Mahabharata - Ashramavasika Parva

Ashramavasika Parva narrates the later lives of Dhritarashtra, Gandhari, and Kunti after the Kurukshetra war. Leaving royal life behind, they retire to the forest for spiritual withdrawal, reflection, and the final stage of life. The Parva explores renunciation, grief, aging, and detachment.

Editorial Note

Ashramavasika Parva is the retirement and renunciation phase of the Mahabharata.

After war, political restoration, and royal sacrifice, the epic now turns toward old age and withdrawal from worldly life.

The focus shifts away from kingship and battle toward:

  • aging
  • grief
  • detachment
  • memory
  • and spiritual preparation for death.

Dhritarashtra, Gandhari, and Kunti eventually leave the royal palace and retire to the forest.

This Parva reflects a major classical Indian idea:

  • human life moves through stages, and worldly power must ultimately be abandoned.

The atmosphere is quiet, reflective, and deeply emotional.

Structure and Composition

  • Total Adhyayas: ~42 (Critical Edition alignment)

  • Narrative Coverage:

    • Dhritarashtra’s life after the war
    • Continued grief within the royal family
    • Retirement of Dhritarashtra, Gandhari, and Kunti to the forest
    • Forest ascetic life and renunciation
    • Visits by the Pandavas
    • Vyasa’s spiritual intervention
    • Vision of the departed dead
    • Forest fire and death of the elders

📌 Textual Note: This edition follows the BORI Critical Edition, a scholarly reconstruction based on extensive manuscript comparison, digitally preserved and maintained through the work of Tokunaga and John Smith.

Major Characters and Roles

  • Dhritarashtra - former king struggling with grief, loss, and detachment
  • Gandhari - grieving mother who turns toward ascetic withdrawal
  • Kunti - mother of the Pandavas embracing renunciation
  • Yudhishthira - ruler attempting to balance kingship with emotional responsibility
  • Vyasa - sage providing spiritual guidance and reconciliation
  • Pandavas - sons confronting aging, loss, and impermanence

Thematic Flow

  1. Life after Catastrophe Survivors continue living with grief after the war

  2. Withdrawal from Power Elder figures abandon royal life

  3. Forest Renunciation Ascetic life replaces political identity

  4. Memory and Reconciliation Families attempt emotional healing

  5. Encounter with the Dead Spiritual vision reconnects survivors with lost relatives

  6. Acceptance of Impermanence The older generation departs from the world

Philosophical Significance

Ashramavasika Parva explores the final stages of worldly life and the movement toward detachment.

Major themes include:

  • Impermanence of Power - kingship and political glory eventually fade
  • Renunciation after Responsibility - withdrawal becomes necessary after worldly duty
  • Aging and Reflection - old age creates space for introspection and spiritual focus
  • Grief and Healing - emotional suffering continues long after conflict ends
  • Detachment from the World - peace arises through acceptance and letting go

This Parva teaches that human life ultimately moves away from ambition toward reflection and release.

Simple Summary (For Easy Understanding)

Ashramavasika Parva takes place many years after the Kurukshetra war.

Dhritarashtra, Gandhari, and Kunti continue living with deep grief and sorrow.

Eventually, they decide to leave palace life behind and go to the forest.

There they live as ascetics, giving up royal comfort and worldly attachment.

The Pandavas visit them and continue showing respect and care.

One important event occurs when Vyasa uses spiritual power to allow surviving family members to briefly see the departed warriors again.

This creates emotional reconciliation between the living and the dead.

Later, a forest fire occurs.

Dhritarashtra, Gandhari, and Kunti calmly accept death instead of escaping.

Their lives end in the forest.

Ashramavasika Parva teaches that:

  • worldly power is temporary
  • aging naturally leads toward detachment
  • and peace comes from accepting impermanence and letting go.

Important Events in Ashramavasika Parva

1. Dhritarashtra’s Withdrawal from Court Life

Despite being cared for by the Pandavas, Dhritarashtra remains emotionally burdened by the destruction of his family.

2. Departure to the Forest

Dhritarashtra, Gandhari, and Kunti leave the palace and adopt forest ascetic life.

This marks their transition away from worldly existence.

3. Ascetic Life in the Forest

The elders live simply with discipline, meditation, and detachment.

Royal identity gradually disappears.

4. Visits by the Pandavas

The Pandavas visit the forest and maintain emotional bonds with the elders.

The meetings are marked by sorrow and affection.

5. Vyasa’s Spiritual Vision

Vyasa allows surviving relatives to briefly encounter the spirits of the dead warriors.

This becomes one of the most emotionally significant reconciliation scenes in the Mahabharata.

6. Forest Fire and Final Departure

A forest fire eventually surrounds the elders.

Instead of fleeing, they calmly accept death through detachment and spiritual resignation.

Historical and Literary Importance

Ashramavasika Parva is important because it shifts the Mahabharata toward themes of:

  • aging
  • renunciation
  • memory
  • and mortality.

The Parva reflects classical Indian ideas regarding the later stages of life, where withdrawal from worldly power becomes spiritually meaningful.

It combines:

  • emotional reconciliation
  • philosophical reflection
  • family memory
  • and spiritual detachment.

This section also reinforces one of the Mahabharata’s deepest lessons: after ambition, war, and power, human beings must eventually confront impermanence and mortality.

Source Note: This presentation follows the Mahabharata Critical Edition prepared at the Bhandarkar Oriental Research Institute (BORI), based on systematic manuscript comparison. The digital text lineage originates from Prof. Tokunaga and has been maintained and updated by Prof. John Smith.

Reading Mode - Change for details

Original Texts

Adhyaya: 1/47 (25)

MHB 15-1-1

जनमेजय उवाच ।
प्राप्य राज्यं महाभागाः पाण्डवा मे पितामहाः ।
कथमासन्महाराजे धृतराष्ट्रे महात्मनि ॥ १५-१-१॥
janamejaya uvāca |
prāpya rājyaṃ mahābhāgāḥ pāṇḍavā me pitāmahāḥ |
kathamāsanmahārāje dhṛtarāṣṭre mahātmani || 15-1-1||

MHB 15-1-2

स हि राजा हतामात्यो हतपुत्रो निराश्रयः ।
कथमासीद्धतैश्वर्यो गान्धारी च यशस्विनी ॥ १५-१-२॥
sa hi rājā hatāmātyo hataputro nirāśrayaḥ |
kathamāsīddhataiśvaryo gāndhārī ca yaśasvinī || 15-1-2||

MHB 15-1-3

कियन्तं चैव कालं ते पितरो मम पूर्वकाः ।
स्थिता राज्ये महात्मानस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १५-१-३॥
kiyantaṃ caiva kālaṃ te pitaro mama pūrvakāḥ |
sthitā rājye mahātmānastanme vyākhyātumarhasi || 15-1-3||

MHB 15-1-4

वैशंपायन उवाच ।
प्राप्य राज्यं महात्मानः पाण्डवा हतशत्रवः ।
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य पृथिवीं पर्यपालयन् ॥ १५-१-४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
prāpya rājyaṃ mahātmānaḥ pāṇḍavā hataśatravaḥ |
dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya pṛthivīṃ paryapālayan || 15-1-4||

MHB 15-1-5

धृतराष्ट्रमुपातिष्ठद्विदुरः संजयस्तथा ।
युयुत्सुश्चापि मेधावी वैश्यापुत्रः स कौरवः ॥ १५-१-५॥
dhṛtarāṣṭramupātiṣṭhadviduraḥ saṃjayastathā |
yuyutsuścāpi medhāvī vaiśyāputraḥ sa kauravaḥ || 15-1-5||

MHB 15-1-6

पाण्डवाः सर्वकार्याणि संपृच्छन्ति स्म तं नृपम् ।
चक्रुस्तेनाभ्यनुज्ञाता वर्षाणि दश पञ्च च ॥ १५-१-६॥
pāṇḍavāḥ sarvakāryāṇi saṃpṛcchanti sma taṃ nṛpam |
cakrustenābhyanujñātā varṣāṇi daśa pañca ca || 15-1-6||

MHB 15-1-7

सदा हि गत्वा ते वीराः पर्युपासन्त तं नृपम् ।
पादाभिवन्दनं कृत्वा धर्मराजमते स्थिताः ।
ते मूर्ध्नि समुपाघ्राताः सर्वकार्याणि चक्रिरे ॥ १५-१-७॥
sadā hi gatvā te vīrāḥ paryupāsanta taṃ nṛpam |
pādābhivandanaṃ kṛtvā dharmarājamate sthitāḥ |
te mūrdhni samupāghrātāḥ sarvakāryāṇi cakrire || 15-1-7||

MHB 15-1-8

कुन्तिभोजसुता चैव गान्धारीमन्ववर्तत ।
द्रौपदी च सुभद्रा च याश्चान्याः पाण्डवस्त्रियः ।
समां वृत्तिमवर्तन्त तयोः श्वश्र्वोर्यथाविधि ॥ १५-१-८॥
kuntibhojasutā caiva gāndhārīmanvavartata |
draupadī ca subhadrā ca yāścānyāḥ pāṇḍavastriyaḥ |
samāṃ vṛttimavartanta tayoḥ śvaśrvoryathāvidhi || 15-1-8||

MHB 15-1-9

शयनानि महार्हाणि वासांस्याभरणानि च ।
राजार्हाणि च सर्वाणि भक्ष्यभोज्यान्यनेकशः ।
युधिष्ठिरो महाराज धृतराष्ट्रेऽभ्युपाहरत् ॥ १५-१-९॥
śayanāni mahārhāṇi vāsāṃsyābharaṇāni ca |
rājārhāṇi ca sarvāṇi bhakṣyabhojyānyanekaśaḥ |
yudhiṣṭhiro mahārāja dhṛtarāṣṭre'bhyupāharat || 15-1-9||

MHB 15-1-10

तथैव कुन्ती गान्धार्यां गुरुवृत्तिमवर्तत ।
विदुरः संजयश्चैव युयुत्सुश्चैव कौरवः ।
उपासते स्म तं वृद्धं हतपुत्रं जनाधिपम् ॥ १५-१-१०॥
tathaiva kuntī gāndhāryāṃ guruvṛttimavartata |
viduraḥ saṃjayaścaiva yuyutsuścaiva kauravaḥ |
upāsate sma taṃ vṛddhaṃ hataputraṃ janādhipam || 15-1-10||

MHB 15-1-11

स्यालो द्रोणस्य यश्चैको दयितो ब्राह्मणो महान् ।
स च तस्मिन्महेष्वासः कृपः समभवत्तदा ॥ १५-१-११॥
syālo droṇasya yaścaiko dayito brāhmaṇo mahān |
sa ca tasminmaheṣvāsaḥ kṛpaḥ samabhavattadā || 15-1-11||

MHB 15-1-12

व्यासश्च भगवान्नित्यं वासं चक्रे नृपेण ह ।
कथाः कुर्वन्पुराणर्षिर्देवर्षिनृपरक्षसाम् ॥ १५-१-१२॥
vyāsaśca bhagavānnityaṃ vāsaṃ cakre nṛpeṇa ha |
kathāḥ kurvanpurāṇarṣirdevarṣinṛparakṣasām || 15-1-12||

MHB 15-1-13

धर्मयुक्तानि कार्याणि व्यवहारान्वितानि च ।
धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातो विदुरस्तान्यकारयत् ॥ १५-१-१३॥
dharmayuktāni kāryāṇi vyavahārānvitāni ca |
dhṛtarāṣṭrābhyanujñāto vidurastānyakārayat || 15-1-13||

MHB 15-1-14

सामन्तेभ्यः प्रियाण्यस्य कार्याणि सुगुरूण्यपि ।
प्राप्यन्तेऽर्थैः सुलघुभिः प्रभावाद्विदुरस्य वै ॥ १५-१-१४॥
sāmantebhyaḥ priyāṇyasya kāryāṇi sugurūṇyapi |
prāpyante'rthaiḥ sulaghubhiḥ prabhāvādvidurasya vai || 15-1-14||

MHB 15-1-15

अकरोद्बन्धमोक्षांश्च वध्यानां मोक्षणं तथा ।
न च धर्मात्मजो राजा कदाचित्किंचिदब्रवीत् ॥ १५-१-१५॥
akarodbandhamokṣāṃśca vadhyānāṃ mokṣaṇaṃ tathā |
na ca dharmātmajo rājā kadācitkiṃcidabravīt || 15-1-15||

MHB 15-1-16

विहारयात्रासु पुनः कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
सर्वान्कामान्महातेजाः प्रददावम्बिकासुते ॥ १५-१-१६॥
vihārayātrāsu punaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ |
sarvānkāmānmahātejāḥ pradadāvambikāsute || 15-1-16||

MHB 15-1-17

आरालिकाः सूपकारा रागखाण्डविकास्तथा ।
उपातिष्ठन्त राजानं धृतराष्ट्रं यथा पुरा ॥ १५-१-१७॥
ārālikāḥ sūpakārā rāgakhāṇḍavikāstathā |
upātiṣṭhanta rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ yathā purā || 15-1-17||

MHB 15-1-18

वासांसि च महार्हाणि माल्यानि विविधानि च ।
उपाजह्रुर्यथान्यायं धृतराष्ट्रस्य पाण्डवाः ॥ १५-१-१८॥
vāsāṃsi ca mahārhāṇi mālyāni vividhāni ca |
upājahruryathānyāyaṃ dhṛtarāṣṭrasya pāṇḍavāḥ || 15-1-18||

MHB 15-1-19

मैरेयं मधु मांसानि पानकानि लघूनि च ।
चित्रान्भक्ष्यविकारांश्च चक्रुरस्य यथा पुरा ॥ १५-१-१९॥
maireyaṃ madhu māṃsāni pānakāni laghūni ca |
citrānbhakṣyavikārāṃśca cakrurasya yathā purā || 15-1-19||

MHB 15-1-20

ये चापि पृथिवीपालाः समाजग्मुः समन्ततः ।
उपातिष्ठन्त ते सर्वे कौरवेन्द्रं यथा पुरा ॥ १५-१-२०॥
ye cāpi pṛthivīpālāḥ samājagmuḥ samantataḥ |
upātiṣṭhanta te sarve kauravendraṃ yathā purā || 15-1-20||

MHB 15-1-21

कुन्ती च द्रौपदी चैव सात्वती चैव भामिनी ।
उलूपी नागकन्या च देवी चित्राङ्गदा तथा ॥ १५-१-२१॥
kuntī ca draupadī caiva sātvatī caiva bhāminī |
ulūpī nāgakanyā ca devī citrāṅgadā tathā || 15-1-21||

MHB 15-1-22

धृष्टकेतोश्च भगिनी जरासंधस्य चात्मजा ।
किंकराः स्मोपतिष्ठन्ति सर्वाः सुबलजां तथा ॥ १५-१-२२॥
dhṛṣṭaketośca bhaginī jarāsaṃdhasya cātmajā |
kiṃkarāḥ smopatiṣṭhanti sarvāḥ subalajāṃ tathā || 15-1-22||

MHB 15-1-23

यथा पुत्रवियुक्तोऽयं न किंचिद्दुःखमाप्नुयात् ।
इति राजान्वशाद्भ्रातॄन्नित्यमेव युधिष्ठिरः ॥ १५-१-२३॥
yathā putraviyukto'yaṃ na kiṃcidduḥkhamāpnuyāt |
iti rājānvaśādbhrātṝnnityameva yudhiṣṭhiraḥ || 15-1-23||

MHB 15-1-24

एवं ते धर्मराजस्य श्रुत्वा वचनमर्थवत् ।
सविशेषमवर्तन्त भीममेकं विना तदा ॥ १५-१-२४॥
evaṃ te dharmarājasya śrutvā vacanamarthavat |
saviśeṣamavartanta bhīmamekaṃ vinā tadā || 15-1-24||

MHB 15-1-25

न हि तत्तस्य वीरस्य हृदयादपसर्पति ।
धृतराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्यद्वृत्तं द्यूतकारितम् ॥ १५-१-२५॥
na hi tattasya vīrasya hṛdayādapasarpati |
dhṛtarāṣṭrasya durbuddheryadvṛttaṃ dyūtakāritam || 15-1-25||

Adhyaya: 2/47 (13)

MHB 15-2-1

वैशंपायन उवाच ।
एवं संपूजितो राजा पाण्डवैरम्बिकासुतः ।
विजहार यथापूर्वमृषिभिः पर्युपासितः ॥ १५-२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ saṃpūjito rājā pāṇḍavairambikāsutaḥ |
vijahāra yathāpūrvamṛṣibhiḥ paryupāsitaḥ || 15-2-1||

MHB 15-2-2

ब्रह्मदेयाग्रहारांश्च प्रददौ स कुरूद्वहः ।
तच्च कुन्तीसुतो राजा सर्वमेवान्वमोदत ॥ १५-२-२॥
brahmadeyāgrahārāṃśca pradadau sa kurūdvahaḥ |
tacca kuntīsuto rājā sarvamevānvamodata || 15-2-2||

MHB 15-2-3

आनृशंस्यपरो राजा प्रीयमाणो युधिष्ठिरः ।
उवाच स तदा भ्रातॄनमात्यांश्च महीपतिः ॥ १५-२-३॥
ānṛśaṃsyaparo rājā prīyamāṇo yudhiṣṭhiraḥ |
uvāca sa tadā bhrātṝnamātyāṃśca mahīpatiḥ || 15-2-3||

MHB 15-2-4

मया चैव भवद्भिश्च मान्य एष नराधिपः ।
निदेशे धृतराष्ट्रस्य यः स्थास्यति स मे सुहृत् ।
विपरीतश्च मे शत्रुर्निरस्यश्च भवेन्नरः ॥ १५-२-४॥
mayā caiva bhavadbhiśca mānya eṣa narādhipaḥ |
nideśe dhṛtarāṣṭrasya yaḥ sthāsyati sa me suhṛt |
viparītaśca me śatrurnirasyaśca bhavennaraḥ || 15-2-4||

MHB 15-2-5

परिदृष्टेषु चाहःसु पुत्राणां श्राद्धकर्मणि ।
ददातु राजा सर्वेषां यावदस्य चिकीर्षितम् ॥ १५-२-५॥
paridṛṣṭeṣu cāhaḥsu putrāṇāṃ śrāddhakarmaṇi |
dadātu rājā sarveṣāṃ yāvadasya cikīrṣitam || 15-2-5||

MHB 15-2-6

ततः स राजा कौरव्यो धृतराष्ट्रो महामनाः ।
ब्राह्मणेभ्यो महार्हेभ्यो ददौ वित्तान्यनेकशः ॥ १५-२-६॥
tataḥ sa rājā kauravyo dhṛtarāṣṭro mahāmanāḥ |
brāhmaṇebhyo mahārhebhyo dadau vittānyanekaśaḥ || 15-2-6||

MHB 15-2-7

धर्मराजश्च भीमश्च सव्यसाची यमावपि ।
तत्सर्वमन्ववर्तन्त धृतराष्ट्रव्यपेक्षया ॥ १५-२-७॥
dharmarājaśca bhīmaśca savyasācī yamāvapi |
tatsarvamanvavartanta dhṛtarāṣṭravyapekṣayā || 15-2-7||

MHB 15-2-8

कथं नु राजा वृद्धः सन्पुत्रशोकसमाहतः ।
शोकमस्मत्कृतं प्राप्य न म्रियेतेति चिन्त्यते ॥ १५-२-८॥
kathaṃ nu rājā vṛddhaḥ sanputraśokasamāhataḥ |
śokamasmatkṛtaṃ prāpya na mriyeteti cintyate || 15-2-8||

MHB 15-2-9

यावद्धि कुरुमुख्यस्य जीवत्पुत्रस्य वै सुखम् ।
बभूव तदवाप्नोतु भोगांश्चेति व्यवस्थिताः ॥ १५-२-९॥
yāvaddhi kurumukhyasya jīvatputrasya vai sukham |
babhūva tadavāpnotu bhogāṃśceti vyavasthitāḥ || 15-2-9||

MHB 15-2-10

ततस्ते सहिताः सर्वे भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः ।
तथाशीलाः समातस्थुर्धृतराष्ट्रस्य शासने ॥ १५-२-१०॥
tataste sahitāḥ sarve bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ |
tathāśīlāḥ samātasthurdhṛtarāṣṭrasya śāsane || 15-2-10||

MHB 15-2-11

धृतराष्ट्रश्च तान्वीरान्विनीतान्विनये स्थितान् ।
शिष्यवृत्तौ स्थितान्नित्यं गुरुवत्पर्यपश्यत ॥ १५-२-११॥
dhṛtarāṣṭraśca tānvīrānvinītānvinaye sthitān |
śiṣyavṛttau sthitānnityaṃ guruvatparyapaśyata || 15-2-11||

MHB 15-2-12

गान्धारी चैव पुत्राणां विविधैः श्राद्धकर्मभिः ।
आनृण्यमगमत्कामान्विप्रेभ्यः प्रतिपाद्य वै ॥ १५-२-१२॥
gāndhārī caiva putrāṇāṃ vividhaiḥ śrāddhakarmabhiḥ |
ānṛṇyamagamatkāmānviprebhyaḥ pratipādya vai || 15-2-12||

MHB 15-2-13

एवं धर्मभृतां श्रेष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
भ्रातृभिः सहितो धीमान्पूजयामास तं नृपम् ॥ १५-२-१३॥
evaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
bhrātṛbhiḥ sahito dhīmānpūjayāmāsa taṃ nṛpam || 15-2-13||

Adhyaya: 3/47 (17)

MHB 15-3-1

वैशंपायन उवाच ।
स राजा सुमहातेजा वृद्धः कुरुकुलोद्वहः ।
नापश्यत तदा किंचिदप्रियं पाण्डुनन्दने ॥ १५-३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sa rājā sumahātejā vṛddhaḥ kurukulodvahaḥ |
nāpaśyata tadā kiṃcidapriyaṃ pāṇḍunandane || 15-3-1||

MHB 15-3-2

वर्तमानेषु सद्वृत्तिं पाण्डवेषु महात्मसु ।
प्रीतिमानभवद्राजा धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ॥ १५-३-२॥
vartamāneṣu sadvṛttiṃ pāṇḍaveṣu mahātmasu |
prītimānabhavadrājā dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ || 15-3-2||

MHB 15-3-3

सौबलेयी च गान्धारी पुत्रशोकमपास्य तम् ।
सदैव प्रीतिमत्यासीत्तनयेषु निजेष्विव ॥ १५-३-३॥
saubaleyī ca gāndhārī putraśokamapāsya tam |
sadaiva prītimatyāsīttanayeṣu nijeṣviva || 15-3-3||

MHB 15-3-4

प्रियाण्येव तु कौरव्यो नाप्रियाणि कुरूद्वह ।
वैचित्रवीर्ये नृपतौ समाचरति नित्यदा ॥ १५-३-४॥
priyāṇyeva tu kauravyo nāpriyāṇi kurūdvaha |
vaicitravīrye nṛpatau samācarati nityadā || 15-3-4||

MHB 15-3-5

यद्यद्ब्रूते च किंचित्स धृतराष्ट्रो नराधिपः ।
गुरु वा लघु वा कार्यं गान्धारी च यशस्विनी ॥ १५-३-५॥
yadyadbrūte ca kiṃcitsa dhṛtarāṣṭro narādhipaḥ |
guru vā laghu vā kāryaṃ gāndhārī ca yaśasvinī || 15-3-5||

MHB 15-3-6

तत्स राजा महाराज पाण्डवानां धुरंधरः ।
पूजयित्वा वचस्तत्तदकार्षीत्परवीरहा ॥ १५-३-६॥
tatsa rājā mahārāja pāṇḍavānāṃ dhuraṃdharaḥ |
pūjayitvā vacastattadakārṣītparavīrahā || 15-3-6||

MHB 15-3-7

तेन तस्याभवत्प्रीतो वृत्तेन स नराधिपः ।
अन्वतप्यच्च संस्मृत्य पुत्रं मन्दमचेतसम् ॥ १५-३-७॥
tena tasyābhavatprīto vṛttena sa narādhipaḥ |
anvatapyacca saṃsmṛtya putraṃ mandamacetasam || 15-3-7||

MHB 15-3-8

सदा च प्रातरुत्थाय कृतजप्यः शुचिर्नृपः ।
आशास्ते पाण्डुपुत्राणां समरेष्वपराजयम् ॥ १५-३-८॥
sadā ca prātarutthāya kṛtajapyaḥ śucirnṛpaḥ |
āśāste pāṇḍuputrāṇāṃ samareṣvaparājayam || 15-3-8||

MHB 15-3-9

ब्राह्मणान्वाचयित्वा च हुत्वा चैव हुताशनम् ।
आयुष्यं पाण्डुपुत्राणामाशास्ते स नराधिपः ॥ १५-३-९॥
brāhmaṇānvācayitvā ca hutvā caiva hutāśanam |
āyuṣyaṃ pāṇḍuputrāṇāmāśāste sa narādhipaḥ || 15-3-9||

MHB 15-3-10

न तां प्रीतिं परामाप पुत्रेभ्यः स महीपतिः ।
यां प्रीतिं पाण्डुपुत्रेभ्यः समवाप तदा नृपः ॥ १५-३-१०॥
na tāṃ prītiṃ parāmāpa putrebhyaḥ sa mahīpatiḥ |
yāṃ prītiṃ pāṇḍuputrebhyaḥ samavāpa tadā nṛpaḥ || 15-3-10||

MHB 15-3-11

ब्राह्मणानां च वृद्धानां क्षत्रियाणां च भारत ।
तथा विट्शूद्रसंघानामभवत्सुप्रियस्तदा ॥ १५-३-११॥
brāhmaṇānāṃ ca vṛddhānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca bhārata |
tathā viṭśūdrasaṃghānāmabhavatsupriyastadā || 15-3-11||

MHB 15-3-12

यच्च किंचित्पुरा पापं धृतराष्ट्रसुतैः कृतम् ।
अकृत्वा हृदि तद्राजा तं नृपं सोऽन्ववर्तत ॥ १५-३-१२॥
yacca kiṃcitpurā pāpaṃ dhṛtarāṣṭrasutaiḥ kṛtam |
akṛtvā hṛdi tadrājā taṃ nṛpaṃ so'nvavartata || 15-3-12||

MHB 15-3-13

यश्च कश्चिन्नरः किंचिदप्रियं चाम्बिकासुते ।
कुरुते द्वेष्यतामेति स कौन्तेयस्य धीमतः ॥ १५-३-१३॥
yaśca kaścinnaraḥ kiṃcidapriyaṃ cāmbikāsute |
kurute dveṣyatāmeti sa kaunteyasya dhīmataḥ || 15-3-13||

MHB 15-3-14

न राज्ञो धृतराष्ट्रस्य न च दुर्योधनस्य वै ।
उवाच दुष्कृतं किंचिद्युधिष्ठिरभयान्नरः ॥ १५-३-१४॥
na rājño dhṛtarāṣṭrasya na ca duryodhanasya vai |
uvāca duṣkṛtaṃ kiṃcidyudhiṣṭhirabhayānnaraḥ || 15-3-14||

MHB 15-3-15

धृत्या तुष्टो नरेन्द्रस्य गान्धारी विदुरस्तथा ।
शौचेन चाजातशत्रोर्न तु भीमस्य शत्रुहन् ॥ १५-३-१५॥
dhṛtyā tuṣṭo narendrasya gāndhārī vidurastathā |
śaucena cājātaśatrorna tu bhīmasya śatruhan || 15-3-15||

MHB 15-3-16

अन्ववर्तत भीमोऽपि निष्टनन्धर्मजं नृपम् ।
धृतराष्ट्रं च संप्रेक्ष्य सदा भवति दुर्मनाः ॥ १५-३-१६॥
anvavartata bhīmo'pi niṣṭanandharmajaṃ nṛpam |
dhṛtarāṣṭraṃ ca saṃprekṣya sadā bhavati durmanāḥ || 15-3-16||

MHB 15-3-17

राजानमनुवर्तन्तं धर्मपुत्रं महामतिम् ।
अन्ववर्तत कौरव्यो हृदयेन पराङ्मुखः ॥ १५-३-१७॥
rājānamanuvartantaṃ dharmaputraṃ mahāmatim |
anvavartata kauravyo hṛdayena parāṅmukhaḥ || 15-3-17||

Adhyaya: 4/47 (15)

MHB 15-4-1

वैशंपायन उवाच ।
युधिष्ठिरस्य नृपतेर्दुर्योधनपितुस्तथा ।
नान्तरं ददृशू राजन्पुरुषाः प्रणयं प्रति ॥ १५-४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
yudhiṣṭhirasya nṛpaterduryodhanapitustathā |
nāntaraṃ dadṛśū rājanpuruṣāḥ praṇayaṃ prati || 15-4-1||

MHB 15-4-2

यदा तु कौरवो राजा पुत्रं सस्मार बालिशम् ।
तदा भीमं हृदा राजन्नपध्याति स पार्थिवः ॥ १५-४-२॥
yadā tu kauravo rājā putraṃ sasmāra bāliśam |
tadā bhīmaṃ hṛdā rājannapadhyāti sa pārthivaḥ || 15-4-2||

MHB 15-4-3

तथैव भीमसेनोऽपि धृतराष्ट्रं जनाधिपम् ।
नामर्षयत राजेन्द्र सदैवातुष्टवद्धृदा ॥ १५-४-३॥
tathaiva bhīmaseno'pi dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam |
nāmarṣayata rājendra sadaivātuṣṭavaddhṛdā || 15-4-3||

MHB 15-4-4

अप्रकाशान्यप्रियाणि चकारास्य वृकोदरः ।
आज्ञां प्रत्यहरच्चापि कृतकैः पुरुषैः सदा ॥ १५-४-४॥
aprakāśānyapriyāṇi cakārāsya vṛkodaraḥ |
ājñāṃ pratyaharaccāpi kṛtakaiḥ puruṣaiḥ sadā || 15-4-4||

MHB 15-4-5

अथ भीमः सुहृन्मध्ये बाहुशब्दं तथाकरोत् ।
संश्रवे धृतराष्ट्रस्य गान्धार्याश्चाप्यमर्षणः ॥ १५-४-५॥
atha bhīmaḥ suhṛnmadhye bāhuśabdaṃ tathākarot |
saṃśrave dhṛtarāṣṭrasya gāndhāryāścāpyamarṣaṇaḥ || 15-4-5||

MHB 15-4-6

स्मृत्वा दुर्योधनं शत्रुं कर्णदुःशासनावपि ।
प्रोवाचाथ सुसंरब्धो भीमः स परुषं वचः ॥ १५-४-६॥
smṛtvā duryodhanaṃ śatruṃ karṇaduḥśāsanāvapi |
provācātha susaṃrabdho bhīmaḥ sa paruṣaṃ vacaḥ || 15-4-6||

MHB 15-4-7

अन्धस्य नृपतेः पुत्रा मया परिघबाहुना ।
नीता लोकममुं सर्वे नानाशस्त्रात्तजीविताः ॥ १५-४-७॥
andhasya nṛpateḥ putrā mayā parighabāhunā |
nītā lokamamuṃ sarve nānāśastrāttajīvitāḥ || 15-4-7||

MHB 15-4-8

इमौ तौ परिघप्रख्यौ भुजौ मम दुरासदौ ।
ययोरन्तरमासाद्य धार्तराष्ट्राः क्षयं गताः ॥ १५-४-८॥
imau tau parighaprakhyau bhujau mama durāsadau |
yayorantaramāsādya dhārtarāṣṭrāḥ kṣayaṃ gatāḥ || 15-4-8||

MHB 15-4-9

ताविमौ चन्दनेनाक्तौ वन्दनीयौ च मे भुजौ ।
याभ्यां दुर्योधनो नीतः क्षयं ससुतबान्धवः ॥ १५-४-९॥
tāvimau candanenāktau vandanīyau ca me bhujau |
yābhyāṃ duryodhano nītaḥ kṣayaṃ sasutabāndhavaḥ || 15-4-9||

MHB 15-4-10

एताश्चान्याश्च विविधाः शल्यभूता जनाधिपः ।
वृकोदरस्य ता वाचः श्रुत्वा निर्वेदमागमत् ॥ १५-४-१०॥
etāścānyāśca vividhāḥ śalyabhūtā janādhipaḥ |
vṛkodarasya tā vācaḥ śrutvā nirvedamāgamat || 15-4-10||

MHB 15-4-11

सा च बुद्धिमती देवी कालपर्यायवेदिनी ।
गान्धारी सर्वधर्मज्ञा तान्यलीकानि शुश्रुवे ॥ १५-४-११॥
sā ca buddhimatī devī kālaparyāyavedinī |
gāndhārī sarvadharmajñā tānyalīkāni śuśruve || 15-4-11||

MHB 15-4-12

ततः पञ्चदशे वर्षे समतीते नराधिपः ।
राजा निर्वेदमापेदे भीमवाग्बाणपीडितः ॥ १५-४-१२॥
tataḥ pañcadaśe varṣe samatīte narādhipaḥ |
rājā nirvedamāpede bhīmavāgbāṇapīḍitaḥ || 15-4-12||

MHB 15-4-13

नान्वबुध्यत तद्राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
श्वेताश्वो वाथ कुन्ती वा द्रौपदी वा यशस्विनी ॥ १५-४-१३॥
nānvabudhyata tadrājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
śvetāśvo vātha kuntī vā draupadī vā yaśasvinī || 15-4-13||

MHB 15-4-14

माद्रीपुत्रौ च भीमस्य चित्तज्ञावन्वमोदताम् ।
राज्ञस्तु चित्तं रक्षन्तौ नोचतुः किंचिदप्रियम् ॥ १५-४-१४॥
mādrīputrau ca bhīmasya cittajñāvanvamodatām |
rājñastu cittaṃ rakṣantau nocatuḥ kiṃcidapriyam || 15-4-14||

MHB 15-4-15

ततः समानयामास धृतराष्ट्रः सुहृज्जनम् ।
बाष्पसंदिग्धमत्यर्थमिदमाह वचो भृशम् ॥ १५-४-१५॥
tataḥ samānayāmāsa dhṛtarāṣṭraḥ suhṛjjanam |
bāṣpasaṃdigdhamatyarthamidamāha vaco bhṛśam || 15-4-15||

Adhyaya: 5/47 (23)

MHB 15-5-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
विदितं भवतामेतद्यथा वृत्तः कुरुक्षयः ।
ममापराधात्तत्सर्वमिति ज्ञेयं तु कौरवाः ॥ १५-५-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
viditaṃ bhavatāmetadyathā vṛttaḥ kurukṣayaḥ |
mamāparādhāttatsarvamiti jñeyaṃ tu kauravāḥ || 15-5-1||

MHB 15-5-2

योऽहं दुष्टमतिं मूढं ज्ञातीनां भयवर्धनम् ।
दुर्योधनं कौरवाणामाधिपत्येऽभ्यषेचयम् ॥ १५-५-२॥
yo'haṃ duṣṭamatiṃ mūḍhaṃ jñātīnāṃ bhayavardhanam |
duryodhanaṃ kauravāṇāmādhipatye'bhyaṣecayam || 15-5-2||

MHB 15-5-3

यच्चाहं वासुदेवस्य वाक्यं नाश्रौषमर्थवत् ।
वध्यतां साध्वयं पापः सामात्य इति दुर्मतिः ॥ १५-५-३॥
yaccāhaṃ vāsudevasya vākyaṃ nāśrauṣamarthavat |
vadhyatāṃ sādhvayaṃ pāpaḥ sāmātya iti durmatiḥ || 15-5-3||

MHB 15-5-4

पुत्रस्नेहाभिभूतश्च हितमुक्तो मनीषिभिः ।
विदुरेणाथ भीष्मेण द्रोणेन च कृपेण च ॥ १५-५-४॥
putrasnehābhibhūtaśca hitamukto manīṣibhiḥ |
vidureṇātha bhīṣmeṇa droṇena ca kṛpeṇa ca || 15-5-4||

MHB 15-5-5

पदे पदे भगवता व्यासेन च महात्मना ।
संजयेनाथ गान्धार्या तदिदं तप्यतेऽद्य माम् ॥ १५-५-५॥
pade pade bhagavatā vyāsena ca mahātmanā |
saṃjayenātha gāndhāryā tadidaṃ tapyate'dya mām || 15-5-5||

MHB 15-5-6

यच्चाहं पाण्डुपुत्रेषु गुणवत्सु महात्मसु ।
न दत्तवाञ्श्रियं दीप्तां पितृपैतामहीमिमाम् ॥ १५-५-६॥
yaccāhaṃ pāṇḍuputreṣu guṇavatsu mahātmasu |
na dattavāñśriyaṃ dīptāṃ pitṛpaitāmahīmimām || 15-5-6||

MHB 15-5-7

विनाशं पश्यमानो हि सर्वराज्ञां गदाग्रजः ।
एतच्छ्रेयः स परमममन्यत जनार्दनः ॥ १५-५-७॥
vināśaṃ paśyamāno hi sarvarājñāṃ gadāgrajaḥ |
etacchreyaḥ sa paramamamanyata janārdanaḥ || 15-5-7||

MHB 15-5-8

सोऽहमेतान्यलीकानि निवृत्तान्यात्मनः सदा ।
हृदये शल्यभूतानि धारयामि सहस्रशः ॥ १५-५-८॥
so'hametānyalīkāni nivṛttānyātmanaḥ sadā |
hṛdaye śalyabhūtāni dhārayāmi sahasraśaḥ || 15-5-8||

MHB 15-5-9

विशेषतस्तु दह्यामि वर्षं पञ्चदशं हि वै ।
अस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं नियतोऽस्मि सुदुर्मतिः ॥ १५-५-९॥
viśeṣatastu dahyāmi varṣaṃ pañcadaśaṃ hi vai |
asya pāpasya śuddhyarthaṃ niyato'smi sudurmatiḥ || 15-5-9||

MHB 15-5-10

चतुर्थे नियते काले कदाचिदपि चाष्टमे ।
तृष्णाविनयनं भुञ्जे गान्धारी वेद तन्मम ॥ १५-५-१०॥
caturthe niyate kāle kadācidapi cāṣṭame |
tṛṣṇāvinayanaṃ bhuñje gāndhārī veda tanmama || 15-5-10||

MHB 15-5-11

करोत्याहारमिति मां सर्वः परिजनः सदा ।
युधिष्ठिरभयाद्वेत्ति भृशं तप्यति पाण्डवः ॥ १५-५-११॥
karotyāhāramiti māṃ sarvaḥ parijanaḥ sadā |
yudhiṣṭhirabhayādvetti bhṛśaṃ tapyati pāṇḍavaḥ || 15-5-11||

MHB 15-5-12

भूमौ शये जप्यपरो दर्भेष्वजिनसंवृतः ।
नियमव्यपदेशेन गान्धारी च यशस्विनी ॥ १५-५-१२॥
bhūmau śaye japyaparo darbheṣvajinasaṃvṛtaḥ |
niyamavyapadeśena gāndhārī ca yaśasvinī || 15-5-12||

MHB 15-5-13

हतं पुत्रशतं शूरं संग्रामेष्वपलायिनम् ।
नानुतप्यामि तच्चाहं क्षत्रधर्मं हि तं विदुः ।
इत्युक्त्वा धर्मराजानमभ्यभाषत कौरवः ॥ १५-५-१३॥
hataṃ putraśataṃ śūraṃ saṃgrāmeṣvapalāyinam |
nānutapyāmi taccāhaṃ kṣatradharmaṃ hi taṃ viduḥ |
ityuktvā dharmarājānamabhyabhāṣata kauravaḥ || 15-5-13||

MHB 15-5-14

भद्रं ते यादवीमातर्वाक्यं चेदं निबोध मे ।
सुखमस्म्युषितः पुत्र त्वया सुपरिपालितः ॥ १५-५-१४॥
bhadraṃ te yādavīmātarvākyaṃ cedaṃ nibodha me |
sukhamasmyuṣitaḥ putra tvayā suparipālitaḥ || 15-5-14||

MHB 15-5-15

महादानानि दत्तानि श्राद्धानि च पुनः पुनः ।
प्रकृष्टं मे वयः पुत्र पुण्यं चीर्णं यथाबलम् ।
गान्धारी हतपुत्रेयं धैर्येणोदीक्षते च माम् ॥ १५-५-१५॥
mahādānāni dattāni śrāddhāni ca punaḥ punaḥ |
prakṛṣṭaṃ me vayaḥ putra puṇyaṃ cīrṇaṃ yathābalam |
gāndhārī hataputreyaṃ dhairyeṇodīkṣate ca mām || 15-5-15||

MHB 15-5-16

द्रौपद्या ह्यपकर्तारस्तव चैश्वर्यहारिणः ।
समतीता नृशंसास्ते धर्मेण निहता युधि ॥ १५-५-१६॥
draupadyā hyapakartārastava caiśvaryahāriṇaḥ |
samatītā nṛśaṃsāste dharmeṇa nihatā yudhi || 15-5-16||

MHB 15-5-17

न तेषु प्रतिकर्तव्यं पश्यामि कुरुनन्दन ।
सर्वे शस्त्रजिताँल्लोकान्गतास्तेऽभिमुखं हताः ॥ १५-५-१७॥
na teṣu pratikartavyaṃ paśyāmi kurunandana |
sarve śastrajitā~llokāngatāste'bhimukhaṃ hatāḥ || 15-5-17||

MHB 15-5-18

आत्मनस्तु हितं मुख्यं प्रतिकर्तव्यमद्य मे ।
गान्धार्याश्चैव राजेन्द्र तदनुज्ञातुमर्हसि ॥ १५-५-१८॥
ātmanastu hitaṃ mukhyaṃ pratikartavyamadya me |
gāndhāryāścaiva rājendra tadanujñātumarhasi || 15-5-18||

MHB 15-5-19

त्वं हि धर्मभृतां श्रेष्ठः सततं धर्मवत्सलः ।
राजा गुरुः प्राणभृतां तस्मादेतद्ब्रवीम्यहम् ॥ १५-५-१९॥
tvaṃ hi dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ satataṃ dharmavatsalaḥ |
rājā guruḥ prāṇabhṛtāṃ tasmādetadbravīmyaham || 15-5-19||

MHB 15-5-20

अनुज्ञातस्त्वया वीर संश्रयेयं वनान्यहम् ।
चीरवल्कलभृद्राजन्गान्धार्या सहितोऽनया ।
तवाशिषः प्रयुञ्जानो भविष्यामि वनेचरः ॥ १५-५-२०॥
anujñātastvayā vīra saṃśrayeyaṃ vanānyaham |
cīravalkalabhṛdrājangāndhāryā sahito'nayā |
tavāśiṣaḥ prayuñjāno bhaviṣyāmi vanecaraḥ || 15-5-20||

MHB 15-5-21

उचितं नः कुले तात सर्वेषां भरतर्षभ ।
पुत्रेष्वैश्वर्यमाधाय वयसोऽन्ते वनं नृप ॥ १५-५-२१॥
ucitaṃ naḥ kule tāta sarveṣāṃ bharatarṣabha |
putreṣvaiśvaryamādhāya vayaso'nte vanaṃ nṛpa || 15-5-21||

MHB 15-5-22

तत्राहं वायुभक्षो वा निराहारोऽपि वा वसन् ।
पत्न्या सहानया वीर चरिष्यामि तपः परम् ॥ १५-५-२२॥
tatrāhaṃ vāyubhakṣo vā nirāhāro'pi vā vasan |
patnyā sahānayā vīra cariṣyāmi tapaḥ param || 15-5-22||

MHB 15-5-23

त्वं चापि फलभाक्तात तपसः पार्थिवो ह्यसि ।
फलभाजो हि राजानः कल्याणस्येतरस्य वा ॥ १५-५-२३॥
tvaṃ cāpi phalabhāktāta tapasaḥ pārthivo hyasi |
phalabhājo hi rājānaḥ kalyāṇasyetarasya vā || 15-5-23||

Adhyaya: 6/47 (28)

MHB 15-6-1

युधिष्ठिर उवाच ।
न मां प्रीणयते राज्यं त्वय्येवं दुःखिते नृप ।
धिङ्मामस्तु सुदुर्बुद्धिं राज्यसक्तं प्रमादिनम् ॥ १५-६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
na māṃ prīṇayate rājyaṃ tvayyevaṃ duḥkhite nṛpa |
dhiṅmāmastu sudurbuddhiṃ rājyasaktaṃ pramādinam || 15-6-1||

MHB 15-6-2

योऽहं भवन्तं दुःखार्तमुपवासकृशं नृप ।
यताहारं क्षितिशयं नाविन्दं भ्रातृभिः सह ॥ १५-६-२॥
yo'haṃ bhavantaṃ duḥkhārtamupavāsakṛśaṃ nṛpa |
yatāhāraṃ kṣitiśayaṃ nāvindaṃ bhrātṛbhiḥ saha || 15-6-2||

MHB 15-6-3

अहोऽस्मि वञ्चितो मूढो भवता गूढबुद्धिना ।
विश्वासयित्वा पूर्वं मां यदिदं दुःखमश्नुथाः ॥ १५-६-३॥
aho'smi vañcito mūḍho bhavatā gūḍhabuddhinā |
viśvāsayitvā pūrvaṃ māṃ yadidaṃ duḥkhamaśnuthāḥ || 15-6-3||

MHB 15-6-4

किं मे राज्येन भोगैर्वा किं यज्ञैः किं सुखेन वा ।
यस्य मे त्वं महीपाल दुःखान्येतान्यवाप्तवान् ॥ १५-६-४॥
kiṃ me rājyena bhogairvā kiṃ yajñaiḥ kiṃ sukhena vā |
yasya me tvaṃ mahīpāla duḥkhānyetānyavāptavān || 15-6-4||

MHB 15-6-5

पीडितं चापि जानामि राज्यमात्मानमेव च ।
अनेन वचसा तुभ्यं दुःखितस्य जनेश्वर ॥ १५-६-५॥
pīḍitaṃ cāpi jānāmi rājyamātmānameva ca |
anena vacasā tubhyaṃ duḥkhitasya janeśvara || 15-6-5||

MHB 15-6-6

भवान्पिता भवान्माता भवान्नः परमो गुरुः ।
भवता विप्रहीणा हि क्व नु तिष्ठामहे वयम् ॥ १५-६-६॥
bhavānpitā bhavānmātā bhavānnaḥ paramo guruḥ |
bhavatā viprahīṇā hi kva nu tiṣṭhāmahe vayam || 15-6-6||

MHB 15-6-7

औरसो भवतः पुत्रो युयुत्सुर्नृपसत्तम ।
अस्तु राजा महाराज यं चान्यं मन्यते भवान् ॥ १५-६-७॥
auraso bhavataḥ putro yuyutsurnṛpasattama |
astu rājā mahārāja yaṃ cānyaṃ manyate bhavān || 15-6-7||

MHB 15-6-8

अहं वनं गमिष्यामि भवान्राज्यं प्रशास्त्विदम् ।
न मामयशसा दग्धं भूयस्त्वं दग्धुमर्हसि ॥ १५-६-८॥
ahaṃ vanaṃ gamiṣyāmi bhavānrājyaṃ praśāstvidam |
na māmayaśasā dagdhaṃ bhūyastvaṃ dagdhumarhasi || 15-6-8||

MHB 15-6-9

नाहं राजा भवान्राजा भवता परवानहम् ।
कथं गुरुं त्वां धर्मज्ञमनुज्ञातुमिहोत्सहे ॥ १५-६-९॥
nāhaṃ rājā bhavānrājā bhavatā paravānaham |
kathaṃ guruṃ tvāṃ dharmajñamanujñātumihotsahe || 15-6-9||

MHB 15-6-10

न मन्युर्हृदि नः कश्चिद्दुर्योधनकृतेऽनघ ।
भवितव्यं तथा तद्धि वयं ते चैव मोहिताः ॥ १५-६-१०॥
na manyurhṛdi naḥ kaścidduryodhanakṛte'nagha |
bhavitavyaṃ tathā taddhi vayaṃ te caiva mohitāḥ || 15-6-10||

MHB 15-6-11

वयं हि पुत्रा भवतो यथा दुर्योधनादयः ।
गान्धारी चैव कुन्ती च निर्विशेषे मते मम ॥ १५-६-११॥
vayaṃ hi putrā bhavato yathā duryodhanādayaḥ |
gāndhārī caiva kuntī ca nirviśeṣe mate mama || 15-6-11||

MHB 15-6-12

स मां त्वं यदि राजेन्द्र परित्यज्य गमिष्यसि ।
पृष्ठतस्त्वानुयास्यामि सत्येनात्मानमालभे ॥ १५-६-१२॥
sa māṃ tvaṃ yadi rājendra parityajya gamiṣyasi |
pṛṣṭhatastvānuyāsyāmi satyenātmānamālabhe || 15-6-12||

MHB 15-6-13

इयं हि वसुसंपूर्णा मही सागरमेखला ।
भवता विप्रहीणस्य न मे प्रीतिकरी भवेत् ॥ १५-६-१३॥
iyaṃ hi vasusaṃpūrṇā mahī sāgaramekhalā |
bhavatā viprahīṇasya na me prītikarī bhavet || 15-6-13||

MHB 15-6-14

भवदीयमिदं सर्वं शिरसा त्वां प्रसादये ।
त्वदधीनाः स्म राजेन्द्र व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥ १५-६-१४॥
bhavadīyamidaṃ sarvaṃ śirasā tvāṃ prasādaye |
tvadadhīnāḥ sma rājendra vyetu te mānaso jvaraḥ || 15-6-14||

MHB 15-6-15

भवितव्यमनुप्राप्तं मन्ये त्वां तज्जनाधिप ।
दिष्ट्या शुश्रूषमाणस्त्वां मोक्ष्यामि मनसो ज्वरम् ॥ १५-६-१५॥
bhavitavyamanuprāptaṃ manye tvāṃ tajjanādhipa |
diṣṭyā śuśrūṣamāṇastvāṃ mokṣyāmi manaso jvaram || 15-6-15||

MHB 15-6-16

धृतराष्ट्र उवाच ।
तापस्ये मे मनस्तात वर्तते कुरुनन्दन ।
उचितं हि कुलेऽस्माकमरण्यगमनं प्रभो ॥ १५-६-१६॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
tāpasye me manastāta vartate kurunandana |
ucitaṃ hi kule'smākamaraṇyagamanaṃ prabho || 15-6-16||

MHB 15-6-17

चिरमस्म्युषितः पुत्र चिरं शुश्रूषितस्त्वया ।
वृद्धं मामभ्यनुज्ञातुं त्वमर्हसि जनाधिप ॥ १५-६-१७॥
ciramasmyuṣitaḥ putra ciraṃ śuśrūṣitastvayā |
vṛddhaṃ māmabhyanujñātuṃ tvamarhasi janādhipa || 15-6-17||

MHB 15-6-18

वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्त्वा धर्मराजानं वेपमानः कृताञ्जलिम् ।
उवाच वचनं राजा धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ॥ १५-६-१८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktvā dharmarājānaṃ vepamānaḥ kṛtāñjalim |
uvāca vacanaṃ rājā dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ || 15-6-18||

MHB 15-6-19

संजयं च महामात्रं कृपं चापि महारथम् ।
अनुनेतुमिहेच्छामि भवद्भिः पृथिवीपतिम् ॥ १५-६-१९॥
saṃjayaṃ ca mahāmātraṃ kṛpaṃ cāpi mahāratham |
anunetumihecchāmi bhavadbhiḥ pṛthivīpatim || 15-6-19||

MHB 15-6-20

ग्लायते मे मनो हीदं मुखं च परिशुष्यति ।
वयसा च प्रकृष्टेन वाग्व्यायामेन चैव हि ॥ १५-६-२०॥
glāyate me mano hīdaṃ mukhaṃ ca pariśuṣyati |
vayasā ca prakṛṣṭena vāgvyāyāmena caiva hi || 15-6-20||

MHB 15-6-21

इत्युक्त्वा स तु धर्मात्मा वृद्धो राजा कुरूद्वहः ।
गान्धारीं शिश्रिये धीमान्सहसैव गतासुवत् ॥ १५-६-२१॥
ityuktvā sa tu dharmātmā vṛddho rājā kurūdvahaḥ |
gāndhārīṃ śiśriye dhīmānsahasaiva gatāsuvat || 15-6-21||

MHB 15-6-22

तं तु दृष्ट्वा तथासीनं निश्चेष्टं कुरुपार्थिवम् ।
आर्तिं राजा ययौ तूर्णं कौन्तेयः परवीरहा ॥ १५-६-२२॥
taṃ tu dṛṣṭvā tathāsīnaṃ niśceṣṭaṃ kurupārthivam |
ārtiṃ rājā yayau tūrṇaṃ kaunteyaḥ paravīrahā || 15-6-22||

MHB 15-6-23

युधिष्ठिर उवाच ।
यस्य नागसहस्रेण दशसंख्येन वै बलम् ।
सोऽयं नारीमुपाश्रित्य शेते राजा गतासुवत् ॥ १५-६-२३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yasya nāgasahasreṇa daśasaṃkhyena vai balam |
so'yaṃ nārīmupāśritya śete rājā gatāsuvat || 15-6-23||

MHB 15-6-24

आयसी प्रतिमा येन भीमसेनस्य वै पुरा ।
चूर्णीकृता बलवता स बलार्थी श्रितः स्त्रियम् ॥ १५-६-२४॥
āyasī pratimā yena bhīmasenasya vai purā |
cūrṇīkṛtā balavatā sa balārthī śritaḥ striyam || 15-6-24||

MHB 15-6-25

धिगस्तु मामधर्मज्ञं धिग्बुद्धिं धिक्च मे श्रुतम् ।
यत्कृते पृथिवीपालः शेतेऽयमतथोचितः ॥ १५-६-२५॥
dhigastu māmadharmajñaṃ dhigbuddhiṃ dhikca me śrutam |
yatkṛte pṛthivīpālaḥ śete'yamatathocitaḥ || 15-6-25||

MHB 15-6-26

अहमप्युपवत्स्यामि यथैवायं गुरुर्मम ।
यदि राजा न भुङ्क्तेऽयं गान्धारी च यशस्विनी ॥ १५-६-२६॥
ahamapyupavatsyāmi yathaivāyaṃ gururmama |
yadi rājā na bhuṅkte'yaṃ gāndhārī ca yaśasvinī || 15-6-26||

MHB 15-6-27

वैशंपायन उवाच ।
ततोऽस्य पाणिना राजा जलशीतेन पाण्डवः ।
उरो मुखं च शनकैः पर्यमार्जत धर्मवित् ॥ १५-६-२७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato'sya pāṇinā rājā jalaśītena pāṇḍavaḥ |
uro mukhaṃ ca śanakaiḥ paryamārjata dharmavit || 15-6-27||

MHB 15-6-28

तेन रत्नौषधिमता पुण्येन च सुगन्धिना ।
पाणिस्पर्शेन राज्ञस्तु राजा संज्ञामवाप ह ॥ १५-६-२८॥
tena ratnauṣadhimatā puṇyena ca sugandhinā |
pāṇisparśena rājñastu rājā saṃjñāmavāpa ha || 15-6-28||

Adhyaya: 7/47 (19)

MHB 15-7-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
स्पृश मां पाणिना भूयः परिष्वज च पाण्डव ।
जीवामीव हि संस्पर्शात्तव राजीवलोचन ॥ १५-७-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
spṛśa māṃ pāṇinā bhūyaḥ pariṣvaja ca pāṇḍava |
jīvāmīva hi saṃsparśāttava rājīvalocana || 15-7-1||

MHB 15-7-2

मूर्धानं च तवाघ्रातुमिच्छामि मनुजाधिप ।
पाणिभ्यां च परिस्प्रष्टुं प्राणा हि न जहुर्मम ॥ १५-७-२॥
mūrdhānaṃ ca tavāghrātumicchāmi manujādhipa |
pāṇibhyāṃ ca parispraṣṭuṃ prāṇā hi na jahurmama || 15-7-2||

MHB 15-7-3

अष्टमो ह्यद्य कालोऽयमाहारस्य कृतस्य मे ।
येनाहं कुरुशार्दूल न शक्नोमि विचेष्टितुम् ॥ १५-७-३॥
aṣṭamo hyadya kālo'yamāhārasya kṛtasya me |
yenāhaṃ kuruśārdūla na śaknomi viceṣṭitum || 15-7-3||

MHB 15-7-4

व्यायामश्चायमत्यर्थं कृतस्त्वामभियाचता ।
ततो ग्लानमनास्तात नष्टसंज्ञ इवाभवम् ॥ १५-७-४॥
vyāyāmaścāyamatyarthaṃ kṛtastvāmabhiyācatā |
tato glānamanāstāta naṣṭasaṃjña ivābhavam || 15-7-4||

MHB 15-7-5

तवामृतसमस्पर्शं हस्तस्पर्शमिमं विभो ।
लब्ध्वा संजीवितोऽस्मीति मन्ये कुरुकुलोद्वह ॥ १५-७-५॥
tavāmṛtasamasparśaṃ hastasparśamimaṃ vibho |
labdhvā saṃjīvito'smīti manye kurukulodvaha || 15-7-5||

MHB 15-7-6

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तस्तु कौन्तेयः पित्रा ज्येष्ठेन भारत ।
पस्पर्श सर्वगात्रेषु सौहार्दात्तं शनैस्तदा ॥ १५-७-६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktastu kaunteyaḥ pitrā jyeṣṭhena bhārata |
pasparśa sarvagātreṣu sauhārdāttaṃ śanaistadā || 15-7-6||

MHB 15-7-7

उपलभ्य ततः प्राणान्धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
बाहुभ्यां संपरिष्वज्य मूर्ध्न्याजिघ्रत पाण्डवम् ॥ १५-७-७॥
upalabhya tataḥ prāṇāndhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |
bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya mūrdhnyājighrata pāṇḍavam || 15-7-7||

MHB 15-7-8

विदुरादयश्च ते सर्वे रुरुदुर्दुःखिता भृशम् ।
अतिदुःखाच्च राजानं नोचुः किंचन पाण्डवाः ॥ १५-७-८॥
vidurādayaśca te sarve rurudurduḥkhitā bhṛśam |
atiduḥkhācca rājānaṃ nocuḥ kiṃcana pāṇḍavāḥ || 15-7-8||

MHB 15-7-9

गान्धारी त्वेव धर्मज्ञा मनसोद्वहती भृशम् ।
दुःखान्यवारयद्राजन्मैवमित्येव चाब्रवीत् ॥ १५-७-९॥
gāndhārī tveva dharmajñā manasodvahatī bhṛśam |
duḥkhānyavārayadrājanmaivamityeva cābravīt || 15-7-9||

MHB 15-7-10

इतरास्तु स्त्रियः सर्वाः कुन्त्या सह सुदुःखिताः ।
नेत्रैरागतविक्लेदैः परिवार्य स्थिताभवन् ॥ १५-७-१०॥
itarāstu striyaḥ sarvāḥ kuntyā saha suduḥkhitāḥ |
netrairāgatavikledaiḥ parivārya sthitābhavan || 15-7-10||

MHB 15-7-11

अथाब्रवीत्पुनर्वाक्यं धृतराष्ट्रो युधिष्ठिरम् ।
अनुजानीहि मां राजंस्तापस्ये भरतर्षभ ॥ १५-७-११॥
athābravītpunarvākyaṃ dhṛtarāṣṭro yudhiṣṭhiram |
anujānīhi māṃ rājaṃstāpasye bharatarṣabha || 15-7-11||

MHB 15-7-12

ग्लायते मे मनस्तात भूयो भूयः प्रजल्पतः ।
न मामतः परं पुत्र परिक्लेष्टुमिहार्हसि ॥ १५-७-१२॥
glāyate me manastāta bhūyo bhūyaḥ prajalpataḥ |
na māmataḥ paraṃ putra parikleṣṭumihārhasi || 15-7-12||

MHB 15-7-13

तस्मिंस्तु कौरवेन्द्रे तं तथा ब्रुवति पाण्डवम् ।
सर्वेषामवरोधानामार्तनादो महानभूत् ॥ १५-७-१३॥
tasmiṃstu kauravendre taṃ tathā bruvati pāṇḍavam |
sarveṣāmavarodhānāmārtanādo mahānabhūt || 15-7-13||

MHB 15-7-14

दृष्ट्वा कृशं विवर्णं च राजानमतथोचितम् ।
उपवासपरिश्रान्तं त्वगस्थिपरिवारितम् ॥ १५-७-१४॥
dṛṣṭvā kṛśaṃ vivarṇaṃ ca rājānamatathocitam |
upavāsapariśrāntaṃ tvagasthiparivāritam || 15-7-14||

MHB 15-7-15

धर्मपुत्रः स पितरं परिष्वज्य महाभुजः ।
शोकजं बाष्पमुत्सृज्य पुनर्वचनमब्रवीत् ॥ १५-७-१५॥
dharmaputraḥ sa pitaraṃ pariṣvajya mahābhujaḥ |
śokajaṃ bāṣpamutsṛjya punarvacanamabravīt || 15-7-15||

MHB 15-7-16

न कामये नरश्रेष्ठ जीवितं पृथिवीं तथा ।
यथा तव प्रियं राजंश्चिकीर्षामि परंतप ॥ १५-७-१६॥
na kāmaye naraśreṣṭha jīvitaṃ pṛthivīṃ tathā |
yathā tava priyaṃ rājaṃścikīrṣāmi paraṃtapa || 15-7-16||

MHB 15-7-17

यदि त्वहमनुग्राह्यो भवतो दयितोऽपि वा ।
क्रियतां तावदाहारस्ततो वेत्स्यामहे वयम् ॥ १५-७-१७॥
yadi tvahamanugrāhyo bhavato dayito'pi vā |
kriyatāṃ tāvadāhārastato vetsyāmahe vayam || 15-7-17||

MHB 15-7-18

ततोऽब्रवीन्महातेजा धर्मपुत्रं स पार्थिवः ।
अनुज्ञातस्त्वया पुत्र भुञ्जीयामिति कामये ॥ १५-७-१८॥
tato'bravīnmahātejā dharmaputraṃ sa pārthivaḥ |
anujñātastvayā putra bhuñjīyāmiti kāmaye || 15-7-18||

MHB 15-7-19

इति ब्रुवति राजेन्द्रे धृतराष्ट्रे युधिष्ठिरम् ।
ऋषिः सत्यवतीपुत्रो व्यासोऽभ्येत्य वचोऽब्रवीत् ॥ १५-७-१९॥
iti bruvati rājendre dhṛtarāṣṭre yudhiṣṭhiram |
ṛṣiḥ satyavatīputro vyāso'bhyetya vaco'bravīt || 15-7-19||

Adhyaya: 8/47 (22)

MHB 15-8-1

व्यास उवाच ।
युधिष्ठिर महाबाहो यदाह कुरुनन्दनः ।
धृतराष्ट्रो महात्मा त्वां तत्कुरुष्वाविचारयन् ॥ १५-८-१॥
vyāsa uvāca |
yudhiṣṭhira mahābāho yadāha kurunandanaḥ |
dhṛtarāṣṭro mahātmā tvāṃ tatkuruṣvāvicārayan || 15-8-1||

MHB 15-8-2

अयं हि वृद्धो नृपतिर्हतपुत्रो विशेषतः ।
नेदं कृच्छ्रं चिरतरं सहेदिति मतिर्मम ॥ १५-८-२॥
ayaṃ hi vṛddho nṛpatirhataputro viśeṣataḥ |
nedaṃ kṛcchraṃ cirataraṃ sahediti matirmama || 15-8-2||

MHB 15-8-3

गान्धारी च महाभागा प्राज्ञा करुणवेदिनी ।
पुत्रशोकं महाराज धैर्येणोद्वहते भृशम् ॥ १५-८-३॥
gāndhārī ca mahābhāgā prājñā karuṇavedinī |
putraśokaṃ mahārāja dhairyeṇodvahate bhṛśam || 15-8-3||

MHB 15-8-4

अहमप्येतदेव त्वां ब्रवीमि कुरु मे वचः ।
अनुज्ञां लभतां राजा मा वृथेह मरिष्यति ॥ १५-८-४॥
ahamapyetadeva tvāṃ bravīmi kuru me vacaḥ |
anujñāṃ labhatāṃ rājā mā vṛtheha mariṣyati || 15-8-4||

MHB 15-8-5

राजर्षीणां पुराणानामनुयातु गतिं नृपः ।
राजर्षीणां हि सर्वेषामन्ते वनमुपाश्रयः ॥ १५-८-५॥
rājarṣīṇāṃ purāṇānāmanuyātu gatiṃ nṛpaḥ |
rājarṣīṇāṃ hi sarveṣāmante vanamupāśrayaḥ || 15-8-5||

MHB 15-8-6

वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्तः स तदा राजा व्यासेनाद्भुतकर्मणा ।
प्रत्युवाच महातेजा धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ १५-८-६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktaḥ sa tadā rājā vyāsenādbhutakarmaṇā |
pratyuvāca mahātejā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ || 15-8-6||

MHB 15-8-7

भगवानेव नो मान्यो भगवानेव नो गुरुः ।
भगवानस्य राज्यस्य कुलस्य च परायणम् ॥ १५-८-७॥
bhagavāneva no mānyo bhagavāneva no guruḥ |
bhagavānasya rājyasya kulasya ca parāyaṇam || 15-8-7||

MHB 15-8-8

अहं तु पुत्रो भगवान्पिता राजा गुरुश्च मे ।
निदेशवर्ती च पितुः पुत्रो भवति धर्मतः ॥ १५-८-८॥
ahaṃ tu putro bhagavānpitā rājā guruśca me |
nideśavartī ca pituḥ putro bhavati dharmataḥ || 15-8-8||

MHB 15-8-9

इत्युक्तः स तु तं प्राह व्यासो धर्मभृतां वरः ।
युधिष्ठिरं महातेजाः पुनरेव विशां पते ॥ १५-८-९॥
ityuktaḥ sa tu taṃ prāha vyāso dharmabhṛtāṃ varaḥ |
yudhiṣṭhiraṃ mahātejāḥ punareva viśāṃ pate || 15-8-9||

MHB 15-8-10

एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत ।
राजायं वृद्धतां प्राप्तः प्रमाणे परमे स्थितः ॥ १५-८-१०॥
evametanmahābāho yathā vadasi bhārata |
rājāyaṃ vṛddhatāṃ prāptaḥ pramāṇe parame sthitaḥ || 15-8-10||

MHB 15-8-11

सोऽयं मयाभ्यनुज्ञातस्त्वया च पृथिवीपते ।
करोतु स्वमभिप्रायं मास्य विघ्नकरो भव ॥ १५-८-११॥
so'yaṃ mayābhyanujñātastvayā ca pṛthivīpate |
karotu svamabhiprāyaṃ māsya vighnakaro bhava || 15-8-11||

MHB 15-8-12

एष एव परो धर्मो राजर्षीणां युधिष्ठिर ।
समरे वा भवेन्मृत्युर्वने वा विधिपूर्वकम् ॥ १५-८-१२॥
eṣa eva paro dharmo rājarṣīṇāṃ yudhiṣṭhira |
samare vā bhavenmṛtyurvane vā vidhipūrvakam || 15-8-12||

MHB 15-8-13

पित्रा तु तव राजेन्द्र पाण्डुना पृथिवीक्षिता ।
शिष्यभूतेन राजायं गुरुवत्पर्युपासितः ॥ १५-८-१३॥
pitrā tu tava rājendra pāṇḍunā pṛthivīkṣitā |
śiṣyabhūtena rājāyaṃ guruvatparyupāsitaḥ || 15-8-13||

MHB 15-8-14

क्रतुभिर्दक्षिणावद्भिरन्नपर्वतशोभितैः ।
महद्भिरिष्टं भोगाश्च भुक्ताः पुत्राश्च पालिताः ॥ १५-८-१४॥
kratubhirdakṣiṇāvadbhirannaparvataśobhitaiḥ |
mahadbhiriṣṭaṃ bhogāśca bhuktāḥ putrāśca pālitāḥ || 15-8-14||

MHB 15-8-15

पुत्रसंस्थं च विपुलं राज्यं विप्रोषिते त्वयि ।
त्रयोदशसमा भुक्तं दत्तं च विविधं वसु ॥ १५-८-१५॥
putrasaṃsthaṃ ca vipulaṃ rājyaṃ viproṣite tvayi |
trayodaśasamā bhuktaṃ dattaṃ ca vividhaṃ vasu || 15-8-15||

MHB 15-8-16

त्वया चायं नरव्याघ्र गुरुशुश्रूषया नृपः ।
आराधितः सभृत्येन गान्धारी च यशस्विनी ॥ १५-८-१६॥
tvayā cāyaṃ naravyāghra guruśuśrūṣayā nṛpaḥ |
ārādhitaḥ sabhṛtyena gāndhārī ca yaśasvinī || 15-8-16||

MHB 15-8-17

अनुजानीहि पितरं समयोऽस्य तपोविधौ ।
न मन्युर्विद्यते चास्य सुसूक्ष्मोऽपि युधिष्ठिर ॥ १५-८-१७॥
anujānīhi pitaraṃ samayo'sya tapovidhau |
na manyurvidyate cāsya susūkṣmo'pi yudhiṣṭhira || 15-8-17||

MHB 15-8-18

एतावदुक्त्वा वचनमनुज्ञाप्य च पार्थिवम् ।
तथास्त्विति च तेनोक्तः कौन्तेयेन ययौ वनम् ॥ १५-८-१८॥
etāvaduktvā vacanamanujñāpya ca pārthivam |
tathāstviti ca tenoktaḥ kaunteyena yayau vanam || 15-8-18||

MHB 15-8-19

गते भगवति व्यासे राजा पाण्डुसुतस्ततः ।
प्रोवाच पितरं वृद्धं मन्दं मन्दमिवानतः ॥ १५-८-१९॥
gate bhagavati vyāse rājā pāṇḍusutastataḥ |
provāca pitaraṃ vṛddhaṃ mandaṃ mandamivānataḥ || 15-8-19||

MHB 15-8-20

यदाह भगवान्व्यासो यच्चापि भवतो मतम् ।
यदाह च महेष्वासः कृपो विदुर एव च ॥ १५-८-२०॥
yadāha bhagavānvyāso yaccāpi bhavato matam |
yadāha ca maheṣvāsaḥ kṛpo vidura eva ca || 15-8-20||

MHB 15-8-21

युयुत्सुः संजयश्चैव तत्कर्तास्म्यहमञ्जसा ।
सर्वे ह्येतेऽनुमान्या मे कुलस्यास्य हितैषिणः ॥ १५-८-२१॥
yuyutsuḥ saṃjayaścaiva tatkartāsmyahamañjasā |
sarve hyete'numānyā me kulasyāsya hitaiṣiṇaḥ || 15-8-21||

MHB 15-8-22

इदं तु याचे नृपते त्वामहं शिरसा नतः ।
क्रियतां तावदाहारस्ततो गच्छाश्रमं प्रति ॥ १५-८-२२॥
idaṃ tu yāce nṛpate tvāmahaṃ śirasā nataḥ |
kriyatāṃ tāvadāhārastato gacchāśramaṃ prati || 15-8-22||

Adhyaya: 9/47 (26)

MHB 15-9-1

वैशंपायन उवाच ।
ततो राज्ञाभ्यनुज्ञातो धृतराष्ट्रः प्रतापवान् ।
ययौ स्वभवनं राजा गान्धार्यानुगतस्तदा ॥ १५-९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato rājñābhyanujñāto dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān |
yayau svabhavanaṃ rājā gāndhāryānugatastadā || 15-9-1||

MHB 15-9-2

मन्दप्राणगतिर्धीमान्कृच्छ्रादिव समुद्धरन् ।
पदातिः स महीपालो जीर्णो गजपतिर्यथा ॥ १५-९-२॥
mandaprāṇagatirdhīmānkṛcchrādiva samuddharan |
padātiḥ sa mahīpālo jīrṇo gajapatiryathā || 15-9-2||

MHB 15-9-3

तमन्वगच्छद्विदुरो विद्वान्सूतश्च संजयः ।
स चापि परमेष्वासः कृपः शारद्वतस्तथा ॥ १५-९-३॥
tamanvagacchadviduro vidvānsūtaśca saṃjayaḥ |
sa cāpi parameṣvāsaḥ kṛpaḥ śāradvatastathā || 15-9-3||

MHB 15-9-4

स प्रविश्य गृहं राजा कृतपूर्वाह्णिकक्रियः ।
तर्पयित्वा द्विजश्रेष्ठानाहारमकरोत्तदा ॥ १५-९-४॥
sa praviśya gṛhaṃ rājā kṛtapūrvāhṇikakriyaḥ |
tarpayitvā dvijaśreṣṭhānāhāramakarottadā || 15-9-4||

MHB 15-9-5

गान्धारी चैव धर्मज्ञा कुन्त्या सह मनस्विनी ।
वधूभिरुपचारेण पूजिताभुङ्क्त भारत ॥ १५-९-५॥
gāndhārī caiva dharmajñā kuntyā saha manasvinī |
vadhūbhirupacāreṇa pūjitābhuṅkta bhārata || 15-9-5||

MHB 15-9-6

कृताहारं कृताहाराः सर्वे ते विदुरादयः ।
पाण्डवाश्च कुरुश्रेष्ठमुपातिष्ठन्त तं नृपम् ॥ १५-९-६॥
kṛtāhāraṃ kṛtāhārāḥ sarve te vidurādayaḥ |
pāṇḍavāśca kuruśreṣṭhamupātiṣṭhanta taṃ nṛpam || 15-9-6||

MHB 15-9-7

ततोऽब्रवीन्महाराज कुन्तीपुत्रमुपह्वरे ।
निषण्णं पाणिना पृष्ठे संस्पृशन्नम्बिकासुतः ॥ १५-९-७॥
tato'bravīnmahārāja kuntīputramupahvare |
niṣaṇṇaṃ pāṇinā pṛṣṭhe saṃspṛśannambikāsutaḥ || 15-9-7||

MHB 15-9-8

अप्रमादस्त्वया कार्यः सर्वथा कुरुनन्दन ।
अष्टाङ्गे राजशार्दूल राज्ये धर्मपुरस्कृते ॥ १५-९-८॥
apramādastvayā kāryaḥ sarvathā kurunandana |
aṣṭāṅge rājaśārdūla rājye dharmapuraskṛte || 15-9-8||

MHB 15-9-9

तत्तु शक्यं यथा तात रक्षितुं पाण्डुनन्दन ।
राज्यं धर्मं च कौन्तेय विद्वानसि निबोध तत् ॥ १५-९-९॥
tattu śakyaṃ yathā tāta rakṣituṃ pāṇḍunandana |
rājyaṃ dharmaṃ ca kaunteya vidvānasi nibodha tat || 15-9-9||

MHB 15-9-10

विद्यावृद्धान्सदैव त्वमुपासीथा युधिष्ठिर ।
शृणुयास्ते च यद्ब्रूयुः कुर्याश्चैवाविचारयन् ॥ १५-९-१०॥
vidyāvṛddhānsadaiva tvamupāsīthā yudhiṣṭhira |
śṛṇuyāste ca yadbrūyuḥ kuryāścaivāvicārayan || 15-9-10||

MHB 15-9-11

प्रातरुत्थाय तान्राजन्पूजयित्वा यथाविधि ।
कृत्यकाले समुत्पन्ने पृच्छेथाः कार्यमात्मनः ॥ १५-९-११॥
prātarutthāya tānrājanpūjayitvā yathāvidhi |
kṛtyakāle samutpanne pṛcchethāḥ kāryamātmanaḥ || 15-9-11||

MHB 15-9-12

ते तु संमानिता राजंस्त्वया राज्यहितार्थिना ।
प्रवक्ष्यन्ति हितं तात सर्वं कौरवनन्दन ॥ १५-९-१२॥
te tu saṃmānitā rājaṃstvayā rājyahitārthinā |
pravakṣyanti hitaṃ tāta sarvaṃ kauravanandana || 15-9-12||

MHB 15-9-13

इन्द्रियाणि च सर्वाणि वाजिवत्परिपालय ।
हिताय वै भविष्यन्ति रक्षितं द्रविणं यथा ॥ १५-९-१३॥
indriyāṇi ca sarvāṇi vājivatparipālaya |
hitāya vai bhaviṣyanti rakṣitaṃ draviṇaṃ yathā || 15-9-13||

MHB 15-9-14

अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्शुचीन् ।
दान्तान्कर्मसु सर्वेषु मुख्यान्मुख्येषु योजयेः ॥ १५-९-१४॥
amātyānupadhātītānpitṛpaitāmahāñśucīn |
dāntānkarmasu sarveṣu mukhyānmukhyeṣu yojayeḥ || 15-9-14||

MHB 15-9-15

चारयेथाश्च सततं चारैरविदितैः परान् ।
परीक्षितैर्बहुविधं स्वराष्ट्रेषु परेषु च ॥ १५-९-१५॥
cārayethāśca satataṃ cārairaviditaiḥ parān |
parīkṣitairbahuvidhaṃ svarāṣṭreṣu pareṣu ca || 15-9-15||

MHB 15-9-16

पुरं च ते सुगुप्तं स्याद्दृढप्राकारतोरणम् ।
अट्टाट्टालकसंबाधं षट्पथं सर्वतोदिशम् ॥ १५-९-१६॥
puraṃ ca te suguptaṃ syāddṛḍhaprākāratoraṇam |
aṭṭāṭṭālakasaṃbādhaṃ ṣaṭpathaṃ sarvatodiśam || 15-9-16||

MHB 15-9-17

तस्य द्वाराणि कार्याणि पर्याप्तानि बृहन्ति च ।
सर्वतः सुविभक्तानि यन्त्रैरारक्षितानि च ॥ १५-९-१७॥
tasya dvārāṇi kāryāṇi paryāptāni bṛhanti ca |
sarvataḥ suvibhaktāni yantrairārakṣitāni ca || 15-9-17||

MHB 15-9-18

पुरुषैरलमर्थज्ञैर्विदितैः कुलशीलतः ।
आत्मा च रक्ष्यः सततं भोजनादिषु भारत ॥ १५-९-१८॥
puruṣairalamarthajñairviditaiḥ kulaśīlataḥ |
ātmā ca rakṣyaḥ satataṃ bhojanādiṣu bhārata || 15-9-18||

MHB 15-9-19

विहाराहारकालेषु माल्यशय्यासनेषु च ।
स्त्रियश्च ते सुगुप्ताः स्युर्वृद्धैराप्तैरधिष्ठिताः ।
शीलवद्भिः कुलीनैश्च विद्वद्भिश्च युधिष्ठिर ॥ १५-९-१९॥
vihārāhārakāleṣu mālyaśayyāsaneṣu ca |
striyaśca te suguptāḥ syurvṛddhairāptairadhiṣṭhitāḥ |
śīlavadbhiḥ kulīnaiśca vidvadbhiśca yudhiṣṭhira || 15-9-19||

MHB 15-9-20

मन्त्रिणश्चैव कुर्वीथा द्विजान्विद्याविशारदान् ।
विनीतांश्च कुलीनांश्च धर्मार्थकुशलानृजून् ॥ १५-९-२०॥
mantriṇaścaiva kurvīthā dvijānvidyāviśāradān |
vinītāṃśca kulīnāṃśca dharmārthakuśalānṛjūn || 15-9-20||

MHB 15-9-21

तैः सार्धं मन्त्रयेथास्त्वं नात्यर्थं बहुभिः सह ।
समस्तैरपि च व्यस्तैर्व्यपदेशेन केनचित् ॥ १५-९-२१॥
taiḥ sārdhaṃ mantrayethāstvaṃ nātyarthaṃ bahubhiḥ saha |
samastairapi ca vyastairvyapadeśena kenacit || 15-9-21||

MHB 15-9-22

सुसंवृतं मन्त्रगृहं स्थलं चारुह्य मन्त्रयेः ।
अरण्ये निःशलाके वा न च रात्रौ कथंचन ॥ १५-९-२२॥
susaṃvṛtaṃ mantragṛhaṃ sthalaṃ cāruhya mantrayeḥ |
araṇye niḥśalāke vā na ca rātrau kathaṃcana || 15-9-22||

MHB 15-9-23

वानराः पक्षिणश्चैव ये मनुष्यानुकारिणः ।
सर्वे मन्त्रगृहे वर्ज्या ये चापि जडपङ्गुकाः ॥ १५-९-२३॥
vānarāḥ pakṣiṇaścaiva ye manuṣyānukāriṇaḥ |
sarve mantragṛhe varjyā ye cāpi jaḍapaṅgukāḥ || 15-9-23||

MHB 15-9-24

मन्त्रभेदे हि ये दोषा भवन्ति पृथिवीक्षिताम् ।
न ते शक्याः समाधातुं कथंचिदिति मे मतिः ॥ १५-९-२४॥
mantrabhede hi ye doṣā bhavanti pṛthivīkṣitām |
na te śakyāḥ samādhātuṃ kathaṃciditi me matiḥ || 15-9-24||

MHB 15-9-25

दोषांश्च मन्त्रभेदेषु ब्रूयास्त्वं मन्त्रिमण्डले ।
अभेदे च गुणान्राजन्पुनः पुनररिंदम ॥ १५-९-२५॥
doṣāṃśca mantrabhedeṣu brūyāstvaṃ mantrimaṇḍale |
abhede ca guṇānrājanpunaḥ punarariṃdama || 15-9-25||

MHB 15-9-26

पौरजानपदानां च शौचाशौचं युधिष्ठिर ।
यथा स्याद्विदितं राजंस्तथा कार्यमरिंदम ॥ १५-९-२६॥
paurajānapadānāṃ ca śaucāśaucaṃ yudhiṣṭhira |
yathā syādviditaṃ rājaṃstathā kāryamariṃdama || 15-9-26||

Adhyaya: 10/47 (16)

MHB 15-10-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
व्यवहाराश्च ते तात नित्यमाप्तैरधिष्ठिताः ।
योज्यास्तुष्टैर्हितै राजन्नित्यं चारैरनुष्ठिताः ॥ १५-१०-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
vyavahārāśca te tāta nityamāptairadhiṣṭhitāḥ |
yojyāstuṣṭairhitai rājannityaṃ cārairanuṣṭhitāḥ || 15-10-1||

MHB 15-10-2

परिमाणं विदित्वा च दण्डं दण्ड्येषु भारत ।
प्रणयेयुर्यथान्यायं पुरुषास्ते युधिष्ठिर ॥ १५-१०-२॥
parimāṇaṃ viditvā ca daṇḍaṃ daṇḍyeṣu bhārata |
praṇayeyuryathānyāyaṃ puruṣāste yudhiṣṭhira || 15-10-2||

MHB 15-10-3

आदानरुचयश्चैव परदाराभिमर्शकाः ।
उग्रदण्डप्रधानाश्च मिथ्या व्याहारिणस्तथा ॥ १५-१०-३॥
ādānarucayaścaiva paradārābhimarśakāḥ |
ugradaṇḍapradhānāśca mithyā vyāhāriṇastathā || 15-10-3||

MHB 15-10-4

आक्रोष्टारश्च लुब्धाश्च हन्तारः साहसप्रियाः ।
सभाविहारभेत्तारो वर्णानां च प्रदूषकाः ।
हिरण्यदण्ड्या वध्याश्च कर्तव्या देशकालतः ॥ १५-१०-४॥
ākroṣṭāraśca lubdhāśca hantāraḥ sāhasapriyāḥ |
sabhāvihārabhettāro varṇānāṃ ca pradūṣakāḥ |
hiraṇyadaṇḍyā vadhyāśca kartavyā deśakālataḥ || 15-10-4||

MHB 15-10-5

प्रातरेव हि पश्येथा ये कुर्युर्व्ययकर्म ते ।
अलंकारमथो भोज्यमत ऊर्ध्वं समाचरेः ॥ १५-१०-५॥
prātareva hi paśyethā ye kuryurvyayakarma te |
alaṃkāramatho bhojyamata ūrdhvaṃ samācareḥ || 15-10-5||

MHB 15-10-6

पश्येथाश्च ततो योधान्सदा त्वं परिहर्षयन् ।
दूतानां च चराणां च प्रदोषस्ते सदा भवेत् ॥ १५-१०-६॥
paśyethāśca tato yodhānsadā tvaṃ pariharṣayan |
dūtānāṃ ca carāṇāṃ ca pradoṣaste sadā bhavet || 15-10-6||

MHB 15-10-7

सदा चापररात्रं ते भवेत्कार्यार्थनिर्णये ।
मध्यरात्रे विहारस्ते मध्याह्ने च सदा भवेत् ॥ १५-१०-७॥
sadā cāpararātraṃ te bhavetkāryārthanirṇaye |
madhyarātre vihāraste madhyāhne ca sadā bhavet || 15-10-7||

MHB 15-10-8

सर्वे त्वात्ययिकाः कालाः कार्याणां भरतर्षभ ।
तथैवालंकृतः काले तिष्ठेथा भूरिदक्षिणः ।
चक्रवत्कर्मणां तात पर्यायो ह्येष नित्यशः ॥ १५-१०-८॥
sarve tvātyayikāḥ kālāḥ kāryāṇāṃ bharatarṣabha |
tathaivālaṃkṛtaḥ kāle tiṣṭhethā bhūridakṣiṇaḥ |
cakravatkarmaṇāṃ tāta paryāyo hyeṣa nityaśaḥ || 15-10-8||

MHB 15-10-9

कोशस्य संचये यत्नं कुर्वीथा न्यायतः सदा ।
द्विविधस्य महाराज विपरीतं विवर्जयेः ॥ १५-१०-९॥
kośasya saṃcaye yatnaṃ kurvīthā nyāyataḥ sadā |
dvividhasya mahārāja viparītaṃ vivarjayeḥ || 15-10-9||

MHB 15-10-10

चारैर्विदित्वा शत्रूंश्च ये ते राज्यान्तरायिणः ।
तानाप्तैः पुरुषैर्दूराद्घातयेथाः परस्परम् ॥ १५-१०-१०॥
cārairviditvā śatrūṃśca ye te rājyāntarāyiṇaḥ |
tānāptaiḥ puruṣairdūrādghātayethāḥ parasparam || 15-10-10||

MHB 15-10-11

कर्मदृष्ट्याथ भृत्यांस्त्वं वरयेथाः कुरूद्वह ।
कारयेथाश्च कर्माणि युक्तायुक्तैरधिष्ठितैः ॥ १५-१०-११॥
karmadṛṣṭyātha bhṛtyāṃstvaṃ varayethāḥ kurūdvaha |
kārayethāśca karmāṇi yuktāyuktairadhiṣṭhitaiḥ || 15-10-11||

MHB 15-10-12

सेनाप्रणेता च भवेत्तव तात दृढव्रतः ।
शूरः क्लेशसहश्चैव प्रियश्च तव मानवः ॥ १५-१०-१२॥
senāpraṇetā ca bhavettava tāta dṛḍhavrataḥ |
śūraḥ kleśasahaścaiva priyaśca tava mānavaḥ || 15-10-12||

MHB 15-10-13

सर्वे जानपदाश्चैव तव कर्माणि पाण्डव ।
पौरोगवाश्च सभ्याश्च कुर्युर्ये व्यवहारिणः ॥ १५-१०-१३॥
sarve jānapadāścaiva tava karmāṇi pāṇḍava |
paurogavāśca sabhyāśca kuryurye vyavahāriṇaḥ || 15-10-13||

MHB 15-10-14

स्वरन्ध्रं पररन्ध्रं च स्वेषु चैव परेषु च ।
उपलक्षयितव्यं ते नित्यमेव युधिष्ठिर ॥ १५-१०-१४॥
svarandhraṃ pararandhraṃ ca sveṣu caiva pareṣu ca |
upalakṣayitavyaṃ te nityameva yudhiṣṭhira || 15-10-14||

MHB 15-10-15

देशान्तरस्थाश्च नरा विक्रान्ताः सर्वकर्मसु ।
मात्राभिरनुरूपाभिरनुग्राह्या हितास्त्वया ॥ १५-१०-१५॥
deśāntarasthāśca narā vikrāntāḥ sarvakarmasu |
mātrābhiranurūpābhiranugrāhyā hitāstvayā || 15-10-15||

MHB 15-10-16

गुणार्थिनां गुणः कार्यो विदुषां ते जनाधिप ।
अविचाल्याश्च ते ते स्युर्यथा मेरुर्महागिरिः ॥ १५-१०-१६॥
guṇārthināṃ guṇaḥ kāryo viduṣāṃ te janādhipa |
avicālyāśca te te syuryathā merurmahāgiriḥ || 15-10-16||

Adhyaya: 11/47 (19)

MHB 15-11-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
मण्डलानि च बुध्येथाः परेषामात्मनस्तथा ।
उदासीनगुणानां च मध्यमानां तथैव च ॥ १५-११-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
maṇḍalāni ca budhyethāḥ pareṣāmātmanastathā |
udāsīnaguṇānāṃ ca madhyamānāṃ tathaiva ca || 15-11-1||

MHB 15-11-2

चतुर्णां शत्रुजातानां सर्वेषामाततायिनाम् ।
मित्रं चामित्रमित्रं च बोद्धव्यं तेऽरिकर्शन ॥ १५-११-२॥
caturṇāṃ śatrujātānāṃ sarveṣāmātatāyinām |
mitraṃ cāmitramitraṃ ca boddhavyaṃ te'rikarśana || 15-11-2||

MHB 15-11-3

तथामात्या जनपदा दुर्गाणि विषमाणि च ।
बलानि च कुरुश्रेष्ठ भवन्त्येषां यथेच्छकम् ॥ १५-११-३॥
tathāmātyā janapadā durgāṇi viṣamāṇi ca |
balāni ca kuruśreṣṭha bhavantyeṣāṃ yathecchakam || 15-11-3||

MHB 15-11-4

ते च द्वादश कौन्तेय राज्ञां वै विविधात्मकाः ।
मन्त्रिप्रधानाश्च गुणाः षष्टिर्द्वादश च प्रभो ॥ १५-११-४॥
te ca dvādaśa kaunteya rājñāṃ vai vividhātmakāḥ |
mantripradhānāśca guṇāḥ ṣaṣṭirdvādaśa ca prabho || 15-11-4||

MHB 15-11-5

एतन्मण्डलमित्याहुराचार्या नीतिकोविदाः ।
अत्र षाड्गुण्यमायत्तं युधिष्ठिर निबोध तत् ॥ १५-११-५॥
etanmaṇḍalamityāhurācāryā nītikovidāḥ |
atra ṣāḍguṇyamāyattaṃ yudhiṣṭhira nibodha tat || 15-11-5||

MHB 15-11-6

वृद्धिक्षयौ च विज्ञेयौ स्थानं च कुरुनन्दन ।
द्विसप्तत्या महाबाहो ततः षाड्गुण्यचारिणः ॥ १५-११-६॥
vṛddhikṣayau ca vijñeyau sthānaṃ ca kurunandana |
dvisaptatyā mahābāho tataḥ ṣāḍguṇyacāriṇaḥ || 15-11-6||

MHB 15-11-7

यदा स्वपक्षो बलवान्परपक्षस्तथाबलः ।
विगृह्य शत्रून्कौन्तेय यायात्क्षितिपतिस्तदा ।
यदा स्वपक्षोऽबलवांस्तदा संधिं समाश्रयेत् ॥ १५-११-७॥
yadā svapakṣo balavānparapakṣastathābalaḥ |
vigṛhya śatrūnkaunteya yāyātkṣitipatistadā |
yadā svapakṣo'balavāṃstadā saṃdhiṃ samāśrayet || 15-11-7||

MHB 15-11-8

द्रव्याणां संचयश्चैव कर्तव्यः स्यान्महांस्तथा ।
यदा समर्थो यानाय नचिरेणैव भारत ॥ १५-११-८॥
dravyāṇāṃ saṃcayaścaiva kartavyaḥ syānmahāṃstathā |
yadā samartho yānāya nacireṇaiva bhārata || 15-11-8||

MHB 15-11-9

तदा सर्वं विधेयं स्यात्स्थानं च न विभाजयेत् ।
भूमिरल्पफला देया विपरीतस्य भारत ॥ १५-११-९॥
tadā sarvaṃ vidheyaṃ syātsthānaṃ ca na vibhājayet |
bhūmiralpaphalā deyā viparītasya bhārata || 15-11-9||

MHB 15-11-10

हिरण्यं कुप्यभूयिष्ठं मित्रं क्षीणमकोशवत् ।
विपरीतान्न गृह्णीयात्स्वयं संधिविशारदः ॥ १५-११-१०॥
hiraṇyaṃ kupyabhūyiṣṭhaṃ mitraṃ kṣīṇamakośavat |
viparītānna gṛhṇīyātsvayaṃ saṃdhiviśāradaḥ || 15-11-10||

MHB 15-11-11

संध्यर्थं राजपुत्रं च लिप्सेथा भरतर्षभ ।
विपरीतस्तु तेऽदेयः पुत्र कस्यांचिदापदि ।
तस्य प्रमोक्षे यत्नं च कुर्याः सोपायमन्त्रवित् ॥ १५-११-११॥
saṃdhyarthaṃ rājaputraṃ ca lipsethā bharatarṣabha |
viparītastu te'deyaḥ putra kasyāṃcidāpadi |
tasya pramokṣe yatnaṃ ca kuryāḥ sopāyamantravit || 15-11-11||

MHB 15-11-12

प्रकृतीनां च कौन्तेय राजा दीनां विभावयेत् ।
क्रमेण युगपद्द्वंद्वं व्यसनानां बलाबलम् ॥ १५-११-१२॥
prakṛtīnāṃ ca kaunteya rājā dīnāṃ vibhāvayet |
krameṇa yugapaddvaṃdvaṃ vyasanānāṃ balābalam || 15-11-12||

MHB 15-11-13

पीडनं स्तम्भनं चैव कोशभङ्गस्तथैव च ।
कार्यं यत्नेन शत्रूणां स्वराष्ट्रं रक्षता स्वयम् ॥ १५-११-१३॥
pīḍanaṃ stambhanaṃ caiva kośabhaṅgastathaiva ca |
kāryaṃ yatnena śatrūṇāṃ svarāṣṭraṃ rakṣatā svayam || 15-11-13||

MHB 15-11-14

न च हिंस्योऽभ्युपगतः सामन्तो वृद्धिमिच्छता ।
कौन्तेय तं न हिंसेत यो महीं विजिगीषते ॥ १५-११-१४॥
na ca hiṃsyo'bhyupagataḥ sāmanto vṛddhimicchatā |
kaunteya taṃ na hiṃseta yo mahīṃ vijigīṣate || 15-11-14||

MHB 15-11-15

गणानां भेदने योगं गच्छेथाः सह मन्त्रिभिः ।
साधुसंग्रहणाच्चैव पापनिग्रहणात्तथा ॥ १५-११-१५॥
gaṇānāṃ bhedane yogaṃ gacchethāḥ saha mantribhiḥ |
sādhusaṃgrahaṇāccaiva pāpanigrahaṇāttathā || 15-11-15||

MHB 15-11-16

दुर्बलाश्चापि सततं नावष्टभ्या बलीयसा ।
तिष्ठेथा राजशार्दूल वैतसीं वृत्तिमास्थितः ॥ १५-११-१६॥
durbalāścāpi satataṃ nāvaṣṭabhyā balīyasā |
tiṣṭhethā rājaśārdūla vaitasīṃ vṛttimāsthitaḥ || 15-11-16||

MHB 15-11-17

यद्येवमभियायाच्च दुर्बलं बलवान्नृपः ।
सामादिभिरुपायैस्तं क्रमेण विनिवर्तयेत् ॥ १५-११-१७॥
yadyevamabhiyāyācca durbalaṃ balavānnṛpaḥ |
sāmādibhirupāyaistaṃ krameṇa vinivartayet || 15-11-17||

MHB 15-11-18

अशक्नुवंस्तु युद्धाय निष्पतेत्सह मन्त्रिभिः ।
कोशेन पौरैर्दण्डेन ये चान्ये प्रियकारिणः ॥ १५-११-१८॥
aśaknuvaṃstu yuddhāya niṣpatetsaha mantribhiḥ |
kośena paurairdaṇḍena ye cānye priyakāriṇaḥ || 15-11-18||

MHB 15-11-19

असंभवे तु सर्वस्य यथामुख्येन निष्पतेत् ।
क्रमेणानेन मोक्षः स्याच्छरीरमपि केवलम् ॥ १५-११-१९॥
asaṃbhave tu sarvasya yathāmukhyena niṣpatet |
krameṇānena mokṣaḥ syāccharīramapi kevalam || 15-11-19||

Adhyaya: 12/47 (23)

MHB 15-12-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
संधिविग्रहमप्यत्र पश्येथा राजसत्तम ।
द्वियोनिं त्रिविधोपायं बहुकल्पं युधिष्ठिर ॥ १५-१२-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
saṃdhivigrahamapyatra paśyethā rājasattama |
dviyoniṃ trividhopāyaṃ bahukalpaṃ yudhiṣṭhira || 15-12-1||

MHB 15-12-2

राजेन्द्र पर्युपासीथाश्छित्त्वा द्वैविध्यमात्मनः ।
तुष्टपुष्टबलः शत्रुरात्मवानिति च स्मरेत् ॥ १५-१२-२॥
rājendra paryupāsīthāśchittvā dvaividhyamātmanaḥ |
tuṣṭapuṣṭabalaḥ śatrurātmavāniti ca smaret || 15-12-2||

MHB 15-12-3

पर्युपासनकाले तु विपरीतं विधीयते ।
आमर्दकाले राजेन्द्र व्यपसर्पस्ततो वरः ॥ १५-१२-३॥
paryupāsanakāle tu viparītaṃ vidhīyate |
āmardakāle rājendra vyapasarpastato varaḥ || 15-12-3||

MHB 15-12-4

व्यसनं भेदनं चैव शत्रूणां कारयेत्ततः ।
कर्शनं भीषणं चैव युद्धे चापि बहुक्षयम् ॥ १५-१२-४॥
vyasanaṃ bhedanaṃ caiva śatrūṇāṃ kārayettataḥ |
karśanaṃ bhīṣaṇaṃ caiva yuddhe cāpi bahukṣayam || 15-12-4||

MHB 15-12-5

प्रयास्यमानो नृपतिस्त्रिविधं परिचिन्तयेत् ।
आत्मनश्चैव शत्रोश्च शक्तिं शास्त्रविशारदः ॥ १५-१२-५॥
prayāsyamāno nṛpatistrividhaṃ paricintayet |
ātmanaścaiva śatrośca śaktiṃ śāstraviśāradaḥ || 15-12-5||

MHB 15-12-6

उत्साहप्रभुशक्तिभ्यां मन्त्रशक्त्या च भारत ।
उपपन्नो नरो यायाद्विपरीतमतोऽन्यथा ॥ १५-१२-६॥
utsāhaprabhuśaktibhyāṃ mantraśaktyā ca bhārata |
upapanno naro yāyādviparītamato'nyathā || 15-12-6||

MHB 15-12-7

आददीत बलं राजा मौलं मित्रबलं तथा ।
अटवीबलं भृतं चैव तथा श्रेणीबलं च यत् ॥ १५-१२-७॥
ādadīta balaṃ rājā maulaṃ mitrabalaṃ tathā |
aṭavībalaṃ bhṛtaṃ caiva tathā śreṇībalaṃ ca yat || 15-12-7||

MHB 15-12-8

तत्र मित्रबलं राजन्मौलेन न विशिष्यते ।
श्रेणीबलं भृतं चैव तुल्य एवेति मे मतिः ॥ १५-१२-८॥
tatra mitrabalaṃ rājanmaulena na viśiṣyate |
śreṇībalaṃ bhṛtaṃ caiva tulya eveti me matiḥ || 15-12-8||

MHB 15-12-9

तथा चारबलं चैव परस्परसमं नृप ।
विज्ञेयं बलकालेषु राज्ञा काल उपस्थिते ॥ १५-१२-९॥
tathā cārabalaṃ caiva parasparasamaṃ nṛpa |
vijñeyaṃ balakāleṣu rājñā kāla upasthite || 15-12-9||

MHB 15-12-10

आपदश्चापि बोद्धव्या बहुरूपा नराधिप ।
भवन्ति राज्ञां कौरव्य यास्ताः पृथगतः शृणु ॥ १५-१२-१०॥
āpadaścāpi boddhavyā bahurūpā narādhipa |
bhavanti rājñāṃ kauravya yāstāḥ pṛthagataḥ śṛṇu || 15-12-10||

MHB 15-12-11

विकल्पा बहवो राजन्नापदां पाण्डुनन्दन ।
सामादिभिरुपन्यस्य शमयेत्तान्नृपः सदा ॥ १५-१२-११॥
vikalpā bahavo rājannāpadāṃ pāṇḍunandana |
sāmādibhirupanyasya śamayettānnṛpaḥ sadā || 15-12-11||

MHB 15-12-12

यात्रां यायाद्बलैर्युक्तो राजा षड्भिः परंतप ।
संयुक्तो देशकालाभ्यां बलैरात्मगुणैस्तथा ॥ १५-१२-१२॥
yātrāṃ yāyādbalairyukto rājā ṣaḍbhiḥ paraṃtapa |
saṃyukto deśakālābhyāṃ balairātmaguṇaistathā || 15-12-12||

MHB 15-12-13

तुष्टपुष्टबलो यायाद्राजा वृद्ध्युदये रतः ।
आहूतश्चाप्यथो यायादनृतावपि पार्थिवः ॥ १५-१२-१३॥
tuṣṭapuṣṭabalo yāyādrājā vṛddhyudaye rataḥ |
āhūtaścāpyatho yāyādanṛtāvapi pārthivaḥ || 15-12-13||

MHB 15-12-14

स्थूणाश्मानं वाजिरथप्रधानां ध्वजद्रुमैः संवृतकूलरोधसम् ।
पदातिनागैर्बहुकर्दमां नदीं सपत्ननाशे नृपतिः प्रयायात् ॥ १५-१२-१४॥
sthūṇāśmānaṃ vājirathapradhānāṃ dhvajadrumaiḥ saṃvṛtakūlarodhasam |
padātināgairbahukardamāṃ nadīṃ sapatnanāśe nṛpatiḥ prayāyāt || 15-12-14||

MHB 15-12-15

अथोपपत्त्या शकटं पद्मं वज्रं च भारत ।
उशना वेद यच्छास्त्रं तत्रैतद्विहितं विभो ॥ १५-१२-१५॥
athopapattyā śakaṭaṃ padmaṃ vajraṃ ca bhārata |
uśanā veda yacchāstraṃ tatraitadvihitaṃ vibho || 15-12-15||

MHB 15-12-16

सादयित्वा परबलं कृत्वा च बलहर्षणम् ।
स्वभूमौ योजयेद्युद्धं परभूमौ तथैव च ॥ १५-१२-१६॥
sādayitvā parabalaṃ kṛtvā ca balaharṣaṇam |
svabhūmau yojayedyuddhaṃ parabhūmau tathaiva ca || 15-12-16||

MHB 15-12-17

लब्धं प्रशमयेद्राजा निक्षिपेद्धनिनो नरान् ।
ज्ञात्वा स्वविषयं तं च सामादिभिरुपक्रमेत् ॥ १५-१२-१७॥
labdhaṃ praśamayedrājā nikṣipeddhanino narān |
jñātvā svaviṣayaṃ taṃ ca sāmādibhirupakramet || 15-12-17||

MHB 15-12-18

सर्वथैव महाराज शरीरं धारयेदिह ।
प्रेत्येह चैव कर्तव्यमात्मनिःश्रेयसं परम् ॥ १५-१२-१८॥
sarvathaiva mahārāja śarīraṃ dhārayediha |
pretyeha caiva kartavyamātmaniḥśreyasaṃ param || 15-12-18||

MHB 15-12-19

एवं कुर्वञ्शुभा वाचो लोकेऽस्मिञ्शृणुते नृपः ।
प्रेत्य स्वर्गं तथाप्नोति प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ १५-१२-१९॥
evaṃ kurvañśubhā vāco loke'smiñśṛṇute nṛpaḥ |
pretya svargaṃ tathāpnoti prajā dharmeṇa pālayan || 15-12-19||

MHB 15-12-20

एवं त्वया कुरुश्रेष्ठ वर्तितव्यं प्रजाहितम् ।
उभयोर्लोकयोस्तात प्राप्तये नित्यमेव च ॥ १५-१२-२०॥
evaṃ tvayā kuruśreṣṭha vartitavyaṃ prajāhitam |
ubhayorlokayostāta prāptaye nityameva ca || 15-12-20||

MHB 15-12-21

भीष्मेण पूर्वमुक्तोऽसि कृष्णेन विदुरेण च ।
मयाप्यवश्यं वक्तव्यं प्रीत्या ते नृपसत्तम ॥ १५-१२-२१॥
bhīṣmeṇa pūrvamukto'si kṛṣṇena vidureṇa ca |
mayāpyavaśyaṃ vaktavyaṃ prītyā te nṛpasattama || 15-12-21||

MHB 15-12-22

एतत्सर्वं यथान्यायं कुर्वीथा भूरिदक्षिण ।
प्रियस्तथा प्रजानां त्वं स्वर्गे सुखमवाप्स्यसि ॥ १५-१२-२२॥
etatsarvaṃ yathānyāyaṃ kurvīthā bhūridakṣiṇa |
priyastathā prajānāṃ tvaṃ svarge sukhamavāpsyasi || 15-12-22||

MHB 15-12-23

अश्वमेधसहस्रेण यो यजेत्पृथिवीपतिः ।
पालयेद्वापि धर्मेण प्रजास्तुल्यं फलं लभेत् ॥ १५-१२-२३॥
aśvamedhasahasreṇa yo yajetpṛthivīpatiḥ |
pālayedvāpi dharmeṇa prajāstulyaṃ phalaṃ labhet || 15-12-23||

Adhyaya: 13/47 (22)

MHB 15-13-1

युधिष्ठिर उवाच ।
एवमेतत्करिष्यामि यथात्थ पृथिवीपते ।
भूयश्चैवानुशास्योऽहं भवता पार्थिवर्षभ ॥ १५-१३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
evametatkariṣyāmi yathāttha pṛthivīpate |
bhūyaścaivānuśāsyo'haṃ bhavatā pārthivarṣabha || 15-13-1||

MHB 15-13-2

भीष्मे स्वर्गमनुप्राप्ते गते च मधुसूदने ।
विदुरे संजये चैव कोऽन्यो मां वक्तुमर्हति ॥ १५-१३-२॥
bhīṣme svargamanuprāpte gate ca madhusūdane |
vidure saṃjaye caiva ko'nyo māṃ vaktumarhati || 15-13-2||

MHB 15-13-3

यत्तु मामनुशास्तीह भवानद्य हिते स्थितः ।
कर्तास्म्येतन्महीपाल निर्वृतो भव भारत ॥ १५-१३-३॥
yattu māmanuśāstīha bhavānadya hite sthitaḥ |
kartāsmyetanmahīpāla nirvṛto bhava bhārata || 15-13-3||

MHB 15-13-4

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तः स राजर्षिर्धर्मराजेन धीमता ।
कौन्तेयं समनुज्ञातुमियेष भरतर्षभ ॥ १५-१३-४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktaḥ sa rājarṣirdharmarājena dhīmatā |
kaunteyaṃ samanujñātumiyeṣa bharatarṣabha || 15-13-4||

MHB 15-13-5

पुत्र विश्रम्यतां तावन्ममापि बलवाञ्श्रमः ।
इत्युक्त्वा प्राविशद्राजा गान्धार्या भवनं तदा ॥ १५-१३-५॥
putra viśramyatāṃ tāvanmamāpi balavāñśramaḥ |
ityuktvā prāviśadrājā gāndhāryā bhavanaṃ tadā || 15-13-5||

MHB 15-13-6

तमासनगतं देवी गान्धारी धर्मचारिणी ।
उवाच काले कालज्ञा प्रजापतिसमं पतिम् ॥ १५-१३-६॥
tamāsanagataṃ devī gāndhārī dharmacāriṇī |
uvāca kāle kālajñā prajāpatisamaṃ patim || 15-13-6||

MHB 15-13-7

अनुज्ञातः स्वयं तेन व्यासेनापि महर्षिणा ।
युधिष्ठिरस्यानुमते कदारण्यं गमिष्यसि ॥ १५-१३-७॥
anujñātaḥ svayaṃ tena vyāsenāpi maharṣiṇā |
yudhiṣṭhirasyānumate kadāraṇyaṃ gamiṣyasi || 15-13-7||

MHB 15-13-8

धृतराष्ट्र उवाच ।
गान्धार्यहमनुज्ञातः स्वयं पित्रा महात्मना ।
युधिष्ठिरस्यानुमते गन्तास्मि नचिराद्वनम् ॥ १५-१३-८॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
gāndhāryahamanujñātaḥ svayaṃ pitrā mahātmanā |
yudhiṣṭhirasyānumate gantāsmi nacirādvanam || 15-13-8||

MHB 15-13-9

अहं हि नाम सर्वेषां तेषां दुर्द्यूतदेविनाम् ।
पुत्राणां दातुमिच्छामि प्रेत्यभावानुगं वसु ।
सर्वप्रकृतिसांनिध्यं कारयित्वा स्ववेश्मनि ॥ १५-१३-९॥
ahaṃ hi nāma sarveṣāṃ teṣāṃ durdyūtadevinām |
putrāṇāṃ dātumicchāmi pretyabhāvānugaṃ vasu |
sarvaprakṛtisāṃnidhyaṃ kārayitvā svaveśmani || 15-13-9||

MHB 15-13-10

वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्त्वा धर्मराजाय प्रेषयामास पार्थिवः ।
स च तद्वचनात्सर्वं समानिन्ये महीपतिः ॥ १५-१३-१०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktvā dharmarājāya preṣayāmāsa pārthivaḥ |
sa ca tadvacanātsarvaṃ samāninye mahīpatiḥ || 15-13-10||

MHB 15-13-11

ततो निष्क्रम्य नृपतिस्तस्मादन्तःपुरात्तदा ।
सर्वं सुहृज्जनं चैव सर्वाश्च प्रकृतीस्तथा ।
समवेतांश्च तान्सर्वान्पौरजानपदानथ ॥ १५-१३-११॥
tato niṣkramya nṛpatistasmādantaḥpurāttadā |
sarvaṃ suhṛjjanaṃ caiva sarvāśca prakṛtīstathā |
samavetāṃśca tānsarvānpaurajānapadānatha || 15-13-11||

MHB 15-13-12

ब्राह्मणांश्च महीपालान्नानादेशसमागतान् ।
ततः प्राह महातेजा धृतराष्ट्रो महीपतिः ॥ १५-१३-१२॥
brāhmaṇāṃśca mahīpālānnānādeśasamāgatān |
tataḥ prāha mahātejā dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ || 15-13-12||

MHB 15-13-13

शृण्वन्त्येकाग्रमनसो ब्राह्मणाः कुरुजाङ्गलाः ।
क्षत्रियाश्चैव वैश्याश्च शूद्राश्चैव समागताः ॥ १५-१३-१३॥
śṛṇvantyekāgramanaso brāhmaṇāḥ kurujāṅgalāḥ |
kṣatriyāścaiva vaiśyāśca śūdrāścaiva samāgatāḥ || 15-13-13||

MHB 15-13-14

भवन्तः कुरवश्चैव बहुकालं सहोषिताः ।
परस्परस्य सुहृदः परस्परहिते रताः ॥ १५-१३-१४॥
bhavantaḥ kuravaścaiva bahukālaṃ sahoṣitāḥ |
parasparasya suhṛdaḥ parasparahite ratāḥ || 15-13-14||

MHB 15-13-15

यदिदानीमहं ब्रूयामस्मिन्काल उपस्थिते ।
तथा भवद्भिः कर्तव्यमविचार्य वचो मम ॥ १५-१३-१५॥
yadidānīmahaṃ brūyāmasminkāla upasthite |
tathā bhavadbhiḥ kartavyamavicārya vaco mama || 15-13-15||

MHB 15-13-16

अरण्यगमने बुद्धिर्गान्धारीसहितस्य मे ।
व्यासस्यानुमते राज्ञस्तथा कुन्तीसुतस्य च ।
भवन्तोऽप्यनुजानन्तु मा वोऽन्या भूद्विचारणा ॥ १५-१३-१६॥
araṇyagamane buddhirgāndhārīsahitasya me |
vyāsasyānumate rājñastathā kuntīsutasya ca |
bhavanto'pyanujānantu mā vo'nyā bhūdvicāraṇā || 15-13-16||

MHB 15-13-17

अस्माकं भवतां चैव येयं प्रीतिर्हि शाश्वती ।
न चान्येष्वस्ति देशेषु राज्ञामिति मतिर्मम ॥ १५-१३-१७॥
asmākaṃ bhavatāṃ caiva yeyaṃ prītirhi śāśvatī |
na cānyeṣvasti deśeṣu rājñāmiti matirmama || 15-13-17||

MHB 15-13-18

श्रान्तोऽस्मि वयसानेन तथा पुत्रविनाकृतः ।
उपवासकृशश्चास्मि गान्धारीसहितोऽनघाः ॥ १५-१३-१८॥
śrānto'smi vayasānena tathā putravinākṛtaḥ |
upavāsakṛśaścāsmi gāndhārīsahito'naghāḥ || 15-13-18||

MHB 15-13-19

युधिष्ठिरगते राज्ये प्राप्तश्चास्मि सुखं महत् ।
मन्ये दुर्योधनैश्वर्याद्विशिष्टमिति सत्तमाः ॥ १५-१३-१९॥
yudhiṣṭhiragate rājye prāptaścāsmi sukhaṃ mahat |
manye duryodhanaiśvaryādviśiṣṭamiti sattamāḥ || 15-13-19||

MHB 15-13-20

मम त्वन्धस्य वृद्धस्य हतपुत्रस्य का गतिः ।
ऋते वनं महाभागास्तन्मानुज्ञातुमर्हथ ॥ १५-१३-२०॥
mama tvandhasya vṛddhasya hataputrasya kā gatiḥ |
ṛte vanaṃ mahābhāgāstanmānujñātumarhatha || 15-13-20||

MHB 15-13-21

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे ते कुरुजाङ्गलाः ।
बाष्पसंदिग्धया वाचा रुरुदुर्भरतर्षभ ॥ १५-१३-२१॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā sarve te kurujāṅgalāḥ |
bāṣpasaṃdigdhayā vācā rurudurbharatarṣabha || 15-13-21||

MHB 15-13-22

तानविब्रुवतः किंचिद्दुःखशोकपरायणान् ।
पुनरेव महातेजा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम् ॥ १५-१३-२२॥
tānavibruvataḥ kiṃcidduḥkhaśokaparāyaṇān |
punareva mahātejā dhṛtarāṣṭro'bravīdidam || 15-13-22||

Adhyaya: 14/47 (17)

MHB 15-14-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
शंतनुः पालयामास यथावत्पृथिवीमिमाम् ।
तथा विचित्रवीर्यश्च भीष्मेण परिपालितः ।
पालयामास वस्तातो विदितं वो नसंशयः ॥ १५-१४-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
śaṃtanuḥ pālayāmāsa yathāvatpṛthivīmimām |
tathā vicitravīryaśca bhīṣmeṇa paripālitaḥ |
pālayāmāsa vastāto viditaṃ vo nasaṃśayaḥ || 15-14-1||

MHB 15-14-2

यथा च पाण्डुर्भ्राता मे दयितो भवतामभूत् ।
स चापि पालयामास यथावत्तच्च वेत्थ ह ॥ १५-१४-२॥
yathā ca pāṇḍurbhrātā me dayito bhavatāmabhūt |
sa cāpi pālayāmāsa yathāvattacca vettha ha || 15-14-2||

MHB 15-14-3

मया च भवतां सम्यक्छुश्रूषा या कृतानघाः ।
असम्यग्वा महाभागास्तत्क्षन्तव्यमतन्द्रितैः ॥ १५-१४-३॥
mayā ca bhavatāṃ samyakchuśrūṣā yā kṛtānaghāḥ |
asamyagvā mahābhāgāstatkṣantavyamatandritaiḥ || 15-14-3||

MHB 15-14-4

यच्च दुर्योधनेनेदं राज्यं भुक्तमकण्टकम् ।
अपि तत्र न वो मन्दो दुर्बुद्धिरपराद्धवान् ॥ १५-१४-४॥
yacca duryodhanenedaṃ rājyaṃ bhuktamakaṇṭakam |
api tatra na vo mando durbuddhiraparāddhavān || 15-14-4||

MHB 15-14-5

तस्यापराधाद्दुर्बुद्धेरभिमानान्महीक्षिताम् ।
विमर्दः सुमहानासीदनयान्मत्कृतादथ ॥ १५-१४-५॥
tasyāparādhāddurbuddherabhimānānmahīkṣitām |
vimardaḥ sumahānāsīdanayānmatkṛtādatha || 15-14-5||

MHB 15-14-6

तन्मया साधु वापीदं यदि वासाधु वै कृतम् ।
तद्वो हृदि न कर्तव्यं मामनुज्ञातुमर्हथ ॥ १५-१४-६॥
tanmayā sādhu vāpīdaṃ yadi vāsādhu vai kṛtam |
tadvo hṛdi na kartavyaṃ māmanujñātumarhatha || 15-14-6||

MHB 15-14-7

वृद्धोऽयं हतपुत्रोऽयं दुःखितोऽयं जनाधिपः ।
पूर्वराज्ञां च पुत्रोऽयमिति कृत्वानुजानत ॥ १५-१४-७॥
vṛddho'yaṃ hataputro'yaṃ duḥkhito'yaṃ janādhipaḥ |
pūrvarājñāṃ ca putro'yamiti kṛtvānujānata || 15-14-7||

MHB 15-14-8

इयं च कृपणा वृद्धा हतपुत्रा तपस्विनी ।
गान्धारी पुत्रशोकार्ता तुल्यं याचति वो मया ॥ १५-१४-८॥
iyaṃ ca kṛpaṇā vṛddhā hataputrā tapasvinī |
gāndhārī putraśokārtā tulyaṃ yācati vo mayā || 15-14-8||

MHB 15-14-9

हतपुत्राविमौ वृद्धौ विदित्वा दुःखितौ तथा ।
अनुजानीत भद्रं वो व्रजावः शरणं च वः ॥ १५-१४-९॥
hataputrāvimau vṛddhau viditvā duḥkhitau tathā |
anujānīta bhadraṃ vo vrajāvaḥ śaraṇaṃ ca vaḥ || 15-14-9||

MHB 15-14-10

अयं च कौरवो राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
सर्वैर्भवद्भिर्द्रष्टव्यः समेषु विषमेषु च ।
न जातु विषमं चैव गमिष्यति कदाचन ॥ १५-१४-१०॥
ayaṃ ca kauravo rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
sarvairbhavadbhirdraṣṭavyaḥ sameṣu viṣameṣu ca |
na jātu viṣamaṃ caiva gamiṣyati kadācana || 15-14-10||

MHB 15-14-11

चत्वारः सचिवा यस्य भ्रातरो विपुलौजसः ।
लोकपालोपमा ह्येते सर्वे धर्मार्थदर्शिनः ॥ १५-१४-११॥
catvāraḥ sacivā yasya bhrātaro vipulaujasaḥ |
lokapālopamā hyete sarve dharmārthadarśinaḥ || 15-14-11||

MHB 15-14-12

ब्रह्मेव भगवानेष सर्वभूतजगत्पतिः ।
युधिष्ठिरो महातेजा भवतः पालयिष्यति ॥ १५-१४-१२॥
brahmeva bhagavāneṣa sarvabhūtajagatpatiḥ |
yudhiṣṭhiro mahātejā bhavataḥ pālayiṣyati || 15-14-12||

MHB 15-14-13

अवश्यमेव वक्तव्यमिति कृत्वा ब्रवीमि वः ।
एष न्यासो मया दत्तः सर्वेषां वो युधिष्ठिरः ।
भवन्तोऽस्य च वीरस्य न्यासभूता मया कृताः ॥ १५-१४-१३॥
avaśyameva vaktavyamiti kṛtvā bravīmi vaḥ |
eṣa nyāso mayā dattaḥ sarveṣāṃ vo yudhiṣṭhiraḥ |
bhavanto'sya ca vīrasya nyāsabhūtā mayā kṛtāḥ || 15-14-13||

MHB 15-14-14

यद्येव तैः कृतं किंचिद्व्यलीकं वा सुतैर्मम ।
यद्यन्येन मदीयेन तदनुज्ञातुमर्हथ ॥ १५-१४-१४॥
yadyeva taiḥ kṛtaṃ kiṃcidvyalīkaṃ vā sutairmama |
yadyanyena madīyena tadanujñātumarhatha || 15-14-14||

MHB 15-14-15

भवद्भिर्हि न मे मन्युः कृतपूर्वः कथंचन ।
अत्यन्तगुरुभक्तानामेषोऽञ्जलिरिदं नमः ॥ १५-१४-१५॥
bhavadbhirhi na me manyuḥ kṛtapūrvaḥ kathaṃcana |
atyantagurubhaktānāmeṣo'ñjaliridaṃ namaḥ || 15-14-15||

MHB 15-14-16

तेषामस्थिरबुद्धीनां लुब्धानां कामचारिणाम् ।
कृते याचामि वः सर्वान्गान्धारीसहितोऽनघाः ॥ १५-१४-१६॥
teṣāmasthirabuddhīnāṃ lubdhānāṃ kāmacāriṇām |
kṛte yācāmi vaḥ sarvāngāndhārīsahito'naghāḥ || 15-14-16||

MHB 15-14-17

इत्युक्तास्तेन ते राज्ञा पौरजानपदा जनाः ।
नोचुर्बाष्पकलाः किंचिद्वीक्षां चक्रुः परस्परम् ॥ १५-१४-१७॥
ityuktāstena te rājñā paurajānapadā janāḥ |
nocurbāṣpakalāḥ kiṃcidvīkṣāṃ cakruḥ parasparam || 15-14-17||

Adhyaya: 15/47 (26)

MHB 15-15-1

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तास्तु ते तेन पौरजानपदा जनाः ।
वृद्धेन राज्ञा कौरव्य नष्टसंज्ञा इवाभवन् ॥ १५-१५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktāstu te tena paurajānapadā janāḥ |
vṛddhena rājñā kauravya naṣṭasaṃjñā ivābhavan || 15-15-1||

MHB 15-15-2

तूष्णींभूतांस्ततस्तांस्तु बाष्पकण्ठान्महीपतिः ।
धृतराष्ट्रो महीपालः पुनरेवाभ्यभाषत ॥ १५-१५-२॥
tūṣṇīṃbhūtāṃstatastāṃstu bāṣpakaṇṭhānmahīpatiḥ |
dhṛtarāṣṭro mahīpālaḥ punarevābhyabhāṣata || 15-15-2||

MHB 15-15-3

वृद्धं मां हतपुत्रं च धर्मपत्न्या सहानया ।
विलपन्तं बहुविधं कृपणं चैव सत्तमाः ॥ १५-१५-३॥
vṛddhaṃ māṃ hataputraṃ ca dharmapatnyā sahānayā |
vilapantaṃ bahuvidhaṃ kṛpaṇaṃ caiva sattamāḥ || 15-15-3||

MHB 15-15-4

पित्रा स्वयमनुज्ञातं कृष्णद्वैपायनेन वै ।
वनवासाय धर्मज्ञा धर्मज्ञेन नृपेण च ॥ १५-१५-४॥
pitrā svayamanujñātaṃ kṛṣṇadvaipāyanena vai |
vanavāsāya dharmajñā dharmajñena nṛpeṇa ca || 15-15-4||

MHB 15-15-5

सोऽहं पुनः पुनर्याचे शिरसावनतोऽनघाः ।
गान्धार्या सहितं तन्मां समनुज्ञातुमर्हथ ॥ १५-१५-५॥
so'haṃ punaḥ punaryāce śirasāvanato'naghāḥ |
gāndhāryā sahitaṃ tanmāṃ samanujñātumarhatha || 15-15-5||

MHB 15-15-6

श्रुत्वा तु कुरुराजस्य वाक्यानि करुणानि ते ।
रुरुदुः सर्वतो राजन्समेताः कुरुजाङ्गलाः ॥ १५-१५-६॥
śrutvā tu kururājasya vākyāni karuṇāni te |
ruruduḥ sarvato rājansametāḥ kurujāṅgalāḥ || 15-15-6||

MHB 15-15-7

उत्तरीयैः करैश्चापि संछाद्य वदनानि ते ।
रुरुदुः शोकसंतप्ता मुहूर्तं पितृमातृवत् ॥ १५-१५-७॥
uttarīyaiḥ karaiścāpi saṃchādya vadanāni te |
ruruduḥ śokasaṃtaptā muhūrtaṃ pitṛmātṛvat || 15-15-7||

MHB 15-15-8

हृदयैः शून्यभूतैस्ते धृतराष्ट्रप्रवासजम् ।
दुःखं संधारयन्तः स्म नष्टसंज्ञा इवाभवन् ॥ १५-१५-८॥
hṛdayaiḥ śūnyabhūtaiste dhṛtarāṣṭrapravāsajam |
duḥkhaṃ saṃdhārayantaḥ sma naṣṭasaṃjñā ivābhavan || 15-15-8||

MHB 15-15-9

ते विनीय तमायासं कुरुराजवियोगजम् ।
शनैः शनैस्तदान्योन्यमब्रुवन्स्वमतान्युत ॥ १५-१५-९॥
te vinīya tamāyāsaṃ kururājaviyogajam |
śanaiḥ śanaistadānyonyamabruvansvamatānyuta || 15-15-9||

MHB 15-15-10

ततः संधाय ते सर्वे वाक्यान्यथ समासतः ।
एकस्मिन्ब्राह्मणे राजन्नावेश्योचुर्नराधिपम् ॥ १५-१५-१०॥
tataḥ saṃdhāya te sarve vākyānyatha samāsataḥ |
ekasminbrāhmaṇe rājannāveśyocurnarādhipam || 15-15-10||

MHB 15-15-11

ततः स्वचरणे वृद्धः संमतोऽर्थविशारदः ।
साम्बाख्यो बह्वृचो राजन्वक्तुं समुपचक्रमे ॥ १५-१५-११॥
tataḥ svacaraṇe vṛddhaḥ saṃmato'rthaviśāradaḥ |
sāmbākhyo bahvṛco rājanvaktuṃ samupacakrame || 15-15-11||

MHB 15-15-12

अनुमान्य महाराजं तत्सदः संप्रभाष्य च ।
विप्रः प्रगल्भो मेधावी स राजानमुवाच ह ॥ १५-१५-१२॥
anumānya mahārājaṃ tatsadaḥ saṃprabhāṣya ca |
vipraḥ pragalbho medhāvī sa rājānamuvāca ha || 15-15-12||

MHB 15-15-13

राजन्वाक्यं जनस्यास्य मयि सर्वं समर्पितम् ।
वक्ष्यामि तदहं वीर तज्जुषस्व नराधिप ॥ १५-१५-१३॥
rājanvākyaṃ janasyāsya mayi sarvaṃ samarpitam |
vakṣyāmi tadahaṃ vīra tajjuṣasva narādhipa || 15-15-13||

MHB 15-15-14

यथा वदसि राजेन्द्र सर्वमेतत्तथा विभो ।
नात्र मिथ्या वचः किंचित्सुहृत्त्वं नः परस्परम् ॥ १५-१५-१४॥
yathā vadasi rājendra sarvametattathā vibho |
nātra mithyā vacaḥ kiṃcitsuhṛttvaṃ naḥ parasparam || 15-15-14||

MHB 15-15-15

न जात्वस्य तु वंशस्य राज्ञां कश्चित्कदाचन ।
राजासीद्यः प्रजापालः प्रजानामप्रियो भवेत् ॥ १५-१५-१५॥
na jātvasya tu vaṃśasya rājñāṃ kaścitkadācana |
rājāsīdyaḥ prajāpālaḥ prajānāmapriyo bhavet || 15-15-15||

MHB 15-15-16

पितृवद्भ्रातृवच्चैव भवन्तः पालयन्ति नः ।
न च दुर्योधनः किंचिदयुक्तं कृतवान्नृप ॥ १५-१५-१६॥
pitṛvadbhrātṛvaccaiva bhavantaḥ pālayanti naḥ |
na ca duryodhanaḥ kiṃcidayuktaṃ kṛtavānnṛpa || 15-15-16||

MHB 15-15-17

यथा ब्रवीति धर्मज्ञो मुनिः सत्यवतीसुतः ।
तथा कुरु महाराज स हि नः परमो गुरुः ॥ १५-१५-१७॥
yathā bravīti dharmajño muniḥ satyavatīsutaḥ |
tathā kuru mahārāja sa hi naḥ paramo guruḥ || 15-15-17||

MHB 15-15-18

त्यक्ता वयं तु भवता दुःखशोकपरायणाः ।
भविष्यामश्चिरं राजन्भवद्गुणशतैर्हृताः ॥ १५-१५-१८॥
tyaktā vayaṃ tu bhavatā duḥkhaśokaparāyaṇāḥ |
bhaviṣyāmaściraṃ rājanbhavadguṇaśatairhṛtāḥ || 15-15-18||

MHB 15-15-19

यथा शंतनुना गुप्ता राज्ञा चित्राङ्गदेन च ।
भीष्मवीर्योपगूढेन पित्रा च तव पार्थिव ॥ १५-१५-१९॥
yathā śaṃtanunā guptā rājñā citrāṅgadena ca |
bhīṣmavīryopagūḍhena pitrā ca tava pārthiva || 15-15-19||

MHB 15-15-20

भवद्बुद्धियुजा चैव पाण्डुना पृथिवीक्षिता ।
तथा दुर्योधनेनापि राज्ञा सुपरिपालिताः ॥ १५-१५-२०॥
bhavadbuddhiyujā caiva pāṇḍunā pṛthivīkṣitā |
tathā duryodhanenāpi rājñā suparipālitāḥ || 15-15-20||

MHB 15-15-21

न स्वल्पमपि पुत्रस्ते व्यलीकं कृतवान्नृप ।
पितरीव सुविश्वस्तास्तस्मिन्नपि नराधिपे ।
वयमास्म यथा सम्यग्भवतो विदितं तथा ॥ १५-१५-२१॥
na svalpamapi putraste vyalīkaṃ kṛtavānnṛpa |
pitarīva suviśvastāstasminnapi narādhipe |
vayamāsma yathā samyagbhavato viditaṃ tathā || 15-15-21||

MHB 15-15-22

तथा वर्षसहस्राय कुन्तीपुत्रेण धीमता ।
पाल्यमाना धृतिमता सुखं विन्दामहे नृप ॥ १५-१५-२२॥
tathā varṣasahasrāya kuntīputreṇa dhīmatā |
pālyamānā dhṛtimatā sukhaṃ vindāmahe nṛpa || 15-15-22||

MHB 15-15-23

राजर्षीणां पुराणानां भवतां वंशधारिणाम् ।
कुरुसंवरणादीनां भरतस्य च धीमतः ॥ १५-१५-२३॥
rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ bhavatāṃ vaṃśadhāriṇām |
kurusaṃvaraṇādīnāṃ bharatasya ca dhīmataḥ || 15-15-23||

MHB 15-15-24

वृत्तं समनुयात्येष धर्मात्मा भूरिदक्षिणः ।
नात्र वाच्यं महाराज सुसूक्ष्ममपि विद्यते ॥ १५-१५-२४॥
vṛttaṃ samanuyātyeṣa dharmātmā bhūridakṣiṇaḥ |
nātra vācyaṃ mahārāja susūkṣmamapi vidyate || 15-15-24||

MHB 15-15-25

उषिताः स्म सुखं नित्यं भवता परिपालिताः ।
सुसूक्ष्मं च व्यलीकं ते सपुत्रस्य न विद्यते ॥ १५-१५-२५॥
uṣitāḥ sma sukhaṃ nityaṃ bhavatā paripālitāḥ |
susūkṣmaṃ ca vyalīkaṃ te saputrasya na vidyate || 15-15-25||

MHB 15-15-26

यत्तु ज्ञातिविमर्देऽस्मिन्नात्थ दुर्योधनं प्रति ।
भवन्तमनुनेष्यामि तत्रापि कुरुनन्दन ॥ १५-१५-२६॥
yattu jñātivimarde'sminnāttha duryodhanaṃ prati |
bhavantamanuneṣyāmi tatrāpi kurunandana || 15-15-26||

Adhyaya: 16/47 (27)

MHB 15-16-1

ब्राह्मण उवाच ।
न तद्दुर्योधनकृतं न च तद्भवता कृतम् ।
न कर्णसौबलाभ्यां च कुरवो यत्क्षयं गताः ॥ १५-१६-१॥
brāhmaṇa uvāca |
na tadduryodhanakṛtaṃ na ca tadbhavatā kṛtam |
na karṇasaubalābhyāṃ ca kuravo yatkṣayaṃ gatāḥ || 15-16-1||

MHB 15-16-2

दैवं तत्तु विजानीमो यन्न शक्यं प्रबाधितुम् ।
दैवं पुरुषकारेण न शक्यमतिवर्तितुम् ॥ १५-१६-२॥
daivaṃ tattu vijānīmo yanna śakyaṃ prabādhitum |
daivaṃ puruṣakāreṇa na śakyamativartitum || 15-16-2||

MHB 15-16-3

अक्षौहिण्यो महाराज दशाष्टौ च समागताः ।
अष्टादशाहेन हता दशभिर्योधपुंगवैः ॥ १५-१६-३॥
akṣauhiṇyo mahārāja daśāṣṭau ca samāgatāḥ |
aṣṭādaśāhena hatā daśabhiryodhapuṃgavaiḥ || 15-16-3||

MHB 15-16-4

भीष्मद्रोणकृपाद्यैश्च कर्णेन च महात्मना ।
युयुधानेन वीरेण धृष्टद्युम्नेन चैव ह ॥ १५-१६-४॥
bhīṣmadroṇakṛpādyaiśca karṇena ca mahātmanā |
yuyudhānena vīreṇa dhṛṣṭadyumnena caiva ha || 15-16-4||

MHB 15-16-5

चतुर्भिः पाण्डुपुत्रैश्च भीमार्जुनयमैर्नृप ।
जनक्षयोऽयं नृपते कृतो दैवबलात्कृतैः ॥ १५-१६-५॥
caturbhiḥ pāṇḍuputraiśca bhīmārjunayamairnṛpa |
janakṣayo'yaṃ nṛpate kṛto daivabalātkṛtaiḥ || 15-16-5||

MHB 15-16-6

अवश्यमेव संग्रामे क्षत्रियेण विशेषतः ।
कर्तव्यं निधनं लोके शस्त्रेण क्षत्रबन्धुना ॥ १५-१६-६॥
avaśyameva saṃgrāme kṣatriyeṇa viśeṣataḥ |
kartavyaṃ nidhanaṃ loke śastreṇa kṣatrabandhunā || 15-16-6||

MHB 15-16-7

तैरियं पुरुषव्याघ्रैर्विद्याबाहुबलान्वितैः ।
पृथिवी निहता सर्वा सहया सरथद्विपा ॥ १५-१६-७॥
tairiyaṃ puruṣavyāghrairvidyābāhubalānvitaiḥ |
pṛthivī nihatā sarvā sahayā sarathadvipā || 15-16-7||

MHB 15-16-8

न स राजापराध्नोति पुत्रस्तव महामनाः ।
न भवान्न च ते भृत्या न कर्णो न च सौबलः ॥ १५-१६-८॥
na sa rājāparādhnoti putrastava mahāmanāḥ |
na bhavānna ca te bhṛtyā na karṇo na ca saubalaḥ || 15-16-8||

MHB 15-16-9

यद्विनष्टाः कुरुश्रेष्ठा राजानश्च सहस्रशः ।
सर्वं दैवकृतं तद्वै कोऽत्र किं वक्तुमर्हति ॥ १५-१६-९॥
yadvinaṣṭāḥ kuruśreṣṭhā rājānaśca sahasraśaḥ |
sarvaṃ daivakṛtaṃ tadvai ko'tra kiṃ vaktumarhati || 15-16-9||

MHB 15-16-10

गुरुर्मतो भवानस्य कृत्स्नस्य जगतः प्रभुः ।
धर्मात्मानमतस्तुभ्यमनुजानीमहे सुतम् ॥ १५-१६-१०॥
gururmato bhavānasya kṛtsnasya jagataḥ prabhuḥ |
dharmātmānamatastubhyamanujānīmahe sutam || 15-16-10||

MHB 15-16-11

लभतां वीरलोकान्स ससहायो नराधिपः ।
द्विजाग्र्यैः समनुज्ञातस्त्रिदिवे मोदतां सुखी ॥ १५-१६-११॥
labhatāṃ vīralokānsa sasahāyo narādhipaḥ |
dvijāgryaiḥ samanujñātastridive modatāṃ sukhī || 15-16-11||

MHB 15-16-12

प्राप्स्यते च भवान्पुण्यं धर्मे च परमां स्थितिम् ।
वेद पुण्यं च कार्त्स्न्येन सम्यग्भरतसत्तम ॥ १५-१६-१२॥
prāpsyate ca bhavānpuṇyaṃ dharme ca paramāṃ sthitim |
veda puṇyaṃ ca kārtsnyena samyagbharatasattama || 15-16-12||

MHB 15-16-13

दृष्टापदानाश्चास्माभिः पाण्डवाः पुरुषर्षभाः ।
समर्थास्त्रिदिवस्यापि पालने किं पुनः क्षितेः ॥ १५-१६-१३॥
dṛṣṭāpadānāścāsmābhiḥ pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ |
samarthāstridivasyāpi pālane kiṃ punaḥ kṣiteḥ || 15-16-13||

MHB 15-16-14

अनुवत्स्यन्ति चापीमाः समेषु विषमेषु च ।
प्रजाः कुरुकुलश्रेष्ठ पाण्डवाञ्शीलभूषणान् ॥ १५-१६-१४॥
anuvatsyanti cāpīmāḥ sameṣu viṣameṣu ca |
prajāḥ kurukulaśreṣṭha pāṇḍavāñśīlabhūṣaṇān || 15-16-14||

MHB 15-16-15

ब्रह्मदेयाग्रहारांश्च परिहारांश्च पार्थिव ।
पूर्वराजातिसर्गांश्च पालयत्येव पाण्डवः ॥ १५-१६-१५॥
brahmadeyāgrahārāṃśca parihārāṃśca pārthiva |
pūrvarājātisargāṃśca pālayatyeva pāṇḍavaḥ || 15-16-15||

MHB 15-16-16

दीर्घदर्शी कृतप्रज्ञः सदा वैश्रवणो यथा ।
अक्षुद्रसचिवश्चायं कुन्तीपुत्रो महामनाः ॥ १५-१६-१६॥
dīrghadarśī kṛtaprajñaḥ sadā vaiśravaṇo yathā |
akṣudrasacivaścāyaṃ kuntīputro mahāmanāḥ || 15-16-16||

MHB 15-16-17

अप्यमित्रे दयावांश्च शुचिश्च भरतर्षभ ।
ऋजु पश्यति मेधावी पुत्रवत्पाति नः सदा ॥ १५-१६-१७॥
apyamitre dayāvāṃśca śuciśca bharatarṣabha |
ṛju paśyati medhāvī putravatpāti naḥ sadā || 15-16-17||

MHB 15-16-18

विप्रियं च जनस्यास्य संसर्गाद्धर्मजस्य वै ।
न करिष्यन्ति राजर्षे तथा भीमार्जुनादयः ॥ १५-१६-१८॥
vipriyaṃ ca janasyāsya saṃsargāddharmajasya vai |
na kariṣyanti rājarṣe tathā bhīmārjunādayaḥ || 15-16-18||

MHB 15-16-19

मन्दा मृदुषु कौरव्यास्तीक्ष्णेष्वाशीविषोपमाः ।
वीर्यवन्तो महात्मानः पौराणां च हिते रताः ॥ १५-१६-१९॥
mandā mṛduṣu kauravyāstīkṣṇeṣvāśīviṣopamāḥ |
vīryavanto mahātmānaḥ paurāṇāṃ ca hite ratāḥ || 15-16-19||

MHB 15-16-20

न कुन्ती न च पाञ्चाली न चोलूपी न सात्वती ।
अस्मिञ्जने करिष्यन्ति प्रतिकूलानि कर्हिचित् ॥ १५-१६-२०॥
na kuntī na ca pāñcālī na colūpī na sātvatī |
asmiñjane kariṣyanti pratikūlāni karhicit || 15-16-20||

MHB 15-16-21

भवत्कृतमिमं स्नेहं युधिष्ठिरविवर्धितम् ।
न पृष्ठतः करिष्यन्ति पौरजानपदा जनाः ॥ १५-१६-२१॥
bhavatkṛtamimaṃ snehaṃ yudhiṣṭhiravivardhitam |
na pṛṣṭhataḥ kariṣyanti paurajānapadā janāḥ || 15-16-21||

MHB 15-16-22

अधर्मिष्ठानपि सतः कुन्तीपुत्रा महारथाः ।
मानवान्पालयिष्यन्ति भूत्वा धर्मपरायणाः ॥ १५-१६-२२॥
adharmiṣṭhānapi sataḥ kuntīputrā mahārathāḥ |
mānavānpālayiṣyanti bhūtvā dharmaparāyaṇāḥ || 15-16-22||

MHB 15-16-23

स राजन्मानसं दुःखमपनीय युधिष्ठिरात् ।
कुरु कार्याणि धर्म्याणि नमस्ते भरतर्षभ ॥ १५-१६-२३॥
sa rājanmānasaṃ duḥkhamapanīya yudhiṣṭhirāt |
kuru kāryāṇi dharmyāṇi namaste bharatarṣabha || 15-16-23||

MHB 15-16-24

वैशंपायन उवाच ।
तस्य तद्वचनं धर्म्यमनुबन्धगुणोत्तरम् ।
साधु साध्विति सर्वः स जनः प्रतिगृहीतवान् ॥ १५-१६-२४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasya tadvacanaṃ dharmyamanubandhaguṇottaram |
sādhu sādhviti sarvaḥ sa janaḥ pratigṛhītavān || 15-16-24||

MHB 15-16-25

धृतराष्ट्रश्च तद्वाक्यमभिपूज्य पुनः पुनः ।
विसर्जयामास तदा सर्वास्तु प्रकृतीः शनैः ॥ १५-१६-२५॥
dhṛtarāṣṭraśca tadvākyamabhipūjya punaḥ punaḥ |
visarjayāmāsa tadā sarvāstu prakṛtīḥ śanaiḥ || 15-16-25||

MHB 15-16-26

स तैः संपूजितो राजा शिवेनावेक्षितस्तदा ।
प्राञ्जलिः पूजयामास तं जनं भरतर्षभ ॥ १५-१६-२६॥
sa taiḥ saṃpūjito rājā śivenāvekṣitastadā |
prāñjaliḥ pūjayāmāsa taṃ janaṃ bharatarṣabha || 15-16-26||

MHB 15-16-27

ततो विवेश भुवनं गान्धार्या सहितो नृपः ।
व्युष्टायां चैव शर्वर्यां यच्चकार निबोध तत् ॥ १५-१६-२७॥
tato viveśa bhuvanaṃ gāndhāryā sahito nṛpaḥ |
vyuṣṭāyāṃ caiva śarvaryāṃ yaccakāra nibodha tat || 15-16-27||

Adhyaya: 17/47 (23)

MHB 15-17-1

वैशंपायन उवाच ।
व्युषितायां रजन्यां तु धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
विदुरं प्रेषयामास युधिष्ठिरनिवेशनम् ॥ १५-१७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
vyuṣitāyāṃ rajanyāṃ tu dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
viduraṃ preṣayāmāsa yudhiṣṭhiraniveśanam || 15-17-1||

MHB 15-17-2

स गत्वा राजवचनादुवाचाच्युतमीश्वरम् ।
युधिष्ठिरं महातेजाः सर्वबुद्धिमतां वरः ॥ १५-१७-२॥
sa gatvā rājavacanāduvācācyutamīśvaram |
yudhiṣṭhiraṃ mahātejāḥ sarvabuddhimatāṃ varaḥ || 15-17-2||

MHB 15-17-3

धृतराष्ट्रो महाराज वनवासाय दीक्षितः ।
गमिष्यति वनं राजन्कार्त्तिकीमागतामिमाम् ॥ १५-१७-३॥
dhṛtarāṣṭro mahārāja vanavāsāya dīkṣitaḥ |
gamiṣyati vanaṃ rājankārttikīmāgatāmimām || 15-17-3||

MHB 15-17-4

स त्वा कुरुकुलश्रेष्ठ किंचिदर्थमभीप्सति ।
श्राद्धमिच्छति दातुं स गाङ्गेयस्य महात्मनः ॥ १५-१७-४॥
sa tvā kurukulaśreṣṭha kiṃcidarthamabhīpsati |
śrāddhamicchati dātuṃ sa gāṅgeyasya mahātmanaḥ || 15-17-4||

MHB 15-17-5

द्रोणस्य सोमदत्तस्य बाह्लीकस्य च धीमतः ।
पुत्राणां चैव सर्वेषां ये चास्य सुहृदो हताः ।
यदि चाभ्यनुजानीषे सैन्धवापसदस्य च ॥ १५-१७-५॥
droṇasya somadattasya bāhlīkasya ca dhīmataḥ |
putrāṇāṃ caiva sarveṣāṃ ye cāsya suhṛdo hatāḥ |
yadi cābhyanujānīṣe saindhavāpasadasya ca || 15-17-5||

MHB 15-17-6

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं विदुरस्य युधिष्ठिरः ।
हृष्टः संपूजयामास गुडाकेशश्च पाण्डवः ॥ १५-१७-६॥
etacchrutvā tu vacanaṃ vidurasya yudhiṣṭhiraḥ |
hṛṣṭaḥ saṃpūjayāmāsa guḍākeśaśca pāṇḍavaḥ || 15-17-6||

MHB 15-17-7

न तु भीमो दृढक्रोधस्तद्वचो जगृहे तदा ।
विदुरस्य महातेजा दुर्योधनकृतं स्मरन् ॥ १५-१७-७॥
na tu bhīmo dṛḍhakrodhastadvaco jagṛhe tadā |
vidurasya mahātejā duryodhanakṛtaṃ smaran || 15-17-7||

MHB 15-17-8

अभिप्रायं विदित्वा तु भीमसेनस्य फल्गुनः ।
किरीटी किंचिदानम्य भीमं वचनमब्रवीत् ॥ १५-१७-८॥
abhiprāyaṃ viditvā tu bhīmasenasya phalgunaḥ |
kirīṭī kiṃcidānamya bhīmaṃ vacanamabravīt || 15-17-8||

MHB 15-17-9

भीम राजा पिता वृद्धो वनवासाय दीक्षितः ।
दातुमिच्छति सर्वेषां सुहृदामौर्ध्वदेहिकम् ॥ १५-१७-९॥
bhīma rājā pitā vṛddho vanavāsāya dīkṣitaḥ |
dātumicchati sarveṣāṃ suhṛdāmaurdhvadehikam || 15-17-9||

MHB 15-17-10

भवता निर्जितं वित्तं दातुमिच्छति कौरवः ।
भीष्मादीनां महाबाहो तदनुज्ञातुमर्हसि ॥ १५-१७-१०॥
bhavatā nirjitaṃ vittaṃ dātumicchati kauravaḥ |
bhīṣmādīnāṃ mahābāho tadanujñātumarhasi || 15-17-10||

MHB 15-17-11

दिष्ट्या त्वद्य महाबाहो धृतराष्ट्रः प्रयाचति ।
याचितो यः पुरास्माभिः पश्य कालस्य पर्ययम् ॥ १५-१७-११॥
diṣṭyā tvadya mahābāho dhṛtarāṣṭraḥ prayācati |
yācito yaḥ purāsmābhiḥ paśya kālasya paryayam || 15-17-11||

MHB 15-17-12

योऽसौ पृथिव्याः कृत्स्नाया भर्ता भूत्वा नराधिपः ।
परैर्विनिहतापत्यो वनं गन्तुमभीप्सति ॥ १५-१७-१२॥
yo'sau pṛthivyāḥ kṛtsnāyā bhartā bhūtvā narādhipaḥ |
parairvinihatāpatyo vanaṃ gantumabhīpsati || 15-17-12||

MHB 15-17-13

मा तेऽन्यत्पुरुषव्याघ्र दानाद्भवतु दर्शनम् ।
अयशस्यमतोऽन्यत्स्यादधर्म्यं च महाभुज ॥ १५-१७-१३॥
mā te'nyatpuruṣavyāghra dānādbhavatu darśanam |
ayaśasyamato'nyatsyādadharmyaṃ ca mahābhuja || 15-17-13||

MHB 15-17-14

राजानमुपतिष्ठस्व ज्येष्ठं भ्रातरमीश्वरम् ।
अर्हस्त्वमसि दातुं वै नादातुं भरतर्षभ ।
एवं ब्रुवाणं कौन्तेयं धर्मराजोऽभ्यपूजयत् ॥ १५-१७-१४॥
rājānamupatiṣṭhasva jyeṣṭhaṃ bhrātaramīśvaram |
arhastvamasi dātuṃ vai nādātuṃ bharatarṣabha |
evaṃ bruvāṇaṃ kaunteyaṃ dharmarājo'bhyapūjayat || 15-17-14||

MHB 15-17-15

भीमसेनस्तु सक्रोधः प्रोवाचेदं वचस्तदा ।
वयं भीष्मस्य कुर्मेह प्रेतकार्याणि फल्गुन ॥ १५-१७-१५॥
bhīmasenastu sakrodhaḥ provācedaṃ vacastadā |
vayaṃ bhīṣmasya kurmeha pretakāryāṇi phalguna || 15-17-15||

MHB 15-17-16

सोमदत्तस्य नृपतेर्भूरिश्रवस एव च ।
बाह्लीकस्य च राजर्षेर्द्रोणस्य च महात्मनः ॥ १५-१७-१६॥
somadattasya nṛpaterbhūriśravasa eva ca |
bāhlīkasya ca rājarṣerdroṇasya ca mahātmanaḥ || 15-17-16||

MHB 15-17-17

अन्येषां चैव सुहृदां कुन्ती कर्णाय दास्यति ।
श्राद्धानि पुरुषव्याघ्र मादात्कौरवको नृपः ॥ १५-१७-१७॥
anyeṣāṃ caiva suhṛdāṃ kuntī karṇāya dāsyati |
śrāddhāni puruṣavyāghra mādātkauravako nṛpaḥ || 15-17-17||

MHB 15-17-18

इति मे वर्तते बुद्धिर्मा वो नन्दन्तु शत्रवः ।
कष्टात्कष्टतरं यान्तु सर्वे दुर्योधनादयः ।
यैरियं पृथिवी सर्वा घातिता कुलपांसनैः ॥ १५-१७-१८॥
iti me vartate buddhirmā vo nandantu śatravaḥ |
kaṣṭātkaṣṭataraṃ yāntu sarve duryodhanādayaḥ |
yairiyaṃ pṛthivī sarvā ghātitā kulapāṃsanaiḥ || 15-17-18||

MHB 15-17-19

कुतस्त्वमद्य विस्मृत्य वैरं द्वादशवार्षिकम् ।
अज्ञातवासगमनं द्रौपदीशोकवर्धनम् ।
क्व तदा धृतराष्ट्रस्य स्नेहोऽस्मास्वभवत्तदा ॥ १५-१७-१९॥
kutastvamadya vismṛtya vairaṃ dvādaśavārṣikam |
ajñātavāsagamanaṃ draupadīśokavardhanam |
kva tadā dhṛtarāṣṭrasya sneho'smāsvabhavattadā || 15-17-19||

MHB 15-17-20

कृष्णाजिनोपसंवीतो हृताभरणभूषणः ।
सार्धं पाञ्चालपुत्र्या त्वं राजानमुपजग्मिवान् ।
क्व तदा द्रोणभीष्मौ तौ सोमदत्तोऽपि वाभवत् ॥ १५-१७-२०॥
kṛṣṇājinopasaṃvīto hṛtābharaṇabhūṣaṇaḥ |
sārdhaṃ pāñcālaputryā tvaṃ rājānamupajagmivān |
kva tadā droṇabhīṣmau tau somadatto'pi vābhavat || 15-17-20||

MHB 15-17-21

यत्र त्रयोदश समा वने वन्येन जीवसि ।
न तदा त्वा पिता ज्येष्ठः पितृत्वेनाभिवीक्षते ॥ १५-१७-२१॥
yatra trayodaśa samā vane vanyena jīvasi |
na tadā tvā pitā jyeṣṭhaḥ pitṛtvenābhivīkṣate || 15-17-21||

MHB 15-17-22

किं ते तद्विस्मृतं पार्थ यदेष कुलपांसनः ।
दुर्वृत्तो विदुरं प्राह द्यूते किं जितमित्युत ॥ १५-१७-२२॥
kiṃ te tadvismṛtaṃ pārtha yadeṣa kulapāṃsanaḥ |
durvṛtto viduraṃ prāha dyūte kiṃ jitamityuta || 15-17-22||

MHB 15-17-23

तमेवंवादिनं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
उवाच भ्रातरं धीमाञ्जोषमास्वेति भर्त्सयन् ॥ १५-१७-२३॥
tamevaṃvādinaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
uvāca bhrātaraṃ dhīmāñjoṣamāsveti bhartsayan || 15-17-23||

Adhyaya: 18/47 (12)

MHB 15-18-1

अर्जुन उवाच ।
भीम ज्येष्ठो गुरुर्मे त्वं नातोऽन्यद्वक्तुमुत्सहे ।
धृतराष्ट्रो हि राजर्षिः सर्वथा मानमर्हति ॥ १५-१८-१॥
arjuna uvāca |
bhīma jyeṣṭho gururme tvaṃ nāto'nyadvaktumutsahe |
dhṛtarāṣṭro hi rājarṣiḥ sarvathā mānamarhati || 15-18-1||

MHB 15-18-2

न स्मरन्त्यपराद्धानि स्मरन्ति सुकृतानि च ।
असंभिन्नार्थमर्यादाः साधवः पुरुषोत्तमाः ॥ १५-१८-२॥
na smarantyaparāddhāni smaranti sukṛtāni ca |
asaṃbhinnārthamaryādāḥ sādhavaḥ puruṣottamāḥ || 15-18-2||

MHB 15-18-3

इदं मद्वचनात्क्षत्तः कौरवं ब्रूहि पार्थिवम् ।
यावदिच्छति पुत्राणां दातुं तावद्ददाम्यहम् ॥ १५-१८-३॥
idaṃ madvacanātkṣattaḥ kauravaṃ brūhi pārthivam |
yāvadicchati putrāṇāṃ dātuṃ tāvaddadāmyaham || 15-18-3||

MHB 15-18-4

भीष्मादीनां च सर्वेषां सुहृदामुपकारिणाम् ।
मम कोशादिति विभो मा भूद्भीमः सुदुर्मनाः ॥ १५-१८-४॥
bhīṣmādīnāṃ ca sarveṣāṃ suhṛdāmupakāriṇām |
mama kośāditi vibho mā bhūdbhīmaḥ sudurmanāḥ || 15-18-4||

MHB 15-18-5

वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्ते धर्मराजस्तमर्जुनं प्रत्यपूजयत् ।
भीमसेनः कटाक्षेण वीक्षां चक्रे धनंजयम् ॥ १५-१८-५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityukte dharmarājastamarjunaṃ pratyapūjayat |
bhīmasenaḥ kaṭākṣeṇa vīkṣāṃ cakre dhanaṃjayam || 15-18-5||

MHB 15-18-6

ततः स विदुरं धीमान्वाक्यमाह युधिष्ठिरः ।
न भीमसेने कोपं स नृपतिः कर्तुमर्हति ॥ १५-१८-६॥
tataḥ sa viduraṃ dhīmānvākyamāha yudhiṣṭhiraḥ |
na bhīmasene kopaṃ sa nṛpatiḥ kartumarhati || 15-18-6||

MHB 15-18-7

परिक्लिष्टो हि भीमोऽयं हिमवृष्ट्यातपादिभिः ।
दुःखैर्बहुविधैर्धीमानरण्ये विदितं तव ॥ १५-१८-७॥
parikliṣṭo hi bhīmo'yaṃ himavṛṣṭyātapādibhiḥ |
duḥkhairbahuvidhairdhīmānaraṇye viditaṃ tava || 15-18-7||

MHB 15-18-8

किं तु मद्वचनाद्ब्रूहि राजानं भरतर्षभम् ।
यद्यदिच्छसि यावच्च गृह्यतां मद्गृहादिति ॥ १५-१८-८॥
kiṃ tu madvacanādbrūhi rājānaṃ bharatarṣabham |
yadyadicchasi yāvacca gṛhyatāṃ madgṛhāditi || 15-18-8||

MHB 15-18-9

यन्मात्सर्यमयं भीमः करोति भृशदुःखितः ।
न तन्मनसि कर्तव्यमिति वाच्यः स पार्थिवः ॥ १५-१८-९॥
yanmātsaryamayaṃ bhīmaḥ karoti bhṛśaduḥkhitaḥ |
na tanmanasi kartavyamiti vācyaḥ sa pārthivaḥ || 15-18-9||

MHB 15-18-10

यन्ममास्ति धनं किंचिदर्जुनस्य च वेश्मनि ।
तस्य स्वामी महाराज इति वाच्यः स पार्थिवः ॥ १५-१८-१०॥
yanmamāsti dhanaṃ kiṃcidarjunasya ca veśmani |
tasya svāmī mahārāja iti vācyaḥ sa pārthivaḥ || 15-18-10||

MHB 15-18-11

ददातु राजा विप्रेभ्यो यथेष्टं क्रियतां व्ययः ।
पुत्राणां सुहृदां चैव गच्छत्वानृण्यमद्य सः ॥ १५-१८-११॥
dadātu rājā viprebhyo yatheṣṭaṃ kriyatāṃ vyayaḥ |
putrāṇāṃ suhṛdāṃ caiva gacchatvānṛṇyamadya saḥ || 15-18-11||

MHB 15-18-12

इदं चापि शरीरं मे तवायत्तं जनाधिप ।
धनानि चेति विद्धि त्वं क्षत्तर्नास्त्यत्र संशयः ॥ १५-१८-१२॥
idaṃ cāpi śarīraṃ me tavāyattaṃ janādhipa |
dhanāni ceti viddhi tvaṃ kṣattarnāstyatra saṃśayaḥ || 15-18-12||

Adhyaya: 19/47 (15)

MHB 15-19-1

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तस्तु राज्ञा स विदुरो बुद्धिसत्तमः ।
धृतराष्ट्रमुपेत्येदं वाक्यमाह महार्थवत् ॥ १५-१९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktastu rājñā sa viduro buddhisattamaḥ |
dhṛtarāṣṭramupetyedaṃ vākyamāha mahārthavat || 15-19-1||

MHB 15-19-2

उक्तो युधिष्ठिरो राजा भवद्वचनमादितः ।
स च संश्रुत्य वाक्यं ते प्रशशंस महाद्युतिः ॥ १५-१९-२॥
ukto yudhiṣṭhiro rājā bhavadvacanamāditaḥ |
sa ca saṃśrutya vākyaṃ te praśaśaṃsa mahādyutiḥ || 15-19-2||

MHB 15-19-3

बीभत्सुश्च महातेजा निवेदयति ते गृहान् ।
वसु तस्य गृहे यच्च प्राणानपि च केवलान् ॥ १५-१९-३॥
bībhatsuśca mahātejā nivedayati te gṛhān |
vasu tasya gṛhe yacca prāṇānapi ca kevalān || 15-19-3||

MHB 15-19-4

धर्मराजश्च पुत्रस्ते राज्यं प्राणान्धनानि च ।
अनुजानाति राजर्षे यच्चान्यदपि किंचन ॥ १५-१९-४॥
dharmarājaśca putraste rājyaṃ prāṇāndhanāni ca |
anujānāti rājarṣe yaccānyadapi kiṃcana || 15-19-4||

MHB 15-19-5

भीमस्तु सर्वदुःखानि संस्मृत्य बहुलान्युत ।
कृच्छ्रादिव महाबाहुरनुमन्ये विनिःश्वसन् ॥ १५-१९-५॥
bhīmastu sarvaduḥkhāni saṃsmṛtya bahulānyuta |
kṛcchrādiva mahābāhuranumanye viniḥśvasan || 15-19-5||

MHB 15-19-6

स राज्ञा धर्मशीलेन भ्रात्रा बीभत्सुना तथा ।
अनुनीतो महाबाहुः सौहृदे स्थापितोऽपि च ॥ १५-१९-६॥
sa rājñā dharmaśīlena bhrātrā bībhatsunā tathā |
anunīto mahābāhuḥ sauhṛde sthāpito'pi ca || 15-19-6||

MHB 15-19-7

न च मन्युस्त्वया कार्य इति त्वां प्राह धर्मराट् ।
संस्मृत्य भीमस्तद्वैरं यदन्यायवदाचरेत् ॥ १५-१९-७॥
na ca manyustvayā kārya iti tvāṃ prāha dharmarāṭ |
saṃsmṛtya bhīmastadvairaṃ yadanyāyavadācaret || 15-19-7||

MHB 15-19-8

एवंप्रायो हि धर्मोऽयं क्षत्रियाणां नराधिप ।
युद्धे क्षत्रियधर्मे च निरतोऽयं वृकोदरः ॥ १५-१९-८॥
evaṃprāyo hi dharmo'yaṃ kṣatriyāṇāṃ narādhipa |
yuddhe kṣatriyadharme ca nirato'yaṃ vṛkodaraḥ || 15-19-8||

MHB 15-19-9

वृकोदरकृते चाहमर्जुनश्च पुनः पुनः ।
प्रसादयाव नृपते भवान्प्रभुरिहास्ति यत् ॥ १५-१९-९॥
vṛkodarakṛte cāhamarjunaśca punaḥ punaḥ |
prasādayāva nṛpate bhavānprabhurihāsti yat || 15-19-9||

MHB 15-19-10

प्रददातु भवान्वित्तं यावदिच्छसि पार्थिव ।
त्वमीश्वरो नो राज्यस्य प्राणानां चेति भारत ॥ १५-१९-१०॥
pradadātu bhavānvittaṃ yāvadicchasi pārthiva |
tvamīśvaro no rājyasya prāṇānāṃ ceti bhārata || 15-19-10||

MHB 15-19-11

ब्रह्मदेयाग्रहारांश्च पुत्राणां चौर्ध्वदेहिकम् ।
इतो रत्नानि गाश्चैव दासीदासमजाविकम् ॥ १५-१९-११॥
brahmadeyāgrahārāṃśca putrāṇāṃ caurdhvadehikam |
ito ratnāni gāścaiva dāsīdāsamajāvikam || 15-19-11||

MHB 15-19-12

आनयित्वा कुरुश्रेष्ठो ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छतु ।
दीनान्धकृपणेभ्यश्च तत्र तत्र नृपाज्ञया ॥ १५-१९-१२॥
ānayitvā kuruśreṣṭho brāhmaṇebhyaḥ prayacchatu |
dīnāndhakṛpaṇebhyaśca tatra tatra nṛpājñayā || 15-19-12||

MHB 15-19-13

बह्वन्नरसपानाढ्याः सभा विदुर कारय ।
गवां निपानान्यन्यच्च विविधं पुण्यकर्म यत् ॥ १५-१९-१३॥
bahvannarasapānāḍhyāḥ sabhā vidura kāraya |
gavāṃ nipānānyanyacca vividhaṃ puṇyakarma yat || 15-19-13||

MHB 15-19-14

इति मामब्रवीद्राजा पार्थश्चैव धनंजयः ।
यदत्रानन्तरं कार्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १५-१९-१४॥
iti māmabravīdrājā pārthaścaiva dhanaṃjayaḥ |
yadatrānantaraṃ kāryaṃ tadbhavānvaktumarhati || 15-19-14||

MHB 15-19-15

इत्युक्तो विदुरेणाथ धृतराष्ट्रोऽभिनन्द्य तत् ।
मनश्चक्रे महादाने कार्त्तिक्यां जनमेजय ॥ १५-१९-१५॥
ityukto vidureṇātha dhṛtarāṣṭro'bhinandya tat |
manaścakre mahādāne kārttikyāṃ janamejaya || 15-19-15||

Adhyaya: 20/47 (17)

MHB 15-20-1

वैशंपायन उवाच ।
विदुरेणैवमुक्तस्तु धृतराष्ट्रो जनाधिपः ।
प्रीतिमानभवद्राजा राज्ञो जिष्णोश्च कर्मणा ॥ १५-२०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
vidureṇaivamuktastu dhṛtarāṣṭro janādhipaḥ |
prītimānabhavadrājā rājño jiṣṇośca karmaṇā || 15-20-1||

MHB 15-20-2

ततोऽभिरूपान्भीष्माय ब्राह्मणानृषिसत्तमान् ।
पुत्रार्थे सुहृदां चैव स समीक्ष्य सहस्रशः ॥ १५-२०-२॥
tato'bhirūpānbhīṣmāya brāhmaṇānṛṣisattamān |
putrārthe suhṛdāṃ caiva sa samīkṣya sahasraśaḥ || 15-20-2||

MHB 15-20-3

कारयित्वान्नपानानि यानान्याच्छादनानि च ।
सुवर्णमणिरत्नानि दासीदासपरिच्छदान् ॥ १५-२०-३॥
kārayitvānnapānāni yānānyācchādanāni ca |
suvarṇamaṇiratnāni dāsīdāsaparicchadān || 15-20-3||

MHB 15-20-4

कम्बलाजिनरत्नानि ग्रामान्क्षेत्रानजाविकम् ।
अलंकारान्गजानश्वान्कन्याश्चैव वरस्त्रियः ।
आदिश्यादिश्य विप्रेभ्यो ददौ स नृपसत्तमः ॥ १५-२०-४॥
kambalājinaratnāni grāmānkṣetrānajāvikam |
alaṃkārāngajānaśvānkanyāścaiva varastriyaḥ |
ādiśyādiśya viprebhyo dadau sa nṛpasattamaḥ || 15-20-4||

MHB 15-20-5

द्रोणं संकीर्त्य भीष्मं च सोमदत्तं च बाह्लिकम् ।
दुर्योधनं च राजानं पुत्रांश्चैव पृथक्पृथक् ।
जयद्रथपुरोगांश्च सुहृदश्चैव सर्वशः ॥ १५-२०-५॥
droṇaṃ saṃkīrtya bhīṣmaṃ ca somadattaṃ ca bāhlikam |
duryodhanaṃ ca rājānaṃ putrāṃścaiva pṛthakpṛthak |
jayadrathapurogāṃśca suhṛdaścaiva sarvaśaḥ || 15-20-5||

MHB 15-20-6

स श्राद्धयज्ञो ववृधे बहुगोधनदक्षिणः ।
अनेकधनरत्नौघो युधिष्ठिरमते तदा ॥ १५-२०-६॥
sa śrāddhayajño vavṛdhe bahugodhanadakṣiṇaḥ |
anekadhanaratnaugho yudhiṣṭhiramate tadā || 15-20-6||

MHB 15-20-7

अनिशं यत्र पुरुषा गणका लेखकास्तथा ।
युधिष्ठिरस्य वचनात्तदापृच्छन्ति तं नृपम् ॥ १५-२०-७॥
aniśaṃ yatra puruṣā gaṇakā lekhakāstathā |
yudhiṣṭhirasya vacanāttadāpṛcchanti taṃ nṛpam || 15-20-7||

MHB 15-20-8

आज्ञापय किमेतेभ्यः प्रदेयं दीयतामिति ।
तदुपस्थितमेवात्र वचनान्ते प्रदृश्यते ॥ १५-२०-८॥
ājñāpaya kimetebhyaḥ pradeyaṃ dīyatāmiti |
tadupasthitamevātra vacanānte pradṛśyate || 15-20-8||

MHB 15-20-9

शते देये दशशतं सहस्रे चायुतं तथा ।
दीयते वचनाद्राज्ञः कुन्तीपुत्रस्य धीमतः ॥ १५-२०-९॥
śate deye daśaśataṃ sahasre cāyutaṃ tathā |
dīyate vacanādrājñaḥ kuntīputrasya dhīmataḥ || 15-20-9||

MHB 15-20-10

एवं स वसुधाराभिर्वर्षमाणो नृपाम्बुदः ।
तर्पयामास विप्रांस्तान्वर्षन्भूमिमिवाम्बुदः ॥ १५-२०-१०॥
evaṃ sa vasudhārābhirvarṣamāṇo nṛpāmbudaḥ |
tarpayāmāsa viprāṃstānvarṣanbhūmimivāmbudaḥ || 15-20-10||

MHB 15-20-11

ततोऽनन्तरमेवात्र सर्ववर्णान्महीपतिः ।
अन्नपानरसौघेन प्लावयामास पार्थिवः ॥ १५-२०-११॥
tato'nantaramevātra sarvavarṇānmahīpatiḥ |
annapānarasaughena plāvayāmāsa pārthivaḥ || 15-20-11||

MHB 15-20-12

सवस्त्रफेनरत्नौघो मृदङ्गनिनदस्वनः ।
गवाश्वमकरावर्तो नारीरत्नमहाकरः ॥ १५-२०-१२॥
savastraphenaratnaugho mṛdaṅganinadasvanaḥ |
gavāśvamakarāvarto nārīratnamahākaraḥ || 15-20-12||

MHB 15-20-13

ग्रामाग्रहारकुल्याढ्यो मणिहेमजलार्णवः ।
जगत्संप्लावयामास धृतराष्ट्रदयाम्बुधिः ॥ १५-२०-१३॥
grāmāgrahārakulyāḍhyo maṇihemajalārṇavaḥ |
jagatsaṃplāvayāmāsa dhṛtarāṣṭradayāmbudhiḥ || 15-20-13||

MHB 15-20-14

एवं स पुत्रपौत्राणां पितॄणामात्मनस्तथा ।
गान्धार्याश्च महाराज प्रददावौर्ध्वदेहिकम् ॥ १५-२०-१४॥
evaṃ sa putrapautrāṇāṃ pitṝṇāmātmanastathā |
gāndhāryāśca mahārāja pradadāvaurdhvadehikam || 15-20-14||

MHB 15-20-15

परिश्रान्तो यदासीत्स ददद्दानान्यनेकशः ।
ततो निर्वर्तयामास दानयज्ञं कुरूद्वहः ॥ १५-२०-१५॥
pariśrānto yadāsītsa dadaddānānyanekaśaḥ |
tato nirvartayāmāsa dānayajñaṃ kurūdvahaḥ || 15-20-15||

MHB 15-20-16

एवं स राजा कौरव्यश्चक्रे दानमहोत्सवम् ।
नटनर्तकलास्याढ्यं बह्वन्नरसदक्षिणम् ॥ १५-२०-१६॥
evaṃ sa rājā kauravyaścakre dānamahotsavam |
naṭanartakalāsyāḍhyaṃ bahvannarasadakṣiṇam || 15-20-16||

MHB 15-20-17

दशाहमेवं दानानि दत्त्वा राजाम्बिकासुतः ।
बभूव पुत्रपौत्राणामनृणो भरतर्षभ ॥ १५-२०-१७॥
daśāhamevaṃ dānāni dattvā rājāmbikāsutaḥ |
babhūva putrapautrāṇāmanṛṇo bharatarṣabha || 15-20-17||

Adhyaya: 21/47 (13)

MHB 15-21-1

वैशंपायन उवाच ।
ततः प्रभाते राजा स धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
आहूय पाण्डवान्वीरान्वनवासकृतक्षणः ॥ १५-२१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ prabhāte rājā sa dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
āhūya pāṇḍavānvīrānvanavāsakṛtakṣaṇaḥ || 15-21-1||

MHB 15-21-2

गान्धारीसहितो धीमानभिनन्द्य यथाविधि ।
कार्त्तिक्यां कारयित्वेष्टिं ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥ १५-२१-२॥
gāndhārīsahito dhīmānabhinandya yathāvidhi |
kārttikyāṃ kārayitveṣṭiṃ brāhmaṇairvedapāragaiḥ || 15-21-2||

MHB 15-21-3

अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य वल्कलाजिनसंवृतः ।
वधूपरिवृतो राजा निर्ययौ भवनात्ततः ॥ १५-२१-३॥
agnihotraṃ puraskṛtya valkalājinasaṃvṛtaḥ |
vadhūparivṛto rājā niryayau bhavanāttataḥ || 15-21-3||

MHB 15-21-4

ततः स्त्रियः कौरवपाण्डवानां याश्चाप्यन्याः कौरवराजवंश्याः ।
तासां नादः प्रादुरासीत्तदानीं वैचित्रवीर्ये नृपतौ प्रयाते ॥ १५-२१-४॥
tataḥ striyaḥ kauravapāṇḍavānāṃ yāścāpyanyāḥ kauravarājavaṃśyāḥ |
tāsāṃ nādaḥ prādurāsīttadānīṃ vaicitravīrye nṛpatau prayāte || 15-21-4||

MHB 15-21-5

ततो लाजैः सुमनोभिश्च राजा विचित्राभिस्तद्गृहं पूजयित्वा ।
संयोज्यार्थैर्भृत्यजनं च सर्वं ततः समुत्सृज्य ययौ नरेन्द्रः ॥ १५-२१-५॥
tato lājaiḥ sumanobhiśca rājā vicitrābhistadgṛhaṃ pūjayitvā |
saṃyojyārthairbhṛtyajanaṃ ca sarvaṃ tataḥ samutsṛjya yayau narendraḥ || 15-21-5||

MHB 15-21-6

ततो राजा प्राञ्जलिर्वेपमानो युधिष्ठिरः सस्वनं बाष्पकण्ठः ।
विलप्योच्चैर्हा महाराज साधो क्व गन्तासीत्यपतत्तात भूमौ ॥ १५-२१-६॥
tato rājā prāñjalirvepamāno yudhiṣṭhiraḥ sasvanaṃ bāṣpakaṇṭhaḥ |
vilapyoccairhā mahārāja sādho kva gantāsītyapatattāta bhūmau || 15-21-6||

MHB 15-21-7

तथार्जुनस्तीव्रदुःखाभितप्तो मुहुर्मुहुर्निःश्वसन्भारताग्र्यः ।
युधिष्ठिरं मैवमित्येवमुक्त्वा निगृह्याथोदीधरत्सीदमानः ॥ १५-२१-७॥
tathārjunastīvraduḥkhābhitapto muhurmuhurniḥśvasanbhāratāgryaḥ |
yudhiṣṭhiraṃ maivamityevamuktvā nigṛhyāthodīdharatsīdamānaḥ || 15-21-7||

MHB 15-21-8

वृकोदरः फल्गुनश्चैव वीरौ माद्रीपुत्रौ विदुरः संजयश्च ।
वैश्यापुत्रः सहितो गौतमेन धौम्यो विप्राश्चान्वयुर्बाष्पकण्ठाः ॥ १५-२१-८॥
vṛkodaraḥ phalgunaścaiva vīrau mādrīputrau viduraḥ saṃjayaśca |
vaiśyāputraḥ sahito gautamena dhaumyo viprāścānvayurbāṣpakaṇṭhāḥ || 15-21-8||

MHB 15-21-9

कुन्ती गान्धारीं बद्धनेत्रां व्रजन्तीं स्कन्धासक्तं हस्तमथोद्वहन्ती ।
राजा गान्धार्याः स्कन्धदेशेऽवसज्य पाणिं ययौ धृतराष्ट्रः प्रतीतः ॥ १५-२१-९॥
kuntī gāndhārīṃ baddhanetrāṃ vrajantīṃ skandhāsaktaṃ hastamathodvahantī |
rājā gāndhāryāḥ skandhadeśe'vasajya pāṇiṃ yayau dhṛtarāṣṭraḥ pratītaḥ || 15-21-9||

MHB 15-21-10

तथा कृष्णा द्रौपदी यादवी च बालापत्या चोत्तरा कौरवी च ।
चित्राङ्गदा याश्च काश्चित्स्त्रियोऽन्याः सार्धं राज्ञा प्रस्थितास्ता वधूभिः ॥ १५-२१-१०॥
tathā kṛṣṇā draupadī yādavī ca bālāpatyā cottarā kauravī ca |
citrāṅgadā yāśca kāścitstriyo'nyāḥ sārdhaṃ rājñā prasthitāstā vadhūbhiḥ || 15-21-10||

MHB 15-21-11

तासां नादो रुदतीनां तदासीद्राजन्दुःखात्कुररीणामिवोच्चैः ।
ततो निष्पेतुर्ब्राह्मणक्षत्रियाणां विट्शूद्राणां चैव नार्यः समन्तात् ॥ १५-२१-११॥
tāsāṃ nādo rudatīnāṃ tadāsīdrājanduḥkhātkurarīṇāmivoccaiḥ |
tato niṣpeturbrāhmaṇakṣatriyāṇāṃ viṭśūdrāṇāṃ caiva nāryaḥ samantāt || 15-21-11||

MHB 15-21-12

तन्निर्याणे दुःखितः पौरवर्गो गजाह्वयेऽतीव बभूव राजन् ।
यथा पूर्वं गच्छतां पाण्डवानां द्यूते राजन्कौरवाणां सभायाम् ॥ १५-२१-१२॥
tanniryāṇe duḥkhitaḥ pauravargo gajāhvaye'tīva babhūva rājan |
yathā pūrvaṃ gacchatāṃ pāṇḍavānāṃ dyūte rājankauravāṇāṃ sabhāyām || 15-21-12||

MHB 15-21-13

या नापश्यच्चन्द्रमा नैव सूर्यो रामाः कदाचिदपि तस्मिन्नरेन्द्रे ।
महावनं गच्छति कौरवेन्द्रे शोकेनार्ता राजमार्गं प्रपेदुः ॥ १५-२१-१३॥
yā nāpaśyaccandramā naiva sūryo rāmāḥ kadācidapi tasminnarendre |
mahāvanaṃ gacchati kauravendre śokenārtā rājamārgaṃ prapeduḥ || 15-21-13||

Adhyaya: 22/47 (32)

MHB 15-22-1

वैशंपायन उवाच ।
ततः प्रासादहर्म्येषु वसुधायां च पार्थिव ।
स्त्रीणां च पुरुषाणां च सुमहान्निस्वनोऽभवत् ॥ १५-२२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ prāsādaharmyeṣu vasudhāyāṃ ca pārthiva |
strīṇāṃ ca puruṣāṇāṃ ca sumahānnisvano'bhavat || 15-22-1||

MHB 15-22-2

स राजा राजमार्गेण नृनारीसंकुलेन च ।
कथंचिन्निर्ययौ धीमान्वेपमानः कृताञ्जलिः ॥ १५-२२-२॥
sa rājā rājamārgeṇa nṛnārīsaṃkulena ca |
kathaṃcinniryayau dhīmānvepamānaḥ kṛtāñjaliḥ || 15-22-2||

MHB 15-22-3

स वर्धमानद्वारेण निर्ययौ गजसाह्वयात् ।
विसर्जयामास च तं जनौघं स मुहुर्मुहुः ॥ १५-२२-३॥
sa vardhamānadvāreṇa niryayau gajasāhvayāt |
visarjayāmāsa ca taṃ janaughaṃ sa muhurmuhuḥ || 15-22-3||

MHB 15-22-4

वनं गन्तुं च विदुरो राज्ञा सह कृतक्षणः ।
संजयश्च महामात्रः सूतो गावल्गणिस्तथा ॥ १५-२२-४॥
vanaṃ gantuṃ ca viduro rājñā saha kṛtakṣaṇaḥ |
saṃjayaśca mahāmātraḥ sūto gāvalgaṇistathā || 15-22-4||

MHB 15-22-5

कृपं निवर्तयामास युयुत्सुं च महारथम् ।
धृतराष्ट्रो महीपालः परिदाय युधिष्ठिरे ॥ १५-२२-५॥
kṛpaṃ nivartayāmāsa yuyutsuṃ ca mahāratham |
dhṛtarāṣṭro mahīpālaḥ paridāya yudhiṣṭhire || 15-22-5||

MHB 15-22-6

निवृत्ते पौरवर्गे तु राजा सान्तःपुरस्तदा ।
धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातो निवर्तितुमियेष सः ॥ १५-२२-६॥
nivṛtte pauravarge tu rājā sāntaḥpurastadā |
dhṛtarāṣṭrābhyanujñāto nivartitumiyeṣa saḥ || 15-22-6||

MHB 15-22-7

सोऽब्रवीन्मातरं कुन्तीमुपेत्य भरतर्षभ ।
अहं राजानमन्विष्ये भवती विनिवर्तताम् ॥ १५-२२-७॥
so'bravīnmātaraṃ kuntīmupetya bharatarṣabha |
ahaṃ rājānamanviṣye bhavatī vinivartatām || 15-22-7||

MHB 15-22-8

वधूपरिवृता राज्ञि नगरं गन्तुमर्हसि ।
राजा यात्वेष धर्मात्मा तपसे धृतनिश्चयः ॥ १५-२२-८॥
vadhūparivṛtā rājñi nagaraṃ gantumarhasi |
rājā yātveṣa dharmātmā tapase dhṛtaniścayaḥ || 15-22-8||

MHB 15-22-9

इत्युक्ता धर्मराजेन बाष्पव्याकुललोचना ।
जगादैवं तदा कुन्ती गान्धारीं परिगृह्य ह ॥ १५-२२-९॥
ityuktā dharmarājena bāṣpavyākulalocanā |
jagādaivaṃ tadā kuntī gāndhārīṃ parigṛhya ha || 15-22-9||

MHB 15-22-10

सहदेवे महाराज मा प्रमादं कृथाः क्वचित् ।
एष मामनुरक्तो हि राजंस्त्वां चैव नित्यदा ॥ १५-२२-१०॥
sahadeve mahārāja mā pramādaṃ kṛthāḥ kvacit |
eṣa māmanurakto hi rājaṃstvāṃ caiva nityadā || 15-22-10||

MHB 15-22-11

कर्णं स्मरेथाः सततं संग्रामेष्वपलायिनम् ।
अवकीर्णो हि स मया वीरो दुष्प्रज्ञया तदा ॥ १५-२२-११॥
karṇaṃ smarethāḥ satataṃ saṃgrāmeṣvapalāyinam |
avakīrṇo hi sa mayā vīro duṣprajñayā tadā || 15-22-11||

MHB 15-22-12

आयसं हृदयं नूनं मन्दाया मम पुत्रक ।
यत्सूर्यजमपश्यन्त्याः शतधा न विदीर्यते ॥ १५-२२-१२॥
āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ mandāyā mama putraka |
yatsūryajamapaśyantyāḥ śatadhā na vidīryate || 15-22-12||

MHB 15-22-13

एवंगते तु किं शक्यं मया कर्तुमरिंदम ।
मम दोषोऽयमत्यर्थं ख्यापितो यन्न सूर्यजः ।
तन्निमित्तं महाबाहो दानं दद्यास्त्वमुत्तमम् ॥ १५-२२-१३॥
evaṃgate tu kiṃ śakyaṃ mayā kartumariṃdama |
mama doṣo'yamatyarthaṃ khyāpito yanna sūryajaḥ |
tannimittaṃ mahābāho dānaṃ dadyāstvamuttamam || 15-22-13||

MHB 15-22-14

सदैव भ्रातृभिः सार्धमग्रजस्यारिमर्दन ।
द्रौपद्याश्च प्रिये नित्यं स्थातव्यमरिकर्शन ॥ १५-२२-१४॥
sadaiva bhrātṛbhiḥ sārdhamagrajasyārimardana |
draupadyāśca priye nityaṃ sthātavyamarikarśana || 15-22-14||

MHB 15-22-15

भीमसेनार्जुनौ चैव नकुलश्च कुरूद्वह ।
समाधेयास्त्वया वीर त्वय्यद्य कुलधूर्गता ॥ १५-२२-१५॥
bhīmasenārjunau caiva nakulaśca kurūdvaha |
samādheyāstvayā vīra tvayyadya kuladhūrgatā || 15-22-15||

MHB 15-22-16

श्वश्रूश्वशुरयोः पादाञ्शुश्रूषन्ती वने त्वहम् ।
गान्धारीसहिता वत्स्ये तापसी मलपङ्किनी ॥ १५-२२-१६॥
śvaśrūśvaśurayoḥ pādāñśuśrūṣantī vane tvaham |
gāndhārīsahitā vatsye tāpasī malapaṅkinī || 15-22-16||

MHB 15-22-17

एवमुक्तः स धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितो वशी ।
विषादमगमत्तीव्रं न च किंचिदुवाच ह ॥ १५-२२-१७॥
evamuktaḥ sa dharmātmā bhrātṛbhiḥ sahito vaśī |
viṣādamagamattīvraṃ na ca kiṃciduvāca ha || 15-22-17||

MHB 15-22-18

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
उवाच मातरं दीनश्चिन्ताशोकपरायणः ॥ १५-२२-१८॥
sa muhūrtamiva dhyātvā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
uvāca mātaraṃ dīnaścintāśokaparāyaṇaḥ || 15-22-18||

MHB 15-22-19

किमिदं ते व्यवसितं नैवं त्वं वक्तुमर्हसि ।
न त्वामभ्यनुजानामि प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ १५-२२-१९॥
kimidaṃ te vyavasitaṃ naivaṃ tvaṃ vaktumarhasi |
na tvāmabhyanujānāmi prasādaṃ kartumarhasi || 15-22-19||

MHB 15-22-20

व्यरोचयः पुरा ह्यस्मानुत्साह्य प्रियदर्शने ।
विदुराया वचोभिस्त्वमस्मान्न त्यक्तुमर्हसि ॥ १५-२२-२०॥
vyarocayaḥ purā hyasmānutsāhya priyadarśane |
vidurāyā vacobhistvamasmānna tyaktumarhasi || 15-22-20||

MHB 15-22-21

निहत्य पृथिवीपालान्राज्यं प्राप्तमिदं मया ।
तव प्रज्ञामुपश्रुत्य वासुदेवान्नरर्षभात् ॥ १५-२२-२१॥
nihatya pṛthivīpālānrājyaṃ prāptamidaṃ mayā |
tava prajñāmupaśrutya vāsudevānnararṣabhāt || 15-22-21||

MHB 15-22-22

क्व सा बुद्धिरियं चाद्य भवत्या या श्रुता मया ।
क्षत्रधर्मे स्थितिं ह्युक्त्वा तस्याश्चलितुमिच्छसि ॥ १५-२२-२२॥
kva sā buddhiriyaṃ cādya bhavatyā yā śrutā mayā |
kṣatradharme sthitiṃ hyuktvā tasyāścalitumicchasi || 15-22-22||

MHB 15-22-23

अस्मानुत्सृज्य राज्यं च स्नुषां चेमां यशस्विनीम् ।
कथं वत्स्यसि शून्येषु वनेष्वम्ब प्रसीद मे ॥ १५-२२-२३॥
asmānutsṛjya rājyaṃ ca snuṣāṃ cemāṃ yaśasvinīm |
kathaṃ vatsyasi śūnyeṣu vaneṣvamba prasīda me || 15-22-23||

MHB 15-22-24

इति बाष्पकलां वाचं कुन्ती पुत्रस्य शृण्वती ।
जगामैवाश्रुपूर्णाक्षी भीमस्तामिदमब्रवीत् ॥ १५-२२-२४॥
iti bāṣpakalāṃ vācaṃ kuntī putrasya śṛṇvatī |
jagāmaivāśrupūrṇākṣī bhīmastāmidamabravīt || 15-22-24||

MHB 15-22-25

यदा राज्यमिदं कुन्ति भोक्तव्यं पुत्रनिर्जितम् ।
प्राप्तव्या राजधर्माश्च तदेयं ते कुतो मतिः ॥ १५-२२-२५॥
yadā rājyamidaṃ kunti bhoktavyaṃ putranirjitam |
prāptavyā rājadharmāśca tadeyaṃ te kuto matiḥ || 15-22-25||

MHB 15-22-26

किं वयं कारिताः पूर्वं भवत्या पृथिवीक्षयम् ।
कस्य हेतोः परित्यज्य वनं गन्तुमभीप्ससि ॥ १५-२२-२६॥
kiṃ vayaṃ kāritāḥ pūrvaṃ bhavatyā pṛthivīkṣayam |
kasya hetoḥ parityajya vanaṃ gantumabhīpsasi || 15-22-26||

MHB 15-22-27

वनाच्चापि किमानीता भवत्या बालका वयम् ।
दुःखशोकसमाविष्टौ माद्रीपुत्राविमौ तथा ॥ १५-२२-२७॥
vanāccāpi kimānītā bhavatyā bālakā vayam |
duḥkhaśokasamāviṣṭau mādrīputrāvimau tathā || 15-22-27||

MHB 15-22-28

प्रसीद मातर्मा गास्त्वं वनमद्य यशस्विनि ।
श्रियं यौधिष्ठिरीं तावद्भुङ्क्ष्व पार्थबलार्जिताम् ॥ १५-२२-२८॥
prasīda mātarmā gāstvaṃ vanamadya yaśasvini |
śriyaṃ yaudhiṣṭhirīṃ tāvadbhuṅkṣva pārthabalārjitām || 15-22-28||

MHB 15-22-29

इति सा निश्चितैवाथ वनवासकृतक्षणा ।
लालप्यतां बहुविधं पुत्राणां नाकरोद्वचः ॥ १५-२२-२९॥
iti sā niścitaivātha vanavāsakṛtakṣaṇā |
lālapyatāṃ bahuvidhaṃ putrāṇāṃ nākarodvacaḥ || 15-22-29||

MHB 15-22-30

द्रौपदी चान्वयाच्छ्वश्रूं विषण्णवदना तदा ।
वनवासाय गच्छन्तीं रुदती भद्रया सह ॥ १५-२२-३०॥
draupadī cānvayācchvaśrūṃ viṣaṇṇavadanā tadā |
vanavāsāya gacchantīṃ rudatī bhadrayā saha || 15-22-30||

MHB 15-22-31

सा पुत्रान्रुदतः सर्वान्मुहुर्मुहुरवेक्षती ।
जगामैव महाप्राज्ञा वनाय कृतनिश्चया ॥ १५-२२-३१॥
sā putrānrudataḥ sarvānmuhurmuhuravekṣatī |
jagāmaiva mahāprājñā vanāya kṛtaniścayā || 15-22-31||

MHB 15-22-32

अन्वयुः पाण्डवास्तां तु सभृत्यान्तःपुरास्तदा ।
ततः प्रमृज्य साश्रूणि पुत्रान्वचनमब्रवीत् ॥ १५-२२-३२॥
anvayuḥ pāṇḍavāstāṃ tu sabhṛtyāntaḥpurāstadā |
tataḥ pramṛjya sāśrūṇi putrānvacanamabravīt || 15-22-32||

Adhyaya: 23/47 (21)

MHB 15-23-1

कुन्त्युवाच ।
एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि पाण्डव ।
कृतमुद्धर्षणं पूर्वं मया वः सीदतां नृप ॥ १५-२३-१॥
kuntyuvāca |
evametanmahābāho yathā vadasi pāṇḍava |
kṛtamuddharṣaṇaṃ pūrvaṃ mayā vaḥ sīdatāṃ nṛpa || 15-23-1||

MHB 15-23-2

द्यूतापहृतराज्यानां पतितानां सुखादपि ।
ज्ञातिभिः परिभूतानां कृतमुद्धर्षणं मया ॥ १५-२३-२॥
dyūtāpahṛtarājyānāṃ patitānāṃ sukhādapi |
jñātibhiḥ paribhūtānāṃ kṛtamuddharṣaṇaṃ mayā || 15-23-2||

MHB 15-23-3

कथं पाण्डोर्न नश्येत संततिः पुरुषर्षभाः ।
यशश्च वो न नश्येत इति चोद्धर्षणं कृतम् ॥ १५-२३-३॥
kathaṃ pāṇḍorna naśyeta saṃtatiḥ puruṣarṣabhāḥ |
yaśaśca vo na naśyeta iti coddharṣaṇaṃ kṛtam || 15-23-3||

MHB 15-23-4

यूयमिन्द्रसमाः सर्वे देवतुल्यपराक्रमाः ।
मा परेषां मुखप्रेक्षाः स्थेत्येवं तत्कृतं मया ॥ १५-२३-४॥
yūyamindrasamāḥ sarve devatulyaparākramāḥ |
mā pareṣāṃ mukhaprekṣāḥ sthetyevaṃ tatkṛtaṃ mayā || 15-23-4||

MHB 15-23-5

कथं धर्मभृतां श्रेष्ठो राजा त्वं वासवोपमः ।
पुनर्वने न दुःखी स्या इति चोद्धर्षणं कृतम् ॥ १५-२३-५॥
kathaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭho rājā tvaṃ vāsavopamaḥ |
punarvane na duḥkhī syā iti coddharṣaṇaṃ kṛtam || 15-23-5||

MHB 15-23-6

नागायुतसमप्राणः ख्यातविक्रमपौरुषः ।
नायं भीमोऽत्ययं गच्छेदिति चोद्धर्षणं कृतम् ॥ १५-२३-६॥
nāgāyutasamaprāṇaḥ khyātavikramapauruṣaḥ |
nāyaṃ bhīmo'tyayaṃ gacchediti coddharṣaṇaṃ kṛtam || 15-23-6||

MHB 15-23-7

भीमसेनादवरजस्तथायं वासवोपमः ।
विजयो नावसीदेत इति चोद्धर्षणं कृतम् ॥ १५-२३-७॥
bhīmasenādavarajastathāyaṃ vāsavopamaḥ |
vijayo nāvasīdeta iti coddharṣaṇaṃ kṛtam || 15-23-7||

MHB 15-23-8

नकुलः सहदेवश्च तथेमौ गुरुवर्तिनौ ।
क्षुधा कथं न सीदेतामिति चोद्धर्षणं कृतम् ॥ १५-२३-८॥
nakulaḥ sahadevaśca tathemau guruvartinau |
kṣudhā kathaṃ na sīdetāmiti coddharṣaṇaṃ kṛtam || 15-23-8||

MHB 15-23-9

इयं च बृहती श्यामा श्रीमत्यायतलोचना ।
वृथा सभातले क्लिष्टा मा भूदिति च तत्कृतम् ॥ १५-२३-९॥
iyaṃ ca bṛhatī śyāmā śrīmatyāyatalocanā |
vṛthā sabhātale kliṣṭā mā bhūditi ca tatkṛtam || 15-23-9||

MHB 15-23-10

प्रेक्षन्त्या मे तदा हीमां वेपन्तीं कदलीमिव ।
स्त्रीधर्मिणीमनिन्द्याङ्गीं तथा द्यूतपराजिताम् ॥ १५-२३-१०॥
prekṣantyā me tadā hīmāṃ vepantīṃ kadalīmiva |
strīdharmiṇīmanindyāṅgīṃ tathā dyūtaparājitām || 15-23-10||

MHB 15-23-11

दुःशासनो यदा मौढ्याद्दासीवत्पर्यकर्षत ।
तदैव विदितं मह्यं पराभूतमिदं कुलम् ॥ १५-२३-११॥
duḥśāsano yadā mauḍhyāddāsīvatparyakarṣata |
tadaiva viditaṃ mahyaṃ parābhūtamidaṃ kulam || 15-23-11||

MHB 15-23-12

विषण्णाः कुरवश्चैव तदा मे श्वशुरादयः ।
यदैषा नाथमिच्छन्ती व्यलपत्कुररी यथा ॥ १५-२३-१२॥
viṣaṇṇāḥ kuravaścaiva tadā me śvaśurādayaḥ |
yadaiṣā nāthamicchantī vyalapatkurarī yathā || 15-23-12||

MHB 15-23-13

केशपक्षे परामृष्टा पापेन हतबुद्धिना ।
यदा दुःशासनेनैषा तदा मुह्याम्यहं नृप ॥ १५-२३-१३॥
keśapakṣe parāmṛṣṭā pāpena hatabuddhinā |
yadā duḥśāsanenaiṣā tadā muhyāmyahaṃ nṛpa || 15-23-13||

MHB 15-23-14

युष्मत्तेजोविवृद्ध्यर्थं मया ह्युद्धर्षणं कृतम् ।
तदानीं विदुरावाक्यैरिति तद्वित्त पुत्रकाः ॥ १५-२३-१४॥
yuṣmattejovivṛddhyarthaṃ mayā hyuddharṣaṇaṃ kṛtam |
tadānīṃ vidurāvākyairiti tadvitta putrakāḥ || 15-23-14||

MHB 15-23-15

कथं न राजवंशोऽयं नश्येत्प्राप्य सुतान्मम ।
पाण्डोरिति मया पुत्र तस्मादुद्धर्षणं कृतम् ॥ १५-२३-१५॥
kathaṃ na rājavaṃśo'yaṃ naśyetprāpya sutānmama |
pāṇḍoriti mayā putra tasmāduddharṣaṇaṃ kṛtam || 15-23-15||

MHB 15-23-16

न तस्य पुत्रः पौत्रौ वा कुत एव स पार्थिव ।
लभते सुकृताँल्लोकान्यस्माद्वंशः प्रणश्यति ॥ १५-२३-१६॥
na tasya putraḥ pautrau vā kuta eva sa pārthiva |
labhate sukṛtā~llokānyasmādvaṃśaḥ praṇaśyati || 15-23-16||

MHB 15-23-17

भुक्तं राज्यफलं पुत्रा भर्तुर्मे विपुलं पुरा ।
महादानानि दत्तानि पीतः सोमो यथाविधि ॥ १५-२३-१७॥
bhuktaṃ rājyaphalaṃ putrā bharturme vipulaṃ purā |
mahādānāni dattāni pītaḥ somo yathāvidhi || 15-23-17||

MHB 15-23-18

साहं नात्मफलार्थं वै वासुदेवमचूचुदम् ।
विदुरायाः प्रलापैस्तैः प्लावनार्थं तु तत्कृतम् ॥ १५-२३-१८॥
sāhaṃ nātmaphalārthaṃ vai vāsudevamacūcudam |
vidurāyāḥ pralāpaistaiḥ plāvanārthaṃ tu tatkṛtam || 15-23-18||

MHB 15-23-19

नाहं राज्यफलं पुत्र कामये पुत्रनिर्जितम् ।
पतिलोकानहं पुण्यान्कामये तपसा विभो ॥ १५-२३-१९॥
nāhaṃ rājyaphalaṃ putra kāmaye putranirjitam |
patilokānahaṃ puṇyānkāmaye tapasā vibho || 15-23-19||

MHB 15-23-20

श्वश्रूश्वशुरयोः कृत्वा शुश्रूषां वनवासिनोः ।
तपसा शोषयिष्यामि युधिष्ठिर कलेवरम् ॥ १५-२३-२०॥
śvaśrūśvaśurayoḥ kṛtvā śuśrūṣāṃ vanavāsinoḥ |
tapasā śoṣayiṣyāmi yudhiṣṭhira kalevaram || 15-23-20||

MHB 15-23-21

निवर्तस्व कुरुश्रेष्ठ भीमसेनादिभिः सह ।
धर्मे ते धीयतां बुद्धिर्मनस्ते महदस्तु च ॥ १५-२३-२१॥
nivartasva kuruśreṣṭha bhīmasenādibhiḥ saha |
dharme te dhīyatāṃ buddhirmanaste mahadastu ca || 15-23-21||

Adhyaya: 24/47 (24)

MHB 15-24-1

वैशंपायन उवाच ।
कुन्त्यास्तु वचनं श्रुत्वा पाण्डवा राजसत्तम ।
व्रीडिताः संन्यवर्तन्त पाञ्चाल्या सहितानघाः ॥ १५-२४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kuntyāstu vacanaṃ śrutvā pāṇḍavā rājasattama |
vrīḍitāḥ saṃnyavartanta pāñcālyā sahitānaghāḥ || 15-24-1||

MHB 15-24-2

ततः शब्दो महानासीत्सर्वेषामेव भारत ।
अन्तःपुराणां रुदतां दृष्ट्वा कुन्तीं तथागताम् ॥ १५-२४-२॥
tataḥ śabdo mahānāsītsarveṣāmeva bhārata |
antaḥpurāṇāṃ rudatāṃ dṛṣṭvā kuntīṃ tathāgatām || 15-24-2||

MHB 15-24-3

प्रदक्षिणमथावृत्य राजानं पाण्डवास्तदा ।
अभिवाद्य न्यवर्तन्त पृथां तामनिवर्त्य वै ॥ १५-२४-३॥
pradakṣiṇamathāvṛtya rājānaṃ pāṇḍavāstadā |
abhivādya nyavartanta pṛthāṃ tāmanivartya vai || 15-24-3||

MHB 15-24-4

ततोऽब्रवीन्महाराजो धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
गान्धारीं विदुरं चैव समाभाष्य निगृह्य च ॥ १५-२४-४॥
tato'bravīnmahārājo dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
gāndhārīṃ viduraṃ caiva samābhāṣya nigṛhya ca || 15-24-4||

MHB 15-24-5

युधिष्ठिरस्य जननी देवी साधु निवर्त्यताम् ।
यथा युधिष्ठिरः प्राह तत्सर्वं सत्यमेव हि ॥ १५-२४-५॥
yudhiṣṭhirasya jananī devī sādhu nivartyatām |
yathā yudhiṣṭhiraḥ prāha tatsarvaṃ satyameva hi || 15-24-5||

MHB 15-24-6

पुत्रैश्वर्यं महदिदमपास्य च महाफलम् ।
का नु गच्छेद्वनं दुर्गं पुत्रानुत्सृज्य मूढवत् ॥ १५-२४-६॥
putraiśvaryaṃ mahadidamapāsya ca mahāphalam |
kā nu gacchedvanaṃ durgaṃ putrānutsṛjya mūḍhavat || 15-24-6||

MHB 15-24-7

राज्यस्थया तपस्तप्तं दानं दत्तं व्रतं कृतम् ।
अनया शक्यमद्येह श्रूयतां च वचो मम ॥ १५-२४-७॥
rājyasthayā tapastaptaṃ dānaṃ dattaṃ vrataṃ kṛtam |
anayā śakyamadyeha śrūyatāṃ ca vaco mama || 15-24-7||

MHB 15-24-8

गान्धारि परितुष्टोऽस्मि वध्वाः शुश्रूषणेन वै ।
तस्मात्त्वमेनां धर्मज्ञे समनुज्ञातुमर्हसि ॥ १५-२४-८॥
gāndhāri parituṣṭo'smi vadhvāḥ śuśrūṣaṇena vai |
tasmāttvamenāṃ dharmajñe samanujñātumarhasi || 15-24-8||

MHB 15-24-9

इत्युक्ता सौबलेयी तु राज्ञा कुन्तीमुवाच ह ।
तत्सर्वं राजवचनं स्वं च वाक्यं विशेषवत् ॥ १५-२४-९॥
ityuktā saubaleyī tu rājñā kuntīmuvāca ha |
tatsarvaṃ rājavacanaṃ svaṃ ca vākyaṃ viśeṣavat || 15-24-9||

MHB 15-24-10

न च सा वनवासाय देवीं कृतमतिं तदा ।
शक्नोत्युपावर्तयितुं कुन्तीं धर्मपरां सतीम् ॥ १५-२४-१०॥
na ca sā vanavāsāya devīṃ kṛtamatiṃ tadā |
śaknotyupāvartayituṃ kuntīṃ dharmaparāṃ satīm || 15-24-10||

MHB 15-24-11

तस्यास्तु तं स्थिरं ज्ञात्वा व्यवसायं कुरुस्त्रियः ।
निवृत्तांश्च कुरुश्रेष्ठान्दृष्ट्वा प्ररुरुदुस्तदा ॥ १५-२४-११॥
tasyāstu taṃ sthiraṃ jñātvā vyavasāyaṃ kurustriyaḥ |
nivṛttāṃśca kuruśreṣṭhāndṛṣṭvā prarurudustadā || 15-24-11||

MHB 15-24-12

उपावृत्तेषु पार्थेषु सर्वेष्वन्तःपुरेषु च ।
ययौ राजा महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रो वनं तदा ॥ १५-२४-१२॥
upāvṛtteṣu pārtheṣu sarveṣvantaḥpureṣu ca |
yayau rājā mahāprājño dhṛtarāṣṭro vanaṃ tadā || 15-24-12||

MHB 15-24-13

पाण्डवा अपि दीनास्ते दुःखशोकपरायणाः ।
यानैः स्त्रीसहिताः सर्वे पुरं प्रविविशुस्तदा ॥ १५-२४-१३॥
pāṇḍavā api dīnāste duḥkhaśokaparāyaṇāḥ |
yānaiḥ strīsahitāḥ sarve puraṃ praviviśustadā || 15-24-13||

MHB 15-24-14

तदहृष्टमिवाकूजं गतोत्सवमिवाभवत् ।
नगरं हास्तिनपुरं सस्त्रीवृद्धकुमारकम् ॥ १५-२४-१४॥
tadahṛṣṭamivākūjaṃ gatotsavamivābhavat |
nagaraṃ hāstinapuraṃ sastrīvṛddhakumārakam || 15-24-14||

MHB 15-24-15

सर्वे चासन्निरुत्साहाः पाण्डवा जातमन्यवः ।
कुन्त्या हीनाः सुदुःखार्ता वत्सा इव विनाकृताः ॥ १५-२४-१५॥
sarve cāsannirutsāhāḥ pāṇḍavā jātamanyavaḥ |
kuntyā hīnāḥ suduḥkhārtā vatsā iva vinākṛtāḥ || 15-24-15||

MHB 15-24-16

धृतराष्ट्रस्तु तेनाह्ना गत्वा सुमहदन्तरम् ।
ततो भागीरथीतीरे निवासमकरोत्प्रभुः ॥ १५-२४-१६॥
dhṛtarāṣṭrastu tenāhnā gatvā sumahadantaram |
tato bhāgīrathītīre nivāsamakarotprabhuḥ || 15-24-16||

MHB 15-24-17

प्रादुष्कृता यथान्यायमग्नयो वेदपारगैः ।
व्यराजन्त द्विजश्रेष्ठैस्तत्र तत्र तपोधनैः ।
प्रादुष्कृताग्निरभवत्स च वृद्धो नराधिपः ॥ १५-२४-१७॥
prāduṣkṛtā yathānyāyamagnayo vedapāragaiḥ |
vyarājanta dvijaśreṣṭhaistatra tatra tapodhanaiḥ |
prāduṣkṛtāgnirabhavatsa ca vṛddho narādhipaḥ || 15-24-17||

MHB 15-24-18

स राजाग्नीन्पर्युपास्य हुत्वा च विधिवत्तदा ।
संध्यागतं सहस्रांशुमुपातिष्ठत भारत ॥ १५-२४-१८॥
sa rājāgnīnparyupāsya hutvā ca vidhivattadā |
saṃdhyāgataṃ sahasrāṃśumupātiṣṭhata bhārata || 15-24-18||

MHB 15-24-19

विदुरः संजयश्चैव राज्ञः शय्यां कुशैस्ततः ।
चक्रतुः कुरुवीरस्य गान्धार्याश्चाविदूरतः ॥ १५-२४-१९॥
viduraḥ saṃjayaścaiva rājñaḥ śayyāṃ kuśaistataḥ |
cakratuḥ kuruvīrasya gāndhāryāścāvidūrataḥ || 15-24-19||

MHB 15-24-20

गान्धार्याः संनिकर्षे तु निषसाद कुशेष्वथ ।
युधिष्ठिरस्य जननी कुन्ती साधुव्रते स्थिता ॥ १५-२४-२०॥
gāndhāryāḥ saṃnikarṣe tu niṣasāda kuśeṣvatha |
yudhiṣṭhirasya jananī kuntī sādhuvrate sthitā || 15-24-20||

MHB 15-24-21

तेषां संश्रवणे चापि निषेदुर्विदुरादयः ।
याजकाश्च यथोद्देशं द्विजा ये चानुयायिनः ॥ १५-२४-२१॥
teṣāṃ saṃśravaṇe cāpi niṣedurvidurādayaḥ |
yājakāśca yathoddeśaṃ dvijā ye cānuyāyinaḥ || 15-24-21||

MHB 15-24-22

प्राधीतद्विजमुख्या सा संप्रज्वालितपावका ।
बभूव तेषां रजनी ब्राह्मीव प्रीतिवर्धनी ॥ १५-२४-२२॥
prādhītadvijamukhyā sā saṃprajvālitapāvakā |
babhūva teṣāṃ rajanī brāhmīva prītivardhanī || 15-24-22||

MHB 15-24-23

ततो रात्र्यां व्यतीतायां कृतपूर्वाह्णिकक्रियाः ।
हुत्वाग्निं विधिवत्सर्वे प्रययुस्ते यथाक्रमम् ।
उदङ्मुखा निरीक्षन्त उपवासपरायणाः ॥ १५-२४-२३॥
tato rātryāṃ vyatītāyāṃ kṛtapūrvāhṇikakriyāḥ |
hutvāgniṃ vidhivatsarve prayayuste yathākramam |
udaṅmukhā nirīkṣanta upavāsaparāyaṇāḥ || 15-24-23||

MHB 15-24-24

स तेषामतिदुःखोऽभून्निवासः प्रथमेऽहनि ।
शोचतां शोच्यमानानां पौरजानपदैर्जनैः ॥ १५-२४-२४॥
sa teṣāmatiduḥkho'bhūnnivāsaḥ prathame'hani |
śocatāṃ śocyamānānāṃ paurajānapadairjanaiḥ || 15-24-24||

Adhyaya: 25/47 (18)

MHB 15-25-1

वैशंपायन उवाच ।
ततो भागीरथीतीरे मेध्ये पुण्यजनोचिते ।
निवासमकरोद्राजा विदुरस्य मते स्थितः ॥ १५-२५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato bhāgīrathītīre medhye puṇyajanocite |
nivāsamakarodrājā vidurasya mate sthitaḥ || 15-25-1||

MHB 15-25-2

तत्रैनं पर्युपातिष्ठन्ब्राह्मणा राष्ट्रवासिनः ।
क्षत्रविट्शूद्रसंघाश्च बहवो भरतर्षभ ॥ १५-२५-२॥
tatrainaṃ paryupātiṣṭhanbrāhmaṇā rāṣṭravāsinaḥ |
kṣatraviṭśūdrasaṃghāśca bahavo bharatarṣabha || 15-25-2||

MHB 15-25-3

स तैः परिवृतो राजा कथाभिरभिनन्द्य तान् ।
अनुजज्ञे सशिष्यान्वै विधिवत्प्रतिपूज्य च ॥ १५-२५-३॥
sa taiḥ parivṛto rājā kathābhirabhinandya tān |
anujajñe saśiṣyānvai vidhivatpratipūjya ca || 15-25-3||

MHB 15-25-4

सायाह्ने स महीपालस्ततो गङ्गामुपेत्य ह ।
चकार विधिवच्छौचं गान्धारी च यशस्विनी ॥ १५-२५-४॥
sāyāhne sa mahīpālastato gaṅgāmupetya ha |
cakāra vidhivacchaucaṃ gāndhārī ca yaśasvinī || 15-25-4||

MHB 15-25-5

तथैवान्ये पृथक्सर्वे तीर्थेष्वाप्लुत्य भारत ।
चक्रुः सर्वाः क्रियास्तत्र पुरुषा विदुरादयः ॥ १५-२५-५॥
tathaivānye pṛthaksarve tīrtheṣvāplutya bhārata |
cakruḥ sarvāḥ kriyāstatra puruṣā vidurādayaḥ || 15-25-5||

MHB 15-25-6

कृतशौचं ततो वृद्धं श्वशुरं कुन्तिभोजजा ।
गान्धारीं च पृथा राजन्गङ्गातीरमुपानयत् ॥ १५-२५-६॥
kṛtaśaucaṃ tato vṛddhaṃ śvaśuraṃ kuntibhojajā |
gāndhārīṃ ca pṛthā rājangaṅgātīramupānayat || 15-25-6||

MHB 15-25-7

राज्ञस्तु याजकैस्तत्र कृतो वेदीपरिस्तरः ।
जुहाव तत्र वह्निं स नृपतिः सत्यसंगरः ॥ १५-२५-७॥
rājñastu yājakaistatra kṛto vedīparistaraḥ |
juhāva tatra vahniṃ sa nṛpatiḥ satyasaṃgaraḥ || 15-25-7||

MHB 15-25-8

ततो भागीरथीतीरात्कुरुक्षेत्रं जगाम सः ।
सानुगो नृपतिर्विद्वान्नियतः संयतेन्द्रियः ॥ १५-२५-८॥
tato bhāgīrathītīrātkurukṣetraṃ jagāma saḥ |
sānugo nṛpatirvidvānniyataḥ saṃyatendriyaḥ || 15-25-8||

MHB 15-25-9

तत्राश्रमपदं धीमानभिगम्य स पार्थिवः ।
आससादाथ राजर्षिः शतयूपं मनीषिणम् ॥ १५-२५-९॥
tatrāśramapadaṃ dhīmānabhigamya sa pārthivaḥ |
āsasādātha rājarṣiḥ śatayūpaṃ manīṣiṇam || 15-25-9||

MHB 15-25-10

स हि राजा महानासीत्केकयेषु परंतपः ।
स पुत्रं मनुजैश्वर्ये निवेश्य वनमाविशत् ॥ १५-२५-१०॥
sa hi rājā mahānāsītkekayeṣu paraṃtapaḥ |
sa putraṃ manujaiśvarye niveśya vanamāviśat || 15-25-10||

MHB 15-25-11

तेनासौ सहितो राजा ययौ व्यासाश्रमं तदा ।
तत्रैनं विधिवद्राजन्प्रत्यगृह्णात्कुरूद्वहम् ॥ १५-२५-११॥
tenāsau sahito rājā yayau vyāsāśramaṃ tadā |
tatrainaṃ vidhivadrājanpratyagṛhṇātkurūdvaham || 15-25-11||

MHB 15-25-12

स दीक्षां तत्र संप्राप्य राजा कौरवनन्दनः ।
शतयूपाश्रमे तस्मिन्निवासमकरोत्तदा ॥ १५-२५-१२॥
sa dīkṣāṃ tatra saṃprāpya rājā kauravanandanaḥ |
śatayūpāśrame tasminnivāsamakarottadā || 15-25-12||

MHB 15-25-13

तस्मै सर्वं विधिं राजन्राजाचख्यौ महामतिः ।
आरण्यकं महाराज व्यासस्यानुमते तदा ॥ १५-२५-१३॥
tasmai sarvaṃ vidhiṃ rājanrājācakhyau mahāmatiḥ |
āraṇyakaṃ mahārāja vyāsasyānumate tadā || 15-25-13||

MHB 15-25-14

एवं स तपसा राजा धृतराष्ट्रो महामनाः ।
योजयामास चात्मानं तांश्चाप्यनुचरांस्तदा ॥ १५-२५-१४॥
evaṃ sa tapasā rājā dhṛtarāṣṭro mahāmanāḥ |
yojayāmāsa cātmānaṃ tāṃścāpyanucarāṃstadā || 15-25-14||

MHB 15-25-15

तथैव देवी गान्धारी वल्कलाजिनवासिनी ।
कुन्त्या सह महाराज समानव्रतचारिणी ॥ १५-२५-१५॥
tathaiva devī gāndhārī valkalājinavāsinī |
kuntyā saha mahārāja samānavratacāriṇī || 15-25-15||

MHB 15-25-16

कर्मणा मनसा वाचा चक्षुषा चापि ते नृप ।
संनियम्येन्द्रियग्राममास्थिताः परमं तपः ॥ १५-२५-१६॥
karmaṇā manasā vācā cakṣuṣā cāpi te nṛpa |
saṃniyamyendriyagrāmamāsthitāḥ paramaṃ tapaḥ || 15-25-16||

MHB 15-25-17

त्वगस्थिभूतः परिशुष्कमांसो जटाजिनी वल्कलसंवृताङ्गः ।
स पार्थिवस्तत्र तपश्चचार महर्षिवत्तीव्रमपेतदोषः ॥ १५-२५-१७॥
tvagasthibhūtaḥ pariśuṣkamāṃso jaṭājinī valkalasaṃvṛtāṅgaḥ |
sa pārthivastatra tapaścacāra maharṣivattīvramapetadoṣaḥ || 15-25-17||

MHB 15-25-18

क्षत्ता च धर्मार्थविदग्र्यबुद्धिः ससंजयस्तं नृपतिं सदारम् ।
उपाचरद्घोरतपो जितात्मा तदा कृशो वल्कलचीरवासाः ॥ १५-२५-१८॥
kṣattā ca dharmārthavidagryabuddhiḥ sasaṃjayastaṃ nṛpatiṃ sadāram |
upācaradghoratapo jitātmā tadā kṛśo valkalacīravāsāḥ || 15-25-18||

Adhyaya: 26/47 (22)

MHB 15-26-1

वैशंपायन उवाच ।
ततस्तस्मिन्मुनिश्रेष्ठा राजानं द्रष्टुमभ्ययुः ।
नारदः पर्वतश्चैव देवलश्च महातपाः ॥ १५-२६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tatastasminmuniśreṣṭhā rājānaṃ draṣṭumabhyayuḥ |
nāradaḥ parvataścaiva devalaśca mahātapāḥ || 15-26-1||

MHB 15-26-2

द्वैपायनः सशिष्यश्च सिद्धाश्चान्ये मनीषिणः ।
शतयूपश्च राजर्षिर्वृद्धः परमधार्मिकः ॥ १५-२६-२॥
dvaipāyanaḥ saśiṣyaśca siddhāścānye manīṣiṇaḥ |
śatayūpaśca rājarṣirvṛddhaḥ paramadhārmikaḥ || 15-26-2||

MHB 15-26-3

तेषां कुन्ती महाराज पूजां चक्रे यथाविधि ।
ते चापि तुतुषुस्तस्यास्तापसाः परिचर्यया ॥ १५-२६-३॥
teṣāṃ kuntī mahārāja pūjāṃ cakre yathāvidhi |
te cāpi tutuṣustasyāstāpasāḥ paricaryayā || 15-26-3||

MHB 15-26-4

तत्र धर्म्याः कथास्तात चक्रुस्ते परमर्षयः ।
रमयन्तो महात्मानं धृतराष्ट्रं जनाधिपम् ॥ १५-२६-४॥
tatra dharmyāḥ kathāstāta cakruste paramarṣayaḥ |
ramayanto mahātmānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam || 15-26-4||

MHB 15-26-5

कथान्तरे तु कस्मिंश्चिद्देवर्षिर्नारदस्तदा ।
कथामिमामकथयत्सर्वप्रत्यक्षदर्शिवान् ॥ १५-२६-५॥
kathāntare tu kasmiṃściddevarṣirnāradastadā |
kathāmimāmakathayatsarvapratyakṣadarśivān || 15-26-5||

MHB 15-26-6

पुरा प्रजापतिसमो राजासीदकुतोभयः ।
सहस्रचित्य इत्युक्तः शतयूपपितामहः ॥ १५-२६-६॥
purā prajāpatisamo rājāsīdakutobhayaḥ |
sahasracitya ityuktaḥ śatayūpapitāmahaḥ || 15-26-6||

MHB 15-26-7

स पुत्रे राज्यमासज्य ज्येष्ठे परमधार्मिके ।
सहस्रचित्यो धर्मात्मा प्रविवेश वनं नृपः ॥ १५-२६-७॥
sa putre rājyamāsajya jyeṣṭhe paramadhārmike |
sahasracityo dharmātmā praviveśa vanaṃ nṛpaḥ || 15-26-7||

MHB 15-26-8

स गत्वा तपसः पारं दीप्तस्य स नराधिपः ।
पुरंदरस्य संस्थानं प्रतिपेदे महामनाः ॥ १५-२६-८॥
sa gatvā tapasaḥ pāraṃ dīptasya sa narādhipaḥ |
puraṃdarasya saṃsthānaṃ pratipede mahāmanāḥ || 15-26-8||

MHB 15-26-9

दृष्टपूर्वः स बहुशो राजन्संपतता मया ।
महेन्द्रसदने राजा तपसा दग्धकिल्बिषः ॥ १५-२६-९॥
dṛṣṭapūrvaḥ sa bahuśo rājansaṃpatatā mayā |
mahendrasadane rājā tapasā dagdhakilbiṣaḥ || 15-26-9||

MHB 15-26-10

तथा शैलालयो राजा भगदत्तपितामहः ।
तपोबलेनैव नृपो महेन्द्रसदनं गतः ॥ १५-२६-१०॥
tathā śailālayo rājā bhagadattapitāmahaḥ |
tapobalenaiva nṛpo mahendrasadanaṃ gataḥ || 15-26-10||

MHB 15-26-11

तथा पृषध्रो नामासीद्राजा वज्रधरोपमः ।
स चापि तपसा लेभे नाकपृष्ठमितो नृपः ॥ १५-२६-११॥
tathā pṛṣadhro nāmāsīdrājā vajradharopamaḥ |
sa cāpi tapasā lebhe nākapṛṣṭhamito nṛpaḥ || 15-26-11||

MHB 15-26-12

अस्मिन्नरण्ये नृपते मान्धातुरपि चात्मजः ।
पुरुकुत्सो नृपः सिद्धिं महतीं समवाप्तवान् ॥ १५-२६-१२॥
asminnaraṇye nṛpate māndhāturapi cātmajaḥ |
purukutso nṛpaḥ siddhiṃ mahatīṃ samavāptavān || 15-26-12||

MHB 15-26-13

भार्या समभवद्यस्य नर्मदा सरितां वरा ।
सोऽस्मिन्नरण्ये नृपतिस्तपस्तप्त्वा दिवं गतः ॥ १५-२६-१३॥
bhāryā samabhavadyasya narmadā saritāṃ varā |
so'sminnaraṇye nṛpatistapastaptvā divaṃ gataḥ || 15-26-13||

MHB 15-26-14

शशलोमा च नामासीद्राजा परमधार्मिकः ।
स चाप्यस्मिन्वने तप्त्वा तपो दिवमवाप्तवान् ॥ १५-२६-१४॥
śaśalomā ca nāmāsīdrājā paramadhārmikaḥ |
sa cāpyasminvane taptvā tapo divamavāptavān || 15-26-14||

MHB 15-26-15

द्वैपायनप्रसादाच्च त्वमपीदं तपोवनम् ।
राजन्नवाप्य दुष्प्रापां सिद्धिमग्र्यां गमिष्यसि ॥ १५-२६-१५॥
dvaipāyanaprasādācca tvamapīdaṃ tapovanam |
rājannavāpya duṣprāpāṃ siddhimagryāṃ gamiṣyasi || 15-26-15||

MHB 15-26-16

त्वं चापि राजशार्दूल तपसोऽन्ते श्रिया वृतः ।
गान्धारीसहितो गन्ता गतिं तेषां महात्मनाम् ॥ १५-२६-१६॥
tvaṃ cāpi rājaśārdūla tapaso'nte śriyā vṛtaḥ |
gāndhārīsahito gantā gatiṃ teṣāṃ mahātmanām || 15-26-16||

MHB 15-26-17

पाण्डुः स्मरति नित्यं च बलहन्तुः समीपतः ।
त्वां सदैव महीपाल स त्वां श्रेयसि योक्ष्यति ॥ १५-२६-१७॥
pāṇḍuḥ smarati nityaṃ ca balahantuḥ samīpataḥ |
tvāṃ sadaiva mahīpāla sa tvāṃ śreyasi yokṣyati || 15-26-17||

MHB 15-26-18

तव शुश्रूषया चैव गान्धार्याश्च यशस्विनी ।
भर्तुः सलोकतां कुन्ती गमिष्यति वधूस्तव ॥ १५-२६-१८॥
tava śuśrūṣayā caiva gāndhāryāśca yaśasvinī |
bhartuḥ salokatāṃ kuntī gamiṣyati vadhūstava || 15-26-18||

MHB 15-26-19

युधिष्ठिरस्य जननी स हि धर्मः सनातनः ।
वयमेतत्प्रपश्यामो नृपते दिव्यचक्षुषा ॥ १५-२६-१९॥
yudhiṣṭhirasya jananī sa hi dharmaḥ sanātanaḥ |
vayametatprapaśyāmo nṛpate divyacakṣuṣā || 15-26-19||

MHB 15-26-20

प्रवेक्ष्यति महात्मानं विदुरश्च युधिष्ठिरम् ।
संजयस्त्वदनुध्यानात्पूतः स्वर्गमवाप्स्यति ॥ १५-२६-२०॥
pravekṣyati mahātmānaṃ viduraśca yudhiṣṭhiram |
saṃjayastvadanudhyānātpūtaḥ svargamavāpsyati || 15-26-20||

MHB 15-26-21

एतच्छ्रुत्वा कौरवेन्द्रो महात्मा सहैव पत्न्या प्रीतिमान्प्रत्यगृह्णात् ।
विद्वान्वाक्यं नारदस्य प्रशस्य चक्रे पूजां चातुलां नारदाय ॥ १५-२६-२१॥
etacchrutvā kauravendro mahātmā sahaiva patnyā prītimānpratyagṛhṇāt |
vidvānvākyaṃ nāradasya praśasya cakre pūjāṃ cātulāṃ nāradāya || 15-26-21||

MHB 15-26-22

तथा सर्वे नारदं विप्रसंघाः संपूजयामासुरतीव राजन् ।
राज्ञः प्रीत्या धृतराष्ट्रस्य ते वै पुनः पुनः समहृष्टास्तदानीम् ॥ १५-२६-२२॥
tathā sarve nāradaṃ viprasaṃghāḥ saṃpūjayāmāsuratīva rājan |
rājñaḥ prītyā dhṛtarāṣṭrasya te vai punaḥ punaḥ samahṛṣṭāstadānīm || 15-26-22||

Adhyaya: 27/47 (16)

MHB 15-27-1

वैशंपायन उवाच ।
नारदस्य तु तद्वाक्यं प्रशशंसुर्द्विजोत्तमाः ।
शतयूपस्तु राजर्षिर्नारदं वाक्यमब्रवीत् ॥ १५-२७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
nāradasya tu tadvākyaṃ praśaśaṃsurdvijottamāḥ |
śatayūpastu rājarṣirnāradaṃ vākyamabravīt || 15-27-1||

MHB 15-27-2

अहो भगवता श्रद्धा कुरुराजस्य वर्धिता ।
सर्वस्य च जनस्यास्य मम चैव महाद्युते ॥ १५-२७-२॥
aho bhagavatā śraddhā kururājasya vardhitā |
sarvasya ca janasyāsya mama caiva mahādyute || 15-27-2||

MHB 15-27-3

अस्ति काचिद्विवक्षा तु मम तां गदतः शृणु ।
धृतराष्ट्रं प्रति नृपं देवर्षे लोकपूजित ॥ १५-२७-३॥
asti kācidvivakṣā tu mama tāṃ gadataḥ śṛṇu |
dhṛtarāṣṭraṃ prati nṛpaṃ devarṣe lokapūjita || 15-27-3||

MHB 15-27-4

सर्ववृत्तान्ततत्त्वज्ञो भवान्दिव्येन चक्षुषा ।
युक्तः पश्यसि देवर्षे गतीर्वै विविधा नृणाम् ॥ १५-२७-४॥
sarvavṛttāntatattvajño bhavāndivyena cakṣuṣā |
yuktaḥ paśyasi devarṣe gatīrvai vividhā nṛṇām || 15-27-4||

MHB 15-27-5

उक्तवान्नृपतीनां त्वं महेन्द्रस्य सलोकताम् ।
न त्वस्य नृपतेर्लोकाः कथितास्ते महामुने ॥ १५-२७-५॥
uktavānnṛpatīnāṃ tvaṃ mahendrasya salokatām |
na tvasya nṛpaterlokāḥ kathitāste mahāmune || 15-27-5||

MHB 15-27-6

स्थानमस्य क्षितिपतेः श्रोतुमिच्छाम्यहं विभो ।
त्वत्तः कीदृक्कदा वेति तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ १५-२७-६॥
sthānamasya kṣitipateḥ śrotumicchāmyahaṃ vibho |
tvattaḥ kīdṛkkadā veti tanmamācakṣva pṛcchataḥ || 15-27-6||

MHB 15-27-7

इत्युक्तो नारदस्तेन वाक्यं सर्वमनोनुगम् ।
व्याजहार सतां मध्ये दिव्यदर्शी महातपाः ॥ १५-२७-७॥
ityukto nāradastena vākyaṃ sarvamanonugam |
vyājahāra satāṃ madhye divyadarśī mahātapāḥ || 15-27-7||

MHB 15-27-8

यदृच्छया शक्रसदो गत्वा शक्रं शचीपतिम् ।
दृष्टवानस्मि राजर्षे तत्र पाण्डुं नराधिपम् ॥ १५-२७-८॥
yadṛcchayā śakrasado gatvā śakraṃ śacīpatim |
dṛṣṭavānasmi rājarṣe tatra pāṇḍuṃ narādhipam || 15-27-8||

MHB 15-27-9

तत्रेयं धृतराष्ट्रस्य कथा समभवन्नृप ।
तपसो दुश्चरस्यास्य यदयं तप्यते नृपः ॥ १५-२७-९॥
tatreyaṃ dhṛtarāṣṭrasya kathā samabhavannṛpa |
tapaso duścarasyāsya yadayaṃ tapyate nṛpaḥ || 15-27-9||

MHB 15-27-10

तत्राहमिदमश्रौषं शक्रस्य वदतो नृप ।
वर्षाणि त्रीणि शिष्टानि राज्ञोऽस्य परमायुषः ॥ १५-२७-१०॥
tatrāhamidamaśrauṣaṃ śakrasya vadato nṛpa |
varṣāṇi trīṇi śiṣṭāni rājño'sya paramāyuṣaḥ || 15-27-10||

MHB 15-27-11

ततः कुबेरभवनं गान्धारीसहितो नृपः ।
विहर्ता धृतराष्ट्रोऽयं राजराजाभिपूजितः ॥ १५-२७-११॥
tataḥ kuberabhavanaṃ gāndhārīsahito nṛpaḥ |
vihartā dhṛtarāṣṭro'yaṃ rājarājābhipūjitaḥ || 15-27-11||

MHB 15-27-12

कामगेन विमानेन दिव्याभरणभूषितः ।
ऋषिपुत्रो महाभागस्तपसा दग्धकिल्बिषः ॥ १५-२७-१२॥
kāmagena vimānena divyābharaṇabhūṣitaḥ |
ṛṣiputro mahābhāgastapasā dagdhakilbiṣaḥ || 15-27-12||

MHB 15-27-13

संचरिष्यति लोकांश्च देवगन्धर्वरक्षसाम् ।
स्वच्छन्देनेति धर्मात्मा यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १५-२७-१३॥
saṃcariṣyati lokāṃśca devagandharvarakṣasām |
svacchandeneti dharmātmā yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi || 15-27-13||

MHB 15-27-14

देवगुह्यमिदं प्रीत्या मया वः कथितं महत् ।
भवन्तो हि श्रुतधनास्तपसा दग्धकिल्बिषाः ॥ १५-२७-१४॥
devaguhyamidaṃ prītyā mayā vaḥ kathitaṃ mahat |
bhavanto hi śrutadhanāstapasā dagdhakilbiṣāḥ || 15-27-14||

MHB 15-27-15

इति ते तस्य तच्छ्रुत्वा देवर्षेर्मधुरं वचः ।
सर्वे सुमनसः प्रीता बभूवुः स च पार्थिवः ॥ १५-२७-१५॥
iti te tasya tacchrutvā devarṣermadhuraṃ vacaḥ |
sarve sumanasaḥ prītā babhūvuḥ sa ca pārthivaḥ || 15-27-15||

MHB 15-27-16

एवं कथाभिरन्वास्य धृतराष्ट्रं मनीषिणः ।
विप्रजग्मुर्यथाकामं ते सिद्धगतिमास्थिताः ॥ १५-२७-१६॥
evaṃ kathābhiranvāsya dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇaḥ |
viprajagmuryathākāmaṃ te siddhagatimāsthitāḥ || 15-27-16||

Adhyaya: 28/47 (16)

MHB 15-28-1

वैशंपायन उवाच ।
वनं गते कौरवेन्द्रे दुःखशोकसमाहताः ।
बभूवुः पाण्डवा राजन्मातृशोकेन चार्दिताः ॥ १५-२८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
vanaṃ gate kauravendre duḥkhaśokasamāhatāḥ |
babhūvuḥ pāṇḍavā rājanmātṛśokena cārditāḥ || 15-28-1||

MHB 15-28-2

तथा पौरजनः सर्वः शोचन्नास्ते जनाधिपम् ।
कुर्वाणाश्च कथास्तत्र ब्राह्मणा नृपतिं प्रति ॥ १५-२८-२॥
tathā paurajanaḥ sarvaḥ śocannāste janādhipam |
kurvāṇāśca kathāstatra brāhmaṇā nṛpatiṃ prati || 15-28-2||

MHB 15-28-3

कथं नु राजा वृद्धः स वने वसति निर्जने ।
गान्धारी च महाभागा सा च कुन्ती पृथा कथम् ॥ १५-२८-३॥
kathaṃ nu rājā vṛddhaḥ sa vane vasati nirjane |
gāndhārī ca mahābhāgā sā ca kuntī pṛthā katham || 15-28-3||

MHB 15-28-4

सुखार्हः स हि राजर्षिर्न सुखं तन्महावनम् ।
किमवस्थः समासाद्य प्रज्ञाचक्षुर्हतात्मजः ॥ १५-२८-४॥
sukhārhaḥ sa hi rājarṣirna sukhaṃ tanmahāvanam |
kimavasthaḥ samāsādya prajñācakṣurhatātmajaḥ || 15-28-4||

MHB 15-28-5

सुदुष्करं कृतवती कुन्ती पुत्रानपश्यती ।
राज्यश्रियं परित्यज्य वनवासमरोचयत् ॥ १५-२८-५॥
suduṣkaraṃ kṛtavatī kuntī putrānapaśyatī |
rājyaśriyaṃ parityajya vanavāsamarocayat || 15-28-5||

MHB 15-28-6

विदुरः किमवस्थश्च भ्रातुः शुश्रूषुरात्मवान् ।
स च गावल्गणिर्धीमान्भर्तृपिण्डानुपालकः ॥ १५-२८-६॥
viduraḥ kimavasthaśca bhrātuḥ śuśrūṣurātmavān |
sa ca gāvalgaṇirdhīmānbhartṛpiṇḍānupālakaḥ || 15-28-6||

MHB 15-28-7

आकुमारं च पौरास्ते चिन्ताशोकसमाहताः ।
तत्र तत्र कथाश्चक्रुः समासाद्य परस्परम् ॥ १५-२८-७॥
ākumāraṃ ca paurāste cintāśokasamāhatāḥ |
tatra tatra kathāścakruḥ samāsādya parasparam || 15-28-7||

MHB 15-28-8

पाण्डवाश्चैव ते सर्वे भृशं शोकपरायणाः ।
शोचन्तो मातरं वृद्धामूषुर्नातिचिरं पुरे ॥ १५-२८-८॥
pāṇḍavāścaiva te sarve bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ |
śocanto mātaraṃ vṛddhāmūṣurnāticiraṃ pure || 15-28-8||

MHB 15-28-9

तथैव पितरं वृद्धं हतपुत्रं जनेश्वरम् ।
गान्धारीं च महाभागां विदुरं च महामतिम् ॥ १५-२८-९॥
tathaiva pitaraṃ vṛddhaṃ hataputraṃ janeśvaram |
gāndhārīṃ ca mahābhāgāṃ viduraṃ ca mahāmatim || 15-28-9||

MHB 15-28-10

नैषां बभूव संप्रीतिस्तान्विचिन्तयतां तदा ।
न राज्ये न च नारीषु न वेदाध्ययने तथा ॥ १५-२८-१०॥
naiṣāṃ babhūva saṃprītistānvicintayatāṃ tadā |
na rājye na ca nārīṣu na vedādhyayane tathā || 15-28-10||

MHB 15-28-11

परं निर्वेदमगमंश्चिन्तयन्तो नराधिपम् ।
तच्च ज्ञातिवधं घोरं संस्मरन्तः पुनः पुनः ॥ १५-२८-११॥
paraṃ nirvedamagamaṃścintayanto narādhipam |
tacca jñātivadhaṃ ghoraṃ saṃsmarantaḥ punaḥ punaḥ || 15-28-11||

MHB 15-28-12

अभिमन्योश्च बालस्य विनाशं रणमूर्धनि ।
कर्णस्य च महाबाहोः संग्रामेष्वपलायिनः ॥ १५-२८-१२॥
abhimanyośca bālasya vināśaṃ raṇamūrdhani |
karṇasya ca mahābāhoḥ saṃgrāmeṣvapalāyinaḥ || 15-28-12||

MHB 15-28-13

तथैव द्रौपदेयानामन्येषां सुहृदामपि ।
वधं संस्मृत्य ते वीरा नातिप्रमनसोऽभवन् ॥ १५-२८-१३॥
tathaiva draupadeyānāmanyeṣāṃ suhṛdāmapi |
vadhaṃ saṃsmṛtya te vīrā nātipramanaso'bhavan || 15-28-13||

MHB 15-28-14

हतप्रवीरां पृथिवीं हतरत्नां च भारत ।
सदैव चिन्तयन्तस्ते न निद्रामुपलेभिरे ॥ १५-२८-१४॥
hatapravīrāṃ pṛthivīṃ hataratnāṃ ca bhārata |
sadaiva cintayantaste na nidrāmupalebhire || 15-28-14||

MHB 15-28-15

द्रौपदी हतपुत्रा च सुभद्रा चैव भामिनी ।
नातिप्रीतियुते देव्यौ तदास्तामप्रहृष्टवत् ॥ १५-२८-१५॥
draupadī hataputrā ca subhadrā caiva bhāminī |
nātiprītiyute devyau tadāstāmaprahṛṣṭavat || 15-28-15||

MHB 15-28-16

वैराट्यास्तु सुतं दृष्ट्वा पितरं ते परिक्षितम् ।
धारयन्ति स्म ते प्राणांस्तव पूर्वपितामहाः ॥ १५-२८-१६॥
vairāṭyāstu sutaṃ dṛṣṭvā pitaraṃ te parikṣitam |
dhārayanti sma te prāṇāṃstava pūrvapitāmahāḥ || 15-28-16||

Adhyaya: 29/47 (26)

MHB 15-29-1

वैशंपायन उवाच ।
एवं ते पुरुषव्याघ्राः पाण्डवा मातृनन्दनाः ।
स्मरन्तो मातरं वीरा बभूवुर्भृशदुःखिताः ॥ १५-२९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ te puruṣavyāghrāḥ pāṇḍavā mātṛnandanāḥ |
smaranto mātaraṃ vīrā babhūvurbhṛśaduḥkhitāḥ || 15-29-1||

MHB 15-29-2

ये राजकार्येषु पुरा व्यासक्ता नित्यशोऽभवन् ।
ते राजकार्याणि तदा नाकार्षुः सर्वतः पुरे ॥ १५-२९-२॥
ye rājakāryeṣu purā vyāsaktā nityaśo'bhavan |
te rājakāryāṇi tadā nākārṣuḥ sarvataḥ pure || 15-29-2||

MHB 15-29-3

आविष्टा इव शोकेन नाभ्यनन्दन्त किंचन ।
संभाष्यमाणा अपि ते न किंचित्प्रत्यपूजयन् ॥ १५-२९-३॥
āviṣṭā iva śokena nābhyanandanta kiṃcana |
saṃbhāṣyamāṇā api te na kiṃcitpratyapūjayan || 15-29-3||

MHB 15-29-4

ते स्म वीरा दुराधर्षा गाम्भीर्ये सागरोपमाः ।
शोकोपहतविज्ञाना नष्टसंज्ञा इवाभवन् ॥ १५-२९-४॥
te sma vīrā durādharṣā gāmbhīrye sāgaropamāḥ |
śokopahatavijñānā naṣṭasaṃjñā ivābhavan || 15-29-4||

MHB 15-29-5

अनुस्मरन्तो जननीं ततस्ते कुरुनन्दनाः ।
कथं नु वृद्धमिथुनं वहत्यद्य पृथा कृशा ॥ १५-२९-५॥
anusmaranto jananīṃ tataste kurunandanāḥ |
kathaṃ nu vṛddhamithunaṃ vahatyadya pṛthā kṛśā || 15-29-5||

MHB 15-29-6

कथं च स महीपालो हतपुत्रो निराश्रयः ।
पत्न्या सह वसत्येको वने श्वापदसेविते ॥ १५-२९-६॥
kathaṃ ca sa mahīpālo hataputro nirāśrayaḥ |
patnyā saha vasatyeko vane śvāpadasevite || 15-29-6||

MHB 15-29-7

सा च देवी महाभागा गान्धारी हतबान्धवा ।
पतिमन्धं कथं वृद्धमन्वेति विजने वने ॥ १५-२९-७॥
sā ca devī mahābhāgā gāndhārī hatabāndhavā |
patimandhaṃ kathaṃ vṛddhamanveti vijane vane || 15-29-7||

MHB 15-29-8

एवं तेषां कथयतामौत्सुक्यमभवत्तदा ।
गमने चाभवद्बुद्धिर्धृतराष्ट्रदिदृक्षया ॥ १५-२९-८॥
evaṃ teṣāṃ kathayatāmautsukyamabhavattadā |
gamane cābhavadbuddhirdhṛtarāṣṭradidṛkṣayā || 15-29-8||

MHB 15-29-9

सहदेवस्तु राजानं प्रणिपत्येदमब्रवीत् ।
अहो मे भवतो दृष्टं हृदयं गमनं प्रति ॥ १५-२९-९॥
sahadevastu rājānaṃ praṇipatyedamabravīt |
aho me bhavato dṛṣṭaṃ hṛdayaṃ gamanaṃ prati || 15-29-9||

MHB 15-29-10

न हि त्वा गौरवेणाहमशकं वक्तुमात्मना ।
गमनं प्रति राजेन्द्र तदिदं समुपस्थितम् ॥ १५-२९-१०॥
na hi tvā gauraveṇāhamaśakaṃ vaktumātmanā |
gamanaṃ prati rājendra tadidaṃ samupasthitam || 15-29-10||

MHB 15-29-11

दिष्ट्या द्रक्ष्यामि तां कुन्तीं वर्तयन्तीं तपस्विनीम् ।
जटिलां तापसीं वृद्धां कुशकाशपरिक्षताम् ॥ १५-२९-११॥
diṣṭyā drakṣyāmi tāṃ kuntīṃ vartayantīṃ tapasvinīm |
jaṭilāṃ tāpasīṃ vṛddhāṃ kuśakāśaparikṣatām || 15-29-11||

MHB 15-29-12

प्रासादहर्म्यसंवृद्धामत्यन्तसुखभागिनीम् ।
कदा नु जननीं श्रान्तां द्रक्ष्यामि भृशदुःखिताम् ॥ १५-२९-१२॥
prāsādaharmyasaṃvṛddhāmatyantasukhabhāginīm |
kadā nu jananīṃ śrāntāṃ drakṣyāmi bhṛśaduḥkhitām || 15-29-12||

MHB 15-29-13

अनित्याः खलु मर्त्यानां गतयो भरतर्षभ ।
कुन्ती राजसुता यत्र वसत्यसुखिनी वने ॥ १५-२९-१३॥
anityāḥ khalu martyānāṃ gatayo bharatarṣabha |
kuntī rājasutā yatra vasatyasukhinī vane || 15-29-13||

MHB 15-29-14

सहदेववचः श्रुत्वा द्रौपदी योषितां वरा ।
उवाच देवी राजानमभिपूज्याभिनन्द्य च ॥ १५-२९-१४॥
sahadevavacaḥ śrutvā draupadī yoṣitāṃ varā |
uvāca devī rājānamabhipūjyābhinandya ca || 15-29-14||

MHB 15-29-15

कदा द्रक्ष्यामि तां देवीं यदि जीवति सा पृथा ।
जीवन्त्या ह्यद्य नः प्रीतिर्भविष्यति नराधिप ॥ १५-२९-१५॥
kadā drakṣyāmi tāṃ devīṃ yadi jīvati sā pṛthā |
jīvantyā hyadya naḥ prītirbhaviṣyati narādhipa || 15-29-15||

MHB 15-29-16

एषा तेऽस्तु मतिर्नित्यं धर्मे ते रमतां मनः ।
योऽद्य त्वमस्मान्राजेन्द्र श्रेयसा योजयिष्यसि ॥ १५-२९-१६॥
eṣā te'stu matirnityaṃ dharme te ramatāṃ manaḥ |
yo'dya tvamasmānrājendra śreyasā yojayiṣyasi || 15-29-16||

MHB 15-29-17

अग्रपादस्थितं चेमं विद्धि राजन्वधूजनम् ।
काङ्क्षन्तं दर्शनं कुन्त्या गान्धार्याः श्वशुरस्य च ॥ १५-२९-१७॥
agrapādasthitaṃ cemaṃ viddhi rājanvadhūjanam |
kāṅkṣantaṃ darśanaṃ kuntyā gāndhāryāḥ śvaśurasya ca || 15-29-17||

MHB 15-29-18

इत्युक्तः स नृपो देव्या पाञ्चाल्या भरतर्षभ ।
सेनाध्यक्षान्समानाय्य सर्वानिदमथाब्रवीत् ॥ १५-२९-१८॥
ityuktaḥ sa nṛpo devyā pāñcālyā bharatarṣabha |
senādhyakṣānsamānāyya sarvānidamathābravīt || 15-29-18||

MHB 15-29-19

निर्यातयत मे सेनां प्रभूतरथकुञ्जराम् ।
द्रक्ष्यामि वनसंस्थं च धृतराष्ट्रं महीपतिम् ॥ १५-२९-१९॥
niryātayata me senāṃ prabhūtarathakuñjarām |
drakṣyāmi vanasaṃsthaṃ ca dhṛtarāṣṭraṃ mahīpatim || 15-29-19||

MHB 15-29-20

स्त्र्यध्यक्षांश्चाब्रवीद्राजा यानानि विविधानि मे ।
सज्जीक्रियन्तां सर्वाणि शिबिकाश्च सहस्रशः ॥ १५-२९-२०॥
stryadhyakṣāṃścābravīdrājā yānāni vividhāni me |
sajjīkriyantāṃ sarvāṇi śibikāśca sahasraśaḥ || 15-29-20||

MHB 15-29-21

शकटापणवेशाश्च कोशशिल्पिन एव च ।
निर्यान्तु कोशपालाश्च कुरुक्षेत्राश्रमं प्रति ॥ १५-२९-२१॥
śakaṭāpaṇaveśāśca kośaśilpina eva ca |
niryāntu kośapālāśca kurukṣetrāśramaṃ prati || 15-29-21||

MHB 15-29-22

यश्च पौरजनः कश्चिद्द्रष्टुमिच्छति पार्थिवम् ।
अनावृतः सुविहितः स च यातु सुरक्षितः ॥ १५-२९-२२॥
yaśca paurajanaḥ kaściddraṣṭumicchati pārthivam |
anāvṛtaḥ suvihitaḥ sa ca yātu surakṣitaḥ || 15-29-22||

MHB 15-29-23

सूदाः पौरोगवाश्चैव सर्वं चैव महानसम् ।
विविधं भक्ष्यभोज्यं च शकटैरुह्यतां मम ॥ १५-२९-२३॥
sūdāḥ paurogavāścaiva sarvaṃ caiva mahānasam |
vividhaṃ bhakṣyabhojyaṃ ca śakaṭairuhyatāṃ mama || 15-29-23||

MHB 15-29-24

प्रयाणं घुष्यतां चैव श्वोभूत इति मा चिरम् ।
क्रियन्तां पथि चाप्यद्य वेश्मानि विविधानि च ॥ १५-२९-२४॥
prayāṇaṃ ghuṣyatāṃ caiva śvobhūta iti mā ciram |
kriyantāṃ pathi cāpyadya veśmāni vividhāni ca || 15-29-24||

MHB 15-29-25

एवमाज्ञाप्य राजा स भ्रातृभिः सह पाण्डवः ।
श्वोभूते निर्ययौ राजा सस्त्रीबालपुरस्कृतः ॥ १५-२९-२५॥
evamājñāpya rājā sa bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ |
śvobhūte niryayau rājā sastrībālapuraskṛtaḥ || 15-29-25||

MHB 15-29-26

स बहिर्दिवसानेवं जनौघं परिपालयन् ।
न्यवसन्नृपतिः पञ्च ततोऽगच्छद्वनं प्रति ॥ १५-२९-२६॥
sa bahirdivasānevaṃ janaughaṃ paripālayan |
nyavasannṛpatiḥ pañca tato'gacchadvanaṃ prati || 15-29-26||

Adhyaya: 30/47 (18)

MHB 15-30-1

वैशंपायन उवाच ।
आज्ञापयामास ततः सेनां भरतसत्तमः ।
अर्जुनप्रमुखैर्गुप्तां लोकपालोपमैर्नरैः ॥ १५-३०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ājñāpayāmāsa tataḥ senāṃ bharatasattamaḥ |
arjunapramukhairguptāṃ lokapālopamairnaraiḥ || 15-30-1||

MHB 15-30-2

योगो योग इति प्रीत्या ततः शब्दो महानभूत् ।
क्रोशतां सादिनां तत्र युज्यतां युज्यतामिति ॥ १५-३०-२॥
yogo yoga iti prītyā tataḥ śabdo mahānabhūt |
krośatāṃ sādināṃ tatra yujyatāṃ yujyatāmiti || 15-30-2||

MHB 15-30-3

केचिद्यानैर्नरा जग्मुः केचिदश्वैर्मनोजवैः ।
रथैश्च नगराकारैः प्रदीप्तज्वलनोपमैः ॥ १५-३०-३॥
kecidyānairnarā jagmuḥ kecidaśvairmanojavaiḥ |
rathaiśca nagarākāraiḥ pradīptajvalanopamaiḥ || 15-30-3||

MHB 15-30-4

गजेन्द्रैश्च तथैवान्ये केचिदुष्ट्रैर्नराधिप ।
पदातिनस्तथैवान्ये नखरप्रासयोधिनः ॥ १५-३०-४॥
gajendraiśca tathaivānye keciduṣṭrairnarādhipa |
padātinastathaivānye nakharaprāsayodhinaḥ || 15-30-4||

MHB 15-30-5

पौरजानपदाश्चैव यानैर्बहुविधैस्तथा ।
अन्वयुः कुरुराजानं धृतराष्ट्रदिदृक्षया ॥ १५-३०-५॥
paurajānapadāścaiva yānairbahuvidhaistathā |
anvayuḥ kururājānaṃ dhṛtarāṣṭradidṛkṣayā || 15-30-5||

MHB 15-30-6

स चापि राजवचनादाचार्यो गौतमः कृपः ।
सेनामादाय सेनानी प्रययावाश्रमं प्रति ॥ १५-३०-६॥
sa cāpi rājavacanādācāryo gautamaḥ kṛpaḥ |
senāmādāya senānī prayayāvāśramaṃ prati || 15-30-6||

MHB 15-30-7

ततो द्विजैर्वृतः श्रीमान्कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
संस्तूयमानो बहुभिः सूतमागधबन्दिभिः ॥ १५-३०-७॥
tato dvijairvṛtaḥ śrīmānkururājo yudhiṣṭhiraḥ |
saṃstūyamāno bahubhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ || 15-30-7||

MHB 15-30-8

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ।
रथानीकेन महता निर्ययौ कुरुनन्दनः ॥ १५-३०-८॥
pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani |
rathānīkena mahatā niryayau kurunandanaḥ || 15-30-8||

MHB 15-30-9

गजैश्चाचलसंकाशैर्भीमकर्मा वृकोदरः ।
सज्जयन्त्रायुधोपेतैः प्रययौ मारुतात्मजः ॥ १५-३०-९॥
gajaiścācalasaṃkāśairbhīmakarmā vṛkodaraḥ |
sajjayantrāyudhopetaiḥ prayayau mārutātmajaḥ || 15-30-9||

MHB 15-30-10

माद्रीपुत्रावपि तथा हयारोहैः सुसंवृतौ ।
जग्मतुः प्रीतिजननौ संनद्धकवचध्वजौ ॥ १५-३०-१०॥
mādrīputrāvapi tathā hayārohaiḥ susaṃvṛtau |
jagmatuḥ prītijananau saṃnaddhakavacadhvajau || 15-30-10||

MHB 15-30-11

अर्जुनश्च महातेजा रथेनादित्यवर्चसा ।
वशी श्वेतैर्हयैर्दिव्यैर्युक्तेनान्वगमन्नृपम् ॥ १५-३०-११॥
arjunaśca mahātejā rathenādityavarcasā |
vaśī śvetairhayairdivyairyuktenānvagamannṛpam || 15-30-11||

MHB 15-30-12

द्रौपदीप्रमुखाश्चापि स्त्रीसंघाः शिबिकागताः ।
स्त्र्यध्यक्षयुक्ताः प्रययुर्विसृजन्तोऽमितं वसु ॥ १५-३०-१२॥
draupadīpramukhāścāpi strīsaṃghāḥ śibikāgatāḥ |
stryadhyakṣayuktāḥ prayayurvisṛjanto'mitaṃ vasu || 15-30-12||

MHB 15-30-13

समृद्धनरनागाश्वं वेणुवीणानिनादितम् ।
शुशुभे पाण्डवं सैन्यं तत्तदा भरतर्षभ ॥ १५-३०-१३॥
samṛddhanaranāgāśvaṃ veṇuvīṇānināditam |
śuśubhe pāṇḍavaṃ sainyaṃ tattadā bharatarṣabha || 15-30-13||

MHB 15-30-14

नदीतीरेषु रम्येषु सरत्सु च विशां पते ।
वासान्कृत्वा क्रमेणाथ जग्मुस्ते कुरुपुंगवाः ॥ १५-३०-१४॥
nadītīreṣu ramyeṣu saratsu ca viśāṃ pate |
vāsānkṛtvā krameṇātha jagmuste kurupuṃgavāḥ || 15-30-14||

MHB 15-30-15

युयुत्सुश्च महातेजा धौम्यश्चैव पुरोहितः ।
युधिष्ठिरस्य वचनात्पुरगुप्तिं प्रचक्रतुः ॥ १५-३०-१५॥
yuyutsuśca mahātejā dhaumyaścaiva purohitaḥ |
yudhiṣṭhirasya vacanātpuraguptiṃ pracakratuḥ || 15-30-15||

MHB 15-30-16

ततो युधिष्ठिरो राजा कुरुक्षेत्रमवातरत् ।
क्रमेणोत्तीर्य यमुनां नदीं परमपावनीम् ॥ १५-३०-१६॥
tato yudhiṣṭhiro rājā kurukṣetramavātarat |
krameṇottīrya yamunāṃ nadīṃ paramapāvanīm || 15-30-16||

MHB 15-30-17

स ददर्शाश्रमं दूराद्राजर्षेस्तस्य धीमतः ।
शतयूपस्य कौरव्य धृतराष्ट्रस्य चैव ह ॥ १५-३०-१७॥
sa dadarśāśramaṃ dūrādrājarṣestasya dhīmataḥ |
śatayūpasya kauravya dhṛtarāṣṭrasya caiva ha || 15-30-17||

MHB 15-30-18

ततः प्रमुदितः सर्वो जनस्तद्वनमञ्जसा ।
विवेश सुमहानादैरापूर्य भरतर्षभ ॥ १५-३०-१८॥
tataḥ pramuditaḥ sarvo janastadvanamañjasā |
viveśa sumahānādairāpūrya bharatarṣabha || 15-30-18||

Adhyaya: 31/47 (20)

MHB 15-31-1

वैशंपायन उवाच ।
ततस्ते पाण्डवा दूरादवतीर्य पदातयः ।
अभिजग्मुर्नरपतेराश्रमं विनयानताः ॥ १५-३१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataste pāṇḍavā dūrādavatīrya padātayaḥ |
abhijagmurnarapaterāśramaṃ vinayānatāḥ || 15-31-1||

MHB 15-31-2

स च पौरजनः सर्वो ये च राष्ट्रनिवासिनः ।
स्त्रियश्च कुरुमुख्यानां पद्भिरेवान्वयुस्तदा ॥ १५-३१-२॥
sa ca paurajanaḥ sarvo ye ca rāṣṭranivāsinaḥ |
striyaśca kurumukhyānāṃ padbhirevānvayustadā || 15-31-2||

MHB 15-31-3

आश्रमं ते ततो जग्मुर्धृतराष्ट्रस्य पाण्डवाः ।
शून्यं मृगगणाकीर्णं कदलीवनशोभितम् ॥ १५-३१-३॥
āśramaṃ te tato jagmurdhṛtarāṣṭrasya pāṇḍavāḥ |
śūnyaṃ mṛgagaṇākīrṇaṃ kadalīvanaśobhitam || 15-31-3||

MHB 15-31-4

ततस्तत्र समाजग्मुस्तापसा विविधव्रताः ।
पाण्डवानागतान्द्रष्टुं कौतूहलसमन्विताः ॥ १५-३१-४॥
tatastatra samājagmustāpasā vividhavratāḥ |
pāṇḍavānāgatāndraṣṭuṃ kautūhalasamanvitāḥ || 15-31-4||

MHB 15-31-5

तानपृच्छत्ततो राजा क्वासौ कौरववंशभृत् ।
पिता ज्येष्ठो गतोऽस्माकमिति बाष्पपरिप्लुतः ॥ १५-३१-५॥
tānapṛcchattato rājā kvāsau kauravavaṃśabhṛt |
pitā jyeṣṭho gato'smākamiti bāṣpapariplutaḥ || 15-31-5||

MHB 15-31-6

तमूचुस्ते ततो वाक्यं यमुनामवगाहितुम् ।
पुष्पाणामुदकुम्भस्य चार्थे गत इति प्रभो ॥ १५-३१-६॥
tamūcuste tato vākyaṃ yamunāmavagāhitum |
puṣpāṇāmudakumbhasya cārthe gata iti prabho || 15-31-6||

MHB 15-31-7

तैराख्यातेन मार्गेण ततस्ते प्रययुस्तदा ।
ददृशुश्चाविदूरे तान्सर्वानथ पदातयः ॥ १५-३१-७॥
tairākhyātena mārgeṇa tataste prayayustadā |
dadṛśuścāvidūre tānsarvānatha padātayaḥ || 15-31-7||

MHB 15-31-8

ततस्ते सत्वरा जग्मुः पितुर्दर्शनकाङ्क्षिणः ।
सहदेवस्तु वेगेन प्राधावद्येन सा पृथा ॥ १५-३१-८॥
tataste satvarā jagmuḥ piturdarśanakāṅkṣiṇaḥ |
sahadevastu vegena prādhāvadyena sā pṛthā || 15-31-8||

MHB 15-31-9

सस्वनं प्ररुदन्धीमान्मातुः पादावुपस्पृशन् ।
सा च बाष्पाविलमुखी प्रददर्श प्रियं सुतम् ॥ १५-३१-९॥
sasvanaṃ prarudandhīmānmātuḥ pādāvupaspṛśan |
sā ca bāṣpāvilamukhī pradadarśa priyaṃ sutam || 15-31-9||

MHB 15-31-10

बाहुभ्यां संपरिष्वज्य समुन्नाम्य च पुत्रकम् ।
गान्धार्याः कथयामास सहदेवमुपस्थितम् ॥ १५-३१-१०॥
bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya samunnāmya ca putrakam |
gāndhāryāḥ kathayāmāsa sahadevamupasthitam || 15-31-10||

MHB 15-31-11

अनन्तरं च राजानं भीमसेनमथार्जुनम् ।
नकुलं च पृथा दृष्ट्वा त्वरमाणोपचक्रमे ॥ १५-३१-११॥
anantaraṃ ca rājānaṃ bhīmasenamathārjunam |
nakulaṃ ca pṛthā dṛṣṭvā tvaramāṇopacakrame || 15-31-11||

MHB 15-31-12

सा ह्यग्रेऽगच्छत तयोर्दंपत्योर्हतपुत्रयोः ।
कर्षन्ती तौ ततस्ते तां दृष्ट्वा संन्यपतन्भुवि ॥ १५-३१-१२॥
sā hyagre'gacchata tayordaṃpatyorhataputrayoḥ |
karṣantī tau tataste tāṃ dṛṣṭvā saṃnyapatanbhuvi || 15-31-12||

MHB 15-31-13

तान्राजा स्वरयोगेन स्पर्शेन च महामनाः ।
प्रत्यभिज्ञाय मेधावी समाश्वासयत प्रभुः ॥ १५-३१-१३॥
tānrājā svarayogena sparśena ca mahāmanāḥ |
pratyabhijñāya medhāvī samāśvāsayata prabhuḥ || 15-31-13||

MHB 15-31-14

ततस्ते बाष्पमुत्सृज्य गान्धारीसहितं नृपम् ।
उपतस्थुर्महात्मानो मातरं च यथाविधि ॥ १५-३१-१४॥
tataste bāṣpamutsṛjya gāndhārīsahitaṃ nṛpam |
upatasthurmahātmāno mātaraṃ ca yathāvidhi || 15-31-14||

MHB 15-31-15

सर्वेषां तोयकलशाञ्जगृहुस्ते स्वयं तदा ।
पाण्डवा लब्धसंज्ञास्ते मात्रा चाश्वासिताः पुनः ॥ १५-३१-१५॥
sarveṣāṃ toyakalaśāñjagṛhuste svayaṃ tadā |
pāṇḍavā labdhasaṃjñāste mātrā cāśvāsitāḥ punaḥ || 15-31-15||

MHB 15-31-16

ततो नार्यो नृसिंहानां स च योधजनस्तदा ।
पौरजानपदाश्चैव ददृशुस्तं नराधिपम् ॥ १५-३१-१६॥
tato nāryo nṛsiṃhānāṃ sa ca yodhajanastadā |
paurajānapadāścaiva dadṛśustaṃ narādhipam || 15-31-16||

MHB 15-31-17

निवेदयामास तदा जनं तं नामगोत्रतः ।
युधिष्ठिरो नरपतिः स चैनान्प्रत्यपूजयत् ॥ १५-३१-१७॥
nivedayāmāsa tadā janaṃ taṃ nāmagotrataḥ |
yudhiṣṭhiro narapatiḥ sa cainānpratyapūjayat || 15-31-17||

MHB 15-31-18

स तैः परिवृतो मेने हर्षबाष्पाविलेक्षणः ।
राजात्मानं गृहगतं पुरेव गजसाह्वये ॥ १५-३१-१८॥
sa taiḥ parivṛto mene harṣabāṣpāvilekṣaṇaḥ |
rājātmānaṃ gṛhagataṃ pureva gajasāhvaye || 15-31-18||

MHB 15-31-19

अभिवादितो वधूभिश्च कृष्णाद्याभिः स पार्थिवः ।
गान्धार्या सहितो धीमान्कुन्त्या च प्रत्यनन्दत ॥ १५-३१-१९॥
abhivādito vadhūbhiśca kṛṣṇādyābhiḥ sa pārthivaḥ |
gāndhāryā sahito dhīmānkuntyā ca pratyanandata || 15-31-19||

MHB 15-31-20

ततश्चाश्रममागच्छत्सिद्धचारणसेवितम् ।
दिदृक्षुभिः समाकीर्णं नभस्तारागणैरिव ॥ १५-३१-२०॥
tataścāśramamāgacchatsiddhacāraṇasevitam |
didṛkṣubhiḥ samākīrṇaṃ nabhastārāgaṇairiva || 15-31-20||

Adhyaya: 32/47 (18)

MHB 15-32-1

वैशंपायन उवाच ।
स तैः सह नरव्याघ्रैर्भ्रातृभिर्भरतर्षभ ।
राजा रुचिरपद्माक्षैरासां चक्रे तदाश्रमे ॥ १५-३२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sa taiḥ saha naravyāghrairbhrātṛbhirbharatarṣabha |
rājā rucirapadmākṣairāsāṃ cakre tadāśrame || 15-32-1||

MHB 15-32-2

तापसैश्च महाभागैर्नानादेशसमागतैः ।
द्रष्टुं कुरुपतेः पुत्रान्पाण्डवान्पृथुवक्षसः ॥ १५-३२-२॥
tāpasaiśca mahābhāgairnānādeśasamāgataiḥ |
draṣṭuṃ kurupateḥ putrānpāṇḍavānpṛthuvakṣasaḥ || 15-32-2||

MHB 15-32-3

तेऽब्रुवञ्ज्ञातुमिच्छामः कतमोऽत्र युधिष्ठिरः ।
भीमार्जुनयमाश्चैव द्रौपदी च यशस्विनी ॥ १५-३२-३॥
te'bruvañjñātumicchāmaḥ katamo'tra yudhiṣṭhiraḥ |
bhīmārjunayamāścaiva draupadī ca yaśasvinī || 15-32-3||

MHB 15-32-4

तानाचख्यौ तदा सूतः सर्वान्नामाभिनामतः ।
संजयो द्रौपदीं चैव सर्वाश्चान्याः कुरुस्त्रियः ॥ १५-३२-४॥
tānācakhyau tadā sūtaḥ sarvānnāmābhināmataḥ |
saṃjayo draupadīṃ caiva sarvāścānyāḥ kurustriyaḥ || 15-32-4||

MHB 15-32-5

य एष जाम्बूनदशुद्धगौरतनुर्महासिंह इव प्रवृद्धः ।
प्रचण्डघोणः पृथुदीर्घनेत्रस्ताम्रायतास्यः कुरुराज एषः ॥ १५-३२-५॥
ya eṣa jāmbūnadaśuddhagauratanurmahāsiṃha iva pravṛddhaḥ |
pracaṇḍaghoṇaḥ pṛthudīrghanetrastāmrāyatāsyaḥ kururāja eṣaḥ || 15-32-5||

MHB 15-32-6

अयं पुनर्मत्तगजेन्द्रगामी प्रतप्तचामीकरशुद्धगौरः ।
पृथ्वायतांसः पृथुदीर्घबाहुर्वृकोदरः पश्यत पश्यतैनम् ॥ १५-३२-६॥
ayaṃ punarmattagajendragāmī prataptacāmīkaraśuddhagauraḥ |
pṛthvāyatāṃsaḥ pṛthudīrghabāhurvṛkodaraḥ paśyata paśyatainam || 15-32-6||

MHB 15-32-7

यस्त्वेष पार्श्वेऽस्य महाधनुष्माञ्श्यामो युवा वारणयूथपाभः ।
सिंहोन्नतांसो गजखेलगामी पद्मायताक्षोऽर्जुन एष वीरः ॥ १५-३२-७॥
yastveṣa pārśve'sya mahādhanuṣmāñśyāmo yuvā vāraṇayūthapābhaḥ |
siṃhonnatāṃso gajakhelagāmī padmāyatākṣo'rjuna eṣa vīraḥ || 15-32-7||

MHB 15-32-8

कुन्तीसमीपे पुरुषोत्तमौ तु यमाविमौ विष्णुमहेन्द्रकल्पौ ।
मनुष्यलोके सकले समोऽस्ति ययोर्न रूपे न बले न शीले ॥ १५-३२-८॥
kuntīsamīpe puruṣottamau tu yamāvimau viṣṇumahendrakalpau |
manuṣyaloke sakale samo'sti yayorna rūpe na bale na śīle || 15-32-8||

MHB 15-32-9

इयं पुनः पद्मदलायताक्षी मध्यं वयः किंचिदिव स्पृशन्ती ।
नीलोत्पलाभा पुरदेवतेव कृष्णा स्थिता मूर्तिमतीव लक्ष्मीः ॥ १५-३२-९॥
iyaṃ punaḥ padmadalāyatākṣī madhyaṃ vayaḥ kiṃcidiva spṛśantī |
nīlotpalābhā puradevateva kṛṣṇā sthitā mūrtimatīva lakṣmīḥ || 15-32-9||

MHB 15-32-10

अस्यास्तु पार्श्वे कनकोत्तमाभा यैषा प्रभा मूर्तिमतीव गौरी ।
मध्ये स्थितैषा भगिनी द्विजाग्र्या चक्रायुधस्याप्रतिमस्य तस्य ॥ १५-३२-१०॥
asyāstu pārśve kanakottamābhā yaiṣā prabhā mūrtimatīva gaurī |
madhye sthitaiṣā bhaginī dvijāgryā cakrāyudhasyāpratimasya tasya || 15-32-10||

MHB 15-32-11

इयं स्वसा राजचमूपतेस्तु प्रवृद्धनीलोत्पलदामवर्णा ।
पस्पर्ध कृष्णेन नृपः सदा यो वृकोदरस्यैष परिग्रहोऽग्र्यः ॥ १५-३२-११॥
iyaṃ svasā rājacamūpatestu pravṛddhanīlotpaladāmavarṇā |
paspardha kṛṣṇena nṛpaḥ sadā yo vṛkodarasyaiṣa parigraho'gryaḥ || 15-32-11||

MHB 15-32-12

इयं च राज्ञो मगधाधिपस्य सुता जरासंध इति श्रुतस्य ।
यवीयसो माद्रवतीसुतस्य भार्या मता चम्पकदामगौरी ॥ १५-३२-१२॥
iyaṃ ca rājño magadhādhipasya sutā jarāsaṃdha iti śrutasya |
yavīyaso mādravatīsutasya bhāryā matā campakadāmagaurī || 15-32-12||

MHB 15-32-13

इन्दीवरश्यामतनुः स्थिता तु यैषापरासन्नमहीतले च ।
भार्या मता माद्रवतीसुतस्य ज्येष्ठस्य सेयं कमलायताक्षी ॥ १५-३२-१३॥
indīvaraśyāmatanuḥ sthitā tu yaiṣāparāsannamahītale ca |
bhāryā matā mādravatīsutasya jyeṣṭhasya seyaṃ kamalāyatākṣī || 15-32-13||

MHB 15-32-14

इयं तु निष्टप्तसुवर्णगौरी राज्ञो विराटस्य सुता सपुत्रा ।
भार्याभिमन्योर्निहतो रणे यो द्रोणादिभिस्तैर्विरथो रथस्थैः ॥ १५-३२-१४॥
iyaṃ tu niṣṭaptasuvarṇagaurī rājño virāṭasya sutā saputrā |
bhāryābhimanyornihato raṇe yo droṇādibhistairviratho rathasthaiḥ || 15-32-14||

MHB 15-32-15

एतास्तु सीमन्तशिरोरुहा याः शुक्लोत्तरीया नरराजपत्न्यः ।
राज्ञोऽस्य वृद्धस्य परंशताख्याः स्नुषा विवीरा हतपुत्रनाथाः ॥ १५-३२-१५॥
etāstu sīmantaśiroruhā yāḥ śuklottarīyā nararājapatnyaḥ |
rājño'sya vṛddhasya paraṃśatākhyāḥ snuṣā vivīrā hataputranāthāḥ || 15-32-15||

MHB 15-32-16

एता यथामुख्यमुदाहृता वो ब्राह्मण्यभावादृजुबुद्धिसत्त्वाः ।
सर्वा भवद्भिः परिपृच्छ्यमाना नरेन्द्रपत्न्यः सुविशुद्धसत्त्वाः ॥ १५-३२-१६॥
etā yathāmukhyamudāhṛtā vo brāhmaṇyabhāvādṛjubuddhisattvāḥ |
sarvā bhavadbhiḥ paripṛcchyamānā narendrapatnyaḥ suviśuddhasattvāḥ || 15-32-16||

MHB 15-32-17

एवं स राजा कुरुवृद्धवर्यः समागतस्तैर्नरदेवपुत्रैः ।
पप्रच्छ सर्वान्कुशलं तदानीं गतेषु सर्वेष्वथ तापसेषु ॥ १५-३२-१७॥
evaṃ sa rājā kuruvṛddhavaryaḥ samāgatastairnaradevaputraiḥ |
papraccha sarvānkuśalaṃ tadānīṃ gateṣu sarveṣvatha tāpaseṣu || 15-32-17||

MHB 15-32-18

योधेषु चाप्याश्रममण्डलं तं मुक्त्वा निविष्टेषु विमुच्य पत्रम् ।
स्त्रीवृद्धबाले च सुसंनिविष्टे यथार्हतः कुशलं पर्यपृच्छत् ॥ १५-३२-१८॥
yodheṣu cāpyāśramamaṇḍalaṃ taṃ muktvā niviṣṭeṣu vimucya patram |
strīvṛddhabāle ca susaṃniviṣṭe yathārhataḥ kuśalaṃ paryapṛcchat || 15-32-18||

Adhyaya: 33/47 (37)

MHB 15-33-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
युधिष्ठिर महाबाहो कच्चित्तात कुशल्यसि ।
सहितो भ्रातृभिः सर्वैः पौरजानपदैस्तथा ॥ १५-३३-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
yudhiṣṭhira mahābāho kaccittāta kuśalyasi |
sahito bhrātṛbhiḥ sarvaiḥ paurajānapadaistathā || 15-33-1||

MHB 15-33-2

ये च त्वामुपजीवन्ति कच्चित्तेऽपि निरामयाः ।
सचिवा भृत्यवर्गाश्च गुरवश्चैव ते विभो ॥ १५-३३-२॥
ye ca tvāmupajīvanti kaccitte'pi nirāmayāḥ |
sacivā bhṛtyavargāśca guravaścaiva te vibho || 15-33-2||

MHB 15-33-3

कच्चिद्वर्तसि पौराणीं वृत्तिं राजर्षिसेविताम् ।
कच्चिद्दायाननुच्छिद्य कोशस्तेऽभिप्रपूर्यते ॥ १५-३३-३॥
kaccidvartasi paurāṇīṃ vṛttiṃ rājarṣisevitām |
kacciddāyānanucchidya kośaste'bhiprapūryate || 15-33-3||

MHB 15-33-4

अरिमध्यस्थमित्रेषु वर्तसे चानुरूपतः ।
ब्राह्मणानग्रहारैर्वा यथावदनुपश्यसि ॥ १५-३३-४॥
arimadhyasthamitreṣu vartase cānurūpataḥ |
brāhmaṇānagrahārairvā yathāvadanupaśyasi || 15-33-4||

MHB 15-33-5

कच्चित्ते परितुष्यन्ति शीलेन भरतर्षभ ।
शत्रवो गुरवः पौरा भृत्या वा स्वजनोऽपि वा ॥ १५-३३-५॥
kaccitte parituṣyanti śīlena bharatarṣabha |
śatravo guravaḥ paurā bhṛtyā vā svajano'pi vā || 15-33-5||

MHB 15-33-6

कच्चिद्यजसि राजेन्द्र श्रद्धावान्पितृदेवताः ।
अतिथींश्चान्नपानेन कच्चिदर्चसि भारत ॥ १५-३३-६॥
kaccidyajasi rājendra śraddhāvānpitṛdevatāḥ |
atithīṃścānnapānena kaccidarcasi bhārata || 15-33-6||

MHB 15-33-7

कच्चिच्च विषये विप्राः स्वकर्मनिरतास्तव ।
क्षत्रिया वैश्यवर्गा वा शूद्रा वापि कुटुम्बिनः ॥ १५-३३-७॥
kaccicca viṣaye viprāḥ svakarmaniratāstava |
kṣatriyā vaiśyavargā vā śūdrā vāpi kuṭumbinaḥ || 15-33-7||

MHB 15-33-8

कच्चित्स्त्रीबालवृद्धं ते न शोचति न याचते ।
जामयः पूजिताः कच्चित्तव गेहे नरर्षभ ॥ १५-३३-८॥
kaccitstrībālavṛddhaṃ te na śocati na yācate |
jāmayaḥ pūjitāḥ kaccittava gehe nararṣabha || 15-33-8||

MHB 15-33-9

कच्चिद्राजर्षिवंशोऽयं त्वामासाद्य महीपतिम् ।
यथोचितं महाराज यशसा नावसीदति ॥ १५-३३-९॥
kaccidrājarṣivaṃśo'yaṃ tvāmāsādya mahīpatim |
yathocitaṃ mahārāja yaśasā nāvasīdati || 15-33-9||

MHB 15-33-10

वैशंपायन उवाच ।
इत्येवंवादिनं तं स न्यायवित्प्रत्यभाषत ।
कुशलप्रश्नसंयुक्तं कुशलो वाक्यकर्मणि ॥ १५-३३-१०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityevaṃvādinaṃ taṃ sa nyāyavitpratyabhāṣata |
kuśalapraśnasaṃyuktaṃ kuśalo vākyakarmaṇi || 15-33-10||

MHB 15-33-11

कच्चित्ते वर्धते राजंस्तपो मन्दश्रमस्य ते ।
अपि मे जननी चेयं शुश्रूषुर्विगतक्लमा ।
अप्यस्याः सफलो राजन्वनवासो भविष्यति ॥ १५-३३-११॥
kaccitte vardhate rājaṃstapo mandaśramasya te |
api me jananī ceyaṃ śuśrūṣurvigataklamā |
apyasyāḥ saphalo rājanvanavāso bhaviṣyati || 15-33-11||

MHB 15-33-12

इयं च माता ज्येष्ठा मे शीतवाताध्वकर्शिता ।
घोरेण तपसा युक्ता देवी कच्चिन्न शोचति ॥ १५-३३-१२॥
iyaṃ ca mātā jyeṣṭhā me śītavātādhvakarśitā |
ghoreṇa tapasā yuktā devī kaccinna śocati || 15-33-12||

MHB 15-33-13

हतान्पुत्रान्महावीर्यान्क्षत्रधर्मपरायणान् ।
नापध्यायति वा कच्चिदस्मान्पापकृतः सदा ॥ १५-३३-१३॥
hatānputrānmahāvīryānkṣatradharmaparāyaṇān |
nāpadhyāyati vā kaccidasmānpāpakṛtaḥ sadā || 15-33-13||

MHB 15-33-14

क्व चासौ विदुरो राजन्नैनं पश्यामहे वयम् ।
संजयः कुशली चायं कच्चिन्नु तपसि स्थितः ॥ १५-३३-१४॥
kva cāsau viduro rājannainaṃ paśyāmahe vayam |
saṃjayaḥ kuśalī cāyaṃ kaccinnu tapasi sthitaḥ || 15-33-14||

MHB 15-33-15

इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं धृतराष्ट्रो जनाधिपम् ।
कुशली विदुरः पुत्र तपो घोरं समास्थितः ॥ १५-३३-१५॥
ityuktaḥ pratyuvācedaṃ dhṛtarāṣṭro janādhipam |
kuśalī viduraḥ putra tapo ghoraṃ samāsthitaḥ || 15-33-15||

MHB 15-33-16

वायुभक्षो निराहारः कृशो धमनिसंततः ।
कदाचिद्दृश्यते विप्रैः शून्येऽस्मिन्कानने क्वचित् ॥ १५-३३-१६॥
vāyubhakṣo nirāhāraḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ |
kadāciddṛśyate vipraiḥ śūnye'sminkānane kvacit || 15-33-16||

MHB 15-33-17

इत्येवं वदतस्तस्य जटी वीटामुखः कृशः ।
दिग्वासा मलदिग्धाङ्गो वनरेणुसमुक्षितः ॥ १५-३३-१७॥
ityevaṃ vadatastasya jaṭī vīṭāmukhaḥ kṛśaḥ |
digvāsā maladigdhāṅgo vanareṇusamukṣitaḥ || 15-33-17||

MHB 15-33-18

दूरादालक्षितः क्षत्ता तत्राख्यातो महीपतेः ।
निवर्तमानः सहसा जनं दृष्ट्वाश्रमं प्रति ॥ १५-३३-१८॥
dūrādālakṣitaḥ kṣattā tatrākhyāto mahīpateḥ |
nivartamānaḥ sahasā janaṃ dṛṣṭvāśramaṃ prati || 15-33-18||

MHB 15-33-19

तमन्वधावन्नृपतिरेक एव युधिष्ठिरः ।
प्रविशन्तं वनं घोरं लक्ष्यालक्ष्यं क्वचित्क्वचित् ॥ १५-३३-१९॥
tamanvadhāvannṛpatireka eva yudhiṣṭhiraḥ |
praviśantaṃ vanaṃ ghoraṃ lakṣyālakṣyaṃ kvacitkvacit || 15-33-19||

MHB 15-33-20

भो भो विदुर राजाहं दयितस्ते युधिष्ठिरः ।
इति ब्रुवन्नरपतिस्तं यत्नादभ्यधावत ॥ १५-३३-२०॥
bho bho vidura rājāhaṃ dayitaste yudhiṣṭhiraḥ |
iti bruvannarapatistaṃ yatnādabhyadhāvata || 15-33-20||

MHB 15-33-21

ततो विविक्त एकान्ते तस्थौ बुद्धिमतां वरः ।
विदुरो वृक्षमाश्रित्य कंचित्तत्र वनान्तरे ॥ १५-३३-२१॥
tato vivikta ekānte tasthau buddhimatāṃ varaḥ |
viduro vṛkṣamāśritya kaṃcittatra vanāntare || 15-33-21||

MHB 15-33-22

तं राजा क्षीणभूयिष्ठमाकृतीमात्रसूचितम् ।
अभिजज्ञे महाबुद्धिं महाबुद्धिर्युधिष्ठिरः ॥ १५-३३-२२॥
taṃ rājā kṣīṇabhūyiṣṭhamākṛtīmātrasūcitam |
abhijajñe mahābuddhiṃ mahābuddhiryudhiṣṭhiraḥ || 15-33-22||

MHB 15-33-23

युधिष्ठिरोऽहमस्मीति वाक्यमुक्त्वाग्रतः स्थितः ।
विदुरस्याश्रवे राजा स च प्रत्याह संज्ञया ॥ १५-३३-२३॥
yudhiṣṭhiro'hamasmīti vākyamuktvāgrataḥ sthitaḥ |
vidurasyāśrave rājā sa ca pratyāha saṃjñayā || 15-33-23||

MHB 15-33-24

ततः सोऽनिमिषो भूत्वा राजानं समुदैक्षत ।
संयोज्य विदुरस्तस्मिन्दृष्टिं दृष्ट्या समाहितः ॥ १५-३३-२४॥
tataḥ so'nimiṣo bhūtvā rājānaṃ samudaikṣata |
saṃyojya vidurastasmindṛṣṭiṃ dṛṣṭyā samāhitaḥ || 15-33-24||

MHB 15-33-25

विवेश विदुरो धीमान्गात्रैर्गात्राणि चैव ह ।
प्राणान्प्राणेषु च दधदिन्द्रियाणीन्द्रियेषु च ॥ १५-३३-२५॥
viveśa viduro dhīmāngātrairgātrāṇi caiva ha |
prāṇānprāṇeṣu ca dadhadindriyāṇīndriyeṣu ca || 15-33-25||

MHB 15-33-26

स योगबलमास्थाय विवेश नृपतेस्तनुम् ।
विदुरो धर्मराजस्य तेजसा प्रज्वलन्निव ॥ १५-३३-२६॥
sa yogabalamāsthāya viveśa nṛpatestanum |
viduro dharmarājasya tejasā prajvalanniva || 15-33-26||

MHB 15-33-27

विदुरस्य शरीरं तत्तथैव स्तब्धलोचनम् ।
वृक्षाश्रितं तदा राजा ददर्श गतचेतनम् ॥ १५-३३-२७॥
vidurasya śarīraṃ tattathaiva stabdhalocanam |
vṛkṣāśritaṃ tadā rājā dadarśa gatacetanam || 15-33-27||

MHB 15-33-28

बलवन्तं तथात्मानं मेने बहुगुणं तदा ।
धर्मराजो महातेजास्तच्च सस्मार पाण्डवः ॥ १५-३३-२८॥
balavantaṃ tathātmānaṃ mene bahuguṇaṃ tadā |
dharmarājo mahātejāstacca sasmāra pāṇḍavaḥ || 15-33-28||

MHB 15-33-29

पौराणमात्मनः सर्वं विद्यावान्स विशां पते ।
योगधर्मं महातेजा व्यासेन कथितं यथा ॥ १५-३३-२९॥
paurāṇamātmanaḥ sarvaṃ vidyāvānsa viśāṃ pate |
yogadharmaṃ mahātejā vyāsena kathitaṃ yathā || 15-33-29||

MHB 15-33-30

धर्मराजस्तु तत्रैनं संचस्कारयिषुस्तदा ।
दग्धुकामोऽभवद्विद्वानथ वै वागभाषत ॥ १५-३३-३०॥
dharmarājastu tatrainaṃ saṃcaskārayiṣustadā |
dagdhukāmo'bhavadvidvānatha vai vāgabhāṣata || 15-33-30||

MHB 15-33-31

भो भो राजन्न दग्धव्यमेतद्विदुरसंज्ञकम् ।
कलेवरमिहैतत्ते धर्म एष सनातनः ॥ १५-३३-३१॥
bho bho rājanna dagdhavyametadvidurasaṃjñakam |
kalevaramihaitatte dharma eṣa sanātanaḥ || 15-33-31||

MHB 15-33-32

लोकाः संतानका नाम भविष्यन्त्यस्य पार्थिव ।
यतिधर्ममवाप्तोऽसौ नैव शोच्यः परंतप ॥ १५-३३-३२॥
lokāḥ saṃtānakā nāma bhaviṣyantyasya pārthiva |
yatidharmamavāpto'sau naiva śocyaḥ paraṃtapa || 15-33-32||

MHB 15-33-33

इत्युक्तो धर्मराजः स विनिवृत्य ततः पुनः ।
राज्ञो वैचित्रवीर्यस्य तत्सर्वं प्रत्यवेदयत् ॥ १५-३३-३३॥
ityukto dharmarājaḥ sa vinivṛtya tataḥ punaḥ |
rājño vaicitravīryasya tatsarvaṃ pratyavedayat || 15-33-33||

MHB 15-33-34

ततः स राजा द्युतिमान्स च सर्वो जनस्तदा ।
भीमसेनादयश्चैव परं विस्मयमागताः ॥ १५-३३-३४॥
tataḥ sa rājā dyutimānsa ca sarvo janastadā |
bhīmasenādayaścaiva paraṃ vismayamāgatāḥ || 15-33-34||

MHB 15-33-35

तच्छ्रुत्वा प्रीतिमान्राजा भूत्वा धर्मजमब्रवीत् ।
आपो मूलं फलं चैव ममेदं प्रतिगृह्यताम् ॥ १५-३३-३५॥
tacchrutvā prītimānrājā bhūtvā dharmajamabravīt |
āpo mūlaṃ phalaṃ caiva mamedaṃ pratigṛhyatām || 15-33-35||

MHB 15-33-36

यदन्नो हि नरो राजंस्तदन्नोऽस्यातिथिः स्मृतः ।
इत्युक्तः स तथेत्येव प्राह धर्मात्मजो नृपम् ।
फलं मूलं च बुभुजे राज्ञा दत्तं सहानुजः ॥ १५-३३-३६॥
yadanno hi naro rājaṃstadanno'syātithiḥ smṛtaḥ |
ityuktaḥ sa tathetyeva prāha dharmātmajo nṛpam |
phalaṃ mūlaṃ ca bubhuje rājñā dattaṃ sahānujaḥ || 15-33-36||

MHB 15-33-37

ततस्ते वृक्षमूलेषु कृतवासपरिग्रहाः ।
तां रात्रिं न्यवसन्सर्वे फलमूलजलाशनाः ॥ १५-३३-३७॥
tataste vṛkṣamūleṣu kṛtavāsaparigrahāḥ |
tāṃ rātriṃ nyavasansarve phalamūlajalāśanāḥ || 15-33-37||

Adhyaya: 34/47 (26)

MHB 15-34-1

वैशंपायन उवाच ।
एवं सा रजनी तेषामाश्रमे पुण्यकर्मणाम् ।
शिवा नक्षत्रसंपन्ना सा व्यतीयाय भारत ॥ १५-३४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ sā rajanī teṣāmāśrame puṇyakarmaṇām |
śivā nakṣatrasaṃpannā sā vyatīyāya bhārata || 15-34-1||

MHB 15-34-2

तत्र तत्र कथाश्चासंस्तेषां धर्मार्थलक्षणाः ।
विचित्रपदसंचारा नानाश्रुतिभिरन्विताः ॥ १५-३४-२॥
tatra tatra kathāścāsaṃsteṣāṃ dharmārthalakṣaṇāḥ |
vicitrapadasaṃcārā nānāśrutibhiranvitāḥ || 15-34-2||

MHB 15-34-3

पाण्डवास्त्वभितो मातुर्धरण्यां सुषुपुस्तदा ।
उत्सृज्य सुमहार्हाणि शयनानि नराधिप ॥ १५-३४-३॥
pāṇḍavāstvabhito māturdharaṇyāṃ suṣupustadā |
utsṛjya sumahārhāṇi śayanāni narādhipa || 15-34-3||

MHB 15-34-4

यदाहारोऽभवद्राजा धृतराष्ट्रो महामनाः ।
तदाहारा नृवीरास्ते न्यवसंस्तां निशां तदा ॥ १५-३४-४॥
yadāhāro'bhavadrājā dhṛtarāṣṭro mahāmanāḥ |
tadāhārā nṛvīrāste nyavasaṃstāṃ niśāṃ tadā || 15-34-4||

MHB 15-34-5

व्यतीतायां तु शर्वर्यां कृतपूर्वाह्णिकक्रियः ।
भ्रातृभिः सह कौन्तेयो ददर्शाश्रममण्डलम् ॥ १५-३४-५॥
vyatītāyāṃ tu śarvaryāṃ kṛtapūrvāhṇikakriyaḥ |
bhrātṛbhiḥ saha kaunteyo dadarśāśramamaṇḍalam || 15-34-5||

MHB 15-34-6

सान्तःपुरपरीवारः सभृत्यः सपुरोहितः ।
यथासुखं यथोद्देशं धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञया ॥ १५-३४-६॥
sāntaḥpuraparīvāraḥ sabhṛtyaḥ sapurohitaḥ |
yathāsukhaṃ yathoddeśaṃ dhṛtarāṣṭrābhyanujñayā || 15-34-6||

MHB 15-34-7

ददर्श तत्र वेदीश्च संप्रज्वलितपावकाः ।
कृताभिषेकैर्मुनिभिर्हुताग्निभिरुपस्थिताः ॥ १५-३४-७॥
dadarśa tatra vedīśca saṃprajvalitapāvakāḥ |
kṛtābhiṣekairmunibhirhutāgnibhirupasthitāḥ || 15-34-7||

MHB 15-34-8

वानेयपुष्पनिकरैराज्यधूमोद्गमैरपि ।
ब्राह्मेण वपुषा युक्ता युक्ता मुनिगणैश्च ताः ॥ १५-३४-८॥
vāneyapuṣpanikarairājyadhūmodgamairapi |
brāhmeṇa vapuṣā yuktā yuktā munigaṇaiśca tāḥ || 15-34-8||

MHB 15-34-9

मृगयूथैरनुद्विग्नैस्तत्र तत्र समाश्रितैः ।
अशङ्कितैः पक्षिगणैः प्रगीतैरिव च प्रभो ॥ १५-३४-९॥
mṛgayūthairanudvignaistatra tatra samāśritaiḥ |
aśaṅkitaiḥ pakṣigaṇaiḥ pragītairiva ca prabho || 15-34-9||

MHB 15-34-10

केकाभिर्नीलकण्ठानां दात्यूहानां च कूजितैः ।
कोकिलानां च कुहरैः शुभैः श्रुतिमनोहरैः ॥ १५-३४-१०॥
kekābhirnīlakaṇṭhānāṃ dātyūhānāṃ ca kūjitaiḥ |
kokilānāṃ ca kuharaiḥ śubhaiḥ śrutimanoharaiḥ || 15-34-10||

MHB 15-34-11

प्राधीतद्विजघोषैश्च क्वचित्क्वचिदलंकृतम् ।
फलमूलसमुद्वाहैर्महद्भिश्चोपशोभितम् ॥ १५-३४-११॥
prādhītadvijaghoṣaiśca kvacitkvacidalaṃkṛtam |
phalamūlasamudvāhairmahadbhiścopaśobhitam || 15-34-11||

MHB 15-34-12

ततः स राजा प्रददौ तापसार्थमुपाहृतान् ।
कलशान्काञ्चनान्राजंस्तथैवौदुम्बरानपि ॥ १५-३४-१२॥
tataḥ sa rājā pradadau tāpasārthamupāhṛtān |
kalaśānkāñcanānrājaṃstathaivaudumbarānapi || 15-34-12||

MHB 15-34-13

अजिनानि प्रवेणीश्च स्रुक्स्रुवं च महीपतिः ।
कमण्डलूंस्तथा स्थालीः पिठराणि च भारत ॥ १५-३४-१३॥
ajināni praveṇīśca sruksruvaṃ ca mahīpatiḥ |
kamaṇḍalūṃstathā sthālīḥ piṭharāṇi ca bhārata || 15-34-13||

MHB 15-34-14

भाजनानि च लौहानि पात्रीश्च विविधा नृप ।
यद्यदिच्छति यावच्च यदन्यदपि काङ्क्षितम् ॥ १५-३४-१४॥
bhājanāni ca lauhāni pātrīśca vividhā nṛpa |
yadyadicchati yāvacca yadanyadapi kāṅkṣitam || 15-34-14||

MHB 15-34-15

एवं स राजा धर्मात्मा परीत्याश्रममण्डलम् ।
वसु विश्राण्य तत्सर्वं पुनरायान्महीपतिः ॥ १५-३४-१५॥
evaṃ sa rājā dharmātmā parītyāśramamaṇḍalam |
vasu viśrāṇya tatsarvaṃ punarāyānmahīpatiḥ || 15-34-15||

MHB 15-34-16

कृताह्निकं च राजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम् ।
ददर्शासीनमव्यग्रं गान्धारीसहितं तदा ॥ १५-३४-१६॥
kṛtāhnikaṃ ca rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam |
dadarśāsīnamavyagraṃ gāndhārīsahitaṃ tadā || 15-34-16||

MHB 15-34-17

मातरं चाविदूरस्थां शिष्यवत्प्रणतां स्थिताम् ।
कुन्तीं ददर्श धर्मात्मा सततं धर्मचारिणीम् ॥ १५-३४-१७॥
mātaraṃ cāvidūrasthāṃ śiṣyavatpraṇatāṃ sthitām |
kuntīṃ dadarśa dharmātmā satataṃ dharmacāriṇīm || 15-34-17||

MHB 15-34-18

स तमभ्यर्च्य राजानं नाम संश्राव्य चात्मनः ।
निषीदेत्यभ्यनुज्ञातो बृस्यामुपविवेश ह ॥ १५-३४-१८॥
sa tamabhyarcya rājānaṃ nāma saṃśrāvya cātmanaḥ |
niṣīdetyabhyanujñāto bṛsyāmupaviveśa ha || 15-34-18||

MHB 15-34-19

भीमसेनादयश्चैव पाण्डवाः कौरवर्षभम् ।
अभिवाद्योपसंगृह्य निषेदुः पार्थिवाज्ञया ॥ १५-३४-१९॥
bhīmasenādayaścaiva pāṇḍavāḥ kauravarṣabham |
abhivādyopasaṃgṛhya niṣeduḥ pārthivājñayā || 15-34-19||

MHB 15-34-20

स तैः परिवृतो राजा शुशुभेऽतीव कौरवः ।
बिभ्रद्ब्राह्मीं श्रियं दीप्तां देवैरिव बृहस्पतिः ॥ १५-३४-२०॥
sa taiḥ parivṛto rājā śuśubhe'tīva kauravaḥ |
bibhradbrāhmīṃ śriyaṃ dīptāṃ devairiva bṛhaspatiḥ || 15-34-20||

MHB 15-34-21

तथा तेषूपविष्टेषु समाजग्मुर्महर्षयः ।
शतयूपप्रभृतयः कुरुक्षेत्रनिवासिनः ॥ १५-३४-२१॥
tathā teṣūpaviṣṭeṣu samājagmurmaharṣayaḥ |
śatayūpaprabhṛtayaḥ kurukṣetranivāsinaḥ || 15-34-21||

MHB 15-34-22

व्यासश्च भगवान्विप्रो देवर्षिगणपूजितः ।
वृतः शिष्यैर्महातेजा दर्शयामास तं नृपम् ॥ १५-३४-२२॥
vyāsaśca bhagavānvipro devarṣigaṇapūjitaḥ |
vṛtaḥ śiṣyairmahātejā darśayāmāsa taṃ nṛpam || 15-34-22||

MHB 15-34-23

ततः स राजा कौरव्यः कुन्तीपुत्रश्च वीर्यवान् ।
भीमसेनादयश्चैव समुत्थायाभ्यपूजयन् ॥ १५-३४-२३॥
tataḥ sa rājā kauravyaḥ kuntīputraśca vīryavān |
bhīmasenādayaścaiva samutthāyābhyapūjayan || 15-34-23||

MHB 15-34-24

समागतस्ततो व्यासः शतयूपादिभिर्वृतः ।
धृतराष्ट्रं महीपालमास्यतामित्यभाषत ॥ १५-३४-२४॥
samāgatastato vyāsaḥ śatayūpādibhirvṛtaḥ |
dhṛtarāṣṭraṃ mahīpālamāsyatāmityabhāṣata || 15-34-24||

MHB 15-34-25

नवं तु विष्टरं कौश्यं कृष्णाजिनकुशोत्तरम् ।
प्रतिपेदे तदा व्यासस्तदर्थमुपकल्पितम् ॥ १५-३४-२५॥
navaṃ tu viṣṭaraṃ kauśyaṃ kṛṣṇājinakuśottaram |
pratipede tadā vyāsastadarthamupakalpitam || 15-34-25||

MHB 15-34-26

ते च सर्वे द्विजश्रेष्ठा विष्टरेषु समन्ततः ।
द्वैपायनाभ्यनुज्ञाता निषेदुर्विपुलौजसः ॥ १५-३४-२६॥
te ca sarve dvijaśreṣṭhā viṣṭareṣu samantataḥ |
dvaipāyanābhyanujñātā niṣedurvipulaujasaḥ || 15-34-26||

Adhyaya: 35/47 (25)

MHB 15-35-1

वैशंपायन उवाच ।
तथा समुपविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।
व्यासः सत्यवतीपुत्रः प्रोवाचामन्त्र्य पार्थिवम् ॥ १५-३५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathā samupaviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu |
vyāsaḥ satyavatīputraḥ provācāmantrya pārthivam || 15-35-1||

MHB 15-35-2

धृतराष्ट्र महाबाहो कच्चित्ते वर्धते तपः ।
कच्चिन्मनस्ते प्रीणाति वनवासे नराधिप ॥ १५-३५-२॥
dhṛtarāṣṭra mahābāho kaccitte vardhate tapaḥ |
kaccinmanaste prīṇāti vanavāse narādhipa || 15-35-2||

MHB 15-35-3

कच्चिद्धृदि न ते शोको राजन्पुत्रविनाशजः ।
कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रसन्नानि तवानघ ॥ १५-३५-३॥
kacciddhṛdi na te śoko rājanputravināśajaḥ |
kaccijjñānāni sarvāṇi prasannāni tavānagha || 15-35-3||

MHB 15-35-4

कच्चिद्बुद्धिं दृढां कृत्वा चरस्यारण्यकं विधिम् ।
कच्चिद्वधूश्च गान्धारी न शोकेनाभिभूयते ॥ १५-३५-४॥
kaccidbuddhiṃ dṛḍhāṃ kṛtvā carasyāraṇyakaṃ vidhim |
kaccidvadhūśca gāndhārī na śokenābhibhūyate || 15-35-4||

MHB 15-35-5

महाप्रज्ञा बुद्धिमती देवी धर्मार्थदर्शिनी ।
आगमापायतत्त्वज्ञा कच्चिदेषा न शोचति ॥ १५-३५-५॥
mahāprajñā buddhimatī devī dharmārthadarśinī |
āgamāpāyatattvajñā kaccideṣā na śocati || 15-35-5||

MHB 15-35-6

कच्चित्कुन्ती च राजंस्त्वां शुश्रूषुरनहंकृता ।
या परित्यज्य राज्यं स्वं गुरुशुश्रूषणे रता ॥ १५-३५-६॥
kaccitkuntī ca rājaṃstvāṃ śuśrūṣuranahaṃkṛtā |
yā parityajya rājyaṃ svaṃ guruśuśrūṣaṇe ratā || 15-35-6||

MHB 15-35-7

कच्चिद्धर्मसुतो राजा त्वया प्रीत्याभिनन्दितः ।
भीमार्जुनयमाश्चैव कच्चिदेतेऽपि सान्त्विताः ॥ १५-३५-७॥
kacciddharmasuto rājā tvayā prītyābhinanditaḥ |
bhīmārjunayamāścaiva kaccidete'pi sāntvitāḥ || 15-35-7||

MHB 15-35-8

कच्चिन्नन्दसि दृष्ट्वैतान्कच्चित्ते निर्मलं मनः ।
कच्चिद्विशुद्धभावोऽसि जातज्ञानो नराधिप ॥ १५-३५-८॥
kaccinnandasi dṛṣṭvaitānkaccitte nirmalaṃ manaḥ |
kaccidviśuddhabhāvo'si jātajñāno narādhipa || 15-35-8||

MHB 15-35-9

एतद्धि त्रितयं श्रेष्ठं सर्वभूतेषु भारत ।
निर्वैरता महाराज सत्यमद्रोह एव च ॥ १५-३५-९॥
etaddhi tritayaṃ śreṣṭhaṃ sarvabhūteṣu bhārata |
nirvairatā mahārāja satyamadroha eva ca || 15-35-9||

MHB 15-35-10

कच्चित्ते नानुतापोऽस्ति वनवासेन भारत ।
स्वदते वन्यमन्नं वा मुनिवासांसि वा विभो ॥ १५-३५-१०॥
kaccitte nānutāpo'sti vanavāsena bhārata |
svadate vanyamannaṃ vā munivāsāṃsi vā vibho || 15-35-10||

MHB 15-35-11

विदितं चापि मे राजन्विदुरस्य महात्मनः ।
गमनं विधिना येन धर्मस्य सुमहात्मनः ॥ १५-३५-११॥
viditaṃ cāpi me rājanvidurasya mahātmanaḥ |
gamanaṃ vidhinā yena dharmasya sumahātmanaḥ || 15-35-11||

MHB 15-35-12

माण्डव्यशापाद्धि स वै धर्मो विदुरतां गतः ।
महाबुद्धिर्महायोगी महात्मा सुमहामनाः ॥ १५-३५-१२॥
māṇḍavyaśāpāddhi sa vai dharmo viduratāṃ gataḥ |
mahābuddhirmahāyogī mahātmā sumahāmanāḥ || 15-35-12||

MHB 15-35-13

बृहस्पतिर्वा देवेषु शुक्रो वाप्यसुरेषु यः ।
न तथा बुद्धिसंपन्नो यथा स पुरुषर्षभः ॥ १५-३५-१३॥
bṛhaspatirvā deveṣu śukro vāpyasureṣu yaḥ |
na tathā buddhisaṃpanno yathā sa puruṣarṣabhaḥ || 15-35-13||

MHB 15-35-14

तपोबलव्ययं कृत्वा सुमहच्चिरसंभृतम् ।
माण्डव्येनर्षिणा धर्मो ह्यभिभूतः सनातनः ॥ १५-३५-१४॥
tapobalavyayaṃ kṛtvā sumahaccirasaṃbhṛtam |
māṇḍavyenarṣiṇā dharmo hyabhibhūtaḥ sanātanaḥ || 15-35-14||

MHB 15-35-15

नियोगाद्ब्रह्मणः पूर्वं मया स्वेन बलेन च ।
वैचित्रवीर्यके क्षेत्रे जातः स सुमहामतिः ॥ १५-३५-१५॥
niyogādbrahmaṇaḥ pūrvaṃ mayā svena balena ca |
vaicitravīryake kṣetre jātaḥ sa sumahāmatiḥ || 15-35-15||

MHB 15-35-16

भ्राता तव महाराज देवदेवः सनातनः ।
धारणाच्छ्रेयसो ध्यानाद्यं धर्मं कवयो विदुः ॥ १५-३५-१६॥
bhrātā tava mahārāja devadevaḥ sanātanaḥ |
dhāraṇācchreyaso dhyānādyaṃ dharmaṃ kavayo viduḥ || 15-35-16||

MHB 15-35-17

सत्येन संवर्धयति दमेन नियमेन च ।
अहिंसया च दानेन तपसा च सनातनः ॥ १५-३५-१७॥
satyena saṃvardhayati damena niyamena ca |
ahiṃsayā ca dānena tapasā ca sanātanaḥ || 15-35-17||

MHB 15-35-18

येन योगबलाज्जातः कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
धर्म इत्येष नृपते प्राज्ञेनामितबुद्धिना ॥ १५-३५-१८॥
yena yogabalājjātaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ |
dharma ityeṣa nṛpate prājñenāmitabuddhinā || 15-35-18||

MHB 15-35-19

यथा ह्यग्निर्यथा वायुर्यथापः पृथिवी यथा ।
यथाकाशं तथा धर्म इह चामुत्र च स्थितः ॥ १५-३५-१९॥
yathā hyagniryathā vāyuryathāpaḥ pṛthivī yathā |
yathākāśaṃ tathā dharma iha cāmutra ca sthitaḥ || 15-35-19||

MHB 15-35-20

सर्वगश्चैव कौरव्य सर्वं व्याप्य चराचरम् ।
दृश्यते देवदेवः स सिद्धैर्निर्दग्धकिल्बिषैः ॥ १५-३५-२०॥
sarvagaścaiva kauravya sarvaṃ vyāpya carācaram |
dṛśyate devadevaḥ sa siddhairnirdagdhakilbiṣaiḥ || 15-35-20||

MHB 15-35-21

यो हि धर्मः स विदुरो विदुरो यः स पाण्डवः ।
स एष राजन्वश्यस्ते पाण्डवः प्रेष्यवत्स्थितः ॥ १५-३५-२१॥
yo hi dharmaḥ sa viduro viduro yaḥ sa pāṇḍavaḥ |
sa eṣa rājanvaśyaste pāṇḍavaḥ preṣyavatsthitaḥ || 15-35-21||

MHB 15-35-22

प्रविष्टः स स्वमात्मानं भ्राता ते बुद्धिसत्तमः ।
दिष्ट्या महात्मा कौन्तेयं महायोगबलान्वितः ॥ १५-३५-२२॥
praviṣṭaḥ sa svamātmānaṃ bhrātā te buddhisattamaḥ |
diṣṭyā mahātmā kaunteyaṃ mahāyogabalānvitaḥ || 15-35-22||

MHB 15-35-23

त्वां चापि श्रेयसा योक्ष्ये नचिराद्भरतर्षभ ।
संशयच्छेदनार्थं हि प्राप्तं मां विद्धि पुत्रक ॥ १५-३५-२३॥
tvāṃ cāpi śreyasā yokṣye nacirādbharatarṣabha |
saṃśayacchedanārthaṃ hi prāptaṃ māṃ viddhi putraka || 15-35-23||

MHB 15-35-24

न कृतं यत्पुरा कैश्चित्कर्म लोके महर्षिभिः ।
आश्चर्यभूतं तपसः फलं संदर्शयामि वः ॥ १५-३५-२४॥
na kṛtaṃ yatpurā kaiścitkarma loke maharṣibhiḥ |
āścaryabhūtaṃ tapasaḥ phalaṃ saṃdarśayāmi vaḥ || 15-35-24||

MHB 15-35-25

किमिच्छसि महीपाल मत्तः प्राप्तुममानुषम् ।
द्रष्टुं स्प्रष्टुमथ श्रोतुं वद कर्तास्मि तत्तथा ॥ १५-३५-२५॥
kimicchasi mahīpāla mattaḥ prāptumamānuṣam |
draṣṭuṃ spraṣṭumatha śrotuṃ vada kartāsmi tattathā || 15-35-25||

Adhyaya: 36/47 (33)

MHB 15-36-1

जनमेजय उवाच ।
वनवासं गते विप्र धृतराष्ट्रे महीपतौ ।
सभार्ये नृपशार्दूले वध्वा कुन्त्या समन्विते ॥ १५-३६-१॥
janamejaya uvāca |
vanavāsaṃ gate vipra dhṛtarāṣṭre mahīpatau |
sabhārye nṛpaśārdūle vadhvā kuntyā samanvite || 15-36-1||

MHB 15-36-2

विदुरे चापि संसिद्धे धर्मराजं व्यपाश्रिते ।
वसत्सु पाण्डुपुत्रेषु सर्वेष्वाश्रममण्डले ॥ १५-३६-२॥
vidure cāpi saṃsiddhe dharmarājaṃ vyapāśrite |
vasatsu pāṇḍuputreṣu sarveṣvāśramamaṇḍale || 15-36-2||

MHB 15-36-3

यत्तदाश्चर्यमिति वै करिष्यामीत्युवाच ह ।
व्यासः परमतेजस्वी महर्षिस्तद्वदस्व मे ॥ १५-३६-३॥
yattadāścaryamiti vai kariṣyāmītyuvāca ha |
vyāsaḥ paramatejasvī maharṣistadvadasva me || 15-36-3||

MHB 15-36-4

वनवासे च कौरव्यः कियन्तं कालमच्युतः ।
युधिष्ठिरो नरपतिर्न्यवसत्सजनो द्विज ॥ १५-३६-४॥
vanavāse ca kauravyaḥ kiyantaṃ kālamacyutaḥ |
yudhiṣṭhiro narapatirnyavasatsajano dvija || 15-36-4||

MHB 15-36-5

किमाहाराश्च ते तत्र ससैन्या न्यवसन्प्रभो ।
सान्तःपुरा महात्मान इति तद्ब्रूहि मेऽनघ ॥ १५-३६-५॥
kimāhārāśca te tatra sasainyā nyavasanprabho |
sāntaḥpurā mahātmāna iti tadbrūhi me'nagha || 15-36-5||

MHB 15-36-6

वैशंपायन उवाच ।
तेऽनुज्ञातास्तदा राजन्कुरुराजेन पाण्डवाः ।
विविधान्यन्नपानानि विश्राम्यानुभवन्ति ते ॥ १५-३६-६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
te'nujñātāstadā rājankururājena pāṇḍavāḥ |
vividhānyannapānāni viśrāmyānubhavanti te || 15-36-6||

MHB 15-36-7

मासमेकं विजह्रुस्ते ससैन्यान्तःपुरा वने ।
अथ तत्रागमद्व्यासो यथोक्तं ते मयानघ ॥ १५-३६-७॥
māsamekaṃ vijahruste sasainyāntaḥpurā vane |
atha tatrāgamadvyāso yathoktaṃ te mayānagha || 15-36-7||

MHB 15-36-8

तथा तु तेषां सर्वेषां कथाभिर्नृपसंनिधौ ।
व्यासमन्वासतां राजन्नाजग्मुर्मुनयोऽपरे ॥ १५-३६-८॥
tathā tu teṣāṃ sarveṣāṃ kathābhirnṛpasaṃnidhau |
vyāsamanvāsatāṃ rājannājagmurmunayo'pare || 15-36-8||

MHB 15-36-9

नारदः पर्वतश्चैव देवलश्च महातपाः ।
विश्वावसुस्तुम्बुरुश्च चित्रसेनश्च भारत ॥ १५-३६-९॥
nāradaḥ parvataścaiva devalaśca mahātapāḥ |
viśvāvasustumburuśca citrasenaśca bhārata || 15-36-9||

MHB 15-36-10

तेषामपि यथान्यायं पूजां चक्रे महामनाः ।
धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातः कुरुराजो युधिष्ठिरः ॥ १५-३६-१०॥
teṣāmapi yathānyāyaṃ pūjāṃ cakre mahāmanāḥ |
dhṛtarāṣṭrābhyanujñātaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ || 15-36-10||

MHB 15-36-11

निषेदुस्ते ततः सर्वे पूजां प्राप्य युधिष्ठिरात् ।
आसनेष्वथ पुण्येषु बर्हिष्केषु वरेषु च ॥ १५-३६-११॥
niṣeduste tataḥ sarve pūjāṃ prāpya yudhiṣṭhirāt |
āsaneṣvatha puṇyeṣu barhiṣkeṣu vareṣu ca || 15-36-11||

MHB 15-36-12

तेषु तत्रोपविष्टेषु स तु राजा महामतिः ।
पाण्डुपुत्रैः परिवृतो निषसाद कुरूद्वहः ॥ १५-३६-१२॥
teṣu tatropaviṣṭeṣu sa tu rājā mahāmatiḥ |
pāṇḍuputraiḥ parivṛto niṣasāda kurūdvahaḥ || 15-36-12||

MHB 15-36-13

गान्धारी चैव कुन्ती च द्रौपदी सात्वती तथा ।
स्त्रियश्चान्यास्तथान्याभिः सहोपविविशुस्ततः ॥ १५-३६-१३॥
gāndhārī caiva kuntī ca draupadī sātvatī tathā |
striyaścānyāstathānyābhiḥ sahopaviviśustataḥ || 15-36-13||

MHB 15-36-14

तेषां तत्र कथा दिव्या धर्मिष्ठाश्चाभवन्नृप ।
ऋषीणां च पुराणानां देवासुरविमिश्रिताः ॥ १५-३६-१४॥
teṣāṃ tatra kathā divyā dharmiṣṭhāścābhavannṛpa |
ṛṣīṇāṃ ca purāṇānāṃ devāsuravimiśritāḥ || 15-36-14||

MHB 15-36-15

ततः कथान्ते व्यासस्तं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ।
प्रोवाच वदतां श्रेष्ठः पुनरेव स तद्वचः ।
प्रीयमाणो महातेजाः सर्ववेदविदां वरः ॥ १५-३६-१५॥
tataḥ kathānte vyāsastaṃ prajñācakṣuṣamīśvaram |
provāca vadatāṃ śreṣṭhaḥ punareva sa tadvacaḥ |
prīyamāṇo mahātejāḥ sarvavedavidāṃ varaḥ || 15-36-15||

MHB 15-36-16

विदितं मम राजेन्द्र यत्ते हृदि विवक्षितम् ।
दह्यमानस्य शोकेन तव पुत्रकृतेन वै ॥ १५-३६-१६॥
viditaṃ mama rājendra yatte hṛdi vivakṣitam |
dahyamānasya śokena tava putrakṛtena vai || 15-36-16||

MHB 15-36-17

गान्धार्याश्चैव यद्दुःखं हृदि तिष्ठति पार्थिव ।
कुन्त्याश्च यन्महाराज द्रौपद्याश्च हृदि स्थितम् ॥ १५-३६-१७॥
gāndhāryāścaiva yadduḥkhaṃ hṛdi tiṣṭhati pārthiva |
kuntyāśca yanmahārāja draupadyāśca hṛdi sthitam || 15-36-17||

MHB 15-36-18

यच्च धारयते तीव्रं दुःखं पुत्रविनाशजम् ।
सुभद्रा कृष्णभगिनी तच्चापि विदितं मम ॥ १५-३६-१८॥
yacca dhārayate tīvraṃ duḥkhaṃ putravināśajam |
subhadrā kṛṣṇabhaginī taccāpi viditaṃ mama || 15-36-18||

MHB 15-36-19

श्रुत्वा समागममिमं सर्वेषां वस्ततो नृप ।
संशयच्छेदनायाहं प्राप्तः कौरवनन्दन ॥ १५-३६-१९॥
śrutvā samāgamamimaṃ sarveṣāṃ vastato nṛpa |
saṃśayacchedanāyāhaṃ prāptaḥ kauravanandana || 15-36-19||

MHB 15-36-20

इमे च देवगन्धर्वाः सर्वे चैव महर्षयः ।
पश्यन्तु तपसो वीर्यमद्य मे चिरसंभृतम् ॥ १५-३६-२०॥
ime ca devagandharvāḥ sarve caiva maharṣayaḥ |
paśyantu tapaso vīryamadya me cirasaṃbhṛtam || 15-36-20||

MHB 15-36-21

तदुच्यतां महाबाहो कं कामं प्रदिशामि ते ।
प्रवणोऽस्मि वरं दातुं पश्य मे तपसो बलम् ॥ १५-३६-२१॥
taducyatāṃ mahābāho kaṃ kāmaṃ pradiśāmi te |
pravaṇo'smi varaṃ dātuṃ paśya me tapaso balam || 15-36-21||

MHB 15-36-22

एवमुक्तः स राजेन्द्रो व्यासेनामितबुद्धिना ।
मुहूर्तमिव संचिन्त्य वचनायोपचक्रमे ॥ १५-३६-२२॥
evamuktaḥ sa rājendro vyāsenāmitabuddhinā |
muhūrtamiva saṃcintya vacanāyopacakrame || 15-36-22||

MHB 15-36-23

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि सफलं जीवितं च मे ।
यन्मे समागमोऽद्येह भवद्भिः सह साधुभिः ॥ १५-३६-२३॥
dhanyo'smyanugṛhīto'smi saphalaṃ jīvitaṃ ca me |
yanme samāgamo'dyeha bhavadbhiḥ saha sādhubhiḥ || 15-36-23||

MHB 15-36-24

अद्य चाप्यवगच्छामि गतिमिष्टामिहात्मनः ।
भवद्भिर्ब्रह्मकल्पैर्यत्समेतोऽहं तपोधनाः ॥ १५-३६-२४॥
adya cāpyavagacchāmi gatimiṣṭāmihātmanaḥ |
bhavadbhirbrahmakalpairyatsameto'haṃ tapodhanāḥ || 15-36-24||

MHB 15-36-25

दर्शनादेव भवतां पूतोऽहं नात्र संशयः ।
विद्यते न भयं चापि परलोकान्ममानघाः ॥ १५-३६-२५॥
darśanādeva bhavatāṃ pūto'haṃ nātra saṃśayaḥ |
vidyate na bhayaṃ cāpi paralokānmamānaghāḥ || 15-36-25||

MHB 15-36-26

किं तु तस्य सुदुर्बुद्धेर्मन्दस्यापनयैर्भृशम् ।
दूयते मे मनो नित्यं स्मरतः पुत्रगृद्धिनः ॥ १५-३६-२६॥
kiṃ tu tasya sudurbuddhermandasyāpanayairbhṛśam |
dūyate me mano nityaṃ smarataḥ putragṛddhinaḥ || 15-36-26||

MHB 15-36-27

अपापाः पाण्डवा येन निकृताः पापबुद्धिना ।
घातिता पृथिवी चेयं सहसा सनरद्विपा ॥ १५-३६-२७॥
apāpāḥ pāṇḍavā yena nikṛtāḥ pāpabuddhinā |
ghātitā pṛthivī ceyaṃ sahasā sanaradvipā || 15-36-27||

MHB 15-36-28

राजानश्च महात्मानो नानाजनपदेश्वराः ।
आगम्य मम पुत्रार्थे सर्वे मृत्युवशं गताः ॥ १५-३६-२८॥
rājānaśca mahātmāno nānājanapadeśvarāḥ |
āgamya mama putrārthe sarve mṛtyuvaśaṃ gatāḥ || 15-36-28||

MHB 15-36-29

ये ते पुत्रांश्च दाराश्च प्राणांश्च मनसः प्रियान् ।
परित्यज्य गताः शूराः प्रेतराजनिवेशनम् ॥ १५-३६-२९॥
ye te putrāṃśca dārāśca prāṇāṃśca manasaḥ priyān |
parityajya gatāḥ śūrāḥ pretarājaniveśanam || 15-36-29||

MHB 15-36-30

का नु तेषां गतिर्ब्रह्मन्मित्रार्थे ये हता मृधे ।
तथैव पुत्रपौत्राणां मम ये निहता युधि ॥ १५-३६-३०॥
kā nu teṣāṃ gatirbrahmanmitrārthe ye hatā mṛdhe |
tathaiva putrapautrāṇāṃ mama ye nihatā yudhi || 15-36-30||

MHB 15-36-31

दूयते मे मनोऽभीक्ष्णं घातयित्वा महाबलम् ।
भीष्मं शांतनवं वृद्धं द्रोणं च द्विजसत्तमम् ॥ १५-३६-३१॥
dūyate me mano'bhīkṣṇaṃ ghātayitvā mahābalam |
bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ vṛddhaṃ droṇaṃ ca dvijasattamam || 15-36-31||

MHB 15-36-32

मम पुत्रेण मूढेन पापेन सुहृदद्विषा ।
क्षयं नीतं कुलं दीप्तं पृथिवीराज्यमिच्छता ॥ १५-३६-३२॥
mama putreṇa mūḍhena pāpena suhṛdadviṣā |
kṣayaṃ nītaṃ kulaṃ dīptaṃ pṛthivīrājyamicchatā || 15-36-32||

MHB 15-36-33

एतत्सर्वमनुस्मृत्य दह्यमानो दिवानिशम् ।
न शान्तिमधिगच्छामि दुःखशोकसमाहतः ।
इति मे चिन्तयानस्य पितः शर्म न विद्यते ॥ १५-३६-३३॥
etatsarvamanusmṛtya dahyamāno divāniśam |
na śāntimadhigacchāmi duḥkhaśokasamāhataḥ |
iti me cintayānasya pitaḥ śarma na vidyate || 15-36-33||

Adhyaya: 37/47 (18)

MHB 15-37-1

वैशंपायन उवाच ।
तच्छ्रुत्वा विविधं तस्य राजर्षेः परिदेवितम् ।
पुनर्नवीकृतः शोको गान्धार्या जनमेजय ॥ १५-३७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tacchrutvā vividhaṃ tasya rājarṣeḥ paridevitam |
punarnavīkṛtaḥ śoko gāndhāryā janamejaya || 15-37-1||

MHB 15-37-2

कुन्त्या द्रुपदपुत्र्याश्च सुभद्रायास्तथैव च ।
तासां च वरनारीणां वधूनां कौरवस्य ह ॥ १५-३७-२॥
kuntyā drupadaputryāśca subhadrāyāstathaiva ca |
tāsāṃ ca varanārīṇāṃ vadhūnāṃ kauravasya ha || 15-37-2||

MHB 15-37-3

पुत्रशोकसमाविष्टा गान्धारी त्विदमब्रवीत् ।
श्वशुरं बद्धनयना देवी प्राञ्जलिरुत्थिता ॥ १५-३७-३॥
putraśokasamāviṣṭā gāndhārī tvidamabravīt |
śvaśuraṃ baddhanayanā devī prāñjalirutthitā || 15-37-3||

MHB 15-37-4

षोडशेमानि वर्षाणि गतानि मुनिपुंगव ।
अस्य राज्ञो हतान्पुत्राञ्शोचतो न शमो विभो ॥ १५-३७-४॥
ṣoḍaśemāni varṣāṇi gatāni munipuṃgava |
asya rājño hatānputrāñśocato na śamo vibho || 15-37-4||

MHB 15-37-5

पुत्रशोकसमाविष्टो निःश्वसन्ह्येष भूमिपः ।
न शेते वसतीः सर्वा धृतराष्ट्रो महामुने ॥ १५-३७-५॥
putraśokasamāviṣṭo niḥśvasanhyeṣa bhūmipaḥ |
na śete vasatīḥ sarvā dhṛtarāṣṭro mahāmune || 15-37-5||

MHB 15-37-6

लोकानन्यान्समर्थोऽसि स्रष्टुं सर्वांस्तपोबलात् ।
किमु लोकान्तरगतान्राज्ञो दर्शयितुं सुतान् ॥ १५-३७-६॥
lokānanyānsamartho'si sraṣṭuṃ sarvāṃstapobalāt |
kimu lokāntaragatānrājño darśayituṃ sutān || 15-37-6||

MHB 15-37-7

इयं च द्रौपदी कृष्णा हतज्ञातिसुता भृशम् ।
शोचत्यतीव साध्वी ते स्नुषाणां दयिता स्नुषा ॥ १५-३७-७॥
iyaṃ ca draupadī kṛṣṇā hatajñātisutā bhṛśam |
śocatyatīva sādhvī te snuṣāṇāṃ dayitā snuṣā || 15-37-7||

MHB 15-37-8

तथा कृष्णस्य भगिनी सुभद्रा भद्रभाषिणी ।
सौभद्रवधसंतप्ता भृशं शोचति भामिनी ॥ १५-३७-८॥
tathā kṛṣṇasya bhaginī subhadrā bhadrabhāṣiṇī |
saubhadravadhasaṃtaptā bhṛśaṃ śocati bhāminī || 15-37-8||

MHB 15-37-9

इयं च भूरिश्रवसो भार्या परमदुःखिता ।
भर्तृव्यसनशोकार्ता न शेते वसतीः प्रभो ॥ १५-३७-९॥
iyaṃ ca bhūriśravaso bhāryā paramaduḥkhitā |
bhartṛvyasanaśokārtā na śete vasatīḥ prabho || 15-37-9||

MHB 15-37-10

यस्यास्तु श्वशुरो धीमान्बाह्लीकः स कुरूद्वहः ।
निहतः सोमदत्तश्च पित्रा सह महारणे ॥ १५-३७-१०॥
yasyāstu śvaśuro dhīmānbāhlīkaḥ sa kurūdvahaḥ |
nihataḥ somadattaśca pitrā saha mahāraṇe || 15-37-10||

MHB 15-37-11

श्रीमच्चास्य महाबुद्धेः संग्रामेष्वपलायिनः ।
पुत्रस्य ते पुत्रशतं निहतं यद्रणाजिरे ॥ १५-३७-११॥
śrīmaccāsya mahābuddheḥ saṃgrāmeṣvapalāyinaḥ |
putrasya te putraśataṃ nihataṃ yadraṇājire || 15-37-11||

MHB 15-37-12

तस्य भार्याशतमिदं पुत्रशोकसमाहतम् ।
पुनः पुनर्वर्धयानं शोकं राज्ञो ममैव च ।
तेनारम्भेण महता मामुपास्ते महामुने ॥ १५-३७-१२॥
tasya bhāryāśatamidaṃ putraśokasamāhatam |
punaḥ punarvardhayānaṃ śokaṃ rājño mamaiva ca |
tenārambheṇa mahatā māmupāste mahāmune || 15-37-12||

MHB 15-37-13

ये च शूरा महात्मानः श्वशुरा मे महारथाः ।
सोमदत्तप्रभृतयः का नु तेषां गतिः प्रभो ॥ १५-३७-१३॥
ye ca śūrā mahātmānaḥ śvaśurā me mahārathāḥ |
somadattaprabhṛtayaḥ kā nu teṣāṃ gatiḥ prabho || 15-37-13||

MHB 15-37-14

तव प्रसादाद्भगवन्विशोकोऽयं महीपतिः ।
कुर्यात्कालमहं चैव कुन्ती चेयं वधूस्तव ॥ १५-३७-१४॥
tava prasādādbhagavanviśoko'yaṃ mahīpatiḥ |
kuryātkālamahaṃ caiva kuntī ceyaṃ vadhūstava || 15-37-14||

MHB 15-37-15

इत्युक्तवत्यां गान्धार्यां कुन्ती व्रतकृशानना ।
प्रच्छन्नजातं पुत्रं तं सस्मारादित्यसंभवम् ॥ १५-३७-१५॥
ityuktavatyāṃ gāndhāryāṃ kuntī vratakṛśānanā |
pracchannajātaṃ putraṃ taṃ sasmārādityasaṃbhavam || 15-37-15||

MHB 15-37-16

तामृषिर्वरदो व्यासो दूरश्रवणदर्शनः ।
अपश्यद्दुःखितां देवीं मातरं सव्यसाचिनः ॥ १५-३७-१६॥
tāmṛṣirvarado vyāso dūraśravaṇadarśanaḥ |
apaśyadduḥkhitāṃ devīṃ mātaraṃ savyasācinaḥ || 15-37-16||

MHB 15-37-17

तामुवाच ततो व्यासो यत्ते कार्यं विवक्षितम् ।
तद्ब्रूहि त्वं महाप्राज्ञे यत्ते मनसि वर्तते ॥ १५-३७-१७॥
tāmuvāca tato vyāso yatte kāryaṃ vivakṣitam |
tadbrūhi tvaṃ mahāprājñe yatte manasi vartate || 15-37-17||

MHB 15-37-18

ततः कुन्ती श्वशुरयोः प्रणम्य शिरसा तदा ।
उवाच वाक्यं सव्रीडं विवृण्वाना पुरातनम् ॥ १५-३७-१८॥
tataḥ kuntī śvaśurayoḥ praṇamya śirasā tadā |
uvāca vākyaṃ savrīḍaṃ vivṛṇvānā purātanam || 15-37-18||

Adhyaya: 38/47 (23)

MHB 15-38-1

कुन्त्युवाच ।
भगवञ्श्वशुरो मेऽसि दैवतस्यापि दैवतम् ।
स मे देवातिदेवस्त्वं शृणु सत्यां गिरं मम ॥ १५-३८-१॥
kuntyuvāca |
bhagavañśvaśuro me'si daivatasyāpi daivatam |
sa me devātidevastvaṃ śṛṇu satyāṃ giraṃ mama || 15-38-1||

MHB 15-38-2

तपस्वी कोपनो विप्रो दुर्वासा नाम मे पितुः ।
भिक्षामुपागतो भोक्तुं तमहं पर्यतोषयम् ॥ १५-३८-२॥
tapasvī kopano vipro durvāsā nāma me pituḥ |
bhikṣāmupāgato bhoktuṃ tamahaṃ paryatoṣayam || 15-38-2||

MHB 15-38-3

शौचेन त्वागसस्त्यागैः शुद्धेन मनसा तथा ।
कोपस्थानेष्वपि महत्स्वकुप्यं न कदाचन ॥ १५-३८-३॥
śaucena tvāgasastyāgaiḥ śuddhena manasā tathā |
kopasthāneṣvapi mahatsvakupyaṃ na kadācana || 15-38-3||

MHB 15-38-4

स मे वरमदात्प्रीतः कृतमित्यहमब्रुवम् ।
अवश्यं ते ग्रहीतव्यमिति मां सोऽब्रवीद्वचः ॥ १५-३८-४॥
sa me varamadātprītaḥ kṛtamityahamabruvam |
avaśyaṃ te grahītavyamiti māṃ so'bravīdvacaḥ || 15-38-4||

MHB 15-38-5

ततः शापभयाद्विप्रमवोचं पुनरेव तम् ।
एवमस्त्विति च प्राह पुनरेव स मां द्विजः ॥ १५-३८-५॥
tataḥ śāpabhayādvipramavocaṃ punareva tam |
evamastviti ca prāha punareva sa māṃ dvijaḥ || 15-38-5||

MHB 15-38-6

धर्मस्य जननी भद्रे भवित्री त्वं वरानने ।
वशे स्थास्यन्ति ते देवा यांस्त्वमावाहयिष्यसि ॥ १५-३८-६॥
dharmasya jananī bhadre bhavitrī tvaṃ varānane |
vaśe sthāsyanti te devā yāṃstvamāvāhayiṣyasi || 15-38-6||

MHB 15-38-7

इत्युक्त्वान्तर्हितो विप्रस्ततोऽहं विस्मिताभवम् ।
न च सर्वास्ववस्थासु स्मृतिर्मे विप्रणश्यति ॥ १५-३८-७॥
ityuktvāntarhito viprastato'haṃ vismitābhavam |
na ca sarvāsvavasthāsu smṛtirme vipraṇaśyati || 15-38-7||

MHB 15-38-8

अथ हर्म्यतलस्थाहं रविमुद्यन्तमीक्षती ।
संस्मृत्य तदृषेर्वाक्यं स्पृहयन्ती दिवाकरम् ।
स्थिताहं बालभावेन तत्र दोषमबुध्यती ॥ १५-३८-८॥
atha harmyatalasthāhaṃ ravimudyantamīkṣatī |
saṃsmṛtya tadṛṣervākyaṃ spṛhayantī divākaram |
sthitāhaṃ bālabhāvena tatra doṣamabudhyatī || 15-38-8||

MHB 15-38-9

अथ देवः सहस्रांशुर्मत्समीपगतोऽभवत् ।
द्विधा कृत्वात्मनो देहं भूमौ च गगनेऽपि च ।
तताप लोकानेकेन द्वितीयेनागमच्च माम् ॥ १५-३८-९॥
atha devaḥ sahasrāṃśurmatsamīpagato'bhavat |
dvidhā kṛtvātmano dehaṃ bhūmau ca gagane'pi ca |
tatāpa lokānekena dvitīyenāgamacca mām || 15-38-9||

MHB 15-38-10

स मामुवाच वेपन्तीं वरं मत्तो वृणीष्व ह ।
गम्यतामिति तं चाहं प्रणम्य शिरसावदम् ॥ १५-३८-१०॥
sa māmuvāca vepantīṃ varaṃ matto vṛṇīṣva ha |
gamyatāmiti taṃ cāhaṃ praṇamya śirasāvadam || 15-38-10||

MHB 15-38-11

स मामुवाच तिग्मांशुर्वृथाह्वानं न ते क्षमम् ।
धक्ष्यामि त्वां च विप्रं च येन दत्तो वरस्तव ॥ १५-३८-११॥
sa māmuvāca tigmāṃśurvṛthāhvānaṃ na te kṣamam |
dhakṣyāmi tvāṃ ca vipraṃ ca yena datto varastava || 15-38-11||

MHB 15-38-12

तमहं रक्षती विप्रं शापादनपराधिनम् ।
पुत्रो मे त्वत्समो देव भवेदिति ततोऽब्रुवम् ॥ १५-३८-१२॥
tamahaṃ rakṣatī vipraṃ śāpādanaparādhinam |
putro me tvatsamo deva bhavediti tato'bruvam || 15-38-12||

MHB 15-38-13

ततो मां तेजसाविश्य मोहयित्वा च भानुमान् ।
उवाच भविता पुत्रस्तवेत्यभ्यगमद्दिवम् ॥ १५-३८-१३॥
tato māṃ tejasāviśya mohayitvā ca bhānumān |
uvāca bhavitā putrastavetyabhyagamaddivam || 15-38-13||

MHB 15-38-14

ततोऽहमन्तर्भवने पितुर्वृत्तान्तरक्षिणी ।
गूढोत्पन्नं सुतं बालं जले कर्णमवासृजम् ॥ १५-३८-१४॥
tato'hamantarbhavane piturvṛttāntarakṣiṇī |
gūḍhotpannaṃ sutaṃ bālaṃ jale karṇamavāsṛjam || 15-38-14||

MHB 15-38-15

नूनं तस्यैव देवस्य प्रसादात्पुनरेव तु ।
कन्याहमभवं विप्र यथा प्राह स मामृषिः ॥ १५-३८-१५॥
nūnaṃ tasyaiva devasya prasādātpunareva tu |
kanyāhamabhavaṃ vipra yathā prāha sa māmṛṣiḥ || 15-38-15||

MHB 15-38-16

स मया मूढया पुत्रो ज्ञायमानोऽप्युपेक्षितः ।
तन्मां दहति विप्रर्षे यथा सुविदितं तव ॥ १५-३८-१६॥
sa mayā mūḍhayā putro jñāyamāno'pyupekṣitaḥ |
tanmāṃ dahati viprarṣe yathā suviditaṃ tava || 15-38-16||

MHB 15-38-17

यदि पापमपापं वा तदेतद्विवृतं मया ।
तन्मे भयं त्वं भगवन्व्यपनेतुमिहार्हसि ॥ १५-३८-१७॥
yadi pāpamapāpaṃ vā tadetadvivṛtaṃ mayā |
tanme bhayaṃ tvaṃ bhagavanvyapanetumihārhasi || 15-38-17||

MHB 15-38-18

यच्चास्य राज्ञो विदितं हृदिस्थं भवतोऽनघ ।
तं चायं लभतां काममद्यैव मुनिसत्तम ॥ १५-३८-१८॥
yaccāsya rājño viditaṃ hṛdisthaṃ bhavato'nagha |
taṃ cāyaṃ labhatāṃ kāmamadyaiva munisattama || 15-38-18||

MHB 15-38-19

इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं व्यासो वेदविदां वरः ।
साधु सर्वमिदं तथ्यमेवमेव यथात्थ माम् ॥ १५-३८-१९॥
ityuktaḥ pratyuvācedaṃ vyāso vedavidāṃ varaḥ |
sādhu sarvamidaṃ tathyamevameva yathāttha mām || 15-38-19||

MHB 15-38-20

अपराधश्च ते नास्ति कन्याभावं गता ह्यसि ।
देवाश्चैश्वर्यवन्तो वै शरीराण्याविशन्ति वै ॥ १५-३८-२०॥
aparādhaśca te nāsti kanyābhāvaṃ gatā hyasi |
devāścaiśvaryavanto vai śarīrāṇyāviśanti vai || 15-38-20||

MHB 15-38-21

सन्ति देवनिकायाश्च संकल्पाज्जनयन्ति ये ।
वाचा दृष्ट्या तथा स्पर्शात्संघर्षेणेति पञ्चधा ॥ १५-३८-२१॥
santi devanikāyāśca saṃkalpājjanayanti ye |
vācā dṛṣṭyā tathā sparśātsaṃgharṣeṇeti pañcadhā || 15-38-21||

MHB 15-38-22

मनुष्यधर्मो दैवेन धर्मेण न हि युज्यते ।
इति कुन्ति व्यजानीहि व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥ १५-३८-२२॥
manuṣyadharmo daivena dharmeṇa na hi yujyate |
iti kunti vyajānīhi vyetu te mānaso jvaraḥ || 15-38-22||

MHB 15-38-23

सर्वं बलवतां पथ्यं सर्वं बलवतां शुचि ।
सर्वं बलवतां धर्मः सर्वं बलवतां स्वकम् ॥ १५-३८-२३॥
sarvaṃ balavatāṃ pathyaṃ sarvaṃ balavatāṃ śuci |
sarvaṃ balavatāṃ dharmaḥ sarvaṃ balavatāṃ svakam || 15-38-23||

Adhyaya: 39/47 (24)

MHB 15-39-1

व्यास उवाच ।
भद्रे द्रक्ष्यसि गान्धारि पुत्रान्भ्रातॄन्सखींस्तथा ।
वधूश्च पतिभिः सार्धं निशि सुप्तोत्थिता इव ॥ १५-३९-१॥
vyāsa uvāca |
bhadre drakṣyasi gāndhāri putrānbhrātṝnsakhīṃstathā |
vadhūśca patibhiḥ sārdhaṃ niśi suptotthitā iva || 15-39-1||

MHB 15-39-2

कर्णं द्रक्ष्यति कुन्ती च सौभद्रं चापि यादवी ।
द्रौपदी पञ्च पुत्रांश्च पितॄन्भ्रातॄंस्तथैव च ॥ १५-३९-२॥
karṇaṃ drakṣyati kuntī ca saubhadraṃ cāpi yādavī |
draupadī pañca putrāṃśca pitṝnbhrātṝṃstathaiva ca || 15-39-2||

MHB 15-39-3

पूर्वमेवैष हृदये व्यवसायोऽभवन्मम ।
यथास्मि चोदितो राज्ञा भवत्या पृथयैव च ॥ १५-३९-३॥
pūrvamevaiṣa hṛdaye vyavasāyo'bhavanmama |
yathāsmi codito rājñā bhavatyā pṛthayaiva ca || 15-39-3||

MHB 15-39-4

न ते शोच्या महात्मानः सर्व एव नरर्षभाः ।
क्षत्रधर्मपराः सन्तस्तथा हि निधनं गताः ॥ १५-३९-४॥
na te śocyā mahātmānaḥ sarva eva nararṣabhāḥ |
kṣatradharmaparāḥ santastathā hi nidhanaṃ gatāḥ || 15-39-4||

MHB 15-39-5

भवितव्यमवश्यं तत्सुरकार्यमनिन्दिते ।
अवतेरुस्ततः सर्वे देवभागैर्महीतलम् ॥ १५-३९-५॥
bhavitavyamavaśyaṃ tatsurakāryamanindite |
avaterustataḥ sarve devabhāgairmahītalam || 15-39-5||

MHB 15-39-6

गन्धर्वाप्सरसश्चैव पिशाचा गुह्यराक्षसाः ।
तथा पुण्यजनाश्चैव सिद्धा देवर्षयोऽपि च ॥ १५-३९-६॥
gandharvāpsarasaścaiva piśācā guhyarākṣasāḥ |
tathā puṇyajanāścaiva siddhā devarṣayo'pi ca || 15-39-6||

MHB 15-39-7

देवाश्च दानवाश्चैव तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः ।
त एते निधनं प्राप्ताः कुरुक्षेत्रे रणाजिरे ॥ १५-३९-७॥
devāśca dānavāścaiva tathā brahmarṣayo'malāḥ |
ta ete nidhanaṃ prāptāḥ kurukṣetre raṇājire || 15-39-7||

MHB 15-39-8

गन्धर्वराजो यो धीमान्धृतराष्ट्र इति श्रुतः ।
स एव मानुषे लोके धृतराष्ट्रः पतिस्तव ॥ १५-३९-८॥
gandharvarājo yo dhīmāndhṛtarāṣṭra iti śrutaḥ |
sa eva mānuṣe loke dhṛtarāṣṭraḥ patistava || 15-39-8||

MHB 15-39-9

पाण्डुं मरुद्गणं विद्धि विशिष्टतममच्युतम् ।
धर्मस्यांशोऽभवत्क्षत्ता राजा चायं युधिष्ठिरः ॥ १५-३९-९॥
pāṇḍuṃ marudgaṇaṃ viddhi viśiṣṭatamamacyutam |
dharmasyāṃśo'bhavatkṣattā rājā cāyaṃ yudhiṣṭhiraḥ || 15-39-9||

MHB 15-39-10

कलिं दुर्योधनं विद्धि शकुनिं द्वापरं तथा ।
दुःशासनादीन्विद्धि त्वं राक्षसाञ्शुभदर्शने ॥ १५-३९-१०॥
kaliṃ duryodhanaṃ viddhi śakuniṃ dvāparaṃ tathā |
duḥśāsanādīnviddhi tvaṃ rākṣasāñśubhadarśane || 15-39-10||

MHB 15-39-11

मरुद्गणाद्भीमसेनं बलवन्तमरिंदमम् ।
विद्धि च त्वं नरमृषिमिमं पार्थं धनंजयम् ।
नारायणं हृषीकेशमश्विनौ यमजावुभौ ॥ १५-३९-११॥
marudgaṇādbhīmasenaṃ balavantamariṃdamam |
viddhi ca tvaṃ naramṛṣimimaṃ pārthaṃ dhanaṃjayam |
nārāyaṇaṃ hṛṣīkeśamaśvinau yamajāvubhau || 15-39-11||

MHB 15-39-12

द्विधा कृत्वात्मनो देहमादित्यं तपतां वरम् ।
लोकांश्च तापयानं वै विद्धि कर्णं च शोभने ।
यश्च वैरार्थमुद्भूतः संघर्षजननस्तथा ॥ १५-३९-१२॥
dvidhā kṛtvātmano dehamādityaṃ tapatāṃ varam |
lokāṃśca tāpayānaṃ vai viddhi karṇaṃ ca śobhane |
yaśca vairārthamudbhūtaḥ saṃgharṣajananastathā || 15-39-12||

MHB 15-39-13

यश्च पाण्डवदायादो हतः षड्भिर्महारथैः ।
स सोम इह सौभद्रो योगादेवाभवद्द्विधा ॥ १५-३९-१३॥
yaśca pāṇḍavadāyādo hataḥ ṣaḍbhirmahārathaiḥ |
sa soma iha saubhadro yogādevābhavaddvidhā || 15-39-13||

MHB 15-39-14

द्रौपद्या सह संभूतं धृष्टद्युम्नं च पावकात् ।
अग्नेर्भागं शुभं विद्धि राक्षसं तु शिखण्डिनम् ॥ १५-३९-१४॥
draupadyā saha saṃbhūtaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ ca pāvakāt |
agnerbhāgaṃ śubhaṃ viddhi rākṣasaṃ tu śikhaṇḍinam || 15-39-14||

MHB 15-39-15

द्रोणं बृहस्पतेर्भागं विद्धि द्रौणिं च रुद्रजम् ।
भीष्मं च विद्धि गाङ्गेयं वसुं मानुषतां गतम् ॥ १५-३९-१५॥
droṇaṃ bṛhaspaterbhāgaṃ viddhi drauṇiṃ ca rudrajam |
bhīṣmaṃ ca viddhi gāṅgeyaṃ vasuṃ mānuṣatāṃ gatam || 15-39-15||

MHB 15-39-16

एवमेते महाप्राज्ञे देवा मानुष्यमेत्य हि ।
ततः पुनर्गताः स्वर्गं कृते कर्मणि शोभने ॥ १५-३९-१६॥
evamete mahāprājñe devā mānuṣyametya hi |
tataḥ punargatāḥ svargaṃ kṛte karmaṇi śobhane || 15-39-16||

MHB 15-39-17

यच्च वो हृदि सर्वेषां दुःखमेनच्चिरं स्थितम् ।
तदद्य व्यपनेष्यामि परलोककृताद्भयात् ॥ १५-३९-१७॥
yacca vo hṛdi sarveṣāṃ duḥkhamenacciraṃ sthitam |
tadadya vyapaneṣyāmi paralokakṛtādbhayāt || 15-39-17||

MHB 15-39-18

सर्वे भवन्तो गच्छन्तु नदीं भागीरथीं प्रति ।
तत्र द्रक्ष्यथ तान्सर्वान्ये हतास्मिन्रणाजिरे ॥ १५-३९-१८॥
sarve bhavanto gacchantu nadīṃ bhāgīrathīṃ prati |
tatra drakṣyatha tānsarvānye hatāsminraṇājire || 15-39-18||

MHB 15-39-19

वैशंपायन उवाच ।
इति व्यासस्य वचनं श्रुत्वा सर्वो जनस्तदा ।
महता सिंहनादेन गङ्गामभिमुखो ययौ ॥ १५-३९-१९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
iti vyāsasya vacanaṃ śrutvā sarvo janastadā |
mahatā siṃhanādena gaṅgāmabhimukho yayau || 15-39-19||

MHB 15-39-20

धृतराष्ट्रश्च सामात्यः प्रययौ सह पाण्डवैः ।
सहितो मुनिशार्दूलैर्गन्धर्वैश्च समागतैः ॥ १५-३९-२०॥
dhṛtarāṣṭraśca sāmātyaḥ prayayau saha pāṇḍavaiḥ |
sahito muniśārdūlairgandharvaiśca samāgataiḥ || 15-39-20||

MHB 15-39-21

ततो गङ्गां समासाद्य क्रमेण स जनार्णवः ।
निवासमकरोत्सर्वो यथाप्रीति यथासुखम् ॥ १५-३९-२१॥
tato gaṅgāṃ samāsādya krameṇa sa janārṇavaḥ |
nivāsamakarotsarvo yathāprīti yathāsukham || 15-39-21||

MHB 15-39-22

राजा च पाण्डवैः सार्धमिष्टे देशे सहानुगः ।
निवासमकरोद्धीमान्सस्त्रीवृद्धपुरःसरः ॥ १५-३९-२२॥
rājā ca pāṇḍavaiḥ sārdhamiṣṭe deśe sahānugaḥ |
nivāsamakaroddhīmānsastrīvṛddhapuraḥsaraḥ || 15-39-22||

MHB 15-39-23

जगाम तदहश्चापि तेषां वर्षशतं यथा ।
निशां प्रतीक्षमाणानां दिदृक्षूणां मृतान्नृपान् ॥ १५-३९-२३॥
jagāma tadahaścāpi teṣāṃ varṣaśataṃ yathā |
niśāṃ pratīkṣamāṇānāṃ didṛkṣūṇāṃ mṛtānnṛpān || 15-39-23||

MHB 15-39-24

अथ पुण्यं गिरिवरमस्तमभ्यगमद्रविः ।
ततः कृताभिषेकास्ते नैशं कर्म समाचरन् ॥ १५-३९-२४॥
atha puṇyaṃ girivaramastamabhyagamadraviḥ |
tataḥ kṛtābhiṣekāste naiśaṃ karma samācaran || 15-39-24||

Adhyaya: 40/47 (21)

MHB 15-40-1

वैशंपायन उवाच ।
ततो निशायां प्राप्तायां कृतसायाह्निकक्रियाः ।
व्यासमभ्यगमन्सर्वे ये तत्रासन्समागताः ॥ १५-४०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato niśāyāṃ prāptāyāṃ kṛtasāyāhnikakriyāḥ |
vyāsamabhyagamansarve ye tatrāsansamāgatāḥ || 15-40-1||

MHB 15-40-2

धृतराष्ट्रस्तु धर्मात्मा पाण्डवैः सहितस्तदा ।
शुचिरेकमनाः सार्धमृषिभिस्तैरुपाविशत् ॥ १५-४०-२॥
dhṛtarāṣṭrastu dharmātmā pāṇḍavaiḥ sahitastadā |
śucirekamanāḥ sārdhamṛṣibhistairupāviśat || 15-40-2||

MHB 15-40-3

गान्धार्या सह नार्यस्तु सहिताः समुपाविशन् ।
पौरजानपदश्चापि जनः सर्वो यथावयः ॥ १५-४०-३॥
gāndhāryā saha nāryastu sahitāḥ samupāviśan |
paurajānapadaścāpi janaḥ sarvo yathāvayaḥ || 15-40-3||

MHB 15-40-4

ततो व्यासो महातेजाः पुण्यं भागीरथीजलम् ।
अवगाह्याजुहावाथ सर्वाँल्लोकान्महामुनिः ॥ १५-४०-४॥
tato vyāso mahātejāḥ puṇyaṃ bhāgīrathījalam |
avagāhyājuhāvātha sarvā~llokānmahāmuniḥ || 15-40-4||

MHB 15-40-5

पाण्डवानां च ये योधाः कौरवाणां च सर्वशः ।
राजानश्च महाभागा नानादेशनिवासिनः ॥ १५-४०-५॥
pāṇḍavānāṃ ca ye yodhāḥ kauravāṇāṃ ca sarvaśaḥ |
rājānaśca mahābhāgā nānādeśanivāsinaḥ || 15-40-5||

MHB 15-40-6

ततः सुतुमुलः शब्दो जलान्तर्जनमेजय ।
प्रादुरासीद्यथा पूर्वं कुरुपाण्डवसेनयोः ॥ १५-४०-६॥
tataḥ sutumulaḥ śabdo jalāntarjanamejaya |
prādurāsīdyathā pūrvaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ || 15-40-6||

MHB 15-40-7

ततस्ते पार्थिवाः सर्वे भीष्मद्रोणपुरोगमाः ।
ससैन्याः सलिलात्तस्मात्समुत्तस्थुः सहस्रशः ॥ १५-४०-७॥
tataste pārthivāḥ sarve bhīṣmadroṇapurogamāḥ |
sasainyāḥ salilāttasmātsamuttasthuḥ sahasraśaḥ || 15-40-7||

MHB 15-40-8

विराटद्रुपदौ चोभौ सपुत्रौ सहसैनिकौ ।
द्रौपदेयाश्च सौभद्रो राक्षसश्च घटोत्कचः ॥ १५-४०-८॥
virāṭadrupadau cobhau saputrau sahasainikau |
draupadeyāśca saubhadro rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ || 15-40-8||

MHB 15-40-9

कर्णदुर्योधनौ चोभौ शकुनिश्च महारथः ।
दुःशासनादयश्चैव धार्तराष्ट्रा महारथाः ॥ १५-४०-९॥
karṇaduryodhanau cobhau śakuniśca mahārathaḥ |
duḥśāsanādayaścaiva dhārtarāṣṭrā mahārathāḥ || 15-40-9||

MHB 15-40-10

जारासंधिर्भगदत्तो जलसंधश्च पार्थिवः ।
भूरिश्रवाः शलः शल्यो वृषसेनश्च सानुजः ॥ १५-४०-१०॥
jārāsaṃdhirbhagadatto jalasaṃdhaśca pārthivaḥ |
bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo vṛṣasenaśca sānujaḥ || 15-40-10||

MHB 15-40-11

लक्ष्मणो राजपुत्रश्च धृष्टद्युम्नस्य चात्मजाः ।
शिखण्डिपुत्राः सर्वे च धृष्टकेतुश्च सानुजः ॥ १५-४०-११॥
lakṣmaṇo rājaputraśca dhṛṣṭadyumnasya cātmajāḥ |
śikhaṇḍiputrāḥ sarve ca dhṛṣṭaketuśca sānujaḥ || 15-40-11||

MHB 15-40-12

अचलो वृषकश्चैव राक्षसश्चाप्यलायुधः ।
बाह्लीकः सोमदत्तश्च चेकितानश्च पार्थिवः ॥ १५-४०-१२॥
acalo vṛṣakaścaiva rākṣasaścāpyalāyudhaḥ |
bāhlīkaḥ somadattaśca cekitānaśca pārthivaḥ || 15-40-12||

MHB 15-40-13

एते चान्ये च बहवो बहुत्वाद्ये न कीर्तिताः ।
सर्वे भासुरदेहास्ते समुत्तस्थुर्जलात्ततः ॥ १५-४०-१३॥
ete cānye ca bahavo bahutvādye na kīrtitāḥ |
sarve bhāsuradehāste samuttasthurjalāttataḥ || 15-40-13||

MHB 15-40-14

यस्य वीरस्य यो वेषो यो ध्वजो यच्च वाहनम् ।
तेन तेन व्यदृश्यन्त समुपेता नराधिपाः ॥ १५-४०-१४॥
yasya vīrasya yo veṣo yo dhvajo yacca vāhanam |
tena tena vyadṛśyanta samupetā narādhipāḥ || 15-40-14||

MHB 15-40-15

दिव्याम्बरधराः सर्वे सर्वे भ्राजिष्णुकुण्डलाः ।
निर्वैरा निरहंकारा विगतक्रोधमन्यवः ॥ १५-४०-१५॥
divyāmbaradharāḥ sarve sarve bhrājiṣṇukuṇḍalāḥ |
nirvairā nirahaṃkārā vigatakrodhamanyavaḥ || 15-40-15||

MHB 15-40-16

गन्धर्वैरुपगीयन्तः स्तूयमानाश्च बन्दिभिः ।
दिव्यमाल्याम्बरधरा वृताश्चाप्सरसां गणैः ॥ १५-४०-१६॥
gandharvairupagīyantaḥ stūyamānāśca bandibhiḥ |
divyamālyāmbaradharā vṛtāścāpsarasāṃ gaṇaiḥ || 15-40-16||

MHB 15-40-17

धृतराष्ट्रस्य च तदा दिव्यं चक्षुर्नराधिप ।
मुनिः सत्यवतीपुत्रः प्रीतः प्रादात्तपोबलात् ॥ १५-४०-१७॥
dhṛtarāṣṭrasya ca tadā divyaṃ cakṣurnarādhipa |
muniḥ satyavatīputraḥ prītaḥ prādāttapobalāt || 15-40-17||

MHB 15-40-18

दिव्यज्ञानबलोपेता गान्धारी च यशस्विनी ।
ददर्श पुत्रांस्तान्सर्वान्ये चान्येऽपि रणे हताः ॥ १५-४०-१८॥
divyajñānabalopetā gāndhārī ca yaśasvinī |
dadarśa putrāṃstānsarvānye cānye'pi raṇe hatāḥ || 15-40-18||

MHB 15-40-19

तदद्भुतमचिन्त्यं च सुमहद्रोमहर्षणम् ।
विस्मितः स जनः सर्वो ददर्शानिमिषेक्षणः ॥ १५-४०-१९॥
tadadbhutamacintyaṃ ca sumahadromaharṣaṇam |
vismitaḥ sa janaḥ sarvo dadarśānimiṣekṣaṇaḥ || 15-40-19||

MHB 15-40-20

तदुत्सवमदोदग्रं हृष्टनारीनराकुलम् ।
ददृशे बलमायान्तं चित्रं पटगतं यथा ॥ १५-४०-२०॥
tadutsavamadodagraṃ hṛṣṭanārīnarākulam |
dadṛśe balamāyāntaṃ citraṃ paṭagataṃ yathā || 15-40-20||

MHB 15-40-21

धृतराष्ट्रस्तु तान्सर्वान्पश्यन्दिव्येन चक्षुषा ।
मुमुदे भरतश्रेष्ठ प्रसादात्तस्य वै मुनेः ॥ १५-४०-२१॥
dhṛtarāṣṭrastu tānsarvānpaśyandivyena cakṣuṣā |
mumude bharataśreṣṭha prasādāttasya vai muneḥ || 15-40-21||

Adhyaya: 41/47 (28)

MHB 15-41-1

वैशंपायन उवाच ।
ततस्ते भरतश्रेष्ठाः समाजग्मुः परस्परम् ।
विगतक्रोधमात्सर्याः सर्वे विगतकल्मषाः ॥ १५-४१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataste bharataśreṣṭhāḥ samājagmuḥ parasparam |
vigatakrodhamātsaryāḥ sarve vigatakalmaṣāḥ || 15-41-1||

MHB 15-41-2

विधिं परममास्थाय ब्रह्मर्षिविहितं शुभम् ।
संप्रीतमनसः सर्वे देवलोक इवामराः ॥ १५-४१-२॥
vidhiṃ paramamāsthāya brahmarṣivihitaṃ śubham |
saṃprītamanasaḥ sarve devaloka ivāmarāḥ || 15-41-2||

MHB 15-41-3

पुत्रः पित्रा च मात्रा च भार्या च पतिना सह ।
भ्राता भ्रात्रा सखा चैव सख्या राजन्समागताः ॥ १५-४१-३॥
putraḥ pitrā ca mātrā ca bhāryā ca patinā saha |
bhrātā bhrātrā sakhā caiva sakhyā rājansamāgatāḥ || 15-41-3||

MHB 15-41-4

पाण्डवास्तु महेष्वासं कर्णं सौभद्रमेव च ।
संप्रहर्षात्समाजग्मुर्द्रौपदेयांश्च सर्वशः ॥ १५-४१-४॥
pāṇḍavāstu maheṣvāsaṃ karṇaṃ saubhadrameva ca |
saṃpraharṣātsamājagmurdraupadeyāṃśca sarvaśaḥ || 15-41-4||

MHB 15-41-5

ततस्ते प्रीयमाणा वै कर्णेन सह पाण्डवाः ।
समेत्य पृथिवीपालाः सौहृदेऽवस्थिताभवन् ॥ १५-४१-५॥
tataste prīyamāṇā vai karṇena saha pāṇḍavāḥ |
sametya pṛthivīpālāḥ sauhṛde'vasthitābhavan || 15-41-5||

MHB 15-41-6

ऋषिप्रसादात्तेऽन्ये च क्षत्रिया नष्टमन्यवः ।
असौहृदं परित्यज्य सौहृदे पर्यवस्थिताः ॥ १५-४१-६॥
ṛṣiprasādātte'nye ca kṣatriyā naṣṭamanyavaḥ |
asauhṛdaṃ parityajya sauhṛde paryavasthitāḥ || 15-41-6||

MHB 15-41-7

एवं समागताः सर्वे गुरुभिर्बान्धवैस्तथा ।
पुत्रैश्च पुरुषव्याघ्राः कुरवोऽन्ये च मानवाः ॥ १५-४१-७॥
evaṃ samāgatāḥ sarve gurubhirbāndhavaistathā |
putraiśca puruṣavyāghrāḥ kuravo'nye ca mānavāḥ || 15-41-7||

MHB 15-41-8

तां रात्रिमेकां कृत्स्नां ते विहृत्य प्रीतमानसाः ।
मेनिरे परितोषेण नृपाः स्वर्गसदो यथा ॥ १५-४१-८॥
tāṃ rātrimekāṃ kṛtsnāṃ te vihṛtya prītamānasāḥ |
menire paritoṣeṇa nṛpāḥ svargasado yathā || 15-41-8||

MHB 15-41-9

नात्र शोको भयं त्रासो नारतिर्नायशोऽभवत् ।
परस्परं समागम्य योधानां भरतर्षभ ॥ १५-४१-९॥
nātra śoko bhayaṃ trāso nāratirnāyaśo'bhavat |
parasparaṃ samāgamya yodhānāṃ bharatarṣabha || 15-41-9||

MHB 15-41-10

समागतास्ताः पितृभिर्भ्रातृभिः पतिभिः सुतैः ।
मुदं परमिकां प्राप्य नार्यो दुःखमथात्यजन् ॥ १५-४१-१०॥
samāgatāstāḥ pitṛbhirbhrātṛbhiḥ patibhiḥ sutaiḥ |
mudaṃ paramikāṃ prāpya nāryo duḥkhamathātyajan || 15-41-10||

MHB 15-41-11

एकां रात्रिं विहृत्यैवं ते वीरास्ताश्च योषितः ।
आमन्त्र्यान्योन्यमाश्लिष्य ततो जग्मुर्यथागतम् ॥ १५-४१-११॥
ekāṃ rātriṃ vihṛtyaivaṃ te vīrāstāśca yoṣitaḥ |
āmantryānyonyamāśliṣya tato jagmuryathāgatam || 15-41-11||

MHB 15-41-12

ततो विसर्जयामास लोकांस्तान्मुनिपुंगवः ।
क्षणेनान्तर्हिताश्चैव प्रेक्षतामेव तेऽभवन् ॥ १५-४१-१२॥
tato visarjayāmāsa lokāṃstānmunipuṃgavaḥ |
kṣaṇenāntarhitāścaiva prekṣatāmeva te'bhavan || 15-41-12||

MHB 15-41-13

अवगाह्य महात्मानः पुण्यां त्रिपथगां नदीम् ।
सरथाः सध्वजाश्चैव स्वानि स्थानानि भेजिरे ॥ १५-४१-१३॥
avagāhya mahātmānaḥ puṇyāṃ tripathagāṃ nadīm |
sarathāḥ sadhvajāścaiva svāni sthānāni bhejire || 15-41-13||

MHB 15-41-14

देवलोकं ययुः केचित्केचिद्ब्रह्मसदस्तथा ।
केचिच्च वारुणं लोकं केचित्कौबेरमाप्नुवन् ॥ १५-४१-१४॥
devalokaṃ yayuḥ kecitkecidbrahmasadastathā |
kecicca vāruṇaṃ lokaṃ kecitkauberamāpnuvan || 15-41-14||

MHB 15-41-15

तथा वैवस्वतं लोकं केचिच्चैवाप्नुवन्नृपाः ।
राक्षसानां पिशाचानां केचिच्चाप्युत्तरान्कुरून् ॥ १५-४१-१५॥
tathā vaivasvataṃ lokaṃ keciccaivāpnuvannṛpāḥ |
rākṣasānāṃ piśācānāṃ keciccāpyuttarānkurūn || 15-41-15||

MHB 15-41-16

विचित्रगतयः सर्वे या अवाप्यामरैः सह ।
आजग्मुस्ते महात्मानः सवाहाः सपदानुगाः ॥ १५-४१-१६॥
vicitragatayaḥ sarve yā avāpyāmaraiḥ saha |
ājagmuste mahātmānaḥ savāhāḥ sapadānugāḥ || 15-41-16||

MHB 15-41-17

गतेषु तेषु सर्वेषु सलिलस्थो महामुनिः ।
धर्मशीलो महातेजाः कुरूणां हितकृत्सदा ।
ततः प्रोवाच ताः सर्वाः क्षत्रिया निहतेश्वराः ॥ १५-४१-१७॥
gateṣu teṣu sarveṣu salilastho mahāmuniḥ |
dharmaśīlo mahātejāḥ kurūṇāṃ hitakṛtsadā |
tataḥ provāca tāḥ sarvāḥ kṣatriyā nihateśvarāḥ || 15-41-17||

MHB 15-41-18

या याः पतिकृताँल्लोकानिच्छन्ति परमस्त्रियः ।
ता जाह्नवीजलं क्षिप्रमवगाहन्त्वतन्द्रिताः ॥ १५-४१-१८॥
yā yāḥ patikṛtā~llokānicchanti paramastriyaḥ |
tā jāhnavījalaṃ kṣipramavagāhantvatandritāḥ || 15-41-18||

MHB 15-41-19

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा श्रद्दधाना वराङ्गनाः ।
श्वशुरं समनुज्ञाप्य विविशुर्जाह्नवीजलम् ॥ १५-४१-१९॥
tatastasya vacaḥ śrutvā śraddadhānā varāṅganāḥ |
śvaśuraṃ samanujñāpya viviśurjāhnavījalam || 15-41-19||

MHB 15-41-20

विमुक्ता मानुषैर्देहैस्ततस्ता भर्तृभिः सह ।
समाजग्मुस्तदा साध्व्यः सर्वा एव विशां पते ॥ १५-४१-२०॥
vimuktā mānuṣairdehaistatastā bhartṛbhiḥ saha |
samājagmustadā sādhvyaḥ sarvā eva viśāṃ pate || 15-41-20||

MHB 15-41-21

एवं क्रमेण सर्वास्ताः शीलवत्यः कुलस्त्रियः ।
प्रविश्य तोयं निर्मुक्ता जग्मुर्भर्तृसलोकताम् ॥ १५-४१-२१॥
evaṃ krameṇa sarvāstāḥ śīlavatyaḥ kulastriyaḥ |
praviśya toyaṃ nirmuktā jagmurbhartṛsalokatām || 15-41-21||

MHB 15-41-22

दिव्यरूपसमायुक्ता दिव्याभरणभूषिताः ।
दिव्यमाल्याम्बरधरा यथासां पतयस्तथा ॥ १५-४१-२२॥
divyarūpasamāyuktā divyābharaṇabhūṣitāḥ |
divyamālyāmbaradharā yathāsāṃ patayastathā || 15-41-22||

MHB 15-41-23

ताः शीलसत्त्वसंपन्ना वितमस्का गतक्लमाः ।
सर्वाः सर्वगुणैर्युक्ताः स्वं स्वं स्थानं प्रपेदिरे ॥ १५-४१-२३॥
tāḥ śīlasattvasaṃpannā vitamaskā gataklamāḥ |
sarvāḥ sarvaguṇairyuktāḥ svaṃ svaṃ sthānaṃ prapedire || 15-41-23||

MHB 15-41-24

यस्य यस्य च यः कामस्तस्मिन्कालेऽभवत्तदा ।
तं तं विसृष्टवान्व्यासो वरदो धर्मवत्सलः ॥ १५-४१-२४॥
yasya yasya ca yaḥ kāmastasminkāle'bhavattadā |
taṃ taṃ visṛṣṭavānvyāso varado dharmavatsalaḥ || 15-41-24||

MHB 15-41-25

तच्छ्रुत्वा नरदेवानां पुनरागमनं नराः ।
जहृषुर्मुदिताश्चासन्नन्यदेहगता अपि ॥ १५-४१-२५॥
tacchrutvā naradevānāṃ punarāgamanaṃ narāḥ |
jahṛṣurmuditāścāsannanyadehagatā api || 15-41-25||

MHB 15-41-26

प्रियैः समागमं तेषां य इमं शृणुयान्नरः ।
प्रियाणि लभते नित्यमिह च प्रेत्य चैव ह ॥ १५-४१-२६॥
priyaiḥ samāgamaṃ teṣāṃ ya imaṃ śṛṇuyānnaraḥ |
priyāṇi labhate nityamiha ca pretya caiva ha || 15-41-26||

MHB 15-41-27

इष्टबान्धवसंयोगमनायासमनामयम् ।
य इमं श्रावयेद्विद्वान्संसिद्धिं प्राप्नुयात्पराम् ॥ १५-४१-२७॥
iṣṭabāndhavasaṃyogamanāyāsamanāmayam |
ya imaṃ śrāvayedvidvānsaṃsiddhiṃ prāpnuyātparām || 15-41-27||

MHB 15-41-28

स्वाध्याययुक्ताः पुरुषाः क्रियायुक्ताश्च भारत ।
अध्यात्मयोगयुक्ताश्च धृतिमन्तश्च मानवाः ।
श्रुत्वा पर्व त्विदं नित्यमवाप्स्यन्ति परां गतिम् ॥ १५-४१-२८॥
svādhyāyayuktāḥ puruṣāḥ kriyāyuktāśca bhārata |
adhyātmayogayuktāśca dhṛtimantaśca mānavāḥ |
śrutvā parva tvidaṃ nityamavāpsyanti parāṃ gatim || 15-41-28||

Adhyaya: 42/47 (17)

MHB 15-42-1

सूत उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा नृपो विद्वान्हृष्टोऽभूज्जनमेजयः ।
पितामहानां सर्वेषां गमनागमनं तदा ॥ १५-४२-१॥
sūta uvāca |
etacchrutvā nṛpo vidvānhṛṣṭo'bhūjjanamejayaḥ |
pitāmahānāṃ sarveṣāṃ gamanāgamanaṃ tadā || 15-42-1||

MHB 15-42-2

अब्रवीच्च मुदा युक्तः पुनरागमनं प्रति ।
कथं नु त्यक्तदेहानां पुनस्तद्रूपदर्शनम् ॥ १५-४२-२॥
abravīcca mudā yuktaḥ punarāgamanaṃ prati |
kathaṃ nu tyaktadehānāṃ punastadrūpadarśanam || 15-42-2||

MHB 15-42-3

इत्युक्तः स द्विजश्रेष्ठो व्यासशिष्यः प्रतापवान् ।
प्रोवाच वदतां श्रेष्ठस्तं नृपं जनमेजयम् ॥ १५-४२-३॥
ityuktaḥ sa dvijaśreṣṭho vyāsaśiṣyaḥ pratāpavān |
provāca vadatāṃ śreṣṭhastaṃ nṛpaṃ janamejayam || 15-42-3||

MHB 15-42-4

अविप्रणाशः सर्वेषां कर्मणामिति निश्चयः ।
कर्मजानि शरीराणि तथैवाकृतयो नृप ॥ १५-४२-४॥
avipraṇāśaḥ sarveṣāṃ karmaṇāmiti niścayaḥ |
karmajāni śarīrāṇi tathaivākṛtayo nṛpa || 15-42-4||

MHB 15-42-5

महाभूतानि नित्यानि भूताधिपतिसंश्रयात् ।
तेषां च नित्यसंवासो न विनाशो वियुज्यताम् ॥ १५-४२-५॥
mahābhūtāni nityāni bhūtādhipatisaṃśrayāt |
teṣāṃ ca nityasaṃvāso na vināśo viyujyatām || 15-42-5||

MHB 15-42-6

अनाशाय कृतं कर्म तस्य चेष्टः फलागमः ।
आत्मा चैभिः समायुक्तः सुखदुःखमुपाश्नुते ॥ १५-४२-६॥
anāśāya kṛtaṃ karma tasya ceṣṭaḥ phalāgamaḥ |
ātmā caibhiḥ samāyuktaḥ sukhaduḥkhamupāśnute || 15-42-6||

MHB 15-42-7

अविनाशी तथा नित्यं क्षेत्रज्ञ इति निश्चयः ।
भूतानामात्मभावो यो ध्रुवोऽसौ संविजानताम् ॥ १५-४२-७॥
avināśī tathā nityaṃ kṣetrajña iti niścayaḥ |
bhūtānāmātmabhāvo yo dhruvo'sau saṃvijānatām || 15-42-7||

MHB 15-42-8

यावन्न क्षीयते कर्म तावदस्य स्वरूपता ।
संक्षीणकर्मा पुरुषो रूपान्यत्वं नियच्छति ॥ १५-४२-८॥
yāvanna kṣīyate karma tāvadasya svarūpatā |
saṃkṣīṇakarmā puruṣo rūpānyatvaṃ niyacchati || 15-42-8||

MHB 15-42-9

नानाभावास्तथैकत्वं शरीरं प्राप्य संहताः ।
भवन्ति ते तथा नित्याः पृथग्भावं विजानताम् ॥ १५-४२-९॥
nānābhāvāstathaikatvaṃ śarīraṃ prāpya saṃhatāḥ |
bhavanti te tathā nityāḥ pṛthagbhāvaṃ vijānatām || 15-42-9||

MHB 15-42-10

अश्वमेधे श्रुतिश्चेयमश्वसंज्ञपनं प्रति ।
लोकान्तरगता नित्यं प्राणा नित्या हि वाजिनः ॥ १५-४२-१०॥
aśvamedhe śrutiśceyamaśvasaṃjñapanaṃ prati |
lokāntaragatā nityaṃ prāṇā nityā hi vājinaḥ || 15-42-10||

MHB 15-42-11

अहं हितं वदाम्येतत्प्रियं चेत्तव पार्थिव ।
देवयाना हि पन्थानः श्रुतास्ते यज्ञसंस्तरे ॥ १५-४२-११॥
ahaṃ hitaṃ vadāmyetatpriyaṃ cettava pārthiva |
devayānā hi panthānaḥ śrutāste yajñasaṃstare || 15-42-11||

MHB 15-42-12

सुकृतो यत्र ते यज्ञस्तत्र देवा हितास्तव ।
यदा समन्विता देवाः पशूनां गमनेश्वराः ।
गतिमन्तश्च तेनेष्ट्वा नान्ये नित्या भवन्ति ते ॥ १५-४२-१२॥
sukṛto yatra te yajñastatra devā hitāstava |
yadā samanvitā devāḥ paśūnāṃ gamaneśvarāḥ |
gatimantaśca teneṣṭvā nānye nityā bhavanti te || 15-42-12||

MHB 15-42-13

नित्येऽस्मिन्पञ्चके वर्गे नित्ये चात्मनि यो नरः ।
अस्य नानासमायोगं यः पश्यति वृथामतिः ।
वियोगे शोचतेऽत्यर्थं स बाल इति मे मतिः ॥ १५-४२-१३॥
nitye'sminpañcake varge nitye cātmani yo naraḥ |
asya nānāsamāyogaṃ yaḥ paśyati vṛthāmatiḥ |
viyoge śocate'tyarthaṃ sa bāla iti me matiḥ || 15-42-13||

MHB 15-42-14

वियोगे दोषदर्शी यः संयोगमिह वर्जयेत् ।
असङ्गे संगमो नास्ति दुःखं भुवि वियोगजम् ॥ १५-४२-१४॥
viyoge doṣadarśī yaḥ saṃyogamiha varjayet |
asaṅge saṃgamo nāsti duḥkhaṃ bhuvi viyogajam || 15-42-14||

MHB 15-42-15

परापरज्ञस्तु नरो नाभिमानादुदीरितः ।
अपरज्ञः परां बुद्धिं स्पृष्ट्वा मोहाद्विमुच्यते ॥ १५-४२-१५॥
parāparajñastu naro nābhimānādudīritaḥ |
aparajñaḥ parāṃ buddhiṃ spṛṣṭvā mohādvimucyate || 15-42-15||

MHB 15-42-16

अदर्शनादापतितः पुनश्चादर्शनं गतः ।
नाहं तं वेद्मि नासौ मां न च मेऽस्ति विरागता ॥ १५-४२-१६॥
adarśanādāpatitaḥ punaścādarśanaṃ gataḥ |
nāhaṃ taṃ vedmi nāsau māṃ na ca me'sti virāgatā || 15-42-16||

MHB 15-42-17

येन येन शरीरेण करोत्ययमनीश्वरः ।
तेन तेन शरीरेण तदवश्यमुपाश्नुते ।
मानसं मनसाप्नोति शारीरं च शरीरवान् ॥ १५-४२-१७॥
yena yena śarīreṇa karotyayamanīśvaraḥ |
tena tena śarīreṇa tadavaśyamupāśnute |
mānasaṃ manasāpnoti śārīraṃ ca śarīravān || 15-42-17||

Adhyaya: 43/47 (18)

MHB 15-43-1

वैशंपायन उवाच ।
अदृष्ट्वा तु नृपः पुत्रान्दर्शनं प्रतिलब्धवान् ।
ऋषिप्रसादात्पुत्राणां स्वरूपाणां कुरूद्वह ॥ १५-४३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
adṛṣṭvā tu nṛpaḥ putrāndarśanaṃ pratilabdhavān |
ṛṣiprasādātputrāṇāṃ svarūpāṇāṃ kurūdvaha || 15-43-1||

MHB 15-43-2

स राजा राजधर्मांश्च ब्रह्मोपनिषदं तथा ।
अवाप्तवान्नरश्रेष्ठो बुद्धिनिश्चयमेव च ॥ १५-४३-२॥
sa rājā rājadharmāṃśca brahmopaniṣadaṃ tathā |
avāptavānnaraśreṣṭho buddhiniścayameva ca || 15-43-2||

MHB 15-43-3

विदुरश्च महाप्राज्ञो ययौ सिद्धिं तपोबलात् ।
धृतराष्ट्रः समासाद्य व्यासं चापि तपस्विनम् ॥ १५-४३-३॥
viduraśca mahāprājño yayau siddhiṃ tapobalāt |
dhṛtarāṣṭraḥ samāsādya vyāsaṃ cāpi tapasvinam || 15-43-3||

MHB 15-43-4

जनमेजय उवाच ।
ममापि वरदो व्यासो दर्शयेत्पितरं यदि ।
तद्रूपवेषवयसं श्रद्दध्यां सर्वमेव ते ॥ १५-४३-४॥
janamejaya uvāca |
mamāpi varado vyāso darśayetpitaraṃ yadi |
tadrūpaveṣavayasaṃ śraddadhyāṃ sarvameva te || 15-43-4||

MHB 15-43-5

प्रियं मे स्यात्कृतार्थश्च स्यामहं कृतनिश्चयः ।
प्रसादादृषिपुत्रस्य मम कामः समृध्यताम् ॥ १५-४३-५॥
priyaṃ me syātkṛtārthaśca syāmahaṃ kṛtaniścayaḥ |
prasādādṛṣiputrasya mama kāmaḥ samṛdhyatām || 15-43-5||

MHB 15-43-6

सूत उवाच ।
इत्युक्तवचने तस्मिन्नृपे व्यासः प्रतापवान् ।
प्रसादमकरोद्धीमानानयच्च परिक्षितम् ॥ १५-४३-६॥
sūta uvāca |
ityuktavacane tasminnṛpe vyāsaḥ pratāpavān |
prasādamakaroddhīmānānayacca parikṣitam || 15-43-6||

MHB 15-43-7

ततस्तद्रूपवयसमागतं नृपतिं दिवः ।
श्रीमन्तं पितरं राजा ददर्श जनमेजयः ॥ १५-४३-७॥
tatastadrūpavayasamāgataṃ nṛpatiṃ divaḥ |
śrīmantaṃ pitaraṃ rājā dadarśa janamejayaḥ || 15-43-7||

MHB 15-43-8

शमीकं च महात्मानं पुत्रं तं चास्य शृङ्गिणम् ।
अमात्या ये बभूवुश्च राज्ञस्तांश्च ददर्श ह ॥ १५-४३-८॥
śamīkaṃ ca mahātmānaṃ putraṃ taṃ cāsya śṛṅgiṇam |
amātyā ye babhūvuśca rājñastāṃśca dadarśa ha || 15-43-8||

MHB 15-43-9

ततः सोऽवभृथे राजा मुदितो जनमेजयः ।
पितरं स्नापयामास स्वयं सस्नौ च पार्थिवः ॥ १५-४३-९॥
tataḥ so'vabhṛthe rājā mudito janamejayaḥ |
pitaraṃ snāpayāmāsa svayaṃ sasnau ca pārthivaḥ || 15-43-9||

MHB 15-43-10

स्नात्वा च भरतश्रेष्ठः सोऽऽस्तीकमिदमब्रवीत् ।
यायावरकुलोत्पन्नं जरत्कारुसुतं तदा ॥ १५-४३-१०॥
snātvā ca bharataśreṣṭhaḥ so''stīkamidamabravīt |
yāyāvarakulotpannaṃ jaratkārusutaṃ tadā || 15-43-10||

MHB 15-43-11

आस्तीक विविधाश्चर्यो यज्ञोऽयमिति मे मतिः ।
यदद्यायं पिता प्राप्तो मम शोकप्रणाशनः ॥ १५-४३-११॥
āstīka vividhāścaryo yajño'yamiti me matiḥ |
yadadyāyaṃ pitā prāpto mama śokapraṇāśanaḥ || 15-43-11||

MHB 15-43-12

आस्तीक उवाच ।
ऋषिर्द्वैपायनो यत्र पुराणस्तपसो निधिः ।
यज्ञे कुरुकुलश्रेष्ठ तस्य लोकावुभौ जितौ ॥ १५-४३-१२॥
āstīka uvāca |
ṛṣirdvaipāyano yatra purāṇastapaso nidhiḥ |
yajñe kurukulaśreṣṭha tasya lokāvubhau jitau || 15-43-12||

MHB 15-43-13

श्रुतं विचित्रमाख्यानं त्वया पाण्डवनन्दन ।
सर्पाश्च भस्मसान्नीता गताश्च पदवीं पितुः ॥ १५-४३-१३॥
śrutaṃ vicitramākhyānaṃ tvayā pāṇḍavanandana |
sarpāśca bhasmasānnītā gatāśca padavīṃ pituḥ || 15-43-13||

MHB 15-43-14

कथंचित्तक्षको मुक्तः सत्यत्वात्तव पार्थिव ।
ऋषयः पूजिताः सर्वे गतिं दृष्ट्वा महात्मनः ॥ १५-४३-१४॥
kathaṃcittakṣako muktaḥ satyatvāttava pārthiva |
ṛṣayaḥ pūjitāḥ sarve gatiṃ dṛṣṭvā mahātmanaḥ || 15-43-14||

MHB 15-43-15

प्राप्तः सुविपुलो धर्मः श्रुत्वा पापविनाशनम् ।
विमुक्तो हृदयग्रन्थिरुदारजनदर्शनात् ॥ १५-४३-१५॥
prāptaḥ suvipulo dharmaḥ śrutvā pāpavināśanam |
vimukto hṛdayagranthirudārajanadarśanāt || 15-43-15||

MHB 15-43-16

ये च पक्षधरा धर्मे सद्वृत्तरुचयश्च ये ।
यान्दृष्ट्वा हीयते पापं तेभ्यः कार्या नमस्क्रियाः ॥ १५-४३-१६॥
ye ca pakṣadharā dharme sadvṛttarucayaśca ye |
yāndṛṣṭvā hīyate pāpaṃ tebhyaḥ kāryā namaskriyāḥ || 15-43-16||

MHB 15-43-17

सूत उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा द्विजश्रेष्ठात्स राजा जनमेजयः ।
पूजयामास तमृषिमनुमान्य पुनः पुनः ॥ १५-४३-१७॥
sūta uvāca |
etacchrutvā dvijaśreṣṭhātsa rājā janamejayaḥ |
pūjayāmāsa tamṛṣimanumānya punaḥ punaḥ || 15-43-17||

MHB 15-43-18

पप्रच्छ तमृषिं चापि वैशंपायनमच्युतम् ।
कथावशेषं धर्मज्ञो वनवासस्य सत्तम ॥ १५-४३-१८॥
papraccha tamṛṣiṃ cāpi vaiśaṃpāyanamacyutam |
kathāvaśeṣaṃ dharmajño vanavāsasya sattama || 15-43-18||

Adhyaya: 44/47 (52)

MHB 15-44-1

जनमेजय उवाच ।
दृष्ट्वा पुत्रांस्तथा पौत्रान्सानुबन्धाञ्जनाधिपः ।
धृतराष्ट्रः किमकरोद्राजा चैव युधिष्ठिरः ॥ १५-४४-१॥
janamejaya uvāca |
dṛṣṭvā putrāṃstathā pautrānsānubandhāñjanādhipaḥ |
dhṛtarāṣṭraḥ kimakarodrājā caiva yudhiṣṭhiraḥ || 15-44-1||

MHB 15-44-2

वैशंपायन उवाच ।
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं पुत्राणां दर्शनं पुनः ।
वीतशोकः स राजर्षिः पुनराश्रममागमत् ॥ १५-४४-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ putrāṇāṃ darśanaṃ punaḥ |
vītaśokaḥ sa rājarṣiḥ punarāśramamāgamat || 15-44-2||

MHB 15-44-3

इतरस्तु जनः सर्वस्ते चैव परमर्षयः ।
प्रतिजग्मुर्यथाकामं धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञया ॥ १५-४४-३॥
itarastu janaḥ sarvaste caiva paramarṣayaḥ |
pratijagmuryathākāmaṃ dhṛtarāṣṭrābhyanujñayā || 15-44-3||

MHB 15-44-4

पाण्डवास्तु महात्मानो लघुभूयिष्ठसैनिकाः ।
अनुजग्मुर्महात्मानं सदारं तं महीपतिम् ॥ १५-४४-४॥
pāṇḍavāstu mahātmāno laghubhūyiṣṭhasainikāḥ |
anujagmurmahātmānaṃ sadāraṃ taṃ mahīpatim || 15-44-4||

MHB 15-44-5

तमाश्रमगतं धीमान्ब्रह्मर्षिर्लोकपूजितः ।
मुनिः सत्यवतीपुत्रो धृतराष्ट्रमभाषत ॥ १५-४४-५॥
tamāśramagataṃ dhīmānbrahmarṣirlokapūjitaḥ |
muniḥ satyavatīputro dhṛtarāṣṭramabhāṣata || 15-44-5||

MHB 15-44-6

धृतराष्ट्र महाबाहो शृणु कौरवनन्दन ।
श्रुतं ते ज्ञानवृद्धानामृषीणां पुण्यकर्मणाम् ॥ १५-४४-६॥
dhṛtarāṣṭra mahābāho śṛṇu kauravanandana |
śrutaṃ te jñānavṛddhānāmṛṣīṇāṃ puṇyakarmaṇām || 15-44-6||

MHB 15-44-7

ऋद्धाभिजनवृद्धानां वेदवेदाङ्गवेदिनाम् ।
धर्मज्ञानां पुराणानां वदतां विविधाः कथाः ॥ १५-४४-७॥
ṛddhābhijanavṛddhānāṃ vedavedāṅgavedinām |
dharmajñānāṃ purāṇānāṃ vadatāṃ vividhāḥ kathāḥ || 15-44-7||

MHB 15-44-8

मा स्म शोके मनः कार्षीर्दिष्टे न व्यथते बुधः ।
श्रुतं देवरहस्यं ते नारदाद्देवदर्शनात् ॥ १५-४४-८॥
mā sma śoke manaḥ kārṣīrdiṣṭe na vyathate budhaḥ |
śrutaṃ devarahasyaṃ te nāradāddevadarśanāt || 15-44-8||

MHB 15-44-9

गतास्ते क्षत्रधर्मेण शस्त्रपूतां गतिं शुभाम् ।
यथा दृष्टास्त्वया पुत्रा यथाकामविहारिणः ॥ १५-४४-९॥
gatāste kṣatradharmeṇa śastrapūtāṃ gatiṃ śubhām |
yathā dṛṣṭāstvayā putrā yathākāmavihāriṇaḥ || 15-44-9||

MHB 15-44-10

युधिष्ठिरस्त्वयं धीमान्भवन्तमनुरुध्यते ।
सहितो भ्रातृभिः सर्वैः सदारः ससुहृज्जनः ॥ १५-४४-१०॥
yudhiṣṭhirastvayaṃ dhīmānbhavantamanurudhyate |
sahito bhrātṛbhiḥ sarvaiḥ sadāraḥ sasuhṛjjanaḥ || 15-44-10||

MHB 15-44-11

विसर्जयैनं यात्वेष स्वराज्यमनुशासताम् ।
मासः समधिको ह्येषामतीतो वसतां वने ॥ १५-४४-११॥
visarjayainaṃ yātveṣa svarājyamanuśāsatām |
māsaḥ samadhiko hyeṣāmatīto vasatāṃ vane || 15-44-11||

MHB 15-44-12

एतद्धि नित्यं यत्नेन पदं रक्ष्यं परंतप ।
बहुप्रत्यर्थिकं ह्येतद्राज्यं नाम नराधिप ॥ १५-४४-१२॥
etaddhi nityaṃ yatnena padaṃ rakṣyaṃ paraṃtapa |
bahupratyarthikaṃ hyetadrājyaṃ nāma narādhipa || 15-44-12||

MHB 15-44-13

इत्युक्तः कौरवो राजा व्यासेनामितबुद्धिना ।
युधिष्ठिरमथाहूय वाग्मी वचनमब्रवीत् ॥ १५-४४-१३॥
ityuktaḥ kauravo rājā vyāsenāmitabuddhinā |
yudhiṣṭhiramathāhūya vāgmī vacanamabravīt || 15-44-13||

MHB 15-44-14

अजातशत्रो भद्रं ते शृणु मे भ्रातृभिः सह ।
त्वत्प्रसादान्महीपाल शोको नास्मान्प्रबाधते ॥ १५-४४-१४॥
ajātaśatro bhadraṃ te śṛṇu me bhrātṛbhiḥ saha |
tvatprasādānmahīpāla śoko nāsmānprabādhate || 15-44-14||

MHB 15-44-15

रमे चाहं त्वया पुत्र पुरेव गजसाह्वये ।
नाथेनानुगतो विद्वन्प्रियेषु परिवर्तिना ॥ १५-४४-१५॥
rame cāhaṃ tvayā putra pureva gajasāhvaye |
nāthenānugato vidvanpriyeṣu parivartinā || 15-44-15||

MHB 15-44-16

प्राप्तं पुत्रफलं त्वत्तः प्रीतिर्मे विपुला त्वयि ।
न मे मन्युर्महाबाहो गम्यतां पुत्र मा चिरम् ॥ १५-४४-१६॥
prāptaṃ putraphalaṃ tvattaḥ prītirme vipulā tvayi |
na me manyurmahābāho gamyatāṃ putra mā ciram || 15-44-16||

MHB 15-44-17

भवन्तं चेह संप्रेक्ष्य तपो मे परिहीयते ।
तपोयुक्तं शरीरं च त्वां दृष्ट्वा धारितं पुनः ॥ १५-४४-१७॥
bhavantaṃ ceha saṃprekṣya tapo me parihīyate |
tapoyuktaṃ śarīraṃ ca tvāṃ dṛṣṭvā dhāritaṃ punaḥ || 15-44-17||

MHB 15-44-18

मातरौ ते तथैवेमे शीर्णपर्णकृताशने ।
मम तुल्यव्रते पुत्र नचिरं वर्तयिष्यतः ॥ १५-४४-१८॥
mātarau te tathaiveme śīrṇaparṇakṛtāśane |
mama tulyavrate putra naciraṃ vartayiṣyataḥ || 15-44-18||

MHB 15-44-19

दुर्योधनप्रभृतयो दृष्टा लोकान्तरं गताः ।
व्यासस्य तपसो वीर्याद्भवतश्च समागमात् ॥ १५-४४-१९॥
duryodhanaprabhṛtayo dṛṣṭā lokāntaraṃ gatāḥ |
vyāsasya tapaso vīryādbhavataśca samāgamāt || 15-44-19||

MHB 15-44-20

प्रयोजनं चिरं वृत्तं जीवितस्य च मेऽनघ ।
उग्रं तपः समास्थास्ये त्वमनुज्ञातुमर्हसि ॥ १५-४४-२०॥
prayojanaṃ ciraṃ vṛttaṃ jīvitasya ca me'nagha |
ugraṃ tapaḥ samāsthāsye tvamanujñātumarhasi || 15-44-20||

MHB 15-44-21

त्वय्यद्य पिण्डः कीर्तिश्च कुलं चेदं प्रतिष्ठितम् ।
श्वो वाद्य वा महाबाहो गम्यतां पुत्र मा चिरम् ॥ १५-४४-२१॥
tvayyadya piṇḍaḥ kīrtiśca kulaṃ cedaṃ pratiṣṭhitam |
śvo vādya vā mahābāho gamyatāṃ putra mā ciram || 15-44-21||

MHB 15-44-22

राजनीतिः सुबहुशः श्रुता ते भरतर्षभ ।
संदेष्टव्यं न पश्यामि कृतमेतावता विभो ॥ १५-४४-२२॥
rājanītiḥ subahuśaḥ śrutā te bharatarṣabha |
saṃdeṣṭavyaṃ na paśyāmi kṛtametāvatā vibho || 15-44-22||

MHB 15-44-23

इत्युक्तवचनं तात नृपो राजानमब्रवीत् ।
न मामर्हसि धर्मज्ञ परित्यक्तुमनागसम् ॥ १५-४४-२३॥
ityuktavacanaṃ tāta nṛpo rājānamabravīt |
na māmarhasi dharmajña parityaktumanāgasam || 15-44-23||

MHB 15-44-24

कामं गच्छन्तु मे सर्वे भ्रातरोऽनुचरास्तथा ।
भवन्तमहमन्विष्ये मातरौ च यतव्रते ॥ १५-४४-२४॥
kāmaṃ gacchantu me sarve bhrātaro'nucarāstathā |
bhavantamahamanviṣye mātarau ca yatavrate || 15-44-24||

MHB 15-44-25

तमुवाचाथ गान्धारी मैवं पुत्र शृणुष्व मे ।
त्वय्यधीनं कुरुकुलं पिण्डश्च श्वशुरस्य मे ॥ १५-४४-२५॥
tamuvācātha gāndhārī maivaṃ putra śṛṇuṣva me |
tvayyadhīnaṃ kurukulaṃ piṇḍaśca śvaśurasya me || 15-44-25||

MHB 15-44-26

गम्यतां पुत्र पर्याप्तमेतावत्पूजिता वयम् ।
राजा यदाह तत्कार्यं त्वया पुत्र पितुर्वचः ॥ १५-४४-२६॥
gamyatāṃ putra paryāptametāvatpūjitā vayam |
rājā yadāha tatkāryaṃ tvayā putra piturvacaḥ || 15-44-26||

MHB 15-44-27

इत्युक्तः स तु गान्धार्या कुन्तीमिदमुवाच ह ।
स्नेहबाष्पाकुले नेत्रे प्रमृज्य रुदतीं वचः ॥ १५-४४-२७॥
ityuktaḥ sa tu gāndhāryā kuntīmidamuvāca ha |
snehabāṣpākule netre pramṛjya rudatīṃ vacaḥ || 15-44-27||

MHB 15-44-28

विसर्जयति मां राजा गान्धारी च यशस्विनी ।
भवत्यां बद्धचित्तस्तु कथं यास्यामि दुःखितः ॥ १५-४४-२८॥
visarjayati māṃ rājā gāndhārī ca yaśasvinī |
bhavatyāṃ baddhacittastu kathaṃ yāsyāmi duḥkhitaḥ || 15-44-28||

MHB 15-44-29

न चोत्सहे तपोविघ्नं कर्तुं ते धर्मचारिणि ।
तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत् ॥ १५-४४-२९॥
na cotsahe tapovighnaṃ kartuṃ te dharmacāriṇi |
tapaso hi paraṃ nāsti tapasā vindate mahat || 15-44-29||

MHB 15-44-30

ममापि न तथा राज्ञि राज्ये बुद्धिर्यथा पुरा ।
तपस्येवानुरक्तं मे मनः सर्वात्मना तथा ॥ १५-४४-३०॥
mamāpi na tathā rājñi rājye buddhiryathā purā |
tapasyevānuraktaṃ me manaḥ sarvātmanā tathā || 15-44-30||

MHB 15-44-31

शून्येयं च मही सर्वा न मे प्रीतिकरी शुभे ।
बान्धवा नः परिक्षीणा बलं नो न यथा पुरा ॥ १५-४४-३१॥
śūnyeyaṃ ca mahī sarvā na me prītikarī śubhe |
bāndhavā naḥ parikṣīṇā balaṃ no na yathā purā || 15-44-31||

MHB 15-44-32

पाञ्चालाः सुभृशं क्षीणाः कन्यामात्रावशेषिताः ।
न तेषां कुलकर्तारं कंचित्पश्याम्यहं शुभे ॥ १५-४४-३२॥
pāñcālāḥ subhṛśaṃ kṣīṇāḥ kanyāmātrāvaśeṣitāḥ |
na teṣāṃ kulakartāraṃ kaṃcitpaśyāmyahaṃ śubhe || 15-44-32||

MHB 15-44-33

सर्वे हि भस्मसान्नीता द्रोणेनैकेन संयुगे ।
अवशेषास्तु निहता द्रोणपुत्रेण वै निशि ॥ १५-४४-३३॥
sarve hi bhasmasānnītā droṇenaikena saṃyuge |
avaśeṣāstu nihatā droṇaputreṇa vai niśi || 15-44-33||

MHB 15-44-34

चेदयश्चैव मत्स्याश्च दृष्टपूर्वास्तथैव नः ।
केवलं वृष्णिचक्रं तु वासुदेवपरिग्रहात् ।
यं दृष्ट्वा स्थातुमिच्छामि धर्मार्थं नान्यहेतुकम् ॥ १५-४४-३४॥
cedayaścaiva matsyāśca dṛṣṭapūrvāstathaiva naḥ |
kevalaṃ vṛṣṇicakraṃ tu vāsudevaparigrahāt |
yaṃ dṛṣṭvā sthātumicchāmi dharmārthaṃ nānyahetukam || 15-44-34||

MHB 15-44-35

शिवेन पश्य नः सर्वान्दुर्लभं दर्शनं तव ।
भविष्यत्यम्ब राजा हि तीव्रमारप्स्यते तपः ॥ १५-४४-३५॥
śivena paśya naḥ sarvāndurlabhaṃ darśanaṃ tava |
bhaviṣyatyamba rājā hi tīvramārapsyate tapaḥ || 15-44-35||

MHB 15-44-36

एतच्छ्रुत्वा महाबाहुः सहदेवो युधां पतिः ।
युधिष्ठिरमुवाचेदं बाष्पव्याकुललोचनः ॥ १५-४४-३६॥
etacchrutvā mahābāhuḥ sahadevo yudhāṃ patiḥ |
yudhiṣṭhiramuvācedaṃ bāṣpavyākulalocanaḥ || 15-44-36||

MHB 15-44-37

नोत्सहेऽहं परित्यक्तुं मातरं पार्थिवर्षभ ।
प्रतियातु भवान्क्षिप्रं तपस्तप्स्याम्यहं वने ॥ १५-४४-३७॥
notsahe'haṃ parityaktuṃ mātaraṃ pārthivarṣabha |
pratiyātu bhavānkṣipraṃ tapastapsyāmyahaṃ vane || 15-44-37||

MHB 15-44-38

इहैव शोषयिष्यामि तपसाहं कलेवरम् ।
पादशुश्रूषणे युक्तो राज्ञो मात्रोस्तथानयोः ॥ १५-४४-३८॥
ihaiva śoṣayiṣyāmi tapasāhaṃ kalevaram |
pādaśuśrūṣaṇe yukto rājño mātrostathānayoḥ || 15-44-38||

MHB 15-44-39

तमुवाच ततः कुन्ती परिष्वज्य महाभुजम् ।
गम्यतां पुत्र मैवं त्वं वोचः कुरु वचो मम ॥ १५-४४-३९॥
tamuvāca tataḥ kuntī pariṣvajya mahābhujam |
gamyatāṃ putra maivaṃ tvaṃ vocaḥ kuru vaco mama || 15-44-39||

MHB 15-44-40

आगमा वः शिवाः सन्तु स्वस्था भवत पुत्रकाः ।
उपरोधो भवेदेवमस्माकं तपसः कृते ॥ १५-४४-४०॥
āgamā vaḥ śivāḥ santu svasthā bhavata putrakāḥ |
uparodho bhavedevamasmākaṃ tapasaḥ kṛte || 15-44-40||

MHB 15-44-41

त्वत्स्नेहपाशबद्धा च हीयेयं तपसः परात् ।
तस्मात्पुत्रक गच्छ त्वं शिष्टमल्पं हि नः प्रभो ॥ १५-४४-४१॥
tvatsnehapāśabaddhā ca hīyeyaṃ tapasaḥ parāt |
tasmātputraka gaccha tvaṃ śiṣṭamalpaṃ hi naḥ prabho || 15-44-41||

MHB 15-44-42

एवं संस्तम्भितं वाक्यैः कुन्त्या बहुविधैर्मनः ।
सहदेवस्य राजेन्द्र राज्ञश्चैव विशेषतः ॥ १५-४४-४२॥
evaṃ saṃstambhitaṃ vākyaiḥ kuntyā bahuvidhairmanaḥ |
sahadevasya rājendra rājñaścaiva viśeṣataḥ || 15-44-42||

MHB 15-44-43

ते मात्रा समनुज्ञाता राज्ञा च कुरुपुंगवाः ।
अभिवाद्य कुरुश्रेष्ठमामन्त्रयितुमारभन् ॥ १५-४४-४३॥
te mātrā samanujñātā rājñā ca kurupuṃgavāḥ |
abhivādya kuruśreṣṭhamāmantrayitumārabhan || 15-44-43||

MHB 15-44-44

राजन्प्रतिगमिष्यामः शिवेन प्रतिनन्दिताः ।
अनुज्ञातास्त्वया राजन्गमिष्यामो विकल्मषाः ॥ १५-४४-४४॥
rājanpratigamiṣyāmaḥ śivena pratinanditāḥ |
anujñātāstvayā rājangamiṣyāmo vikalmaṣāḥ || 15-44-44||

MHB 15-44-45

एवमुक्तः स राजर्षिर्धर्मराज्ञा महात्मना ।
अनुजज्ञे जयाशीर्भिरभिनन्द्य युधिष्ठिरम् ॥ १५-४४-४५॥
evamuktaḥ sa rājarṣirdharmarājñā mahātmanā |
anujajñe jayāśīrbhirabhinandya yudhiṣṭhiram || 15-44-45||

MHB 15-44-46

भीमं च बलिनां श्रेष्ठं सान्त्वयामास पार्थिवः ।
स चास्य सम्यङ्मेधावी प्रत्यपद्यत वीर्यवान् ॥ १५-४४-४६॥
bhīmaṃ ca balināṃ śreṣṭhaṃ sāntvayāmāsa pārthivaḥ |
sa cāsya samyaṅmedhāvī pratyapadyata vīryavān || 15-44-46||

MHB 15-44-47

अर्जुनं च समाश्लिष्य यमौ च पुरुषर्षभौ ।
अनुजज्ञे स कौरव्यः परिष्वज्याभिनन्द्य च ॥ १५-४४-४७॥
arjunaṃ ca samāśliṣya yamau ca puruṣarṣabhau |
anujajñe sa kauravyaḥ pariṣvajyābhinandya ca || 15-44-47||

MHB 15-44-48

गान्धार्या चाभ्यनुज्ञाताः कृतपादाभिवन्दनाः ।
जनन्या समुपाघ्राताः परिष्वक्ताश्च ते नृपम् ।
चक्रुः प्रदक्षिणं सर्वे वत्सा इव निवारणे ॥ १५-४४-४८॥
gāndhāryā cābhyanujñātāḥ kṛtapādābhivandanāḥ |
jananyā samupāghrātāḥ pariṣvaktāśca te nṛpam |
cakruḥ pradakṣiṇaṃ sarve vatsā iva nivāraṇe || 15-44-48||

MHB 15-44-49

पुनः पुनर्निरीक्षन्तः प्रजग्मुस्ते प्रदक्षिणम् ।
तथैव द्रौपदी साध्वी सर्वाः कौरवयोषितः ॥ १५-४४-४९॥
punaḥ punarnirīkṣantaḥ prajagmuste pradakṣiṇam |
tathaiva draupadī sādhvī sarvāḥ kauravayoṣitaḥ || 15-44-49||

MHB 15-44-50

न्यायतः श्वशुरे वृत्तिं प्रयुज्य प्रययुस्ततः ।
श्वश्रूभ्यां समनुज्ञाताः परिष्वज्याभिनन्दिताः ।
संदिष्टाश्चेतिकर्तव्यं प्रययुर्भर्तृभिः सह ॥ १५-४४-५०॥
nyāyataḥ śvaśure vṛttiṃ prayujya prayayustataḥ |
śvaśrūbhyāṃ samanujñātāḥ pariṣvajyābhinanditāḥ |
saṃdiṣṭāścetikartavyaṃ prayayurbhartṛbhiḥ saha || 15-44-50||

MHB 15-44-51

ततः प्रजज्ञे निनदः सूतानां युज्यतामिति ।
उष्ट्राणां क्रोशतां चैव हयानां हेषतामपि ॥ १५-४४-५१॥
tataḥ prajajñe ninadaḥ sūtānāṃ yujyatāmiti |
uṣṭrāṇāṃ krośatāṃ caiva hayānāṃ heṣatāmapi || 15-44-51||

MHB 15-44-52

ततो युधिष्ठिरो राजा सदारः सहसैनिकः ।
नगरं हास्तिनपुरं पुनरायात्सबान्धवः ॥ १५-४४-५२॥
tato yudhiṣṭhiro rājā sadāraḥ sahasainikaḥ |
nagaraṃ hāstinapuraṃ punarāyātsabāndhavaḥ || 15-44-52||

Adhyaya: 45/47 (44)

MHB 15-45-1

वैशंपायन उवाच ।
द्विवर्षोपनिवृत्तेषु पाण्डवेषु यदृच्छया ।
देवर्षिर्नारदो राजन्नाजगाम युधिष्ठिरम् ॥ १५-४५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
dvivarṣopanivṛtteṣu pāṇḍaveṣu yadṛcchayā |
devarṣirnārado rājannājagāma yudhiṣṭhiram || 15-45-1||

MHB 15-45-2

तमभ्यर्च्य महाबाहुः कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
आसीनं परिविश्वस्तं प्रोवाच वदतां वरः ॥ १५-४५-२॥
tamabhyarcya mahābāhuḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ |
āsīnaṃ pariviśvastaṃ provāca vadatāṃ varaḥ || 15-45-2||

MHB 15-45-3

चिरस्य खलु पश्यामि भगवन्तमुपस्थितम् ।
कच्चित्ते कुशलं विप्र शुभं वा प्रत्युपस्थितम् ॥ १५-४५-३॥
cirasya khalu paśyāmi bhagavantamupasthitam |
kaccitte kuśalaṃ vipra śubhaṃ vā pratyupasthitam || 15-45-3||

MHB 15-45-4

के देशाः परिदृष्टास्ते किं च कार्यं करोमि ते ।
तद्ब्रूहि द्विजमुख्य त्वमस्माकं च प्रियोऽतिथिः ॥ १५-४५-४॥
ke deśāḥ paridṛṣṭāste kiṃ ca kāryaṃ karomi te |
tadbrūhi dvijamukhya tvamasmākaṃ ca priyo'tithiḥ || 15-45-4||

MHB 15-45-5

नारद उवाच ।
चिरदृष्टोऽसि मे राजन्नागतोऽस्मि तपोवनात् ।
परिदृष्टानि तीर्थानि गङ्गा चैव मया नृप ॥ १५-४५-५॥
nārada uvāca |
ciradṛṣṭo'si me rājannāgato'smi tapovanāt |
paridṛṣṭāni tīrthāni gaṅgā caiva mayā nṛpa || 15-45-5||

MHB 15-45-6

युधिष्ठिर उवाच ।
वदन्ति पुरुषा मेऽद्य गङ्गातीरनिवासिनः ।
धृतराष्ट्रं महात्मानमास्थितं परमं तपः ॥ १५-४५-६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
vadanti puruṣā me'dya gaṅgātīranivāsinaḥ |
dhṛtarāṣṭraṃ mahātmānamāsthitaṃ paramaṃ tapaḥ || 15-45-6||

MHB 15-45-7

अपि दृष्टस्त्वया तत्र कुशली स कुरूद्वहः ।
गान्धारी च पृथा चैव सूतपुत्रश्च संजयः ॥ १५-४५-७॥
api dṛṣṭastvayā tatra kuśalī sa kurūdvahaḥ |
gāndhārī ca pṛthā caiva sūtaputraśca saṃjayaḥ || 15-45-7||

MHB 15-45-8

कथं च वर्तते चाद्य पिता मम स पार्थिवः ।
श्रोतुमिच्छामि भगवन्यदि दृष्टस्त्वया नृपः ॥ १५-४५-८॥
kathaṃ ca vartate cādya pitā mama sa pārthivaḥ |
śrotumicchāmi bhagavanyadi dṛṣṭastvayā nṛpaḥ || 15-45-8||

MHB 15-45-9

नारद उवाच ।
स्थिरीभूय महाराज शृणु सर्वं यथातथम् ।
यथा श्रुतं च दृष्टं च मया तस्मिंस्तपोवने ॥ १५-४५-९॥
nārada uvāca |
sthirībhūya mahārāja śṛṇu sarvaṃ yathātatham |
yathā śrutaṃ ca dṛṣṭaṃ ca mayā tasmiṃstapovane || 15-45-9||

MHB 15-45-10

वनवासनिवृत्तेषु भवत्सु कुरुनन्दन ।
कुरुक्षेत्रात्पिता तुभ्यं गङ्गाद्वारं ययौ नृप ॥ १५-४५-१०॥
vanavāsanivṛtteṣu bhavatsu kurunandana |
kurukṣetrātpitā tubhyaṃ gaṅgādvāraṃ yayau nṛpa || 15-45-10||

MHB 15-45-11

गान्धार्या सहितो धीमान्वध्वा कुन्त्या समन्वितः ।
संजयेन च सूतेन साग्निहोत्रः सयाजकः ॥ १५-४५-११॥
gāndhāryā sahito dhīmānvadhvā kuntyā samanvitaḥ |
saṃjayena ca sūtena sāgnihotraḥ sayājakaḥ || 15-45-11||

MHB 15-45-12

आतस्थे स तपस्तीव्रं पिता तव तपोधनः ।
वीटां मुखे समाधाय वायुभक्षोऽभवन्मुनिः ॥ १५-४५-१२॥
ātasthe sa tapastīvraṃ pitā tava tapodhanaḥ |
vīṭāṃ mukhe samādhāya vāyubhakṣo'bhavanmuniḥ || 15-45-12||

MHB 15-45-13

वने स मुनिभिः सर्वैः पूज्यमानो महातपाः ।
त्वगस्थिमात्रशेषः स षण्मासानभवन्नृपः ॥ १५-४५-१३॥
vane sa munibhiḥ sarvaiḥ pūjyamāno mahātapāḥ |
tvagasthimātraśeṣaḥ sa ṣaṇmāsānabhavannṛpaḥ || 15-45-13||

MHB 15-45-14

गान्धारी तु जलाहारा कुन्ती मासोपवासिनी ।
संजयः षष्ठभक्तेन वर्तयामास भारत ॥ १५-४५-१४॥
gāndhārī tu jalāhārā kuntī māsopavāsinī |
saṃjayaḥ ṣaṣṭhabhaktena vartayāmāsa bhārata || 15-45-14||

MHB 15-45-15

अग्नींस्तु याजकास्तत्र जुहुवुर्विधिवत्प्रभो ।
दृश्यतोऽदृश्यतश्चैव वने तस्मिन्नृपस्य ह ॥ १५-४५-१५॥
agnīṃstu yājakāstatra juhuvurvidhivatprabho |
dṛśyato'dṛśyataścaiva vane tasminnṛpasya ha || 15-45-15||

MHB 15-45-16

अनिकेतोऽथ राजा स बभूव वनगोचरः ।
ते चापि सहिते देव्यौ संजयश्च तमन्वयुः ॥ १५-४५-१६॥
aniketo'tha rājā sa babhūva vanagocaraḥ |
te cāpi sahite devyau saṃjayaśca tamanvayuḥ || 15-45-16||

MHB 15-45-17

संजयो नृपतेर्नेता समेषु विषमेषु च ।
गान्धार्यास्तु पृथा राजंश्चक्षुरासीदनिन्दिता ॥ १५-४५-१७॥
saṃjayo nṛpaternetā sameṣu viṣameṣu ca |
gāndhāryāstu pṛthā rājaṃścakṣurāsīdaninditā || 15-45-17||

MHB 15-45-18

ततः कदाचिद्गङ्गायाः कच्छे स नृपसत्तमः ।
गङ्गायामाप्लुतो धीमानाश्रमाभिमुखोऽभवत् ॥ १५-४५-१८॥
tataḥ kadācidgaṅgāyāḥ kacche sa nṛpasattamaḥ |
gaṅgāyāmāpluto dhīmānāśramābhimukho'bhavat || 15-45-18||

MHB 15-45-19

अथ वायुः समुद्भूतो दावाग्निरभवन्महान् ।
ददाह तद्वनं सर्वं परिगृह्य समन्ततः ॥ १५-४५-१९॥
atha vāyuḥ samudbhūto dāvāgnirabhavanmahān |
dadāha tadvanaṃ sarvaṃ parigṛhya samantataḥ || 15-45-19||

MHB 15-45-20

दह्यत्सु मृगयूथेषु द्विजिह्वेषु समन्ततः ।
वराहाणां च यूथेषु संश्रयत्सु जलाशयान् ॥ १५-४५-२०॥
dahyatsu mṛgayūtheṣu dvijihveṣu samantataḥ |
varāhāṇāṃ ca yūtheṣu saṃśrayatsu jalāśayān || 15-45-20||

MHB 15-45-21

समाविद्धे वने तस्मिन्प्राप्ते व्यसन उत्तमे ।
निराहारतया राजा मन्दप्राणविचेष्टितः ।
असमर्थोऽपसरणे सुकृशौ मातरौ च ते ॥ १५-४५-२१॥
samāviddhe vane tasminprāpte vyasana uttame |
nirāhāratayā rājā mandaprāṇaviceṣṭitaḥ |
asamartho'pasaraṇe sukṛśau mātarau ca te || 15-45-21||

MHB 15-45-22

ततः स नृपतिर्दृष्ट्वा वह्निमायान्तमन्तिकात् ।
इदमाह ततः सूतं संजयं पृथिवीपते ॥ १५-४५-२२॥
tataḥ sa nṛpatirdṛṣṭvā vahnimāyāntamantikāt |
idamāha tataḥ sūtaṃ saṃjayaṃ pṛthivīpate || 15-45-22||

MHB 15-45-23

गच्छ संजय यत्राग्निर्न त्वां दहति कर्हिचित् ।
वयमत्राग्निना युक्ता गमिष्यामः परां गतिम् ॥ १५-४५-२३॥
gaccha saṃjaya yatrāgnirna tvāṃ dahati karhicit |
vayamatrāgninā yuktā gamiṣyāmaḥ parāṃ gatim || 15-45-23||

MHB 15-45-24

तमुवाच किलोद्विग्नः संजयो वदतां वरः ।
राजन्मृत्युरनिष्टोऽयं भविता ते वृथाग्निना ॥ १५-४५-२४॥
tamuvāca kilodvignaḥ saṃjayo vadatāṃ varaḥ |
rājanmṛtyuraniṣṭo'yaṃ bhavitā te vṛthāgninā || 15-45-24||

MHB 15-45-25

न चोपायं प्रपश्यामि मोक्षणे जातवेदसः ।
यदत्रानन्तरं कार्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १५-४५-२५॥
na copāyaṃ prapaśyāmi mokṣaṇe jātavedasaḥ |
yadatrānantaraṃ kāryaṃ tadbhavānvaktumarhati || 15-45-25||

MHB 15-45-26

इत्युक्तः संजयेनेदं पुनराह स पार्थिवः ।
नैष मृत्युरनिष्टो नो निःसृतानां गृहात्स्वयम् ॥ १५-४५-२६॥
ityuktaḥ saṃjayenedaṃ punarāha sa pārthivaḥ |
naiṣa mṛtyuraniṣṭo no niḥsṛtānāṃ gṛhātsvayam || 15-45-26||

MHB 15-45-27

जलमग्निस्तथा वायुरथ वापि विकर्शनम् ।
तापसानां प्रशस्यन्ते गच्छ संजय माचिरम् ॥ १५-४५-२७॥
jalamagnistathā vāyuratha vāpi vikarśanam |
tāpasānāṃ praśasyante gaccha saṃjaya māciram || 15-45-27||

MHB 15-45-28

इत्युक्त्वा संजयं राजा समाधाय मनस्तदा ।
प्राङ्मुखः सह गान्धार्या कुन्त्या चोपाविशत्तदा ॥ १५-४५-२८॥
ityuktvā saṃjayaṃ rājā samādhāya manastadā |
prāṅmukhaḥ saha gāndhāryā kuntyā copāviśattadā || 15-45-28||

MHB 15-45-29

संजयस्तं तथा दृष्ट्वा प्रदक्षिणमथाकरोत् ।
उवाच चैनं मेधावी युङ्क्ष्वात्मानमिति प्रभो ॥ १५-४५-२९॥
saṃjayastaṃ tathā dṛṣṭvā pradakṣiṇamathākarot |
uvāca cainaṃ medhāvī yuṅkṣvātmānamiti prabho || 15-45-29||

MHB 15-45-30

ऋषिपुत्रो मनीषी स राजा चक्रेऽस्य तद्वचः ।
संनिरुध्येन्द्रियग्राममासीत्काष्ठोपमस्तदा ॥ १५-४५-३०॥
ṛṣiputro manīṣī sa rājā cakre'sya tadvacaḥ |
saṃnirudhyendriyagrāmamāsītkāṣṭhopamastadā || 15-45-30||

MHB 15-45-31

गान्धारी च महाभागा जननी च पृथा तव ।
दावाग्निना समायुक्ते स च राजा पिता तव ॥ १५-४५-३१॥
gāndhārī ca mahābhāgā jananī ca pṛthā tava |
dāvāgninā samāyukte sa ca rājā pitā tava || 15-45-31||

MHB 15-45-32

संजयस्तु महामात्रस्तस्माद्दावादमुच्यत ।
गङ्गाकूले मया दृष्टस्तापसैः परिवारितः ॥ १५-४५-३२॥
saṃjayastu mahāmātrastasmāddāvādamucyata |
gaṅgākūle mayā dṛṣṭastāpasaiḥ parivāritaḥ || 15-45-32||

MHB 15-45-33

स तानामन्त्र्य तेजस्वी निवेद्यैतच्च सर्वशः ।
प्रययौ संजयः सूतो हिमवन्तं महीधरम् ॥ १५-४५-३३॥
sa tānāmantrya tejasvī nivedyaitacca sarvaśaḥ |
prayayau saṃjayaḥ sūto himavantaṃ mahīdharam || 15-45-33||

MHB 15-45-34

एवं स निधनं प्राप्तः कुरुराजो महामनाः ।
गान्धारी च पृथा चैव जनन्यौ ते नराधिप ॥ १५-४५-३४॥
evaṃ sa nidhanaṃ prāptaḥ kururājo mahāmanāḥ |
gāndhārī ca pṛthā caiva jananyau te narādhipa || 15-45-34||

MHB 15-45-35

यदृच्छयानुव्रजता मया राज्ञः कलेवरम् ।
तयोश्च देव्योरुभयोर्दृष्टानि भरतर्षभ ॥ १५-४५-३५॥
yadṛcchayānuvrajatā mayā rājñaḥ kalevaram |
tayośca devyorubhayordṛṣṭāni bharatarṣabha || 15-45-35||

MHB 15-45-36

ततस्तपोवने तस्मिन्समाजग्मुस्तपोधनाः ।
श्रुत्वा राज्ञस्तथा निष्ठां न त्वशोचन्गतिं च ते ॥ १५-४५-३६॥
tatastapovane tasminsamājagmustapodhanāḥ |
śrutvā rājñastathā niṣṭhāṃ na tvaśocangatiṃ ca te || 15-45-36||

MHB 15-45-37

तत्राश्रौषमहं सर्वमेतत्पुरुषसत्तम ।
यथा च नृपतिर्दग्धो देव्यौ ते चेति पाण्डव ॥ १५-४५-३७॥
tatrāśrauṣamahaṃ sarvametatpuruṣasattama |
yathā ca nṛpatirdagdho devyau te ceti pāṇḍava || 15-45-37||

MHB 15-45-38

न शोचितव्यं राजेन्द्र स्वन्तः स पृथिवीपतिः ।
प्राप्तवानग्निसंयोगं गान्धारी जननी च ते ॥ १५-४५-३८॥
na śocitavyaṃ rājendra svantaḥ sa pṛthivīpatiḥ |
prāptavānagnisaṃyogaṃ gāndhārī jananī ca te || 15-45-38||

MHB 15-45-39

वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा तु सर्वेषां पाण्डवानां महात्मनाम् ।
निर्याणं धृतराष्ट्रस्य शोकः समभवन्महान् ॥ १५-४५-३९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etacchrutvā tu sarveṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
niryāṇaṃ dhṛtarāṣṭrasya śokaḥ samabhavanmahān || 15-45-39||

MHB 15-45-40

अन्तःपुराणां च तदा महानार्तस्वरोऽभवत् ।
पौराणां च महाराज श्रुत्वा राज्ञस्तदा गतिम् ॥ १५-४५-४०॥
antaḥpurāṇāṃ ca tadā mahānārtasvaro'bhavat |
paurāṇāṃ ca mahārāja śrutvā rājñastadā gatim || 15-45-40||

MHB 15-45-41

अहो धिगिति राजा तु विक्रुश्य भृशदुःखितः ।
ऊर्ध्वबाहुः स्मरन्मातुः प्ररुरोद युधिष्ठिरः ।
भीमसेनपुरोगाश्च भ्रातरः सर्व एव ते ॥ १५-४५-४१॥
aho dhigiti rājā tu vikruśya bhṛśaduḥkhitaḥ |
ūrdhvabāhuḥ smaranmātuḥ praruroda yudhiṣṭhiraḥ |
bhīmasenapurogāśca bhrātaraḥ sarva eva te || 15-45-41||

MHB 15-45-42

अन्तःपुरेषु च तदा सुमहान्रुदितस्वनः ।
प्रादुरासीन्महाराज पृथां श्रुत्वा तथागताम् ॥ १५-४५-४२॥
antaḥpureṣu ca tadā sumahānruditasvanaḥ |
prādurāsīnmahārāja pṛthāṃ śrutvā tathāgatām || 15-45-42||

MHB 15-45-43

तं च वृद्धं तथा दग्धं हतपुत्रं नराधिपम् ।
अन्वशोचन्त ते सर्वे गान्धारीं च तपस्विनीम् ॥ १५-४५-४३॥
taṃ ca vṛddhaṃ tathā dagdhaṃ hataputraṃ narādhipam |
anvaśocanta te sarve gāndhārīṃ ca tapasvinīm || 15-45-43||

MHB 15-45-44

तस्मिन्नुपरते शब्दे मुहूर्तादिव भारत ।
निगृह्य बाष्पं धैर्येण धर्मराजोऽब्रवीदिदम् ॥ १५-४५-४४॥
tasminnuparate śabde muhūrtādiva bhārata |
nigṛhya bāṣpaṃ dhairyeṇa dharmarājo'bravīdidam || 15-45-44||

Adhyaya: 46/47 (20)

MHB 15-46-1

युधिष्ठिर उवाच ।
तथा महात्मनस्तस्य तपस्युग्रे च वर्ततः ।
अनाथस्येव निधनं तिष्ठत्स्वस्मासु बन्धुषु ॥ १५-४६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
tathā mahātmanastasya tapasyugre ca vartataḥ |
anāthasyeva nidhanaṃ tiṣṭhatsvasmāsu bandhuṣu || 15-46-1||

MHB 15-46-2

दुर्विज्ञेया हि गतयः पुरुषाणां मता मम ।
यत्र वैचित्रवीर्योऽसौ दग्ध एवं दवाग्निना ॥ १५-४६-२॥
durvijñeyā hi gatayaḥ puruṣāṇāṃ matā mama |
yatra vaicitravīryo'sau dagdha evaṃ davāgninā || 15-46-2||

MHB 15-46-3

यस्य पुत्रशतं श्रीमदभवद्बाहुशालिनः ।
नागायुतबलो राजा स दग्धो हि दवाग्निना ॥ १५-४६-३॥
yasya putraśataṃ śrīmadabhavadbāhuśālinaḥ |
nāgāyutabalo rājā sa dagdho hi davāgninā || 15-46-3||

MHB 15-46-4

यं पुरा पर्यवीजन्त तालवृन्तैर्वरस्त्रियः ।
तं गृध्राः पर्यवीजन्त दावाग्निपरिकालितम् ॥ १५-४६-४॥
yaṃ purā paryavījanta tālavṛntairvarastriyaḥ |
taṃ gṛdhrāḥ paryavījanta dāvāgniparikālitam || 15-46-4||

MHB 15-46-5

सूतमागधसंघैश्च शयानो यः प्रबोध्यते ।
धरण्यां स नृपः शेते पापस्य मम कर्मभिः ॥ १५-४६-५॥
sūtamāgadhasaṃghaiśca śayāno yaḥ prabodhyate |
dharaṇyāṃ sa nṛpaḥ śete pāpasya mama karmabhiḥ || 15-46-5||

MHB 15-46-6

न तु शोचामि गान्धारीं हतपुत्रां यशस्विनीम् ।
पतिलोकमनुप्राप्तां तथा भर्तृव्रते स्थिताम् ॥ १५-४६-६॥
na tu śocāmi gāndhārīṃ hataputrāṃ yaśasvinīm |
patilokamanuprāptāṃ tathā bhartṛvrate sthitām || 15-46-6||

MHB 15-46-7

पृथामेव तु शोचामि या पुत्रैश्वर्यमृद्धिमत् ।
उत्सृज्य सुमहद्दीप्तं वनवासमरोचयत् ॥ १५-४६-७॥
pṛthāmeva tu śocāmi yā putraiśvaryamṛddhimat |
utsṛjya sumahaddīptaṃ vanavāsamarocayat || 15-46-7||

MHB 15-46-8

धिग्राज्यमिदमस्माकं धिग्बलं धिक्पराक्रमम् ।
क्षत्रधर्मं च धिग्यस्मान्मृता जीवामहे वयम् ॥ १५-४६-८॥
dhigrājyamidamasmākaṃ dhigbalaṃ dhikparākramam |
kṣatradharmaṃ ca dhigyasmānmṛtā jīvāmahe vayam || 15-46-8||

MHB 15-46-9

सुसूक्ष्मा किल कालस्य गतिर्द्विजवरोत्तम ।
यत्समुत्सृज्य राज्यं सा वनवासमरोचयत् ॥ १५-४६-९॥
susūkṣmā kila kālasya gatirdvijavarottama |
yatsamutsṛjya rājyaṃ sā vanavāsamarocayat || 15-46-9||

MHB 15-46-10

युधिष्ठिरस्य जननी भीमस्य विजयस्य च ।
अनाथवत्कथं दग्धा इति मुह्यामि चिन्तयन् ॥ १५-४६-१०॥
yudhiṣṭhirasya jananī bhīmasya vijayasya ca |
anāthavatkathaṃ dagdhā iti muhyāmi cintayan || 15-46-10||

MHB 15-46-11

वृथा संतोषितो वह्निः खाण्डवे सव्यसाचिना ।
उपकारमजानन्स कृतघ्न इति मे मतिः ॥ १५-४६-११॥
vṛthā saṃtoṣito vahniḥ khāṇḍave savyasācinā |
upakāramajānansa kṛtaghna iti me matiḥ || 15-46-11||

MHB 15-46-12

यत्रादहत्स भगवान्मातरं सव्यसाचिनः ।
कृत्वा यो ब्राह्मणच्छद्म भिक्षार्थी समुपागतः ।
धिगग्निं धिक्च पार्थस्य विश्रुतां सत्यसंधताम् ॥ १५-४६-१२॥
yatrādahatsa bhagavānmātaraṃ savyasācinaḥ |
kṛtvā yo brāhmaṇacchadma bhikṣārthī samupāgataḥ |
dhigagniṃ dhikca pārthasya viśrutāṃ satyasaṃdhatām || 15-46-12||

MHB 15-46-13

इदं कष्टतरं चान्यद्भगवन्प्रतिभाति मे ।
वृथाग्निना समायोगो यदभूत्पृथिवीपतेः ॥ १५-४६-१३॥
idaṃ kaṣṭataraṃ cānyadbhagavanpratibhāti me |
vṛthāgninā samāyogo yadabhūtpṛthivīpateḥ || 15-46-13||

MHB 15-46-14

तथा तपस्विनस्तस्य राजर्षेः कौरवस्य ह ।
कथमेवंविधो मृत्युः प्रशास्य पृथिवीमिमाम् ॥ १५-४६-१४॥
tathā tapasvinastasya rājarṣeḥ kauravasya ha |
kathamevaṃvidho mṛtyuḥ praśāsya pṛthivīmimām || 15-46-14||

MHB 15-46-15

तिष्ठत्सु मन्त्रपूतेषु तस्याग्निषु महावने ।
वृथाग्निना समायुक्तो निष्ठां प्राप्तः पिता मम ॥ १५-४६-१५॥
tiṣṭhatsu mantrapūteṣu tasyāgniṣu mahāvane |
vṛthāgninā samāyukto niṣṭhāṃ prāptaḥ pitā mama || 15-46-15||

MHB 15-46-16

मन्ये पृथा वेपमाना कृशा धमनिसंतता ।
हा तात धर्मराजेति समाक्रन्दन्महाभये ॥ १५-४६-१६॥
manye pṛthā vepamānā kṛśā dhamanisaṃtatā |
hā tāta dharmarājeti samākrandanmahābhaye || 15-46-16||

MHB 15-46-17

भीम पर्याप्नुहि भयादिति चैवाभिवाशती ।
समन्ततः परिक्षिप्ता माता मेऽभूद्दवाग्निना ॥ १५-४६-१७॥
bhīma paryāpnuhi bhayāditi caivābhivāśatī |
samantataḥ parikṣiptā mātā me'bhūddavāgninā || 15-46-17||

MHB 15-46-18

सहदेवः प्रियस्तस्याः पुत्रेभ्योऽधिक एव तु ।
न चैनां मोक्षयामास वीरो माद्रवतीसुतः ॥ १५-४६-१८॥
sahadevaḥ priyastasyāḥ putrebhyo'dhika eva tu |
na caināṃ mokṣayāmāsa vīro mādravatīsutaḥ || 15-46-18||

MHB 15-46-19

तच्छ्रुत्वा रुरुदुः सर्वे समालिङ्ग्य परस्परम् ।
पाण्डवाः पञ्च दुःखार्ता भूतानीव युगक्षये ॥ १५-४६-१९॥
tacchrutvā ruruduḥ sarve samāliṅgya parasparam |
pāṇḍavāḥ pañca duḥkhārtā bhūtānīva yugakṣaye || 15-46-19||

MHB 15-46-20

तेषां तु पुरुषेन्द्राणां रुदतां रुदितस्वनः ।
प्रासादाभोगसंरुद्धो अन्वरौत्सीत्स रोदसी ॥ १५-४६-२०॥
teṣāṃ tu puruṣendrāṇāṃ rudatāṃ ruditasvanaḥ |
prāsādābhogasaṃruddho anvarautsītsa rodasī || 15-46-20||

Adhyaya: 47/47 (27)

MHB 15-47-1

नारद उवाच ।
नासौ वृथाग्निना दग्धो यथा तत्र श्रुतं मया ।
वैचित्रवीर्यो नृपतिस्तत्ते वक्ष्यामि भारत ॥ १५-४७-१॥
nārada uvāca |
nāsau vṛthāgninā dagdho yathā tatra śrutaṃ mayā |
vaicitravīryo nṛpatistatte vakṣyāmi bhārata || 15-47-1||

MHB 15-47-2

वनं प्रविशता तेन वायुभक्षेण धीमता ।
अग्नयः कारयित्वेष्टिमुत्सृष्टा इति नः श्रुतम् ॥ १५-४७-२॥
vanaṃ praviśatā tena vāyubhakṣeṇa dhīmatā |
agnayaḥ kārayitveṣṭimutsṛṣṭā iti naḥ śrutam || 15-47-2||

MHB 15-47-3

याजकास्तु ततस्तस्य तानग्नीन्निर्जने वने ।
समुत्सृज्य यथाकामं जग्मुर्भरतसत्तम ॥ १५-४७-३॥
yājakāstu tatastasya tānagnīnnirjane vane |
samutsṛjya yathākāmaṃ jagmurbharatasattama || 15-47-3||

MHB 15-47-4

स विवृद्धस्तदा वह्निर्वने तस्मिन्नभूत्किल ।
तेन तद्वनमादीप्तमिति मे तापसाब्रुवन् ॥ १५-४७-४॥
sa vivṛddhastadā vahnirvane tasminnabhūtkila |
tena tadvanamādīptamiti me tāpasābruvan || 15-47-4||

MHB 15-47-5

स राजा जाह्नवीकच्छे यथा ते कथितं मया ।
तेनाग्निना समायुक्तः स्वेनैव भरतर्षभ ॥ १५-४७-५॥
sa rājā jāhnavīkacche yathā te kathitaṃ mayā |
tenāgninā samāyuktaḥ svenaiva bharatarṣabha || 15-47-5||

MHB 15-47-6

एवमावेदयामासुर्मुनयस्ते ममानघ ।
ये ते भागीरथीतीरे मया दृष्टा युधिष्ठिर ॥ १५-४७-६॥
evamāvedayāmāsurmunayaste mamānagha |
ye te bhāgīrathītīre mayā dṛṣṭā yudhiṣṭhira || 15-47-6||

MHB 15-47-7

एवं स्वेनाग्निना राजा समायुक्तो महीपते ।
मा शोचिथास्त्वं नृपतिं गतः स परमां गतिम् ॥ १५-४७-७॥
evaṃ svenāgninā rājā samāyukto mahīpate |
mā śocithāstvaṃ nṛpatiṃ gataḥ sa paramāṃ gatim || 15-47-7||

MHB 15-47-8

गुरुशुश्रूषया चैव जननी तव पाण्डव ।
प्राप्ता सुमहतीं सिद्धिमिति मे नात्र संशयः ॥ १५-४७-८॥
guruśuśrūṣayā caiva jananī tava pāṇḍava |
prāptā sumahatīṃ siddhimiti me nātra saṃśayaḥ || 15-47-8||

MHB 15-47-9

कर्तुमर्हसि कौरव्य तेषां त्वमुदकक्रियाम् ।
भ्रातृभिः सहितः सर्वैरेतदत्र विधीयताम् ॥ १५-४७-९॥
kartumarhasi kauravya teṣāṃ tvamudakakriyām |
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvairetadatra vidhīyatām || 15-47-9||

MHB 15-47-10

वैशंपायन उवाच ।
ततः स पृथिवीपालः पाण्डवानां धुरंधरः ।
निर्ययौ सह सोदर्यैः सदारो भरतर्षभ ॥ १५-४७-१०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ sa pṛthivīpālaḥ pāṇḍavānāṃ dhuraṃdharaḥ |
niryayau saha sodaryaiḥ sadāro bharatarṣabha || 15-47-10||

MHB 15-47-11

पौरजानपदाश्चैव राजभक्तिपुरस्कृताः ।
गङ्गां प्रजग्मुरभितो वाससैकेन संवृताः ॥ १५-४७-११॥
paurajānapadāścaiva rājabhaktipuraskṛtāḥ |
gaṅgāṃ prajagmurabhito vāsasaikena saṃvṛtāḥ || 15-47-11||

MHB 15-47-12

ततोऽवगाह्य सलिलं सर्वे ते कुरुपुंगवाः ।
युयुत्सुमग्रतः कृत्वा ददुस्तोयं महात्मने ॥ १५-४७-१२॥
tato'vagāhya salilaṃ sarve te kurupuṃgavāḥ |
yuyutsumagrataḥ kṛtvā dadustoyaṃ mahātmane || 15-47-12||

MHB 15-47-13

गान्धार्याश्च पृथायाश्च विधिवन्नामगोत्रतः ।
शौचं निवर्तयन्तस्ते तत्रोषुर्नगराद्बहिः ॥ १५-४७-१३॥
gāndhāryāśca pṛthāyāśca vidhivannāmagotrataḥ |
śaucaṃ nivartayantaste tatroṣurnagarādbahiḥ || 15-47-13||

MHB 15-47-14

प्रेषयामास स नरान्विधिज्ञानाप्तकारिणः ।
गङ्गाद्वारं कुरुश्रेष्ठो यत्र दग्धोऽभवन्नृपः ॥ १५-४७-१४॥
preṣayāmāsa sa narānvidhijñānāptakāriṇaḥ |
gaṅgādvāraṃ kuruśreṣṭho yatra dagdho'bhavannṛpaḥ || 15-47-14||

MHB 15-47-15

तत्रैव तेषां कुल्यानि गङ्गाद्वारेऽन्वशात्तदा ।
कर्तव्यानीति पुरुषान्दत्तदेयान्महीपतिः ॥ १५-४७-१५॥
tatraiva teṣāṃ kulyāni gaṅgādvāre'nvaśāttadā |
kartavyānīti puruṣāndattadeyānmahīpatiḥ || 15-47-15||

MHB 15-47-16

द्वादशेऽहनि तेभ्यः स कृतशौचो नराधिपः ।
ददौ श्राद्धानि विधिवद्दक्षिणावन्ति पाण्डवः ॥ १५-४७-१६॥
dvādaśe'hani tebhyaḥ sa kṛtaśauco narādhipaḥ |
dadau śrāddhāni vidhivaddakṣiṇāvanti pāṇḍavaḥ || 15-47-16||

MHB 15-47-17

धृतराष्ट्रं समुद्दिश्य ददौ स पृथिवीपतिः ।
सुवर्णं रजतं गाश्च शय्याश्च सुमहाधनाः ॥ १५-४७-१७॥
dhṛtarāṣṭraṃ samuddiśya dadau sa pṛthivīpatiḥ |
suvarṇaṃ rajataṃ gāśca śayyāśca sumahādhanāḥ || 15-47-17||

MHB 15-47-18

गान्धार्याश्चैव तेजस्वी पृथायाश्च पृथक्पृथक् ।
संकीर्त्य नामनी राजा ददौ दानमनुत्तमम् ॥ १५-४७-१८॥
gāndhāryāścaiva tejasvī pṛthāyāśca pṛthakpṛthak |
saṃkīrtya nāmanī rājā dadau dānamanuttamam || 15-47-18||

MHB 15-47-19

यो यदिच्छति यावच्च तावत्स लभते द्विजः ।
शयनं भोजनं यानं मणिरत्नमथो धनम् ॥ १५-४७-१९॥
yo yadicchati yāvacca tāvatsa labhate dvijaḥ |
śayanaṃ bhojanaṃ yānaṃ maṇiratnamatho dhanam || 15-47-19||

MHB 15-47-20

यानमाच्छादनं भोगान्दासीश्च परिचारिकाः ।
ददौ राजा समुद्दिश्य तयोर्मात्रोर्महीपतिः ॥ १५-४७-२०॥
yānamācchādanaṃ bhogāndāsīśca paricārikāḥ |
dadau rājā samuddiśya tayormātrormahīpatiḥ || 15-47-20||

MHB 15-47-21

ततः स पृथिवीपालो दत्त्वा श्राद्धान्यनेकशः ।
प्रविवेश पुनर्धीमान्नगरं वारणाह्वयम् ॥ १५-४७-२१॥
tataḥ sa pṛthivīpālo dattvā śrāddhānyanekaśaḥ |
praviveśa punardhīmānnagaraṃ vāraṇāhvayam || 15-47-21||

MHB 15-47-22

ते चापि राजवचनात्पुरुषा ये गताभवन् ।
संकल्प्य तेषां कुल्यानि पुनः प्रत्यागमंस्ततः ॥ १५-४७-२२॥
te cāpi rājavacanātpuruṣā ye gatābhavan |
saṃkalpya teṣāṃ kulyāni punaḥ pratyāgamaṃstataḥ || 15-47-22||

MHB 15-47-23

माल्यैर्गन्धैश्च विविधैः पूजयित्वा यथाविधि ।
कुल्यानि तेषां संयोज्य तदाचख्युर्महीपतेः ॥ १५-४७-२३॥
mālyairgandhaiśca vividhaiḥ pūjayitvā yathāvidhi |
kulyāni teṣāṃ saṃyojya tadācakhyurmahīpateḥ || 15-47-23||

MHB 15-47-24

समाश्वास्य च राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
नारदोऽप्यगमद्राजन्परमर्षिर्यथेप्सितम् ॥ १५-४७-२४॥
samāśvāsya ca rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
nārado'pyagamadrājanparamarṣiryathepsitam || 15-47-24||

MHB 15-47-25

एवं वर्षाण्यतीतानि धृतराष्ट्रस्य धीमतः ।
वनवासे तदा त्रीणि नगरे दश पञ्च च ॥ १५-४७-२५॥
evaṃ varṣāṇyatītāni dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ |
vanavāse tadā trīṇi nagare daśa pañca ca || 15-47-25||

MHB 15-47-26

हतपुत्रस्य संग्रामे दानानि ददतः सदा ।
ज्ञातिसंबन्धिमित्राणां भ्रातॄणां स्वजनस्य च ॥ १५-४७-२६॥
hataputrasya saṃgrāme dānāni dadataḥ sadā |
jñātisaṃbandhimitrāṇāṃ bhrātṝṇāṃ svajanasya ca || 15-47-26||

MHB 15-47-27

युधिष्ठिरस्तु नृपतिर्नातिप्रीतमनास्तदा ।
धारयामास तद्राज्यं निहतज्ञातिबान्धवः ॥ १५-४७-२७॥
yudhiṣṭhirastu nṛpatirnātiprītamanāstadā |
dhārayāmāsa tadrājyaṃ nihatajñātibāndhavaḥ || 15-47-27||