापनुदेद्यच्चान्यदपि दुष्कृतम् ॥ १३-१२३-५॥
tapasā mahadāpnoti vidyayā ceti naḥ śrutam |
tapasaiva cāpanudedyaccānyadapi duṣkṛtam || 13-123-5||
MHB 13-123-6
यद्यद्धि किंचित्संधाय पुरुषस्तप्यते तपः ।
सर्वमेतदवाप्नोति ब्राह्मणो वेदपारगः ॥ १३-१२३-६॥
yadyaddhi kiṃcitsaṃdhāya puruṣastapyate tapaḥ |
sarvametadavāpnoti brāhmaṇo vedapāragaḥ || 13-123-6||
MHB 13-123-7
दुरन्वयं दुष्प्रधृष्यं दुरापं दुरतिक्रमम् ।
सर्वं वै तपसाभ्येति तपो हि बलवत्तरम् ॥ १३-१२३-७॥
duranvayaṃ duṣpradhṛṣyaṃ durāpaṃ duratikramam |
sarvaṃ vai tapasābhyeti tapo hi balavattaram || 13-123-7||
MHB 13-123-8
सुरापोऽसंमतादायी भ्रूणहा गुरुतल्पगः ।
तपसा तरते सर्वमेनसश्च प्रमुच्यते ॥ १३-१२३-८॥
surāpo'saṃmatādāyī bhrūṇahā gurutalpagaḥ |
tapasā tarate sarvamenasaśca pramucyate || 13-123-8||
MHB 13-123-9
सर्वविद्यस्तु चक्षुष्मानपि यादृशतादृशः ।
तपस्विनौ च तावाहुस्ताभ्यां कार्यं सदा नमः ॥ १३-१२३-९॥
sarvavidyastu cakṣuṣmānapi yādṛśatādṛśaḥ |
tapasvinau ca tāvāhustābhyāṃ kāryaṃ sadā namaḥ || 13-123-9||
MHB 13-123-10
सर्वे पूज्याः श्रुतधनास्तथैव च तपस्विनः ।
दानप्रदाः सुखं प्रेत्य प्राप्नुवन्तीह च श्रियम् ॥ १३-१२३-१०॥
sarve pūjyāḥ śrutadhanāstathaiva ca tapasvinaḥ |
dānapradāḥ sukhaṃ pretya prāpnuvantīha ca śriyam || 13-123-10||
MHB 13-123-11
इमं च ब्रह्मलोकं च लोकं च बलवत्तरम् ।
अन्नदानैः सुकृतिनः प्रतिपद्यन्ति लौकिकाः ॥ १३-१२३-११॥
imaṃ ca brahmalokaṃ ca lokaṃ ca balavattaram |
annadānaiḥ sukṛtinaḥ pratipadyanti laukikāḥ || 13-123-11||
MHB 13-123-12
पूजिताः पूजयन्त्येतान्मानिता मानयन्ति च ।
अदाता यत्र यत्रैति सर्वतः संप्रणुद्यते ॥ १३-१२३-१२॥
pūjitāḥ pūjayantyetānmānitā mānayanti ca |
adātā yatra yatraiti sarvataḥ saṃpraṇudyate || 13-123-12||
MHB 13-123-13
अकर्ता चैव कर्ता च लभते यस्य यादृशम् ।
यद्येवोर्ध्वं यद्यवाक्च त्वं लोकमभियास्यसि ॥ १३-१२३-१३॥
akartā caiva kartā ca labhate yasya yādṛśam |
yadyevordhvaṃ yadyavākca tvaṃ lokamabhiyāsyasi || 13-123-13||
MHB 13-123-14
प्राप्स्यसे त्वन्नपानानि यानि दास्यसि कानिचित् ।
मेधाव्यसि कुले जातः श्रुतवाननृशंसवान् ॥ १३-१२३-१४॥
prāpsyase tvannapānāni yāni dāsyasi kānicit |
medhāvyasi kule jātaḥ śrutavānanṛśaṃsavān || 13-123-14||
MHB 13-123-15
कौमारदारव्रतवान्मैत्रेय निरतो भव ।
एतद्गृहाण प्रथमं प्रशस्तं गृहमेधिनाम् ॥ १३-१२३-१५॥
kaumāradāravratavānmaitreya nirato bhava |
etadgṛhāṇa prathamaṃ praśastaṃ gṛhamedhinām || 13-123-15||
MHB 13-123-16
यो भर्ता वासितातुष्टो भर्तुस्तुष्टा च वासिता ।
यस्मिन्नेवं कुले सर्वं कल्याणं तत्र वर्तते ॥ १३-१२३-१६॥
yo bhartā vāsitātuṣṭo bhartustuṣṭā ca vāsitā |
yasminnevaṃ kule sarvaṃ kalyāṇaṃ tatra vartate || 13-123-16||
MHB 13-123-17
अद्भिर्गात्रान्मलमिव तमोऽग्निप्रभया यथा ।
दानेन तपसा चैव सर्वपापमपोह्यते ॥ १३-१२३-१७॥
adbhirgātrānmalamiva tamo'gniprabhayā yathā |
dānena tapasā caiva sarvapāpamapohyate || 13-123-17||
MHB 13-123-18
स्वस्ति प्राप्नुहि मैत्रेय गृहान्साधु व्रजाम्यहम् ।
एतन्मनसि कर्तव्यं श्रेय एवं भविष्यति ॥ १३-१२३-१८॥
svasti prāpnuhi maitreya gṛhānsādhu vrajāmyaham |
etanmanasi kartavyaṃ śreya evaṃ bhaviṣyati || 13-123-18||
MHB 13-123-19
तं प्रणम्याथ मैत्रेयः कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् ।
स्वस्ति प्राप्नोतु भगवानित्युवाच कृताञ्जलिः ॥ १३-१२३-१९॥
taṃ praṇamyātha maitreyaḥ kṛtvā cābhipradakṣiṇam |
svasti prāpnotu bhagavānityuvāca kṛtāñjaliḥ || 13-123-19||
Adhyaya: 124/154 (22)
MHB 13-124-1
युधिष्ठिर उवाच ।
सत्स्त्रीणां समुदाचारं सर्वधर्मभृतां वर ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं त्वत्तस्तं मे ब्रूहि पितामह ॥ १३-१२४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
satstrīṇāṃ samudācāraṃ sarvadharmabhṛtāṃ vara |
śrotumicchāmyahaṃ tvattastaṃ me brūhi pitāmaha || 13-124-1||
MHB 13-124-2
भीष्म उवाच ।
सर्वज्ञां सर्वधर्मज्ञां देवलोके मनस्विनीम् ।
कैकेयी सुमना नाम शाण्डिलीं पर्यपृच्छत ॥ १३-१२४-२॥
bhīṣma uvāca |
sarvajñāṃ sarvadharmajñāṃ devaloke manasvinīm |
kaikeyī sumanā nāma śāṇḍilīṃ paryapṛcchata || 13-124-2||
MHB 13-124-3
केन वृत्तेन कल्याणि समाचारेण केन वा ।
विधूय सर्वपापानि देवलोकं त्वमागता ॥ १३-१२४-३॥
kena vṛttena kalyāṇi samācāreṇa kena vā |
vidhūya sarvapāpāni devalokaṃ tvamāgatā || 13-124-3||
MHB 13-124-4
हुताशनशिखेव त्वं ज्वलमाना स्वतेजसा ।
सुता ताराधिपस्येव प्रभया दिवमागता ॥ १३-१२४-४॥
hutāśanaśikheva tvaṃ jvalamānā svatejasā |
sutā tārādhipasyeva prabhayā divamāgatā || 13-124-4||
MHB 13-124-5
अरजांसि च वस्त्राणि धारयन्ती गतक्लमा ।
विमानस्था शुभे भासि सहस्रगुणमोजसा ॥ १३-१२४-५॥
arajāṃsi ca vastrāṇi dhārayantī gataklamā |
vimānasthā śubhe bhāsi sahasraguṇamojasā || 13-124-5||
MHB 13-124-6
न त्वमल्पेन तपसा दानेन नियमेन वा ।
इमं लोकमनुप्राप्ता तस्मात्तत्त्वं वदस्व मे ॥ १३-१२४-६॥
na tvamalpena tapasā dānena niyamena vā |
imaṃ lokamanuprāptā tasmāttattvaṃ vadasva me || 13-124-6||
MHB 13-124-7
इति पृष्टा सुमनया मधुरं चारुहासिनी ।
शाण्डिली निभृतं वाक्यं सुमनामिदमब्रवीत् ॥ १३-१२४-७॥
iti pṛṣṭā sumanayā madhuraṃ cāruhāsinī |
śāṇḍilī nibhṛtaṃ vākyaṃ sumanāmidamabravīt || 13-124-7||
MHB 13-124-8
नाहं काषायवसना नापि वल्कलधारिणी ।
न च मुण्डा न जटिला भूत्वा देवत्वमागता ॥ १३-१२४-८॥
nāhaṃ kāṣāyavasanā nāpi valkaladhāriṇī |
na ca muṇḍā na jaṭilā bhūtvā devatvamāgatā || 13-124-8||
MHB 13-124-9
अहितानि च वाक्यानि सर्वाणि परुषाणि च ।
अप्रमत्ता च भर्तारं कदाचिन्नाहमब्रुवम् ॥ १३-१२४-९॥
ahitāni ca vākyāni sarvāṇi paruṣāṇi ca |
apramattā ca bhartāraṃ kadācinnāhamabruvam || 13-124-9||
MHB 13-124-10
देवतानां पितॄणां च ब्राह्मणानां च पूजने ।
अप्रमत्ता सदायुक्ता श्वश्रूश्वशुरवर्तिनी ॥ १३-१२४-१०॥
devatānāṃ pitṝṇāṃ ca brāhmaṇānāṃ ca pūjane |
apramattā sadāyuktā śvaśrūśvaśuravartinī || 13-124-10||
MHB 13-124-11
पैशुन्ये न प्रवर्तामि न ममैतन्मनोगतम् ।
अद्वारे न च तिष्ठामि चिरं न कथयामि च ॥ १३-१२४-११॥
paiśunye na pravartāmi na mamaitanmanogatam |
advāre na ca tiṣṭhāmi ciraṃ na kathayāmi ca || 13-124-11||
MHB 13-124-12
असद्वा हसितं किंचिदहितं वापि कर्मणा ।
रहस्यमरहस्यं वा न प्रवर्तामि सर्वथा ॥ १३-१२४-१२॥
asadvā hasitaṃ kiṃcidahitaṃ vāpi karmaṇā |
rahasyamarahasyaṃ vā na pravartāmi sarvathā || 13-124-12||
MHB 13-124-13
कार्यार्थे निर्गतं चापि भर्तारं गृहमागतम् ।
आसनेनोपसंयोज्य पूजयामि समाहिता ॥ १३-१२४-१३॥
kāryārthe nirgataṃ cāpi bhartāraṃ gṛhamāgatam |
āsanenopasaṃyojya pūjayāmi samāhitā || 13-124-13||
MHB 13-124-14
यद्यच्च नाभिजानाति यद्भोज्यं नाभिनन्दति ।
भक्ष्यं वाप्यथ वा लेह्यं तत्सर्वं वर्जयाम्यहम् ॥ १३-१२४-१४॥
yadyacca nābhijānāti yadbhojyaṃ nābhinandati |
bhakṣyaṃ vāpyatha vā lehyaṃ tatsarvaṃ varjayāmyaham || 13-124-14||
MHB 13-124-15
कुटुम्बार्थे समानीतं यत्किंचित्कार्यमेव तु ।
प्रातरुत्थाय तत्सर्वं कारयामि करोमि च ॥ १३-१२४-१५॥
kuṭumbārthe samānītaṃ yatkiṃcitkāryameva tu |
prātarutthāya tatsarvaṃ kārayāmi karomi ca || 13-124-15||
MHB 13-124-16
प्रवासं यदि मे भर्ता याति कार्येण केनचित् ।
मङ्गलैर्बहुभिर्युक्ता भवामि नियता सदा ॥ १३-१२४-१६॥
pravāsaṃ yadi me bhartā yāti kāryeṇa kenacit |
maṅgalairbahubhiryuktā bhavāmi niyatā sadā || 13-124-16||
MHB 13-124-17
अञ्जनं रोचनां चैव स्नानं माल्यानुलेपनम् ।
प्रसाधनं च निष्क्रान्ते नाभिनन्दामि भर्तरि ॥ १३-१२४-१७॥
añjanaṃ rocanāṃ caiva snānaṃ mālyānulepanam |
prasādhanaṃ ca niṣkrānte nābhinandāmi bhartari || 13-124-17||
MHB 13-124-18
नोत्थापयामि भर्तारं सुखसुप्तमहं सदा ।
आतुरेष्वपि कार्येषु तेन तुष्यति मे मनः ॥ १३-१२४-१८॥
notthāpayāmi bhartāraṃ sukhasuptamahaṃ sadā |
ātureṣvapi kāryeṣu tena tuṣyati me manaḥ || 13-124-18||
MHB 13-124-19
नायासयामि भर्तारं कुटुम्बार्थे च सर्वदा ।
गुप्तगुह्या सदा चास्मि सुसंमृष्टनिवेशना ॥ १३-१२४-१९॥
nāyāsayāmi bhartāraṃ kuṭumbārthe ca sarvadā |
guptaguhyā sadā cāsmi susaṃmṛṣṭaniveśanā || 13-124-19||
MHB 13-124-20
इमं धर्मपथं नारी पालयन्ती समाहिता ।
अरुन्धतीव नारीणां स्वर्गलोके महीयते ॥ १३-१२४-२०॥
imaṃ dharmapathaṃ nārī pālayantī samāhitā |
arundhatīva nārīṇāṃ svargaloke mahīyate || 13-124-20||
MHB 13-124-21
भीष्म उवाच ।
एतदाख्याय सा देवी सुमनायै तपस्विनी ।
पतिधर्मं महाभागा जगामादर्शनं तदा ॥ १३-१२४-२१॥
bhīṣma uvāca |
etadākhyāya sā devī sumanāyai tapasvinī |
patidharmaṃ mahābhāgā jagāmādarśanaṃ tadā || 13-124-21||
MHB 13-124-22
यश्चेदं पाण्डवाख्यानं पठेत्पर्वणि पर्वणि ।
स देवलोकं संप्राप्य नन्दने सुसुखं वसेत् ॥ १३-१२४-२२॥
yaścedaṃ pāṇḍavākhyānaṃ paṭhetparvaṇi parvaṇi |
sa devalokaṃ saṃprāpya nandane susukhaṃ vaset || 13-124-22||
Adhyaya: 125/154 (38)
MHB 13-125-1
युधिष्ठिर उवाच ।
साम्ना वापि प्रदाने वा ज्यायः किं भवतो मतम् ।
प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ यदत्र व्यतिरिच्यते ॥ १३-१२५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
sāmnā vāpi pradāne vā jyāyaḥ kiṃ bhavato matam |
prabrūhi bharataśreṣṭha yadatra vyatiricyate || 13-125-1||
MHB 13-125-2
भीष्म उवाच ।
साम्ना प्रसाद्यते कश्चिद्दानेन च तथापरः ।
पुरुषः प्रकृतिं ज्ञात्वा तयोरेकतरं भजेत् ॥ १३-१२५-२॥
bhīṣma uvāca |
sāmnā prasādyate kaściddānena ca tathāparaḥ |
puruṣaḥ prakṛtiṃ jñātvā tayorekataraṃ bhajet || 13-125-2||
MHB 13-125-3
गुणांस्तु शृणु मे राजन्सान्त्वस्य भरतर्षभ ।
दारुणान्यपि भूतानि सान्त्वेनाराधयेद्यथा ॥ १३-१२५-३॥
guṇāṃstu śṛṇu me rājansāntvasya bharatarṣabha |
dāruṇānyapi bhūtāni sāntvenārādhayedyathā || 13-125-3||
MHB 13-125-4
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गृहीत्वा रक्षसा मुक्तो द्विजातिः कानने यथा ॥ १३-१२५-४॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
gṛhītvā rakṣasā mukto dvijātiḥ kānane yathā || 13-125-4||
MHB 13-125-5
कश्चित्तु बुद्धिसंपन्नो ब्राह्मणो विजने वने ।
गृहीतः कृच्छ्रमापन्नो रक्षसा भक्षयिष्यता ॥ १३-१२५-५॥
kaścittu buddhisaṃpanno brāhmaṇo vijane vane |
gṛhītaḥ kṛcchramāpanno rakṣasā bhakṣayiṣyatā || 13-125-5||
MHB 13-125-6
स बुद्धिश्रुतसंपन्नस्तं दृष्ट्वातीव भीषणम् ।
सामैवास्मिन्प्रयुयुजे न मुमोह न विव्यथे ॥ १३-१२५-६॥
sa buddhiśrutasaṃpannastaṃ dṛṣṭvātīva bhīṣaṇam |
sāmaivāsminprayuyuje na mumoha na vivyathe || 13-125-6||
MHB 13-125-7
रक्षस्तु वाचा संपूज्य प्रश्नं पप्रच्छ तं द्विजम् ।
मोक्ष्यसे ब्रूहि मे प्रश्नं केनास्मि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-७॥
rakṣastu vācā saṃpūjya praśnaṃ papraccha taṃ dvijam |
mokṣyase brūhi me praśnaṃ kenāsmi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-7||
MHB 13-125-8
मुहूर्तमथ संचिन्त्य ब्राह्मणस्तस्य रक्षसः ।
आभिर्गाथाभिरव्यग्रः प्रश्नं प्रतिजगाद ह ॥ १३-१२५-८॥
muhūrtamatha saṃcintya brāhmaṇastasya rakṣasaḥ |
ābhirgāthābhiravyagraḥ praśnaṃ pratijagāda ha || 13-125-8||
MHB 13-125-9
विदेशस्थो विलोकस्थो विना नूनं सुहृज्जनैः ।
विषयानतुलान्भुङ्क्षे तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-९॥
videśastho vilokastho vinā nūnaṃ suhṛjjanaiḥ |
viṣayānatulānbhuṅkṣe tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-9||
MHB 13-125-10
नूनं मित्राणि ते रक्षः साधूपचरितान्यपि ।
स्वदोषादपरज्यन्ते तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-१०॥
nūnaṃ mitrāṇi te rakṣaḥ sādhūpacaritānyapi |
svadoṣādaparajyante tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-10||
MHB 13-125-11
धनैश्वर्याधिकाः स्तब्धास्त्वद्गुणैः परमावराः ।
अवजानन्ति नूनं त्वां तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-११॥
dhanaiśvaryādhikāḥ stabdhāstvadguṇaiḥ paramāvarāḥ |
avajānanti nūnaṃ tvāṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-11||
MHB 13-125-12
गुणवान्विगुणानन्यान्नूनं पश्यसि सत्कृतान् ।
प्राज्ञोऽप्राज्ञान्विनीतात्मा तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-१२॥
guṇavānviguṇānanyānnūnaṃ paśyasi satkṛtān |
prājño'prājñānvinītātmā tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-12||
MHB 13-125-13
अवृत्त्या क्लिश्यमानोऽपि वृत्त्युपायान्विगर्हयन् ।
माहात्म्याद्व्यथसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-१३॥
avṛttyā kliśyamāno'pi vṛttyupāyānvigarhayan |
māhātmyādvyathase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-13||
MHB 13-125-14
संपीड्यात्मानमार्यत्वात्त्वया कश्चिदुपस्कृतः ।
जितं त्वां मन्यते साधो तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-१४॥
saṃpīḍyātmānamāryatvāttvayā kaścidupaskṛtaḥ |
jitaṃ tvāṃ manyate sādho tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-14||
MHB 13-125-15
क्लिश्यमानान्विमार्गेषु कामक्रोधावृतात्मनः ।
मन्ये नु ध्यायसि जनांस्तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-१५॥
kliśyamānānvimārgeṣu kāmakrodhāvṛtātmanaḥ |
manye nu dhyāyasi janāṃstenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-15||
MHB 13-125-16
प्राज्ञैः संभावितो नूनं नप्राज्ञैरुपसंहितः ।
ह्रीमानमर्षी दुर्वृत्तैस्तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-१६॥
prājñaiḥ saṃbhāvito nūnaṃ naprājñairupasaṃhitaḥ |
hrīmānamarṣī durvṛttaistenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-16||
MHB 13-125-17
नूनं मित्रमुखः शत्रुः कश्चिदार्यवदाचरन् ।
वञ्चयित्वा गतस्त्वां वै तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-१७॥
nūnaṃ mitramukhaḥ śatruḥ kaścidāryavadācaran |
vañcayitvā gatastvāṃ vai tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-17||
MHB 13-125-18
प्रकाशार्थगतिर्नूनं रहस्यकुशलः कृती ।
तज्ज्ञैर्न पूज्यसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-१८॥
prakāśārthagatirnūnaṃ rahasyakuśalaḥ kṛtī |
tajjñairna pūjyase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-18||
MHB 13-125-19
असत्स्वभिनिविष्टेषु ब्रुवतो मुक्तसंशयम् ।
गुणास्ते न विराजन्ते तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-१९॥
asatsvabhiniviṣṭeṣu bruvato muktasaṃśayam |
guṇāste na virājante tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-19||
MHB 13-125-20
धनबुद्धिश्रुतैर्हीनः केवलं तेजसान्वितः ।
महत्प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-२०॥
dhanabuddhiśrutairhīnaḥ kevalaṃ tejasānvitaḥ |
mahatprārthayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-20||
MHB 13-125-21
तपःप्रणिहितात्मानं मन्ये त्वारण्यकाङ्क्षिणम् ।
बन्धुवर्गो न गृह्णाति तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-२१॥
tapaḥpraṇihitātmānaṃ manye tvāraṇyakāṅkṣiṇam |
bandhuvargo na gṛhṇāti tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-21||
MHB 13-125-22
नूनमर्थवतां मध्ये तव वाक्यमनुत्तमम् ।
न भाति कालेऽभिहितं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-२२॥
nūnamarthavatāṃ madhye tava vākyamanuttamam |
na bhāti kāle'bhihitaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-22||
MHB 13-125-23
दृढपूर्वश्रुतं मूर्खं कुपितं हृदयप्रियम् ।
अनुनेतुं न शक्नोषि तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-२३॥
dṛḍhapūrvaśrutaṃ mūrkhaṃ kupitaṃ hṛdayapriyam |
anunetuṃ na śaknoṣi tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-23||
MHB 13-125-24
नूनमासंजयित्वा ते कृत्ये कस्मिंश्चिदीप्सिते ।
कश्चिदर्थयतेऽत्यर्थं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-२४॥
nūnamāsaṃjayitvā te kṛtye kasmiṃścidīpsite |
kaścidarthayate'tyarthaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-24||
MHB 13-125-25
नूनं त्वा स्वगुणापेक्षं पूजयानं सुहृद्ध्रुवम् ।
मयार्थ इति जानाति तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-२५॥
nūnaṃ tvā svaguṇāpekṣaṃ pūjayānaṃ suhṛddhruvam |
mayārtha iti jānāti tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-25||
MHB 13-125-26
अन्तर्गतमभिप्रायं न नूनं लज्जयेच्छसि ।
विवक्तुं प्राप्तिशैथिल्यात्तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-२६॥
antargatamabhiprāyaṃ na nūnaṃ lajjayecchasi |
vivaktuṃ prāptiśaithilyāttenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-26||
MHB 13-125-27
नानाबुद्धिरुचीँल्लोके मनुष्यान्नूनमिच्छसि ।
ग्रहीतुं स्वगुणैः सर्वांस्तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-२७॥
nānābuddhirucī~lloke manuṣyānnūnamicchasi |
grahītuṃ svaguṇaiḥ sarvāṃstenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-27||
MHB 13-125-28
अविद्वान्भीरुरल्पार्थो विद्याविक्रमदानजम् ।
यशः प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-२८॥
avidvānbhīruralpārtho vidyāvikramadānajam |
yaśaḥ prārthayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-28||
MHB 13-125-29
चिराभिलषितं किंचित्फलमप्राप्तमेव ते ।
कृतमन्यैरपहृतं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-२९॥
cirābhilaṣitaṃ kiṃcitphalamaprāptameva te |
kṛtamanyairapahṛtaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-29||
MHB 13-125-30
नूनमात्मकृतं दोषमपश्यन्किंचिदात्मनि ।
अकारणेऽभिशस्तोऽसि तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-३०॥
nūnamātmakṛtaṃ doṣamapaśyankiṃcidātmani |
akāraṇe'bhiśasto'si tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-30||
MHB 13-125-31
सुहृदामप्रमत्तानामप्रमोक्ष्यार्थहानिजम् ।
दुःखमर्थगुणैर्हीनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-३१॥
suhṛdāmapramattānāmapramokṣyārthahānijam |
duḥkhamarthaguṇairhīnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-31||
MHB 13-125-32
साधून्गृहस्थान्दृष्ट्वा च तथासाधून्वनेचरान् ।
मुक्तांश्चावसथे सक्तांस्तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-३२॥
sādhūngṛhasthāndṛṣṭvā ca tathāsādhūnvanecarān |
muktāṃścāvasathe saktāṃstenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-32||
MHB 13-125-33
धर्म्यमर्थं च काले च देशे चाभिहितं वचः ।
न प्रतिष्ठति ते नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-३३॥
dharmyamarthaṃ ca kāle ca deśe cābhihitaṃ vacaḥ |
na pratiṣṭhati te nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-33||
MHB 13-125-34
दत्तानकुशलैरर्थान्मनीषी संजिजीविषुः ।
प्राप्य वर्तयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-३४॥
dattānakuśalairarthānmanīṣī saṃjijīviṣuḥ |
prāpya vartayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-34||
MHB 13-125-35
पापान्विवर्धतो दृष्ट्वा कल्याणांश्चावसीदतः ।
ध्रुवं मृगयसे योग्यं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-३५॥
pāpānvivardhato dṛṣṭvā kalyāṇāṃścāvasīdataḥ |
dhruvaṃ mṛgayase yogyaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-35||
MHB 13-125-36
परस्परविरुद्धानां प्रियं नूनं चिकीर्षसि ।
सुहृदामविरोधेन तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-३६॥
parasparaviruddhānāṃ priyaṃ nūnaṃ cikīrṣasi |
suhṛdāmavirodhena tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-36||
MHB 13-125-37
श्रोत्रियांश्च विकर्मस्थान्प्राज्ञांश्चाप्यजितेन्द्रियान् ।
मन्येऽनुध्यायसि जनांस्तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३-१२५-३७॥
śrotriyāṃśca vikarmasthānprājñāṃścāpyajitendriyān |
manye'nudhyāyasi janāṃstenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 13-125-37||
MHB 13-125-38
एवं संपूजितं रक्षो विप्रं तं प्रत्यपूजयत् ।
सखायमकरोच्चैनं संयोज्यार्थैर्मुमोच ह ॥ १३-१२५-३८॥
evaṃ saṃpūjitaṃ rakṣo vipraṃ taṃ pratyapūjayat |
sakhāyamakaroccainaṃ saṃyojyārthairmumoca ha || 13-125-38||
Adhyaya: 126/154 (50)
MHB 13-126-1
युधिष्ठिर उवाच ।
पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
आगमैर्बहुभिः स्फीतो भवान्नः प्रथितः कुले ॥ १३-१२६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada |
āgamairbahubhiḥ sphīto bhavānnaḥ prathitaḥ kule || 13-126-1||
MHB 13-126-2
त्वत्तो धर्मार्थसंयुक्तमायत्यां च सुखोदयम् ।
आश्चर्यभूतं लोकस्य श्रोतुमिच्छाम्यरिंदम ॥ १३-१२६-२॥
tvatto dharmārthasaṃyuktamāyatyāṃ ca sukhodayam |
āścaryabhūtaṃ lokasya śrotumicchāmyariṃdama || 13-126-2||
MHB 13-126-3
अयं च कालः संप्राप्तो दुर्लभज्ञातिबान्धवः ।
शास्ता च न हि नः कश्चित्त्वामृते भरतर्षभ ॥ १३-१२६-३॥
ayaṃ ca kālaḥ saṃprāpto durlabhajñātibāndhavaḥ |
śāstā ca na hi naḥ kaścittvāmṛte bharatarṣabha || 13-126-3||
MHB 13-126-4
यदि तेऽहमनुग्राह्यो भ्रातृभिः सहितोऽनघ ।
वक्तुमर्हसि नः प्रश्नं यत्त्वां पृच्छामि पार्थिव ॥ १३-१२६-४॥
yadi te'hamanugrāhyo bhrātṛbhiḥ sahito'nagha |
vaktumarhasi naḥ praśnaṃ yattvāṃ pṛcchāmi pārthiva || 13-126-4||
MHB 13-126-5
अयं नारायणः श्रीमान्सर्वपार्थिवसंमतः ।
भवन्तं बहुमानेन प्रश्रयेण च सेवते ॥ १३-१२६-५॥
ayaṃ nārāyaṇaḥ śrīmānsarvapārthivasaṃmataḥ |
bhavantaṃ bahumānena praśrayeṇa ca sevate || 13-126-5||
MHB 13-126-6
अस्य चैव समक्षं त्वं पार्थिवानां च सर्वशः ।
भ्रातॄणां च प्रियार्थं मे स्नेहाद्भाषितुमर्हसि ॥ १३-१२६-६॥
asya caiva samakṣaṃ tvaṃ pārthivānāṃ ca sarvaśaḥ |
bhrātṝṇāṃ ca priyārthaṃ me snehādbhāṣitumarhasi || 13-126-6||
MHB 13-126-7
वैशंपायन उवाच ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स्नेहादागतसंभ्रमः ।
भीष्मो भागीरथीपुत्र इदं वचनमब्रवीत् ॥ १३-१२६-७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasya tadvacanaṃ śrutvā snehādāgatasaṃbhramaḥ |
bhīṣmo bhāgīrathīputra idaṃ vacanamabravīt || 13-126-7||
MHB 13-126-8
हन्त ते कथयिष्यामि कथामतिमनोरमाम् ।
अस्य विष्णोः पुरा राजन्प्रभावोऽयं मया श्रुतः ॥ १३-१२६-८॥
hanta te kathayiṣyāmi kathāmatimanoramām |
asya viṣṇoḥ purā rājanprabhāvo'yaṃ mayā śrutaḥ || 13-126-8||
MHB 13-126-9
यश्च गोवृषभाङ्कस्य प्रभावस्तं च मे शृणु ।
रुद्राण्याः संशयो यश्च दंपत्योस्तं च मे शृणु ॥ १३-१२६-९॥
yaśca govṛṣabhāṅkasya prabhāvastaṃ ca me śṛṇu |
rudrāṇyāḥ saṃśayo yaśca daṃpatyostaṃ ca me śṛṇu || 13-126-9||
MHB 13-126-10
व्रतं चचार धर्मात्मा कृष्णो द्वादशवार्षिकम् ।
दीक्षितं चागतौ द्रष्टुमुभौ नारदपर्वतौ ॥ १३-१२६-१०॥
vrataṃ cacāra dharmātmā kṛṣṇo dvādaśavārṣikam |
dīkṣitaṃ cāgatau draṣṭumubhau nāradaparvatau || 13-126-10||
MHB 13-126-11
कृष्णद्वैपायनश्चैव धौम्यश्च जपतां वरः ।
देवलः काश्यपश्चैव हस्तिकाश्यप एव च ॥ १३-१२६-११॥
kṛṣṇadvaipāyanaścaiva dhaumyaśca japatāṃ varaḥ |
devalaḥ kāśyapaścaiva hastikāśyapa eva ca || 13-126-11||
MHB 13-126-12
अपरे ऋषयः सन्तो दीक्षादमसमन्विताः ।
शिष्यैरनुगताः सर्वे देवकल्पैस्तपोधनैः ॥ १३-१२६-१२॥
apare ṛṣayaḥ santo dīkṣādamasamanvitāḥ |
śiṣyairanugatāḥ sarve devakalpaistapodhanaiḥ || 13-126-12||
MHB 13-126-13
तेषामतिथिसत्कारमर्चनीयं कुलोचितम् ।
देवकीतनयः प्रीतो देवकल्पमकल्पयत् ॥ १३-१२६-१३॥
teṣāmatithisatkāramarcanīyaṃ kulocitam |
devakītanayaḥ prīto devakalpamakalpayat || 13-126-13||
MHB 13-126-14
हरितेषु सुवर्णेषु बर्हिष्केषु नवेषु च ।
उपोपविविशुः प्रीता विष्टरेषु महर्षयः ॥ १३-१२६-१४॥
hariteṣu suvarṇeṣu barhiṣkeṣu naveṣu ca |
upopaviviśuḥ prītā viṣṭareṣu maharṣayaḥ || 13-126-14||
MHB 13-126-15
कथाश्चक्रुस्ततस्ते तु मधुरा धर्मसंहिताः ।
राजर्षीणां सुराणां च ये वसन्ति तपोधनाः ॥ १३-१२६-१५॥
kathāścakrustataste tu madhurā dharmasaṃhitāḥ |
rājarṣīṇāṃ surāṇāṃ ca ye vasanti tapodhanāḥ || 13-126-15||
MHB 13-126-16
ततो नारायणं तेजो व्रतचर्येन्धनोत्थितम् ।
वक्त्रान्निःसृत्य कृष्णस्य वह्निरद्भुतकर्मणः ॥ १३-१२६-१६॥
tato nārāyaṇaṃ tejo vratacaryendhanotthitam |
vaktrānniḥsṛtya kṛṣṇasya vahniradbhutakarmaṇaḥ || 13-126-16||
MHB 13-126-17
सोऽग्निर्ददाह तं शैलं सद्रुमं सलताक्षुपम् ।
सपक्षिमृगसंघातं सश्वापदसरीसृपम् ॥ १३-१२६-१७॥
so'gnirdadāha taṃ śailaṃ sadrumaṃ salatākṣupam |
sapakṣimṛgasaṃghātaṃ saśvāpadasarīsṛpam || 13-126-17||
MHB 13-126-18
मृगैश्च विविधाकारैर्हाहाभूतमचेतनम् ।
शिखरं तस्य शैलस्य मथितं दीप्तदर्शनम् ॥ १३-१२६-१८॥
mṛgaiśca vividhākārairhāhābhūtamacetanam |
śikharaṃ tasya śailasya mathitaṃ dīptadarśanam || 13-126-18||
MHB 13-126-19
स तु वह्निर्महाज्वालो दग्ध्वा सर्वमशेषतः ।
विष्णोः समीपमागम्य पादौ शिष्यवदस्पृशत् ॥ १३-१२६-१९॥
sa tu vahnirmahājvālo dagdhvā sarvamaśeṣataḥ |
viṣṇoḥ samīpamāgamya pādau śiṣyavadaspṛśat || 13-126-19||
MHB 13-126-20
ततो विष्णुर्वनं दृष्ट्वा निर्दग्धमरिकर्शनः ।
सौम्यैर्दृष्टिनिपातैस्तत्पुनः प्रकृतिमानयत् ॥ १३-१२६-२०॥
tato viṣṇurvanaṃ dṛṣṭvā nirdagdhamarikarśanaḥ |
saumyairdṛṣṭinipātaistatpunaḥ prakṛtimānayat || 13-126-20||
MHB 13-126-21
तथैव स गिरिर्भूयः प्रपुष्पितलताद्रुमः ।
सपक्षिगणसंघुष्टः सश्वापदसरीसृपः ॥ १३-१२६-२१॥
tathaiva sa girirbhūyaḥ prapuṣpitalatādrumaḥ |
sapakṣigaṇasaṃghuṣṭaḥ saśvāpadasarīsṛpaḥ || 13-126-21||
MHB 13-126-22
तदद्भुतमचिन्त्यं च दृष्ट्वा मुनिगणस्तदा ।
विस्मितो हृष्टलोमा च बभूवास्राविलेक्षणः ॥ १३-१२६-२२॥
tadadbhutamacintyaṃ ca dṛṣṭvā munigaṇastadā |
vismito hṛṣṭalomā ca babhūvāsrāvilekṣaṇaḥ || 13-126-22||
MHB 13-126-23
ततो नारायणो दृष्ट्वा तानृषीन्विस्मयान्वितान् ।
प्रश्रितं मधुरं स्निग्धं पप्रच्छ वदतां वरः ॥ १३-१२६-२३॥
tato nārāyaṇo dṛṣṭvā tānṛṣīnvismayānvitān |
praśritaṃ madhuraṃ snigdhaṃ papraccha vadatāṃ varaḥ || 13-126-23||
MHB 13-126-24
किमस्य ऋषिपूगस्य त्यक्तसङ्गस्य नित्यशः ।
निर्ममस्यागमवतो विस्मयः समुपागतः ॥ १३-१२६-२४॥
kimasya ṛṣipūgasya tyaktasaṅgasya nityaśaḥ |
nirmamasyāgamavato vismayaḥ samupāgataḥ || 13-126-24||
MHB 13-126-25
एतं मे संशयं सर्वं याथातथ्यमनिन्दिताः ।
ऋषयो वक्तुमर्हन्ति निश्चितार्थं तपोधनाः ॥ १३-१२६-२५॥
etaṃ me saṃśayaṃ sarvaṃ yāthātathyamaninditāḥ |
ṛṣayo vaktumarhanti niścitārthaṃ tapodhanāḥ || 13-126-25||
MHB 13-126-26
ऋषय ऊचुः ।
भवान्विसृजते लोकान्भवान्संहरते पुनः ।
भवाञ्शीतं भवानुष्णं भवानेव प्रवर्षति ॥ १३-१२६-२६॥
ṛṣaya ūcuḥ |
bhavānvisṛjate lokānbhavānsaṃharate punaḥ |
bhavāñśītaṃ bhavānuṣṇaṃ bhavāneva pravarṣati || 13-126-26||
MHB 13-126-27
पृथिव्यां यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
तेषां पिता त्वं माता च प्रभुः प्रभव एव च ॥ १३-१२६-२७॥
pṛthivyāṃ yāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca |
teṣāṃ pitā tvaṃ mātā ca prabhuḥ prabhava eva ca || 13-126-27||
MHB 13-126-28
एतन्नो विस्मयकरं प्रशंस मधुसूदन ।
त्वमेवार्हसि कल्याण वक्तुं वह्नेर्विनिर्गमम् ॥ १३-१२६-२८॥
etanno vismayakaraṃ praśaṃsa madhusūdana |
tvamevārhasi kalyāṇa vaktuṃ vahnervinirgamam || 13-126-28||
MHB 13-126-29
ततो विगतसंत्रासा वयमप्यरिकर्शन ।
यच्छ्रुतं यच्च दृष्टं नस्तत्प्रवक्ष्यामहे हरे ॥ १३-१२६-२९॥
tato vigatasaṃtrāsā vayamapyarikarśana |
yacchrutaṃ yacca dṛṣṭaṃ nastatpravakṣyāmahe hare || 13-126-29||
MHB 13-126-30
वासुदेव उवाच ।
एतत्तद्वैष्णवं तेजो मम वक्त्राद्विनिःसृतम् ।
कृष्णवर्त्मा युगान्ताभो येनायं मथितो गिरिः ॥ १३-१२६-३०॥
vāsudeva uvāca |
etattadvaiṣṇavaṃ tejo mama vaktrādviniḥsṛtam |
kṛṣṇavartmā yugāntābho yenāyaṃ mathito giriḥ || 13-126-30||
MHB 13-126-31
ऋषयश्चार्तिमापन्ना जितक्रोधा जितेन्द्रियाः ।
भवन्तो व्यथिताश्चासन्देवकल्पास्तपोधनाः ॥ १३-१२६-३१॥
ṛṣayaścārtimāpannā jitakrodhā jitendriyāḥ |
bhavanto vyathitāścāsandevakalpāstapodhanāḥ || 13-126-31||
MHB 13-126-32
व्रतचर्यापरीतस्य तपस्विव्रतसेवया ।
मम वह्निः समुद्भूतो न वै व्यथितुमर्हथ ॥ १३-१२६-३२॥
vratacaryāparītasya tapasvivratasevayā |
mama vahniḥ samudbhūto na vai vyathitumarhatha || 13-126-32||
MHB 13-126-33
व्रतं चर्तुमिहायातस्त्वहं गिरिमिमं शुभम् ।
पुत्रं चात्मसमं वीर्ये तपसा स्रष्टुमागतः ॥ १३-१२६-३३॥
vrataṃ cartumihāyātastvahaṃ girimimaṃ śubham |
putraṃ cātmasamaṃ vīrye tapasā sraṣṭumāgataḥ || 13-126-33||
MHB 13-126-34
ततो ममात्मा यो देहे सोऽग्निर्भूत्वा विनिःसृतः ।
गतश्च वरदं द्रष्टुं सर्वलोकपितामहम् ॥ १३-१२६-३४॥
tato mamātmā yo dehe so'gnirbhūtvā viniḥsṛtaḥ |
gataśca varadaṃ draṣṭuṃ sarvalokapitāmaham || 13-126-34||
MHB 13-126-35
तेन चात्मानुशिष्टो मे पुत्रत्वे मुनिसत्तमाः ।
तेजसोऽर्धेन पुत्रस्ते भवितेति वृषध्वजः ॥ १३-१२६-३५॥
tena cātmānuśiṣṭo me putratve munisattamāḥ |
tejaso'rdhena putraste bhaviteti vṛṣadhvajaḥ || 13-126-35||
MHB 13-126-36
सोऽयं वह्निरुपागम्य पादमूले ममान्तिकम् ।
शिष्यवत्परिचर्याथ शान्तः प्रकृतिमागतः ॥ १३-१२६-३६॥
so'yaṃ vahnirupāgamya pādamūle mamāntikam |
śiṣyavatparicaryātha śāntaḥ prakṛtimāgataḥ || 13-126-36||
MHB 13-126-37
एतदस्य रहस्यं वः पद्मनाभस्य धीमतः ।
मया प्रेम्णा समाख्यातं न भीः कार्या तपोधनाः ॥ १३-१२६-३७॥
etadasya rahasyaṃ vaḥ padmanābhasya dhīmataḥ |
mayā premṇā samākhyātaṃ na bhīḥ kāryā tapodhanāḥ || 13-126-37||
MHB 13-126-38
सर्वत्र गतिरव्यग्रा भवतां दीर्घदर्शनाः ।
तपस्विव्रतसंदीप्ता ज्ञानविज्ञानशोभिताः ॥ १३-१२६-३८॥
sarvatra gatiravyagrā bhavatāṃ dīrghadarśanāḥ |
tapasvivratasaṃdīptā jñānavijñānaśobhitāḥ || 13-126-38||
MHB 13-126-39
यच्छ्रुतं यच्च वो दृष्टं दिवि वा यदि वा भुवि ।
आश्चर्यं परमं किंचित्तद्भवन्तो ब्रुवन्तु मे ॥ १३-१२६-३९॥
yacchrutaṃ yacca vo dṛṣṭaṃ divi vā yadi vā bhuvi |
āścaryaṃ paramaṃ kiṃcittadbhavanto bruvantu me || 13-126-39||
MHB 13-126-40
तस्यामृतनिकाशस्य वाङ्मधोरस्ति मे स्पृहा ।
भवद्भिः कथितस्येह तपोवननिवासिभिः ॥ १३-१२६-४०॥
tasyāmṛtanikāśasya vāṅmadhorasti me spṛhā |
bhavadbhiḥ kathitasyeha tapovananivāsibhiḥ || 13-126-40||
MHB 13-126-41
यद्यप्यहमदृष्टं वा दिव्यमद्भुतदर्शनम् ।
दिवि वा भुवि वा किंचित्पश्याम्यमलदर्शनाः ॥ १३-१२६-४१॥
yadyapyahamadṛṣṭaṃ vā divyamadbhutadarśanam |
divi vā bhuvi vā kiṃcitpaśyāmyamaladarśanāḥ || 13-126-41||
MHB 13-126-42
प्रकृतिः सा मम परा न क्वचित्प्रतिहन्यते ।
न चात्मगतमैश्वर्यमाश्चर्यं प्रतिभाति मे ॥ १३-१२६-४२॥
prakṛtiḥ sā mama parā na kvacitpratihanyate |
na cātmagatamaiśvaryamāścaryaṃ pratibhāti me || 13-126-42||
MHB 13-126-43
श्रद्धेयः कथितो ह्यर्थः सज्जनश्रवणं गतः ।
चिरं तिष्ठति मेदिन्यां शैले लेख्यमिवार्पितम् ॥ १३-१२६-४३॥
śraddheyaḥ kathito hyarthaḥ sajjanaśravaṇaṃ gataḥ |
ciraṃ tiṣṭhati medinyāṃ śaile lekhyamivārpitam || 13-126-43||
MHB 13-126-44
तदहं सज्जनमुखान्निःसृतं तत्समागमे ।
कथयिष्याम्यहरहर्बुद्धिदीपकरं नृणाम् ॥ १३-१२६-४४॥
tadahaṃ sajjanamukhānniḥsṛtaṃ tatsamāgame |
kathayiṣyāmyaharaharbuddhidīpakaraṃ nṛṇām || 13-126-44||
MHB 13-126-45
ततो मुनिगणाः सर्वे प्रश्रिताः कृष्णसंनिधौ ।
नेत्रैः पद्मदलप्रख्यैरपश्यन्त जनार्दनम् ॥ १३-१२६-४५॥
tato munigaṇāḥ sarve praśritāḥ kṛṣṇasaṃnidhau |
netraiḥ padmadalaprakhyairapaśyanta janārdanam || 13-126-45||
MHB 13-126-46
वर्धयन्तस्तथैवान्ये पूजयन्तस्तथापरे ।
वाग्भिरृग्भूषितार्थाभिः स्तुवन्तो मधुसूदनम् ॥ १३-१२६-४६॥
vardhayantastathaivānye pūjayantastathāpare |
vāgbhirṛgbhūṣitārthābhiḥ stuvanto madhusūdanam || 13-126-46||
MHB 13-126-47
ततो मुनिगणाः सर्वे नारदं देवदर्शनम् ।
तदा नियोजयामासुर्वचने वाक्यकोविदम् ॥ १३-१२६-४७॥
tato munigaṇāḥ sarve nāradaṃ devadarśanam |
tadā niyojayāmāsurvacane vākyakovidam || 13-126-47||
MHB 13-126-48
यदाश्चर्यमचिन्त्यं च गिरौ हिमवति प्रभो ।
अनुभूतं मुनिगणैस्तीर्थयात्रापरायणैः ॥ १३-१२६-४८॥
yadāścaryamacintyaṃ ca girau himavati prabho |
anubhūtaṃ munigaṇaistīrthayātrāparāyaṇaiḥ || 13-126-48||
MHB 13-126-49
तद्भवानृषिसंघस्य हितार्थं सर्वचोदितः ।
यथादृष्टं हृषीकेशे सर्वमाख्यातुमर्हति ॥ १३-१२६-४९॥
tadbhavānṛṣisaṃghasya hitārthaṃ sarvacoditaḥ |
yathādṛṣṭaṃ hṛṣīkeśe sarvamākhyātumarhati || 13-126-49||
MHB 13-126-50
एवमुक्तः स मुनिभिर्नारदो भगवानृषिः ।
कथयामास देवर्षिः पूर्ववृत्तां कथां शुभाम् ॥ १३-१२६-५०॥
evamuktaḥ sa munibhirnārado bhagavānṛṣiḥ |
kathayāmāsa devarṣiḥ pūrvavṛttāṃ kathāṃ śubhām || 13-126-50||
Adhyaya: 127/154 (51)
MHB 13-127-1
भीष्म उवाच ।
ततो नारायणसुहृन्नारदो भगवानृषिः ।
शंकरस्योमया सार्धं संवादं प्रत्यभाषत ॥ १३-१२७-१॥
bhīṣma uvāca |
tato nārāyaṇasuhṛnnārado bhagavānṛṣiḥ |
śaṃkarasyomayā sārdhaṃ saṃvādaṃ pratyabhāṣata || 13-127-1||
MHB 13-127-2
तपश्चचार धर्मात्मा वृषभाङ्कः सुरेश्वरः ।
पुण्ये गिरौ हिमवति सिद्धचारणसेविते ॥ १३-१२७-२॥
tapaścacāra dharmātmā vṛṣabhāṅkaḥ sureśvaraḥ |
puṇye girau himavati siddhacāraṇasevite || 13-127-2||
MHB 13-127-3
नानौषधियुते रम्ये नानापुष्पसमाकुले ।
अप्सरोगणसंकीर्णे भूतसंघनिषेविते ॥ १३-१२७-३॥
nānauṣadhiyute ramye nānāpuṣpasamākule |
apsarogaṇasaṃkīrṇe bhūtasaṃghaniṣevite || 13-127-3||
MHB 13-127-4
तत्र देवो मुदा युक्तो भूतसंघशतैर्वृतः ।
नानारूपैर्विरूपैश्च दिव्यैरद्भुतदर्शनैः ॥ १३-१२७-४॥
tatra devo mudā yukto bhūtasaṃghaśatairvṛtaḥ |
nānārūpairvirūpaiśca divyairadbhutadarśanaiḥ || 13-127-4||
MHB 13-127-5
सिंहव्याघ्रगजप्रख्यैः सर्वजातिसमन्वितैः ।
क्रोष्टुकद्वीपिवदनैरृक्षर्षभमुखैस्तथा ॥ १३-१२७-५॥
siṃhavyāghragajaprakhyaiḥ sarvajātisamanvitaiḥ |
kroṣṭukadvīpivadanairṛkṣarṣabhamukhaistathā || 13-127-5||
MHB 13-127-6
उलूकवदनैर्भीमैः श्येनभासमुखैस्तथा ।
नानावर्णमृगप्रख्यैः सर्वजातिसमन्वयैः ।
किंनरैर्देवगन्धर्वैर्यक्षभूतगणैस्तथा ॥ १३-१२७-६॥
ulūkavadanairbhīmaiḥ śyenabhāsamukhaistathā |
nānāvarṇamṛgaprakhyaiḥ sarvajātisamanvayaiḥ |
kiṃnarairdevagandharvairyakṣabhūtagaṇaistathā || 13-127-6||
MHB 13-127-7
दिव्यपुष्पसमाकीर्णं दिव्यमालाविभूषितम् ।
दिव्यचन्दनसंयुक्तं दिव्यधूपेन धूपितम् ।
तत्सदो वृषभाङ्कस्य दिव्यवादित्रनादितम् ॥ १३-१२७-७॥
divyapuṣpasamākīrṇaṃ divyamālāvibhūṣitam |
divyacandanasaṃyuktaṃ divyadhūpena dhūpitam |
tatsado vṛṣabhāṅkasya divyavāditranāditam || 13-127-7||
MHB 13-127-8
मृदङ्गपणवोद्घुष्टं शङ्खभेरीनिनादितम् ।
नृत्यद्भिर्भूतसंघैश्च बर्हिणैश्च समन्ततः ॥ १३-१२७-८॥
mṛdaṅgapaṇavodghuṣṭaṃ śaṅkhabherīnināditam |
nṛtyadbhirbhūtasaṃghaiśca barhiṇaiśca samantataḥ || 13-127-8||
MHB 13-127-9
प्रनृत्ताप्सरसं दिव्यं दिव्यस्त्रीगणसेवितम् ।
दृष्टिकान्तमनिर्देश्यं दिव्यमद्भुतदर्शनम् ॥ १३-१२७-९॥
pranṛttāpsarasaṃ divyaṃ divyastrīgaṇasevitam |
dṛṣṭikāntamanirdeśyaṃ divyamadbhutadarśanam || 13-127-9||
MHB 13-127-10
स गिरिस्तपसा तस्य भूतेशस्य व्यरोचत ॥ १३-१२७-१०॥
sa giristapasā tasya bhūteśasya vyarocata || 13-127-10||
MHB 13-127-11
स्वाध्यायपरमैर्विप्रैर्ब्रह्मघोषैर्विनादितः ।
षट्पदैरुपगीतैश्च माधवाप्रतिमो गिरिः ॥ १३-१२७-११॥
svādhyāyaparamairviprairbrahmaghoṣairvināditaḥ |
ṣaṭpadairupagītaiśca mādhavāpratimo giriḥ || 13-127-11||
MHB 13-127-12
तं महोत्सवसंकाशं भीमरूपधरं पुनः ।
दृष्ट्वा मुनिगणस्यासीत्परा प्रीतिर्जनार्दन ॥ १३-१२७-१२॥
taṃ mahotsavasaṃkāśaṃ bhīmarūpadharaṃ punaḥ |
dṛṣṭvā munigaṇasyāsītparā prītirjanārdana || 13-127-12||
MHB 13-127-13
मुनयश्च महाभागाः सिद्धाश्चैवोर्ध्वरेतसः ।
मरुतो वसवः साध्या विश्वेदेवाः सनातनाः ॥ १३-१२७-१३॥
munayaśca mahābhāgāḥ siddhāścaivordhvaretasaḥ |
maruto vasavaḥ sādhyā viśvedevāḥ sanātanāḥ || 13-127-13||
MHB 13-127-14
यक्षा नागाः पिशाचाश्च लोकपाला हुताशनाः ।
भावाश्च सर्वे न्यग्भूतास्तत्रैवासन्समागताः ॥ १३-१२७-१४॥
yakṣā nāgāḥ piśācāśca lokapālā hutāśanāḥ |
bhāvāśca sarve nyagbhūtāstatraivāsansamāgatāḥ || 13-127-14||
MHB 13-127-15
ऋतवः सर्वपुष्पैश्च व्यकिरन्त महाद्भुतैः ।
ओषध्यो ज्वलमानाश्च द्योतयन्ति स्म तद्वनम् ॥ १३-१२७-१५॥
ṛtavaḥ sarvapuṣpaiśca vyakiranta mahādbhutaiḥ |
oṣadhyo jvalamānāśca dyotayanti sma tadvanam || 13-127-15||
MHB 13-127-16
विहगाश्च मुदा युक्ताः प्रानृत्यन्व्यनदंश्च ह ।
गिरिपृष्ठेषु रम्येषु व्याहरन्तो जनप्रियाः ॥ १३-१२७-१६॥
vihagāśca mudā yuktāḥ prānṛtyanvyanadaṃśca ha |
giripṛṣṭheṣu ramyeṣu vyāharanto janapriyāḥ || 13-127-16||
MHB 13-127-17
तत्र देवो गिरितटे दिव्यधातुविभूषिते ।
पर्यङ्क इव विभ्राजन्नुपविष्टो महामनाः ॥ १३-१२७-१७॥
tatra devo giritaṭe divyadhātuvibhūṣite |
paryaṅka iva vibhrājannupaviṣṭo mahāmanāḥ || 13-127-17||
MHB 13-127-18
व्याघ्रचर्माम्बरधरः सिंहचर्मोत्तरच्छदः ।
व्यालयज्ञोपवीती च लोहिताङ्गदभूषणः ॥ १३-१२७-१८॥
vyāghracarmāmbaradharaḥ siṃhacarmottaracchadaḥ |
vyālayajñopavītī ca lohitāṅgadabhūṣaṇaḥ || 13-127-18||
MHB 13-127-19
हरिश्मश्रुर्जटी भीमो भयकर्ता सुरद्विषाम् ।
अभयः सर्वभूतानां भक्तानां वृषभध्वजः ॥ १३-१२७-१९॥
hariśmaśrurjaṭī bhīmo bhayakartā suradviṣām |
abhayaḥ sarvabhūtānāṃ bhaktānāṃ vṛṣabhadhvajaḥ || 13-127-19||
MHB 13-127-20
दृष्ट्वा तमृषयः सर्वे शिरोभिरवनीं गताः ।
विमुक्ताः सर्वपापेभ्यः क्षान्ता विगतकल्मषाः ॥ १३-१२७-२०॥
dṛṣṭvā tamṛṣayaḥ sarve śirobhiravanīṃ gatāḥ |
vimuktāḥ sarvapāpebhyaḥ kṣāntā vigatakalmaṣāḥ || 13-127-20||
MHB 13-127-21
तस्य भूतपतेः स्थानं भीमरूपधरं बभौ ।
अप्रधृष्यतरं चैव महोरगसमाकुलम् ॥ १३-१२७-२१॥
tasya bhūtapateḥ sthānaṃ bhīmarūpadharaṃ babhau |
apradhṛṣyataraṃ caiva mahoragasamākulam || 13-127-21||
MHB 13-127-22
क्षणेनैवाभवत्सर्वमद्भुतं मधुसूदन ।
तत्सदो वृषभाङ्कस्य भीमरूपधरं बभौ ॥ १३-१२७-२२॥
kṣaṇenaivābhavatsarvamadbhutaṃ madhusūdana |
tatsado vṛṣabhāṅkasya bhīmarūpadharaṃ babhau || 13-127-22||
MHB 13-127-23
तमभ्ययाच्छैलसुता भूतस्त्रीगणसंवृता ।
हरतुल्याम्बरधरा समानव्रतचारिणी ॥ १३-१२७-२३॥
tamabhyayācchailasutā bhūtastrīgaṇasaṃvṛtā |
haratulyāmbaradharā samānavratacāriṇī || 13-127-23||
MHB 13-127-24
बिभ्रती कलशं रौक्मं सर्वतीर्थजलोद्भवम् ।
गिरिस्रवाभिः पुण्याभिः सर्वतोऽनुगता शुभा ॥ १३-१२७-२४॥
bibhratī kalaśaṃ raukmaṃ sarvatīrthajalodbhavam |
girisravābhiḥ puṇyābhiḥ sarvato'nugatā śubhā || 13-127-24||
MHB 13-127-25
पुष्पवृष्ट्याभिवर्षन्ती गन्धैर्बहुविधैस्तथा ।
सेवन्ती हिमवत्पार्श्वं हरपार्श्वमुपागमत् ॥ १३-१२७-२५॥
puṣpavṛṣṭyābhivarṣantī gandhairbahuvidhaistathā |
sevantī himavatpārśvaṃ harapārśvamupāgamat || 13-127-25||
MHB 13-127-26
ततः स्मयन्ती पाणिभ्यां नर्मार्थं चारुदर्शना ।
हरनेत्रे शुभे देवी सहसा सा समावृणोत् ॥ १३-१२७-२६॥
tataḥ smayantī pāṇibhyāṃ narmārthaṃ cārudarśanā |
haranetre śubhe devī sahasā sā samāvṛṇot || 13-127-26||
MHB 13-127-27
संवृताभ्यां तु नेत्राभ्यां तमोभूतमचेतनम् ।
निर्होमं निर्वषट्कारं तत्सदः सहसाभवत् ॥ १३-१२७-२७॥
saṃvṛtābhyāṃ tu netrābhyāṃ tamobhūtamacetanam |
nirhomaṃ nirvaṣaṭkāraṃ tatsadaḥ sahasābhavat || 13-127-27||
MHB 13-127-28
जनश्च विमनाः सर्वो भयत्राससमन्वितः ।
निमीलिते भूतपतौ नष्टसूर्य इवाभवत् ॥ १३-१२७-२८॥
janaśca vimanāḥ sarvo bhayatrāsasamanvitaḥ |
nimīlite bhūtapatau naṣṭasūrya ivābhavat || 13-127-28||
MHB 13-127-29
ततो वितिमिरो लोकः क्षणेन समपद्यत ।
ज्वाला च महती दीप्ता ललाटात्तस्य निःसृता ॥ १३-१२७-२९॥
tato vitimiro lokaḥ kṣaṇena samapadyata |
jvālā ca mahatī dīptā lalāṭāttasya niḥsṛtā || 13-127-29||
MHB 13-127-30
तृतीयं चास्य संभूतं नेत्रमादित्यसंनिभम् ।
युगान्तसदृशं दीप्तं येनासौ मथितो गिरिः ॥ १३-१२७-३०॥
tṛtīyaṃ cāsya saṃbhūtaṃ netramādityasaṃnibham |
yugāntasadṛśaṃ dīptaṃ yenāsau mathito giriḥ || 13-127-30||
MHB 13-127-31
ततो गिरिसुता दृष्ट्वा दीप्ताग्निसदृशेक्षणम् ।
हरं प्रणम्य शिरसा ददर्शायतलोचना ॥ १३-१२७-३१॥
tato girisutā dṛṣṭvā dīptāgnisadṛśekṣaṇam |
haraṃ praṇamya śirasā dadarśāyatalocanā || 13-127-31||
MHB 13-127-32
दह्यमाने वने तस्मिन्सशालसरलद्रुमे ।
सचन्दनवने रम्ये दिव्यौषधिविदीपिते ॥ १३-१२७-३२॥
dahyamāne vane tasminsaśālasaraladrume |
sacandanavane ramye divyauṣadhividīpite || 13-127-32||
MHB 13-127-33
मृगयूथैर्द्रुतैर्भीतैर्हरपार्श्वमुपागतैः ।
शरणं चाप्यविन्दद्भिस्तत्सदः संकुलं बभौ ॥ १३-१२७-३३॥
mṛgayūthairdrutairbhītairharapārśvamupāgataiḥ |
śaraṇaṃ cāpyavindadbhistatsadaḥ saṃkulaṃ babhau || 13-127-33||
MHB 13-127-34
ततो नभःस्पृशज्वालो विद्युल्लोलार्चिरुज्ज्वलः ।
द्वादशादित्यसदृशो युगान्ताग्निरिवापरः ॥ १३-१२७-३४॥
tato nabhaḥspṛśajvālo vidyullolārcirujjvalaḥ |
dvādaśādityasadṛśo yugāntāgnirivāparaḥ || 13-127-34||
MHB 13-127-35
क्षणेन तेन दग्धः स हिमवानभवन्नगः ।
सधातुशिखराभोगो दीनदग्धवनौषधिः ॥ १३-१२७-३५॥
kṣaṇena tena dagdhaḥ sa himavānabhavannagaḥ |
sadhātuśikharābhogo dīnadagdhavanauṣadhiḥ || 13-127-35||
MHB 13-127-36
तं दृष्ट्वा मथितं शैलं शैलराजसुता ततः ।
भगवन्तं प्रपन्ना सा साञ्जलिप्रग्रहा स्थिता ॥ १३-१२७-३६॥
taṃ dṛṣṭvā mathitaṃ śailaṃ śailarājasutā tataḥ |
bhagavantaṃ prapannā sā sāñjalipragrahā sthitā || 13-127-36||
MHB 13-127-37
उमां शर्वस्तदा दृष्ट्वा स्त्रीभावागतमार्दवाम् ।
पितुर्दैन्यमनिच्छन्तीं प्रीत्यापश्यत्ततो गिरिम् ॥ १३-१२७-३७॥
umāṃ śarvastadā dṛṣṭvā strībhāvāgatamārdavām |
piturdainyamanicchantīṃ prītyāpaśyattato girim || 13-127-37||
MHB 13-127-38
ततोऽभवत्पुनः सर्वः प्रकृतिस्थः सुदर्शनः ।
प्रहृष्टविहगश्चैव प्रपुष्पितवनद्रुमः ॥ १३-१२७-३८॥
tato'bhavatpunaḥ sarvaḥ prakṛtisthaḥ sudarśanaḥ |
prahṛṣṭavihagaścaiva prapuṣpitavanadrumaḥ || 13-127-38||
MHB 13-127-39
प्रकृतिस्थं गिरिं दृष्ट्वा प्रीता देवी महेश्वरम् ।
उवाच सर्वभूतानां पतिं पतिमनिन्दिता ॥ १३-१२७-३९॥
prakṛtisthaṃ giriṃ dṛṣṭvā prītā devī maheśvaram |
uvāca sarvabhūtānāṃ patiṃ patimaninditā || 13-127-39||
MHB 13-127-40
भगवन्सर्वभूतेश शूलपाणे महाव्रत ।
संशयो मे महाञ्जातस्तं मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३-१२७-४०॥
bhagavansarvabhūteśa śūlapāṇe mahāvrata |
saṃśayo me mahāñjātastaṃ me vyākhyātumarhasi || 13-127-40||
MHB 13-127-41
किमर्थं ते ललाटे वै तृतीयं नेत्रमुत्थितम् ।
किमर्थं च गिरिर्दग्धः सपक्षिगणकाननः ॥ १३-१२७-४१॥
kimarthaṃ te lalāṭe vai tṛtīyaṃ netramutthitam |
kimarthaṃ ca girirdagdhaḥ sapakṣigaṇakānanaḥ || 13-127-41||
MHB 13-127-42
किमर्थं च पुनर्देव प्रकृतिस्थः क्षणात्कृतः ।
तथैव द्रुमसंछन्नः कृतोऽयं ते महेश्वर ॥ १३-१२७-४२॥
kimarthaṃ ca punardeva prakṛtisthaḥ kṣaṇātkṛtaḥ |
tathaiva drumasaṃchannaḥ kṛto'yaṃ te maheśvara || 13-127-42||
MHB 13-127-43
महेश्वर उवाच ।
नेत्रे मे संवृते देवि त्वया बाल्यादनिन्दिते ।
नष्टालोकस्ततो लोकः क्षणेन समपद्यत ॥ १३-१२७-४३॥
maheśvara uvāca |
netre me saṃvṛte devi tvayā bālyādanindite |
naṣṭālokastato lokaḥ kṣaṇena samapadyata || 13-127-43||
MHB 13-127-44
नष्टादित्ये तथा लोके तमोभूते नगात्मजे ।
तृतीयं लोचनं दीप्तं सृष्टं ते रक्षता प्रजाः ॥ १३-१२७-४४॥
naṣṭāditye tathā loke tamobhūte nagātmaje |
tṛtīyaṃ locanaṃ dīptaṃ sṛṣṭaṃ te rakṣatā prajāḥ || 13-127-44||
MHB 13-127-45
तस्य चाक्ष्णो महत्तेजो येनायं मथितो गिरिः ।
त्वत्प्रियार्थं च मे देवि प्रकृतिस्थः क्षणात्कृतः ॥ १३-१२७-४५॥
tasya cākṣṇo mahattejo yenāyaṃ mathito giriḥ |
tvatpriyārthaṃ ca me devi prakṛtisthaḥ kṣaṇātkṛtaḥ || 13-127-45||
MHB 13-127-46
उमोवाच ।
भगवन्केन ते वक्त्रं चन्द्रवत्प्रियदर्शनम् ।
पूर्वं तथैव श्रीकान्तमुत्तरं पश्चिमं तथा ॥ १३-१२७-४६॥
umovāca |
bhagavankena te vaktraṃ candravatpriyadarśanam |
pūrvaṃ tathaiva śrīkāntamuttaraṃ paścimaṃ tathā || 13-127-46||
MHB 13-127-47
दक्षिणं च मुखं रौद्रं केनोर्ध्वं कपिला जटाः ।
केन कण्ठश्च ते नीलो बर्हिबर्हनिभः कृतः ॥ १३-१२७-४७॥
dakṣiṇaṃ ca mukhaṃ raudraṃ kenordhvaṃ kapilā jaṭāḥ |
kena kaṇṭhaśca te nīlo barhibarhanibhaḥ kṛtaḥ || 13-127-47||
MHB 13-127-48
हस्ते चैतत्पिनाकं ते सततं केन तिष्ठति ।
जटिलो ब्रह्मचारी च किमर्थमसि नित्यदा ॥ १३-१२७-४८॥
haste caitatpinākaṃ te satataṃ kena tiṣṭhati |
jaṭilo brahmacārī ca kimarthamasi nityadā || 13-127-48||
MHB 13-127-49
एतं मे संशयं सर्वं वद भूतपतेऽनघ ।
सधर्मचारिणी चाहं भक्ता चेति वृषध्वज ॥ १३-१२७-४९॥
etaṃ me saṃśayaṃ sarvaṃ vada bhūtapate'nagha |
sadharmacāriṇī cāhaṃ bhaktā ceti vṛṣadhvaja || 13-127-49||
MHB 13-127-50
एवमुक्तः स भगवाञ्शैलपुत्र्या पिनाकधृक् ।
तस्या वृत्त्या च बुद्ध्या च प्रीतिमानभवत्प्रभुः ॥ १३-१२७-५०॥
evamuktaḥ sa bhagavāñśailaputryā pinākadhṛk |
tasyā vṛttyā ca buddhyā ca prītimānabhavatprabhuḥ || 13-127-50||
MHB 13-127-51
ततस्तामब्रवीद्देवः सुभगे श्रूयतामिति ।
हेतुभिर्यैर्ममैतानि रूपाणि रुचिरानने ॥ १३-१२७-५१॥
tatastāmabravīddevaḥ subhage śrūyatāmiti |
hetubhiryairmamaitāni rūpāṇi rucirānane || 13-127-51||
Adhyaya: 128/154 (59)
MHB 13-128-1
महेश्वर उवाच ।
तिलोत्तमा नाम पुरा ब्रह्मणा योषिदुत्तमा ।
तिलं तिलं समुद्धृत्य रत्नानां निर्मिता शुभा ॥ १३-१२८-१॥
maheśvara uvāca |
tilottamā nāma purā brahmaṇā yoṣiduttamā |
tilaṃ tilaṃ samuddhṛtya ratnānāṃ nirmitā śubhā || 13-128-1||
MHB 13-128-2
साभ्यगच्छत मां देवि रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
प्रदक्षिणं लोभयन्ती मां शुभे रुचिरानना ॥ १३-१२८-२॥
sābhyagacchata māṃ devi rūpeṇāpratimā bhuvi |
pradakṣiṇaṃ lobhayantī māṃ śubhe rucirānanā || 13-128-2||
MHB 13-128-3
यतो यतः सा सुदती मामुपाधावदन्तिके ।
ततस्ततो मुखं चारु मम देवि विनिर्गतम् ॥ १३-१२८-३॥
yato yataḥ sā sudatī māmupādhāvadantike |
tatastato mukhaṃ cāru mama devi vinirgatam || 13-128-3||
MHB 13-128-4
तां दिदृक्षुरहं योगाच्चतुर्मूर्तित्वमागतः ।
चतुर्मुखश्च संवृत्तो दर्शयन्योगमात्मनः ॥ १३-१२८-४॥
tāṃ didṛkṣurahaṃ yogāccaturmūrtitvamāgataḥ |
caturmukhaśca saṃvṛtto darśayanyogamātmanaḥ || 13-128-4||
MHB 13-128-5
पूर्वेण वदनेनाहमिन्द्रत्वमनुशास्मि ह ।
उत्तरेण त्वया सार्धं रमाम्यहमनिन्दिते ॥ १३-१२८-५॥
pūrveṇa vadanenāhamindratvamanuśāsmi ha |
uttareṇa tvayā sārdhaṃ ramāmyahamanindite || 13-128-5||
MHB 13-128-6
पश्चिमं मे मुखं सौम्यं सर्वप्राणिसुखावहम् ।
दक्षिणं भीमसंकाशं रौद्रं संहरति प्रजाः ॥ १३-१२८-६॥
paścimaṃ me mukhaṃ saumyaṃ sarvaprāṇisukhāvaham |
dakṣiṇaṃ bhīmasaṃkāśaṃ raudraṃ saṃharati prajāḥ || 13-128-6||
MHB 13-128-7
जटिलो ब्रह्मचारी च लोकानां हितकाम्यया ।
देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं पिनाकं मे करे स्थितम् ॥ १३-१२८-७॥
jaṭilo brahmacārī ca lokānāṃ hitakāmyayā |
devakāryārthasiddhyarthaṃ pinākaṃ me kare sthitam || 13-128-7||
MHB 13-128-8
इन्द्रेण च पुरा वज्रं क्षिप्तं श्रीकाङ्क्षिणा मम ।
दग्ध्वा कण्ठं तु तद्यातं तेन श्रीकण्ठता मम ॥ १३-१२८-८॥
indreṇa ca purā vajraṃ kṣiptaṃ śrīkāṅkṣiṇā mama |
dagdhvā kaṇṭhaṃ tu tadyātaṃ tena śrīkaṇṭhatā mama || 13-128-8||
MHB 13-128-9
उमोवाच ।
वाहनेषु प्रभूतेषु श्रीमत्स्वन्येषु सत्सु ते ।
कथं गोवृषभो देव वाहनत्वमुपागतः ॥ १३-१२८-९॥
umovāca |
vāhaneṣu prabhūteṣu śrīmatsvanyeṣu satsu te |
kathaṃ govṛṣabho deva vāhanatvamupāgataḥ || 13-128-9||
MHB 13-128-10
महेश्वर उवाच ।
सुरभीं ससृजे ब्रह्मामृतधेनुं पयोमुचम् ।
सा सृष्टा बहुधा जाता क्षरमाणा पयोऽमृतम् ॥ १३-१२८-१०॥
maheśvara uvāca |
surabhīṃ sasṛje brahmāmṛtadhenuṃ payomucam |
sā sṛṣṭā bahudhā jātā kṣaramāṇā payo'mṛtam || 13-128-10||
MHB 13-128-11
तस्या वत्समुखोत्सृष्टः फेनो मद्गात्रमागतः ।
ततो दग्धा मया गावो नानावर्णत्वमागताः ॥ १३-१२८-११॥
tasyā vatsamukhotsṛṣṭaḥ pheno madgātramāgataḥ |
tato dagdhā mayā gāvo nānāvarṇatvamāgatāḥ || 13-128-11||
MHB 13-128-12
ततोऽहं लोकगुरुणा शमं नीतोऽर्थवेदिना ।
वृषं चेमं ध्वजार्थं मे ददौ वाहनमेव च ॥ १३-१२८-१२॥
tato'haṃ lokaguruṇā śamaṃ nīto'rthavedinā |
vṛṣaṃ cemaṃ dhvajārthaṃ me dadau vāhanameva ca || 13-128-12||
MHB 13-128-13
उमोवाच ।
निवासा बहुरूपास्ते विश्वरूपगुणान्विताः ।
तांश्च संत्यज्य भगवञ्श्मशाने रमसे कथम् ॥ १३-१२८-१३॥
umovāca |
nivāsā bahurūpāste viśvarūpaguṇānvitāḥ |
tāṃśca saṃtyajya bhagavañśmaśāne ramase katham || 13-128-13||
MHB 13-128-14
केशास्थिकलिले भीमे कपालघटसंकुले ।
गृध्रगोमायुकलिले चिताग्निशतसंकुले ॥ १३-१२८-१४॥
keśāsthikalile bhīme kapālaghaṭasaṃkule |
gṛdhragomāyukalile citāgniśatasaṃkule || 13-128-14||
MHB 13-128-15
अशुचौ मांसकलिले वसाशोणितकर्दमे ।
विनिकीर्णामिषचये शिवानादविनादिते ॥ १३-१२८-१५॥
aśucau māṃsakalile vasāśoṇitakardame |
vinikīrṇāmiṣacaye śivānādavinādite || 13-128-15||
MHB 13-128-16
महेश्वर उवाच ।
मेध्यान्वेषी महीं कृत्स्नां विचरामि निशास्वहम् ।
न च मेध्यतरं किंचिच्छ्मशानादिह विद्यते ॥ १३-१२८-१६॥
maheśvara uvāca |
medhyānveṣī mahīṃ kṛtsnāṃ vicarāmi niśāsvaham |
na ca medhyataraṃ kiṃcicchmaśānādiha vidyate || 13-128-16||
MHB 13-128-17
तेन मे सर्ववासानां श्मशाने रमते मनः ।
न्यग्रोधशाखासंछन्ने निर्भुक्तस्रग्विभूषिते ॥ १३-१२८-१७॥
tena me sarvavāsānāṃ śmaśāne ramate manaḥ |
nyagrodhaśākhāsaṃchanne nirbhuktasragvibhūṣite || 13-128-17||
MHB 13-128-18
तत्र चैव रमन्ते मे भूतसंघाः शुभानने ।
न च भूतगणैर्देवि विनाहं वस्तुमुत्सहे ॥ १३-१२८-१८॥
tatra caiva ramante me bhūtasaṃghāḥ śubhānane |
na ca bhūtagaṇairdevi vināhaṃ vastumutsahe || 13-128-18||
MHB 13-128-19
एष वासो हि मे मेध्यः स्वर्गीयश्च मतो हि मे ।
पुण्यः परमकश्चैव मेध्यकामैरुपास्यते ॥ १३-१२८-१९॥
eṣa vāso hi me medhyaḥ svargīyaśca mato hi me |
puṇyaḥ paramakaścaiva medhyakāmairupāsyate || 13-128-19||
MHB 13-128-20
उमोवाच ।
भगवन्सर्वभूतेश सर्वधर्मभृतां वर ।
पिनाकपाणे वरद संशयो मे महानयम् ॥ १३-१२८-२०॥
umovāca |
bhagavansarvabhūteśa sarvadharmabhṛtāṃ vara |
pinākapāṇe varada saṃśayo me mahānayam || 13-128-20||
MHB 13-128-21
अयं मुनिगणः सर्वस्तपस्तप इति प्रभो ।
तपोन्वेषकरो लोके भ्रमते विविधाकृतिः ॥ १३-१२८-२१॥
ayaṃ munigaṇaḥ sarvastapastapa iti prabho |
taponveṣakaro loke bhramate vividhākṛtiḥ || 13-128-21||
MHB 13-128-22
अस्य चैवर्षिसंघस्य मम च प्रियकाम्यया ।
एतं ममेह संदेहं वक्तुमर्हस्यरिंदम ॥ १३-१२८-२२॥
asya caivarṣisaṃghasya mama ca priyakāmyayā |
etaṃ mameha saṃdehaṃ vaktumarhasyariṃdama || 13-128-22||
MHB 13-128-23
धर्मः किंलक्षणः प्रोक्तः कथं वाचरितुं नरैः ।
शक्यो धर्ममविन्दद्भिर्धर्मज्ञ वद मे प्रभो ॥ १३-१२८-२३॥
dharmaḥ kiṃlakṣaṇaḥ proktaḥ kathaṃ vācarituṃ naraiḥ |
śakyo dharmamavindadbhirdharmajña vada me prabho || 13-128-23||
MHB 13-128-24
नारद उवाच ।
ततो मुनिगणः सर्वस्तां देवीं प्रत्यपूजयत् ।
वाग्भिरृग्भूषितार्थाभिः स्तवैश्चार्थविदां वर ॥ १३-१२८-२४॥
nārada uvāca |
tato munigaṇaḥ sarvastāṃ devīṃ pratyapūjayat |
vāgbhirṛgbhūṣitārthābhiḥ stavaiścārthavidāṃ vara || 13-128-24||
MHB 13-128-25
महेश्वर उवाच ।
अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतानुकम्पनम् ।
शमो दानं यथाशक्ति गार्हस्थ्यो धर्म उत्तमः ॥ १३-१२८-२५॥
maheśvara uvāca |
ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūtānukampanam |
śamo dānaṃ yathāśakti gārhasthyo dharma uttamaḥ || 13-128-25||
MHB 13-128-26
परदारेष्वसंकल्पो न्यासस्त्रीपरिरक्षणम् ।
अदत्तादानविरमो मधुमांसस्य वर्जनम् ॥ १३-१२८-२६॥
paradāreṣvasaṃkalpo nyāsastrīparirakṣaṇam |
adattādānaviramo madhumāṃsasya varjanam || 13-128-26||
MHB 13-128-27
एष पञ्चविधो धर्मो बहुशाखः सुखोदयः ।
देहिभिर्धर्मपरमैः कर्तव्यो धर्मसंचयः ॥ १३-१२८-२७॥
eṣa pañcavidho dharmo bahuśākhaḥ sukhodayaḥ |
dehibhirdharmaparamaiḥ kartavyo dharmasaṃcayaḥ || 13-128-27||
MHB 13-128-28
उमोवाच ।
भगवन्संशयं पृष्टस्तं मे व्याख्यातुमर्हसि ।
चातुर्वर्ण्यस्य यो धर्मः स्वे स्वे वर्णे गुणावहः ॥ १३-१२८-२८॥
umovāca |
bhagavansaṃśayaṃ pṛṣṭastaṃ me vyākhyātumarhasi |
cāturvarṇyasya yo dharmaḥ sve sve varṇe guṇāvahaḥ || 13-128-28||
MHB 13-128-29
ब्राह्मणे कीदृशो धर्मः क्षत्रिये कीदृशो भवेत् ।
वैश्ये किंलक्षणो धर्मः शूद्रे किंलक्षणो भवेत् ॥ १३-१२८-२९॥
brāhmaṇe kīdṛśo dharmaḥ kṣatriye kīdṛśo bhavet |
vaiśye kiṃlakṣaṇo dharmaḥ śūdre kiṃlakṣaṇo bhavet || 13-128-29||
MHB 13-128-30
महेश्वर उवाच ।
न्यायतस्ते महाभागे संशयः समुदीरितः ।
भूमिदेवा महाभागाः सदा लोके द्विजातयः ॥ १३-१२८-३०॥
maheśvara uvāca |
nyāyataste mahābhāge saṃśayaḥ samudīritaḥ |
bhūmidevā mahābhāgāḥ sadā loke dvijātayaḥ || 13-128-30||
MHB 13-128-31
उपवासः सदा धर्मो ब्राह्मणस्य न संशयः ।
स हि धर्मार्थमुत्पन्नो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १३-१२८-३१॥
upavāsaḥ sadā dharmo brāhmaṇasya na saṃśayaḥ |
sa hi dharmārthamutpanno brahmabhūyāya kalpate || 13-128-31||
MHB 13-128-32
तस्य धर्मक्रिया देवि व्रतचर्या च न्यायतः ।
तथोपनयनं चैव द्विजायैवोपपद्यते ॥ १३-१२८-३२॥
tasya dharmakriyā devi vratacaryā ca nyāyataḥ |
tathopanayanaṃ caiva dvijāyaivopapadyate || 13-128-32||
MHB 13-128-33
गुरुदैवतपूजार्थं स्वाध्यायाभ्यसनात्मकः ।
देहिभिर्धर्मपरमैश्चर्तव्यो धर्मसंभवः ॥ १३-१२८-३३॥
gurudaivatapūjārthaṃ svādhyāyābhyasanātmakaḥ |
dehibhirdharmaparamaiścartavyo dharmasaṃbhavaḥ || 13-128-33||
MHB 13-128-34
उमोवाच ।
भगवन्संशयो मेऽत्र तं मे व्याख्यातुमर्हसि ।
चातुर्वर्ण्यस्य धर्मं हि नैपुण्येन प्रकीर्तय ॥ १३-१२८-३४॥
umovāca |
bhagavansaṃśayo me'tra taṃ me vyākhyātumarhasi |
cāturvarṇyasya dharmaṃ hi naipuṇyena prakīrtaya || 13-128-34||
MHB 13-128-35
महेश्वर उवाच ।
रहस्यश्रवणं धर्मो वेदव्रतनिषेवणम् ।
व्रतचर्यापरो धर्मो गुरुपादप्रसादनम् ॥ १३-१२८-३५॥
maheśvara uvāca |
rahasyaśravaṇaṃ dharmo vedavrataniṣevaṇam |
vratacaryāparo dharmo gurupādaprasādanam || 13-128-35||
MHB 13-128-36
भैक्षचर्यापरो धर्मो धर्मो नित्योपवासिता ।
नित्यस्वाध्यायिता धर्मो ब्रह्मचर्याश्रमस्तथा ॥ १३-१२८-३६॥
bhaikṣacaryāparo dharmo dharmo nityopavāsitā |
nityasvādhyāyitā dharmo brahmacaryāśramastathā || 13-128-36||
MHB 13-128-37
गुरुणा त्वभ्यनुज्ञातः समावर्तेत वै द्विजः ।
विन्देतानन्तरं भार्यामनुरूपां यथाविधि ॥ १३-१२८-३७॥
guruṇā tvabhyanujñātaḥ samāvarteta vai dvijaḥ |
vindetānantaraṃ bhāryāmanurūpāṃ yathāvidhi || 13-128-37||
MHB 13-128-38
शूद्रान्नवर्जनं धर्मस्तथा सत्पथसेवनम् ।
धर्मो नित्योपवासित्वं ब्रह्मचर्यं तथैव च ॥ १३-१२८-३८॥
śūdrānnavarjanaṃ dharmastathā satpathasevanam |
dharmo nityopavāsitvaṃ brahmacaryaṃ tathaiva ca || 13-128-38||
MHB 13-128-39
आहिताग्निरधीयानो जुह्वानः संयतेन्द्रियः ।
विघसाशी यताहारो गृहस्थः सत्यवाक्शुचिः ॥ १३-१२८-३९॥
āhitāgniradhīyāno juhvānaḥ saṃyatendriyaḥ |
vighasāśī yatāhāro gṛhasthaḥ satyavākśuciḥ || 13-128-39||
MHB 13-128-40
अतिथिव्रतता धर्मो धर्मस्त्रेताग्निधारणम् ।
इष्टीश्च पशुबन्धांश्च विधिपूर्वं समाचरेत् ॥ १३-१२८-४०॥
atithivratatā dharmo dharmastretāgnidhāraṇam |
iṣṭīśca paśubandhāṃśca vidhipūrvaṃ samācaret || 13-128-40||
MHB 13-128-41
यज्ञश्च परमो धर्मस्तथाहिंसा च देहिषु ।
अपूर्वभोजनं धर्मो विघसाशित्वमेव च ॥ १३-१२८-४१॥
yajñaśca paramo dharmastathāhiṃsā ca dehiṣu |
apūrvabhojanaṃ dharmo vighasāśitvameva ca || 13-128-41||
MHB 13-128-42
भुक्ते परिजने पश्चाद्भोजनं धर्म उच्यते ।
ब्राह्मणस्य गृहस्थस्य श्रोत्रियस्य विशेषतः ॥ १३-१२८-४२॥
bhukte parijane paścādbhojanaṃ dharma ucyate |
brāhmaṇasya gṛhasthasya śrotriyasya viśeṣataḥ || 13-128-42||
MHB 13-128-43
दंपत्योः समशीलत्वं धर्मश्च गृहमेधिनाम् ।
गृह्याणां चैव देवानां नित्यं पुष्पबलिक्रिया ॥ १३-१२८-४३॥
daṃpatyoḥ samaśīlatvaṃ dharmaśca gṛhamedhinām |
gṛhyāṇāṃ caiva devānāṃ nityaṃ puṣpabalikriyā || 13-128-43||
MHB 13-128-44
नित्योपलेपनं धर्मस्तथा नित्योपवासिता ।
सुसंमृष्टोपलिप्ते च साज्यधूमोद्गमे गृहे ॥ १३-१२८-४४॥
nityopalepanaṃ dharmastathā nityopavāsitā |
susaṃmṛṣṭopalipte ca sājyadhūmodgame gṛhe || 13-128-44||
MHB 13-128-45
एष द्विजजने धर्मो गार्हस्थ्यो लोकधारणः ।
द्विजातीनां सतां नित्यं सदैवैष प्रवर्तते ॥ १३-१२८-४५॥
eṣa dvijajane dharmo gārhasthyo lokadhāraṇaḥ |
dvijātīnāṃ satāṃ nityaṃ sadaivaiṣa pravartate || 13-128-45||
MHB 13-128-46
यस्तु क्षत्रगतो देवि त्वया धर्म उदीरितः ।
तमहं ते प्रवक्ष्यामि तं मे शृणु समाहिता ॥ १३-१२८-४६॥
yastu kṣatragato devi tvayā dharma udīritaḥ |
tamahaṃ te pravakṣyāmi taṃ me śṛṇu samāhitā || 13-128-46||
MHB 13-128-47
क्षत्रियस्य स्मृतो धर्मः प्रजापालनमादितः ।
निर्दिष्टफलभोक्ता हि राजा धर्मेण युज्यते ॥ १३-१२८-४७॥
kṣatriyasya smṛto dharmaḥ prajāpālanamāditaḥ |
nirdiṣṭaphalabhoktā hi rājā dharmeṇa yujyate || 13-128-47||
MHB 13-128-48
प्रजाः पालयते यो हि धर्मेण मनुजाधिपः ।
तस्य धर्मार्जिता लोकाः प्रजापालनसंचिताः ॥ १३-१२८-४८॥
prajāḥ pālayate yo hi dharmeṇa manujādhipaḥ |
tasya dharmārjitā lokāḥ prajāpālanasaṃcitāḥ || 13-128-48||
MHB 13-128-49
तत्र राज्ञः परो धर्मो दमः स्वाध्याय एव च ।
अग्निहोत्रपरिस्पन्दो दानाध्ययनमेव च ॥ १३-१२८-४९॥
tatra rājñaḥ paro dharmo damaḥ svādhyāya eva ca |
agnihotraparispando dānādhyayanameva ca || 13-128-49||
MHB 13-128-50
यज्ञोपवीतधारणं यज्ञो धर्मक्रियास्तथा ।
भृत्यानां भरणं धर्मः कृते कर्मण्यमोघता ॥ १३-१२८-५०॥
yajñopavītadhāraṇaṃ yajño dharmakriyāstathā |
bhṛtyānāṃ bharaṇaṃ dharmaḥ kṛte karmaṇyamoghatā || 13-128-50||
MHB 13-128-51
सम्यग्दण्डे स्थितिर्धर्मो धर्मो वेदक्रतुक्रियाः ।
व्यवहारस्थितिर्धर्मः सत्यवाक्यरतिस्तथा ॥ १३-१२८-५१॥
samyagdaṇḍe sthitirdharmo dharmo vedakratukriyāḥ |
vyavahārasthitirdharmaḥ satyavākyaratistathā || 13-128-51||
MHB 13-128-52
आर्तहस्तप्रदो राजा प्रेत्य चेह महीयते ।
गोब्राह्मणार्थे विक्रान्तः संग्रामे निधनं गतः ।
अश्वमेधजिताँल्लोकान्प्राप्नोति त्रिदिवालये ॥ १३-१२८-५२॥
ārtahastaprado rājā pretya ceha mahīyate |
gobrāhmaṇārthe vikrāntaḥ saṃgrāme nidhanaṃ gataḥ |
aśvamedhajitā~llokānprāpnoti tridivālaye || 13-128-52||
MHB 13-128-53
वैश्यस्य सततं धर्मः पाशुपाल्यं कृषिस्तथा ।
अग्निहोत्रपरिस्पन्दो दानाध्ययनमेव च ॥ १३-१२८-५३॥
vaiśyasya satataṃ dharmaḥ pāśupālyaṃ kṛṣistathā |
agnihotraparispando dānādhyayanameva ca || 13-128-53||
MHB 13-128-54
वाणिज्यं सत्पथस्थानमातिथ्यं प्रशमो दमः ।
विप्राणां स्वागतं त्यागो वैश्यधर्मः सनातनः ॥ १३-१२८-५४॥
vāṇijyaṃ satpathasthānamātithyaṃ praśamo damaḥ |
viprāṇāṃ svāgataṃ tyāgo vaiśyadharmaḥ sanātanaḥ || 13-128-54||
MHB 13-128-55
तिलान्गन्धान्रसांश्चैव न विक्रीणीत वै क्वचित् ।
वणिक्पथमुपासीनो वैश्यः सत्पथमाश्रितः ॥ १३-१२८-५५॥
tilāngandhānrasāṃścaiva na vikrīṇīta vai kvacit |
vaṇikpathamupāsīno vaiśyaḥ satpathamāśritaḥ || 13-128-55||
MHB 13-128-56
सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य यथाशक्ति यथार्हतः ।
शूद्रधर्मः परो नित्यं शुश्रूषा च द्विजातिषु ॥ १३-१२८-५६॥
sarvātithyaṃ trivargasya yathāśakti yathārhataḥ |
śūdradharmaḥ paro nityaṃ śuśrūṣā ca dvijātiṣu || 13-128-56||
MHB 13-128-57
स शूद्रः संशिततपाः सत्यसंधो जितेन्द्रियः ।
शुश्रूषन्नतिथिं प्राप्तं तपः संचिनुते महत् ॥ १३-१२८-५७॥
sa śūdraḥ saṃśitatapāḥ satyasaṃdho jitendriyaḥ |
śuśrūṣannatithiṃ prāptaṃ tapaḥ saṃcinute mahat || 13-128-57||
MHB 13-128-58
त्यक्तहिंसः शुभाचारो देवताद्विजपूजकः ।
शूद्रो धर्मफलैरिष्टैः संप्रयुज्येत बुद्धिमान् ॥ १३-१२८-५८॥
tyaktahiṃsaḥ śubhācāro devatādvijapūjakaḥ |
śūdro dharmaphalairiṣṭaiḥ saṃprayujyeta buddhimān || 13-128-58||
MHB 13-128-59
एतत्ते सर्वमाख्यातं चातुर्वर्ण्यस्य शोभने ।
एकैकस्येह सुभगे किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १३-१२८-५९॥
etatte sarvamākhyātaṃ cāturvarṇyasya śobhane |
ekaikasyeha subhage kimanyacchrotumicchasi || 13-128-59||
Adhyaya: 129/154 (55)
MHB 13-129-1
उमोवाच ।
उक्तास्त्वया पृथग्धर्माश्चातुर्वर्ण्यहिताः शुभाः ।
सर्वव्यापी तु यो धर्मो भगवंस्तं ब्रवीहि मे ॥ १३-१२९-१॥
umovāca |
uktāstvayā pṛthagdharmāścāturvarṇyahitāḥ śubhāḥ |
sarvavyāpī tu yo dharmo bhagavaṃstaṃ bravīhi me || 13-129-1||
MHB 13-129-2
महेश्वर उवाच ।
ब्राह्मणा लोकसारेण सृष्टा धात्रा गुणार्थिना ।
लोकांस्तारयितुं कृत्स्नान्मर्त्येषु क्षितिदेवताः ॥ १३-१२९-२॥
maheśvara uvāca |
brāhmaṇā lokasāreṇa sṛṣṭā dhātrā guṇārthinā |
lokāṃstārayituṃ kṛtsnānmartyeṣu kṣitidevatāḥ || 13-129-2||
MHB 13-129-3
तेषामिमं प्रवक्ष्यामि धर्मकर्मफलोदयम् ।
ब्राह्मणेषु हि यो धर्मः स धर्मः परमो मतः ॥ १३-१२९-३॥
teṣāmimaṃ pravakṣyāmi dharmakarmaphalodayam |
brāhmaṇeṣu hi yo dharmaḥ sa dharmaḥ paramo mataḥ || 13-129-3||
MHB 13-129-4
इमे तु लोकधर्मार्थं त्रयः सृष्टाः स्वयंभुवा ।
पृथिव्याः सर्जने नित्यं सृष्टास्तानपि मे शृणु ॥ १३-१२९-४॥
ime tu lokadharmārthaṃ trayaḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā |
pṛthivyāḥ sarjane nityaṃ sṛṣṭāstānapi me śṛṇu || 13-129-4||
MHB 13-129-5
वेदोक्तः परमो धर्मः स्मृतिशास्त्रगतोऽपरः ।
शिष्टाचीर्णः परः प्रोक्तस्त्रयो धर्माः सनातनाः ॥ १३-१२९-५॥
vedoktaḥ paramo dharmaḥ smṛtiśāstragato'paraḥ |
śiṣṭācīrṇaḥ paraḥ proktastrayo dharmāḥ sanātanāḥ || 13-129-5||
MHB 13-129-6
त्रैविद्यो ब्राह्मणो विद्वान्न चाध्ययनजीवनः ।
त्रिकर्मा त्रिपरिक्रान्तो मैत्र एष स्मृतो द्विजः ॥ १३-१२९-६॥
traividyo brāhmaṇo vidvānna cādhyayanajīvanaḥ |
trikarmā triparikrānto maitra eṣa smṛto dvijaḥ || 13-129-6||
MHB 13-129-7
षडिमानि तु कर्माणि प्रोवाच भुवनेश्वरः ।
वृत्त्यर्थं ब्राह्मणानां वै शृणु तानि समाहिता ॥ १३-१२९-७॥
ṣaḍimāni tu karmāṇi provāca bhuvaneśvaraḥ |
vṛttyarthaṃ brāhmaṇānāṃ vai śṛṇu tāni samāhitā || 13-129-7||
MHB 13-129-8
यजनं याजनं चैव तथा दानप्रतिग्रहौ ।
अध्यापनमधीतं च षट्कर्मा धर्मभाग्द्विजः ॥ १३-१२९-८॥
yajanaṃ yājanaṃ caiva tathā dānapratigrahau |
adhyāpanamadhītaṃ ca ṣaṭkarmā dharmabhāgdvijaḥ || 13-129-8||
MHB 13-129-9
नित्यस्वाध्यायता धर्मो धर्मो यज्ञः सनातनः ।
दानं प्रशस्यते चास्य यथाशक्ति यथाविधि ॥ १३-१२९-९॥
nityasvādhyāyatā dharmo dharmo yajñaḥ sanātanaḥ |
dānaṃ praśasyate cāsya yathāśakti yathāvidhi || 13-129-9||
MHB 13-129-10
अयं तु परमो धर्मः प्रवृत्तः सत्सु नित्यशः ।
गृहस्थता विशुद्धानां धर्मस्य निचयो महान् ॥ १३-१२९-१०॥
ayaṃ tu paramo dharmaḥ pravṛttaḥ satsu nityaśaḥ |
gṛhasthatā viśuddhānāṃ dharmasya nicayo mahān || 13-129-10||
MHB 13-129-11
पञ्चयज्ञविशुद्धात्मा सत्यवागनसूयकः ।
दाता ब्राह्मणसत्कर्ता सुसंमृष्टनिवेशनः ॥ १३-१२९-११॥
pañcayajñaviśuddhātmā satyavāganasūyakaḥ |
dātā brāhmaṇasatkartā susaṃmṛṣṭaniveśanaḥ || 13-129-11||
MHB 13-129-12
अमानी च सदाजिह्मः स्निग्धवाणीप्रदस्तथा ।
अतिथ्यभ्यागतरतिः शेषान्नकृतभोजनः ॥ १३-१२९-१२॥
amānī ca sadājihmaḥ snigdhavāṇīpradastathā |
atithyabhyāgataratiḥ śeṣānnakṛtabhojanaḥ || 13-129-12||
MHB 13-129-13
पाद्यमर्घ्यं यथान्यायमासनं शयनं तथा ।
दीपं प्रतिश्रयं चापि यो ददाति स धार्मिकः ॥ १३-१२९-१३॥
pādyamarghyaṃ yathānyāyamāsanaṃ śayanaṃ tathā |
dīpaṃ pratiśrayaṃ cāpi yo dadāti sa dhārmikaḥ || 13-129-13||
MHB 13-129-14
प्रातरुत्थाय चाचम्य भोजनेनोपमन्त्र्य च ।
सत्कृत्यानुव्रजेद्यश्च तस्य धर्मः सनातनः ॥ १३-१२९-१४॥
prātarutthāya cācamya bhojanenopamantrya ca |
satkṛtyānuvrajedyaśca tasya dharmaḥ sanātanaḥ || 13-129-14||
MHB 13-129-15
सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य यथाशक्ति दिवानिशम् ।
शूद्रधर्मः समाख्यातस्त्रिवर्णपरिचारणम् ॥ १३-१२९-१५॥
sarvātithyaṃ trivargasya yathāśakti divāniśam |
śūdradharmaḥ samākhyātastrivarṇaparicāraṇam || 13-129-15||
MHB 13-129-16
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो गृहस्थेषु विधीयते ।
तमहं कीर्तयिष्यामि सर्वभूतहितं शुभम् ॥ १३-१२९-१६॥
pravṛttilakṣaṇo dharmo gṛhastheṣu vidhīyate |
tamahaṃ kīrtayiṣyāmi sarvabhūtahitaṃ śubham || 13-129-16||
MHB 13-129-17
दातव्यमसकृच्छक्त्या यष्टव्यमसकृत्तथा ।
पुष्टिकर्मविधानं च कर्तव्यं भूतिमिच्छता ॥ १३-१२९-१७॥
dātavyamasakṛcchaktyā yaṣṭavyamasakṛttathā |
puṣṭikarmavidhānaṃ ca kartavyaṃ bhūtimicchatā || 13-129-17||
MHB 13-129-18
धर्मेणार्थः समाहार्यो धर्मलब्धं त्रिधा धनम् ।
कर्तव्यं धर्मपरमं मानवेन प्रयत्नतः ॥ १३-१२९-१८॥
dharmeṇārthaḥ samāhāryo dharmalabdhaṃ tridhā dhanam |
kartavyaṃ dharmaparamaṃ mānavena prayatnataḥ || 13-129-18||
MHB 13-129-19
एकेनांशेन धर्मार्थश्चर्तव्यो भूतिमिच्छता ।
एकेनांशेन कामार्थ एकमंशं विवर्धयेत् ॥ १३-१२९-१९॥
ekenāṃśena dharmārthaścartavyo bhūtimicchatā |
ekenāṃśena kāmārtha ekamaṃśaṃ vivardhayet || 13-129-19||
MHB 13-129-20
निवृत्तिलक्षणस्त्वन्यो धर्मो मोक्ष इति स्मृतः ।
तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि शृणु मे देवि तत्त्वतः ॥ १३-१२९-२०॥
nivṛttilakṣaṇastvanyo dharmo mokṣa iti smṛtaḥ |
tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi śṛṇu me devi tattvataḥ || 13-129-20||
MHB 13-129-21
सर्वभूतदया धर्मो न चैकग्रामवासिता ।
आशापाशविमोक्षश्च शस्यते मोक्षकाङ्क्षिणाम् ॥ १३-१२९-२१॥
sarvabhūtadayā dharmo na caikagrāmavāsitā |
āśāpāśavimokṣaśca śasyate mokṣakāṅkṣiṇām || 13-129-21||
MHB 13-129-22
न कुण्ड्यां नोदके सङ्गो न वाससि न चासने ।
न त्रिदण्डे न शयने नाग्नौ न शरणालये ॥ १३-१२९-२२॥
na kuṇḍyāṃ nodake saṅgo na vāsasi na cāsane |
na tridaṇḍe na śayane nāgnau na śaraṇālaye || 13-129-22||
MHB 13-129-23
अध्यात्मगतचित्तो यस्तन्मनास्तत्परायणः ।
युक्तो योगं प्रति सदा प्रतिसंख्यानमेव च ॥ १३-१२९-२३॥
adhyātmagatacitto yastanmanāstatparāyaṇaḥ |
yukto yogaṃ prati sadā pratisaṃkhyānameva ca || 13-129-23||
MHB 13-129-24
वृक्षमूलशयो नित्यं शून्यागारनिवेशनः ।
नदीपुलिनशायी च नदीतीररतिश्च यः ॥ १३-१२९-२४॥
vṛkṣamūlaśayo nityaṃ śūnyāgāraniveśanaḥ |
nadīpulinaśāyī ca nadītīraratiśca yaḥ || 13-129-24||
MHB 13-129-25
विमुक्तः सर्वसङ्गेषु स्नेहबन्धेषु च द्विजः ।
आत्मन्येवात्मनो भावं समासज्याटति द्विजः ॥ १३-१२९-२५॥
vimuktaḥ sarvasaṅgeṣu snehabandheṣu ca dvijaḥ |
ātmanyevātmano bhāvaṃ samāsajyāṭati dvijaḥ || 13-129-25||
MHB 13-129-26
स्थाणुभूतो निराहारो मोक्षदृष्टेन कर्मणा ।
परिव्रजति यो युक्तस्तस्य धर्मः सनातनः ॥ १३-१२९-२६॥
sthāṇubhūto nirāhāro mokṣadṛṣṭena karmaṇā |
parivrajati yo yuktastasya dharmaḥ sanātanaḥ || 13-129-26||
MHB 13-129-27
न चैकत्र चिरासक्तो न चैकग्रामगोचरः ।
युक्तो ह्यटति निर्मुक्तो न चैकपुलिनेशयः ॥ १३-१२९-२७॥
na caikatra cirāsakto na caikagrāmagocaraḥ |
yukto hyaṭati nirmukto na caikapulineśayaḥ || 13-129-27||
MHB 13-129-28
एष मोक्षविदां धर्मो वेदोक्तः सत्पथः सताम् ।
यो मार्गमनुयातीमं पदं तस्य न विद्यते ॥ १३-१२९-२८॥
eṣa mokṣavidāṃ dharmo vedoktaḥ satpathaḥ satām |
yo mārgamanuyātīmaṃ padaṃ tasya na vidyate || 13-129-28||
MHB 13-129-29
चतुर्विधा भिक्षवस्ते कुटीचरकृतोदकः ।
हंसः परमहंसश्च यो यः पश्चात्स उत्तमः ॥ १३-१२९-२९॥
caturvidhā bhikṣavaste kuṭīcarakṛtodakaḥ |
haṃsaḥ paramahaṃsaśca yo yaḥ paścātsa uttamaḥ || 13-129-29||
MHB 13-129-30
अतः परतरं नास्ति नाधरं न तिरोऽग्रतः ।
अदुःखमसुखं सौम्यमजरामरमव्ययम् ॥ १३-१२९-३०॥
ataḥ parataraṃ nāsti nādharaṃ na tiro'grataḥ |
aduḥkhamasukhaṃ saumyamajarāmaramavyayam || 13-129-30||
MHB 13-129-31
उमोवाच ।
गार्हस्थ्यो मोक्षधर्मश्च सज्जनाचरितस्त्वया ।
भाषितो मर्त्यलोकस्य मार्गः श्रेयस्करो महान् ॥ १३-१२९-३१॥
umovāca |
gārhasthyo mokṣadharmaśca sajjanācaritastvayā |
bhāṣito martyalokasya mārgaḥ śreyaskaro mahān || 13-129-31||
MHB 13-129-32
ऋषिधर्मं तु धर्मज्ञ श्रोतुमिच्छाम्यनुत्तमम् ।
स्पृहा भवति मे नित्यं तपोवननिवासिषु ॥ १३-१२९-३२॥
ṛṣidharmaṃ tu dharmajña śrotumicchāmyanuttamam |
spṛhā bhavati me nityaṃ tapovananivāsiṣu || 13-129-32||
MHB 13-129-33
आज्यधूमोद्भवो गन्धो रुणद्धीव तपोवनम् ।
तं दृष्ट्वा मे मनः प्रीतं महेश्वर सदा भवेत् ॥ १३-१२९-३३॥
ājyadhūmodbhavo gandho ruṇaddhīva tapovanam |
taṃ dṛṣṭvā me manaḥ prītaṃ maheśvara sadā bhavet || 13-129-33||
MHB 13-129-34
एतं मे संशयं देव मुनिधर्मकृतं विभो ।
सर्वधर्मार्थतत्त्वज्ञ देवदेव वदस्व मे ।
निखिलेन मया पृष्टं महादेव यथातथम् ॥ १३-१२९-३४॥
etaṃ me saṃśayaṃ deva munidharmakṛtaṃ vibho |
sarvadharmārthatattvajña devadeva vadasva me |
nikhilena mayā pṛṣṭaṃ mahādeva yathātatham || 13-129-34||
MHB 13-129-35
महेश्वर उवाच ।
हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि मुनिधर्ममनुत्तमम् ।
यं कृत्वा मुनयो यान्ति सिद्धिं स्वतपसा शुभे ॥ १३-१२९-३५॥
maheśvara uvāca |
hanta te'haṃ pravakṣyāmi munidharmamanuttamam |
yaṃ kṛtvā munayo yānti siddhiṃ svatapasā śubhe || 13-129-35||
MHB 13-129-36
फेनपानामृषीणां यो धर्मो धर्मविदां सदा ।
तं मे शृणु महाभागे धर्मज्ञे धर्ममादितः ॥ १३-१२९-३६॥
phenapānāmṛṣīṇāṃ yo dharmo dharmavidāṃ sadā |
taṃ me śṛṇu mahābhāge dharmajñe dharmamāditaḥ || 13-129-36||
MHB 13-129-37
उञ्छन्ति सततं तस्मिन्ब्राह्मं फेनोत्करं शुभम् ।
अमृतं ब्रह्मणा पीतं मधुरं प्रसृतं दिवि ॥ १३-१२९-३७॥
uñchanti satataṃ tasminbrāhmaṃ phenotkaraṃ śubham |
amṛtaṃ brahmaṇā pītaṃ madhuraṃ prasṛtaṃ divi || 13-129-37||
MHB 13-129-38
एष तेषां विशुद्धानां फेनपानां तपोधने ।
धर्मचर्याकृतो मार्गो वालखिल्यगणे शृणु ॥ १३-१२९-३८॥
eṣa teṣāṃ viśuddhānāṃ phenapānāṃ tapodhane |
dharmacaryākṛto mārgo vālakhilyagaṇe śṛṇu || 13-129-38||
MHB 13-129-39
वालखिल्यास्तपःसिद्धा मुनयः सूर्यमण्डले ।
उञ्छमुञ्छन्ति धर्मज्ञाः शाकुनीं वृत्तिमास्थिताः ॥ १३-१२९-३९॥
vālakhilyāstapaḥsiddhā munayaḥ sūryamaṇḍale |
uñchamuñchanti dharmajñāḥ śākunīṃ vṛttimāsthitāḥ || 13-129-39||
MHB 13-129-40
मृगनिर्मोकवसनाश्चीरवल्कलवाससः ।
निर्द्वंद्वाः सत्पथं प्राप्ता वालखिल्यास्तपोधनाः ॥ १३-१२९-४०॥
mṛganirmokavasanāścīravalkalavāsasaḥ |
nirdvaṃdvāḥ satpathaṃ prāptā vālakhilyāstapodhanāḥ || 13-129-40||
MHB 13-129-41
अङ्गुष्ठपर्वमात्रास्ते स्वेष्वङ्गेषु व्यवस्थिताः ।
तपश्चरणमीहन्ते तेषां धर्मफलं महत् ॥ १३-१२९-४१॥
aṅguṣṭhaparvamātrāste sveṣvaṅgeṣu vyavasthitāḥ |
tapaścaraṇamīhante teṣāṃ dharmaphalaṃ mahat || 13-129-41||
MHB 13-129-42
ते सुरैः समतां यान्ति सुरकार्यार्थसिद्धये ।
द्योतयन्तो दिशः सर्वास्तपसा दग्धकिल्बिषाः ॥ १३-१२९-४२॥
te suraiḥ samatāṃ yānti surakāryārthasiddhaye |
dyotayanto diśaḥ sarvāstapasā dagdhakilbiṣāḥ || 13-129-42||
MHB 13-129-43
ये त्वन्ये शुद्धमनसो दयाधर्मपरायणाः ।
सन्तश्चक्रचराः पुण्याः सोमलोकचराश्च ये ॥ १३-१२९-४३॥
ye tvanye śuddhamanaso dayādharmaparāyaṇāḥ |
santaścakracarāḥ puṇyāḥ somalokacarāśca ye || 13-129-43||
MHB 13-129-44
पितृलोकसमीपस्थास्त उञ्छन्ति यथाविधि ।
संप्रक्षालाश्मकुट्टाश्च दन्तोलूखलिनस्तथा ॥ १३-१२९-४४॥
pitṛlokasamīpasthāsta uñchanti yathāvidhi |
saṃprakṣālāśmakuṭṭāśca dantolūkhalinastathā || 13-129-44||
MHB 13-129-45
सोमपानां च देवानामूष्मपाणां तथैव च ।
उञ्छन्ति ये समीपस्थाः स्वभावनियतेन्द्रियाः ॥ १३-१२९-४५॥
somapānāṃ ca devānāmūṣmapāṇāṃ tathaiva ca |
uñchanti ye samīpasthāḥ svabhāvaniyatendriyāḥ || 13-129-45||
MHB 13-129-46
तेषामग्निपरिष्यन्दः पितृदेवार्चनं तथा ।
यज्ञानां चापि पञ्चानां यजनं धर्म उच्यते ॥ १३-१२९-४६॥
teṣāmagnipariṣyandaḥ pitṛdevārcanaṃ tathā |
yajñānāṃ cāpi pañcānāṃ yajanaṃ dharma ucyate || 13-129-46||
MHB 13-129-47
एष चक्रचरैर्देवि देवलोकचरैर्द्विजैः ।
ऋषिधर्मः सदा चीर्णो योऽन्यस्तमपि मे शृणु ॥ १३-१२९-४७॥
eṣa cakracarairdevi devalokacarairdvijaiḥ |
ṛṣidharmaḥ sadā cīrṇo yo'nyastamapi me śṛṇu || 13-129-47||
MHB 13-129-48
सर्वेष्वेवर्षिधर्मेषु जेय आत्मा जितेन्द्रियः ।
कामक्रोधौ ततः पश्चाज्जेतव्याविति मे मतिः ॥ १३-१२९-४८॥
sarveṣvevarṣidharmeṣu jeya ātmā jitendriyaḥ |
kāmakrodhau tataḥ paścājjetavyāviti me matiḥ || 13-129-48||
MHB 13-129-49
अग्निहोत्रपरिस्पन्दो धर्मरात्रिसमासनम् ।
सोमयज्ञाभ्यनुज्ञानं पञ्चमी यज्ञदक्षिणा ॥ १३-१२९-४९॥
agnihotraparispando dharmarātrisamāsanam |
somayajñābhyanujñānaṃ pañcamī yajñadakṣiṇā || 13-129-49||
MHB 13-129-50
नित्यं यज्ञक्रिया धर्मः पितृदेवार्चने रतिः ।
सर्वातिथ्यं च कर्तव्यमन्नेनोञ्छार्जितेन वै ॥ १३-१२९-५०॥
nityaṃ yajñakriyā dharmaḥ pitṛdevārcane ratiḥ |
sarvātithyaṃ ca kartavyamannenoñchārjitena vai || 13-129-50||
MHB 13-129-51
निवृत्तिरुपभोगस्य गोरसानां च वै रतिः ।
स्थण्डिले शयनं योगः शाकपर्णनिषेवणम् ॥ १३-१२९-५१॥
nivṛttirupabhogasya gorasānāṃ ca vai ratiḥ |
sthaṇḍile śayanaṃ yogaḥ śākaparṇaniṣevaṇam || 13-129-51||
MHB 13-129-52
फलमूलाशनं वायुरापः शैवलभक्षणम् ।
ऋषीणां नियमा ह्येते यैर्जयन्त्यजितां गतिम् ॥ १३-१२९-५२॥
phalamūlāśanaṃ vāyurāpaḥ śaivalabhakṣaṇam |
ṛṣīṇāṃ niyamā hyete yairjayantyajitāṃ gatim || 13-129-52||
MHB 13-129-53
विधूमे न्यस्तमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ।
अतीतपात्रसंचारे काले विगतभैक्षके ॥ १३-१२९-५३॥
vidhūme nyastamusale vyaṅgāre bhuktavajjane |
atītapātrasaṃcāre kāle vigatabhaikṣake || 13-129-53||
MHB 13-129-54
अतिथिं काङ्क्षमाणो वै शेषान्नकृतभोजनः ।
सत्यधर्मरतिः क्षान्तो मुनिधर्मेण युज्यते ॥ १३-१२९-५४॥
atithiṃ kāṅkṣamāṇo vai śeṣānnakṛtabhojanaḥ |
satyadharmaratiḥ kṣānto munidharmeṇa yujyate || 13-129-54||
MHB 13-129-55
न स्तम्भी न च मानी यो न प्रमत्तो न विस्मितः ।
मित्रामित्रसमो मैत्रो यः स धर्मविदुत्तमः ॥ १३-१२९-५५॥
na stambhī na ca mānī yo na pramatto na vismitaḥ |
mitrāmitrasamo maitro yaḥ sa dharmaviduttamaḥ || 13-129-55||
Adhyaya: 130/154 (57)
MHB 13-130-1
उमोवाच ।
देशेषु रमणीयेषु गिरीणां निर्झरेषु च ।
स्रवन्तीनां च कुञ्जेषु पर्वतोपवनेषु च ॥ १३-१३०-१॥
umovāca |
deśeṣu ramaṇīyeṣu girīṇāṃ nirjhareṣu ca |
sravantīnāṃ ca kuñjeṣu parvatopavaneṣu ca || 13-130-1||
MHB 13-130-2
देशेषु च विचित्रेषु फलवत्सु समाहिताः ।
मूलवत्सु च देशेषु वसन्ति नियतव्रताः ॥ १३-१३०-२॥
deśeṣu ca vicitreṣu phalavatsu samāhitāḥ |
mūlavatsu ca deśeṣu vasanti niyatavratāḥ || 13-130-2||
MHB 13-130-3
तेषामपि विधिं पुण्यं श्रोतुमिच्छामि शंकर ।
वानप्रस्थेषु देवेश स्वशरीरोपजीविषु ॥ १३-१३०-३॥
teṣāmapi vidhiṃ puṇyaṃ śrotumicchāmi śaṃkara |
vānaprastheṣu deveśa svaśarīropajīviṣu || 13-130-3||
MHB 13-130-4
महेश्वर उवाच ।
वानप्रस्थेषु यो धर्मस्तं मे शृणु समाहिता ।
श्रुत्वा चैकमना देवि धर्मबुद्धिपरा भव ॥ १३-१३०-४॥
maheśvara uvāca |
vānaprastheṣu yo dharmastaṃ me śṛṇu samāhitā |
śrutvā caikamanā devi dharmabuddhiparā bhava || 13-130-4||
MHB 13-130-5
संसिद्धैर्नियतैः सद्भिर्वनवासमुपागतैः ।
वानप्रस्थैरिदं कर्म कर्तव्यं शृणु यादृशम् ॥ १३-१३०-५॥
saṃsiddhairniyataiḥ sadbhirvanavāsamupāgataiḥ |
vānaprasthairidaṃ karma kartavyaṃ śṛṇu yādṛśam || 13-130-5||
MHB 13-130-6
त्रिकालमभिषेकार्थः पितृदेवार्चनं क्रिया ।
अग्निहोत्रपरिस्पन्द इष्टिहोमविधिस्तथा ॥ १३-१३०-६॥
trikālamabhiṣekārthaḥ pitṛdevārcanaṃ kriyā |
agnihotraparispanda iṣṭihomavidhistathā || 13-130-6||
MHB 13-130-7
नीवारग्रहणं चैव फलमूलनिषेवणम् ।
इङ्गुदैरण्डतैलानां स्नेहार्थं च निषेवणम् ॥ १३-१३०-७॥
nīvāragrahaṇaṃ caiva phalamūlaniṣevaṇam |
iṅgudairaṇḍatailānāṃ snehārthaṃ ca niṣevaṇam || 13-130-7||
MHB 13-130-8
योगचर्याकृतैः सिद्धैः कामक्रोधविवर्जनम् ।
वीरशय्यामुपासद्भिर्वीरस्थानोपसेविभिः ॥ १३-१३०-८॥
yogacaryākṛtaiḥ siddhaiḥ kāmakrodhavivarjanam |
vīraśayyāmupāsadbhirvīrasthānopasevibhiḥ || 13-130-8||
MHB 13-130-9
युक्तैर्योगवहैः सद्भिर्ग्रीष्मे पञ्चतपैस्तथा ।
मण्डूकयोगनियतैर्यथान्यायनिषेविभिः ॥ १३-१३०-९॥
yuktairyogavahaiḥ sadbhirgrīṣme pañcatapaistathā |
maṇḍūkayoganiyatairyathānyāyaniṣevibhiḥ || 13-130-9||
MHB 13-130-10
वीरासनगतैर्नित्यं स्थण्डिले शयनैस्तथा ।
शीतयोगोऽग्नियोगश्च चर्तव्यो धर्मबुद्धिभिः ॥ १३-१३०-१०॥
vīrāsanagatairnityaṃ sthaṇḍile śayanaistathā |
śītayogo'gniyogaśca cartavyo dharmabuddhibhiḥ || 13-130-10||
MHB 13-130-11
अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शैवालोत्तरभोजनैः ।
अश्मकुट्टैस्तथा दान्तैः संप्रक्षालैस्तथापरैः ॥ १३-१३०-११॥
abbhakṣairvāyubhakṣaiśca śaivālottarabhojanaiḥ |
aśmakuṭṭaistathā dāntaiḥ saṃprakṣālaistathāparaiḥ || 13-130-11||
MHB 13-130-12
चीरवल्कलसंवीतैर्मृगचर्मनिवासिभिः ।
कार्या यात्रा यथाकालं यथाधर्मं यथाविधि ॥ १३-१३०-१२॥
cīravalkalasaṃvītairmṛgacarmanivāsibhiḥ |
kāryā yātrā yathākālaṃ yathādharmaṃ yathāvidhi || 13-130-12||
MHB 13-130-13
वननित्यैर्वनचरैर्वनपैर्वनगोचरैः ।
वनं गुरुमिवासाद्य वस्तव्यं वनजीविभिः ॥ १३-१३०-१३॥
vananityairvanacarairvanapairvanagocaraiḥ |
vanaṃ gurumivāsādya vastavyaṃ vanajīvibhiḥ || 13-130-13||
MHB 13-130-14
तेषां होमक्रिया धर्मः पञ्चयज्ञनिषेवणम् ।
नागपञ्चमयज्ञस्य वेदोक्तस्यानुपालनम् ॥ १३-१३०-१४॥
teṣāṃ homakriyā dharmaḥ pañcayajñaniṣevaṇam |
nāgapañcamayajñasya vedoktasyānupālanam || 13-130-14||
MHB 13-130-15
अष्टमीयज्ञपरता चातुर्मास्यनिषेवणम् ।
पौर्णमास्यां तु यो यज्ञो नित्ययज्ञस्तथैव च ॥ १३-१३०-१५॥
aṣṭamīyajñaparatā cāturmāsyaniṣevaṇam |
paurṇamāsyāṃ tu yo yajño nityayajñastathaiva ca || 13-130-15||
MHB 13-130-16
विमुक्ता दारसंयोगैर्विमुक्ताः सर्वसंकरैः ।
विमुक्ताः सर्वपापैश्च चरन्ति मुनयो वने ॥ १३-१३०-१६॥
vimuktā dārasaṃyogairvimuktāḥ sarvasaṃkaraiḥ |
vimuktāḥ sarvapāpaiśca caranti munayo vane || 13-130-16||
MHB 13-130-17
स्रुग्भाण्डपरमा नित्यं त्रेताग्निशरणाः सदा ।
सन्तः सत्पथनित्या ये ते यान्ति परमां गतिम् ॥ १३-१३०-१७॥
srugbhāṇḍaparamā nityaṃ tretāgniśaraṇāḥ sadā |
santaḥ satpathanityā ye te yānti paramāṃ gatim || 13-130-17||
MHB 13-130-18
ब्रह्मलोकं महापुण्यं सोमलोकं च शाश्वतम् ।
गच्छन्ति मुनयः सिद्धा ऋषिधर्मव्यपाश्रयात् ॥ १३-१३०-१८॥
brahmalokaṃ mahāpuṇyaṃ somalokaṃ ca śāśvatam |
gacchanti munayaḥ siddhā ṛṣidharmavyapāśrayāt || 13-130-18||
MHB 13-130-19
एष धर्मो मया देवि वानप्रस्थाश्रितः शुभः ।
विस्तरेणार्थसंपन्नो यथास्थूलमुदाहृतः ॥ १३-१३०-१९॥
eṣa dharmo mayā devi vānaprasthāśritaḥ śubhaḥ |
vistareṇārthasaṃpanno yathāsthūlamudāhṛtaḥ || 13-130-19||
MHB 13-130-20
उमोवाच ।
भगवन्देवदेवेश सर्वभूतनमस्कृत ।
यो धर्मो मुनिसंघस्य सिद्धिवादेषु तं वद ॥ १३-१३०-२०॥
umovāca |
bhagavandevadeveśa sarvabhūtanamaskṛta |
yo dharmo munisaṃghasya siddhivādeṣu taṃ vada || 13-130-20||
MHB 13-130-21
सिद्धिवादेषु संसिद्धास्तथा वननिवासिनः ।
स्वैरिणो दारसंयुक्तास्तेषां धर्मः कथं स्मृतः ॥ १३-१३०-२१॥
siddhivādeṣu saṃsiddhāstathā vananivāsinaḥ |
svairiṇo dārasaṃyuktāsteṣāṃ dharmaḥ kathaṃ smṛtaḥ || 13-130-21||
MHB 13-130-22
महेश्वर उवाच ।
स्वैरिणस्तापसा देवि सर्वे दारविहारिणः ।
तेषां मौण्ड्यं कषायश्च वासरात्रिश्च कारणम् ॥ १३-१३०-२२॥
maheśvara uvāca |
svairiṇastāpasā devi sarve dāravihāriṇaḥ |
teṣāṃ mauṇḍyaṃ kaṣāyaśca vāsarātriśca kāraṇam || 13-130-22||
MHB 13-130-23
त्रिकालमभिषेकश्च होत्रं त्वृषिकृतं महत् ।
समाधिः सत्पथस्थानं यथोदितनिषेवणम् ॥ १३-१३०-२३॥
trikālamabhiṣekaśca hotraṃ tvṛṣikṛtaṃ mahat |
samādhiḥ satpathasthānaṃ yathoditaniṣevaṇam || 13-130-23||
MHB 13-130-24
ये च ते पूर्वकथिता धर्मा वननिवासिनाम् ।
यदि सेवन्ति धर्मांस्तानाप्नुवन्ति तपःफलम् ॥ १३-१३०-२४॥
ye ca te pūrvakathitā dharmā vananivāsinām |
yadi sevanti dharmāṃstānāpnuvanti tapaḥphalam || 13-130-24||
MHB 13-130-25
ये च दंपतिधर्माणः स्वदारनियतेन्द्रियाः ।
चरन्ति विधिदृष्टं तदृतुकालाभिगामिनः ॥ १३-१३०-२५॥
ye ca daṃpatidharmāṇaḥ svadāraniyatendriyāḥ |
caranti vidhidṛṣṭaṃ tadṛtukālābhigāminaḥ || 13-130-25||
MHB 13-130-26
तेषामृषिकृतो धर्मो धर्मिणामुपपद्यते ।
न कामकारात्कामोऽन्यः संसेव्यो धर्मदर्शिभिः ॥ १३-१३०-२६॥
teṣāmṛṣikṛto dharmo dharmiṇāmupapadyate |
na kāmakārātkāmo'nyaḥ saṃsevyo dharmadarśibhiḥ || 13-130-26||
MHB 13-130-27
सर्वभूतेषु यः सम्यग्ददात्यभयदक्षिणाम् ।
हिंसारोषविमुक्तात्मा स वै धर्मेण युज्यते ॥ १३-१३०-२७॥
sarvabhūteṣu yaḥ samyagdadātyabhayadakṣiṇām |
hiṃsāroṣavimuktātmā sa vai dharmeṇa yujyate || 13-130-27||
MHB 13-130-28
सर्वभूतानुकम्पी यः सर्वभूतार्जवव्रतः ।
सर्वभूतात्मभूतश्च स वै धर्मेण युज्यते ॥ १३-१३०-२८॥
sarvabhūtānukampī yaḥ sarvabhūtārjavavrataḥ |
sarvabhūtātmabhūtaśca sa vai dharmeṇa yujyate || 13-130-28||
MHB 13-130-29
सर्ववेदेषु वा स्नानं सर्वभूतेषु चार्जवम् ।
उभे एते समे स्यातामार्जवं वा विशिष्यते ॥ १३-१३०-२९॥
sarvavedeṣu vā snānaṃ sarvabhūteṣu cārjavam |
ubhe ete same syātāmārjavaṃ vā viśiṣyate || 13-130-29||
MHB 13-130-30
आर्जवं धर्म इत्याहुरधर्मो जिह्म उच्यते ।
आर्जवेनेह संयुक्तो नरो धर्मेण युज्यते ॥ १३-१३०-३०॥
ārjavaṃ dharma ityāhuradharmo jihma ucyate |
ārjaveneha saṃyukto naro dharmeṇa yujyate || 13-130-30||
MHB 13-130-31
आर्जवो भुवने नित्यं वसत्यमरसंनिधौ ।
तस्मादार्जवनित्यः स्याद्य इच्छेद्धर्ममात्मनः ॥ १३-१३०-३१॥
ārjavo bhuvane nityaṃ vasatyamarasaṃnidhau |
tasmādārjavanityaḥ syādya iccheddharmamātmanaḥ || 13-130-31||
MHB 13-130-32
क्षान्तो दान्तो जितक्रोधो धर्मभूतोऽविहिंसकः ।
धर्मे रतमना नित्यं नरो धर्मेण युज्यते ॥ १३-१३०-३२॥
kṣānto dānto jitakrodho dharmabhūto'vihiṃsakaḥ |
dharme ratamanā nityaṃ naro dharmeṇa yujyate || 13-130-32||
MHB 13-130-33
व्यपेततन्द्रो धर्मात्मा शक्या सत्पथमाश्रितः ।
चारित्रपरमो बुद्धो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १३-१३०-३३॥
vyapetatandro dharmātmā śakyā satpathamāśritaḥ |
cāritraparamo buddho brahmabhūyāya kalpate || 13-130-33||
MHB 13-130-34
उमोवाच ।
आश्रमाभिरता देव तापसा ये तपोधनाः ।
दीप्तिमन्तः कया चैव चर्ययाथ भवन्ति ते ॥ १३-१३०-३४॥
umovāca |
āśramābhiratā deva tāpasā ye tapodhanāḥ |
dīptimantaḥ kayā caiva caryayātha bhavanti te || 13-130-34||
MHB 13-130-35
राजानो राजपुत्राश्च निर्धना वा महाधनाः ।
कर्मणा केन भगवन्प्राप्नुवन्ति महाफलम् ॥ १३-१३०-३५॥
rājāno rājaputrāśca nirdhanā vā mahādhanāḥ |
karmaṇā kena bhagavanprāpnuvanti mahāphalam || 13-130-35||
MHB 13-130-36
नित्यं स्थानमुपागम्य दिव्यचन्दनरूषिताः ।
केन वा कर्मणा देव भवन्ति वनगोचराः ॥ १३-१३०-३६॥
nityaṃ sthānamupāgamya divyacandanarūṣitāḥ |
kena vā karmaṇā deva bhavanti vanagocarāḥ || 13-130-36||
MHB 13-130-37
एतं मे संशयं देव तपश्चर्यागतं शुभम् ।
शंस सर्वमशेषेण त्र्यक्ष त्रिपुरनाशन ॥ १३-१३०-३७॥
etaṃ me saṃśayaṃ deva tapaścaryāgataṃ śubham |
śaṃsa sarvamaśeṣeṇa tryakṣa tripuranāśana || 13-130-37||
MHB 13-130-38
महेश्वर उवाच ।
उपवासव्रतैर्दान्ता अहिंस्राः सत्यवादिनः ।
संसिद्धाः प्रेत्य गन्धर्वैः सह मोदन्त्यनामयाः ॥ १३-१३०-३८॥
maheśvara uvāca |
upavāsavratairdāntā ahiṃsrāḥ satyavādinaḥ |
saṃsiddhāḥ pretya gandharvaiḥ saha modantyanāmayāḥ || 13-130-38||
MHB 13-130-39
मण्डूकयोगशयनो यथास्थानं यथाविधि ।
दीक्षां चरति धर्मात्मा स नागैः सह मोदते ॥ १३-१३०-३९॥
maṇḍūkayogaśayano yathāsthānaṃ yathāvidhi |
dīkṣāṃ carati dharmātmā sa nāgaiḥ saha modate || 13-130-39||
MHB 13-130-40
शष्पं मृगमुखोत्सृष्टं यो मृगैः सह सेवते ।
दीक्षितो वै मुदा युक्तः स गच्छत्यमरावतीम् ॥ १३-१३०-४०॥
śaṣpaṃ mṛgamukhotsṛṣṭaṃ yo mṛgaiḥ saha sevate |
dīkṣito vai mudā yuktaḥ sa gacchatyamarāvatīm || 13-130-40||
MHB 13-130-41
शैवालं शीर्णपर्णं वा तद्व्रतो यो निषेवते ।
शीतयोगवहो नित्यं स गच्छेत्परमां गतिम् ॥ १३-१३०-४१॥
śaivālaṃ śīrṇaparṇaṃ vā tadvrato yo niṣevate |
śītayogavaho nityaṃ sa gacchetparamāṃ gatim || 13-130-41||
MHB 13-130-42
वायुभक्षोऽम्बुभक्षो वा फलमूलाशनोऽपि वा ।
यक्षेष्वैश्वर्यमाधाय मोदतेऽप्सरसां गणैः ॥ १३-१३०-४२॥
vāyubhakṣo'mbubhakṣo vā phalamūlāśano'pi vā |
yakṣeṣvaiśvaryamādhāya modate'psarasāṃ gaṇaiḥ || 13-130-42||
MHB 13-130-43
अग्नियोगवहो ग्रीष्मे विधिदृष्टेन कर्मणा ।
चीर्त्वा द्वादश वर्षाणि राजा भवति पार्थिवः ॥ १३-१३०-४३॥
agniyogavaho grīṣme vidhidṛṣṭena karmaṇā |
cīrtvā dvādaśa varṣāṇi rājā bhavati pārthivaḥ || 13-130-43||
MHB 13-130-44
आहारनियमं कृत्वा मुनिर्द्वादशवार्षिकम् ।
मरुं संसाध्य यत्नेन राजा भवति पार्थिवः ॥ १३-१३०-४४॥
āhāraniyamaṃ kṛtvā munirdvādaśavārṣikam |
maruṃ saṃsādhya yatnena rājā bhavati pārthivaḥ || 13-130-44||
MHB 13-130-45
स्थण्डिले शुद्धमाकाशं परिगृह्य समन्ततः ।
प्रविश्य च मुदा युक्तो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् ॥ १३-१३०-४५॥
sthaṇḍile śuddhamākāśaṃ parigṛhya samantataḥ |
praviśya ca mudā yukto dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm || 13-130-45||
MHB 13-130-46
स्थण्डिलस्य फलान्याहुर्यानानि शयनानि च ।
गृहाणि च महार्हाणि चन्द्रशुभ्राणि भामिनि ॥ १३-१३०-४६॥
sthaṇḍilasya phalānyāhuryānāni śayanāni ca |
gṛhāṇi ca mahārhāṇi candraśubhrāṇi bhāmini || 13-130-46||
MHB 13-130-47
आत्मानमुपजीवन्यो नियतो नियताशनः ।
देहं वानशने त्यक्त्वा स स्वर्गं समुपाश्नुते ॥ १३-१३०-४७॥
ātmānamupajīvanyo niyato niyatāśanaḥ |
dehaṃ vānaśane tyaktvā sa svargaṃ samupāśnute || 13-130-47||
MHB 13-130-48
आत्मानमुपजीवन्यो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् ।
त्यक्त्वा महार्णवे देहं वारुणं लोकमश्नुते ॥ १३-१३०-४८॥
ātmānamupajīvanyo dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm |
tyaktvā mahārṇave dehaṃ vāruṇaṃ lokamaśnute || 13-130-48||
MHB 13-130-49
आत्मानमुपजीवन्यो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् ।
अश्मना चरणौ भित्त्वा गुह्यकेषु स मोदते ॥ १३-१३०-४९॥
ātmānamupajīvanyo dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm |
aśmanā caraṇau bhittvā guhyakeṣu sa modate || 13-130-49||
MHB 13-130-50
साधयित्वात्मनात्मानं निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः ।
चीर्त्वा द्वादश वर्षाणि दीक्षामेकां मनोगताम् ।
स्वर्गलोकमवाप्नोति देवैश्च सह मोदते ॥ १३-१३०-५०॥
sādhayitvātmanātmānaṃ nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ |
cīrtvā dvādaśa varṣāṇi dīkṣāmekāṃ manogatām |
svargalokamavāpnoti devaiśca saha modate || 13-130-50||
MHB 13-130-51
आत्मानमुपजीवन्यो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् ।
हुत्वाग्नौ देहमुत्सृज्य वह्निलोके महीयते ॥ १३-१३०-५१॥
ātmānamupajīvanyo dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm |
hutvāgnau dehamutsṛjya vahniloke mahīyate || 13-130-51||
MHB 13-130-52
यस्तु देवि यथान्यायं दीक्षितो नियतो द्विजः ।
आत्मन्यात्मानमाधाय निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः ॥ १३-१३०-५२॥
yastu devi yathānyāyaṃ dīkṣito niyato dvijaḥ |
ātmanyātmānamādhāya nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ || 13-130-52||
MHB 13-130-53
चीर्त्वा द्वादश वर्षाणि दीक्षामेकां मनोगताम् ।
अरणीसहितं स्कन्धे बद्ध्वा गच्छत्यनावृतः ॥ १३-१३०-५३॥
cīrtvā dvādaśa varṣāṇi dīkṣāmekāṃ manogatām |
araṇīsahitaṃ skandhe baddhvā gacchatyanāvṛtaḥ || 13-130-53||
MHB 13-130-54
वीराध्वानमना नित्यं वीरासनरतस्तथा ।
वीरस्थायी च सततं स वीरगतिमाप्नुयात् ॥ १३-१३०-५४॥
vīrādhvānamanā nityaṃ vīrāsanaratastathā |
vīrasthāyī ca satataṃ sa vīragatimāpnuyāt || 13-130-54||
MHB 13-130-55
स शक्रलोकगो नित्यं सर्वकामपुरस्कृतः ।
दिव्यपुष्पसमाकीर्णो दिव्यचन्दनभूषितः ।
सुखं वसति धर्मात्मा दिवि देवगणैः सह ॥ १३-१३०-५५॥
sa śakralokago nityaṃ sarvakāmapuraskṛtaḥ |
divyapuṣpasamākīrṇo divyacandanabhūṣitaḥ |
sukhaṃ vasati dharmātmā divi devagaṇaiḥ saha || 13-130-55||
MHB 13-130-56
वीरलोकगतो वीरो वीरयोगवहः सदा ।
सत्त्वस्थः सर्वमुत्सृज्य दीक्षितो नियतः शुचिः ।
वीराध्वानं प्रपद्येद्यस्तस्य लोकाः सनातनाः ॥ १३-१३०-५६॥
vīralokagato vīro vīrayogavahaḥ sadā |
sattvasthaḥ sarvamutsṛjya dīkṣito niyataḥ śuciḥ |
vīrādhvānaṃ prapadyedyastasya lokāḥ sanātanāḥ || 13-130-56||
MHB 13-130-57
कामगेन विमानेन स वै चरति च्छन्दतः ।
शक्रलोकगतः श्रीमान्मोदते च निरामयः ॥ १३-१३०-५७॥
kāmagena vimānena sa vai carati cchandataḥ |
śakralokagataḥ śrīmānmodate ca nirāmayaḥ || 13-130-57||
Adhyaya: 131/154 (58)
MHB 13-131-1
उमोवाच ।
भगवन्भगनेत्रघ्न पूष्णो दशनपातन ।
दक्षक्रतुहर त्र्यक्ष संशयो मे महानयम् ॥ १३-१३१-१॥
umovāca |
bhagavanbhaganetraghna pūṣṇo daśanapātana |
dakṣakratuhara tryakṣa saṃśayo me mahānayam || 13-131-1||
MHB 13-131-2
चातुर्वर्ण्यं भगवता पूर्वं सृष्टं स्वयंभुवा ।
केन कर्मविपाकेन वैश्यो गच्छति शूद्रताम् ॥ १३-१३१-२॥
cāturvarṇyaṃ bhagavatā pūrvaṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā |
kena karmavipākena vaiśyo gacchati śūdratām || 13-131-2||
MHB 13-131-3
वैश्यो वा क्षत्रियः केन द्विजो वा क्षत्रियो भवेत् ।
प्रतिलोमः कथं देव शक्यो धर्मो निषेवितुम् ॥ १३-१३१-३॥
vaiśyo vā kṣatriyaḥ kena dvijo vā kṣatriyo bhavet |
pratilomaḥ kathaṃ deva śakyo dharmo niṣevitum || 13-131-3||
MHB 13-131-4
केन वा कर्मणा विप्रः शूद्रयोनौ प्रजायते ।
क्षत्रियः शूद्रतामेति केन वा कर्मणा विभो ॥ १३-१३१-४॥
kena vā karmaṇā vipraḥ śūdrayonau prajāyate |
kṣatriyaḥ śūdratāmeti kena vā karmaṇā vibho || 13-131-4||
MHB 13-131-5
एतं मे संशयं देव वद भूतपतेऽनघ ।
त्रयो वर्णाः प्रकृत्येह कथं ब्राह्मण्यमाप्नुयुः ॥ १३-१३१-५॥
etaṃ me saṃśayaṃ deva vada bhūtapate'nagha |
trayo varṇāḥ prakṛtyeha kathaṃ brāhmaṇyamāpnuyuḥ || 13-131-5||
MHB 13-131-6
महेश्वर उवाच ।
ब्राह्मण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद्ब्राह्मणः शुभे ।
क्षत्रियो वैश्यशूद्रौ वा निसर्गादिति मे मतिः ॥ १३-१३१-६॥
maheśvara uvāca |
brāhmaṇyaṃ devi duṣprāpaṃ nisargādbrāhmaṇaḥ śubhe |
kṣatriyo vaiśyaśūdrau vā nisargāditi me matiḥ || 13-131-6||
MHB 13-131-7
कर्मणा दुष्कृतेनेह स्थानाद्भ्रश्यति वै द्विजः ।
ज्येष्ठं वर्णमनुप्राप्य तस्माद्रक्षेत वै द्विजः ॥ १३-१३१-७॥
karmaṇā duṣkṛteneha sthānādbhraśyati vai dvijaḥ |
jyeṣṭhaṃ varṇamanuprāpya tasmādrakṣeta vai dvijaḥ || 13-131-7||
MHB 13-131-8
स्थितो ब्राह्मणधर्मेण ब्राह्मण्यमुपजीवति ।
क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा ब्रह्मभूयाय गच्छति ॥ १३-१३१-८॥
sthito brāhmaṇadharmeṇa brāhmaṇyamupajīvati |
kṣatriyo vātha vaiśyo vā brahmabhūyāya gacchati || 13-131-8||
MHB 13-131-9
यस्तु विप्रत्वमुत्सृज्य क्षात्रं धर्मं निषेवते ।
ब्राह्मण्यात्स परिभ्रष्टः क्षत्रयोनौ प्रजायते ॥ १३-१३१-९॥
yastu vipratvamutsṛjya kṣātraṃ dharmaṃ niṣevate |
brāhmaṇyātsa paribhraṣṭaḥ kṣatrayonau prajāyate || 13-131-9||
MHB 13-131-10
वैश्यकर्म च यो विप्रो लोभमोहव्यपाश्रयः ।
ब्राह्मण्यं दुर्लभं प्राप्य करोत्यल्पमतिः सदा ॥ १३-१३१-१०॥
vaiśyakarma ca yo vipro lobhamohavyapāśrayaḥ |
brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ prāpya karotyalpamatiḥ sadā || 13-131-10||
MHB 13-131-11
स द्विजो वैश्यतामेति वैश्यो वा शूद्रतामियात् ।
स्वधर्मात्प्रच्युतो विप्रस्ततः शूद्रत्वमाप्नुते ॥ १३-१३१-११॥
sa dvijo vaiśyatāmeti vaiśyo vā śūdratāmiyāt |
svadharmātpracyuto viprastataḥ śūdratvamāpnute || 13-131-11||
MHB 13-131-12
तत्रासौ निरयं प्राप्तो वर्णभ्रष्टो बहिष्कृतः ।
ब्रह्मलोकपरिभ्रष्टः शूद्रः समुपजायते ॥ १३-१३१-१२॥
tatrāsau nirayaṃ prāpto varṇabhraṣṭo bahiṣkṛtaḥ |
brahmalokaparibhraṣṭaḥ śūdraḥ samupajāyate || 13-131-12||
MHB 13-131-13
क्षत्रियो वा महाभागे वैश्यो वा धर्मचारिणि ।
स्वानि कर्माण्यपाहाय शूद्रकर्माणि सेवते ॥ १३-१३१-१३॥
kṣatriyo vā mahābhāge vaiśyo vā dharmacāriṇi |
svāni karmāṇyapāhāya śūdrakarmāṇi sevate || 13-131-13||
MHB 13-131-14
स्वस्थानात्स परिभ्रष्टो वर्णसंकरतां गतः ।
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रत्वं याति तादृशः ॥ १३-१३१-१४॥
svasthānātsa paribhraṣṭo varṇasaṃkaratāṃ gataḥ |
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdratvaṃ yāti tādṛśaḥ || 13-131-14||
MHB 13-131-15
यस्तु शुद्धः स्वधर्मेण ज्ञानविज्ञानवाञ्शुचिः ।
धर्मज्ञो धर्मनिरतः स धर्मफलमश्नुते ॥ १३-१३१-१५॥
yastu śuddhaḥ svadharmeṇa jñānavijñānavāñśuciḥ |
dharmajño dharmanirataḥ sa dharmaphalamaśnute || 13-131-15||
MHB 13-131-16
इदं चैवापरं देवि ब्रह्मणा समुदीरितम् ।
अध्यात्मं नैष्ठिकं सद्भिर्धर्मकामैर्निषेव्यते ॥ १३-१३१-१६॥
idaṃ caivāparaṃ devi brahmaṇā samudīritam |
adhyātmaṃ naiṣṭhikaṃ sadbhirdharmakāmairniṣevyate || 13-131-16||
MHB 13-131-17
उग्रान्नं गर्हितं देवि गणान्नं श्राद्धसूतकम् ।
घुष्टान्नं नैव भोक्तव्यं शूद्रान्नं नैव कर्हिचित् ॥ १३-१३१-१७॥
ugrānnaṃ garhitaṃ devi gaṇānnaṃ śrāddhasūtakam |
ghuṣṭānnaṃ naiva bhoktavyaṃ śūdrānnaṃ naiva karhicit || 13-131-17||
MHB 13-131-18
शूद्रान्नं गर्हितं देवि देवदेवैर्महात्मभिः ।
पितामहमुखोत्सृष्टं प्रमाणमिति मे मतिः ॥ १३-१३१-१८॥
śūdrānnaṃ garhitaṃ devi devadevairmahātmabhiḥ |
pitāmahamukhotsṛṣṭaṃ pramāṇamiti me matiḥ || 13-131-18||
MHB 13-131-19
शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे यो म्रियेत वै ।
आहिताग्निस्तथा यज्वा स शूद्रगतिभाग्भवेत् ॥ १३-१३१-१९॥
śūdrānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare yo mriyeta vai |
āhitāgnistathā yajvā sa śūdragatibhāgbhavet || 13-131-19||
MHB 13-131-20
तेन शूद्रान्नशेषेण ब्रह्मस्थानादपाकृतः ।
ब्राह्मणः शूद्रतामेति नास्ति तत्र विचारणा ॥ १३-१३१-२०॥
tena śūdrānnaśeṣeṇa brahmasthānādapākṛtaḥ |
brāhmaṇaḥ śūdratāmeti nāsti tatra vicāraṇā || 13-131-20||
MHB 13-131-21
यस्यान्नेनावशेषेण जठरे यो म्रियेत वै ।
तां तां योनिं व्रजेद्विप्रो यस्यान्नमुपजीवति ॥ १३-१३१-२१॥
yasyānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare yo mriyeta vai |
tāṃ tāṃ yoniṃ vrajedvipro yasyānnamupajīvati || 13-131-21||
MHB 13-131-22
ब्राह्मणत्वं शुभं प्राप्य दुर्लभं योऽवमन्यते ।
अभोज्यान्नानि चाश्नाति स द्विजत्वात्पतेत वै ॥ १३-१३१-२२॥
brāhmaṇatvaṃ śubhaṃ prāpya durlabhaṃ yo'vamanyate |
abhojyānnāni cāśnāti sa dvijatvātpateta vai || 13-131-22||
MHB 13-131-23
सुरापो ब्रह्महा क्षुद्रश्चौरो भग्नव्रतोऽशुचिः ।
स्वाध्यायवर्जितः पापो लुब्धो नैकृतिकः शठः ॥ १३-१३१-२३॥
surāpo brahmahā kṣudraścauro bhagnavrato'śuciḥ |
svādhyāyavarjitaḥ pāpo lubdho naikṛtikaḥ śaṭhaḥ || 13-131-23||
MHB 13-131-24
अव्रती वृषलीभर्ता कुण्डाशी सोमविक्रयी ।
निहीनसेवी विप्रो हि पतति ब्रह्मयोनितः ॥ १३-१३१-२४॥
avratī vṛṣalībhartā kuṇḍāśī somavikrayī |
nihīnasevī vipro hi patati brahmayonitaḥ || 13-131-24||
MHB 13-131-25
गुरुतल्पी गुरुद्वेषी गुरुकुत्सारतिश्च यः ।
ब्रह्मद्विट्चापि पतति ब्राह्मणो ब्रह्मयोनितः ॥ १३-१३१-२५॥
gurutalpī gurudveṣī gurukutsāratiśca yaḥ |
brahmadviṭcāpi patati brāhmaṇo brahmayonitaḥ || 13-131-25||
MHB 13-131-26
एभिस्तु कर्मभिर्देवि शुभैराचरितैस्तथा ।
शूद्रो ब्राह्मणतां गच्छेद्वैश्यः क्षत्रियतां व्रजेत् ॥ १३-१३१-२६॥
ebhistu karmabhirdevi śubhairācaritaistathā |
śūdro brāhmaṇatāṃ gacchedvaiśyaḥ kṣatriyatāṃ vrajet || 13-131-26||
MHB 13-131-27
शूद्रकर्माणि सर्वाणि यथान्यायं यथाविधि ।
शुश्रूषां परिचर्यां च ज्येष्ठे वर्णे प्रयत्नतः ।
कुर्यादविमनाः शूद्रः सततं सत्पथे स्थितः ॥ १३-१३१-२७॥
śūdrakarmāṇi sarvāṇi yathānyāyaṃ yathāvidhi |
śuśrūṣāṃ paricaryāṃ ca jyeṣṭhe varṇe prayatnataḥ |
kuryādavimanāḥ śūdraḥ satataṃ satpathe sthitaḥ || 13-131-27||
MHB 13-131-28
दैवतद्विजसत्कर्ता सर्वातिथ्यकृतव्रतः ।
ऋतुकालाभिगामी च नियतो नियताशनः ॥ १३-१३१-२८॥
daivatadvijasatkartā sarvātithyakṛtavrataḥ |
ṛtukālābhigāmī ca niyato niyatāśanaḥ || 13-131-28||
MHB 13-131-29
चौक्षश्चौक्षजनान्वेषी शेषान्नकृतभोजनः ।
वृथामांसान्यभुञ्जानः शूद्रो वैश्यत्वमृच्छति ॥ १३-१३१-२९॥
caukṣaścaukṣajanānveṣī śeṣānnakṛtabhojanaḥ |
vṛthāmāṃsānyabhuñjānaḥ śūdro vaiśyatvamṛcchati || 13-131-29||
MHB 13-131-30
ऋतवागनहंवादी निर्द्वंद्वः शमकोविदः ।
यजते नित्ययज्ञैश्च स्वाध्यायपरमः शुचिः ॥ १३-१३१-३०॥
ṛtavāganahaṃvādī nirdvaṃdvaḥ śamakovidaḥ |
yajate nityayajñaiśca svādhyāyaparamaḥ śuciḥ || 13-131-30||
MHB 13-131-31
दान्तो ब्राह्मणसत्कर्ता सर्ववर्णबुभूषकः ।
गृहस्थव्रतमातिष्ठन्द्विकालकृतभोजनः ॥ १३-१३१-३१॥
dānto brāhmaṇasatkartā sarvavarṇabubhūṣakaḥ |
gṛhasthavratamātiṣṭhandvikālakṛtabhojanaḥ || 13-131-31||
MHB 13-131-32
शेषाशी विजिताहारो निष्कामो निरहंवदः ।
अग्निहोत्रमुपासंश्च जुह्वानश्च यथाविधि ॥ १३-१३१-३२॥
śeṣāśī vijitāhāro niṣkāmo nirahaṃvadaḥ |
agnihotramupāsaṃśca juhvānaśca yathāvidhi || 13-131-32||
MHB 13-131-33
सर्वातिथ्यमुपातिष्ठञ्शेषान्नकृतभोजनः ।
त्रेताग्निमन्त्रविहितो वैश्यो भवति वै यदि ।
स वैश्यः क्षत्रियकुले शुचौ महति जायते ॥ १३-१३१-३३॥
sarvātithyamupātiṣṭhañśeṣānnakṛtabhojanaḥ |
tretāgnimantravihito vaiśyo bhavati vai yadi |
sa vaiśyaḥ kṣatriyakule śucau mahati jāyate || 13-131-33||
MHB 13-131-34
स वैश्यः क्षत्रियो जातो जन्मप्रभृति संस्कृतः ।
उपनीतो व्रतपरो द्विजो भवति सत्कृतः ॥ १३-१३१-३४॥
sa vaiśyaḥ kṣatriyo jāto janmaprabhṛti saṃskṛtaḥ |
upanīto vrataparo dvijo bhavati satkṛtaḥ || 13-131-34||
MHB 13-131-35
ददाति यजते यज्ञैः संस्कृतैराप्तदक्षिणैः ।
अधीते स्वर्गमन्विच्छंस्त्रेताग्निशरणः सदा ॥ १३-१३१-३५॥
dadāti yajate yajñaiḥ saṃskṛtairāptadakṣiṇaiḥ |
adhīte svargamanvicchaṃstretāgniśaraṇaḥ sadā || 13-131-35||
MHB 13-131-36
आर्तहस्तप्रदो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन् ।
सत्यः सत्यानि कुरुते नित्यं यः सुखदर्शनः ॥ १३-१३१-३६॥
ārtahastaprado nityaṃ prajā dharmeṇa pālayan |
satyaḥ satyāni kurute nityaṃ yaḥ sukhadarśanaḥ || 13-131-36||
MHB 13-131-37
धर्मदण्डो न निर्दण्डो धर्मकार्यानुशासकः ।
यन्त्रितः कार्यकरणे षड्भागकृतलक्षणः ॥ १३-१३१-३७॥
dharmadaṇḍo na nirdaṇḍo dharmakāryānuśāsakaḥ |
yantritaḥ kāryakaraṇe ṣaḍbhāgakṛtalakṣaṇaḥ || 13-131-37||
MHB 13-131-38
ग्राम्यधर्मान्न सेवेत स्वच्छन्देनार्थकोविदः ।
ऋतुकाले तु धर्मात्मा पत्नीं सेवेत नित्यदा ॥ १३-१३१-३८॥
grāmyadharmānna seveta svacchandenārthakovidaḥ |
ṛtukāle tu dharmātmā patnīṃ seveta nityadā || 13-131-38||
MHB 13-131-39
सर्वोपवासी नियतः स्वाध्यायपरमः शुचिः ।
बर्हिष्कान्तरिते नित्यं शयानोऽग्निगृहे सदा ॥ १३-१३१-३९॥
sarvopavāsī niyataḥ svādhyāyaparamaḥ śuciḥ |
barhiṣkāntarite nityaṃ śayāno'gnigṛhe sadā || 13-131-39||
MHB 13-131-40
सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य कुर्वाणः सुमनाः सदा ।
शूद्राणां चान्नकामानां नित्यं सिद्धमिति ब्रुवन् ॥ १३-१३१-४०॥
sarvātithyaṃ trivargasya kurvāṇaḥ sumanāḥ sadā |
śūdrāṇāṃ cānnakāmānāṃ nityaṃ siddhamiti bruvan || 13-131-40||
MHB 13-131-41
स्वार्थाद्वा यदि वा कामान्न किंचिदुपलक्षयेत् ।
पितृदेवातिथिकृते साधनं कुरुते च यः ॥ १३-१३१-४१॥
svārthādvā yadi vā kāmānna kiṃcidupalakṣayet |
pitṛdevātithikṛte sādhanaṃ kurute ca yaḥ || 13-131-41||
MHB 13-131-42
स्ववेश्मनि यथान्यायमुपास्ते भैक्षमेव च ।
त्रिकालमग्निहोत्रं च जुह्वानो वै यथाविधि ॥ १३-१३१-४२॥
svaveśmani yathānyāyamupāste bhaikṣameva ca |
trikālamagnihotraṃ ca juhvāno vai yathāvidhi || 13-131-42||
MHB 13-131-43
गोब्राह्मणहितार्थाय रणे चाभिमुखो हतः ।
त्रेताग्निमन्त्रपूतं वा समाविश्य द्विजो भवेत् ॥ १३-१३१-४३॥
gobrāhmaṇahitārthāya raṇe cābhimukho hataḥ |
tretāgnimantrapūtaṃ vā samāviśya dvijo bhavet || 13-131-43||
MHB 13-131-44
ज्ञानविज्ञानसंपन्नः संस्कृतो वेदपारगः ।
विप्रो भवति धर्मात्मा क्षत्रियः स्वेन कर्मणा ॥ १३-१३१-४४॥
jñānavijñānasaṃpannaḥ saṃskṛto vedapāragaḥ |
vipro bhavati dharmātmā kṣatriyaḥ svena karmaṇā || 13-131-44||
MHB 13-131-45
एतैः कर्मफलैर्देवि न्यूनजातिकुलोद्भवः ।
शूद्रोऽप्यागमसंपन्नो द्विजो भवति संस्कृतः ॥ १३-१३१-४५॥
etaiḥ karmaphalairdevi nyūnajātikulodbhavaḥ |
śūdro'pyāgamasaṃpanno dvijo bhavati saṃskṛtaḥ || 13-131-45||
MHB 13-131-46
ब्राह्मणो वाप्यसद्वृत्तः सर्वसंकरभोजनः ।
ब्राह्मण्यं पुण्यमुत्सृज्य शूद्रो भवति तादृशः ॥ १३-१३१-४६॥
brāhmaṇo vāpyasadvṛttaḥ sarvasaṃkarabhojanaḥ |
brāhmaṇyaṃ puṇyamutsṛjya śūdro bhavati tādṛśaḥ || 13-131-46||
MHB 13-131-47
कर्मभिः शुचिभिर्देवि शुद्धात्मा विजितेन्द्रियः ।
शूद्रोऽपि द्विजवत्सेव्य इति ब्रह्माब्रवीत्स्वयम् ॥ १३-१३१-४७॥
karmabhiḥ śucibhirdevi śuddhātmā vijitendriyaḥ |
śūdro'pi dvijavatsevya iti brahmābravītsvayam || 13-131-47||
MHB 13-131-48
स्वभावकर्म च शुभं यत्र शूद्रेऽपि तिष्ठति ।
विशुद्धः स द्विजातिर्वै विज्ञेय इति मे मतिः ॥ १३-१३१-४८॥
svabhāvakarma ca śubhaṃ yatra śūdre'pi tiṣṭhati |
viśuddhaḥ sa dvijātirvai vijñeya iti me matiḥ || 13-131-48||
MHB 13-131-49
न योनिर्नापि संस्कारो न श्रुतं न च संनतिः ।
कारणानि द्विजत्वस्य वृत्तमेव तु कारणम् ॥ १३-१३१-४९॥
na yonirnāpi saṃskāro na śrutaṃ na ca saṃnatiḥ |
kāraṇāni dvijatvasya vṛttameva tu kāraṇam || 13-131-49||
MHB 13-131-50
सर्वोऽयं ब्राह्मणो लोके वृत्तेन तु विधीयते ।
वृत्ते स्थितश्च सुश्रोणि ब्राह्मणत्वं निगच्छति ॥ १३-१३१-५०॥
sarvo'yaṃ brāhmaṇo loke vṛttena tu vidhīyate |
vṛtte sthitaśca suśroṇi brāhmaṇatvaṃ nigacchati || 13-131-50||
MHB 13-131-51
ब्राह्मः स्वभावः कल्याणि समः सर्वत्र मे मतिः ।
निर्गुणं निर्मलं ब्रह्म यत्र तिष्ठति स द्विजः ॥ १३-१३१-५१॥
brāhmaḥ svabhāvaḥ kalyāṇi samaḥ sarvatra me matiḥ |
nirguṇaṃ nirmalaṃ brahma yatra tiṣṭhati sa dvijaḥ || 13-131-51||
MHB 13-131-52
एते योनिफला देवि स्थानभागनिदर्शकाः ।
स्वयं च वरदेनोक्ता ब्रह्मणा सृजता प्रजाः ॥ १३-१३१-५२॥
ete yoniphalā devi sthānabhāganidarśakāḥ |
svayaṃ ca varadenoktā brahmaṇā sṛjatā prajāḥ || 13-131-52||
MHB 13-131-53
ब्राह्मणो हि महत्क्षेत्रं लोके चरति पादवत् ।
यत्तत्र बीजं वपति सा कृषिः पारलौकिकी ॥ १३-१३१-५३॥
brāhmaṇo hi mahatkṣetraṃ loke carati pādavat |
yattatra bījaṃ vapati sā kṛṣiḥ pāralaukikī || 13-131-53||
MHB 13-131-54
मिताशिना सदा भाव्यं सत्पथालम्बिना सदा ।
ब्राह्ममार्गमतिक्रम्य वर्तितव्यं बुभूषता ॥ १३-१३१-५४॥
mitāśinā sadā bhāvyaṃ satpathālambinā sadā |
brāhmamārgamatikramya vartitavyaṃ bubhūṣatā || 13-131-54||
MHB 13-131-55
संहिताध्यायिना भाव्यं गृहे वै गृहमेधिना ।
नित्यं स्वाध्याययुक्तेन दानाध्ययनजीविना ॥ १३-१३१-५५॥
saṃhitādhyāyinā bhāvyaṃ gṛhe vai gṛhamedhinā |
nityaṃ svādhyāyayuktena dānādhyayanajīvinā || 13-131-55||
MHB 13-131-56
एवंभूतो हि यो विप्रः सततं सत्पथे स्थितः ।
आहिताग्निरधीयानो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १३-१३१-५६॥
evaṃbhūto hi yo vipraḥ satataṃ satpathe sthitaḥ |
āhitāgniradhīyāno brahmabhūyāya kalpate || 13-131-56||
MHB 13-131-57
ब्राह्मण्यमेव संप्राप्य रक्षितव्यं यतात्मभिः ।
योनिप्रतिग्रहादानैः कर्मभिश्च शुचिस्मिते ॥ १३-१३१-५७॥
brāhmaṇyameva saṃprāpya rakṣitavyaṃ yatātmabhiḥ |
yonipratigrahādānaiḥ karmabhiśca śucismite || 13-131-57||
MHB 13-131-58
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा शूद्रो भवेद्द्विजः ।
ब्राह्मणो वा च्युतो धर्माद्यथा शूद्रत्वमाप्नुते ॥ १३-१३१-५८॥
etatte sarvamākhyātaṃ yathā śūdro bhaveddvijaḥ |
brāhmaṇo vā cyuto dharmādyathā śūdratvamāpnute || 13-131-58||
Adhyaya: 132/154 (58)
MHB 13-132-1
उमोवाच ।
भगवन्सर्वभूतेश सुरासुरनमस्कृत ।
धर्माधर्मे नृणां देव ब्रूहि मे संशयं विभो ॥ १३-१३२-१॥
umovāca |
bhagavansarvabhūteśa surāsuranamaskṛta |
dharmādharme nṛṇāṃ deva brūhi me saṃśayaṃ vibho || 13-132-1||
MHB 13-132-2
कर्मणा मनसा वाचा त्रिविधं हि नरः सदा ।
बध्यते बन्धनैः पाशैर्मुच्यतेऽप्यथ वा पुनः ॥ १३-१३२-२॥
karmaṇā manasā vācā trividhaṃ hi naraḥ sadā |
badhyate bandhanaiḥ pāśairmucyate'pyatha vā punaḥ || 13-132-2||
MHB 13-132-3
केन शीलेन वा देव कर्मणा कीदृशेन वा ।
समाचारैर्गुणैर्वाक्यैः स्वर्गं यान्तीह मानवाः ॥ १३-१३२-३॥
kena śīlena vā deva karmaṇā kīdṛśena vā |
samācārairguṇairvākyaiḥ svargaṃ yāntīha mānavāḥ || 13-132-3||
MHB 13-132-4
महेश्वर उवाच ।
देवि धर्मार्थतत्त्वज्ञे सत्यनित्ये दमे रते ।
सर्वप्राणिहितः प्रश्नः श्रूयतां बुद्धिवर्धनः ॥ १३-१३२-४॥
maheśvara uvāca |
devi dharmārthatattvajñe satyanitye dame rate |
sarvaprāṇihitaḥ praśnaḥ śrūyatāṃ buddhivardhanaḥ || 13-132-4||
MHB 13-132-5
सत्यधर्मरताः सन्तः सर्वलिप्साविवर्जिताः ।
नाधर्मेण न धर्मेण बध्यन्ते छिन्नसंशयाः ॥ १३-१३२-५॥
satyadharmaratāḥ santaḥ sarvalipsāvivarjitāḥ |
nādharmeṇa na dharmeṇa badhyante chinnasaṃśayāḥ || 13-132-5||
MHB 13-132-6
प्रलयोत्पत्तितत्त्वज्ञाः सर्वज्ञाः समदर्शिनः ।
वीतरागा विमुच्यन्ते पुरुषाः सर्वबन्धनैः ॥ १३-१३२-६॥
pralayotpattitattvajñāḥ sarvajñāḥ samadarśinaḥ |
vītarāgā vimucyante puruṣāḥ sarvabandhanaiḥ || 13-132-6||
MHB 13-132-7
कर्मणा मनसा वाचा ये न हिंसन्ति किंचन ।
ये न सज्जन्ति कस्मिंश्चिद्बध्यन्ते ते न कर्मभिः ॥ १३-१३२-७॥
karmaṇā manasā vācā ye na hiṃsanti kiṃcana |
ye na sajjanti kasmiṃścidbadhyante te na karmabhiḥ || 13-132-7||
MHB 13-132-8
प्राणातिपाताद्विरताः शीलवन्तो दयान्विताः ।
तुल्यद्वेष्यप्रिया दान्ता मुच्यन्ते कर्मबन्धनैः ॥ १३-१३२-८॥
prāṇātipātādviratāḥ śīlavanto dayānvitāḥ |
tulyadveṣyapriyā dāntā mucyante karmabandhanaiḥ || 13-132-8||
MHB 13-132-9
सर्वभूतदयावन्तो विश्वास्याः सर्वजन्तुषु ।
त्यक्तहिंसासमाचारास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-१३२-९॥
sarvabhūtadayāvanto viśvāsyāḥ sarvajantuṣu |
tyaktahiṃsāsamācārāste narāḥ svargagāminaḥ || 13-132-9||
MHB 13-132-10
परस्वे निर्ममा नित्यं परदारविवर्जकाः ।
धर्मलब्धार्थभोक्तारस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-१३२-१०॥
parasve nirmamā nityaṃ paradāravivarjakāḥ |
dharmalabdhārthabhoktāraste narāḥ svargagāminaḥ || 13-132-10||
MHB 13-132-11
मातृवत्स्वसृवच्चैव नित्यं दुहितृवच्च ये ।
परदारेषु वर्तन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-१३२-११॥
mātṛvatsvasṛvaccaiva nityaṃ duhitṛvacca ye |
paradāreṣu vartante te narāḥ svargagāminaḥ || 13-132-11||
MHB 13-132-12
स्तैन्यान्निवृत्ताः सततं संतुष्टाः स्वधनेन च ।
स्वभाग्यान्युपजीवन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-१३२-१२॥
stainyānnivṛttāḥ satataṃ saṃtuṣṭāḥ svadhanena ca |
svabhāgyānyupajīvanti te narāḥ svargagāminaḥ || 13-132-12||
MHB 13-132-13
स्वदारनिरता ये च ऋतुकालाभिगामिनः ।
अग्राम्यसुखभोगाश्च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-१३२-१३॥
svadāraniratā ye ca ṛtukālābhigāminaḥ |
agrāmyasukhabhogāśca te narāḥ svargagāminaḥ || 13-132-13||
MHB 13-132-14
परदारेषु ये नित्यं चारित्रावृतलोचनाः ।
यतेन्द्रियाः शीलपरास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-१३२-१४॥
paradāreṣu ye nityaṃ cāritrāvṛtalocanāḥ |
yatendriyāḥ śīlaparāste narāḥ svargagāminaḥ || 13-132-14||
MHB 13-132-15
एष देवकृतो मार्गः सेवितव्यः सदा नरैः ।
अकषायकृतश्चैव मार्गः सेव्यः सदा बुधैः ॥ १३-१३२-१५॥
eṣa devakṛto mārgaḥ sevitavyaḥ sadā naraiḥ |
akaṣāyakṛtaścaiva mārgaḥ sevyaḥ sadā budhaiḥ || 13-132-15||
MHB 13-132-16
दानधर्मतपोयुक्तः शीलशौचदयात्मकः ।
वृत्त्यर्थं धर्महेतोर्वा सेवितव्यः सदा नरैः ।
स्वर्गवासमभीप्सद्भिर्न सेव्यस्त्वत उत्तरः ॥ १३-१३२-१६॥
dānadharmatapoyuktaḥ śīlaśaucadayātmakaḥ |
vṛttyarthaṃ dharmahetorvā sevitavyaḥ sadā naraiḥ |
svargavāsamabhīpsadbhirna sevyastvata uttaraḥ || 13-132-16||
MHB 13-132-17
उमोवाच ।
वाचाथ बध्यते येन मुच्यतेऽप्यथ वा पुनः ।
तानि कर्माणि मे देव वद भूतपतेऽनघ ॥ १३-१३२-१७॥
umovāca |
vācātha badhyate yena mucyate'pyatha vā punaḥ |
tāni karmāṇi me deva vada bhūtapate'nagha || 13-132-17||
MHB 13-132-18
महेश्वर उवाच ।
आत्महेतोः परार्थे वा नर्महास्याश्रयात्तथा ।
ये मृषा न वदन्तीह ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-१३२-१८॥
maheśvara uvāca |
ātmahetoḥ parārthe vā narmahāsyāśrayāttathā |
ye mṛṣā na vadantīha te narāḥ svargagāminaḥ || 13-132-18||
MHB 13-132-19
वृत्त्यर्थं धर्महेतोर्वा कामकारात्तथैव च ।
अनृतं ये न भाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-१३२-१९॥
vṛttyarthaṃ dharmahetorvā kāmakārāttathaiva ca |
anṛtaṃ ye na bhāṣante te narāḥ svargagāminaḥ || 13-132-19||
MHB 13-132-20
श्लक्ष्णां वाणीं निराबाधां मधुरां पापवर्जिताम् ।
स्वागतेनाभिभाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-१३२-२०॥
ślakṣṇāṃ vāṇīṃ nirābādhāṃ madhurāṃ pāpavarjitām |
svāgatenābhibhāṣante te narāḥ svargagāminaḥ || 13-132-20||
MHB 13-132-21
कटुकां ये न भाषन्ते परुषां निष्ठुरां गिरम् ।
अपैशुन्यरताः सन्तस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-१३२-२१॥
kaṭukāṃ ye na bhāṣante paruṣāṃ niṣṭhurāṃ giram |
apaiśunyaratāḥ santaste narāḥ svargagāminaḥ || 13-132-21||
MHB 13-132-22
पिशुनां ये न भाषन्ते मित्रभेदकरीं गिरम् ।
ऋतां मैत्रीं प्रभाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-१३२-२२॥
piśunāṃ ye na bhāṣante mitrabhedakarīṃ giram |
ṛtāṃ maitrīṃ prabhāṣante te narāḥ svargagāminaḥ || 13-132-22||
MHB 13-132-23
वर्जयन्ति सदा सूच्यं परद्रोहं च मानवाः ।
सर्वभूतसमा दान्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-१३२-२३॥
varjayanti sadā sūcyaṃ paradrohaṃ ca mānavāḥ |
sarvabhūtasamā dāntāste narāḥ svargagāminaḥ || 13-132-23||
MHB 13-132-24
शठप्रलापाद्विरता विरुद्धपरिवर्जकाः ।
सौम्यप्रलापिनो नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-१३२-२४॥
śaṭhapralāpādviratā viruddhaparivarjakāḥ |
saumyapralāpino nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ || 13-132-24||
MHB 13-132-25
न कोपाद्व्याहरन्ते ये वाचं हृदयदारणीम् ।
सान्त्वं वदन्ति क्रुद्धापि ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-१३२-२५॥
na kopādvyāharante ye vācaṃ hṛdayadāraṇīm |
sāntvaṃ vadanti kruddhāpi te narāḥ svargagāminaḥ || 13-132-25||
MHB 13-132-26
एष वाणीकृतो देवि धर्मः सेव्यः सदा नरैः ।
शुभः सत्यगुणो नित्यं वर्जनीया मृषा बुधैः ॥ १३-१३२-२६॥
eṣa vāṇīkṛto devi dharmaḥ sevyaḥ sadā naraiḥ |
śubhaḥ satyaguṇo nityaṃ varjanīyā mṛṣā budhaiḥ || 13-132-26||
MHB 13-132-27
उमोवाच ।
मनसा बध्यते येन कर्मणा पुरुषः सदा ।
तन्मे ब्रूहि महाभाग देवदेव पिनाकधृक् ॥ १३-१३२-२७॥
umovāca |
manasā badhyate yena karmaṇā puruṣaḥ sadā |
tanme brūhi mahābhāga devadeva pinākadhṛk || 13-132-27||
MHB 13-132-28
महेश्वर उवाच ।
मानसेनेह धर्मेण संयुक्ताः पुरुषाः सदा ।
स्वर्गं गच्छन्ति कल्याणि तन्मे कीर्तयतः शृणु ॥ १३-१३२-२८॥
maheśvara uvāca |
mānaseneha dharmeṇa saṃyuktāḥ puruṣāḥ sadā |
svargaṃ gacchanti kalyāṇi tanme kīrtayataḥ śṛṇu || 13-132-28||
MHB 13-132-29
दुष्प्रणीतेन मनसा दुष्प्रणीततराकृतिः ।
बध्यते मानवो येन शृणु चान्यच्छुभानने ॥ १३-१३२-२९॥
duṣpraṇītena manasā duṣpraṇītatarākṛtiḥ |
badhyate mānavo yena śṛṇu cānyacchubhānane || 13-132-29||
MHB 13-132-30
अरण्ये विजने न्यस्तं परस्वं वीक्ष्य ये नराः ।
मनसापि न हिंसन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-१३२-३०॥
araṇye vijane nyastaṃ parasvaṃ vīkṣya ye narāḥ |
manasāpi na hiṃsanti te narāḥ svargagāminaḥ || 13-132-30||
MHB 13-132-31
ग्रामे गृहे वा यद्द्रव्यं पारक्यं विजने स्थितम् ।
नाभिनन्दन्ति वै नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-१३२-३१॥
grāme gṛhe vā yaddravyaṃ pārakyaṃ vijane sthitam |
nābhinandanti vai nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ || 13-132-31||
MHB 13-132-32
तथैव परदारान्ये कामवृत्तान्रहोगतान् ।
मनसापि न हिंसन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-१३२-३२॥
tathaiva paradārānye kāmavṛttānrahogatān |
manasāpi na hiṃsanti te narāḥ svargagāminaḥ || 13-132-32||
MHB 13-132-33
शत्रुं मित्रं च ये नित्यं तुल्येन मनसा नराः ।
भजन्ति मैत्राः संगम्य ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-१३२-३३॥
śatruṃ mitraṃ ca ye nityaṃ tulyena manasā narāḥ |
bhajanti maitrāḥ saṃgamya te narāḥ svargagāminaḥ || 13-132-33||
MHB 13-132-34
श्रुतवन्तो दयावन्तः शुचयः सत्यसंगराः ।
स्वैरर्थैः परिसंतुष्टास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-१३२-३४॥
śrutavanto dayāvantaḥ śucayaḥ satyasaṃgarāḥ |
svairarthaiḥ parisaṃtuṣṭāste narāḥ svargagāminaḥ || 13-132-34||
MHB 13-132-35
अवैरा ये त्वनायासा मैत्रचित्तपराः सदा ।
सर्वभूतदयावन्तस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-१३२-३५॥
avairā ye tvanāyāsā maitracittaparāḥ sadā |
sarvabhūtadayāvantaste narāḥ svargagāminaḥ || 13-132-35||
MHB 13-132-36
श्रद्धावन्तो दयावन्तश्चोक्षाश्चोक्षजनप्रियाः ।
धर्माधर्मविदो नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-१३२-३६॥
śraddhāvanto dayāvantaścokṣāścokṣajanapriyāḥ |
dharmādharmavido nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ || 13-132-36||
MHB 13-132-37
शुभानामशुभानां च कर्मणां फलसंचये ।
विपाकज्ञाश्च ये देवि ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-१३२-३७॥
śubhānāmaśubhānāṃ ca karmaṇāṃ phalasaṃcaye |
vipākajñāśca ye devi te narāḥ svargagāminaḥ || 13-132-37||
MHB 13-132-38
न्यायोपेता गुणोपेता देवद्विजपराः सदा ।
समतां समनुप्राप्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३-१३२-३८॥
nyāyopetā guṇopetā devadvijaparāḥ sadā |
samatāṃ samanuprāptāste narāḥ svargagāminaḥ || 13-132-38||
MHB 13-132-39
शुभैः कर्मफलैर्देवि मयैते परिकीर्तिताः ।
स्वर्गमार्गोपगा भूयः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १३-१३२-३९॥
śubhaiḥ karmaphalairdevi mayaite parikīrtitāḥ |
svargamārgopagā bhūyaḥ kimanyacchrotumicchasi || 13-132-39||
MHB 13-132-40
उमोवाच ।
महान्मे संशयः कश्चिन्मर्त्यान्प्रति महेश्वर ।
तस्मात्तं नैपुणेनाद्य ममाख्यातुं त्वमर्हसि ॥ १३-१३२-४०॥
umovāca |
mahānme saṃśayaḥ kaścinmartyānprati maheśvara |
tasmāttaṃ naipuṇenādya mamākhyātuṃ tvamarhasi || 13-132-40||
MHB 13-132-41
केनायुर्लभते दीर्घं कर्मणा पुरुषः प्रभो ।
तपसा वापि देवेश केनायुर्लभते महत् ॥ १३-१३२-४१॥
kenāyurlabhate dīrghaṃ karmaṇā puruṣaḥ prabho |
tapasā vāpi deveśa kenāyurlabhate mahat || 13-132-41||
MHB 13-132-42
क्षीणायुः केन भवति कर्मणा भुवि मानवः ।
विपाकं कर्मणां देव वक्तुमर्हस्यनिन्दित ॥ १३-१३२-४२॥
kṣīṇāyuḥ kena bhavati karmaṇā bhuvi mānavaḥ |
vipākaṃ karmaṇāṃ deva vaktumarhasyanindita || 13-132-42||
MHB 13-132-43
अपरे च महाभोगा मन्दभोगास्तथापरे ।
अकुलीनास्तथा चान्ये कुलीनाश्च तथापरे ॥ १३-१३२-४३॥
apare ca mahābhogā mandabhogāstathāpare |
akulīnāstathā cānye kulīnāśca tathāpare || 13-132-43||
MHB 13-132-44
दुर्दर्शाः केचिदाभान्ति नराः काष्ठमया इव ।
प्रियदर्शास्तथा चान्ये दर्शनादेव मानवाः ॥ १३-१३२-४४॥
durdarśāḥ kecidābhānti narāḥ kāṣṭhamayā iva |
priyadarśāstathā cānye darśanādeva mānavāḥ || 13-132-44||
MHB 13-132-45
दुष्प्रज्ञाः केचिदाभान्ति केचिदाभान्ति पण्डिताः ।
महाप्रज्ञास्तथैवान्ये ज्ञानविज्ञानदर्शिनः ॥ १३-१३२-४५॥
duṣprajñāḥ kecidābhānti kecidābhānti paṇḍitāḥ |
mahāprajñāstathaivānye jñānavijñānadarśinaḥ || 13-132-45||
MHB 13-132-46
अल्पाबाधास्तथा केचिन्महाबाधास्तथापरे ।
दृश्यन्ते पुरुषा देव तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३-१३२-४६॥
alpābādhāstathā kecinmahābādhāstathāpare |
dṛśyante puruṣā deva tanme śaṃsitumarhasi || 13-132-46||
MHB 13-132-47
महेश्वर उवाच ।
हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि देवि कर्मफलोदयम् ।
मर्त्यलोके नराः सर्वे येन स्वं भुञ्जते फलम् ॥ १३-१३२-४७॥
maheśvara uvāca |
hanta te'haṃ pravakṣyāmi devi karmaphalodayam |
martyaloke narāḥ sarve yena svaṃ bhuñjate phalam || 13-132-47||
MHB 13-132-48
प्राणातिपाती यो रौद्रो दण्डहस्तोद्यतस्तथा ।
नित्यमुद्यतदण्डश्च हन्ति भूतगणान्नरः ॥ १३-१३२-४८॥
prāṇātipātī yo raudro daṇḍahastodyatastathā |
nityamudyatadaṇḍaśca hanti bhūtagaṇānnaraḥ || 13-132-48||
MHB 13-132-49
निर्दयः सर्वभूतानां नित्यमुद्वेगकारकः ।
अपि कीटपिपीलानामशरण्यः सुनिर्घृणः ॥ १३-१३२-४९॥
nirdayaḥ sarvabhūtānāṃ nityamudvegakārakaḥ |
api kīṭapipīlānāmaśaraṇyaḥ sunirghṛṇaḥ || 13-132-49||
MHB 13-132-50
एवंभूतो नरो देवि निरयं प्रतिपद्यते ।
विपरीतस्तु धर्मात्मा रूपवानभिजायते ॥ १३-१३२-५०॥
evaṃbhūto naro devi nirayaṃ pratipadyate |
viparītastu dharmātmā rūpavānabhijāyate || 13-132-50||
MHB 13-132-51
निरयं याति हिंसात्मा याति स्वर्गमहिंसकः ।
यातनां निरये रौद्रां स कृच्छ्रां लभते नरः ॥ १३-१३२-५१॥
nirayaṃ yāti hiṃsātmā yāti svargamahiṃsakaḥ |
yātanāṃ niraye raudrāṃ sa kṛcchrāṃ labhate naraḥ || 13-132-51||
MHB 13-132-52
अथ चेन्निरयात्तस्मात्समुत्तरति कर्हिचित् ।
मानुष्यं लभते चापि हीनायुस्तत्र जायते ॥ १३-१३२-५२॥
atha cennirayāttasmātsamuttarati karhicit |
mānuṣyaṃ labhate cāpi hīnāyustatra jāyate || 13-132-52||
MHB 13-132-53
पापेन कर्मणा देवि बद्धो हिंसारतिर्नरः ।
अप्रियः सर्वभूतानां हीनायुरुपजायते ॥ १३-१३२-५३॥
pāpena karmaṇā devi baddho hiṃsāratirnaraḥ |
apriyaḥ sarvabhūtānāṃ hīnāyurupajāyate || 13-132-53||
MHB 13-132-54
यस्तु शुक्लाभिजातीयः प्राणिघातविवर्जकः ।
निक्षिप्तदण्डो निर्दण्डो न हिनस्ति कदाचन ॥ १३-१३२-५४॥
yastu śuklābhijātīyaḥ prāṇighātavivarjakaḥ |
nikṣiptadaṇḍo nirdaṇḍo na hinasti kadācana || 13-132-54||
MHB 13-132-55
न घातयति नो हन्ति घ्नन्तं नैवानुमोदते ।
सर्वभूतेषु सस्नेहो यथात्मनि तथापरे ॥ १३-१३२-५५॥
na ghātayati no hanti ghnantaṃ naivānumodate |
sarvabhūteṣu sasneho yathātmani tathāpare || 13-132-55||
MHB 13-132-56
ईदृशः पुरुषोत्कर्षो देवि देवत्वमश्नुते ।
उपपन्नान्सुखान्भोगानुपाश्नाति मुदा युतः ॥ १३-१३२-५६॥
īdṛśaḥ puruṣotkarṣo devi devatvamaśnute |
upapannānsukhānbhogānupāśnāti mudā yutaḥ || 13-132-56||
MHB 13-132-57
अथ चेन्मानुषे लोके कदाचिदुपपद्यते ।
तत्र दीर्घायुरुत्पन्नः स नरः सुखमेधते ॥ १३-१३२-५७॥
atha cenmānuṣe loke kadācidupapadyate |
tatra dīrghāyurutpannaḥ sa naraḥ sukhamedhate || 13-132-57||
MHB 13-132-58
एवं दीर्घायुषां मार्गः सुवृत्तानां सुकर्मणाम् ।
प्राणिहिंसाविमोक्षेण ब्रह्मणा समुदीरितः ॥ १३-१३२-५८॥
evaṃ dīrghāyuṣāṃ mārgaḥ suvṛttānāṃ sukarmaṇām |
prāṇihiṃsāvimokṣeṇa brahmaṇā samudīritaḥ || 13-132-58||
Adhyaya: 133/154 (63)
MHB 13-133-1
उमोवाच ।
किंशीलाः किंसमाचाराः पुरुषाः कैश्च कर्मभिः ।
स्वर्गं समभिपद्यन्ते संप्रदानेन केन वा ॥ १३-१३३-१॥
umovāca |
kiṃśīlāḥ kiṃsamācārāḥ puruṣāḥ kaiśca karmabhiḥ |
svargaṃ samabhipadyante saṃpradānena kena vā || 13-133-1||
MHB 13-133-2
महेश्वर उवाच ।
दाता ब्राह्मणसत्कर्ता दीनान्धकृपणादिषु ।
भक्ष्यभोज्यान्नपानानां वाससां च प्रदायकः ॥ १३-१३३-२॥
maheśvara uvāca |
dātā brāhmaṇasatkartā dīnāndhakṛpaṇādiṣu |
bhakṣyabhojyānnapānānāṃ vāsasāṃ ca pradāyakaḥ || 13-133-2||
MHB 13-133-3
प्रतिश्रयान्सभाः कूपान्प्रपाः पुष्करिणीस्तथा ।
नैत्यकानि च सर्वाणि किमिच्छकमतीव च ॥ १३-१३३-३॥
pratiśrayānsabhāḥ kūpānprapāḥ puṣkariṇīstathā |
naityakāni ca sarvāṇi kimicchakamatīva ca || 13-133-3||
MHB 13-133-4
आसनं शयनं यानं धनं रत्नं गृहांस्तथा ।
सस्यजातानि सर्वाणि गाः क्षेत्राण्यथ योषितः ॥ १३-१३३-४॥
āsanaṃ śayanaṃ yānaṃ dhanaṃ ratnaṃ gṛhāṃstathā |
sasyajātāni sarvāṇi gāḥ kṣetrāṇyatha yoṣitaḥ || 13-133-4||
MHB 13-133-5
सुप्रतीतमना नित्यं यः प्रयच्छति मानवः ।
एवंभूतो मृतो देवि देवलोकेऽभिजायते ॥ १३-१३३-५॥
supratītamanā nityaṃ yaḥ prayacchati mānavaḥ |
evaṃbhūto mṛto devi devaloke'bhijāyate || 13-133-5||
MHB 13-133-6
तत्रोष्य सुचिरं कालं भुक्त्वा भोगाननुत्तमान् ।
सहाप्सरोभिर्मुदितो रमित्वा नन्दनादिषु ॥ १३-१३३-६॥
tatroṣya suciraṃ kālaṃ bhuktvā bhogānanuttamān |
sahāpsarobhirmudito ramitvā nandanādiṣu || 13-133-6||
MHB 13-133-7
तस्मात्स्वर्गाच्च्युतो लोकान्मानुषेषूपजायते ।
महाभोगे कुले देवि धनधान्यसमाचिते ॥ १३-१३३-७॥
tasmātsvargāccyuto lokānmānuṣeṣūpajāyate |
mahābhoge kule devi dhanadhānyasamācite || 13-133-7||
MHB 13-133-8
तत्र कामगुणैः सर्वैः समुपेतो मुदा युतः ।
महाभोगो महाकोशो धनी भवति मानवः ॥ १३-१३३-८॥
tatra kāmaguṇaiḥ sarvaiḥ samupeto mudā yutaḥ |
mahābhogo mahākośo dhanī bhavati mānavaḥ || 13-133-8||
MHB 13-133-9
एते देवि महाभोगाः प्राणिनो दानशीलिनः ।
ब्रह्मणा वै पुरा प्रोक्ताः सर्वस्य प्रियदर्शनाः ॥ १३-१३३-९॥
ete devi mahābhogāḥ prāṇino dānaśīlinaḥ |
brahmaṇā vai purā proktāḥ sarvasya priyadarśanāḥ || 13-133-9||
MHB 13-133-10
अपरे मानवा देवि प्रदानकृपणा द्विजैः ।
याचिता न प्रयच्छन्ति विद्यमानेऽप्यबुद्धयः ॥ १३-१३३-१०॥
apare mānavā devi pradānakṛpaṇā dvijaiḥ |
yācitā na prayacchanti vidyamāne'pyabuddhayaḥ || 13-133-10||
MHB 13-133-11
दीनान्धकृपणान्दृष्ट्वा भिक्षुकानतिथीनपि ।
याच्यमाना निवर्तन्ते जिह्वालोभसमन्विताः ॥ १३-१३३-११॥
dīnāndhakṛpaṇāndṛṣṭvā bhikṣukānatithīnapi |
yācyamānā nivartante jihvālobhasamanvitāḥ || 13-133-11||
MHB 13-133-12
न धनानि न वासांसि न भोगान्न च काञ्चनम् ।
न गावो नान्नविकृतिं प्रयच्छन्ति कदाचन ॥ १३-१३३-१२॥
na dhanāni na vāsāṃsi na bhogānna ca kāñcanam |
na gāvo nānnavikṛtiṃ prayacchanti kadācana || 13-133-12||
MHB 13-133-13
अप्रवृत्तास्तु ये लुब्धा नास्तिका दानवर्जिताः ।
एवंभूता नरा देवि निरयं यान्त्यबुद्धयः ॥ १३-१३३-१३॥
apravṛttāstu ye lubdhā nāstikā dānavarjitāḥ |
evaṃbhūtā narā devi nirayaṃ yāntyabuddhayaḥ || 13-133-13||
MHB 13-133-14
ते चेन्मनुष्यतां यान्ति यदा कालस्य पर्ययात् ।
धनरिक्ते कुले जन्म लभन्ते स्वल्पबुद्धयः ॥ १३-१३३-१४॥
te cenmanuṣyatāṃ yānti yadā kālasya paryayāt |
dhanarikte kule janma labhante svalpabuddhayaḥ || 13-133-14||
MHB 13-133-15
क्षुत्पिपासापरीताश्च सर्वभोगबहिष्कृताः ।
निराशाः सर्वभोगेभ्यो जीवन्त्यधमजीविकाम् ॥ १३-१३३-१५॥
kṣutpipāsāparītāśca sarvabhogabahiṣkṛtāḥ |
nirāśāḥ sarvabhogebhyo jīvantyadhamajīvikām || 13-133-15||
MHB 13-133-16
अल्पभोगकुले जाता अल्पभोगरता नराः ।
अनेन कर्मणा देवि भवन्त्यधनिनो नराः ॥ १३-१३३-१६॥
alpabhogakule jātā alpabhogaratā narāḥ |
anena karmaṇā devi bhavantyadhanino narāḥ || 13-133-16||
MHB 13-133-17
अपरे स्तम्भिनो नित्यं मानिनः पापतो रताः ।
आसनार्हस्य ये पीठं न प्रयच्छन्त्यचेतसः ॥ १३-१३३-१७॥
apare stambhino nityaṃ māninaḥ pāpato ratāḥ |
āsanārhasya ye pīṭhaṃ na prayacchantyacetasaḥ || 13-133-17||
MHB 13-133-18
मार्गार्हस्य च ये मार्गं न यच्छन्त्यल्पबुद्धयः ।
पाद्यार्हस्य च ये पाद्यं न ददत्यल्पबुद्धयः ॥ १३-१३३-१८॥
mārgārhasya ca ye mārgaṃ na yacchantyalpabuddhayaḥ |
pādyārhasya ca ye pādyaṃ na dadatyalpabuddhayaḥ || 13-133-18||
MHB 13-133-19
अर्घार्हान्न च सत्कारैरर्चयन्ति यथाविधि ।
अर्घ्यमाचमनीयं वा न यच्छन्त्यल्पबुद्धयः ॥ १३-१३३-१९॥
arghārhānna ca satkārairarcayanti yathāvidhi |
arghyamācamanīyaṃ vā na yacchantyalpabuddhayaḥ || 13-133-19||
MHB 13-133-20
गुरुं चाभिगतं प्रेम्णा गुरुवन्न बुभूषते ।
अभिमानप्रवृत्तेन लोभेन समवस्थिताः ॥ १३-१३३-२०॥
guruṃ cābhigataṃ premṇā guruvanna bubhūṣate |
abhimānapravṛttena lobhena samavasthitāḥ || 13-133-20||
MHB 13-133-21
संमान्यांश्चावमन्यन्ते वृद्धान्परिभवन्ति च ।
एवंविधा नरा देवि सर्वे निरयगामिनः ॥ १३-१३३-२१॥
saṃmānyāṃścāvamanyante vṛddhānparibhavanti ca |
evaṃvidhā narā devi sarve nirayagāminaḥ || 13-133-21||
MHB 13-133-22
ते वै यदि नरास्तस्मान्निरयादुत्तरन्ति वै ।
वर्षपूगैस्ततो जन्म लभन्ते कुत्सिते कुले ॥ १३-१३३-२२॥
te vai yadi narāstasmānnirayāduttaranti vai |
varṣapūgaistato janma labhante kutsite kule || 13-133-22||
MHB 13-133-23
श्वपाकपुल्कसादीनां कुत्सितानामचेतसाम् ।
कुलेषु तेषु जायन्ते गुरुवृद्धापचायिनः ॥ १३-१३३-२३॥
śvapākapulkasādīnāṃ kutsitānāmacetasām |
kuleṣu teṣu jāyante guruvṛddhāpacāyinaḥ || 13-133-23||
MHB 13-133-24
न स्तम्भी न च मानी यो देवताद्विजपूजकः ।
लोकपूज्यो नमस्कर्ता प्रश्रितो मधुरं वदन् ॥ १३-१३३-२४॥
na stambhī na ca mānī yo devatādvijapūjakaḥ |
lokapūjyo namaskartā praśrito madhuraṃ vadan || 13-133-24||
MHB 13-133-25
सर्ववर्णप्रियकरः सर्वभूतहितः सदा ।
अद्वेषी सुमुखः श्लक्ष्णः स्निग्धवाणीप्रदः सदा ॥ १३-१३३-२५॥
sarvavarṇapriyakaraḥ sarvabhūtahitaḥ sadā |
adveṣī sumukhaḥ ślakṣṇaḥ snigdhavāṇīpradaḥ sadā || 13-133-25||
MHB 13-133-26
स्वागतेनैव सर्वेषां भूतानामविहिंसकः ।
यथार्हसत्क्रियापूर्वमर्चयन्नुपतिष्ठति ॥ १३-१३३-२६॥
svāgatenaiva sarveṣāṃ bhūtānāmavihiṃsakaḥ |
yathārhasatkriyāpūrvamarcayannupatiṣṭhati || 13-133-26||
MHB 13-133-27
मार्गार्हाय ददन्मार्गं गुरुं गुरुवदर्चयन् ।
अतिथिप्रग्रहरतस्तथाभ्यागतपूजकः ॥ १३-१३३-२७॥
mārgārhāya dadanmārgaṃ guruṃ guruvadarcayan |
atithipragraharatastathābhyāgatapūjakaḥ || 13-133-27||
MHB 13-133-28
एवंभूतो नरो देवि स्वर्गतिं प्रतिपद्यते ।
ततो मानुषतां प्राप्य विशिष्टकुलजो भवेत् ॥ १३-१३३-२८॥
evaṃbhūto naro devi svargatiṃ pratipadyate |
tato mānuṣatāṃ prāpya viśiṣṭakulajo bhavet || 13-133-28||
MHB 13-133-29
तत्रासौ विपुलैर्भोगैः सर्वरत्नसमायुतः ।
यथार्हदाता चार्हेषु धर्मचर्यापरो भवेत् ॥ १३-१३३-२९॥
tatrāsau vipulairbhogaiḥ sarvaratnasamāyutaḥ |
yathārhadātā cārheṣu dharmacaryāparo bhavet || 13-133-29||
MHB 13-133-30
संमतः सर्वभूतानां सर्वलोकनमस्कृतः ।
स्वकर्मफलमाप्नोति स्वयमेव नरः सदा ॥ १३-१३३-३०॥
saṃmataḥ sarvabhūtānāṃ sarvalokanamaskṛtaḥ |
svakarmaphalamāpnoti svayameva naraḥ sadā || 13-133-30||
MHB 13-133-31
उदात्तकुलजातीय उदात्ताभिजनः सदा ।
एष धर्मो मया प्रोक्तो विधात्रा स्वयमीरितः ॥ १३-१३३-३१॥
udāttakulajātīya udāttābhijanaḥ sadā |
eṣa dharmo mayā prokto vidhātrā svayamīritaḥ || 13-133-31||
MHB 13-133-32
यस्तु रौद्रसमाचारः सर्वसत्त्वभयंकरः ।
हस्ताभ्यां यदि वा पद्भ्यां रज्ज्वा दण्डेन वा पुनः ॥ १३-१३३-३२॥
yastu raudrasamācāraḥ sarvasattvabhayaṃkaraḥ |
hastābhyāṃ yadi vā padbhyāṃ rajjvā daṇḍena vā punaḥ || 13-133-32||
MHB 13-133-33
लोष्टैः स्तम्भैरुपायैर्वा जन्तून्बाधति शोभने ।
हिंसार्थं निकृतिप्रज्ञः प्रोद्वेजयति चैव ह ॥ १३-१३३-३३॥
loṣṭaiḥ stambhairupāyairvā jantūnbādhati śobhane |
hiṃsārthaṃ nikṛtiprajñaḥ prodvejayati caiva ha || 13-133-33||
MHB 13-133-34
उपक्रामति जन्तूंश्च उद्वेगजननः सदा ।
एवंशीलसमाचारो निरयं प्रतिपद्यते ॥ १३-१३३-३४॥
upakrāmati jantūṃśca udvegajananaḥ sadā |
evaṃśīlasamācāro nirayaṃ pratipadyate || 13-133-34||
MHB 13-133-35
स चेन्मानुषतां गच्छेद्यदि कालस्य पर्ययात् ।
बह्वाबाधपरिक्लिष्टे सोऽधमे जायते कुले ॥ १३-१३३-३५॥
sa cenmānuṣatāṃ gacchedyadi kālasya paryayāt |
bahvābādhaparikliṣṭe so'dhame jāyate kule || 13-133-35||
MHB 13-133-36
लोकद्वेष्योऽधमः पुंसां स्वयं कर्मकृतैः फलैः ।
एष देवि मनुष्येषु बोद्धव्यो ज्ञातिबन्धुषु ॥ १३-१३३-३६॥
lokadveṣyo'dhamaḥ puṃsāṃ svayaṃ karmakṛtaiḥ phalaiḥ |
eṣa devi manuṣyeṣu boddhavyo jñātibandhuṣu || 13-133-36||
MHB 13-133-37
अपरः सर्वभूतानि दयावाननुपश्यति ।
मैत्रदृष्टिः पितृसमो निर्वैरो नियतेन्द्रियः ॥ १३-१३३-३७॥
aparaḥ sarvabhūtāni dayāvānanupaśyati |
maitradṛṣṭiḥ pitṛsamo nirvairo niyatendriyaḥ || 13-133-37||
MHB 13-133-38
नोद्वेजयति भूतानि न विहिंसयते तथा ।
हस्तपादैः सुनियतैर्विश्वास्यः सर्वजन्तुषु ॥ १३-१३३-३८॥
nodvejayati bhūtāni na vihiṃsayate tathā |
hastapādaiḥ suniyatairviśvāsyaḥ sarvajantuṣu || 13-133-38||
MHB 13-133-39
न रज्ज्वा न च दण्डेन न लोष्टैर्नायुधेन च ।
उद्वेजयति भूतानि श्लक्ष्णकर्मा दयापरः ॥ १३-१३३-३९॥
na rajjvā na ca daṇḍena na loṣṭairnāyudhena ca |
udvejayati bhūtāni ślakṣṇakarmā dayāparaḥ || 13-133-39||
MHB 13-133-40
एवंशीलसमाचारः स्वर्गे समुपजायते ।
तत्रासौ भवने दिव्ये मुदा वसति देववत् ॥ १३-१३३-४०॥
evaṃśīlasamācāraḥ svarge samupajāyate |
tatrāsau bhavane divye mudā vasati devavat || 13-133-40||
MHB 13-133-41
स चेत्कर्मक्षयान्मर्त्यो मनुष्येषूपजायते ।
अल्पाबाधो निरीतीकः स जातः सुखमेधते ॥ १३-१३३-४१॥
sa cetkarmakṣayānmartyo manuṣyeṣūpajāyate |
alpābādho nirītīkaḥ sa jātaḥ sukhamedhate || 13-133-41||
MHB 13-133-42
सुखभागी निरायासो निरुद्वेगः सदा नरः ।
एष देवि सतां मार्गो बाधा यत्र न विद्यते ॥ १३-१३३-४२॥
sukhabhāgī nirāyāso nirudvegaḥ sadā naraḥ |
eṣa devi satāṃ mārgo bādhā yatra na vidyate || 13-133-42||
MHB 13-133-43
उमोवाच ।
इमे मनुष्या दृश्यन्ते ऊहापोहविशारदाः ।
ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः प्रज्ञावन्तोऽर्थकोविदाः ।
दुष्प्रज्ञाश्चापरे देव ज्ञानविज्ञानवर्जिताः ॥ १३-१३३-४३॥
umovāca |
ime manuṣyā dṛśyante ūhāpohaviśāradāḥ |
jñānavijñānasaṃpannāḥ prajñāvanto'rthakovidāḥ |
duṣprajñāścāpare deva jñānavijñānavarjitāḥ || 13-133-43||
MHB 13-133-44
केन कर्मविपाकेन प्रज्ञावान्पुरुषो भवेत् ।
अल्पप्रज्ञो विरूपाक्ष कथं भवति मानवः ।
एतं मे संशयं छिन्द्धि सर्वधर्मविदां वर ॥ १३-१३३-४४॥
kena karmavipākena prajñāvānpuruṣo bhavet |
alpaprajño virūpākṣa kathaṃ bhavati mānavaḥ |
etaṃ me saṃśayaṃ chinddhi sarvadharmavidāṃ vara || 13-133-44||
MHB 13-133-45
जात्यन्धाश्चापरे देव रोगार्ताश्चापरे तथा ।
नराः क्लीबाश्च दृश्यन्ते कारणं ब्रूहि तत्र वै ॥ १३-१३३-४५॥
jātyandhāścāpare deva rogārtāścāpare tathā |
narāḥ klībāśca dṛśyante kāraṇaṃ brūhi tatra vai || 13-133-45||
MHB 13-133-46
महेश्वर उवाच ।
ब्राह्मणान्वेदविदुषः सिद्धान्धर्मविदस्तथा ।
परिपृच्छन्त्यहरहः कुशलाकुशलं तथा ॥ १३-१३३-४६॥
maheśvara uvāca |
brāhmaṇānvedaviduṣaḥ siddhāndharmavidastathā |
paripṛcchantyaharahaḥ kuśalākuśalaṃ tathā || 13-133-46||
MHB 13-133-47
वर्जयन्त्यशुभं कर्म सेवमानाः शुभं तथा ।
लभन्ते स्वर्गतिं नित्यमिह लोके सुखं तथा ॥ १३-१३३-४७॥
varjayantyaśubhaṃ karma sevamānāḥ śubhaṃ tathā |
labhante svargatiṃ nityamiha loke sukhaṃ tathā || 13-133-47||
MHB 13-133-48
स चेन्मानुषतां याति मेधावी तत्र जायते ।
श्रुतं प्रज्ञानुगं चास्य कल्याणमुपजायते ॥ १३-१३३-४८॥
sa cenmānuṣatāṃ yāti medhāvī tatra jāyate |
śrutaṃ prajñānugaṃ cāsya kalyāṇamupajāyate || 13-133-48||
MHB 13-133-49
परदारेषु ये मूढाश्चक्षुर्दुष्टं प्रयुञ्जते ।
तेन दुष्टस्वभावेन जात्यन्धास्ते भवन्ति ह ॥ १३-१३३-४९॥
paradāreṣu ye mūḍhāścakṣurduṣṭaṃ prayuñjate |
tena duṣṭasvabhāvena jātyandhāste bhavanti ha || 13-133-49||
MHB 13-133-50
मनसा तु प्रदुष्टेन नग्नां पश्यन्ति ये स्त्रियम् ।
रोगार्तास्ते भवन्तीह नरा दुष्कृतकर्मिणः ॥ १३-१३३-५०॥
manasā tu praduṣṭena nagnāṃ paśyanti ye striyam |
rogārtāste bhavantīha narā duṣkṛtakarmiṇaḥ || 13-133-50||
MHB 13-133-51
ये तु मूढा दुराचारा वियोनौ मैथुने रताः ।
पुरुषेषु सुदुष्प्रज्ञाः क्लीबत्वमुपयान्ति ते ॥ १३-१३३-५१॥
ye tu mūḍhā durācārā viyonau maithune ratāḥ |
puruṣeṣu suduṣprajñāḥ klībatvamupayānti te || 13-133-51||
MHB 13-133-52
पशूंश्च ये बन्धयन्ति ये चैव गुरुतल्पगाः ।
प्रकीर्णमैथुना ये च क्लीबा जायन्ति ते नराः ॥ १३-१३३-५२॥
paśūṃśca ye bandhayanti ye caiva gurutalpagāḥ |
prakīrṇamaithunā ye ca klībā jāyanti te narāḥ || 13-133-52||
MHB 13-133-53
उमोवाच ।
सावद्यं किं नु वै कर्म निरवद्यं तथैव च ।
श्रेयः कुर्वन्नवाप्नोति मानवो देवसत्तम ॥ १३-१३३-५३॥
umovāca |
sāvadyaṃ kiṃ nu vai karma niravadyaṃ tathaiva ca |
śreyaḥ kurvannavāpnoti mānavo devasattama || 13-133-53||
MHB 13-133-54
महेश्वर उवाच ।
श्रेयांसं मार्गमातिष्ठन्सदा यः पृच्छते द्विजान् ।
धर्मान्वेषी गुणाकाङ्क्षी स स्वर्गं समुपाश्नुते ॥ १३-१३३-५४॥
maheśvara uvāca |
śreyāṃsaṃ mārgamātiṣṭhansadā yaḥ pṛcchate dvijān |
dharmānveṣī guṇākāṅkṣī sa svargaṃ samupāśnute || 13-133-54||
MHB 13-133-55
यदि मानुषतां देवि कदाचित्स निगच्छति ।
मेधावी धारणायुक्तः प्राज्ञस्तत्राभिजायते ॥ १३-१३३-५५॥
yadi mānuṣatāṃ devi kadācitsa nigacchati |
medhāvī dhāraṇāyuktaḥ prājñastatrābhijāyate || 13-133-55||
MHB 13-133-56
एष देवि सतां धर्मो मन्तव्यो भूतिकारकः ।
नृणां हितार्थाय तव मया वै समुदाहृतः ॥ १३-१३३-५६॥
eṣa devi satāṃ dharmo mantavyo bhūtikārakaḥ |
nṛṇāṃ hitārthāya tava mayā vai samudāhṛtaḥ || 13-133-56||
MHB 13-133-57
उमोवाच ।
अपरे स्वल्पविज्ञाना धर्मविद्वेषिणो नराः ।
ब्राह्मणान्वेदविदुषो नेच्छन्ति परिसर्पितुम् ॥ १३-१३३-५७॥
umovāca |
apare svalpavijñānā dharmavidveṣiṇo narāḥ |
brāhmaṇānvedaviduṣo necchanti parisarpitum || 13-133-57||
MHB 13-133-58
व्रतवन्तो नराः केचिच्छ्रद्धादमपरायणाः ।
अव्रता भ्रष्टनियमास्तथान्ये राक्षसोपमाः ॥ १३-१३३-५८॥
vratavanto narāḥ kecicchraddhādamaparāyaṇāḥ |
avratā bhraṣṭaniyamāstathānye rākṣasopamāḥ || 13-133-58||
MHB 13-133-59
यज्वानश्च तथैवान्ये निर्होमाश्च तथापरे ।
केन कर्मविपाकेन भवन्तीह वदस्व मे ॥ १३-१३३-५९॥
yajvānaśca tathaivānye nirhomāśca tathāpare |
kena karmavipākena bhavantīha vadasva me || 13-133-59||
MHB 13-133-60
महेश्वर उवाच ।
आगमाल्लोकधर्माणां मर्यादाः पूर्वनिर्मिताः ।
प्रामाण्येनानुवर्तन्ते दृश्यन्ते हि दृढव्रताः ॥ १३-१३३-६०॥
maheśvara uvāca |
āgamāllokadharmāṇāṃ maryādāḥ pūrvanirmitāḥ |
prāmāṇyenānuvartante dṛśyante hi dṛḍhavratāḥ || 13-133-60||
MHB 13-133-61
अधर्मं धर्ममित्याहुर्ये च मोहवशं गताः ।
अव्रता नष्टमर्यादास्ते प्रोक्ता ब्रह्मराक्षसाः ॥ १३-१३३-६१॥
adharmaṃ dharmamityāhurye ca mohavaśaṃ gatāḥ |
avratā naṣṭamaryādāste proktā brahmarākṣasāḥ || 13-133-61||
MHB 13-133-62
ते चेत्कालकृतोद्योगात्संभवन्तीह मानुषाः ।
निर्होमा निर्वषट्कारास्ते भवन्ति नराधमाः ॥ १३-१३३-६२॥
te cetkālakṛtodyogātsaṃbhavantīha mānuṣāḥ |
nirhomā nirvaṣaṭkārāste bhavanti narādhamāḥ || 13-133-62||
MHB 13-133-63
एष देवि मया सर्वः संशयच्छेदनाय ते ।
कुशलाकुशलो नॄणां व्याख्यातो धर्मसागरः ॥ १३-१३३-६३॥
eṣa devi mayā sarvaḥ saṃśayacchedanāya te |
kuśalākuśalo nṝṇāṃ vyākhyāto dharmasāgaraḥ || 13-133-63||
Adhyaya: 134/154 (57)
MHB 13-134-1
महेश्वर उवाच ।
परावरज्ञे धर्मज्ञे तपोवननिवासिनि ।
साध्वि सुभ्रु सुकेशान्ते हिमवत्पर्वतात्मजे ॥ १३-१३४-१॥
maheśvara uvāca |
parāvarajñe dharmajñe tapovananivāsini |
sādhvi subhru sukeśānte himavatparvatātmaje || 13-134-1||
MHB 13-134-2
दक्षे शमदमोपेते निर्ममे धर्मचारिणि ।
पृच्छामि त्वां वरारोहे पृष्टा वद ममेप्सितम् ॥ १३-१३४-२॥
dakṣe śamadamopete nirmame dharmacāriṇi |
pṛcchāmi tvāṃ varārohe pṛṣṭā vada mamepsitam || 13-134-2||
MHB 13-134-3
सावित्री ब्रह्मणः साध्वी कौशिकस्य शची सती ।
मार्तण्डजस्य धूमोर्णा ऋद्धिर्वैश्रवणस्य च ॥ १३-१३४-३॥
sāvitrī brahmaṇaḥ sādhvī kauśikasya śacī satī |
mārtaṇḍajasya dhūmorṇā ṛddhirvaiśravaṇasya ca || 13-134-3||
MHB 13-134-4
वरुणस्य ततो गौरी सूर्यस्य च सुवर्चला ।
रोहिणी शशिनः साध्वी स्वाहा चैव विभावसोः ॥ १३-१३४-४॥
varuṇasya tato gaurī sūryasya ca suvarcalā |
rohiṇī śaśinaḥ sādhvī svāhā caiva vibhāvasoḥ || 13-134-4||
MHB 13-134-5
अदितिः कश्यपस्याथ सर्वास्ताः पतिदेवताः ।
पृष्टाश्चोपासिताश्चैव तास्त्वया देवि नित्यशः ॥ १३-१३४-५॥
aditiḥ kaśyapasyātha sarvāstāḥ patidevatāḥ |
pṛṣṭāścopāsitāścaiva tāstvayā devi nityaśaḥ || 13-134-5||
MHB 13-134-6
तेन त्वां परिपृच्छामि धर्मज्ञे धर्मवादिनि ।
स्त्रीधर्मं श्रोतुमिच्छामि त्वयोदाहृतमादितः ॥ १३-१३४-६॥
tena tvāṃ paripṛcchāmi dharmajñe dharmavādini |
strīdharmaṃ śrotumicchāmi tvayodāhṛtamāditaḥ || 13-134-6||
MHB 13-134-7
सहधर्मचरी मे त्वं समशीला समव्रता ।
समानसारवीर्या च तपस्तीव्रं कृतं च ते ।
त्वया ह्युक्तो विशेषेण प्रमाणत्वमुपैष्यति ॥ १३-१३४-७॥
sahadharmacarī me tvaṃ samaśīlā samavratā |
samānasāravīryā ca tapastīvraṃ kṛtaṃ ca te |
tvayā hyukto viśeṣeṇa pramāṇatvamupaiṣyati || 13-134-7||
MHB 13-134-8
स्त्रियश्चैव विशेषेण स्त्रीजनस्य गतिः सदा ।
गौर्गां गच्छति सुश्रोणि लोकेष्वेषा स्थितिः सदा ॥ १३-१३४-८॥
striyaścaiva viśeṣeṇa strījanasya gatiḥ sadā |
gaurgāṃ gacchati suśroṇi lokeṣveṣā sthitiḥ sadā || 13-134-8||
MHB 13-134-9
मम चार्धं शरीरस्य मम चार्धाद्विनिःसृता ।
सुरकार्यकरी च त्वं लोकसंतानकारिणी ॥ १३-१३४-९॥
mama cārdhaṃ śarīrasya mama cārdhādviniḥsṛtā |
surakāryakarī ca tvaṃ lokasaṃtānakāriṇī || 13-134-9||
MHB 13-134-10
तव सर्वः सुविदितः स्त्रीधर्मः शाश्वतः शुभे ।
तस्मादशेषतो ब्रूहि स्त्रीधर्मं विस्तरेण मे ॥ १३-१३४-१०॥
tava sarvaḥ suviditaḥ strīdharmaḥ śāśvataḥ śubhe |
tasmādaśeṣato brūhi strīdharmaṃ vistareṇa me || 13-134-10||
MHB 13-134-11
उमोवाच ।
भगवन्सर्वभूतेश भूतभव्यभवोद्भव ।
त्वत्प्रभावादियं देव वाक्चैव प्रतिभाति मे ॥ १३-१३४-११॥
umovāca |
bhagavansarvabhūteśa bhūtabhavyabhavodbhava |
tvatprabhāvādiyaṃ deva vākcaiva pratibhāti me || 13-134-11||
MHB 13-134-12
इमास्तु नद्यो देवेश सर्वतीर्थोदकैर्युताः ।
उपस्पर्शनहेतोस्त्वा समीपस्था उपासते ॥ १३-१३४-१२॥
imāstu nadyo deveśa sarvatīrthodakairyutāḥ |
upasparśanahetostvā samīpasthā upāsate || 13-134-12||
MHB 13-134-13
एताभिः सह संमन्त्र्य प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ।
प्रभवन्योऽनहंवादी स वै पुरुष उच्यते ॥ १३-१३४-१३॥
etābhiḥ saha saṃmantrya pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ |
prabhavanyo'nahaṃvādī sa vai puruṣa ucyate || 13-134-13||
MHB 13-134-14
स्त्री च भूतेश सततं स्त्रियमेवानुधावति ।
मया संमानिताश्चैव भविष्यन्ति सरिद्वराः ॥ १३-१३४-१४॥
strī ca bhūteśa satataṃ striyamevānudhāvati |
mayā saṃmānitāścaiva bhaviṣyanti saridvarāḥ || 13-134-14||
MHB 13-134-15
एषा सरस्वती पुण्या नदीनामुत्तमा नदी ।
प्रथमा सर्वसरितां नदी सागरगामिनी ॥ १३-१३४-१५॥
eṣā sarasvatī puṇyā nadīnāmuttamā nadī |
prathamā sarvasaritāṃ nadī sāgaragāminī || 13-134-15||
MHB 13-134-16
विपाशा च वितस्ता च चन्द्रभागा इरावती ।
शतद्रुर्देविका सिन्धुः कौशिकी गोमती तथा ॥ १३-१३४-१६॥
vipāśā ca vitastā ca candrabhāgā irāvatī |
śatadrurdevikā sindhuḥ kauśikī gomatī tathā || 13-134-16||
MHB 13-134-17
तथा देवनदी चेयं सर्वतीर्थाभिसंवृता ।
गगनाद्गां गता देवी गङ्गा सर्वसरिद्वरा ॥ १३-१३४-१७॥
tathā devanadī ceyaṃ sarvatīrthābhisaṃvṛtā |
gaganādgāṃ gatā devī gaṅgā sarvasaridvarā || 13-134-17||
MHB 13-134-18
इत्युक्त्वा देवदेवस्य पत्नी धर्मभृतां वरा ।
स्मितपूर्वमिवाभाष्य सर्वास्ताः सरितस्तदा ॥ १३-१३४-१८॥
ityuktvā devadevasya patnī dharmabhṛtāṃ varā |
smitapūrvamivābhāṣya sarvāstāḥ saritastadā || 13-134-18||
MHB 13-134-19
अपृच्छद्देवमहिषी स्त्रीधर्मं धर्मवत्सला ।
स्त्रीधर्मकुशलास्ता वै गङ्गाद्याः सरितां वराः ॥ १३-१३४-१९॥
apṛcchaddevamahiṣī strīdharmaṃ dharmavatsalā |
strīdharmakuśalāstā vai gaṅgādyāḥ saritāṃ varāḥ || 13-134-19||
MHB 13-134-20
अयं भगवता दत्तः प्रश्नः स्त्रीधर्मसंश्रितः ।
तं तु संमन्त्र्य युष्माभिर्वक्तुमिच्छामि शंकरे ॥ १३-१३४-२०॥
ayaṃ bhagavatā dattaḥ praśnaḥ strīdharmasaṃśritaḥ |
taṃ tu saṃmantrya yuṣmābhirvaktumicchāmi śaṃkare || 13-134-20||
MHB 13-134-21
न चैकसाध्यं पश्यामि विज्ञानं भुवि कस्यचित् ।
दिवि वा सागरगमास्तेन वो मानयाम्यहम् ॥ १३-१३४-२१॥
na caikasādhyaṃ paśyāmi vijñānaṃ bhuvi kasyacit |
divi vā sāgaragamāstena vo mānayāmyaham || 13-134-21||
MHB 13-134-22
भीष्म उवाच ।
एवं सर्वाः सरिच्छ्रेष्ठाः पृष्टाः पुण्यतमाः शिवाः ।
ततो देवनदी गङ्गा नियुक्ता प्रतिपूज्य ताम् ॥ १३-१३४-२२॥
bhīṣma uvāca |
evaṃ sarvāḥ saricchreṣṭhāḥ pṛṣṭāḥ puṇyatamāḥ śivāḥ |
tato devanadī gaṅgā niyuktā pratipūjya tām || 13-134-22||
MHB 13-134-23
बह्वीभिर्बुद्धिभिः स्फीता स्त्रीधर्मज्ञा शुचिस्मिता ।
शैलराजसुतां देवीं पुण्या पापापहां शिवाम् ॥ १३-१३४-२३॥
bahvībhirbuddhibhiḥ sphītā strīdharmajñā śucismitā |
śailarājasutāṃ devīṃ puṇyā pāpāpahāṃ śivām || 13-134-23||
MHB 13-134-24
बुद्ध्या विनयसंपन्ना सर्वज्ञानविशारदा ।
सस्मितं बहुबुद्ध्याढ्या गङ्गा वचनमब्रवीत् ॥ १३-१३४-२४॥
buddhyā vinayasaṃpannā sarvajñānaviśāradā |
sasmitaṃ bahubuddhyāḍhyā gaṅgā vacanamabravīt || 13-134-24||
MHB 13-134-25
धन्याः स्मोऽनुगृहीताः स्मो देवि धर्मपरायणा ।
या त्वं सर्वजगन्मान्या नदीर्मानयसेऽनघे ॥ १३-१३४-२५॥
dhanyāḥ smo'nugṛhītāḥ smo devi dharmaparāyaṇā |
yā tvaṃ sarvajaganmānyā nadīrmānayase'naghe || 13-134-25||
MHB 13-134-26
प्रभवन्पृच्छते यो हि संमानयति वा पुनः ।
नूनं जनमदुष्टात्मा पण्डिताख्यां स गच्छति ॥ १३-१३४-२६॥
prabhavanpṛcchate yo hi saṃmānayati vā punaḥ |
nūnaṃ janamaduṣṭātmā paṇḍitākhyāṃ sa gacchati || 13-134-26||
MHB 13-134-27
ज्ञानविज्ञानसंपन्नानूहापोहविशारदान् ।
प्रवक्तॄन्पृच्छते योऽन्यान्स वै ना पदमर्च्छति ॥ १३-१३४-२७॥
jñānavijñānasaṃpannānūhāpohaviśāradān |
pravaktṝnpṛcchate yo'nyānsa vai nā padamarcchati || 13-134-27||
MHB 13-134-28
अन्यथा बहुबुद्ध्याढ्यो वाक्यं वदति संसदि ।
अन्यथैव ह्यहंमानी दुर्बलं वदते वचः ॥ १३-१३४-२८॥
anyathā bahubuddhyāḍhyo vākyaṃ vadati saṃsadi |
anyathaiva hyahaṃmānī durbalaṃ vadate vacaḥ || 13-134-28||
MHB 13-134-29
दिव्यज्ञाने दिवि श्रेष्ठे दिव्यपुण्ये सदोत्थिते ।
त्वमेवार्हसि नो देवि स्त्रीधर्ममनुशासितुम् ॥ १३-१३४-२९॥
divyajñāne divi śreṣṭhe divyapuṇye sadotthite |
tvamevārhasi no devi strīdharmamanuśāsitum || 13-134-29||
MHB 13-134-30
भीष्म उवाच ।
ततः साराधिता देवी गङ्गया बहुभिर्गुणैः ।
प्राह सर्वमशेषेण स्त्रीधर्मं सुरसुन्दरी ॥ १३-१३४-३०॥
bhīṣma uvāca |
tataḥ sārādhitā devī gaṅgayā bahubhirguṇaiḥ |
prāha sarvamaśeṣeṇa strīdharmaṃ surasundarī || 13-134-30||
MHB 13-134-31
स्त्रीधर्मो मां प्रति यथा प्रतिभाति यथाविधि ।
तमहं कीर्तयिष्यामि तथैव प्रथितो भवेत् ॥ १३-१३४-३१॥
strīdharmo māṃ prati yathā pratibhāti yathāvidhi |
tamahaṃ kīrtayiṣyāmi tathaiva prathito bhavet || 13-134-31||
MHB 13-134-32
स्त्रीधर्मः पूर्व एवायं विवाहे बन्धुभिः कृतः ।
सहधर्मचरी भर्तुर्भवत्यग्निसमीपतः ॥ १३-१३४-३२॥
strīdharmaḥ pūrva evāyaṃ vivāhe bandhubhiḥ kṛtaḥ |
sahadharmacarī bharturbhavatyagnisamīpataḥ || 13-134-32||
MHB 13-134-33
सुस्वभावा सुवचना सुवृत्ता सुखदर्शना ।
अनन्यचित्ता सुमुखी भर्तुः सा धर्मचारिणी ॥ १३-१३४-३३॥
susvabhāvā suvacanā suvṛttā sukhadarśanā |
ananyacittā sumukhī bhartuḥ sā dharmacāriṇī || 13-134-33||
MHB 13-134-34
सा भवेद्धर्मपरमा सा भवेद्धर्मभागिनी ।
देववत्सततं साध्वी या भर्तारं प्रपश्यति ॥ १३-१३४-३४॥
sā bhaveddharmaparamā sā bhaveddharmabhāginī |
devavatsatataṃ sādhvī yā bhartāraṃ prapaśyati || 13-134-34||
MHB 13-134-35
शुश्रूषां परिचारं च देववद्या करोति च ।
नान्यभावा ह्यविमनाः सुव्रता सुखदर्शना ॥ १३-१३४-३५॥
śuśrūṣāṃ paricāraṃ ca devavadyā karoti ca |
nānyabhāvā hyavimanāḥ suvratā sukhadarśanā || 13-134-35||
MHB 13-134-36
पुत्रवक्त्रमिवाभीक्ष्णं भर्तुर्वदनमीक्षते ।
या साध्वी नियताचारा सा भवेद्धर्मचारिणी ॥ १३-१३४-३६॥
putravaktramivābhīkṣṇaṃ bharturvadanamīkṣate |
yā sādhvī niyatācārā sā bhaveddharmacāriṇī || 13-134-36||
MHB 13-134-37
श्रुत्वा दंपतिधर्मं वै सहधर्मकृतं शुभम् ।
अनन्यचित्ता सुमुखी भर्तुः सा धर्मचारिणी ॥ १३-१३४-३७॥
śrutvā daṃpatidharmaṃ vai sahadharmakṛtaṃ śubham |
ananyacittā sumukhī bhartuḥ sā dharmacāriṇī || 13-134-37||
MHB 13-134-38
परुषाण्यपि चोक्ता या दृष्टा वा क्रूरचक्षुषा ।
सुप्रसन्नमुखी भर्तुर्या नारी सा पतिव्रता ॥ १३-१३४-३८॥
paruṣāṇyapi coktā yā dṛṣṭā vā krūracakṣuṣā |
suprasannamukhī bharturyā nārī sā pativratā || 13-134-38||
MHB 13-134-39
न चन्द्रसूर्यौ न तरुं पुंनाम्नो या निरीक्षते ।
भर्तृवर्जं वरारोहा सा भवेद्धर्मचारिणी ॥ १३-१३४-३९॥
na candrasūryau na taruṃ puṃnāmno yā nirīkṣate |
bhartṛvarjaṃ varārohā sā bhaveddharmacāriṇī || 13-134-39||
MHB 13-134-40
दरिद्रं व्याधितं दीनमध्वना परिकर्शितम् ।
पतिं पुत्रमिवोपास्ते सा नारी धर्मभागिनी ॥ १३-१३४-४०॥
daridraṃ vyādhitaṃ dīnamadhvanā parikarśitam |
patiṃ putramivopāste sā nārī dharmabhāginī || 13-134-40||
MHB 13-134-41
या नारी प्रयता दक्षा या नारी पुत्रिणी भवेत् ।
पतिप्रिया पतिप्राणा सा नारी धर्मभागिनी ॥ १३-१३४-४१॥
yā nārī prayatā dakṣā yā nārī putriṇī bhavet |
patipriyā patiprāṇā sā nārī dharmabhāginī || 13-134-41||
MHB 13-134-42
शुश्रूषां परिचर्यां च करोत्यविमनाः सदा ।
सुप्रतीता विनीता च सा नारी धर्मभागिनी ॥ १३-१३४-४२॥
śuśrūṣāṃ paricaryāṃ ca karotyavimanāḥ sadā |
supratītā vinītā ca sā nārī dharmabhāginī || 13-134-42||
MHB 13-134-43
न कामेषु न भोगेषु नैश्वर्ये न सुखे तथा ।
स्पृहा यस्या यथा पत्यौ सा नारी धर्मभागिनी ॥ १३-१३४-४३॥
na kāmeṣu na bhogeṣu naiśvarye na sukhe tathā |
spṛhā yasyā yathā patyau sā nārī dharmabhāginī || 13-134-43||
MHB 13-134-44
कल्योत्थानरता नित्यं गुरुशुश्रूषणे रता ।
सुसंमृष्टक्षया चैव गोशकृत्कृतलेपना ॥ १३-१३४-४४॥
kalyotthānaratā nityaṃ guruśuśrūṣaṇe ratā |
susaṃmṛṣṭakṣayā caiva gośakṛtkṛtalepanā || 13-134-44||
MHB 13-134-45
अग्निकार्यपरा नित्यं सदा पुष्पबलिप्रदा ।
देवतातिथिभृत्यानां निरुप्य पतिना सह ॥ १३-१३४-४५॥
agnikāryaparā nityaṃ sadā puṣpabalipradā |
devatātithibhṛtyānāṃ nirupya patinā saha || 13-134-45||
MHB 13-134-46
शेषान्नमुपभुञ्जाना यथान्यायं यथाविधि ।
तुष्टपुष्टजना नित्यं नारी धर्मेण युज्यते ॥ १३-१३४-४६॥
śeṣānnamupabhuñjānā yathānyāyaṃ yathāvidhi |
tuṣṭapuṣṭajanā nityaṃ nārī dharmeṇa yujyate || 13-134-46||
MHB 13-134-47
श्वश्रूश्वशुरयोः पादौ तोषयन्ती गुणान्विता ।
मातापितृपरा नित्यं या नारी सा तपोधना ॥ १३-१३४-४७॥
śvaśrūśvaśurayoḥ pādau toṣayantī guṇānvitā |
mātāpitṛparā nityaṃ yā nārī sā tapodhanā || 13-134-47||
MHB 13-134-48
ब्राह्मणान्दुर्बलानाथान्दीनान्धकृपणांस्तथा ।
बिभर्त्यन्नेन या नारी सा पतिव्रतभागिनी ॥ १३-१३४-४८॥
brāhmaṇāndurbalānāthāndīnāndhakṛpaṇāṃstathā |
bibhartyannena yā nārī sā pativratabhāginī || 13-134-48||
MHB 13-134-49
व्रतं चरति या नित्यं दुश्चरं लघुसत्त्वया ।
पतिचित्ता पतिहिता सा पतिव्रतभागिनी ॥ १३-१३४-४९॥
vrataṃ carati yā nityaṃ duścaraṃ laghusattvayā |
paticittā patihitā sā pativratabhāginī || 13-134-49||
MHB 13-134-50
पुण्यमेतत्तपश्चैव स्वर्गश्चैष सनातनः ।
या नारी भर्तृपरमा भवेद्भर्तृव्रता शिवा ॥ १३-१३४-५०॥
puṇyametattapaścaiva svargaścaiṣa sanātanaḥ |
yā nārī bhartṛparamā bhavedbhartṛvratā śivā || 13-134-50||
MHB 13-134-51
पतिर्हि देवो नारीणां पतिर्बन्धुः पतिर्गतिः ।
पत्या समा गतिर्नास्ति दैवतं वा यथा पतिः ॥ १३-१३४-५१॥
patirhi devo nārīṇāṃ patirbandhuḥ patirgatiḥ |
patyā samā gatirnāsti daivataṃ vā yathā patiḥ || 13-134-51||
MHB 13-134-52
पतिप्रसादः स्वर्गो वा तुल्यो नार्या न वा भवेत् ।
अहं स्वर्गं न हीच्छेयं त्वय्यप्रीते महेश्वर ॥ १३-१३४-५२॥
patiprasādaḥ svargo vā tulyo nāryā na vā bhavet |
ahaṃ svargaṃ na hīccheyaṃ tvayyaprīte maheśvara || 13-134-52||
MHB 13-134-53
यद्यकार्यमधर्मं वा यदि वा प्राणनाशनम् ।
पतिर्ब्रूयाद्दरिद्रो वा व्याधितो वा कथंचन ॥ १३-१३४-५३॥
yadyakāryamadharmaṃ vā yadi vā prāṇanāśanam |
patirbrūyāddaridro vā vyādhito vā kathaṃcana || 13-134-53||
MHB 13-134-54
आपन्नो रिपुसंस्थो वा ब्रह्मशापार्दितोऽपि वा ।
आपद्धर्माननुप्रेक्ष्य तत्कार्यमविशङ्कया ॥ १३-१३४-५४॥
āpanno ripusaṃstho vā brahmaśāpārdito'pi vā |
āpaddharmānanuprekṣya tatkāryamaviśaṅkayā || 13-134-54||
MHB 13-134-55
एष देव मया प्रोक्तः स्त्रीधर्मो वचनात्तव ।
या त्वेवंभाविनी नारी सा भवेद्धर्मभागिनी ॥ १३-१३४-५५॥
eṣa deva mayā proktaḥ strīdharmo vacanāttava |
yā tvevaṃbhāvinī nārī sā bhaveddharmabhāginī || 13-134-55||
MHB 13-134-56
भीष्म उवाच ।
इत्युक्तः स तु देवेशः प्रतिपूज्य गिरेः सुताम् ।
लोकान्विसर्जयामास सर्वैरनुचरैः सह ॥ १३-१३४-५६॥
bhīṣma uvāca |
ityuktaḥ sa tu deveśaḥ pratipūjya gireḥ sutām |
lokānvisarjayāmāsa sarvairanucaraiḥ saha || 13-134-56||
MHB 13-134-57
ततो ययुर्भूतगणाः सरितश्च यथागतम् ।
गन्धर्वाप्सरसश्चैव प्रणम्य शिरसा भवम् ॥ १३-१३४-५७॥
tato yayurbhūtagaṇāḥ saritaśca yathāgatam |
gandharvāpsarasaścaiva praṇamya śirasā bhavam || 13-134-57||
Adhyaya: 135/154 (142)
MHB 13-135-1
वैशंपायन उवाच ।
श्रुत्वा धर्मानशेषेण पावनानि च सर्वशः ।
युधिष्ठिरः शांतनवं पुनरेवाभ्यभाषत ॥ १३-१३५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śrutvā dharmānaśeṣeṇa pāvanāni ca sarvaśaḥ |
yudhiṣṭhiraḥ śāṃtanavaṃ punarevābhyabhāṣata || 13-135-1||
MHB 13-135-2
किमेकं दैवतं लोके किं वाप्येकं परायणम् ।
स्तुवन्तः कं कमर्चन्तः प्राप्नुयुर्मानवाः शुभम् ॥ १३-१३५-२॥
kimekaṃ daivataṃ loke kiṃ vāpyekaṃ parāyaṇam |
stuvantaḥ kaṃ kamarcantaḥ prāpnuyurmānavāḥ śubham || 13-135-2||
MHB 13-135-3
को धर्मः सर्वधर्माणां भवतः परमो मतः ।
किं जपन्मुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात् ॥ १३-१३५-३॥
ko dharmaḥ sarvadharmāṇāṃ bhavataḥ paramo mataḥ |
kiṃ japanmucyate janturjanmasaṃsārabandhanāt || 13-135-3||
MHB 13-135-4
भीष्म उवाच ।
जगत्प्रभुं देवदेवमनन्तं पुरुषोत्तमम् ।
स्तुवन्नामसहस्रेण पुरुषः सततोत्थितः ॥ १३-१३५-४॥
bhīṣma uvāca |
jagatprabhuṃ devadevamanantaṃ puruṣottamam |
stuvannāmasahasreṇa puruṣaḥ satatotthitaḥ || 13-135-4||
MHB 13-135-5
तमेव चार्चयन्नित्यं भक्त्या पुरुषमव्ययम् ।
ध्यायन्स्तुवन्नमस्यंश्च यजमानस्तमेव च ॥ १३-१३५-५॥
tameva cārcayannityaṃ bhaktyā puruṣamavyayam |
dhyāyanstuvannamasyaṃśca yajamānastameva ca || 13-135-5||
MHB 13-135-6
अनादिनिधनं विष्णुं सर्वलोकमहेश्वरम् ।
लोकाध्यक्षं स्तुवन्नित्यं सर्वदुःखातिगो भवेत् ॥ १३-१३५-६॥
anādinidhanaṃ viṣṇuṃ sarvalokamaheśvaram |
lokādhyakṣaṃ stuvannityaṃ sarvaduḥkhātigo bhavet || 13-135-6||
MHB 13-135-7
ब्रह्मण्यं सर्वधर्मज्ञं लोकानां कीर्तिवर्धनम् ।
लोकनाथं महद्भूतं सर्वभूतभवोद्भवम् ॥ १३-१३५-७॥
brahmaṇyaṃ sarvadharmajñaṃ lokānāṃ kīrtivardhanam |
lokanāthaṃ mahadbhūtaṃ sarvabhūtabhavodbhavam || 13-135-7||
MHB 13-135-8
एष मे सर्वधर्माणां धर्मोऽधिकतमो मतः ।
यद्भक्त्या पुण्डरीकाक्षं स्तवैरर्चेन्नरः सदा ॥ १३-१३५-८॥
eṣa me sarvadharmāṇāṃ dharmo'dhikatamo mataḥ |
yadbhaktyā puṇḍarīkākṣaṃ stavairarcennaraḥ sadā || 13-135-8||
MHB 13-135-9
परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः ।
परमं यो महद्ब्रह्म परमं यः परायणम् ॥ १३-१३५-९॥
paramaṃ yo mahattejaḥ paramaṃ yo mahattapaḥ |
paramaṃ yo mahadbrahma paramaṃ yaḥ parāyaṇam || 13-135-9||
MHB 13-135-10
पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम् ।
दैवतं देवतानां च भूतानां योऽव्ययः पिता ॥ १३-१३५-१०॥
pavitrāṇāṃ pavitraṃ yo maṅgalānāṃ ca maṅgalam |
daivataṃ devatānāṃ ca bhūtānāṃ yo'vyayaḥ pitā || 13-135-10||
MHB 13-135-11
यतः सर्वाणि भूतानि भवन्त्यादियुगागमे ।
यस्मिंश्च प्रलयं यान्ति पुनरेव युगक्षये ॥ १३-१३५-११॥
yataḥ sarvāṇi bhūtāni bhavantyādiyugāgame |
yasmiṃśca pralayaṃ yānti punareva yugakṣaye || 13-135-11||
MHB 13-135-12
तस्य लोकप्रधानस्य जगन्नाथस्य भूपते ।
विष्णोर्नामसहस्रं मे शृणु पापभयापहम् ॥ १३-१३५-१२॥
tasya lokapradhānasya jagannāthasya bhūpate |
viṣṇornāmasahasraṃ me śṛṇu pāpabhayāpaham || 13-135-12||
MHB 13-135-13
यानि नामानि गौणानि विख्यातानि महात्मनः ।
ऋषिभिः परिगीतानि तानि वक्ष्यामि भूतये ॥ १३-१३५-१३॥
yāni nāmāni gauṇāni vikhyātāni mahātmanaḥ |
ṛṣibhiḥ parigītāni tāni vakṣyāmi bhūtaye || 13-135-13||
MHB 13-135-14
विश्वं विष्णुर्वषट्कारो भूतभव्यभवत्प्रभुः ।
भूतकृद्भूतभृद्भावो भूतात्मा भूतभावनः ॥ १३-१३५-१४॥
viśvaṃ viṣṇurvaṣaṭkāro bhūtabhavyabhavatprabhuḥ |
bhūtakṛdbhūtabhṛdbhāvo bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ || 13-135-14||
MHB 13-135-15
पूतात्मा परमात्मा च मुक्तानां परमा गतिः ।
अव्ययः पुरुषः साक्षी क्षेत्रज्ञोऽक्षर एव च ॥ १३-१३५-१५॥
pūtātmā paramātmā ca muktānāṃ paramā gatiḥ |
avyayaḥ puruṣaḥ sākṣī kṣetrajño'kṣara eva ca || 13-135-15||
MHB 13-135-16
योगो योगविदां नेता प्रधानपुरुषेश्वरः ।
नारसिंहवपुः श्रीमान्केशवः पुरुषोत्तमः ॥ १३-१३५-१६॥
yogo yogavidāṃ netā pradhānapuruṣeśvaraḥ |
nārasiṃhavapuḥ śrīmānkeśavaḥ puruṣottamaḥ || 13-135-16||
MHB 13-135-17
सर्वः शर्वः शिवः स्थाणुर्भूतादिर्निधिरव्ययः ।
संभवो भावनो भर्ता प्रभवः प्रभुरीश्वरः ॥ १३-१३५-१७॥
sarvaḥ śarvaḥ śivaḥ sthāṇurbhūtādirnidhiravyayaḥ |
saṃbhavo bhāvano bhartā prabhavaḥ prabhurīśvaraḥ || 13-135-17||
MHB 13-135-18
स्वयंभूः शंभुरादित्यः पुष्कराक्षो महास्वनः ।
अनादिनिधनो धाता विधाता धातुरुत्तमः ॥ १३-१३५-१८॥
svayaṃbhūḥ śaṃbhurādityaḥ puṣkarākṣo mahāsvanaḥ |
anādinidhano dhātā vidhātā dhāturuttamaḥ || 13-135-18||
MHB 13-135-19
अप्रमेयो हृषीकेशः पद्मनाभोऽमरप्रभुः ।
विश्वकर्मा मनुस्त्वष्टा स्थविष्ठः स्थविरो ध्रुवः ॥ १३-१३५-१९॥
aprameyo hṛṣīkeśaḥ padmanābho'maraprabhuḥ |
viśvakarmā manustvaṣṭā sthaviṣṭhaḥ sthaviro dhruvaḥ || 13-135-19||
MHB 13-135-20
अग्राह्यः शाश्वतः कृष्णो लोहिताक्षः प्रतर्दनः ।
प्रभूतस्त्रिककुब्धाम पवित्रं मङ्गलं परम् ॥ १३-१३५-२०॥
agrāhyaḥ śāśvataḥ kṛṣṇo lohitākṣaḥ pratardanaḥ |
prabhūtastrikakubdhāma pavitraṃ maṅgalaṃ param || 13-135-20||
MHB 13-135-21
ईशानः प्राणदः प्राणो ज्येष्ठः श्रेष्ठः प्रजापतिः ।
हिरण्यगर्भो भूगर्भो माधवो मधुसूदनः ॥ १३-१३५-२१॥
īśānaḥ prāṇadaḥ prāṇo jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ prajāpatiḥ |
hiraṇyagarbho bhūgarbho mādhavo madhusūdanaḥ || 13-135-21||
MHB 13-135-22
ईश्वरो विक्रमी धन्वी मेधावी विक्रमः क्रमः ।
अनुत्तमो दुराधर्षः कृतज्ञः कृतिरात्मवान् ॥ १३-१३५-२२॥
īśvaro vikramī dhanvī medhāvī vikramaḥ kramaḥ |
anuttamo durādharṣaḥ kṛtajñaḥ kṛtirātmavān || 13-135-22||
MHB 13-135-23
सुरेशः शरणं शर्म विश्वरेताः प्रजाभवः ।
अहः संवत्सरो व्यालः प्रत्ययः सर्वदर्शनः ॥ १३-१३५-२३॥
sureśaḥ śaraṇaṃ śarma viśvaretāḥ prajābhavaḥ |
ahaḥ saṃvatsaro vyālaḥ pratyayaḥ sarvadarśanaḥ || 13-135-23||
MHB 13-135-24
अजः सर्वेश्वरः सिद्धः सिद्धिः सर्वादिरच्युतः ।
वृषाकपिरमेयात्मा सर्वयोगविनिःसृतः ॥ १३-१३५-२४॥
ajaḥ sarveśvaraḥ siddhaḥ siddhiḥ sarvādiracyutaḥ |
vṛṣākapirameyātmā sarvayogaviniḥsṛtaḥ || 13-135-24||
MHB 13-135-25
वसुर्वसुमनाः सत्यः समात्मा संमितः समः ।
अमोघः पुण्डरीकाक्षो वृषकर्मा वृषाकृतिः ॥ १३-१३५-२५॥
vasurvasumanāḥ satyaḥ samātmā saṃmitaḥ samaḥ |
amoghaḥ puṇḍarīkākṣo vṛṣakarmā vṛṣākṛtiḥ || 13-135-25||
MHB 13-135-26
रुद्रो बहुशिरा बभ्रुर्विश्वयोनिः शुचिश्रवाः ।
अमृतः शाश्वतः स्थाणुर्वरारोहो महातपाः ॥ १३-१३५-२६॥
rudro bahuśirā babhrurviśvayoniḥ śuciśravāḥ |
amṛtaḥ śāśvataḥ sthāṇurvarāroho mahātapāḥ || 13-135-26||
MHB 13-135-27
सर्वगः सर्वविद्भानुर्विष्वक्सेनो जनार्दनः ।
वेदो वेदविदव्यङ्गो वेदाङ्गो वेदवित्कविः ॥ १३-१३५-२७॥
sarvagaḥ sarvavidbhānurviṣvakseno janārdanaḥ |
vedo vedavidavyaṅgo vedāṅgo vedavitkaviḥ || 13-135-27||
MHB 13-135-28
लोकाध्यक्षः सुराध्यक्षो धर्माध्यक्षः कृताकृतः ।
चतुरात्मा चतुर्व्यूहश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः ॥ १३-१३५-२८॥
lokādhyakṣaḥ surādhyakṣo dharmādhyakṣaḥ kṛtākṛtaḥ |
caturātmā caturvyūhaścaturdaṃṣṭraścaturbhujaḥ || 13-135-28||
MHB 13-135-29
भ्राजिष्णुर्भोजनं भोक्ता सहिष्णुर्जगदादिजः ।
अनघो विजयो जेता विश्वयोनिः पुनर्वसुः ॥ १३-१३५-२९॥
bhrājiṣṇurbhojanaṃ bhoktā sahiṣṇurjagadādijaḥ |
anagho vijayo jetā viśvayoniḥ punarvasuḥ || 13-135-29||
MHB 13-135-30
उपेन्द्रो वामनः प्रांशुरमोघः शुचिरूर्जितः ।
अतीन्द्रः संग्रहः सर्गो धृतात्मा नियमो यमः ॥ १३-१३५-३०॥
upendro vāmanaḥ prāṃśuramoghaḥ śucirūrjitaḥ |
atīndraḥ saṃgrahaḥ sargo dhṛtātmā niyamo yamaḥ || 13-135-30||
MHB 13-135-31
वेद्यो वैद्यः सदायोगी वीरहा माधवो मधुः ।
अतीन्द्रियो महामायो महोत्साहो महाबलः ॥ १३-१३५-३१॥
vedyo vaidyaḥ sadāyogī vīrahā mādhavo madhuḥ |
atīndriyo mahāmāyo mahotsāho mahābalaḥ || 13-135-31||
MHB 13-135-32
महाबुद्धिर्महावीर्यो महाशक्तिर्महाद्युतिः ।
अनिर्देश्यवपुः श्रीमानमेयात्मा महाद्रिधृक् ॥ १३-१३५-३२॥
mahābuddhirmahāvīryo mahāśaktirmahādyutiḥ |
anirdeśyavapuḥ śrīmānameyātmā mahādridhṛk || 13-135-32||
MHB 13-135-33
महेष्वासो महीभर्ता श्रीनिवासः सतां गतिः ।
अनिरुद्धः सुरानन्दो गोविन्दो गोविदां पतिः ॥ १३-१३५-३३॥
maheṣvāso mahībhartā śrīnivāsaḥ satāṃ gatiḥ |
aniruddhaḥ surānando govindo govidāṃ patiḥ || 13-135-33||
MHB 13-135-34
मरीचिर्दमनो हंसः सुपर्णो भुजगोत्तमः ।
हिरण्यनाभः सुतपाः पद्मनाभः प्रजापतिः ॥ १३-१३५-३४॥
marīcirdamano haṃsaḥ suparṇo bhujagottamaḥ |
hiraṇyanābhaḥ sutapāḥ padmanābhaḥ prajāpatiḥ || 13-135-34||
MHB 13-135-35
अमृत्युः सर्वदृक्सिंहः संधाता संधिमान्स्थिरः ।
अजो दुर्मर्षणः शास्ता विश्रुतात्मा सुरारिहा ॥ १३-१३५-३५॥
amṛtyuḥ sarvadṛksiṃhaḥ saṃdhātā saṃdhimānsthiraḥ |
ajo durmarṣaṇaḥ śāstā viśrutātmā surārihā || 13-135-35||
MHB 13-135-36
गुरुर्गुरुतमो धाम सत्यः सत्यपराक्रमः ।
निमिषोऽनिमिषः स्रग्वी वाचस्पतिरुदारधीः ॥ १३-१३५-३६॥
gururgurutamo dhāma satyaḥ satyaparākramaḥ |
nimiṣo'nimiṣaḥ sragvī vācaspatirudāradhīḥ || 13-135-36||
MHB 13-135-37
अग्रणीर्ग्रामणीः श्रीमान्न्यायो नेता समीरणः ।
सहस्रमूर्धा विश्वात्मा सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥ १३-१३५-३७॥
agraṇīrgrāmaṇīḥ śrīmānnyāyo netā samīraṇaḥ |
sahasramūrdhā viśvātmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt || 13-135-37||
MHB 13-135-38
आवर्तनो निवृत्तात्मा संवृतः संप्रमर्दनः ।
अहः संवर्तको वह्निरनिलो धरणीधरः ॥ १३-१३५-३८॥
āvartano nivṛttātmā saṃvṛtaḥ saṃpramardanaḥ |
ahaḥ saṃvartako vahniranilo dharaṇīdharaḥ || 13-135-38||
MHB 13-135-39
सुप्रसादः प्रसन्नात्मा विश्वधृग्विश्वभुग्विभुः ।
सत्कर्ता सत्कृतः साधुर्जह्नुर्नारायणो नरः ॥ १३-१३५-३९॥
suprasādaḥ prasannātmā viśvadhṛgviśvabhugvibhuḥ |
satkartā satkṛtaḥ sādhurjahnurnārāyaṇo naraḥ || 13-135-39||
MHB 13-135-40
असंख्येयोऽप्रमेयात्मा विशिष्टः शिष्टकृच्छुचिः ।
सिद्धार्थः सिद्धसंकल्पः सिद्धिदः सिद्धिसाधनः ॥ १३-१३५-४०॥
asaṃkhyeyo'prameyātmā viśiṣṭaḥ śiṣṭakṛcchuciḥ |
siddhārthaḥ siddhasaṃkalpaḥ siddhidaḥ siddhisādhanaḥ || 13-135-40||
MHB 13-135-41
वृषाही वृषभो विष्णुर्वृषपर्वा वृषोदरः ।
वर्धनो वर्धमानश्च विविक्तः श्रुतिसागरः ॥ १३-१३५-४१॥
vṛṣāhī vṛṣabho viṣṇurvṛṣaparvā vṛṣodaraḥ |
vardhano vardhamānaśca viviktaḥ śrutisāgaraḥ || 13-135-41||
MHB 13-135-42
सुभुजो दुर्धरो वाग्मी महेन्द्रो वसुदो वसुः ।
नैकरूपो बृहद्रूपः शिपिविष्टः प्रकाशनः ॥ १३-१३५-४२॥
subhujo durdharo vāgmī mahendro vasudo vasuḥ |
naikarūpo bṛhadrūpaḥ śipiviṣṭaḥ prakāśanaḥ || 13-135-42||
MHB 13-135-43
ओजस्तेजो द्युतिधरः प्रकाशात्मा प्रतापनः ।
ऋद्धः स्पष्टाक्षरो मन्त्रश्चन्द्रांशुर्भास्करद्युतिः ॥ १३-१३५-४३॥
ojastejo dyutidharaḥ prakāśātmā pratāpanaḥ |
ṛddhaḥ spaṣṭākṣaro mantraścandrāṃśurbhāskaradyutiḥ || 13-135-43||
MHB 13-135-44
अमृतांशूद्भवो भानुः शशबिन्दुः सुरेश्वरः ।
औषधं जगतः सेतुः सत्यधर्मपराक्रमः ॥ १३-१३५-४४॥
amṛtāṃśūdbhavo bhānuḥ śaśabinduḥ sureśvaraḥ |
auṣadhaṃ jagataḥ setuḥ satyadharmaparākramaḥ || 13-135-44||
MHB 13-135-45
भूतभव्यभवन्नाथः पवनः पावनोऽनिलः ।
कामहा कामकृत्कान्तः कामः कामप्रदः प्रभुः ॥ १३-१३५-४५॥
bhūtabhavyabhavannāthaḥ pavanaḥ pāvano'nilaḥ |
kāmahā kāmakṛtkāntaḥ kāmaḥ kāmapradaḥ prabhuḥ || 13-135-45||
MHB 13-135-46
युगादिकृद्युगावर्तो नैकमायो महाशनः ।
अदृश्यो व्यक्तरूपश्च सहस्रजिदनन्तजित् ॥ १३-१३५-४६॥
yugādikṛdyugāvarto naikamāyo mahāśanaḥ |
adṛśyo vyaktarūpaśca sahasrajidanantajit || 13-135-46||
MHB 13-135-47
इष्टो विशिष्टः शिष्टेष्टः शिखण्डी नहुषो वृषः ।
क्रोधहा क्रोधकृत्कर्ता विश्वबाहुर्महीधरः ॥ १३-१३५-४७॥
iṣṭo viśiṣṭaḥ śiṣṭeṣṭaḥ śikhaṇḍī nahuṣo vṛṣaḥ |
krodhahā krodhakṛtkartā viśvabāhurmahīdharaḥ || 13-135-47||
MHB 13-135-48
अच्युतः प्रथितः प्राणः प्राणदो वासवानुजः ।
अपां निधिरधिष्ठानमप्रमत्तः प्रतिष्ठितः ॥ १३-१३५-४८॥
acyutaḥ prathitaḥ prāṇaḥ prāṇado vāsavānujaḥ |
apāṃ nidhiradhiṣṭhānamapramattaḥ pratiṣṭhitaḥ || 13-135-48||
MHB 13-135-49
स्कन्दः स्कन्दधरो धुर्यो वरदो वायुवाहनः ।
वासुदेवो बृहद्भानुरादिदेवः पुरंदरः ॥ १३-१३५-४९॥
skandaḥ skandadharo dhuryo varado vāyuvāhanaḥ |
vāsudevo bṛhadbhānurādidevaḥ puraṃdaraḥ || 13-135-49||
MHB 13-135-50
अशोकस्तारणस्तारः शूरः शौरिर्जनेश्वरः ।
अनुकूलः शतावर्तः पद्मी पद्मनिभेक्षणः ॥ १३-१३५-५०॥
aśokastāraṇastāraḥ śūraḥ śaurirjaneśvaraḥ |
anukūlaḥ śatāvartaḥ padmī padmanibhekṣaṇaḥ || 13-135-50||
MHB 13-135-51
पद्मनाभोऽरविन्दाक्षः पद्मगर्भः शरीरभृत् ।
महर्द्धिरृद्धो वृद्धात्मा महाक्षो गरुडध्वजः ॥ १३-१३५-५१॥
padmanābho'ravindākṣaḥ padmagarbhaḥ śarīrabhṛt |
maharddhirṛddho vṛddhātmā mahākṣo garuḍadhvajaḥ || 13-135-51||
MHB 13-135-52
अतुलः शरभो भीमः समयज्ञो हविर्हरिः ।
सर्वलक्षणलक्षण्यो लक्ष्मीवान्समितिंजयः ॥ १३-१३५-५२॥
atulaḥ śarabho bhīmaḥ samayajño havirhariḥ |
sarvalakṣaṇalakṣaṇyo lakṣmīvānsamitiṃjayaḥ || 13-135-52||
MHB 13-135-53
विक्षरो रोहितो मार्गो हेतुर्दामोदरः सहः ।
महीधरो महाभागो वेगवानमिताशनः ॥ १३-१३५-५३॥
vikṣaro rohito mārgo heturdāmodaraḥ sahaḥ |
mahīdharo mahābhāgo vegavānamitāśanaḥ || 13-135-53||
MHB 13-135-54
उद्भवः क्षोभणो देवः श्रीगर्भः परमेश्वरः ।
करणं कारणं कर्ता विकर्ता गहनो गुहः ॥ १३-१३५-५४॥
udbhavaḥ kṣobhaṇo devaḥ śrīgarbhaḥ parameśvaraḥ |
karaṇaṃ kāraṇaṃ kartā vikartā gahano guhaḥ || 13-135-54||
MHB 13-135-55
व्यवसायो व्यवस्थानः संस्थानः स्थानदो ध्रुवः ।
परर्द्धिः परमः स्पष्टस्तुष्टः पुष्टः शुभेक्षणः ॥ १३-१३५-५५॥
vyavasāyo vyavasthānaḥ saṃsthānaḥ sthānado dhruvaḥ |
pararddhiḥ paramaḥ spaṣṭastuṣṭaḥ puṣṭaḥ śubhekṣaṇaḥ || 13-135-55||
MHB 13-135-56
रामो विरामो विरतो मार्गो नेयो नयोऽनयः ।
वीरः शक्तिमतां श्रेष्ठो धर्मो धर्मविदुत्तमः ॥ १३-१३५-५६॥
rāmo virāmo virato mārgo neyo nayo'nayaḥ |
vīraḥ śaktimatāṃ śreṣṭho dharmo dharmaviduttamaḥ || 13-135-56||
MHB 13-135-57
वैकुण्ठः पुरुषः प्राणः प्राणदः प्रणवः पृथुः ।
हिरण्यगर्भः शत्रुघ्नो व्याप्तो वायुरधोक्षजः ॥ १३-१३५-५७॥
vaikuṇṭhaḥ puruṣaḥ prāṇaḥ prāṇadaḥ praṇavaḥ pṛthuḥ |
hiraṇyagarbhaḥ śatrughno vyāpto vāyuradhokṣajaḥ || 13-135-57||
MHB 13-135-58
ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी परिग्रहः ।
उग्रः संवत्सरो दक्षो विश्रामो विश्वदक्षिणः ॥ १३-१३५-५८॥
ṛtuḥ sudarśanaḥ kālaḥ parameṣṭhī parigrahaḥ |
ugraḥ saṃvatsaro dakṣo viśrāmo viśvadakṣiṇaḥ || 13-135-58||
MHB 13-135-59
विस्तारः स्थावरः स्थाणुः प्रमाणं बीजमव्ययम् ।
अर्थोऽनर्थो महाकोशो महाभोगो महाधनः ॥ १३-१३५-५९॥
vistāraḥ sthāvaraḥ sthāṇuḥ pramāṇaṃ bījamavyayam |
artho'nartho mahākośo mahābhogo mahādhanaḥ || 13-135-59||
MHB 13-135-60
अनिर्विण्णः स्थविष्ठो भूर्धर्मयूपो महामखः ।
नक्षत्रनेमिर्नक्षत्री क्षमः क्षामः समीहनः ॥ १३-१३५-६०॥
anirviṇṇaḥ sthaviṣṭho bhūrdharmayūpo mahāmakhaḥ |
nakṣatranemirnakṣatrī kṣamaḥ kṣāmaḥ samīhanaḥ || 13-135-60||
MHB 13-135-61
यज्ञ इज्यो महेज्यश्च क्रतुः सत्रं सतां गतिः ।
सर्वदर्शी विमुक्तात्मा सर्वज्ञो ज्ञानमुत्तमम् ॥ १३-१३५-६१॥
yajña ijyo mahejyaśca kratuḥ satraṃ satāṃ gatiḥ |
sarvadarśī vimuktātmā sarvajño jñānamuttamam || 13-135-61||
MHB 13-135-62
सुव्रतः सुमुखः सूक्ष्मः सुघोषः सुखदः सुहृत् ।
मनोहरो जितक्रोधो वीरबाहुर्विदारणः ॥ १३-१३५-६२॥
suvrataḥ sumukhaḥ sūkṣmaḥ sughoṣaḥ sukhadaḥ suhṛt |
manoharo jitakrodho vīrabāhurvidāraṇaḥ || 13-135-62||
MHB 13-135-63
स्वापनः स्ववशो व्यापी नैकात्मा नैककर्मकृत् ।
वत्सरो वत्सलो वत्सी रत्नगर्भो धनेश्वरः ॥ १३-१३५-६३॥
svāpanaḥ svavaśo vyāpī naikātmā naikakarmakṛt |
vatsaro vatsalo vatsī ratnagarbho dhaneśvaraḥ || 13-135-63||
MHB 13-135-64
धर्मगुब्धर्मकृद्धर्मी सदसत्क्षरमक्षरम् ।
अविज्ञाता सहस्रांशुर्विधाता कृतलक्षणः ॥ १३-१३५-६४॥
dharmagubdharmakṛddharmī sadasatkṣaramakṣaram |
avijñātā sahasrāṃśurvidhātā kṛtalakṣaṇaḥ || 13-135-64||
MHB 13-135-65
गभस्तिनेमिः सत्त्वस्थः सिंहो भूतमहेश्वरः ।
आदिदेवो महादेवो देवेशो देवभृद्गुरुः ॥ १३-१३५-६५॥
gabhastinemiḥ sattvasthaḥ siṃho bhūtamaheśvaraḥ |
ādidevo mahādevo deveśo devabhṛdguruḥ || 13-135-65||
MHB 13-135-66
उत्तरो गोपतिर्गोप्ता ज्ञानगम्यः पुरातनः ।
शरीरभूतभृद्भोक्ता कपीन्द्रो भूरिदक्षिणः ॥ १३-१३५-६६॥
uttaro gopatirgoptā jñānagamyaḥ purātanaḥ |
śarīrabhūtabhṛdbhoktā kapīndro bhūridakṣiṇaḥ || 13-135-66||
MHB 13-135-67
सोमपोऽमृतपः सोमः पुरुजित्पुरुसत्तमः ।
विनयो जयः सत्यसंधो दाशार्हः सात्वतां पतिः ॥ १३-१३५-६७॥
somapo'mṛtapaḥ somaḥ purujitpurusattamaḥ |
vinayo jayaḥ satyasaṃdho dāśārhaḥ sātvatāṃ patiḥ || 13-135-67||
MHB 13-135-68
जीवो विनयिता साक्षी मुकुन्दोऽमितविक्रमः ।
अम्भोनिधिरनन्तात्मा महोदधिशयोऽन्तकः ॥ १३-१३५-६८॥
jīvo vinayitā sākṣī mukundo'mitavikramaḥ |
ambhonidhiranantātmā mahodadhiśayo'ntakaḥ || 13-135-68||
MHB 13-135-69
अजो महार्हः स्वाभाव्यो जितामित्रः प्रमोदनः ।
आनन्दो नन्दनो नन्दः सत्यधर्मा त्रिविक्रमः ॥ १३-१३५-६९॥
ajo mahārhaḥ svābhāvyo jitāmitraḥ pramodanaḥ |
ānando nandano nandaḥ satyadharmā trivikramaḥ || 13-135-69||
MHB 13-135-70
महर्षिः कपिलाचार्यः कृतज्ञो मेदिनीपतिः ।
त्रिपदस्त्रिदशाध्यक्षो महाशृङ्गः कृतान्तकृत् ॥ १३-१३५-७०॥
maharṣiḥ kapilācāryaḥ kṛtajño medinīpatiḥ |
tripadastridaśādhyakṣo mahāśṛṅgaḥ kṛtāntakṛt || 13-135-70||
MHB 13-135-71
महावराहो गोविन्दः सुषेणः कनकाङ्गदी ।
गुह्यो गभीरो गहनो गुप्तश्चक्रगदाधरः ॥ १३-१३५-७१॥
mahāvarāho govindaḥ suṣeṇaḥ kanakāṅgadī |
guhyo gabhīro gahano guptaścakragadādharaḥ || 13-135-71||
MHB 13-135-72
वेधाः स्वाङ्गोऽजितः कृष्णो दृढः संकर्षणोऽच्युतः ।
वरुणो वारुणो वृक्षः पुष्कराक्षो महामनाः ॥ १३-१३५-७२॥
vedhāḥ svāṅgo'jitaḥ kṛṣṇo dṛḍhaḥ saṃkarṣaṇo'cyutaḥ |
varuṇo vāruṇo vṛkṣaḥ puṣkarākṣo mahāmanāḥ || 13-135-72||
MHB 13-135-73
भगवान्भगहा नन्दी वनमाली हलायुधः ।
आदित्यो ज्योतिरादित्यः सहिष्णुर्गतिसत्तमः ॥ १३-१३५-७३॥
bhagavānbhagahā nandī vanamālī halāyudhaḥ |
ādityo jyotirādityaḥ sahiṣṇurgatisattamaḥ || 13-135-73||
MHB 13-135-74
सुधन्वा खण्डपरशुर्दारुणो द्रविणप्रदः ।
दिवःस्पृक्सर्वदृग्व्यासो वाचस्पतिरयोनिजः ॥ १३-१३५-७४॥
sudhanvā khaṇḍaparaśurdāruṇo draviṇapradaḥ |
divaḥspṛksarvadṛgvyāso vācaspatirayonijaḥ || 13-135-74||
MHB 13-135-75
त्रिसामा सामगः साम निर्वाणं भेषजं भिषक् ।
संन्यासकृच्छमः शान्तो निष्ठा शान्तिः परायणम् ॥ १३-१३५-७५॥
trisāmā sāmagaḥ sāma nirvāṇaṃ bheṣajaṃ bhiṣak |
saṃnyāsakṛcchamaḥ śānto niṣṭhā śāntiḥ parāyaṇam || 13-135-75||
MHB 13-135-76
शुभाङ्गः शान्तिदः स्रष्टा कुमुदः कुवलेशयः ।
गोहितो गोपतिर्गोप्ता वृषभाक्षो वृषप्रियः ॥ १३-१३५-७६॥
śubhāṅgaḥ śāntidaḥ sraṣṭā kumudaḥ kuvaleśayaḥ |
gohito gopatirgoptā vṛṣabhākṣo vṛṣapriyaḥ || 13-135-76||
MHB 13-135-77
अनिवर्ती निवृत्तात्मा संक्षेप्ता क्षेमकृच्छिवः ।
श्रीवत्सवक्षाः श्रीवासः श्रीपतिः श्रीमतां वरः ॥ १३-१३५-७७॥
anivartī nivṛttātmā saṃkṣeptā kṣemakṛcchivaḥ |
śrīvatsavakṣāḥ śrīvāsaḥ śrīpatiḥ śrīmatāṃ varaḥ || 13-135-77||
MHB 13-135-78
श्रीदः श्रीशः श्रीनिवासः श्रीनिधिः श्रीविभावनः ।
श्रीधरः श्रीकरः श्रेयः श्रीमाँल्लोकत्रयाश्रयः ॥ १३-१३५-७८॥
śrīdaḥ śrīśaḥ śrīnivāsaḥ śrīnidhiḥ śrīvibhāvanaḥ |
śrīdharaḥ śrīkaraḥ śreyaḥ śrīmā~llokatrayāśrayaḥ || 13-135-78||
MHB 13-135-79
स्वक्षः स्वङ्गः शतानन्दो नन्दिर्ज्योतिर्गणेश्वरः ।
विजितात्मा विधेयात्मा सत्कीर्तिश्छिन्नसंशयः ॥ १३-१३५-७९॥
svakṣaḥ svaṅgaḥ śatānando nandirjyotirgaṇeśvaraḥ |
vijitātmā vidheyātmā satkīrtiśchinnasaṃśayaḥ || 13-135-79||
MHB 13-135-80
उदीर्णः सर्वतश्चक्षुरनीशः शाश्वतः स्थिरः ।
भूशयो भूषणो भूतिर्विशोकः शोकनाशनः ॥ १३-१३५-८०॥
udīrṇaḥ sarvataścakṣuranīśaḥ śāśvataḥ sthiraḥ |
bhūśayo bhūṣaṇo bhūtirviśokaḥ śokanāśanaḥ || 13-135-80||
MHB 13-135-81
अर्चिष्मानर्चितः कुम्भो विशुद्धात्मा विशोधनः ।
अनिरुद्धोऽप्रतिरथः प्रद्युम्नोऽमितविक्रमः ॥ १३-१३५-८१॥
arciṣmānarcitaḥ kumbho viśuddhātmā viśodhanaḥ |
aniruddho'pratirathaḥ pradyumno'mitavikramaḥ || 13-135-81||
MHB 13-135-82
कालनेमिनिहा वीरः शूरः शौरिर्जनेश्वरः ।
त्रिलोकात्मा त्रिलोकेशः केशवः केशिहा हरिः ॥ १३-१३५-८२॥
kālaneminihā vīraḥ śūraḥ śaurirjaneśvaraḥ |
trilokātmā trilokeśaḥ keśavaḥ keśihā hariḥ || 13-135-82||
MHB 13-135-83
कामदेवः कामपालः कामी कान्तः कृतागमः ।
अनिर्देश्यवपुर्विष्णुर्वीरोऽनन्तो धनंजयः ॥ १३-१३५-८३॥
kāmadevaḥ kāmapālaḥ kāmī kāntaḥ kṛtāgamaḥ |
anirdeśyavapurviṣṇurvīro'nanto dhanaṃjayaḥ || 13-135-83||
MHB 13-135-84
ब्रह्मण्यो ब्रह्मकृद्ब्रह्मा ब्रह्म ब्रह्मविवर्धनः ।
ब्रह्मविद्ब्राह्मणो ब्रह्मी ब्रह्मज्ञो ब्राह्मणप्रियः ॥ १३-१३५-८४॥
brahmaṇyo brahmakṛdbrahmā brahma brahmavivardhanaḥ |
brahmavidbrāhmaṇo brahmī brahmajño brāhmaṇapriyaḥ || 13-135-84||
MHB 13-135-85
महाक्रमो महाकर्मा महातेजा महोरगः ।
महाक्रतुर्महायज्वा महायज्ञो महाहविः ॥ १३-१३५-८५॥
mahākramo mahākarmā mahātejā mahoragaḥ |
mahākraturmahāyajvā mahāyajño mahāhaviḥ || 13-135-85||
MHB 13-135-86
स्तव्यः स्तवप्रियः स्तोत्रं स्तुतिः स्तोता रणप्रियः ।
पूर्णः पूरयिता पुण्यः पुण्यकीर्तिरनामयः ॥ १३-१३५-८६॥
stavyaḥ stavapriyaḥ stotraṃ stutiḥ stotā raṇapriyaḥ |
pūrṇaḥ pūrayitā puṇyaḥ puṇyakīrtiranāmayaḥ || 13-135-86||
MHB 13-135-87
मनोजवस्तीर्थकरो वसुरेता वसुप्रदः ।
वसुप्रदो वासुदेवो वसुर्वसुमना हविः ॥ १३-१३५-८७॥
manojavastīrthakaro vasuretā vasupradaḥ |
vasuprado vāsudevo vasurvasumanā haviḥ || 13-135-87||
MHB 13-135-88
सद्गतिः सत्कृतिः सत्ता सद्भूतिः सत्परायणः ।
शूरसेनो यदुश्रेष्ठः सन्निवासः सुयामुनः ॥ १३-१३५-८८॥
sadgatiḥ satkṛtiḥ sattā sadbhūtiḥ satparāyaṇaḥ |
śūraseno yaduśreṣṭhaḥ sannivāsaḥ suyāmunaḥ || 13-135-88||
MHB 13-135-89
भूतावासो वासुदेवो सर्वासुनिलयोऽनलः ।
दर्पहा दर्पदो दृप्तो दुर्धरोऽथापराजितः ॥ १३-१३५-८९॥
bhūtāvāso vāsudevo sarvāsunilayo'nalaḥ |
darpahā darpado dṛpto durdharo'thāparājitaḥ || 13-135-89||
MHB 13-135-90
विश्वमूर्तिर्महामूर्तिर्दीप्तमूर्तिरमूर्तिमान् ।
अनेकमूर्तिरव्यक्तः शतमूर्तिः शताननः ॥ १३-१३५-९०॥
viśvamūrtirmahāmūrtirdīptamūrtiramūrtimān |
anekamūrtiravyaktaḥ śatamūrtiḥ śatānanaḥ || 13-135-90||
MHB 13-135-91
एको नैकः सवः कः किं यत्तत्पदमनुत्तमम् ।
लोकबन्धुर्लोकनाथो माधवो भक्तवत्सलः ॥ १३-१३५-९१॥
eko naikaḥ savaḥ kaḥ kiṃ yattatpadamanuttamam |
lokabandhurlokanātho mādhavo bhaktavatsalaḥ || 13-135-91||
MHB 13-135-92
सुवर्णवर्णो हेमाङ्गो वराङ्गश्चन्दनाङ्गदी ।
वीरहा विषमः शून्यो घृताशीरचलश्चलः ॥ १३-१३५-९२॥
suvarṇavarṇo hemāṅgo varāṅgaścandanāṅgadī |
vīrahā viṣamaḥ śūnyo ghṛtāśīracalaścalaḥ || 13-135-92||
MHB 13-135-93
अमानी मानदो मान्यो लोकस्वामी त्रिलोकधृक् ।
सुमेधा मेधजो धन्यः सत्यमेधा धराधरः ॥ १३-१३५-९३॥
amānī mānado mānyo lokasvāmī trilokadhṛk |
sumedhā medhajo dhanyaḥ satyamedhā dharādharaḥ || 13-135-93||
MHB 13-135-94
तेजो वृषो द्युतिधरः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
प्रग्रहो निग्रहोऽव्यग्रो नैकशृङ्गो गदाग्रजः ॥ १३-१३५-९४॥
tejo vṛṣo dyutidharaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
pragraho nigraho'vyagro naikaśṛṅgo gadāgrajaḥ || 13-135-94||
MHB 13-135-95
चतुर्मूर्तिश्चतुर्बाहुश्चतुर्व्यूहश्चतुर्गतिः ।
चतुरात्मा चतुर्भावश्चतुर्वेदविदेकपात् ॥ १३-१३५-९५॥
caturmūrtiścaturbāhuścaturvyūhaścaturgatiḥ |
caturātmā caturbhāvaścaturvedavidekapāt || 13-135-95||
MHB 13-135-96
समावर्तो निवृत्तात्मा दुर्जयो दुरतिक्रमः ।
दुर्लभो दुर्गमो दुर्गो दुरावासो दुरारिहा ॥ १३-१३५-९६॥
samāvarto nivṛttātmā durjayo duratikramaḥ |
durlabho durgamo durgo durāvāso durārihā || 13-135-96||
MHB 13-135-97
शुभाङ्गो लोकसारङ्गः सुतन्तुस्तन्तुवर्धनः ।
इन्द्रकर्मा महाकर्मा कृतकर्मा कृतागमः ॥ १३-१३५-९७॥
śubhāṅgo lokasāraṅgaḥ sutantustantuvardhanaḥ |
indrakarmā mahākarmā kṛtakarmā kṛtāgamaḥ || 13-135-97||
MHB 13-135-98
उद्भवः सुन्दरः सुन्दो रत्ननाभः सुलोचनः ।
अर्को वाजसनः शृङ्गी जयन्तः सर्वविज्जयी ॥ १३-१३५-९८॥
udbhavaḥ sundaraḥ sundo ratnanābhaḥ sulocanaḥ |
arko vājasanaḥ śṛṅgī jayantaḥ sarvavijjayī || 13-135-98||
MHB 13-135-99
सुवर्णबिन्दुरक्षोभ्यः सर्ववागीश्वरेश्वरः ।
महाह्रदो महागर्तो महाभूतो महानिधिः ॥ १३-१३५-९९॥
suvarṇabindurakṣobhyaḥ sarvavāgīśvareśvaraḥ |
mahāhrado mahāgarto mahābhūto mahānidhiḥ || 13-135-99||
MHB 13-135-100
कुमुदः कुंदरः कुन्दः पर्जन्यः पवनोऽनिलः ।
अमृतांशोऽमृतवपुः सर्वज्ञः सर्वतोमुखः ॥ १३-१३५-१००॥
kumudaḥ kuṃdaraḥ kundaḥ parjanyaḥ pavano'nilaḥ |
amṛtāṃśo'mṛtavapuḥ sarvajñaḥ sarvatomukhaḥ || 13-135-100||
MHB 13-135-101
सुलभः सुव्रतः सिद्धः शत्रुजिच्छत्रुतापनः ।
न्यग्रोधोदुम्बरोऽश्वत्थश्चाणूरान्ध्रनिषूदनः ॥ १३-१३५-१०१॥
sulabhaḥ suvrataḥ siddhaḥ śatrujicchatrutāpanaḥ |
nyagrodhodumbaro'śvatthaścāṇūrāndhraniṣūdanaḥ || 13-135-101||
MHB 13-135-102
सहस्रार्चिः सप्तजिह्वः सप्तैधाः सप्तवाहनः ।
अमूर्तिरनघोऽचिन्त्यो भयकृद्भयनाशनः ॥ १३-१३५-१०२॥
sahasrārciḥ saptajihvaḥ saptaidhāḥ saptavāhanaḥ |
amūrtiranagho'cintyo bhayakṛdbhayanāśanaḥ || 13-135-102||
MHB 13-135-103
अणुर्बृहत्कृशः स्थूलो गुणभृन्निर्गुणो महान् ।
अधृतः स्वधृतः स्वास्यः प्राग्वंशो वंशवर्धनः ॥ १३-१३५-१०३॥
aṇurbṛhatkṛśaḥ sthūlo guṇabhṛnnirguṇo mahān |
adhṛtaḥ svadhṛtaḥ svāsyaḥ prāgvaṃśo vaṃśavardhanaḥ || 13-135-103||
MHB 13-135-104
भारभृत्कथितो योगी योगीशः सर्वकामदः ।
आश्रमः श्रमणः क्षामः सुपर्णो वायुवाहनः ॥ १३-१३५-१०४॥
bhārabhṛtkathito yogī yogīśaḥ sarvakāmadaḥ |
āśramaḥ śramaṇaḥ kṣāmaḥ suparṇo vāyuvāhanaḥ || 13-135-104||
MHB 13-135-105
धनुर्धरो धनुर्वेदो दण्डो दमयिता दमः ।
अपराजितः सर्वसहो नियन्ता नियमो यमः ॥ १३-१३५-१०५॥
dhanurdharo dhanurvedo daṇḍo damayitā damaḥ |
aparājitaḥ sarvasaho niyantā niyamo yamaḥ || 13-135-105||
MHB 13-135-106
सत्त्ववान्सात्त्विकः सत्यः सत्यधर्मपरायणः ।
अभिप्रायः प्रियार्होऽर्हः प्रियकृत्प्रीतिवर्धनः ॥ १३-१३५-१०६॥
sattvavānsāttvikaḥ satyaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ |
abhiprāyaḥ priyārho'rhaḥ priyakṛtprītivardhanaḥ || 13-135-106||
MHB 13-135-107
विहायसगतिर्ज्योतिः सुरुचिर्हुतभुग्विभुः ।
रविर्विरोचनः सूर्यः सविता रविलोचनः ॥ १३-१३५-१०७॥
vihāyasagatirjyotiḥ surucirhutabhugvibhuḥ |
ravirvirocanaḥ sūryaḥ savitā ravilocanaḥ || 13-135-107||
MHB 13-135-108
अनन्तो हुतभुग्भोक्ता सुखदो नैकदोऽग्रजः ।
अनिर्विण्णः सदामर्षी लोकाधिष्ठानमद्भुतम् ॥ १३-१३५-१०८॥
ananto hutabhugbhoktā sukhado naikado'grajaḥ |
anirviṇṇaḥ sadāmarṣī lokādhiṣṭhānamadbhutam || 13-135-108||
MHB 13-135-109
सनात्सनातनतमः कपिलः कपिरव्ययः ।
स्वस्तिदः स्वस्तिकृत्स्वस्ति स्वस्तिभुक्स्वस्तिदक्षिणः ॥ १३-१३५-१०९॥
sanātsanātanatamaḥ kapilaḥ kapiravyayaḥ |
svastidaḥ svastikṛtsvasti svastibhuksvastidakṣiṇaḥ || 13-135-109||
MHB 13-135-110
अरौद्रः कुण्डली चक्री विक्रम्यूर्जितशासनः ।
शब्दातिगः शब्दसहः शिशिरः शर्वरीकरः ॥ १३-१३५-११०॥
araudraḥ kuṇḍalī cakrī vikramyūrjitaśāsanaḥ |
śabdātigaḥ śabdasahaḥ śiśiraḥ śarvarīkaraḥ || 13-135-110||
MHB 13-135-111
अक्रूरः पेशलो दक्षो दक्षिणः क्षमिणां वरः ।
विद्वत्तमो वीतभयः पुण्यश्रवणकीर्तनः ॥ १३-१३५-१११॥
akrūraḥ peśalo dakṣo dakṣiṇaḥ kṣamiṇāṃ varaḥ |
vidvattamo vītabhayaḥ puṇyaśravaṇakīrtanaḥ || 13-135-111||
MHB 13-135-112
उत्तारणो दुष्कृतिहा पुण्यो दुःस्वप्ननाशनः ।
वीरहा रक्षणः सन्तो जीवनः पर्यवस्थितः ॥ १३-१३५-११२॥
uttāraṇo duṣkṛtihā puṇyo duḥsvapnanāśanaḥ |
vīrahā rakṣaṇaḥ santo jīvanaḥ paryavasthitaḥ || 13-135-112||
MHB 13-135-113
अनन्तरूपोऽनन्तश्रीर्जितमन्युर्भयापहः ।
चतुरस्रो गभीरात्मा विदिशो व्यादिशो दिशः ॥ १३-१३५-११३॥
anantarūpo'nantaśrīrjitamanyurbhayāpahaḥ |
caturasro gabhīrātmā vidiśo vyādiśo diśaḥ || 13-135-113||
MHB 13-135-114
अनादिर्भूर्भुवो लक्ष्मीः सुवीरो रुचिराङ्गदः ।
जननो जनजन्मादिर्भीमो भीमपराक्रमः ॥ १३-१३५-११४॥
anādirbhūrbhuvo lakṣmīḥ suvīro rucirāṅgadaḥ |
janano janajanmādirbhīmo bhīmaparākramaḥ || 13-135-114||
MHB 13-135-115
आधारनिलयो धाता पुष्पहासः प्रजागरः ।
ऊर्ध्वगः सत्पथाचारः प्राणदः प्रणवः पणः ॥ १३-१३५-११५॥
ādhāranilayo dhātā puṣpahāsaḥ prajāgaraḥ |
ūrdhvagaḥ satpathācāraḥ prāṇadaḥ praṇavaḥ paṇaḥ || 13-135-115||
MHB 13-135-116
प्रमाणं प्राणनिलयः प्राणकृत्प्राणजीवनः ।
तत्त्वं तत्त्वविदेकात्मा जन्ममृत्युजरातिगः ॥ १३-१३५-११६॥
pramāṇaṃ prāṇanilayaḥ prāṇakṛtprāṇajīvanaḥ |
tattvaṃ tattvavidekātmā janmamṛtyujarātigaḥ || 13-135-116||
MHB 13-135-117
भूर्भुवः स्वस्तरुस्तारः सविता प्रपितामहः ।
यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा यज्ञाङ्गो यज्ञवाहनः ॥ १३-१३५-११७॥
bhūrbhuvaḥ svastarustāraḥ savitā prapitāmahaḥ |
yajño yajñapatiryajvā yajñāṅgo yajñavāhanaḥ || 13-135-117||
MHB 13-135-118
यज्ञभृद्यज्ञकृद्यज्ञी यज्ञभुग्यज्ञसाधनः ।
यज्ञान्तकृद्यज्ञगुह्यमन्नमन्नाद एव च ॥ १३-१३५-११८॥
yajñabhṛdyajñakṛdyajñī yajñabhugyajñasādhanaḥ |
yajñāntakṛdyajñaguhyamannamannāda eva ca || 13-135-118||
MHB 13-135-119
आत्मयोनिः स्वयंजातो वैखानः सामगायनः ।
देवकीनन्दनः स्रष्टा क्षितीशः पापनाशनः ॥ १३-१३५-११९॥
ātmayoniḥ svayaṃjāto vaikhānaḥ sāmagāyanaḥ |
devakīnandanaḥ sraṣṭā kṣitīśaḥ pāpanāśanaḥ || 13-135-119||
MHB 13-135-120
शङ्खभृन्नन्दकी चक्री शार्ङ्गधन्वा गदाधरः ।
रथाङ्गपाणिरक्षोभ्यः सर्वप्रहरणायुधः ॥ १३-१३५-१२०॥
śaṅkhabhṛnnandakī cakrī śārṅgadhanvā gadādharaḥ |
rathāṅgapāṇirakṣobhyaḥ sarvapraharaṇāyudhaḥ || 13-135-120||
MHB 13-135-121
इतीदं कीर्तनीयस्य केशवस्य महात्मनः ।
नाम्नां सहस्रं दिव्यानामशेषेण प्रकीर्तितम् ॥ १३-१३५-१२१॥
itīdaṃ kīrtanīyasya keśavasya mahātmanaḥ |
nāmnāṃ sahasraṃ divyānāmaśeṣeṇa prakīrtitam || 13-135-121||
MHB 13-135-122
य इदं शृणुयान्नित्यं यश्चापि परिकीर्तयेत् ।
नाशुभं प्राप्नुयात्किंचित्सोऽमुत्रेह च मानवः ॥ १३-१३५-१२२॥
ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ yaścāpi parikīrtayet |
nāśubhaṃ prāpnuyātkiṃcitso'mutreha ca mānavaḥ || 13-135-122||
MHB 13-135-123
वेदान्तगो ब्राह्मणः स्यात्क्षत्रियो विजयी भवेत् ।
वैश्यो धनसमृद्धः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात् ॥ १३-१३५-१२३॥
vedāntago brāhmaṇaḥ syātkṣatriyo vijayī bhavet |
vaiśyo dhanasamṛddhaḥ syācchūdraḥ sukhamavāpnuyāt || 13-135-123||
MHB 13-135-124
धर्मार्थी प्राप्नुयाद्धर्ममर्थार्थी चार्थमाप्नुयात् ।
कामानवाप्नुयात्कामी प्रजार्थी चाप्नुयात्प्रजाः ॥ १३-१३५-१२४॥
dharmārthī prāpnuyāddharmamarthārthī cārthamāpnuyāt |
kāmānavāpnuyātkāmī prajārthī cāpnuyātprajāḥ || 13-135-124||
MHB 13-135-125
भक्तिमान्यः सदोत्थाय शुचिस्तद्गतमानसः ।
सहस्रं वासुदेवस्य नाम्नामेतत्प्रकीर्तयेत् ॥ १३-१३५-१२५॥
bhaktimānyaḥ sadotthāya śucistadgatamānasaḥ |
sahasraṃ vāsudevasya nāmnāmetatprakīrtayet || 13-135-125||
MHB 13-135-126
यशः प्राप्नोति विपुलं ज्ञातिप्राधान्यमेव च ।
अचलां श्रियमाप्नोति श्रेयश्चाप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १३-१३५-१२६॥
yaśaḥ prāpnoti vipulaṃ jñātiprādhānyameva ca |
acalāṃ śriyamāpnoti śreyaścāpnotyanuttamam || 13-135-126||
MHB 13-135-127
न भयं क्वचिदाप्नोति वीर्यं तेजश्च विन्दति ।
भवत्यरोगो द्युतिमान्बलरूपगुणान्वितः ॥ १३-१३५-१२७॥
na bhayaṃ kvacidāpnoti vīryaṃ tejaśca vindati |
bhavatyarogo dyutimānbalarūpaguṇānvitaḥ || 13-135-127||
MHB 13-135-128
रोगार्तो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् ।
भयान्मुच्येत भीतश्च मुच्येतापन्न आपदः ॥ १३-१३५-१२८॥
rogārto mucyate rogādbaddho mucyeta bandhanāt |
bhayānmucyeta bhītaśca mucyetāpanna āpadaḥ || 13-135-128||
MHB 13-135-129
दुर्गाण्यतितरत्याशु पुरुषः पुरुषोत्तमम् ।
स्तुवन्नामसहस्रेण नित्यं भक्तिसमन्वितः ॥ १३-१३५-१२९॥
durgāṇyatitaratyāśu puruṣaḥ puruṣottamam |
stuvannāmasahasreṇa nityaṃ bhaktisamanvitaḥ || 13-135-129||
MHB 13-135-130
वासुदेवाश्रयो मर्त्यो वासुदेवपरायणः ।
सर्वपापविशुद्धात्मा याति ब्रह्म सनातनम् ॥ १३-१३५-१३०॥
vāsudevāśrayo martyo vāsudevaparāyaṇaḥ |
sarvapāpaviśuddhātmā yāti brahma sanātanam || 13-135-130||
MHB 13-135-131
न वासुदेवभक्तानामशुभं विद्यते क्वचित् ।
जन्ममृत्युजराव्याधिभयं वाप्युपजायते ॥ १३-१३५-१३१॥
na vāsudevabhaktānāmaśubhaṃ vidyate kvacit |
janmamṛtyujarāvyādhibhayaṃ vāpyupajāyate || 13-135-131||
MHB 13-135-132
इमं स्तवमधीयानः श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ।
युज्येतात्मसुखक्षान्तिश्रीधृतिस्मृतिकीर्तिभिः ॥ १३-१३५-१३२॥
imaṃ stavamadhīyānaḥ śraddhābhaktisamanvitaḥ |
yujyetātmasukhakṣāntiśrīdhṛtismṛtikīrtibhiḥ || 13-135-132||
MHB 13-135-133
न क्रोधो न च मात्सर्यं न लोभो नाशुभा मतिः ।
भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां पुरुषोत्तमे ॥ १३-१३५-१३३॥
na krodho na ca mātsaryaṃ na lobho nāśubhā matiḥ |
bhavanti kṛtapuṇyānāṃ bhaktānāṃ puruṣottame || 13-135-133||
MHB 13-135-134
द्यौः सचन्द्रार्कनक्षत्रा खं दिशो भूर्महोदधिः ।
वासुदेवस्य वीर्येण विधृतानि महात्मनः ॥ १३-१३५-१३४॥
dyauḥ sacandrārkanakṣatrā khaṃ diśo bhūrmahodadhiḥ |
vāsudevasya vīryeṇa vidhṛtāni mahātmanaḥ || 13-135-134||
MHB 13-135-135
ससुरासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् ।
जगद्वशे वर्ततेदं कृष्णस्य सचराचरम् ॥ १३-१३५-१३५॥
sasurāsuragandharvaṃ sayakṣoragarākṣasam |
jagadvaśe vartatedaṃ kṛṣṇasya sacarācaram || 13-135-135||
MHB 13-135-136
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः सत्त्वं तेजो बलं धृतिः ।
वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्रं क्षेत्रज्ञ एव च ॥ १३-१३५-१३६॥
indriyāṇi mano buddhiḥ sattvaṃ tejo balaṃ dhṛtiḥ |
vāsudevātmakānyāhuḥ kṣetraṃ kṣetrajña eva ca || 13-135-136||
MHB 13-135-137
सर्वागमानामाचारः प्रथमं परिकल्प्यते ।
आचारप्रभवो धर्मो धर्मस्य प्रभुरच्युतः ॥ १३-१३५-१३७॥
sarvāgamānāmācāraḥ prathamaṃ parikalpyate |
ācāraprabhavo dharmo dharmasya prabhuracyutaḥ || 13-135-137||
MHB 13-135-138
ऋषयः पितरो देवा महाभूतानि धातवः ।
जङ्गमाजङ्गमं चेदं जगन्नारायणोद्भवम् ॥ १३-१३५-१३८॥
ṛṣayaḥ pitaro devā mahābhūtāni dhātavaḥ |
jaṅgamājaṅgamaṃ cedaṃ jagannārāyaṇodbhavam || 13-135-138||
MHB 13-135-139
योगो ज्ञानं तथा सांख्यं विद्याः शिल्पानि कर्म च ।
वेदाः शास्त्राणि विज्ञानमेतत्सर्वं जनार्दनात् ॥ १३-१३५-१३९॥
yogo jñānaṃ tathā sāṃkhyaṃ vidyāḥ śilpāni karma ca |
vedāḥ śāstrāṇi vijñānametatsarvaṃ janārdanāt || 13-135-139||
MHB 13-135-140
एको विष्णुर्महद्भूतं पृथग्भूतान्यनेकशः ।
त्रीँल्लोकान्व्याप्य भूतात्मा भुङ्क्ते विश्वभुगव्ययः ॥ १३-१३५-१४०॥
eko viṣṇurmahadbhūtaṃ pṛthagbhūtānyanekaśaḥ |
trī~llokānvyāpya bhūtātmā bhuṅkte viśvabhugavyayaḥ || 13-135-140||
MHB 13-135-141
इमं स्तवं भगवतो विष्णोर्व्यासेन कीर्तितम् ।
पठेद्य इच्छेत्पुरुषः श्रेयः प्राप्तुं सुखानि च ॥ १३-१३५-१४१॥
imaṃ stavaṃ bhagavato viṣṇorvyāsena kīrtitam |
paṭhedya icchetpuruṣaḥ śreyaḥ prāptuṃ sukhāni ca || 13-135-141||
MHB 13-135-142
विश्वेश्वरमजं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ।
भजन्ति ये पुष्कराक्षं न ते यान्ति पराभवम् ॥ १३-१३५-१४२॥
viśveśvaramajaṃ devaṃ jagataḥ prabhavāpyayam |
bhajanti ye puṣkarākṣaṃ na te yānti parābhavam || 13-135-142||
Adhyaya: 136/154 (23)
MHB 13-136-1
युधिष्ठिर उवाच ।
के पूज्याः के नमस्कार्याः कथं वर्तेत केषु च ।
किमाचारः कीदृशेषु पितामह न रिष्यते ॥ १३-१३६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ke pūjyāḥ ke namaskāryāḥ kathaṃ varteta keṣu ca |
kimācāraḥ kīdṛśeṣu pitāmaha na riṣyate || 13-136-1||
MHB 13-136-2
भीष्म उवाच ।
ब्राह्मणानां परिभवः सादयेदपि देवताः ।
ब्राह्मणानां नमस्कर्ता युधिष्ठिर न रिष्यते ॥ १३-१३६-२॥
bhīṣma uvāca |
brāhmaṇānāṃ paribhavaḥ sādayedapi devatāḥ |
brāhmaṇānāṃ namaskartā yudhiṣṭhira na riṣyate || 13-136-2||
MHB 13-136-3
ते पूज्यास्ते नमस्कार्या वर्तेथास्तेषु पुत्रवत् ।
ते हि लोकानिमान्सर्वान्धारयन्ति मनीषिणः ॥ १३-१३६-३॥
te pūjyāste namaskāryā vartethāsteṣu putravat |
te hi lokānimānsarvāndhārayanti manīṣiṇaḥ || 13-136-3||
MHB 13-136-4
ब्राह्मणाः सर्वलोकानां महान्तो धर्मसेतवः ।
धनत्यागाभिरामाश्च वाक्संयमरताश्च ये ॥ १३-१३६-४॥
brāhmaṇāḥ sarvalokānāṃ mahānto dharmasetavaḥ |
dhanatyāgābhirāmāśca vāksaṃyamaratāśca ye || 13-136-4||
MHB 13-136-5
रमणीयाश्च भूतानां निधानं च धृतव्रताः ।
प्रणेतारश्च लोकानां शास्त्राणां च यशस्विनः ॥ १३-१३६-५॥
ramaṇīyāśca bhūtānāṃ nidhānaṃ ca dhṛtavratāḥ |
praṇetāraśca lokānāṃ śāstrāṇāṃ ca yaśasvinaḥ || 13-136-5||
MHB 13-136-6
तपो येषां धनं नित्यं वाक्चैव विपुलं बलम् ।
प्रभवश्चापि धर्माणां धर्मज्ञाः सूक्ष्मदर्शिनः ॥ १३-१३६-६॥
tapo yeṣāṃ dhanaṃ nityaṃ vākcaiva vipulaṃ balam |
prabhavaścāpi dharmāṇāṃ dharmajñāḥ sūkṣmadarśinaḥ || 13-136-6||
MHB 13-136-7
धर्मकामाः स्थिता धर्मे सुकृतैर्धर्मसेतवः ।
यानुपाश्रित्य जीवन्ति प्रजाः सर्वाश्चतुर्विधाः ॥ १३-१३६-७॥
dharmakāmāḥ sthitā dharme sukṛtairdharmasetavaḥ |
yānupāśritya jīvanti prajāḥ sarvāścaturvidhāḥ || 13-136-7||
MHB 13-136-8
पन्थानः सर्वनेतारो यज्ञवाहाः सनातनाः ।
पितृपैतामहीं गुर्वीमुद्वहन्ति धुरं सदा ॥ १३-१३६-८॥
panthānaḥ sarvanetāro yajñavāhāḥ sanātanāḥ |
pitṛpaitāmahīṃ gurvīmudvahanti dhuraṃ sadā || 13-136-8||
MHB 13-136-9
धुरि ये नावसीदन्ति विषमे सद्गवा इव ।
पितृदेवातिथिमुखा हव्यकव्याग्रभोजिनः ॥ १३-१३६-९॥
dhuri ye nāvasīdanti viṣame sadgavā iva |
pitṛdevātithimukhā havyakavyāgrabhojinaḥ || 13-136-9||
MHB 13-136-10
भोजनादेव ये लोकांस्त्रायन्ते महतो भयात् ।
दीपाः सर्वस्य लोकस्य चक्षुश्चक्षुष्मतामपि ॥ १३-१३६-१०॥
bhojanādeva ye lokāṃstrāyante mahato bhayāt |
dīpāḥ sarvasya lokasya cakṣuścakṣuṣmatāmapi || 13-136-10||
MHB 13-136-11
सर्वशिल्पादिनिधयो निपुणाः सूक्ष्मदर्शिनः ।
गतिज्ञाः सर्वभूतानामध्यात्मगतिचिन्तकाः ॥ १३-१३६-११॥
sarvaśilpādinidhayo nipuṇāḥ sūkṣmadarśinaḥ |
gatijñāḥ sarvabhūtānāmadhyātmagaticintakāḥ || 13-136-11||
MHB 13-136-12
आदिमध्यावसानानां ज्ञातारश्छिन्नसंशयाः ।
परावरविशेषज्ञा गन्तारः परमां गतिम् ॥ १३-१३६-१२॥
ādimadhyāvasānānāṃ jñātāraśchinnasaṃśayāḥ |
parāvaraviśeṣajñā gantāraḥ paramāṃ gatim || 13-136-12||
MHB 13-136-13
विमुक्ता धुतपाप्मानो निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः ।
मानार्हा मानिता नित्यं ज्ञानविद्भिर्महात्मभिः ॥ १३-१३६-१३॥
vimuktā dhutapāpmāno nirdvaṃdvā niṣparigrahāḥ |
mānārhā mānitā nityaṃ jñānavidbhirmahātmabhiḥ || 13-136-13||
MHB 13-136-14
चन्दने मलपङ्के च भोजनेऽभोजने समाः ।
समं येषां दुकूलं च शाणक्षौमाजिनानि च ॥ १३-१३६-१४॥
candane malapaṅke ca bhojane'bhojane samāḥ |
samaṃ yeṣāṃ dukūlaṃ ca śāṇakṣaumājināni ca || 13-136-14||
MHB 13-136-15
तिष्ठेयुरप्यभुञ्जाना बहूनि दिवसान्यपि ।
शोषयेयुश्च गात्राणि स्वाध्यायैः संयतेन्द्रियाः ॥ १३-१३६-१५॥
tiṣṭheyurapyabhuñjānā bahūni divasānyapi |
śoṣayeyuśca gātrāṇi svādhyāyaiḥ saṃyatendriyāḥ || 13-136-15||
MHB 13-136-16
अदैवं दैवतं कुर्युर्दैवतं चाप्यदैवतम् ।
लोकानन्यान्सृजेयुश्च लोकपालांश्च कोपिताः ॥ १३-१३६-१६॥
adaivaṃ daivataṃ kuryurdaivataṃ cāpyadaivatam |
lokānanyānsṛjeyuśca lokapālāṃśca kopitāḥ || 13-136-16||
MHB 13-136-17
अपेयः सागरो येषामभिशापान्महात्मनाम् ।
येषां कोपाग्निरद्यापि दण्डके नोपशाम्यति ॥ १३-१३६-१७॥
apeyaḥ sāgaro yeṣāmabhiśāpānmahātmanām |
yeṣāṃ kopāgniradyāpi daṇḍake nopaśāmyati || 13-136-17||
MHB 13-136-18
देवानामपि ये देवाः कारणं कारणस्य च ।
प्रमाणस्य प्रमाणं च कस्तानभिभवेद्बुधः ॥ १३-१३६-१८॥
devānāmapi ye devāḥ kāraṇaṃ kāraṇasya ca |
pramāṇasya pramāṇaṃ ca kastānabhibhavedbudhaḥ || 13-136-18||
MHB 13-136-19
येषां वृद्धश्च बालश्च सर्वः संमानमर्हति ।
तपोविद्याविशेषात्तु मानयन्ति परस्परम् ॥ १३-१३६-१९॥
yeṣāṃ vṛddhaśca bālaśca sarvaḥ saṃmānamarhati |
tapovidyāviśeṣāttu mānayanti parasparam || 13-136-19||
MHB 13-136-20
अविद्वान्ब्राह्मणो देवः पात्रं वै पावनं महत् ।
विद्वान्भूयस्तरो देवः पूर्णसागरसंनिभः ॥ १३-१३६-२०॥
avidvānbrāhmaṇo devaḥ pātraṃ vai pāvanaṃ mahat |
vidvānbhūyastaro devaḥ pūrṇasāgarasaṃnibhaḥ || 13-136-20||
MHB 13-136-21
अविद्वांश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणो दैवतं महत् ।
प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाग्निर्दैवतं महत् ॥ १३-१३६-२१॥
avidvāṃścaiva vidvāṃśca brāhmaṇo daivataṃ mahat |
praṇītaścāpraṇītaśca yathāgnirdaivataṃ mahat || 13-136-21||
MHB 13-136-22
श्मशाने ह्यपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति ।
हविर्यज्ञेषु च वहन्भूय एवाभिशोभते ॥ १३-१३६-२२॥
śmaśāne hyapi tejasvī pāvako naiva duṣyati |
haviryajñeṣu ca vahanbhūya evābhiśobhate || 13-136-22||
MHB 13-136-23
एवं यद्यप्यनिष्टेषु वर्तते सर्वकर्मसु ।
सर्वथा ब्राह्मणो मान्यो दैवतं विद्धि तत्परम् ॥ १३-१३६-२३॥
evaṃ yadyapyaniṣṭeṣu vartate sarvakarmasu |
sarvathā brāhmaṇo mānyo daivataṃ viddhi tatparam || 13-136-23||
Adhyaya: 137/154 (26)
MHB 13-137-1
युधिष्ठिर उवाच ।
कां तु ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं दृष्ट्वा जनाधिप ।
कं वा कर्मोदयं मत्वा तानर्चसि महामते ॥ १३-१३७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kāṃ tu brāhmaṇapūjāyāṃ vyuṣṭiṃ dṛṣṭvā janādhipa |
kaṃ vā karmodayaṃ matvā tānarcasi mahāmate || 13-137-1||
MHB 13-137-2
भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
पवनस्य च संवादमर्जुनस्य च भारत ॥ १३-१३७-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
pavanasya ca saṃvādamarjunasya ca bhārata || 13-137-2||
MHB 13-137-3
सहस्रभुजभृच्छ्रीमान्कार्तवीर्योऽभवत्प्रभुः ।
अस्य लोकस्य सर्वस्य माहिष्मत्यां महाबलः ॥ १३-१३७-३॥
sahasrabhujabhṛcchrīmānkārtavīryo'bhavatprabhuḥ |
asya lokasya sarvasya māhiṣmatyāṃ mahābalaḥ || 13-137-3||
MHB 13-137-4
स तु रत्नाकरवतीं सद्वीपां सागराम्बराम् ।
शशास सर्वां पृथिवीं हैहयः सत्यविक्रमः ॥ १३-१३७-४॥
sa tu ratnākaravatīṃ sadvīpāṃ sāgarāmbarām |
śaśāsa sarvāṃ pṛthivīṃ haihayaḥ satyavikramaḥ || 13-137-4||
MHB 13-137-5
स्ववित्तं तेन दत्तं तु दत्तात्रेयाय कारणे ।
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य विनयं श्रुतमेव च ॥ १३-१३७-५॥
svavittaṃ tena dattaṃ tu dattātreyāya kāraṇe |
kṣatradharmaṃ puraskṛtya vinayaṃ śrutameva ca || 13-137-5||
MHB 13-137-6
आराधयामास च तं कृतवीर्यात्मजो मुनिम् ।
न्यमन्त्रयत संहृष्टः स द्विजश्च वरैस्त्रिभिः ॥ १३-१३७-६॥
ārādhayāmāsa ca taṃ kṛtavīryātmajo munim |
nyamantrayata saṃhṛṣṭaḥ sa dvijaśca varaistribhiḥ || 13-137-6||
MHB 13-137-7
स वरैश्छन्दितस्तेन नृपो वचनमब्रवीत् ।
सहस्रबाहुर्भूयां वै चमूमध्ये गृहेऽन्यथा ॥ १३-१३७-७॥
sa varaiśchanditastena nṛpo vacanamabravīt |
sahasrabāhurbhūyāṃ vai camūmadhye gṛhe'nyathā || 13-137-7||
MHB 13-137-8
मम बाहुसहस्रं तु पश्यन्तां सैनिका रणे ।
विक्रमेण महीं कृत्स्नां जयेयं विपुलव्रत ।
तां च धर्मेण संप्राप्य पालयेयमतन्द्रितः ॥ १३-१३७-८॥
mama bāhusahasraṃ tu paśyantāṃ sainikā raṇe |
vikrameṇa mahīṃ kṛtsnāṃ jayeyaṃ vipulavrata |
tāṃ ca dharmeṇa saṃprāpya pālayeyamatandritaḥ || 13-137-8||
MHB 13-137-9
चतुर्थं तु वरं याचे त्वामहं द्विजसत्तम ।
तं ममानुग्रहकृते दातुमर्हस्यनिन्दित ।
अनुशासन्तु मां सन्तो मिथ्यावृत्तं तदाश्रयम् ॥ १३-१३७-९॥
caturthaṃ tu varaṃ yāce tvāmahaṃ dvijasattama |
taṃ mamānugrahakṛte dātumarhasyanindita |
anuśāsantu māṃ santo mithyāvṛttaṃ tadāśrayam || 13-137-9||
MHB 13-137-10
इत्युक्तः स द्विजः प्राह तथास्त्विति नराधिपम् ।
एवं समभवंस्तस्य वरास्ते दीप्ततेजसः ॥ १३-१३७-१०॥
ityuktaḥ sa dvijaḥ prāha tathāstviti narādhipam |
evaṃ samabhavaṃstasya varāste dīptatejasaḥ || 13-137-10||
MHB 13-137-11
ततः स रथमास्थाय ज्वलनार्कसमद्युतिः ।
अब्रवीद्वीर्यसंमोहात्को न्वस्ति सदृशो मया ।
वीर्यधैर्ययशःशौचैर्विक्रमेणौजसापि वा ॥ १३-१३७-११॥
tataḥ sa rathamāsthāya jvalanārkasamadyutiḥ |
abravīdvīryasaṃmohātko nvasti sadṛśo mayā |
vīryadhairyayaśaḥśaucairvikrameṇaujasāpi vā || 13-137-11||
MHB 13-137-12
तद्वाक्यान्ते चान्तरिक्षे वागुवाचाशरीरिणी ।
न त्वं मूढ विजानीषे ब्राह्मणं क्षत्रियाद्वरम् ।
सहितो ब्राह्मणेनेह क्षत्रियो रक्षति प्रजाः ॥ १३-१३७-१२॥
tadvākyānte cāntarikṣe vāguvācāśarīriṇī |
na tvaṃ mūḍha vijānīṣe brāhmaṇaṃ kṣatriyādvaram |
sahito brāhmaṇeneha kṣatriyo rakṣati prajāḥ || 13-137-12||
MHB 13-137-13
अर्जुन उवाच ।
कुर्यां भूतानि तुष्टोऽहं क्रुद्धो नाशं तथा नये ।
कर्मणा मनसा वाचा न मत्तोऽस्ति वरो द्विजः ॥ १३-१३७-१३॥
arjuna uvāca |
kuryāṃ bhūtāni tuṣṭo'haṃ kruddho nāśaṃ tathā naye |
karmaṇā manasā vācā na matto'sti varo dvijaḥ || 13-137-13||
MHB 13-137-14
पूर्वो ब्रह्मोत्तरो वादो द्वितीयः क्षत्रियोत्तरः ।
त्वयोक्तौ यौ तु तौ हेतू विशेषस्त्वत्र दृश्यते ॥ १३-१३७-१४॥
pūrvo brahmottaro vādo dvitīyaḥ kṣatriyottaraḥ |
tvayoktau yau tu tau hetū viśeṣastvatra dṛśyate || 13-137-14||
MHB 13-137-15
ब्राह्मणाः संश्रिताः क्षत्रं न क्षत्रं ब्राह्मणाश्रितम् ।
श्रितान्ब्रह्मोपधा विप्राः खादन्ति क्षत्रियान्भुवि ॥ १३-१३७-१५॥
brāhmaṇāḥ saṃśritāḥ kṣatraṃ na kṣatraṃ brāhmaṇāśritam |
śritānbrahmopadhā viprāḥ khādanti kṣatriyānbhuvi || 13-137-15||
MHB 13-137-16
क्षत्रियेष्वाश्रितो धर्मः प्रजानां परिपालनम् ।
क्षत्राद्वृत्तिर्ब्राह्मणानां तैः कथं ब्राह्मणो वरः ॥ १३-१३७-१६॥
kṣatriyeṣvāśrito dharmaḥ prajānāṃ paripālanam |
kṣatrādvṛttirbrāhmaṇānāṃ taiḥ kathaṃ brāhmaṇo varaḥ || 13-137-16||
MHB 13-137-17
सर्वभूतप्रधानांस्तान्भैक्षवृत्तीनहं सदा ।
आत्मसंभावितान्विप्रान्स्थापयाम्यात्मनो वशे ॥ १३-१३७-१७॥
sarvabhūtapradhānāṃstānbhaikṣavṛttīnahaṃ sadā |
ātmasaṃbhāvitānviprānsthāpayāmyātmano vaśe || 13-137-17||
MHB 13-137-18
कथितं ह्यनया सत्यं गायत्र्या कन्यया दिवि ।
विजेष्याम्यवशान्सर्वान्ब्राह्मणांश्चर्मवाससः ॥ १३-१३७-१८॥
kathitaṃ hyanayā satyaṃ gāyatryā kanyayā divi |
vijeṣyāmyavaśānsarvānbrāhmaṇāṃścarmavāsasaḥ || 13-137-18||
MHB 13-137-19
न च मां च्यावयेद्राष्ट्रात्त्रिषु लोकेषु कश्चन ।
देवो वा मानुषो वापि तस्माज्ज्येष्ठो द्विजादहम् ॥ १३-१३७-१९॥
na ca māṃ cyāvayedrāṣṭrāttriṣu lokeṣu kaścana |
devo vā mānuṣo vāpi tasmājjyeṣṭho dvijādaham || 13-137-19||
MHB 13-137-20
अद्य ब्रह्मोत्तरं लोकं करिष्ये क्षत्रियोत्तरम् ।
न हि मे संयुगे कश्चित्सोढुमुत्सहते बलम् ॥ १३-१३७-२०॥
adya brahmottaraṃ lokaṃ kariṣye kṣatriyottaram |
na hi me saṃyuge kaścitsoḍhumutsahate balam || 13-137-20||
MHB 13-137-21
अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा वित्रस्ताभून्निशाचरी ।
अथैनमन्तरिक्षस्थस्ततो वायुरभाषत ॥ १३-१३७-२१॥
arjunasya vacaḥ śrutvā vitrastābhūnniśācarī |
athainamantarikṣasthastato vāyurabhāṣata || 13-137-21||
MHB 13-137-22
त्यजैनं कलुषं भावं ब्राह्मणेभ्यो नमस्कुरु ।
एतेषां कुर्वतः पापं राष्ट्रक्षोभो हि ते भवेत् ॥ १३-१३७-२२॥
tyajainaṃ kaluṣaṃ bhāvaṃ brāhmaṇebhyo namaskuru |
eteṣāṃ kurvataḥ pāpaṃ rāṣṭrakṣobho hi te bhavet || 13-137-22||
MHB 13-137-23
अथ वा त्वां महीपाल शमयिष्यन्ति वै द्विजाः ।
निरसिष्यन्ति वा राष्ट्राद्धतोत्साहं महाबलाः ॥ १३-१३७-२३॥
atha vā tvāṃ mahīpāla śamayiṣyanti vai dvijāḥ |
nirasiṣyanti vā rāṣṭrāddhatotsāhaṃ mahābalāḥ || 13-137-23||
MHB 13-137-24
तं राजा कस्त्वमित्याह ततस्तं प्राह मारुतः ।
वायुर्वै देवदूतोऽस्मि हितं त्वां प्रब्रवीम्यहम् ॥ १३-१३७-२४॥
taṃ rājā kastvamityāha tatastaṃ prāha mārutaḥ |
vāyurvai devadūto'smi hitaṃ tvāṃ prabravīmyaham || 13-137-24||
MHB 13-137-25
अर्जुन उवाच ।
अहो त्वयाद्य विप्रेषु भक्तिरागः प्रदर्शितः ।
यादृशं पृथिवी भूतं तादृशं ब्रूहि वै द्विजम् ॥ १३-१३७-२५॥
arjuna uvāca |
aho tvayādya vipreṣu bhaktirāgaḥ pradarśitaḥ |
yādṛśaṃ pṛthivī bhūtaṃ tādṛśaṃ brūhi vai dvijam || 13-137-25||
MHB 13-137-26
वायोर्वा सदृशं किंचिद्ब्रूहि त्वं ब्राह्मणोत्तमम् ।
अपां वै सदृशं ब्रूहि सूर्यस्य नभसोऽपि वा ॥ १३-१३७-२६॥
vāyorvā sadṛśaṃ kiṃcidbrūhi tvaṃ brāhmaṇottamam |
apāṃ vai sadṛśaṃ brūhi sūryasya nabhaso'pi vā || 13-137-26||
Adhyaya: 138/154 (19)
MHB 13-138-1
वायुरुवाच ।
शृणु मूढ गुणान्कांश्चिद्ब्राह्मणानां महात्मनाम् ।
ये त्वया कीर्तिता राजंस्तेभ्योऽथ ब्राह्मणो वरः ॥ १३-१३८-१॥
vāyuruvāca |
śṛṇu mūḍha guṇānkāṃścidbrāhmaṇānāṃ mahātmanām |
ye tvayā kīrtitā rājaṃstebhyo'tha brāhmaṇo varaḥ || 13-138-1||
MHB 13-138-2
त्यक्त्वा महीत्वं भूमिस्तु स्पर्धयाङ्गनृपस्य ह ।
नाशं जगाम तां विप्रो व्यष्टम्भयत कश्यपः ॥ १३-१३८-२॥
tyaktvā mahītvaṃ bhūmistu spardhayāṅganṛpasya ha |
nāśaṃ jagāma tāṃ vipro vyaṣṭambhayata kaśyapaḥ || 13-138-2||
MHB 13-138-3
अक्षया ब्राह्मणा राजन्दिवि चेह च नित्यदा ।
अपिबत्तेजसा ह्यापः स्वयमेवाङ्गिराः पुरा ॥ १३-१३८-३॥
akṣayā brāhmaṇā rājandivi ceha ca nityadā |
apibattejasā hyāpaḥ svayamevāṅgirāḥ purā || 13-138-3||
MHB 13-138-4
स ताः पिबन्क्षीरमिव नातृप्यत महातपाः ।
अपूरयन्महौघेन महीं सर्वां च पार्थिव ॥ १३-१३८-४॥
sa tāḥ pibankṣīramiva nātṛpyata mahātapāḥ |
apūrayanmahaughena mahīṃ sarvāṃ ca pārthiva || 13-138-4||
MHB 13-138-5
तस्मिन्नहं च क्रुद्धे वै जगत्त्यक्त्वा ततो गतः ।
व्यतिष्ठमग्निहोत्रे च चिरमङ्गिरसो भयात् ॥ १३-१३८-५॥
tasminnahaṃ ca kruddhe vai jagattyaktvā tato gataḥ |
vyatiṣṭhamagnihotre ca ciramaṅgiraso bhayāt || 13-138-5||
MHB 13-138-6
अभिशप्तश्च भगवान्गौतमेन पुरंदरः ।
अहल्यां कामयानो वै धर्मार्थं च न हिंसितः ॥ १३-१३८-६॥
abhiśaptaśca bhagavāngautamena puraṃdaraḥ |
ahalyāṃ kāmayāno vai dharmārthaṃ ca na hiṃsitaḥ || 13-138-6||
MHB 13-138-7
तथा समुद्रो नृपते पूर्णो मृष्टेन वारिणा ।
ब्राह्मणैरभिशप्तः सँल्लवणोदः कृतो विभो ॥ १३-१३८-७॥
tathā samudro nṛpate pūrṇo mṛṣṭena vāriṇā |
brāhmaṇairabhiśaptaḥ sa~llavaṇodaḥ kṛto vibho || 13-138-7||
MHB 13-138-8
सुवर्णवर्णो निर्धूमः संहतोर्ध्वशिखः कविः ।
क्रुद्धेनाङ्गिरसा शप्तो गुणैरेतैर्विवर्जितः ॥ १३-१३८-८॥
suvarṇavarṇo nirdhūmaḥ saṃhatordhvaśikhaḥ kaviḥ |
kruddhenāṅgirasā śapto guṇairetairvivarjitaḥ || 13-138-8||
MHB 13-138-9
मरुतश्चूर्णितान्पश्य येऽहसन्त महोदधिम् ।
सुवर्णधारिणा नित्यमवशप्ता द्विजातिना ॥ १३-१३८-९॥
marutaścūrṇitānpaśya ye'hasanta mahodadhim |
suvarṇadhāriṇā nityamavaśaptā dvijātinā || 13-138-9||
MHB 13-138-10
समो न त्वं द्विजातिभ्यः श्रेष्ठं विद्धि नराधिप ।
गर्भस्थान्ब्राह्मणान्सम्यङ्नमस्यति किल प्रभुः ॥ १३-१३८-१०॥
samo na tvaṃ dvijātibhyaḥ śreṣṭhaṃ viddhi narādhipa |
garbhasthānbrāhmaṇānsamyaṅnamasyati kila prabhuḥ || 13-138-10||
MHB 13-138-11
दण्डकानां महद्राज्यं ब्राह्मणेन विनाशितम् ।
तालजङ्घं महत्क्षत्रमौर्वेणैकेन नाशितम् ॥ १३-१३८-११॥
daṇḍakānāṃ mahadrājyaṃ brāhmaṇena vināśitam |
tālajaṅghaṃ mahatkṣatramaurveṇaikena nāśitam || 13-138-11||
MHB 13-138-12
त्वया च विपुलं राज्यं बलं धर्मः श्रुतं तथा ।
दत्तात्रेयप्रसादेन प्राप्तं परमदुर्लभम् ॥ १३-१३८-१२॥
tvayā ca vipulaṃ rājyaṃ balaṃ dharmaḥ śrutaṃ tathā |
dattātreyaprasādena prāptaṃ paramadurlabham || 13-138-12||
MHB 13-138-13
अग्निं त्वं यजसे नित्यं कस्मादर्जुन ब्राह्मणम् ।
स हि सर्वस्य लोकस्य हव्यवाट्किं न वेत्सि तम् ॥ १३-१३८-१३॥
agniṃ tvaṃ yajase nityaṃ kasmādarjuna brāhmaṇam |
sa hi sarvasya lokasya havyavāṭkiṃ na vetsi tam || 13-138-13||
MHB 13-138-14
अथ वा ब्राह्मणश्रेष्ठमनु भूतानुपालकम् ।
कर्तारं जीवलोकस्य कस्माज्जानन्विमुह्यसे ॥ १३-१३८-१४॥
atha vā brāhmaṇaśreṣṭhamanu bhūtānupālakam |
kartāraṃ jīvalokasya kasmājjānanvimuhyase || 13-138-14||
MHB 13-138-15
तथा प्रजापतिर्ब्रह्मा अव्यक्तः प्रभवाप्ययः ।
येनेदं निखिलं विश्वं जनितं स्थावरं चरम् ॥ १३-१३८-१५॥
tathā prajāpatirbrahmā avyaktaḥ prabhavāpyayaḥ |
yenedaṃ nikhilaṃ viśvaṃ janitaṃ sthāvaraṃ caram || 13-138-15||
MHB 13-138-16
अण्डजातं तु ब्रह्माणं केचिदिच्छन्त्यपण्डिताः ।
अण्डाद्भिन्नाद्बभुः शैला दिशोऽम्भः पृथिवी दिवम् ॥ १३-१३८-१६॥
aṇḍajātaṃ tu brahmāṇaṃ kecidicchantyapaṇḍitāḥ |
aṇḍādbhinnādbabhuḥ śailā diśo'mbhaḥ pṛthivī divam || 13-138-16||
MHB 13-138-17
द्रष्टव्यं नैतदेवं हि कथं ज्यायस्तमो हि सः ।
स्मृतमाकाशमण्डं तु तस्माज्जातः पितामहः ॥ १३-१३८-१७॥
draṣṭavyaṃ naitadevaṃ hi kathaṃ jyāyastamo hi saḥ |
smṛtamākāśamaṇḍaṃ tu tasmājjātaḥ pitāmahaḥ || 13-138-17||
MHB 13-138-18
तिष्ठेत्कथमिति ब्रूहि न किंचिद्धि तदा भवेत् ।
अहंकार इति प्रोक्तः सर्वतेजोगतः प्रभुः ॥ १३-१३८-१८॥
tiṣṭhetkathamiti brūhi na kiṃciddhi tadā bhavet |
ahaṃkāra iti proktaḥ sarvatejogataḥ prabhuḥ || 13-138-18||
MHB 13-138-19
नास्त्यण्डमस्ति तु ब्रह्मा स राजँल्लोकभावनः ।
इत्युक्तः स तदा तूष्णीमभूद्वायुस्तमब्रवीत् ॥ १३-१३८-१९॥
nāstyaṇḍamasti tu brahmā sa rāja~llokabhāvanaḥ |
ityuktaḥ sa tadā tūṣṇīmabhūdvāyustamabravīt || 13-138-19||
Adhyaya: 139/154 (31)
MHB 13-139-1
वायुरुवाच ।
इमां भूमिं ब्राह्मणेभ्यो दित्सुर्वै दक्षिणां पुरा ।
अङ्गो नाम नृपो राजंस्ततश्चिन्तां मही ययौ ॥ १३-१३९-१॥
vāyuruvāca |
imāṃ bhūmiṃ brāhmaṇebhyo ditsurvai dakṣiṇāṃ purā |
aṅgo nāma nṛpo rājaṃstataścintāṃ mahī yayau || 13-139-1||
MHB 13-139-2
धारणीं सर्वभूतानामयं प्राप्य वरो नृपः ।
कथमिच्छति मां दातुं द्विजेभ्यो ब्रह्मणः सुताम् ॥ १३-१३९-२॥
dhāraṇīṃ sarvabhūtānāmayaṃ prāpya varo nṛpaḥ |
kathamicchati māṃ dātuṃ dvijebhyo brahmaṇaḥ sutām || 13-139-2||
MHB 13-139-3
साहं त्यक्त्वा गमिष्यामि भूमित्वं ब्रह्मणः पदम् ।
अयं सराष्ट्रो नृपतिर्मा भूदिति ततोऽगमत् ॥ १३-१३९-३॥
sāhaṃ tyaktvā gamiṣyāmi bhūmitvaṃ brahmaṇaḥ padam |
ayaṃ sarāṣṭro nṛpatirmā bhūditi tato'gamat || 13-139-3||
MHB 13-139-4
ततस्तां कश्यपो दृष्ट्वा व्रजन्तीं पृथिवीं तदा ।
प्रविवेश महीं सद्यो मुक्त्वात्मानं समाहितः ॥ १३-१३९-४॥
tatastāṃ kaśyapo dṛṣṭvā vrajantīṃ pṛthivīṃ tadā |
praviveśa mahīṃ sadyo muktvātmānaṃ samāhitaḥ || 13-139-4||
MHB 13-139-5
रुद्धा सा सर्वतो जज्ञे तृणौषधिसमन्विता ।
धर्मोत्तरा नष्टभया भूमिरासीत्ततो नृप ॥ १३-१३९-५॥
ruddhā sā sarvato jajñe tṛṇauṣadhisamanvitā |
dharmottarā naṣṭabhayā bhūmirāsīttato nṛpa || 13-139-5||
MHB 13-139-6
एवं वर्षसहस्राणि दिव्यानि विपुलव्रतः ।
त्रिंशतं कश्यपो राजन्भूमिरासीदतन्द्रितः ॥ १३-१३९-६॥
evaṃ varṣasahasrāṇi divyāni vipulavrataḥ |
triṃśataṃ kaśyapo rājanbhūmirāsīdatandritaḥ || 13-139-6||
MHB 13-139-7
अथागम्य महाराज नमस्कृत्य च कश्यपम् ।
पृथिवी काश्यपी जज्ञे सुता तस्य महात्मनः ॥ १३-१३९-७॥
athāgamya mahārāja namaskṛtya ca kaśyapam |
pṛthivī kāśyapī jajñe sutā tasya mahātmanaḥ || 13-139-7||
MHB 13-139-8
एष राजन्नीदृशो वै ब्राह्मणः कश्यपोऽभवत् ।
अन्यं प्रब्रूहि वापि त्वं कश्यपात्क्षत्रियं वरम् ॥ १३-१३९-८॥
eṣa rājannīdṛśo vai brāhmaṇaḥ kaśyapo'bhavat |
anyaṃ prabrūhi vāpi tvaṃ kaśyapātkṣatriyaṃ varam || 13-139-8||
MHB 13-139-9
तूष्णीं बभूव नृपतिः पवनस्त्वब्रवीत्पुनः ।
शृणु राजन्नुतथ्यस्य जातस्याङ्गिरसे कुले ॥ १३-१३९-९॥
tūṣṇīṃ babhūva nṛpatiḥ pavanastvabravītpunaḥ |
śṛṇu rājannutathyasya jātasyāṅgirase kule || 13-139-9||
MHB 13-139-10
भद्रा सोमस्य दुहिता रूपेण परमा मता ।
तस्यास्तुल्यं पतिं सोम उतथ्यं समपश्यत ॥ १३-१३९-१०॥
bhadrā somasya duhitā rūpeṇa paramā matā |
tasyāstulyaṃ patiṃ soma utathyaṃ samapaśyata || 13-139-10||
MHB 13-139-11
सा च तीव्रं तपस्तेपे महाभागा यशस्विनी ।
उतथ्यं तु महाभागं तत्कृतेऽवरयत्तदा ॥ १३-१३९-११॥
sā ca tīvraṃ tapastepe mahābhāgā yaśasvinī |
utathyaṃ tu mahābhāgaṃ tatkṛte'varayattadā || 13-139-11||
MHB 13-139-12
तत आहूय सोतथ्यं ददावत्र यशस्विनीम् ।
भार्यार्थे स च जग्राह विधिवद्भूरिदक्षिण ॥ १३-१३९-१२॥
tata āhūya sotathyaṃ dadāvatra yaśasvinīm |
bhāryārthe sa ca jagrāha vidhivadbhūridakṣiṇa || 13-139-12||
MHB 13-139-13
तां त्वकामयत श्रीमान्वरुणः पूर्वमेव ह ।
स चागम्य वनप्रस्थं यमुनायां जहार ताम् ॥ १३-१३९-१३॥
tāṃ tvakāmayata śrīmānvaruṇaḥ pūrvameva ha |
sa cāgamya vanaprasthaṃ yamunāyāṃ jahāra tām || 13-139-13||
MHB 13-139-14
जलेश्वरस्तु हृत्वा तामनयत्स्वपुरं प्रति ।
परमाद्भुतसंकाशं षट्सहस्रशतह्रदम् ॥ १३-१३९-१४॥
jaleśvarastu hṛtvā tāmanayatsvapuraṃ prati |
paramādbhutasaṃkāśaṃ ṣaṭsahasraśatahradam || 13-139-14||
MHB 13-139-15
न हि रम्यतरं किंचित्तस्मादन्यत्पुरोत्तमम् ।
प्रासादैरप्सरोभिश्च दिव्यैः कामैश्च शोभितम् ।
तत्र देवस्तया सार्धं रेमे राजञ्जलेश्वरः ॥ १३-१३९-१५॥
na hi ramyataraṃ kiṃcittasmādanyatpurottamam |
prāsādairapsarobhiśca divyaiḥ kāmaiśca śobhitam |
tatra devastayā sārdhaṃ reme rājañjaleśvaraḥ || 13-139-15||
MHB 13-139-16
अथाख्यातमुतथ्याय ततः पत्न्यवमर्दनम् ॥ १३-१३९-१६॥
athākhyātamutathyāya tataḥ patnyavamardanam || 13-139-16||
MHB 13-139-17
तच्छ्रुत्वा नारदात्सर्वमुतथ्यो नारदं तदा ।
प्रोवाच गच्छ ब्रूहि त्वं वरुणं परुषं वचः ।
मद्वाक्यान्मुञ्च मे भार्यां कस्माद्वा हृतवानसि ॥ १३-१३९-१७॥
tacchrutvā nāradātsarvamutathyo nāradaṃ tadā |
provāca gaccha brūhi tvaṃ varuṇaṃ paruṣaṃ vacaḥ |
madvākyānmuñca me bhāryāṃ kasmādvā hṛtavānasi || 13-139-17||
MHB 13-139-18
लोकपालोऽसि लोकानां न लोकस्य विलोपकः ।
सोमेन दत्ता भार्या मे त्वया चापहृताद्य वै ॥ १३-१३९-१८॥
lokapālo'si lokānāṃ na lokasya vilopakaḥ |
somena dattā bhāryā me tvayā cāpahṛtādya vai || 13-139-18||
MHB 13-139-19
इत्युक्तो वचनात्तस्य नारदेन जलेश्वरः ।
मुञ्च भार्यामुतथ्यस्येत्यथ तं वरुणोऽब्रवीत् ।
ममैषा सुप्रिया भार्या नैनामुत्स्रष्टुमुत्सहे ॥ १३-१३९-१९॥
ityukto vacanāttasya nāradena jaleśvaraḥ |
muñca bhāryāmutathyasyetyatha taṃ varuṇo'bravīt |
mamaiṣā supriyā bhāryā naināmutsraṣṭumutsahe || 13-139-19||
MHB 13-139-20
इत्युक्तो वरुणेनाथ नारदः प्राप्य तं मुनिम् ।
उतथ्यमब्रवीद्वाक्यं नातिहृष्टमना इव ॥ १३-१३९-२०॥
ityukto varuṇenātha nāradaḥ prāpya taṃ munim |
utathyamabravīdvākyaṃ nātihṛṣṭamanā iva || 13-139-20||
MHB 13-139-21
गले गृहीत्वा क्षिप्तोऽस्मि वरुणेन महामुने ।
न प्रयच्छति ते भार्यां यत्ते कार्यं कुरुष्व तत् ॥ १३-१३९-२१॥
gale gṛhītvā kṣipto'smi varuṇena mahāmune |
na prayacchati te bhāryāṃ yatte kāryaṃ kuruṣva tat || 13-139-21||
MHB 13-139-22
नारदस्य वचः श्रुत्वा क्रुद्धः प्राज्वलदङ्गिराः ।
अपिबत्तेजसा वारि विष्टभ्य सुमहातपाः ॥ १३-१३९-२२॥
nāradasya vacaḥ śrutvā kruddhaḥ prājvaladaṅgirāḥ |
apibattejasā vāri viṣṭabhya sumahātapāḥ || 13-139-22||
MHB 13-139-23
पीयमाने च सर्वस्मिंस्तोये वै सलिलेश्वरः ।
सुहृद्भिः क्षिप्यमाणोऽपि नैवामुञ्चत तां तदा ॥ १३-१३९-२३॥
pīyamāne ca sarvasmiṃstoye vai salileśvaraḥ |
suhṛdbhiḥ kṣipyamāṇo'pi naivāmuñcata tāṃ tadā || 13-139-23||
MHB 13-139-24
ततः क्रुद्धोऽब्रवीद्भूमिमुतथ्यो ब्राह्मणोत्तमः ।
दर्शयस्व स्थलं भद्रे षट्सहस्रशतह्रदम् ॥ १३-१३९-२४॥
tataḥ kruddho'bravīdbhūmimutathyo brāhmaṇottamaḥ |
darśayasva sthalaṃ bhadre ṣaṭsahasraśatahradam || 13-139-24||
MHB 13-139-25
ततस्तदिरिणं जातं समुद्रश्चापसर्पितः ।
तस्माद्देशान्नदीं चैव प्रोवाचासौ द्विजोत्तमः ॥ १३-१३९-२५॥
tatastadiriṇaṃ jātaṃ samudraścāpasarpitaḥ |
tasmāddeśānnadīṃ caiva provācāsau dvijottamaḥ || 13-139-25||
MHB 13-139-26
अदृश्या गच्छ भीरु त्वं सरस्वति मरुं प्रति ।
अपुण्य एष भवतु देशस्त्यक्तस्त्वया शुभे ॥ १३-१३९-२६॥
adṛśyā gaccha bhīru tvaṃ sarasvati maruṃ prati |
apuṇya eṣa bhavatu deśastyaktastvayā śubhe || 13-139-26||
MHB 13-139-27
तस्मिन्संचूर्णिते देशे भद्रामादाय वारिपः ।
अददाच्छरणं गत्वा भार्यामाङ्गिरसाय वै ॥ १३-१३९-२७॥
tasminsaṃcūrṇite deśe bhadrāmādāya vāripaḥ |
adadāccharaṇaṃ gatvā bhāryāmāṅgirasāya vai || 13-139-27||
MHB 13-139-28
प्रतिगृह्य तु तां भार्यामुतथ्यः सुमनाभवत् ।
मुमोच च जगद्दुःखाद्वरुणं चैव हैहय ॥ १३-१३९-२८॥
pratigṛhya tu tāṃ bhāryāmutathyaḥ sumanābhavat |
mumoca ca jagadduḥkhādvaruṇaṃ caiva haihaya || 13-139-28||
MHB 13-139-29
ततः स लब्ध्वा तां भार्यां वरुणं प्राह धर्मवित् ।
उतथ्यः सुमहातेजा यत्तच्छृणु नराधिप ॥ १३-१३९-२९॥
tataḥ sa labdhvā tāṃ bhāryāṃ varuṇaṃ prāha dharmavit |
utathyaḥ sumahātejā yattacchṛṇu narādhipa || 13-139-29||
MHB 13-139-30
मयैषा तपसा प्राप्ता क्रोशतस्ते जलाधिप ।
इत्युक्त्वा तामुपादाय स्वमेव भवनं ययौ ॥ १३-१३९-३०॥
mayaiṣā tapasā prāptā krośataste jalādhipa |
ityuktvā tāmupādāya svameva bhavanaṃ yayau || 13-139-30||
MHB 13-139-31
एष राजन्नीदृशो वै उतथ्यो ब्राह्मणर्षभः ।
ब्रवीम्यहं ब्रूहि वा त्वमुतथ्यात्क्षत्रियं वरम् ॥ १३-१३९-३१॥
eṣa rājannīdṛśo vai utathyo brāhmaṇarṣabhaḥ |
bravīmyahaṃ brūhi vā tvamutathyātkṣatriyaṃ varam || 13-139-31||
Adhyaya: 140/154 (26)
MHB 13-140-1
भीष्म उवाच ।
इत्युक्तः स तदा तूष्णीमभूद्वायुस्ततोऽब्रवीत् ।
शृणु राजन्नगस्त्यस्य माहात्म्यं ब्राह्मणस्य ह ॥ १३-१४०-१॥
bhīṣma uvāca |
ityuktaḥ sa tadā tūṣṇīmabhūdvāyustato'bravīt |
śṛṇu rājannagastyasya māhātmyaṃ brāhmaṇasya ha || 13-140-1||
MHB 13-140-2
असुरैर्निर्जिता देवा निरुत्साहाश्च ते कृताः ।
यज्ञाश्चैषां हृताः सर्वे पितृभ्यश्च स्वधा तथा ॥ १३-१४०-२॥
asurairnirjitā devā nirutsāhāśca te kṛtāḥ |
yajñāścaiṣāṃ hṛtāḥ sarve pitṛbhyaśca svadhā tathā || 13-140-2||
MHB 13-140-3
कर्मेज्या मानवानां च दानवैर्हैहयर्षभ ।
भ्रष्टैश्वर्यास्ततो देवाश्चेरुः पृथ्वीमिति श्रुतिः ॥ १३-१४०-३॥
karmejyā mānavānāṃ ca dānavairhaihayarṣabha |
bhraṣṭaiśvaryāstato devāśceruḥ pṛthvīmiti śrutiḥ || 13-140-3||
MHB 13-140-4
ततः कदाचित्ते राजन्दीप्तमादित्यवर्चसम् ।
ददृशुस्तेजसा युक्तमगस्त्यं विपुलव्रतम् ॥ १३-१४०-४॥
tataḥ kadācitte rājandīptamādityavarcasam |
dadṛśustejasā yuktamagastyaṃ vipulavratam || 13-140-4||
MHB 13-140-5
अभिवाद्य च तं देवा दृष्ट्वा च यशसा वृतम् ।
इदमूचुर्महात्मानं वाक्यं काले जनाधिप ॥ १३-१४०-५॥
abhivādya ca taṃ devā dṛṣṭvā ca yaśasā vṛtam |
idamūcurmahātmānaṃ vākyaṃ kāle janādhipa || 13-140-5||
MHB 13-140-6
दानवैर्युधि भग्नाः स्म तथैश्वर्याच्च भ्रंशिताः ।
तदस्मान्नो भयात्तीव्रात्त्राहि त्वं मुनिपुंगव ॥ १३-१४०-६॥
dānavairyudhi bhagnāḥ sma tathaiśvaryācca bhraṃśitāḥ |
tadasmānno bhayāttīvrāttrāhi tvaṃ munipuṃgava || 13-140-6||
MHB 13-140-7
इत्युक्तः स तदा देवैरगस्त्यः कुपितोऽभवत् ।
प्रजज्वाल च तेजस्वी कालाग्निरिव संक्षये ॥ १३-१४०-७॥
ityuktaḥ sa tadā devairagastyaḥ kupito'bhavat |
prajajvāla ca tejasvī kālāgniriva saṃkṣaye || 13-140-7||
MHB 13-140-8
तेन दीप्तांशुजालेन निर्दग्धा दानवास्तदा ।
अन्तरिक्षान्महाराज न्यपतन्त सहस्रशः ॥ १३-१४०-८॥
tena dīptāṃśujālena nirdagdhā dānavāstadā |
antarikṣānmahārāja nyapatanta sahasraśaḥ || 13-140-8||
MHB 13-140-9
दह्यमानास्तु ते दैत्यास्तस्यागस्त्यस्य तेजसा ।
उभौ लोकौ परित्यज्य ययुः काष्ठां स्म दक्षिणाम् ॥ १३-१४०-९॥
dahyamānāstu te daityāstasyāgastyasya tejasā |
ubhau lokau parityajya yayuḥ kāṣṭhāṃ sma dakṣiṇām || 13-140-9||
MHB 13-140-10
बलिस्तु यजते यज्ञमश्वमेधं महीं गतः ।
येऽन्ये स्वस्था महीस्थाश्च ते न दग्धा महासुराः ॥ १३-१४०-१०॥
balistu yajate yajñamaśvamedhaṃ mahīṃ gataḥ |
ye'nye svasthā mahīsthāśca te na dagdhā mahāsurāḥ || 13-140-10||
MHB 13-140-11
ततो लोकाः पुनः प्राप्ताः सुरैः शान्तं च तद्रजः ।
अथैनमब्रुवन्देवा भूमिष्ठानसुराञ्जहि ॥ १३-१४०-११॥
tato lokāḥ punaḥ prāptāḥ suraiḥ śāntaṃ ca tadrajaḥ |
athainamabruvandevā bhūmiṣṭhānasurāñjahi || 13-140-11||
MHB 13-140-12
इत्युक्त आह देवान्स न शक्नोमि महीगतान् ।
दग्धुं तपो हि क्षीयेन्मे धक्ष्यामीति च पार्थिव ॥ १३-१४०-१२॥
ityukta āha devānsa na śaknomi mahīgatān |
dagdhuṃ tapo hi kṣīyenme dhakṣyāmīti ca pārthiva || 13-140-12||
MHB 13-140-13
एवं दग्धा भगवता दानवाः स्वेन तेजसा ।
अगस्त्येन तदा राजंस्तपसा भावितात्मना ॥ १३-१४०-१३॥
evaṃ dagdhā bhagavatā dānavāḥ svena tejasā |
agastyena tadā rājaṃstapasā bhāvitātmanā || 13-140-13||
MHB 13-140-14
ईदृशश्चाप्यगस्त्यो हि कथितस्ते मयानघ ।
ब्रवीम्यहं ब्रूहि वा त्वमगस्त्यात्क्षत्रियं वरम् ॥ १३-१४०-१४॥
īdṛśaścāpyagastyo hi kathitaste mayānagha |
bravīmyahaṃ brūhi vā tvamagastyātkṣatriyaṃ varam || 13-140-14||
MHB 13-140-15
इत्युक्तः स तदा तूष्णीमभूद्वायुस्ततोऽब्रवीत् ।
शृणु राजन्वसिष्ठस्य मुख्यं कर्म यशस्विनः ॥ १३-१४०-१५॥
ityuktaḥ sa tadā tūṣṇīmabhūdvāyustato'bravīt |
śṛṇu rājanvasiṣṭhasya mukhyaṃ karma yaśasvinaḥ || 13-140-15||
MHB 13-140-16
आदित्याः सत्रमासन्त सरो वै मानसं प्रति ।
वसिष्ठं मनसा गत्वा श्रुत्वा तत्रास्य गोचरम् ॥ १३-१४०-१६॥
ādityāḥ satramāsanta saro vai mānasaṃ prati |
vasiṣṭhaṃ manasā gatvā śrutvā tatrāsya gocaram || 13-140-16||
MHB 13-140-17
यजमानांस्तु तान्दृष्ट्वा व्यग्रान्दीक्षानुकर्शितान् ।
हन्तुमिच्छन्ति शैलाभाः खलिनो नाम दानवाः ॥ १३-१४०-१७॥
yajamānāṃstu tāndṛṣṭvā vyagrāndīkṣānukarśitān |
hantumicchanti śailābhāḥ khalino nāma dānavāḥ || 13-140-17||
MHB 13-140-18
अदूरात्तु ततस्तेषां ब्रह्मदत्तवरं सरः ।
हता हता वै ते तत्र जीवन्त्याप्लुत्य दानवाः ॥ १३-१४०-१८॥
adūrāttu tatasteṣāṃ brahmadattavaraṃ saraḥ |
hatā hatā vai te tatra jīvantyāplutya dānavāḥ || 13-140-18||
MHB 13-140-19
ते प्रगृह्य महाघोरान्पर्वतान्परिघान्द्रुमान् ।
विक्षोभयन्तः सलिलमुत्थिताः शतयोजनम् ॥ १३-१४०-१९॥
te pragṛhya mahāghorānparvatānparighāndrumān |
vikṣobhayantaḥ salilamutthitāḥ śatayojanam || 13-140-19||
MHB 13-140-20
अभ्यद्रवन्त देवांस्ते सहस्राणि दशैव ह ।
ततस्तैरर्दिता देवाः शरणं वासवं ययुः ॥ १३-१४०-२०॥
abhyadravanta devāṃste sahasrāṇi daśaiva ha |
tatastairarditā devāḥ śaraṇaṃ vāsavaṃ yayuḥ || 13-140-20||
MHB 13-140-21
स च तैर्व्यथितः शक्रो वसिष्ठं शरणं ययौ ।
ततोऽभयं ददौ तेभ्यो वसिष्ठो भगवानृषिः ॥ १३-१४०-२१॥
sa ca tairvyathitaḥ śakro vasiṣṭhaṃ śaraṇaṃ yayau |
tato'bhayaṃ dadau tebhyo vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ || 13-140-21||
MHB 13-140-22
तथा तान्दुःखिताञ्जानन्नानृशंस्यपरो मुनिः ।
अयत्नेनादहत्सर्वान्खलिनः स्वेन तेजसा ॥ १३-१४०-२२॥
tathā tānduḥkhitāñjānannānṛśaṃsyaparo muniḥ |
ayatnenādahatsarvānkhalinaḥ svena tejasā || 13-140-22||
MHB 13-140-23
कैलासं प्रस्थितां चापि नदीं गङ्गां महातपाः ।
आनयत्तत्सरो दिव्यं तया भिन्नं च तत्सरः ॥ १३-१४०-२३॥
kailāsaṃ prasthitāṃ cāpi nadīṃ gaṅgāṃ mahātapāḥ |
ānayattatsaro divyaṃ tayā bhinnaṃ ca tatsaraḥ || 13-140-23||
MHB 13-140-24
सरो भिन्नं तया नद्या सरयूः सा ततोऽभवत् ।
हताश्च खलिनो यत्र स देशः खलिनोऽभवत् ॥ १३-१४०-२४॥
saro bhinnaṃ tayā nadyā sarayūḥ sā tato'bhavat |
hatāśca khalino yatra sa deśaḥ khalino'bhavat || 13-140-24||
MHB 13-140-25
एवं सेन्द्रा वसिष्ठेन रक्षितास्त्रिदिवौकसः ।
ब्रह्मदत्तवराश्चैव हता दैत्या महात्मना ॥ १३-१४०-२५॥
evaṃ sendrā vasiṣṭhena rakṣitāstridivaukasaḥ |
brahmadattavarāścaiva hatā daityā mahātmanā || 13-140-25||
MHB 13-140-26
एतत्कर्म वसिष्ठस्य कथितं ते मयानघ ।
ब्रवीम्यहं ब्रूहि वा त्वं वसिष्ठात्क्षत्रियं वरम् ॥ १३-१४०-२६॥
etatkarma vasiṣṭhasya kathitaṃ te mayānagha |
bravīmyahaṃ brūhi vā tvaṃ vasiṣṭhātkṣatriyaṃ varam || 13-140-26||
Adhyaya: 141/154 (30)
MHB 13-141-1
भीष्म उवाच ।
इत्युक्तस्त्वर्जुनस्तूष्णीमभूद्वायुस्तमब्रवीत् ।
शृणु मे हैहयश्रेष्ठ कर्मात्रेः सुमहात्मनः ॥ १३-१४१-१॥
bhīṣma uvāca |
ityuktastvarjunastūṣṇīmabhūdvāyustamabravīt |
śṛṇu me haihayaśreṣṭha karmātreḥ sumahātmanaḥ || 13-141-1||
MHB 13-141-2
घोरे तमस्ययुध्यन्त सहिता देवदानवाः ।
अविध्यत शरैस्तत्र स्वर्भानुः सोमभास्करौ ॥ १३-१४१-२॥
ghore tamasyayudhyanta sahitā devadānavāḥ |
avidhyata śaraistatra svarbhānuḥ somabhāskarau || 13-141-2||
MHB 13-141-3
अथ ते तमसा ग्रस्ता निहन्यन्ते स्म दानवैः ।
देवा नृपतिशार्दूल सहैव बलिभिस्तदा ॥ १३-१४१-३॥
atha te tamasā grastā nihanyante sma dānavaiḥ |
devā nṛpatiśārdūla sahaiva balibhistadā || 13-141-3||
MHB 13-141-4
असुरैर्वध्यमानास्ते क्षीणप्राणा दिवौकसः ।
अपश्यन्त तपस्यन्तमत्रिं विप्रं महावने ॥ १३-१४१-४॥
asurairvadhyamānāste kṣīṇaprāṇā divaukasaḥ |
apaśyanta tapasyantamatriṃ vipraṃ mahāvane || 13-141-4||
MHB 13-141-5
अथैनमब्रुवन्देवाः शान्तक्रोधं जितेन्द्रियम् ।
असुरैरिषुभिर्विद्धौ चन्द्रादित्याविमावुभौ ॥ १३-१४१-५॥
athainamabruvandevāḥ śāntakrodhaṃ jitendriyam |
asurairiṣubhirviddhau candrādityāvimāvubhau || 13-141-5||
MHB 13-141-6
वयं वध्यामहे चापि शत्रुभिस्तमसावृते ।
नाधिगच्छाम शान्तिं च भयात्त्रायस्व नः प्रभो ॥ १३-१४१-६॥
vayaṃ vadhyāmahe cāpi śatrubhistamasāvṛte |
nādhigacchāma śāntiṃ ca bhayāttrāyasva naḥ prabho || 13-141-6||
MHB 13-141-7
कथं रक्षामि भवतस्तेऽब्रुवंश्चन्द्रमा भव ।
तिमिरघ्नश्च सविता दस्युहा चैव नो भव ॥ १३-१४१-७॥
kathaṃ rakṣāmi bhavataste'bruvaṃścandramā bhava |
timiraghnaśca savitā dasyuhā caiva no bhava || 13-141-7||
MHB 13-141-8
एवमुक्तस्तदात्रिस्तु तमोनुदभवच्छशी ।
अपश्यत्सौम्यभावं च सूर्यस्य प्रतिदर्शनम् ॥ १३-१४१-८॥
evamuktastadātristu tamonudabhavacchaśī |
apaśyatsaumyabhāvaṃ ca sūryasya pratidarśanam || 13-141-8||
MHB 13-141-9
दृष्ट्वा नातिप्रभं सोमं तथा सूर्यं च पार्थिव ।
प्रकाशमकरोदत्रिस्तपसा स्वेन संयुगे ॥ १३-१४१-९॥
dṛṣṭvā nātiprabhaṃ somaṃ tathā sūryaṃ ca pārthiva |
prakāśamakarodatristapasā svena saṃyuge || 13-141-9||
MHB 13-141-10
जगद्वितिमिरं चापि प्रदीप्तमकरोत्तदा ।
व्यजयच्छत्रुसंघांश्च देवानां स्वेन तेजसा ॥ १३-१४१-१०॥
jagadvitimiraṃ cāpi pradīptamakarottadā |
vyajayacchatrusaṃghāṃśca devānāṃ svena tejasā || 13-141-10||
MHB 13-141-11
अत्रिणा दह्यमानांस्तान्दृष्ट्वा देवा महासुरान् ।
पराक्रमैस्तेऽपि तदा व्यत्यघ्नन्नत्रिरक्षिताः ॥ १३-१४१-११॥
atriṇā dahyamānāṃstāndṛṣṭvā devā mahāsurān |
parākramaiste'pi tadā vyatyaghnannatrirakṣitāḥ || 13-141-11||
MHB 13-141-12
उद्भासितश्च सविता देवास्त्राता हतासुराः ।
अत्रिणा त्वथ सोमत्वं कृतमुत्तमतेजसा ॥ १३-१४१-१२॥
udbhāsitaśca savitā devāstrātā hatāsurāḥ |
atriṇā tvatha somatvaṃ kṛtamuttamatejasā || 13-141-12||
MHB 13-141-13
अद्वितीयेन मुनिना जपता चर्मवाससा ।
फलभक्षेण राजर्षे पश्य कर्मात्रिणा कृतम् ॥ १३-१४१-१३॥
advitīyena muninā japatā carmavāsasā |
phalabhakṣeṇa rājarṣe paśya karmātriṇā kṛtam || 13-141-13||
MHB 13-141-14
तस्यापि विस्तरेणोक्तं कर्मात्रेः सुमहात्मनः ।
ब्रवीम्यहं ब्रूहि वा त्वमत्रितः क्षत्रियं वरम् ॥ १३-१४१-१४॥
tasyāpi vistareṇoktaṃ karmātreḥ sumahātmanaḥ |
bravīmyahaṃ brūhi vā tvamatritaḥ kṣatriyaṃ varam || 13-141-14||
MHB 13-141-15
इत्युक्तस्त्वर्जुनस्तूष्णीमभूद्वायुस्तमब्रवीत् ।
शृणु राजन्महत्कर्म च्यवनस्य महात्मनः ॥ १३-१४१-१५॥
ityuktastvarjunastūṣṇīmabhūdvāyustamabravīt |
śṛṇu rājanmahatkarma cyavanasya mahātmanaḥ || 13-141-15||
MHB 13-141-16
अश्विनोः प्रतिसंश्रुत्य च्यवनः पाकशासनम् ।
प्रोवाच सहितं देवैः सोमपावश्विनौ कुरु ॥ १३-१४१-१६॥
aśvinoḥ pratisaṃśrutya cyavanaḥ pākaśāsanam |
provāca sahitaṃ devaiḥ somapāvaśvinau kuru || 13-141-16||
MHB 13-141-17
इन्द्र उवाच ।
अस्माभिर्वर्जितावेतौ भवेतां सोमपौ कथम् ।
देवैर्न संमितावेतौ तस्मान्मैवं वदस्व नः ॥ १३-१४१-१७॥
indra uvāca |
asmābhirvarjitāvetau bhavetāṃ somapau katham |
devairna saṃmitāvetau tasmānmaivaṃ vadasva naḥ || 13-141-17||
MHB 13-141-18
अश्विभ्यां सह नेच्छामः पातुं सोमं महाव्रत ।
पिबन्त्वन्ये यथाकामं नाहं पातुमिहोत्सहे ॥ १३-१४१-१८॥
aśvibhyāṃ saha necchāmaḥ pātuṃ somaṃ mahāvrata |
pibantvanye yathākāmaṃ nāhaṃ pātumihotsahe || 13-141-18||
MHB 13-141-19
च्यवन उवाच ।
न चेत्करिष्यसि वचो मयोक्तं बलसूदन ।
मया प्रमथितः सद्यः सोमं पास्यसि वै मखे ॥ १३-१४१-१९॥
cyavana uvāca |
na cetkariṣyasi vaco mayoktaṃ balasūdana |
mayā pramathitaḥ sadyaḥ somaṃ pāsyasi vai makhe || 13-141-19||
MHB 13-141-20
ततः कर्म समारब्धं हिताय सहसाश्विनोः ।
च्यवनेन ततो मन्त्रैरभिभूताः सुराभवन् ॥ १३-१४१-२०॥
tataḥ karma samārabdhaṃ hitāya sahasāśvinoḥ |
cyavanena tato mantrairabhibhūtāḥ surābhavan || 13-141-20||
MHB 13-141-21
तत्तु कर्म समारब्धं दृष्ट्वेन्द्रः क्रोधमूर्छितः ।
उद्यम्य विपुलं शैलं च्यवनं समुपाद्रवत् ।
तथा वज्रेण भगवानमर्षाकुललोचनः ॥ १३-१४१-२१॥
tattu karma samārabdhaṃ dṛṣṭvendraḥ krodhamūrchitaḥ |
udyamya vipulaṃ śailaṃ cyavanaṃ samupādravat |
tathā vajreṇa bhagavānamarṣākulalocanaḥ || 13-141-21||
MHB 13-141-22
तमापतन्तं दृष्ट्वैव च्यवनस्तपसान्वितः ।
अद्भिः सिक्त्वास्तम्भयत्तं सवज्रं सहपर्वतम् ॥ १३-१४१-२२॥
tamāpatantaṃ dṛṣṭvaiva cyavanastapasānvitaḥ |
adbhiḥ siktvāstambhayattaṃ savajraṃ sahaparvatam || 13-141-22||
MHB 13-141-23
अथेन्द्रस्य महाघोरं सोऽसृजच्छत्रुमेव ह ।
मदं मन्त्राहुतिमयं व्यादितास्यं महामुनिः ॥ १३-१४१-२३॥
athendrasya mahāghoraṃ so'sṛjacchatrumeva ha |
madaṃ mantrāhutimayaṃ vyāditāsyaṃ mahāmuniḥ || 13-141-23||
MHB 13-141-24
तस्य दन्तसहस्रं तु बभूव शतयोजनम् ।
द्वियोजनशतास्तस्य दंष्ट्राः परमदारुणाः ।
हनुस्तस्याभवद्भूमावेकश्चास्यास्पृशद्दिवम् ॥ १३-१४१-२४॥
tasya dantasahasraṃ tu babhūva śatayojanam |
dviyojanaśatāstasya daṃṣṭrāḥ paramadāruṇāḥ |
hanustasyābhavadbhūmāvekaścāsyāspṛśaddivam || 13-141-24||
MHB 13-141-25
जिह्वामूले स्थितास्तस्य सर्वे देवाः सवासवाः ।
तिमेरास्यमनुप्राप्ता यथा मत्स्या महार्णवे ॥ १३-१४१-२५॥
jihvāmūle sthitāstasya sarve devāḥ savāsavāḥ |
timerāsyamanuprāptā yathā matsyā mahārṇave || 13-141-25||
MHB 13-141-26
ते संमन्त्र्य ततो देवा मदस्यास्यगतास्तदा ।
अब्रुवन्सहिताः शक्रं प्रणमास्मै द्विजातये ।
अश्विभ्यां सह सोमं च पिबामो विगतज्वराः ॥ १३-१४१-२६॥
te saṃmantrya tato devā madasyāsyagatāstadā |
abruvansahitāḥ śakraṃ praṇamāsmai dvijātaye |
aśvibhyāṃ saha somaṃ ca pibāmo vigatajvarāḥ || 13-141-26||
MHB 13-141-27
ततः स प्रणतः शक्रश्चकार च्यवनस्य तत् ।
च्यवनः कृतवांस्तौ चाप्यश्विनौ सोमपीथिनौ ॥ १३-१४१-२७॥
tataḥ sa praṇataḥ śakraścakāra cyavanasya tat |
cyavanaḥ kṛtavāṃstau cāpyaśvinau somapīthinau || 13-141-27||
MHB 13-141-28
ततः प्रत्याहरत्कर्म मदं च व्यभजन्मुनिः ।
अक्षेषु मृगयायां च पाने स्त्रीषु च वीर्यवान् ॥ १३-१४१-२८॥
tataḥ pratyāharatkarma madaṃ ca vyabhajanmuniḥ |
akṣeṣu mṛgayāyāṃ ca pāne strīṣu ca vīryavān || 13-141-28||
MHB 13-141-29
एतैर्दोषैर्नरो राजन्क्षयं याति न संशयः ।
तस्मादेतान्नरो नित्यं दूरतः परिवर्जयेत् ॥ १३-१४१-२९॥
etairdoṣairnaro rājankṣayaṃ yāti na saṃśayaḥ |
tasmādetānnaro nityaṃ dūrataḥ parivarjayet || 13-141-29||
MHB 13-141-30
एतत्ते च्यवनस्यापि कर्म राजन्प्रकीर्तितम् ।
ब्रवीम्यहं ब्रूहि वा त्वं च्यवनात्क्षत्रियं वरम् ॥ १३-१४१-३०॥
etatte cyavanasyāpi karma rājanprakīrtitam |
bravīmyahaṃ brūhi vā tvaṃ cyavanātkṣatriyaṃ varam || 13-141-30||
Adhyaya: 142/154 (23)
MHB 13-142-1
भीष्म उवाच ।
तूष्णीमासीदर्जुनस्तु पवनस्त्वब्रवीत्पुनः ।
शृणु मे ब्राह्मणेष्वेव मुख्यं कर्म जनाधिप ॥ १३-१४२-१॥
bhīṣma uvāca |
tūṣṇīmāsīdarjunastu pavanastvabravītpunaḥ |
śṛṇu me brāhmaṇeṣveva mukhyaṃ karma janādhipa || 13-142-1||
MHB 13-142-2
मदस्यास्यमनुप्राप्ता यदा सेन्द्रा दिवौकसः ।
तदेयं च्यवनेनेह हृता तेषां वसुंधरा ॥ १३-१४२-२॥
madasyāsyamanuprāptā yadā sendrā divaukasaḥ |
tadeyaṃ cyavaneneha hṛtā teṣāṃ vasuṃdharā || 13-142-2||
MHB 13-142-3
उभौ लोकौ हृतौ मत्वा ते देवा दुःखिताभवन् ।
शोकार्ताश्च महात्मानं ब्रह्माणं शरणं ययुः ॥ १३-१४२-३॥
ubhau lokau hṛtau matvā te devā duḥkhitābhavan |
śokārtāśca mahātmānaṃ brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ || 13-142-3||
MHB 13-142-4
देवा ऊचुः ।
मदास्यव्यतिषिक्तानामस्माकं लोकपूजित ।
च्यवनेन हृता भूमिः कपैश्चापि दिवं प्रभो ॥ १३-१४२-४॥
devā ūcuḥ |
madāsyavyatiṣiktānāmasmākaṃ lokapūjita |
cyavanena hṛtā bhūmiḥ kapaiścāpi divaṃ prabho || 13-142-4||
MHB 13-142-5
ब्रह्मोवाच ।
गच्छध्वं शरणं विप्रानाशु सेन्द्रा दिवौकसः ।
प्रसाद्य तानुभौ लोकाववाप्स्यथ यथा पुरा ॥ १३-१४२-५॥
brahmovāca |
gacchadhvaṃ śaraṇaṃ viprānāśu sendrā divaukasaḥ |
prasādya tānubhau lokāvavāpsyatha yathā purā || 13-142-5||
MHB 13-142-6
ते ययुः शरणं विप्रांस्त ऊचुः काञ्जयामहे ।
इत्युक्तास्ते द्विजान्प्राहुर्जयतेह कपानिति ।
भूगतान्हि विजेतारो वयमित्येव पार्थिव ॥ १३-१४२-६॥
te yayuḥ śaraṇaṃ viprāṃsta ūcuḥ kāñjayāmahe |
ityuktāste dvijānprāhurjayateha kapāniti |
bhūgatānhi vijetāro vayamityeva pārthiva || 13-142-6||
MHB 13-142-7
ततः कर्म समारब्धं ब्राह्मणैः कपनाशनम् ।
तच्छ्रुत्वा प्रेषितो दूतो ब्राह्मणेभ्यो धनी कपैः ॥ १३-१४२-७॥
tataḥ karma samārabdhaṃ brāhmaṇaiḥ kapanāśanam |
tacchrutvā preṣito dūto brāhmaṇebhyo dhanī kapaiḥ || 13-142-7||
MHB 13-142-8
स च तान्ब्राह्मणानाह धनी कपवचो यथा ।
भवद्भिः सदृशाः सर्वे कपाः किमिह वर्तते ॥ १३-१४२-८॥
sa ca tānbrāhmaṇānāha dhanī kapavaco yathā |
bhavadbhiḥ sadṛśāḥ sarve kapāḥ kimiha vartate || 13-142-8||
MHB 13-142-9
सर्वे वेदविदः प्राज्ञाः सर्वे च क्रतुयाजिनः ।
सर्वे सत्यव्रताश्चैव सर्वे तुल्या महर्षिभिः ॥ १३-१४२-९॥
sarve vedavidaḥ prājñāḥ sarve ca kratuyājinaḥ |
sarve satyavratāścaiva sarve tulyā maharṣibhiḥ || 13-142-9||
MHB 13-142-10
श्रीश्चैव रमते तेषु धारयन्ति श्रियं च ते ।
वृथा दारान्न गच्छन्ति वृथामांसं न भुञ्जते ॥ १३-१४२-१०॥
śrīścaiva ramate teṣu dhārayanti śriyaṃ ca te |
vṛthā dārānna gacchanti vṛthāmāṃsaṃ na bhuñjate || 13-142-10||
MHB 13-142-11
दीप्तमग्निं जुह्वति च गुरूणां वचने स्थिताः ।
सर्वे च नियतात्मानो बालानां संविभागिनः ॥ १३-१४२-११॥
dīptamagniṃ juhvati ca gurūṇāṃ vacane sthitāḥ |
sarve ca niyatātmāno bālānāṃ saṃvibhāginaḥ || 13-142-11||
MHB 13-142-12
उपेत्य शकटैर्यान्ति न सेवन्ति रजस्वलाम् ।
अभुक्तवत्सु नाश्नन्ति दिवा चैव न शेरते ॥ १३-१४२-१२॥
upetya śakaṭairyānti na sevanti rajasvalām |
abhuktavatsu nāśnanti divā caiva na śerate || 13-142-12||
MHB 13-142-13
एतैश्चान्यैश्च बहुभिर्गुणैर्युक्तान्कथं कपान् ।
विजेष्यथ निवर्तध्वं निवृत्तानां शुभं हि वः ॥ १३-१४२-१३॥
etaiścānyaiśca bahubhirguṇairyuktānkathaṃ kapān |
vijeṣyatha nivartadhvaṃ nivṛttānāṃ śubhaṃ hi vaḥ || 13-142-13||
MHB 13-142-14
ब्राह्मणा ऊचुः ।
कपान्वयं विजेष्यामो ये देवास्ते वयं स्मृताः ।
तस्माद्वध्याः कपास्माकं धनिन्याहि यथागतम् ॥ १३-१४२-१४॥
brāhmaṇā ūcuḥ |
kapānvayaṃ vijeṣyāmo ye devāste vayaṃ smṛtāḥ |
tasmādvadhyāḥ kapāsmākaṃ dhaninyāhi yathāgatam || 13-142-14||
MHB 13-142-15
धनी गत्वा कपानाह न वो विप्राः प्रियंकराः ।
गृहीत्वास्त्राण्यथो विप्रान्कपाः सर्वे समाद्रवन् ॥ १३-१४२-१५॥
dhanī gatvā kapānāha na vo viprāḥ priyaṃkarāḥ |
gṛhītvāstrāṇyatho viprānkapāḥ sarve samādravan || 13-142-15||
MHB 13-142-16
समुदग्रध्वजान्दृष्ट्वा कपान्सर्वे द्विजातयः ।
व्यसृजञ्ज्वलितानग्नीन्कपानां प्राणनाशनान् ॥ १३-१४२-१६॥
samudagradhvajāndṛṣṭvā kapānsarve dvijātayaḥ |
vyasṛjañjvalitānagnīnkapānāṃ prāṇanāśanān || 13-142-16||
MHB 13-142-17
ब्रह्मसृष्टा हव्यभुजः कपान्भुक्त्वा सनातनाः ।
नभसीव यथाभ्राणि व्यराजन्त नराधिप ।
प्रशशंसुर्द्विजांश्चैव ब्रह्माणं च यशस्विनम् ॥ १३-१४२-१७॥
brahmasṛṣṭā havyabhujaḥ kapānbhuktvā sanātanāḥ |
nabhasīva yathābhrāṇi vyarājanta narādhipa |
praśaśaṃsurdvijāṃścaiva brahmāṇaṃ ca yaśasvinam || 13-142-17||
MHB 13-142-18
तेषां तेजस्तथा वीर्यं देवानां ववृधे ततः ।
अवाप्नुवंश्चामरत्वं त्रिषु लोकेषु पूजितम् ॥ १३-१४२-१८॥
teṣāṃ tejastathā vīryaṃ devānāṃ vavṛdhe tataḥ |
avāpnuvaṃścāmaratvaṃ triṣu lokeṣu pūjitam || 13-142-18||
MHB 13-142-19
इत्युक्तवचनं वायुमर्जुनः प्रत्यभाषत ।
प्रतिपूज्य महाबाहो यत्तच्छृणु नराधिप ॥ १३-१४२-१९॥
ityuktavacanaṃ vāyumarjunaḥ pratyabhāṣata |
pratipūjya mahābāho yattacchṛṇu narādhipa || 13-142-19||
MHB 13-142-20
जीवाम्यहं ब्राह्मणार्थे सर्वथा सततं प्रभो ।
ब्रह्मणे ब्राह्मणेभ्यश्च प्रणमामि च नित्यशः ॥ १३-१४२-२०॥
jīvāmyahaṃ brāhmaṇārthe sarvathā satataṃ prabho |
brahmaṇe brāhmaṇebhyaśca praṇamāmi ca nityaśaḥ || 13-142-20||
MHB 13-142-21
दत्तात्रेयप्रसादाच्च मया प्राप्तमिदं यशः ।
लोके च परमा कीर्तिर्धर्मश्च चरितो महान् ॥ १३-१४२-२१॥
dattātreyaprasādācca mayā prāptamidaṃ yaśaḥ |
loke ca paramā kīrtirdharmaśca carito mahān || 13-142-21||
MHB 13-142-22
अहो ब्राह्मणकर्माणि यथा मारुत तत्त्वतः ।
त्वया प्रोक्तानि कार्त्स्न्येन श्रुतानि प्रयतेन ह ॥ १३-१४२-२२॥
aho brāhmaṇakarmāṇi yathā māruta tattvataḥ |
tvayā proktāni kārtsnyena śrutāni prayatena ha || 13-142-22||
MHB 13-142-23
वायुरुवाच ।
ब्राह्मणान्क्षत्रधर्मेण पालयस्वेन्द्रियाणि च ।
भृगुभ्यस्ते भयं घोरं तत्तु कालाद्भविष्यति ॥ १३-१४२-२३॥
vāyuruvāca |
brāhmaṇānkṣatradharmeṇa pālayasvendriyāṇi ca |
bhṛgubhyaste bhayaṃ ghoraṃ tattu kālādbhaviṣyati || 13-142-23||
Adhyaya: 143/154 (44)
MHB 13-143-1
युधिष्ठिर उवाच ।
ब्राह्मणानर्चसे राजन्सततं संशितव्रतान् ।
कं तु कर्मोदयं दृष्ट्वा तानर्चसि नराधिप ॥ १३-१४३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
brāhmaṇānarcase rājansatataṃ saṃśitavratān |
kaṃ tu karmodayaṃ dṛṣṭvā tānarcasi narādhipa || 13-143-1||
MHB 13-143-2
कां वा ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं दृष्ट्वा महाव्रत ।
तानर्चसि महाबाहो सर्वमेतद्वदस्व मे ॥ १३-१४३-२॥
kāṃ vā brāhmaṇapūjāyāṃ vyuṣṭiṃ dṛṣṭvā mahāvrata |
tānarcasi mahābāho sarvametadvadasva me || 13-143-2||
MHB 13-143-3
भीष्म उवाच ।
एष ते केशवः सर्वमाख्यास्यति महामतिः ।
व्युष्टिं ब्राह्मणपूजायां दृष्टव्युष्टिर्महाव्रतः ॥ १३-१४३-३॥
bhīṣma uvāca |
eṣa te keśavaḥ sarvamākhyāsyati mahāmatiḥ |
vyuṣṭiṃ brāhmaṇapūjāyāṃ dṛṣṭavyuṣṭirmahāvrataḥ || 13-143-3||
MHB 13-143-4
बलं श्रोत्रे वाङ्मनश्चक्षुषी च ज्ञानं तथा न विशुद्धं ममाद्य ।
देहन्यासो नातिचिरान्मतो मे न चातितूर्णं सविताद्य याति ॥ १३-१४३-४॥
balaṃ śrotre vāṅmanaścakṣuṣī ca jñānaṃ tathā na viśuddhaṃ mamādya |
dehanyāso nāticirānmato me na cātitūrṇaṃ savitādya yāti || 13-143-4||
MHB 13-143-5
उक्ता धर्मा ये पुराणे महान्तो ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां विशां च ।
पौराणं ये दण्डमुपासते च शेषं कृष्णादुपशिक्षस्व पार्थ ॥ १३-१४३-५॥
uktā dharmā ye purāṇe mahānto brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāṃ ca |
paurāṇaṃ ye daṇḍamupāsate ca śeṣaṃ kṛṣṇādupaśikṣasva pārtha || 13-143-5||
MHB 13-143-6
अहं ह्येनं वेद्मि तत्त्वेन कृष्णं योऽयं हि यच्चास्य बलं पुराणम् ।
अमेयात्मा केशवः कौरवेन्द्र सोऽयं धर्मं वक्ष्यति संशयेषु ॥ १३-१४३-६॥
ahaṃ hyenaṃ vedmi tattvena kṛṣṇaṃ yo'yaṃ hi yaccāsya balaṃ purāṇam |
ameyātmā keśavaḥ kauravendra so'yaṃ dharmaṃ vakṣyati saṃśayeṣu || 13-143-6||
MHB 13-143-7
कृष्णः पृथ्वीमसृजत्खं दिवं च वराहोऽयं भीमबलः पुराणः ।
अस्य चाधोऽथान्तरिक्षं दिवं च दिशश्चतस्रः प्रदिशश्चतस्रः ।
सृष्टिस्तथैवेयमनुप्रसूता स निर्ममे विश्वमिदं पुराणम् ॥ १३-१४३-७॥
kṛṣṇaḥ pṛthvīmasṛjatkhaṃ divaṃ ca varāho'yaṃ bhīmabalaḥ purāṇaḥ |
asya cādho'thāntarikṣaṃ divaṃ ca diśaścatasraḥ pradiśaścatasraḥ |
sṛṣṭistathaiveyamanuprasūtā sa nirmame viśvamidaṃ purāṇam || 13-143-7||
MHB 13-143-8
अस्य नाभ्यां पुष्करं संप्रसूतं यत्रोत्पन्नः स्वयमेवामितौजाः ।
येनाच्छिन्नं तत्तमः पार्थ घोरं यत्तत्तिष्ठत्यर्णवं तर्जयानम् ॥ १३-१४३-८॥
asya nābhyāṃ puṣkaraṃ saṃprasūtaṃ yatrotpannaḥ svayamevāmitaujāḥ |
yenācchinnaṃ tattamaḥ pārtha ghoraṃ yattattiṣṭhatyarṇavaṃ tarjayānam || 13-143-8||
MHB 13-143-9
कृते युगे धर्म आसीत्समग्रस्त्रेताकाले ज्ञानमनुप्रपन्नः ।
बलं त्वासीद्द्वापरे पार्थ कृष्णः कलावधर्मः क्षितिमाजगाम ॥ १३-१४३-९॥
kṛte yuge dharma āsītsamagrastretākāle jñānamanuprapannaḥ |
balaṃ tvāsīddvāpare pārtha kṛṣṇaḥ kalāvadharmaḥ kṣitimājagāma || 13-143-9||
MHB 13-143-10
स पूर्वदेवो निजघान दैत्यान्स पूर्वदेवश्च बभूव सम्राट् ।
स भूतानां भावनो भूतभव्यः स विश्वस्यास्य जगतश्चापि गोप्ता ॥ १३-१४३-१०॥
sa pūrvadevo nijaghāna daityānsa pūrvadevaśca babhūva samrāṭ |
sa bhūtānāṃ bhāvano bhūtabhavyaḥ sa viśvasyāsya jagataścāpi goptā || 13-143-10||
MHB 13-143-11
यदा धर्मो ग्लायति वै सुराणां तदा कृष्णो जायते मानुषेषु ।
धर्मे स्थित्वा स तु वै भावितात्मा परांश्च लोकानपरांश्च याति ॥ १३-१४३-११॥
yadā dharmo glāyati vai surāṇāṃ tadā kṛṣṇo jāyate mānuṣeṣu |
dharme sthitvā sa tu vai bhāvitātmā parāṃśca lokānaparāṃśca yāti || 13-143-11||
MHB 13-143-12
त्याज्यांस्त्यक्त्वाथासुराणां वधाय कार्याकार्ये कारणं चैव पार्थ ।
कृतं करिष्यत्क्रियते च देवो मुहुः सोमं विद्धि च शक्रमेतम् ॥ १३-१४३-१२॥
tyājyāṃstyaktvāthāsurāṇāṃ vadhāya kāryākārye kāraṇaṃ caiva pārtha |
kṛtaṃ kariṣyatkriyate ca devo muhuḥ somaṃ viddhi ca śakrametam || 13-143-12||
MHB 13-143-13
स विश्वकर्मा स च विश्वरूपः स विश्वभृद्विश्वसृग्विश्वजिच्च ।
स शूलभृच्छोणितभृत्करालस्तं कर्मभिर्विदितं वै स्तुवन्ति ॥ १३-१४३-१३॥
sa viśvakarmā sa ca viśvarūpaḥ sa viśvabhṛdviśvasṛgviśvajicca |
sa śūlabhṛcchoṇitabhṛtkarālastaṃ karmabhirviditaṃ vai stuvanti || 13-143-13||
MHB 13-143-14
तं गन्धर्वा अप्सरसश्च नित्यमुपतिष्ठन्ते विबुधानां शतानि ।
तं राक्षसाश्च परिसंवहन्ते रायस्पोषः स विजिगीषुरेकः ॥ १३-१४३-१४॥
taṃ gandharvā apsarasaśca nityamupatiṣṭhante vibudhānāṃ śatāni |
taṃ rākṣasāśca parisaṃvahante rāyaspoṣaḥ sa vijigīṣurekaḥ || 13-143-14||
MHB 13-143-15
तमध्वरे शंसितारः स्तुवन्ति रथंतरे सामगाश्च स्तुवन्ति ।
तं ब्राह्मणा ब्रह्ममन्त्रैः स्तुवन्ति तस्मै हविरध्वर्यवः कल्पयन्ति ॥ १३-१४३-१५॥
tamadhvare śaṃsitāraḥ stuvanti rathaṃtare sāmagāśca stuvanti |
taṃ brāhmaṇā brahmamantraiḥ stuvanti tasmai haviradhvaryavaḥ kalpayanti || 13-143-15||
MHB 13-143-16
स पौराणीं ब्रह्मगुहां प्रविष्टो महीसत्रं भारताग्रे ददर्श ।
स चैव गामुद्दधाराग्र्यकर्मा विक्षोभ्य दैत्यानुरगान्दानवांश्च ॥ १३-१४३-१६॥
sa paurāṇīṃ brahmaguhāṃ praviṣṭo mahīsatraṃ bhāratāgre dadarśa |
sa caiva gāmuddadhārāgryakarmā vikṣobhya daityānuragāndānavāṃśca || 13-143-16||
MHB 13-143-17
तस्य भक्षान्विविधान्वेदयन्ति तमेवाजौ वाहनं वेदयन्ति ।
तस्यान्तरिक्षं पृथिवी दिवं च सर्वं वशे तिष्ठति शाश्वतस्य ॥ १३-१४३-१७॥
tasya bhakṣānvividhānvedayanti tamevājau vāhanaṃ vedayanti |
tasyāntarikṣaṃ pṛthivī divaṃ ca sarvaṃ vaśe tiṣṭhati śāśvatasya || 13-143-17||
MHB 13-143-18
स कुम्भरेताः ससृजे पुराणं यत्रोत्पन्नमृषिमाहुर्वसिष्ठम् ।
स मातरिश्वा विभुरश्ववाजी स रश्मिमान्सविता चादिदेवः ॥ १३-१४३-१८॥
sa kumbharetāḥ sasṛje purāṇaṃ yatrotpannamṛṣimāhurvasiṣṭham |
sa mātariśvā vibhuraśvavājī sa raśmimānsavitā cādidevaḥ || 13-143-18||
MHB 13-143-19
तेनासुरा विजिताः सर्व एव तस्य विक्रान्तैर्विजितानीह त्रीणि ।
स देवानां मानुषाणां पितॄणां तमेवाहुर्यज्ञविदां वितानम् ॥ १३-१४३-१९॥
tenāsurā vijitāḥ sarva eva tasya vikrāntairvijitānīha trīṇi |
sa devānāṃ mānuṣāṇāṃ pitṝṇāṃ tamevāhuryajñavidāṃ vitānam || 13-143-19||
MHB 13-143-20
स एव कालं विभजन्नुदेति तस्योत्तरं दक्षिणं चायने द्वे ।
तस्यैवोर्ध्वं तिर्यगधश्चरन्ति गभस्तयो मेदिनीं तापयन्तः ॥ १३-१४३-२०॥
sa eva kālaṃ vibhajannudeti tasyottaraṃ dakṣiṇaṃ cāyane dve |
tasyaivordhvaṃ tiryagadhaścaranti gabhastayo medinīṃ tāpayantaḥ || 13-143-20||
MHB 13-143-21
तं ब्राह्मणा वेदविदो जुषन्ति तस्यादित्यो भामुपयुज्य भाति ।
स मासि मास्यध्वरकृद्विधत्ते तमध्वरे वेदविदः पठन्ति ॥ १३-१४३-२१॥
taṃ brāhmaṇā vedavido juṣanti tasyādityo bhāmupayujya bhāti |
sa māsi māsyadhvarakṛdvidhatte tamadhvare vedavidaḥ paṭhanti || 13-143-21||
MHB 13-143-22
स एकयुक्चक्रमिदं त्रिनाभि सप्ताश्वयुक्तं वहते वै त्रिधामा ।
महातेजाः सर्वगः सर्वसिंहः कृष्णो लोकान्धारयते तथैकः ।
अश्नन्ननश्नंश्च तथैव धीरः कृष्णं सदा पार्थ कर्तारमेहि ॥ १३-१४३-२२॥
sa ekayukcakramidaṃ trinābhi saptāśvayuktaṃ vahate vai tridhāmā |
mahātejāḥ sarvagaḥ sarvasiṃhaḥ kṛṣṇo lokāndhārayate tathaikaḥ |
aśnannanaśnaṃśca tathaiva dhīraḥ kṛṣṇaṃ sadā pārtha kartāramehi || 13-143-22||
MHB 13-143-23
स एकदा कक्षगतो महात्मा तृप्तो विभुः खाण्डवे धूमकेतुः ।
स राक्षसानुरगांश्चावजित्य सर्वत्रगः सर्वमग्नौ जुहोति ॥ १३-१४३-२३॥
sa ekadā kakṣagato mahātmā tṛpto vibhuḥ khāṇḍave dhūmaketuḥ |
sa rākṣasānuragāṃścāvajitya sarvatragaḥ sarvamagnau juhoti || 13-143-23||
MHB 13-143-24
स एवाश्वः श्वेतमश्वं प्रयच्छत्स एवाश्वानथ सर्वांश्चकार ।
त्रिवन्धुरस्तस्य रथस्त्रिचक्रस्त्रिवृच्छिराश्चतुरस्रश्च तस्य ॥ १३-१४३-२४॥
sa evāśvaḥ śvetamaśvaṃ prayacchatsa evāśvānatha sarvāṃścakāra |
trivandhurastasya rathastricakrastrivṛcchirāścaturasraśca tasya || 13-143-24||
MHB 13-143-25
स विहायो व्यदधात्पञ्चनाभिः स निर्ममे गां दिवमन्तरिक्षम् ।
एवं रम्यानसृजत्पर्वतांश्च हृषीकेशोऽमितदीप्ताग्नितेजाः ॥ १३-१४३-२५॥
sa vihāyo vyadadhātpañcanābhiḥ sa nirmame gāṃ divamantarikṣam |
evaṃ ramyānasṛjatparvatāṃśca hṛṣīkeśo'mitadīptāgnitejāḥ || 13-143-25||
MHB 13-143-26
स लङ्घयन्वै सरितो जिघांसन्स तं वज्रं प्रहरन्तं निरास ।
स महेन्द्रः स्तूयते वै महाध्वरे विप्रैरेको ऋक्सहस्रैः पुराणैः ॥ १३-१४३-२६॥
sa laṅghayanvai sarito jighāṃsansa taṃ vajraṃ praharantaṃ nirāsa |
sa mahendraḥ stūyate vai mahādhvare vipraireko ṛksahasraiḥ purāṇaiḥ || 13-143-26||
MHB 13-143-27
दुर्वासा वै तेन नान्येन शक्यो गृहे राजन्वासयितुं महौजाः ।
तमेवाहुरृषिमेकं पुराणं स विश्वकृद्विदधात्यात्मभावान् ॥ १३-१४३-२७॥
durvāsā vai tena nānyena śakyo gṛhe rājanvāsayituṃ mahaujāḥ |
tamevāhurṛṣimekaṃ purāṇaṃ sa viśvakṛdvidadhātyātmabhāvān || 13-143-27||
MHB 13-143-28
वेदांश्च यो वेदयतेऽधिदेवो विधींश्च यश्चाश्रयते पुराणान् ।
कामे वेदे लौकिके यत्फलं च विष्वक्सेने सर्वमेतत्प्रतीहि ॥ १३-१४३-२८॥
vedāṃśca yo vedayate'dhidevo vidhīṃśca yaścāśrayate purāṇān |
kāme vede laukike yatphalaṃ ca viṣvaksene sarvametatpratīhi || 13-143-28||
MHB 13-143-29
ज्योतींषि शुक्लानि च सर्वलोके त्रयो लोका लोकपालास्त्रयश्च ।
त्रयोऽग्नयो व्याहृतयश्च तिस्रः सर्वे देवा देवकीपुत्र एव ॥ १३-१४३-२९॥
jyotīṃṣi śuklāni ca sarvaloke trayo lokā lokapālāstrayaśca |
trayo'gnayo vyāhṛtayaśca tisraḥ sarve devā devakīputra eva || 13-143-29||
MHB 13-143-30
संवत्सरः स ऋतुः सोऽर्धमासः सोऽहोरात्रः स कला वै स काष्ठाः ।
मात्रा मुहूर्ताश्च लवाः क्षणाश्च विष्वक्सेने सर्वमेतत्प्रतीहि ॥ १३-१४३-३०॥
saṃvatsaraḥ sa ṛtuḥ so'rdhamāsaḥ so'horātraḥ sa kalā vai sa kāṣṭhāḥ |
mātrā muhūrtāśca lavāḥ kṣaṇāśca viṣvaksene sarvametatpratīhi || 13-143-30||
MHB 13-143-31
चन्द्रादित्यौ ग्रहनक्षत्रताराः सर्वाणि दर्शान्यथ पौर्णमास्यः ।
नक्षत्रयोगा ऋतवश्च पार्थ विष्वक्सेनात्सर्वमेतत्प्रसूतम् ॥ १३-१४३-३१॥
candrādityau grahanakṣatratārāḥ sarvāṇi darśānyatha paurṇamāsyaḥ |
nakṣatrayogā ṛtavaśca pārtha viṣvaksenātsarvametatprasūtam || 13-143-31||
MHB 13-143-32
रुद्रादित्या वसवोऽथाश्विनौ च साध्या विश्वे मरुतां षड्गणाश्च ।
प्रजापतिर्देवमातादितिश्च सर्वे कृष्णादृषयश्चैव सप्त ॥ १३-१४३-३२॥
rudrādityā vasavo'thāśvinau ca sādhyā viśve marutāṃ ṣaḍgaṇāśca |
prajāpatirdevamātāditiśca sarve kṛṣṇādṛṣayaścaiva sapta || 13-143-32||
MHB 13-143-33
वायुर्भूत्वा विक्षिपते च विश्वमग्निर्भूत्वा दहते विश्वरूपः ।
आपो भूत्वा मज्जयते च सर्वं ब्रह्मा भूत्वा सृजते विश्वसंघान् ॥ १३-१४३-३३॥
vāyurbhūtvā vikṣipate ca viśvamagnirbhūtvā dahate viśvarūpaḥ |
āpo bhūtvā majjayate ca sarvaṃ brahmā bhūtvā sṛjate viśvasaṃghān || 13-143-33||
MHB 13-143-34
वेद्यं च यद्वेदयते च वेदान्विधिश्च यश्चाश्रयते विधेयान् ।
धर्मे च वेदे च बले च सर्वं चराचरं केशवं त्वं प्रतीहि ॥ १३-१४३-३४॥
vedyaṃ ca yadvedayate ca vedānvidhiśca yaścāśrayate vidheyān |
dharme ca vede ca bale ca sarvaṃ carācaraṃ keśavaṃ tvaṃ pratīhi || 13-143-34||
MHB 13-143-35
ज्योतिर्भूतः परमोऽसौ पुरस्तात्प्रकाशयन्प्रभया विश्वरूपः ।
अपः सृष्ट्वा ह्यात्मभूरात्मयोनिः पुराकरोत्सर्वमेवाथ विश्वम् ॥ १३-१४३-३५॥
jyotirbhūtaḥ paramo'sau purastātprakāśayanprabhayā viśvarūpaḥ |
apaḥ sṛṣṭvā hyātmabhūrātmayoniḥ purākarotsarvamevātha viśvam || 13-143-35||
MHB 13-143-36
ऋतूनुत्पातान्विविधान्यद्भुतानि मेघान्विद्युत्सर्वमैरावतं च ।
सर्वं कृष्णात्स्थावरं जङ्गमं च विश्वाख्याताद्विष्णुमेनं प्रतीहि ॥ १३-१४३-३६॥
ṛtūnutpātānvividhānyadbhutāni meghānvidyutsarvamairāvataṃ ca |
sarvaṃ kṛṣṇātsthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca viśvākhyātādviṣṇumenaṃ pratīhi || 13-143-36||
MHB 13-143-37
विश्वावासं निर्गुणं वासुदेवं संकर्षणं जीवभूतं वदन्ति ।
ततः प्रद्युम्नमनिरुद्धं चतुर्थमाज्ञापयत्यात्मयोनिर्महात्मा ॥ १३-१४३-३७॥
viśvāvāsaṃ nirguṇaṃ vāsudevaṃ saṃkarṣaṇaṃ jīvabhūtaṃ vadanti |
tataḥ pradyumnamaniruddhaṃ caturthamājñāpayatyātmayonirmahātmā || 13-143-37||
MHB 13-143-38
स पञ्चधा पञ्चजनोपपन्नं संचोदयन्विश्वमिदं सिसृक्षुः ।
ततश्चकारावनिमारुतौ च खं ज्योतिरापश्च तथैव पार्थ ॥ १३-१४३-३८॥
sa pañcadhā pañcajanopapannaṃ saṃcodayanviśvamidaṃ sisṛkṣuḥ |
tataścakārāvanimārutau ca khaṃ jyotirāpaśca tathaiva pārtha || 13-143-38||
MHB 13-143-39
स स्थावरं जङ्गमं चैवमेतच्चतुर्विधं लोकमिमं च कृत्वा ।
ततो भूमिं व्यदधात्पञ्चबीजां द्यौः पृथिव्यां धास्यति भूरि वारि ।
तेन विश्वं कृतमेतद्धि राजन्स जीवयत्यात्मनैवात्मयोनिः ॥ १३-१४३-३९॥
sa sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caivametaccaturvidhaṃ lokamimaṃ ca kṛtvā |
tato bhūmiṃ vyadadhātpañcabījāṃ dyauḥ pṛthivyāṃ dhāsyati bhūri vāri |
tena viśvaṃ kṛtametaddhi rājansa jīvayatyātmanaivātmayoniḥ || 13-143-39||
MHB 13-143-40
ततो देवानसुरान्मानुषांश्च लोकानृषींश्चाथ पितॄन्प्रजाश्च ।
समासेन विविधान्प्राणिलोकान्सर्वान्सदा भूतपतिः सिसृक्षुः ॥ १३-१४३-४०॥
tato devānasurānmānuṣāṃśca lokānṛṣīṃścātha pitṝnprajāśca |
samāsena vividhānprāṇilokānsarvānsadā bhūtapatiḥ sisṛkṣuḥ || 13-143-40||
MHB 13-143-41
शुभाशुभं स्थावरं जङ्गमं च विष्वक्सेनात्सर्वमेतत्प्रतीहि ।
यद्वर्तते यच्च भविष्यतीह सर्वमेतत्केशवं त्वं प्रतीहि ॥ १३-१४३-४१॥
śubhāśubhaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca viṣvaksenātsarvametatpratīhi |
yadvartate yacca bhaviṣyatīha sarvametatkeśavaṃ tvaṃ pratīhi || 13-143-41||
MHB 13-143-42
मृत्युश्चैव प्राणिनामन्तकाले साक्षात्कृष्णः शाश्वतो धर्मवाहः ।
भूतं च यच्चेह न विद्म किंचिद्विष्वक्सेनात्सर्वमेतत्प्रतीहि ॥ १३-१४३-४२॥
mṛtyuścaiva prāṇināmantakāle sākṣātkṛṣṇaḥ śāśvato dharmavāhaḥ |
bhūtaṃ ca yacceha na vidma kiṃcidviṣvaksenātsarvametatpratīhi || 13-143-42||
MHB 13-143-43
यत्प्रशस्तं च लोकेषु पुण्यं यच्च शुभाशुभम् ।
तत्सर्वं केशवोऽचिन्त्यो विपरीतमतो भवेत् ॥ १३-१४३-४३॥
yatpraśastaṃ ca lokeṣu puṇyaṃ yacca śubhāśubham |
tatsarvaṃ keśavo'cintyo viparītamato bhavet || 13-143-43||
MHB 13-143-44
एतादृशः केशवोऽयं स्वयंभूर्नारायणः परमश्चाव्ययश्च ।
मध्यं चास्य जगतस्तस्थुषश्च सर्वेषां भूतानां प्रभवश्चाप्ययश्च ॥ १३-१४३-४४॥
etādṛśaḥ keśavo'yaṃ svayaṃbhūrnārāyaṇaḥ paramaścāvyayaśca |
madhyaṃ cāsya jagatastasthuṣaśca sarveṣāṃ bhūtānāṃ prabhavaścāpyayaśca || 13-143-44||
Adhyaya: 144/154 (51)
MHB 13-144-1
युधिष्ठिर उवाच ।
ब्रूहि ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं त्वं मधुसूदन ।
वेत्ता त्वमस्य चार्थस्य वेद त्वां हि पितामहः ॥ १३-१४४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
brūhi brāhmaṇapūjāyāṃ vyuṣṭiṃ tvaṃ madhusūdana |
vettā tvamasya cārthasya veda tvāṃ hi pitāmahaḥ || 13-144-1||
MHB 13-144-2
वासुदेव उवाच ।
शृणुष्वावहितो राजन्द्विजानां भरतर्षभ ।
यथातत्त्वेन वदतो गुणान्मे कुरुसत्तम ॥ १३-१४४-२॥
vāsudeva uvāca |
śṛṇuṣvāvahito rājandvijānāṃ bharatarṣabha |
yathātattvena vadato guṇānme kurusattama || 13-144-2||
MHB 13-144-3
प्रद्युम्नः परिपप्रच्छ ब्राह्मणैः परिकोपितः ।
किं फलं ब्राह्मणेष्वस्ति पूजायां मधुसूदन ।
ईश्वरस्य सतस्तस्य इह चैव परत्र च ॥ १३-१४४-३॥
pradyumnaḥ paripapraccha brāhmaṇaiḥ parikopitaḥ |
kiṃ phalaṃ brāhmaṇeṣvasti pūjāyāṃ madhusūdana |
īśvarasya satastasya iha caiva paratra ca || 13-144-3||
MHB 13-144-4
सदा द्विजातीन्संपूज्य किं फलं तत्र मानद ।
एतद्ब्रूहि पितः सर्वं सुमहान्संशयोऽत्र मे ॥ १३-१४४-४॥
sadā dvijātīnsaṃpūjya kiṃ phalaṃ tatra mānada |
etadbrūhi pitaḥ sarvaṃ sumahānsaṃśayo'tra me || 13-144-4||
MHB 13-144-5
इत्युक्तवचनस्तेन प्रद्युम्नेन तदा त्वहम् ।
प्रत्यब्रुवं महाराज यत्तच्छृणु समाहितः ॥ १३-१४४-५॥
ityuktavacanastena pradyumnena tadā tvaham |
pratyabruvaṃ mahārāja yattacchṛṇu samāhitaḥ || 13-144-5||
MHB 13-144-6
व्युष्टिं ब्राह्मणपूजायां रौक्मिणेय निबोध मे ।
एते हि सोमराजान ईश्वराः सुखदुःखयोः ॥ १३-१४४-६॥
vyuṣṭiṃ brāhmaṇapūjāyāṃ raukmiṇeya nibodha me |
ete hi somarājāna īśvarāḥ sukhaduḥkhayoḥ || 13-144-6||
MHB 13-144-7
अस्मिँल्लोके रौक्मिणेय तथामुष्मिंश्च पुत्रक ।
ब्राह्मणप्रमुखं सौख्यं न मेऽत्रास्ति विचारणा ॥ १३-१४४-७॥
asmi~lloke raukmiṇeya tathāmuṣmiṃśca putraka |
brāhmaṇapramukhaṃ saukhyaṃ na me'trāsti vicāraṇā || 13-144-7||
MHB 13-144-8
ब्राह्मणप्रमुखं वीर्यमायुः कीर्तिर्यशो बलम् ।
लोका लोकेश्वराश्चैव सर्वे ब्राह्मणपूर्वकाः ॥ १३-१४४-८॥
brāhmaṇapramukhaṃ vīryamāyuḥ kīrtiryaśo balam |
lokā lokeśvarāścaiva sarve brāhmaṇapūrvakāḥ || 13-144-8||
MHB 13-144-9
तत्कथं नाद्रियेयं वै ईश्वरोऽस्मीति पुत्रक ।
मा ते मन्युर्महाबाहो भवत्वत्र द्विजान्प्रति ॥ १३-१४४-९॥
tatkathaṃ nādriyeyaṃ vai īśvaro'smīti putraka |
mā te manyurmahābāho bhavatvatra dvijānprati || 13-144-9||
MHB 13-144-10
ब्राह्मणो हि महद्भूतमस्मिँल्लोके परत्र च ।
भस्म कुर्युर्जगदिदं क्रुद्धाः प्रत्यक्षदर्शिनः ॥ १३-१४४-१०॥
brāhmaṇo hi mahadbhūtamasmi~lloke paratra ca |
bhasma kuryurjagadidaṃ kruddhāḥ pratyakṣadarśinaḥ || 13-144-10||
MHB 13-144-11
अन्यानपि सृजेयुश्च लोकाँल्लोकेश्वरांस्तथा ।
कथं तेषु न वर्तेय सम्यग्ज्ञानात्सुतेजसः ॥ १३-१४४-११॥
anyānapi sṛjeyuśca lokā~llokeśvarāṃstathā |
kathaṃ teṣu na varteya samyagjñānātsutejasaḥ || 13-144-11||
MHB 13-144-12
अवसन्मद्गृहे तात ब्राह्मणो हरिपिङ्गलः ।
चीरवासा बिल्वदण्डी दीर्घश्मश्रुनखादिमान् ।
दीर्घेभ्यश्च मनुष्येभ्यः प्रमाणादधिको भुवि ॥ १३-१४४-१२॥
avasanmadgṛhe tāta brāhmaṇo haripiṅgalaḥ |
cīravāsā bilvadaṇḍī dīrghaśmaśrunakhādimān |
dīrghebhyaśca manuṣyebhyaḥ pramāṇādadhiko bhuvi || 13-144-12||
MHB 13-144-13
स स्म संचरते लोकान्ये दिव्या ये च मानुषाः ।
इमा गाथा गायमानश्चत्वरेषु सभासु च ॥ १३-१४४-१३॥
sa sma saṃcarate lokānye divyā ye ca mānuṣāḥ |
imā gāthā gāyamānaścatvareṣu sabhāsu ca || 13-144-13||
MHB 13-144-14
दुर्वाससं वासयेत्को ब्राह्मणं सत्कृतं गृहे ।
परिभाषां च मे श्रुत्वा को नु दद्यात्प्रतिश्रयम् ।
यो मां कश्चिद्वासयेत न स मां कोपयेदिह ॥ १३-१४४-१४॥
durvāsasaṃ vāsayetko brāhmaṇaṃ satkṛtaṃ gṛhe |
paribhāṣāṃ ca me śrutvā ko nu dadyātpratiśrayam |
yo māṃ kaścidvāsayeta na sa māṃ kopayediha || 13-144-14||
MHB 13-144-15
तं स्म नाद्रियते कश्चित्ततोऽहं तमवासयम् ॥ १३-१४४-१५॥
taṃ sma nādriyate kaścittato'haṃ tamavāsayam || 13-144-15||
MHB 13-144-16
स स्म भुङ्क्ते सहस्राणां बहूनामन्नमेकदा ।
एकदा स्माल्पकं भुङ्क्ते न वैति च पुनर्गृहान् ॥ १३-१४४-१६॥
sa sma bhuṅkte sahasrāṇāṃ bahūnāmannamekadā |
ekadā smālpakaṃ bhuṅkte na vaiti ca punargṛhān || 13-144-16||
MHB 13-144-17
अकस्माच्च प्रहसति तथाकस्मात्प्ररोदिति ।
न चास्य वयसा तुल्यः पृथिव्यामभवत्तदा ॥ १३-१४४-१७॥
akasmācca prahasati tathākasmātpraroditi |
na cāsya vayasā tulyaḥ pṛthivyāmabhavattadā || 13-144-17||
MHB 13-144-18
सोऽस्मदावसथं गत्वा शय्याश्चास्तरणानि च ।
कन्याश्चालंकृता दग्ध्वा ततो व्यपगतः स्वयम् ॥ १३-१४४-१८॥
so'smadāvasathaṃ gatvā śayyāścāstaraṇāni ca |
kanyāścālaṃkṛtā dagdhvā tato vyapagataḥ svayam || 13-144-18||
MHB 13-144-19
अथ मामब्रवीद्भूयः स मुनिः संशितव्रतः ।
कृष्ण पायसमिच्छामि भोक्तुमित्येव सत्वरः ॥ १३-१४४-१९॥
atha māmabravīdbhūyaḥ sa muniḥ saṃśitavrataḥ |
kṛṣṇa pāyasamicchāmi bhoktumityeva satvaraḥ || 13-144-19||
MHB 13-144-20
सदैव तु मया तस्य चित्तज्ञेन गृहे जनः ।
सर्वाण्येवान्नपानानि भक्ष्याश्चोच्चावचास्तथा ।
भवन्तु सत्कृतानीति पूर्वमेव प्रचोदितः ॥ १३-१४४-२०॥
sadaiva tu mayā tasya cittajñena gṛhe janaḥ |
sarvāṇyevānnapānāni bhakṣyāścoccāvacāstathā |
bhavantu satkṛtānīti pūrvameva pracoditaḥ || 13-144-20||
MHB 13-144-21
ततोऽहं ज्वलमानं वै पायसं प्रत्यवेदयम् ।
तद्भुक्त्वैव तु स क्षिप्रं ततो वचनमब्रवीत् ।
क्षिप्रमङ्गानि लिम्पस्व पायसेनेति स स्म ह ॥ १३-१४४-२१॥
tato'haṃ jvalamānaṃ vai pāyasaṃ pratyavedayam |
tadbhuktvaiva tu sa kṣipraṃ tato vacanamabravīt |
kṣipramaṅgāni limpasva pāyaseneti sa sma ha || 13-144-21||
MHB 13-144-22
अविमृश्यैव च ततः कृतवानस्मि तत्तथा ।
तेनोच्छिष्टेन गात्राणि शिरश्चैवाभ्यमृक्षयम् ॥ १३-१४४-२२॥
avimṛśyaiva ca tataḥ kṛtavānasmi tattathā |
tenocchiṣṭena gātrāṇi śiraścaivābhyamṛkṣayam || 13-144-22||
MHB 13-144-23
स ददर्श तदाभ्याशे मातरं ते शुभाननाम् ।
तामपि स्मयमानः स पायसेनाभ्यलेपयत् ॥ १३-१४४-२३॥
sa dadarśa tadābhyāśe mātaraṃ te śubhānanām |
tāmapi smayamānaḥ sa pāyasenābhyalepayat || 13-144-23||
MHB 13-144-24
मुनिः पायसदिग्धाङ्गीं रथे तूर्णमयोजयत् ।
तमारुह्य रथं चैव निर्ययौ स गृहान्मम ॥ १३-१४४-२४॥
muniḥ pāyasadigdhāṅgīṃ rathe tūrṇamayojayat |
tamāruhya rathaṃ caiva niryayau sa gṛhānmama || 13-144-24||
MHB 13-144-25
अग्निवर्णो ज्वलन्धीमान्स द्विजो रथधुर्यवत् ।
प्रतोदेनातुदद्बालां रुक्मिणीं मम पश्यतः ॥ १३-१४४-२५॥
agnivarṇo jvalandhīmānsa dvijo rathadhuryavat |
pratodenātudadbālāṃ rukmiṇīṃ mama paśyataḥ || 13-144-25||
MHB 13-144-26
न च मे स्तोकमप्यासीद्दुःखमीर्ष्याकृतं तदा ।
ततः स राजमार्गेण महता निर्ययौ बहिः ॥ १३-१४४-२६॥
na ca me stokamapyāsīdduḥkhamīrṣyākṛtaṃ tadā |
tataḥ sa rājamārgeṇa mahatā niryayau bahiḥ || 13-144-26||
MHB 13-144-27
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं दाशार्हा जातमन्यवः ।
तत्राजल्पन्मिथः केचित्समाभाष्य परस्परम् ॥ १३-१४४-२७॥
taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ dāśārhā jātamanyavaḥ |
tatrājalpanmithaḥ kecitsamābhāṣya parasparam || 13-144-27||
MHB 13-144-28
ब्राह्मणा एव जायेरन्नान्यो वर्णः कथंचन ।
को ह्येनं रथमास्थाय जीवेदन्यः पुमानिह ॥ १३-१४४-२८॥
brāhmaṇā eva jāyerannānyo varṇaḥ kathaṃcana |
ko hyenaṃ rathamāsthāya jīvedanyaḥ pumāniha || 13-144-28||
MHB 13-144-29
आशीविषविषं तीक्ष्णं ततस्तीक्ष्णतरं विषम् ।
ब्रह्माशीविषदग्धस्य नास्ति कश्चिच्चिकित्सकः ॥ १३-१४४-२९॥
āśīviṣaviṣaṃ tīkṣṇaṃ tatastīkṣṇataraṃ viṣam |
brahmāśīviṣadagdhasya nāsti kaściccikitsakaḥ || 13-144-29||
MHB 13-144-30
तस्मिन्व्रजति दुर्धर्षे प्रास्खलद्रुक्मिणी पथि ।
तां नामर्षयत श्रीमांस्ततस्तूर्णमचोदयत् ॥ १३-१४४-३०॥
tasminvrajati durdharṣe prāskhaladrukmiṇī pathi |
tāṃ nāmarṣayata śrīmāṃstatastūrṇamacodayat || 13-144-30||
MHB 13-144-31
ततः परमसंक्रुद्धो रथात्प्रस्कन्द्य स द्विजः ।
पदातिरुत्पथेनैव प्राधावद्दक्षिणामुखः ॥ १३-१४४-३१॥
tataḥ paramasaṃkruddho rathātpraskandya sa dvijaḥ |
padātirutpathenaiva prādhāvaddakṣiṇāmukhaḥ || 13-144-31||
MHB 13-144-32
तमुत्पथेन धावन्तमन्वधावं द्विजोत्तमम् ।
तथैव पायसादिग्धः प्रसीद भगवन्निति ॥ १३-१४४-३२॥
tamutpathena dhāvantamanvadhāvaṃ dvijottamam |
tathaiva pāyasādigdhaḥ prasīda bhagavanniti || 13-144-32||
MHB 13-144-33
ततो विलोक्य तेजस्वी ब्राह्मणो मामुवाच ह ।
जितः क्रोधस्त्वया कृष्ण प्रकृत्यैव महाभुज ॥ १३-१४४-३३॥
tato vilokya tejasvī brāhmaṇo māmuvāca ha |
jitaḥ krodhastvayā kṛṣṇa prakṛtyaiva mahābhuja || 13-144-33||
MHB 13-144-34
न तेऽपराधमिह वै दृष्टवानस्मि सुव्रत ।
प्रीतोऽस्मि तव गोविन्द वृणु कामान्यथेप्सितान् ।
प्रसन्नस्य च मे तात पश्य व्युष्टिर्यथाविधा ॥ १३-१४४-३४॥
na te'parādhamiha vai dṛṣṭavānasmi suvrata |
prīto'smi tava govinda vṛṇu kāmānyathepsitān |
prasannasya ca me tāta paśya vyuṣṭiryathāvidhā || 13-144-34||
MHB 13-144-35
यावदेव मनुष्याणामन्ने भावो भविष्यति ।
यथैवान्ने तथा तेषां त्वयि भावो भविष्यति ॥ १३-१४४-३५॥
yāvadeva manuṣyāṇāmanne bhāvo bhaviṣyati |
yathaivānne tathā teṣāṃ tvayi bhāvo bhaviṣyati || 13-144-35||
MHB 13-144-36
यावच्च पुण्या लोकेषु त्वयि कीर्तिर्भविष्यति ।
त्रिषु लोकेषु तावच्च वैशिष्ट्यं प्रतिपत्स्यसे ।
सुप्रियः सर्वलोकस्य भविष्यसि जनार्दन ॥ १३-१४४-३६॥
yāvacca puṇyā lokeṣu tvayi kīrtirbhaviṣyati |
triṣu lokeṣu tāvacca vaiśiṣṭyaṃ pratipatsyase |
supriyaḥ sarvalokasya bhaviṣyasi janārdana || 13-144-36||
MHB 13-144-37
यत्ते भिन्नं च दग्धं च यच्च किंचिद्विनाशितम् ।
सर्वं तथैव द्रष्टासि विशिष्टं वा जनार्दन ॥ १३-१४४-३७॥
yatte bhinnaṃ ca dagdhaṃ ca yacca kiṃcidvināśitam |
sarvaṃ tathaiva draṣṭāsi viśiṣṭaṃ vā janārdana || 13-144-37||
MHB 13-144-38
यावदेतत्प्रलिप्तं ते गात्रेषु मधुसूदन ।
अतो मृत्युभयं नास्ति यावदिच्छा तवाच्युत ॥ १३-१४४-३८॥
yāvadetatpraliptaṃ te gātreṣu madhusūdana |
ato mṛtyubhayaṃ nāsti yāvadicchā tavācyuta || 13-144-38||
MHB 13-144-39
न तु पादतले लिप्ते कस्मात्ते पुत्रकाद्य वै ।
नैतन्मे प्रियमित्येव स मां प्रीतोऽब्रवीत्तदा ।
इत्युक्तोऽहं शरीरं स्वमपश्यं श्रीसमायुतम् ॥ १३-१४४-३९॥
na tu pādatale lipte kasmātte putrakādya vai |
naitanme priyamityeva sa māṃ prīto'bravīttadā |
ityukto'haṃ śarīraṃ svamapaśyaṃ śrīsamāyutam || 13-144-39||
MHB 13-144-40
रुक्मिणीं चाब्रवीत्प्रीतः सर्वस्त्रीणां वरं यशः ।
कीर्तिं चानुत्तमां लोके समवाप्स्यसि शोभने ॥ १३-१४४-४०॥
rukmiṇīṃ cābravītprītaḥ sarvastrīṇāṃ varaṃ yaśaḥ |
kīrtiṃ cānuttamāṃ loke samavāpsyasi śobhane || 13-144-40||
MHB 13-144-41
न त्वां जरा वा रोगो वा वैवर्ण्यं चापि भामिनि ।
स्प्रक्ष्यन्ति पुण्यगन्धा च कृष्णमाराधयिष्यसि ॥ १३-१४४-४१॥
na tvāṃ jarā vā rogo vā vaivarṇyaṃ cāpi bhāmini |
sprakṣyanti puṇyagandhā ca kṛṣṇamārādhayiṣyasi || 13-144-41||
MHB 13-144-42
षोडशानां सहस्राणां वधूनां केशवस्य ह ।
वरिष्ठा सहलोक्या च केशवस्य भविष्यसि ॥ १३-१४४-४२॥
ṣoḍaśānāṃ sahasrāṇāṃ vadhūnāṃ keśavasya ha |
variṣṭhā sahalokyā ca keśavasya bhaviṣyasi || 13-144-42||
MHB 13-144-43
तव मातरमित्युक्त्वा ततो मां पुनरब्रवीत् ।
प्रस्थितः सुमहातेजा दुर्वासा वह्निवज्ज्वलन् ॥ १३-१४४-४३॥
tava mātaramityuktvā tato māṃ punarabravīt |
prasthitaḥ sumahātejā durvāsā vahnivajjvalan || 13-144-43||
MHB 13-144-44
एषैव ते बुद्धिरस्तु ब्राह्मणान्प्रति केशव ।
इत्युक्त्वा स तदा पुत्र तत्रैवान्तरधीयत ॥ १३-१४४-४४॥
eṣaiva te buddhirastu brāhmaṇānprati keśava |
ityuktvā sa tadā putra tatraivāntaradhīyata || 13-144-44||
MHB 13-144-45
तस्मिन्नन्तर्हिते चाहमुपांशुव्रतमादिशम् ।
यत्किंचिद्ब्राह्मणो ब्रूयात्सर्वं कुर्यामिति प्रभो ॥ १३-१४४-४५॥
tasminnantarhite cāhamupāṃśuvratamādiśam |
yatkiṃcidbrāhmaṇo brūyātsarvaṃ kuryāmiti prabho || 13-144-45||
MHB 13-144-46
एतद्व्रतमहं कृत्वा मात्रा ते सह पुत्रक ।
ततः परमहृष्टात्मा प्राविशं गृहमेव च ॥ १३-१४४-४६॥
etadvratamahaṃ kṛtvā mātrā te saha putraka |
tataḥ paramahṛṣṭātmā prāviśaṃ gṛhameva ca || 13-144-46||
MHB 13-144-47
प्रविष्टमात्रश्च गृहे सर्वं पश्यामि तन्नवम् ।
यद्भिन्नं यच्च वै दग्धं तेन विप्रेण पुत्रक ॥ १३-१४४-४७॥
praviṣṭamātraśca gṛhe sarvaṃ paśyāmi tannavam |
yadbhinnaṃ yacca vai dagdhaṃ tena vipreṇa putraka || 13-144-47||
MHB 13-144-48
ततोऽहं विस्मयं प्राप्तः सर्वं दृष्ट्वा नवं दृढम् ।
अपूजयं च मनसा रौक्मिणेय द्विजं तदा ॥ १३-१४४-४८॥
tato'haṃ vismayaṃ prāptaḥ sarvaṃ dṛṣṭvā navaṃ dṛḍham |
apūjayaṃ ca manasā raukmiṇeya dvijaṃ tadā || 13-144-48||
MHB 13-144-49
इत्यहं रौक्मिणेयस्य पृच्छतो भरतर्षभ ।
माहात्म्यं द्विजमुख्यस्य सर्वमाख्यातवांस्तदा ॥ १३-१४४-४९॥
ityahaṃ raukmiṇeyasya pṛcchato bharatarṣabha |
māhātmyaṃ dvijamukhyasya sarvamākhyātavāṃstadā || 13-144-49||
MHB 13-144-50
तथा त्वमपि कौन्तेय ब्राह्मणान्सततं प्रभो ।
पूजयस्व महाभागान्वाग्भिर्दानैश्च नित्यदा ॥ १३-१४४-५०॥
tathā tvamapi kaunteya brāhmaṇānsatataṃ prabho |
pūjayasva mahābhāgānvāgbhirdānaiśca nityadā || 13-144-50||
MHB 13-144-51
एवं व्युष्टिमहं प्राप्तो ब्राह्मणानां प्रसादजाम् ।
यच्च मामाह भीष्मोऽयं तत्सत्यं भरतर्षभ ॥ १३-१४४-५१॥
evaṃ vyuṣṭimahaṃ prāpto brāhmaṇānāṃ prasādajām |
yacca māmāha bhīṣmo'yaṃ tatsatyaṃ bharatarṣabha || 13-144-51||
Adhyaya: 145/154 (41)
MHB 13-145-1
युधिष्ठिर उवाच ।
दुर्वाससः प्रसादात्ते यत्तदा मधुसूदन ।
अवाप्तमिह विज्ञानं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३-१४५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
durvāsasaḥ prasādātte yattadā madhusūdana |
avāptamiha vijñānaṃ tanme vyākhyātumarhasi || 13-145-1||
MHB 13-145-2
महाभाग्यं च यत्तस्य नामानि च महात्मनः ।
तत्त्वतो ज्ञातुमिच्छामि सर्वं मतिमतां वर ॥ १३-१४५-२॥
mahābhāgyaṃ ca yattasya nāmāni ca mahātmanaḥ |
tattvato jñātumicchāmi sarvaṃ matimatāṃ vara || 13-145-2||
MHB 13-145-3
वासुदेव उवाच ।
हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा कपर्दिने ।
यदवाप्तं महाराज श्रेयो यच्चार्जितं यशः ॥ १३-१४५-३॥
vāsudeva uvāca |
hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtvā kapardine |
yadavāptaṃ mahārāja śreyo yaccārjitaṃ yaśaḥ || 13-145-3||
MHB 13-145-4
प्रयतः प्रातरुत्थाय यदधीये विशां पते ।
प्राञ्जलिः शतरुद्रीयं तन्मे निगदतः शृणु ॥ १३-१४५-४॥
prayataḥ prātarutthāya yadadhīye viśāṃ pate |
prāñjaliḥ śatarudrīyaṃ tanme nigadataḥ śṛṇu || 13-145-4||
MHB 13-145-5
प्रजापतिस्तत्ससृजे तपसोऽन्ते महातपाः ।
शंकरस्त्वसृजत्तात प्रजाः स्थावरजङ्गमाः ॥ १३-१४५-५॥
prajāpatistatsasṛje tapaso'nte mahātapāḥ |
śaṃkarastvasṛjattāta prajāḥ sthāvarajaṅgamāḥ || 13-145-5||
MHB 13-145-6
नास्ति किंचित्परं भूतं महादेवाद्विशां पते ।
इह त्रिष्वपि लोकेषु भूतानां प्रभवो हि सः ॥ १३-१४५-६॥
nāsti kiṃcitparaṃ bhūtaṃ mahādevādviśāṃ pate |
iha triṣvapi lokeṣu bhūtānāṃ prabhavo hi saḥ || 13-145-6||
MHB 13-145-7
न चैवोत्सहते स्थातुं कश्चिदग्रे महात्मनः ।
न हि भूतं समं तेन त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ १३-१४५-७॥
na caivotsahate sthātuṃ kaścidagre mahātmanaḥ |
na hi bhūtaṃ samaṃ tena triṣu lokeṣu vidyate || 13-145-7||
MHB 13-145-8
गन्धेनापि हि संग्रामे तस्य क्रुद्धस्य शत्रवः ।
विसंज्ञा हतभूयिष्ठा वेपन्ति च पतन्ति च ॥ १३-१४५-८॥
gandhenāpi hi saṃgrāme tasya kruddhasya śatravaḥ |
visaṃjñā hatabhūyiṣṭhā vepanti ca patanti ca || 13-145-8||
MHB 13-145-9
घोरं च निनदं तस्य पर्जन्यनिनदोपमम् ।
श्रुत्वा विदीर्येद्धृदयं देवानामपि संयुगे ॥ १३-१४५-९॥
ghoraṃ ca ninadaṃ tasya parjanyaninadopamam |
śrutvā vidīryeddhṛdayaṃ devānāmapi saṃyuge || 13-145-9||
MHB 13-145-10
यांश्च घोरेण रूपेण पश्येत्क्रुद्धः पिनाकधृक् ।
न सुरा नासुरा लोके न गन्धर्वा न पन्नगाः ।
कुपिते सुखमेधन्ते तस्मिन्नपि गुहागताः ॥ १३-१४५-१०॥
yāṃśca ghoreṇa rūpeṇa paśyetkruddhaḥ pinākadhṛk |
na surā nāsurā loke na gandharvā na pannagāḥ |
kupite sukhamedhante tasminnapi guhāgatāḥ || 13-145-10||
MHB 13-145-11
प्रजापतेश्च दक्षस्य यजतो वितते क्रतौ ।
विव्याध कुपितो यज्ञं निर्भयस्तु भवस्तदा ।
धनुषा बाणमुत्सृज्य सघोषं विननाद च ॥ १३-१४५-११॥
prajāpateśca dakṣasya yajato vitate kratau |
vivyādha kupito yajñaṃ nirbhayastu bhavastadā |
dhanuṣā bāṇamutsṛjya saghoṣaṃ vinanāda ca || 13-145-11||
MHB 13-145-12
ते न शर्म कुतः शान्तिं विषादं लेभिरे सुराः ।
विद्रुते सहसा यज्ञे कुपिते च महेश्वरे ॥ १३-१४५-१२॥
te na śarma kutaḥ śāntiṃ viṣādaṃ lebhire surāḥ |
vidrute sahasā yajñe kupite ca maheśvare || 13-145-12||
MHB 13-145-13
तेन ज्यातलघोषेण सर्वे लोकाः समाकुलाः ।
बभूवुरवशाः पार्थ विषेदुश्च सुरासुराः ॥ १३-१४५-१३॥
tena jyātalaghoṣeṇa sarve lokāḥ samākulāḥ |
babhūvuravaśāḥ pārtha viṣeduśca surāsurāḥ || 13-145-13||
MHB 13-145-14
आपश्चुक्षुभिरे चैव चकम्पे च वसुंधरा ।
व्यद्रवन्गिरयश्चापि द्यौः पफाल च सर्वशः ॥ १३-१४५-१४॥
āpaścukṣubhire caiva cakampe ca vasuṃdharā |
vyadravangirayaścāpi dyauḥ paphāla ca sarvaśaḥ || 13-145-14||
MHB 13-145-15
अन्धेन तमसा लोकाः प्रावृता न चकाशिरे ।
प्रनष्टा ज्योतिषां भाश्च सह सूर्येण भारत ॥ १३-१४५-१५॥
andhena tamasā lokāḥ prāvṛtā na cakāśire |
pranaṣṭā jyotiṣāṃ bhāśca saha sūryeṇa bhārata || 13-145-15||
MHB 13-145-16
भृशं भीतास्ततः शान्तिं चक्रुः स्वस्त्ययनानि च ।
ऋषयः सर्वभूतानामात्मनश्च हितैषिणः ॥ १३-१४५-१६॥
bhṛśaṃ bhītāstataḥ śāntiṃ cakruḥ svastyayanāni ca |
ṛṣayaḥ sarvabhūtānāmātmanaśca hitaiṣiṇaḥ || 13-145-16||
MHB 13-145-17
ततः सोऽभ्यद्रवद्देवान्क्रुद्धो रौद्रपराक्रमः ।
भगस्य नयने क्रुद्धः प्रहारेण व्यशातयत् ॥ १३-१४५-१७॥
tataḥ so'bhyadravaddevānkruddho raudraparākramaḥ |
bhagasya nayane kruddhaḥ prahāreṇa vyaśātayat || 13-145-17||
MHB 13-145-18
पूषाणं चाभिदुद्राव परेण वपुषान्वितः ।
पुरोडाशं भक्षयतो दशनान्वै व्यशातयत् ॥ १३-१४५-१८॥
pūṣāṇaṃ cābhidudrāva pareṇa vapuṣānvitaḥ |
puroḍāśaṃ bhakṣayato daśanānvai vyaśātayat || 13-145-18||
MHB 13-145-19
ततः प्रणेमुर्देवास्ते वेपमानाः स्म शंकरम् ।
पुनश्च संदधे रुद्रो दीप्तं सुनिशितं शरम् ॥ १३-१४५-१९॥
tataḥ praṇemurdevāste vepamānāḥ sma śaṃkaram |
punaśca saṃdadhe rudro dīptaṃ suniśitaṃ śaram || 13-145-19||
MHB 13-145-20
रुद्रस्य विक्रमं दृष्ट्वा भीता देवाः सहर्षिभिः ।
ततः प्रसादयामासुः शर्वं ते विबुधोत्तमाः ॥ १३-१४५-२०॥
rudrasya vikramaṃ dṛṣṭvā bhītā devāḥ saharṣibhiḥ |
tataḥ prasādayāmāsuḥ śarvaṃ te vibudhottamāḥ || 13-145-20||
MHB 13-145-21
जेपुश्च शतरुद्रीयं देवाः कृत्वाञ्जलिं ततः ।
संस्तूयमानस्त्रिदशैः प्रससाद महेश्वरः ॥ १३-१४५-२१॥
jepuśca śatarudrīyaṃ devāḥ kṛtvāñjaliṃ tataḥ |
saṃstūyamānastridaśaiḥ prasasāda maheśvaraḥ || 13-145-21||
MHB 13-145-22
रुद्रस्य भागं यज्ञे च विशिष्टं ते त्वकल्पयन् ।
भयेन त्रिदशा राजञ्शरणं च प्रपेदिरे ॥ १३-१४५-२२॥
rudrasya bhāgaṃ yajñe ca viśiṣṭaṃ te tvakalpayan |
bhayena tridaśā rājañśaraṇaṃ ca prapedire || 13-145-22||
MHB 13-145-23
तेन चैवातिकोपेन स यज्ञः संधितोऽभवत् ।
यद्यच्चापि हतं तत्र तत्तथैव प्रदीयते ॥ १३-१४५-२३॥
tena caivātikopena sa yajñaḥ saṃdhito'bhavat |
yadyaccāpi hataṃ tatra tattathaiva pradīyate || 13-145-23||
MHB 13-145-24
असुराणां पुराण्यासंस्त्रीणि वीर्यवतां दिवि ।
आयसं राजतं चैव सौवर्णमपरं तथा ॥ १३-१४५-२४॥
asurāṇāṃ purāṇyāsaṃstrīṇi vīryavatāṃ divi |
āyasaṃ rājataṃ caiva sauvarṇamaparaṃ tathā || 13-145-24||
MHB 13-145-25
नाशकत्तानि मघवा भेत्तुं सर्वायुधैरपि ।
अथ सर्वेऽमरा रुद्रं जग्मुः शरणमर्दिताः ॥ १३-१४५-२५॥
nāśakattāni maghavā bhettuṃ sarvāyudhairapi |
atha sarve'marā rudraṃ jagmuḥ śaraṇamarditāḥ || 13-145-25||
MHB 13-145-26
तत ऊचुर्महात्मानो देवाः सर्वे समागताः ।
रुद्र रौद्रा भविष्यन्ति पशवः सर्वकर्मसु ।
जहि दैत्यान्सह पुरैर्लोकांस्त्रायस्व मानद ॥ १३-१४५-२६॥
tata ūcurmahātmāno devāḥ sarve samāgatāḥ |
rudra raudrā bhaviṣyanti paśavaḥ sarvakarmasu |
jahi daityānsaha purairlokāṃstrāyasva mānada || 13-145-26||
MHB 13-145-27
स तथोक्तस्तथेत्युक्त्वा विष्णुं कृत्वा शरोत्तमम् ।
शल्यमग्निं तथा कृत्वा पुङ्खं वैवस्वतं यमम् ।
वेदान्कृत्वा धनुः सर्वाञ्ज्यां च सावित्रिमुत्तमाम् ॥ १३-१४५-२७॥
sa tathoktastathetyuktvā viṣṇuṃ kṛtvā śarottamam |
śalyamagniṃ tathā kṛtvā puṅkhaṃ vaivasvataṃ yamam |
vedānkṛtvā dhanuḥ sarvāñjyāṃ ca sāvitrimuttamām || 13-145-27||
MHB 13-145-28
देवान्रथवरं कृत्वा विनियुज्य च सर्वशः ।
त्रिपर्वणा त्रिशल्येन तेन तानि बिभेद सः ॥ १३-१४५-२८॥
devānrathavaraṃ kṛtvā viniyujya ca sarvaśaḥ |
triparvaṇā triśalyena tena tāni bibheda saḥ || 13-145-28||
MHB 13-145-29
शरेणादित्यवर्णेन कालाग्निसमतेजसा ।
तेऽसुराः सपुरास्तत्र दग्धा रुद्रेण भारत ॥ १३-१४५-२९॥
śareṇādityavarṇena kālāgnisamatejasā |
te'surāḥ sapurāstatra dagdhā rudreṇa bhārata || 13-145-29||
MHB 13-145-30
तं चैवाङ्कगतं दृष्ट्वा बालं पञ्चशिखं पुनः ।
उमा जिज्ञासमाना वै कोऽयमित्यब्रवीत्तदा ॥ १३-१४५-३०॥
taṃ caivāṅkagataṃ dṛṣṭvā bālaṃ pañcaśikhaṃ punaḥ |
umā jijñāsamānā vai ko'yamityabravīttadā || 13-145-30||
MHB 13-145-31
असूयतश्च शक्रस्य वज्रेण प्रहरिष्यतः ।
सवज्रं स्तम्भयामास तं बाहुं परिघोपमम् ॥ १३-१४५-३१॥
asūyataśca śakrasya vajreṇa prahariṣyataḥ |
savajraṃ stambhayāmāsa taṃ bāhuṃ parighopamam || 13-145-31||
MHB 13-145-32
न संबुबुधिरे चैनं देवास्तं भुवनेश्वरम् ।
सप्रजापतयः सर्वे तस्मिन्मुमुहुरीश्वरे ॥ १३-१४५-३२॥
na saṃbubudhire cainaṃ devāstaṃ bhuvaneśvaram |
saprajāpatayaḥ sarve tasminmumuhurīśvare || 13-145-32||
MHB 13-145-33
ततो ध्यात्वाथ भगवान्ब्रह्मा तममितौजसम् ।
अयं श्रेष्ठ इति ज्ञात्वा ववन्दे तमुमापतिम् ॥ १३-१४५-३३॥
tato dhyātvātha bhagavānbrahmā tamamitaujasam |
ayaṃ śreṣṭha iti jñātvā vavande tamumāpatim || 13-145-33||
MHB 13-145-34
ततः प्रसादयामासुरुमां रुद्रं च ते सुराः ।
बभूव स तदा बाहुर्बलहन्तुर्यथा पुरा ॥ १३-१४५-३४॥
tataḥ prasādayāmāsurumāṃ rudraṃ ca te surāḥ |
babhūva sa tadā bāhurbalahanturyathā purā || 13-145-34||
MHB 13-145-35
स चापि ब्राह्मणो भूत्वा दुर्वासा नाम वीर्यवान् ।
द्वारवत्यां मम गृहे चिरं कालमुपावसत् ॥ १३-१४५-३५॥
sa cāpi brāhmaṇo bhūtvā durvāsā nāma vīryavān |
dvāravatyāṃ mama gṛhe ciraṃ kālamupāvasat || 13-145-35||
MHB 13-145-36
विप्रकारान्प्रयुङ्क्ते स्म सुबहून्मम वेश्मनि ।
तानुदारतया चाहमक्षमं तस्य दुःसहम् ॥ १३-१४५-३६॥
viprakārānprayuṅkte sma subahūnmama veśmani |
tānudāratayā cāhamakṣamaṃ tasya duḥsaham || 13-145-36||
MHB 13-145-37
स देवेन्द्रश्च वायुश्च सोऽश्विनौ स च विद्युतः ।
स चन्द्रमाः स चेशानः स सूर्यो वरुणश्च सः ॥ १३-१४५-३७॥
sa devendraśca vāyuśca so'śvinau sa ca vidyutaḥ |
sa candramāḥ sa ceśānaḥ sa sūryo varuṇaśca saḥ || 13-145-37||
MHB 13-145-38
स कालः सोऽन्तको मृत्युः स तमो रात्र्यहानि च ।
मासार्धमासा ऋतवः संध्ये संवत्सरश्च सः ॥ १३-१४५-३८॥
sa kālaḥ so'ntako mṛtyuḥ sa tamo rātryahāni ca |
māsārdhamāsā ṛtavaḥ saṃdhye saṃvatsaraśca saḥ || 13-145-38||
MHB 13-145-39
स धाता स विधाता च विश्वकर्मा स सर्ववित् ।
नक्षत्राणि दिशश्चैव प्रदिशोऽथ ग्रहास्तथा ।
विश्वमूर्तिरमेयात्मा भगवानमितद्युतिः ॥ १३-१४५-३९॥
sa dhātā sa vidhātā ca viśvakarmā sa sarvavit |
nakṣatrāṇi diśaścaiva pradiśo'tha grahāstathā |
viśvamūrtirameyātmā bhagavānamitadyutiḥ || 13-145-39||
MHB 13-145-40
एकधा च द्विधा चैव बहुधा च स एव च ।
शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा ॥ १३-१४५-४०॥
ekadhā ca dvidhā caiva bahudhā ca sa eva ca |
śatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhā || 13-145-40||
MHB 13-145-41
ईदृशः स महादेवो भूयश्च भगवानतः ।
न हि शक्या गुणा वक्तुमपि वर्षशतैरपि ॥ १३-१४५-४१॥
īdṛśaḥ sa mahādevo bhūyaśca bhagavānataḥ |
na hi śakyā guṇā vaktumapi varṣaśatairapi || 13-145-41||
Adhyaya: 146/154 (29)
MHB 13-146-1
वासुदेव उवाच ।
युधिष्ठिर महाबाहो महाभाग्यं महात्मनः ।
रुद्राय बहुरूपाय बहुनाम्ने निबोध मे ॥ १३-१४६-१॥
vāsudeva uvāca |
yudhiṣṭhira mahābāho mahābhāgyaṃ mahātmanaḥ |
rudrāya bahurūpāya bahunāmne nibodha me || 13-146-1||
MHB 13-146-2
वदन्त्यग्निं महादेवं तथा स्थाणुं महेश्वरम् ।
एकाक्षं त्र्यम्बकं चैव विश्वरूपं शिवं तथा ॥ १३-१४६-२॥
vadantyagniṃ mahādevaṃ tathā sthāṇuṃ maheśvaram |
ekākṣaṃ tryambakaṃ caiva viśvarūpaṃ śivaṃ tathā || 13-146-2||
MHB 13-146-3
द्वे तनू तस्य देवस्य वेदज्ञा ब्राह्मणा विदुः ।
घोरामन्यां शिवामन्यां ते तनू बहुधा पुनः ॥ १३-१४६-३॥
dve tanū tasya devasya vedajñā brāhmaṇā viduḥ |
ghorāmanyāṃ śivāmanyāṃ te tanū bahudhā punaḥ || 13-146-3||
MHB 13-146-4
उग्रा घोरा तनूर्यास्य सोऽग्निर्विद्युत्स भास्करः ।
शिवा सौम्या च या तस्य धर्मस्त्वापोऽथ चन्द्रमाः ॥ १३-१४६-४॥
ugrā ghorā tanūryāsya so'gnirvidyutsa bhāskaraḥ |
śivā saumyā ca yā tasya dharmastvāpo'tha candramāḥ || 13-146-4||
MHB 13-146-5
आत्मनोऽर्धं तु तस्याग्निरुच्यते भरतर्षभ ।
ब्रह्मचर्यं चरत्येष शिवा यास्य तनुस्तथा ॥ १३-१४६-५॥
ātmano'rdhaṃ tu tasyāgnirucyate bharatarṣabha |
brahmacaryaṃ caratyeṣa śivā yāsya tanustathā || 13-146-5||
MHB 13-146-6
यास्य घोरतमा मूर्तिर्जगत्संहरते तया ।
ईश्वरत्वान्महत्त्वाच्च महेश्वर इति स्मृतः ॥ १३-१४६-६॥
yāsya ghoratamā mūrtirjagatsaṃharate tayā |
īśvaratvānmahattvācca maheśvara iti smṛtaḥ || 13-146-6||
MHB 13-146-7
यन्निर्दहति यत्तीक्ष्णो यदुग्रो यत्प्रतापवान् ।
मांसशोणितमज्जादो यत्ततो रुद्र उच्यते ॥ १३-१४६-७॥
yannirdahati yattīkṣṇo yadugro yatpratāpavān |
māṃsaśoṇitamajjādo yattato rudra ucyate || 13-146-7||
MHB 13-146-8
देवानां सुमहान्यच्च यच्चास्य विषयो महान् ।
यच्च विश्वं महत्पाति महादेवस्ततः स्मृतः ॥ १३-१४६-८॥
devānāṃ sumahānyacca yaccāsya viṣayo mahān |
yacca viśvaṃ mahatpāti mahādevastataḥ smṛtaḥ || 13-146-8||
MHB 13-146-9
समेधयति यन्नित्यं सर्वार्थान्सर्वकर्मभिः ।
शिवमिच्छन्मनुष्याणां तस्मादेष शिवः स्मृतः ॥ १३-१४६-९॥
samedhayati yannityaṃ sarvārthānsarvakarmabhiḥ |
śivamicchanmanuṣyāṇāṃ tasmādeṣa śivaḥ smṛtaḥ || 13-146-9||
MHB 13-146-10
दहत्यूर्ध्वं स्थितो यच्च प्राणोत्पत्तिः स्थितिश्च यत् ।
स्थिरलिङ्गश्च यन्नित्यं तस्मात्स्थाणुरिति स्मृतः ॥ १३-१४६-१०॥
dahatyūrdhvaṃ sthito yacca prāṇotpattiḥ sthitiśca yat |
sthiraliṅgaśca yannityaṃ tasmātsthāṇuriti smṛtaḥ || 13-146-10||
MHB 13-146-11
यदस्य बहुधा रूपं भूतं भव्यं भवत्तथा ।
स्थावरं जङ्गमं चैव बहुरूपस्ततः स्मृतः ॥ १३-१४६-११॥
yadasya bahudhā rūpaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavattathā |
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva bahurūpastataḥ smṛtaḥ || 13-146-11||
MHB 13-146-12
धूम्रं रूपं च यत्तस्य धूर्जटीत्यत उच्यते ।
विश्वे देवाश्च यत्तस्मिन्विश्वरूपस्ततः स्मृतः ॥ १३-१४६-१२॥
dhūmraṃ rūpaṃ ca yattasya dhūrjaṭītyata ucyate |
viśve devāśca yattasminviśvarūpastataḥ smṛtaḥ || 13-146-12||
MHB 13-146-13
सहस्राक्षोऽयुताक्षो वा सर्वतोक्षिमयोऽपि वा ।
चक्षुषः प्रभवस्तेजो नास्त्यन्तोऽथास्य चक्षुषाम् ॥ १३-१४६-१३॥
sahasrākṣo'yutākṣo vā sarvatokṣimayo'pi vā |
cakṣuṣaḥ prabhavastejo nāstyanto'thāsya cakṣuṣām || 13-146-13||
MHB 13-146-14
सर्वथा यत्पशून्पाति तैश्च यद्रमते पुनः ।
तेषामधिपतिर्यच्च तस्मात्पशुपतिः स्मृतः ॥ १३-१४६-१४॥
sarvathā yatpaśūnpāti taiśca yadramate punaḥ |
teṣāmadhipatiryacca tasmātpaśupatiḥ smṛtaḥ || 13-146-14||
MHB 13-146-15
नित्येन ब्रह्मचर्येण लिङ्गमस्य यदा स्थितम् ।
महयन्त्यस्य लोकाश्च महेश्वर इति स्मृतः ॥ १३-१४६-१५॥
nityena brahmacaryeṇa liṅgamasya yadā sthitam |
mahayantyasya lokāśca maheśvara iti smṛtaḥ || 13-146-15||
MHB 13-146-16
विग्रहं पूजयेद्यो वै लिङ्गं वापि महात्मनः ।
लिङ्गं पूजयिता नित्यं महतीं श्रियमश्नुते ॥ १३-१४६-१६॥
vigrahaṃ pūjayedyo vai liṅgaṃ vāpi mahātmanaḥ |
liṅgaṃ pūjayitā nityaṃ mahatīṃ śriyamaśnute || 13-146-16||
MHB 13-146-17
ऋषयश्चापि देवाश्च गन्धर्वाप्सरसस्तथा ।
लिङ्गमेवार्चयन्ति स्म यत्तदूर्ध्वं समास्थितम् ॥ १३-१४६-१७॥
ṛṣayaścāpi devāśca gandharvāpsarasastathā |
liṅgamevārcayanti sma yattadūrdhvaṃ samāsthitam || 13-146-17||
MHB 13-146-18
पूज्यमाने ततस्तस्मिन्मोदते स महेश्वरः ।
सुखं ददाति प्रीतात्मा भक्तानां भक्तवत्सलः ॥ १३-१४६-१८॥
pūjyamāne tatastasminmodate sa maheśvaraḥ |
sukhaṃ dadāti prītātmā bhaktānāṃ bhaktavatsalaḥ || 13-146-18||
MHB 13-146-19
एष एव श्मशानेषु देवो वसति नित्यशः ।
यजन्ते तं जनास्तत्र वीरस्थाननिषेविणम् ॥ १३-१४६-१९॥
eṣa eva śmaśāneṣu devo vasati nityaśaḥ |
yajante taṃ janāstatra vīrasthānaniṣeviṇam || 13-146-19||
MHB 13-146-20
विषमस्थः शरीरेषु स मृत्युः प्राणिनामिह ।
स च वायुः शरीरेषु प्राणोऽपानः शरीरिणाम् ॥ १३-१४६-२०॥
viṣamasthaḥ śarīreṣu sa mṛtyuḥ prāṇināmiha |
sa ca vāyuḥ śarīreṣu prāṇo'pānaḥ śarīriṇām || 13-146-20||
MHB 13-146-21
तस्य घोराणि रूपाणि दीप्तानि च बहूनि च ।
लोके यान्यस्य पूज्यन्ते विप्रास्तानि विदुर्बुधाः ॥ १३-१४६-२१॥
tasya ghorāṇi rūpāṇi dīptāni ca bahūni ca |
loke yānyasya pūjyante viprāstāni vidurbudhāḥ || 13-146-21||
MHB 13-146-22
नामधेयानि वेदेषु बहून्यस्य यथार्थतः ।
निरुच्यन्ते महत्त्वाच्च विभुत्वात्कर्मभिस्तथा ॥ १३-१४६-२२॥
nāmadheyāni vedeṣu bahūnyasya yathārthataḥ |
nirucyante mahattvācca vibhutvātkarmabhistathā || 13-146-22||
MHB 13-146-23
वेदे चास्य विदुर्विप्राः शतरुद्रीयमुत्तमम् ।
व्यासादनन्तरं यच्चाप्युपस्थानं महात्मनः ॥ १३-१४६-२३॥
vede cāsya vidurviprāḥ śatarudrīyamuttamam |
vyāsādanantaraṃ yaccāpyupasthānaṃ mahātmanaḥ || 13-146-23||
MHB 13-146-24
प्रदाता सर्वलोकानां विश्वं चाप्युच्यते महत् ।
ज्येष्ठभूतं वदन्त्येनं ब्राह्मणा ऋषयोऽपरे ॥ १३-१४६-२४॥
pradātā sarvalokānāṃ viśvaṃ cāpyucyate mahat |
jyeṣṭhabhūtaṃ vadantyenaṃ brāhmaṇā ṛṣayo'pare || 13-146-24||
MHB 13-146-25
प्रथमो ह्येष देवानां मुखादग्निरजायत ।
ग्रहैर्बहुविधैः प्राणान्संरुद्धानुत्सृजत्यपि ॥ १३-१४६-२५॥
prathamo hyeṣa devānāṃ mukhādagnirajāyata |
grahairbahuvidhaiḥ prāṇānsaṃruddhānutsṛjatyapi || 13-146-25||
MHB 13-146-26
स मोचयति पुण्यात्मा शरण्यः शरणागतान् ।
आयुरारोग्यमैश्वर्यं वित्तं कामांश्च पुष्कलान् ॥ १३-१४६-२६॥
sa mocayati puṇyātmā śaraṇyaḥ śaraṇāgatān |
āyurārogyamaiśvaryaṃ vittaṃ kāmāṃśca puṣkalān || 13-146-26||
MHB 13-146-27
स ददाति मनुष्येभ्यः स एवाक्षिपते पुनः ।
शक्रादिषु च देवेषु तस्य चैश्वर्यमुच्यते ॥ १३-१४६-२७॥
sa dadāti manuṣyebhyaḥ sa evākṣipate punaḥ |
śakrādiṣu ca deveṣu tasya caiśvaryamucyate || 13-146-27||
MHB 13-146-28
स एवाभ्यधिको नित्यं त्रैलोक्यस्य शुभाशुभे ।
ऐश्वर्याच्चैव कामानामीश्वरः पुनरुच्यते ॥ १३-१४६-२८॥
sa evābhyadhiko nityaṃ trailokyasya śubhāśubhe |
aiśvaryāccaiva kāmānāmīśvaraḥ punarucyate || 13-146-28||
MHB 13-146-29
महेश्वरश्च लोकानां महतामीश्वरश्च सः ।
बहुभिर्विविधै रूपैर्विश्वं व्याप्तमिदं जगत् ।
तस्य देवस्य यद्वक्त्रं समुद्रे वडवामुखम् ॥ १३-१४६-२९॥
maheśvaraśca lokānāṃ mahatāmīśvaraśca saḥ |
bahubhirvividhai rūpairviśvaṃ vyāptamidaṃ jagat |
tasya devasya yadvaktraṃ samudre vaḍavāmukham || 13-146-29||
Adhyaya: 147/154 (25)
MHB 13-147-1
वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्तवति वाक्यं तु कृष्णे देवकिनन्दने ।
भीष्मं शांतनवं भूयः पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥ १३-१४७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktavati vākyaṃ tu kṛṣṇe devakinandane |
bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ bhūyaḥ paryapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ || 13-147-1||
MHB 13-147-2
निर्णये वा महाबुद्धे सर्वधर्मभृतां वर ।
प्रत्यक्षमागमो वेति किं तयोः कारणं भवेत् ॥ १३-१४७-२॥
nirṇaye vā mahābuddhe sarvadharmabhṛtāṃ vara |
pratyakṣamāgamo veti kiṃ tayoḥ kāraṇaṃ bhavet || 13-147-2||
MHB 13-147-3
भीष्म उवाच ।
नास्त्यत्र संशयः कश्चिदिति मे वर्तते मतिः ।
शृणु वक्ष्यामि ते प्राज्ञ सम्यक्त्वमनुपृच्छसि ॥ १३-१४७-३॥
bhīṣma uvāca |
nāstyatra saṃśayaḥ kaściditi me vartate matiḥ |
śṛṇu vakṣyāmi te prājña samyaktvamanupṛcchasi || 13-147-3||
MHB 13-147-4
संशयः सुगमो राजन्निर्णयस्त्वत्र दुर्गमः ।
दृष्टं श्रुतमनन्तं हि यत्र संशयदर्शनम् ॥ १३-१४७-४॥
saṃśayaḥ sugamo rājannirṇayastvatra durgamaḥ |
dṛṣṭaṃ śrutamanantaṃ hi yatra saṃśayadarśanam || 13-147-4||
MHB 13-147-5
प्रत्यक्षं कारणं दृष्टं हेतुकाः प्राज्ञमानिनः ।
नास्तीत्येवं व्यवस्यन्ति सत्यं संशयमेव च ।
तदयुक्तं व्यवस्यन्ति बालाः पण्डितमानिनः ॥ १३-१४७-५॥
pratyakṣaṃ kāraṇaṃ dṛṣṭaṃ hetukāḥ prājñamāninaḥ |
nāstītyevaṃ vyavasyanti satyaṃ saṃśayameva ca |
tadayuktaṃ vyavasyanti bālāḥ paṇḍitamāninaḥ || 13-147-5||
MHB 13-147-6
अथ चेन्मन्यसे चैकं कारणं किं भवेदिति ।
शक्यं दीर्घेण कालेन युक्तेनातन्द्रितेन च ।
प्राणयात्रामनेकां च कल्पयानेन भारत ॥ १३-१४७-६॥
atha cenmanyase caikaṃ kāraṇaṃ kiṃ bhavediti |
śakyaṃ dīrgheṇa kālena yuktenātandritena ca |
prāṇayātrāmanekāṃ ca kalpayānena bhārata || 13-147-6||
MHB 13-147-7
तत्परेणैव नान्येन शक्यं ह्येतत्तु कारणम् ।
हेतूनामन्तमासाद्य विपुलं ज्ञानमुत्तमम् ।
ज्योतिः सर्वस्य लोकस्य विपुलं प्रतिपद्यते ॥ १३-१४७-७॥
tatpareṇaiva nānyena śakyaṃ hyetattu kāraṇam |
hetūnāmantamāsādya vipulaṃ jñānamuttamam |
jyotiḥ sarvasya lokasya vipulaṃ pratipadyate || 13-147-7||
MHB 13-147-8
तत्त्वेनागमनं राजन्हेत्वन्तगमनं तथा ।
अग्राह्यमनिबद्धं च वाचः संपरिवर्जनम् ॥ १३-१४७-८॥
tattvenāgamanaṃ rājanhetvantagamanaṃ tathā |
agrāhyamanibaddhaṃ ca vācaḥ saṃparivarjanam || 13-147-8||
MHB 13-147-9
युधिष्ठिर उवाच ।
प्रत्यक्षं लोकतः सिद्धं लोकाश्चागमपूर्वकाः ।
शिष्टाचारो बहुविधो ब्रूहि तन्मे पितामह ॥ १३-१४७-९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pratyakṣaṃ lokataḥ siddhaṃ lokāścāgamapūrvakāḥ |
śiṣṭācāro bahuvidho brūhi tanme pitāmaha || 13-147-9||
MHB 13-147-10
भीष्म उवाच ।
धर्मस्य ह्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः ।
संस्था यत्नैरपि कृता कालेन परिभिद्यते ॥ १३-१४७-१०॥
bhīṣma uvāca |
dharmasya hriyamāṇasya balavadbhirdurātmabhiḥ |
saṃsthā yatnairapi kṛtā kālena paribhidyate || 13-147-10||
MHB 13-147-11
अधर्मा धर्मरूपेण तृणैः कूपा इवावृताः ।
ततस्तैर्भिद्यते वृत्तं शृणु चैव युधिष्ठिर ॥ १३-१४७-११॥
adharmā dharmarūpeṇa tṛṇaiḥ kūpā ivāvṛtāḥ |
tatastairbhidyate vṛttaṃ śṛṇu caiva yudhiṣṭhira || 13-147-11||
MHB 13-147-12
अवृत्त्या ये च भिन्दन्ति श्रुतत्यागपरायणाः ।
धर्मविद्वेषिणो मन्दा इत्युक्तस्तेषु संशयः ॥ १३-१४७-१२॥
avṛttyā ye ca bhindanti śrutatyāgaparāyaṇāḥ |
dharmavidveṣiṇo mandā ityuktasteṣu saṃśayaḥ || 13-147-12||
MHB 13-147-13
अतृप्यन्तस्तु साधूनां य एवागमबुद्धयः ।
परमित्येव संतुष्टास्तानुपास्स्व च पृच्छ च ॥ १३-१४७-१३॥
atṛpyantastu sādhūnāṃ ya evāgamabuddhayaḥ |
paramityeva saṃtuṣṭāstānupāssva ca pṛccha ca || 13-147-13||
MHB 13-147-14
कामार्थौ पृष्ठतः कृत्वा लोभमोहानुसारिणौ ।
धर्म इत्येव संबुद्धास्तानुपास्स्व च पृच्छ च ॥ १३-१४७-१४॥
kāmārthau pṛṣṭhataḥ kṛtvā lobhamohānusāriṇau |
dharma ityeva saṃbuddhāstānupāssva ca pṛccha ca || 13-147-14||
MHB 13-147-15
न तेषां भिद्यते वृत्तं यज्ञस्वाध्यायकर्मभिः ।
आचारः कारणं चैव धर्मश्चैव त्रयं पुनः ॥ १३-१४७-१५॥
na teṣāṃ bhidyate vṛttaṃ yajñasvādhyāyakarmabhiḥ |
ācāraḥ kāraṇaṃ caiva dharmaścaiva trayaṃ punaḥ || 13-147-15||
MHB 13-147-16
युधिष्ठिर उवाच ।
पुनरेवेह मे बुद्धिः संशये परिमुह्यते ।
अपारे मार्गमाणस्य परं तीरमपश्यतः ॥ १३-१४७-१६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
punareveha me buddhiḥ saṃśaye parimuhyate |
apāre mārgamāṇasya paraṃ tīramapaśyataḥ || 13-147-16||
MHB 13-147-17
वेदाः प्रत्यक्षमाचारः प्रमाणं तत्त्रयं यदि ।
पृथक्त्वं लभ्यते चैषां धर्मश्चैकस्त्रयं कथम् ॥ १३-१४७-१७॥
vedāḥ pratyakṣamācāraḥ pramāṇaṃ tattrayaṃ yadi |
pṛthaktvaṃ labhyate caiṣāṃ dharmaścaikastrayaṃ katham || 13-147-17||
MHB 13-147-18
भीष्म उवाच ।
धर्मस्य ह्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः ।
यद्येवं मन्यसे राजंस्त्रिधा धर्मविचारणा ॥ १३-१४७-१८॥
bhīṣma uvāca |
dharmasya hriyamāṇasya balavadbhirdurātmabhiḥ |
yadyevaṃ manyase rājaṃstridhā dharmavicāraṇā || 13-147-18||
MHB 13-147-19
एक एवेति जानीहि त्रिधा तस्य प्रदर्शनम् ।
पृथक्त्वे चैव मे बुद्धिस्त्रयाणामपि वै तथा ॥ १३-१४७-१९॥
eka eveti jānīhi tridhā tasya pradarśanam |
pṛthaktve caiva me buddhistrayāṇāmapi vai tathā || 13-147-19||
MHB 13-147-20
उक्तो मार्गस्त्रयाणां च तत्तथैव समाचर ।
जिज्ञासा तु न कर्तव्या धर्मस्य परितर्कणात् ॥ १३-१४७-२०॥
ukto mārgastrayāṇāṃ ca tattathaiva samācara |
jijñāsā tu na kartavyā dharmasya paritarkaṇāt || 13-147-20||
MHB 13-147-21
सदैव भरतश्रेष्ठ मा ते भूदत्र संशयः ।
अन्धो जड इवाशङ्को यद्ब्रवीमि तदाचर ॥ १३-१४७-२१॥
sadaiva bharataśreṣṭha mā te bhūdatra saṃśayaḥ |
andho jaḍa ivāśaṅko yadbravīmi tadācara || 13-147-21||
MHB 13-147-22
अहिंसा सत्यमक्रोधो दानमेतच्चतुष्टयम् ।
अजातशत्रो सेवस्व धर्म एष सनातनः ॥ १३-१४७-२२॥
ahiṃsā satyamakrodho dānametaccatuṣṭayam |
ajātaśatro sevasva dharma eṣa sanātanaḥ || 13-147-22||
MHB 13-147-23
ब्राह्मणेषु च वृत्तिर्या पितृपैतामहोचिता ।
तामन्वेहि महाबाहो स्वर्गस्यैते हि देशिकाः ॥ १३-१४७-२३॥
brāhmaṇeṣu ca vṛttiryā pitṛpaitāmahocitā |
tāmanvehi mahābāho svargasyaite hi deśikāḥ || 13-147-23||
MHB 13-147-24
प्रमाणमप्रमाणं वै यः कुर्यादबुधो नरः ।
न स प्रमाणतामर्हो विवादजननो हि सः ॥ १३-१४७-२४॥
pramāṇamapramāṇaṃ vai yaḥ kuryādabudho naraḥ |
na sa pramāṇatāmarho vivādajanano hi saḥ || 13-147-24||
MHB 13-147-25
ब्राह्मणानेव सेवस्व सत्कृत्य बहुमन्य च ।
एतेष्वेव त्विमे लोकाः कृत्स्ना इति निबोध तान् ॥ १३-१४७-२५॥
brāhmaṇāneva sevasva satkṛtya bahumanya ca |
eteṣveva tvime lokāḥ kṛtsnā iti nibodha tān || 13-147-25||
Adhyaya: 148/154 (36)
MHB 13-148-1
युधिष्ठिर उवाच ।
ये च धर्ममसूयन्ति ये चैनं पर्युपासते ।
ब्रवीतु भगवानेतत्क्व ते गच्छन्ति तादृशाः ॥ १३-१४८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ye ca dharmamasūyanti ye cainaṃ paryupāsate |
bravītu bhagavānetatkva te gacchanti tādṛśāḥ || 13-148-1||
MHB 13-148-2
भीष्म उवाच ।
रजसा तमसा चैव समवस्तीर्णचेतसः ।
नरकं प्रतिपद्यन्ते धर्मविद्वेषिणो नराः ॥ १३-१४८-२॥
bhīṣma uvāca |
rajasā tamasā caiva samavastīrṇacetasaḥ |
narakaṃ pratipadyante dharmavidveṣiṇo narāḥ || 13-148-2||
MHB 13-148-3
ये तु धर्मं महाराज सततं पर्युपासते ।
सत्यार्जवपराः सन्तस्ते वै स्वर्गभुजो नराः ॥ १३-१४८-३॥
ye tu dharmaṃ mahārāja satataṃ paryupāsate |
satyārjavaparāḥ santaste vai svargabhujo narāḥ || 13-148-3||
MHB 13-148-4
धर्म एव रतिस्तेषामाचार्योपासनाद्भवेत् ।
देवलोकं प्रपद्यन्ते ये धर्मं पर्युपासते ॥ १३-१४८-४॥
dharma eva ratisteṣāmācāryopāsanādbhavet |
devalokaṃ prapadyante ye dharmaṃ paryupāsate || 13-148-4||
MHB 13-148-5
मनुष्या यदि वा देवाः शरीरमुपताप्य वै ।
धर्मिणः सुखमेधन्ते लोभद्वेषविवर्जिताः ॥ १३-१४८-५॥
manuṣyā yadi vā devāḥ śarīramupatāpya vai |
dharmiṇaḥ sukhamedhante lobhadveṣavivarjitāḥ || 13-148-5||
MHB 13-148-6
प्रथमं ब्रह्मणः पुत्रं धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
धर्मिणः पर्युपासन्ते फलं पक्वमिवाशयः ॥ १३-१४८-६॥
prathamaṃ brahmaṇaḥ putraṃ dharmamāhurmanīṣiṇaḥ |
dharmiṇaḥ paryupāsante phalaṃ pakvamivāśayaḥ || 13-148-6||
MHB 13-148-7
युधिष्ठिर उवाच ।
असतां कीदृशं रूपं साधवः किं च कुर्वते ।
ब्रवीतु मे भवानेतत्सन्तोऽसन्तश्च कीदृशाः ॥ १३-१४८-७॥
yudhiṣṭhira uvāca |
asatāṃ kīdṛśaṃ rūpaṃ sādhavaḥ kiṃ ca kurvate |
bravītu me bhavānetatsanto'santaśca kīdṛśāḥ || 13-148-7||
MHB 13-148-8
भीष्म उवाच ।
दुराचाराश्च दुर्धर्षा दुर्मुखाश्चाप्यसाधवः ।
साधवः शीलसंपन्नाः शिष्टाचारस्य लक्षणम् ॥ १३-१४८-८॥
bhīṣma uvāca |
durācārāśca durdharṣā durmukhāścāpyasādhavaḥ |
sādhavaḥ śīlasaṃpannāḥ śiṣṭācārasya lakṣaṇam || 13-148-8||
MHB 13-148-9
राजमार्गे गवां मध्ये गोष्ठमध्ये च धर्मिणः ।
नोपसेवन्ति राजेन्द्र सर्गं मूत्रपुरीषयोः ॥ १३-१४८-९॥
rājamārge gavāṃ madhye goṣṭhamadhye ca dharmiṇaḥ |
nopasevanti rājendra sargaṃ mūtrapurīṣayoḥ || 13-148-9||
MHB 13-148-10
पञ्चानामशनं दत्त्वा शेषमश्नन्ति साधवः ।
न जल्पन्ति च भुञ्जाना न निद्रान्त्यार्द्रपाणयः ॥ १३-१४८-१०॥
pañcānāmaśanaṃ dattvā śeṣamaśnanti sādhavaḥ |
na jalpanti ca bhuñjānā na nidrāntyārdrapāṇayaḥ || 13-148-10||
MHB 13-148-11
चित्रभानुमनड्वाहं देवं गोष्ठं चतुष्पथम् ।
ब्राह्मणं धार्मिकं चैत्यं ते कुर्वन्ति प्रदक्षिणम् ॥ १३-१४८-११॥
citrabhānumanaḍvāhaṃ devaṃ goṣṭhaṃ catuṣpatham |
brāhmaṇaṃ dhārmikaṃ caityaṃ te kurvanti pradakṣiṇam || 13-148-11||
MHB 13-148-12
वृद्धानां भारतप्तानां स्त्रीणां बालातुरस्य च ।
ब्राह्मणानां गवां राज्ञां पन्थानं ददते च ते ॥ १३-१४८-१२॥
vṛddhānāṃ bhārataptānāṃ strīṇāṃ bālāturasya ca |
brāhmaṇānāṃ gavāṃ rājñāṃ panthānaṃ dadate ca te || 13-148-12||
MHB 13-148-13
अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य च ।
तथा शरणकामानां गोप्ता स्यात्स्वागतप्रदः ॥ १३-१४८-१३॥
atithīnāṃ ca sarveṣāṃ preṣyāṇāṃ svajanasya ca |
tathā śaraṇakāmānāṃ goptā syātsvāgatapradaḥ || 13-148-13||
MHB 13-148-14
सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं देवनिर्मितम् ।
नान्तरा भोजनं दृष्टमुपवासविधिर्हि सः ॥ १३-१४८-१४॥
sāyaṃ prātarmanuṣyāṇāmaśanaṃ devanirmitam |
nāntarā bhojanaṃ dṛṣṭamupavāsavidhirhi saḥ || 13-148-14||
MHB 13-148-15
होमकाले यथा वह्निः कालमेव प्रतीक्षते ।
ऋतुकाले तथा नारी ऋतुमेव प्रतीक्षते ।
न चान्यां गच्छते यस्तु ब्रह्मचर्यं हि तत्स्मृतम् ॥ १३-१४८-१५॥
homakāle yathā vahniḥ kālameva pratīkṣate |
ṛtukāle tathā nārī ṛtumeva pratīkṣate |
na cānyāṃ gacchate yastu brahmacaryaṃ hi tatsmṛtam || 13-148-15||
MHB 13-148-16
अमृतं ब्राह्मणा गाव इत्येतत्त्रयमेकतः ।
तस्माद्गोब्राह्मणं नित्यमर्चयेत यथाविधि ॥ १३-१४८-१६॥
amṛtaṃ brāhmaṇā gāva ityetattrayamekataḥ |
tasmādgobrāhmaṇaṃ nityamarcayeta yathāvidhi || 13-148-16||
MHB 13-148-17
यजुषा संस्कृतं मांसमुपभुञ्जन्न दुष्यति ।
पृष्ठमांसं वृथामांसं पुत्रमांसं च तत्समम् ॥ १३-१४८-१७॥
yajuṣā saṃskṛtaṃ māṃsamupabhuñjanna duṣyati |
pṛṣṭhamāṃsaṃ vṛthāmāṃsaṃ putramāṃsaṃ ca tatsamam || 13-148-17||
MHB 13-148-18
स्वदेशे परदेशे वाप्यतिथिं नोपवासयेत् ।
कर्म वै सफलं कृत्वा गुरूणां प्रतिपादयेत् ॥ १३-१४८-१८॥
svadeśe paradeśe vāpyatithiṃ nopavāsayet |
karma vai saphalaṃ kṛtvā gurūṇāṃ pratipādayet || 13-148-18||
MHB 13-148-19
गुरुभ्य आसनं देयमभिवाद्याभिपूज्य च ।
गुरूनभ्यर्च्य वर्धन्ते आयुषा यशसा श्रिया ॥ १३-१४८-१९॥
gurubhya āsanaṃ deyamabhivādyābhipūjya ca |
gurūnabhyarcya vardhante āyuṣā yaśasā śriyā || 13-148-19||
MHB 13-148-20
वृद्धान्नातिवदेज्जातु न च संप्रेषयेदपि ।
नासीनः स्यात्स्थितेष्वेवमायुरस्य न रिष्यते ॥ १३-१४८-२०॥
vṛddhānnātivadejjātu na ca saṃpreṣayedapi |
nāsīnaḥ syātsthiteṣvevamāyurasya na riṣyate || 13-148-20||
MHB 13-148-21
न नग्नामीक्षते नारीं न विद्वान्पुरुषानपि ।
मैथुनं सततं गुप्तमाहारं च समाचरेत् ॥ १३-१४८-२१॥
na nagnāmīkṣate nārīṃ na vidvānpuruṣānapi |
maithunaṃ satataṃ guptamāhāraṃ ca samācaret || 13-148-21||
MHB 13-148-22
तीर्थानां गुरवस्तीर्थं शुचीनां हृदयं शुचि ।
दर्शनानां परं ज्ञानं संतोषः परमं सुखम् ॥ १३-१४८-२२॥
tīrthānāṃ guravastīrthaṃ śucīnāṃ hṛdayaṃ śuci |
darśanānāṃ paraṃ jñānaṃ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham || 13-148-22||
MHB 13-148-23
सायं प्रातश्च वृद्धानां शृणुयात्पुष्कला गिरः ।
श्रुतमाप्नोति हि नरः सततं वृद्धसेवया ॥ १३-१४८-२३॥
sāyaṃ prātaśca vṛddhānāṃ śṛṇuyātpuṣkalā giraḥ |
śrutamāpnoti hi naraḥ satataṃ vṛddhasevayā || 13-148-23||
MHB 13-148-24
स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् ।
यच्छेद्वाङ्मनसी नित्यमिन्द्रियाणां च विभ्रमम् ॥ १३-१४८-२४॥
svādhyāye bhojane caiva dakṣiṇaṃ pāṇimuddharet |
yacchedvāṅmanasī nityamindriyāṇāṃ ca vibhramam || 13-148-24||
MHB 13-148-25
संस्कृतं पायसं नित्यं यवागूं कृसरं हविः ।
अष्टकाः पितृदैवत्या वृद्धानामभिपूजनम् ॥ १३-१४८-२५॥
saṃskṛtaṃ pāyasaṃ nityaṃ yavāgūṃ kṛsaraṃ haviḥ |
aṣṭakāḥ pitṛdaivatyā vṛddhānāmabhipūjanam || 13-148-25||
MHB 13-148-26
श्मश्रुकर्मणि मङ्गल्यं क्षुतानामभिनन्दनम् ।
व्याधितानां च सर्वेषामायुषः प्रतिनन्दनम् ॥ १३-१४८-२६॥
śmaśrukarmaṇi maṅgalyaṃ kṣutānāmabhinandanam |
vyādhitānāṃ ca sarveṣāmāyuṣaḥ pratinandanam || 13-148-26||
MHB 13-148-27
न जातु त्वमिति ब्रूयादापन्नोऽपि महत्तरम् ।
त्वंकारो वा वधो वेति विद्वत्सु न विशिष्यते ।
अवराणां समानानां शिष्याणां च समाचरेत् ॥ १३-१४८-२७॥
na jātu tvamiti brūyādāpanno'pi mahattaram |
tvaṃkāro vā vadho veti vidvatsu na viśiṣyate |
avarāṇāṃ samānānāṃ śiṣyāṇāṃ ca samācaret || 13-148-27||
MHB 13-148-28
पापमाचक्षते नित्यं हृदयं पापकर्मिणाम् ।
ज्ञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने ॥ १३-१४८-२८॥
pāpamācakṣate nityaṃ hṛdayaṃ pāpakarmiṇām |
jñānapūrvaṃ vinaśyanti gūhamānā mahājane || 13-148-28||
MHB 13-148-29
ज्ञानपूर्वं कृतं कर्म च्छादयन्ते ह्यसाधवः ।
न मां मनुष्याः पश्यन्ति न मां पश्यन्ति देवताः ।
पापेनाभिहतः पापः पापमेवाभिजायते ॥ १३-१४८-२९॥
jñānapūrvaṃ kṛtaṃ karma cchādayante hyasādhavaḥ |
na māṃ manuṣyāḥ paśyanti na māṃ paśyanti devatāḥ |
pāpenābhihataḥ pāpaḥ pāpamevābhijāyate || 13-148-29||
MHB 13-148-30
यथा वार्धुषिको वृद्धिं देहभेदे प्रतीक्षते ।
धर्मेणापिहितं पापं धर्ममेवाभिवर्धयेत् ॥ १३-१४८-३०॥
yathā vārdhuṣiko vṛddhiṃ dehabhede pratīkṣate |
dharmeṇāpihitaṃ pāpaṃ dharmamevābhivardhayet || 13-148-30||
MHB 13-148-31
यथा लवणमम्भोभिराप्लुतं प्रविलीयते ।
प्रायश्चित्तहतं पापं तथा सद्यः प्रणश्यति ॥ १३-१४८-३१॥
yathā lavaṇamambhobhirāplutaṃ pravilīyate |
prāyaścittahataṃ pāpaṃ tathā sadyaḥ praṇaśyati || 13-148-31||
MHB 13-148-32
तस्मात्पापं न गूहेत गूहमानं विवर्धते ।
कृत्वा तु साधुष्वाख्येयं ते तत्प्रशमयन्त्युत ॥ १३-१४८-३२॥
tasmātpāpaṃ na gūheta gūhamānaṃ vivardhate |
kṛtvā tu sādhuṣvākhyeyaṃ te tatpraśamayantyuta || 13-148-32||
MHB 13-148-33
आशया संचितं द्रव्यं यत्काले नोपभुज्यते ।
अन्ये चैतत्प्रपद्यन्ते वियोगे तस्य देहिनः ॥ १३-१४८-३३॥
āśayā saṃcitaṃ dravyaṃ yatkāle nopabhujyate |
anye caitatprapadyante viyoge tasya dehinaḥ || 13-148-33||
MHB 13-148-34
मानसं सर्वभूतानां धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि धर्ममेव समासते ॥ १३-१४८-३४॥
mānasaṃ sarvabhūtānāṃ dharmamāhurmanīṣiṇaḥ |
tasmātsarvāṇi bhūtāni dharmameva samāsate || 13-148-34||
MHB 13-148-35
एक एव चरेद्धर्मं न धर्मध्वजिको भवेत् ।
धर्मवाणिजका ह्येते ये धर्ममुपभुञ्जते ॥ १३-१४८-३५॥
eka eva careddharmaṃ na dharmadhvajiko bhavet |
dharmavāṇijakā hyete ye dharmamupabhuñjate || 13-148-35||
MHB 13-148-36
अर्चेद्देवानदम्भेन सेवेतामायया गुरून् ।
निधिं निदध्यात्पारत्र्यं यात्रार्थं दानशब्दितम् ॥ १३-१४८-३६॥
arceddevānadambhena sevetāmāyayā gurūn |
nidhiṃ nidadhyātpāratryaṃ yātrārthaṃ dānaśabditam || 13-148-36||
Adhyaya: 149/154 (13)
MHB 13-149-1
युधिष्ठिर उवाच ।
नाभागधेयः प्राप्नोति धनं सुबलवानपि ।
भागधेयान्वितस्त्वर्थान्कृशो बालश्च विन्दति ॥ १३-१४९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
nābhāgadheyaḥ prāpnoti dhanaṃ subalavānapi |
bhāgadheyānvitastvarthānkṛśo bālaśca vindati || 13-149-1||
MHB 13-149-2
नालाभकाले लभते प्रयत्नेऽपि कृते सति ।
लाभकालेऽप्रयत्नेन लभते विपुलं धनम् ।
कृतयत्नाफलाश्चैव दृश्यन्ते शतशो नराः ॥ १३-१४९-२॥
nālābhakāle labhate prayatne'pi kṛte sati |
lābhakāle'prayatnena labhate vipulaṃ dhanam |
kṛtayatnāphalāścaiva dṛśyante śataśo narāḥ || 13-149-2||
MHB 13-149-3
यदि यत्नो भवेन्मर्त्यः स सर्वं फलमाप्नुयात् ।
नालभ्यं चोपलभ्येत नृणां भरतसत्तम ॥ १३-१४९-३॥
yadi yatno bhavenmartyaḥ sa sarvaṃ phalamāpnuyāt |
nālabhyaṃ copalabhyeta nṛṇāṃ bharatasattama || 13-149-3||
MHB 13-149-4
यदा प्रयत्नं कृतवान्दृश्यते ह्यफलो नरः ।
मार्गन्नयशतैरर्थानमार्गंश्चापरः सुखी ॥ १३-१४९-४॥
yadā prayatnaṃ kṛtavāndṛśyate hyaphalo naraḥ |
mārgannayaśatairarthānamārgaṃścāparaḥ sukhī || 13-149-4||
MHB 13-149-5
अकार्यमसकृत्कृत्वा दृश्यन्ते ह्यधना नराः ।
धनयुक्तास्त्वधर्मस्था दृश्यन्ते चापरे जनाः ॥ १३-१४९-५॥
akāryamasakṛtkṛtvā dṛśyante hyadhanā narāḥ |
dhanayuktāstvadharmasthā dṛśyante cāpare janāḥ || 13-149-5||
MHB 13-149-6
अधीत्य नीतिं यस्माच्च नीतियुक्तो न दृश्यते ।
अनभिज्ञश्च साचिव्यं गमितः केन हेतुना ।
विद्यायुक्तो ह्यविद्यश्च धनवान्दुर्गतस्तथा ॥ १३-१४९-६॥
adhītya nītiṃ yasmācca nītiyukto na dṛśyate |
anabhijñaśca sācivyaṃ gamitaḥ kena hetunā |
vidyāyukto hyavidyaśca dhanavāndurgatastathā || 13-149-6||
MHB 13-149-7
यदि विद्यामुपाश्रित्य नरः सुखमवाप्नुयात् ।
न विद्वान्विद्यया हीनं वृत्त्यर्थमुपसंश्रयेत् ॥ १३-१४९-७॥
yadi vidyāmupāśritya naraḥ sukhamavāpnuyāt |
na vidvānvidyayā hīnaṃ vṛttyarthamupasaṃśrayet || 13-149-7||
MHB 13-149-8
यथा पिपासां जयति पुरुषः प्राप्य वै जलम् ।
दृष्टार्थो विद्ययाप्येवमविद्यां प्रजहेन्नरः ॥ १३-१४९-८॥
yathā pipāsāṃ jayati puruṣaḥ prāpya vai jalam |
dṛṣṭārtho vidyayāpyevamavidyāṃ prajahennaraḥ || 13-149-8||
MHB 13-149-9
नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि ।
तृणाग्रेणापि संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति ॥ १३-१४९-९॥
nāprāptakālo mriyate viddhaḥ śaraśatairapi |
tṛṇāgreṇāpi saṃspṛṣṭaḥ prāptakālo na jīvati || 13-149-9||
MHB 13-149-10
भीष्म उवाच ।
ईहमानः समारम्भान्यदि नासादयेद्धनम् ।
उग्रं तपः समारोहेन्न ह्यनुप्तं प्ररोहति ॥ १३-१४९-१०॥
bhīṣma uvāca |
īhamānaḥ samārambhānyadi nāsādayeddhanam |
ugraṃ tapaḥ samārohenna hyanuptaṃ prarohati || 13-149-10||
MHB 13-149-11
दानेन भोगी भवति मेधावी वृद्धसेवया ।
अहिंसया च दीर्घायुरिति प्राहुर्मनीषिणः ॥ १३-१४९-११॥
dānena bhogī bhavati medhāvī vṛddhasevayā |
ahiṃsayā ca dīrghāyuriti prāhurmanīṣiṇaḥ || 13-149-11||
MHB 13-149-12
तस्माद्दद्यान्न याचेत पूजयेद्धार्मिकानपि ।
स्वाभाषी प्रियकृच्छुद्धः सर्वसत्त्वाविहिंसकः ॥ १३-१४९-१२॥
tasmāddadyānna yāceta pūjayeddhārmikānapi |
svābhāṣī priyakṛcchuddhaḥ sarvasattvāvihiṃsakaḥ || 13-149-12||
MHB 13-149-13
यदा प्रमाणप्रभवः स्वभावश्च सुखासुखे ।
मशकीटपिपीलानां स्थिरो भव युधिष्ठिर ॥ १३-१४९-१३॥
yadā pramāṇaprabhavaḥ svabhāvaśca sukhāsukhe |
maśakīṭapipīlānāṃ sthiro bhava yudhiṣṭhira || 13-149-13||
Adhyaya: 150/154 (9)
MHB 13-150-1
भीष्म उवाच ।
कार्यते यच्च क्रियते सच्चासच्च कृतं ततः ।
तत्राश्वसीत सत्कृत्वा असत्कृत्वा न विश्वसेत् ॥ १३-१५०-१॥
bhīṣma uvāca |
kāryate yacca kriyate saccāsacca kṛtaṃ tataḥ |
tatrāśvasīta satkṛtvā asatkṛtvā na viśvaset || 13-150-1||
MHB 13-150-2
काल एवात्र कालेन निग्रहानुग्रहौ ददत् ।
बुद्धिमाविश्य भूतानां धर्मार्थेषु प्रवर्तते ॥ १३-१५०-२॥
kāla evātra kālena nigrahānugrahau dadat |
buddhimāviśya bhūtānāṃ dharmārtheṣu pravartate || 13-150-2||
MHB 13-150-3
यदा त्वस्य भवेद्बुद्धिर्धर्म्या चार्थप्रदर्शिनी ।
तदाश्वसीत धर्मात्मादृढबुद्धिर्न विश्वसेत् ॥ १३-१५०-३॥
yadā tvasya bhavedbuddhirdharmyā cārthapradarśinī |
tadāśvasīta dharmātmādṛḍhabuddhirna viśvaset || 13-150-3||
MHB 13-150-4
एतावन्मात्रमेतद्धि भूतानां प्राज्ञलक्षणम् ।
कालयुक्तोऽप्युभयविच्छेषमर्थं समाचरेत् ॥ १३-१५०-४॥
etāvanmātrametaddhi bhūtānāṃ prājñalakṣaṇam |
kālayukto'pyubhayaviccheṣamarthaṃ samācaret || 13-150-4||
MHB 13-150-5
यथा ह्युपस्थितैश्वर्याः पूजयन्ते नरा नरान् ।
एवमेवात्मनात्मानं पूजयन्तीह धार्मिकाः ॥ १३-१५०-५॥
yathā hyupasthitaiśvaryāḥ pūjayante narā narān |
evamevātmanātmānaṃ pūjayantīha dhārmikāḥ || 13-150-5||
MHB 13-150-6
न ह्यधर्मतया धर्मं दद्यात्कालः कथंचन ।
तस्माद्विशुद्धमात्मानं जानीयाद्धर्मचारिणम् ॥ १३-१५०-६॥
na hyadharmatayā dharmaṃ dadyātkālaḥ kathaṃcana |
tasmādviśuddhamātmānaṃ jānīyāddharmacāriṇam || 13-150-6||
MHB 13-150-7
स्प्रष्टुमप्यसमर्थो हि ज्वलन्तमिव पावकम् ।
अधर्मः सततो धर्मं कालेन परिरक्षितम् ॥ १३-१५०-७॥
spraṣṭumapyasamartho hi jvalantamiva pāvakam |
adharmaḥ satato dharmaṃ kālena parirakṣitam || 13-150-7||
MHB 13-150-8
कार्यावेतौ हि कालेन धर्मो हि विजयावहः ।
त्रयाणामपि लोकानामालोककरणो भवेत् ॥ १३-१५०-८॥
kāryāvetau hi kālena dharmo hi vijayāvahaḥ |
trayāṇāmapi lokānāmālokakaraṇo bhavet || 13-150-8||
MHB 13-150-9
तत्र कश्चिन्नयेत्प्राज्ञो गृहीत्वैव करे नरम् ।
उह्यमानः स धर्मेण धर्मे बहुभयच्छले ॥ १३-१५०-९॥
tatra kaścinnayetprājño gṛhītvaiva kare naram |
uhyamānaḥ sa dharmeṇa dharme bahubhayacchale || 13-150-9||
Adhyaya: 151/154 (51)
MHB 13-151-1
युधिष्ठिर उवाच ।
किं श्रेयः पुरुषस्येह किं कुर्वन्सुखमेधते ।
विपाप्मा च भवेत्केन किं वा कल्मषनाशनम् ॥ १३-१५१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kiṃ śreyaḥ puruṣasyeha kiṃ kurvansukhamedhate |
vipāpmā ca bhavetkena kiṃ vā kalmaṣanāśanam || 13-151-1||
MHB 13-151-2
भीष्म उवाच ।
अयं दैवतवंशो वै ऋषिवंशसमन्वितः ।
द्विसंध्यं पठितः पुत्र कल्मषापहरः परः ॥ १३-१५१-२॥
bhīṣma uvāca |
ayaṃ daivatavaṃśo vai ṛṣivaṃśasamanvitaḥ |
dvisaṃdhyaṃ paṭhitaḥ putra kalmaṣāpaharaḥ paraḥ || 13-151-2||
MHB 13-151-3
देवासुरगुरुर्देवः सर्वभूतनमस्कृतः ।
अचिन्त्योऽथाप्यनिर्देश्यः सर्वप्राणो ह्ययोनिजः ॥ १३-१५१-३॥
devāsuragururdevaḥ sarvabhūtanamaskṛtaḥ |
acintyo'thāpyanirdeśyaḥ sarvaprāṇo hyayonijaḥ || 13-151-3||
MHB 13-151-4
पितामहो जगन्नाथः सावित्री ब्रह्मणः सती ।
वेदभूरथ कर्ता च विष्णुर्नारायणः प्रभुः ॥ १३-१५१-४॥
pitāmaho jagannāthaḥ sāvitrī brahmaṇaḥ satī |
vedabhūratha kartā ca viṣṇurnārāyaṇaḥ prabhuḥ || 13-151-4||
MHB 13-151-5
उमापतिर्विरूपाक्षः स्कन्दः सेनापतिस्तथा ।
विशाखो हुतभुग्वायुश्चन्द्रादित्यौ प्रभाकरौ ॥ १३-१५१-५॥
umāpatirvirūpākṣaḥ skandaḥ senāpatistathā |
viśākho hutabhugvāyuścandrādityau prabhākarau || 13-151-5||
MHB 13-151-6
शक्रः शचीपतिर्देवो यमो धूमोर्णया सह ।
वरुणः सह गौर्या च सह ऋद्ध्या धनेश्वरः ॥ १३-१५१-६॥
śakraḥ śacīpatirdevo yamo dhūmorṇayā saha |
varuṇaḥ saha gauryā ca saha ṛddhyā dhaneśvaraḥ || 13-151-6||
MHB 13-151-7
सौम्या गौः सुरभिर्देवी विश्रवाश्च महानृषिः ।
षट्कालः सागरो गङ्गा स्रवन्त्योऽथ मरुद्गणाः ॥ १३-१५१-७॥
saumyā gauḥ surabhirdevī viśravāśca mahānṛṣiḥ |
ṣaṭkālaḥ sāgaro gaṅgā sravantyo'tha marudgaṇāḥ || 13-151-7||
MHB 13-151-8
वालखिल्यास्तपःसिद्धाः कृष्णद्वैपायनस्तथा ।
नारदः पर्वतश्चैव विश्वावसुर्हहाहुहूः ॥ १३-१५१-८॥
vālakhilyāstapaḥsiddhāḥ kṛṣṇadvaipāyanastathā |
nāradaḥ parvataścaiva viśvāvasurhahāhuhūḥ || 13-151-8||
MHB 13-151-9
तुम्बरुश्चित्रसेनश्च देवदूतश्च विश्रुतः ।
देवकन्या महाभागा दिव्याश्चाप्सरसां गणाः ॥ १३-१५१-९॥
tumbaruścitrasenaśca devadūtaśca viśrutaḥ |
devakanyā mahābhāgā divyāścāpsarasāṃ gaṇāḥ || 13-151-9||
MHB 13-151-10
उर्वशी मेनका रम्भा मिश्रकेशी अलम्बुषा ।
विश्वाची च घृताची च पञ्चचूडा तिलोत्तमा ॥ १३-१५१-१०॥
urvaśī menakā rambhā miśrakeśī alambuṣā |
viśvācī ca ghṛtācī ca pañcacūḍā tilottamā || 13-151-10||
MHB 13-151-11
आदित्या वसवो रुद्राः साश्विनः पितरोऽपि च ।
धर्मः सत्यं तपो दीक्षा व्यवसायः पितामहः ॥ १३-१५१-११॥
ādityā vasavo rudrāḥ sāśvinaḥ pitaro'pi ca |
dharmaḥ satyaṃ tapo dīkṣā vyavasāyaḥ pitāmahaḥ || 13-151-11||
MHB 13-151-12
शर्वर्यो दिवसाश्चैव मारीचः कश्यपस्तथा ।
शुक्रो बृहस्पतिर्भौमो बुधो राहुः शनैश्चरः ॥ १३-१५१-१२॥
śarvaryo divasāścaiva mārīcaḥ kaśyapastathā |
śukro bṛhaspatirbhaumo budho rāhuḥ śanaiścaraḥ || 13-151-12||
MHB 13-151-13
नक्षत्राण्यृतवश्चैव मासाः संध्याः सवत्सराः ।
वैनतेयाः समुद्राश्च कद्रुजाः पन्नगास्तथा ॥ १३-१५१-१३॥
nakṣatrāṇyṛtavaścaiva māsāḥ saṃdhyāḥ savatsarāḥ |
vainateyāḥ samudrāśca kadrujāḥ pannagāstathā || 13-151-13||
MHB 13-151-14
शतद्रूश्च विपाशा च चन्द्रभागा सरस्वती ।
सिन्धुश्च देविका चैव पुष्करं तीर्थमेव च ॥ १३-१५१-१४॥
śatadrūśca vipāśā ca candrabhāgā sarasvatī |
sindhuśca devikā caiva puṣkaraṃ tīrthameva ca || 13-151-14||
MHB 13-151-15
गङ्गा महानदी चैव कपिला नर्मदा तथा ।
कम्पुना च विशल्या च करतोयाम्बुवाहिनी ॥ १३-१५१-१५॥
gaṅgā mahānadī caiva kapilā narmadā tathā |
kampunā ca viśalyā ca karatoyāmbuvāhinī || 13-151-15||
MHB 13-151-16
सरयूर्गण्डकी चैव लोहित्यश्च महानदः ।
ताम्रारुणा वेत्रवती पर्णाशा गौतमी तथा ॥ १३-१५१-१६॥
sarayūrgaṇḍakī caiva lohityaśca mahānadaḥ |
tāmrāruṇā vetravatī parṇāśā gautamī tathā || 13-151-16||
MHB 13-151-17
गोदावरी च वेण्णा च कृष्णवेणा तथाद्रिजा ।
दृषद्वती च कावेरी वंक्षुर्मन्दाकिनी तथा ॥ १३-१५१-१७॥
godāvarī ca veṇṇā ca kṛṣṇaveṇā tathādrijā |
dṛṣadvatī ca kāverī vaṃkṣurmandākinī tathā || 13-151-17||
MHB 13-151-18
प्रयागं च प्रभासं च पुण्यं नैमिषमेव च ।
तच्च विश्वेश्वरस्थानं यत्र तद्विमलं सरः ॥ १३-१५१-१८॥
prayāgaṃ ca prabhāsaṃ ca puṇyaṃ naimiṣameva ca |
tacca viśveśvarasthānaṃ yatra tadvimalaṃ saraḥ || 13-151-18||
MHB 13-151-19
पुण्यतीर्थैश्च कलिलं कुरुक्षेत्रं प्रकीर्तितम् ।
सिन्धूत्तमं तपोदानं जम्बूमार्गमथापि च ॥ १३-१५१-१९॥
puṇyatīrthaiśca kalilaṃ kurukṣetraṃ prakīrtitam |
sindhūttamaṃ tapodānaṃ jambūmārgamathāpi ca || 13-151-19||
MHB 13-151-20
हिरण्वती वितस्ता च तथैवेक्षुमती नदी ।
वेदस्मृतिर्वैदसिनी मलवासाश्च नद्यपि ॥ १३-१५१-२०॥
hiraṇvatī vitastā ca tathaivekṣumatī nadī |
vedasmṛtirvaidasinī malavāsāśca nadyapi || 13-151-20||
MHB 13-151-21
भूमिभागास्तथा पुण्या गङ्गाद्वारमथापि च ।
ऋषिकुल्यास्तथा मेध्या नदी चित्रपथा तथा ॥ १३-१५१-२१॥
bhūmibhāgāstathā puṇyā gaṅgādvāramathāpi ca |
ṛṣikulyāstathā medhyā nadī citrapathā tathā || 13-151-21||
MHB 13-151-22
कौशिकी यमुना सीता तथा चर्मण्वती नदी ।
नदी भीमरथी चैव बाहुदा च महानदी ।
महेन्द्रवाणी त्रिदिवा नीलिका च सरस्वती ॥ १३-१५१-२२॥
kauśikī yamunā sītā tathā carmaṇvatī nadī |
nadī bhīmarathī caiva bāhudā ca mahānadī |
mahendravāṇī tridivā nīlikā ca sarasvatī || 13-151-22||
MHB 13-151-23
नन्दा चापरनन्दा च तथा तीर्थं महाह्रदम् ।
गयाथ फल्गुतीर्थं च धर्मारण्यं सुरैर्वृतम् ॥ १३-१५१-२३॥
nandā cāparanandā ca tathā tīrthaṃ mahāhradam |
gayātha phalgutīrthaṃ ca dharmāraṇyaṃ surairvṛtam || 13-151-23||
MHB 13-151-24
तथा देवनदी पुण्या सरश्च ब्रह्मनिर्मितम् ।
पुण्यं त्रिलोकविख्यातं सर्वपापहरं शिवम् ॥ १३-१५१-२४॥
tathā devanadī puṇyā saraśca brahmanirmitam |
puṇyaṃ trilokavikhyātaṃ sarvapāpaharaṃ śivam || 13-151-24||
MHB 13-151-25
हिमवान्पर्वतश्चैव दिव्यौषधिसमन्वितः ।
विन्ध्यो धातुविचित्राङ्गस्तीर्थवानौषधान्वितः ॥ १३-१५१-२५॥
himavānparvataścaiva divyauṣadhisamanvitaḥ |
vindhyo dhātuvicitrāṅgastīrthavānauṣadhānvitaḥ || 13-151-25||
MHB 13-151-26
मेरुर्महेन्द्रो मलयः श्वेतश्च रजताचितः ।
शृङ्गवान्मन्दरो नीलो निषधो दर्दुरस्तथा ॥ १३-१५१-२६॥
merurmahendro malayaḥ śvetaśca rajatācitaḥ |
śṛṅgavānmandaro nīlo niṣadho dardurastathā || 13-151-26||
MHB 13-151-27
चित्रकूटोऽञ्जनाभश्च पर्वतो गन्धमादनः ।
पुण्यः सोमगिरिश्चैव तथैवान्ये महीधराः ।
दिशश्च विदिशश्चैव क्षितिः सर्वे महीरुहाः ॥ १३-१५१-२७॥
citrakūṭo'ñjanābhaśca parvato gandhamādanaḥ |
puṇyaḥ somagiriścaiva tathaivānye mahīdharāḥ |
diśaśca vidiśaścaiva kṣitiḥ sarve mahīruhāḥ || 13-151-27||
MHB 13-151-28
विश्वेदेवा नभश्चैव नक्षत्राणि ग्रहास्तथा ।
पान्तु वः सततं देवाः कीर्तिताकीर्तिता मया ॥ १३-१५१-२८॥
viśvedevā nabhaścaiva nakṣatrāṇi grahāstathā |
pāntu vaḥ satataṃ devāḥ kīrtitākīrtitā mayā || 13-151-28||
MHB 13-151-29
कीर्तयानो नरो ह्येतान्मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ।
स्तुवंश्च प्रतिनन्दंश्च मुच्यते सर्वतो भयात् ।
सर्वसंकरपापेभ्यो देवतास्तवनन्दकः ॥ १३-१५१-२९॥
kīrtayāno naro hyetānmucyate sarvakilbiṣaiḥ |
stuvaṃśca pratinandaṃśca mucyate sarvato bhayāt |
sarvasaṃkarapāpebhyo devatāstavanandakaḥ || 13-151-29||
MHB 13-151-30
देवतानन्तरं विप्रांस्तपःसिद्धांस्तपोधिकान् ।
कीर्तितान्कीर्तयिष्यामि सर्वपापप्रमोचनान् ॥ १३-१५१-३०॥
devatānantaraṃ viprāṃstapaḥsiddhāṃstapodhikān |
kīrtitānkīrtayiṣyāmi sarvapāpapramocanān || 13-151-30||
MHB 13-151-31
यवक्रीतोऽथ रैभ्यश्च कक्षीवानौशिजस्तथा ।
भृग्वङ्गिरास्तथा कण्वो मेधातिथिरथ प्रभुः ।
बर्ही च गुणसंपन्नः प्राचीं दिशमुपाश्रिताः ॥ १३-१५१-३१॥
yavakrīto'tha raibhyaśca kakṣīvānauśijastathā |
bhṛgvaṅgirāstathā kaṇvo medhātithiratha prabhuḥ |
barhī ca guṇasaṃpannaḥ prācīṃ diśamupāśritāḥ || 13-151-31||
MHB 13-151-32
भद्रां दिशं महाभागा उल्मुचुः प्रमुचुस्तथा ।
मुमुचुश्च महाभागः स्वस्त्यात्रेयश्च वीर्यवान् ॥ १३-१५१-३२॥
bhadrāṃ diśaṃ mahābhāgā ulmucuḥ pramucustathā |
mumucuśca mahābhāgaḥ svastyātreyaśca vīryavān || 13-151-32||
MHB 13-151-33
मित्रावरुणयोः पुत्रस्तथागस्त्यः प्रतापवान् ।
दृढायुश्चोर्ध्वबाहुश्च विश्रुतावृषिसत्तमौ ॥ १३-१५१-३३॥
mitrāvaruṇayoḥ putrastathāgastyaḥ pratāpavān |
dṛḍhāyuścordhvabāhuśca viśrutāvṛṣisattamau || 13-151-33||
MHB 13-151-34
पश्चिमां दिशमाश्रित्य य एधन्ते निबोध तान् ।
उषद्गुः सह सोदर्यैः परिव्याधश्च वीर्यवान् ॥ १३-१५१-३४॥
paścimāṃ diśamāśritya ya edhante nibodha tān |
uṣadguḥ saha sodaryaiḥ parivyādhaśca vīryavān || 13-151-34||
MHB 13-151-35
ऋषिर्दीर्घतमाश्चैव गौतमः कश्यपस्तथा ।
एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महर्षयः ।
अत्रेः पुत्रश्च धर्मात्मा तथा सारस्वतः प्रभुः ॥ १३-१५१-३५॥
ṛṣirdīrghatamāścaiva gautamaḥ kaśyapastathā |
ekataśca dvitaścaiva tritaścaiva maharṣayaḥ |
atreḥ putraśca dharmātmā tathā sārasvataḥ prabhuḥ || 13-151-35||
MHB 13-151-36
उत्तरां दिशमाश्रित्य य एधन्ते निबोध तान् ।
अत्रिर्वसिष्ठः शक्तिश्च पाराशर्यश्च वीर्यवान् ॥ १३-१५१-३६॥
uttarāṃ diśamāśritya ya edhante nibodha tān |
atrirvasiṣṭhaḥ śaktiśca pārāśaryaśca vīryavān || 13-151-36||
MHB 13-151-37
विश्वामित्रो भरद्वाजो जमदग्निस्तथैव च ।
ऋचीकपौत्रो रामश्च ऋषिरौद्दालकिस्तथा ॥ १३-१५१-३७॥
viśvāmitro bharadvājo jamadagnistathaiva ca |
ṛcīkapautro rāmaśca ṛṣirauddālakistathā || 13-151-37||
MHB 13-151-38
श्वेतकेतुः कोहलश्च विपुलो देवलस्तथा ।
देवशर्मा च धौम्यश्च हस्तिकाश्यप एव च ॥ १३-१५१-३८॥
śvetaketuḥ kohalaśca vipulo devalastathā |
devaśarmā ca dhaumyaśca hastikāśyapa eva ca || 13-151-38||
MHB 13-151-39
लोमशो नाचिकेतश्च लोमहर्षण एव च ।
ऋषिरुग्रश्रवाश्चैव भार्गवश्च्यवनस्तथा ॥ १३-१५१-३९॥
lomaśo nāciketaśca lomaharṣaṇa eva ca |
ṛṣirugraśravāścaiva bhārgavaścyavanastathā || 13-151-39||
MHB 13-151-40
एष वै समवायस्ते ऋषिदेवसमन्वितः ।
आद्यः प्रकीर्तितो राजन्सर्वपापप्रमोचनः ॥ १३-१५१-४०॥
eṣa vai samavāyaste ṛṣidevasamanvitaḥ |
ādyaḥ prakīrtito rājansarvapāpapramocanaḥ || 13-151-40||
MHB 13-151-41
नृगो ययातिर्नहुषो यदुः पूरुश्च वीर्यवान् ।
धुन्धुमारो दिलीपश्च सगरश्च प्रतापवान् ॥ १३-१५१-४१॥
nṛgo yayātirnahuṣo yaduḥ pūruśca vīryavān |
dhundhumāro dilīpaśca sagaraśca pratāpavān || 13-151-41||
MHB 13-151-42
कृशाश्वो यौवनाश्वश्च चित्राश्वः सत्यवांस्तथा ।
दुःषन्तो भरतश्चैव चक्रवर्ती महायशाः ॥ १३-१५१-४२॥
kṛśāśvo yauvanāśvaśca citrāśvaḥ satyavāṃstathā |
duḥṣanto bharataścaiva cakravartī mahāyaśāḥ || 13-151-42||
MHB 13-151-43
यवनो जनकश्चैव तथा दृढरथो नृपः ।
रघुर्नरवरश्चैव तथा दशरथो नृपः ॥ १३-१५१-४३॥
yavano janakaścaiva tathā dṛḍharatho nṛpaḥ |
raghurnaravaraścaiva tathā daśaratho nṛpaḥ || 13-151-43||
MHB 13-151-44
रामो राक्षसहा वीरः शशबिन्दुर्भगीरथः ।
हरिश्चन्द्रो मरुत्तश्च जह्नुर्जाह्नविसेविता ॥ १३-१५१-४४॥
rāmo rākṣasahā vīraḥ śaśabindurbhagīrathaḥ |
hariścandro maruttaśca jahnurjāhnavisevitā || 13-151-44||
MHB 13-151-45
महोदयो ह्यलर्कश्च ऐलश्चैव नराधिपः ।
करंधमो नरश्रेष्ठः कध्मोरश्च नराधिपः ॥ १३-१५१-४५॥
mahodayo hyalarkaśca ailaścaiva narādhipaḥ |
karaṃdhamo naraśreṣṭhaḥ kadhmoraśca narādhipaḥ || 13-151-45||
MHB 13-151-46
दक्षोऽम्बरीषः कुकुरो रवतश्च महायशाः ।
मुचुकुन्दश्च राजर्षिर्मित्रभानुः प्रियंकरः ॥ १३-१५१-४६॥
dakṣo'mbarīṣaḥ kukuro ravataśca mahāyaśāḥ |
mucukundaśca rājarṣirmitrabhānuḥ priyaṃkaraḥ || 13-151-46||
MHB 13-151-47
त्रसदस्युस्तथा राजा श्वेतो राजर्षिसत्तमः ।
महाभिषश्च विख्यातो निमिराजस्तथाष्टकः ॥ १३-१५१-४७॥
trasadasyustathā rājā śveto rājarṣisattamaḥ |
mahābhiṣaśca vikhyāto nimirājastathāṣṭakaḥ || 13-151-47||
MHB 13-151-48
आयुः क्षुपश्च राजर्षिः कक्षेयुश्च नराधिपः ।
शिबिरौशीनरश्चैव गयश्चैव नराधिपः ॥ १३-१५१-४८॥
āyuḥ kṣupaśca rājarṣiḥ kakṣeyuśca narādhipaḥ |
śibirauśīnaraścaiva gayaścaiva narādhipaḥ || 13-151-48||
MHB 13-151-49
प्रतर्दनो दिवोदासः सौदासः कोसलेश्वरः ।
ऐलो नलश्च राजर्षिर्मनुश्चैव प्रजापतिः ॥ १३-१५१-४९॥
pratardano divodāsaḥ saudāsaḥ kosaleśvaraḥ |
ailo nalaśca rājarṣirmanuścaiva prajāpatiḥ || 13-151-49||
MHB 13-151-50
हविध्रश्च पृषध्रश्च प्रतीपः शंतनुस्तथा ।
कक्षसेनश्च राजर्षिर्ये चान्ये नानुकीर्तिताः ॥ १३-१५१-५०॥
havidhraśca pṛṣadhraśca pratīpaḥ śaṃtanustathā |
kakṣasenaśca rājarṣirye cānye nānukīrtitāḥ || 13-151-50||
MHB 13-151-51
मा विघ्नं मा च मे पापं मा च मे परिपन्थिनः ।
ध्रुवो जयो मे नित्यं स्यात्परत्र च परा गतिः ॥ १३-१५१-५१॥
mā vighnaṃ mā ca me pāpaṃ mā ca me paripanthinaḥ |
dhruvo jayo me nityaṃ syātparatra ca parā gatiḥ || 13-151-51||
Adhyaya: 152/154 (13)
MHB 13-152-1
वैशंपायन उवाच ।
तूष्णींभूते तदा भीष्मे पटे चित्रमिवार्पितम् ।
मुहूर्तमिव च ध्यात्वा व्यासः सत्यवतीसुतः ।
नृपं शयानं गाङ्गेयमिदमाह वचस्तदा ॥ १३-१५२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tūṣṇīṃbhūte tadā bhīṣme paṭe citramivārpitam |
muhūrtamiva ca dhyātvā vyāsaḥ satyavatīsutaḥ |
nṛpaṃ śayānaṃ gāṅgeyamidamāha vacastadā || 13-152-1||
MHB 13-152-2
राजन्प्रकृतिमापन्नः कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
सहितो भ्रातृभिः सर्वैः पार्थिवैश्चानुयायिभिः ॥ १३-१५२-२॥
rājanprakṛtimāpannaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ |
sahito bhrātṛbhiḥ sarvaiḥ pārthivaiścānuyāyibhiḥ || 13-152-2||
MHB 13-152-3
उपास्ते त्वां नरव्याघ्र सह कृष्णेन धीमता ।
तमिमं पुरयानाय त्वमनुज्ञातुमर्हसि ॥ १३-१५२-३॥
upāste tvāṃ naravyāghra saha kṛṣṇena dhīmatā |
tamimaṃ purayānāya tvamanujñātumarhasi || 13-152-3||
MHB 13-152-4
एवमुक्तो भगवता व्यासेन पृथिवीपतिः ।
युधिष्ठिरं सहामात्यमनुजज्ञे नदीसुतः ॥ १३-१५२-४॥
evamukto bhagavatā vyāsena pṛthivīpatiḥ |
yudhiṣṭhiraṃ sahāmātyamanujajñe nadīsutaḥ || 13-152-4||
MHB 13-152-5
उवाच चैनं मधुरं ततः शांतनवो नृपः ।
प्रविशस्व पुरं राजन्व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥ १३-१५२-५॥
uvāca cainaṃ madhuraṃ tataḥ śāṃtanavo nṛpaḥ |
praviśasva puraṃ rājanvyetu te mānaso jvaraḥ || 13-152-5||
MHB 13-152-6
यजस्व विविधैर्यज्ञैर्बह्वन्नैः स्वाप्तदक्षिणैः ।
ययातिरिव राजेन्द्र श्रद्धादमपुरःसरः ॥ १३-१५२-६॥
yajasva vividhairyajñairbahvannaiḥ svāptadakṣiṇaiḥ |
yayātiriva rājendra śraddhādamapuraḥsaraḥ || 13-152-6||
MHB 13-152-7
क्षत्रधर्मरतः पार्थ पितॄन्देवांश्च तर्पय ।
श्रेयसा योक्ष्यसे चैव व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥ १३-१५२-७॥
kṣatradharmarataḥ pārtha pitṝndevāṃśca tarpaya |
śreyasā yokṣyase caiva vyetu te mānaso jvaraḥ || 13-152-7||
MHB 13-152-8
रञ्जयस्व प्रजाः सर्वाः प्रकृतीः परिसान्त्वय ।
सुहृदः फलसत्कारैरभ्यर्चय यथार्हतः ॥ १३-१५२-८॥
rañjayasva prajāḥ sarvāḥ prakṛtīḥ parisāntvaya |
suhṛdaḥ phalasatkārairabhyarcaya yathārhataḥ || 13-152-8||
MHB 13-152-9
अनु त्वां तात जीवन्तु मित्राणि सुहृदस्तथा ।
चैत्यस्थाने स्थितं वृक्षं फलवन्तमिव द्विजाः ॥ १३-१५२-९॥
anu tvāṃ tāta jīvantu mitrāṇi suhṛdastathā |
caityasthāne sthitaṃ vṛkṣaṃ phalavantamiva dvijāḥ || 13-152-9||
MHB 13-152-10
आगन्तव्यं च भवता समये मम पार्थिव ।
विनिवृत्ते दिनकरे प्रवृत्ते चोत्तरायणे ॥ १३-१५२-१०॥
āgantavyaṃ ca bhavatā samaye mama pārthiva |
vinivṛtte dinakare pravṛtte cottarāyaṇe || 13-152-10||
MHB 13-152-11
तथेत्युक्त्वा तु कौन्तेयः सोऽभिवाद्य पितामहम् ।
प्रययौ सपरीवारो नगरं नागसाह्वयम् ॥ १३-१५२-११॥
tathetyuktvā tu kaunteyaḥ so'bhivādya pitāmaham |
prayayau saparīvāro nagaraṃ nāgasāhvayam || 13-152-11||
MHB 13-152-12
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गान्धारीं च पतिव्रताम् ।
सह तैरृषिभिः सर्वैर्भ्रातृभिः केशवेन च ॥ १३-१५२-१२॥
dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya gāndhārīṃ ca pativratām |
saha tairṛṣibhiḥ sarvairbhrātṛbhiḥ keśavena ca || 13-152-12||
MHB 13-152-13
पौरजानपदैश्चैव मन्त्रिवृद्धैश्च पार्थिवः ।
प्रविवेश कुरुश्रेष्ठ पुरं वारणसाह्वयम् ॥ १३-१५२-१३॥
paurajānapadaiścaiva mantrivṛddhaiśca pārthivaḥ |
praviveśa kuruśreṣṭha puraṃ vāraṇasāhvayam || 13-152-13||
Adhyaya: 153/154 (50)
MHB 13-153-1
वैशंपायन उवाच ।
ततः कुन्तीसुतो राजा पौरजानपदं जनम् ।
पूजयित्वा यथान्यायमनुजज्ञे गृहान्प्रति ॥ १३-१५३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ kuntīsuto rājā paurajānapadaṃ janam |
pūjayitvā yathānyāyamanujajñe gṛhānprati || 13-153-1||
MHB 13-153-2
सान्त्वयामास नारीश्च हतवीरा हतेश्वराः ।
विपुलैरर्थदानैश्च तदा पाण्डुसुतो नृपः ॥ १३-१५३-२॥
sāntvayāmāsa nārīśca hatavīrā hateśvarāḥ |
vipulairarthadānaiśca tadā pāṇḍusuto nṛpaḥ || 13-153-2||
MHB 13-153-3
सोऽभिषिक्तो महाप्राज्ञः प्राप्य राज्यं युधिष्ठिरः ।
अवस्थाप्य नरश्रेष्ठः सर्वाः स्वप्रकृतीस्तदा ॥ १३-१५३-३॥
so'bhiṣikto mahāprājñaḥ prāpya rājyaṃ yudhiṣṭhiraḥ |
avasthāpya naraśreṣṭhaḥ sarvāḥ svaprakṛtīstadā || 13-153-3||
MHB 13-153-4
द्विजेभ्यो बलमुख्येभ्यो नैगमेभ्यश्च सर्वशः ।
प्रतिगृह्याशिषो मुख्यास्तदा धर्मभृतां वरः ॥ १३-१५३-४॥
dvijebhyo balamukhyebhyo naigamebhyaśca sarvaśaḥ |
pratigṛhyāśiṣo mukhyāstadā dharmabhṛtāṃ varaḥ || 13-153-4||
MHB 13-153-5
उषित्वा शर्वरीः श्रीमान्पञ्चाशन्नगरोत्तमे ।
समयं कौरवाग्र्यस्य सस्मार पुरुषर्षभः ॥ १३-१५३-५॥
uṣitvā śarvarīḥ śrīmānpañcāśannagarottame |
samayaṃ kauravāgryasya sasmāra puruṣarṣabhaḥ || 13-153-5||
MHB 13-153-6
स निर्ययौ गजपुराद्याजकैः परिवारितः ।
दृष्ट्वा निवृत्तमादित्यं प्रवृत्तं चोत्तरायणम् ॥ १३-१५३-६॥
sa niryayau gajapurādyājakaiḥ parivāritaḥ |
dṛṣṭvā nivṛttamādityaṃ pravṛttaṃ cottarāyaṇam || 13-153-6||
MHB 13-153-7
घृतं माल्यं च गन्धांश्च क्षौमाणि च युधिष्ठिरः ।
चन्दनागरुमुख्यानि तथा कालागरूणि च ॥ १३-१५३-७॥
ghṛtaṃ mālyaṃ ca gandhāṃśca kṣaumāṇi ca yudhiṣṭhiraḥ |
candanāgarumukhyāni tathā kālāgarūṇi ca || 13-153-7||
MHB 13-153-8
प्रस्थाप्य पूर्वं कौन्तेयो भीष्मसंसाधनाय वै ।
माल्यानि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च ॥ १३-१५३-८॥
prasthāpya pūrvaṃ kaunteyo bhīṣmasaṃsādhanāya vai |
mālyāni ca mahārhāṇi ratnāni vividhāni ca || 13-153-8||
MHB 13-153-9
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गान्धारीं च यशस्विनीम् ।
मातरं च पृथां धीमान्भ्रातॄंश्च पुरुषर्षभः ॥ १३-१५३-९॥
dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya gāndhārīṃ ca yaśasvinīm |
mātaraṃ ca pṛthāṃ dhīmānbhrātṝṃśca puruṣarṣabhaḥ || 13-153-9||
MHB 13-153-10
जनार्दनेनानुगतो विदुरेण च धीमता ।
युयुत्सुना च कौरव्यो युयुधानेन चाभिभो ॥ १३-१५३-१०॥
janārdanenānugato vidureṇa ca dhīmatā |
yuyutsunā ca kauravyo yuyudhānena cābhibho || 13-153-10||
MHB 13-153-11
महता राजभोग्येन परिबर्हेण संवृतः ।
स्तूयमानो महाराज भीष्मस्याग्नीननुव्रजन् ॥ १३-१५३-११॥
mahatā rājabhogyena paribarheṇa saṃvṛtaḥ |
stūyamāno mahārāja bhīṣmasyāgnīnanuvrajan || 13-153-11||
MHB 13-153-12
निश्चक्राम पुरात्तस्माद्यथा देवपतिस्तथा ।
आससाद कुरुक्षेत्रे ततः शांतनवं नृपम् ॥ १३-१५३-१२॥
niścakrāma purāttasmādyathā devapatistathā |
āsasāda kurukṣetre tataḥ śāṃtanavaṃ nṛpam || 13-153-12||
MHB 13-153-13
उपास्यमानं व्यासेन पाराशर्येण धीमता ।
नारदेन च राजर्षे देवलेनासितेन च ॥ १३-१५३-१३॥
upāsyamānaṃ vyāsena pārāśaryeṇa dhīmatā |
nāradena ca rājarṣe devalenāsitena ca || 13-153-13||
MHB 13-153-14
हतशिष्टैर्नृपैश्चान्यैर्नानादेशसमागतैः ।
रक्षिभिश्च महात्मानं रक्ष्यमाणं समन्ततः ॥ १३-१५३-१४॥
hataśiṣṭairnṛpaiścānyairnānādeśasamāgataiḥ |
rakṣibhiśca mahātmānaṃ rakṣyamāṇaṃ samantataḥ || 13-153-14||
MHB 13-153-15
शयानं वीरशयने ददर्श नृपतिस्ततः ।
ततो रथादवारोहद्भ्रातृभिः सह धर्मराट् ॥ १३-१५३-१५॥
śayānaṃ vīraśayane dadarśa nṛpatistataḥ |
tato rathādavārohadbhrātṛbhiḥ saha dharmarāṭ || 13-153-15||
MHB 13-153-16
अभिवाद्याथ कौन्तेयः पितामहमरिंदमम् ।
द्वैपायनादीन्विप्रांश्च तैश्च प्रत्यभिनन्दितः ॥ १३-१५३-१६॥
abhivādyātha kaunteyaḥ pitāmahamariṃdamam |
dvaipāyanādīnviprāṃśca taiśca pratyabhinanditaḥ || 13-153-16||
MHB 13-153-17
ऋत्विग्भिर्ब्रह्मकल्पैश्च भ्रातृभिश्च सहाच्युतः ।
आसाद्य शरतल्पस्थमृषिभिः परिवारितम् ॥ १३-१५३-१७॥
ṛtvigbhirbrahmakalpaiśca bhrātṛbhiśca sahācyutaḥ |
āsādya śaratalpasthamṛṣibhiḥ parivāritam || 13-153-17||
MHB 13-153-18
अब्रवीद्भरतश्रेष्ठं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
भ्रातृभिः सह कौरव्य शयानं निम्नगासुतम् ॥ १३-१५३-१८॥
abravīdbharataśreṣṭhaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
bhrātṛbhiḥ saha kauravya śayānaṃ nimnagāsutam || 13-153-18||
MHB 13-153-19
युधिष्ठिरोऽहं नृपते नमस्ते जाह्नवीसुत ।
शृणोषि चेन्महाबाहो ब्रूहि किं करवाणि ते ॥ १३-१५३-१९॥
yudhiṣṭhiro'haṃ nṛpate namaste jāhnavīsuta |
śṛṇoṣi cenmahābāho brūhi kiṃ karavāṇi te || 13-153-19||
MHB 13-153-20
प्राप्तोऽस्मि समये राजन्नग्नीनादाय ते विभो ।
आचार्या ब्राह्मणाश्चैव ऋत्विजो भ्रातरश्च मे ॥ १३-१५३-२०॥
prāpto'smi samaye rājannagnīnādāya te vibho |
ācāryā brāhmaṇāścaiva ṛtvijo bhrātaraśca me || 13-153-20||
MHB 13-153-21
पुत्रश्च ते महातेजा धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
उपस्थितः सहामात्यो वासुदेवश्च वीर्यवान् ॥ १३-१५३-२१॥
putraśca te mahātejā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ |
upasthitaḥ sahāmātyo vāsudevaśca vīryavān || 13-153-21||
MHB 13-153-22
हतशिष्टाश्च राजानः सर्वे च कुरुजाङ्गलाः ।
तान्पश्य कुरुशार्दूल समुन्मीलय लोचने ॥ १३-१५३-२२॥
hataśiṣṭāśca rājānaḥ sarve ca kurujāṅgalāḥ |
tānpaśya kuruśārdūla samunmīlaya locane || 13-153-22||
MHB 13-153-23
यच्चेह किंचित्कर्तव्यं तत्सर्वं प्रापितं मया ।
यथोक्तं भवता काले सर्वमेव च तत्कृतम् ॥ १३-१५३-२३॥
yacceha kiṃcitkartavyaṃ tatsarvaṃ prāpitaṃ mayā |
yathoktaṃ bhavatā kāle sarvameva ca tatkṛtam || 13-153-23||
MHB 13-153-24
एवमुक्तस्तु गाङ्गेयः कुन्तीपुत्रेण धीमता ।
ददर्श भारतान्सर्वान्स्थितान्संपरिवार्य तम् ॥ १३-१५३-२४॥
evamuktastu gāṅgeyaḥ kuntīputreṇa dhīmatā |
dadarśa bhāratānsarvānsthitānsaṃparivārya tam || 13-153-24||
MHB 13-153-25
ततश्चलवलिर्भीष्मः प्रगृह्य विपुलं भुजम् ।
ओघमेघस्वनो वाग्मी काले वचनमब्रवीत् ॥ १३-१५३-२५॥
tataścalavalirbhīṣmaḥ pragṛhya vipulaṃ bhujam |
oghameghasvano vāgmī kāle vacanamabravīt || 13-153-25||
MHB 13-153-26
दिष्ट्या प्राप्तोऽसि कौन्तेय सहामात्यो युधिष्ठिर ।
परिवृत्तो हि भगवान्सहस्रांशुर्दिवाकरः ॥ १३-१५३-२६॥
diṣṭyā prāpto'si kaunteya sahāmātyo yudhiṣṭhira |
parivṛtto hi bhagavānsahasrāṃśurdivākaraḥ || 13-153-26||
MHB 13-153-27
अष्टपञ्चाशतं रात्र्यः शयानस्याद्य मे गताः ।
शरेषु निशिताग्रेषु यथा वर्षशतं तथा ॥ १३-१५३-२७॥
aṣṭapañcāśataṃ rātryaḥ śayānasyādya me gatāḥ |
śareṣu niśitāgreṣu yathā varṣaśataṃ tathā || 13-153-27||
MHB 13-153-28
माघोऽयं समनुप्राप्तो मासः पुण्यो युधिष्ठिर ।
त्रिभागशेषः पक्षोऽयं शुक्लो भवितुमर्हति ॥ १३-१५३-२८॥
māgho'yaṃ samanuprāpto māsaḥ puṇyo yudhiṣṭhira |
tribhāgaśeṣaḥ pakṣo'yaṃ śuklo bhavitumarhati || 13-153-28||
MHB 13-153-29
एवमुक्त्वा तु गाङ्गेयो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
धृतराष्ट्रमथामन्त्र्य काले वचनमब्रवीत् ॥ १३-१५३-२९॥
evamuktvā tu gāṅgeyo dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram |
dhṛtarāṣṭramathāmantrya kāle vacanamabravīt || 13-153-29||
MHB 13-153-30
राजन्विदितधर्मोऽसि सुनिर्णीतार्थसंशयः ।
बहुश्रुता हि ते विप्रा बहवः पर्युपासिताः ॥ १३-१५३-३०॥
rājanviditadharmo'si sunirṇītārthasaṃśayaḥ |
bahuśrutā hi te viprā bahavaḥ paryupāsitāḥ || 13-153-30||
MHB 13-153-31
वेदशास्त्राणि सर्वाणि धर्मांश्च मनुजेश्वर ।
वेदांश्च चतुरः साङ्गान्निखिलेनावबुध्यसे ॥ १३-१५३-३१॥
vedaśāstrāṇi sarvāṇi dharmāṃśca manujeśvara |
vedāṃśca caturaḥ sāṅgānnikhilenāvabudhyase || 13-153-31||
MHB 13-153-32
न शोचितव्यं कौरव्य भवितव्यं हि तत्तथा ।
श्रुतं देवरहस्यं ते कृष्णद्वैपायनादपि ॥ १३-१५३-३२॥
na śocitavyaṃ kauravya bhavitavyaṃ hi tattathā |
śrutaṃ devarahasyaṃ te kṛṣṇadvaipāyanādapi || 13-153-32||
MHB 13-153-33
यथा पाण्डोः सुता राजंस्तथैव तव धर्मतः ।
तान्पालय स्थितो धर्मे गुरुशुश्रूषणे रतान् ॥ १३-१५३-३३॥
yathā pāṇḍoḥ sutā rājaṃstathaiva tava dharmataḥ |
tānpālaya sthito dharme guruśuśrūṣaṇe ratān || 13-153-33||
MHB 13-153-34
धर्मराजो हि शुद्धात्मा निदेशे स्थास्यते तव ।
आनृशंस्यपरं ह्येनं जानामि गुरुवत्सलम् ॥ १३-१५३-३४॥
dharmarājo hi śuddhātmā nideśe sthāsyate tava |
ānṛśaṃsyaparaṃ hyenaṃ jānāmi guruvatsalam || 13-153-34||
MHB 13-153-35
तव पुत्रा दुरात्मानः क्रोधलोभपरायणाः ।
ईर्ष्याभिभूता दुर्वृत्तास्तान्न शोचितुमर्हसि ॥ १३-१५३-३५॥
tava putrā durātmānaḥ krodhalobhaparāyaṇāḥ |
īrṣyābhibhūtā durvṛttāstānna śocitumarhasi || 13-153-35||
MHB 13-153-36
वैशंपायन उवाच ।
एतावदुक्त्वा वचनं धृतराष्ट्रं मनीषिणम् ।
वासुदेवं महाबाहुमभ्यभाषत कौरवः ॥ १३-१५३-३६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etāvaduktvā vacanaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam |
vāsudevaṃ mahābāhumabhyabhāṣata kauravaḥ || 13-153-36||
MHB 13-153-37
भगवन्देवदेवेश सुरासुरनमस्कृत ।
त्रिविक्रम नमस्तेऽस्तु शङ्खचक्रगदाधर ॥ १३-१५३-३७॥
bhagavandevadeveśa surāsuranamaskṛta |
trivikrama namaste'stu śaṅkhacakragadādhara || 13-153-37||
MHB 13-153-38
अनुजानीहि मां कृष्ण वैकुण्ठ पुरुषोत्तम ।
रक्ष्याश्च ते पाण्डवेया भवान्ह्येषां परायणम् ॥ १३-१५३-३८॥
anujānīhi māṃ kṛṣṇa vaikuṇṭha puruṣottama |
rakṣyāśca te pāṇḍaveyā bhavānhyeṣāṃ parāyaṇam || 13-153-38||
MHB 13-153-39
उक्तवानस्मि दुर्बुद्धिं मन्दं दुर्योधनं पुरा ।
यतः कृष्णस्ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो जयः ॥ १३-१५३-३९॥
uktavānasmi durbuddhiṃ mandaṃ duryodhanaṃ purā |
yataḥ kṛṣṇastato dharmo yato dharmastato jayaḥ || 13-153-39||
MHB 13-153-40
वासुदेवेन तीर्थेन पुत्र संशाम्य पाण्डवैः ।
संधानस्य परः कालस्तवेति च पुनः पुनः ॥ १३-१५३-४०॥
vāsudevena tīrthena putra saṃśāmya pāṇḍavaiḥ |
saṃdhānasya paraḥ kālastaveti ca punaḥ punaḥ || 13-153-40||
MHB 13-153-41
न च मे तद्वचो मूढः कृतवान्स सुमन्दधीः ।
घातयित्वेह पृथिवीं ततः स निधनं गतः ॥ १३-१५३-४१॥
na ca me tadvaco mūḍhaḥ kṛtavānsa sumandadhīḥ |
ghātayitveha pṛthivīṃ tataḥ sa nidhanaṃ gataḥ || 13-153-41||
MHB 13-153-42
त्वां च जानाम्यहं वीर पुराणमृषिसत्तमम् ।
नरेण सहितं देवं बदर्यां सुचिरोषितम् ॥ १३-१५३-४२॥
tvāṃ ca jānāmyahaṃ vīra purāṇamṛṣisattamam |
nareṇa sahitaṃ devaṃ badaryāṃ suciroṣitam || 13-153-42||
MHB 13-153-43
तथा मे नारदः प्राह व्यासश्च सुमहातपाः ।
नरनारायणावेतौ संभूतौ मनुजेष्विति ॥ १३-१५३-४३॥
tathā me nāradaḥ prāha vyāsaśca sumahātapāḥ |
naranārāyaṇāvetau saṃbhūtau manujeṣviti || 13-153-43||
MHB 13-153-44
वासुदेव उवाच ।
अनुजानामि भीष्म त्वां वसूनाप्नुहि पार्थिव ।
न तेऽस्ति वृजिनं किंचिन्मया दृष्टं महाद्युते ॥ १३-१५३-४४॥
vāsudeva uvāca |
anujānāmi bhīṣma tvāṃ vasūnāpnuhi pārthiva |
na te'sti vṛjinaṃ kiṃcinmayā dṛṣṭaṃ mahādyute || 13-153-44||
MHB 13-153-45
पितृभक्तोऽसि राजर्षे मार्कण्डेय इवापरः ।
तेन मृत्युस्तव वशे स्थितो भृत्य इवानतः ॥ १३-१५३-४५॥
pitṛbhakto'si rājarṣe mārkaṇḍeya ivāparaḥ |
tena mṛtyustava vaśe sthito bhṛtya ivānataḥ || 13-153-45||
MHB 13-153-46
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तस्तु गाङ्गेयः पाण्डवानिदमब्रवीत् ।
धृतराष्ट्रमुखांश्चापि सर्वान्ससुहृदस्तथा ॥ १३-१५३-४६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktastu gāṅgeyaḥ pāṇḍavānidamabravīt |
dhṛtarāṣṭramukhāṃścāpi sarvānsasuhṛdastathā || 13-153-46||
MHB 13-153-47
प्राणानुत्स्रष्टुमिच्छामि तन्मानुज्ञातुमर्हथ ।
सत्ये प्रयतितव्यं वः सत्यं हि परमं बलम् ॥ १३-१५३-४७॥
prāṇānutsraṣṭumicchāmi tanmānujñātumarhatha |
satye prayatitavyaṃ vaḥ satyaṃ hi paramaṃ balam || 13-153-47||
MHB 13-153-48
आनृशंस्यपरैर्भाव्यं सदैव नियतात्मभिः ।
ब्रह्मण्यैर्धर्मशीलैश्च तपोनीत्यैश्च भारत ॥ १३-१५३-४८॥
ānṛśaṃsyaparairbhāvyaṃ sadaiva niyatātmabhiḥ |
brahmaṇyairdharmaśīlaiśca taponītyaiśca bhārata || 13-153-48||
MHB 13-153-49
इत्युक्त्वा सुहृदः सर्वान्संपरिष्वज्य चैव ह ।
पुनरेवाब्रवीद्धीमान्युधिष्ठिरमिदं वचः ॥ १३-१५३-४९॥
ityuktvā suhṛdaḥ sarvānsaṃpariṣvajya caiva ha |
punarevābravīddhīmānyudhiṣṭhiramidaṃ vacaḥ || 13-153-49||
MHB 13-153-50
ब्राह्मणाश्चैव ते नित्यं प्राज्ञाश्चैव विशेषतः ।
आचार्या ऋत्विजश्चैव पूजनीया नराधिप ॥ १३-१५३-५०॥
brāhmaṇāścaiva te nityaṃ prājñāścaiva viśeṣataḥ |
ācāryā ṛtvijaścaiva pūjanīyā narādhipa || 13-153-50||
Adhyaya: 154/154 (34)
MHB 13-154-1
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा कुरून्सर्वान्भीष्मः शांतनवस्तदा ।
तूष्णीं बभूव कौरव्यः स मुहूर्तमरिंदम ॥ १३-१५४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktvā kurūnsarvānbhīṣmaḥ śāṃtanavastadā |
tūṣṇīṃ babhūva kauravyaḥ sa muhūrtamariṃdama || 13-154-1||
MHB 13-154-2
धारयामास चात्मानं धारणासु यथाक्रमम् ।
तस्योर्ध्वमगमन्प्राणाः संनिरुद्धा महात्मनः ॥ १३-१५४-२॥
dhārayāmāsa cātmānaṃ dhāraṇāsu yathākramam |
tasyordhvamagamanprāṇāḥ saṃniruddhā mahātmanaḥ || 13-154-2||
MHB 13-154-3
इदमाश्चर्यमासीच्च मध्ये तेषां महात्मनाम् ।
यद्यन्मुञ्चति गात्राणां स शंतनुसुतस्तदा ।
तत्तद्विशल्यं भवति योगयुक्तस्य तस्य वै ॥ १३-१५४-३॥
idamāścaryamāsīcca madhye teṣāṃ mahātmanām |
yadyanmuñcati gātrāṇāṃ sa śaṃtanusutastadā |
tattadviśalyaṃ bhavati yogayuktasya tasya vai || 13-154-3||
MHB 13-154-4
क्षणेन प्रेक्षतां तेषां विशल्यः सोऽभवत्तदा ।
तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे वासुदेवपुरोगमाः ।
सह तैर्मुनिभिः सर्वैस्तदा व्यासादिभिर्नृप ॥ १३-१५४-४॥
kṣaṇena prekṣatāṃ teṣāṃ viśalyaḥ so'bhavattadā |
taṃ dṛṣṭvā vismitāḥ sarve vāsudevapurogamāḥ |
saha tairmunibhiḥ sarvaistadā vyāsādibhirnṛpa || 13-154-4||
MHB 13-154-5
संनिरुद्धस्तु तेनात्मा सर्वेष्वायतनेषु वै ।
जगाम भित्त्वा मूर्धानं दिवमभ्युत्पपात च ॥ १३-१५४-५॥
saṃniruddhastu tenātmā sarveṣvāyataneṣu vai |
jagāma bhittvā mūrdhānaṃ divamabhyutpapāta ca || 13-154-5||
MHB 13-154-6
महोल्केव च भीष्मस्य मूर्धदेशाज्जनाधिप ।
निःसृत्याकाशमाविश्य क्षणेनान्तरधीयत ॥ १३-१५४-६॥
maholkeva ca bhīṣmasya mūrdhadeśājjanādhipa |
niḥsṛtyākāśamāviśya kṣaṇenāntaradhīyata || 13-154-6||
MHB 13-154-7
एवं स नृपशार्दूल नृपः शांतनवस्तदा ।
समयुज्यत लोकैः स्वैर्भरतानां कुलोद्वहः ॥ १३-१५४-७॥
evaṃ sa nṛpaśārdūla nṛpaḥ śāṃtanavastadā |
samayujyata lokaiḥ svairbharatānāṃ kulodvahaḥ || 13-154-7||
MHB 13-154-8
ततस्त्वादाय दारूणि गन्धांश्च विविधान्बहून् ।
चितां चक्रुर्महात्मानः पाण्डवा विदुरस्तथा ।
युयुत्सुश्चापि कौरव्यः प्रेक्षकास्त्वितरेऽभवन् ॥ १३-१५४-८॥
tatastvādāya dārūṇi gandhāṃśca vividhānbahūn |
citāṃ cakrurmahātmānaḥ pāṇḍavā vidurastathā |
yuyutsuścāpi kauravyaḥ prekṣakāstvitare'bhavan || 13-154-8||
MHB 13-154-9
युधिष्ठिरस्तु गाङ्गेयं विदुरश्च महामतिः ।
छादयामासतुरुभौ क्षौमैर्माल्यैश्च कौरवम् ॥ १३-१५४-९॥
yudhiṣṭhirastu gāṅgeyaṃ viduraśca mahāmatiḥ |
chādayāmāsaturubhau kṣaumairmālyaiśca kauravam || 13-154-9||
MHB 13-154-10
धारयामास तस्याथ युयुत्सुश्छत्रमुत्तमम् ।
चामरव्यजने शुभ्रे भीमसेनार्जुनावुभौ ।
उष्णीषे पर्यगृह्णीतां माद्रीपुत्रावुभौ तदा ॥ १३-१५४-१०॥
dhārayāmāsa tasyātha yuyutsuśchatramuttamam |
cāmaravyajane śubhre bhīmasenārjunāvubhau |
uṣṇīṣe paryagṛhṇītāṃ mādrīputrāvubhau tadā || 13-154-10||
MHB 13-154-11
स्त्रियः कौरवनाथस्य भीष्मं कुरुकुलोद्भवम् ।
तालवृन्तान्युपादाय पर्यवीजन्समन्ततः ॥ १३-१५४-११॥
striyaḥ kauravanāthasya bhīṣmaṃ kurukulodbhavam |
tālavṛntānyupādāya paryavījansamantataḥ || 13-154-11||
MHB 13-154-12
ततोऽस्य विधिवच्चक्रुः पितृमेधं महात्मनः ।
याजका जुहुवुश्चाग्निं जगुः सामानि सामगाः ॥ १३-१५४-१२॥
tato'sya vidhivaccakruḥ pitṛmedhaṃ mahātmanaḥ |
yājakā juhuvuścāgniṃ jaguḥ sāmāni sāmagāḥ || 13-154-12||
MHB 13-154-13
ततश्चन्दनकाष्ठैश्च तथा कालेयकैरपि ।
कालागरुप्रभृतिभिर्गन्धैश्चोच्चावचैस्तथा ॥ १३-१५४-१३॥
tataścandanakāṣṭhaiśca tathā kāleyakairapi |
kālāgaruprabhṛtibhirgandhaiścoccāvacaistathā || 13-154-13||
MHB 13-154-14
समवच्छाद्य गाङ्गेयं प्रज्वाल्य च हुताशनम् ।
अपसव्यमकुर्वन्त धृतराष्ट्रमुखा नृपाः ॥ १३-१५४-१४॥
samavacchādya gāṅgeyaṃ prajvālya ca hutāśanam |
apasavyamakurvanta dhṛtarāṣṭramukhā nṛpāḥ || 13-154-14||
MHB 13-154-15
संस्कृत्य च कुरुश्रेष्ठं गाङ्गेयं कुरुसत्तमाः ।
जग्मुर्भागीरथीतीरमृषिजुष्टं कुरूद्वहाः ॥ १३-१५४-१५॥
saṃskṛtya ca kuruśreṣṭhaṃ gāṅgeyaṃ kurusattamāḥ |
jagmurbhāgīrathītīramṛṣijuṣṭaṃ kurūdvahāḥ || 13-154-15||
MHB 13-154-16
अनुगम्यमाना व्यासेन नारदेनासितेन च ।
कृष्णेन भरतस्त्रीभिर्ये च पौराः समागताः ॥ १३-१५४-१६॥
anugamyamānā vyāsena nāradenāsitena ca |
kṛṣṇena bharatastrībhirye ca paurāḥ samāgatāḥ || 13-154-16||
MHB 13-154-17
उदकं चक्रिरे चैव गाङ्गेयस्य महात्मनः ।
विधिवत्क्षत्रियश्रेष्ठाः स च सर्वो जनस्तदा ॥ १३-१५४-१७॥
udakaṃ cakrire caiva gāṅgeyasya mahātmanaḥ |
vidhivatkṣatriyaśreṣṭhāḥ sa ca sarvo janastadā || 13-154-17||
MHB 13-154-18
ततो भागीरथी देवी तनयस्योदके कृते ।
उत्थाय सलिलात्तस्माद्रुदती शोकलालसा ॥ १३-१५४-१८॥
tato bhāgīrathī devī tanayasyodake kṛte |
utthāya salilāttasmādrudatī śokalālasā || 13-154-18||
MHB 13-154-19
परिदेवयती तत्र कौरवानभ्यभाषत ।
निबोधत यथावृत्तमुच्यमानं मयानघाः ॥ १३-१५४-१९॥
paridevayatī tatra kauravānabhyabhāṣata |
nibodhata yathāvṛttamucyamānaṃ mayānaghāḥ || 13-154-19||
MHB 13-154-20
राजवृत्तेन संपन्नः प्रज्ञयाभिजनेन च ।
सत्कर्ता कुरुवृद्धानां पितृभक्तो दृढव्रतः ॥ १३-१५४-२०॥
rājavṛttena saṃpannaḥ prajñayābhijanena ca |
satkartā kuruvṛddhānāṃ pitṛbhakto dṛḍhavrataḥ || 13-154-20||
MHB 13-154-21
जामदग्न्येन रामेण पुरा यो न पराजितः ।
दिव्यैरस्त्रैर्महावीर्यः स हतोऽद्य शिखण्डिना ॥ १३-१५४-२१॥
jāmadagnyena rāmeṇa purā yo na parājitaḥ |
divyairastrairmahāvīryaḥ sa hato'dya śikhaṇḍinā || 13-154-21||
MHB 13-154-22
अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम पार्थिवाः ।
अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं यत्र दीर्यति मेऽद्य वै ॥ १३-१५४-२२॥
aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama pārthivāḥ |
apaśyantyāḥ priyaṃ putraṃ yatra dīryati me'dya vai || 13-154-22||
MHB 13-154-23
समेतं पार्थिवं क्षत्रं काशिपुर्यां स्वयंवरे ।
विजित्यैकरथेनाजौ कन्यास्ता यो जहार ह ॥ १३-१५४-२३॥
sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kāśipuryāṃ svayaṃvare |
vijityaikarathenājau kanyāstā yo jahāra ha || 13-154-23||
MHB 13-154-24
यस्य नास्ति बले तुल्यः पृथिव्यामपि कश्चन ।
हतं शिखण्डिना श्रुत्वा यन्न दीर्यति मे मनः ॥ १३-१५४-२४॥
yasya nāsti bale tulyaḥ pṛthivyāmapi kaścana |
hataṃ śikhaṇḍinā śrutvā yanna dīryati me manaḥ || 13-154-24||
MHB 13-154-25
जामदग्न्यः कुरुक्षेत्रे युधि येन महात्मना ।
पीडितो नातियत्नेन निहतः स शिखण्डिना ॥ १३-१५४-२५॥
jāmadagnyaḥ kurukṣetre yudhi yena mahātmanā |
pīḍito nātiyatnena nihataḥ sa śikhaṇḍinā || 13-154-25||
MHB 13-154-26
एवंविधं बहु तदा विलपन्तीं महानदीम् ।
आश्वासयामास तदा साम्ना दामोदरो विभुः ॥ १३-१५४-२६॥
evaṃvidhaṃ bahu tadā vilapantīṃ mahānadīm |
āśvāsayāmāsa tadā sāmnā dāmodaro vibhuḥ || 13-154-26||
MHB 13-154-27
समाश्वसिहि भद्रे त्वं मा शुचः शुभदर्शने ।
गतः स परमां सिद्धिं तव पुत्रो न संशयः ॥ १३-१५४-२७॥
samāśvasihi bhadre tvaṃ mā śucaḥ śubhadarśane |
gataḥ sa paramāṃ siddhiṃ tava putro na saṃśayaḥ || 13-154-27||
MHB 13-154-28
वसुरेष महातेजाः शापदोषेण शोभने ।
मनुष्यतामनुप्राप्तो नैनं शोचितुमर्हसि ॥ १३-१५४-२८॥
vasureṣa mahātejāḥ śāpadoṣeṇa śobhane |
manuṣyatāmanuprāpto nainaṃ śocitumarhasi || 13-154-28||
MHB 13-154-29
स एष क्षत्रधर्मेण युध्यमानो रणाजिरे ।
धनंजयेन निहतो नैष नुन्नः शिखण्डिना ॥ १३-१५४-२९॥
sa eṣa kṣatradharmeṇa yudhyamāno raṇājire |
dhanaṃjayena nihato naiṣa nunnaḥ śikhaṇḍinā || 13-154-29||
MHB 13-154-30
भीष्मं हि कुरुशार्दूलमुद्यतेषुं महारणे ।
न शक्तः संयुगे हन्तुं साक्षादपि शतक्रतुः ॥ १३-१५४-३०॥
bhīṣmaṃ hi kuruśārdūlamudyateṣuṃ mahāraṇe |
na śaktaḥ saṃyuge hantuṃ sākṣādapi śatakratuḥ || 13-154-30||
MHB 13-154-31
स्वच्छन्देन सुतस्तुभ्यं गतः स्वर्गं शुभानने ।
न शक्ताः स्युर्निहन्तुं हि रणे तं सर्वदेवताः ॥ १३-१५४-३१॥
svacchandena sutastubhyaṃ gataḥ svargaṃ śubhānane |
na śaktāḥ syurnihantuṃ hi raṇe taṃ sarvadevatāḥ || 13-154-31||
MHB 13-154-32
तस्मान्मा त्वं सरिच्छ्रेष्ठे शोचस्व कुरुनन्दनम् ।
वसूनेष गतो देवि पुत्रस्ते विज्वरा भव ॥ १३-१५४-३२॥
tasmānmā tvaṃ saricchreṣṭhe śocasva kurunandanam |
vasūneṣa gato devi putraste vijvarā bhava || 13-154-32||
MHB 13-154-33
इत्युक्ता सा तु कृष्णेन व्यासेन च सरिद्वरा ।
त्यक्त्वा शोकं महाराज स्वं वार्यवततार ह ॥ १३-१५४-३३॥
ityuktā sā tu kṛṣṇena vyāsena ca saridvarā |
tyaktvā śokaṃ mahārāja svaṃ vāryavatatāra ha || 13-154-33||
MHB 13-154-34
सत्कृत्य ते तां सरितं ततः कृष्णमुखा नृपाः ।
अनुज्ञातास्तया सर्वे न्यवर्तन्त जनाधिपाः ॥ १३-१५४-३४॥
satkṛtya te tāṃ saritaṃ tataḥ kṛṣṇamukhā nṛpāḥ |
anujñātāstayā sarve nyavartanta janādhipāḥ || 13-154-34||