Mahabharata - Bhishma Parva

Bhishma Parva narrates the beginning of the Kurukshetra war under the command of Bhishma. It includes military formations, the early days of battle, the moral crisis of Arjuna, and the Bhagavad Gita, one of the most influential philosophical texts in world literature.

Editorial Note

Bhishma Parva marks the beginning of the Kurukshetra war.

The long political tensions of earlier Parvas finally transform into direct conflict.

This section combines:

  • battlefield narrative
  • military organization
  • moral crisis
  • philosophical teaching
  • and tragic inevitability.

At its center stands one of the most important moments in Indian intellectual history:

  • the dialogue between Krishna and Arjuna known as the Bhagavad Gita.

The Parva therefore operates on two levels simultaneously:

  • external war between armies
  • and internal conflict within the human mind.

Structure and Composition

  • Total Adhyayas: ~122 (Critical Edition alignment)

  • Narrative Coverage:

    • Deployment of armies at Kurukshetra
    • Bhishma appointed commander of the Kaurava forces
    • Arjuna’s moral crisis before battle
    • Teaching of the Bhagavad Gita by Krishna
    • Early days of the Kurukshetra war
    • Massive destruction on both sides
    • Bhishma’s dominance in battle
    • Fall of Bhishma on the bed of arrows

📌 Textual Note: This edition follows the BORI Critical Edition, a scholarly reconstruction based on extensive manuscript comparison, digitally preserved and maintained through the work of Tokunaga and John Smith.

Major Characters and Roles

  • Bhishma - commander of the Kaurava army and tragic elder bound by duty
  • Krishna - charioteer, guide, and teacher of the Bhagavad Gita
  • Arjuna - warrior struggling between compassion and responsibility
  • Duryodhana - determined leader seeking victory through force
  • Yudhishthira - protector of dharma amid catastrophic conflict
  • Shikhandi - key figure connected to Bhishma’s fall

Thematic Flow

  1. Preparation for War Armies gather and battle formations are organized

  2. Moral Crisis Arjuna questions the meaning and legitimacy of war

  3. Philosophical Instruction Krishna teaches duty, action, knowledge, and detachment

  4. Beginning of Battle War starts with devastating violence

  5. Heroism and Tragedy Great warriors display courage amid destruction

  6. Fall of Bhishma The first great turning point of the war occurs

Philosophical Significance

Bhishma Parva contains some of the deepest philosophical discussions in the Mahabharata.

Major themes include:

  • Dharma and Duty - moral action may still involve painful responsibility
  • Action without Attachment - individuals should act without selfish obsession
  • Life, Death, and the Self - the Gita explores the eternal nature of the atman
  • Conflict within Conscience - inner struggle can be greater than external battle
  • War as Moral Catastrophe - even justified war produces immense suffering

This Parva shows that ethical decisions are rarely simple, especially when every available choice carries consequences.

Simple Summary (For Easy Understanding)

Bhishma Parva begins the great war of Kurukshetra.

Both sides gather massive armies.

Bhishma becomes commander of the Kaurava forces.

Before battle starts, Arjuna becomes emotionally overwhelmed after seeing:

  • teachers
  • relatives
  • and friends

standing on both sides of the battlefield.

He no longer wants to fight.

Krishna then teaches him the Bhagavad Gita.

The teaching explains:

  • duty
  • self-control
  • spiritual knowledge
  • and the importance of righteous action.

After this, the war begins.

The battles are intense and destructive.

Bhishma fights powerfully and becomes nearly unstoppable.

Finally, the Pandavas use Shikhandi in battle because Bhishma refuses to attack Shikhandi.

Arjuna then shoots many arrows, and Bhishma falls onto a bed of arrows.

This becomes the first major turning point of the war.

Bhishma Parva teaches that:

  • moral conflict exists even in righteous causes
  • wisdom is necessary before action
  • and war always carries tragic consequences.

Important Events in Bhishma Parva

1. Assembly of the Armies

Massive armies gather at Kurukshetra.

Battle formations and military leadership are established.

2. Arjuna’s Crisis

Arjuna becomes unwilling to fight after seeing his relatives and teachers on the battlefield.

This emotional collapse becomes the starting point of the Bhagavad Gita.

3. Bhagavad Gita

Krishna instructs Arjuna on:

  • dharma
  • yoga
  • action
  • devotion
  • knowledge
  • and spiritual discipline.

The Bhagavad Gita becomes one of the most influential philosophical texts in world history.

Bhagavad Gita - Central Teaching

The core philosophical tension of the Gita emerges from Arjuna’s refusal to fight.

Krishna teaches that action guided by dharma is superior to paralysis caused by fear and attachment.

A central teaching is:

karmaṇy-evādhikāras te mā phaleṣu kadācana

This expresses the principle that one should focus on rightful action rather than attachment to results.

4. Early Days of War

The opening battles produce massive casualties on both sides.

The scale of destruction becomes clear immediately.

5. Bhishma’s Battlefield Dominance

Bhishma defeats countless warriors and creates severe losses for the Pandavas.

His presence makes the Kaurava army extremely powerful.

6. Fall of Bhishma

Using Shikhandi as protection, Arjuna attacks Bhishma.

Bhishma falls but remains alive upon a bed of arrows because of his boon regarding the timing of his death.

Historical and Literary Importance

Bhishma Parva is among the most influential sections of the Mahabharata because it combines:

  • philosophy
  • theology
  • military narrative
  • ethics
  • and political tragedy.

The Bhagavad Gita alone shaped centuries of Indian philosophy, spirituality, literature, and political thought.

The Parva also presents one of the epic’s central ideas: true conflict is not only external - it also occurs within the human conscience.

Source Note: This presentation follows the Mahabharata Critical Edition prepared at the Bhandarkar Oriental Research Institute (BORI), based on systematic manuscript comparison. The digital text lineage originates from Prof. Tokunaga and has been maintained and updated by Prof. John Smith.

Reading Mode - Change for details

Original Texts

Adhyaya: 1/117 (34)

MHB 6-1-1

जनमेजय उवाच ।
कथं युयुधिरे वीराः कुरुपाण्डवसोमकाः ।
पार्थिवाश्च महाभागा नानादेशसमागताः ॥ ६-१-१॥
janamejaya uvāca |
kathaṃ yuyudhire vīrāḥ kurupāṇḍavasomakāḥ |
pārthivāśca mahābhāgā nānādeśasamāgatāḥ || 6-1-1||

MHB 6-1-2

वैशंपायन उवाच ।
यथा युयुधिरे वीराः कुरुपाण्डवसोमकाः ।
कुरुक्षेत्रे तपःक्षेत्रे शृणु तत्पृथिवीपते ॥ ६-१-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
yathā yuyudhire vīrāḥ kurupāṇḍavasomakāḥ |
kurukṣetre tapaḥkṣetre śṛṇu tatpṛthivīpate || 6-1-2||

MHB 6-1-3

अवतीर्य कुरुक्षेत्रं पाण्डवाः सहसोमकाः ।
कौरवानभ्यवर्तन्त जिगीषन्तो महाबलाः ॥ ६-१-३॥
avatīrya kurukṣetraṃ pāṇḍavāḥ sahasomakāḥ |
kauravānabhyavartanta jigīṣanto mahābalāḥ || 6-1-3||

MHB 6-1-4

वेदाध्ययनसंपन्नाः सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।
आशंसन्तो जयं युद्धे वधं वाभिमुखा रणे ॥ ६-१-४॥
vedādhyayanasaṃpannāḥ sarve yuddhābhinandinaḥ |
āśaṃsanto jayaṃ yuddhe vadhaṃ vābhimukhā raṇe || 6-1-4||

MHB 6-1-5

अभियाय च दुर्धर्षां धार्तराष्ट्रस्य वाहिनीम् ।
प्राङ्मुखाः पश्चिमे भागे न्यविशन्त ससैनिकाः ॥ ६-१-५॥
abhiyāya ca durdharṣāṃ dhārtarāṣṭrasya vāhinīm |
prāṅmukhāḥ paścime bhāge nyaviśanta sasainikāḥ || 6-1-5||

MHB 6-1-6

समन्तपञ्चकाद्बाह्यं शिबिराणि सहस्रशः ।
कारयामास विधिवत्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ६-१-६॥
samantapañcakādbāhyaṃ śibirāṇi sahasraśaḥ |
kārayāmāsa vidhivatkuntīputro yudhiṣṭhiraḥ || 6-1-6||

MHB 6-1-7

शून्येव पृथिवी सर्वा बालवृद्धावशेषिता ।
निरश्वपुरुषा चासीद्रथकुञ्जरवर्जिता ॥ ६-१-७॥
śūnyeva pṛthivī sarvā bālavṛddhāvaśeṣitā |
niraśvapuruṣā cāsīdrathakuñjaravarjitā || 6-1-7||

MHB 6-1-8

यावत्तपति सूर्यो हि जम्बूद्वीपस्य मण्डलम् ।
तावदेव समावृत्तं बलं पार्थिवसत्तम ॥ ६-१-८॥
yāvattapati sūryo hi jambūdvīpasya maṇḍalam |
tāvadeva samāvṛttaṃ balaṃ pārthivasattama || 6-1-8||

MHB 6-1-9

एकस्थाः सर्ववर्णास्ते मण्डलं बहुयोजनम् ।
पर्याक्रामन्त देशांश्च नदीः शैलान्वनानि च ॥ ६-१-९॥
ekasthāḥ sarvavarṇāste maṇḍalaṃ bahuyojanam |
paryākrāmanta deśāṃśca nadīḥ śailānvanāni ca || 6-1-9||

MHB 6-1-10

तेषां युधिष्ठिरो राजा सर्वेषां पुरुषर्षभ ।
आदिदेश सवाहानां भक्ष्यभोज्यमनुत्तमम् ॥ ६-१-१०॥
teṣāṃ yudhiṣṭhiro rājā sarveṣāṃ puruṣarṣabha |
ādideśa savāhānāṃ bhakṣyabhojyamanuttamam || 6-1-10||

MHB 6-1-11

संज्ञाश्च विविधास्तास्तास्तेषां चक्रे युधिष्ठिरः ।
एवंवादी वेदितव्यः पाण्डवेयोऽयमित्युत ॥ ६-१-११॥
saṃjñāśca vividhāstāstāsteṣāṃ cakre yudhiṣṭhiraḥ |
evaṃvādī veditavyaḥ pāṇḍaveyo'yamityuta || 6-1-11||

MHB 6-1-12

अभिज्ञानानि सर्वेषां संज्ञाश्चाभरणानि च ।
योजयामास कौरव्यो युद्धकाल उपस्थिते ॥ ६-१-१२॥
abhijñānāni sarveṣāṃ saṃjñāścābharaṇāni ca |
yojayāmāsa kauravyo yuddhakāla upasthite || 6-1-12||

MHB 6-1-13

दृष्ट्वा ध्वजाग्रं पार्थानां धार्तराष्ट्रो महामनाः ।
सह सर्वैर्महीपालैः प्रत्यव्यूहत पाण्डवान् ॥ ६-१-१३॥
dṛṣṭvā dhvajāgraṃ pārthānāṃ dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ |
saha sarvairmahīpālaiḥ pratyavyūhata pāṇḍavān || 6-1-13||

MHB 6-1-14

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ।
मध्ये नागसहस्रस्य भ्रातृभिः परिवारितम् ॥ ६-१-१४॥
pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani |
madhye nāgasahasrasya bhrātṛbhiḥ parivāritam || 6-1-14||

MHB 6-1-15

दृष्ट्वा दुर्योधनं हृष्टाः सर्वे पाण्डवसैनिकाः ।
दध्मुः सर्वे महाशङ्खान्भेरीर्जघ्नुः सहस्रशः ॥ ६-१-१५॥
dṛṣṭvā duryodhanaṃ hṛṣṭāḥ sarve pāṇḍavasainikāḥ |
dadhmuḥ sarve mahāśaṅkhānbherīrjaghnuḥ sahasraśaḥ || 6-1-15||

MHB 6-1-16

ततः प्रहृष्टां स्वां सेनामभिवीक्ष्याथ पाण्डवाः ।
बभूवुर्हृष्टमनसो वासुदेवश्च वीर्यवान् ॥ ६-१-१६॥
tataḥ prahṛṣṭāṃ svāṃ senāmabhivīkṣyātha pāṇḍavāḥ |
babhūvurhṛṣṭamanaso vāsudevaśca vīryavān || 6-1-16||

MHB 6-1-17

ततो योधान्हर्षयन्तौ वासुदेवधनंजयौ ।
दध्मतुः पुरुषव्याघ्रौ दिव्यौ शङ्खौ रथे स्थितौ ॥ ६-१-१७॥
tato yodhānharṣayantau vāsudevadhanaṃjayau |
dadhmatuḥ puruṣavyāghrau divyau śaṅkhau rathe sthitau || 6-1-17||

MHB 6-1-18

पाञ्चजन्यस्य निर्घोषं देवदत्तस्य चोभयोः ।
श्रुत्वा सवाहना योधाः शकृन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः ॥ ६-१-१८॥
pāñcajanyasya nirghoṣaṃ devadattasya cobhayoḥ |
śrutvā savāhanā yodhāḥ śakṛnmūtraṃ prasusruvuḥ || 6-1-18||

MHB 6-1-19

यथा सिंहस्य नदतः स्वनं श्रुत्वेतरे मृगाः ।
त्रसेयुस्तद्वदेवासीद्धार्तराष्ट्रबलं तदा ॥ ६-१-१९॥
yathā siṃhasya nadataḥ svanaṃ śrutvetare mṛgāḥ |
traseyustadvadevāsīddhārtarāṣṭrabalaṃ tadā || 6-1-19||

MHB 6-1-20

उदतिष्ठद्रजो भौमं न प्राज्ञायत किंचन ।
अन्तर्धीयत चादित्यः सैन्येन रजसावृतः ॥ ६-१-२०॥
udatiṣṭhadrajo bhaumaṃ na prājñāyata kiṃcana |
antardhīyata cādityaḥ sainyena rajasāvṛtaḥ || 6-1-20||

MHB 6-1-21

ववर्ष चात्र पर्जन्यो मांसशोणितवृष्टिमान् ।
व्युक्षन्सर्वाण्यनीकानि तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६-१-२१॥
vavarṣa cātra parjanyo māṃsaśoṇitavṛṣṭimān |
vyukṣansarvāṇyanīkāni tadadbhutamivābhavat || 6-1-21||

MHB 6-1-22

वायुस्ततः प्रादुरभून्नीचैः शर्करकर्षणः ।
विनिघ्नंस्तान्यनीकानि विधमंश्चैव तद्रजः ॥ ६-१-२२॥
vāyustataḥ prādurabhūnnīcaiḥ śarkarakarṣaṇaḥ |
vinighnaṃstānyanīkāni vidhamaṃścaiva tadrajaḥ || 6-1-22||

MHB 6-1-23

उभे सेने तदा राजन्युद्धाय मुदिते भृशम् ।
कुरुक्षेत्रे स्थिते यत्ते सागरक्षुभितोपमे ॥ ६-१-२३॥
ubhe sene tadā rājanyuddhāya mudite bhṛśam |
kurukṣetre sthite yatte sāgarakṣubhitopame || 6-1-23||

MHB 6-1-24

तयोस्तु सेनयोरासीदद्भुतः स समागमः ।
युगान्ते समनुप्राप्ते द्वयोः सागरयोरिव ॥ ६-१-२४॥
tayostu senayorāsīdadbhutaḥ sa samāgamaḥ |
yugānte samanuprāpte dvayoḥ sāgarayoriva || 6-1-24||

MHB 6-1-25

शून्यासीत्पृथिवी सर्वा बालवृद्धावशेषिता ।
तेन सेनासमूहेन समानीतेन कौरवैः ॥ ६-१-२५॥
śūnyāsītpṛthivī sarvā bālavṛddhāvaśeṣitā |
tena senāsamūhena samānītena kauravaiḥ || 6-1-25||

MHB 6-1-26

ततस्ते समयं चक्रुः कुरुपाण्डवसोमकाः ।
धर्मांश्च स्थापयामासुर्युद्धानां भरतर्षभ ॥ ६-१-२६॥
tataste samayaṃ cakruḥ kurupāṇḍavasomakāḥ |
dharmāṃśca sthāpayāmāsuryuddhānāṃ bharatarṣabha || 6-1-26||

MHB 6-1-27

निवृत्ते चैव नो युद्धे प्रीतिश्च स्यात्परस्परम् ।
यथापुरं यथायोगं न च स्याच्छलनं पुनः ॥ ६-१-२७॥
nivṛtte caiva no yuddhe prītiśca syātparasparam |
yathāpuraṃ yathāyogaṃ na ca syācchalanaṃ punaḥ || 6-1-27||

MHB 6-1-28

वाचा युद्धे प्रवृत्ते नो वाचैव प्रतियोधनम् ।
निष्क्रान्तः पृतनामध्यान्न हन्तव्यः कथंचन ॥ ६-१-२८॥
vācā yuddhe pravṛtte no vācaiva pratiyodhanam |
niṣkrāntaḥ pṛtanāmadhyānna hantavyaḥ kathaṃcana || 6-1-28||

MHB 6-1-29

रथी च रथिना योध्यो गजेन गजधूर्गतः ।
अश्वेनाश्वी पदातिश्च पदातेनैव भारत ॥ ६-१-२९॥
rathī ca rathinā yodhyo gajena gajadhūrgataḥ |
aśvenāśvī padātiśca padātenaiva bhārata || 6-1-29||

MHB 6-1-30

यथायोगं यथावीर्यं यथोत्साहं यथावयः ।
समाभाष्य प्रहर्तव्यं न विश्वस्ते न विह्वले ॥ ६-१-३०॥
yathāyogaṃ yathāvīryaṃ yathotsāhaṃ yathāvayaḥ |
samābhāṣya prahartavyaṃ na viśvaste na vihvale || 6-1-30||

MHB 6-1-31

परेण सह संयुक्तः प्रमत्तो विमुखस्तथा ।
क्षीणशस्त्रो विवर्मा च न हन्तव्यः कथंचन ॥ ६-१-३१॥
pareṇa saha saṃyuktaḥ pramatto vimukhastathā |
kṣīṇaśastro vivarmā ca na hantavyaḥ kathaṃcana || 6-1-31||

MHB 6-1-32

न सूतेषु न धुर्येषु न च शस्त्रोपनायिषु ।
न भेरीशङ्खवादेषु प्रहर्तव्यं कथंचन ॥ ६-१-३२॥
na sūteṣu na dhuryeṣu na ca śastropanāyiṣu |
na bherīśaṅkhavādeṣu prahartavyaṃ kathaṃcana || 6-1-32||

MHB 6-1-33

एवं ते समयं कृत्वा कुरुपाण्डवसोमकाः ।
विस्मयं परमं जग्मुः प्रेक्षमाणाः परस्परम् ॥ ६-१-३३॥
evaṃ te samayaṃ kṛtvā kurupāṇḍavasomakāḥ |
vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ prekṣamāṇāḥ parasparam || 6-1-33||

MHB 6-1-34

निविश्य च महात्मानस्ततस्ते पुरुषर्षभाः ।
हृष्टरूपाः सुमनसो बभूवुः सहसैनिकाः ॥ ६-१-३४॥
niviśya ca mahātmānastataste puruṣarṣabhāḥ |
hṛṣṭarūpāḥ sumanaso babhūvuḥ sahasainikāḥ || 6-1-34||

Adhyaya: 2/117 (33)

MHB 6-2-1

वैशंपायन उवाच ।
ततः पूर्वापरे संध्ये समीक्ष्य भगवानृषिः ।
सर्ववेदविदां श्रेष्ठो व्यासः सत्यवतीसुतः ॥ ६-२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ pūrvāpare saṃdhye samīkṣya bhagavānṛṣiḥ |
sarvavedavidāṃ śreṣṭho vyāsaḥ satyavatīsutaḥ || 6-2-1||

MHB 6-2-2

भविष्यति रणे घोरे भरतानां पितामहः ।
प्रत्यक्षदर्शी भगवान्भूतभव्यभविष्यवित् ॥ ६-२-२॥
bhaviṣyati raṇe ghore bharatānāṃ pitāmahaḥ |
pratyakṣadarśī bhagavānbhūtabhavyabhaviṣyavit || 6-2-2||

MHB 6-2-3

वैचित्रवीर्यं राजानं स रहस्यं ब्रवीदिदम् ।
शोचन्तमार्तं ध्यायन्तं पुत्राणामनयं तदा ॥ ६-२-३॥
vaicitravīryaṃ rājānaṃ sa rahasyaṃ bravīdidam |
śocantamārtaṃ dhyāyantaṃ putrāṇāmanayaṃ tadā || 6-2-3||

MHB 6-2-4

व्यास उवाच ।
राजन्परीतकालास्ते पुत्राश्चान्ये च भूमिपाः ।
ते हनिष्यन्ति संग्रामे समासाद्येतरेतरम् ॥ ६-२-४॥
vyāsa uvāca |
rājanparītakālāste putrāścānye ca bhūmipāḥ |
te haniṣyanti saṃgrāme samāsādyetaretaram || 6-2-4||

MHB 6-2-5

तेषु कालपरीतेषु विनश्यत्सु च भारत ।
कालपर्यायमाज्ञाय मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ ६-२-५॥
teṣu kālaparīteṣu vinaśyatsu ca bhārata |
kālaparyāyamājñāya mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ || 6-2-5||

MHB 6-2-6

यदि त्विच्छसि संग्रामे द्रष्टुमेनं विशां पते ।
चक्षुर्ददानि ते हन्त युद्धमेतन्निशामय ॥ ६-२-६॥
yadi tvicchasi saṃgrāme draṣṭumenaṃ viśāṃ pate |
cakṣurdadāni te hanta yuddhametanniśāmaya || 6-2-6||

MHB 6-2-7

धृतराष्ट्र उवाच ।
न रोचये ज्ञातिवधं द्रष्टुं ब्रह्मर्षिसत्तम ।
युद्धमेतत्त्वशेषेण शृणुयां तव तेजसा ॥ ६-२-७॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
na rocaye jñātivadhaṃ draṣṭuṃ brahmarṣisattama |
yuddhametattvaśeṣeṇa śṛṇuyāṃ tava tejasā || 6-2-7||

MHB 6-2-8

वैशंपायन उवाच ।
तस्मिन्ननिच्छति द्रष्टुं संग्रामं श्रोतुमिच्छति ।
वराणामीश्वरो दाता संजयाय वरं ददौ ॥ ६-२-८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasminnanicchati draṣṭuṃ saṃgrāmaṃ śrotumicchati |
varāṇāmīśvaro dātā saṃjayāya varaṃ dadau || 6-2-8||

MHB 6-2-9

व्यास उवाच ।
एष ते संजयो राजन्युद्धमेतद्वदिष्यति ।
एतस्य सर्वं संग्रामे नपरोक्षं भविष्यति ॥ ६-२-९॥
vyāsa uvāca |
eṣa te saṃjayo rājanyuddhametadvadiṣyati |
etasya sarvaṃ saṃgrāme naparokṣaṃ bhaviṣyati || 6-2-9||

MHB 6-2-10

चक्षुषा संजयो राजन्दिव्येनैष समन्वितः ।
कथयिष्यति ते युद्धं सर्वज्ञश्च भविष्यति ॥ ६-२-१०॥
cakṣuṣā saṃjayo rājandivyenaiṣa samanvitaḥ |
kathayiṣyati te yuddhaṃ sarvajñaśca bhaviṣyati || 6-2-10||

MHB 6-2-11

प्रकाशं वा रहस्यं वा रात्रौ वा यदि वा दिवा ।
मनसा चिन्तितमपि सर्वं वेत्स्यति संजयः ॥ ६-२-११॥
prakāśaṃ vā rahasyaṃ vā rātrau vā yadi vā divā |
manasā cintitamapi sarvaṃ vetsyati saṃjayaḥ || 6-2-11||

MHB 6-2-12

नैनं शस्त्राणि भेत्स्यन्ति नैनं बाधिष्यते श्रमः ।
गावल्गणिरयं जीवन्युद्धादस्माद्विमोक्ष्यते ॥ ६-२-१२॥
nainaṃ śastrāṇi bhetsyanti nainaṃ bādhiṣyate śramaḥ |
gāvalgaṇirayaṃ jīvanyuddhādasmādvimokṣyate || 6-2-12||

MHB 6-2-13

अहं च कीर्तिमेतेषां कुरूणां भरतर्षभ ।
पाण्डवानां च सर्वेषां प्रथयिष्यामि मा शुचः ॥ ६-२-१३॥
ahaṃ ca kīrtimeteṣāṃ kurūṇāṃ bharatarṣabha |
pāṇḍavānāṃ ca sarveṣāṃ prathayiṣyāmi mā śucaḥ || 6-2-13||

MHB 6-2-14

दिष्टमेतत्पुरा चैव नात्र शोचितुमर्हसि ।
न चैव शक्यं संयन्तुं यतो धर्मस्ततो जयः ॥ ६-२-१४॥
diṣṭametatpurā caiva nātra śocitumarhasi |
na caiva śakyaṃ saṃyantuṃ yato dharmastato jayaḥ || 6-2-14||

MHB 6-2-15

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा स भगवान्कुरूणां प्रपितामहः ।
पुनरेव महाबाहुं धृतराष्ट्रमुवाच ह ॥ ६-२-१५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktvā sa bhagavānkurūṇāṃ prapitāmahaḥ |
punareva mahābāhuṃ dhṛtarāṣṭramuvāca ha || 6-2-15||

MHB 6-2-16

इह युद्धे महाराज भविष्यति महान्क्षयः ।
यथेमानि निमित्तानि भयायाद्योपलक्षये ॥ ६-२-१६॥
iha yuddhe mahārāja bhaviṣyati mahānkṣayaḥ |
yathemāni nimittāni bhayāyādyopalakṣaye || 6-2-16||

MHB 6-2-17

श्येना गृध्राश्च काकाश्च कङ्काश्च सहिता बलैः ।
संपतन्ति वनान्तेषु समवायांश्च कुर्वते ॥ ६-२-१७॥
śyenā gṛdhrāśca kākāśca kaṅkāśca sahitā balaiḥ |
saṃpatanti vanānteṣu samavāyāṃśca kurvate || 6-2-17||

MHB 6-2-18

अत्युग्रं च प्रपश्यन्ति युद्धमानन्दिनो द्विजाः ।
क्रव्यादा भक्षयिष्यन्ति मांसानि गजवाजिनाम् ॥ ६-२-१८॥
atyugraṃ ca prapaśyanti yuddhamānandino dvijāḥ |
kravyādā bhakṣayiṣyanti māṃsāni gajavājinām || 6-2-18||

MHB 6-2-19

खटाखटेति वाशन्तो भैरवं भयवेदिनः ।
कह्वाः प्रयान्ति मध्येन दक्षिणामभितो दिशम् ॥ ६-२-१९॥
khaṭākhaṭeti vāśanto bhairavaṃ bhayavedinaḥ |
kahvāḥ prayānti madhyena dakṣiṇāmabhito diśam || 6-2-19||

MHB 6-2-20

उभे पूर्वापरे संध्ये नित्यं पश्यामि भारत ।
उदयास्तमने सूर्यं कबन्धैः परिवारितम् ॥ ६-२-२०॥
ubhe pūrvāpare saṃdhye nityaṃ paśyāmi bhārata |
udayāstamane sūryaṃ kabandhaiḥ parivāritam || 6-2-20||

MHB 6-2-21

श्वेतलोहितपर्यन्ताः कृष्णग्रीवाः सविद्युतः ।
त्रिवर्णाः परिघाः संधौ भानुमावारयन्त्युत ॥ ६-२-२१॥
śvetalohitaparyantāḥ kṛṣṇagrīvāḥ savidyutaḥ |
trivarṇāḥ parighāḥ saṃdhau bhānumāvārayantyuta || 6-2-21||

MHB 6-2-22

ज्वलितार्केन्दुनक्षत्रं निर्विशेषदिनक्षपम् ।
अहोरात्रं मया दृष्टं तत्क्षयाय भविष्यति ॥ ६-२-२२॥
jvalitārkendunakṣatraṃ nirviśeṣadinakṣapam |
ahorātraṃ mayā dṛṣṭaṃ tatkṣayāya bhaviṣyati || 6-2-22||

MHB 6-2-23

अलक्ष्यः प्रभया हीनः पौर्णमासीं च कार्त्तिकीम् ।
चन्द्रोऽभूदग्निवर्णश्च समवर्णे नभस्तले ॥ ६-२-२३॥
alakṣyaḥ prabhayā hīnaḥ paurṇamāsīṃ ca kārttikīm |
candro'bhūdagnivarṇaśca samavarṇe nabhastale || 6-2-23||

MHB 6-2-24

स्वप्स्यन्ति निहता वीरा भूमिमावृत्य पार्थिवाः ।
राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः ॥ ६-२-२४॥
svapsyanti nihatā vīrā bhūmimāvṛtya pārthivāḥ |
rājāno rājaputrāśca śūrāḥ parighabāhavaḥ || 6-2-24||

MHB 6-2-25

अन्तरिक्षे वराहस्य वृषदंशस्य चोभयोः ।
प्रणादं युध्यतो रात्रौ रौद्रं नित्यं प्रलक्षये ॥ ६-२-२५॥
antarikṣe varāhasya vṛṣadaṃśasya cobhayoḥ |
praṇādaṃ yudhyato rātrau raudraṃ nityaṃ pralakṣaye || 6-2-25||

MHB 6-2-26

देवताप्रतिमाश्चापि कम्पन्ति च हसन्ति च ।
वमन्ति रुधिरं चास्यैः स्विद्यन्ति प्रपतन्ति च ॥ ६-२-२६॥
devatāpratimāścāpi kampanti ca hasanti ca |
vamanti rudhiraṃ cāsyaiḥ svidyanti prapatanti ca || 6-2-26||

MHB 6-2-27

अनाहता दुन्दुभयः प्रणदन्ति विशां पते ।
अयुक्ताश्च प्रवर्तन्ते क्षत्रियाणां महारथाः ॥ ६-२-२७॥
anāhatā dundubhayaḥ praṇadanti viśāṃ pate |
ayuktāśca pravartante kṣatriyāṇāṃ mahārathāḥ || 6-2-27||

MHB 6-2-28

कोकिलाः शतपत्राश्च चाषा भासाः शुकास्तथा ।
सारसाश्च मयूराश्च वाचो मुञ्चन्ति दारुणाः ॥ ६-२-२८॥
kokilāḥ śatapatrāśca cāṣā bhāsāḥ śukāstathā |
sārasāśca mayūrāśca vāco muñcanti dāruṇāḥ || 6-2-28||

MHB 6-2-29

गृहीतशस्त्राभरणा वर्मिणो वाजिपृष्ठगाः ।
अरुणोदयेषु दृश्यन्ते शतशः शलभव्रजाः ॥ ६-२-२९॥
gṛhītaśastrābharaṇā varmiṇo vājipṛṣṭhagāḥ |
aruṇodayeṣu dṛśyante śataśaḥ śalabhavrajāḥ || 6-2-29||

MHB 6-2-30

उभे संध्ये प्रकाशेते दिशां दाहसमन्विते ।
आसीद्रुधिरवर्षं च अस्थिवर्षं च भारत ॥ ६-२-३०॥
ubhe saṃdhye prakāśete diśāṃ dāhasamanvite |
āsīdrudhiravarṣaṃ ca asthivarṣaṃ ca bhārata || 6-2-30||

MHB 6-2-31

या चैषा विश्रुता राजंस्त्रैलोक्ये साधुसंमता ।
अरुन्धती तयाप्येष वसिष्ठः पृष्ठतः कृतः ॥ ६-२-३१॥
yā caiṣā viśrutā rājaṃstrailokye sādhusaṃmatā |
arundhatī tayāpyeṣa vasiṣṭhaḥ pṛṣṭhataḥ kṛtaḥ || 6-2-31||

MHB 6-2-32

रोहिणीं पीडयन्नेष स्थितो राजञ्शनैश्चरः ।
व्यावृत्तं लक्ष्म सोमस्य भविष्यति महद्भयम् ॥ ६-२-३२॥
rohiṇīṃ pīḍayanneṣa sthito rājañśanaiścaraḥ |
vyāvṛttaṃ lakṣma somasya bhaviṣyati mahadbhayam || 6-2-32||

MHB 6-2-33

अनभ्रे च महाघोरं स्तनितं श्रूयतेऽनिशम् ।
वाहनानां च रुदतां प्रपतन्त्यश्रुबिन्दवः ॥ ६-२-३३॥
anabhre ca mahāghoraṃ stanitaṃ śrūyate'niśam |
vāhanānāṃ ca rudatāṃ prapatantyaśrubindavaḥ || 6-2-33||

Adhyaya: 3/117 (46)

MHB 6-3-1

व्यास उवाच ।
खरा गोषु प्रजायन्ते रमन्ते मातृभिः सुताः ।
अनार्तवं पुष्पफलं दर्शयन्ति वने द्रुमाः ॥ ६-३-१॥
vyāsa uvāca |
kharā goṣu prajāyante ramante mātṛbhiḥ sutāḥ |
anārtavaṃ puṣpaphalaṃ darśayanti vane drumāḥ || 6-3-1||

MHB 6-3-2

गर्भिण्यो राजपुत्र्यश्च जनयन्ति विभीषणान् ।
क्रव्यादान्पक्षिणश्चैव गोमायूनपरान्मृगान् ॥ ६-३-२॥
garbhiṇyo rājaputryaśca janayanti vibhīṣaṇān |
kravyādānpakṣiṇaścaiva gomāyūnaparānmṛgān || 6-3-2||

MHB 6-3-3

त्रिविषाणाश्चतुर्नेत्राः पञ्चपादा द्विमेहनाः ।
द्विशीर्षाश्च द्विपुच्छाश्च दंष्ट्रिणः पशवोऽशिवाः ॥ ६-३-३॥
triviṣāṇāścaturnetrāḥ pañcapādā dvimehanāḥ |
dviśīrṣāśca dvipucchāśca daṃṣṭriṇaḥ paśavo'śivāḥ || 6-3-3||

MHB 6-3-4

जायन्ते विवृतास्याश्च व्याहरन्तोऽशिवा गिरः ।
त्रिपदाः शिखिनस्तार्क्ष्याश्चतुर्दंष्ट्रा विषाणिनः ॥ ६-३-४॥
jāyante vivṛtāsyāśca vyāharanto'śivā giraḥ |
tripadāḥ śikhinastārkṣyāścaturdaṃṣṭrā viṣāṇinaḥ || 6-3-4||

MHB 6-3-5

तथैवान्याश्च दृश्यन्ते स्त्रियश्च ब्रह्मवादिनाम् ।
वैनतेयान्मयूरांश्च जनयन्त्यः पुरे तव ॥ ६-३-५॥
tathaivānyāśca dṛśyante striyaśca brahmavādinām |
vainateyānmayūrāṃśca janayantyaḥ pure tava || 6-3-5||

MHB 6-3-6

गोवत्सं वडवा सूते श्वा सृगालं महीपते ।
क्रकराञ्शारिकाश्चैव शुकांश्चाशुभवादिनः ॥ ६-३-६॥
govatsaṃ vaḍavā sūte śvā sṛgālaṃ mahīpate |
krakarāñśārikāścaiva śukāṃścāśubhavādinaḥ || 6-3-6||

MHB 6-3-7

स्त्रियः काश्चित्प्रजायन्ते चतस्रः पञ्च कन्यकाः ।
ता जातमात्रा नृत्यन्ति गायन्ति च हसन्ति च ॥ ६-३-७॥
striyaḥ kāścitprajāyante catasraḥ pañca kanyakāḥ |
tā jātamātrā nṛtyanti gāyanti ca hasanti ca || 6-3-7||

MHB 6-3-8

पृथग्जनस्य कुडकाः स्तनपाः स्तेनवेश्मनि ।
नृत्यन्ति परिगायन्ति वेदयन्तो महद्भयम् ॥ ६-३-८॥
pṛthagjanasya kuḍakāḥ stanapāḥ stenaveśmani |
nṛtyanti parigāyanti vedayanto mahadbhayam || 6-3-8||

MHB 6-3-9

प्रतिमाश्चालिखन्त्यन्ये सशस्त्राः कालचोदिताः ।
अन्योन्यमभिधावन्ति शिशवो दण्डपाणयः ।
उपरुन्धन्ति कृत्वा च नगराणि युयुत्सवः ॥ ६-३-९॥
pratimāścālikhantyanye saśastrāḥ kālacoditāḥ |
anyonyamabhidhāvanti śiśavo daṇḍapāṇayaḥ |
uparundhanti kṛtvā ca nagarāṇi yuyutsavaḥ || 6-3-9||

MHB 6-3-10

पद्मोत्पलानि वृक्षेषु जायन्ते कुमुदानि च ।
विष्वग्वाताश्च वान्त्युग्रा रजो न व्युपशाम्यति ॥ ६-३-१०॥
padmotpalāni vṛkṣeṣu jāyante kumudāni ca |
viṣvagvātāśca vāntyugrā rajo na vyupaśāmyati || 6-3-10||

MHB 6-3-11

अभीक्ष्णं कम्पते भूमिरर्कं राहुस्तथाग्रसत् ।
श्वेतो ग्रहस्तथा चित्रां समतिक्रम्य तिष्ठति ॥ ६-३-११॥
abhīkṣṇaṃ kampate bhūmirarkaṃ rāhustathāgrasat |
śveto grahastathā citrāṃ samatikramya tiṣṭhati || 6-3-11||

MHB 6-3-12

अभावं हि विशेषेण कुरूणां प्रतिपश्यति ।
धूमकेतुर्महाघोरः पुष्यमाक्रम्य तिष्ठति ॥ ६-३-१२॥
abhāvaṃ hi viśeṣeṇa kurūṇāṃ pratipaśyati |
dhūmaketurmahāghoraḥ puṣyamākramya tiṣṭhati || 6-3-12||

MHB 6-3-13

सेनयोरशिवं घोरं करिष्यति महाग्रहः ।
मघास्वङ्गारको वक्रः श्रवणे च बृहस्पतिः ॥ ६-३-१३॥
senayoraśivaṃ ghoraṃ kariṣyati mahāgrahaḥ |
maghāsvaṅgārako vakraḥ śravaṇe ca bṛhaspatiḥ || 6-3-13||

MHB 6-3-14

भाग्यं नक्षत्रमाक्रम्य सूर्यपुत्रेण पीड्यते ।
शुक्रः प्रोष्ठपदे पूर्वे समारुह्य विशां पते ।
उत्तरे तु परिक्रम्य सहितः प्रत्युदीक्षते ॥ ६-३-१४॥
bhāgyaṃ nakṣatramākramya sūryaputreṇa pīḍyate |
śukraḥ proṣṭhapade pūrve samāruhya viśāṃ pate |
uttare tu parikramya sahitaḥ pratyudīkṣate || 6-3-14||

MHB 6-3-15

श्यामो ग्रहः प्रज्वलितः सधूमः सहपावकः ।
ऐन्द्रं तेजस्वि नक्षत्रं ज्येष्ठामाक्रम्य तिष्ठति ॥ ६-३-१५॥
śyāmo grahaḥ prajvalitaḥ sadhūmaḥ sahapāvakaḥ |
aindraṃ tejasvi nakṣatraṃ jyeṣṭhāmākramya tiṣṭhati || 6-3-15||

MHB 6-3-16

ध्रुवः प्रज्वलितो घोरमपसव्यं प्रवर्तते ।
चित्रास्वात्यन्तरे चैव धिष्ठितः परुषो ग्रहः ॥ ६-३-१६॥
dhruvaḥ prajvalito ghoramapasavyaṃ pravartate |
citrāsvātyantare caiva dhiṣṭhitaḥ paruṣo grahaḥ || 6-3-16||

MHB 6-3-17

वक्रानुवक्रं कृत्वा च श्रवणे पावकप्रभः ।
ब्रह्मराशिं समावृत्य लोहिताङ्गो व्यवस्थितः ॥ ६-३-१७॥
vakrānuvakraṃ kṛtvā ca śravaṇe pāvakaprabhaḥ |
brahmarāśiṃ samāvṛtya lohitāṅgo vyavasthitaḥ || 6-3-17||

MHB 6-3-18

सर्वसस्यप्रतिच्छन्ना पृथिवी फलमालिनी ।
पञ्चशीर्षा यवाश्चैव शतशीर्षाश्च शालयः ॥ ६-३-१८॥
sarvasasyapraticchannā pṛthivī phalamālinī |
pañcaśīrṣā yavāścaiva śataśīrṣāśca śālayaḥ || 6-3-18||

MHB 6-3-19

प्रधानाः सर्वलोकस्य यास्वायत्तमिदं जगत् ।
ता गावः प्रस्नुता वत्सैः शोणितं प्रक्षरन्त्युत ॥ ६-३-१९॥
pradhānāḥ sarvalokasya yāsvāyattamidaṃ jagat |
tā gāvaḥ prasnutā vatsaiḥ śoṇitaṃ prakṣarantyuta || 6-3-19||

MHB 6-3-20

निश्चेरुरपिधानेभ्यः खड्गाः प्रज्वलिता भृशम् ।
व्यक्तं पश्यन्ति शस्त्राणि संग्रामं समुपस्थितम् ॥ ६-३-२०॥
niścerurapidhānebhyaḥ khaḍgāḥ prajvalitā bhṛśam |
vyaktaṃ paśyanti śastrāṇi saṃgrāmaṃ samupasthitam || 6-3-20||

MHB 6-3-21

अग्निवर्णा यथा भासः शस्त्राणामुदकस्य च ।
कवचानां ध्वजानां च भविष्यति महान्क्षयः ॥ ६-३-२१॥
agnivarṇā yathā bhāsaḥ śastrāṇāmudakasya ca |
kavacānāṃ dhvajānāṃ ca bhaviṣyati mahānkṣayaḥ || 6-3-21||

MHB 6-3-22

दिक्षु प्रज्वलितास्याश्च व्याहरन्ति मृगद्विजाः ।
अत्याहितं दर्शयन्तो वेदयन्ति महद्भयम् ॥ ६-३-२२॥
dikṣu prajvalitāsyāśca vyāharanti mṛgadvijāḥ |
atyāhitaṃ darśayanto vedayanti mahadbhayam || 6-3-22||

MHB 6-3-23

एकपक्षाक्षिचरणः शकुनिः खचरो निशि ।
रौद्रं वदति संरब्धः शोणितं छर्दयन्मुहुः ॥ ६-३-२३॥
ekapakṣākṣicaraṇaḥ śakuniḥ khacaro niśi |
raudraṃ vadati saṃrabdhaḥ śoṇitaṃ chardayanmuhuḥ || 6-3-23||

MHB 6-3-24

ग्रहौ ताम्रारुणशिखौ प्रज्वलन्ताविव स्थितौ ।
सप्तर्षीणामुदाराणां समवच्छाद्य वै प्रभाम् ॥ ६-३-२४॥
grahau tāmrāruṇaśikhau prajvalantāviva sthitau |
saptarṣīṇāmudārāṇāṃ samavacchādya vai prabhām || 6-3-24||

MHB 6-3-25

संवत्सरस्थायिनौ च ग्रहौ प्रज्वलितावुभौ ।
विशाखयोः समीपस्थौ बृहस्पतिशनैश्चरौ ॥ ६-३-२५॥
saṃvatsarasthāyinau ca grahau prajvalitāvubhau |
viśākhayoḥ samīpasthau bṛhaspatiśanaiścarau || 6-3-25||

MHB 6-3-26

कृत्तिकासु ग्रहस्तीव्रो नक्षत्रे प्रथमे ज्वलन् ।
वपूंष्यपहरन्भासा धूमकेतुरिव स्थितः ॥ ६-३-२६॥
kṛttikāsu grahastīvro nakṣatre prathame jvalan |
vapūṃṣyapaharanbhāsā dhūmaketuriva sthitaḥ || 6-3-26||

MHB 6-3-27

त्रिषु पूर्वेषु सर्वेषु नक्षत्रेषु विशां पते ।
बुधः संपततेऽभीक्ष्णं जनयन्सुमहद्भयम् ॥ ६-३-२७॥
triṣu pūrveṣu sarveṣu nakṣatreṣu viśāṃ pate |
budhaḥ saṃpatate'bhīkṣṇaṃ janayansumahadbhayam || 6-3-27||

MHB 6-3-28

चतुर्दशीं पञ्चदशीं भूतपूर्वां च षोडशीम् ।
इमां तु नाभिजानामि अमावास्यां त्रयोदशीम् ॥ ६-३-२८॥
caturdaśīṃ pañcadaśīṃ bhūtapūrvāṃ ca ṣoḍaśīm |
imāṃ tu nābhijānāmi amāvāsyāṃ trayodaśīm || 6-3-28||

MHB 6-3-29

चन्द्रसूर्यावुभौ ग्रस्तावेकमासे त्रयोदशीम् ।
अपर्वणि ग्रहावेतौ प्रजाः संक्षपयिष्यतः ॥ ६-३-२९॥
candrasūryāvubhau grastāvekamāse trayodaśīm |
aparvaṇi grahāvetau prajāḥ saṃkṣapayiṣyataḥ || 6-3-29||

MHB 6-3-30

रजोवृता दिशः सर्वाः पांसुवर्षैः समन्ततः ।
उत्पातमेघा रौद्राश्च रात्रौ वर्षन्ति शोणितम् ॥ ६-३-३०॥
rajovṛtā diśaḥ sarvāḥ pāṃsuvarṣaiḥ samantataḥ |
utpātameghā raudrāśca rātrau varṣanti śoṇitam || 6-3-30||

MHB 6-3-31

मांसवर्षं पुनस्तीव्रमासीत्कृष्णचतुर्दशीम् ।
अर्धरात्रे महाघोरमतृप्यंस्तत्र राक्षसाः ॥ ६-३-३१॥
māṃsavarṣaṃ punastīvramāsītkṛṣṇacaturdaśīm |
ardharātre mahāghoramatṛpyaṃstatra rākṣasāḥ || 6-3-31||

MHB 6-3-32

प्रतिस्रोतोऽवहन्नद्यः सरितः शोणितोदकाः ।
फेनायमानाः कूपाश्च नर्दन्ति वृषभा इव ।
पतन्त्युल्काः सनिर्घाताः शुष्काशनिविमिश्रिताः ॥ ६-३-३२॥
pratisroto'vahannadyaḥ saritaḥ śoṇitodakāḥ |
phenāyamānāḥ kūpāśca nardanti vṛṣabhā iva |
patantyulkāḥ sanirghātāḥ śuṣkāśanivimiśritāḥ || 6-3-32||

MHB 6-3-33

अद्य चैव निशां व्युष्टामुदये भानुराहतः ।
ज्वलन्तीभिर्महोल्काभिश्चतुर्भिः सर्वतोदिशम् ॥ ६-३-३३॥
adya caiva niśāṃ vyuṣṭāmudaye bhānurāhataḥ |
jvalantībhirmaholkābhiścaturbhiḥ sarvatodiśam || 6-3-33||

MHB 6-3-34

आदित्यमुपतिष्ठद्भिस्तत्र चोक्तं महर्षिभिः ।
भूमिपालसहस्राणां भूमिः पास्यति शोणितम् ॥ ६-३-३४॥
ādityamupatiṣṭhadbhistatra coktaṃ maharṣibhiḥ |
bhūmipālasahasrāṇāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam || 6-3-34||

MHB 6-3-35

कैलासमन्दराभ्यां तु तथा हिमवतो गिरेः ।
सहस्रशो महाशब्दं शिखराणि पतन्ति च ॥ ६-३-३५॥
kailāsamandarābhyāṃ tu tathā himavato gireḥ |
sahasraśo mahāśabdaṃ śikharāṇi patanti ca || 6-3-35||

MHB 6-3-36

महाभूता भूमिकम्पे चतुरः सागरान्पृथक् ।
वेलामुद्वर्तयन्ति स्म क्षोभयन्तः पुनः पुनः ॥ ६-३-३६॥
mahābhūtā bhūmikampe caturaḥ sāgarānpṛthak |
velāmudvartayanti sma kṣobhayantaḥ punaḥ punaḥ || 6-3-36||

MHB 6-3-37

वृक्षानुन्मथ्य वान्त्युग्रा वाताः शर्करकर्षिणः ।
पतन्ति चैत्यवृक्षाश्च ग्रामेषु नगरेषु च ॥ ६-३-३७॥
vṛkṣānunmathya vāntyugrā vātāḥ śarkarakarṣiṇaḥ |
patanti caityavṛkṣāśca grāmeṣu nagareṣu ca || 6-3-37||

MHB 6-3-38

पीतलोहितनीलश्च ज्वलत्यग्निर्हुतो द्विजैः ।
वामार्चिः शावगन्धी च धूमप्रायः खरस्वनः ।
स्पर्शा गन्धा रसाश्चैव विपरीता महीपते ॥ ६-३-३८॥
pītalohitanīlaśca jvalatyagnirhuto dvijaiḥ |
vāmārciḥ śāvagandhī ca dhūmaprāyaḥ kharasvanaḥ |
sparśā gandhā rasāścaiva viparītā mahīpate || 6-3-38||

MHB 6-3-39

धूमायन्ते ध्वजा राज्ञां कम्पमाना मुहुर्मुहुः ।
मुञ्चन्त्यङ्गारवर्षाणि भेर्योऽथ पटहास्तथा ॥ ६-३-३९॥
dhūmāyante dhvajā rājñāṃ kampamānā muhurmuhuḥ |
muñcantyaṅgāravarṣāṇi bheryo'tha paṭahāstathā || 6-3-39||

MHB 6-3-40

प्रासादशिखराग्रेषु पुरद्वारेषु चैव हि ।
गृध्राः परिपतन्त्युग्रा वामं मण्डलमाश्रिताः ॥ ६-३-४०॥
prāsādaśikharāgreṣu puradvāreṣu caiva hi |
gṛdhrāḥ paripatantyugrā vāmaṃ maṇḍalamāśritāḥ || 6-3-40||

MHB 6-3-41

पक्वापक्वेति सुभृशं वावाश्यन्ते वयांसि च ।
निलीयन्ते ध्वजाग्रेषु क्षयाय पृथिवीक्षिताम् ॥ ६-३-४१॥
pakvāpakveti subhṛśaṃ vāvāśyante vayāṃsi ca |
nilīyante dhvajāgreṣu kṣayāya pṛthivīkṣitām || 6-3-41||

MHB 6-3-42

ध्यायन्तः प्रकिरन्तश्च वालान्वेपथुसंयुताः ।
रुदन्ति दीनास्तुरगा मातङ्गाश्च सहस्रशः ॥ ६-३-४२॥
dhyāyantaḥ prakirantaśca vālānvepathusaṃyutāḥ |
rudanti dīnāsturagā mātaṅgāśca sahasraśaḥ || 6-3-42||

MHB 6-3-43

एतच्छ्रुत्वा भवानत्र प्राप्तकालं व्यवस्यताम् ।
यथा लोकः समुच्छेदं नायं गच्छेत भारत ॥ ६-३-४३॥
etacchrutvā bhavānatra prāptakālaṃ vyavasyatām |
yathā lokaḥ samucchedaṃ nāyaṃ gaccheta bhārata || 6-3-43||

MHB 6-3-44

वैशंपायन उवाच ।
पितुर्वचो निशम्यैतद्धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम् ।
दिष्टमेतत्पुरा मन्ये भविष्यति न संशयः ॥ ६-३-४४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
piturvaco niśamyaitaddhṛtarāṣṭro'bravīdidam |
diṣṭametatpurā manye bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 6-3-44||

MHB 6-3-45

क्षत्रियाः क्षत्रधर्मेण वध्यन्ते यदि संयुगे ।
वीरलोकं समासाद्य सुखं प्राप्स्यन्ति केवलम् ॥ ६-३-४५॥
kṣatriyāḥ kṣatradharmeṇa vadhyante yadi saṃyuge |
vīralokaṃ samāsādya sukhaṃ prāpsyanti kevalam || 6-3-45||

MHB 6-3-46

इह कीर्तिं परे लोके दीर्घकालं महत्सुखम् ।
प्राप्स्यन्ति पुरुषव्याघ्राः प्राणांस्त्यक्त्वा महाहवे ॥ ६-३-४६॥
iha kīrtiṃ pare loke dīrghakālaṃ mahatsukham |
prāpsyanti puruṣavyāghrāḥ prāṇāṃstyaktvā mahāhave || 6-3-46||

Adhyaya: 4/117 (35)

MHB 6-4-1

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तो मुनिस्तत्त्वं कवीन्द्रो राजसत्तम ।
पुत्रेण धृतराष्ट्रेण ध्यानमन्वगमत्परम् ॥ ६-४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamukto munistattvaṃ kavīndro rājasattama |
putreṇa dhṛtarāṣṭreṇa dhyānamanvagamatparam || 6-4-1||

MHB 6-4-2

पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं कालवादी महातपाः ।
असंशयं पार्थिवेन्द्र कालः संक्षिपते जगत् ॥ ६-४-२॥
punarevābravīdvākyaṃ kālavādī mahātapāḥ |
asaṃśayaṃ pārthivendra kālaḥ saṃkṣipate jagat || 6-4-2||

MHB 6-4-3

सृजते च पुनर्लोकान्नेह विद्यति शाश्वतम् ।
ज्ञातीनां च कुरूणां च संबन्धिसुहृदां तथा ॥ ६-४-३॥
sṛjate ca punarlokānneha vidyati śāśvatam |
jñātīnāṃ ca kurūṇāṃ ca saṃbandhisuhṛdāṃ tathā || 6-4-3||

MHB 6-4-4

धर्म्यं देशय पन्थानं समर्थो ह्यसि वारणे ।
क्षुद्रं ज्ञातिवधं प्राहुर्मा कुरुष्व ममाप्रियम् ॥ ६-४-४॥
dharmyaṃ deśaya panthānaṃ samartho hyasi vāraṇe |
kṣudraṃ jñātivadhaṃ prāhurmā kuruṣva mamāpriyam || 6-4-4||

MHB 6-4-5

कालोऽयं पुत्ररूपेण तव जातो विशां पते ।
न वधः पूज्यते वेदे हितं नैतत्कथंचन ॥ ६-४-५॥
kālo'yaṃ putrarūpeṇa tava jāto viśāṃ pate |
na vadhaḥ pūjyate vede hitaṃ naitatkathaṃcana || 6-4-5||

MHB 6-4-6

हन्यात्स एव यो हन्यात्कुलधर्मं स्वकां तनुम् ।
कालेनोत्पथगन्तासि शक्ये सति यथापथि ॥ ६-४-६॥
hanyātsa eva yo hanyātkuladharmaṃ svakāṃ tanum |
kālenotpathagantāsi śakye sati yathāpathi || 6-4-6||

MHB 6-4-7

कुलस्यास्य विनाशाय तथैव च महीक्षिताम् ।
अनर्थो राज्यरूपेण त्यज्यतामसुखावहः ॥ ६-४-७॥
kulasyāsya vināśāya tathaiva ca mahīkṣitām |
anartho rājyarūpeṇa tyajyatāmasukhāvahaḥ || 6-4-7||

MHB 6-4-8

लुप्तप्रज्ञः परेणासि धर्मं दर्शय वै सुतान् ।
किं ते राज्येन दुर्धर्ष येन प्राप्तोऽसि किल्बिषम् ॥ ६-४-८॥
luptaprajñaḥ pareṇāsi dharmaṃ darśaya vai sutān |
kiṃ te rājyena durdharṣa yena prāpto'si kilbiṣam || 6-4-8||

MHB 6-4-9

यशो धर्मं च कीर्तिं च पालयन्स्वर्गमाप्स्यसि ।
लभन्तां पाण्डवा राज्यं शमं गच्छन्तु कौरवाः ॥ ६-४-९॥
yaśo dharmaṃ ca kīrtiṃ ca pālayansvargamāpsyasi |
labhantāṃ pāṇḍavā rājyaṃ śamaṃ gacchantu kauravāḥ || 6-4-9||

MHB 6-4-10

एवं ब्रुवति विप्रेन्द्रे धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
आक्षिप्य वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्पथेनाप्ययात्पुनः ॥ ६-४-१०॥
evaṃ bruvati viprendre dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
ākṣipya vākyaṃ vākyajño vākpathenāpyayātpunaḥ || 6-4-10||

MHB 6-4-11

धृतराष्ट्र उवाच ।
यथा भवान्वेद तथास्मि वेत्ता भावाभावौ विदितौ मे यथावत् ।
स्वार्थे हि संमुह्यति तात लोको मां चापि लोकात्मकमेव विद्धि ॥ ६-४-११॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
yathā bhavānveda tathāsmi vettā bhāvābhāvau viditau me yathāvat |
svārthe hi saṃmuhyati tāta loko māṃ cāpi lokātmakameva viddhi || 6-4-11||

MHB 6-4-12

प्रसादये त्वामतुलप्रभावं त्वं नो गतिर्दर्शयिता च धीरः ।
न चापि ते वशगा मे महर्षे न कल्मषं कर्तुमिहार्हसे माम् ॥ ६-४-१२॥
prasādaye tvāmatulaprabhāvaṃ tvaṃ no gatirdarśayitā ca dhīraḥ |
na cāpi te vaśagā me maharṣe na kalmaṣaṃ kartumihārhase mām || 6-4-12||

MHB 6-4-13

त्वं हि धर्मः पवित्रं च यशः कीर्तिर्धृतिः स्मृतिः ।
कुरूणां पाण्डवानां च मान्यश्चासि पितामहः ॥ ६-४-१३॥
tvaṃ hi dharmaḥ pavitraṃ ca yaśaḥ kīrtirdhṛtiḥ smṛtiḥ |
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca mānyaścāsi pitāmahaḥ || 6-4-13||

MHB 6-4-14

व्यास उवाच ।
वैचित्रवीर्य नृपते यत्ते मनसि वर्तते ।
अभिधत्स्व यथाकामं छेत्तास्मि तव संशयम् ॥ ६-४-१४॥
vyāsa uvāca |
vaicitravīrya nṛpate yatte manasi vartate |
abhidhatsva yathākāmaṃ chettāsmi tava saṃśayam || 6-4-14||

MHB 6-4-15

धृतराष्ट्र उवाच ।
यानि लिङ्गानि संग्रामे भवन्ति विजयिष्यताम् ।
तानि सर्वाणि भगवञ्श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ६-४-१५॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
yāni liṅgāni saṃgrāme bhavanti vijayiṣyatām |
tāni sarvāṇi bhagavañśrotumicchāmi tattvataḥ || 6-4-15||

MHB 6-4-16

व्यास उवाच ।
प्रसन्नभाः पावक ऊर्ध्वरश्मिः प्रदक्षिणावर्तशिखो विधूमः ।
पुण्या गन्धाश्चाहुतीनां प्रवान्ति जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥ ६-४-१६॥
vyāsa uvāca |
prasannabhāḥ pāvaka ūrdhvaraśmiḥ pradakṣiṇāvartaśikho vidhūmaḥ |
puṇyā gandhāścāhutīnāṃ pravānti jayasyaitadbhāvino rūpamāhuḥ || 6-4-16||

MHB 6-4-17

गम्भीरघोषाश्च महास्वनाश्च शङ्खा मृदङ्गाश्च नदन्ति यत्र ।
विशुद्धरश्मिस्तपनः शशी च जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥ ६-४-१७॥
gambhīraghoṣāśca mahāsvanāśca śaṅkhā mṛdaṅgāśca nadanti yatra |
viśuddharaśmistapanaḥ śaśī ca jayasyaitadbhāvino rūpamāhuḥ || 6-4-17||

MHB 6-4-18

इष्टा वाचः पृष्ठतो वायसानां संप्रस्थितानां च गमिष्यतां च ।
ये पृष्ठतस्ते त्वरयन्ति राजन्ये त्वग्रतस्ते प्रतिषेधयन्ति ॥ ६-४-१८॥
iṣṭā vācaḥ pṛṣṭhato vāyasānāṃ saṃprasthitānāṃ ca gamiṣyatāṃ ca |
ye pṛṣṭhataste tvarayanti rājanye tvagrataste pratiṣedhayanti || 6-4-18||

MHB 6-4-19

कल्याणवाचः शकुना राजहंसाः शुकाः क्रौञ्चाः शतपत्राश्च यत्र ।
प्रदक्षिणाश्चैव भवन्ति संख्ये ध्रुवं जयं तत्र वदन्ति विप्राः ॥ ६-४-१९॥
kalyāṇavācaḥ śakunā rājahaṃsāḥ śukāḥ krauñcāḥ śatapatrāśca yatra |
pradakṣiṇāścaiva bhavanti saṃkhye dhruvaṃ jayaṃ tatra vadanti viprāḥ || 6-4-19||

MHB 6-4-20

अलंकारैः कवचैः केतुभिश्च मुखप्रसादैर्हेमवर्णैश्च नॄणाम् ।
भ्राजिष्मती दुष्प्रतिप्रेक्षणीया येषां चमूस्ते विजयन्ति शत्रून् ॥ ६-४-२०॥
alaṃkāraiḥ kavacaiḥ ketubhiśca mukhaprasādairhemavarṇaiśca nṝṇām |
bhrājiṣmatī duṣpratiprekṣaṇīyā yeṣāṃ camūste vijayanti śatrūn || 6-4-20||

MHB 6-4-21

हृष्टा वाचस्तथा सत्त्वं योधानां यत्र भारत ।
न म्लायन्ते स्रजश्चैव ते तरन्ति रणे रिपून् ॥ ६-४-२१॥
hṛṣṭā vācastathā sattvaṃ yodhānāṃ yatra bhārata |
na mlāyante srajaścaiva te taranti raṇe ripūn || 6-4-21||

MHB 6-4-22

इष्टो वातः प्रविष्टस्य दक्षिणा प्रविविक्षतः ।
पश्चात्संसाधयत्यर्थं पुरस्तात्प्रतिषेधते ॥ ६-४-२२॥
iṣṭo vātaḥ praviṣṭasya dakṣiṇā pravivikṣataḥ |
paścātsaṃsādhayatyarthaṃ purastātpratiṣedhate || 6-4-22||

MHB 6-4-23

शब्दरूपरसस्पर्शगन्धाश्चाविष्कृताः शुभाः ।
सदा योधाश्च हृष्टाश्च येषां तेषां ध्रुवं जयः ॥ ६-४-२३॥
śabdarūparasasparśagandhāścāviṣkṛtāḥ śubhāḥ |
sadā yodhāśca hṛṣṭāśca yeṣāṃ teṣāṃ dhruvaṃ jayaḥ || 6-4-23||

MHB 6-4-24

अन्वेव वायवो वान्ति तथाभ्राणि वयांसि च ।
अनुप्लवन्ते मेघाश्च तथैवेन्द्रधनूंषि च ॥ ६-४-२४॥
anveva vāyavo vānti tathābhrāṇi vayāṃsi ca |
anuplavante meghāśca tathaivendradhanūṃṣi ca || 6-4-24||

MHB 6-4-25

एतानि जयमानानां लक्षणानि विशां पते ।
भवन्ति विपरीतानि मुमूर्षूणां जनाधिप ॥ ६-४-२५॥
etāni jayamānānāṃ lakṣaṇāni viśāṃ pate |
bhavanti viparītāni mumūrṣūṇāṃ janādhipa || 6-4-25||

MHB 6-4-26

अल्पायां वा महत्यां वा सेनायामिति निश्चितम् ।
हर्षो योधगणस्यैकं जयलक्षणमुच्यते ॥ ६-४-२६॥
alpāyāṃ vā mahatyāṃ vā senāyāmiti niścitam |
harṣo yodhagaṇasyaikaṃ jayalakṣaṇamucyate || 6-4-26||

MHB 6-4-27

एको दीर्णो दारयति सेनां सुमहतीमपि ।
तं दीर्णमनुदीर्यन्ते योधाः शूरतमा अपि ॥ ६-४-२७॥
eko dīrṇo dārayati senāṃ sumahatīmapi |
taṃ dīrṇamanudīryante yodhāḥ śūratamā api || 6-4-27||

MHB 6-4-28

दुर्निवारतमा चैव प्रभग्ना महती चमूः ।
अपामिव महावेगस्त्रस्ता मृगगणा इव ॥ ६-४-२८॥
durnivāratamā caiva prabhagnā mahatī camūḥ |
apāmiva mahāvegastrastā mṛgagaṇā iva || 6-4-28||

MHB 6-4-29

नैव शक्या समाधातुं संनिपाते महाचमूः ।
दीर्णा इत्येव दीर्यन्ते योधाः शूरतमा अपि ।
भीतान्भग्नांश्च संप्रेक्ष्य भयं भूयो विवर्धते ॥ ६-४-२९॥
naiva śakyā samādhātuṃ saṃnipāte mahācamūḥ |
dīrṇā ityeva dīryante yodhāḥ śūratamā api |
bhītānbhagnāṃśca saṃprekṣya bhayaṃ bhūyo vivardhate || 6-4-29||

MHB 6-4-30

प्रभग्ना सहसा राजन्दिशो विभ्रामिता परैः ।
नैव स्थापयितुं शक्या शूरैरपि महाचमूः ॥ ६-४-३०॥
prabhagnā sahasā rājandiśo vibhrāmitā paraiḥ |
naiva sthāpayituṃ śakyā śūrairapi mahācamūḥ || 6-4-30||

MHB 6-4-31

संभृत्य महतीं सेनां चतुरङ्गां महीपतिः ।
उपायपूर्वं मेधावी यतेत सततोत्थितः ॥ ६-४-३१॥
saṃbhṛtya mahatīṃ senāṃ caturaṅgāṃ mahīpatiḥ |
upāyapūrvaṃ medhāvī yateta satatotthitaḥ || 6-4-31||

MHB 6-4-32

उपायविजयं श्रेष्ठमाहुर्भेदेन मध्यमम् ।
जघन्य एष विजयो यो युद्धेन विशां पते ।
महादोषः संनिपातस्ततो व्यङ्गः स उच्यते ॥ ६-४-३२॥
upāyavijayaṃ śreṣṭhamāhurbhedena madhyamam |
jaghanya eṣa vijayo yo yuddhena viśāṃ pate |
mahādoṣaḥ saṃnipātastato vyaṅgaḥ sa ucyate || 6-4-32||

MHB 6-4-33

परस्परज्ञाः संहृष्टा व्यवधूताः सुनिश्चिताः ।
पञ्चाशदपि ये शूरा मथ्नन्ति महतीं चमूम् ।
अथ वा पञ्च षट्सप्त विजयन्त्यनिवर्तिनः ॥ ६-४-३३॥
parasparajñāḥ saṃhṛṣṭā vyavadhūtāḥ suniścitāḥ |
pañcāśadapi ye śūrā mathnanti mahatīṃ camūm |
atha vā pañca ṣaṭsapta vijayantyanivartinaḥ || 6-4-33||

MHB 6-4-34

न वैनतेयो गरुडः प्रशंसति महाजनम् ।
दृष्ट्वा सुपर्णोपचितिं महतीमपि भारत ॥ ६-४-३४॥
na vainateyo garuḍaḥ praśaṃsati mahājanam |
dṛṣṭvā suparṇopacitiṃ mahatīmapi bhārata || 6-4-34||

MHB 6-4-35

न बाहुल्येन सेनाया जयो भवति भारत ।
अध्रुवो हि जयो नाम दैवं चात्र परायणम् ।
जयन्तो ह्यपि संग्रामे क्षयवन्तो भवन्त्युत ॥ ६-४-३५॥
na bāhulyena senāyā jayo bhavati bhārata |
adhruvo hi jayo nāma daivaṃ cātra parāyaṇam |
jayanto hyapi saṃgrāme kṣayavanto bhavantyuta || 6-4-35||

Adhyaya: 5/117 (21)

MHB 6-5-1

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा ययौ व्यासो धृतराष्ट्राय धीमते ।
धृतराष्ट्रोऽपि तच्छ्रुत्वा ध्यानमेवान्वपद्यत ॥ ६-५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktvā yayau vyāso dhṛtarāṣṭrāya dhīmate |
dhṛtarāṣṭro'pi tacchrutvā dhyānamevānvapadyata || 6-5-1||

MHB 6-5-2

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा विनिःश्वस्य मुहुर्मुहुः ।
संजयं संशितात्मानमपृच्छद्भरतर्षभ ॥ ६-५-२॥
sa muhūrtamiva dhyātvā viniḥśvasya muhurmuhuḥ |
saṃjayaṃ saṃśitātmānamapṛcchadbharatarṣabha || 6-5-2||

MHB 6-5-3

संजयेमे महीपालाः शूरा युद्धाभिनन्दिनः ।
अन्योन्यमभिनिघ्नन्ति शस्त्रैरुच्चावचैरपि ॥ ६-५-३॥
saṃjayeme mahīpālāḥ śūrā yuddhābhinandinaḥ |
anyonyamabhinighnanti śastrairuccāvacairapi || 6-5-3||

MHB 6-5-4

पार्थिवाः पृथिवीहेतोः समभित्यक्तजीविताः ।
न च शाम्यन्ति निघ्नन्तो वर्धयन्तो यमक्षयम् ॥ ६-५-४॥
pārthivāḥ pṛthivīhetoḥ samabhityaktajīvitāḥ |
na ca śāmyanti nighnanto vardhayanto yamakṣayam || 6-5-4||

MHB 6-5-5

भौममैश्वर्यमिच्छन्तो न मृष्यन्ते परस्परम् ।
मन्ये बहुगुणा भूमिस्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ ६-५-५॥
bhaumamaiśvaryamicchanto na mṛṣyante parasparam |
manye bahuguṇā bhūmistanmamācakṣva saṃjaya || 6-5-5||

MHB 6-5-6

बहूनि च सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
कोट्यश्च लोकवीराणां समेताः कुरुजाङ्गले ॥ ६-५-६॥
bahūni ca sahasrāṇi prayutānyarbudāni ca |
koṭyaśca lokavīrāṇāṃ sametāḥ kurujāṅgale || 6-5-6||

MHB 6-5-7

देशानां च परीमाणं नगराणां च संजय ।
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन यत एते समागताः ॥ ६-५-७॥
deśānāṃ ca parīmāṇaṃ nagarāṇāṃ ca saṃjaya |
śrotumicchāmi tattvena yata ete samāgatāḥ || 6-5-7||

MHB 6-5-8

दिव्यबुद्धिप्रदीपेन युक्तस्त्वं ज्ञानचक्षुषा ।
प्रसादात्तस्य विप्रर्षेर्व्यासस्यामिततेजसः ॥ ६-५-८॥
divyabuddhipradīpena yuktastvaṃ jñānacakṣuṣā |
prasādāttasya viprarṣervyāsasyāmitatejasaḥ || 6-5-8||

MHB 6-5-9

संजय उवाच ।
यथाप्रज्ञं महाप्राज्ञ भौमान्वक्ष्यामि ते गुणान् ।
शास्त्रचक्षुरवेक्षस्व नमस्ते भरतर्षभ ॥ ६-५-९॥
saṃjaya uvāca |
yathāprajñaṃ mahāprājña bhaumānvakṣyāmi te guṇān |
śāstracakṣuravekṣasva namaste bharatarṣabha || 6-5-9||

MHB 6-5-10

द्विविधानीह भूतानि त्रसानि स्थावराणि च ।
त्रसानां त्रिविधा योनिरण्डस्वेदजरायुजाः ॥ ६-५-१०॥
dvividhānīha bhūtāni trasāni sthāvarāṇi ca |
trasānāṃ trividhā yoniraṇḍasvedajarāyujāḥ || 6-5-10||

MHB 6-5-11

त्रसानां खलु सर्वेषां श्रेष्ठा राजञ्जरायुजाः ।
जरायुजानां प्रवरा मानवाः पशवश्च ये ॥ ६-५-११॥
trasānāṃ khalu sarveṣāṃ śreṣṭhā rājañjarāyujāḥ |
jarāyujānāṃ pravarā mānavāḥ paśavaśca ye || 6-5-11||

MHB 6-5-12

नानारूपाणि बिभ्राणास्तेषां भेदाश्चतुर्दश ।
अरण्यवासिनः सप्त सप्तैषां ग्रामवासिनः ॥ ६-५-१२॥
nānārūpāṇi bibhrāṇāsteṣāṃ bhedāścaturdaśa |
araṇyavāsinaḥ sapta saptaiṣāṃ grāmavāsinaḥ || 6-5-12||

MHB 6-5-13

सिंहव्याघ्रवराहाश्च महिषा वारणास्तथा ।
ऋक्षाश्च वानराश्चैव सप्तारण्याः स्मृता नृप ॥ ६-५-१३॥
siṃhavyāghravarāhāśca mahiṣā vāraṇāstathā |
ṛkṣāśca vānarāścaiva saptāraṇyāḥ smṛtā nṛpa || 6-5-13||

MHB 6-5-14

गौरजो मनुजो मेषो वाज्यश्वतरगर्दभाः ।
एते ग्राम्याः समाख्याताः पशवः सप्त साधुभिः ॥ ६-५-१४॥
gaurajo manujo meṣo vājyaśvataragardabhāḥ |
ete grāmyāḥ samākhyātāḥ paśavaḥ sapta sādhubhiḥ || 6-5-14||

MHB 6-5-15

एते वै पशवो राजन्ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश ।
वेदोक्ताः पृथिवीपाल येषु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः ॥ ६-५-१५॥
ete vai paśavo rājangrāmyāraṇyāścaturdaśa |
vedoktāḥ pṛthivīpāla yeṣu yajñāḥ pratiṣṭhitāḥ || 6-5-15||

MHB 6-5-16

ग्राम्याणां पुरुषः श्रेष्ठः सिंहश्चारण्यवासिनाम् ।
सर्वेषामेव भूतानामन्योन्येनाभिजीवनम् ॥ ६-५-१६॥
grāmyāṇāṃ puruṣaḥ śreṣṭhaḥ siṃhaścāraṇyavāsinām |
sarveṣāmeva bhūtānāmanyonyenābhijīvanam || 6-5-16||

MHB 6-5-17

उद्भिज्जाः स्थावराः प्रोक्तास्तेषां पञ्चैव जातयः ।
वृक्षगुल्मलतावल्ल्यस्त्वक्सारास्तृणजातयः ॥ ६-५-१७॥
udbhijjāḥ sthāvarāḥ proktāsteṣāṃ pañcaiva jātayaḥ |
vṛkṣagulmalatāvallyastvaksārāstṛṇajātayaḥ || 6-5-17||

MHB 6-5-18

एषां विंशतिरेकोना महाभूतेषु पञ्चसु ।
चतुर्विंशतिरुद्दिष्टा गायत्री लोकसंमता ॥ ६-५-१८॥
eṣāṃ viṃśatirekonā mahābhūteṣu pañcasu |
caturviṃśatiruddiṣṭā gāyatrī lokasaṃmatā || 6-5-18||

MHB 6-5-19

य एतां वेद गायत्रीं पुण्यां सर्वगुणान्विताम् ।
तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ स लोकान्न प्रणश्यति ॥ ६-५-१९॥
ya etāṃ veda gāyatrīṃ puṇyāṃ sarvaguṇānvitām |
tattvena bharataśreṣṭha sa lokānna praṇaśyati || 6-5-19||

MHB 6-5-20

भूमौ हि जायते सर्वं भूमौ सर्वं प्रणश्यति ।
भूमिः प्रतिष्ठा भूतानां भूमिरेव परायणम् ॥ ६-५-२०॥
bhūmau hi jāyate sarvaṃ bhūmau sarvaṃ praṇaśyati |
bhūmiḥ pratiṣṭhā bhūtānāṃ bhūmireva parāyaṇam || 6-5-20||

MHB 6-5-21

यस्य भूमिस्तस्य सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
तत्राभिगृद्धा राजानो विनिघ्नन्तीतरेतरम् ॥ ६-५-२१॥
yasya bhūmistasya sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam |
tatrābhigṛddhā rājāno vinighnantītaretaram || 6-5-21||

Adhyaya: 6/117 (16)

MHB 6-6-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
नदीनां पर्वतानां च नामधेयानि संजय ।
तथा जनपदानां च ये चान्ये भूमिमाश्रिताः ॥ ६-६-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
nadīnāṃ parvatānāṃ ca nāmadheyāni saṃjaya |
tathā janapadānāṃ ca ye cānye bhūmimāśritāḥ || 6-6-1||

MHB 6-6-2

प्रमाणं च प्रमाणज्ञ पृथिव्या अपि सर्वशः ।
निखिलेन समाचक्ष्व काननानि च संजय ॥ ६-६-२॥
pramāṇaṃ ca pramāṇajña pṛthivyā api sarvaśaḥ |
nikhilena samācakṣva kānanāni ca saṃjaya || 6-6-2||

MHB 6-6-3

संजय उवाच ।
पञ्चेमानि महाराज महाभूतानि संग्रहात् ।
जगत्स्थितानि सर्वाणि समान्याहुर्मनीषिणः ॥ ६-६-३॥
saṃjaya uvāca |
pañcemāni mahārāja mahābhūtāni saṃgrahāt |
jagatsthitāni sarvāṇi samānyāhurmanīṣiṇaḥ || 6-6-3||

MHB 6-6-4

भूमिरापस्तथा वायुरग्निराकाशमेव च ।
गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां भूमिः प्रधानतः ॥ ६-६-४॥
bhūmirāpastathā vāyuragnirākāśameva ca |
guṇottarāṇi sarvāṇi teṣāṃ bhūmiḥ pradhānataḥ || 6-6-4||

MHB 6-6-5

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
भूमेरेते गुणाः प्रोक्ता ऋषिभिस्तत्त्ववेदिभिः ॥ ६-६-५॥
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca pañcamaḥ |
bhūmerete guṇāḥ proktā ṛṣibhistattvavedibhiḥ || 6-6-5||

MHB 6-6-6

चत्वारोऽप्सु गुणा राजन्गन्धस्तत्र न विद्यते ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयः ।
शब्दः स्पर्शश्च वायोस्तु आकाशे शब्द एव च ॥ ६-६-६॥
catvāro'psu guṇā rājangandhastatra na vidyate |
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca tejaso'tha guṇāstrayaḥ |
śabdaḥ sparśaśca vāyostu ākāśe śabda eva ca || 6-6-6||

MHB 6-6-7

एते पञ्च गुणा राजन्महाभूतेषु पञ्चसु ।
वर्तन्ते सर्वलोकेषु येषु लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ ६-६-७॥
ete pañca guṇā rājanmahābhūteṣu pañcasu |
vartante sarvalokeṣu yeṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ || 6-6-7||

MHB 6-6-8

अन्योन्यं नाभिवर्तन्ते साम्यं भवति वै यदा ।
यदा तु विषमीभावमाविशन्ति परस्परम् ।
तदा देहैर्देहवन्तो व्यतिरोहन्ति नान्यथा ॥ ६-६-८॥
anyonyaṃ nābhivartante sāmyaṃ bhavati vai yadā |
yadā tu viṣamībhāvamāviśanti parasparam |
tadā dehairdehavanto vyatirohanti nānyathā || 6-6-8||

MHB 6-6-9

आनुपूर्व्याद्विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः ।
सर्वाण्यपरिमेयानि तदेषां रूपमैश्वरम् ॥ ६-६-९॥
ānupūrvyādvinaśyanti jāyante cānupūrvaśaḥ |
sarvāṇyaparimeyāni tadeṣāṃ rūpamaiśvaram || 6-6-9||

MHB 6-6-10

तत्र तत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः ।
तेषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते ॥ ६-६-१०॥
tatra tatra hi dṛśyante dhātavaḥ pāñcabhautikāḥ |
teṣāṃ manuṣyāstarkeṇa pramāṇāni pracakṣate || 6-6-10||

MHB 6-6-11

अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण साधयेत् ।
प्रकृतिभ्यः परं यत्तु तदचिन्त्यस्य लक्षणम् ॥ ६-६-११॥
acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃstarkeṇa sādhayet |
prakṛtibhyaḥ paraṃ yattu tadacintyasya lakṣaṇam || 6-6-11||

MHB 6-6-12

सुदर्शनं प्रवक्ष्यामि द्वीपं ते कुरुनन्दन ।
परिमण्डलो महाराज द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः ॥ ६-६-१२॥
sudarśanaṃ pravakṣyāmi dvīpaṃ te kurunandana |
parimaṇḍalo mahārāja dvīpo'sau cakrasaṃsthitaḥ || 6-6-12||

MHB 6-6-13

नदीजलप्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसंनिभैः ।
पुरैश्च विविधाकारै रम्यैर्जनपदैस्तथा ॥ ६-६-१३॥
nadījalapraticchannaḥ parvataiścābhrasaṃnibhaiḥ |
puraiśca vividhākārai ramyairjanapadaistathā || 6-6-13||

MHB 6-6-14

वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः संपन्नधनधान्यवान् ।
लावणेन समुद्रेण समन्तात्परिवारितः ॥ ६-६-१४॥
vṛkṣaiḥ puṣpaphalopetaiḥ saṃpannadhanadhānyavān |
lāvaṇena samudreṇa samantātparivāritaḥ || 6-6-14||

MHB 6-6-15

यथा च पुरुषः पश्येदादर्शे मुखमात्मनः ।
एवं सुदर्शनद्वीपो दृश्यते चन्द्रमण्डले ॥ ६-६-१५॥
yathā ca puruṣaḥ paśyedādarśe mukhamātmanaḥ |
evaṃ sudarśanadvīpo dṛśyate candramaṇḍale || 6-6-15||

MHB 6-6-16

द्विरंशे पिप्पलस्तत्र द्विरंशे च शशो महान् ।
सर्वौषधिसमावापैः सर्वतः परिबृंहितः ।
आपस्ततोऽन्या विज्ञेया एष संक्षेप उच्यते ॥ ६-६-१६॥
dviraṃśe pippalastatra dviraṃśe ca śaśo mahān |
sarvauṣadhisamāvāpaiḥ sarvataḥ paribṛṃhitaḥ |
āpastato'nyā vijñeyā eṣa saṃkṣepa ucyate || 6-6-16||

Adhyaya: 7/117 (53)

MHB 6-7-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
उक्तो द्वीपस्य संक्षेपो विस्तरं ब्रूहि संजय ।
यावद्भूम्यवकाशोऽयं दृश्यते शशलक्षणे ।
तस्य प्रमाणं प्रब्रूहि ततो वक्ष्यसि पिप्पलम् ॥ ६-७-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
ukto dvīpasya saṃkṣepo vistaraṃ brūhi saṃjaya |
yāvadbhūmyavakāśo'yaṃ dṛśyate śaśalakṣaṇe |
tasya pramāṇaṃ prabrūhi tato vakṣyasi pippalam || 6-7-1||

MHB 6-7-2

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तः स राज्ञा तु संजयो वाक्यमब्रवीत् ।
प्रागायता महाराज षडेते रत्नपर्वताः ।
अवगाढा ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ ॥ ६-७-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktaḥ sa rājñā tu saṃjayo vākyamabravīt |
prāgāyatā mahārāja ṣaḍete ratnaparvatāḥ |
avagāḍhā hyubhayataḥ samudrau pūrvapaścimau || 6-7-2||

MHB 6-7-3

हिमवान्हेमकूटश्च निषधश्च नगोत्तमः ।
नीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतश्च रजतप्रभः ।
सर्वधातुविनद्धश्च शृङ्गवान्नाम पर्वतः ॥ ६-७-३॥
himavānhemakūṭaśca niṣadhaśca nagottamaḥ |
nīlaśca vaiḍūryamayaḥ śvetaśca rajataprabhaḥ |
sarvadhātuvinaddhaśca śṛṅgavānnāma parvataḥ || 6-7-3||

MHB 6-7-4

एते वै पर्वता राजन्सिद्धचारणसेविताः ।
तेषामन्तरविष्कम्भो योजनानि सहस्रशः ॥ ६-७-४॥
ete vai parvatā rājansiddhacāraṇasevitāḥ |
teṣāmantaraviṣkambho yojanāni sahasraśaḥ || 6-7-4||

MHB 6-7-5

तत्र पुण्या जनपदास्तानि वर्षाणि भारत ।
वसन्ति तेषु सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः ॥ ६-७-५॥
tatra puṇyā janapadāstāni varṣāṇi bhārata |
vasanti teṣu sattvāni nānājātīni sarvaśaḥ || 6-7-5||

MHB 6-7-6

इदं तु भारतं वर्षं ततो हैमवतं परम् ।
हेमकूटात्परं चैव हरिवर्षं प्रचक्षते ॥ ६-७-६॥
idaṃ tu bhārataṃ varṣaṃ tato haimavataṃ param |
hemakūṭātparaṃ caiva harivarṣaṃ pracakṣate || 6-7-6||

MHB 6-7-7

दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण च ।
प्रागायतो महाराज माल्यवान्नाम पर्वतः ॥ ६-७-७॥
dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyottareṇa ca |
prāgāyato mahārāja mālyavānnāma parvataḥ || 6-7-7||

MHB 6-7-8

ततः परं माल्यवतः पर्वतो गन्धमादनः ।
परिमण्डलस्तयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः ॥ ६-७-८॥
tataḥ paraṃ mālyavataḥ parvato gandhamādanaḥ |
parimaṇḍalastayormadhye meruḥ kanakaparvataḥ || 6-7-8||

MHB 6-7-9

आदित्यतरुणाभासो विधूम इव पावकः ।
योजनानां सहस्राणि षोडशाधः किल स्मृतः ॥ ६-७-९॥
ādityataruṇābhāso vidhūma iva pāvakaḥ |
yojanānāṃ sahasrāṇi ṣoḍaśādhaḥ kila smṛtaḥ || 6-7-9||

MHB 6-7-10

उच्चैश्च चतुराशीतिर्योजनानां महीपते ।
ऊर्ध्वमन्तश्च तिर्यक्च लोकानावृत्य तिष्ठति ॥ ६-७-१०॥
uccaiśca caturāśītiryojanānāṃ mahīpate |
ūrdhvamantaśca tiryakca lokānāvṛtya tiṣṭhati || 6-7-10||

MHB 6-7-11

तस्य पार्श्वे त्विमे द्वीपाश्चत्वारः संस्थिताः प्रभो ।
भद्राश्वः केतुमालश्च जम्बूद्वीपश्च भारत ।
उत्तराश्चैव कुरवः कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ॥ ६-७-११॥
tasya pārśve tvime dvīpāścatvāraḥ saṃsthitāḥ prabho |
bhadrāśvaḥ ketumālaśca jambūdvīpaśca bhārata |
uttarāścaiva kuravaḥ kṛtapuṇyapratiśrayāḥ || 6-7-11||

MHB 6-7-12

विहगः सुमुखो यत्र सुपर्णस्यात्मजः किल ।
स वै विचिन्तयामास सौवर्णान्प्रेक्ष्य वायसान् ॥ ६-७-१२॥
vihagaḥ sumukho yatra suparṇasyātmajaḥ kila |
sa vai vicintayāmāsa sauvarṇānprekṣya vāyasān || 6-7-12||

MHB 6-7-13

मेरुरुत्तममध्यानामधमानां च पक्षिणाम् ।
अविशेषकरो यस्मात्तस्मादेनं त्यजाम्यहम् ॥ ६-७-१३॥
meruruttamamadhyānāmadhamānāṃ ca pakṣiṇām |
aviśeṣakaro yasmāttasmādenaṃ tyajāmyaham || 6-7-13||

MHB 6-7-14

तमादित्योऽनुपर्येति सततं ज्योतिषां पतिः ।
चन्द्रमाश्च सनक्षत्रो वायुश्चैव प्रदक्षिणम् ॥ ६-७-१४॥
tamādityo'nuparyeti satataṃ jyotiṣāṃ patiḥ |
candramāśca sanakṣatro vāyuścaiva pradakṣiṇam || 6-7-14||

MHB 6-7-15

स पर्वतो महाराज दिव्यपुष्पफलान्वितः ।
भवनैरावृतः सर्वैर्जाम्बूनदमयैः शुभैः ॥ ६-७-१५॥
sa parvato mahārāja divyapuṣpaphalānvitaḥ |
bhavanairāvṛtaḥ sarvairjāmbūnadamayaiḥ śubhaiḥ || 6-7-15||

MHB 6-7-16

तत्र देवगणा राजन्गन्धर्वासुरराक्षसाः ।
अप्सरोगणसंयुक्ताः शैले क्रीडन्ति नित्यशः ॥ ६-७-१६॥
tatra devagaṇā rājangandharvāsurarākṣasāḥ |
apsarogaṇasaṃyuktāḥ śaile krīḍanti nityaśaḥ || 6-7-16||

MHB 6-7-17

तत्र ब्रह्मा च रुद्रश्च शक्रश्चापि सुरेश्वरः ।
समेत्य विविधैर्यज्ञैर्यजन्तेऽनेकदक्षिणैः ॥ ६-७-१७॥
tatra brahmā ca rudraśca śakraścāpi sureśvaraḥ |
sametya vividhairyajñairyajante'nekadakṣiṇaiḥ || 6-7-17||

MHB 6-7-18

तुम्बुरुर्नारदश्चैव विश्वावसुर्हहा हुहूः ।
अभिगम्यामरश्रेष्ठाः स्तवै स्तुन्वन्ति चाभिभो ॥ ६-७-१८॥
tumbururnāradaścaiva viśvāvasurhahā huhūḥ |
abhigamyāmaraśreṣṭhāḥ stavai stunvanti cābhibho || 6-7-18||

MHB 6-7-19

सप्तर्षयो महात्मानः कश्यपश्च प्रजापतिः ।
तत्र गच्छन्ति भद्रं ते सदा पर्वणि पर्वणि ॥ ६-७-१९॥
saptarṣayo mahātmānaḥ kaśyapaśca prajāpatiḥ |
tatra gacchanti bhadraṃ te sadā parvaṇi parvaṇi || 6-7-19||

MHB 6-7-20

तस्यैव मूर्धन्युशनाः काव्यो दैत्यैर्महीपते ।
तस्य हीमानि रत्नानि तस्येमे रत्नपर्वताः ॥ ६-७-२०॥
tasyaiva mūrdhanyuśanāḥ kāvyo daityairmahīpate |
tasya hīmāni ratnāni tasyeme ratnaparvatāḥ || 6-7-20||

MHB 6-7-21

तस्मात्कुबेरो भगवांश्चतुर्थं भागमश्नुते ।
ततः कलांशं वित्तस्य मनुष्येभ्यः प्रयच्छति ॥ ६-७-२१॥
tasmātkubero bhagavāṃścaturthaṃ bhāgamaśnute |
tataḥ kalāṃśaṃ vittasya manuṣyebhyaḥ prayacchati || 6-7-21||

MHB 6-7-22

पार्श्वे तस्योत्तरे दिव्यं सर्वर्तुकुसुमं शिवम् ।
कर्णिकारवनं रम्यं शिलाजालसमुद्गतम् ॥ ६-७-२२॥
pārśve tasyottare divyaṃ sarvartukusumaṃ śivam |
karṇikāravanaṃ ramyaṃ śilājālasamudgatam || 6-7-22||

MHB 6-7-23

तत्र साक्षात्पशुपतिर्दिव्यैर्भूतैः समावृतः ।
उमासहायो भगवान्रमते भूतभावनः ॥ ६-७-२३॥
tatra sākṣātpaśupatirdivyairbhūtaiḥ samāvṛtaḥ |
umāsahāyo bhagavānramate bhūtabhāvanaḥ || 6-7-23||

MHB 6-7-24

कर्णिकारमयीं मालां बिभ्रत्पादावलम्बिनीम् ।
त्रिभिर्नेत्रैः कृतोद्द्योतस्त्रिभिः सूर्यैरिवोदितैः ॥ ६-७-२४॥
karṇikāramayīṃ mālāṃ bibhratpādāvalambinīm |
tribhirnetraiḥ kṛtoddyotastribhiḥ sūryairivoditaiḥ || 6-7-24||

MHB 6-7-25

तमुग्रतपसः सिद्धाः सुव्रताः सत्यवादिनः ।
पश्यन्ति न हि दुर्वृत्तैः शक्यो द्रष्टुं महेश्वरः ॥ ६-७-२५॥
tamugratapasaḥ siddhāḥ suvratāḥ satyavādinaḥ |
paśyanti na hi durvṛttaiḥ śakyo draṣṭuṃ maheśvaraḥ || 6-7-25||

MHB 6-7-26

तस्य शैलस्य शिखरात्क्षीरधारा नरेश्वर ।
त्रिंशद्बाहुपरिग्राह्या भीमनिर्घातनिस्वना ॥ ६-७-२६॥
tasya śailasya śikharātkṣīradhārā nareśvara |
triṃśadbāhuparigrāhyā bhīmanirghātanisvanā || 6-7-26||

MHB 6-7-27

पुण्या पुण्यतमैर्जुष्टा गङ्गा भागीरथी शुभा ।
पतत्यजस्रवेगेन ह्रदे चान्द्रमसे शुभे ।
तया ह्युत्पादितः पुण्यः स ह्रदः सागरोपमः ॥ ६-७-२७॥
puṇyā puṇyatamairjuṣṭā gaṅgā bhāgīrathī śubhā |
patatyajasravegena hrade cāndramase śubhe |
tayā hyutpāditaḥ puṇyaḥ sa hradaḥ sāgaropamaḥ || 6-7-27||

MHB 6-7-28

तां धारयामास पुरा दुर्धरां पर्वतैरपि ।
शतं वर्षसहस्राणां शिरसा वै महेश्वरः ॥ ६-७-२८॥
tāṃ dhārayāmāsa purā durdharāṃ parvatairapi |
śataṃ varṣasahasrāṇāṃ śirasā vai maheśvaraḥ || 6-7-28||

MHB 6-7-29

मेरोस्तु पश्चिमे पार्श्वे केतुमालो महीपते ।
जम्बूषण्डश्च तत्रैव सुमहान्नन्दनोपमः ॥ ६-७-२९॥
merostu paścime pārśve ketumālo mahīpate |
jambūṣaṇḍaśca tatraiva sumahānnandanopamaḥ || 6-7-29||

MHB 6-7-30

आयुर्दश सहस्राणि वर्षाणां तत्र भारत ।
सुवर्णवर्णाश्च नराः स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः ॥ ६-७-३०॥
āyurdaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatra bhārata |
suvarṇavarṇāśca narāḥ striyaścāpsarasopamāḥ || 6-7-30||

MHB 6-7-31

अनामया वीतशोका नित्यं मुदितमानसाः ।
जायन्ते मानवास्तत्र निष्टप्तकनकप्रभाः ॥ ६-७-३१॥
anāmayā vītaśokā nityaṃ muditamānasāḥ |
jāyante mānavāstatra niṣṭaptakanakaprabhāḥ || 6-7-31||

MHB 6-7-32

गन्धमादनशृङ्गेषु कुबेरः सह राक्षसैः ।
संवृतोऽप्सरसां संघैर्मोदते गुह्यकाधिपः ॥ ६-७-३२॥
gandhamādanaśṛṅgeṣu kuberaḥ saha rākṣasaiḥ |
saṃvṛto'psarasāṃ saṃghairmodate guhyakādhipaḥ || 6-7-32||

MHB 6-7-33

गन्धमादनपादेषु परेष्वपरगण्डिकाः ।
एकादश सहस्राणि वर्षाणां परमायुषः ॥ ६-७-३३॥
gandhamādanapādeṣu pareṣvaparagaṇḍikāḥ |
ekādaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ paramāyuṣaḥ || 6-7-33||

MHB 6-7-34

तत्र कृष्णा नरा राजंस्तेजोयुक्ता महाबलाः ।
स्त्रियश्चोत्पलपत्राभाः सर्वाः सुप्रियदर्शनाः ॥ ६-७-३४॥
tatra kṛṣṇā narā rājaṃstejoyuktā mahābalāḥ |
striyaścotpalapatrābhāḥ sarvāḥ supriyadarśanāḥ || 6-7-34||

MHB 6-7-35

नीलात्परतरं श्वेतं श्वेताद्धैरण्यकं परम् ।
वर्षमैरावतं नाम ततः शृङ्गवतः परम् ॥ ६-७-३५॥
nīlātparataraṃ śvetaṃ śvetāddhairaṇyakaṃ param |
varṣamairāvataṃ nāma tataḥ śṛṅgavataḥ param || 6-7-35||

MHB 6-7-36

धनुःसंस्थे महाराज द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे ।
इलावृतं मध्यमं तु पञ्च वर्षाणि चैव ह ॥ ६-७-३६॥
dhanuḥsaṃsthe mahārāja dve varṣe dakṣiṇottare |
ilāvṛtaṃ madhyamaṃ tu pañca varṣāṇi caiva ha || 6-7-36||

MHB 6-7-37

उत्तरोत्तरमेतेभ्यो वर्षमुद्रिच्यते गुणैः ।
आयुष्प्रमाणमारोग्यं धर्मतः कामतोऽर्थतः ॥ ६-७-३७॥
uttarottarametebhyo varṣamudricyate guṇaiḥ |
āyuṣpramāṇamārogyaṃ dharmataḥ kāmato'rthataḥ || 6-7-37||

MHB 6-7-38

समन्वितानि भूतानि तेषु वर्षेषु भारत ।
एवमेषा महाराज पर्वतैः पृथिवी चिता ॥ ६-७-३८॥
samanvitāni bhūtāni teṣu varṣeṣu bhārata |
evameṣā mahārāja parvataiḥ pṛthivī citā || 6-7-38||

MHB 6-7-39

हेमकूटस्तु सुमहान्कैलासो नाम पर्वतः ।
यत्र वैश्रवणो राजा गुह्यकैः सह मोदते ॥ ६-७-३९॥
hemakūṭastu sumahānkailāso nāma parvataḥ |
yatra vaiśravaṇo rājā guhyakaiḥ saha modate || 6-7-39||

MHB 6-7-40

अस्त्युत्तरेण कैलासं मैनाकं पर्वतं प्रति ।
हिरण्यशृङ्गः सुमहान्दिव्यो मणिमयो गिरिः ॥ ६-७-४०॥
astyuttareṇa kailāsaṃ mainākaṃ parvataṃ prati |
hiraṇyaśṛṅgaḥ sumahāndivyo maṇimayo giriḥ || 6-7-40||

MHB 6-7-41

तस्य पार्श्वे महद्दिव्यं शुभं काञ्चनवालुकम् ।
रम्यं बिन्दुसरो नाम यत्र राजा भगीरथः ।
दृष्ट्वा भागीरथीं गङ्गामुवास बहुलाः समाः ॥ ६-७-४१॥
tasya pārśve mahaddivyaṃ śubhaṃ kāñcanavālukam |
ramyaṃ bindusaro nāma yatra rājā bhagīrathaḥ |
dṛṣṭvā bhāgīrathīṃ gaṅgāmuvāsa bahulāḥ samāḥ || 6-7-41||

MHB 6-7-42

यूपा मणिमयास्तत्र चित्याश्चापि हिरण्मयाः ।
तत्रेष्ट्वा तु गतः सिद्धिं सहस्राक्षो महायशाः ॥ ६-७-४२॥
yūpā maṇimayāstatra cityāścāpi hiraṇmayāḥ |
tatreṣṭvā tu gataḥ siddhiṃ sahasrākṣo mahāyaśāḥ || 6-7-42||

MHB 6-7-43

सृष्ट्वा भूतपतिर्यत्र सर्वलोकान्सनातनः ।
उपास्यते तिग्मतेजा वृतो भूतैः समागतैः ।
नरनारायणौ ब्रह्मा मनुः स्थाणुश्च पञ्चमः ॥ ६-७-४३॥
sṛṣṭvā bhūtapatiryatra sarvalokānsanātanaḥ |
upāsyate tigmatejā vṛto bhūtaiḥ samāgataiḥ |
naranārāyaṇau brahmā manuḥ sthāṇuśca pañcamaḥ || 6-7-43||

MHB 6-7-44

तत्र त्रिपथगा देवी प्रथमं तु प्रतिष्ठिता ।
ब्रह्मलोकादपक्रान्ता सप्तधा प्रतिपद्यते ॥ ६-७-४४॥
tatra tripathagā devī prathamaṃ tu pratiṣṭhitā |
brahmalokādapakrāntā saptadhā pratipadyate || 6-7-44||

MHB 6-7-45

वस्वोकसारा नलिनी पावना च सरस्वती ।
जम्बूनदी च सीता च गङ्गा सिन्धुश्च सप्तमी ॥ ६-७-४५॥
vasvokasārā nalinī pāvanā ca sarasvatī |
jambūnadī ca sītā ca gaṅgā sindhuśca saptamī || 6-7-45||

MHB 6-7-46

अचिन्त्या दिव्यसंकल्पा प्रभोरेषैव संविधिः ।
उपासते यत्र सत्रं सहस्रयुगपर्यये ॥ ६-७-४६॥
acintyā divyasaṃkalpā prabhoreṣaiva saṃvidhiḥ |
upāsate yatra satraṃ sahasrayugaparyaye || 6-7-46||

MHB 6-7-47

दृश्यादृश्या च भवति तत्र तत्र सरस्वती ।
एता दिव्याः सप्त गङ्गास्त्रिषु लोकेषु विश्रुताः ॥ ६-७-४७॥
dṛśyādṛśyā ca bhavati tatra tatra sarasvatī |
etā divyāḥ sapta gaṅgāstriṣu lokeṣu viśrutāḥ || 6-7-47||

MHB 6-7-48

रक्षांसि वै हिमवति हेमकूटे तु गुह्यकाः ।
सर्पा नागाश्च निषधे गोकर्णे च तपोधनाः ॥ ६-७-४८॥
rakṣāṃsi vai himavati hemakūṭe tu guhyakāḥ |
sarpā nāgāśca niṣadhe gokarṇe ca tapodhanāḥ || 6-7-48||

MHB 6-7-49

देवासुराणां च गृहं श्वेतः पर्वत उच्यते ।
गन्धर्वा निषधे शैले नीले ब्रह्मर्षयो नृप ।
शृङ्गवांस्तु महाराज पितॄणां प्रतिसंचरः ॥ ६-७-४९॥
devāsurāṇāṃ ca gṛhaṃ śvetaḥ parvata ucyate |
gandharvā niṣadhe śaile nīle brahmarṣayo nṛpa |
śṛṅgavāṃstu mahārāja pitṝṇāṃ pratisaṃcaraḥ || 6-7-49||

MHB 6-7-50

इत्येतानि महाराज सप्त वर्षाणि भागशः ।
भूतान्युपनिविष्टानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च ॥ ६-७-५०॥
ityetāni mahārāja sapta varṣāṇi bhāgaśaḥ |
bhūtānyupaniviṣṭāni gatimanti dhruvāṇi ca || 6-7-50||

MHB 6-7-51

तेषामृद्धिर्बहुविधा दृश्यते दैवमानुषी ।
अशक्या परिसंख्यातुं श्रद्धेया तु बुभूषता ॥ ६-७-५१॥
teṣāmṛddhirbahuvidhā dṛśyate daivamānuṣī |
aśakyā parisaṃkhyātuṃ śraddheyā tu bubhūṣatā || 6-7-51||

MHB 6-7-52

यां तु पृच्छसि मा राजन्दिव्यामेतां शशाकृतिम् ।
पार्श्वे शशस्य द्वे वर्षे उभये दक्षिणोत्तरे ।
कर्णौ तु नागद्वीपं च कश्यपद्वीपमेव च ॥ ६-७-५२॥
yāṃ tu pṛcchasi mā rājandivyāmetāṃ śaśākṛtim |
pārśve śaśasya dve varṣe ubhaye dakṣiṇottare |
karṇau tu nāgadvīpaṃ ca kaśyapadvīpameva ca || 6-7-52||

MHB 6-7-53

ताम्रवर्णः शिरो राजञ्श्रीमान्मलयपर्वतः ।
एतद्द्वितीयं द्वीपस्य दृश्यते शशसंस्थितम् ॥ ६-७-५३॥
tāmravarṇaḥ śiro rājañśrīmānmalayaparvataḥ |
etaddvitīyaṃ dvīpasya dṛśyate śaśasaṃsthitam || 6-7-53||

Adhyaya: 8/117 (31)

MHB 6-8-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
मेरोरथोत्तरं पार्श्वं पूर्वं चाचक्ष्व संजय ।
निखिलेन महाबुद्धे माल्यवन्तं च पर्वतम् ॥ ६-८-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
merorathottaraṃ pārśvaṃ pūrvaṃ cācakṣva saṃjaya |
nikhilena mahābuddhe mālyavantaṃ ca parvatam || 6-8-1||

MHB 6-8-2

संजय उवाच ।
दक्षिणेन तु नीलस्य मेरोः पार्श्वे तथोत्तरे ।
उत्तराः कुरवो राजन्पुण्याः सिद्धनिषेविताः ॥ ६-८-२॥
saṃjaya uvāca |
dakṣiṇena tu nīlasya meroḥ pārśve tathottare |
uttarāḥ kuravo rājanpuṇyāḥ siddhaniṣevitāḥ || 6-8-2||

MHB 6-8-3

तत्र वृक्षा मधुफला नित्यपुष्पफलोपगाः ।
पुष्पाणि च सुगन्धीनि रसवन्ति फलानि च ॥ ६-८-३॥
tatra vṛkṣā madhuphalā nityapuṣpaphalopagāḥ |
puṣpāṇi ca sugandhīni rasavanti phalāni ca || 6-8-3||

MHB 6-8-4

सर्वकामफलास्तत्र केचिद्वृक्षा जनाधिप ।
अपरे क्षीरिणो नाम वृक्षास्तत्र नराधिप ॥ ६-८-४॥
sarvakāmaphalāstatra kecidvṛkṣā janādhipa |
apare kṣīriṇo nāma vṛkṣāstatra narādhipa || 6-8-4||

MHB 6-8-5

ये क्षरन्ति सदा क्षीरं षड्रसं ह्यमृतोपमम् ।
वस्त्राणि च प्रसूयन्ते फलेष्वाभरणानि च ॥ ६-८-५॥
ye kṣaranti sadā kṣīraṃ ṣaḍrasaṃ hyamṛtopamam |
vastrāṇi ca prasūyante phaleṣvābharaṇāni ca || 6-8-5||

MHB 6-8-6

सर्वा मणिमयी भूमिः सूक्ष्मकाञ्चनवालुका ।
सर्वत्र सुखसंस्पर्शा निष्पङ्का च जनाधिप ॥ ६-८-६॥
sarvā maṇimayī bhūmiḥ sūkṣmakāñcanavālukā |
sarvatra sukhasaṃsparśā niṣpaṅkā ca janādhipa || 6-8-6||

MHB 6-8-7

देवलोकच्युताः सर्वे जायन्ते तत्र मानवाः ।
तुल्यरूपगुणोपेताः समेषु विषमेषु च ॥ ६-८-७॥
devalokacyutāḥ sarve jāyante tatra mānavāḥ |
tulyarūpaguṇopetāḥ sameṣu viṣameṣu ca || 6-8-7||

MHB 6-8-8

मिथुनानि च जायन्ते स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः ।
तेषां ते क्षीरिणां क्षीरं पिबन्त्यमृतसंनिभम् ॥ ६-८-८॥
mithunāni ca jāyante striyaścāpsarasopamāḥ |
teṣāṃ te kṣīriṇāṃ kṣīraṃ pibantyamṛtasaṃnibham || 6-8-8||

MHB 6-8-9

मिथुनं जायमानं वै समं तच्च प्रवर्धते ।
तुल्यरूपगुणोपेतं समवेषं तथैव च ।
एकैकमनुरक्तं च चक्रवाकसमं विभो ॥ ६-८-९॥
mithunaṃ jāyamānaṃ vai samaṃ tacca pravardhate |
tulyarūpaguṇopetaṃ samaveṣaṃ tathaiva ca |
ekaikamanuraktaṃ ca cakravākasamaṃ vibho || 6-8-9||

MHB 6-8-10

निरामया वीतशोका नित्यं मुदितमानसाः ।
दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च ।
जीवन्ति ते महाराज न चान्योन्यं जहत्युत ॥ ६-८-१०॥
nirāmayā vītaśokā nityaṃ muditamānasāḥ |
daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca |
jīvanti te mahārāja na cānyonyaṃ jahatyuta || 6-8-10||

MHB 6-8-11

भारुण्डा नाम शकुनास्तीक्ष्णतुण्डा महाबलाः ।
ते निर्हरन्ति हि मृतान्दरीषु प्रक्षिपन्ति च ॥ ६-८-११॥
bhāruṇḍā nāma śakunāstīkṣṇatuṇḍā mahābalāḥ |
te nirharanti hi mṛtāndarīṣu prakṣipanti ca || 6-8-11||

MHB 6-8-12

उत्तराः कुरवो राजन्व्याख्यातास्ते समासतः ।
मेरोः पार्श्वमहं पूर्वं वक्ष्याम्यथ यथातथम् ॥ ६-८-१२॥
uttarāḥ kuravo rājanvyākhyātāste samāsataḥ |
meroḥ pārśvamahaṃ pūrvaṃ vakṣyāmyatha yathātatham || 6-8-12||

MHB 6-8-13

तस्य पूर्वाभिषेकस्तु भद्राश्वस्य विशां पते ।
भद्रसालवनं यत्र कालाम्रश्च महाद्रुमः ॥ ६-८-१३॥
tasya pūrvābhiṣekastu bhadrāśvasya viśāṃ pate |
bhadrasālavanaṃ yatra kālāmraśca mahādrumaḥ || 6-8-13||

MHB 6-8-14

कालाम्रश्च महाराज नित्यपुष्पफलः शुभः ।
द्वीपश्च योजनोत्सेधः सिद्धचारणसेवितः ॥ ६-८-१४॥
kālāmraśca mahārāja nityapuṣpaphalaḥ śubhaḥ |
dvīpaśca yojanotsedhaḥ siddhacāraṇasevitaḥ || 6-8-14||

MHB 6-8-15

तत्र ते पुरुषाः श्वेतास्तेजोयुक्ता महाबलाः ।
स्त्रियः कुमुदवर्णाश्च सुन्दर्यः प्रियदर्शनाः ॥ ६-८-१५॥
tatra te puruṣāḥ śvetāstejoyuktā mahābalāḥ |
striyaḥ kumudavarṇāśca sundaryaḥ priyadarśanāḥ || 6-8-15||

MHB 6-8-16

चन्द्रप्रभाश्चन्द्रवर्णाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः ।
चन्द्रशीतलगात्र्यश्च नृत्तगीतविशारदाः ॥ ६-८-१६॥
candraprabhāścandravarṇāḥ pūrṇacandranibhānanāḥ |
candraśītalagātryaśca nṛttagītaviśāradāḥ || 6-8-16||

MHB 6-8-17

दश वर्षसहस्राणि तत्रायुर्भरतर्षभ ।
कालाम्ररसपीतास्ते नित्यं संस्थितयौवनाः ॥ ६-८-१७॥
daśa varṣasahasrāṇi tatrāyurbharatarṣabha |
kālāmrarasapītāste nityaṃ saṃsthitayauvanāḥ || 6-8-17||

MHB 6-8-18

दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु ।
सुदर्शनो नाम महाञ्जम्बूवृक्षः सनातनः ॥ ६-८-१८॥
dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyottareṇa tu |
sudarśano nāma mahāñjambūvṛkṣaḥ sanātanaḥ || 6-8-18||

MHB 6-8-19

सर्वकामफलः पुण्यः सिद्धचारणसेवितः ।
तस्य नाम्ना समाख्यातो जम्बूद्वीपः सनातनः ॥ ६-८-१९॥
sarvakāmaphalaḥ puṇyaḥ siddhacāraṇasevitaḥ |
tasya nāmnā samākhyāto jambūdvīpaḥ sanātanaḥ || 6-8-19||

MHB 6-8-20

योजनानां सहस्रं च शतं च भरतर्षभ ।
उत्सेधो वृक्षराजस्य दिवस्पृङ्मनुजेश्वर ॥ ६-८-२०॥
yojanānāṃ sahasraṃ ca śataṃ ca bharatarṣabha |
utsedho vṛkṣarājasya divaspṛṅmanujeśvara || 6-8-20||

MHB 6-8-21

अरत्नीनां सहस्रं च शतानि दश पञ्च च ।
परिणाहस्तु वृक्षस्य फलानां रसभेदिनाम् ॥ ६-८-२१॥
aratnīnāṃ sahasraṃ ca śatāni daśa pañca ca |
pariṇāhastu vṛkṣasya phalānāṃ rasabhedinām || 6-8-21||

MHB 6-8-22

पतमानानि तान्युर्व्यां कुर्वन्ति विपुलं स्वनम् ।
मुञ्चन्ति च रसं राजंस्तस्मिन्रजतसंनिभम् ॥ ६-८-२२॥
patamānāni tānyurvyāṃ kurvanti vipulaṃ svanam |
muñcanti ca rasaṃ rājaṃstasminrajatasaṃnibham || 6-8-22||

MHB 6-8-23

तस्या जम्ब्वाः फलरसो नदी भूत्वा जनाधिप ।
मेरुं प्रदक्षिणं कृत्वा संप्रयात्युत्तरान्कुरून् ॥ ६-८-२३॥
tasyā jambvāḥ phalaraso nadī bhūtvā janādhipa |
meruṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā saṃprayātyuttarānkurūn || 6-8-23||

MHB 6-8-24

पिबन्ति तद्रसं हृष्टा जना नित्यं जनाधिप ।
तस्मिन्फलरसे पीते न जरा बाधते च तान् ॥ ६-८-२४॥
pibanti tadrasaṃ hṛṣṭā janā nityaṃ janādhipa |
tasminphalarase pīte na jarā bādhate ca tān || 6-8-24||

MHB 6-8-25

तत्र जाम्बूनदं नाम कनकं देवभूषणम् ।
तरुणादित्यवर्णाश्च जायन्ते तत्र मानवाः ॥ ६-८-२५॥
tatra jāmbūnadaṃ nāma kanakaṃ devabhūṣaṇam |
taruṇādityavarṇāśca jāyante tatra mānavāḥ || 6-8-25||

MHB 6-8-26

तथा माल्यवतः शृङ्गे दीप्यते तत्र हव्यवाट् ।
नाम्ना संवर्तको नाम कालाग्निर्भरतर्षभ ॥ ६-८-२६॥
tathā mālyavataḥ śṛṅge dīpyate tatra havyavāṭ |
nāmnā saṃvartako nāma kālāgnirbharatarṣabha || 6-8-26||

MHB 6-8-27

तथा माल्यवतः शृङ्गे पूर्वे पूर्वान्तगण्डिका ।
योजनानां सहस्राणि पञ्चाशन्माल्यवान्स्थितः ॥ ६-८-२७॥
tathā mālyavataḥ śṛṅge pūrve pūrvāntagaṇḍikā |
yojanānāṃ sahasrāṇi pañcāśanmālyavānsthitaḥ || 6-8-27||

MHB 6-8-28

महारजतसंकाशा जायन्ते तत्र मानवाः ।
ब्रह्मलोकाच्च्युताः सर्वे सर्वे च ब्रह्मवादिनः ॥ ६-८-२८॥
mahārajatasaṃkāśā jāyante tatra mānavāḥ |
brahmalokāccyutāḥ sarve sarve ca brahmavādinaḥ || 6-8-28||

MHB 6-8-29

तपस्तु तप्यमानास्ते भवन्ति ह्यूर्ध्वरेतसः ।
रक्षणार्थं तु भूतानां प्रविशन्ति दिवाकरम् ॥ ६-८-२९॥
tapastu tapyamānāste bhavanti hyūrdhvaretasaḥ |
rakṣaṇārthaṃ tu bhūtānāṃ praviśanti divākaram || 6-8-29||

MHB 6-8-30

षष्टिस्तानि सहस्राणि षष्टिरेव शतानि च ।
अरुणस्याग्रतो यान्ति परिवार्य दिवाकरम् ॥ ६-८-३०॥
ṣaṣṭistāni sahasrāṇi ṣaṣṭireva śatāni ca |
aruṇasyāgrato yānti parivārya divākaram || 6-8-30||

MHB 6-8-31

षष्टिं वर्षसहस्राणि षष्टिमेव शतानि च ।
आदित्यतापतप्तास्ते विशन्ति शशिमण्डलम् ॥ ६-८-३१॥
ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi ṣaṣṭimeva śatāni ca |
ādityatāpataptāste viśanti śaśimaṇḍalam || 6-8-31||

Adhyaya: 9/117 (21)

MHB 6-9-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
वर्षाणां चैव नामानि पर्वतानां च संजय ।
आचक्ष्व मे यथातत्त्वं ये च पर्वतवासिनः ॥ ६-९-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
varṣāṇāṃ caiva nāmāni parvatānāṃ ca saṃjaya |
ācakṣva me yathātattvaṃ ye ca parvatavāsinaḥ || 6-9-1||

MHB 6-9-2

संजय उवाच ।
दक्षिणेन तु श्वेतस्य नीलस्यैवोत्तरेण तु ।
वर्षं रमणकं नाम जायन्ते तत्र मानवाः ॥ ६-९-२॥
saṃjaya uvāca |
dakṣiṇena tu śvetasya nīlasyaivottareṇa tu |
varṣaṃ ramaṇakaṃ nāma jāyante tatra mānavāḥ || 6-9-2||

MHB 6-9-3

शुक्लाभिजनसंपन्नाः सर्वे सुप्रियदर्शनाः ।
रतिप्रधानाश्च तथा जायन्ते तत्र मानवाः ॥ ६-९-३॥
śuklābhijanasaṃpannāḥ sarve supriyadarśanāḥ |
ratipradhānāśca tathā jāyante tatra mānavāḥ || 6-9-3||

MHB 6-9-4

दश वर्षसहस्राणि शतानि दश पञ्च च ।
जीवन्ति ते महाराज नित्यं मुदितमानसाः ॥ ६-९-४॥
daśa varṣasahasrāṇi śatāni daśa pañca ca |
jīvanti te mahārāja nityaṃ muditamānasāḥ || 6-9-4||

MHB 6-9-5

दक्षिणे शृङ्गिणश्चैव श्वेतस्याथोत्तरेण च ।
वर्षं हैरण्वतं नाम यत्र हैरण्वती नदी ॥ ६-९-५॥
dakṣiṇe śṛṅgiṇaścaiva śvetasyāthottareṇa ca |
varṣaṃ hairaṇvataṃ nāma yatra hairaṇvatī nadī || 6-9-5||

MHB 6-9-6

यक्षानुगा महाराज धनिनः प्रियदर्शनाः ।
महाबलास्तत्र सदा राजन्मुदितमानसाः ॥ ६-९-६॥
yakṣānugā mahārāja dhaninaḥ priyadarśanāḥ |
mahābalāstatra sadā rājanmuditamānasāḥ || 6-9-6||

MHB 6-9-7

एकादश सहस्राणि वर्षाणां ते जनाधिप ।
आयुष्प्रमाणं जीवन्ति शतानि दश पञ्च च ॥ ६-९-७॥
ekādaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ te janādhipa |
āyuṣpramāṇaṃ jīvanti śatāni daśa pañca ca || 6-9-7||

MHB 6-9-8

शृङ्गाणि वै शृङ्गवतस्त्रीण्येव मनुजाधिप ।
एकं मणिमयं तत्र तथैकं रौक्ममद्भुतम् ॥ ६-९-८॥
śṛṅgāṇi vai śṛṅgavatastrīṇyeva manujādhipa |
ekaṃ maṇimayaṃ tatra tathaikaṃ raukmamadbhutam || 6-9-8||

MHB 6-9-9

सर्वरत्नमयं चैकं भवनैरुपशोभितम् ।
तत्र स्वयंप्रभा देवी नित्यं वसति शाण्डिली ॥ ६-९-९॥
sarvaratnamayaṃ caikaṃ bhavanairupaśobhitam |
tatra svayaṃprabhā devī nityaṃ vasati śāṇḍilī || 6-9-9||

MHB 6-9-10

उत्तरेण तु शृङ्गस्य समुद्रान्ते जनाधिप ।
वर्षमैरावतं नाम तस्माच्छृङ्गवतः परम् ॥ ६-९-१०॥
uttareṇa tu śṛṅgasya samudrānte janādhipa |
varṣamairāvataṃ nāma tasmācchṛṅgavataḥ param || 6-9-10||

MHB 6-9-11

न तत्र सूर्यस्तपति न ते जीर्यन्ति मानवाः ।
चन्द्रमाश्च सनक्षत्रो ज्योतिर्भूत इवावृतः ॥ ६-९-११॥
na tatra sūryastapati na te jīryanti mānavāḥ |
candramāśca sanakṣatro jyotirbhūta ivāvṛtaḥ || 6-9-11||

MHB 6-9-12

पद्मप्रभाः पद्मवर्णाः पद्मपत्रनिभेक्षणाः ।
पद्मपत्रसुगन्धाश्च जायन्ते तत्र मानवाः ॥ ६-९-१२॥
padmaprabhāḥ padmavarṇāḥ padmapatranibhekṣaṇāḥ |
padmapatrasugandhāśca jāyante tatra mānavāḥ || 6-9-12||

MHB 6-9-13

अनिष्पन्दाः सुगन्धाश्च निराहारा जितेन्द्रियाः ।
देवलोकच्युताः सर्वे तथा विरजसो नृप ॥ ६-९-१३॥
aniṣpandāḥ sugandhāśca nirāhārā jitendriyāḥ |
devalokacyutāḥ sarve tathā virajaso nṛpa || 6-9-13||

MHB 6-9-14

त्रयोदश सहस्राणि वर्षाणां ते जनाधिप ।
आयुष्प्रमाणं जीवन्ति नरा भरतसत्तम ॥ ६-९-१४॥
trayodaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ te janādhipa |
āyuṣpramāṇaṃ jīvanti narā bharatasattama || 6-9-14||

MHB 6-9-15

क्षीरोदस्य समुद्रस्य तथैवोत्तरतः प्रभुः ।
हरिर्वसति वैकुण्ठः शकटे कनकात्मके ॥ ६-९-१५॥
kṣīrodasya samudrasya tathaivottarataḥ prabhuḥ |
harirvasati vaikuṇṭhaḥ śakaṭe kanakātmake || 6-9-15||

MHB 6-9-16

अष्टचक्रं हि तद्यानं भूतयुक्तं मनोजवम् ।
अग्निवर्णं महावेगं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ॥ ६-९-१६॥
aṣṭacakraṃ hi tadyānaṃ bhūtayuktaṃ manojavam |
agnivarṇaṃ mahāvegaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam || 6-9-16||

MHB 6-9-17

स प्रभुः सर्वभूतानां विभुश्च भरतर्षभ ।
संक्षेपो विस्तरश्चैव कर्ता कारयिता च सः ॥ ६-९-१७॥
sa prabhuḥ sarvabhūtānāṃ vibhuśca bharatarṣabha |
saṃkṣepo vistaraścaiva kartā kārayitā ca saḥ || 6-9-17||

MHB 6-9-18

पृथिव्यापस्तथाकाशं वायुस्तेजश्च पार्थिव ।
स यज्ञः सर्वभूतानामास्यं तस्य हुताशनः ॥ ६-९-१८॥
pṛthivyāpastathākāśaṃ vāyustejaśca pārthiva |
sa yajñaḥ sarvabhūtānāmāsyaṃ tasya hutāśanaḥ || 6-9-18||

MHB 6-9-19

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तः संजयेन धृतराष्ट्रो महामनाः ।
ध्यानमन्वगमद्राजा पुत्रान्प्रति जनाधिप ॥ ६-९-१९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktaḥ saṃjayena dhṛtarāṣṭro mahāmanāḥ |
dhyānamanvagamadrājā putrānprati janādhipa || 6-9-19||

MHB 6-9-20

स विचिन्त्य महाराज पुनरेवाब्रवीद्वचः ।
असंशयं सूतपुत्र कालः संक्षिपते जगत् ।
सृजते च पुनः सर्वं नेह विद्यति शाश्वतम् ॥ ६-९-२०॥
sa vicintya mahārāja punarevābravīdvacaḥ |
asaṃśayaṃ sūtaputra kālaḥ saṃkṣipate jagat |
sṛjate ca punaḥ sarvaṃ neha vidyati śāśvatam || 6-9-20||

MHB 6-9-21

नरो नारायणश्चैव सर्वज्ञः सर्वभूतभृत् ।
देवा वैकुण्ठ इत्याहुर्वेदा विष्णुरिति प्रभुम् ॥ ६-९-२१॥
naro nārāyaṇaścaiva sarvajñaḥ sarvabhūtabhṛt |
devā vaikuṇṭha ityāhurvedā viṣṇuriti prabhum || 6-9-21||

Adhyaya: 10/117 (74)

MHB 6-10-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
यदिदं भारतं वर्षं यत्रेदं मूर्छितं बलम् ।
यत्रातिमात्रं लुब्धोऽयं पुत्रो दुर्योधनो मम ॥ ६-१०-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
yadidaṃ bhārataṃ varṣaṃ yatredaṃ mūrchitaṃ balam |
yatrātimātraṃ lubdho'yaṃ putro duryodhano mama || 6-10-1||

MHB 6-10-2

यत्र गृद्धाः पाण्डुसुता यत्र मे सज्जते मनः ।
एतन्मे तत्त्वमाचक्ष्व कुशलो ह्यसि संजय ॥ ६-१०-२॥
yatra gṛddhāḥ pāṇḍusutā yatra me sajjate manaḥ |
etanme tattvamācakṣva kuśalo hyasi saṃjaya || 6-10-2||

MHB 6-10-3

संजय उवाच ।
न तत्र पाण्डवा गृद्धाः शृणु राजन्वचो मम ।
गृद्धो दुर्योधनस्तत्र शकुनिश्चापि सौबलः ॥ ६-१०-३॥
saṃjaya uvāca |
na tatra pāṇḍavā gṛddhāḥ śṛṇu rājanvaco mama |
gṛddho duryodhanastatra śakuniścāpi saubalaḥ || 6-10-3||

MHB 6-10-4

अपरे क्षत्रियाश्चापि नानाजनपदेश्वराः ।
ये गृद्धा भारते वर्षे न मृष्यन्ति परस्परम् ॥ ६-१०-४॥
apare kṣatriyāścāpi nānājanapadeśvarāḥ |
ye gṛddhā bhārate varṣe na mṛṣyanti parasparam || 6-10-4||

MHB 6-10-5

अत्र ते वर्णयिष्यामि वर्षं भारत भारतम् ।
प्रियमिन्द्रस्य देवस्य मनोर्वैवस्वतस्य च ॥ ६-१०-५॥
atra te varṇayiṣyāmi varṣaṃ bhārata bhāratam |
priyamindrasya devasya manorvaivasvatasya ca || 6-10-5||

MHB 6-10-6

पृथोश्च राजन्वैन्यस्य तथेक्ष्वाकोर्महात्मनः ।
ययातेरम्बरीषस्य मान्धातुर्नहुषस्य च ॥ ६-१०-६॥
pṛthośca rājanvainyasya tathekṣvākormahātmanaḥ |
yayāterambarīṣasya māndhāturnahuṣasya ca || 6-10-6||

MHB 6-10-7

तथैव मुचुकुन्दस्य शिबेरौशीनरस्य च ।
ऋषभस्य तथैलस्य नृगस्य नृपतेस्तथा ॥ ६-१०-७॥
tathaiva mucukundasya śiberauśīnarasya ca |
ṛṣabhasya tathailasya nṛgasya nṛpatestathā || 6-10-7||

MHB 6-10-8

अन्येषां च महाराज क्षत्रियाणां बलीयसाम् ।
सर्वेषामेव राजेन्द्र प्रियं भारत भारतम् ॥ ६-१०-८॥
anyeṣāṃ ca mahārāja kṣatriyāṇāṃ balīyasām |
sarveṣāmeva rājendra priyaṃ bhārata bhāratam || 6-10-8||

MHB 6-10-9

तत्ते वर्षं प्रवक्ष्यामि यथाश्रुतमरिंदम ।
शृणु मे गदतो राजन्यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ ६-१०-९॥
tatte varṣaṃ pravakṣyāmi yathāśrutamariṃdama |
śṛṇu me gadato rājanyanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi || 6-10-9||

MHB 6-10-10

महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि ।
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः ॥ ६-१०-१०॥
mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣavānapi |
vindhyaśca pāriyātraśca saptaite kulaparvatāḥ || 6-10-10||

MHB 6-10-11

तेषां सहस्रशो राजन्पर्वतास्तु समीपतः ।
अभिज्ञाताः सारवन्तो विपुलाश्चित्रसानवः ॥ ६-१०-११॥
teṣāṃ sahasraśo rājanparvatāstu samīpataḥ |
abhijñātāḥ sāravanto vipulāścitrasānavaḥ || 6-10-11||

MHB 6-10-12

अन्ये ततोऽपरिज्ञाता ह्रस्वा ह्रस्वोपजीविनः ।
आर्या म्लेच्छाश्च कौरव्य तैर्मिश्राः पुरुषा विभो ॥ ६-१०-१२॥
anye tato'parijñātā hrasvā hrasvopajīvinaḥ |
āryā mlecchāśca kauravya tairmiśrāḥ puruṣā vibho || 6-10-12||

MHB 6-10-13

नदीः पिबन्ति बहुला गङ्गां सिन्धुं सरस्वतीम् ।
गोदावरीं नर्मदां च बाहुदां च महानदीम् ॥ ६-१०-१३॥
nadīḥ pibanti bahulā gaṅgāṃ sindhuṃ sarasvatīm |
godāvarīṃ narmadāṃ ca bāhudāṃ ca mahānadīm || 6-10-13||

MHB 6-10-14

शतद्रुं चन्द्रभागां च यमुनां च महानदीम् ।
दृषद्वतीं विपाशां च विपापां स्थूलवालुकाम् ॥ ६-१०-१४॥
śatadruṃ candrabhāgāṃ ca yamunāṃ ca mahānadīm |
dṛṣadvatīṃ vipāśāṃ ca vipāpāṃ sthūlavālukām || 6-10-14||

MHB 6-10-15

नदीं वेत्रवतीं चैव कृष्णवेणां च निम्नगाम् ।
इरावतीं वितस्तां च पयोष्णीं देविकामपि ॥ ६-१०-१५॥
nadīṃ vetravatīṃ caiva kṛṣṇaveṇāṃ ca nimnagām |
irāvatīṃ vitastāṃ ca payoṣṇīṃ devikāmapi || 6-10-15||

MHB 6-10-16

वेदस्मृतिं वेतसिनीं त्रिदिवामिष्कुमालिनीम् ।
करीषिणीं चित्रवहां चित्रसेनां च निम्नगाम् ॥ ६-१०-१६॥
vedasmṛtiṃ vetasinīṃ tridivāmiṣkumālinīm |
karīṣiṇīṃ citravahāṃ citrasenāṃ ca nimnagām || 6-10-16||

MHB 6-10-17

गोमतीं धूतपापां च वन्दनां च महानदीम् ।
कौशिकीं त्रिदिवां कृत्यां विचित्रां लोहतारिणीम् ॥ ६-१०-१७॥
gomatīṃ dhūtapāpāṃ ca vandanāṃ ca mahānadīm |
kauśikīṃ tridivāṃ kṛtyāṃ vicitrāṃ lohatāriṇīm || 6-10-17||

MHB 6-10-18

रथस्थां शतकुम्भां च सरयूं च नरेश्वर ।
चर्मण्वतीं वेत्रवतीं हस्तिसोमां दिशं तथा ॥ ६-१०-१८॥
rathasthāṃ śatakumbhāṃ ca sarayūṃ ca nareśvara |
carmaṇvatīṃ vetravatīṃ hastisomāṃ diśaṃ tathā || 6-10-18||

MHB 6-10-19

शतावरीं पयोष्णीं च परां भैमरथीं तथा ।
कावेरीं चुलुकां चापि वापीं शतबलामपि ॥ ६-१०-१९॥
śatāvarīṃ payoṣṇīṃ ca parāṃ bhaimarathīṃ tathā |
kāverīṃ culukāṃ cāpi vāpīṃ śatabalāmapi || 6-10-19||

MHB 6-10-20

निचीरां महितां चापि सुप्रयोगां नराधिप ।
पवित्रां कुण्डलां सिन्धुं वाजिनीं पुरमालिनीम् ॥ ६-१०-२०॥
nicīrāṃ mahitāṃ cāpi suprayogāṃ narādhipa |
pavitrāṃ kuṇḍalāṃ sindhuṃ vājinīṃ puramālinīm || 6-10-20||

MHB 6-10-21

पूर्वाभिरामां वीरां च भीमामोघवतीं तथा ।
पलाशिनीं पापहरां महेन्द्रां पिप्पलावतीम् ॥ ६-१०-२१॥
pūrvābhirāmāṃ vīrāṃ ca bhīmāmoghavatīṃ tathā |
palāśinīṃ pāpaharāṃ mahendrāṃ pippalāvatīm || 6-10-21||

MHB 6-10-22

पारिषेणामसिक्नीं च सरलां भारमर्दिनीम् ।
पुरुहीं प्रवरां मेनां मोघां घृतवतीं तथा ॥ ६-१०-२२॥
pāriṣeṇāmasiknīṃ ca saralāṃ bhāramardinīm |
puruhīṃ pravarāṃ menāṃ moghāṃ ghṛtavatīṃ tathā || 6-10-22||

MHB 6-10-23

धूमत्यामतिकृष्णां च सूचीं छावीं च कौरव ।
सदानीरामधृष्यां च कुशधारां महानदीम् ॥ ६-१०-२३॥
dhūmatyāmatikṛṣṇāṃ ca sūcīṃ chāvīṃ ca kaurava |
sadānīrāmadhṛṣyāṃ ca kuśadhārāṃ mahānadīm || 6-10-23||

MHB 6-10-24

शशिकान्तां शिवां चैव तथा वीरवतीमपि ।
वास्तुं सुवास्तुं गौरीं च कम्पनां सहिरण्वतीम् ॥ ६-१०-२४॥
śaśikāntāṃ śivāṃ caiva tathā vīravatīmapi |
vāstuṃ suvāstuṃ gaurīṃ ca kampanāṃ sahiraṇvatīm || 6-10-24||

MHB 6-10-25

हिरण्वतीं चित्रवतीं चित्रसेनां च निम्नगाम् ।
रथचित्रां ज्योतिरथां विश्वामित्रां कपिञ्जलाम् ॥ ६-१०-२५॥
hiraṇvatīṃ citravatīṃ citrasenāṃ ca nimnagām |
rathacitrāṃ jyotirathāṃ viśvāmitrāṃ kapiñjalām || 6-10-25||

MHB 6-10-26

उपेन्द्रां बहुलां चैव कुचरामम्बुवाहिनीम् ।
वैनन्दीं पिञ्जलां वेण्णां तुङ्गवेणां महानदीम् ॥ ६-१०-२६॥
upendrāṃ bahulāṃ caiva kucarāmambuvāhinīm |
vainandīṃ piñjalāṃ veṇṇāṃ tuṅgaveṇāṃ mahānadīm || 6-10-26||

MHB 6-10-27

विदिशां कृष्णवेण्णां च ताम्रां च कपिलामपि ।
शलुं सुवामां वेदाश्वां हरिस्रावां महापगाम् ॥ ६-१०-२७॥
vidiśāṃ kṛṣṇaveṇṇāṃ ca tāmrāṃ ca kapilāmapi |
śaluṃ suvāmāṃ vedāśvāṃ harisrāvāṃ mahāpagām || 6-10-27||

MHB 6-10-28

शीघ्रां च पिच्छिलां चैव भारद्वाजीं च निम्नगाम् ।
कौशिकीं निम्नगां शोणां बाहुदामथ चन्दनाम् ॥ ६-१०-२८॥
śīghrāṃ ca picchilāṃ caiva bhāradvājīṃ ca nimnagām |
kauśikīṃ nimnagāṃ śoṇāṃ bāhudāmatha candanām || 6-10-28||

MHB 6-10-29

दुर्गामन्तःशिलां चैव ब्रह्ममेध्यां बृहद्वतीम् ।
चरक्षां महिरोहीं च तथा जम्बुनदीमपि ॥ ६-१०-२९॥
durgāmantaḥśilāṃ caiva brahmamedhyāṃ bṛhadvatīm |
carakṣāṃ mahirohīṃ ca tathā jambunadīmapi || 6-10-29||

MHB 6-10-30

सुनसां तमसां दासीं त्रसामन्यां वराणसीम् ।
लोलोद्धृतकरां चैव पूर्णाशां च महानदीम् ॥ ६-१०-३०॥
sunasāṃ tamasāṃ dāsīṃ trasāmanyāṃ varāṇasīm |
loloddhṛtakarāṃ caiva pūrṇāśāṃ ca mahānadīm || 6-10-30||

MHB 6-10-31

मानवीं वृषभां चैव महानद्यो जनाधिप ।
सदानिरामयां वृत्यां मन्दगां मन्दवाहिनीम् ॥ ६-१०-३१॥
mānavīṃ vṛṣabhāṃ caiva mahānadyo janādhipa |
sadānirāmayāṃ vṛtyāṃ mandagāṃ mandavāhinīm || 6-10-31||

MHB 6-10-32

ब्रह्माणीं च महागौरीं दुर्गामपि च भारत ।
चित्रोपलां चित्रबर्हां मञ्जुं मकरवाहिनीम् ॥ ६-१०-३२॥
brahmāṇīṃ ca mahāgaurīṃ durgāmapi ca bhārata |
citropalāṃ citrabarhāṃ mañjuṃ makaravāhinīm || 6-10-32||

MHB 6-10-33

मन्दाकिनीं वैतरणीं कोकां चैव महानदीम् ।
शुक्तिमतीमरण्यां च पुष्पवेण्युत्पलावतीम् ॥ ६-१०-३३॥
mandākinīṃ vaitaraṇīṃ kokāṃ caiva mahānadīm |
śuktimatīmaraṇyāṃ ca puṣpaveṇyutpalāvatīm || 6-10-33||

MHB 6-10-34

लोहित्यां करतोयां च तथैव वृषभङ्गिनीम् ।
कुमारीमृषिकुल्यां च ब्रह्मकुल्यां च भारत ॥ ६-१०-३४॥
lohityāṃ karatoyāṃ ca tathaiva vṛṣabhaṅginīm |
kumārīmṛṣikulyāṃ ca brahmakulyāṃ ca bhārata || 6-10-34||

MHB 6-10-35

सरस्वतीः सुपुण्याश्च सर्वा गङ्गाश्च मारिष ।
विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वाश्चैव महाबलाः ॥ ६-१०-३५॥
sarasvatīḥ supuṇyāśca sarvā gaṅgāśca māriṣa |
viśvasya mātaraḥ sarvāḥ sarvāścaiva mahābalāḥ || 6-10-35||

MHB 6-10-36

तथा नद्यस्त्वप्रकाशाः शतशोऽथ सहस्रशः ।
इत्येताः सरितो राजन्समाख्याता यथास्मृति ॥ ६-१०-३६॥
tathā nadyastvaprakāśāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ |
ityetāḥ sarito rājansamākhyātā yathāsmṛti || 6-10-36||

MHB 6-10-37

अत ऊर्ध्वं जनपदान्निबोध गदतो मम ।
तत्रेमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वमाद्रेयजाङ्गलाः ॥ ६-१०-३७॥
ata ūrdhvaṃ janapadānnibodha gadato mama |
tatreme kurupāñcālāḥ śālvamādreyajāṅgalāḥ || 6-10-37||

MHB 6-10-38

शूरसेनाः कलिङ्गाश्च बोधा मौकास्तथैव च ।
मत्स्याः सुकुट्यः सौबल्याः कुन्तलाः काशिकोशलाः ॥ ६-१०-३८॥
śūrasenāḥ kaliṅgāśca bodhā maukāstathaiva ca |
matsyāḥ sukuṭyaḥ saubalyāḥ kuntalāḥ kāśikośalāḥ || 6-10-38||

MHB 6-10-39

चेदिवत्साः करूषाश्च भोजाः सिन्धुपुलिन्दकाः ।
उत्तमौजा दशार्णाश्च मेकलाश्चोत्कलैः सह ॥ ६-१०-३९॥
cedivatsāḥ karūṣāśca bhojāḥ sindhupulindakāḥ |
uttamaujā daśārṇāśca mekalāścotkalaiḥ saha || 6-10-39||

MHB 6-10-40

पाञ्चालाः कौशिजाश्चैव एकपृष्ठा युगंधराः ।
सौधा मद्रा भुजिङ्गाश्च काशयोऽपरकाशयः ॥ ६-१०-४०॥
pāñcālāḥ kauśijāścaiva ekapṛṣṭhā yugaṃdharāḥ |
saudhā madrā bhujiṅgāśca kāśayo'parakāśayaḥ || 6-10-40||

MHB 6-10-41

जठराः कुक्कुशाश्चैव सुदाशार्णाश्च भारत ।
कुन्तयोऽवन्तयश्चैव तथैवापरकुन्तयः ॥ ६-१०-४१॥
jaṭharāḥ kukkuśāścaiva sudāśārṇāśca bhārata |
kuntayo'vantayaścaiva tathaivāparakuntayaḥ || 6-10-41||

MHB 6-10-42

गोविन्दा मन्दकाः षण्डा विदर्भानूपवासिकाः ।
अश्मकाः पांसुराष्ट्राश्च गोपराष्ट्राः पनीतकाः ॥ ६-१०-४२॥
govindā mandakāḥ ṣaṇḍā vidarbhānūpavāsikāḥ |
aśmakāḥ pāṃsurāṣṭrāśca goparāṣṭrāḥ panītakāḥ || 6-10-42||

MHB 6-10-43

आदिराष्ट्राः सुकुट्टाश्च बलिराष्ट्रं च केवलम् ।
वानरास्याः प्रवाहाश्च वक्रा वक्रभयाः शकाः ॥ ६-१०-४३॥
ādirāṣṭrāḥ sukuṭṭāśca balirāṣṭraṃ ca kevalam |
vānarāsyāḥ pravāhāśca vakrā vakrabhayāḥ śakāḥ || 6-10-43||

MHB 6-10-44

विदेहका मागधाश्च सुह्माश्च विजयास्तथा ।
अङ्गा वङ्गाः कलिङ्गाश्च यकृल्लोमान एव च ॥ ६-१०-४४॥
videhakā māgadhāśca suhmāśca vijayāstathā |
aṅgā vaṅgāḥ kaliṅgāśca yakṛllomāna eva ca || 6-10-44||

MHB 6-10-45

मल्लाः सुदेष्णाः प्राहूतास्तथा माहिषकार्षिकाः ।
वाहीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः ॥ ६-१०-४५॥
mallāḥ sudeṣṇāḥ prāhūtāstathā māhiṣakārṣikāḥ |
vāhīkā vāṭadhānāśca ābhīrāḥ kālatoyakāḥ || 6-10-45||

MHB 6-10-46

अपरन्ध्राश्च शूद्राश्च पह्लवाश्चर्मखण्डिकाः ।
अटवीशबराश्चैव मरुभौमाश्च मारिष ॥ ६-१०-४६॥
aparandhrāśca śūdrāśca pahlavāścarmakhaṇḍikāḥ |
aṭavīśabarāścaiva marubhaumāśca māriṣa || 6-10-46||

MHB 6-10-47

उपावृश्चानुपावृश्चसुराष्ट्राः केकयास्तथा ।
कुट्टापरान्ता द्वैधेयाः काक्षाः सामुद्रनिष्कुटाः ॥ ६-१०-४७॥
upāvṛścānupāvṛścasurāṣṭrāḥ kekayāstathā |
kuṭṭāparāntā dvaidheyāḥ kākṣāḥ sāmudraniṣkuṭāḥ || 6-10-47||

MHB 6-10-48

अन्ध्राश्च बहवो राजन्नन्तर्गिर्यास्तथैव च ।
बहिर्गिर्याङ्गमलदा मागधा मानवर्जकाः ॥ ६-१०-४८॥
andhrāśca bahavo rājannantargiryāstathaiva ca |
bahirgiryāṅgamaladā māgadhā mānavarjakāḥ || 6-10-48||

MHB 6-10-49

मह्युत्तराः प्रावृषेया भार्गवाश्च जनाधिप ।
पुण्ड्रा भार्गाः किराताश्च सुदोष्णाः प्रमुदास्तथा ॥ ६-१०-४९॥
mahyuttarāḥ prāvṛṣeyā bhārgavāśca janādhipa |
puṇḍrā bhārgāḥ kirātāśca sudoṣṇāḥ pramudāstathā || 6-10-49||

MHB 6-10-50

शका निषादा निषधास्तथैवानर्तनैरृताः ।
दुगूलाः प्रतिमत्स्याश्च कुशलाः कुनटास्तथा ॥ ६-१०-५०॥
śakā niṣādā niṣadhāstathaivānartanairṛtāḥ |
dugūlāḥ pratimatsyāśca kuśalāḥ kunaṭāstathā || 6-10-50||

MHB 6-10-51

तीरग्राहास्तरतोया राजिका रस्यकागणाः ।
तिलकाः पारसीकाश्च मधुमन्तः प्रकुत्सकाः ॥ ६-१०-५१॥
tīragrāhāstaratoyā rājikā rasyakāgaṇāḥ |
tilakāḥ pārasīkāśca madhumantaḥ prakutsakāḥ || 6-10-51||

MHB 6-10-52

काश्मीराः सिन्धुसौवीरा गान्धारा दर्शकास्तथा ।
अभीसारा कुलूताश्च शैवला बाह्लिकास्तथा ॥ ६-१०-५२॥
kāśmīrāḥ sindhusauvīrā gāndhārā darśakāstathā |
abhīsārā kulūtāśca śaivalā bāhlikāstathā || 6-10-52||

MHB 6-10-53

दर्वीकाः सकचा दर्वा वातजामरथोरगाः ।
बहुवाद्याश्च कौरव्य सुदामानः सुमल्लिकाः ॥ ६-१०-५३॥
darvīkāḥ sakacā darvā vātajāmarathoragāḥ |
bahuvādyāśca kauravya sudāmānaḥ sumallikāḥ || 6-10-53||

MHB 6-10-54

वध्राः करीषकाश्चापि कुलिन्दोपत्यकास्तथा ।
वनायवो दशापार्श्वा रोमाणः कुशबिन्दवः ॥ ६-१०-५४॥
vadhrāḥ karīṣakāścāpi kulindopatyakāstathā |
vanāyavo daśāpārśvā romāṇaḥ kuśabindavaḥ || 6-10-54||

MHB 6-10-55

कच्छा गोपालकच्छाश्च लाङ्गलाः परवल्लकाः ।
किराता बर्बराः सिद्धा विदेहास्ताम्रलिङ्गकाः ॥ ६-१०-५५॥
kacchā gopālakacchāśca lāṅgalāḥ paravallakāḥ |
kirātā barbarāḥ siddhā videhāstāmraliṅgakāḥ || 6-10-55||

MHB 6-10-56

ओष्ट्राः पुण्ड्राः ससैरन्ध्राः पार्वतीयाश्च मारिष ।
अथापरे जनपदा दक्षिणा भरतर्षभ ॥ ६-१०-५६॥
oṣṭrāḥ puṇḍrāḥ sasairandhrāḥ pārvatīyāśca māriṣa |
athāpare janapadā dakṣiṇā bharatarṣabha || 6-10-56||

MHB 6-10-57

द्रविडाः केरलाः प्राच्या भूषिका वनवासिनः ।
उन्नत्यका माहिषका विकल्पा मूषकास्तथा ॥ ६-१०-५७॥
draviḍāḥ keralāḥ prācyā bhūṣikā vanavāsinaḥ |
unnatyakā māhiṣakā vikalpā mūṣakāstathā || 6-10-57||

MHB 6-10-58

कर्णिकाः कुन्तिकाश्चैव सौद्भिदा नलकालकाः ।
कौकुट्टकास्तथा चोलाः कोङ्कणा मालवाणकाः ॥ ६-१०-५८॥
karṇikāḥ kuntikāścaiva saudbhidā nalakālakāḥ |
kaukuṭṭakāstathā colāḥ koṅkaṇā mālavāṇakāḥ || 6-10-58||

MHB 6-10-59

समङ्गाः कोपनाश्चैव कुकुराङ्गदमारिषाः ।
ध्वजिन्युत्सवसंकेतास्त्रिगर्ताः सर्वसेनयः ॥ ६-१०-५९॥
samaṅgāḥ kopanāścaiva kukurāṅgadamāriṣāḥ |
dhvajinyutsavasaṃketāstrigartāḥ sarvasenayaḥ || 6-10-59||

MHB 6-10-60

त्र्यङ्गाः केकरकाः प्रोष्ठाः परसंचरकास्तथा ।
तथैव विन्ध्यपुलकाः पुलिन्दाः कल्कलैः सह ॥ ६-१०-६०॥
tryaṅgāḥ kekarakāḥ proṣṭhāḥ parasaṃcarakāstathā |
tathaiva vindhyapulakāḥ pulindāḥ kalkalaiḥ saha || 6-10-60||

MHB 6-10-61

मालका मल्लकाश्चैव तथैवापरवर्तकाः ।
कुलिन्दाः कुलकाश्चैव करण्ठाः कुरकास्तथा ॥ ६-१०-६१॥
mālakā mallakāścaiva tathaivāparavartakāḥ |
kulindāḥ kulakāścaiva karaṇṭhāḥ kurakāstathā || 6-10-61||

MHB 6-10-62

मूषका स्तनबालाश्च सतियः पत्तिपञ्जकाः ।
आदिदायाः सिरालाश्च स्तूबका स्तनपास्तथा ॥ ६-१०-६२॥
mūṣakā stanabālāśca satiyaḥ pattipañjakāḥ |
ādidāyāḥ sirālāśca stūbakā stanapāstathā || 6-10-62||

MHB 6-10-63

हृषीविदर्भाः कान्तीकास्तङ्गणाः परतङ्गणाः ।
उत्तराश्चापरे म्लेच्छा जना भरतसत्तम ॥ ६-१०-६३॥
hṛṣīvidarbhāḥ kāntīkāstaṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ |
uttarāścāpare mlecchā janā bharatasattama || 6-10-63||

MHB 6-10-64

यवनाश्च सकाम्बोजा दारुणा म्लेच्छजातयः ।
सक्षद्द्रुहः कुन्तलाश्च हूणाः पारतकैः सह ॥ ६-१०-६४॥
yavanāśca sakāmbojā dāruṇā mlecchajātayaḥ |
sakṣaddruhaḥ kuntalāśca hūṇāḥ pāratakaiḥ saha || 6-10-64||

MHB 6-10-65

तथैव मरधाश्चीनास्तथैव दशमालिकाः ।
क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च ॥ ६-१०-६५॥
tathaiva maradhāścīnāstathaiva daśamālikāḥ |
kṣatriyopaniveśāśca vaiśyaśūdrakulāni ca || 6-10-65||

MHB 6-10-66

शूद्राभीराथ दरदाः काश्मीराः पशुभिः सह ।
खशिकाश्च तुखाराश्च पल्लवा गिरिगह्वराः ॥ ६-१०-६६॥
śūdrābhīrātha daradāḥ kāśmīrāḥ paśubhiḥ saha |
khaśikāśca tukhārāśca pallavā girigahvarāḥ || 6-10-66||

MHB 6-10-67

आत्रेयाः सभरद्वाजास्तथैव स्तनयोषिकाः ।
औपकाश्च कलिङ्गाश्च किरातानां च जातयः ॥ ६-१०-६७॥
ātreyāḥ sabharadvājāstathaiva stanayoṣikāḥ |
aupakāśca kaliṅgāśca kirātānāṃ ca jātayaḥ || 6-10-67||

MHB 6-10-68

तामरा हंसमार्गाश्च तथैव करभञ्जकाः ।
उद्देशमात्रेण मया देशाः संकीर्तिताः प्रभो ॥ ६-१०-६८॥
tāmarā haṃsamārgāśca tathaiva karabhañjakāḥ |
uddeśamātreṇa mayā deśāḥ saṃkīrtitāḥ prabho || 6-10-68||

MHB 6-10-69

यथागुणबलं चापि त्रिवर्गस्य महाफलम् ।
दुह्येद्धेनुः कामधुक्च भूमिः सम्यगनुष्ठिता ॥ ६-१०-६९॥
yathāguṇabalaṃ cāpi trivargasya mahāphalam |
duhyeddhenuḥ kāmadhukca bhūmiḥ samyaganuṣṭhitā || 6-10-69||

MHB 6-10-70

तस्यां गृध्यन्ति राजानः शूरा धर्मार्थकोविदाः ।
ते त्यजन्त्याहवे प्राणान्रसागृद्धास्तरस्विनः ॥ ६-१०-७०॥
tasyāṃ gṛdhyanti rājānaḥ śūrā dharmārthakovidāḥ |
te tyajantyāhave prāṇānrasāgṛddhāstarasvinaḥ || 6-10-70||

MHB 6-10-71

देवमानुषकायानां कामं भूमिः परायणम् ।
अन्योन्यस्यावलुम्पन्ति सारमेया इवामिषम् ॥ ६-१०-७१॥
devamānuṣakāyānāṃ kāmaṃ bhūmiḥ parāyaṇam |
anyonyasyāvalumpanti sārameyā ivāmiṣam || 6-10-71||

MHB 6-10-72

राजानो भरतश्रेष्ठ भोक्तुकामा वसुंधराम् ।
न चापि तृप्तिः कामानां विद्यते चेह कस्यचित् ॥ ६-१०-७२॥
rājāno bharataśreṣṭha bhoktukāmā vasuṃdharām |
na cāpi tṛptiḥ kāmānāṃ vidyate ceha kasyacit || 6-10-72||

MHB 6-10-73

तस्मात्परिग्रहे भूमेर्यतन्ते कुरुपाण्डवाः ।
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनैव च पार्थिव ॥ ६-१०-७३॥
tasmātparigrahe bhūmeryatante kurupāṇḍavāḥ |
sāmnā dānena bhedena daṇḍenaiva ca pārthiva || 6-10-73||

MHB 6-10-74

पिता माता च पुत्रश्च खं द्यौश्च नरपुंगव ।
भूमिर्भवति भूतानां सम्यगच्छिद्रदर्शिनी ॥ ६-१०-७४॥
pitā mātā ca putraśca khaṃ dyauśca narapuṃgava |
bhūmirbhavati bhūtānāṃ samyagacchidradarśinī || 6-10-74||

Adhyaya: 11/117 (14)

MHB 6-11-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
भारतस्यास्य वर्षस्य तथा हैमवतस्य च ।
प्रमाणमायुषः सूत फलं चापि शुभाशुभम् ॥ ६-११-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
bhāratasyāsya varṣasya tathā haimavatasya ca |
pramāṇamāyuṣaḥ sūta phalaṃ cāpi śubhāśubham || 6-11-1||

MHB 6-11-2

अनागतमतिक्रान्तं वर्तमानं च संजय ।
आचक्ष्व मे विस्तरेण हरिवर्षं तथैव च ॥ ६-११-२॥
anāgatamatikrāntaṃ vartamānaṃ ca saṃjaya |
ācakṣva me vistareṇa harivarṣaṃ tathaiva ca || 6-11-2||

MHB 6-11-3

संजय उवाच ।
चत्वारि भारते वर्षे युगानि भरतर्षभ ।
कृतं त्रेता द्वापरं च पुष्यं च कुरुवर्धन ॥ ६-११-३॥
saṃjaya uvāca |
catvāri bhārate varṣe yugāni bharatarṣabha |
kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca puṣyaṃ ca kuruvardhana || 6-11-3||

MHB 6-11-4

पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेतायुगं विभो ।
संक्षेपाद्द्वापरस्याथ ततः पुष्यं प्रवर्तते ॥ ६-११-४॥
pūrvaṃ kṛtayugaṃ nāma tatastretāyugaṃ vibho |
saṃkṣepāddvāparasyātha tataḥ puṣyaṃ pravartate || 6-11-4||

MHB 6-11-5

चत्वारि च सहस्राणि वर्षाणां कुरुसत्तम ।
आयुःसंख्या कृतयुगे संख्याता राजसत्तम ॥ ६-११-५॥
catvāri ca sahasrāṇi varṣāṇāṃ kurusattama |
āyuḥsaṃkhyā kṛtayuge saṃkhyātā rājasattama || 6-11-5||

MHB 6-11-6

तथा त्रीणि सहस्राणि त्रेतायां मनुजाधिप ।
द्विसहस्रं द्वापरे तु शते तिष्ठति संप्रति ॥ ६-११-६॥
tathā trīṇi sahasrāṇi tretāyāṃ manujādhipa |
dvisahasraṃ dvāpare tu śate tiṣṭhati saṃprati || 6-11-6||

MHB 6-11-7

न प्रमाणस्थितिर्ह्यस्ति पुष्येऽस्मिन्भरतर्षभ ।
गर्भस्थाश्च म्रियन्तेऽत्र तथा जाता म्रियन्ति च ॥ ६-११-७॥
na pramāṇasthitirhyasti puṣye'sminbharatarṣabha |
garbhasthāśca mriyante'tra tathā jātā mriyanti ca || 6-11-7||

MHB 6-11-8

महाबला महासत्त्वाः प्रजागुणसमन्विताः ।
अजायन्त कृते राजन्मुनयः सुतपोधनाः ॥ ६-११-८॥
mahābalā mahāsattvāḥ prajāguṇasamanvitāḥ |
ajāyanta kṛte rājanmunayaḥ sutapodhanāḥ || 6-11-8||

MHB 6-11-9

महोत्साहा महात्मानो धार्मिकाः सत्यवादिनः ।
जाताः कृतयुगे राजन्धनिनः प्रियदर्शनाः ॥ ६-११-९॥
mahotsāhā mahātmāno dhārmikāḥ satyavādinaḥ |
jātāḥ kṛtayuge rājandhaninaḥ priyadarśanāḥ || 6-11-9||

MHB 6-11-10

आयुष्मन्तो महावीरा धनुर्धरवरा युधि ।
जायन्ते क्षत्रियाः शूरास्त्रेतायां चक्रवर्तिनः ॥ ६-११-१०॥
āyuṣmanto mahāvīrā dhanurdharavarā yudhi |
jāyante kṣatriyāḥ śūrāstretāyāṃ cakravartinaḥ || 6-11-10||

MHB 6-11-11

सर्ववर्णा महाराज जायन्ते द्वापरे सति ।
महोत्साहा महावीर्याः परस्परवधैषिणः ॥ ६-११-११॥
sarvavarṇā mahārāja jāyante dvāpare sati |
mahotsāhā mahāvīryāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ || 6-11-11||

MHB 6-11-12

तेजसाल्पेन संयुक्ताः क्रोधनाः पुरुषा नृप ।
लुब्धाश्चानृतकाश्चैव पुष्ये जायन्ति भारत ॥ ६-११-१२॥
tejasālpena saṃyuktāḥ krodhanāḥ puruṣā nṛpa |
lubdhāścānṛtakāścaiva puṣye jāyanti bhārata || 6-11-12||

MHB 6-11-13

ईर्ष्या मानस्तथा क्रोधो मायासूया तथैव च ।
पुष्ये भवन्ति मर्त्यानां रागो लोभश्च भारत ॥ ६-११-१३॥
īrṣyā mānastathā krodho māyāsūyā tathaiva ca |
puṣye bhavanti martyānāṃ rāgo lobhaśca bhārata || 6-11-13||

MHB 6-11-14

संक्षेपो वर्तते राजन्द्वापरेऽस्मिन्नराधिप ।
गुणोत्तरं हैमवतं हरिवर्षं ततः परम् ॥ ६-११-१४॥
saṃkṣepo vartate rājandvāpare'sminnarādhipa |
guṇottaraṃ haimavataṃ harivarṣaṃ tataḥ param || 6-11-14||

Adhyaya: 12/117 (37)

MHB 6-12-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
जम्बूखण्डस्त्वया प्रोक्तो यथावदिह संजय ।
विष्कम्भमस्य प्रब्रूहि परिमाणं च तत्त्वतः ॥ ६-१२-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
jambūkhaṇḍastvayā prokto yathāvadiha saṃjaya |
viṣkambhamasya prabrūhi parimāṇaṃ ca tattvataḥ || 6-12-1||

MHB 6-12-2

समुद्रस्य प्रमाणं च सम्यगच्छिद्रदर्शन ।
शाकद्वीपं च मे ब्रूहि कुशद्वीपं च संजय ॥ ६-१२-२॥
samudrasya pramāṇaṃ ca samyagacchidradarśana |
śākadvīpaṃ ca me brūhi kuśadvīpaṃ ca saṃjaya || 6-12-2||

MHB 6-12-3

शाल्मलं चैव तत्त्वेन क्रौञ्चद्वीपं तथैव च ।
ब्रूहि गावल्गणे सर्वं राहोः सोमार्कयोस्तथा ॥ ६-१२-३॥
śālmalaṃ caiva tattvena krauñcadvīpaṃ tathaiva ca |
brūhi gāvalgaṇe sarvaṃ rāhoḥ somārkayostathā || 6-12-3||

MHB 6-12-4

संजय उवाच ।
राजन्सुबहवो द्वीपा यैरिदं संततं जगत् ।
सप्त त्वहं प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यौ ग्रहांस्तथा ॥ ६-१२-४॥
saṃjaya uvāca |
rājansubahavo dvīpā yairidaṃ saṃtataṃ jagat |
sapta tvahaṃ pravakṣyāmi candrādityau grahāṃstathā || 6-12-4||

MHB 6-12-5

अष्टादश सहस्राणि योजनानां विशां पते ।
षट्शतानि च पूर्णानि विष्कम्भो जम्बुपर्वतः ॥ ६-१२-५॥
aṣṭādaśa sahasrāṇi yojanānāṃ viśāṃ pate |
ṣaṭśatāni ca pūrṇāni viṣkambho jambuparvataḥ || 6-12-5||

MHB 6-12-6

लावणस्य समुद्रस्य विष्कम्भो द्विगुणः स्मृतः ।
नानाजनपदाकीर्णो मणिविद्रुमचित्रितः ॥ ६-१२-६॥
lāvaṇasya samudrasya viṣkambho dviguṇaḥ smṛtaḥ |
nānājanapadākīrṇo maṇividrumacitritaḥ || 6-12-6||

MHB 6-12-7

नैकधातुविचित्रैश्च पर्वतैरुपशोभितः ।
सिद्धचारणसंकीर्णः सागरः परिमण्डलः ॥ ६-१२-७॥
naikadhātuvicitraiśca parvatairupaśobhitaḥ |
siddhacāraṇasaṃkīrṇaḥ sāgaraḥ parimaṇḍalaḥ || 6-12-7||

MHB 6-12-8

शाकद्वीपं च वक्ष्यामि यथावदिह पार्थिव ।
शृणु मे त्वं यथान्यायं ब्रुवतः कुरुनन्दन ॥ ६-१२-८॥
śākadvīpaṃ ca vakṣyāmi yathāvadiha pārthiva |
śṛṇu me tvaṃ yathānyāyaṃ bruvataḥ kurunandana || 6-12-8||

MHB 6-12-9

जम्बूद्वीपप्रमाणेन द्विगुणः स नराधिप ।
विष्कम्भेण महाराज सागरोऽपि विभागशः ।
क्षीरोदो भरतश्रेष्ठ येन संपरिवारितः ॥ ६-१२-९॥
jambūdvīpapramāṇena dviguṇaḥ sa narādhipa |
viṣkambheṇa mahārāja sāgaro'pi vibhāgaśaḥ |
kṣīrodo bharataśreṣṭha yena saṃparivāritaḥ || 6-12-9||

MHB 6-12-10

तत्र पुण्या जनपदा न तत्र म्रियते जनः ।
कुत एव हि दुर्भिक्षं क्षमातेजोयुता हि ते ॥ ६-१२-१०॥
tatra puṇyā janapadā na tatra mriyate janaḥ |
kuta eva hi durbhikṣaṃ kṣamātejoyutā hi te || 6-12-10||

MHB 6-12-11

शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावद्भरतर्षभ ।
उक्त एष महाराज किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ६-१२-११॥
śākadvīpasya saṃkṣepo yathāvadbharatarṣabha |
ukta eṣa mahārāja kimanyacchrotumicchasi || 6-12-11||

MHB 6-12-12

धृतराष्ट्र उवाच ।
शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावदिह संजय ।
उक्तस्त्वया महाभाग विस्तरं ब्रूहि तत्त्वतः ॥ ६-१२-१२॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
śākadvīpasya saṃkṣepo yathāvadiha saṃjaya |
uktastvayā mahābhāga vistaraṃ brūhi tattvataḥ || 6-12-12||

MHB 6-12-13

संजय उवाच ।
तथैव पर्वता राजन्सप्तात्र मणिभूषिताः ।
रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि मे शृणु ।
अतीवगुणवत्सर्वं तत्र पुण्यं जनाधिप ॥ ६-१२-१३॥
saṃjaya uvāca |
tathaiva parvatā rājansaptātra maṇibhūṣitāḥ |
ratnākarāstathā nadyasteṣāṃ nāmāni me śṛṇu |
atīvaguṇavatsarvaṃ tatra puṇyaṃ janādhipa || 6-12-13||

MHB 6-12-14

देवर्षिगन्धर्वयुतः परमो मेरुरुच्यते ।
प्रागायतो महाराज मलयो नाम पर्वतः ।
यतो मेघाः प्रवर्तन्ते प्रभवन्ति च सर्वशः ॥ ६-१२-१४॥
devarṣigandharvayutaḥ paramo merurucyate |
prāgāyato mahārāja malayo nāma parvataḥ |
yato meghāḥ pravartante prabhavanti ca sarvaśaḥ || 6-12-14||

MHB 6-12-15

ततः परेण कौरव्य जलधारो महागिरिः ।
यत्र नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम् ।
यतो वर्षं प्रभवति वर्षाकाले जनेश्वर ॥ ६-१२-१५॥
tataḥ pareṇa kauravya jaladhāro mahāgiriḥ |
yatra nityamupādatte vāsavaḥ paramaṃ jalam |
yato varṣaṃ prabhavati varṣākāle janeśvara || 6-12-15||

MHB 6-12-16

उच्चैर्गिरी रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठितः ।
रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः ॥ ६-१२-१६॥
uccairgirī raivatako yatra nityaṃ pratiṣṭhitaḥ |
revatī divi nakṣatraṃ pitāmahakṛto vidhiḥ || 6-12-16||

MHB 6-12-17

उत्तरेण तु राजेन्द्र श्यामो नाम महागिरिः ।
यतः श्यामत्वमापन्नाः प्रजा जनपदेश्वर ॥ ६-१२-१७॥
uttareṇa tu rājendra śyāmo nāma mahāgiriḥ |
yataḥ śyāmatvamāpannāḥ prajā janapadeśvara || 6-12-17||

MHB 6-12-18

धृतराष्ट्र उवाच ।
सुमहान्संशयो मेऽद्य प्रोक्तं संजय यत्त्वया ।
प्रजाः कथं सूतपुत्र संप्राप्ताः श्यामतामिह ॥ ६-१२-१८॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
sumahānsaṃśayo me'dya proktaṃ saṃjaya yattvayā |
prajāḥ kathaṃ sūtaputra saṃprāptāḥ śyāmatāmiha || 6-12-18||

MHB 6-12-19

संजय उवाच ।
सर्वेष्वेव महाप्राज्ञ द्वीपेषु कुरुनन्दन ।
गौरः कृष्णश्च वर्णौ द्वौ तयोर्वर्णान्तरं नृप ॥ ६-१२-१९॥
saṃjaya uvāca |
sarveṣveva mahāprājña dvīpeṣu kurunandana |
gauraḥ kṛṣṇaśca varṇau dvau tayorvarṇāntaraṃ nṛpa || 6-12-19||

MHB 6-12-20

श्यामो यस्मात्प्रवृत्तो वै तत्ते वक्ष्यामि भारत ।
आस्तेऽत्र भगवान्कृष्णस्तत्कान्त्या श्यामतां गतः ॥ ६-१२-२०॥
śyāmo yasmātpravṛtto vai tatte vakṣyāmi bhārata |
āste'tra bhagavānkṛṣṇastatkāntyā śyāmatāṃ gataḥ || 6-12-20||

MHB 6-12-21

ततः परं कौरवेन्द्र दुर्गशैलो महोदयः ।
केसरी केसरयुतो यतो वातः प्रवायति ॥ ६-१२-२१॥
tataḥ paraṃ kauravendra durgaśailo mahodayaḥ |
kesarī kesarayuto yato vātaḥ pravāyati || 6-12-21||

MHB 6-12-22

तेषां योजनविष्कम्भो द्विगुणः प्रविभागशः ।
वर्षाणि तेषु कौरव्य संप्रोक्तानि मनीषिभिः ॥ ६-१२-२२॥
teṣāṃ yojanaviṣkambho dviguṇaḥ pravibhāgaśaḥ |
varṣāṇi teṣu kauravya saṃproktāni manīṣibhiḥ || 6-12-22||

MHB 6-12-23

महामेरुर्महाकाशो जलदः कुमुदोत्तरः ।
जलधारात्परो राजन्सुकुमार इति स्मृतः ॥ ६-१२-२३॥
mahāmerurmahākāśo jaladaḥ kumudottaraḥ |
jaladhārātparo rājansukumāra iti smṛtaḥ || 6-12-23||

MHB 6-12-24

रैवतस्य तु कौमारः श्यामस्य तु मणीचकः ।
केसरस्याथ मोदाकी परेण तु महापुमान् ॥ ६-१२-२४॥
raivatasya tu kaumāraḥ śyāmasya tu maṇīcakaḥ |
kesarasyātha modākī pareṇa tu mahāpumān || 6-12-24||

MHB 6-12-25

परिवार्य तु कौरव्य दैर्घ्यं ह्रस्वत्वमेव च ।
जम्बूद्वीपेन विख्यातस्तस्य मध्ये महाद्रुमः ॥ ६-१२-२५॥
parivārya tu kauravya dairghyaṃ hrasvatvameva ca |
jambūdvīpena vikhyātastasya madhye mahādrumaḥ || 6-12-25||

MHB 6-12-26

शाको नाम महाराज तस्य द्वीपस्य मध्यगः ।
तत्र पुण्या जनपदाः पूज्यते तत्र शंकरः ॥ ६-१२-२६॥
śāko nāma mahārāja tasya dvīpasya madhyagaḥ |
tatra puṇyā janapadāḥ pūjyate tatra śaṃkaraḥ || 6-12-26||

MHB 6-12-27

तत्र गच्छन्ति सिद्धाश्च चारणा दैवतानि च ।
धार्मिकाश्च प्रजा राजंश्चत्वारोऽतीव भारत ॥ ६-१२-२७॥
tatra gacchanti siddhāśca cāraṇā daivatāni ca |
dhārmikāśca prajā rājaṃścatvāro'tīva bhārata || 6-12-27||

MHB 6-12-28

वर्णाः स्वकर्मनिरता न च स्तेनोऽत्र दृश्यते ।
दीर्घायुषो महाराज जरामृत्युविवर्जिताः ॥ ६-१२-२८॥
varṇāḥ svakarmaniratā na ca steno'tra dṛśyate |
dīrghāyuṣo mahārāja jarāmṛtyuvivarjitāḥ || 6-12-28||

MHB 6-12-29

प्रजास्तत्र विवर्धन्ते वर्षास्विव समुद्रगाः ।
नद्यः पुण्यजलास्तत्र गङ्गा च बहुधागतिः ॥ ६-१२-२९॥
prajāstatra vivardhante varṣāsviva samudragāḥ |
nadyaḥ puṇyajalāstatra gaṅgā ca bahudhāgatiḥ || 6-12-29||

MHB 6-12-30

सुकुमारी कुमारी च सीता कावेरका तथा ।
महानदी च कौरव्य तथा मणिजला नदी ।
इक्षुवर्धनिका चैव तथा भरतसत्तम ॥ ६-१२-३०॥
sukumārī kumārī ca sītā kāverakā tathā |
mahānadī ca kauravya tathā maṇijalā nadī |
ikṣuvardhanikā caiva tathā bharatasattama || 6-12-30||

MHB 6-12-31

ततः प्रवृत्ताः पुण्योदा नद्यः कुरुकुलोद्वह ।
सहस्राणां शतान्येव यतो वर्षति वासवः ॥ ६-१२-३१॥
tataḥ pravṛttāḥ puṇyodā nadyaḥ kurukulodvaha |
sahasrāṇāṃ śatānyeva yato varṣati vāsavaḥ || 6-12-31||

MHB 6-12-32

न तासां नामधेयानि परिमाणं तथैव च ।
शक्यते परिसंख्यातुं पुण्यास्ता हि सरिद्वराः ॥ ६-१२-३२॥
na tāsāṃ nāmadheyāni parimāṇaṃ tathaiva ca |
śakyate parisaṃkhyātuṃ puṇyāstā hi saridvarāḥ || 6-12-32||

MHB 6-12-33

तत्र पुण्या जनपदाश्चत्वारो लोकसंमताः ।
मगाश्च मशकाश्चैव मानसा मन्दगास्तथा ॥ ६-१२-३३॥
tatra puṇyā janapadāścatvāro lokasaṃmatāḥ |
magāśca maśakāścaiva mānasā mandagāstathā || 6-12-33||

MHB 6-12-34

मगा ब्राह्मणभूयिष्ठाः स्वकर्मनिरता नृप ।
मशकेषु तु राजन्या धार्मिकाः सर्वकामदाः ॥ ६-१२-३४॥
magā brāhmaṇabhūyiṣṭhāḥ svakarmaniratā nṛpa |
maśakeṣu tu rājanyā dhārmikāḥ sarvakāmadāḥ || 6-12-34||

MHB 6-12-35

मानसेषु महाराज वैश्याः कर्मोपजीविनः ।
सर्वकामसमायुक्ताः शूरा धर्मार्थनिश्चिताः ।
शूद्रास्तु मन्दगे नित्यं पुरुषा धर्मशीलिनः ॥ ६-१२-३५॥
mānaseṣu mahārāja vaiśyāḥ karmopajīvinaḥ |
sarvakāmasamāyuktāḥ śūrā dharmārthaniścitāḥ |
śūdrāstu mandage nityaṃ puruṣā dharmaśīlinaḥ || 6-12-35||

MHB 6-12-36

न तत्र राजा राजेन्द्र न दण्डो न च दण्डिकाः ।
स्वधर्मेणैव धर्मं च ते रक्षन्ति परस्परम् ॥ ६-१२-३६॥
na tatra rājā rājendra na daṇḍo na ca daṇḍikāḥ |
svadharmeṇaiva dharmaṃ ca te rakṣanti parasparam || 6-12-36||

MHB 6-12-37

एतावदेव शक्यं तु तस्मिन्द्वीपे प्रभाषितुम् ।
एतावदेव श्रोतव्यं शाकद्वीपे महौजसि ॥ ६-१२-३७॥
etāvadeva śakyaṃ tu tasmindvīpe prabhāṣitum |
etāvadeva śrotavyaṃ śākadvīpe mahaujasi || 6-12-37||

Adhyaya: 13/117 (50)

MHB 6-13-1

संजय उवाच ।
उत्तरेषु तु कौरव्य द्वीपेषु श्रूयते कथा ।
यथाश्रुतं महाराज ब्रुवतस्तन्निबोध मे ॥ ६-१३-१॥
saṃjaya uvāca |
uttareṣu tu kauravya dvīpeṣu śrūyate kathā |
yathāśrutaṃ mahārāja bruvatastannibodha me || 6-13-1||

MHB 6-13-2

घृततोयः समुद्रोऽत्र दधिमण्डोदकोऽपरः ।
सुरोदः सागरश्चैव तथान्यो घर्मसागरः ॥ ६-१३-२॥
ghṛtatoyaḥ samudro'tra dadhimaṇḍodako'paraḥ |
surodaḥ sāgaraścaiva tathānyo gharmasāgaraḥ || 6-13-2||

MHB 6-13-3

परस्परेण द्विगुणाः सर्वे द्वीपा नराधिप ।
सर्वतश्च महाराज पर्वतैः परिवारिताः ॥ ६-१३-३॥
paraspareṇa dviguṇāḥ sarve dvīpā narādhipa |
sarvataśca mahārāja parvataiḥ parivāritāḥ || 6-13-3||

MHB 6-13-4

गौरस्तु मध्यमे द्वीपे गिरिर्मानःशिलो महान् ।
पर्वतः पश्चिमः कृष्णो नारायणनिभो नृप ॥ ६-१३-४॥
gaurastu madhyame dvīpe girirmānaḥśilo mahān |
parvataḥ paścimaḥ kṛṣṇo nārāyaṇanibho nṛpa || 6-13-4||

MHB 6-13-5

तत्र रत्नानि दिव्यानि स्वयं रक्षति केशवः ।
प्रजापतिमुपासीनः प्रजानां विदधे सुखम् ॥ ६-१३-५॥
tatra ratnāni divyāni svayaṃ rakṣati keśavaḥ |
prajāpatimupāsīnaḥ prajānāṃ vidadhe sukham || 6-13-5||

MHB 6-13-6

कुशद्वीपे कुशस्तम्बो मध्ये जनपदस्य ह ।
संपूज्यते शल्मलिश्च द्वीपे शाल्मलिके नृप ॥ ६-१३-६॥
kuśadvīpe kuśastambo madhye janapadasya ha |
saṃpūjyate śalmaliśca dvīpe śālmalike nṛpa || 6-13-6||

MHB 6-13-7

क्रौञ्चद्वीपे महाक्रौञ्चो गिरी रत्नचयाकरः ।
संपूज्यते महाराज चातुर्वर्ण्येन नित्यदा ॥ ६-१३-७॥
krauñcadvīpe mahākrauñco girī ratnacayākaraḥ |
saṃpūjyate mahārāja cāturvarṇyena nityadā || 6-13-7||

MHB 6-13-8

गोमन्दः पर्वतो राजन्सुमहान्सर्वधातुमान् ।
यत्र नित्यं निवसति श्रीमान्कमललोचनः ।
मोक्षिभिः संस्तुतो नित्यं प्रभुर्नारायणो हरिः ॥ ६-१३-८॥
gomandaḥ parvato rājansumahānsarvadhātumān |
yatra nityaṃ nivasati śrīmānkamalalocanaḥ |
mokṣibhiḥ saṃstuto nityaṃ prabhurnārāyaṇo hariḥ || 6-13-8||

MHB 6-13-9

कुशद्वीपे तु राजेन्द्र पर्वतो विद्रुमैश्चितः ।
सुधामा नाम दुर्धर्षो द्वितीयो हेमपर्वतः ॥ ६-१३-९॥
kuśadvīpe tu rājendra parvato vidrumaiścitaḥ |
sudhāmā nāma durdharṣo dvitīyo hemaparvataḥ || 6-13-9||

MHB 6-13-10

द्युतिमान्नाम कौरव्य तृतीयः कुमुदो गिरिः ।
चतुर्थः पुष्पवान्नाम पञ्चमस्तु कुशेशयः ॥ ६-१३-१०॥
dyutimānnāma kauravya tṛtīyaḥ kumudo giriḥ |
caturthaḥ puṣpavānnāma pañcamastu kuśeśayaḥ || 6-13-10||

MHB 6-13-11

षष्ठो हरिगिरिर्नाम षडेते पर्वतोत्तमाः ।
तेषामन्तरविष्कम्भो द्विगुणः प्रविभागशः ॥ ६-१३-११॥
ṣaṣṭho harigirirnāma ṣaḍete parvatottamāḥ |
teṣāmantaraviṣkambho dviguṇaḥ pravibhāgaśaḥ || 6-13-11||

MHB 6-13-12

औद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम् ।
तृतीयं वै रथाकारं चतुर्थं पालनं स्मृतम् ॥ ६-१३-१२॥
audbhidaṃ prathamaṃ varṣaṃ dvitīyaṃ veṇumaṇḍalam |
tṛtīyaṃ vai rathākāraṃ caturthaṃ pālanaṃ smṛtam || 6-13-12||

MHB 6-13-13

धृतिमत्पञ्चमं वर्षं षष्ठं वर्षं प्रभाकरम् ।
सप्तमं कापिलं वर्षं सप्तैते वर्षपुञ्जकाः ॥ ६-१३-१३॥
dhṛtimatpañcamaṃ varṣaṃ ṣaṣṭhaṃ varṣaṃ prabhākaram |
saptamaṃ kāpilaṃ varṣaṃ saptaite varṣapuñjakāḥ || 6-13-13||

MHB 6-13-14

एतेषु देवगन्धर्वाः प्रजाश्च जगतीश्वर ।
विहरन्ति रमन्ते च न तेषु म्रियते जनः ॥ ६-१३-१४॥
eteṣu devagandharvāḥ prajāśca jagatīśvara |
viharanti ramante ca na teṣu mriyate janaḥ || 6-13-14||

MHB 6-13-15

न तेषु दस्यवः सन्ति म्लेच्छजात्योऽपि वा नृप ।
गौरप्रायो जनः सर्वः सुकुमारश्च पार्थिव ॥ ६-१३-१५॥
na teṣu dasyavaḥ santi mlecchajātyo'pi vā nṛpa |
gauraprāyo janaḥ sarvaḥ sukumāraśca pārthiva || 6-13-15||

MHB 6-13-16

अवशिष्टेषु वर्षेषु वक्ष्यामि मनुजेश्वर ।
यथाश्रुतं महाराज तदव्यग्रमनाः शृणु ॥ ६-१३-१६॥
avaśiṣṭeṣu varṣeṣu vakṣyāmi manujeśvara |
yathāśrutaṃ mahārāja tadavyagramanāḥ śṛṇu || 6-13-16||

MHB 6-13-17

क्रौञ्चद्वीपे महाराज क्रौञ्चो नाम महागिरिः ।
क्रौञ्चात्परो वामनको वामनादन्धकारकः ॥ ६-१३-१७॥
krauñcadvīpe mahārāja krauñco nāma mahāgiriḥ |
krauñcātparo vāmanako vāmanādandhakārakaḥ || 6-13-17||

MHB 6-13-18

अन्धकारात्परो राजन्मैनाकः पर्वतोत्तमः ।
मैनाकात्परतो राजन्गोविन्दो गिरिरुत्तमः ॥ ६-१३-१८॥
andhakārātparo rājanmainākaḥ parvatottamaḥ |
mainākātparato rājangovindo giriruttamaḥ || 6-13-18||

MHB 6-13-19

गोविन्दात्तु परो राजन्निबिडो नाम पर्वतः ।
परस्तु द्विगुणस्तेषां विष्कम्भो वंशवर्धन ॥ ६-१३-१९॥
govindāttu paro rājannibiḍo nāma parvataḥ |
parastu dviguṇasteṣāṃ viṣkambho vaṃśavardhana || 6-13-19||

MHB 6-13-20

देशांस्तत्र प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ।
क्रौञ्चस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोनुगः ॥ ६-१३-२०॥
deśāṃstatra pravakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu |
krauñcasya kuśalo deśo vāmanasya manonugaḥ || 6-13-20||

MHB 6-13-21

मनोनुगात्परश्चोष्णो देशः कुरुकुलोद्वह ।
उष्णात्परः प्रावरकः प्रावरादन्धकारकः ॥ ६-१३-२१॥
manonugātparaścoṣṇo deśaḥ kurukulodvaha |
uṣṇātparaḥ prāvarakaḥ prāvarādandhakārakaḥ || 6-13-21||

MHB 6-13-22

अन्धकारकदेशात्तु मुनिदेशः परः स्मृतः ।
मुनिदेशात्परश्चैव प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः ॥ ६-१३-२२॥
andhakārakadeśāttu munideśaḥ paraḥ smṛtaḥ |
munideśātparaścaiva procyate dundubhisvanaḥ || 6-13-22||

MHB 6-13-23

सिद्धचारणसंकीर्णो गौरप्रायो जनाधिप ।
एते देशा महाराज देवगन्धर्वसेविताः ॥ ६-१३-२३॥
siddhacāraṇasaṃkīrṇo gauraprāyo janādhipa |
ete deśā mahārāja devagandharvasevitāḥ || 6-13-23||

MHB 6-13-24

पुष्करे पुष्करो नाम पर्वतो मणिरत्नमान् ।
तत्र नित्यं निवसति स्वयं देवः प्रजापतिः ॥ ६-१३-२४॥
puṣkare puṣkaro nāma parvato maṇiratnamān |
tatra nityaṃ nivasati svayaṃ devaḥ prajāpatiḥ || 6-13-24||

MHB 6-13-25

तं पर्युपासते नित्यं देवाः सर्वे महर्षिभिः ।
वाग्भिर्मनोनुकूलाभिः पूजयन्तो जनाधिप ॥ ६-१३-२५॥
taṃ paryupāsate nityaṃ devāḥ sarve maharṣibhiḥ |
vāgbhirmanonukūlābhiḥ pūjayanto janādhipa || 6-13-25||

MHB 6-13-26

जम्बूद्वीपात्प्रवर्तन्ते रत्नानि विविधान्युत ।
द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां कुरुनन्दन ॥ ६-१३-२६॥
jambūdvīpātpravartante ratnāni vividhānyuta |
dvīpeṣu teṣu sarveṣu prajānāṃ kurunandana || 6-13-26||

MHB 6-13-27

विप्राणां ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च ।
आरोग्यायुःप्रमाणाभ्यां द्विगुणं द्विगुणं ततः ॥ ६-१३-२७॥
viprāṇāṃ brahmacaryeṇa satyena ca damena ca |
ārogyāyuḥpramāṇābhyāṃ dviguṇaṃ dviguṇaṃ tataḥ || 6-13-27||

MHB 6-13-28

एको जनपदो राजन्द्वीपेष्वेतेषु भारत ।
उक्ता जनपदा येषु धर्मश्चैकः प्रदृश्यते ॥ ६-१३-२८॥
eko janapado rājandvīpeṣveteṣu bhārata |
uktā janapadā yeṣu dharmaścaikaḥ pradṛśyate || 6-13-28||

MHB 6-13-29

ईश्वरो दण्डमुद्यम्य स्वयमेव प्रजापतिः ।
द्वीपानेतान्महाराज रक्षंस्तिष्ठति नित्यदा ॥ ६-१३-२९॥
īśvaro daṇḍamudyamya svayameva prajāpatiḥ |
dvīpānetānmahārāja rakṣaṃstiṣṭhati nityadā || 6-13-29||

MHB 6-13-30

स राजा स शिवो राजन्स पिता स पितामहः ।
गोपायति नरश्रेष्ठ प्रजाः सजडपण्डिताः ॥ ६-१३-३०॥
sa rājā sa śivo rājansa pitā sa pitāmahaḥ |
gopāyati naraśreṣṭha prajāḥ sajaḍapaṇḍitāḥ || 6-13-30||

MHB 6-13-31

भोजनं चात्र कौरव्य प्रजाः स्वयमुपस्थितम् ।
सिद्धमेव महाराज भुञ्जते तत्र नित्यदा ॥ ६-१३-३१॥
bhojanaṃ cātra kauravya prajāḥ svayamupasthitam |
siddhameva mahārāja bhuñjate tatra nityadā || 6-13-31||

MHB 6-13-32

ततः परं समा नाम दृश्यते लोकसंस्थितिः ।
चतुरश्रा महाराज त्रयस्त्रिंशत्तु मण्डलम् ॥ ६-१३-३२॥
tataḥ paraṃ samā nāma dṛśyate lokasaṃsthitiḥ |
caturaśrā mahārāja trayastriṃśattu maṇḍalam || 6-13-32||

MHB 6-13-33

तत्र तिष्ठन्ति कौरव्य चत्वारो लोकसंमताः ।
दिग्गजा भरतश्रेष्ठ वामनैरावतादयः ।
सुप्रतीकस्तथा राजन्प्रभिन्नकरटामुखः ॥ ६-१३-३३॥
tatra tiṣṭhanti kauravya catvāro lokasaṃmatāḥ |
diggajā bharataśreṣṭha vāmanairāvatādayaḥ |
supratīkastathā rājanprabhinnakaraṭāmukhaḥ || 6-13-33||

MHB 6-13-34

तस्याहं परिमाणं तु न संख्यातुमिहोत्सहे ।
असंख्यातः स नित्यं हि तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ॥ ६-१३-३४॥
tasyāhaṃ parimāṇaṃ tu na saṃkhyātumihotsahe |
asaṃkhyātaḥ sa nityaṃ hi tiryagūrdhvamadhastathā || 6-13-34||

MHB 6-13-35

तत्र वै वायवो वान्ति दिग्भ्यः सर्वाभ्य एव च ।
असंबाधा महाराज तान्निगृह्णन्ति ते गजाः ॥ ६-१३-३५॥
tatra vai vāyavo vānti digbhyaḥ sarvābhya eva ca |
asaṃbādhā mahārāja tānnigṛhṇanti te gajāḥ || 6-13-35||

MHB 6-13-36

पुष्करैः पद्मसंकाशैर्वर्ष्मवद्भिर्महाप्रभैः ।
ते शनैः पुनरेवाशु वायून्मुञ्चन्ति नित्यशः ॥ ६-१३-३६॥
puṣkaraiḥ padmasaṃkāśairvarṣmavadbhirmahāprabhaiḥ |
te śanaiḥ punarevāśu vāyūnmuñcanti nityaśaḥ || 6-13-36||

MHB 6-13-37

श्वसद्भिर्मुच्यमानास्तु दिग्गजैरिह मारुताः ।
आगच्छन्ति महाराज ततस्तिष्ठन्ति वै प्रजाः ॥ ६-१३-३७॥
śvasadbhirmucyamānāstu diggajairiha mārutāḥ |
āgacchanti mahārāja tatastiṣṭhanti vai prajāḥ || 6-13-37||

MHB 6-13-38

धृतराष्ट्र उवाच ।
परो वै विस्तरोऽत्यर्थं त्वया संजय कीर्तितः ।
दर्शितं द्वीपसंस्थानमुत्तरं ब्रूहि संजय ॥ ६-१३-३८॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
paro vai vistaro'tyarthaṃ tvayā saṃjaya kīrtitaḥ |
darśitaṃ dvīpasaṃsthānamuttaraṃ brūhi saṃjaya || 6-13-38||

MHB 6-13-39

संजय उवाच ।
उक्ता द्वीपा महाराज ग्रहान्मे शृणु तत्त्वतः ।
स्वर्भानुः कौरवश्रेष्ठ यावदेष प्रभावतः ॥ ६-१३-३९॥
saṃjaya uvāca |
uktā dvīpā mahārāja grahānme śṛṇu tattvataḥ |
svarbhānuḥ kauravaśreṣṭha yāvadeṣa prabhāvataḥ || 6-13-39||

MHB 6-13-40

परिमण्डलो महाराज स्वर्भानुः श्रूयते ग्रहः ।
योजनानां सहस्राणि विष्कम्भो द्वादशास्य वै ॥ ६-१३-४०॥
parimaṇḍalo mahārāja svarbhānuḥ śrūyate grahaḥ |
yojanānāṃ sahasrāṇi viṣkambho dvādaśāsya vai || 6-13-40||

MHB 6-13-41

परिणाहेन षट्त्रिंशद्विपुलत्वेन चानघ ।
षष्टिमाहुः शतान्यस्य बुधाः पौराणिकास्तथा ॥ ६-१३-४१॥
pariṇāhena ṣaṭtriṃśadvipulatvena cānagha |
ṣaṣṭimāhuḥ śatānyasya budhāḥ paurāṇikāstathā || 6-13-41||

MHB 6-13-42

चन्द्रमास्तु सहस्राणि राजन्नेकादश स्मृतः ।
विष्कम्भेण कुरुश्रेष्ठ त्रयस्त्रिंशत्तु मण्डलम् ।
एकोनषष्टिर्वैपुल्याच्छीतरश्मेर्महात्मनः ॥ ६-१३-४२॥
candramāstu sahasrāṇi rājannekādaśa smṛtaḥ |
viṣkambheṇa kuruśreṣṭha trayastriṃśattu maṇḍalam |
ekonaṣaṣṭirvaipulyācchītaraśmermahātmanaḥ || 6-13-42||

MHB 6-13-43

सूर्यस्त्वष्टौ सहस्राणि द्वे चान्ये कुरुनन्दन ।
विष्कम्भेण ततो राजन्मण्डलं त्रिंशतं समम् ॥ ६-१३-४३॥
sūryastvaṣṭau sahasrāṇi dve cānye kurunandana |
viṣkambheṇa tato rājanmaṇḍalaṃ triṃśataṃ samam || 6-13-43||

MHB 6-13-44

अष्टपञ्चाशतं राजन्विपुलत्वेन चानघ ।
श्रूयते परमोदारः पतंगोऽसौ विभावसुः ।
एतत्प्रमाणमर्कस्य निर्दिष्टमिह भारत ॥ ६-१३-४४॥
aṣṭapañcāśataṃ rājanvipulatvena cānagha |
śrūyate paramodāraḥ pataṃgo'sau vibhāvasuḥ |
etatpramāṇamarkasya nirdiṣṭamiha bhārata || 6-13-44||

MHB 6-13-45

स राहुश्छादयत्येतौ यथाकालं महत्तया ।
चन्द्रादित्यौ महाराज संक्षेपोऽयमुदाहृतः ॥ ६-१३-४५॥
sa rāhuśchādayatyetau yathākālaṃ mahattayā |
candrādityau mahārāja saṃkṣepo'yamudāhṛtaḥ || 6-13-45||

MHB 6-13-46

इत्येतत्ते महाराज पृच्छतः शास्त्रचक्षुषा ।
सर्वमुक्तं यथातत्त्वं तस्माच्छममवाप्नुहि ॥ ६-१३-४६॥
ityetatte mahārāja pṛcchataḥ śāstracakṣuṣā |
sarvamuktaṃ yathātattvaṃ tasmācchamamavāpnuhi || 6-13-46||

MHB 6-13-47

यथादृष्टं मया प्रोक्तं सनिर्याणमिदं जगत् ।
तस्मादाश्वस कौरव्य पुत्रं दुर्योधनं प्रति ॥ ६-१३-४७॥
yathādṛṣṭaṃ mayā proktaṃ saniryāṇamidaṃ jagat |
tasmādāśvasa kauravya putraṃ duryodhanaṃ prati || 6-13-47||

MHB 6-13-48

श्रुत्वेदं भरतश्रेष्ठ भूमिपर्व मनोनुगम् ।
श्रीमान्भवति राजन्यः सिद्धार्थः साधुसंमतः ।
आयुर्बलं च वीर्यं च तस्य तेजश्च वर्धते ॥ ६-१३-४८॥
śrutvedaṃ bharataśreṣṭha bhūmiparva manonugam |
śrīmānbhavati rājanyaḥ siddhārthaḥ sādhusaṃmataḥ |
āyurbalaṃ ca vīryaṃ ca tasya tejaśca vardhate || 6-13-48||

MHB 6-13-49

यः शृणोति महीपाल पर्वणीदं यतव्रतः ।
प्रीयन्ते पितरस्तस्य तथैव च पितामहाः ॥ ६-१३-४९॥
yaḥ śṛṇoti mahīpāla parvaṇīdaṃ yatavrataḥ |
prīyante pitarastasya tathaiva ca pitāmahāḥ || 6-13-49||

MHB 6-13-50

इदं तु भारतं वर्षं यत्र वर्तामहे वयम् ।
पूर्वं प्रवर्तते पुण्यं तत्सर्वं श्रुतवानसि ॥ ६-१३-५०॥
idaṃ tu bhārataṃ varṣaṃ yatra vartāmahe vayam |
pūrvaṃ pravartate puṇyaṃ tatsarvaṃ śrutavānasi || 6-13-50||

Adhyaya: 14/117 (13)

MHB 6-14-1

वैशंपायन उवाच ।
अथ गावल्गणिर्धीमान्समरादेत्य संजयः ।
प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य भूतभव्यभविष्यवित् ॥ ६-१४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
atha gāvalgaṇirdhīmānsamarādetya saṃjayaḥ |
pratyakṣadarśī sarvasya bhūtabhavyabhaviṣyavit || 6-14-1||

MHB 6-14-2

ध्यायते धृतराष्ट्राय सहसोपेत्य दुःखितः ।
आचष्ट निहतं भीष्मं भरतानाममध्यमम् ॥ ६-१४-२॥
dhyāyate dhṛtarāṣṭrāya sahasopetya duḥkhitaḥ |
ācaṣṭa nihataṃ bhīṣmaṃ bharatānāmamadhyamam || 6-14-2||

MHB 6-14-3

संजयोऽहं महाराज नमस्ते भरतर्षभ ।
हतो भीष्मः शांतनवो भरतानां पितामहः ॥ ६-१४-३॥
saṃjayo'haṃ mahārāja namaste bharatarṣabha |
hato bhīṣmaḥ śāṃtanavo bharatānāṃ pitāmahaḥ || 6-14-3||

MHB 6-14-4

ककुदं सर्वयोधानां धाम सर्वधनुष्मताम् ।
शरतल्पगतः सोऽद्य शेते कुरुपितामहः ॥ ६-१४-४॥
kakudaṃ sarvayodhānāṃ dhāma sarvadhanuṣmatām |
śaratalpagataḥ so'dya śete kurupitāmahaḥ || 6-14-4||

MHB 6-14-5

यस्य वीर्यं समाश्रित्य द्यूतं पुत्रस्तवाकरोत् ।
स शेते निहतो राजन्संख्ये भीष्मः शिखण्डिना ॥ ६-१४-५॥
yasya vīryaṃ samāśritya dyūtaṃ putrastavākarot |
sa śete nihato rājansaṃkhye bhīṣmaḥ śikhaṇḍinā || 6-14-5||

MHB 6-14-6

यः सर्वान्पृथिवीपालान्समवेतान्महामृधे ।
जिगायैकरथेनैव काशिपुर्यां महारथः ॥ ६-१४-६॥
yaḥ sarvānpṛthivīpālānsamavetānmahāmṛdhe |
jigāyaikarathenaiva kāśipuryāṃ mahārathaḥ || 6-14-6||

MHB 6-14-7

जामदग्न्यं रणे राममायोध्य वसुसंभवः ।
न हतो जामदग्न्येन स हतोऽद्य शिखण्डिना ॥ ६-१४-७॥
jāmadagnyaṃ raṇe rāmamāyodhya vasusaṃbhavaḥ |
na hato jāmadagnyena sa hato'dya śikhaṇḍinā || 6-14-7||

MHB 6-14-8

महेन्द्रसदृशः शौर्ये स्थैर्ये च हिमवानिव ।
समुद्र इव गाम्भीर्ये सहिष्णुत्वे धरासमः ॥ ६-१४-८॥
mahendrasadṛśaḥ śaurye sthairye ca himavāniva |
samudra iva gāmbhīrye sahiṣṇutve dharāsamaḥ || 6-14-8||

MHB 6-14-9

शरदंष्ट्रो धनुर्वक्त्रः खड्गजिह्वो दुरासदः ।
नरसिंहः पिता तेऽद्य पाञ्चाल्येन निपातितः ॥ ६-१४-९॥
śaradaṃṣṭro dhanurvaktraḥ khaḍgajihvo durāsadaḥ |
narasiṃhaḥ pitā te'dya pāñcālyena nipātitaḥ || 6-14-9||

MHB 6-14-10

पाण्डवानां महत्सैन्यं यं दृष्ट्वोद्यन्तमाहवे ।
प्रवेपत भयोद्विग्नं सिंहं दृष्ट्वेव गोगणः ॥ ६-१४-१०॥
pāṇḍavānāṃ mahatsainyaṃ yaṃ dṛṣṭvodyantamāhave |
pravepata bhayodvignaṃ siṃhaṃ dṛṣṭveva gogaṇaḥ || 6-14-10||

MHB 6-14-11

परिरक्ष्य स सेनां ते दशरात्रमनीकहा ।
जगामास्तमिवादित्यः कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ ६-१४-११॥
parirakṣya sa senāṃ te daśarātramanīkahā |
jagāmāstamivādityaḥ kṛtvā karma suduṣkaram || 6-14-11||

MHB 6-14-12

यः स शक्र इवाक्षोभ्यो वर्षन्बाणान्सहस्रशः ।
जघान युधि योधानामर्बुदं दशभिर्दिनैः ॥ ६-१४-१२॥
yaḥ sa śakra ivākṣobhyo varṣanbāṇānsahasraśaḥ |
jaghāna yudhi yodhānāmarbudaṃ daśabhirdinaiḥ || 6-14-12||

MHB 6-14-13

स शेते निष्टनन्भूमौ वातरुग्ण इव द्रुमः ।
तव दुर्मन्त्रिते राजन्यथा नार्हः स भारत ॥ ६-१४-१३॥
sa śete niṣṭananbhūmau vātarugṇa iva drumaḥ |
tava durmantrite rājanyathā nārhaḥ sa bhārata || 6-14-13||

Adhyaya: 15/117 (75)

MHB 6-15-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
कथं कुरूणामृषभो हतो भीष्मः शिखण्डिना ।
कथं रथात्स न्यपतत्पिता मे वासवोपमः ॥ ६-१५-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
kathaṃ kurūṇāmṛṣabho hato bhīṣmaḥ śikhaṇḍinā |
kathaṃ rathātsa nyapatatpitā me vāsavopamaḥ || 6-15-1||

MHB 6-15-2

कथमासंश्च मे पुत्रा हीना भीष्मेण संजय ।
बलिना देवकल्पेन गुर्वर्थे ब्रह्मचारिणा ॥ ६-१५-२॥
kathamāsaṃśca me putrā hīnā bhīṣmeṇa saṃjaya |
balinā devakalpena gurvarthe brahmacāriṇā || 6-15-2||

MHB 6-15-3

तस्मिन्हते महासत्त्वे महेष्वासे महाबले ।
महारथे नरव्याघ्रे किमु आसीन्मनस्तदा ॥ ६-१५-३॥
tasminhate mahāsattve maheṣvāse mahābale |
mahārathe naravyāghre kimu āsīnmanastadā || 6-15-3||

MHB 6-15-4

आर्तिः परा माविशति यतः शंससि मे हतम् ।
कुरूणामृषभं वीरमकम्प्यं पुरुषर्षभम् ॥ ६-१५-४॥
ārtiḥ parā māviśati yataḥ śaṃsasi me hatam |
kurūṇāmṛṣabhaṃ vīramakampyaṃ puruṣarṣabham || 6-15-4||

MHB 6-15-5

के तं यान्तमनुप्रेयुः के चास्यासन्पुरोगमाः ।
केऽतिष्ठन्के न्यवर्तन्त केऽभ्यवर्तन्त संजय ॥ ६-१५-५॥
ke taṃ yāntamanupreyuḥ ke cāsyāsanpurogamāḥ |
ke'tiṣṭhanke nyavartanta ke'bhyavartanta saṃjaya || 6-15-5||

MHB 6-15-6

के शूरा रथशार्दूलमच्युतं क्षत्रियर्षभम् ।
रथानीकं गाहमानं सहसा पृष्ठतोऽन्वयुः ॥ ६-१५-६॥
ke śūrā rathaśārdūlamacyutaṃ kṣatriyarṣabham |
rathānīkaṃ gāhamānaṃ sahasā pṛṣṭhato'nvayuḥ || 6-15-6||

MHB 6-15-7

यस्तमोऽर्क इवापोहन्परसैन्यममित्रहा ।
सहस्ररश्मिप्रतिमः परेषां भयमादधत् ।
अकरोद्दुष्करं कर्म रणे कौरवशासनात् ॥ ६-१५-७॥
yastamo'rka ivāpohanparasainyamamitrahā |
sahasraraśmipratimaḥ pareṣāṃ bhayamādadhat |
akarodduṣkaraṃ karma raṇe kauravaśāsanāt || 6-15-7||

MHB 6-15-8

ग्रसमानमनीकानि य एनं पर्यवारयन् ।
कृतिनं तं दुराधर्षं सम्यग्यास्यन्तमन्तिके ।
कथं शांतनवं युद्धे पाण्डवाः प्रत्यवारयन् ॥ ६-१५-८॥
grasamānamanīkāni ya enaṃ paryavārayan |
kṛtinaṃ taṃ durādharṣaṃ samyagyāsyantamantike |
kathaṃ śāṃtanavaṃ yuddhe pāṇḍavāḥ pratyavārayan || 6-15-8||

MHB 6-15-9

निकृन्तन्तमनीकानि शरदंष्ट्रं तरस्विनम् ।
चापव्यात्ताननं घोरमसिजिह्वं दुरासदम् ॥ ६-१५-९॥
nikṛntantamanīkāni śaradaṃṣṭraṃ tarasvinam |
cāpavyāttānanaṃ ghoramasijihvaṃ durāsadam || 6-15-9||

MHB 6-15-10

अत्यन्यान्पुरुषव्याघ्रान्ह्रीमन्तमपराजितम् ।
पातयामास कौन्तेयः कथं तमजितं युधि ॥ ६-१५-१०॥
atyanyānpuruṣavyāghrānhrīmantamaparājitam |
pātayāmāsa kaunteyaḥ kathaṃ tamajitaṃ yudhi || 6-15-10||

MHB 6-15-11

उग्रधन्वानमुग्रेषुं वर्तमानं रथोत्तमे ।
परेषामुत्तमाङ्गानि प्रचिन्वन्तं शितेषुभिः ॥ ६-१५-११॥
ugradhanvānamugreṣuṃ vartamānaṃ rathottame |
pareṣāmuttamāṅgāni pracinvantaṃ śiteṣubhiḥ || 6-15-11||

MHB 6-15-12

पाण्डवानां महत्सैन्यं यं दृष्ट्वोद्यन्तमाहवे ।
कालाग्निमिव दुर्धर्षं समवेष्टत नित्यशः ॥ ६-१५-१२॥
pāṇḍavānāṃ mahatsainyaṃ yaṃ dṛṣṭvodyantamāhave |
kālāgnimiva durdharṣaṃ samaveṣṭata nityaśaḥ || 6-15-12||

MHB 6-15-13

परिकृष्य स सेनां मे दशरात्रमनीकहा ।
जगामास्तमिवादित्यः कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ ६-१५-१३॥
parikṛṣya sa senāṃ me daśarātramanīkahā |
jagāmāstamivādityaḥ kṛtvā karma suduṣkaram || 6-15-13||

MHB 6-15-14

यः स शक्र इवाक्षय्यं वर्षं शरमयं सृजन् ।
जघान युधि योधानामर्बुदं दशभिर्दिनैः ॥ ६-१५-१४॥
yaḥ sa śakra ivākṣayyaṃ varṣaṃ śaramayaṃ sṛjan |
jaghāna yudhi yodhānāmarbudaṃ daśabhirdinaiḥ || 6-15-14||

MHB 6-15-15

स शेते निष्टनन्भूमौ वातरुग्ण इव द्रुमः ।
मम दुर्मन्त्रितेनासौ यथा नार्हः स भारतः ॥ ६-१५-१५॥
sa śete niṣṭananbhūmau vātarugṇa iva drumaḥ |
mama durmantritenāsau yathā nārhaḥ sa bhārataḥ || 6-15-15||

MHB 6-15-16

कथं शांतनवं दृष्ट्वा पाण्डवानामनीकिनी ।
प्रहर्तुमशकत्तत्र भीष्मं भीमपराक्रमम् ॥ ६-१५-१६॥
kathaṃ śāṃtanavaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāmanīkinī |
prahartumaśakattatra bhīṣmaṃ bhīmaparākramam || 6-15-16||

MHB 6-15-17

कथं भीष्मेण संग्राममकुर्वन्पाण्डुनन्दनाः ।
कथं च नाजयद्भीष्मो द्रोणे जीवति संजय ॥ ६-१५-१७॥
kathaṃ bhīṣmeṇa saṃgrāmamakurvanpāṇḍunandanāḥ |
kathaṃ ca nājayadbhīṣmo droṇe jīvati saṃjaya || 6-15-17||

MHB 6-15-18

कृपे संनिहिते तत्र भरद्वाजात्मजे तथा ।
भीष्मः प्रहरतां श्रेष्ठः कथं स निधनं गतः ॥ ६-१५-१८॥
kṛpe saṃnihite tatra bharadvājātmaje tathā |
bhīṣmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ kathaṃ sa nidhanaṃ gataḥ || 6-15-18||

MHB 6-15-19

कथं चातिरथस्तेन पाञ्चाल्येन शिखण्डिना ।
भीष्मो विनिहतो युद्धे देवैरपि दुरुत्सहः ॥ ६-१५-१९॥
kathaṃ cātirathastena pāñcālyena śikhaṇḍinā |
bhīṣmo vinihato yuddhe devairapi durutsahaḥ || 6-15-19||

MHB 6-15-20

यः स्पर्धते रणे नित्यं जामदग्न्यं महाबलम् ।
अजितं जामदग्न्येन शक्रतुल्यपराक्रमम् ॥ ६-१५-२०॥
yaḥ spardhate raṇe nityaṃ jāmadagnyaṃ mahābalam |
ajitaṃ jāmadagnyena śakratulyaparākramam || 6-15-20||

MHB 6-15-21

तं हतं समरे भीष्मं महारथबलोचितम् ।
संजयाचक्ष्व मे वीरं येन शर्म न विद्महे ॥ ६-१५-२१॥
taṃ hataṃ samare bhīṣmaṃ mahārathabalocitam |
saṃjayācakṣva me vīraṃ yena śarma na vidmahe || 6-15-21||

MHB 6-15-22

मामकाः के महेष्वासा नाजहुः संजयाच्युतम् ।
दुर्योधनसमादिष्टाः के वीराः पर्यवारयन् ॥ ६-१५-२२॥
māmakāḥ ke maheṣvāsā nājahuḥ saṃjayācyutam |
duryodhanasamādiṣṭāḥ ke vīrāḥ paryavārayan || 6-15-22||

MHB 6-15-23

यच्छिखण्डिमुखाः सर्वे पाण्डवा भीष्ममभ्ययुः ।
कच्चिन्न कुरवो भीतास्तत्यजुः संजयाच्युतम् ॥ ६-१५-२३॥
yacchikhaṇḍimukhāḥ sarve pāṇḍavā bhīṣmamabhyayuḥ |
kaccinna kuravo bhītāstatyajuḥ saṃjayācyutam || 6-15-23||

MHB 6-15-24

मौर्वीघोषस्तनयित्नुः पृषत्कपृषतो महान् ।
धनुर्ह्रादमहाशब्दो महामेघ इवोन्नतः ॥ ६-१५-२४॥
maurvīghoṣastanayitnuḥ pṛṣatkapṛṣato mahān |
dhanurhrādamahāśabdo mahāmegha ivonnataḥ || 6-15-24||

MHB 6-15-25

यदभ्यवर्षत्कौन्तेयान्सपाञ्चालान्ससृञ्जयान् ।
निघ्नन्पररथान्वीरो दानवानिव वज्रभृत् ॥ ६-१५-२५॥
yadabhyavarṣatkaunteyānsapāñcālānsasṛñjayān |
nighnanpararathānvīro dānavāniva vajrabhṛt || 6-15-25||

MHB 6-15-26

इष्वस्त्रसागरं घोरं बाणग्राहं दुरासदम् ।
कार्मुकोर्मिणमक्षय्यमद्वीपं समरेऽप्लवम् ।
गदासिमकरावर्तं हयग्राहं गजाकुलम् ॥ ६-१५-२६॥
iṣvastrasāgaraṃ ghoraṃ bāṇagrāhaṃ durāsadam |
kārmukormiṇamakṣayyamadvīpaṃ samare'plavam |
gadāsimakarāvartaṃ hayagrāhaṃ gajākulam || 6-15-26||

MHB 6-15-27

हयान्गजान्पदातांश्च रथांश्च तरसा बहून् ।
निमज्जयन्तं समरे परवीरापहारिणम् ॥ ६-१५-२७॥
hayāngajānpadātāṃśca rathāṃśca tarasā bahūn |
nimajjayantaṃ samare paravīrāpahāriṇam || 6-15-27||

MHB 6-15-28

विदह्यमानं कोपेन तेजसा च परंतपम् ।
वेलेव मकरावासं के वीराः पर्यवारयन् ॥ ६-१५-२८॥
vidahyamānaṃ kopena tejasā ca paraṃtapam |
veleva makarāvāsaṃ ke vīrāḥ paryavārayan || 6-15-28||

MHB 6-15-29

भीष्मो यदकरोत्कर्म समरे संजयारिहा ।
दुर्योधनहितार्थाय के तदास्य पुरोऽभवन् ॥ ६-१५-२९॥
bhīṣmo yadakarotkarma samare saṃjayārihā |
duryodhanahitārthāya ke tadāsya puro'bhavan || 6-15-29||

MHB 6-15-30

केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रं भीष्मस्यामिततेजसः ।
पृष्ठतः के परान्वीरा उपासेधन्यतव्रताः ॥ ६-१५-३०॥
ke'rakṣandakṣiṇaṃ cakraṃ bhīṣmasyāmitatejasaḥ |
pṛṣṭhataḥ ke parānvīrā upāsedhanyatavratāḥ || 6-15-30||

MHB 6-15-31

के पुरस्तादवर्तन्त रक्षन्तो भीष्ममन्तिके ।
केऽरक्षन्नुत्तरं चक्रं वीरा वीरस्य युध्यतः ॥ ६-१५-३१॥
ke purastādavartanta rakṣanto bhīṣmamantike |
ke'rakṣannuttaraṃ cakraṃ vīrā vīrasya yudhyataḥ || 6-15-31||

MHB 6-15-32

वामे चक्रे वर्तमानाः केऽघ्नन्संजय सृञ्जयान् ।
समेताग्रमनीकेषु केऽभ्यरक्षन्दुरासदम् ॥ ६-१५-३२॥
vāme cakre vartamānāḥ ke'ghnansaṃjaya sṛñjayān |
sametāgramanīkeṣu ke'bhyarakṣandurāsadam || 6-15-32||

MHB 6-15-33

पार्श्वतः केऽभ्यवर्तन्त गच्छन्तो दुर्गमां गतिम् ।
समूहे के परान्वीरान्प्रत्ययुध्यन्त संजय ॥ ६-१५-३३॥
pārśvataḥ ke'bhyavartanta gacchanto durgamāṃ gatim |
samūhe ke parānvīrānpratyayudhyanta saṃjaya || 6-15-33||

MHB 6-15-34

रक्ष्यमाणः कथं वीरैर्गोप्यमानाश्च तेन ते ।
दुर्जयानामनीकानि नाजयंस्तरसा युधि ॥ ६-१५-३४॥
rakṣyamāṇaḥ kathaṃ vīrairgopyamānāśca tena te |
durjayānāmanīkāni nājayaṃstarasā yudhi || 6-15-34||

MHB 6-15-35

सर्वलोकेश्वरस्येव परमेष्ठिप्रजापतेः ।
कथं प्रहर्तुमपि ते शेकुः संजय पाण्डवाः ॥ ६-१५-३५॥
sarvalokeśvarasyeva parameṣṭhiprajāpateḥ |
kathaṃ prahartumapi te śekuḥ saṃjaya pāṇḍavāḥ || 6-15-35||

MHB 6-15-36

यस्मिन्द्वीपे समाश्रित्य युध्यन्ति कुरवः परैः ।
तं निमग्नं नरव्याघ्रं भीष्मं शंससि संजय ॥ ६-१५-३६॥
yasmindvīpe samāśritya yudhyanti kuravaḥ paraiḥ |
taṃ nimagnaṃ naravyāghraṃ bhīṣmaṃ śaṃsasi saṃjaya || 6-15-36||

MHB 6-15-37

यस्य वीर्ये समाश्वस्य मम पुत्रो बृहद्बलः ।
न पाण्डवानगणयत्कथं स निहतः परैः ॥ ६-१५-३७॥
yasya vīrye samāśvasya mama putro bṛhadbalaḥ |
na pāṇḍavānagaṇayatkathaṃ sa nihataḥ paraiḥ || 6-15-37||

MHB 6-15-38

यः पुरा विबुधैः सेन्द्रैः साहाय्ये युद्धदुर्मदः ।
काङ्क्षितो दानवान्घ्नद्भिः पिता मम महाव्रतः ॥ ६-१५-३८॥
yaḥ purā vibudhaiḥ sendraiḥ sāhāyye yuddhadurmadaḥ |
kāṅkṣito dānavānghnadbhiḥ pitā mama mahāvrataḥ || 6-15-38||

MHB 6-15-39

यस्मिञ्जाते महावीर्ये शंतनुर्लोकशंकरे ।
शोकं दुःखं च दैन्यं च प्राजहात्पुत्रलक्ष्मणि ॥ ६-१५-३९॥
yasmiñjāte mahāvīrye śaṃtanurlokaśaṃkare |
śokaṃ duḥkhaṃ ca dainyaṃ ca prājahātputralakṣmaṇi || 6-15-39||

MHB 6-15-40

प्रज्ञा परायणं तज्ज्ञं सद्धर्मनिरतं शुचिम् ।
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञं कथं शंससि मे हतम् ॥ ६-१५-४०॥
prajñā parāyaṇaṃ tajjñaṃ saddharmanirataṃ śucim |
vedavedāṅgatattvajñaṃ kathaṃ śaṃsasi me hatam || 6-15-40||

MHB 6-15-41

सर्वास्त्रविनयोपेतं दान्तं शान्तं मनस्विनम् ।
हतं शांतनवं श्रुत्वा मन्ये शेषं बलं हतम् ॥ ६-१५-४१॥
sarvāstravinayopetaṃ dāntaṃ śāntaṃ manasvinam |
hataṃ śāṃtanavaṃ śrutvā manye śeṣaṃ balaṃ hatam || 6-15-41||

MHB 6-15-42

धर्मादधर्मो बलवान्संप्राप्त इति मे मतिः ।
यत्र वृद्धं गुरुं हत्वा राज्यमिच्छन्ति पाण्डवाः ॥ ६-१५-४२॥
dharmādadharmo balavānsaṃprāpta iti me matiḥ |
yatra vṛddhaṃ guruṃ hatvā rājyamicchanti pāṇḍavāḥ || 6-15-42||

MHB 6-15-43

जामदग्न्यः पुरा रामः सर्वास्त्रविदनुत्तमः ।
अम्बार्थमुद्यतः संख्ये भीष्मेण युधि निर्जितः ॥ ६-१५-४३॥
jāmadagnyaḥ purā rāmaḥ sarvāstravidanuttamaḥ |
ambārthamudyataḥ saṃkhye bhīṣmeṇa yudhi nirjitaḥ || 6-15-43||

MHB 6-15-44

तमिन्द्रसमकर्माणं ककुदं सर्वधन्विनाम् ।
हतं शंससि भीष्मं मे किं नु दुःखमतः परम् ॥ ६-१५-४४॥
tamindrasamakarmāṇaṃ kakudaṃ sarvadhanvinām |
hataṃ śaṃsasi bhīṣmaṃ me kiṃ nu duḥkhamataḥ param || 6-15-44||

MHB 6-15-45

असकृत्क्षत्रियव्राताः संख्ये येन विनिर्जिताः ।
जामदग्न्यस्तथा रामः परवीरनिघातिना ॥ ६-१५-४५॥
asakṛtkṣatriyavrātāḥ saṃkhye yena vinirjitāḥ |
jāmadagnyastathā rāmaḥ paravīranighātinā || 6-15-45||

MHB 6-15-46

तस्मान्नूनं महावीर्याद्भार्गवाद्युद्धदुर्मदात् ।
तेजोवीर्यबलैर्भूयाञ्शिखण्डी द्रुपदात्मजः ॥ ६-१५-४६॥
tasmānnūnaṃ mahāvīryādbhārgavādyuddhadurmadāt |
tejovīryabalairbhūyāñśikhaṇḍī drupadātmajaḥ || 6-15-46||

MHB 6-15-47

यः शूरं कृतिनं युद्धे सर्वशास्त्रविशारदम् ।
परमास्त्रविदं वीरं जघान भरतर्षभम् ॥ ६-१५-४७॥
yaḥ śūraṃ kṛtinaṃ yuddhe sarvaśāstraviśāradam |
paramāstravidaṃ vīraṃ jaghāna bharatarṣabham || 6-15-47||

MHB 6-15-48

के वीरास्तममित्रघ्नमन्वयुः शत्रुसंसदि ।
शंस मे तद्यथा वृत्तं युद्धं भीष्मस्य पाण्डवैः ॥ ६-१५-४८॥
ke vīrāstamamitraghnamanvayuḥ śatrusaṃsadi |
śaṃsa me tadyathā vṛttaṃ yuddhaṃ bhīṣmasya pāṇḍavaiḥ || 6-15-48||

MHB 6-15-49

योषेव हतवीरा मे सेना पुत्रस्य संजय ।
अगोपमिव चोद्भ्रान्तं गोकुलं तद्बलं मम ॥ ६-१५-४९॥
yoṣeva hatavīrā me senā putrasya saṃjaya |
agopamiva codbhrāntaṃ gokulaṃ tadbalaṃ mama || 6-15-49||

MHB 6-15-50

पौरुषं सर्वलोकस्य परं यस्य महाहवे ।
परासिक्ते च वस्तस्मिन्कथमासीन्मनस्तदा ॥ ६-१५-५०॥
pauruṣaṃ sarvalokasya paraṃ yasya mahāhave |
parāsikte ca vastasminkathamāsīnmanastadā || 6-15-50||

MHB 6-15-51

जीवितेऽप्यद्य सामर्थ्यं किमिवास्मासु संजय ।
घातयित्वा महावीर्यं पितरं लोकधार्मिकम् ॥ ६-१५-५१॥
jīvite'pyadya sāmarthyaṃ kimivāsmāsu saṃjaya |
ghātayitvā mahāvīryaṃ pitaraṃ lokadhārmikam || 6-15-51||

MHB 6-15-52

अगाधे सलिले मग्नां नावं दृष्ट्वेव पारगाः ।
भीष्मे हते भृशं दुःखान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ ६-१५-५२॥
agādhe salile magnāṃ nāvaṃ dṛṣṭveva pāragāḥ |
bhīṣme hate bhṛśaṃ duḥkhānmanye śocanti putrakāḥ || 6-15-52||

MHB 6-15-53

अद्रिसारमयं नूनं सुदृढं हृदयं मम ।
यच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं भीष्मं न दीर्यते ॥ ६-१५-५३॥
adrisāramayaṃ nūnaṃ sudṛḍhaṃ hṛdayaṃ mama |
yacchrutvā puruṣavyāghraṃ hataṃ bhīṣmaṃ na dīryate || 6-15-53||

MHB 6-15-54

यस्मिन्नस्त्रं च मेधा च नीतिश्च भरतर्षभे ।
अप्रमेयाणि दुर्धर्षे कथं स निहतो युधि ॥ ६-१५-५४॥
yasminnastraṃ ca medhā ca nītiśca bharatarṣabhe |
aprameyāṇi durdharṣe kathaṃ sa nihato yudhi || 6-15-54||

MHB 6-15-55

न चास्त्रेण न शौर्येण तपसा मेधया न च ।
न धृत्या न पुनस्त्यागान्मृत्योः कश्चिद्विमुच्यते ॥ ६-१५-५५॥
na cāstreṇa na śauryeṇa tapasā medhayā na ca |
na dhṛtyā na punastyāgānmṛtyoḥ kaścidvimucyate || 6-15-55||

MHB 6-15-56

कालो नूनं महावीर्यः सर्वलोकदुरत्ययः ।
यत्र शांतनवं भीष्मं हतं शंससि संजय ॥ ६-१५-५६॥
kālo nūnaṃ mahāvīryaḥ sarvalokaduratyayaḥ |
yatra śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ hataṃ śaṃsasi saṃjaya || 6-15-56||

MHB 6-15-57

पुत्रशोकाभिसंतप्तो महद्दुःखमचिन्तयन् ।
आशंसेऽहं पुरा त्राणं भीष्माच्छंतनुनन्दनात् ॥ ६-१५-५७॥
putraśokābhisaṃtapto mahadduḥkhamacintayan |
āśaṃse'haṃ purā trāṇaṃ bhīṣmācchaṃtanunandanāt || 6-15-57||

MHB 6-15-58

यदादित्यमिवापश्यत्पतितं भुवि संजय ।
दुर्योधनः शांतनवं किं तदा प्रत्यपद्यत ॥ ६-१५-५८॥
yadādityamivāpaśyatpatitaṃ bhuvi saṃjaya |
duryodhanaḥ śāṃtanavaṃ kiṃ tadā pratyapadyata || 6-15-58||

MHB 6-15-59

नाहं स्वेषां परेषां वा बुद्ध्या संजय चिन्तयन् ।
शेषं किंचित्प्रपश्यामि प्रत्यनीके महीक्षिताम् ॥ ६-१५-५९॥
nāhaṃ sveṣāṃ pareṣāṃ vā buddhyā saṃjaya cintayan |
śeṣaṃ kiṃcitprapaśyāmi pratyanīke mahīkṣitām || 6-15-59||

MHB 6-15-60

दारुणः क्षत्रधर्मोऽयमृषिभिः संप्रदर्शितः ।
यत्र शांतनवं हत्वा राज्यमिच्छन्ति पाण्डवाः ॥ ६-१५-६०॥
dāruṇaḥ kṣatradharmo'yamṛṣibhiḥ saṃpradarśitaḥ |
yatra śāṃtanavaṃ hatvā rājyamicchanti pāṇḍavāḥ || 6-15-60||

MHB 6-15-61

वयं वा राज्यमिच्छामो घातयित्वा पितामहम् ।
क्षत्रधर्मे स्थिताः पार्था नापराध्यन्ति पुत्रकाः ॥ ६-१५-६१॥
vayaṃ vā rājyamicchāmo ghātayitvā pitāmaham |
kṣatradharme sthitāḥ pārthā nāparādhyanti putrakāḥ || 6-15-61||

MHB 6-15-62

एतदार्येण कर्तव्यं कृच्छ्रास्वापत्सु संजय ।
पराक्रमः परं शक्त्या तच्च तस्मिन्प्रतिष्ठितम् ॥ ६-१५-६२॥
etadāryeṇa kartavyaṃ kṛcchrāsvāpatsu saṃjaya |
parākramaḥ paraṃ śaktyā tacca tasminpratiṣṭhitam || 6-15-62||

MHB 6-15-63

अनीकानि विनिघ्नन्तं ह्रीमन्तमपराजितम् ।
कथं शांतनवं तात पाण्डुपुत्रा न्यपातयन् ॥ ६-१५-६३॥
anīkāni vinighnantaṃ hrīmantamaparājitam |
kathaṃ śāṃtanavaṃ tāta pāṇḍuputrā nyapātayan || 6-15-63||

MHB 6-15-64

कथं युक्तान्यनीकानि कथं युद्धं महात्मभिः ।
कथं वा निहतो भीष्मः पिता संजय मे परैः ॥ ६-१५-६४॥
kathaṃ yuktānyanīkāni kathaṃ yuddhaṃ mahātmabhiḥ |
kathaṃ vā nihato bhīṣmaḥ pitā saṃjaya me paraiḥ || 6-15-64||

MHB 6-15-65

दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः ।
दुःशासनश्च कितवो हते भीष्मे किमब्रुवन् ॥ ६-१५-६५॥
duryodhanaśca karṇaśca śakuniścāpi saubalaḥ |
duḥśāsanaśca kitavo hate bhīṣme kimabruvan || 6-15-65||

MHB 6-15-66

यच्छरीरैरुपस्तीर्णां नरवारणवाजिनाम् ।
शरशक्तिगदाखड्गतोमराक्षां भयावहाम् ॥ ६-१५-६६॥
yaccharīrairupastīrṇāṃ naravāraṇavājinām |
śaraśaktigadākhaḍgatomarākṣāṃ bhayāvahām || 6-15-66||

MHB 6-15-67

प्राविशन्कितवा मन्दाः सभां युधि दुरासदाम् ।
प्राणद्यूते प्रतिभये केऽदीव्यन्त नरर्षभाः ॥ ६-१५-६७॥
prāviśankitavā mandāḥ sabhāṃ yudhi durāsadām |
prāṇadyūte pratibhaye ke'dīvyanta nararṣabhāḥ || 6-15-67||

MHB 6-15-68

केऽजयन्के जितास्तत्र हृतलक्षा निपातिताः ।
अन्ये भीष्माच्छांतनवात्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ ६-१५-६८॥
ke'jayanke jitāstatra hṛtalakṣā nipātitāḥ |
anye bhīṣmācchāṃtanavāttanmamācakṣva saṃjaya || 6-15-68||

MHB 6-15-69

न हि मे शान्तिरस्तीह युधि देवव्रतं हतम् ।
पितरं भीमकर्माणं श्रुत्वा मे दुःखमाविशत् ॥ ६-१५-६९॥
na hi me śāntirastīha yudhi devavrataṃ hatam |
pitaraṃ bhīmakarmāṇaṃ śrutvā me duḥkhamāviśat || 6-15-69||

MHB 6-15-70

आर्तिं मे हृदये रूढां महतीं पुत्रकारिताम् ।
त्वं सिञ्चन्सर्पिषेवाग्निमुद्दीपयसि संजय ॥ ६-१५-७०॥
ārtiṃ me hṛdaye rūḍhāṃ mahatīṃ putrakāritām |
tvaṃ siñcansarpiṣevāgnimuddīpayasi saṃjaya || 6-15-70||

MHB 6-15-71

महान्तं भारमुद्यम्य विश्रुतं सार्वलौकिकम् ।
दृष्ट्वा विनिहतं भीष्मं मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ ६-१५-७१॥
mahāntaṃ bhāramudyamya viśrutaṃ sārvalaukikam |
dṛṣṭvā vinihataṃ bhīṣmaṃ manye śocanti putrakāḥ || 6-15-71||

MHB 6-15-72

श्रोष्यामि तानि दुःखानि दुर्योधनकृतान्यहम् ।
तस्मान्मे सर्वमाचक्ष्व यद्वृत्तं तत्र संजय ॥ ६-१५-७२॥
śroṣyāmi tāni duḥkhāni duryodhanakṛtānyaham |
tasmānme sarvamācakṣva yadvṛttaṃ tatra saṃjaya || 6-15-72||

MHB 6-15-73

संग्रामे पृथिवीशानां मन्दस्याबुद्धिसंभवम् ।
अपनीतं सुनीतं वा तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ ६-१५-७३॥
saṃgrāme pṛthivīśānāṃ mandasyābuddhisaṃbhavam |
apanītaṃ sunītaṃ vā tanmamācakṣva saṃjaya || 6-15-73||

MHB 6-15-74

यत्कृतं तत्र भीष्मेण संग्रामे जयमिच्छता ।
तेजोयुक्तं कृतास्त्रेण शंस तच्चाप्यशेषतः ॥ ६-१५-७४॥
yatkṛtaṃ tatra bhīṣmeṇa saṃgrāme jayamicchatā |
tejoyuktaṃ kṛtāstreṇa śaṃsa taccāpyaśeṣataḥ || 6-15-74||

MHB 6-15-75

यथा तदभवद्युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः ।
क्रमेण येन यस्मिंश्च काले यच्च यथा च तत् ॥ ६-१५-७५॥
yathā tadabhavadyuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ |
krameṇa yena yasmiṃśca kāle yacca yathā ca tat || 6-15-75||

Adhyaya: 16/117 (46)

MHB 6-16-1

संजय उवाच ।
त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो महाराज यथार्हसि ।
न तु दुर्योधने दोषमिममासक्तुमर्हसि ॥ ६-१६-१॥
saṃjaya uvāca |
tvadyukto'yamanupraśno mahārāja yathārhasi |
na tu duryodhane doṣamimamāsaktumarhasi || 6-16-1||

MHB 6-16-2

य आत्मनो दुश्चरितादशुभं प्राप्नुयान्नरः ।
एनसा तेन नान्यं स उपाशङ्कितुमर्हति ॥ ६-१६-२॥
ya ātmano duścaritādaśubhaṃ prāpnuyānnaraḥ |
enasā tena nānyaṃ sa upāśaṅkitumarhati || 6-16-2||

MHB 6-16-3

महाराज मनुष्येषु निन्द्यं यः सर्वमाचरेत् ।
स वध्यः सर्वलोकस्य निन्दितानि समाचरन् ॥ ६-१६-३॥
mahārāja manuṣyeṣu nindyaṃ yaḥ sarvamācaret |
sa vadhyaḥ sarvalokasya ninditāni samācaran || 6-16-3||

MHB 6-16-4

निकारो निकृतिप्रज्ञैः पाण्डवैस्त्वत्प्रतीक्षया ।
अनुभूतः सहामात्यैः क्षान्तं च सुचिरं वने ॥ ६-१६-४॥
nikāro nikṛtiprajñaiḥ pāṇḍavaistvatpratīkṣayā |
anubhūtaḥ sahāmātyaiḥ kṣāntaṃ ca suciraṃ vane || 6-16-4||

MHB 6-16-5

हयानां च गजानां च शूराणां चामितौजसाम् ।
प्रत्यक्षं यन्मया दृष्टं दृष्टं योगबलेन च ॥ ६-१६-५॥
hayānāṃ ca gajānāṃ ca śūrāṇāṃ cāmitaujasām |
pratyakṣaṃ yanmayā dṛṣṭaṃ dṛṣṭaṃ yogabalena ca || 6-16-5||

MHB 6-16-6

शृणु तत्पृथिवीपाल मा च शोके मनः कृथाः ।
दिष्टमेतत्पुरा नूनमेवंभावि नराधिप ॥ ६-१६-६॥
śṛṇu tatpṛthivīpāla mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ |
diṣṭametatpurā nūnamevaṃbhāvi narādhipa || 6-16-6||

MHB 6-16-7

नमस्कृत्वा पितुस्तेऽहं पाराशर्याय धीमते ।
यस्य प्रसादाद्दिव्यं मे प्राप्तं ज्ञानमनुत्तमम् ॥ ६-१६-७॥
namaskṛtvā pituste'haṃ pārāśaryāya dhīmate |
yasya prasādāddivyaṃ me prāptaṃ jñānamanuttamam || 6-16-7||

MHB 6-16-8

दृष्टिश्चातीन्द्रिया राजन्दूराच्छ्रवणमेव च ।
परचित्तस्य विज्ञानमतीतानागतस्य च ॥ ६-१६-८॥
dṛṣṭiścātīndriyā rājandūrācchravaṇameva ca |
paracittasya vijñānamatītānāgatasya ca || 6-16-8||

MHB 6-16-9

व्युत्थितोत्पत्तिविज्ञानमाकाशे च गतिः सदा ।
शस्त्रैरसङ्गो युद्धेषु वरदानान्महात्मनः ॥ ६-१६-९॥
vyutthitotpattivijñānamākāśe ca gatiḥ sadā |
śastrairasaṅgo yuddheṣu varadānānmahātmanaḥ || 6-16-9||

MHB 6-16-10

शृणु मे विस्तरेणेदं विचित्रं परमाद्भुतम् ।
भारतानां महद्युद्धं यथाभूल्लोमहर्षणम् ॥ ६-१६-१०॥
śṛṇu me vistareṇedaṃ vicitraṃ paramādbhutam |
bhāratānāṃ mahadyuddhaṃ yathābhūllomaharṣaṇam || 6-16-10||

MHB 6-16-11

तेष्वनीकेषु यत्तेषु व्यूढेषु च विधानतः ।
दुर्योधनो महाराज दुःशासनमथाब्रवीत् ॥ ६-१६-११॥
teṣvanīkeṣu yatteṣu vyūḍheṣu ca vidhānataḥ |
duryodhano mahārāja duḥśāsanamathābravīt || 6-16-11||

MHB 6-16-12

दुःशासन रथास्तूर्णं युज्यन्तां भीष्मरक्षिणः ।
अनीकानि च सर्वाणि शीघ्रं त्वमनुचोदय ॥ ६-१६-१२॥
duḥśāsana rathāstūrṇaṃ yujyantāṃ bhīṣmarakṣiṇaḥ |
anīkāni ca sarvāṇi śīghraṃ tvamanucodaya || 6-16-12||

MHB 6-16-13

अयं मा समनुप्राप्तो वर्षपूगाभिचिन्तितः ।
पाण्डवानां ससैन्यानां कुरूणां च समागमः ॥ ६-१६-१३॥
ayaṃ mā samanuprāpto varṣapūgābhicintitaḥ |
pāṇḍavānāṃ sasainyānāṃ kurūṇāṃ ca samāgamaḥ || 6-16-13||

MHB 6-16-14

नातः कार्यतमं मन्ये रणे भीष्मस्य रक्षणात् ।
हन्याद्गुप्तो ह्यसौ पार्थान्सोमकांश्च ससृञ्जयान् ॥ ६-१६-१४॥
nātaḥ kāryatamaṃ manye raṇe bhīṣmasya rakṣaṇāt |
hanyādgupto hyasau pārthānsomakāṃśca sasṛñjayān || 6-16-14||

MHB 6-16-15

अब्रवीच्च विशुद्धात्मा नाहं हन्यां शिखण्डिनम् ।
श्रूयते स्त्री ह्यसौ पूर्वं तस्माद्वर्ज्यो रणे मम ॥ ६-१६-१५॥
abravīcca viśuddhātmā nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam |
śrūyate strī hyasau pūrvaṃ tasmādvarjyo raṇe mama || 6-16-15||

MHB 6-16-16

तस्माद्भीष्मो रक्षितव्यो विशेषेणेति मे मतिः ।
शिखण्डिनो वधे यत्ताः सर्वे तिष्ठन्तु मामकाः ॥ ६-१६-१६॥
tasmādbhīṣmo rakṣitavyo viśeṣeṇeti me matiḥ |
śikhaṇḍino vadhe yattāḥ sarve tiṣṭhantu māmakāḥ || 6-16-16||

MHB 6-16-17

तथा प्राच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्योत्तरापथाः ।
सर्वशस्त्रास्त्रकुशलास्ते रक्षन्तु पितामहम् ॥ ६-१६-१७॥
tathā prācyāḥ pratīcyāśca dākṣiṇātyottarāpathāḥ |
sarvaśastrāstrakuśalāste rakṣantu pitāmaham || 6-16-17||

MHB 6-16-18

अरक्ष्यमाणं हि वृको हन्यात्सिंहं महाबलम् ।
मा सिंहं जम्बुकेनेव घातयामः शिखण्डिना ॥ ६-१६-१८॥
arakṣyamāṇaṃ hi vṛko hanyātsiṃhaṃ mahābalam |
mā siṃhaṃ jambukeneva ghātayāmaḥ śikhaṇḍinā || 6-16-18||

MHB 6-16-19

वामं चक्रं युधामन्युरुत्तमौजाश्च दक्षिणम् ।
गोप्तारौ फल्गुनस्यैतौ फल्गुनोऽपि शिखण्डिनः ॥ ६-१६-१९॥
vāmaṃ cakraṃ yudhāmanyuruttamaujāśca dakṣiṇam |
goptārau phalgunasyaitau phalguno'pi śikhaṇḍinaḥ || 6-16-19||

MHB 6-16-20

संरक्ष्यमाणः पार्थेन भीष्मेण च विवर्जितः ।
यथा न हन्याद्गाङ्गेयं दुःशासन तथा कुरु ॥ ६-१६-२०॥
saṃrakṣyamāṇaḥ pārthena bhīṣmeṇa ca vivarjitaḥ |
yathā na hanyādgāṅgeyaṃ duḥśāsana tathā kuru || 6-16-20||

MHB 6-16-21

ततो रजन्यां व्युष्टायां शब्दः समभवन्महान् ।
क्रोशतां भूमिपालानां युज्यतां युज्यतामिति ॥ ६-१६-२१॥
tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ śabdaḥ samabhavanmahān |
krośatāṃ bhūmipālānāṃ yujyatāṃ yujyatāmiti || 6-16-21||

MHB 6-16-22

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः सिंहनादैश्च भारत ।
हयहेषितशब्दैश्च रथनेमिस्वनैस्तथा ॥ ६-१६-२२॥
śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ siṃhanādaiśca bhārata |
hayaheṣitaśabdaiśca rathanemisvanaistathā || 6-16-22||

MHB 6-16-23

गजानां बृंहतां चैव योधानां चाभिगर्जताम् ।
क्ष्वेडितास्फोटितोत्क्रुष्टैस्तुमुलं सर्वतोऽभवत् ॥ ६-१६-२३॥
gajānāṃ bṛṃhatāṃ caiva yodhānāṃ cābhigarjatām |
kṣveḍitāsphoṭitotkruṣṭaistumulaṃ sarvato'bhavat || 6-16-23||

MHB 6-16-24

उदतिष्ठन्महाराज सर्वं युक्तमशेषतः ।
सूर्योदये महत्सैन्यं कुरुपाण्डवसेनयोः ।
तव राजेन्द्र पुत्राणां पाण्डवानां तथैव च ॥ ६-१६-२४॥
udatiṣṭhanmahārāja sarvaṃ yuktamaśeṣataḥ |
sūryodaye mahatsainyaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ |
tava rājendra putrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ tathaiva ca || 6-16-24||

MHB 6-16-25

तत्र नागा रथाश्चैव जाम्बूनदपरिष्कृताः ।
विभ्राजमाना दृश्यन्ते मेघा इव सविद्युतः ॥ ६-१६-२५॥
tatra nāgā rathāścaiva jāmbūnadapariṣkṛtāḥ |
vibhrājamānā dṛśyante meghā iva savidyutaḥ || 6-16-25||

MHB 6-16-26

रथानीकान्यदृश्यन्त नगराणीव भूरिशः ।
अतीव शुशुभे तत्र पिता ते पूर्णचन्द्रवत् ॥ ६-१६-२६॥
rathānīkānyadṛśyanta nagarāṇīva bhūriśaḥ |
atīva śuśubhe tatra pitā te pūrṇacandravat || 6-16-26||

MHB 6-16-27

धनुर्भिरृष्टिभिः खड्गैर्गदाभिः शक्तितोमरैः ।
योधाः प्रहरणैः शुभ्रैः स्वेष्वनीकेष्ववस्थिताः ॥ ६-१६-२७॥
dhanurbhirṛṣṭibhiḥ khaḍgairgadābhiḥ śaktitomaraiḥ |
yodhāḥ praharaṇaiḥ śubhraiḥ sveṣvanīkeṣvavasthitāḥ || 6-16-27||

MHB 6-16-28

गजा रथाः पदाताश्च तुरगाश्च विशां पते ।
व्यतिष्ठन्वागुराकाराः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६-१६-२८॥
gajā rathāḥ padātāśca turagāśca viśāṃ pate |
vyatiṣṭhanvāgurākārāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ || 6-16-28||

MHB 6-16-29

ध्वजा बहुविधाकारा व्यदृश्यन्त समुच्छ्रिताः ।
स्वेषां चैव परेषां च द्युतिमन्तः सहस्रशः ॥ ६-१६-२९॥
dhvajā bahuvidhākārā vyadṛśyanta samucchritāḥ |
sveṣāṃ caiva pareṣāṃ ca dyutimantaḥ sahasraśaḥ || 6-16-29||

MHB 6-16-30

काञ्चना मणिचित्राङ्गा ज्वलन्त इव पावकाः ।
अर्चिष्मन्तो व्यरोचन्त ध्वजा राज्ञां सहस्रशः ॥ ६-१६-३०॥
kāñcanā maṇicitrāṅgā jvalanta iva pāvakāḥ |
arciṣmanto vyarocanta dhvajā rājñāṃ sahasraśaḥ || 6-16-30||

MHB 6-16-31

महेन्द्रकेतवः शुभ्रा महेन्द्रसदनेष्विव ।
संनद्धास्तेषु ते वीरा ददृशुर्युद्धकाङ्क्षिणः ॥ ६-१६-३१॥
mahendraketavaḥ śubhrā mahendrasadaneṣviva |
saṃnaddhāsteṣu te vīrā dadṛśuryuddhakāṅkṣiṇaḥ || 6-16-31||

MHB 6-16-32

उद्यतैरायुधैश्चित्रास्तलबद्धाः कलापिनः ।
ऋषभाक्षा मनुष्येन्द्राश्चमूमुखगता बभुः ॥ ६-१६-३२॥
udyatairāyudhaiścitrāstalabaddhāḥ kalāpinaḥ |
ṛṣabhākṣā manuṣyendrāścamūmukhagatā babhuḥ || 6-16-32||

MHB 6-16-33

शकुनिः सौबलः शल्यः सैन्धवोऽथ जयद्रथः ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजश्च सुदक्षिणः ॥ ६-१६-३३॥
śakuniḥ saubalaḥ śalyaḥ saindhavo'tha jayadrathaḥ |
vindānuvindāvāvantyau kāmbojaśca sudakṣiṇaḥ || 6-16-33||

MHB 6-16-34

श्रुतायुधश्च कालिङ्गो जयत्सेनश्च पार्थिवः ।
बृहद्बलश्च कौशल्यः कृतवर्मा च सात्वतः ॥ ६-१६-३४॥
śrutāyudhaśca kāliṅgo jayatsenaśca pārthivaḥ |
bṛhadbalaśca kauśalyaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ || 6-16-34||

MHB 6-16-35

दशैते पुरुषव्याघ्राः शूराः परिघबाहवः ।
अक्षौहिणीनां पतयो यज्वानो भूरिदक्षिणाः ॥ ६-१६-३५॥
daśaite puruṣavyāghrāḥ śūrāḥ parighabāhavaḥ |
akṣauhiṇīnāṃ patayo yajvāno bhūridakṣiṇāḥ || 6-16-35||

MHB 6-16-36

एते चान्ये च बहवो दुर्योधनवशानुगाः ।
राजानो राजपुत्राश्च नीतिमन्तो महाबलाः ॥ ६-१६-३६॥
ete cānye ca bahavo duryodhanavaśānugāḥ |
rājāno rājaputrāśca nītimanto mahābalāḥ || 6-16-36||

MHB 6-16-37

संनद्धाः समदृश्यन्त स्वेष्वनीकेष्ववस्थिताः ।
बद्धकृष्णाजिनाः सर्वे ध्वजिनो मुञ्जमालिनः ॥ ६-१६-३७॥
saṃnaddhāḥ samadṛśyanta sveṣvanīkeṣvavasthitāḥ |
baddhakṛṣṇājināḥ sarve dhvajino muñjamālinaḥ || 6-16-37||

MHB 6-16-38

सृष्टा दुर्योधनस्यार्थे ब्रह्मलोकाय दीक्षिताः ।
समृद्धा दश वाहिन्यः परिगृह्य व्यवस्थिताः ॥ ६-१६-३८॥
sṛṣṭā duryodhanasyārthe brahmalokāya dīkṣitāḥ |
samṛddhā daśa vāhinyaḥ parigṛhya vyavasthitāḥ || 6-16-38||

MHB 6-16-39

एकादशी धार्तराष्ट्री कौरवाणां महाचमूः ।
अग्रतः सर्वसैन्यानां यत्र शांतनवोऽग्रणीः ॥ ६-१६-३९॥
ekādaśī dhārtarāṣṭrī kauravāṇāṃ mahācamūḥ |
agrataḥ sarvasainyānāṃ yatra śāṃtanavo'graṇīḥ || 6-16-39||

MHB 6-16-40

श्वेतोष्णीषं श्वेतहयं श्वेतवर्माणमच्युतम् ।
अपश्याम महाराज भीष्मं चन्द्रमिवोदितम् ॥ ६-१६-४०॥
śvetoṣṇīṣaṃ śvetahayaṃ śvetavarmāṇamacyutam |
apaśyāma mahārāja bhīṣmaṃ candramivoditam || 6-16-40||

MHB 6-16-41

हेमतालध्वजं भीष्मं राजते स्यन्दने स्थितम् ।
श्वेताभ्र इव तीक्ष्णांशुं ददृशुः कुरुपाण्डवाः ॥ ६-१६-४१॥
hematāladhvajaṃ bhīṣmaṃ rājate syandane sthitam |
śvetābhra iva tīkṣṇāṃśuṃ dadṛśuḥ kurupāṇḍavāḥ || 6-16-41||

MHB 6-16-42

दृष्ट्वा चमूमुखे भीष्मं समकम्पन्त पाण्डवाः ।
सृञ्जयाश्च महेष्वासा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ॥ ६-१६-४२॥
dṛṣṭvā camūmukhe bhīṣmaṃ samakampanta pāṇḍavāḥ |
sṛñjayāśca maheṣvāsā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ || 6-16-42||

MHB 6-16-43

जृम्भमाणं महासिंहं दृष्ट्वा क्षुद्रमृगा यथा ।
धृष्टद्युम्नमुखाः सर्वे समुद्विविजिरे मुहुः ॥ ६-१६-४३॥
jṛmbhamāṇaṃ mahāsiṃhaṃ dṛṣṭvā kṣudramṛgā yathā |
dhṛṣṭadyumnamukhāḥ sarve samudvivijire muhuḥ || 6-16-43||

MHB 6-16-44

एकादशैताः श्रीजुष्टा वाहिन्यस्तव भारत ।
पाण्डवानां तथा सप्त महापुरुषपालिताः ॥ ६-१६-४४॥
ekādaśaitāḥ śrījuṣṭā vāhinyastava bhārata |
pāṇḍavānāṃ tathā sapta mahāpuruṣapālitāḥ || 6-16-44||

MHB 6-16-45

उन्मत्तमकरावर्तौ महाग्राहसमाकुलौ ।
युगान्ते समुपेतौ द्वौ दृश्येते सागराविव ॥ ६-१६-४५॥
unmattamakarāvartau mahāgrāhasamākulau |
yugānte samupetau dvau dṛśyete sāgarāviva || 6-16-45||

MHB 6-16-46

नैव नस्तादृशो राजन्दृष्टपूर्वो न च श्रुतः ।
अनीकानां समेतानां समवायस्तथाविधः ॥ ६-१६-४६॥
naiva nastādṛśo rājandṛṣṭapūrvo na ca śrutaḥ |
anīkānāṃ sametānāṃ samavāyastathāvidhaḥ || 6-16-46||

Adhyaya: 17/117 (39)

MHB 6-17-1

संजय उवाच ।
यथा स भगवान्व्यासः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ।
तथैव सहिताः सर्वे समाजग्मुर्महीक्षितः ॥ ६-१७-१॥
saṃjaya uvāca |
yathā sa bhagavānvyāsaḥ kṛṣṇadvaipāyano'bravīt |
tathaiva sahitāḥ sarve samājagmurmahīkṣitaḥ || 6-17-1||

MHB 6-17-2

मघाविषयगः सोमस्तद्दिनं प्रत्यपद्यत ।
दीप्यमानाश्च संपेतुर्दिवि सप्त महाग्रहाः ॥ ६-१७-२॥
maghāviṣayagaḥ somastaddinaṃ pratyapadyata |
dīpyamānāśca saṃpeturdivi sapta mahāgrahāḥ || 6-17-2||

MHB 6-17-3

द्विधाभूत इवादित्य उदये प्रत्यदृश्यत ।
ज्वलन्त्या शिखया भूयो भानुमानुदितो दिवि ॥ ६-१७-३॥
dvidhābhūta ivāditya udaye pratyadṛśyata |
jvalantyā śikhayā bhūyo bhānumānudito divi || 6-17-3||

MHB 6-17-4

ववाशिरे च दीप्तायां दिशि गोमायुवायसाः ।
लिप्समानाः शरीराणि मांसशोणितभोजनाः ॥ ६-१७-४॥
vavāśire ca dīptāyāṃ diśi gomāyuvāyasāḥ |
lipsamānāḥ śarīrāṇi māṃsaśoṇitabhojanāḥ || 6-17-4||

MHB 6-17-5

अहन्यहनि पार्थानां वृद्धः कुरुपितामहः ।
भरद्वाजात्मजश्चैव प्रातरुत्थाय संयतौ ॥ ६-१७-५॥
ahanyahani pārthānāṃ vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ |
bharadvājātmajaścaiva prātarutthāya saṃyatau || 6-17-5||

MHB 6-17-6

जयोऽस्तु पाण्डुपुत्राणामित्यूचतुररिंदमौ ।
युयुधाते तवार्थाय यथा स समयः कृतः ॥ ६-१७-६॥
jayo'stu pāṇḍuputrāṇāmityūcaturariṃdamau |
yuyudhāte tavārthāya yathā sa samayaḥ kṛtaḥ || 6-17-6||

MHB 6-17-7

सर्वधर्मविशेषज्ञः पिता देवव्रतस्तव ।
समानीय महीपालानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६-१७-७॥
sarvadharmaviśeṣajñaḥ pitā devavratastava |
samānīya mahīpālānidaṃ vacanamabravīt || 6-17-7||

MHB 6-17-8

इदं वः क्षत्रिया द्वारं स्वर्गायापावृतं महत् ।
गच्छध्वं तेन शक्रस्य ब्रह्मणश्च सलोकताम् ॥ ६-१७-८॥
idaṃ vaḥ kṣatriyā dvāraṃ svargāyāpāvṛtaṃ mahat |
gacchadhvaṃ tena śakrasya brahmaṇaśca salokatām || 6-17-8||

MHB 6-17-9

एष वः शाश्वतः पन्थाः पूर्वैः पूर्वतरैर्गतः ।
संभावयत चात्मानमव्यग्रमनसो युधि ॥ ६-१७-९॥
eṣa vaḥ śāśvataḥ panthāḥ pūrvaiḥ pūrvatarairgataḥ |
saṃbhāvayata cātmānamavyagramanaso yudhi || 6-17-9||

MHB 6-17-10

नाभागो हि ययातिश्च मान्धाता नहुषो नृगः ।
संसिद्धाः परमं स्थानं गताः कर्मभिरीदृशैः ॥ ६-१७-१०॥
nābhāgo hi yayātiśca māndhātā nahuṣo nṛgaḥ |
saṃsiddhāḥ paramaṃ sthānaṃ gatāḥ karmabhirīdṛśaiḥ || 6-17-10||

MHB 6-17-11

अधर्मः क्षत्रियस्यैष यद्व्याधिमरणं गृहे ।
यदाजौ निधनं याति सोऽस्य धर्मः सनातनः ॥ ६-१७-११॥
adharmaḥ kṣatriyasyaiṣa yadvyādhimaraṇaṃ gṛhe |
yadājau nidhanaṃ yāti so'sya dharmaḥ sanātanaḥ || 6-17-11||

MHB 6-17-12

एवमुक्ता महीपाला भीष्मेण भरतर्षभ ।
निर्ययुः स्वान्यनीकानि शोभयन्तो रथोत्तमैः ॥ ६-१७-१२॥
evamuktā mahīpālā bhīṣmeṇa bharatarṣabha |
niryayuḥ svānyanīkāni śobhayanto rathottamaiḥ || 6-17-12||

MHB 6-17-13

स तु वैकर्तनः कर्णः सामात्यः सह बन्धुभिः ।
न्यासितः समरे शस्त्रं भीष्मेण भरतर्षभ ॥ ६-१७-१३॥
sa tu vaikartanaḥ karṇaḥ sāmātyaḥ saha bandhubhiḥ |
nyāsitaḥ samare śastraṃ bhīṣmeṇa bharatarṣabha || 6-17-13||

MHB 6-17-14

अपेतकर्णाः पुत्रास्ते राजानश्चैव तावकाः ।
निर्ययुः सिंहनादेन नादयन्तो दिशो दश ॥ ६-१७-१४॥
apetakarṇāḥ putrāste rājānaścaiva tāvakāḥ |
niryayuḥ siṃhanādena nādayanto diśo daśa || 6-17-14||

MHB 6-17-15

श्वेतैश्छत्रैः पताकाभिर्ध्वजवारणवाजिभिः ।
तान्यनीकान्यशोभन्त रथैरथ पदातिभिः ॥ ६-१७-१५॥
śvetaiśchatraiḥ patākābhirdhvajavāraṇavājibhiḥ |
tānyanīkānyaśobhanta rathairatha padātibhiḥ || 6-17-15||

MHB 6-17-16

भेरीपणवशब्दैश्च पटहानां च निस्वनैः ।
रथनेमिनिनादैश्च बभूवाकुलिता मही ॥ ६-१७-१६॥
bherīpaṇavaśabdaiśca paṭahānāṃ ca nisvanaiḥ |
rathanemininādaiśca babhūvākulitā mahī || 6-17-16||

MHB 6-17-17

काञ्चनाङ्गदकेयूरैः कार्मुकैश्च महारथाः ।
भ्राजमाना व्यदृश्यन्त जङ्गमाः पर्वता इव ॥ ६-१७-१७॥
kāñcanāṅgadakeyūraiḥ kārmukaiśca mahārathāḥ |
bhrājamānā vyadṛśyanta jaṅgamāḥ parvatā iva || 6-17-17||

MHB 6-17-18

तालेन महता भीष्मः पञ्चतारेण केतुना ।
विमलादित्यसंकाशस्तस्थौ कुरुचमूपतिः ॥ ६-१७-१८॥
tālena mahatā bhīṣmaḥ pañcatāreṇa ketunā |
vimalādityasaṃkāśastasthau kurucamūpatiḥ || 6-17-18||

MHB 6-17-19

ये त्वदीया महेष्वासा राजानो भरतर्षभ ।
अवर्तन्त यथादेशं राजञ्शांतनवस्य ते ॥ ६-१७-१९॥
ye tvadīyā maheṣvāsā rājāno bharatarṣabha |
avartanta yathādeśaṃ rājañśāṃtanavasya te || 6-17-19||

MHB 6-17-20

स तु गोवासनः शैब्यः सहितः सर्वराजभिः ।
ययौ मातङ्गराजेन राजार्हेण पताकिना ।
पद्मवर्णस्त्वनीकानां सर्वेषामग्रतः स्थितः ॥ ६-१७-२०॥
sa tu govāsanaḥ śaibyaḥ sahitaḥ sarvarājabhiḥ |
yayau mātaṅgarājena rājārheṇa patākinā |
padmavarṇastvanīkānāṃ sarveṣāmagrataḥ sthitaḥ || 6-17-20||

MHB 6-17-21

अश्वत्थामा ययौ यत्तः सिंहलाङ्गूलकेतनः ।
श्रुतायुश्चित्रसेनश्च पुरुमित्रो विविंशतिः ॥ ६-१७-२१॥
aśvatthāmā yayau yattaḥ siṃhalāṅgūlaketanaḥ |
śrutāyuścitrasenaśca purumitro viviṃśatiḥ || 6-17-21||

MHB 6-17-22

शल्यो भूरिश्रवाश्चैव विकर्णश्च महारथः ।
एते सप्त महेष्वासा द्रोणपुत्रपुरोगमाः ।
स्यन्दनैर्वरवर्णाभैर्भीष्मस्यासन्पुरःसराः ॥ ६-१७-२२॥
śalyo bhūriśravāścaiva vikarṇaśca mahārathaḥ |
ete sapta maheṣvāsā droṇaputrapurogamāḥ |
syandanairvaravarṇābhairbhīṣmasyāsanpuraḥsarāḥ || 6-17-22||

MHB 6-17-23

तेषामपि महोत्सेधाः शोभयन्तो रथोत्तमान् ।
भ्राजमाना व्यदृश्यन्त जाम्बूनदमया ध्वजाः ॥ ६-१७-२३॥
teṣāmapi mahotsedhāḥ śobhayanto rathottamān |
bhrājamānā vyadṛśyanta jāmbūnadamayā dhvajāḥ || 6-17-23||

MHB 6-17-24

जाम्बूनदमयी वेदिः कमण्डलुविभूषिता ।
केतुराचार्यमुख्यस्य द्रोणस्य धनुषा सह ॥ ६-१७-२४॥
jāmbūnadamayī vediḥ kamaṇḍaluvibhūṣitā |
keturācāryamukhyasya droṇasya dhanuṣā saha || 6-17-24||

MHB 6-17-25

अनेकशतसाहस्रमनीकमनुकर्षतः ।
महान्दुर्योधनस्यासीन्नागो मणिमयो ध्वजः ॥ ६-१७-२५॥
anekaśatasāhasramanīkamanukarṣataḥ |
mahānduryodhanasyāsīnnāgo maṇimayo dhvajaḥ || 6-17-25||

MHB 6-17-26

तस्य पौरवकालिङ्गौ काम्बोजश्च सुदक्षिणः ।
क्षेमधन्वा सुमित्रश्च तस्थुः प्रमुखतो रथाः ॥ ६-१७-२६॥
tasya pauravakāliṅgau kāmbojaśca sudakṣiṇaḥ |
kṣemadhanvā sumitraśca tasthuḥ pramukhato rathāḥ || 6-17-26||

MHB 6-17-27

स्यन्दनेन महार्हेण केतुना वृषभेण च ।
प्रकर्षन्निव सेनाग्रं मागधश्च नृपो ययौ ॥ ६-१७-२७॥
syandanena mahārheṇa ketunā vṛṣabheṇa ca |
prakarṣanniva senāgraṃ māgadhaśca nṛpo yayau || 6-17-27||

MHB 6-17-28

तदङ्गपतिना गुप्तं कृपेण च महात्मना ।
शारदाभ्रचयप्रख्यं प्राच्यानामभवद्बलम् ॥ ६-१७-२८॥
tadaṅgapatinā guptaṃ kṛpeṇa ca mahātmanā |
śāradābhracayaprakhyaṃ prācyānāmabhavadbalam || 6-17-28||

MHB 6-17-29

अनीकप्रमुखे तिष्ठन्वराहेण महायशाः ।
शुशुभे केतुमुख्येन राजतेन जयद्रथः ॥ ६-१७-२९॥
anīkapramukhe tiṣṭhanvarāheṇa mahāyaśāḥ |
śuśubhe ketumukhyena rājatena jayadrathaḥ || 6-17-29||

MHB 6-17-30

शतं रथसहस्राणां तस्यासन्वशवर्तिनः ।
अष्टौ नागसहस्राणि सादिनामयुतानि षट् ॥ ६-१७-३०॥
śataṃ rathasahasrāṇāṃ tasyāsanvaśavartinaḥ |
aṣṭau nāgasahasrāṇi sādināmayutāni ṣaṭ || 6-17-30||

MHB 6-17-31

तत्सिन्धुपतिना राजन्पालितं ध्वजिनीमुखम् ।
अनन्तरथनागाश्वमशोभत महद्बलम् ॥ ६-१७-३१॥
tatsindhupatinā rājanpālitaṃ dhvajinīmukham |
anantarathanāgāśvamaśobhata mahadbalam || 6-17-31||

MHB 6-17-32

षष्ट्या रथसहस्रैस्तु नागानामयुतेन च ।
पतिः सर्वकलिङ्गानां ययौ केतुमता सह ॥ ६-१७-३२॥
ṣaṣṭyā rathasahasraistu nāgānāmayutena ca |
patiḥ sarvakaliṅgānāṃ yayau ketumatā saha || 6-17-32||

MHB 6-17-33

तस्य पर्वतसंकाशा व्यरोचन्त महागजाः ।
यन्त्रतोमरतूणीरैः पताकाभिश्च शोभिताः ॥ ६-१७-३३॥
tasya parvatasaṃkāśā vyarocanta mahāgajāḥ |
yantratomaratūṇīraiḥ patākābhiśca śobhitāḥ || 6-17-33||

MHB 6-17-34

शुशुभे केतुमुख्येन पादपेन कलिङ्गपः ।
श्वेतच्छत्रेण निष्केण चामरव्यजनेन च ॥ ६-१७-३४॥
śuśubhe ketumukhyena pādapena kaliṅgapaḥ |
śvetacchatreṇa niṣkeṇa cāmaravyajanena ca || 6-17-34||

MHB 6-17-35

केतुमानपि मातङ्गं विचित्रपरमाङ्कुशम् ।
आस्थितः समरे राजन्मेघस्थ इव भानुमान् ॥ ६-१७-३५॥
ketumānapi mātaṅgaṃ vicitraparamāṅkuśam |
āsthitaḥ samare rājanmeghastha iva bhānumān || 6-17-35||

MHB 6-17-36

तेजसा दीप्यमानस्तु वारणोत्तममास्थितः ।
भगदत्तो ययौ राजा यथा वज्रधरस्तथा ॥ ६-१७-३६॥
tejasā dīpyamānastu vāraṇottamamāsthitaḥ |
bhagadatto yayau rājā yathā vajradharastathā || 6-17-36||

MHB 6-17-37

गजस्कन्धगतावास्तां भगदत्तेन संमितौ ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ केतुमन्तमनुव्रतौ ॥ ६-१७-३७॥
gajaskandhagatāvāstāṃ bhagadattena saṃmitau |
vindānuvindāvāvantyau ketumantamanuvratau || 6-17-37||

MHB 6-17-38

स रथानीकवान्व्यूहो हस्त्यङ्गोत्तमशीर्षवान् ।
वाजिपक्षः पतन्नुग्रः प्राहरत्सर्वतोमुखः ॥ ६-१७-३८॥
sa rathānīkavānvyūho hastyaṅgottamaśīrṣavān |
vājipakṣaḥ patannugraḥ prāharatsarvatomukhaḥ || 6-17-38||

MHB 6-17-39

द्रोणेन विहितो राजन्राज्ञा शांतनवेन च ।
तथैवाचार्यपुत्रेण बाह्लीकेन कृपेण च ॥ ६-१७-३९॥
droṇena vihito rājanrājñā śāṃtanavena ca |
tathaivācāryaputreṇa bāhlīkena kṛpeṇa ca || 6-17-39||

Adhyaya: 18/117 (18)

MHB 6-18-1

संजय उवाच ।
ततो मुहूर्तात्तुमुलः शब्दो हृदयकम्पनः ।
अश्रूयत महाराज योधानां प्रयुयुत्सताम् ॥ ६-१८-१॥
saṃjaya uvāca |
tato muhūrtāttumulaḥ śabdo hṛdayakampanaḥ |
aśrūyata mahārāja yodhānāṃ prayuyutsatām || 6-18-1||

MHB 6-18-2

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्वारणानां च बृंहितैः ।
रथानां नेमिघोषैश्च दीर्यतीव वसुंधरा ॥ ६-१८-२॥
śaṅkhadundubhinirghoṣairvāraṇānāṃ ca bṛṃhitaiḥ |
rathānāṃ nemighoṣaiśca dīryatīva vasuṃdharā || 6-18-2||

MHB 6-18-3

हयानां हेषमाणानां योधानां तत्र गर्जताम् ।
क्षणेन खं दिशश्चैव शब्देनापूरितं तदा ॥ ६-१८-३॥
hayānāṃ heṣamāṇānāṃ yodhānāṃ tatra garjatām |
kṣaṇena khaṃ diśaścaiva śabdenāpūritaṃ tadā || 6-18-3||

MHB 6-18-4

पुत्राणां तव दुर्धर्ष पाण्डवानां तथैव च ।
समकम्पन्त सैन्यानि परस्परसमागमे ॥ ६-१८-४॥
putrāṇāṃ tava durdharṣa pāṇḍavānāṃ tathaiva ca |
samakampanta sainyāni parasparasamāgame || 6-18-4||

MHB 6-18-5

तत्र नागा रथाश्चैव जाम्बूनदविभूषिताः ।
भ्राजमाना व्यदृश्यन्त मेघा इव सविद्युतः ॥ ६-१८-५॥
tatra nāgā rathāścaiva jāmbūnadavibhūṣitāḥ |
bhrājamānā vyadṛśyanta meghā iva savidyutaḥ || 6-18-5||

MHB 6-18-6

ध्वजा बहुविधाकारास्तावकानां नराधिप ।
काञ्चनाङ्गदिनो रेजुर्ज्वलिता इव पावकाः ॥ ६-१८-६॥
dhvajā bahuvidhākārāstāvakānāṃ narādhipa |
kāñcanāṅgadino rejurjvalitā iva pāvakāḥ || 6-18-6||

MHB 6-18-7

स्वेषां चैव परेषां च समदृश्यन्त भारत ।
महेन्द्रकेतवः शुभ्रा महेन्द्रसदनेष्विव ॥ ६-१८-७॥
sveṣāṃ caiva pareṣāṃ ca samadṛśyanta bhārata |
mahendraketavaḥ śubhrā mahendrasadaneṣviva || 6-18-7||

MHB 6-18-8

काञ्चनैः कवचैर्वीरा ज्वलनार्कसमप्रभैः ।
संनद्धाः प्रत्यदृश्यन्त ग्रहाः प्रज्वलिता इव ॥ ६-१८-८॥
kāñcanaiḥ kavacairvīrā jvalanārkasamaprabhaiḥ |
saṃnaddhāḥ pratyadṛśyanta grahāḥ prajvalitā iva || 6-18-8||

MHB 6-18-9

उद्यतैरायुधैश्चित्रैस्तलबद्धाः पताकिनः ।
ऋषभाक्षा महेष्वासाश्चमूमुखगता बभुः ॥ ६-१८-९॥
udyatairāyudhaiścitraistalabaddhāḥ patākinaḥ |
ṛṣabhākṣā maheṣvāsāścamūmukhagatā babhuḥ || 6-18-9||

MHB 6-18-10

पृष्ठगोपास्तु भीष्मस्य पुत्रास्तव नराधिप ।
दुःशासनो दुर्विषहो दुर्मुखो दुःसहस्तथा ॥ ६-१८-१०॥
pṛṣṭhagopāstu bhīṣmasya putrāstava narādhipa |
duḥśāsano durviṣaho durmukho duḥsahastathā || 6-18-10||

MHB 6-18-11

विविंशतिश्चित्रसेनो विकर्णश्च महारथः ।
सत्यव्रतः पुरुमित्रो जयो भूरिश्रवाः शलः ॥ ६-१८-११॥
viviṃśatiścitraseno vikarṇaśca mahārathaḥ |
satyavrataḥ purumitro jayo bhūriśravāḥ śalaḥ || 6-18-11||

MHB 6-18-12

रथा विंशतिसाहस्रास्तथैषामनुयायिनः ।
अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः ॥ ६-१८-१२॥
rathā viṃśatisāhasrāstathaiṣāmanuyāyinaḥ |
abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo'tha vasātayaḥ || 6-18-12||

MHB 6-18-13

शाल्वा मत्स्यास्तथाम्बष्ठास्त्रिगर्ताः केकयास्तथा ।
सौवीराः कितवाः प्राच्याः प्रतीच्योदीच्यमालवाः ॥ ६-१८-१३॥
śālvā matsyāstathāmbaṣṭhāstrigartāḥ kekayāstathā |
sauvīrāḥ kitavāḥ prācyāḥ pratīcyodīcyamālavāḥ || 6-18-13||

MHB 6-18-14

द्वादशैते जनपदाः सर्वे शूरास्तनुत्यजः ।
महता रथवंशेन तेऽभ्यरक्षन्पितामहम् ॥ ६-१८-१४॥
dvādaśaite janapadāḥ sarve śūrāstanutyajaḥ |
mahatā rathavaṃśena te'bhyarakṣanpitāmaham || 6-18-14||

MHB 6-18-15

अनीकं दशसाहस्रं कुञ्जराणां तरस्विनाम् ।
मागधो येन नृपतिस्तद्रथानीकमन्वयात् ॥ ६-१८-१५॥
anīkaṃ daśasāhasraṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām |
māgadho yena nṛpatistadrathānīkamanvayāt || 6-18-15||

MHB 6-18-16

रथानां चक्ररक्षाश्च पादरक्षाश्च दन्तिनाम् ।
अभूवन्वाहिनीमध्ये शतानामयुतानि षट् ॥ ६-१८-१६॥
rathānāṃ cakrarakṣāśca pādarakṣāśca dantinām |
abhūvanvāhinīmadhye śatānāmayutāni ṣaṭ || 6-18-16||

MHB 6-18-17

पादाताश्चाग्रतोऽगच्छन्धनुश्चर्मासिपाणयः ।
अनेकशतसाहस्रा नखरप्रासयोधिनः ॥ ६-१८-१७॥
pādātāścāgrato'gacchandhanuścarmāsipāṇayaḥ |
anekaśatasāhasrā nakharaprāsayodhinaḥ || 6-18-17||

MHB 6-18-18

अक्षौहिण्यो दशैका च तव पुत्रस्य भारत ।
अदृश्यन्त महाराज गङ्गेव यमुनान्तरे ॥ ६-१८-१८॥
akṣauhiṇyo daśaikā ca tava putrasya bhārata |
adṛśyanta mahārāja gaṅgeva yamunāntare || 6-18-18||

Adhyaya: 19/117 (44)

MHB 6-19-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
अक्षौहिण्यो दशैकां च व्यूढां दृष्ट्वा युधिष्ठिरः ।
कथमल्पेन सैन्येन प्रत्यव्यूहत पाण्डवः ॥ ६-१९-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
akṣauhiṇyo daśaikāṃ ca vyūḍhāṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ |
kathamalpena sainyena pratyavyūhata pāṇḍavaḥ || 6-19-1||

MHB 6-19-2

यो वेद मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम् ।
कथं भीष्मं स कौन्तेयः प्रत्यव्यूहत पाण्डवः ॥ ६-१९-२॥
yo veda mānuṣaṃ vyūhaṃ daivaṃ gāndharvamāsuram |
kathaṃ bhīṣmaṃ sa kaunteyaḥ pratyavyūhata pāṇḍavaḥ || 6-19-2||

MHB 6-19-3

संजय उवाच ।
धार्तराष्ट्राण्यनीकानि दृष्ट्वा व्यूढानि पाण्डवः ।
अभ्यभाषत धर्मात्मा धर्मराजो धनंजयम् ॥ ६-१९-३॥
saṃjaya uvāca |
dhārtarāṣṭrāṇyanīkāni dṛṣṭvā vyūḍhāni pāṇḍavaḥ |
abhyabhāṣata dharmātmā dharmarājo dhanaṃjayam || 6-19-3||

MHB 6-19-4

महर्षेर्वचनात्तात वेदयन्ति बृहस्पतेः ।
संहतान्योधयेदल्पान्कामं विस्तारयेद्बहून् ॥ ६-१९-४॥
maharṣervacanāttāta vedayanti bṛhaspateḥ |
saṃhatānyodhayedalpānkāmaṃ vistārayedbahūn || 6-19-4||

MHB 6-19-5

सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह ।
अस्माकं च तथा सैन्यमल्पीयः सुतरां परैः ॥ ६-१९-५॥
sūcīmukhamanīkaṃ syādalpānāṃ bahubhiḥ saha |
asmākaṃ ca tathā sainyamalpīyaḥ sutarāṃ paraiḥ || 6-19-5||

MHB 6-19-6

एतद्वचनमाज्ञाय महर्षेर्व्यूह पाण्डव ।
तच्छ्रुत्वा धर्मराजस्य प्रत्यभाषत फल्गुनः ॥ ६-१९-६॥
etadvacanamājñāya maharṣervyūha pāṇḍava |
tacchrutvā dharmarājasya pratyabhāṣata phalgunaḥ || 6-19-6||

MHB 6-19-7

एष व्यूहामि ते राजन्व्यूहं परमदुर्जयम् ।
अचलं नाम वज्राख्यं विहितं वज्रपाणिना ॥ ६-१९-७॥
eṣa vyūhāmi te rājanvyūhaṃ paramadurjayam |
acalaṃ nāma vajrākhyaṃ vihitaṃ vajrapāṇinā || 6-19-7||

MHB 6-19-8

यः स वात इवोद्धूतः समरे दुःसहः परैः ।
स नः पुरो योत्स्यति वै भीमः प्रहरतां वरः ॥ ६-१९-८॥
yaḥ sa vāta ivoddhūtaḥ samare duḥsahaḥ paraiḥ |
sa naḥ puro yotsyati vai bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ || 6-19-8||

MHB 6-19-9

तेजांसि रिपुसैन्यानां मृद्नन्पुरुषसत्तमः ।
अग्रेऽग्रणीर्यास्यति नो युद्धोपायविचक्षणः ॥ ६-१९-९॥
tejāṃsi ripusainyānāṃ mṛdnanpuruṣasattamaḥ |
agre'graṇīryāsyati no yuddhopāyavicakṣaṇaḥ || 6-19-9||

MHB 6-19-10

यं दृष्ट्वा पार्थिवाः सर्वे दुर्योधनपुरोगमाः ।
निवर्तिष्यन्ति संभ्रान्ताः सिंहं क्षुद्रमृगा इव ॥ ६-१९-१०॥
yaṃ dṛṣṭvā pārthivāḥ sarve duryodhanapurogamāḥ |
nivartiṣyanti saṃbhrāntāḥ siṃhaṃ kṣudramṛgā iva || 6-19-10||

MHB 6-19-11

तं सर्वे संश्रयिष्यामः प्राकारमकुतोभयम् ।
भीमं प्रहरतां श्रेष्ठं वज्रपाणिमिवामराः ॥ ६-१९-११॥
taṃ sarve saṃśrayiṣyāmaḥ prākāramakutobhayam |
bhīmaṃ praharatāṃ śreṣṭhaṃ vajrapāṇimivāmarāḥ || 6-19-11||

MHB 6-19-12

न हि सोऽस्ति पुमाँल्लोके यः संक्रुद्धं वृकोदरम् ।
द्रष्टुमत्युग्रकर्माणं विषहेत नरर्षभम् ॥ ६-१९-१२॥
na hi so'sti pumā~lloke yaḥ saṃkruddhaṃ vṛkodaram |
draṣṭumatyugrakarmāṇaṃ viṣaheta nararṣabham || 6-19-12||

MHB 6-19-13

भीमसेनो गदां बिभ्रद्वज्रसारमयीं दृढाम् ।
चरन्वेगेन महता समुद्रमपि शोषयेत् ॥ ६-१९-१३॥
bhīmaseno gadāṃ bibhradvajrasāramayīṃ dṛḍhām |
caranvegena mahatā samudramapi śoṣayet || 6-19-13||

MHB 6-19-14

केकया धृष्टकेतुश्च चेकितानश्च वीर्यवान् ।
एत तिष्ठन्ति सामात्याः प्रेक्षकास्ते नरेश्वर ॥ ६-१९-१४॥
kekayā dhṛṣṭaketuśca cekitānaśca vīryavān |
eta tiṣṭhanti sāmātyāḥ prekṣakāste nareśvara || 6-19-14||

MHB 6-19-15

धृतराष्ट्रस्य दायादा इति बीभत्सुरब्रवीत् ।
ब्रुवाणं तु तथा पार्थं सर्वसैन्यानि मारिष ।
अपूजयंस्तदा वाग्भिरनुकूलाभिराहवे ॥ ६-१९-१५॥
dhṛtarāṣṭrasya dāyādā iti bībhatsurabravīt |
bruvāṇaṃ tu tathā pārthaṃ sarvasainyāni māriṣa |
apūjayaṃstadā vāgbhiranukūlābhirāhave || 6-19-15||

MHB 6-19-16

एवमुक्त्वा महाबाहुस्तथा चक्रे धनंजयः ।
व्यूह्य तानि बलान्याशु प्रययौ फल्गुनस्तदा ॥ ६-१९-१६॥
evamuktvā mahābāhustathā cakre dhanaṃjayaḥ |
vyūhya tāni balānyāśu prayayau phalgunastadā || 6-19-16||

MHB 6-19-17

संप्रयातान्कुरून्दृष्ट्वा पाण्डवानां महाचमूः ।
गङ्गेव पूर्णा स्तिमिता स्यन्दमाना व्यदृश्यत ॥ ६-१९-१७॥
saṃprayātānkurūndṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahācamūḥ |
gaṅgeva pūrṇā stimitā syandamānā vyadṛśyata || 6-19-17||

MHB 6-19-18

भीमसेनोऽग्रणीस्तेषां धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
नकुलः सहदेवश्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान् ॥ ६-१९-१८॥
bhīmaseno'graṇīsteṣāṃ dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
nakulaḥ sahadevaśca dhṛṣṭaketuśca vīryavān || 6-19-18||

MHB 6-19-19

समुद्योज्य ततः पश्चाद्राजाप्यक्षौहिणीवृतः ।
भ्रातृभिः सह पुत्रैश्च सोऽभ्यरक्षत पृष्ठतः ॥ ६-१९-१९॥
samudyojya tataḥ paścādrājāpyakṣauhiṇīvṛtaḥ |
bhrātṛbhiḥ saha putraiśca so'bhyarakṣata pṛṣṭhataḥ || 6-19-19||

MHB 6-19-20

चक्ररक्षौ तु भीमस्य माद्रीपुत्रौ महाद्युती ।
द्रौपदेयाः ससौभद्राः पृष्ठगोपास्तरस्विनः ॥ ६-१९-२०॥
cakrarakṣau tu bhīmasya mādrīputrau mahādyutī |
draupadeyāḥ sasaubhadrāḥ pṛṣṭhagopāstarasvinaḥ || 6-19-20||

MHB 6-19-21

धृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्यस्तेषां गोप्ता महारथः ।
सहितः पृतनाशूरै रथमुख्यैः प्रभद्रकैः ॥ ६-१९-२१॥
dhṛṣṭadyumnaśca pāñcālyasteṣāṃ goptā mahārathaḥ |
sahitaḥ pṛtanāśūrai rathamukhyaiḥ prabhadrakaiḥ || 6-19-21||

MHB 6-19-22

शिखण्डी तु ततः पश्चादर्जुनेनाभिरक्षितः ।
यत्तो भीष्मविनाशाय प्रययौ भरतर्षभ ॥ ६-१९-२२॥
śikhaṇḍī tu tataḥ paścādarjunenābhirakṣitaḥ |
yatto bhīṣmavināśāya prayayau bharatarṣabha || 6-19-22||

MHB 6-19-23

पृष्ठगोपोऽर्जुनस्यापि युयुधानो महारथः ।
चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ ॥ ६-१९-२३॥
pṛṣṭhagopo'rjunasyāpi yuyudhāno mahārathaḥ |
cakrarakṣau tu pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau || 6-19-23||

MHB 6-19-24

राजा तु मध्यमानीके कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
बृहद्भिः कुञ्जरैर्मत्तैश्चलद्भिरचलैरिव ॥ ६-१९-२४॥
rājā tu madhyamānīke kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
bṛhadbhiḥ kuñjarairmattaiścaladbhiracalairiva || 6-19-24||

MHB 6-19-25

अक्षौहिण्या च पाञ्चाल्यो यज्ञसेनो महामनाः ।
विराटमन्वयात्पश्चात्पाण्डवार्थे पराक्रमी ॥ ६-१९-२५॥
akṣauhiṇyā ca pāñcālyo yajñaseno mahāmanāḥ |
virāṭamanvayātpaścātpāṇḍavārthe parākramī || 6-19-25||

MHB 6-19-26

तेषामादित्यचन्द्राभाः कनकोत्तमभूषणाः ।
नानाचिह्नधरा राजन्रथेष्वासन्महाध्वजाः ॥ ६-१९-२६॥
teṣāmādityacandrābhāḥ kanakottamabhūṣaṇāḥ |
nānācihnadharā rājanratheṣvāsanmahādhvajāḥ || 6-19-26||

MHB 6-19-27

समुत्सर्प्य ततः पश्चाद्धृष्टद्युम्नो महारथः ।
भ्रातृभिः सह पुत्रैश्च सोऽभ्यरक्षद्युधिष्ठिरम् ॥ ६-१९-२७॥
samutsarpya tataḥ paścāddhṛṣṭadyumno mahārathaḥ |
bhrātṛbhiḥ saha putraiśca so'bhyarakṣadyudhiṣṭhiram || 6-19-27||

MHB 6-19-28

त्वदीयानां परेषां च रथेषु विविधान्ध्वजान् ।
अभिभूयार्जुनस्यैको ध्वजस्तस्थौ महाकपिः ॥ ६-१९-२८॥
tvadīyānāṃ pareṣāṃ ca ratheṣu vividhāndhvajān |
abhibhūyārjunasyaiko dhvajastasthau mahākapiḥ || 6-19-28||

MHB 6-19-29

पादातास्त्वग्रतोऽगच्छन्नसिशक्त्यृष्टिपाणयः ।
अनेकशतसाहस्रा भीमसेनस्य रक्षिणः ॥ ६-१९-२९॥
pādātāstvagrato'gacchannasiśaktyṛṣṭipāṇayaḥ |
anekaśatasāhasrā bhīmasenasya rakṣiṇaḥ || 6-19-29||

MHB 6-19-30

वारणा दशसाहस्राः प्रभिन्नकरटामुखाः ।
शूरा हेममयैर्जालैर्दीप्यमाना इवाचलाः ॥ ६-१९-३०॥
vāraṇā daśasāhasrāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ |
śūrā hemamayairjālairdīpyamānā ivācalāḥ || 6-19-30||

MHB 6-19-31

क्षरन्त इव जीमूता मदार्द्राः पद्मगन्धिनः ।
राजानमन्वयुः पश्चाच्चलन्त इव पर्वताः ॥ ६-१९-३१॥
kṣaranta iva jīmūtā madārdrāḥ padmagandhinaḥ |
rājānamanvayuḥ paścāccalanta iva parvatāḥ || 6-19-31||

MHB 6-19-32

भीमसेनो गदां भीमां प्रकर्षन्परिघोपमाम् ।
प्रचकर्ष महत्सैन्यं दुराधर्षो महामनाः ॥ ६-१९-३२॥
bhīmaseno gadāṃ bhīmāṃ prakarṣanparighopamām |
pracakarṣa mahatsainyaṃ durādharṣo mahāmanāḥ || 6-19-32||

MHB 6-19-33

तमर्कमिव दुष्प्रेक्ष्यं तपन्तं रश्मिमालिनम् ।
न शेकुः सर्वतो योधाः प्रतिवीक्षितुमन्तिके ॥ ६-१९-३३॥
tamarkamiva duṣprekṣyaṃ tapantaṃ raśmimālinam |
na śekuḥ sarvato yodhāḥ prativīkṣitumantike || 6-19-33||

MHB 6-19-34

वज्रो नामैष तु व्यूहो दुर्भिदः सर्वतोमुखः ।
चापविद्युद्ध्वजो घोरो गुप्तो गाण्डीवधन्वना ॥ ६-१९-३४॥
vajro nāmaiṣa tu vyūho durbhidaḥ sarvatomukhaḥ |
cāpavidyuddhvajo ghoro gupto gāṇḍīvadhanvanā || 6-19-34||

MHB 6-19-35

यं प्रतिव्यूह्य तिष्ठन्ति पाण्डवास्तव वाहिनीम् ।
अजेयो मानुषे लोके पाण्डवैरभिरक्षितः ॥ ६-१९-३५॥
yaṃ prativyūhya tiṣṭhanti pāṇḍavāstava vāhinīm |
ajeyo mānuṣe loke pāṇḍavairabhirakṣitaḥ || 6-19-35||

MHB 6-19-36

संध्यां तिष्ठत्सु सैन्येषु सूर्यस्योदयनं प्रति ।
प्रावात्सपृषतो वायुरनभ्रे स्तनयित्नुमान् ॥ ६-१९-३६॥
saṃdhyāṃ tiṣṭhatsu sainyeṣu sūryasyodayanaṃ prati |
prāvātsapṛṣato vāyuranabhre stanayitnumān || 6-19-36||

MHB 6-19-37

विष्वग्वाताश्च वान्त्युग्रा नीचैः शर्करकर्षिणः ।
रजश्चोद्धूयमानं तु तमसाच्छादयज्जगत् ॥ ६-१९-३७॥
viṣvagvātāśca vāntyugrā nīcaiḥ śarkarakarṣiṇaḥ |
rajaścoddhūyamānaṃ tu tamasācchādayajjagat || 6-19-37||

MHB 6-19-38

पपात महती चोल्का प्राङ्मुखी भरतर्षभ ।
उद्यन्तं सूर्यमाहत्य व्यशीर्यत महास्वना ॥ ६-१९-३८॥
papāta mahatī colkā prāṅmukhī bharatarṣabha |
udyantaṃ sūryamāhatya vyaśīryata mahāsvanā || 6-19-38||

MHB 6-19-39

अथ सज्जीयमानेषु सैन्येषु भरतर्षभ ।
निष्प्रभोऽभ्युदियात्सूर्यः सघोषो भूश्चचाल ह ।
व्यशीर्यत सनादा च तदा भरतसत्तम ॥ ६-१९-३९॥
atha sajjīyamāneṣu sainyeṣu bharatarṣabha |
niṣprabho'bhyudiyātsūryaḥ saghoṣo bhūścacāla ha |
vyaśīryata sanādā ca tadā bharatasattama || 6-19-39||

MHB 6-19-40

निर्घाता बहवो राजन्दिक्षु सर्वासु चाभवन् ।
प्रादुरासीद्रजस्तीव्रं न प्राज्ञायत किंचन ॥ ६-१९-४०॥
nirghātā bahavo rājandikṣu sarvāsu cābhavan |
prādurāsīdrajastīvraṃ na prājñāyata kiṃcana || 6-19-40||

MHB 6-19-41

ध्वजानां धूयमानानां सहसा मातरिश्वना ।
किङ्किणीजालनद्धानां काञ्चनस्रग्वतां रवैः ॥ ६-१९-४१॥
dhvajānāṃ dhūyamānānāṃ sahasā mātariśvanā |
kiṅkiṇījālanaddhānāṃ kāñcanasragvatāṃ ravaiḥ || 6-19-41||

MHB 6-19-42

महतां सपताकानामादित्यसमतेजसाम् ।
सर्वं झणझणीभूतमासीत्तालवनेष्विव ॥ ६-१९-४२॥
mahatāṃ sapatākānāmādityasamatejasām |
sarvaṃ jhaṇajhaṇībhūtamāsīttālavaneṣviva || 6-19-42||

MHB 6-19-43

एवं ते पुरुषव्याघ्राः पाण्डवा युद्धनन्दिनः ।
व्यवस्थिताः प्रतिव्यूह्य तव पुत्रस्य वाहिनीम् ॥ ६-१९-४३॥
evaṃ te puruṣavyāghrāḥ pāṇḍavā yuddhanandinaḥ |
vyavasthitāḥ prativyūhya tava putrasya vāhinīm || 6-19-43||

MHB 6-19-44

स्रंसन्त इव मज्जानो योधानां भरतर्षभ ।
दृष्ट्वाग्रतो भीमसेनं गदापाणिमवस्थितम् ॥ ६-१९-४४॥
sraṃsanta iva majjāno yodhānāṃ bharatarṣabha |
dṛṣṭvāgrato bhīmasenaṃ gadāpāṇimavasthitam || 6-19-44||

Adhyaya: 20/117 (20)

MHB 6-20-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
सूर्योदये संजय के नु पूर्वं युयुत्सवो हृष्यमाणा इवासन् ।
मामका वा भीष्मनेत्राः समीके पाण्डवा वा भीमनेत्रास्तदानीम् ॥ ६-२०-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
sūryodaye saṃjaya ke nu pūrvaṃ yuyutsavo hṛṣyamāṇā ivāsan |
māmakā vā bhīṣmanetrāḥ samīke pāṇḍavā vā bhīmanetrāstadānīm || 6-20-1||

MHB 6-20-2

केषां जघन्यौ सोमसूर्यौ सवायू केषां सेनां श्वापदा व्याभषन्त ।
केषां यूनां मुखवर्णाः प्रसन्नाः सर्वं ह्येतद्ब्रूहि तत्त्वं यथावत् ॥ ६-२०-२॥
keṣāṃ jaghanyau somasūryau savāyū keṣāṃ senāṃ śvāpadā vyābhaṣanta |
keṣāṃ yūnāṃ mukhavarṇāḥ prasannāḥ sarvaṃ hyetadbrūhi tattvaṃ yathāvat || 6-20-2||

MHB 6-20-3

संजय उवाच ।
उभे सेने तुल्यमिवोपयाते उभे व्यूहे हृष्टरूपे नरेन्द्र ।
उभे चित्रे वनराजिप्रकाशे तथैवोभे नागरथाश्वपूर्णे ॥ ६-२०-३॥
saṃjaya uvāca |
ubhe sene tulyamivopayāte ubhe vyūhe hṛṣṭarūpe narendra |
ubhe citre vanarājiprakāśe tathaivobhe nāgarathāśvapūrṇe || 6-20-3||

MHB 6-20-4

उभे सेने बृहती भीमरूपे तथैवोभे भारत दुर्विषह्ये ।
तथैवोभे स्वर्गजयाय सृष्टे तथा ह्युभे सत्पुरुषार्यगुप्ते ॥ ६-२०-४॥
ubhe sene bṛhatī bhīmarūpe tathaivobhe bhārata durviṣahye |
tathaivobhe svargajayāya sṛṣṭe tathā hyubhe satpuruṣāryagupte || 6-20-4||

MHB 6-20-5

पश्चान्मुखाः कुरवो धार्तराष्ट्राः स्थिताः पार्थाः प्राङ्मुखा योत्स्यमानाः ।
दैत्येन्द्रसेनेव च कौरवाणां देवेन्द्रसेनेव च पाण्डवानाम् ॥ ६-२०-५॥
paścānmukhāḥ kuravo dhārtarāṣṭrāḥ sthitāḥ pārthāḥ prāṅmukhā yotsyamānāḥ |
daityendraseneva ca kauravāṇāṃ devendraseneva ca pāṇḍavānām || 6-20-5||

MHB 6-20-6

शुक्रो वायुः पृष्ठतः पाण्डवानां धार्तराष्ट्राञ्श्वापदा व्याभषन्त ।
गजेन्द्राणां मदगन्धांश्च तीव्रान्न सेहिरे तव पुत्रस्य नागाः ॥ ६-२०-६॥
śukro vāyuḥ pṛṣṭhataḥ pāṇḍavānāṃ dhārtarāṣṭrāñśvāpadā vyābhaṣanta |
gajendrāṇāṃ madagandhāṃśca tīvrānna sehire tava putrasya nāgāḥ || 6-20-6||

MHB 6-20-7

दुर्योधनो हस्तिनं पद्मवर्णं सुवर्णकक्ष्यं जातिबलं प्रभिन्नम् ।
समास्थितो मध्यगतः कुरूणां संस्तूयमानो बन्दिभिर्मागधैश्च ॥ ६-२०-७॥
duryodhano hastinaṃ padmavarṇaṃ suvarṇakakṣyaṃ jātibalaṃ prabhinnam |
samāsthito madhyagataḥ kurūṇāṃ saṃstūyamāno bandibhirmāgadhaiśca || 6-20-7||

MHB 6-20-8

चन्द्रप्रभं श्वेतमस्यातपत्रं सौवर्णी स्रग्भ्राजते चोत्तमाङ्गे ।
तं सर्वतः शकुनिः पार्वतीयैः सार्धं गान्धारैः पाति गान्धारराजः ॥ ६-२०-८॥
candraprabhaṃ śvetamasyātapatraṃ sauvarṇī sragbhrājate cottamāṅge |
taṃ sarvataḥ śakuniḥ pārvatīyaiḥ sārdhaṃ gāndhāraiḥ pāti gāndhārarājaḥ || 6-20-8||

MHB 6-20-9

भीष्मोऽग्रतः सर्वसैन्यस्य वृद्धः श्वेतच्छत्रः श्वेतधनुः सशङ्खः ।
श्वेतोष्णीषः पाण्डुरेण ध्वजेन श्वेतैरश्वैः श्वेतशैलप्रकाशः ॥ ६-२०-९॥
bhīṣmo'grataḥ sarvasainyasya vṛddhaḥ śvetacchatraḥ śvetadhanuḥ saśaṅkhaḥ |
śvetoṣṇīṣaḥ pāṇḍureṇa dhvajena śvetairaśvaiḥ śvetaśailaprakāśaḥ || 6-20-9||

MHB 6-20-10

तस्य सैन्यं धार्तराष्ट्राश्च सर्वे बाह्लीकानामेकदेशः शलश्च ।
ये चाम्बष्ठाः क्षत्रिया ये च सिन्धौ तथा सौवीराः पञ्चनदाश्च शूराः ॥ ६-२०-१०॥
tasya sainyaṃ dhārtarāṣṭrāśca sarve bāhlīkānāmekadeśaḥ śalaśca |
ye cāmbaṣṭhāḥ kṣatriyā ye ca sindhau tathā sauvīrāḥ pañcanadāśca śūrāḥ || 6-20-10||

MHB 6-20-11

शोणैर्हयै रुक्मरथो महात्मा द्रोणो महाबाहुरदीनसत्त्वः ।
आस्ते गुरुः प्रयशाः सर्वराज्ञां पश्चाच्चमूमिन्द्र इवाभिरक्षन् ॥ ६-२०-११॥
śoṇairhayai rukmaratho mahātmā droṇo mahābāhuradīnasattvaḥ |
āste guruḥ prayaśāḥ sarvarājñāṃ paścāccamūmindra ivābhirakṣan || 6-20-11||

MHB 6-20-12

वार्द्धक्षत्रिः सर्वसैन्यस्य मध्ये भूरिश्रवाः पुरुमित्रो जयश्च ।
शाल्वा मत्स्याः केकयाश्चापि सर्वे गजानीकैर्भ्रातरो योत्स्यमानाः ॥ ६-२०-१२॥
vārddhakṣatriḥ sarvasainyasya madhye bhūriśravāḥ purumitro jayaśca |
śālvā matsyāḥ kekayāścāpi sarve gajānīkairbhrātaro yotsyamānāḥ || 6-20-12||

MHB 6-20-13

शारद्वतश्चोत्तरधूर्महात्मा महेष्वासो गौतमश्चित्रयोधी ।
शकैः किरातैर्यवनैः पह्लवैश्च सार्धं चमूमुत्तरतोऽभिपाति ॥ ६-२०-१३॥
śāradvataścottaradhūrmahātmā maheṣvāso gautamaścitrayodhī |
śakaiḥ kirātairyavanaiḥ pahlavaiśca sārdhaṃ camūmuttarato'bhipāti || 6-20-13||

MHB 6-20-14

महारथैरन्धकवृष्णिभोजैः सौराष्ट्रकैर्नैरृतैरात्तशस्त्रैः ।
बृहद्बलः कृतवर्माभिगुप्तो बलं त्वदीयं दक्षिणतोऽभिपाति ॥ ६-२०-१४॥
mahārathairandhakavṛṣṇibhojaiḥ saurāṣṭrakairnairṛtairāttaśastraiḥ |
bṛhadbalaḥ kṛtavarmābhigupto balaṃ tvadīyaṃ dakṣiṇato'bhipāti || 6-20-14||

MHB 6-20-15

संशप्तकानामयुतं रथानां मृत्युर्जयो वार्जुनस्येति सृष्टाः ।
येनार्जुनस्तेन राजन्कृतास्त्राः प्रयाता वै ते त्रिगर्ताश्च शूराः ॥ ६-२०-१५॥
saṃśaptakānāmayutaṃ rathānāṃ mṛtyurjayo vārjunasyeti sṛṣṭāḥ |
yenārjunastena rājankṛtāstrāḥ prayātā vai te trigartāśca śūrāḥ || 6-20-15||

MHB 6-20-16

साग्रं शतसहस्रं तु नागानां तव भारत ।
नागे नागे रथशतं शतं चाश्वा रथे रथे ॥ ६-२०-१६॥
sāgraṃ śatasahasraṃ tu nāgānāṃ tava bhārata |
nāge nāge rathaśataṃ śataṃ cāśvā rathe rathe || 6-20-16||

MHB 6-20-17

अश्वेऽश्वे दश धानुष्का धानुष्के दश चर्मिणः ।
एवं व्यूढान्यनीकानि भीष्मेण तव भारत ॥ ६-२०-१७॥
aśve'śve daśa dhānuṣkā dhānuṣke daśa carmiṇaḥ |
evaṃ vyūḍhānyanīkāni bhīṣmeṇa tava bhārata || 6-20-17||

MHB 6-20-18

अव्यूहन्मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम् ।
दिवसे दिवसे प्राप्ते भीष्मः शांतनवोऽग्रणीः ॥ ६-२०-१८॥
avyūhanmānuṣaṃ vyūhaṃ daivaṃ gāndharvamāsuram |
divase divase prāpte bhīṣmaḥ śāṃtanavo'graṇīḥ || 6-20-18||

MHB 6-20-19

महारथौघविपुलः समुद्र इव पर्वणि ।
भीष्मेण धार्तराष्ट्राणां व्यूहः प्रत्यङ्मुखो युधि ॥ ६-२०-१९॥
mahārathaughavipulaḥ samudra iva parvaṇi |
bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭrāṇāṃ vyūhaḥ pratyaṅmukho yudhi || 6-20-19||

MHB 6-20-20

अनन्तरूपा ध्वजिनी त्वदीया नरेन्द्र भीमा न तु पाण्डवानाम् ।
तां त्वेव मन्ये बृहतीं दुष्प्रधृष्यां यस्या नेतारौ केशवश्चार्जुनश्च ॥ ६-२०-२०॥
anantarūpā dhvajinī tvadīyā narendra bhīmā na tu pāṇḍavānām |
tāṃ tveva manye bṛhatīṃ duṣpradhṛṣyāṃ yasyā netārau keśavaścārjunaśca || 6-20-20||

Adhyaya: 21/117 (17)

MHB 6-21-1

संजय उवाच ।
बृहतीं धार्तराष्ट्राणां दृष्ट्वा सेनां समुद्यताम् ।
विषादमगमद्राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ६-२१-१॥
saṃjaya uvāca |
bṛhatīṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ dṛṣṭvā senāṃ samudyatām |
viṣādamagamadrājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ || 6-21-1||

MHB 6-21-2

व्यूहं भीष्मेण चाभेद्यं कल्पितं प्रेक्ष्य पाण्डवः ।
अभेद्यमिव संप्रेक्ष्य विषण्णोऽर्जुनमब्रवीत् ॥ ६-२१-२॥
vyūhaṃ bhīṣmeṇa cābhedyaṃ kalpitaṃ prekṣya pāṇḍavaḥ |
abhedyamiva saṃprekṣya viṣaṇṇo'rjunamabravīt || 6-21-2||

MHB 6-21-3

धनंजय कथं शक्यमस्माभिर्योद्धुमाहवे ।
धार्तराष्ट्रैर्महाबाहो येषां योद्धा पितामहः ॥ ६-२१-३॥
dhanaṃjaya kathaṃ śakyamasmābhiryoddhumāhave |
dhārtarāṣṭrairmahābāho yeṣāṃ yoddhā pitāmahaḥ || 6-21-3||

MHB 6-21-4

अक्षोभ्योऽयमभेद्यश्च भीष्मेणामित्रकर्शिना ।
कल्पितः शास्त्रदृष्टेन विधिना भूरितेजसा ॥ ६-२१-४॥
akṣobhyo'yamabhedyaśca bhīṣmeṇāmitrakarśinā |
kalpitaḥ śāstradṛṣṭena vidhinā bhūritejasā || 6-21-4||

MHB 6-21-5

ते वयं संशयं प्राप्ताः ससैन्याः शत्रुकर्शन ।
कथमस्मान्महाव्यूहादुद्यानं नो भविष्यति ॥ ६-२१-५॥
te vayaṃ saṃśayaṃ prāptāḥ sasainyāḥ śatrukarśana |
kathamasmānmahāvyūhādudyānaṃ no bhaviṣyati || 6-21-5||

MHB 6-21-6

अथार्जुनोऽब्रवीत्पार्थं युधिष्ठिरममित्रहा ।
विषण्णमभिसंप्रेक्ष्य तव राजन्ननीकिनीम् ॥ ६-२१-६॥
athārjuno'bravītpārthaṃ yudhiṣṭhiramamitrahā |
viṣaṇṇamabhisaṃprekṣya tava rājannanīkinīm || 6-21-6||

MHB 6-21-7

प्रज्ञयाभ्यधिकाञ्शूरान्गुणयुक्तान्बहूनपि ।
जयन्त्यल्पतरा येन तन्निबोध विशां पते ॥ ६-२१-७॥
prajñayābhyadhikāñśūrānguṇayuktānbahūnapi |
jayantyalpatarā yena tannibodha viśāṃ pate || 6-21-7||

MHB 6-21-8

तत्तु ते कारणं राजन्प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।
नारदस्तमृषिर्वेद भीष्मद्रोणौ च पाण्डव ॥ ६-२१-८॥
tattu te kāraṇaṃ rājanpravakṣyāmyanasūyave |
nāradastamṛṣirveda bhīṣmadroṇau ca pāṇḍava || 6-21-8||

MHB 6-21-9

एतमेवार्थमाश्रित्य युद्धे देवासुरेऽब्रवीत् ।
पितामहः किल पुरा महेन्द्रादीन्दिवौकसः ॥ ६-२१-९॥
etamevārthamāśritya yuddhe devāsure'bravīt |
pitāmahaḥ kila purā mahendrādīndivaukasaḥ || 6-21-9||

MHB 6-21-10

न तथा बलवीर्याभ्यां विजयन्ते जिगीषवः ।
यथा सत्यानृशंस्याभ्यां धर्मेणैवोद्यमेन च ॥ ६-२१-१०॥
na tathā balavīryābhyāṃ vijayante jigīṣavaḥ |
yathā satyānṛśaṃsyābhyāṃ dharmeṇaivodyamena ca || 6-21-10||

MHB 6-21-11

त्यक्त्वाधर्मं च लोभं च मोहं चोद्यममास्थिताः ।
युध्यध्वमनहंकारा यतो धर्मस्ततो जयः ॥ ६-२१-११॥
tyaktvādharmaṃ ca lobhaṃ ca mohaṃ codyamamāsthitāḥ |
yudhyadhvamanahaṃkārā yato dharmastato jayaḥ || 6-21-11||

MHB 6-21-12

एवं राजन्विजानीहि ध्रुवोऽस्माकं रणे जयः ।
यथा मे नारदः प्राह यतः कृष्णस्ततो जयः ॥ ६-२१-१२॥
evaṃ rājanvijānīhi dhruvo'smākaṃ raṇe jayaḥ |
yathā me nāradaḥ prāha yataḥ kṛṣṇastato jayaḥ || 6-21-12||

MHB 6-21-13

गुणभूतो जयः कृष्णे पृष्ठतोऽन्वेति माधवम् ।
अन्यथा विजयश्चास्य संनतिश्चापरो गुणः ॥ ६-२१-१३॥
guṇabhūto jayaḥ kṛṣṇe pṛṣṭhato'nveti mādhavam |
anyathā vijayaścāsya saṃnatiścāparo guṇaḥ || 6-21-13||

MHB 6-21-14

अनन्ततेजा गोविन्दः शत्रुपूगेषु निर्व्यथः ।
पुरुषः सनातनतमो यतः कृष्णस्ततो जयः ॥ ६-२१-१४॥
anantatejā govindaḥ śatrupūgeṣu nirvyathaḥ |
puruṣaḥ sanātanatamo yataḥ kṛṣṇastato jayaḥ || 6-21-14||

MHB 6-21-15

पुरा ह्येष हरिर्भूत्वा वैकुण्ठोऽकुण्ठसायकः ।
सुरासुरानवस्फूर्जन्नब्रवीत्के जयन्त्विति ॥ ६-२१-१५॥
purā hyeṣa harirbhūtvā vaikuṇṭho'kuṇṭhasāyakaḥ |
surāsurānavasphūrjannabravītke jayantviti || 6-21-15||

MHB 6-21-16

अनु कृष्णं जयेमेति यैरुक्तं तत्र तैर्जितम् ।
तत्प्रसादाद्धि त्रैलोक्यं प्राप्तं शक्रादिभिः सुरैः ॥ ६-२१-१६॥
anu kṛṣṇaṃ jayemeti yairuktaṃ tatra tairjitam |
tatprasādāddhi trailokyaṃ prāptaṃ śakrādibhiḥ suraiḥ || 6-21-16||

MHB 6-21-17

तस्य ते न व्यथां कांचिदिह पश्यामि भारत ।
यस्य ते जयमाशास्ते विश्वभुक्त्रिदशेश्वरः ॥ ६-२१-१७॥
tasya te na vyathāṃ kāṃcidiha paśyāmi bhārata |
yasya te jayamāśāste viśvabhuktridaśeśvaraḥ || 6-21-17||

Adhyaya: 22/117 (22)

MHB 6-22-1

संजय उवाच ।
ततो युधिष्ठिरो राजा स्वां सेनां समचोदयत् ।
प्रतिव्यूहन्ननीकानि भीष्मस्य भरतर्षभ ॥ ६-२२-१॥
saṃjaya uvāca |
tato yudhiṣṭhiro rājā svāṃ senāṃ samacodayat |
prativyūhannanīkāni bhīṣmasya bharatarṣabha || 6-22-1||

MHB 6-22-2

यथोद्दिष्टान्यनीकानि प्रत्यव्यूहन्त पाण्डवाः ।
स्वर्गं परमभीप्सन्तः सुयुद्धेन कुरूद्वहाः ॥ ६-२२-२॥
yathoddiṣṭānyanīkāni pratyavyūhanta pāṇḍavāḥ |
svargaṃ paramabhīpsantaḥ suyuddhena kurūdvahāḥ || 6-22-2||

MHB 6-22-3

मध्ये शिखण्डिनोऽनीकं रक्षितं सव्यसाचिना ।
धृष्टद्युम्नस्य च स्वयं भीमेन परिपालितम् ॥ ६-२२-३॥
madhye śikhaṇḍino'nīkaṃ rakṣitaṃ savyasācinā |
dhṛṣṭadyumnasya ca svayaṃ bhīmena paripālitam || 6-22-3||

MHB 6-22-4

अनीकं दक्षिणं राजन्युयुधानेन पालितम् ।
श्रीमता सात्वताग्र्येण शक्रेणेव धनुष्मता ॥ ६-२२-४॥
anīkaṃ dakṣiṇaṃ rājanyuyudhānena pālitam |
śrīmatā sātvatāgryeṇa śakreṇeva dhanuṣmatā || 6-22-4||

MHB 6-22-5

महेन्द्रयानप्रतिमं रथं तु सोपस्करं हाटकरत्नचित्रम् ।
युधिष्ठिरः काञ्चनभाण्डयोक्त्रं समास्थितो नागकुलस्य मध्ये ॥ ६-२२-५॥
mahendrayānapratimaṃ rathaṃ tu sopaskaraṃ hāṭakaratnacitram |
yudhiṣṭhiraḥ kāñcanabhāṇḍayoktraṃ samāsthito nāgakulasya madhye || 6-22-5||

MHB 6-22-6

समुच्छ्रितं दान्तशलाकमस्य सुपाण्डुरं छत्रमतीव भाति ।
प्रदक्षिणं चैनमुपाचरन्ति महर्षयः संस्तुतिभिर्नरेन्द्रम् ॥ ६-२२-६॥
samucchritaṃ dāntaśalākamasya supāṇḍuraṃ chatramatīva bhāti |
pradakṣiṇaṃ cainamupācaranti maharṣayaḥ saṃstutibhirnarendram || 6-22-6||

MHB 6-22-7

पुरोहिताः शत्रुवधं वदन्तो महर्षिवृद्धाः श्रुतवन्त एव ।
जप्यैश्च मन्त्रैश्च तथौषधीभिः समन्ततः स्वस्त्ययनं प्रचक्रुः ॥ ६-२२-७॥
purohitāḥ śatruvadhaṃ vadanto maharṣivṛddhāḥ śrutavanta eva |
japyaiśca mantraiśca tathauṣadhībhiḥ samantataḥ svastyayanaṃ pracakruḥ || 6-22-7||

MHB 6-22-8

ततः स वस्त्राणि तथैव गाश्च फलानि पुष्पाणि तथैव निष्कान् ।
कुरूत्तमो ब्राह्मणसान्महात्मा कुर्वन्ययौ शक्र इवामरेभ्यः ॥ ६-२२-८॥
tataḥ sa vastrāṇi tathaiva gāśca phalāni puṣpāṇi tathaiva niṣkān |
kurūttamo brāhmaṇasānmahātmā kurvanyayau śakra ivāmarebhyaḥ || 6-22-8||

MHB 6-22-9

सहस्रसूर्यः शतकिङ्किणीकः परार्ध्यजाम्बूनदहेमचित्रः ।
रथोऽर्जुनस्याग्निरिवार्चिमाली विभ्राजते श्वेतहयः सुचक्रः ॥ ६-२२-९॥
sahasrasūryaḥ śatakiṅkiṇīkaḥ parārdhyajāmbūnadahemacitraḥ |
ratho'rjunasyāgnirivārcimālī vibhrājate śvetahayaḥ sucakraḥ || 6-22-9||

MHB 6-22-10

तमास्थितः केशवसंगृहीतं कपिध्वजं गाण्डिवबाणहस्तः ।
धनुर्धरो यस्य समः पृथिव्यां न विद्यते नो भविता वा कदाचित् ॥ ६-२२-१०॥
tamāsthitaḥ keśavasaṃgṛhītaṃ kapidhvajaṃ gāṇḍivabāṇahastaḥ |
dhanurdharo yasya samaḥ pṛthivyāṃ na vidyate no bhavitā vā kadācit || 6-22-10||

MHB 6-22-11

उद्वर्तयिष्यंस्तव पुत्रसेनामतीव रौद्रं स बिभर्ति रूपम् ।
अनायुधो यः सुभुजो भुजाभ्यां नराश्वनागान्युधि भस्म कुर्यात् ॥ ६-२२-११॥
udvartayiṣyaṃstava putrasenāmatīva raudraṃ sa bibharti rūpam |
anāyudho yaḥ subhujo bhujābhyāṃ narāśvanāgānyudhi bhasma kuryāt || 6-22-11||

MHB 6-22-12

स भीमसेनः सहितो यमाभ्यां वृकोदरो वीररथस्य गोप्ता ।
तं प्रेक्ष्य मत्तर्षभसिंहखेलं लोके महेन्द्रप्रतिमानकल्पम् ॥ ६-२२-१२॥
sa bhīmasenaḥ sahito yamābhyāṃ vṛkodaro vīrarathasya goptā |
taṃ prekṣya mattarṣabhasiṃhakhelaṃ loke mahendrapratimānakalpam || 6-22-12||

MHB 6-22-13

समीक्ष्य सेनाग्रगतं दुरासदं प्रविव्यथुः पङ्कगता इवोष्ट्राः ।
वृकोदरं वारणराजदर्पं योधास्त्वदीया भयविग्नसत्त्वाः ॥ ६-२२-१३॥
samīkṣya senāgragataṃ durāsadaṃ pravivyathuḥ paṅkagatā ivoṣṭrāḥ |
vṛkodaraṃ vāraṇarājadarpaṃ yodhāstvadīyā bhayavignasattvāḥ || 6-22-13||

MHB 6-22-14

अनीकमध्ये तिष्ठन्तं राजपुत्रं दुरासदम् ।
अब्रवीद्भरतश्रेष्ठं गुडाकेशं जनार्दनः ॥ ६-२२-१४॥
anīkamadhye tiṣṭhantaṃ rājaputraṃ durāsadam |
abravīdbharataśreṣṭhaṃ guḍākeśaṃ janārdanaḥ || 6-22-14||

MHB 6-22-15

वासुदेव उवाच ।
य एष गोप्ता प्रतपन्बलस्थो यो नः सेनां सिंह इवेक्षते च ।
स एष भीष्मः कुरुवंशकेतुर्येनाहृतास्त्रिंशतो वाजिमेधाः ॥ ६-२२-१५॥
vāsudeva uvāca |
ya eṣa goptā pratapanbalastho yo naḥ senāṃ siṃha ivekṣate ca |
sa eṣa bhīṣmaḥ kuruvaṃśaketuryenāhṛtāstriṃśato vājimedhāḥ || 6-22-15||

MHB 6-22-16

एतान्यनीकानि महानुभावं गूहन्ति मेघा इव घर्मरश्मिम् ।
एतानि हत्वा पुरुषप्रवीर काङ्क्षस्व युद्धं भरतर्षभेण ॥ ६-२२-१६॥
etānyanīkāni mahānubhāvaṃ gūhanti meghā iva gharmaraśmim |
etāni hatvā puruṣapravīra kāṅkṣasva yuddhaṃ bharatarṣabheṇa || 6-22-16||

MHB 6-22-17

धृतराष्ट्र उवाच ।
केषां प्रहृष्टास्तत्राग्रे योधा युध्यन्ति संजय ।
उदग्रमनसः केऽत्र के वा दीना विचेतसः ॥ ६-२२-१७॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
keṣāṃ prahṛṣṭāstatrāgre yodhā yudhyanti saṃjaya |
udagramanasaḥ ke'tra ke vā dīnā vicetasaḥ || 6-22-17||

MHB 6-22-18

के पूर्वं प्राहरंस्तत्र युद्धे हृदयकम्पने ।
मामकाः पाण्डवानां वा तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ ६-२२-१८॥
ke pūrvaṃ prāharaṃstatra yuddhe hṛdayakampane |
māmakāḥ pāṇḍavānāṃ vā tanmamācakṣva saṃjaya || 6-22-18||

MHB 6-22-19

कस्य सेनासमुदये गन्धमाल्यसमुद्भवः ।
वाचः प्रदक्षिणाश्चैव योधानामभिगर्जताम् ॥ ६-२२-१९॥
kasya senāsamudaye gandhamālyasamudbhavaḥ |
vācaḥ pradakṣiṇāścaiva yodhānāmabhigarjatām || 6-22-19||

MHB 6-22-20

संजय उवाच ।
उभयोः सेनयोस्तत्र योधा जहृषिरे मुदा ।
स्रग्धूपपानगन्धानामुभयत्र समुद्भवः ॥ ६-२२-२०॥
saṃjaya uvāca |
ubhayoḥ senayostatra yodhā jahṛṣire mudā |
sragdhūpapānagandhānāmubhayatra samudbhavaḥ || 6-22-20||

MHB 6-22-21

संहतानामनीकानां व्यूढानां भरतर्षभ ।
संसर्पतामुदीर्णानां विमर्दः सुमहानभूत् ॥ ६-२२-२१॥
saṃhatānāmanīkānāṃ vyūḍhānāṃ bharatarṣabha |
saṃsarpatāmudīrṇānāṃ vimardaḥ sumahānabhūt || 6-22-21||

MHB 6-22-22

वादित्रशब्दस्तुमुलः शङ्खभेरीविमिश्रितः ।
कुञ्जराणां च नदतां सैन्यानां च प्रहृष्यताम् ॥ ६-२२-२२॥
vāditraśabdastumulaḥ śaṅkhabherīvimiśritaḥ |
kuñjarāṇāṃ ca nadatāṃ sainyānāṃ ca prahṛṣyatām || 6-22-22||

Adhyaya: 23/117 (47)

MHB 6-23-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत संजय ॥ ६-२३-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ |
māmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata saṃjaya || 6-23-1||

MHB 6-23-2

संजय उवाच ।
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥ ६-२३-२॥
saṃjaya uvāca |
dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadā |
ācāryamupasaṃgamya rājā vacanamabravīt || 6-23-2||

MHB 6-23-3

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ ६-२३-३॥
paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūm |
vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā || 6-23-3||

MHB 6-23-4

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ ६-२३-४॥
atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi |
yuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ || 6-23-4||

MHB 6-23-5

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः ॥ ६-२३-५॥
dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśirājaśca vīryavān |
purujitkuntibhojaśca śaibyaśca narapuṃgavaḥ || 6-23-5||

MHB 6-23-6

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ ६-२३-६॥
yudhāmanyuśca vikrānta uttamaujāśca vīryavān |
saubhadro draupadeyāśca sarva eva mahārathāḥ || 6-23-6||

MHB 6-23-7

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥ ६-२३-७॥
asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tānnibodha dvijottama |
nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tānbravīmi te || 6-23-7||

MHB 6-23-8

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ ६-२३-८॥
bhavānbhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samitiṃjayaḥ |
aśvatthāmā vikarṇaśca saumadattistathaiva ca || 6-23-8||

MHB 6-23-9

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ६-२३-९॥
anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ |
nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ || 6-23-9||

MHB 6-23-10

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ ६-२३-१०॥
aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam |
paryāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam || 6-23-10||

MHB 6-23-11

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ६-२३-११॥
ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ |
bhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi || 6-23-11||

MHB 6-23-12

तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥ ६-२३-१२॥
tasya saṃjanayanharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ |
siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān || 6-23-12||

MHB 6-23-13

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ ६-२३-१३॥
tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥ |
sahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo'bhavat || 6-23-13||

MHB 6-23-14

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥ ६-२३-१४॥
tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau |
mādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ || 6-23-14||

MHB 6-23-15

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः ।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥ ६-२३-१५॥
pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ |
pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ || 6-23-15||

MHB 6-23-16

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥ ६-२३-१६॥
anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
nakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau || 6-23-16||

MHB 6-23-17

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥ ६-२३-१७॥
kāśyaśca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ |
dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ || 6-23-17||

MHB 6-23-18

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥ ६-२३-१८॥
drupado draupadeyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpate |
saubhadraśca mahābāhuḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthakpṛthak || 6-23-18||

MHB 6-23-19

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥ ६-२३-१९॥
sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat |
nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan || 6-23-19||

MHB 6-23-20

अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः ।
प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ ६-२३-२०॥
atha vyavasthitāndṛṣṭvā dhārtarāṣṭrānkapidhvajaḥ |
pravṛtte śastrasaṃpāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ || 6-23-20||

MHB 6-23-21

हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ ६-२३-२१॥
hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate |
senayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta || 6-23-21||

MHB 6-23-22

यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् ।
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे ॥ ६-२३-२२॥
yāvadetānnirīkṣe'haṃ yoddhukāmānavasthitān |
kairmayā saha yoddhavyamasminraṇasamudyame || 6-23-22||

MHB 6-23-23

योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ ६-२३-२३॥
yotsyamānānavekṣe'haṃ ya ete'tra samāgatāḥ |
dhārtarāṣṭrasya durbuddheryuddhe priyacikīrṣavaḥ || 6-23-23||

MHB 6-23-24

एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ ६-२३-२४॥
evamukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata |
senayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam || 6-23-24||

MHB 6-23-25

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।
उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥ ६-२३-२५॥
bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām |
uvāca pārtha paśyaitānsamavetānkurūniti || 6-23-25||

MHB 6-23-26

तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥ ६-२३-२६॥
tatrāpaśyatsthitānpārthaḥ pitṝnatha pitāmahān |
ācāryānmātulānbhrātṝnputrānpautrānsakhīṃstathā || 6-23-26||

MHB 6-23-27

श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।
तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥ ६-२३-२७॥
śvaśurānsuhṛdaścaiva senayorubhayorapi |
tānsamīkṣya sa kaunteyaḥ sarvānbandhūnavasthitān || 6-23-27||

MHB 6-23-28

कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।
दृष्ट्वेमान्स्वजनान्कृष्ण युयुत्सून्समवस्थितान् ॥ ६-२३-२८॥
kṛpayā parayāviṣṭo viṣīdannidamabravīt |
dṛṣṭvemānsvajanānkṛṣṇa yuyutsūnsamavasthitān || 6-23-28||

MHB 6-23-29

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥ ६-२३-२९॥
sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati |
vepathuśca śarīre me romaharṣaśca jāyate || 6-23-29||

MHB 6-23-30

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते ।
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ ६-२३-३०॥
gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāttvakcaiva paridahyate |
na ca śaknomyavasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ || 6-23-30||

MHB 6-23-31

निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥ ६-२३-३१॥
nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava |
na ca śreyo'nupaśyāmi hatvā svajanamāhave || 6-23-31||

MHB 6-23-32

न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।
किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ॥ ६-२३-३२॥
na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca |
kiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogairjīvitena vā || 6-23-32||

MHB 6-23-33

येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।
त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥ ६-२३-३३॥
yeṣāmarthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca |
ta ime'vasthitā yuddhe prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca || 6-23-33||

MHB 6-23-34

आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः स्यालाः संबन्धिनस्तथा ॥ ६-२३-३४॥
ācāryāḥ pitaraḥ putrāstathaiva ca pitāmahāḥ |
mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ syālāḥ saṃbandhinastathā || 6-23-34||

MHB 6-23-35

एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥ ६-२३-३५॥
etānna hantumicchāmi ghnato'pi madhusūdana |
api trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ nu mahīkṛte || 6-23-35||

MHB 6-23-36

निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।
पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥ ६-२३-३६॥
nihatya dhārtarāṣṭrānnaḥ kā prītiḥ syājjanārdana |
pāpamevāśrayedasmānhatvaitānātatāyinaḥ || 6-23-36||

MHB 6-23-37

तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्सबान्धवान् ।
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥ ६-२३-३७॥
tasmānnārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrānsabāndhavān |
svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava || 6-23-37||

MHB 6-23-38

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥ ६-२३-३८॥
yadyapyete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ |
kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam || 6-23-38||

MHB 6-23-39

कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥ ६-२३-३९॥
kathaṃ na jñeyamasmābhiḥ pāpādasmānnivartitum |
kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhirjanārdana || 6-23-39||

MHB 6-23-40

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥ ६-२३-४०॥
kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ |
dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnamadharmo'bhibhavatyuta || 6-23-40||

MHB 6-23-41

अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः ॥ ६-२३-४१॥
adharmābhibhavātkṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥ |
strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṃkaraḥ || 6-23-41||

MHB 6-23-42

संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥ ६-२३-४२॥
saṃkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca |
patanti pitaro hyeṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ || 6-23-42||

MHB 6-23-43

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः ।
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥ ६-२३-४३॥
doṣairetaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṃkarakārakaiḥ |
utsādyante jātidharmāḥ kuladharmāśca śāśvatāḥ || 6-23-43||

MHB 6-23-44

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।
नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ ६-२३-४४॥
utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana |
narake niyataṃ vāso bhavatītyanuśuśruma || 6-23-44||

MHB 6-23-45

अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥ ६-२३-४५॥
aho bata mahatpāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam |
yadrājyasukhalobhena hantuṃ svajanamudyatāḥ || 6-23-45||

MHB 6-23-46

यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ ६-२३-४६॥
yadi māmapratīkāramaśastraṃ śastrapāṇayaḥ |
dhārtarāṣṭrā raṇe hanyustanme kṣemataraṃ bhavet || 6-23-46||

MHB 6-23-47

एवमुक्त्वार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥ ६-२३-४७॥
evamuktvārjunaḥ saṃkhye rathopastha upāviśat |
visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ || 6-23-47||

Adhyaya: 24/117 (72)

MHB 6-24-1

संजय उवाच ।
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ ६-२४-१॥
saṃjaya uvāca |
taṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇam |
viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ || 6-24-1||

MHB 6-24-2

श्रीभगवानुवाच ।
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥ ६-२४-२॥
śrībhagavānuvāca |
kutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam |
anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna || 6-24-2||

MHB 6-24-3

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप ॥ ६-२४-३॥
klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate |
kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha paraṃtapa || 6-24-3||

MHB 6-24-4

अर्जुन उवाच ।
कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥ ६-२४-४॥
arjuna uvāca |
kathaṃ bhīṣmamahaṃ saṃkhye droṇaṃ ca madhusūdana |
iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana || 6-24-4||

MHB 6-24-5

गुरूनहत्वा हि महानुभावाञ्श्रेयो भोक्तुं भैक्षमपीह लोके ।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान्रुधिरप्रदिग्धान् ॥ ६-२४-५॥
gurūnahatvā hi mahānubhāvāñśreyo bhoktuṃ bhaikṣamapīha loke |
hatvārthakāmāṃstu gurūnihaiva bhuñjīya bhogānrudhirapradigdhān || 6-24-5||

MHB 6-24-6

न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ ६-२४-६॥
na caitadvidmaḥ kataranno garīyo yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ |
yāneva hatvā na jijīviṣāmaste'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ || 6-24-6||

MHB 6-24-7

कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः ।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥ ६-२४-७॥
kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ pṛcchāmi tvāṃ dharmasaṃmūḍhacetāḥ |
yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme śiṣyaste'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam || 6-24-7||

MHB 6-24-8

न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ ६-२४-८॥
na hi prapaśyāmi mamāpanudyādyacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām |
avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam || 6-24-8||

MHB 6-24-9

संजय उवाच ।
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परंतप ।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ ६-२४-९॥
saṃjaya uvāca |
evamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ paraṃtapa |
na yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha || 6-24-9||

MHB 6-24-10

तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ ६-२४-१०॥
tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata |
senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ || 6-24-10||

MHB 6-24-11

श्रीभगवानुवाच ।
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ ६-२४-११॥
śrībhagavānuvāca |
aśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase |
gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ || 6-24-11||

MHB 6-24-12

न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ ६-२४-१२॥
na tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ |
na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param || 6-24-12||

MHB 6-24-13

देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ ६-२४-१३॥
dehino'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā |
tathā dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati || 6-24-13||

MHB 6-24-14

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ ६-२४-१४॥
mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ |
āgamāpāyino'nityāstāṃstitikṣasva bhārata || 6-24-14||

MHB 6-24-15

यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ ६-२४-१५॥
yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha |
samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate || 6-24-15||

MHB 6-24-16

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ ६-२४-१६॥
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ |
ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥ || 6-24-16||

MHB 6-24-17

अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥ ६-२४-१७॥
avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam |
vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati || 6-24-17||

MHB 6-24-18

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥ ६-२४-१८॥
antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ |
anāśino'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata || 6-24-18||

MHB 6-24-19

य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ ६-२४-१९॥
ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam |
ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate || 6-24-19||

MHB 6-24-20

न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ ६-२४-२०॥
na jāyate mriyate vā kadācinnāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ |
ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre || 6-24-20||

MHB 6-24-21

वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥ ६-२४-२१॥
vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam |
kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam || 6-24-21||

MHB 6-24-22

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ ६-२४-२२॥
vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti naro'parāṇi |
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇānyanyāni saṃyāti navāni dehī || 6-24-22||

MHB 6-24-23

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ ६-२४-२३॥
nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ |
na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ || 6-24-23||

MHB 6-24-24

अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ ६-२४-२४॥
acchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca |
nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'yaṃ sanātanaḥ || 6-24-24||

MHB 6-24-25

अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ ६-२४-२५॥
avyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yamucyate |
tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi || 6-24-25||

MHB 6-24-26

अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि ॥ ६-२४-२६॥
atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam |
tathāpi tvaṃ mahābāho nainaṃ śocitumarhasi || 6-24-26||

MHB 6-24-27

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ६-२४-२७॥
jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca |
tasmādaparihārye'rthe na tvaṃ śocitumarhasi || 6-24-27||

MHB 6-24-28

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ ६-२४-२८॥
avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata |
avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā || 6-24-28||

MHB 6-24-29

आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ ६-२४-२९॥
āścaryavatpaśyati kaścidenamāścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ |
āścaryavaccainamanyaḥ śṛṇoti śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit || 6-24-29||

MHB 6-24-30

देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ६-२४-३०॥
dehī nityamavadhyo'yaṃ dehe sarvasya bhārata |
tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi || 6-24-30||

MHB 6-24-31

स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ ६-२४-३१॥
svadharmamapi cāvekṣya na vikampitumarhasi |
dharmyāddhi yuddhācchreyo'nyatkṣatriyasya na vidyate || 6-24-31||

MHB 6-24-32

यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ ६-२४-३२॥
yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāramapāvṛtam |
sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddhamīdṛśam || 6-24-32||

MHB 6-24-33

अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ।
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥ ६-२४-३३॥
atha cettvamimaṃ dharmyaṃ saṃgrāmaṃ na kariṣyasi |
tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi || 6-24-33||

MHB 6-24-34

अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
संभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥ ६-२४-३४॥
akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te'vyayām |
saṃbhāvitasya cākīrtirmaraṇādatiricyate || 6-24-34||

MHB 6-24-35

भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ ६-२४-३५॥
bhayādraṇāduparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ |
yeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam || 6-24-35||

MHB 6-24-36

अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ६-२४-३६॥
avācyavādāṃśca bahūnvadiṣyanti tavāhitāḥ |
nindantastava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim || 6-24-36||

MHB 6-24-37

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ ६-२४-३७॥
hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm |
tasmāduttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ || 6-24-37||

MHB 6-24-38

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ ६-२४-३८॥
sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau |
tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi || 6-24-38||

MHB 6-24-39

एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥ ६-२४-३९॥
eṣā te'bhihitā sāṃkhye buddhiryoge tvimāṃ śṛṇu |
buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi || 6-24-39||

MHB 6-24-40

नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ ६-२४-४०॥
nehābhikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyate |
svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt || 6-24-40||

MHB 6-24-41

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ ६-२४-४१॥
vyavasāyātmikā buddhirekeha kurunandana |
bahuśākhā hyanantāśca buddhayo'vyavasāyinām || 6-24-41||

MHB 6-24-42

यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥ ६-२४-४२॥
yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadantyavipaścitaḥ |
vedavādaratāḥ pārtha nānyadastīti vādinaḥ || 6-24-42||

MHB 6-24-43

कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥ ६-२४-४३॥
kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradām |
kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati || 6-24-43||

MHB 6-24-44

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥ ६-२४-४४॥
bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasām |
vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate || 6-24-44||

MHB 6-24-45

त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।
निर्द्वंद्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ ६-२४-४५॥
traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna |
nirdvaṃdvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān || 6-24-45||

MHB 6-24-46

यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके ।
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ ६-२४-४६॥
yāvānartha udapāne sarvataḥ saṃplutodake |
tāvānsarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ || 6-24-46||

MHB 6-24-47

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ ६-२४-४७॥
karmaṇyevādhikāraste mā phaleṣu kadācana |
mā karmaphalaheturbhūrmā te saṅgo'stvakarmaṇi || 6-24-47||

MHB 6-24-48

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय ।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ ६-२४-४८॥
yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanaṃjaya |
siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate || 6-24-48||

MHB 6-24-49

दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनंजय ।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ ६-२४-४९॥
dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanaṃjaya |
buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ || 6-24-49||

MHB 6-24-50

बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ ६-२४-५०॥
buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte |
tasmādyogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam || 6-24-50||

MHB 6-24-51

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ ६-२४-५१॥
karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ |
janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam || 6-24-51||

MHB 6-24-52

यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ ६-२४-५२॥
yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati |
tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca || 6-24-52||

MHB 6-24-53

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ ६-२४-५३॥
śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā |
samādhāvacalā buddhistadā yogamavāpsyasi || 6-24-53||

MHB 6-24-54

अर्जुन उवाच ।
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥ ६-२४-५४॥
arjuna uvāca |
sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava |
sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kimāsīta vrajeta kim || 6-24-54||

MHB 6-24-55

श्रीभगवानुवाच ।
प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् ।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ ६-२४-५५॥
śrībhagavānuvāca |
prajahāti yadā kāmānsarvānpārtha manogatān |
ātmanyevātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate || 6-24-55||

MHB 6-24-56

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ ६-२४-५६॥
duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ |
vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate || 6-24-56||

MHB 6-24-57

यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६-२४-५७॥
yaḥ sarvatrānabhisnehastattatprāpya śubhāśubham |
nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā || 6-24-57||

MHB 6-24-58

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६-२४-५८॥
yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ |
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā || 6-24-58||

MHB 6-24-59

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ ६-२४-५९॥
viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ |
rasavarjaṃ raso'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate || 6-24-59||

MHB 6-24-60

यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ ६-२४-६०॥
yatato hyapi kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ |
indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ || 6-24-60||

MHB 6-24-61

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६-२४-६१॥
tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ |
vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā || 6-24-61||

MHB 6-24-62

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
सङ्गात्संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥ ६-२४-६२॥
dhyāyato viṣayānpuṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate |
saṅgātsaṃjāyate kāmaḥ kāmātkrodho'bhijāyate || 6-24-62||

MHB 6-24-63

क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ ६-२४-६३॥
krodhādbhavati saṃmohaḥ saṃmohātsmṛtivibhramaḥ |
smṛtibhraṃśādbuddhināśo buddhināśātpraṇaśyati || 6-24-63||

MHB 6-24-64

रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् ।
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ ६-२४-६४॥
rāgadveṣaviyuktaistu viṣayānindriyaiścaran |
ātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati || 6-24-64||

MHB 6-24-65

प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥ ६-२४-६५॥
prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyate |
prasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate || 6-24-65||

MHB 6-24-66

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥ ६-२४-६६॥
nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā |
na cābhāvayataḥ śāntiraśāntasya kutaḥ sukham || 6-24-66||

MHB 6-24-67

इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥ ६-२४-६७॥
indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano'nuvidhīyate |
tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi || 6-24-67||

MHB 6-24-68

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६-२४-६८॥
tasmādyasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ |
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā || 6-24-68||

MHB 6-24-69

या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ ६-२४-६९॥
yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī |
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ || 6-24-69||

MHB 6-24-70

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ ६-२४-७०॥
āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat |
tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmī || 6-24-70||

MHB 6-24-71

विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
निर्ममो निरहंकारः स शान्तिमधिगच्छति ॥ ६-२४-७१॥
vihāya kāmānyaḥ sarvānpumāṃścarati niḥspṛhaḥ |
nirmamo nirahaṃkāraḥ sa śāntimadhigacchati || 6-24-71||

MHB 6-24-72

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।
स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥ ६-२४-७२॥
eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati |
sthitvāsyāmantakāle'pi brahmanirvāṇamṛcchati || 6-24-72||

Adhyaya: 25/117 (43)

MHB 6-25-1

अर्जुन उवाच ।
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥ ६-२५-१॥
arjuna uvāca |
jyāyasī cetkarmaṇaste matā buddhirjanārdana |
tatkiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava || 6-25-1||

MHB 6-25-2

व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।
तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥ ६-२५-२॥
vyāmiśreṇaiva vākyena buddhiṃ mohayasīva me |
tadekaṃ vada niścitya yena śreyo'hamāpnuyām || 6-25-2||

MHB 6-25-3

श्रीभगवानुवाच ।
लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।
ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥ ६-२५-३॥
śrībhagavānuvāca |
loke'smindvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha |
jñānayogena sāṃkhyānāṃ karmayogena yoginām || 6-25-3||

MHB 6-25-4

न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।
न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ ६-२५-४॥
na karmaṇāmanārambhānnaiṣkarmyaṃ puruṣo'śnute |
na ca saṃnyasanādeva siddhiṃ samadhigacchati || 6-25-4||

MHB 6-25-5

न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ६-२५-५॥
na hi kaścitkṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt |
kāryate hyavaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijairguṇaiḥ || 6-25-5||

MHB 6-25-6

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ ६-२५-६॥
karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran |
indriyārthānvimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate || 6-25-6||

MHB 6-25-7

यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन ।
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥ ६-२५-७॥
yastvindriyāṇi manasā niyamyārabhate'rjuna |
karmendriyaiḥ karmayogamasaktaḥ sa viśiṣyate || 6-25-7||

MHB 6-25-8

नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिध्येदकर्मणः ॥ ६-२५-८॥
niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hyakarmaṇaḥ |
śarīrayātrāpi ca te na prasidhyedakarmaṇaḥ || 6-25-8||

MHB 6-25-9

यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।
तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ ६-२५-९॥
yajñārthātkarmaṇo'nyatra loko'yaṃ karmabandhanaḥ |
tadarthaṃ karma kaunteya muktasaṅgaḥ samācara || 6-25-9||

MHB 6-25-10

सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।
अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ ६-२५-१०॥
sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ |
anena prasaviṣyadhvameṣa vo'stviṣṭakāmadhuk || 6-25-10||

MHB 6-25-11

देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ६-२५-११॥
devānbhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ |
parasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ paramavāpsyatha || 6-25-11||

MHB 6-25-12

इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥ ६-२५-१२॥
iṣṭānbhogānhi vo devā dāsyante yajñabhāvitāḥ |
tairdattānapradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ || 6-25-12||

MHB 6-25-13

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।
भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥ ६-२५-१३॥
yajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarvakilbiṣaiḥ |
bhuñjate te tvaghaṃ pāpā ye pacantyātmakāraṇāt || 6-25-13||

MHB 6-25-14

अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसंभवः ।
यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ ६-२५-१४॥
annādbhavanti bhūtāni parjanyādannasaṃbhavaḥ |
yajñādbhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ || 6-25-14||

MHB 6-25-15

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ ६-२५-१५॥
karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam |
tasmātsarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam || 6-25-15||

MHB 6-25-16

एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥ ६-२५-१६॥
evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ |
aghāyurindriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati || 6-25-16||

MHB 6-25-17

यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।
आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥ ६-२५-१७॥
yastvātmaratireva syādātmatṛptaśca mānavaḥ |
ātmanyeva ca saṃtuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate || 6-25-17||

MHB 6-25-18

नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ ६-२५-१८॥
naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana |
na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ || 6-25-18||

MHB 6-25-19

तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥ ६-२५-१९॥
tasmādasaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācara |
asakto hyācarankarma paramāpnoti pūruṣaḥ || 6-25-19||

MHB 6-25-20

कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।
लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसि ॥ ६-२५-२०॥
karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ |
lokasaṃgrahamevāpi saṃpaśyankartumarhasi || 6-25-20||

MHB 6-25-21

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ ६-२५-२१॥
yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ |
sa yatpramāṇaṃ kurute lokastadanuvartate || 6-25-21||

MHB 6-25-22

न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन ।
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥ ६-२५-२२॥
na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiṃcana |
nānavāptamavāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi || 6-25-22||

MHB 6-25-23

यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ६-२५-२३॥
yadi hyahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇyatandritaḥ |
mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ || 6-25-23||

MHB 6-25-24

उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।
संकरस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥ ६-२५-२४॥
utsīdeyurime lokā na kuryāṃ karma cedaham |
saṃkarasya ca kartā syāmupahanyāmimāḥ prajāḥ || 6-25-24||

MHB 6-25-25

सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम् ॥ ६-२५-२५॥
saktāḥ karmaṇyavidvāṃso yathā kurvanti bhārata |
kuryādvidvāṃstathāsaktaścikīrṣurlokasaṃgraham || 6-25-25||

MHB 6-25-26

न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥ ६-२५-२६॥
na buddhibhedaṃ janayedajñānāṃ karmasaṅginām |
joṣayetsarvakarmāṇi vidvānyuktaḥ samācaran || 6-25-26||

MHB 6-25-27

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
अहंकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥ ६-२५-२७॥
prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ |
ahaṃkāravimūḍhātmā kartāhamiti manyate || 6-25-27||

MHB 6-25-28

तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥ ६-२५-२८॥
tattvavittu mahābāho guṇakarmavibhāgayoḥ |
guṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate || 6-25-28||

MHB 6-25-29

प्रकृतेर्गुणसंमूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् ॥ ६-२५-२९॥
prakṛterguṇasaṃmūḍhāḥ sajjante guṇakarmasu |
tānakṛtsnavido mandānkṛtsnavinna vicālayet || 6-25-29||

MHB 6-25-30

मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥ ६-२५-३०॥
mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātmacetasā |
nirāśīrnirmamo bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ || 6-25-30||

MHB 6-25-31

ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ६-२५-३१॥
ye me matamidaṃ nityamanutiṣṭhanti mānavāḥ |
śraddhāvanto'nasūyanto mucyante te'pi karmabhiḥ || 6-25-31||

MHB 6-25-32

ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।
सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥ ६-२५-३२॥
ye tvetadabhyasūyanto nānutiṣṭhanti me matam |
sarvajñānavimūḍhāṃstānviddhi naṣṭānacetasaḥ || 6-25-32||

MHB 6-25-33

सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ ६-२५-३३॥
sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛterjñānavānapi |
prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati || 6-25-33||

MHB 6-25-34

इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।
तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥ ६-२५-३४॥
indriyasyendriyasyārthe rāgadveṣau vyavasthitau |
tayorna vaśamāgacchettau hyasya paripanthinau || 6-25-34||

MHB 6-25-35

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ ६-२५-३५॥
śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt |
svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmo bhayāvahaḥ || 6-25-35||

MHB 6-25-36

अर्जुन उवाच ।
अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ ६-२५-३६॥
arjuna uvāca |
atha kena prayukto'yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ |
anicchannapi vārṣṇeya balādiva niyojitaḥ || 6-25-36||

MHB 6-25-37

श्रीभगवानुवाच ।
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥ ६-२५-३७॥
śrībhagavānuvāca |
kāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhavaḥ |
mahāśano mahāpāpmā viddhyenamiha vairiṇam || 6-25-37||

MHB 6-25-38

धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च ।
यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ६-२५-३८॥
dhūmenāvriyate vahniryathādarśo malena ca |
yatholbenāvṛto garbhastathā tenedamāvṛtam || 6-25-38||

MHB 6-25-39

आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।
कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ॥ ६-२५-३९॥
āvṛtaṃ jñānametena jñānino nityavairiṇā |
kāmarūpeṇa kaunteya duṣpūreṇānalena ca || 6-25-39||

MHB 6-25-40

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥ ६-२५-४०॥
indriyāṇi mano buddhirasyādhiṣṭhānamucyate |
etairvimohayatyeṣa jñānamāvṛtya dehinam || 6-25-40||

MHB 6-25-41

तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।
पाप्मानं प्रजहिह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ६-२५-४१॥
tasmāttvamindriyāṇyādau niyamya bharatarṣabha |
pāpmānaṃ prajahihyenaṃ jñānavijñānanāśanam || 6-25-41||

MHB 6-25-42

इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥ ६-२५-४२॥
indriyāṇi parāṇyāhurindriyebhyaḥ paraṃ manaḥ |
manasastu parā buddhiryo buddheḥ paratastu saḥ || 6-25-42||

MHB 6-25-43

एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ ६-२५-४३॥
evaṃ buddheḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānamātmanā |
jahi śatruṃ mahābāho kāmarūpaṃ durāsadam || 6-25-43||

Adhyaya: 26/117 (42)

MHB 6-26-1

श्रीभगवानुवाच ।
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।
विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥ ६-२६-१॥
śrībhagavānuvāca |
imaṃ vivasvate yogaṃ proktavānahamavyayam |
vivasvānmanave prāha manurikṣvākave'bravīt || 6-26-1||

MHB 6-26-2

एवं परंपराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।
स कालेनेह महता योगो नष्टः परंतप ॥ ६-२६-२॥
evaṃ paraṃparāprāptamimaṃ rājarṣayo viduḥ |
sa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ paraṃtapa || 6-26-2||

MHB 6-26-3

स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।
भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥ ६-२६-३॥
sa evāyaṃ mayā te'dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ |
bhakto'si me sakhā ceti rahasyaṃ hyetaduttamam || 6-26-3||

MHB 6-26-4

अर्जुन उवाच ।
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।
कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥ ६-२६-४॥
arjuna uvāca |
aparaṃ bhavato janma paraṃ janma vivasvataḥ |
kathametadvijānīyāṃ tvamādau proktavāniti || 6-26-4||

MHB 6-26-5

श्रीभगवानुवाच ।
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप ॥ ६-२६-५॥
śrībhagavānuvāca |
bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna |
tānyahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha paraṃtapa || 6-26-5||

MHB 6-26-6

अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।
प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया ॥ ६-२६-६॥
ajo'pi sannavyayātmā bhūtānāmīśvaro'pi san |
prakṛtiṃ svāmadhiṣṭhāya saṃbhavāmyātmamāyayā || 6-26-6||

MHB 6-26-7

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ ६-२६-७॥
yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata |
abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyaham || 6-26-7||

MHB 6-26-8

परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ॥ ६-२६-८॥
paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām |
dharmasaṃsthāpanārthāya saṃbhavāmi yuge yuge || 6-26-8||

MHB 6-26-9

जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥ ६-२६-९॥
janma karma ca me divyamevaṃ yo vetti tattvataḥ |
tyaktvā dehaṃ punarjanma naiti māmeti so'rjuna || 6-26-9||

MHB 6-26-10

वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।
बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥ ६-२६-१०॥
vītarāgabhayakrodhā manmayā māmupāśritāḥ |
bahavo jñānatapasā pūtā madbhāvamāgatāḥ || 6-26-10||

MHB 6-26-11

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ६-२६-११॥
ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham |
mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ || 6-26-11||

MHB 6-26-12

काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः ।
क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥ ६-२६-१२॥
kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ |
kṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhirbhavati karmajā || 6-26-12||

MHB 6-26-13

चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।
तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥ ६-२६-१३॥
cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ |
tasya kartāramapi māṃ viddhyakartāramavyayam || 6-26-13||

MHB 6-26-14

न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।
इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥ ६-२६-१४॥
na māṃ karmāṇi limpanti na me karmaphale spṛhā |
iti māṃ yo'bhijānāti karmabhirna sa badhyate || 6-26-14||

MHB 6-26-15

एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।
कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥ ६-२६-१५॥
evaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvairapi mumukṣubhiḥ |
kuru karmaiva tasmāttvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam || 6-26-15||

MHB 6-26-16

किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।
तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ ६-२६-१६॥
kiṃ karma kimakarmeti kavayo'pyatra mohitāḥ |
tatte karma pravakṣyāmi yajjñātvā mokṣyase'śubhāt || 6-26-16||

MHB 6-26-17

कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥ ६-२६-१७॥
karmaṇo hyapi boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ |
akarmaṇaśca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ || 6-26-17||

MHB 6-26-18

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।
स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥ ६-२६-१८॥
karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ |
sa buddhimānmanuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt || 6-26-18||

MHB 6-26-19

यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः ।
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥ ६-२६-१९॥
yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṃkalpavarjitāḥ |
jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tamāhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ || 6-26-19||

MHB 6-26-20

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।
कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किंचित्करोति सः ॥ ६-२६-२०॥
tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ |
karmaṇyabhipravṛtto'pi naiva kiṃcitkaroti saḥ || 6-26-20||

MHB 6-26-21

निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ ६-२६-२१॥
nirāśīryatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ |
śārīraṃ kevalaṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam || 6-26-21||

MHB 6-26-22

यदृच्छालाभसंतुष्टो द्वंद्वातीतो विमत्सरः ।
समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥ ६-२६-२२॥
yadṛcchālābhasaṃtuṣṭo dvaṃdvātīto vimatsaraḥ |
samaḥ siddhāvasiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate || 6-26-22||

MHB 6-26-23

गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।
यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥ ६-२६-२३॥
gatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacetasaḥ |
yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate || 6-26-23||

MHB 6-26-24

ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥ ६-२६-२४॥
brahmārpaṇaṃ brahmahavirbrahmāgnau brahmaṇā hutam |
brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā || 6-26-24||

MHB 6-26-25

दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।
ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥ ६-२६-२५॥
daivamevāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsate |
brahmāgnāvapare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati || 6-26-25||

MHB 6-26-26

श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।
शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥ ६-२६-२६॥
śrotrādīnīndriyāṇyanye saṃyamāgniṣu juhvati |
śabdādīnviṣayānanya indriyāgniṣu juhvati || 6-26-26||

MHB 6-26-27

सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।
आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥ ६-२६-२७॥
sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāpare |
ātmasaṃyamayogāgnau juhvati jñānadīpite || 6-26-27||

MHB 6-26-28

द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥ ६-२६-२८॥
dravyayajñāstapoyajñā yogayajñāstathāpare |
svādhyāyajñānayajñāśca yatayaḥ saṃśitavratāḥ || 6-26-28||

MHB 6-26-29

अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे ।
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥ ६-२६-२९॥
apāne juhvati prāṇaṃ prāṇe'pānaṃ tathāpare |
prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ || 6-26-29||

MHB 6-26-30

अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति ।
सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥ ६-२६-३०॥
apare niyatāhārāḥ prāṇānprāṇeṣu juhvati |
sarve'pyete yajñavido yajñakṣapitakalmaṣāḥ || 6-26-30||

MHB 6-26-31

यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।
नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥ ६-२६-३१॥
yajñaśiṣṭāmṛtabhujo yānti brahma sanātanam |
nāyaṃ loko'styayajñasya kuto'nyaḥ kurusattama || 6-26-31||

MHB 6-26-32

एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।
कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥ ६-२६-३२॥
evaṃ bahuvidhā yajñā vitatā brahmaṇo mukhe |
karmajānviddhi tānsarvānevaṃ jñātvā vimokṣyase || 6-26-32||

MHB 6-26-33

श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परंतप ।
सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥ ६-२६-३३॥
śreyāndravyamayādyajñājjñānayajñaḥ paraṃtapa |
sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate || 6-26-33||

MHB 6-26-34

तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया ।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥ ६-२६-३४॥
tadviddhi praṇipātena paripraśnena sevayā |
upadekṣyanti te jñānaṃ jñāninastattvadarśinaḥ || 6-26-34||

MHB 6-26-35

यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।
येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ ६-२६-३५॥
yajjñātvā na punarmohamevaṃ yāsyasi pāṇḍava |
yena bhūtānyaśeṣeṇa drakṣyasyātmanyatho mayi || 6-26-35||

MHB 6-26-36

अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।
सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं संतरिष्यसि ॥ ६-२६-३६॥
api cedasi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpakṛttamaḥ |
sarvaṃ jñānaplavenaiva vṛjinaṃ saṃtariṣyasi || 6-26-36||

MHB 6-26-37

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन ।
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥ ६-२६-३७॥
yathaidhāṃsi samiddho'gnirbhasmasātkurute'rjuna |
jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurute tathā || 6-26-37||

MHB 6-26-38

न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।
तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥ ६-२६-३८॥
na hi jñānena sadṛśaṃ pavitramiha vidyate |
tatsvayaṃ yogasaṃsiddhaḥ kālenātmani vindati || 6-26-38||

MHB 6-26-39

श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः ।
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ ६-२६-३९॥
śraddhāvā~llabhate jñānaṃ tatparaḥ saṃyatendriyaḥ |
jñānaṃ labdhvā parāṃ śāntimacireṇādhigacchati || 6-26-39||

MHB 6-26-40

अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।
नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥ ६-२६-४०॥
ajñaścāśraddadhānaśca saṃśayātmā vinaśyati |
nāyaṃ loko'sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ || 6-26-40||

MHB 6-26-41

योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम् ।
आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय ॥ ६-२६-४१॥
yogasaṃnyastakarmāṇaṃ jñānasaṃchinnasaṃśayam |
ātmavantaṃ na karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya || 6-26-41||

MHB 6-26-42

तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः ।
छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ६-२६-४२॥
tasmādajñānasaṃbhūtaṃ hṛtsthaṃ jñānāsinātmanaḥ |
chittvainaṃ saṃśayaṃ yogamātiṣṭhottiṣṭha bhārata || 6-26-42||

Adhyaya: 27/117 (29)

MHB 6-27-1

अर्जुन उवाच ।
संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।
यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ ६-२७-१॥
arjuna uvāca |
saṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punaryogaṃ ca śaṃsasi |
yacchreya etayorekaṃ tanme brūhi suniścitam || 6-27-1||

MHB 6-27-2

श्रीभगवानुवाच ।
संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।
तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥ ६-२७-२॥
śrībhagavānuvāca |
saṃnyāsaḥ karmayogaśca niḥśreyasakarāvubhau |
tayostu karmasaṃnyāsātkarmayogo viśiṣyate || 6-27-2||

MHB 6-27-3

ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।
निर्द्वंद्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥ ६-२७-३॥
jñeyaḥ sa nityasaṃnyāsī yo na dveṣṭi na kāṅkṣati |
nirdvaṃdvo hi mahābāho sukhaṃ bandhātpramucyate || 6-27-3||

MHB 6-27-4

सांख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।
एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥ ६-२७-४॥
sāṃkhyayogau pṛthagbālāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ |
ekamapyāsthitaḥ samyagubhayorvindate phalam || 6-27-4||

MHB 6-27-5

यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।
एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥ ६-२७-५॥
yatsāṃkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tadyogairapi gamyate |
ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati || 6-27-5||

MHB 6-27-6

संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥ ६-२७-६॥
saṃnyāsastu mahābāho duḥkhamāptumayogataḥ |
yogayukto munirbrahma nacireṇādhigacchati || 6-27-6||

MHB 6-27-7

योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ६-२७-७॥
yogayukto viśuddhātmā vijitātmā jitendriyaḥ |
sarvabhūtātmabhūtātmā kurvannapi na lipyate || 6-27-7||

MHB 6-27-8

नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ॥ ६-२७-८॥
naiva kiṃcitkaromīti yukto manyeta tattvavit |
paśyañśṛṇvanspṛśañjighrannaśnangacchansvapañśvasan || 6-27-8||

MHB 6-27-9

प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ ६-२७-९॥
pralapanvisṛjangṛhṇannunmiṣannimiṣannapi |
indriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayan || 6-27-9||

MHB 6-27-10

ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ ६-२७-१०॥
brahmaṇyādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karoti yaḥ |
lipyate na sa pāpena padmapatramivāmbhasā || 6-27-10||

MHB 6-27-11

कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।
योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥ ६-२७-११॥
kāyena manasā buddhyā kevalairindriyairapi |
yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhaye || 6-27-11||

MHB 6-27-12

युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।
अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥ ६-२७-१२॥
yuktaḥ karmaphalaṃ tyaktvā śāntimāpnoti naiṣṭhikīm |
ayuktaḥ kāmakāreṇa phale sakto nibadhyate || 6-27-12||

MHB 6-27-13

सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ ६-२७-१३॥
sarvakarmāṇi manasā saṃnyasyāste sukhaṃ vaśī |
navadvāre pure dehī naiva kurvanna kārayan || 6-27-13||

MHB 6-27-14

न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ ६-२७-१४॥
na kartṛtvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ |
na karmaphalasaṃyogaṃ svabhāvastu pravartate || 6-27-14||

MHB 6-27-15

नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ ६-२७-१५॥
nādatte kasyacitpāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ |
ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ || 6-27-15||

MHB 6-27-16

ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ ६-२७-१६॥
jñānena tu tadajñānaṃ yeṣāṃ nāśitamātmanaḥ |
teṣāmādityavajjñānaṃ prakāśayati tatparam || 6-27-16||

MHB 6-27-17

तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ ६-२७-१७॥
tadbuddhayastadātmānastanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ |
gacchantyapunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ || 6-27-17||

MHB 6-27-18

विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ ६-२७-१८॥
vidyāvinayasaṃpanne brāhmaṇe gavi hastini |
śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ || 6-27-18||

MHB 6-27-19

इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ ६-२७-१९॥
ihaiva tairjitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ |
nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmādbrahmaṇi te sthitāḥ || 6-27-19||

MHB 6-27-20

न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।
स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः ॥ ६-२७-२०॥
na prahṛṣyetpriyaṃ prāpya nodvijetprāpya cāpriyam |
sthirabuddhirasaṃmūḍho brahmavidbrahmaṇi sthitaḥ || 6-27-20||

MHB 6-27-21

बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥ ६-२७-२१॥
bāhyasparśeṣvasaktātmā vindatyātmani yatsukham |
sa brahmayogayuktātmā sukhamakṣayamaśnute || 6-27-21||

MHB 6-27-22

ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ ६-२७-२२॥
ye hi saṃsparśajā bhogā duḥkhayonaya eva te |
ādyantavantaḥ kaunteya na teṣu ramate budhaḥ || 6-27-22||

MHB 6-27-23

शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ ६-२७-२३॥
śaknotīhaiva yaḥ soḍhuṃ prākśarīravimokṣaṇāt |
kāmakrodhodbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ || 6-27-23||

MHB 6-27-24

योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ ६-२७-२४॥
yo'ntaḥsukho'ntarārāmastathāntarjyotireva yaḥ |
sa yogī brahmanirvāṇaṃ brahmabhūto'dhigacchati || 6-27-24||

MHB 6-27-25

लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ ६-२७-२५॥
labhante brahmanirvāṇamṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ |
chinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahite ratāḥ || 6-27-25||

MHB 6-27-26

कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ ६-२७-२६॥
kāmakrodhaviyuktānāṃ yatīnāṃ yatacetasām |
abhito brahmanirvāṇaṃ vartate viditātmanām || 6-27-26||

MHB 6-27-27

स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ ६-२७-२७॥
sparśānkṛtvā bahirbāhyāṃścakṣuścaivāntare bhruvoḥ |
prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau || 6-27-27||

MHB 6-27-28

यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ ६-२७-२८॥
yatendriyamanobuddhirmunirmokṣaparāyaṇaḥ |
vigatecchābhayakrodho yaḥ sadā mukta eva saḥ || 6-27-28||

MHB 6-27-29

भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ ६-२७-२९॥
bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram |
suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntimṛcchati || 6-27-29||

Adhyaya: 28/117 (47)

MHB 6-28-1

श्रीभगवानुवाच ।
अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।
स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ ६-२८-१॥
śrībhagavānuvāca |
anāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karoti yaḥ |
sa saṃnyāsī ca yogī ca na niragnirna cākriyaḥ || 6-28-1||

MHB 6-28-2

यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।
न ह्यसंन्यस्तसंकल्पो योगी भवति कश्चन ॥ ६-२८-२॥
yaṃ saṃnyāsamiti prāhuryogaṃ taṃ viddhi pāṇḍava |
na hyasaṃnyastasaṃkalpo yogī bhavati kaścana || 6-28-2||

MHB 6-28-3

आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ६-२८-३॥
ārurukṣormuneryogaṃ karma kāraṇamucyate |
yogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇamucyate || 6-28-3||

MHB 6-28-4

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।
सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ ६-२८-४॥
yadā hi nendriyārtheṣu na karmasvanuṣajjate |
sarvasaṃkalpasaṃnyāsī yogārūḍhastadocyate || 6-28-4||

MHB 6-28-5

उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ६-२८-५॥
uddharedātmanātmānaṃ nātmānamavasādayet |
ātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ || 6-28-5||

MHB 6-28-6

बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ ६-२८-६॥
bandhurātmātmanastasya yenātmaivātmanā jitaḥ |
anātmanastu śatrutve vartetātmaiva śatruvat || 6-28-6||

MHB 6-28-7

जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानावमानयोः ॥ ६-२८-७॥
jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ |
śītoṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāvamānayoḥ || 6-28-7||

MHB 6-28-8

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।
युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ ६-२८-८॥
jñānavijñānatṛptātmā kūṭastho vijitendriyaḥ |
yukta ityucyate yogī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ || 6-28-8||

MHB 6-28-9

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ६-२८-९॥
suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadveṣyabandhuṣu |
sādhuṣvapi ca pāpeṣu samabuddhirviśiṣyate || 6-28-9||

MHB 6-28-10

योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ ६-२८-१०॥
yogī yuñjīta satatamātmānaṃ rahasi sthitaḥ |
ekākī yatacittātmā nirāśīraparigrahaḥ || 6-28-10||

MHB 6-28-11

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ६-२८-११॥
śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥ |
nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram || 6-28-11||

MHB 6-28-12

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ ६-२८-१२॥
tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyaḥ |
upaviśyāsane yuñjyādyogamātmaviśuddhaye || 6-28-12||

MHB 6-28-13

समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।
संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ ६-२८-१३॥
samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayannacalaṃ sthiraḥ |
saṃprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan || 6-28-13||

MHB 6-28-14

प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।
मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥ ६-२८-१४॥
praśāntātmā vigatabhīrbrahmacārivrate sthitaḥ |
manaḥ saṃyamya maccitto yukta āsīta matparaḥ || 6-28-14||

MHB 6-28-15

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।
शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ ६-२८-१५॥
yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī niyatamānasaḥ |
śāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthāmadhigacchati || 6-28-15||

MHB 6-28-16

नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।
न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ ६-२८-१६॥
nātyaśnatastu yogo'sti na caikāntamanaśnataḥ |
na cātisvapnaśīlasya jāgrato naiva cārjuna || 6-28-16||

MHB 6-28-17

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ ६-२८-१७॥
yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu |
yuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā || 6-28-17||

MHB 6-28-18

यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ ६-२८-१८॥
yadā viniyataṃ cittamātmanyevāvatiṣṭhate |
niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyo yukta ityucyate tadā || 6-28-18||

MHB 6-28-19

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥ ६-२८-१९॥
yathā dīpo nivātastho neṅgate sopamā smṛtā |
yogino yatacittasya yuñjato yogamātmanaḥ || 6-28-19||

MHB 6-28-20

यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।
यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ ६-२८-२०॥
yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā |
yatra caivātmanātmānaṃ paśyannātmani tuṣyati || 6-28-20||

MHB 6-28-21

सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ ६-२८-२१॥
sukhamātyantikaṃ yattadbuddhigrāhyamatīndriyam |
vetti yatra na caivāyaṃ sthitaścalati tattvataḥ || 6-28-21||

MHB 6-28-22

यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।
यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ ६-२८-२२॥
yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ |
yasminsthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate || 6-28-22||

MHB 6-28-23

तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् ।
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ ६-२८-२३॥
taṃ vidyādduḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasaṃjñitam |
sa niścayena yoktavyo yogo'nirviṇṇacetasā || 6-28-23||

MHB 6-28-24

संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ ६-२८-२४॥
saṃkalpaprabhavānkāmāṃstyaktvā sarvānaśeṣataḥ |
manasaivendriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ || 6-28-24||

MHB 6-28-25

शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ॥ ६-२८-२५॥
śanaiḥ śanairuparamedbuddhyā dhṛtigṛhītayā |
ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiṃcidapi cintayet || 6-28-25||

MHB 6-28-26

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ ६-२८-२६॥
yato yato niścarati manaścañcalamasthiram |
tatastato niyamyaitadātmanyeva vaśaṃ nayet || 6-28-26||

MHB 6-28-27

प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।
उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ ६-२८-२७॥
praśāntamanasaṃ hyenaṃ yoginaṃ sukhamuttamam |
upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtamakalmaṣam || 6-28-27||

MHB 6-28-28

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ ६-२८-२८॥
yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī vigatakalmaṣaḥ |
sukhena brahmasaṃsparśamatyantaṃ sukhamaśnute || 6-28-28||

MHB 6-28-29

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ ६-२८-२९॥
sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani |
īkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ || 6-28-29||

MHB 6-28-30

यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ ६-२८-३०॥
yo māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati |
tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati || 6-28-30||

MHB 6-28-31

सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ ६-२८-३१॥
sarvabhūtasthitaṃ yo māṃ bhajatyekatvamāsthitaḥ |
sarvathā vartamāno'pi sa yogī mayi vartate || 6-28-31||

MHB 6-28-32

आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।
सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥ ६-२८-३२॥
ātmaupamyena sarvatra samaṃ paśyati yo'rjuna |
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ sa yogī paramo mataḥ || 6-28-32||

MHB 6-28-33

अर्जुन उवाच ।
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।
एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥ ६-२८-३३॥
arjuna uvāca |
yo'yaṃ yogastvayā proktaḥ sāmyena madhusūdana |
etasyāhaṃ na paśyāmi cañcalatvātsthitiṃ sthirām || 6-28-33||

MHB 6-28-34

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ६-२८-३४॥
cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavaddṛḍham |
tasyāhaṃ nigrahaṃ manye vāyoriva suduṣkaram || 6-28-34||

MHB 6-28-35

श्रीभगवानुवाच ।
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ६-२८-३५॥
śrībhagavānuvāca |
asaṃśayaṃ mahābāho mano durnigrahaṃ calam |
abhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate || 6-28-35||

MHB 6-28-36

असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥ ६-२८-३६॥
asaṃyatātmanā yogo duṣprāpa iti me matiḥ |
vaśyātmanā tu yatatā śakyo'vāptumupāyataḥ || 6-28-36||

MHB 6-28-37

अर्जुन उवाच ।
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ६-२८-३७॥
arjuna uvāca |
ayatiḥ śraddhayopeto yogāccalitamānasaḥ |
aprāpya yogasaṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati || 6-28-37||

MHB 6-28-38

कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।
अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ६-२८-३८॥
kaccinnobhayavibhraṣṭaśchinnābhramiva naśyati |
apratiṣṭho mahābāho vimūḍho brahmaṇaḥ pathi || 6-28-38||

MHB 6-28-39

एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।
त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ ६-२८-३९॥
etanme saṃśayaṃ kṛṣṇa chettumarhasyaśeṣataḥ |
tvadanyaḥ saṃśayasyāsya chettā na hyupapadyate || 6-28-39||

MHB 6-28-40

श्रीभगवानुवाच ।
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।
न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति ॥ ६-२८-४०॥
śrībhagavānuvāca |
pārtha naiveha nāmutra vināśastasya vidyate |
na hi kalyāṇakṛtkaściddurgatiṃ tāta gacchati || 6-28-40||

MHB 6-28-41

प्राप्य पुण्यकृताँल्लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ ६-२८-४१॥
prāpya puṇyakṛtā~llokānuṣitvā śāśvatīḥ samāḥ |
śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo'bhijāyate || 6-28-41||

MHB 6-28-42

अथ वा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ६-२८-४२॥
atha vā yogināmeva kule bhavati dhīmatām |
etaddhi durlabhataraṃ loke janma yadīdṛśam || 6-28-42||

MHB 6-28-43

तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ६-२८-४३॥
tatra taṃ buddhisaṃyogaṃ labhate paurvadehikam |
yatate ca tato bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana || 6-28-43||

MHB 6-28-44

पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ६-२८-४४॥
pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hyavaśo'pi saḥ |
jijñāsurapi yogasya śabdabrahmātivartate || 6-28-44||

MHB 6-28-45

प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।
अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ ६-२८-४५॥
prayatnādyatamānastu yogī saṃśuddhakilbiṣaḥ |
anekajanmasaṃsiddhastato yāti parāṃ gatim || 6-28-45||

MHB 6-28-46

तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ ६-२८-४६॥
tapasvibhyo'dhiko yogī jñānibhyo'pi mato'dhikaḥ |
karmibhyaścādhiko yogī tasmādyogī bhavārjuna || 6-28-46||

MHB 6-28-47

योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।
श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ६-२८-४७॥
yogināmapi sarveṣāṃ madgatenāntarātmanā |
śraddhāvānbhajate yo māṃ sa me yuktatamo mataḥ || 6-28-47||

Adhyaya: 29/117 (30)

MHB 6-29-1

श्रीभगवानुवाच ।
मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः ।
असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥ ६-२९-१॥
śrībhagavānuvāca |
mayyāsaktamanāḥ pārtha yogaṃ yuñjanmadāśrayaḥ |
asaṃśayaṃ samagraṃ māṃ yathā jñāsyasi tacchṛṇu || 6-29-1||

MHB 6-29-2

ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।
यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ ६-२९-२॥
jñānaṃ te'haṃ savijñānamidaṃ vakṣyāmyaśeṣataḥ |
yajjñātvā neha bhūyo'nyajjñātavyamavaśiṣyate || 6-29-2||

MHB 6-29-3

मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।
यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥ ६-२९-३॥
manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaścidyatati siddhaye |
yatatāmapi siddhānāṃ kaścinmāṃ vetti tattvataḥ || 6-29-3||

MHB 6-29-4

भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।
अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ ६-२९-४॥
bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca |
ahaṃkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtiraṣṭadhā || 6-29-4||

MHB 6-29-5

अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।
जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ ६-२९-५॥
apareyamitastvanyāṃ prakṛtiṃ viddhi me parām |
jīvabhūtāṃ mahābāho yayedaṃ dhāryate jagat || 6-29-5||

MHB 6-29-6

एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।
अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥ ६-२९-६॥
etadyonīni bhūtāni sarvāṇītyupadhāraya |
ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayastathā || 6-29-6||

MHB 6-29-7

मत्तः परतरं नान्यत्किंचिदस्ति धनंजय ।
मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ ६-२९-७॥
mattaḥ parataraṃ nānyatkiṃcidasti dhanaṃjaya |
mayi sarvamidaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva || 6-29-7||

MHB 6-29-8

रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः ।
प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु ॥ ६-२९-८॥
raso'hamapsu kaunteya prabhāsmi śaśisūryayoḥ |
praṇavaḥ sarvavedeṣu śabdaḥ khe pauruṣaṃ nṛṣu || 6-29-8||

MHB 6-29-9

पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।
जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ॥ ६-२९-९॥
puṇyo gandhaḥ pṛthivyāṃ ca tejaścāsmi vibhāvasau |
jīvanaṃ sarvabhūteṣu tapaścāsmi tapasviṣu || 6-29-9||

MHB 6-29-10

बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ।
बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥ ६-२९-१०॥
bījaṃ māṃ sarvabhūtānāṃ viddhi pārtha sanātanam |
buddhirbuddhimatāmasmi tejastejasvināmaham || 6-29-10||

MHB 6-29-11

बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् ।
धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥ ६-२९-११॥
balaṃ balavatāṃ cāhaṃ kāmarāgavivarjitam |
dharmāviruddho bhūteṣu kāmo'smi bharatarṣabha || 6-29-11||

MHB 6-29-12

ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।
मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ॥ ६-२९-१२॥
ye caiva sāttvikā bhāvā rājasāstāmasāśca ye |
matta eveti tānviddhi na tvahaṃ teṣu te mayi || 6-29-12||

MHB 6-29-13

त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।
मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥ ६-२९-१३॥
tribhirguṇamayairbhāvairebhiḥ sarvamidaṃ jagat |
mohitaṃ nābhijānāti māmebhyaḥ paramavyayam || 6-29-13||

MHB 6-29-14

दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥ ६-२९-१४॥
daivī hyeṣā guṇamayī mama māyā duratyayā |
māmeva ye prapadyante māyāmetāṃ taranti te || 6-29-14||

MHB 6-29-15

न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।
माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ॥ ६-२९-१५॥
na māṃ duṣkṛtino mūḍhāḥ prapadyante narādhamāḥ |
māyayāpahṛtajñānā āsuraṃ bhāvamāśritāḥ || 6-29-15||

MHB 6-29-16

चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ।
आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ ६-२९-१६॥
caturvidhā bhajante māṃ janāḥ sukṛtino'rjuna |
ārto jijñāsurarthārthī jñānī ca bharatarṣabha || 6-29-16||

MHB 6-29-17

तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।
प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥ ६-२९-१७॥
teṣāṃ jñānī nityayukta ekabhaktirviśiṣyate |
priyo hi jñānino'tyarthamahaṃ sa ca mama priyaḥ || 6-29-17||

MHB 6-29-18

उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।
आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥ ६-२९-१८॥
udārāḥ sarva evaite jñānī tvātmaiva me matam |
āsthitaḥ sa hi yuktātmā māmevānuttamāṃ gatim || 6-29-18||

MHB 6-29-19

बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ।
वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥ ६-२९-१९॥
bahūnāṃ janmanāmante jñānavānmāṃ prapadyate |
vāsudevaḥ sarvamiti sa mahātmā sudurlabhaḥ || 6-29-19||

MHB 6-29-20

कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः ।
तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥ ६-२९-२०॥
kāmaistaistairhṛtajñānāḥ prapadyante'nyadevatāḥ |
taṃ taṃ niyamamāsthāya prakṛtyā niyatāḥ svayā || 6-29-20||

MHB 6-29-21

यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति ।
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥ ६-२९-२१॥
yo yo yāṃ yāṃ tanuṃ bhaktaḥ śraddhayārcitumicchati |
tasya tasyācalāṃ śraddhāṃ tāmeva vidadhāmyaham || 6-29-21||

MHB 6-29-22

स तया श्रद्धया युक्तस्तस्या राधनमीहते ।
लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान् ॥ ६-२९-२२॥
sa tayā śraddhayā yuktastasyā rādhanamīhate |
labhate ca tataḥ kāmānmayaiva vihitānhi tān || 6-29-22||

MHB 6-29-23

अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।
देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥ ६-२९-२३॥
antavattu phalaṃ teṣāṃ tadbhavatyalpamedhasām |
devāndevayajo yānti madbhaktā yānti māmapi || 6-29-23||

MHB 6-29-24

अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।
परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥ ६-२९-२४॥
avyaktaṃ vyaktimāpannaṃ manyante māmabuddhayaḥ |
paraṃ bhāvamajānanto mamāvyayamanuttamam || 6-29-24||

MHB 6-29-25

नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।
मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥ ६-२९-२५॥
nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yogamāyāsamāvṛtaḥ |
mūḍho'yaṃ nābhijānāti loko māmajamavyayam || 6-29-25||

MHB 6-29-26

वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।
भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ॥ ६-२९-२६॥
vedāhaṃ samatītāni vartamānāni cārjuna |
bhaviṣyāṇi ca bhūtāni māṃ tu veda na kaścana || 6-29-26||

MHB 6-29-27

इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वंद्वमोहेन भारत ।
सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परंतप ॥ ६-२९-२७॥
icchādveṣasamutthena dvaṃdvamohena bhārata |
sarvabhūtāni saṃmohaṃ sarge yānti paraṃtapa || 6-29-27||

MHB 6-29-28

येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।
ते द्वंद्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः ॥ ६-२९-२८॥
yeṣāṃ tvantagataṃ pāpaṃ janānāṃ puṇyakarmaṇām |
te dvaṃdvamohanirmuktā bhajante māṃ dṛḍhavratāḥ || 6-29-28||

MHB 6-29-29

जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।
ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् ॥ ६-२९-२९॥
jarāmaraṇamokṣāya māmāśritya yatanti ye |
te brahma tadviduḥ kṛtsnamadhyātmaṃ karma cākhilam || 6-29-29||

MHB 6-29-30

साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।
प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥ ६-२९-३०॥
sādhibhūtādhidaivaṃ māṃ sādhiyajñaṃ ca ye viduḥ |
prayāṇakāle'pi ca māṃ te viduryuktacetasaḥ || 6-29-30||

Adhyaya: 30/117 (28)

MHB 6-30-1

अर्जुन उवाच ।
किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।
अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ॥ ६-३०-१॥
arjuna uvāca |
kiṃ tadbrahma kimadhyātmaṃ kiṃ karma puruṣottama |
adhibhūtaṃ ca kiṃ proktamadhidaivaṃ kimucyate || 6-30-1||

MHB 6-30-2

अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन ।
प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥ ६-३०-२॥
adhiyajñaḥ kathaṃ ko'tra dehe'sminmadhusūdana |
prayāṇakāle ca kathaṃ jñeyo'si niyatātmabhiḥ || 6-30-2||

MHB 6-30-3

श्रीभगवानुवाच ।
अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥ ६-३०-३॥
śrībhagavānuvāca |
akṣaraṃ brahma paramaṃ svabhāvo'dhyātmamucyate |
bhūtabhāvodbhavakaro visargaḥ karmasaṃjñitaḥ || 6-30-3||

MHB 6-30-4

अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ।
अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥ ६-३०-४॥
adhibhūtaṃ kṣaro bhāvaḥ puruṣaścādhidaivatam |
adhiyajño'hamevātra dehe dehabhṛtāṃ vara || 6-30-4||

MHB 6-30-5

अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।
यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥ ६-३०-५॥
antakāle ca māmeva smaranmuktvā kalevaram |
yaḥ prayāti sa madbhāvaṃ yāti nāstyatra saṃśayaḥ || 6-30-5||

MHB 6-30-6

यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।
तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥ ६-३०-६॥
yaṃ yaṃ vāpi smaranbhāvaṃ tyajatyante kalevaram |
taṃ tamevaiti kaunteya sadā tadbhāvabhāvitaḥ || 6-30-6||

MHB 6-30-7

तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयः ॥ ६-३०-७॥
tasmātsarveṣu kāleṣu māmanusmara yudhya ca |
mayyarpitamanobuddhirmāmevaiṣyasyasaṃśayaḥ || 6-30-7||

MHB 6-30-8

अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।
परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥ ६-३०-८॥
abhyāsayogayuktena cetasā nānyagāminā |
paramaṃ puruṣaṃ divyaṃ yāti pārthānucintayan || 6-30-8||

MHB 6-30-9

कविं पुराणमनुशासितारमणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः ।
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥ ६-३०-९॥
kaviṃ purāṇamanuśāsitāramaṇoraṇīyāṃsamanusmaredyaḥ |
sarvasya dhātāramacintyarūpamādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt || 6-30-9||

MHB 6-30-10

प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।
भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक्स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ ६-३०-१०॥
prayāṇakāle manasācalena bhaktyā yukto yogabalena caiva |
bhruvormadhye prāṇamāveśya samyaksa taṃ paraṃ puruṣamupaiti divyam || 6-30-10||

MHB 6-30-11

यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ६-३०-११॥
yadakṣaraṃ vedavido vadanti viśanti yadyatayo vītarāgāḥ |
yadicchanto brahmacaryaṃ caranti tatte padaṃ saṃgraheṇa pravakṣye || 6-30-11||

MHB 6-30-12

सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।
मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥ ६-३०-१२॥
sarvadvārāṇi saṃyamya mano hṛdi nirudhya ca |
mūrdhnyādhāyātmanaḥ prāṇamāsthito yogadhāraṇām || 6-30-12||

MHB 6-30-13

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् ।
यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥ ६-३०-१३॥
omityekākṣaraṃ brahma vyāharanmāmanusmaran |
yaḥ prayāti tyajandehaṃ sa yāti paramāṃ gatim || 6-30-13||

MHB 6-30-14

अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।
तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ ६-३०-१४॥
ananyacetāḥ satataṃ yo māṃ smarati nityaśaḥ |
tasyāhaṃ sulabhaḥ pārtha nityayuktasya yoginaḥ || 6-30-14||

MHB 6-30-15

मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।
नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥ ६-३०-१५॥
māmupetya punarjanma duḥkhālayamaśāśvatam |
nāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ || 6-30-15||

MHB 6-30-16

आ ब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।
मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ६-३०-१६॥
ā brahmabhuvanāllokāḥ punarāvartino'rjuna |
māmupetya tu kaunteya punarjanma na vidyate || 6-30-16||

MHB 6-30-17

सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।
रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ ६-३०-१७॥
sahasrayugaparyantamaharyadbrahmaṇo viduḥ |
rātriṃ yugasahasrāntāṃ te'horātravido janāḥ || 6-30-17||

MHB 6-30-18

अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।
रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥ ६-३०-१८॥
avyaktādvyaktayaḥ sarvāḥ prabhavantyaharāgame |
rātryāgame pralīyante tatraivāvyaktasaṃjñake || 6-30-18||

MHB 6-30-19

भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।
रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥ ६-३०-१९॥
bhūtagrāmaḥ sa evāyaṃ bhūtvā bhūtvā pralīyate |
rātryāgame'vaśaḥ pārtha prabhavatyaharāgame || 6-30-19||

MHB 6-30-20

परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः ।
यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥ ६-३०-२०॥
parastasmāttu bhāvo'nyo'vyakto'vyaktātsanātanaḥ |
yaḥ sa sarveṣu bhūteṣu naśyatsu na vinaśyati || 6-30-20||

MHB 6-30-21

अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।
यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ ६-३०-२१॥
avyakto'kṣara ityuktastamāhuḥ paramāṃ gatim |
yaṃ prāpya na nivartante taddhāma paramaṃ mama || 6-30-21||

MHB 6-30-22

पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।
यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ ६-३०-२२॥
puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyastvananyayā |
yasyāntaḥsthāni bhūtāni yena sarvamidaṃ tatam || 6-30-22||

MHB 6-30-23

यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।
प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ ६-३०-२३॥
yatra kāle tvanāvṛttimāvṛttiṃ caiva yoginaḥ |
prayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha || 6-30-23||

MHB 6-30-24

अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ ६-३०-२४॥
agnirjyotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam |
tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ || 6-30-24||

MHB 6-30-25

धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।
तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥ ६-३०-२५॥
dhūmo rātristathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam |
tatra cāndramasaṃ jyotiryogī prāpya nivartate || 6-30-25||

MHB 6-30-26

शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।
एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः ॥ ६-३०-२६॥
śuklakṛṣṇe gatī hyete jagataḥ śāśvate mate |
ekayā yātyanāvṛttimanyayāvartate punaḥ || 6-30-26||

MHB 6-30-27

नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन ।
तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥ ६-३०-२७॥
naite sṛtī pārtha jānanyogī muhyati kaścana |
tasmātsarveṣu kāleṣu yogayukto bhavārjuna || 6-30-27||

MHB 6-30-28

वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।
अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥ ६-३०-२८॥
vedeṣu yajñeṣu tapaḥsu caiva dāneṣu yatpuṇyaphalaṃ pradiṣṭam |
atyeti tatsarvamidaṃ viditvā yogī paraṃ sthānamupaiti cādyam || 6-30-28||

Adhyaya: 31/117 (34)

MHB 6-31-1

श्रीभगवानुवाच ।
इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।
ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ ६-३१-१॥
śrībhagavānuvāca |
idaṃ tu te guhyatamaṃ pravakṣyāmyanasūyave |
jñānaṃ vijñānasahitaṃ yajjñātvā mokṣyase'śubhāt || 6-31-1||

MHB 6-31-2

राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।
प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम् ॥ ६-३१-२॥
rājavidyā rājaguhyaṃ pavitramidamuttamam |
pratyakṣāvagamaṃ dharmyaṃ susukhaṃ kartumavyayam || 6-31-2||

MHB 6-31-3

अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परंतप ।
अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ॥ ६-३१-३॥
aśraddadhānāḥ puruṣā dharmasyāsya paraṃtapa |
aprāpya māṃ nivartante mṛtyusaṃsāravartmani || 6-31-3||

MHB 6-31-4

मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।
मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ ६-३१-४॥
mayā tatamidaṃ sarvaṃ jagadavyaktamūrtinā |
matsthāni sarvabhūtāni na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ || 6-31-4||

MHB 6-31-5

न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।
भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥ ६-३१-५॥
na ca matsthāni bhūtāni paśya me yogamaiśvaram |
bhūtabhṛnna ca bhūtastho mamātmā bhūtabhāvanaḥ || 6-31-5||

MHB 6-31-6

यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।
तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥ ६-३१-६॥
yathākāśasthito nityaṃ vāyuḥ sarvatrago mahān |
tathā sarvāṇi bhūtāni matsthānītyupadhāraya || 6-31-6||

MHB 6-31-7

सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।
कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ॥ ६-३१-७॥
sarvabhūtāni kaunteya prakṛtiṃ yānti māmikām |
kalpakṣaye punastāni kalpādau visṛjāmyaham || 6-31-7||

MHB 6-31-8

प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।
भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात् ॥ ६-३१-८॥
prakṛtiṃ svāmavaṣṭabhya visṛjāmi punaḥ punaḥ |
bhūtagrāmamimaṃ kṛtsnamavaśaṃ prakṛtervaśāt || 6-31-8||

MHB 6-31-9

न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय ।
उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु ॥ ६-३१-९॥
na ca māṃ tāni karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya |
udāsīnavadāsīnamasaktaṃ teṣu karmasu || 6-31-9||

MHB 6-31-10

मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।
हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥ ६-३१-१०॥
mayādhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācaram |
hetunānena kaunteya jagadviparivartate || 6-31-10||

MHB 6-31-11

अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।
परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥ ६-३१-११॥
avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāśritam |
paraṃ bhāvamajānanto mama bhūtamaheśvaram || 6-31-11||

MHB 6-31-12

मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।
राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः ॥ ६-३१-१२॥
moghāśā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ |
rākṣasīmāsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohinīṃ śritāḥ || 6-31-12||

MHB 6-31-13

महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।
भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ ६-३१-१३॥
mahātmānastu māṃ pārtha daivīṃ prakṛtimāśritāḥ |
bhajantyananyamanaso jñātvā bhūtādimavyayam || 6-31-13||

MHB 6-31-14

सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।
नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥ ६-३१-१४॥
satataṃ kīrtayanto māṃ yatantaśca dṛḍhavratāḥ |
namasyantaśca māṃ bhaktyā nityayuktā upāsate || 6-31-14||

MHB 6-31-15

ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।
एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ॥ ६-३१-१५॥
jñānayajñena cāpyanye yajanto māmupāsate |
ekatvena pṛthaktvena bahudhā viśvatomukham || 6-31-15||

MHB 6-31-16

अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम् ।
मन्त्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम् ॥ ६-३१-१६॥
ahaṃ kraturahaṃ yajñaḥ svadhāhamahamauṣadham |
mantro'hamahamevājyamahamagnirahaṃ hutam || 6-31-16||

MHB 6-31-17

पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।
वेद्यं पवित्रमोंकार ऋक्साम यजुरेव च ॥ ६-३१-१७॥
pitāhamasya jagato mātā dhātā pitāmahaḥ |
vedyaṃ pavitramoṃkāra ṛksāma yajureva ca || 6-31-17||

MHB 6-31-18

गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।
प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम् ॥ ६-३१-१८॥
gatirbhartā prabhuḥ sākṣī nivāsaḥ śaraṇaṃ suhṛt |
prabhavaḥ pralayaḥ sthānaṃ nidhānaṃ bījamavyayam || 6-31-18||

MHB 6-31-19

तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।
अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन ॥ ६-३१-१९॥
tapāmyahamahaṃ varṣaṃ nigṛhṇāmyutsṛjāmi ca |
amṛtaṃ caiva mṛtyuśca sadasaccāhamarjuna || 6-31-19||

MHB 6-31-20

त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।
ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान् ॥ ६-३१-२०॥
traividyā māṃ somapāḥ pūtapāpā yajñairiṣṭvā svargatiṃ prārthayante |
te puṇyamāsādya surendralokamaśnanti divyāndivi devabhogān || 6-31-20||

MHB 6-31-21

ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।
एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते ॥ ६-३१-२१॥
te taṃ bhuktvā svargalokaṃ viśālaṃ kṣīṇe puṇye martyalokaṃ viśanti |
evaṃ trayīdharmamanuprapannā gatāgataṃ kāmakāmā labhante || 6-31-21||

MHB 6-31-22

अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ ६-३१-२२॥
ananyāścintayanto māṃ ye janāḥ paryupāsate |
teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yogakṣemaṃ vahāmyaham || 6-31-22||

MHB 6-31-23

येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।
तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥ ६-३१-२३॥
ye'pyanyadevatā bhaktā yajante śraddhayānvitāḥ |
te'pi māmeva kaunteya yajantyavidhipūrvakam || 6-31-23||

MHB 6-31-24

अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।
न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते ॥ ६-३१-२४॥
ahaṃ hi sarvayajñānāṃ bhoktā ca prabhureva ca |
na tu māmabhijānanti tattvenātaścyavanti te || 6-31-24||

MHB 6-31-25

यान्ति देवव्रता देवान्पितॄन्यान्ति पितृव्रताः ।
भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥ ६-३१-२५॥
yānti devavratā devānpitṝnyānti pitṛvratāḥ |
bhūtāni yānti bhūtejyā yānti madyājino'pi mām || 6-31-25||

MHB 6-31-26

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।
तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥ ६-३१-२६॥
patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati |
tadahaṃ bhaktyupahṛtamaśnāmi prayatātmanaḥ || 6-31-26||

MHB 6-31-27

यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।
यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ ६-३१-२७॥
yatkaroṣi yadaśnāsi yajjuhoṣi dadāsi yat |
yattapasyasi kaunteya tatkuruṣva madarpaṇam || 6-31-27||

MHB 6-31-28

शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।
संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि ॥ ६-३१-२८॥
śubhāśubhaphalairevaṃ mokṣyase karmabandhanaiḥ |
saṃnyāsayogayuktātmā vimukto māmupaiṣyasi || 6-31-28||

MHB 6-31-29

समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः ।
ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥ ६-३१-२९॥
samo'haṃ sarvabhūteṣu na me dveṣyo'sti na priyaḥ |
ye bhajanti tu māṃ bhaktyā mayi te teṣu cāpyaham || 6-31-29||

MHB 6-31-30

अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।
साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥ ६-३१-३०॥
api cetsudurācāro bhajate māmananyabhāk |
sādhureva sa mantavyaḥ samyagvyavasito hi saḥ || 6-31-30||

MHB 6-31-31

क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।
कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥ ६-३१-३१॥
kṣipraṃ bhavati dharmātmā śaśvacchāntiṃ nigacchati |
kaunteya pratijānīhi na me bhaktaḥ praṇaśyati || 6-31-31||

MHB 6-31-32

मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः ।
स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ ६-३१-३२॥
māṃ hi pārtha vyapāśritya ye'pi syuḥ pāpayonayaḥ |
striyo vaiśyāstathā śūdrāste'pi yānti parāṃ gatim || 6-31-32||

MHB 6-31-33

किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।
अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम् ॥ ६-३१-३३॥
kiṃ punarbrāhmaṇāḥ puṇyā bhaktā rājarṣayastathā |
anityamasukhaṃ lokamimaṃ prāpya bhajasva mām || 6-31-33||

MHB 6-31-34

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः ॥ ६-३१-३४॥
manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru |
māmevaiṣyasi yuktvaivamātmānaṃ matparāyaṇaḥ || 6-31-34||

Adhyaya: 32/117 (42)

MHB 6-32-1

श्रीभगवानुवाच ।
भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः ।
यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥ ६-३२-१॥
śrībhagavānuvāca |
bhūya eva mahābāho śṛṇu me paramaṃ vacaḥ |
yatte'haṃ prīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā || 6-32-1||

MHB 6-32-2

न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।
अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥ ६-३२-२॥
na me viduḥ suragaṇāḥ prabhavaṃ na maharṣayaḥ |
ahamādirhi devānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ || 6-32-2||

MHB 6-32-3

यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।
असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ६-३२-३॥
yo māmajamanādiṃ ca vetti lokamaheśvaram |
asaṃmūḍhaḥ sa martyeṣu sarvapāpaiḥ pramucyate || 6-32-3||

MHB 6-32-4

बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।
सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च ॥ ६-३२-४॥
buddhirjñānamasaṃmohaḥ kṣamā satyaṃ damaḥ śamaḥ |
sukhaṃ duḥkhaṃ bhavo'bhāvo bhayaṃ cābhayameva ca || 6-32-4||

MHB 6-32-5

अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः ।
भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥ ६-३२-५॥
ahiṃsā samatā tuṣṭistapo dānaṃ yaśo'yaśaḥ |
bhavanti bhāvā bhūtānāṃ matta eva pṛthagvidhāḥ || 6-32-5||

MHB 6-32-6

महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।
मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ॥ ६-३२-६॥
maharṣayaḥ sapta pūrve catvāro manavastathā |
madbhāvā mānasā jātā yeṣāṃ loka imāḥ prajāḥ || 6-32-6||

MHB 6-32-7

एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।
सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥ ६-३२-७॥
etāṃ vibhūtiṃ yogaṃ ca mama yo vetti tattvataḥ |
so'vikampena yogena yujyate nātra saṃśayaḥ || 6-32-7||

MHB 6-32-8

अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।
इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ ६-३२-८॥
ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravartate |
iti matvā bhajante māṃ budhā bhāvasamanvitāḥ || 6-32-8||

MHB 6-32-9

मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।
कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ ६-३२-९॥
maccittā madgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam |
kathayantaśca māṃ nityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca || 6-32-9||

MHB 6-32-10

तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।
ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥ ६-३२-१०॥
teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam |
dadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena māmupayānti te || 6-32-10||

MHB 6-32-11

तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।
नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ ६-३२-११॥
teṣāmevānukampārthamahamajñānajaṃ tamaḥ |
nāśayāmyātmabhāvastho jñānadīpena bhāsvatā || 6-32-11||

MHB 6-32-12

अर्जुन उवाच ।
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।
पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ॥ ६-३२-१२॥
arjuna uvāca |
paraṃ brahma paraṃ dhāma pavitraṃ paramaṃ bhavān |
puruṣaṃ śāśvataṃ divyamādidevamajaṃ vibhum || 6-32-12||

MHB 6-32-13

आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।
असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे ॥ ६-३२-१३॥
āhustvāmṛṣayaḥ sarve devarṣirnāradastathā |
asito devalo vyāsaḥ svayaṃ caiva bravīṣi me || 6-32-13||

MHB 6-32-14

सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।
न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ॥ ६-३२-१४॥
sarvametadṛtaṃ manye yanmāṃ vadasi keśava |
na hi te bhagavanvyaktiṃ vidurdevā na dānavāḥ || 6-32-14||

MHB 6-32-15

स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।
भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥ ६-३२-१५॥
svayamevātmanātmānaṃ vettha tvaṃ puruṣottama |
bhūtabhāvana bhūteśa devadeva jagatpate || 6-32-15||

MHB 6-32-16

वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥ ६-३२-१६॥
vaktumarhasyaśeṣeṇa divyā hyātmavibhūtayaḥ |
yābhirvibhūtibhirlokānimāṃstvaṃ vyāpya tiṣṭhasi || 6-32-16||

MHB 6-32-17

कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् ।
केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ॥ ६-३२-१७॥
kathaṃ vidyāmahaṃ yogiṃstvāṃ sadā paricintayan |
keṣu keṣu ca bhāveṣu cintyo'si bhagavanmayā || 6-32-17||

MHB 6-32-18

विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।
भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ॥ ६-३२-१८॥
vistareṇātmano yogaṃ vibhūtiṃ ca janārdana |
bhūyaḥ kathaya tṛptirhi śṛṇvato nāsti me'mṛtam || 6-32-18||

MHB 6-32-19

श्रीभगवानुवाच ।
हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥ ६-३२-१९॥
śrībhagavānuvāca |
hanta te kathayiṣyāmi divyā hyātmavibhūtayaḥ |
prādhānyataḥ kuruśreṣṭha nāstyanto vistarasya me || 6-32-19||

MHB 6-32-20

अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।
अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥ ६-३२-२०॥
ahamātmā guḍākeśa sarvabhūtāśayasthitaḥ |
ahamādiśca madhyaṃ ca bhūtānāmanta eva ca || 6-32-20||

MHB 6-32-21

आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।
मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥ ६-३२-२१॥
ādityānāmahaṃ viṣṇurjyotiṣāṃ raviraṃśumān |
marīcirmarutāmasmi nakṣatrāṇāmahaṃ śaśī || 6-32-21||

MHB 6-32-22

वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।
इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥ ६-३२-२२॥
vedānāṃ sāmavedo'smi devānāmasmi vāsavaḥ |
indriyāṇāṃ manaścāsmi bhūtānāmasmi cetanā || 6-32-22||

MHB 6-32-23

रुद्राणां शंकरश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।
वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥ ६-३२-२३॥
rudrāṇāṃ śaṃkaraścāsmi vitteśo yakṣarakṣasām |
vasūnāṃ pāvakaścāsmi meruḥ śikhariṇāmaham || 6-32-23||

MHB 6-32-24

पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।
सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥ ६-३२-२४॥
purodhasāṃ ca mukhyaṃ māṃ viddhi pārtha bṛhaspatim |
senānīnāmahaṃ skandaḥ sarasāmasmi sāgaraḥ || 6-32-24||

MHB 6-32-25

महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।
यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥ ६-३२-२५॥
maharṣīṇāṃ bhṛgurahaṃ girāmasmyekamakṣaram |
yajñānāṃ japayajño'smi sthāvarāṇāṃ himālayaḥ || 6-32-25||

MHB 6-32-26

अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।
गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥ ६-३२-२६॥
aśvatthaḥ sarvavṛkṣāṇāṃ devarṣīṇāṃ ca nāradaḥ |
gandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilo muniḥ || 6-32-26||

MHB 6-32-27

उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।
ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥ ६-३२-२७॥
uccaiḥśravasamaśvānāṃ viddhi māmamṛtodbhavam |
airāvataṃ gajendrāṇāṃ narāṇāṃ ca narādhipam || 6-32-27||

MHB 6-32-28

आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।
प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥ ६-३२-२८॥
āyudhānāmahaṃ vajraṃ dhenūnāmasmi kāmadhuk |
prajanaścāsmi kandarpaḥ sarpāṇāmasmi vāsukiḥ || 6-32-28||

MHB 6-32-29

अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।
पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ॥ ६-३२-२९॥
anantaścāsmi nāgānāṃ varuṇo yādasāmaham |
pitṝṇāmaryamā cāsmi yamaḥ saṃyamatāmaham || 6-32-29||

MHB 6-32-30

प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।
मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥ ६-३२-३०॥
prahlādaścāsmi daityānāṃ kālaḥ kalayatāmaham |
mṛgāṇāṃ ca mṛgendro'haṃ vainateyaśca pakṣiṇām || 6-32-30||

MHB 6-32-31

पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।
झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥ ६-३२-३१॥
pavanaḥ pavatāmasmi rāmaḥ śastrabhṛtāmaham |
jhaṣāṇāṃ makaraścāsmi srotasāmasmi jāhnavī || 6-32-31||

MHB 6-32-32

सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।
अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥ ६-३२-३२॥
sargāṇāmādirantaśca madhyaṃ caivāhamarjuna |
adhyātmavidyā vidyānāṃ vādaḥ pravadatāmaham || 6-32-32||

MHB 6-32-33

अक्षराणामकारोऽस्मि द्वंद्वः सामासिकस्य च ।
अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः ॥ ६-३२-३३॥
akṣarāṇāmakāro'smi dvaṃdvaḥ sāmāsikasya ca |
ahamevākṣayaḥ kālo dhātāhaṃ viśvatomukhaḥ || 6-32-33||

MHB 6-32-34

मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम् ।
कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥ ६-३२-३४॥
mṛtyuḥ sarvaharaścāhamudbhavaśca bhaviṣyatām |
kīrtiḥ śrīrvākca nārīṇāṃ smṛtirmedhā dhṛtiḥ kṣamā || 6-32-34||

MHB 6-32-35

बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।
मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः ॥ ६-३२-३५॥
bṛhatsāma tathā sāmnāṃ gāyatrī chandasāmaham |
māsānāṃ mārgaśīrṣo'hamṛtūnāṃ kusumākaraḥ || 6-32-35||

MHB 6-32-36

द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।
जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ ६-३२-३६॥
dyūtaṃ chalayatāmasmi tejastejasvināmaham |
jayo'smi vyavasāyo'smi sattvaṃ sattvavatāmaham || 6-32-36||

MHB 6-32-37

वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनंजयः ।
मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ॥ ६-३२-३७॥
vṛṣṇīnāṃ vāsudevo'smi pāṇḍavānāṃ dhanaṃjayaḥ |
munīnāmapyahaṃ vyāsaḥ kavīnāmuśanā kaviḥ || 6-32-37||

MHB 6-32-38

दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।
मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ॥ ६-३२-३८॥
daṇḍo damayatāmasmi nītirasmi jigīṣatām |
maunaṃ caivāsmi guhyānāṃ jñānaṃ jñānavatāmaham || 6-32-38||

MHB 6-32-39

यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।
न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ॥ ६-३२-३९॥
yaccāpi sarvabhūtānāṃ bījaṃ tadahamarjuna |
na tadasti vinā yatsyānmayā bhūtaṃ carācaram || 6-32-39||

MHB 6-32-40

नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परंतप ।
एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया ॥ ६-३२-४०॥
nānto'sti mama divyānāṃ vibhūtīnāṃ paraṃtapa |
eṣa tūddeśataḥ prokto vibhūtervistaro mayā || 6-32-40||

MHB 6-32-41

यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।
तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसंभवम् ॥ ६-३२-४१॥
yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitameva vā |
tattadevāvagaccha tvaṃ mama tejoṃśasaṃbhavam || 6-32-41||

MHB 6-32-42

अथ वा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।
विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ॥ ६-३२-४२॥
atha vā bahunaitena kiṃ jñātena tavārjuna |
viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat || 6-32-42||

Adhyaya: 33/117 (55)

MHB 6-33-1

अर्जुन उवाच ।
मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् ।
यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥ ६-३३-१॥
arjuna uvāca |
madanugrahāya paramaṃ guhyamadhyātmasaṃjñitam |
yattvayoktaṃ vacastena moho'yaṃ vigato mama || 6-33-1||

MHB 6-33-2

भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।
त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥ ६-३३-२॥
bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śrutau vistaraśo mayā |
tvattaḥ kamalapatrākṣa māhātmyamapi cāvyayam || 6-33-2||

MHB 6-33-3

एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥ ६-३३-३॥
evametadyathāttha tvamātmānaṃ parameśvara |
draṣṭumicchāmi te rūpamaiśvaraṃ puruṣottama || 6-33-3||

MHB 6-33-4

मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो ।
योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ॥ ६-३३-४॥
manyase yadi tacchakyaṃ mayā draṣṭumiti prabho |
yogeśvara tato me tvaṃ darśayātmānamavyayam || 6-33-4||

MHB 6-33-5

श्रीभगवानुवाच ।
पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः ।
नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥ ६-३३-५॥
śrībhagavānuvāca |
paśya me pārtha rūpāṇi śataśo'tha sahasraśaḥ |
nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca || 6-33-5||

MHB 6-33-6

पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।
बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ॥ ६-३३-६॥
paśyādityānvasūnrudrānaśvinau marutastathā |
bahūnyadṛṣṭapūrvāṇi paśyāścaryāṇi bhārata || 6-33-6||

MHB 6-33-7

इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।
मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि ॥ ६-३३-७॥
ihaikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram |
mama dehe guḍākeśa yaccānyaddraṣṭumicchasi || 6-33-7||

MHB 6-33-8

न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।
दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ॥ ६-३३-८॥
na tu māṃ śakyase draṣṭumanenaiva svacakṣuṣā |
divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogamaiśvaram || 6-33-8||

MHB 6-33-9

संजय उवाच ।
एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः ।
दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥ ६-३३-९॥
saṃjaya uvāca |
evamuktvā tato rājanmahāyogeśvaro hariḥ |
darśayāmāsa pārthāya paramaṃ rūpamaiśvaram || 6-33-9||

MHB 6-33-10

अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् ।
अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥ ६-३३-१०॥
anekavaktranayanamanekādbhutadarśanam |
anekadivyābharaṇaṃ divyānekodyatāyudham || 6-33-10||

MHB 6-33-11

दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।
सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ ६-३३-११॥
divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanam |
sarvāścaryamayaṃ devamanantaṃ viśvatomukham || 6-33-11||

MHB 6-33-12

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।
यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ॥ ६-३३-१२॥
divi sūryasahasrasya bhavedyugapadutthitā |
yadi bhāḥ sadṛśī sā syādbhāsastasya mahātmanaḥ || 6-33-12||

MHB 6-33-13

तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।
अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ॥ ६-३३-१३॥
tatraikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ pravibhaktamanekadhā |
apaśyaddevadevasya śarīre pāṇḍavastadā || 6-33-13||

MHB 6-33-14

ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनंजयः ।
प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत ॥ ६-३३-१४॥
tataḥ sa vismayāviṣṭo hṛṣṭaromā dhanaṃjayaḥ |
praṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalirabhāṣata || 6-33-14||

MHB 6-33-15

अर्जुन उवाच ।
पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसंघान् ।
ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थमृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ॥ ६-३३-१५॥
arjuna uvāca |
paśyāmi devāṃstava deva dehe sarvāṃstathā bhūtaviśeṣasaṃghān |
brahmāṇamīśaṃ kamalāsanasthamṛṣīṃśca sarvānuragāṃśca divyān || 6-33-15||

MHB 6-33-16

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वा सर्वतोऽनन्तरूपम् ।
नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥ ६-३३-१६॥
anekabāhūdaravaktranetraṃ paśyāmi tvā sarvato'nantarūpam |
nāntaṃ na madhyaṃ na punastavādiṃ paśyāmi viśveśvara viśvarūpa || 6-33-16||

MHB 6-33-17

किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।
पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ॥ ६-३३-१७॥
kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ ca tejorāśiṃ sarvato dīptimantam |
paśyāmi tvāṃ durnirīkṣyaṃ samantāddīptānalārkadyutimaprameyam || 6-33-17||

MHB 6-33-18

त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।
त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥ ६-३३-१८॥
tvamakṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃ tvamasya viśvasya paraṃ nidhānam |
tvamavyayaḥ śāśvatadharmagoptā sanātanastvaṃ puruṣo mato me || 6-33-18||

MHB 6-33-19

अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।
पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥ ६-३३-१९॥
anādimadhyāntamanantavīryamanantabāhuṃ śaśisūryanetram |
paśyāmi tvāṃ dīptahutāśavaktraṃ svatejasā viśvamidaṃ tapantam || 6-33-19||

MHB 6-33-20

द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।
दृष्ट्वाद्भुतं रूपमिदं तवोग्रं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥ ६-३३-२०॥
dyāvāpṛthivyoridamantaraṃ hi vyāptaṃ tvayaikena diśaśca sarvāḥ |
dṛṣṭvādbhutaṃ rūpamidaṃ tavograṃ lokatrayaṃ pravyathitaṃ mahātman || 6-33-20||

MHB 6-33-21

अमी हि त्वा सुरसंघा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।
स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसंघाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ॥ ६-३३-२१॥
amī hi tvā surasaṃghā viśanti kecidbhītāḥ prāñjalayo gṛṇanti |
svastītyuktvā maharṣisiddhasaṃghāḥ stuvanti tvāṃ stutibhiḥ puṣkalābhiḥ || 6-33-21||

MHB 6-33-22

रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघा वीक्षन्ते त्वा विस्मिताश्चैव सर्वे ॥ ६-३३-२२॥
rudrādityā vasavo ye ca sādhyā viśve'śvinau marutaścoṣmapāśca |
gandharvayakṣāsurasiddhasaṃghā vīkṣante tvā vismitāścaiva sarve || 6-33-22||

MHB 6-33-23

रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।
बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् ॥ ६-३३-२३॥
rūpaṃ mahatte bahuvaktranetraṃ mahābāho bahubāhūrupādam |
bahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃ dṛṣṭvā lokāḥ pravyathitāstathāham || 6-33-23||

MHB 6-33-24

नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।
दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ॥ ६-३३-२४॥
nabhaḥspṛśaṃ dīptamanekavarṇaṃ vyāttānanaṃ dīptaviśālanetram |
dṛṣṭvā hi tvāṃ pravyathitāntarātmā dhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇo || 6-33-24||

MHB 6-33-25

दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसंनिभानि ।
दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ ६-३३-२५॥
daṃṣṭrākarālāni ca te mukhāni dṛṣṭvaiva kālānalasaṃnibhāni |
diśo na jāne na labhe ca śarma prasīda deveśa jagannivāsa || 6-33-25||

MHB 6-33-26

अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसंघैः ।
भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः ॥ ६-३३-२६॥
amī ca tvāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ sarve sahaivāvanipālasaṃghaiḥ |
bhīṣmo droṇaḥ sūtaputrastathāsau sahāsmadīyairapi yodhamukhyaiḥ || 6-33-26||

MHB 6-33-27

वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।
केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु संदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ॥ ६-३३-२७॥
vaktrāṇi te tvaramāṇā viśanti daṃṣṭrākarālāni bhayānakāni |
kecidvilagnā daśanāntareṣu saṃdṛśyante cūrṇitairuttamāṅgaiḥ || 6-33-27||

MHB 6-33-28

यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।
तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति ॥ ६-३३-२८॥
yathā nadīnāṃ bahavo'mbuvegāḥ samudramevābhimukhā dravanti |
tathā tavāmī naralokavīrā viśanti vaktrāṇyabhivijvalanti || 6-33-28||

MHB 6-33-29

यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतंगा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।
तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः ॥ ६-३३-२९॥
yathā pradīptaṃ jvalanaṃ pataṃgā viśanti nāśāya samṛddhavegāḥ |
tathaiva nāśāya viśanti lokāstavāpi vaktrāṇi samṛddhavegāḥ || 6-33-29||

MHB 6-33-30

लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः ।
तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ॥ ६-३३-३०॥
lelihyase grasamānaḥ samantāllokānsamagrānvadanairjvaladbhiḥ |
tejobhirāpūrya jagatsamagraṃ bhāsastavogrāḥ pratapanti viṣṇo || 6-33-30||

MHB 6-33-31

आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद ।
विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥ ६-३३-३१॥
ākhyāhi me ko bhavānugrarūpo namo'stu te devavara prasīda |
vijñātumicchāmi bhavantamādyaṃ na hi prajānāmi tava pravṛttim || 6-33-31||

MHB 6-33-32

श्रीभगवानुवाच ।
कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।
ऋतेऽपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ॥ ६-३३-३२॥
śrībhagavānuvāca |
kālo'smi lokakṣayakṛtpravṛddho lokānsamāhartumiha pravṛttaḥ |
ṛte'pi tvā na bhaviṣyanti sarve ye'vasthitāḥ pratyanīkeṣu yodhāḥ || 6-33-32||

MHB 6-33-33

तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून्भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।
मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥ ६-३३-३३॥
tasmāttvamuttiṣṭha yaśo labhasva jitvā śatrūnbhuṅkṣva rājyaṃ samṛddham |
mayaivaite nihatāḥ pūrvameva nimittamātraṃ bhava savyasācin || 6-33-33||

MHB 6-33-34

द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् ।
मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् ॥ ६-३३-३४॥
droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca jayadrathaṃ ca karṇaṃ tathānyānapi yodhavīrān |
mayā hatāṃstvaṃ jahi mā vyathiṣṭhā yudhyasva jetāsi raṇe sapatnān || 6-33-34||

MHB 6-33-35

संजय उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।
नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य ॥ ६-३३-३५॥
saṃjaya uvāca |
etacchrutvā vacanaṃ keśavasya kṛtāñjalirvepamānaḥ kirīṭī |
namaskṛtvā bhūya evāha kṛṣṇaṃ sagadgadaṃ bhītabhītaḥ praṇamya || 6-33-35||

MHB 6-33-36

अर्जुन उवाच ।
स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च ।
रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसंघाः ॥ ६-३३-३६॥
arjuna uvāca |
sthāne hṛṣīkeśa tava prakīrtyā jagatprahṛṣyatyanurajyate ca |
rakṣāṃsi bhītāni diśo dravanti sarve namasyanti ca siddhasaṃghāḥ || 6-33-36||

MHB 6-33-37

कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन्गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे ।
अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ॥ ६-३३-३७॥
kasmācca te na nameranmahātmangarīyase brahmaṇo'pyādikartre |
ananta deveśa jagannivāsa tvamakṣaraṃ sadasattatparaṃ yat || 6-33-37||

MHB 6-33-38

त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणस्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।
वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ॥ ६-३३-३८॥
tvamādidevaḥ puruṣaḥ purāṇastvamasya viśvasya paraṃ nidhānam |
vettāsi vedyaṃ ca paraṃ ca dhāma tvayā tataṃ viśvamanantarūpa || 6-33-38||

MHB 6-33-39

वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।
नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ॥ ६-३३-३९॥
vāyuryamo'gnirvaruṇaḥ śaśāṅkaḥ prajāpatistvaṃ prapitāmahaśca |
namo namaste'stu sahasrakṛtvaḥ punaśca bhūyo'pi namo namaste || 6-33-39||

MHB 6-33-40

नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व ।
अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः ॥ ६-३३-४०॥
namaḥ purastādatha pṛṣṭhataste namo'stu te sarvata eva sarva |
anantavīryāmitavikramastvaṃ sarvaṃ samāpnoṣi tato'si sarvaḥ || 6-33-40||

MHB 6-33-41

सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।
अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात्प्रणयेन वापि ॥ ६-३३-४१॥
sakheti matvā prasabhaṃ yaduktaṃ he kṛṣṇa he yādava he sakheti |
ajānatā mahimānaṃ tavedaṃ mayā pramādātpraṇayena vāpi || 6-33-41||

MHB 6-33-42

यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु ।
एकोऽथ वाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥ ६-३३-४२॥
yaccāvahāsārthamasatkṛto'si vihāraśayyāsanabhojaneṣu |
eko'tha vāpyacyuta tatsamakṣaṃ tatkṣāmaye tvāmahamaprameyam || 6-33-42||

MHB 6-33-43

पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।
न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव ॥ ६-३३-४३॥
pitāsi lokasya carācarasya tvamasya pūjyaśca gururgarīyān |
na tvatsamo'styabhyadhikaḥ kuto'nyo lokatraye'pyapratimaprabhāva || 6-33-43||

MHB 6-33-44

तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् ।
पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम् ॥ ६-३३-४४॥
tasmātpraṇamya praṇidhāya kāyaṃ prasādaye tvāmahamīśamīḍyam |
piteva putrasya sakheva sakhyuḥ priyaḥ priyāyārhasi deva soḍhum || 6-33-44||

MHB 6-33-45

अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।
तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ ६-३३-४५॥
adṛṣṭapūrvaṃ hṛṣito'smi dṛṣṭvā bhayena ca pravyathitaṃ mano me |
tadeva me darśaya deva rūpaṃ prasīda deveśa jagannivāsa || 6-33-45||

MHB 6-33-46

किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तमिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।
तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते ॥ ६-३३-४६॥
kirīṭinaṃ gadinaṃ cakrahastamicchāmi tvāṃ draṣṭumahaṃ tathaiva |
tenaiva rūpeṇa caturbhujena sahasrabāho bhava viśvamūrte || 6-33-46||

MHB 6-33-47

श्रीभगवानुवाच ।
मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।
तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ॥ ६-३३-४७॥
śrībhagavānuvāca |
mayā prasannena tavārjunedaṃ rūpaṃ paraṃ darśitamātmayogāt |
tejomayaṃ viśvamanantamādyaṃ yanme tvadanyena na dṛṣṭapūrvam || 6-33-47||

MHB 6-33-48

न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैर्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।
एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ॥ ६-३३-४८॥
na vedayajñādhyayanairna dānairna ca kriyābhirna tapobhirugraiḥ |
evaṃrūpaḥ śakya ahaṃ nṛloke draṣṭuṃ tvadanyena kurupravīra || 6-33-48||

MHB 6-33-49

मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम् ।
व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ॥ ६-३३-४९॥
mā te vyathā mā ca vimūḍhabhāvo dṛṣṭvā rūpaṃ ghoramīdṛṅmamedam |
vyapetabhīḥ prītamanāḥ punastvaṃ tadeva me rūpamidaṃ prapaśya || 6-33-49||

MHB 6-33-50

संजय उवाच ।
इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।
आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ॥ ६-३३-५०॥
saṃjaya uvāca |
ityarjunaṃ vāsudevastathoktvā svakaṃ rūpaṃ darśayāmāsa bhūyaḥ |
āśvāsayāmāsa ca bhītamenaṃ bhūtvā punaḥ saumyavapurmahātmā || 6-33-50||

MHB 6-33-51

अर्जुन उवाच ।
दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।
इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ॥ ६-३३-५१॥
arjuna uvāca |
dṛṣṭvedaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tava saumyaṃ janārdana |
idānīmasmi saṃvṛttaḥ sacetāḥ prakṛtiṃ gataḥ || 6-33-51||

MHB 6-33-52

श्रीभगवानुवाच ।
सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।
देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ ६-३३-५२॥
śrībhagavānuvāca |
sudurdarśamidaṃ rūpaṃ dṛṣṭavānasi yanmama |
devā apyasya rūpasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ || 6-33-52||

MHB 6-33-53

नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।
शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥ ६-३३-५३॥
nāhaṃ vedairna tapasā na dānena na cejyayā |
śakya evaṃvidho draṣṭuṃ dṛṣṭavānasi māṃ yathā || 6-33-53||

MHB 6-33-54

भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन ।
ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप ॥ ६-३३-५४॥
bhaktyā tvananyayā śakya ahamevaṃvidho'rjuna |
jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca paraṃtapa || 6-33-54||

MHB 6-33-55

मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।
निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥ ६-३३-५५॥
matkarmakṛnmatparamo madbhaktaḥ saṅgavarjitaḥ |
nirvairaḥ sarvabhūteṣu yaḥ sa māmeti pāṇḍava || 6-33-55||

Adhyaya: 34/117 (20)

MHB 6-34-1

अर्जुन उवाच ।
एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।
ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ॥ ६-३४-१॥
arjuna uvāca |
evaṃ satatayuktā ye bhaktāstvāṃ paryupāsate |
ye cāpyakṣaramavyaktaṃ teṣāṃ ke yogavittamāḥ || 6-34-1||

MHB 6-34-2

श्रीभगवानुवाच ।
मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।
श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ॥ ६-३४-२॥
śrībhagavānuvāca |
mayyāveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate |
śraddhayā parayopetāste me yuktatamā matāḥ || 6-34-2||

MHB 6-34-3

ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते ।
सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ ६-३४-३॥
ye tvakṣaramanirdeśyamavyaktaṃ paryupāsate |
sarvatragamacintyaṃ ca kūṭasthamacalaṃ dhruvam || 6-34-3||

MHB 6-34-4

संनियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।
ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ॥ ६-३४-४॥
saṃniyamyendriyagrāmaṃ sarvatra samabuddhayaḥ |
te prāpnuvanti māmeva sarvabhūtahite ratāḥ || 6-34-4||

MHB 6-34-5

क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् ।
अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते ॥ ६-३४-५॥
kleśo'dhikatarasteṣāmavyaktāsaktacetasām |
avyaktā hi gatirduḥkhaṃ dehavadbhiravāpyate || 6-34-5||

MHB 6-34-6

ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।
अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥ ६-३४-६॥
ye tu sarvāṇi karmāṇi mayi saṃnyasya matparāḥ |
ananyenaiva yogena māṃ dhyāyanta upāsate || 6-34-6||

MHB 6-34-7

तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।
भवामि नचिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥ ६-३४-७॥
teṣāmahaṃ samuddhartā mṛtyusaṃsārasāgarāt |
bhavāmi nacirātpārtha mayyāveśitacetasām || 6-34-7||

MHB 6-34-8

मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय ।
निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः ॥ ६-३४-८॥
mayyeva mana ādhatsva mayi buddhiṃ niveśaya |
nivasiṣyasi mayyeva ata ūrdhvaṃ na saṃśayaḥ || 6-34-8||

MHB 6-34-9

अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।
अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनंजय ॥ ६-३४-९॥
atha cittaṃ samādhātuṃ na śaknoṣi mayi sthiram |
abhyāsayogena tato māmicchāptuṃ dhanaṃjaya || 6-34-9||

MHB 6-34-10

अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव ।
मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ ६-३४-१०॥
abhyāse'pyasamartho'si matkarmaparamo bhava |
madarthamapi karmāṇi kurvansiddhimavāpsyasi || 6-34-10||

MHB 6-34-11

अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः ।
सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ॥ ६-३४-११॥
athaitadapyaśakto'si kartuṃ madyogamāśritaḥ |
sarvakarmaphalatyāgaṃ tataḥ kuru yatātmavān || 6-34-11||

MHB 6-34-12

श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते ।
ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥ ६-३४-१२॥
śreyo hi jñānamabhyāsājjñānāddhyānaṃ viśiṣyate |
dhyānātkarmaphalatyāgastyāgācchāntiranantaram || 6-34-12||

MHB 6-34-13

अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।
निर्ममो निरहंकारः समदुःखसुखः क्षमी ॥ ६-३४-१३॥
adveṣṭā sarvabhūtānāṃ maitraḥ karuṇa eva ca |
nirmamo nirahaṃkāraḥ samaduḥkhasukhaḥ kṣamī || 6-34-13||

MHB 6-34-14

संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ ६-३४-१४॥
saṃtuṣṭaḥ satataṃ yogī yatātmā dṛḍhaniścayaḥ |
mayyarpitamanobuddhiryo madbhaktaḥ sa me priyaḥ || 6-34-14||

MHB 6-34-15

यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।
हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ॥ ६-३४-१५॥
yasmānnodvijate loko lokānnodvijate ca yaḥ |
harṣāmarṣabhayodvegairmukto yaḥ sa ca me priyaḥ || 6-34-15||

MHB 6-34-16

अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।
सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ ६-३४-१६॥
anapekṣaḥ śucirdakṣa udāsīno gatavyathaḥ |
sarvārambhaparityāgī yo madbhaktaḥ sa me priyaḥ || 6-34-16||

MHB 6-34-17

यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।
शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः ॥ ६-३४-१७॥
yo na hṛṣyati na dveṣṭi na śocati na kāṅkṣati |
śubhāśubhaparityāgī bhaktimānyaḥ sa me priyaḥ || 6-34-17||

MHB 6-34-18

समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानावमानयोः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः ॥ ६-३४-१८॥
samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāvamānayoḥ |
śītoṣṇasukhaduḥkheṣu samaḥ saṅgavivarjitaḥ || 6-34-18||

MHB 6-34-19

तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी संतुष्टो येन केनचित् ।
अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः ॥ ६-३४-१९॥
tulyanindāstutirmaunī saṃtuṣṭo yena kenacit |
aniketaḥ sthiramatirbhaktimānme priyo naraḥ || 6-34-19||

MHB 6-34-20

ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।
श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः ॥ ६-३४-२०॥
ye tu dharmyāmṛtamidaṃ yathoktaṃ paryupāsate |
śraddadhānā matparamā bhaktāste'tīva me priyāḥ || 6-34-20||

Adhyaya: 35/117 (34)

MHB 6-35-1

श्रीभगवानुवाच ।
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ ६-३५-१॥
śrībhagavānuvāca |
idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate |
etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ || 6-35-1||

MHB 6-35-2

क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥ ६-३५-२॥
kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata |
kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama || 6-35-2||

MHB 6-35-3

तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥ ६-३५-३॥
tatkṣetraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat |
sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śṛṇu || 6-35-3||

MHB 6-35-4

ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ ६-३५-४॥
ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak |
brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ || 6-35-4||

MHB 6-35-5

महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ ६-३५-५॥
mahābhūtānyahaṃkāro buddhiravyaktameva ca |
indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ || 6-35-5||

MHB 6-35-6

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ ६-३५-६॥
icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṃghātaścetanā dhṛtiḥ |
etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam || 6-35-6||

MHB 6-35-7

अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ ६-३५-७॥
amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam |
ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ || 6-35-7||

MHB 6-35-8

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ ६-३५-८॥
indriyārtheṣu vairāgyamanahaṃkāra eva ca |
janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam || 6-35-8||

MHB 6-35-9

असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ ६-३५-९॥
asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu |
nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu || 6-35-9||

MHB 6-35-10

मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ ६-३५-१०॥
mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī |
viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi || 6-35-10||

MHB 6-35-11

अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ ६-३५-११॥
adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam |
etajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato'nyathā || 6-35-11||

MHB 6-35-12

ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ ६-३५-१२॥
jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvāmṛtamaśnute |
anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate || 6-35-12||

MHB 6-35-13

सर्वतःपाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ ६-३५-१३॥
sarvataḥpāṇipādaṃ tatsarvatokṣiśiromukham |
sarvataḥśrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati || 6-35-13||

MHB 6-35-14

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ ६-३५-१४॥
sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam |
asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca || 6-35-14||

MHB 6-35-15

बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ ६-३५-१५॥
bahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva ca |
sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat || 6-35-15||

MHB 6-35-16

अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ ६-३५-१६॥
avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam |
bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca || 6-35-16||

MHB 6-35-17

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ ६-३५-१७॥
jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate |
jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam || 6-35-17||

MHB 6-35-18

इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ ६-३५-१८॥
iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ |
madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate || 6-35-18||

MHB 6-35-19

प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ ६-३५-१९॥
prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādī ubhāvapi |
vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisaṃbhavān || 6-35-19||

MHB 6-35-20

कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ ६-३५-२०॥
kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate |
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate || 6-35-20||

MHB 6-35-21

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ ६-३५-२१॥
puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān |
kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu || 6-35-21||

MHB 6-35-22

उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ ६-३५-२२॥
upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ |
paramātmeti cāpyukto dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ || 6-35-22||

MHB 6-35-23

य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ ६-३५-२३॥
ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha |
sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate || 6-35-23||

MHB 6-35-24

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ ६-३५-२४॥
dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā |
anye sāṃkhyena yogena karmayogena cāpare || 6-35-24||

MHB 6-35-25

अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ ६-३५-२५॥
anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate |
te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ || 6-35-25||

MHB 6-35-26

यावत्संजायते किंचित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ ६-३५-२६॥
yāvatsaṃjāyate kiṃcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam |
kṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha || 6-35-26||

MHB 6-35-27

समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ ६-३५-२७॥
samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram |
vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati || 6-35-27||

MHB 6-35-28

समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ ६-३५-२८॥
samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram |
na hinastyātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim || 6-35-28||

MHB 6-35-29

प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ ६-३५-२९॥
prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ |
yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati || 6-35-29||

MHB 6-35-30

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ६-३५-३०॥
yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati |
tata eva ca vistāraṃ brahma saṃpadyate tadā || 6-35-30||

MHB 6-35-31

अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ ६-३५-३१॥
anāditvānnirguṇatvātparamātmāyamavyayaḥ |
śarīrastho'pi kaunteya na karoti na lipyate || 6-35-31||

MHB 6-35-32

यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥ ६-३५-३२॥
yathā sarvagataṃ saukṣmyādākāśaṃ nopalipyate |
sarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate || 6-35-32||

MHB 6-35-33

यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ ६-३५-३३॥
yathā prakāśayatyekaḥ kṛtsnaṃ lokamimaṃ raviḥ |
kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata || 6-35-33||

MHB 6-35-34

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ६-३५-३४॥
kṣetrakṣetrajñayorevamantaraṃ jñānacakṣuṣā |
bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduryānti te param || 6-35-34||

Adhyaya: 36/117 (27)

MHB 6-36-1

श्रीभगवानुवाच ।
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥ ६-३६-१॥
śrībhagavānuvāca |
paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānamuttamam |
yajjñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhimito gatāḥ || 6-36-1||

MHB 6-36-2

इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ ६-३६-२॥
idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ |
sarge'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca || 6-36-2||

MHB 6-36-3

मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् ।
संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥ ६-३६-३॥
mama yonirmahadbrahma tasmingarbhaṃ dadhāmyaham |
saṃbhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata || 6-36-3||

MHB 6-36-4

सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्ति याः ।
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥ ६-३६-४॥
sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ saṃbhavanti yāḥ |
tāsāṃ brahma mahadyonirahaṃ bījapradaḥ pitā || 6-36-4||

MHB 6-36-5

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः ।
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ ६-३६-५॥
sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ |
nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam || 6-36-5||

MHB 6-36-6

तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।
सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥ ६-३६-६॥
tatra sattvaṃ nirmalatvātprakāśakamanāmayam |
sukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha || 6-36-6||

MHB 6-36-7

रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ ६-३६-७॥
rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam |
tannibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam || 6-36-7||

MHB 6-36-8

तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥ ६-३६-८॥
tamastvajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām |
pramādālasyanidrābhistannibadhnāti bhārata || 6-36-8||

MHB 6-36-9

सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।
ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत ॥ ६-३६-९॥
sattvaṃ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata |
jñānamāvṛtya tu tamaḥ pramāde sañjayatyuta || 6-36-9||

MHB 6-36-10

रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।
रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ ६-३६-१०॥
rajastamaścābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata |
rajaḥ sattvaṃ tamaścaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā || 6-36-10||

MHB 6-36-11

सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते ।
ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥ ६-३६-११॥
sarvadvāreṣu dehe'sminprakāśa upajāyate |
jñānaṃ yadā tadā vidyādvivṛddhaṃ sattvamityuta || 6-36-11||

MHB 6-36-12

लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥ ६-३६-१२॥
lobhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhā |
rajasyetāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha || 6-36-12||

MHB 6-36-13

अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥ ६-३६-१३॥
aprakāśo'pravṛttiśca pramādo moha eva ca |
tamasyetāni jāyante vivṛddhe kurunandana || 6-36-13||

MHB 6-36-14

यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।
तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥ ६-३६-१४॥
yadā sattve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt |
tadottamavidāṃ lokānamalānpratipadyate || 6-36-14||

MHB 6-36-15

रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।
तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥ ६-३६-१५॥
rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate |
tathā pralīnastamasi mūḍhayoniṣu jāyate || 6-36-15||

MHB 6-36-16

कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।
रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥ ६-३६-१६॥
karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam |
rajasastu phalaṃ duḥkhamajñānaṃ tamasaḥ phalam || 6-36-16||

MHB 6-36-17

सत्त्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।
प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ ६-३६-१७॥
sattvātsaṃjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca |
pramādamohau tamaso bhavato'jñānameva ca || 6-36-17||

MHB 6-36-18

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृत्तस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ ६-३६-१८॥
ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ |
jaghanyaguṇavṛttasthā adho gacchanti tāmasāḥ || 6-36-18||

MHB 6-36-19

नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति ।
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥ ६-३६-१९॥
nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati |
guṇebhyaśca paraṃ vetti madbhāvaṃ so'dhigacchati || 6-36-19||

MHB 6-36-20

गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥ ६-३६-२०॥
guṇānetānatītya trīndehī dehasamudbhavān |
janmamṛtyujarāduḥkhairvimukto'mṛtamaśnute || 6-36-20||

MHB 6-36-21

अर्जुन उवाच ।
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो ।
किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥ ६-३६-२१॥
arjuna uvāca |
kairliṅgaistrīnguṇānetānatīto bhavati prabho |
kimācāraḥ kathaṃ caitāṃstrīnguṇānativartate || 6-36-21||

MHB 6-36-22

श्रीभगवानुवाच ।
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।
न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ ६-३६-२२॥
śrībhagavānuvāca |
prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca mohameva ca pāṇḍava |
na dveṣṭi saṃpravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati || 6-36-22||

MHB 6-36-23

उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।
गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥ ६-३६-२३॥
udāsīnavadāsīno guṇairyo na vicālyate |
guṇā vartanta ityeva yo'vatiṣṭhati neṅgate || 6-36-23||

MHB 6-36-24

समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ ६-३६-२४॥
samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ |
tulyapriyāpriyo dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ || 6-36-24||

MHB 6-36-25

मानावमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥ ६-३६-२५॥
mānāvamānayostulyastulyo mitrāripakṣayoḥ |
sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate || 6-36-25||

MHB 6-36-26

मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।
स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ६-३६-२६॥
māṃ ca yo'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate |
sa guṇānsamatītyaitānbrahmabhūyāya kalpate || 6-36-26||

MHB 6-36-27

ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ ६-३६-२७॥
brahmaṇo hi pratiṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya ca |
śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca || 6-36-27||

Adhyaya: 37/117 (20)

MHB 6-37-1

श्रीभगवानुवाच ।
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥ ६-३७-१॥
śrībhagavānuvāca |
ūrdhvamūlamadhaḥśākhamaśvatthaṃ prāhuravyayam |
chandāṃsi yasya parṇāni yastaṃ veda sa vedavit || 6-37-1||

MHB 6-37-2

अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।
अधश्च मूलान्यनुसंततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ ६-३७-२॥
adhaścordhvaṃ prasṛtāstasya śākhā guṇapravṛddhā viṣayapravālāḥ |
adhaśca mūlānyanusaṃtatāni karmānubandhīni manuṣyaloke || 6-37-2||

MHB 6-37-3

न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठा ।
अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलमसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥ ६-३७-३॥
na rūpamasyeha tathopalabhyate nānto na cādirna ca saṃpratiṣṭhā |
aśvatthamenaṃ suvirūḍhamūlamasaṅgaśastreṇa dṛḍhena chittvā || 6-37-3||

MHB 6-37-4

ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः ।
तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥ ६-३७-४॥
tataḥ padaṃ tatparimārgitavyaṃ yasmingatā na nivartanti bhūyaḥ |
tameva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī || 6-37-4||

MHB 6-37-5

निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।
द्वंद्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥ ६-३७-५॥
nirmānamohā jitasaṅgadoṣā adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ |
dvaṃdvairvimuktāḥ sukhaduḥkhasaṃjñairgacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat || 6-37-5||

MHB 6-37-6

न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।
यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ ६-३७-६॥
na tadbhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ |
yadgatvā na nivartante taddhāma paramaṃ mama || 6-37-6||

MHB 6-37-7

ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ ६-३७-७॥
mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ |
manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛtisthāni karṣati || 6-37-7||

MHB 6-37-8

शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।
गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥ ६-३७-८॥
śarīraṃ yadavāpnoti yaccāpyutkrāmatīśvaraḥ |
gṛhītvaitāni saṃyāti vāyurgandhānivāśayāt || 6-37-8||

MHB 6-37-9

श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।
अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ॥ ६-३७-९॥
śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇameva ca |
adhiṣṭhāya manaścāyaṃ viṣayānupasevate || 6-37-9||

MHB 6-37-10

उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।
विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥ ६-३७-१०॥
utkrāmantaṃ sthitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitam |
vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñānacakṣuṣaḥ || 6-37-10||

MHB 6-37-11

यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।
यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥ ६-३७-११॥
yatanto yoginaścainaṃ paśyantyātmanyavasthitam |
yatanto'pyakṛtātmāno nainaṃ paśyantyacetasaḥ || 6-37-11||

MHB 6-37-12

यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।
यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥ ६-३७-१२॥
yadādityagataṃ tejo jagadbhāsayate'khilam |
yaccandramasi yaccāgnau tattejo viddhi māmakam || 6-37-12||

MHB 6-37-13

गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।
पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥ ६-३७-१३॥
gāmāviśya ca bhūtāni dhārayāmyahamojasā |
puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ || 6-37-13||

MHB 6-37-14

अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।
प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥ ६-३७-१४॥
ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ dehamāśritaḥ |
prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmyannaṃ caturvidham || 6-37-14||

MHB 6-37-15

सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।
वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ॥ ६-३७-१५॥
sarvasya cāhaṃ hṛdi saṃniviṣṭo mattaḥ smṛtirjñānamapohanaṃ ca |
vedaiśca sarvairahameva vedyo vedāntakṛdvedavideva cāham || 6-37-15||

MHB 6-37-16

द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ ६-३७-१६॥
dvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca |
kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate || 6-37-16||

MHB 6-37-17

उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ ६-३७-१७॥
uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ |
yo lokatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraḥ || 6-37-17||

MHB 6-37-18

यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ ६-३७-१८॥
yasmātkṣaramatīto'hamakṣarādapi cottamaḥ |
ato'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ || 6-37-18||

MHB 6-37-19

यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।
स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ ६-३७-१९॥
yo māmevamasaṃmūḍho jānāti puruṣottamam |
sa sarvavidbhajati māṃ sarvabhāvena bhārata || 6-37-19||

MHB 6-37-20

इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।
एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ ६-३७-२०॥
iti guhyatamaṃ śāstramidamuktaṃ mayānagha |
etadbuddhvā buddhimānsyātkṛtakṛtyaśca bhārata || 6-37-20||

Adhyaya: 38/117 (24)

MHB 6-38-1

श्रीभगवानुवाच ।
अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः ।
दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ ६-३८-१॥
śrībhagavānuvāca |
abhayaṃ sattvasaṃśuddhirjñānayogavyavasthitiḥ |
dānaṃ damaśca yajñaśca svādhyāyastapa ārjavam || 6-38-1||

MHB 6-38-2

अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।
दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥ ६-३८-२॥
ahiṃsā satyamakrodhastyāgaḥ śāntirapaiśunam |
dayā bhūteṣvaloluptvaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam || 6-38-2||

MHB 6-38-3

तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।
भवन्ति संपदं दैवीमभिजातस्य भारत ॥ ६-३८-३॥
tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucamadroho nātimānitā |
bhavanti saṃpadaṃ daivīmabhijātasya bhārata || 6-38-3||

MHB 6-38-4

दम्भो दर्पोऽतिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।
अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ संपदमासुरीम् ॥ ६-३८-४॥
dambho darpo'timānaśca krodhaḥ pāruṣyameva ca |
ajñānaṃ cābhijātasya pārtha saṃpadamāsurīm || 6-38-4||

MHB 6-38-5

दैवी संपद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।
मा शुचः संपदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ॥ ६-३८-५॥
daivī saṃpadvimokṣāya nibandhāyāsurī matā |
mā śucaḥ saṃpadaṃ daivīmabhijāto'si pāṇḍava || 6-38-5||

MHB 6-38-6

द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन्दैव आसुर एव च ।
दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु ॥ ६-३८-६॥
dvau bhūtasargau loke'smindaiva āsura eva ca |
daivo vistaraśaḥ prokta āsuraṃ pārtha me śṛṇu || 6-38-6||

MHB 6-38-7

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।
न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ॥ ६-३८-७॥
pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca janā na vidurāsurāḥ |
na śaucaṃ nāpi cācāro na satyaṃ teṣu vidyate || 6-38-7||

MHB 6-38-8

असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।
अपरस्परसंभूतं किमन्यत्कामहैतुकम् ॥ ६-३८-८॥
asatyamapratiṣṭhaṃ te jagadāhuranīśvaram |
aparasparasaṃbhūtaṃ kimanyatkāmahaitukam || 6-38-8||

MHB 6-38-9

एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।
प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥ ६-३८-९॥
etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya naṣṭātmāno'lpabuddhayaḥ |
prabhavantyugrakarmāṇaḥ kṣayāya jagato'hitāḥ || 6-38-9||

MHB 6-38-10

काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।
मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः ॥ ६-३८-१०॥
kāmamāśritya duṣpūraṃ dambhamānamadānvitāḥ |
mohādgṛhītvāsadgrāhānpravartante'śucivratāḥ || 6-38-10||

MHB 6-38-11

चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।
कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः ॥ ६-३८-११॥
cintāmaparimeyāṃ ca pralayāntāmupāśritāḥ |
kāmopabhogaparamā etāvaditi niścitāḥ || 6-38-11||

MHB 6-38-12

आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।
ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसंचयान् ॥ ६-३८-१२॥
āśāpāśaśatairbaddhāḥ kāmakrodhaparāyaṇāḥ |
īhante kāmabhogārthamanyāyenārthasaṃcayān || 6-38-12||

MHB 6-38-13

इदमद्य मया लब्धमिदं प्राप्स्ये मनोरथम् ।
इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥ ६-३८-१३॥
idamadya mayā labdhamidaṃ prāpsye manoratham |
idamastīdamapi me bhaviṣyati punardhanam || 6-38-13||

MHB 6-38-14

असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।
ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ॥ ६-३८-१४॥
asau mayā hataḥ śatrurhaniṣye cāparānapi |
īśvaro'hamahaṃ bhogī siddho'haṃ balavānsukhī || 6-38-14||

MHB 6-38-15

आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया ।
यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः ॥ ६-३८-१५॥
āḍhyo'bhijanavānasmi ko'nyo'sti sadṛśo mayā |
yakṣye dāsyāmi modiṣya ityajñānavimohitāḥ || 6-38-15||

MHB 6-38-16

अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।
प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥ ६-३८-१६॥
anekacittavibhrāntā mohajālasamāvṛtāḥ |
prasaktāḥ kāmabhogeṣu patanti narake'śucau || 6-38-16||

MHB 6-38-17

आत्मसंभाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।
यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ॥ ६-३८-१७॥
ātmasaṃbhāvitāḥ stabdhā dhanamānamadānvitāḥ |
yajante nāmayajñaiste dambhenāvidhipūrvakam || 6-38-17||

MHB 6-38-18

अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।
मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ॥ ६-३८-१८॥
ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca saṃśritāḥ |
māmātmaparadeheṣu pradviṣanto'bhyasūyakāḥ || 6-38-18||

MHB 6-38-19

तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।
क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥ ६-३८-१९॥
tānahaṃ dviṣataḥ krūrānsaṃsāreṣu narādhamān |
kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu || 6-38-19||

MHB 6-38-20

आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।
मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् ॥ ६-३८-२०॥
āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani |
māmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim || 6-38-20||

MHB 6-38-21

त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥ ६-३८-२१॥
trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ |
kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet || 6-38-21||

MHB 6-38-22

एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।
आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥ ६-३८-२२॥
etairvimuktaḥ kaunteya tamodvāraistribhirnaraḥ |
ācaratyātmanaḥ śreyastato yāti parāṃ gatim || 6-38-22||

MHB 6-38-23

यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।
न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥ ६-३८-२३॥
yaḥ śāstravidhimutsṛjya vartate kāmakārataḥ |
na sa siddhimavāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim || 6-38-23||

MHB 6-38-24

तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।
ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥ ६-३८-२४॥
tasmācchāstraṃ pramāṇaṃ te kāryākāryavyavasthitau |
jñātvā śāstravidhānoktaṃ karma kartumihārhasi || 6-38-24||

Adhyaya: 39/117 (28)

MHB 6-39-1

अर्जुन उवाच ।
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।
तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥ ६-३९-१॥
arjuna uvāca |
ye śāstravidhimutsṛjya yajante śraddhayānvitāḥ |
teṣāṃ niṣṭhā tu kā kṛṣṇa sattvamāho rajastamaḥ || 6-39-1||

MHB 6-39-2

श्रीभगवानुवाच ।
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ॥ ६-३९-२॥
śrībhagavānuvāca |
trividhā bhavati śraddhā dehināṃ sā svabhāvajā |
sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti tāṃ śṛṇu || 6-39-2||

MHB 6-39-3

सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥ ६-३९-३॥
sattvānurūpā sarvasya śraddhā bhavati bhārata |
śraddhāmayo'yaṃ puruṣo yo yacchraddhaḥ sa eva saḥ || 6-39-3||

MHB 6-39-4

यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।
प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥ ६-३९-४॥
yajante sāttvikā devānyakṣarakṣāṃsi rājasāḥ |
pretānbhūtagaṇāṃścānye yajante tāmasā janāḥ || 6-39-4||

MHB 6-39-5

अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।
दम्भाहंकारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥ ६-३९-५॥
aśāstravihitaṃ ghoraṃ tapyante ye tapo janāḥ |
dambhāhaṃkārasaṃyuktāḥ kāmarāgabalānvitāḥ || 6-39-5||

MHB 6-39-6

कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।
मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ॥ ६-३९-६॥
karśayantaḥ śarīrasthaṃ bhūtagrāmamacetasaḥ |
māṃ caivāntaḥśarīrasthaṃ tānviddhyāsuraniścayān || 6-39-6||

MHB 6-39-7

आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।
यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ॥ ६-३९-७॥
āhārastvapi sarvasya trividho bhavati priyaḥ |
yajñastapastathā dānaṃ teṣāṃ bhedamimaṃ śṛṇu || 6-39-7||

MHB 6-39-8

आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।
रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥ ६-३९-८॥
āyuḥsattvabalārogyasukhaprītivivardhanāḥ |
rasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛdyā āhārāḥ sāttvikapriyāḥ || 6-39-8||

MHB 6-39-9

कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।
आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥ ६-३९-९॥
kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ |
āhārā rājasasyeṣṭā duḥkhaśokāmayapradāḥ || 6-39-9||

MHB 6-39-10

यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।
उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ ६-३९-१०॥
yātayāmaṃ gatarasaṃ pūti paryuṣitaṃ ca yat |
ucchiṣṭamapi cāmedhyaṃ bhojanaṃ tāmasapriyam || 6-39-10||

MHB 6-39-11

अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।
यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ॥ ६-३९-११॥
aphalākāṅkṣibhiryajño vidhidṛṣṭo ya ijyate |
yaṣṭavyameveti manaḥ samādhāya sa sāttvikaḥ || 6-39-11||

MHB 6-39-12

अभिसंधाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।
इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥ ६-३९-१२॥
abhisaṃdhāya tu phalaṃ dambhārthamapi caiva yat |
ijyate bharataśreṣṭha taṃ yajñaṃ viddhi rājasam || 6-39-12||

MHB 6-39-13

विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।
श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥ ६-३९-१३॥
vidhihīnamasṛṣṭānnaṃ mantrahīnamadakṣiṇam |
śraddhāvirahitaṃ yajñaṃ tāmasaṃ paricakṣate || 6-39-13||

MHB 6-39-14

देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥ ६-३९-१४॥
devadvijaguruprājñapūjanaṃ śaucamārjavam |
brahmacaryamahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate || 6-39-14||

MHB 6-39-15

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥ ६-३९-१५॥
anudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ priyahitaṃ ca yat |
svādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅmayaṃ tapa ucyate || 6-39-15||

MHB 6-39-16

मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥ ६-३९-१६॥
manaḥprasādaḥ saumyatvaṃ maunamātmavinigrahaḥ |
bhāvasaṃśuddhirityetattapo mānasamucyate || 6-39-16||

MHB 6-39-17

श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः ।
अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥ ६-३९-१७॥
śraddhayā parayā taptaṃ tapastattrividhaṃ naraiḥ |
aphalākāṅkṣibhiryuktaiḥ sāttvikaṃ paricakṣate || 6-39-17||

MHB 6-39-18

सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।
क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥ ६-३९-१८॥
satkāramānapūjārthaṃ tapo dambhena caiva yat |
kriyate tadiha proktaṃ rājasaṃ calamadhruvam || 6-39-18||

MHB 6-39-19

मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।
परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥ ६-३९-१९॥
mūḍhagrāheṇātmano yatpīḍayā kriyate tapaḥ |
parasyotsādanārthaṃ vā tattāmasamudāhṛtam || 6-39-19||

MHB 6-39-20

दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥ ६-३९-२०॥
dātavyamiti yaddānaṃ dīyate'nupakāriṇe |
deśe kāle ca pātre ca taddānaṃ sāttvikaṃ smṛtam || 6-39-20||

MHB 6-39-21

यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।
दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥ ६-३९-२१॥
yattu pratyupakārārthaṃ phalamuddiśya vā punaḥ |
dīyate ca parikliṣṭaṃ taddānaṃ rājasaṃ smṛtam || 6-39-21||

MHB 6-39-22

अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।
असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ ६-३९-२२॥
adeśakāle yaddānamapātrebhyaśca dīyate |
asatkṛtamavajñātaṃ tattāmasamudāhṛtam || 6-39-22||

MHB 6-39-23

ओं तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ।
ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥ ६-३९-२३॥
oṃ tatsaditi nirdeśo brahmaṇastrividhaḥ smṛtaḥ |
brāhmaṇāstena vedāśca yajñāśca vihitāḥ purā || 6-39-23||

MHB 6-39-24

तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।
प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥ ६-३९-२४॥
tasmādomityudāhṛtya yajñadānatapaḥkriyāḥ |
pravartante vidhānoktāḥ satataṃ brahmavādinām || 6-39-24||

MHB 6-39-25

तदित्यनभिसंधाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।
दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥ ६-३९-२५॥
tadityanabhisaṃdhāya phalaṃ yajñatapaḥkriyāḥ |
dānakriyāśca vividhāḥ kriyante mokṣakāṅkṣibhiḥ || 6-39-25||

MHB 6-39-26

सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।
प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥ ६-३९-२६॥
sadbhāve sādhubhāve ca sadityetatprayujyate |
praśaste karmaṇi tathā sacchabdaḥ pārtha yujyate || 6-39-26||

MHB 6-39-27

यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।
कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते ॥ ६-३९-२७॥
yajñe tapasi dāne ca sthitiḥ saditi cocyate |
karma caiva tadarthīyaṃ sadityevābhidhīyate || 6-39-27||

MHB 6-39-28

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।
असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥ ६-३९-२८॥
aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat |
asadityucyate pārtha na ca tatpretya no iha || 6-39-28||

Adhyaya: 40/117 (78)

MHB 6-40-1

अर्जुन उवाच ।
संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।
त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥ ६-४०-१॥
arjuna uvāca |
saṃnyāsasya mahābāho tattvamicchāmi veditum |
tyāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthakkeśiniṣūdana || 6-40-1||

MHB 6-40-2

श्रीभगवानुवाच ।
काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः ।
सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ ६-४०-२॥
śrībhagavānuvāca |
kāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ saṃnyāsaṃ kavayo viduḥ |
sarvakarmaphalatyāgaṃ prāhustyāgaṃ vicakṣaṇāḥ || 6-40-2||

MHB 6-40-3

त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥ ६-४०-३॥
tyājyaṃ doṣavadityeke karma prāhurmanīṣiṇaḥ |
yajñadānatapaḥkarma na tyājyamiti cāpare || 6-40-3||

MHB 6-40-4

निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।
त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः ॥ ६-४०-४॥
niścayaṃ śṛṇu me tatra tyāge bharatasattama |
tyāgo hi puruṣavyāghra trividhaḥ saṃprakīrtitaḥ || 6-40-4||

MHB 6-40-5

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ ६-४०-५॥
yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryameva tat |
yajño dānaṃ tapaścaiva pāvanāni manīṣiṇām || 6-40-5||

MHB 6-40-6

एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ ६-४०-६॥
etānyapi tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca |
kartavyānīti me pārtha niścitaṃ matamuttamam || 6-40-6||

MHB 6-40-7

नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।
मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ ६-४०-७॥
niyatasya tu saṃnyāsaḥ karmaṇo nopapadyate |
mohāttasya parityāgastāmasaḥ parikīrtitaḥ || 6-40-7||

MHB 6-40-8

दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।
स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ ६-४०-८॥
duḥkhamityeva yatkarma kāyakleśabhayāttyajet |
sa kṛtvā rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāgaphalaṃ labhet || 6-40-8||

MHB 6-40-9

कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।
सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥ ६-४०-९॥
kāryamityeva yatkarma niyataṃ kriyate'rjuna |
saṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ || 6-40-9||

MHB 6-40-10

न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।
त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥ ६-४०-१०॥
na dveṣṭyakuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate |
tyāgī sattvasamāviṣṭo medhāvī chinnasaṃśayaḥ || 6-40-10||

MHB 6-40-11

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ ६-४०-११॥
na hi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇyaśeṣataḥ |
yastu karmaphalatyāgī sa tyāgītyabhidhīyate || 6-40-11||

MHB 6-40-12

अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।
भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥ ६-४०-१२॥
aniṣṭamiṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam |
bhavatyatyāgināṃ pretya na tu saṃnyāsināṃ kvacit || 6-40-12||

MHB 6-40-13

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।
सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ ६-४०-१३॥
pañcaitāni mahābāho kāraṇāni nibodha me |
sāṃkhye kṛtānte proktāni siddhaye sarvakarmaṇām || 6-40-13||

MHB 6-40-14

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ ६-४०-१४॥
adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham |
vividhāśca pṛthakceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam || 6-40-14||

MHB 6-40-15

शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।
न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ ६-४०-१५॥
śarīravāṅmanobhiryatkarma prārabhate naraḥ |
nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ || 6-40-15||

MHB 6-40-16

तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥ ६-४०-१६॥
tatraivaṃ sati kartāramātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ |
paśyatyakṛtabuddhitvānna sa paśyati durmatiḥ || 6-40-16||

MHB 6-40-17

यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।
हत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥ ६-४०-१७॥
yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate |
hatvāpi sa imā~llokānna hanti na nibadhyate || 6-40-17||

MHB 6-40-18

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।
करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥ ६-४०-१८॥
jñānaṃ jñeyaṃ parijñātā trividhā karmacodanā |
karaṇaṃ karma karteti trividhaḥ karmasaṃgrahaḥ || 6-40-18||

MHB 6-40-19

ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।
प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ ६-४०-१९॥
jñānaṃ karma ca kartā ca tridhaiva guṇabhedataḥ |
procyate guṇasaṃkhyāne yathāvacchṛṇu tānyapi || 6-40-19||

MHB 6-40-20

सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।
अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥ ६-४०-२०॥
sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvamavyayamīkṣate |
avibhaktaṃ vibhakteṣu tajjñānaṃ viddhi sāttvikam || 6-40-20||

MHB 6-40-21

पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् ।
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ ६-४०-२१॥
pṛthaktvena tu yajjñānaṃ nānābhāvānpṛthagvidhān |
vetti sarveṣu bhūteṣu tajjñānaṃ viddhi rājasam || 6-40-21||

MHB 6-40-22

यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।
अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥ ६-४०-२२॥
yattu kṛtsnavadekasminkārye saktamahaitukam |
atattvārthavadalpaṃ ca tattāmasamudāhṛtam || 6-40-22||

MHB 6-40-23

नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।
अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥ ६-४०-२३॥
niyataṃ saṅgarahitamarāgadveṣataḥ kṛtam |
aphalaprepsunā karma yattatsāttvikamucyate || 6-40-23||

MHB 6-40-24

यत्तु कामेप्सुना कर्म साहंकारेण वा पुनः ।
क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥ ६-४०-२४॥
yattu kāmepsunā karma sāhaṃkāreṇa vā punaḥ |
kriyate bahulāyāsaṃ tadrājasamudāhṛtam || 6-40-24||

MHB 6-40-25

अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् ।
मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥ ६-४०-२५॥
anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsāmanapekṣya ca pauruṣam |
mohādārabhyate karma yattattāmasamucyate || 6-40-25||

MHB 6-40-26

मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।
सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥ ६-४०-२६॥
muktasaṅgo'nahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ |
siddhyasiddhyornirvikāraḥ kartā sāttvika ucyate || 6-40-26||

MHB 6-40-27

रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।
हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥ ६-४०-२७॥
rāgī karmaphalaprepsurlubdho hiṃsātmako'śuciḥ |
harṣaśokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ || 6-40-27||

MHB 6-40-28

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैकृतिकोऽलसः ।
विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥ ६-४०-२८॥
ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭho naikṛtiko'lasaḥ |
viṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasa ucyate || 6-40-28||

MHB 6-40-29

बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु ।
प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनंजय ॥ ६-४०-२९॥
buddherbhedaṃ dhṛteścaiva guṇatastrividhaṃ śṛṇu |
procyamānamaśeṣeṇa pṛthaktvena dhanaṃjaya || 6-40-29||

MHB 6-40-30

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।
बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ ६-४०-३०॥
pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye |
bandhaṃ mokṣaṃ ca yā vetti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī || 6-40-30||

MHB 6-40-31

यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।
अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥ ६-४०-३१॥
yayā dharmamadharmaṃ ca kāryaṃ cākāryameva ca |
ayathāvatprajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī || 6-40-31||

MHB 6-40-32

अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता ।
सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥ ६-४०-३२॥
adharmaṃ dharmamiti yā manyate tamasāvṛtā |
sarvārthānviparītāṃśca buddhiḥ sā pārtha tāmasī || 6-40-32||

MHB 6-40-33

धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः ।
योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ ६-४०-३३॥
dhṛtyā yayā dhārayate manaḥprāṇendriyakriyāḥ |
yogenāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sāttvikī || 6-40-33||

MHB 6-40-34

यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन ।
प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥ ६-४०-३४॥
yayā tu dharmakāmārthāndhṛtyā dhārayate'rjuna |
prasaṅgena phalākāṅkṣī dhṛtiḥ sā pārtha rājasī || 6-40-34||

MHB 6-40-35

यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।
न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥ ६-४०-३५॥
yayā svapnaṃ bhayaṃ śokaṃ viṣādaṃ madameva ca |
na vimuñcati durmedhā dhṛtiḥ sā pārtha tāmasī || 6-40-35||

MHB 6-40-36

सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ ।
अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥ ६-४०-३६॥
sukhaṃ tvidānīṃ trividhaṃ śṛṇu me bharatarṣabha |
abhyāsādramate yatra duḥkhāntaṃ ca nigacchati || 6-40-36||

MHB 6-40-37

यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।
तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥ ६-४०-३७॥
yattadagre viṣamiva pariṇāme'mṛtopamam |
tatsukhaṃ sāttvikaṃ proktamātmabuddhiprasādajam || 6-40-37||

MHB 6-40-38

विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् ।
परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥ ६-४०-३८॥
viṣayendriyasaṃyogādyattadagre'mṛtopamam |
pariṇāme viṣamiva tatsukhaṃ rājasaṃ smṛtam || 6-40-38||

MHB 6-40-39

यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।
निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ ६-४०-३९॥
yadagre cānubandhe ca sukhaṃ mohanamātmanaḥ |
nidrālasyapramādotthaṃ tattāmasamudāhṛtam || 6-40-39||

MHB 6-40-40

न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।
सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः ॥ ६-४०-४०॥
na tadasti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ |
sattvaṃ prakṛtijairmuktaṃ yadebhiḥ syāttribhirguṇaiḥ || 6-40-40||

MHB 6-40-41

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप ।
कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥ ६-४०-४१॥
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapa |
karmāṇi pravibhaktāni svabhāvaprabhavairguṇaiḥ || 6-40-41||

MHB 6-40-42

शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥ ६-४०-४२॥
śamo damastapaḥ śaucaṃ kṣāntirārjavameva ca |
jñānaṃ vijñānamāstikyaṃ brahmakarma svabhāvajam || 6-40-42||

MHB 6-40-43

शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।
दानमीश्वरभावश्च क्षत्रकर्म स्वभावजम् ॥ ६-४०-४३॥
śauryaṃ tejo dhṛtirdākṣyaṃ yuddhe cāpyapalāyanam |
dānamīśvarabhāvaśca kṣatrakarma svabhāvajam || 6-40-43||

MHB 6-40-44

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ ६-४०-४४॥
kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ vaiśyakarma svabhāvajam |
paricaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi svabhāvajam || 6-40-44||

MHB 6-40-45

स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।
स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥ ६-४०-४५॥
sve sve karmaṇyabhirataḥ saṃsiddhiṃ labhate naraḥ |
svakarmanirataḥ siddhiṃ yathā vindati tacchṛṇu || 6-40-45||

MHB 6-40-46

यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ॥ ६-४०-४६॥
yataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yena sarvamidaṃ tatam |
svakarmaṇā tamabhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ || 6-40-46||

MHB 6-40-47

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ ६-४०-४७॥
śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt |
svabhāvaniyataṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam || 6-40-47||

MHB 6-40-48

सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।
सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥ ६-४०-४८॥
sahajaṃ karma kaunteya sadoṣamapi na tyajet |
sarvārambhā hi doṣeṇa dhūmenāgnirivāvṛtāḥ || 6-40-48||

MHB 6-40-49

असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।
नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥ ६-४०-४९॥
asaktabuddhiḥ sarvatra jitātmā vigataspṛhaḥ |
naiṣkarmyasiddhiṃ paramāṃ saṃnyāsenādhigacchati || 6-40-49||

MHB 6-40-50

सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे ।
समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ ६-४०-५०॥
siddhiṃ prāpto yathā brahma tathāpnoti nibodha me |
samāsenaiva kaunteya niṣṭhā jñānasya yā parā || 6-40-50||

MHB 6-40-51

बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च ।
शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ ६-४०-५१॥
buddhyā viśuddhayā yukto dhṛtyātmānaṃ niyamya ca |
śabdādīnviṣayāṃstyaktvā rāgadveṣau vyudasya ca || 6-40-51||

MHB 6-40-52

विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।
ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ ६-४०-५२॥
viviktasevī laghvāśī yatavākkāyamānasaḥ |
dhyānayogaparo nityaṃ vairāgyaṃ samupāśritaḥ || 6-40-52||

MHB 6-40-53

अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।
विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ६-४०-५३॥
ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham |
vimucya nirmamaḥ śānto brahmabhūyāya kalpate || 6-40-53||

MHB 6-40-54

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।
समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥ ६-४०-५४॥
brahmabhūtaḥ prasannātmā na śocati na kāṅkṣati |
samaḥ sarveṣu bhūteṣu madbhaktiṃ labhate parām || 6-40-54||

MHB 6-40-55

भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ ६-४०-५५॥
bhaktyā māmabhijānāti yāvānyaścāsmi tattvataḥ |
tato māṃ tattvato jñātvā viśate tadanantaram || 6-40-55||

MHB 6-40-56

सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।
मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ ६-४०-५६॥
sarvakarmāṇyapi sadā kurvāṇo madvyapāśrayaḥ |
matprasādādavāpnoti śāśvataṃ padamavyayam || 6-40-56||

MHB 6-40-57

चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।
बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥ ६-४०-५७॥
cetasā sarvakarmāṇi mayi saṃnyasya matparaḥ |
buddhiyogamupāśritya maccittaḥ satataṃ bhava || 6-40-57||

MHB 6-40-58

मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।
अथ चेत्त्वमहंकारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥ ६-४०-५८॥
maccittaḥ sarvadurgāṇi matprasādāttariṣyasi |
atha cettvamahaṃkārānna śroṣyasi vinaṅkṣyasi || 6-40-58||

MHB 6-40-59

यदहंकारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।
मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥ ६-४०-५९॥
yadahaṃkāramāśritya na yotsya iti manyase |
mithyaiṣa vyavasāyaste prakṛtistvāṃ niyokṣyati || 6-40-59||

MHB 6-40-60

स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।
कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥ ६-४०-६०॥
svabhāvajena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā |
kartuṃ necchasi yanmohātkariṣyasyavaśo'pi tat || 6-40-60||

MHB 6-40-61

ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ ६-४०-६१॥
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati |
bhrāmayansarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā || 6-40-61||

MHB 6-40-62

तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।
तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ ६-४०-६२॥
tameva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvena bhārata |
tatprasādātparāṃ śāntiṃ sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam || 6-40-62||

MHB 6-40-63

इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया ।
विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ६-४०-६३॥
iti te jñānamākhyātaṃ guhyādguhyataraṃ mayā |
vimṛśyaitadaśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru || 6-40-63||

MHB 6-40-64

सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः ।
इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ ६-४०-६४॥
sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śṛṇu me paramaṃ vacaḥ |
iṣṭo'si me dṛḍhamiti tato vakṣyāmi te hitam || 6-40-64||

MHB 6-40-65

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥ ६-४०-६५॥
manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru |
māmevaiṣyasi satyaṃ te pratijāne priyo'si me || 6-40-65||

MHB 6-40-66

सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ ६-४०-६६॥
sarvadharmānparityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja |
ahaṃ tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ || 6-40-66||

MHB 6-40-67

इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।
न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥ ६-४०-६७॥
idaṃ te nātapaskāya nābhaktāya kadācana |
na cāśuśrūṣave vācyaṃ na ca māṃ yo'bhyasūyati || 6-40-67||

MHB 6-40-68

य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।
भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥ ६-४०-६८॥
ya idaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣvabhidhāsyati |
bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ || 6-40-68||

MHB 6-40-69

न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।
भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥ ६-४०-६९॥
na ca tasmānmanuṣyeṣu kaścinme priyakṛttamaḥ |
bhavitā na ca me tasmādanyaḥ priyataro bhuvi || 6-40-69||

MHB 6-40-70

अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।
ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥ ६-४०-७०॥
adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādamāvayoḥ |
jñānayajñena tenāhamiṣṭaḥ syāmiti me matiḥ || 6-40-70||

MHB 6-40-71

श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः ।
सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥ ६-४०-७१॥
śraddhāvānanasūyaśca śṛṇuyādapi yo naraḥ |
so'pi muktaḥ śubhā~llokānprāpnuyātpuṇyakarmaṇām || 6-40-71||

MHB 6-40-72

कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।
कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनंजय ॥ ६-४०-७२॥
kaccidetacchrutaṃ pārtha tvayaikāgreṇa cetasā |
kaccidajñānasaṃmohaḥ pranaṣṭaste dhanaṃjaya || 6-40-72||

MHB 6-40-73

अर्जुन उवाच ।
नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत ।
स्थितोऽस्मि गतसंदेहः करिष्ये वचनं तव ॥ ६-४०-७३॥
arjuna uvāca |
naṣṭo mohaḥ smṛtirlabdhā tvatprasādānmayācyuta |
sthito'smi gatasaṃdehaḥ kariṣye vacanaṃ tava || 6-40-73||

MHB 6-40-74

संजय उवाच ।
इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।
संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ ६-४०-७४॥
saṃjaya uvāca |
ityahaṃ vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ |
saṃvādamimamaśrauṣamadbhutaṃ romaharṣaṇam || 6-40-74||

MHB 6-40-75

व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् ।
योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥ ६-४०-७५॥
vyāsaprasādācchrutavānetadguhyamahaṃ param |
yogaṃ yogeśvarātkṛṣṇātsākṣātkathayataḥ svayam || 6-40-75||

MHB 6-40-76

राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् ।
केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥ ६-४०-७६॥
rājansaṃsmṛtya saṃsmṛtya saṃvādamimamadbhutam |
keśavārjunayoḥ puṇyaṃ hṛṣyāmi ca muhurmuhuḥ || 6-40-76||

MHB 6-40-77

तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।
विस्मयो मे महान्राजन्हृष्यामि च पुनः पुनः ॥ ६-४०-७७॥
tacca saṃsmṛtya saṃsmṛtya rūpamatyadbhutaṃ hareḥ |
vismayo me mahānrājanhṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ || 6-40-77||

MHB 6-40-78

यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥ ६-४०-७८॥
yatra yogeśvaraḥ kṛṣṇo yatra pārtho dhanurdharaḥ |
tatra śrīrvijayo bhūtirdhruvā nītirmatirmama || 6-40-78||

Adhyaya: 41/117 (104)

MHB 6-41-1

संजय उवाच ।
ततो धनंजयं दृष्ट्वा बाणगाण्डीवधारिणम् ।
पुनरेव महानादं व्यसृजन्त महारथाः ॥ ६-४१-१॥
saṃjaya uvāca |
tato dhanaṃjayaṃ dṛṣṭvā bāṇagāṇḍīvadhāriṇam |
punareva mahānādaṃ vyasṛjanta mahārathāḥ || 6-41-1||

MHB 6-41-2

पाण्डवाः सोमकाश्चैव ये चैषामनुयायिनः ।
दध्मुश्च मुदिताः शङ्खान्वीराः सागरसंभवान् ॥ ६-४१-२॥
pāṇḍavāḥ somakāścaiva ye caiṣāmanuyāyinaḥ |
dadhmuśca muditāḥ śaṅkhānvīrāḥ sāgarasaṃbhavān || 6-41-2||

MHB 6-41-3

ततो भेर्यश्च पेश्यश्च क्रकचा गोविषाणिकाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त ततः शब्दो महानभूत् ॥ ६-४१-३॥
tato bheryaśca peśyaśca krakacā goviṣāṇikāḥ |
sahasaivābhyahanyanta tataḥ śabdo mahānabhūt || 6-41-3||

MHB 6-41-4

अथ देवाः सगन्धर्वाः पितरश्च जनेश्वर ।
सिद्धचारणसंघाश्च समीयुस्ते दिदृक्षया ॥ ६-४१-४॥
atha devāḥ sagandharvāḥ pitaraśca janeśvara |
siddhacāraṇasaṃghāśca samīyuste didṛkṣayā || 6-41-4||

MHB 6-41-5

ऋषयश्च महाभागाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम् ।
समीयुस्तत्र सहिता द्रष्टुं तद्वैशसं महत् ॥ ६-४१-५॥
ṛṣayaśca mahābhāgāḥ puraskṛtya śatakratum |
samīyustatra sahitā draṣṭuṃ tadvaiśasaṃ mahat || 6-41-5||

MHB 6-41-6

ततो युधिष्ठिरो दृष्ट्वा युद्धाय सुसमुद्यते ।
ते सेने सागरप्रख्ये मुहुः प्रचलिते नृप ॥ ६-४१-६॥
tato yudhiṣṭhiro dṛṣṭvā yuddhāya susamudyate |
te sene sāgaraprakhye muhuḥ pracalite nṛpa || 6-41-6||

MHB 6-41-7

विमुच्य कवचं वीरो निक्षिप्य च वरायुधम् ।
अवरुह्य रथात्तूर्णं पद्भ्यामेव कृताञ्जलिः ॥ ६-४१-७॥
vimucya kavacaṃ vīro nikṣipya ca varāyudham |
avaruhya rathāttūrṇaṃ padbhyāmeva kṛtāñjaliḥ || 6-41-7||

MHB 6-41-8

पितामहमभिप्रेक्ष्य धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
वाग्यतः प्रययौ येन प्राङ्मुखो रिपुवाहिनीम् ॥ ६-४१-८॥
pitāmahamabhiprekṣya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
vāgyataḥ prayayau yena prāṅmukho ripuvāhinīm || 6-41-8||

MHB 6-41-9

तं प्रयान्तमभिप्रेक्ष्य कुन्तीपुत्रो धनंजयः ।
अवतीर्य रथात्तूर्णं भ्रातृभिः सहितोऽन्वयात् ॥ ६-४१-९॥
taṃ prayāntamabhiprekṣya kuntīputro dhanaṃjayaḥ |
avatīrya rathāttūrṇaṃ bhrātṛbhiḥ sahito'nvayāt || 6-41-9||

MHB 6-41-10

वासुदेवश्च भगवान्पृष्ठतोऽनुजगाम ह ।
यथामुख्याश्च राजानस्तमन्वाजग्मुरुत्सुकाः ॥ ६-४१-१०॥
vāsudevaśca bhagavānpṛṣṭhato'nujagāma ha |
yathāmukhyāśca rājānastamanvājagmurutsukāḥ || 6-41-10||

MHB 6-41-11

अर्जुन उवाच ।
किं ते व्यवसितं राजन्यदस्मानपहाय वै ।
पद्भ्यामेव प्रयातोऽसि प्राङ्मुखो रिपुवाहिनीम् ॥ ६-४१-११॥
arjuna uvāca |
kiṃ te vyavasitaṃ rājanyadasmānapahāya vai |
padbhyāmeva prayāto'si prāṅmukho ripuvāhinīm || 6-41-11||

MHB 6-41-12

भीमसेन उवाच ।
क्व गमिष्यसि राजेन्द्र निक्षिप्तकवचायुधः ।
दंशितेष्वरिसैन्येषु भ्रातॄनुत्सृज्य पार्थिव ॥ ६-४१-१२॥
bhīmasena uvāca |
kva gamiṣyasi rājendra nikṣiptakavacāyudhaḥ |
daṃśiteṣvarisainyeṣu bhrātṝnutsṛjya pārthiva || 6-41-12||

MHB 6-41-13

नकुल उवाच ।
एवंगते त्वयि ज्येष्ठे मम भ्रातरि भारत ।
भीर्मे दुनोति हृदयं ब्रूहि गन्ता भवान्क्व नु ॥ ६-४१-१३॥
nakula uvāca |
evaṃgate tvayi jyeṣṭhe mama bhrātari bhārata |
bhīrme dunoti hṛdayaṃ brūhi gantā bhavānkva nu || 6-41-13||

MHB 6-41-14

सहदेव उवाच ।
अस्मिन्रणसमूहे वै वर्तमाने महाभये ।
योद्धव्ये क्व नु गन्तासि शत्रूनभिमुखो नृप ॥ ६-४१-१४॥
sahadeva uvāca |
asminraṇasamūhe vai vartamāne mahābhaye |
yoddhavye kva nu gantāsi śatrūnabhimukho nṛpa || 6-41-14||

MHB 6-41-15

संजय उवाच ।
एवमाभाष्यमाणोऽपि भ्रातृभिः कुरुनन्दन ।
नोवाच वाग्यतः किंचिद्गच्छत्येव युधिष्ठिरः ॥ ६-४१-१५॥
saṃjaya uvāca |
evamābhāṣyamāṇo'pi bhrātṛbhiḥ kurunandana |
novāca vāgyataḥ kiṃcidgacchatyeva yudhiṣṭhiraḥ || 6-41-15||

MHB 6-41-16

तानुवाच महाप्राज्ञो वासुदेवो महामनाः ।
अभिप्रायोऽस्य विज्ञातो मयेति प्रहसन्निव ॥ ६-४१-१६॥
tānuvāca mahāprājño vāsudevo mahāmanāḥ |
abhiprāyo'sya vijñāto mayeti prahasanniva || 6-41-16||

MHB 6-41-17

एष भीष्मं तथा द्रोणं गौतमं शल्यमेव च ।
अनुमान्य गुरून्सर्वान्योत्स्यते पार्थिवोऽरिभिः ॥ ६-४१-१७॥
eṣa bhīṣmaṃ tathā droṇaṃ gautamaṃ śalyameva ca |
anumānya gurūnsarvānyotsyate pārthivo'ribhiḥ || 6-41-17||

MHB 6-41-18

श्रूयते हि पुराकल्पे गुरूनननुमान्य यः ।
युध्यते स भवेद्व्यक्तमपध्यातो महत्तरैः ॥ ६-४१-१८॥
śrūyate hi purākalpe gurūnananumānya yaḥ |
yudhyate sa bhavedvyaktamapadhyāto mahattaraiḥ || 6-41-18||

MHB 6-41-19

अनुमान्य यथाशास्त्रं यस्तु युध्येन्महत्तरैः ।
ध्रुवस्तस्य जयो युद्धे भवेदिति मतिर्मम ॥ ६-४१-१९॥
anumānya yathāśāstraṃ yastu yudhyenmahattaraiḥ |
dhruvastasya jayo yuddhe bhavediti matirmama || 6-41-19||

MHB 6-41-20

एवं ब्रुवति कृष्णे तु धार्तराष्ट्रचमूं प्रति ।
हाहाकारो महानासीन्निःशब्दास्त्वपरेऽभवन् ॥ ६-४१-२०॥
evaṃ bruvati kṛṣṇe tu dhārtarāṣṭracamūṃ prati |
hāhākāro mahānāsīnniḥśabdāstvapare'bhavan || 6-41-20||

MHB 6-41-21

दृष्ट्वा युधिष्ठिरं दूराद्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकाः ।
मिथः संकथयां चक्रुर्नेशोऽस्ति कुलपांसनः ॥ ६-४१-२१॥
dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ dūrāddhārtarāṣṭrasya sainikāḥ |
mithaḥ saṃkathayāṃ cakrurneśo'sti kulapāṃsanaḥ || 6-41-21||

MHB 6-41-22

व्यक्तं भीत इवाभ्येति राजासौ भीष्ममन्तिकात् ।
युधिष्ठिरः ससोदर्यः शरणार्थं प्रयाचकः ॥ ६-४१-२२॥
vyaktaṃ bhīta ivābhyeti rājāsau bhīṣmamantikāt |
yudhiṣṭhiraḥ sasodaryaḥ śaraṇārthaṃ prayācakaḥ || 6-41-22||

MHB 6-41-23

धनंजये कथं नाथे पाण्डवे च वृकोदरे ।
नकुले सहदेवे च भीतोऽभ्येति च पाण्डवः ॥ ६-४१-२३॥
dhanaṃjaye kathaṃ nāthe pāṇḍave ca vṛkodare |
nakule sahadeve ca bhīto'bhyeti ca pāṇḍavaḥ || 6-41-23||

MHB 6-41-24

न नूनं क्षत्रियकुले जातः संप्रथिते भुवि ।
यथास्य हृदयं भीतमल्पसत्त्वस्य संयुगे ॥ ६-४१-२४॥
na nūnaṃ kṣatriyakule jātaḥ saṃprathite bhuvi |
yathāsya hṛdayaṃ bhītamalpasattvasya saṃyuge || 6-41-24||

MHB 6-41-25

ततस्ते क्षत्रियाः सर्वे प्रशंसन्ति स्म कौरवान् ।
हृष्टाः सुमनसो भूत्वा चैलानि दुधुवुः पृथक् ॥ ६-४१-२५॥
tataste kṣatriyāḥ sarve praśaṃsanti sma kauravān |
hṛṣṭāḥ sumanaso bhūtvā cailāni dudhuvuḥ pṛthak || 6-41-25||

MHB 6-41-26

व्यनिन्दन्त ततः सर्वे योधास्तत्र विशां पते ।
युधिष्ठिरं ससोदर्यं सहितं केशवेन ह ॥ ६-४१-२६॥
vyanindanta tataḥ sarve yodhāstatra viśāṃ pate |
yudhiṣṭhiraṃ sasodaryaṃ sahitaṃ keśavena ha || 6-41-26||

MHB 6-41-27

ततस्तत्कौरवं सैन्यं धिक्कृत्वा तु युधिष्ठिरम् ।
निःशब्दमभवत्तूर्णं पुनरेव विशां पते ॥ ६-४१-२७॥
tatastatkauravaṃ sainyaṃ dhikkṛtvā tu yudhiṣṭhiram |
niḥśabdamabhavattūrṇaṃ punareva viśāṃ pate || 6-41-27||

MHB 6-41-28

किं नु वक्ष्यति राजासौ किं भीष्मः प्रतिवक्ष्यति ।
किं भीमः समरश्लाघी किं नु कृष्णार्जुनाविति ॥ ६-४१-२८॥
kiṃ nu vakṣyati rājāsau kiṃ bhīṣmaḥ prativakṣyati |
kiṃ bhīmaḥ samaraślāghī kiṃ nu kṛṣṇārjunāviti || 6-41-28||

MHB 6-41-29

विवक्षितं किमस्येति संशयः सुमहानभूत् ।
उभयोः सेनयो राजन्युधिष्ठिरकृते तदा ॥ ६-४१-२९॥
vivakṣitaṃ kimasyeti saṃśayaḥ sumahānabhūt |
ubhayoḥ senayo rājanyudhiṣṭhirakṛte tadā || 6-41-29||

MHB 6-41-30

स विगाह्य चमूं शत्रोः शरशक्तिसमाकुलाम् ।
भीष्ममेवाभ्ययात्तूर्णं भ्रातृभिः परिवारितः ॥ ६-४१-३०॥
sa vigāhya camūṃ śatroḥ śaraśaktisamākulām |
bhīṣmamevābhyayāttūrṇaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ || 6-41-30||

MHB 6-41-31

तमुवाच ततः पादौ कराभ्यां पीड्य पाण्डवः ।
भीष्मं शांतनवं राजा युद्धाय समुपस्थितम् ॥ ६-४१-३१॥
tamuvāca tataḥ pādau karābhyāṃ pīḍya pāṇḍavaḥ |
bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ rājā yuddhāya samupasthitam || 6-41-31||

MHB 6-41-32

युधिष्ठिर उवाच ।
आमन्त्रये त्वां दुर्धर्ष योत्स्ये तात त्वया सह ।
अनुजानीहि मां तात आशिषश्च प्रयोजय ॥ ६-४१-३२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
āmantraye tvāṃ durdharṣa yotsye tāta tvayā saha |
anujānīhi māṃ tāta āśiṣaśca prayojaya || 6-41-32||

MHB 6-41-33

भीष्म उवाच ।
यद्येवं नाभिगच्छेथा युधि मां पृथिवीपते ।
शपेयं त्वां महाराज पराभावाय भारत ॥ ६-४१-३३॥
bhīṣma uvāca |
yadyevaṃ nābhigacchethā yudhi māṃ pṛthivīpate |
śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parābhāvāya bhārata || 6-41-33||

MHB 6-41-34

प्रीतोऽस्मि पुत्र युध्यस्व जयमाप्नुहि पाण्डव ।
यत्तेऽभिलषितं चान्यत्तदवाप्नुहि संयुगे ॥ ६-४१-३४॥
prīto'smi putra yudhyasva jayamāpnuhi pāṇḍava |
yatte'bhilaṣitaṃ cānyattadavāpnuhi saṃyuge || 6-41-34||

MHB 6-41-35

व्रियतां च वरः पार्थ किमस्मत्तोऽभिकाङ्क्षसि ।
एवं गते महाराज न तवास्ति पराजयः ॥ ६-४१-३५॥
vriyatāṃ ca varaḥ pārtha kimasmatto'bhikāṅkṣasi |
evaṃ gate mahārāja na tavāsti parājayaḥ || 6-41-35||

MHB 6-41-36

अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् ।
इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः ॥ ६-४१-३६॥
arthasya puruṣo dāso dāsastvartho na kasyacit |
iti satyaṃ mahārāja baddho'smyarthena kauravaiḥ || 6-41-36||

MHB 6-41-37

अतस्त्वां क्लीबवद्वाक्यं ब्रवीमि कुरुनन्दन ।
हृतोऽस्म्यर्थेन कौरव्य युद्धादन्यत्किमिच्छसि ॥ ६-४१-३७॥
atastvāṃ klībavadvākyaṃ bravīmi kurunandana |
hṛto'smyarthena kauravya yuddhādanyatkimicchasi || 6-41-37||

MHB 6-41-38

युधिष्ठिर उवाच ।
मन्त्रयस्व महाप्राज्ञ हितैषी मम नित्यशः ।
युध्यस्व कौरवस्यार्थे ममैष सततं वरः ॥ ६-४१-३८॥
yudhiṣṭhira uvāca |
mantrayasva mahāprājña hitaiṣī mama nityaśaḥ |
yudhyasva kauravasyārthe mamaiṣa satataṃ varaḥ || 6-41-38||

MHB 6-41-39

भीष्म उवाच ।
राजन्किमत्र साह्यं ते करोमि कुरुनन्दन ।
कामं योत्स्ये परस्यार्थे ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् ॥ ६-४१-३९॥
bhīṣma uvāca |
rājankimatra sāhyaṃ te karomi kurunandana |
kāmaṃ yotsye parasyārthe brūhi yatte vivakṣitam || 6-41-39||

MHB 6-41-40

युधिष्ठिर उवाच ।
कथं जयेयं संग्रामे भवन्तमपराजितम् ।
एतन्मे मन्त्रय हितं यदि श्रेयः प्रपश्यसि ॥ ६-४१-४०॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ jayeyaṃ saṃgrāme bhavantamaparājitam |
etanme mantraya hitaṃ yadi śreyaḥ prapaśyasi || 6-41-40||

MHB 6-41-41

भीष्म उवाच ।
न तं पश्यामि कौन्तेय यो मां युध्यन्तमाहवे ।
विजयेत पुमान्कश्चिदपि साक्षाच्छतक्रतुः ॥ ६-४१-४१॥
bhīṣma uvāca |
na taṃ paśyāmi kaunteya yo māṃ yudhyantamāhave |
vijayeta pumānkaścidapi sākṣācchatakratuḥ || 6-41-41||

MHB 6-41-42

युधिष्ठिर उवाच ।
हन्त पृच्छामि तस्मात्त्वां पितामह नमोऽस्तु ते ।
जयोपायं ब्रवीहि त्वमात्मनः समरे परैः ॥ ६-४१-४२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
hanta pṛcchāmi tasmāttvāṃ pitāmaha namo'stu te |
jayopāyaṃ bravīhi tvamātmanaḥ samare paraiḥ || 6-41-42||

MHB 6-41-43

भीष्म उवाच ।
न शत्रुं तात पश्यामि समरे यो जयेत माम् ।
न तावन्मृत्युकालो मे पुनरागमनं कुरु ॥ ६-४१-४३॥
bhīṣma uvāca |
na śatruṃ tāta paśyāmi samare yo jayeta mām |
na tāvanmṛtyukālo me punarāgamanaṃ kuru || 6-41-43||

MHB 6-41-44

संजय उवाच ।
ततो युधिष्ठिरो वाक्यं भीष्मस्य कुरुनन्दन ।
शिरसा प्रतिजग्राह भूयस्तमभिवाद्य च ॥ ६-४१-४४॥
saṃjaya uvāca |
tato yudhiṣṭhiro vākyaṃ bhīṣmasya kurunandana |
śirasā pratijagrāha bhūyastamabhivādya ca || 6-41-44||

MHB 6-41-45

प्रायात्पुनर्महाबाहुराचार्यस्य रथं प्रति ।
पश्यतां सर्वसैन्यानां मध्येन भ्रातृभिः सह ॥ ६-४१-४५॥
prāyātpunarmahābāhurācāryasya rathaṃ prati |
paśyatāṃ sarvasainyānāṃ madhyena bhrātṛbhiḥ saha || 6-41-45||

MHB 6-41-46

स द्रोणमभिवाद्याथ कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ।
उवाच वाचा दुर्धर्षमात्मनिःश्रेयसं वचः ॥ ६-४१-४६॥
sa droṇamabhivādyātha kṛtvā caiva pradakṣiṇam |
uvāca vācā durdharṣamātmaniḥśreyasaṃ vacaḥ || 6-41-46||

MHB 6-41-47

आमन्त्रये त्वां भगवन्योत्स्ये विगतकल्मषः ।
जयेयं च रिपून्सर्वाननुज्ञातस्त्वया द्विज ॥ ६-४१-४७॥
āmantraye tvāṃ bhagavanyotsye vigatakalmaṣaḥ |
jayeyaṃ ca ripūnsarvānanujñātastvayā dvija || 6-41-47||

MHB 6-41-48

द्रोण उवाच ।
यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः ।
शपेयं त्वां महाराज पराभावाय सर्वशः ॥ ६-४१-४८॥
droṇa uvāca |
yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ |
śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parābhāvāya sarvaśaḥ || 6-41-48||

MHB 6-41-49

तद्युधिष्ठिर तुष्टोऽस्मि पूजितश्च त्वयानघ ।
अनुजानामि युध्यस्व विजयं समवाप्नुहि ॥ ६-४१-४९॥
tadyudhiṣṭhira tuṣṭo'smi pūjitaśca tvayānagha |
anujānāmi yudhyasva vijayaṃ samavāpnuhi || 6-41-49||

MHB 6-41-50

करवाणि च ते कामं ब्रूहि यत्तेऽभिकाङ्क्षितम् ।
एवं गते महाराज युद्धादन्यत्किमिच्छसि ॥ ६-४१-५०॥
karavāṇi ca te kāmaṃ brūhi yatte'bhikāṅkṣitam |
evaṃ gate mahārāja yuddhādanyatkimicchasi || 6-41-50||

MHB 6-41-51

अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् ।
इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः ॥ ६-४१-५१॥
arthasya puruṣo dāso dāsastvartho na kasyacit |
iti satyaṃ mahārāja baddho'smyarthena kauravaiḥ || 6-41-51||

MHB 6-41-52

अतस्त्वां क्लीबवद्ब्रूमो युद्धादन्यत्किमिच्छसि ।
योत्स्यामि कौरवस्यार्थे तवाशास्यो जयो मया ॥ ६-४१-५२॥
atastvāṃ klībavadbrūmo yuddhādanyatkimicchasi |
yotsyāmi kauravasyārthe tavāśāsyo jayo mayā || 6-41-52||

MHB 6-41-53

युधिष्ठिर उवाच ।
जयमाशास्स्व मे ब्रह्मन्मन्त्रयस्व च मद्धितम् ।
युध्यस्व कौरवस्यार्थे वर एष वृतो मया ॥ ६-४१-५३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
jayamāśāssva me brahmanmantrayasva ca maddhitam |
yudhyasva kauravasyārthe vara eṣa vṛto mayā || 6-41-53||

MHB 6-41-54

द्रोण उवाच ।
ध्रुवस्ते विजयो राजन्यस्य मन्त्री हरिस्तव ।
अहं च त्वाभिजानामि रणे शत्रून्विजेष्यसि ॥ ६-४१-५४॥
droṇa uvāca |
dhruvaste vijayo rājanyasya mantrī haristava |
ahaṃ ca tvābhijānāmi raṇe śatrūnvijeṣyasi || 6-41-54||

MHB 6-41-55

यतो धर्मस्ततः कृष्णो यतः कृष्णस्ततो जयः ।
युध्यस्व गच्छ कौन्तेय पृच्छ मां किं ब्रवीमि ते ॥ ६-४१-५५॥
yato dharmastataḥ kṛṣṇo yataḥ kṛṣṇastato jayaḥ |
yudhyasva gaccha kaunteya pṛccha māṃ kiṃ bravīmi te || 6-41-55||

MHB 6-41-56

युधिष्ठिर उवाच ।
पृच्छामि त्वां द्विजश्रेष्ठ शृणु मे यद्विवक्षितम् ।
कथं जयेयं संग्रामे भवन्तमपराजितम् ॥ ६-४१-५६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pṛcchāmi tvāṃ dvijaśreṣṭha śṛṇu me yadvivakṣitam |
kathaṃ jayeyaṃ saṃgrāme bhavantamaparājitam || 6-41-56||

MHB 6-41-57

द्रोण उवाच ।
न तेऽस्ति विजयस्तावद्यावद्युध्याम्यहं रणे ।
ममाशु निधने राजन्यतस्व सह सोदरैः ॥ ६-४१-५७॥
droṇa uvāca |
na te'sti vijayastāvadyāvadyudhyāmyahaṃ raṇe |
mamāśu nidhane rājanyatasva saha sodaraiḥ || 6-41-57||

MHB 6-41-58

युधिष्ठिर उवाच ।
हन्त तस्मान्महाबाहो वधोपायं वदात्मनः ।
आचार्य प्रणिपत्यैष पृच्छामि त्वां नमोऽस्तु ते ॥ ६-४१-५८॥
yudhiṣṭhira uvāca |
hanta tasmānmahābāho vadhopāyaṃ vadātmanaḥ |
ācārya praṇipatyaiṣa pṛcchāmi tvāṃ namo'stu te || 6-41-58||

MHB 6-41-59

द्रोण उवाच ।
न शत्रुं तात पश्यामि यो मां हन्याद्रणे स्थितम् ।
युध्यमानं सुसंरब्धं शरवर्षौघवर्षिणम् ॥ ६-४१-५९॥
droṇa uvāca |
na śatruṃ tāta paśyāmi yo māṃ hanyādraṇe sthitam |
yudhyamānaṃ susaṃrabdhaṃ śaravarṣaughavarṣiṇam || 6-41-59||

MHB 6-41-60

ऋते प्रायगतं राजन्न्यस्तशस्त्रमचेतनम् ।
हन्यान्मां युधि योधानां सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ६-४१-६०॥
ṛte prāyagataṃ rājannyastaśastramacetanam |
hanyānmāṃ yudhi yodhānāṃ satyametadbravīmi te || 6-41-60||

MHB 6-41-61

शस्त्रं चाहं रणे जह्यां श्रुत्वा सुमहदप्रियम् ।
श्रद्धेयवाक्यात्पुरुषादेतत्सत्यं ब्रवीमि ते ॥ ६-४१-६१॥
śastraṃ cāhaṃ raṇe jahyāṃ śrutvā sumahadapriyam |
śraddheyavākyātpuruṣādetatsatyaṃ bravīmi te || 6-41-61||

MHB 6-41-62

संजय उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा महाराज भारद्वाजस्य धीमतः ।
अनुमान्य तमाचार्यं प्रायाच्छारद्वतं प्रति ॥ ६-४१-६२॥
saṃjaya uvāca |
etacchrutvā mahārāja bhāradvājasya dhīmataḥ |
anumānya tamācāryaṃ prāyācchāradvataṃ prati || 6-41-62||

MHB 6-41-63

सोऽभिवाद्य कृपं राजा कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
उवाच दुर्धर्षतमं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ६-४१-६३॥
so'bhivādya kṛpaṃ rājā kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
uvāca durdharṣatamaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 6-41-63||

MHB 6-41-64

अनुमानये त्वां योत्स्यामि गुरो विगतकल्मषः ।
जयेयं च रिपून्सर्वाननुज्ञातस्त्वयानघ ॥ ६-४१-६४॥
anumānaye tvāṃ yotsyāmi guro vigatakalmaṣaḥ |
jayeyaṃ ca ripūnsarvānanujñātastvayānagha || 6-41-64||

MHB 6-41-65

कृप उवाच ।
यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः ।
शपेयं त्वां महाराज पराभावाय सर्वशः ॥ ६-४१-६५॥
kṛpa uvāca |
yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ |
śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parābhāvāya sarvaśaḥ || 6-41-65||

MHB 6-41-66

अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् ।
इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः ॥ ६-४१-६६॥
arthasya puruṣo dāso dāsastvartho na kasyacit |
iti satyaṃ mahārāja baddho'smyarthena kauravaiḥ || 6-41-66||

MHB 6-41-67

तेषामर्थे महाराज योद्धव्यमिति मे मतिः ।
अतस्त्वां क्लीबवद्ब्रूमि युद्धादन्यत्किमिच्छसि ॥ ६-४१-६७॥
teṣāmarthe mahārāja yoddhavyamiti me matiḥ |
atastvāṃ klībavadbrūmi yuddhādanyatkimicchasi || 6-41-67||

MHB 6-41-68

युधिष्ठिर उवाच ।
हन्त पृच्छामि ते तस्मादाचार्य शृणु मे वचः ॥ ६-४१-६८॥
yudhiṣṭhira uvāca |
hanta pṛcchāmi te tasmādācārya śṛṇu me vacaḥ || 6-41-68||

MHB 6-41-69

संजय उवाच ।
इत्युक्त्वा व्यथितो राजा नोवाच गतचेतनः ।
तं गौतमः प्रत्युवाच विज्ञायास्य विवक्षितम् ।
अवध्योऽहं महीपाल युध्यस्व जयमाप्नुहि ॥ ६-४१-६९॥
saṃjaya uvāca |
ityuktvā vyathito rājā novāca gatacetanaḥ |
taṃ gautamaḥ pratyuvāca vijñāyāsya vivakṣitam |
avadhyo'haṃ mahīpāla yudhyasva jayamāpnuhi || 6-41-69||

MHB 6-41-70

प्रीतस्त्वभिगमेनाहं जयं तव नराधिप ।
आशासिष्ये सदोत्थाय सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ६-४१-७०॥
prītastvabhigamenāhaṃ jayaṃ tava narādhipa |
āśāsiṣye sadotthāya satyametadbravīmi te || 6-41-70||

MHB 6-41-71

एतच्छ्रुत्वा महाराज गौतमस्य वचस्तदा ।
अनुमान्य कृपं राजा प्रययौ येन मद्रराट् ॥ ६-४१-७१॥
etacchrutvā mahārāja gautamasya vacastadā |
anumānya kṛpaṃ rājā prayayau yena madrarāṭ || 6-41-71||

MHB 6-41-72

स शल्यमभिवाद्याथ कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् ।
उवाच राजा दुर्धर्षमात्मनिःश्रेयसं वचः ॥ ६-४१-७२॥
sa śalyamabhivādyātha kṛtvā cābhipradakṣiṇam |
uvāca rājā durdharṣamātmaniḥśreyasaṃ vacaḥ || 6-41-72||

MHB 6-41-73

अनुमानये त्वां योत्स्यामि गुरो विगतकल्मषः ।
जयेयं च महाराज अनुज्ञातस्त्वया रिपून् ॥ ६-४१-७३॥
anumānaye tvāṃ yotsyāmi guro vigatakalmaṣaḥ |
jayeyaṃ ca mahārāja anujñātastvayā ripūn || 6-41-73||

MHB 6-41-74

शल्य उवाच ।
यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः ।
शपेयं त्वां महाराज पराभावाय वै रणे ॥ ६-४१-७४॥
śalya uvāca |
yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ |
śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parābhāvāya vai raṇe || 6-41-74||

MHB 6-41-75

तुष्टोऽस्मि पूजितश्चास्मि यत्काङ्क्षसि तदस्तु ते ।
अनुजानामि चैव त्वां युध्यस्व जयमाप्नुहि ॥ ६-४१-७५॥
tuṣṭo'smi pūjitaścāsmi yatkāṅkṣasi tadastu te |
anujānāmi caiva tvāṃ yudhyasva jayamāpnuhi || 6-41-75||

MHB 6-41-76

ब्रूहि चैव परं वीर केनार्थः किं ददामि ते ।
एवं गते महाराज युद्धादन्यत्किमिच्छसि ॥ ६-४१-७६॥
brūhi caiva paraṃ vīra kenārthaḥ kiṃ dadāmi te |
evaṃ gate mahārāja yuddhādanyatkimicchasi || 6-41-76||

MHB 6-41-77

अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् ।
इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः ॥ ६-४१-७७॥
arthasya puruṣo dāso dāsastvartho na kasyacit |
iti satyaṃ mahārāja baddho'smyarthena kauravaiḥ || 6-41-77||

MHB 6-41-78

करिष्यामि हि ते कामं भागिनेय यथेप्सितम् ।
ब्रवीम्यतः क्लीबवत्त्वां युद्धादन्यत्किमिच्छसि ॥ ६-४१-७८॥
kariṣyāmi hi te kāmaṃ bhāgineya yathepsitam |
bravīmyataḥ klībavattvāṃ yuddhādanyatkimicchasi || 6-41-78||

MHB 6-41-79

युधिष्ठिर उवाच ।
मन्त्रयस्व महाराज नित्यं मद्धितमुत्तमम् ।
कामं युध्य परस्यार्थे वरमेतद्वृणोम्यहम् ॥ ६-४१-७९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
mantrayasva mahārāja nityaṃ maddhitamuttamam |
kāmaṃ yudhya parasyārthe varametadvṛṇomyaham || 6-41-79||

MHB 6-41-80

शल्य उवाच ।
ब्रूहि किमत्र साह्यं ते करोमि नृपसत्तम ।
कामं योत्स्ये परस्यार्थे वृतोऽस्म्यर्थेन कौरवैः ॥ ६-४१-८०॥
śalya uvāca |
brūhi kimatra sāhyaṃ te karomi nṛpasattama |
kāmaṃ yotsye parasyārthe vṛto'smyarthena kauravaiḥ || 6-41-80||

MHB 6-41-81

युधिष्ठिर उवाच ।
स एव मे वरः सत्य उद्योगे यस्त्वया कृतः ।
सूतपुत्रस्य संग्रामे कार्यस्तेजोवधस्त्वया ॥ ६-४१-८१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
sa eva me varaḥ satya udyoge yastvayā kṛtaḥ |
sūtaputrasya saṃgrāme kāryastejovadhastvayā || 6-41-81||

MHB 6-41-82

शल्य उवाच ।
संपत्स्यत्येष ते कामः कुन्तीपुत्र यथेप्सितः ।
गच्छ युध्यस्व विस्रब्धं प्रतिजाने जयं तव ॥ ६-४१-८२॥
śalya uvāca |
saṃpatsyatyeṣa te kāmaḥ kuntīputra yathepsitaḥ |
gaccha yudhyasva visrabdhaṃ pratijāne jayaṃ tava || 6-41-82||

MHB 6-41-83

संजय उवाच ।
अनुमान्याथ कौन्तेयो मातुलं मद्रकेश्वरम् ।
निर्जगाम महासैन्याद्भ्रातृभिः परिवारितः ॥ ६-४१-८३॥
saṃjaya uvāca |
anumānyātha kaunteyo mātulaṃ madrakeśvaram |
nirjagāma mahāsainyādbhrātṛbhiḥ parivāritaḥ || 6-41-83||

MHB 6-41-84

वासुदेवस्तु राधेयमाहवेऽभिजगाम वै ।
तत एनमुवाचेदं पाण्डवार्थे गदाग्रजः ॥ ६-४१-८४॥
vāsudevastu rādheyamāhave'bhijagāma vai |
tata enamuvācedaṃ pāṇḍavārthe gadāgrajaḥ || 6-41-84||

MHB 6-41-85

श्रुतं मे कर्ण भीष्मस्य द्वेषात्किल न योत्स्यसि ।
अस्मान्वरय राधेय यावद्भीष्मो न हन्यते ॥ ६-४१-८५॥
śrutaṃ me karṇa bhīṣmasya dveṣātkila na yotsyasi |
asmānvaraya rādheya yāvadbhīṣmo na hanyate || 6-41-85||

MHB 6-41-86

हते तु भीष्मे राधेय पुनरेष्यसि संयुगे ।
धार्तराष्ट्रस्य साहाय्यं यदि पश्यसि चेत्समम् ॥ ६-४१-८६॥
hate tu bhīṣme rādheya punareṣyasi saṃyuge |
dhārtarāṣṭrasya sāhāyyaṃ yadi paśyasi cetsamam || 6-41-86||

MHB 6-41-87

कर्ण उवाच ।
न विप्रियं करिष्यामि धार्तराष्ट्रस्य केशव ।
त्यक्तप्राणं हि मां विद्धि दुर्योधनहितैषिणम् ॥ ६-४१-८७॥
karṇa uvāca |
na vipriyaṃ kariṣyāmi dhārtarāṣṭrasya keśava |
tyaktaprāṇaṃ hi māṃ viddhi duryodhanahitaiṣiṇam || 6-41-87||

MHB 6-41-88

संजय उवाच ।
तच्छ्रुत्वा वचनं कृष्णः संन्यवर्तत भारत ।
युधिष्ठिरपुरोगैश्च पाण्डवैः सह संगतः ॥ ६-४१-८८॥
saṃjaya uvāca |
tacchrutvā vacanaṃ kṛṣṇaḥ saṃnyavartata bhārata |
yudhiṣṭhirapurogaiśca pāṇḍavaiḥ saha saṃgataḥ || 6-41-88||

MHB 6-41-89

अथ सैन्यस्य मध्ये तु प्राक्रोशत्पाण्डवाग्रजः ।
योऽस्मान्वृणोति तदहं वरये साह्यकारणात् ॥ ६-४१-८९॥
atha sainyasya madhye tu prākrośatpāṇḍavāgrajaḥ |
yo'smānvṛṇoti tadahaṃ varaye sāhyakāraṇāt || 6-41-89||

MHB 6-41-90

अथ तान्समभिप्रेक्ष्य युयुत्सुरिदमब्रवीत् ।
प्रीतात्मा धर्मराजानं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ ६-४१-९०॥
atha tānsamabhiprekṣya yuyutsuridamabravīt |
prītātmā dharmarājānaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram || 6-41-90||

MHB 6-41-91

अहं योत्स्यामि मिषतः संयुगे धार्तराष्ट्रजान् ।
युष्मदर्थे महाराज यदि मां वृणुषेऽनघ ॥ ६-४१-९१॥
ahaṃ yotsyāmi miṣataḥ saṃyuge dhārtarāṣṭrajān |
yuṣmadarthe mahārāja yadi māṃ vṛṇuṣe'nagha || 6-41-91||

MHB 6-41-92

युधिष्ठिर उवाच ।
एह्येहि सर्वे योत्स्यामस्तव भ्रातॄनपण्डितान् ।
युयुत्सो वासुदेवश्च वयं च ब्रूम सर्वशः ॥ ६-४१-९२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ehyehi sarve yotsyāmastava bhrātṝnapaṇḍitān |
yuyutso vāsudevaśca vayaṃ ca brūma sarvaśaḥ || 6-41-92||

MHB 6-41-93

वृणोमि त्वां महाबाहो युध्यस्व मम कारणात् ।
त्वयि पिण्डश्च तन्तुश्च धृतराष्ट्रस्य दृश्यते ॥ ६-४१-९३॥
vṛṇomi tvāṃ mahābāho yudhyasva mama kāraṇāt |
tvayi piṇḍaśca tantuśca dhṛtarāṣṭrasya dṛśyate || 6-41-93||

MHB 6-41-94

भजस्वास्मान्राजपुत्र भजमानान्महाद्युते ।
न भविष्यति दुर्बुद्धिर्धार्तराष्ट्रोऽत्यमर्षणः ॥ ६-४१-९४॥
bhajasvāsmānrājaputra bhajamānānmahādyute |
na bhaviṣyati durbuddhirdhārtarāṣṭro'tyamarṣaṇaḥ || 6-41-94||

MHB 6-41-95

संजय उवाच ।
ततो युयुत्सुः कौरव्यः परित्यज्य सुतांस्तव ।
जगाम पाण्डुपुत्राणां सेनां विश्राव्य दुन्दुभिम् ॥ ६-४१-९५॥
saṃjaya uvāca |
tato yuyutsuḥ kauravyaḥ parityajya sutāṃstava |
jagāma pāṇḍuputrāṇāṃ senāṃ viśrāvya dundubhim || 6-41-95||

MHB 6-41-96

ततो युधिष्ठिरो राजा संप्रहृष्टः सहानुजैः ।
जग्राह कवचं भूयो दीप्तिमत्कनकोज्ज्वलम् ॥ ६-४१-९६॥
tato yudhiṣṭhiro rājā saṃprahṛṣṭaḥ sahānujaiḥ |
jagrāha kavacaṃ bhūyo dīptimatkanakojjvalam || 6-41-96||

MHB 6-41-97

प्रत्यपद्यन्त ते सर्वे रथान्स्वान्पुरुषर्षभाः ।
ततो व्यूहं यथापूर्वं प्रत्यव्यूहन्त ते पुनः ॥ ६-४१-९७॥
pratyapadyanta te sarve rathānsvānpuruṣarṣabhāḥ |
tato vyūhaṃ yathāpūrvaṃ pratyavyūhanta te punaḥ || 6-41-97||

MHB 6-41-98

अवादयन्दुन्दुभींश्च शतशश्चैव पुष्करान् ।
सिंहनादांश्च विविधान्विनेदुः पुरुषर्षभाः ॥ ६-४१-९८॥
avādayandundubhīṃśca śataśaścaiva puṣkarān |
siṃhanādāṃśca vividhānvineduḥ puruṣarṣabhāḥ || 6-41-98||

MHB 6-41-99

रथस्थान्पुरुषव्याघ्रान्पाण्डवान्प्रेक्ष्य पार्थिवाः ।
धृष्टद्युम्नादयः सर्वे पुनर्जहृषिरे मुदा ॥ ६-४१-९९॥
rathasthānpuruṣavyāghrānpāṇḍavānprekṣya pārthivāḥ |
dhṛṣṭadyumnādayaḥ sarve punarjahṛṣire mudā || 6-41-99||

MHB 6-41-100

गौरवं पाण्डुपुत्राणां मान्यान्मानयतां च तान् ।
दृष्ट्वा महीक्षितस्तत्र पूजयां चक्रिरे भृशम् ॥ ६-४१-१००॥
gauravaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ mānyānmānayatāṃ ca tān |
dṛṣṭvā mahīkṣitastatra pūjayāṃ cakrire bhṛśam || 6-41-100||

MHB 6-41-101

सौहृदं च कृपां चैव प्राप्तकालं महात्मनाम् ।
दयां च ज्ञातिषु परां कथयां चक्रिरे नृपाः ॥ ६-४१-१०१॥
sauhṛdaṃ ca kṛpāṃ caiva prāptakālaṃ mahātmanām |
dayāṃ ca jñātiṣu parāṃ kathayāṃ cakrire nṛpāḥ || 6-41-101||

MHB 6-41-102

साधु साध्विति सर्वत्र निश्चेरुः स्तुतिसंहिताः ।
वाचः पुण्याः कीर्तिमतां मनोहृदयहर्षिणीः ॥ ६-४१-१०२॥
sādhu sādhviti sarvatra niśceruḥ stutisaṃhitāḥ |
vācaḥ puṇyāḥ kīrtimatāṃ manohṛdayaharṣiṇīḥ || 6-41-102||

MHB 6-41-103

म्लेच्छाश्चार्याश्च ये तत्र ददृशुः शुश्रुवुस्तदा ।
वृत्तं तत्पाण्डुपुत्राणां रुरुदुस्ते सगद्गदाः ॥ ६-४१-१०३॥
mlecchāścāryāśca ye tatra dadṛśuḥ śuśruvustadā |
vṛttaṃ tatpāṇḍuputrāṇāṃ ruruduste sagadgadāḥ || 6-41-103||

MHB 6-41-104

ततो जघ्नुर्महाभेरीः शतशश्चैव पुष्करान् ।
शङ्खांश्च गोक्षीरनिभान्दध्मुर्हृष्टा मनस्विनः ॥ ६-४१-१०४॥
tato jaghnurmahābherīḥ śataśaścaiva puṣkarān |
śaṅkhāṃśca gokṣīranibhāndadhmurhṛṣṭā manasvinaḥ || 6-41-104||

Adhyaya: 42/117 (30)

MHB 6-42-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
एवं व्यूढेष्वनीकेषु मामकेष्वितरेषु च ।
के पूर्वं प्राहरंस्तत्र कुरवः पाण्डवास्तथा ॥ ६-४२-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
evaṃ vyūḍheṣvanīkeṣu māmakeṣvitareṣu ca |
ke pūrvaṃ prāharaṃstatra kuravaḥ pāṇḍavāstathā || 6-42-1||

MHB 6-42-2

संजय उवाच ।
भ्रातृभिः सहितो राजन्पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा प्रययौ सह सेनया ॥ ६-४२-२॥
saṃjaya uvāca |
bhrātṛbhiḥ sahito rājanputro duryodhanastava |
bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā prayayau saha senayā || 6-42-2||

MHB 6-42-3

तथैव पाण्डवाः सर्वे भीमसेनपुरोगमाः ।
भीष्मेण युद्धमिच्छन्तः प्रययुर्हृष्टमानसाः ॥ ६-४२-३॥
tathaiva pāṇḍavāḥ sarve bhīmasenapurogamāḥ |
bhīṣmeṇa yuddhamicchantaḥ prayayurhṛṣṭamānasāḥ || 6-42-3||

MHB 6-42-4

क्ष्वेडाः किलकिलाशब्दाः क्रकचा गोविषाणिकाः ।
भेरीमृदङ्गमुरजा हयकुञ्जरनिस्वनाः ॥ ६-४२-४॥
kṣveḍāḥ kilakilāśabdāḥ krakacā goviṣāṇikāḥ |
bherīmṛdaṅgamurajā hayakuñjaranisvanāḥ || 6-42-4||

MHB 6-42-5

उभयोः सेनयो राजंस्ततस्तेऽस्मान्समाद्रवन् ।
वयं प्रतिनदन्तश्च तदासीत्तुमुलं महत् ॥ ६-४२-५॥
ubhayoḥ senayo rājaṃstataste'smānsamādravan |
vayaṃ pratinadantaśca tadāsīttumulaṃ mahat || 6-42-5||

MHB 6-42-6

महान्त्यनीकानि महासमुच्छ्रये समागमे पाण्डवधार्तराष्ट्रयोः ।
चकम्पिरे शङ्खमृदङ्गनिस्वनैः प्रकम्पितानीव वनानि वायुना ॥ ६-४२-६॥
mahāntyanīkāni mahāsamucchraye samāgame pāṇḍavadhārtarāṣṭrayoḥ |
cakampire śaṅkhamṛdaṅganisvanaiḥ prakampitānīva vanāni vāyunā || 6-42-6||

MHB 6-42-7

नरेन्द्रनागाश्वरथाकुलानामभ्यायतीनामशिवे मुहूर्ते ।
बभूव घोषस्तुमुलश्चमूनां वातोद्धुतानामिव सागराणाम् ॥ ६-४२-७॥
narendranāgāśvarathākulānāmabhyāyatīnāmaśive muhūrte |
babhūva ghoṣastumulaścamūnāṃ vātoddhutānāmiva sāgarāṇām || 6-42-7||

MHB 6-42-8

तस्मिन्समुत्थिते शब्दे तुमुले लोमहर्षणे ।
भीमसेनो महाबाहुः प्राणदद्गोवृषो यथा ॥ ६-४२-८॥
tasminsamutthite śabde tumule lomaharṣaṇe |
bhīmaseno mahābāhuḥ prāṇadadgovṛṣo yathā || 6-42-8||

MHB 6-42-9

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषं वारणानां च बृंहितम् ।
सिंहनादं च सैन्यानां भीमसेनरवोऽभ्यभूत् ॥ ६-४२-९॥
śaṅkhadundubhinirghoṣaṃ vāraṇānāṃ ca bṛṃhitam |
siṃhanādaṃ ca sainyānāṃ bhīmasenaravo'bhyabhūt || 6-42-9||

MHB 6-42-10

हयानां हेषमाणानामनीकेषु सहस्रशः ।
सर्वानभ्यभवच्छब्दान्भीमसेनस्य निस्वनः ॥ ६-४२-१०॥
hayānāṃ heṣamāṇānāmanīkeṣu sahasraśaḥ |
sarvānabhyabhavacchabdānbhīmasenasya nisvanaḥ || 6-42-10||

MHB 6-42-11

तं श्रुत्वा निनदं तस्य सैन्यास्तव वितत्रसुः ।
जीमूतस्येव नदतः शक्राशनिसमस्वनम् ॥ ६-४२-११॥
taṃ śrutvā ninadaṃ tasya sainyāstava vitatrasuḥ |
jīmūtasyeva nadataḥ śakrāśanisamasvanam || 6-42-11||

MHB 6-42-12

वाहनानि च सर्वाणि शकृन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः ।
शब्देन तस्य वीरस्य सिंहस्येवेतरे मृगाः ॥ ६-४२-१२॥
vāhanāni ca sarvāṇi śakṛnmūtraṃ prasusruvuḥ |
śabdena tasya vīrasya siṃhasyevetare mṛgāḥ || 6-42-12||

MHB 6-42-13

दर्शयन्घोरमात्मानं महाभ्रमिव नादयन् ।
विभीषयंस्तव सुतांस्तव सेनां समभ्ययात् ॥ ६-४२-१३॥
darśayanghoramātmānaṃ mahābhramiva nādayan |
vibhīṣayaṃstava sutāṃstava senāṃ samabhyayāt || 6-42-13||

MHB 6-42-14

तमायान्तं महेष्वासं सोदर्याः पर्यवारयन् ।
छादयन्तः शरव्रातैर्मेघा इव दिवाकरम् ॥ ६-४२-१४॥
tamāyāntaṃ maheṣvāsaṃ sodaryāḥ paryavārayan |
chādayantaḥ śaravrātairmeghā iva divākaram || 6-42-14||

MHB 6-42-15

दुर्योधनश्च पुत्रस्ते दुर्मुखो दुःसहः शलः ।
दुःशासनश्चातिरथस्तथा दुर्मर्षणो नृप ॥ ६-४२-१५॥
duryodhanaśca putraste durmukho duḥsahaḥ śalaḥ |
duḥśāsanaścātirathastathā durmarṣaṇo nṛpa || 6-42-15||

MHB 6-42-16

विविंशतिश्चित्रसेनो विकर्णश्च महारथः ।
पुरुमित्रो जयो भोजः सौमदत्तिश्च वीर्यवान् ॥ ६-४२-१६॥
viviṃśatiścitraseno vikarṇaśca mahārathaḥ |
purumitro jayo bhojaḥ saumadattiśca vīryavān || 6-42-16||

MHB 6-42-17

महाचापानि धुन्वन्तो जलदा इव विद्युतः ।
आददानाश्च नाराचान्निर्मुक्ताशीविषोपमान् ॥ ६-४२-१७॥
mahācāpāni dhunvanto jaladā iva vidyutaḥ |
ādadānāśca nārācānnirmuktāśīviṣopamān || 6-42-17||

MHB 6-42-18

अथ तान्द्रौपदीपुत्राः सौभद्रश्च महारथः ।
नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥ ६-४२-१८॥
atha tāndraupadīputrāḥ saubhadraśca mahārathaḥ |
nakulaḥ sahadevaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ || 6-42-18||

MHB 6-42-19

धार्तराष्ट्रान्प्रतिययुरर्दयन्तः शितैः शरैः ।
वज्रैरिव महावेगैः शिखराणि धराभृताम् ॥ ६-४२-१९॥
dhārtarāṣṭrānpratiyayurardayantaḥ śitaiḥ śaraiḥ |
vajrairiva mahāvegaiḥ śikharāṇi dharābhṛtām || 6-42-19||

MHB 6-42-20

तस्मिन्प्रथमसंमर्दे भीमज्यातलनिस्वने ।
तावकानां परेषां च नासीत्कश्चित्पराङ्मुखः ॥ ६-४२-२०॥
tasminprathamasaṃmarde bhīmajyātalanisvane |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nāsītkaścitparāṅmukhaḥ || 6-42-20||

MHB 6-42-21

लाघवं द्रोणशिष्याणामपश्यं भरतर्षभ ।
निमित्तवेधिनां राजञ्शरानुत्सृजतां भृशम् ॥ ६-४२-२१॥
lāghavaṃ droṇaśiṣyāṇāmapaśyaṃ bharatarṣabha |
nimittavedhināṃ rājañśarānutsṛjatāṃ bhṛśam || 6-42-21||

MHB 6-42-22

नोपशाम्यति निर्घोषो धनुषां कूजतां तथा ।
विनिश्चेरुः शरा दीप्ता ज्योतींषीव नभस्तलात् ॥ ६-४२-२२॥
nopaśāmyati nirghoṣo dhanuṣāṃ kūjatāṃ tathā |
viniśceruḥ śarā dīptā jyotīṃṣīva nabhastalāt || 6-42-22||

MHB 6-42-23

सर्वे त्वन्ये महीपालाः प्रेक्षका इव भारत ।
ददृशुर्दर्शनीयं तं भीमं ज्ञातिसमागमम् ॥ ६-४२-२३॥
sarve tvanye mahīpālāḥ prekṣakā iva bhārata |
dadṛśurdarśanīyaṃ taṃ bhīmaṃ jñātisamāgamam || 6-42-23||

MHB 6-42-24

ततस्ते जातसंरम्भाः परस्परकृतागसः ।
अन्योन्यस्पर्धया राजन्व्यायच्छन्त महारथाः ॥ ६-४२-२४॥
tataste jātasaṃrambhāḥ parasparakṛtāgasaḥ |
anyonyaspardhayā rājanvyāyacchanta mahārathāḥ || 6-42-24||

MHB 6-42-25

कुरुपाण्डवसेने ते हस्त्यश्वरथसंकुले ।
शुशुभाते रणेऽतीव पटे चित्रगते इव ॥ ६-४२-२५॥
kurupāṇḍavasene te hastyaśvarathasaṃkule |
śuśubhāte raṇe'tīva paṭe citragate iva || 6-42-25||

MHB 6-42-26

ततस्ते पार्थिवाः सर्वे प्रगृहीतशरासनाः ।
सहसैन्याः समापेतुः पुत्रस्य तव शासनात् ॥ ६-४२-२६॥
tataste pārthivāḥ sarve pragṛhītaśarāsanāḥ |
sahasainyāḥ samāpetuḥ putrasya tava śāsanāt || 6-42-26||

MHB 6-42-27

युधिष्ठिरेण चादिष्टाः पार्थिवास्ते सहस्रशः ।
विनदन्तः समापेतुः पुत्रस्य तव वाहिनीम् ॥ ६-४२-२७॥
yudhiṣṭhireṇa cādiṣṭāḥ pārthivāste sahasraśaḥ |
vinadantaḥ samāpetuḥ putrasya tava vāhinīm || 6-42-27||

MHB 6-42-28

उभयोः सेनयोस्तीव्रः सैन्यानां स समागमः ।
अन्तर्धीयत चादित्यः सैन्येन रजसावृतः ॥ ६-४२-२८॥
ubhayoḥ senayostīvraḥ sainyānāṃ sa samāgamaḥ |
antardhīyata cādityaḥ sainyena rajasāvṛtaḥ || 6-42-28||

MHB 6-42-29

प्रयुद्धानां प्रभग्नानां पुनरावर्ततामपि ।
नात्र स्वेषां परेषां वा विशेषः समजायत ॥ ६-४२-२९॥
prayuddhānāṃ prabhagnānāṃ punarāvartatāmapi |
nātra sveṣāṃ pareṣāṃ vā viśeṣaḥ samajāyata || 6-42-29||

MHB 6-42-30

तस्मिंस्तु तुमुले युद्धे वर्तमाने महाभये ।
अति सर्वाण्यनीकानि पिता तेऽभिव्यरोचत ॥ ६-४२-३०॥
tasmiṃstu tumule yuddhe vartamāne mahābhaye |
ati sarvāṇyanīkāni pitā te'bhivyarocata || 6-42-30||

Adhyaya: 43/117 (83)

MHB 6-43-1

संजय उवाच ।
पूर्वाह्णे तस्य रौद्रस्य युद्धमह्नो विशां पते ।
प्रावर्तत महाघोरं राज्ञां देहावकर्तनम् ॥ ६-४३-१॥
saṃjaya uvāca |
pūrvāhṇe tasya raudrasya yuddhamahno viśāṃ pate |
prāvartata mahāghoraṃ rājñāṃ dehāvakartanam || 6-43-1||

MHB 6-43-2

कुरूणां पाण्डवानां च संग्रामे विजिगीषताम् ।
सिंहानामिव संह्रादो दिवमुर्वीं च नादयन् ॥ ६-४३-२॥
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca saṃgrāme vijigīṣatām |
siṃhānāmiva saṃhrādo divamurvīṃ ca nādayan || 6-43-2||

MHB 6-43-3

आसीत्किलकिलाशब्दस्तलशङ्खरवैः सह ।
जज्ञिरे सिंहनादाश्च शूराणां प्रतिगर्जताम् ॥ ६-४३-३॥
āsītkilakilāśabdastalaśaṅkharavaiḥ saha |
jajñire siṃhanādāśca śūrāṇāṃ pratigarjatām || 6-43-3||

MHB 6-43-4

तलत्राभिहताश्चैव ज्याशब्दा भरतर्षभ ।
पत्तीनां पादशब्दाश्च वाजिनां च महास्वनाः ॥ ६-४३-४॥
talatrābhihatāścaiva jyāśabdā bharatarṣabha |
pattīnāṃ pādaśabdāśca vājināṃ ca mahāsvanāḥ || 6-43-4||

MHB 6-43-5

तोत्त्राङ्कुशनिपाताश्च आयुधानां च निस्वनाः ।
घण्टाशब्दाश्च नागानामन्योन्यमभिधावताम् ॥ ६-४३-५॥
tottrāṅkuśanipātāśca āyudhānāṃ ca nisvanāḥ |
ghaṇṭāśabdāśca nāgānāmanyonyamabhidhāvatām || 6-43-5||

MHB 6-43-6

तस्मिन्समुदिते शब्दे तुमुले लोमहर्षणे ।
बभूव रथनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः ॥ ६-४३-६॥
tasminsamudite śabde tumule lomaharṣaṇe |
babhūva rathanirghoṣaḥ parjanyaninadopamaḥ || 6-43-6||

MHB 6-43-7

ते मनः क्रूरमाधाय समभित्यक्तजीविताः ।
पाण्डवानभ्यवर्तन्त सर्व एवोच्छ्रितध्वजाः ॥ ६-४३-७॥
te manaḥ krūramādhāya samabhityaktajīvitāḥ |
pāṇḍavānabhyavartanta sarva evocchritadhvajāḥ || 6-43-7||

MHB 6-43-8

स्वयं शांतनवो राजन्नभ्यधावद्धनंजयम् ।
प्रगृह्य कार्मुकं घोरं कालदण्डोपमं रणे ॥ ६-४३-८॥
svayaṃ śāṃtanavo rājannabhyadhāvaddhanaṃjayam |
pragṛhya kārmukaṃ ghoraṃ kāladaṇḍopamaṃ raṇe || 6-43-8||

MHB 6-43-9

अर्जुनोऽपि धनुर्गृह्य गाण्डीवं लोकविश्रुतम् ।
अभ्यधावत तेजस्वी गाङ्गेयं रणमूर्धनि ॥ ६-४३-९॥
arjuno'pi dhanurgṛhya gāṇḍīvaṃ lokaviśrutam |
abhyadhāvata tejasvī gāṅgeyaṃ raṇamūrdhani || 6-43-9||

MHB 6-43-10

तावुभौ कुरुशार्दूलौ परस्परवधैषिणौ ।
गाङ्गेयस्तु रणे पार्थं विद्ध्वा नाकम्पयद्बली ।
तथैव पाण्डवो राजन्भीष्मं नाकम्पयद्युधि ॥ ६-४३-१०॥
tāvubhau kuruśārdūlau parasparavadhaiṣiṇau |
gāṅgeyastu raṇe pārthaṃ viddhvā nākampayadbalī |
tathaiva pāṇḍavo rājanbhīṣmaṃ nākampayadyudhi || 6-43-10||

MHB 6-43-11

सात्यकिश्च महेष्वासः कृतवर्माणमभ्ययात् ।
तयोः समभवद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ॥ ६-४३-११॥
sātyakiśca maheṣvāsaḥ kṛtavarmāṇamabhyayāt |
tayoḥ samabhavadyuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam || 6-43-11||

MHB 6-43-12

सात्यकिः कृतवर्माणं कृतवर्मा च सात्यकिम् ।
आनर्छतुः शरैर्घोरैस्तक्षमाणौ परस्परम् ॥ ६-४३-१२॥
sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ kṛtavarmā ca sātyakim |
ānarchatuḥ śarairghoraistakṣamāṇau parasparam || 6-43-12||

MHB 6-43-13

तौ शराचितसर्वाङ्गौ शुशुभाते महाबलौ ।
वसन्ते पुष्पशबलौ पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ ६-४३-१३॥
tau śarācitasarvāṅgau śuśubhāte mahābalau |
vasante puṣpaśabalau puṣpitāviva kiṃśukau || 6-43-13||

MHB 6-43-14

अभिमन्युर्महेष्वासो बृहद्बलमयोधयत् ।
ततः कोसलको राजा सौभद्रस्य विशां पते ।
ध्वजं चिच्छेद समरे सारथिं च न्यपातयत् ॥ ६-४३-१४॥
abhimanyurmaheṣvāso bṛhadbalamayodhayat |
tataḥ kosalako rājā saubhadrasya viśāṃ pate |
dhvajaṃ ciccheda samare sārathiṃ ca nyapātayat || 6-43-14||

MHB 6-43-15

सौभद्रस्तु ततः क्रुद्धः पातिते रथसारथौ ।
बृहद्बलं महाराज विव्याध नवभिः शरैः ॥ ६-४३-१५॥
saubhadrastu tataḥ kruddhaḥ pātite rathasārathau |
bṛhadbalaṃ mahārāja vivyādha navabhiḥ śaraiḥ || 6-43-15||

MHB 6-43-16

अथापराभ्यां भल्लाभ्यां पीताभ्यामरिमर्दनः ।
ध्वजमेकेन चिच्छेद पार्ष्णिमेकेन सारथिम् ।
अन्योन्यं च शरैस्तीक्ष्णैः क्रुद्धौ राजंस्ततक्षतुः ॥ ६-४३-१६॥
athāparābhyāṃ bhallābhyāṃ pītābhyāmarimardanaḥ |
dhvajamekena ciccheda pārṣṇimekena sārathim |
anyonyaṃ ca śaraistīkṣṇaiḥ kruddhau rājaṃstatakṣatuḥ || 6-43-16||

MHB 6-43-17

मानिनं समरे दृप्तं कृतवैरं महारथम् ।
भीमसेनस्तव सुतं दुर्योधनमयोधयत् ॥ ६-४३-१७॥
māninaṃ samare dṛptaṃ kṛtavairaṃ mahāratham |
bhīmasenastava sutaṃ duryodhanamayodhayat || 6-43-17||

MHB 6-43-18

तावुभौ नरशार्दूलौ कुरुमुख्यौ महाबलौ ।
अन्योन्यं शरवर्षाभ्यां ववृषाते रणाजिरे ॥ ६-४३-१८॥
tāvubhau naraśārdūlau kurumukhyau mahābalau |
anyonyaṃ śaravarṣābhyāṃ vavṛṣāte raṇājire || 6-43-18||

MHB 6-43-19

तौ तु वीक्ष्य महात्मानौ कृतिनौ चित्रयोधिनौ ।
विस्मयः सर्वभूतानां समपद्यत भारत ॥ ६-४३-१९॥
tau tu vīkṣya mahātmānau kṛtinau citrayodhinau |
vismayaḥ sarvabhūtānāṃ samapadyata bhārata || 6-43-19||

MHB 6-43-20

दुःशासनस्तु नकुलं प्रत्युद्याय महारथम् ।
अविध्यन्निशितैर्बाणैर्बहुभिर्मर्मभेदिभिः ॥ ६-४३-२०॥
duḥśāsanastu nakulaṃ pratyudyāya mahāratham |
avidhyanniśitairbāṇairbahubhirmarmabhedibhiḥ || 6-43-20||

MHB 6-43-21

तस्य माद्रीसुतः केतुं सशरं च शरासनम् ।
चिच्छेद निशितैर्बाणैः प्रहसन्निव भारत ।
अथैनं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्दयत् ॥ ६-४३-२१॥
tasya mādrīsutaḥ ketuṃ saśaraṃ ca śarāsanam |
ciccheda niśitairbāṇaiḥ prahasanniva bhārata |
athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārdayat || 6-43-21||

MHB 6-43-22

पुत्रस्तु तव दुर्धर्षो नकुलस्य महाहवे ।
युगेषां चिच्छिदे बाणैर्ध्वजं चैव न्यपातयत् ॥ ६-४३-२२॥
putrastu tava durdharṣo nakulasya mahāhave |
yugeṣāṃ cicchide bāṇairdhvajaṃ caiva nyapātayat || 6-43-22||

MHB 6-43-23

दुर्मुखः सहदेवं तु प्रत्युद्याय महाबलम् ।
विव्याध शरवर्षेण यतमानं महाहवे ॥ ६-४३-२३॥
durmukhaḥ sahadevaṃ tu pratyudyāya mahābalam |
vivyādha śaravarṣeṇa yatamānaṃ mahāhave || 6-43-23||

MHB 6-43-24

सहदेवस्ततो वीरो दुर्मुखस्य महाहवे ।
शरेण भृशतीक्ष्णेन पातयामास सारथिम् ॥ ६-४३-२४॥
sahadevastato vīro durmukhasya mahāhave |
śareṇa bhṛśatīkṣṇena pātayāmāsa sārathim || 6-43-24||

MHB 6-43-25

तावन्योन्यं समासाद्य समरे युद्धदुर्मदौ ।
त्रासयेतां शरैर्घोरैः कृतप्रतिकृतैषिणौ ॥ ६-४३-२५॥
tāvanyonyaṃ samāsādya samare yuddhadurmadau |
trāsayetāṃ śarairghoraiḥ kṛtapratikṛtaiṣiṇau || 6-43-25||

MHB 6-43-26

युधिष्ठिरः स्वयं राजा मद्रराजानमभ्ययात् ।
तस्य मद्राधिपश्चापं द्विधा चिच्छेद मारिष ॥ ६-४३-२६॥
yudhiṣṭhiraḥ svayaṃ rājā madrarājānamabhyayāt |
tasya madrādhipaścāpaṃ dvidhā ciccheda māriṣa || 6-43-26||

MHB 6-43-27

तदपास्य धनुश्छिन्नं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अन्यत्कार्मुकमादाय वेगवद्बलवत्तरम् ॥ ६-४३-२७॥
tadapāsya dhanuśchinnaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
anyatkārmukamādāya vegavadbalavattaram || 6-43-27||

MHB 6-43-28

ततो मद्रेश्वरं राजा शरैः संनतपर्वभिः ।
छादयामास संक्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ६-४३-२८॥
tato madreśvaraṃ rājā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
chādayāmāsa saṃkruddhastiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 6-43-28||

MHB 6-43-29

धृष्टद्युम्नस्ततो द्रोणमभ्यद्रवत भारत ।
तस्य द्रोणः सुसंक्रुद्धः परासुकरणं दृढम् ।
त्रिधा चिच्छेद समरे यतमानस्य कार्मुकम् ॥ ६-४३-२९॥
dhṛṣṭadyumnastato droṇamabhyadravata bhārata |
tasya droṇaḥ susaṃkruddhaḥ parāsukaraṇaṃ dṛḍham |
tridhā ciccheda samare yatamānasya kārmukam || 6-43-29||

MHB 6-43-30

शरं चैव महाघोरं कालदण्डमिवापरम् ।
प्रेषयामास समरे सोऽस्य काये न्यमज्जत ॥ ६-४३-३०॥
śaraṃ caiva mahāghoraṃ kāladaṇḍamivāparam |
preṣayāmāsa samare so'sya kāye nyamajjata || 6-43-30||

MHB 6-43-31

अथान्यद्धनुरादाय सायकांश्च चतुर्दश ।
द्रोणं द्रुपदपुत्रस्तु प्रतिविव्याध संयुगे ।
तावन्योन्यं सुसंक्रुद्धौ चक्रतुः सुभृशं रणम् ॥ ६-४३-३१॥
athānyaddhanurādāya sāyakāṃśca caturdaśa |
droṇaṃ drupadaputrastu prativivyādha saṃyuge |
tāvanyonyaṃ susaṃkruddhau cakratuḥ subhṛśaṃ raṇam || 6-43-31||

MHB 6-43-32

सौमदत्तिं रणे शङ्खो रभसं रभसो युधि ।
प्रत्युद्ययौ महाराज तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ६-४३-३२॥
saumadattiṃ raṇe śaṅkho rabhasaṃ rabhaso yudhi |
pratyudyayau mahārāja tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 6-43-32||

MHB 6-43-33

तस्य वै दक्षिणं वीरो निर्बिभेद रणे भुजम् ।
सौमदत्तिस्तथा शङ्खं जत्रुदेशे समाहनत् ॥ ६-४३-३३॥
tasya vai dakṣiṇaṃ vīro nirbibheda raṇe bhujam |
saumadattistathā śaṅkhaṃ jatrudeśe samāhanat || 6-43-33||

MHB 6-43-34

तयोः समभवद्युद्धं घोररूपं विशां पते ।
दृप्तयोः समरे तूर्णं वृत्रवासवयोरिव ॥ ६-४३-३४॥
tayoḥ samabhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ viśāṃ pate |
dṛptayoḥ samare tūrṇaṃ vṛtravāsavayoriva || 6-43-34||

MHB 6-43-35

बाह्लीकं तु रणे क्रुद्धं क्रुद्धरूपो विशां पते ।
अभ्यद्रवदमेयात्मा धृष्टकेतुर्महारथः ॥ ६-४३-३५॥
bāhlīkaṃ tu raṇe kruddhaṃ kruddharūpo viśāṃ pate |
abhyadravadameyātmā dhṛṣṭaketurmahārathaḥ || 6-43-35||

MHB 6-43-36

बाह्लीकस्तु ततो राजन्धृष्टकेतुममर्षणम् ।
शरैर्बहुभिरानर्छत्सिंहनादमथानदत् ॥ ६-४३-३६॥
bāhlīkastu tato rājandhṛṣṭaketumamarṣaṇam |
śarairbahubhirānarchatsiṃhanādamathānadat || 6-43-36||

MHB 6-43-37

चेदिराजस्तु संक्रुद्धो बाह्लीकं नवभिः शरैः ।
विव्याध समरे तूर्णं मत्तो मत्तमिव द्विपम् ॥ ६-४३-३७॥
cedirājastu saṃkruddho bāhlīkaṃ navabhiḥ śaraiḥ |
vivyādha samare tūrṇaṃ matto mattamiva dvipam || 6-43-37||

MHB 6-43-38

तौ तत्र समरे क्रुद्धौ नर्दन्तौ च मुहुर्मुहुः ।
समीयतुः सुसंक्रुद्धावङ्गारकबुधाविव ॥ ६-४३-३८॥
tau tatra samare kruddhau nardantau ca muhurmuhuḥ |
samīyatuḥ susaṃkruddhāvaṅgārakabudhāviva || 6-43-38||

MHB 6-43-39

राक्षसं क्रूरकर्माणं क्रूरकर्मा घटोत्कचः ।
अलम्बुसं प्रत्युदियाद्बलं शक्र इवाहवे ॥ ६-४३-३९॥
rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ krūrakarmā ghaṭotkacaḥ |
alambusaṃ pratyudiyādbalaṃ śakra ivāhave || 6-43-39||

MHB 6-43-40

घटोत्कचस्तु संक्रुद्धो राक्षसं तं महाबलम् ।
नवत्या सायकैस्तीक्ष्णैर्दारयामास भारत ॥ ६-४३-४०॥
ghaṭotkacastu saṃkruddho rākṣasaṃ taṃ mahābalam |
navatyā sāyakaistīkṣṇairdārayāmāsa bhārata || 6-43-40||

MHB 6-43-41

अलम्बुसस्तु समरे भैमसेनिं महाबलम् ।
बहुधा वारयामास शरैः संनतपर्वभिः ॥ ६-४३-४१॥
alambusastu samare bhaimaseniṃ mahābalam |
bahudhā vārayāmāsa śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ || 6-43-41||

MHB 6-43-42

व्यभ्राजेतां ततस्तौ तु संयुगे शरविक्षतौ ।
यथा देवासुरे युद्धे बलशक्रौ महाबलौ ॥ ६-४३-४२॥
vyabhrājetāṃ tatastau tu saṃyuge śaravikṣatau |
yathā devāsure yuddhe balaśakrau mahābalau || 6-43-42||

MHB 6-43-43

शिखण्डी समरे राजन्द्रौणिमभ्युद्ययौ बली ।
अश्वत्थामा ततः क्रुद्धः शिखण्डिनमवस्थितम् ॥ ६-४३-४३॥
śikhaṇḍī samare rājandrauṇimabhyudyayau balī |
aśvatthāmā tataḥ kruddhaḥ śikhaṇḍinamavasthitam || 6-43-43||

MHB 6-43-44

नाराचेन सुतीक्ष्णेन भृशं विद्ध्वा व्यकम्पयत् ।
शिखण्ड्यपि ततो राजन्द्रोणपुत्रमताडयत् ॥ ६-४३-४४॥
nārācena sutīkṣṇena bhṛśaṃ viddhvā vyakampayat |
śikhaṇḍyapi tato rājandroṇaputramatāḍayat || 6-43-44||

MHB 6-43-45

सायकेन सुपीतेन तीक्ष्णेन निशितेन च ।
तौ जघ्नतुस्तदान्योन्यं शरैर्बहुविधैर्मृधे ॥ ६-४३-४५॥
sāyakena supītena tīkṣṇena niśitena ca |
tau jaghnatustadānyonyaṃ śarairbahuvidhairmṛdhe || 6-43-45||

MHB 6-43-46

भगदत्तं रणे शूरं विराटो वाहिनीपतिः ।
अभ्ययात्त्वरितो राजंस्ततो युद्धमवर्तत ॥ ६-४३-४६॥
bhagadattaṃ raṇe śūraṃ virāṭo vāhinīpatiḥ |
abhyayāttvarito rājaṃstato yuddhamavartata || 6-43-46||

MHB 6-43-47

विराटो भगदत्तेन शरवर्षेण ताडितः ।
अभ्यवर्षत्सुसंक्रुद्धो मेघो वृष्ट्या इवाचलम् ॥ ६-४३-४७॥
virāṭo bhagadattena śaravarṣeṇa tāḍitaḥ |
abhyavarṣatsusaṃkruddho megho vṛṣṭyā ivācalam || 6-43-47||

MHB 6-43-48

भगदत्तस्ततस्तूर्णं विराटं पृथिवीपतिम् ।
छादयामास समरे मेघः सूर्यमिवोदितम् ॥ ६-४३-४८॥
bhagadattastatastūrṇaṃ virāṭaṃ pṛthivīpatim |
chādayāmāsa samare meghaḥ sūryamivoditam || 6-43-48||

MHB 6-43-49

बृहत्क्षत्रं तु कैकेयं कृपः शारद्वतो ययौ ।
तं कृपः शरवर्षेण छादयामास भारत ॥ ६-४३-४९॥
bṛhatkṣatraṃ tu kaikeyaṃ kṛpaḥ śāradvato yayau |
taṃ kṛpaḥ śaravarṣeṇa chādayāmāsa bhārata || 6-43-49||

MHB 6-43-50

गौतमं केकयः क्रुद्धः शरवृष्ट्याभ्यपूरयत् ।
तावन्योन्यं हयान्हत्वा धनुषी विनिकृत्य वै ॥ ६-४३-५०॥
gautamaṃ kekayaḥ kruddhaḥ śaravṛṣṭyābhyapūrayat |
tāvanyonyaṃ hayānhatvā dhanuṣī vinikṛtya vai || 6-43-50||

MHB 6-43-51

विरथावसियुद्धाय समीयतुरमर्षणौ ।
तयोस्तदभवद्युद्धं घोररूपं सुदारुणम् ॥ ६-४३-५१॥
virathāvasiyuddhāya samīyaturamarṣaṇau |
tayostadabhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ sudāruṇam || 6-43-51||

MHB 6-43-52

द्रुपदस्तु ततो राजा सैन्धवं वै जयद्रथम् ।
अभ्युद्ययौ संप्रहृष्टो हृष्टरूपं परंतप ॥ ६-४३-५२॥
drupadastu tato rājā saindhavaṃ vai jayadratham |
abhyudyayau saṃprahṛṣṭo hṛṣṭarūpaṃ paraṃtapa || 6-43-52||

MHB 6-43-53

ततः सैन्धवको राजा द्रुपदं विशिखैस्त्रिभिः ।
ताडयामास समरे स च तं प्रत्यविध्यत ॥ ६-४३-५३॥
tataḥ saindhavako rājā drupadaṃ viśikhaistribhiḥ |
tāḍayāmāsa samare sa ca taṃ pratyavidhyata || 6-43-53||

MHB 6-43-54

तयोः समभवद्युद्धं घोररूपं सुदारुणम् ।
ईक्षितृप्रीतिजननं शुक्राङ्गारकयोरिव ॥ ६-४३-५४॥
tayoḥ samabhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ sudāruṇam |
īkṣitṛprītijananaṃ śukrāṅgārakayoriva || 6-43-54||

MHB 6-43-55

विकर्णस्तु सुतस्तुभ्यं सुतसोमं महाबलम् ।
अभ्ययाज्जवनैरश्वैस्ततो युद्धमवर्तत ॥ ६-४३-५५॥
vikarṇastu sutastubhyaṃ sutasomaṃ mahābalam |
abhyayājjavanairaśvaistato yuddhamavartata || 6-43-55||

MHB 6-43-56

विकर्णः सुतसोमं तु विद्ध्वा नाकम्पयच्छरैः ।
सुतसोमो विकर्णं च तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६-४३-५६॥
vikarṇaḥ sutasomaṃ tu viddhvā nākampayaccharaiḥ |
sutasomo vikarṇaṃ ca tadadbhutamivābhavat || 6-43-56||

MHB 6-43-57

सुशर्माणं नरव्याघ्रं चेकितानो महारथः ।
अभ्यद्रवत्सुसंक्रुद्धः पाण्डवार्थे पराक्रमी ॥ ६-४३-५७॥
suśarmāṇaṃ naravyāghraṃ cekitāno mahārathaḥ |
abhyadravatsusaṃkruddhaḥ pāṇḍavārthe parākramī || 6-43-57||

MHB 6-43-58

सुशर्मा तु महाराज चेकितानं महारथम् ।
महता शरवर्षेण वारयामास संयुगे ॥ ६-४३-५८॥
suśarmā tu mahārāja cekitānaṃ mahāratham |
mahatā śaravarṣeṇa vārayāmāsa saṃyuge || 6-43-58||

MHB 6-43-59

चेकितानोऽपि संरब्धः सुशर्माणं महाहवे ।
प्राच्छादयत्तमिषुभिर्महामेघ इवाचलम् ॥ ६-४३-५९॥
cekitāno'pi saṃrabdhaḥ suśarmāṇaṃ mahāhave |
prācchādayattamiṣubhirmahāmegha ivācalam || 6-43-59||

MHB 6-43-60

शकुनिः प्रतिविन्ध्यं तु पराक्रान्तं पराक्रमी ।
अभ्यद्रवत राजेन्द्र मत्तो मत्तमिव द्विपम् ॥ ६-४३-६०॥
śakuniḥ prativindhyaṃ tu parākrāntaṃ parākramī |
abhyadravata rājendra matto mattamiva dvipam || 6-43-60||

MHB 6-43-61

यौधिष्ठिरस्तु संक्रुद्धः सौबलं निशितैः शरैः ।
व्यदारयत संग्रामे मघवानिव दानवम् ॥ ६-४३-६१॥
yaudhiṣṭhirastu saṃkruddhaḥ saubalaṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
vyadārayata saṃgrāme maghavāniva dānavam || 6-43-61||

MHB 6-43-62

शकुनिः प्रतिविन्ध्यं तु प्रतिविध्यन्तमाहवे ।
व्यदारयन्महाप्राज्ञः शरैः संनतपर्वभिः ॥ ६-४३-६२॥
śakuniḥ prativindhyaṃ tu pratividhyantamāhave |
vyadārayanmahāprājñaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ || 6-43-62||

MHB 6-43-63

सुदक्षिणं तु राजेन्द्र काम्बोजानां महारथम् ।
श्रुतकर्मा पराक्रान्तमभ्यद्रवत संयुगे ॥ ६-४३-६३॥
sudakṣiṇaṃ tu rājendra kāmbojānāṃ mahāratham |
śrutakarmā parākrāntamabhyadravata saṃyuge || 6-43-63||

MHB 6-43-64

सुदक्षिणस्तु समरे साहदेविं महारथम् ।
विद्ध्वा नाकम्पयत वै मैनाकमिव पर्वतम् ॥ ६-४३-६४॥
sudakṣiṇastu samare sāhadeviṃ mahāratham |
viddhvā nākampayata vai mainākamiva parvatam || 6-43-64||

MHB 6-43-65

श्रुतकर्मा ततः क्रुद्धः काम्बोजानां महारथम् ।
शरैर्बहुभिरानर्छद्दारयन्निव सर्वशः ॥ ६-४३-६५॥
śrutakarmā tataḥ kruddhaḥ kāmbojānāṃ mahāratham |
śarairbahubhirānarchaddārayanniva sarvaśaḥ || 6-43-65||

MHB 6-43-66

इरावानथ संक्रुद्धः श्रुतायुषममर्षणम् ।
प्रत्युद्ययौ रणे यत्तो यत्तरूपतरं ततः ॥ ६-४३-६६॥
irāvānatha saṃkruddhaḥ śrutāyuṣamamarṣaṇam |
pratyudyayau raṇe yatto yattarūpataraṃ tataḥ || 6-43-66||

MHB 6-43-67

आर्जुनिस्तस्य समरे हयान्हत्वा महारथः ।
ननाद सुमहन्नादं तत्सैन्यं प्रत्यपूरयत् ॥ ६-४३-६७॥
ārjunistasya samare hayānhatvā mahārathaḥ |
nanāda sumahannādaṃ tatsainyaṃ pratyapūrayat || 6-43-67||

MHB 6-43-68

श्रुतायुस्त्वथ संक्रुद्धः फाल्गुनेः समरे हयान् ।
निजघान गदाग्रेण ततो युद्धमवर्तत ॥ ६-४३-६८॥
śrutāyustvatha saṃkruddhaḥ phālguneḥ samare hayān |
nijaghāna gadāgreṇa tato yuddhamavartata || 6-43-68||

MHB 6-43-69

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ कुन्तिभोजं महारथम् ।
ससेनं ससुतं वीरं संससज्जतुराहवे ॥ ६-४३-६९॥
vindānuvindāvāvantyau kuntibhojaṃ mahāratham |
sasenaṃ sasutaṃ vīraṃ saṃsasajjaturāhave || 6-43-69||

MHB 6-43-70

तत्राद्भुतमपश्याम आवन्त्यानां पराक्रमम् ।
यदयुध्यन्स्थिरा भूत्वा महत्या सेनया सह ॥ ६-४३-७०॥
tatrādbhutamapaśyāma āvantyānāṃ parākramam |
yadayudhyansthirā bhūtvā mahatyā senayā saha || 6-43-70||

MHB 6-43-71

अनुविन्दस्तु गदया कुन्तिभोजमताडयत् ।
कुन्तिभोजस्ततस्तूर्णं शरव्रातैरवाकिरत् ॥ ६-४३-७१॥
anuvindastu gadayā kuntibhojamatāḍayat |
kuntibhojastatastūrṇaṃ śaravrātairavākirat || 6-43-71||

MHB 6-43-72

कुन्तिभोजसुतश्चापि विन्दं विव्याध सायकैः ।
स च तं प्रतिविव्याध तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६-४३-७२॥
kuntibhojasutaścāpi vindaṃ vivyādha sāyakaiḥ |
sa ca taṃ prativivyādha tadadbhutamivābhavat || 6-43-72||

MHB 6-43-73

केकया भ्रातरः पञ्च गान्धारान्पञ्च मारिष ।
ससैन्यास्ते ससैन्यांश्च योधयामासुराहवे ॥ ६-४३-७३॥
kekayā bhrātaraḥ pañca gāndhārānpañca māriṣa |
sasainyāste sasainyāṃśca yodhayāmāsurāhave || 6-43-73||

MHB 6-43-74

वीरबाहुश्च ते पुत्रो वैराटिं रथसत्तमम् ।
उत्तरं योधयामास विव्याध निशितैः शरैः ।
उत्तरश्चापि तं धीरं विव्याध निशितैः शरैः ॥ ६-४३-७४॥
vīrabāhuśca te putro vairāṭiṃ rathasattamam |
uttaraṃ yodhayāmāsa vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ |
uttaraścāpi taṃ dhīraṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ || 6-43-74||

MHB 6-43-75

चेदिराट्समरे राजन्नुलूकं समभिद्रवत् ।
उलूकश्चापि तं बाणैर्निशितैर्लोमवाहिभिः ॥ ६-४३-७५॥
cedirāṭsamare rājannulūkaṃ samabhidravat |
ulūkaścāpi taṃ bāṇairniśitairlomavāhibhiḥ || 6-43-75||

MHB 6-43-76

तयोर्युद्धं समभवद्घोररूपं विशां पते ।
दारयेतां सुसंक्रुद्धावन्योन्यमपराजितौ ॥ ६-४३-७६॥
tayoryuddhaṃ samabhavadghorarūpaṃ viśāṃ pate |
dārayetāṃ susaṃkruddhāvanyonyamaparājitau || 6-43-76||

MHB 6-43-77

एवं द्वंद्वसहस्राणि रथवारणवाजिनाम् ।
पदातीनां च समरे तव तेषां च संकुलम् ॥ ६-४३-७७॥
evaṃ dvaṃdvasahasrāṇi rathavāraṇavājinām |
padātīnāṃ ca samare tava teṣāṃ ca saṃkulam || 6-43-77||

MHB 6-43-78

मुहूर्तमिव तद्युद्धमासीन्मधुरदर्शनम् ।
तत उन्मत्तवद्राजन्न प्राज्ञायत किंचन ॥ ६-४३-७८॥
muhūrtamiva tadyuddhamāsīnmadhuradarśanam |
tata unmattavadrājanna prājñāyata kiṃcana || 6-43-78||

MHB 6-43-79

गजो गजेन समरे रथी च रथिनं ययौ ।
अश्वोऽश्वं समभिप्रेत्य पदातिश्च पदातिनम् ॥ ६-४३-७९॥
gajo gajena samare rathī ca rathinaṃ yayau |
aśvo'śvaṃ samabhipretya padātiśca padātinam || 6-43-79||

MHB 6-43-80

ततो युद्धं सुदुर्धर्षं व्याकुलं समपद्यत ।
शूराणां समरे तत्र समासाद्य परस्परम् ॥ ६-४३-८०॥
tato yuddhaṃ sudurdharṣaṃ vyākulaṃ samapadyata |
śūrāṇāṃ samare tatra samāsādya parasparam || 6-43-80||

MHB 6-43-81

तत्र देवर्षयः सिद्धाश्चारणाश्च समागताः ।
प्रैक्षन्त तद्रणं घोरं देवासुररणोपमम् ॥ ६-४३-८१॥
tatra devarṣayaḥ siddhāścāraṇāśca samāgatāḥ |
praikṣanta tadraṇaṃ ghoraṃ devāsuraraṇopamam || 6-43-81||

MHB 6-43-82

ततो दन्तिसहस्राणि रथानां चापि मारिष ।
अश्वौघाः पुरुषौघाश्च विपरीतं समाययुः ॥ ६-४३-८२॥
tato dantisahasrāṇi rathānāṃ cāpi māriṣa |
aśvaughāḥ puruṣaughāśca viparītaṃ samāyayuḥ || 6-43-82||

MHB 6-43-83

तत्र तत्रैव दृश्यन्ते रथवारणपत्तयः ।
सादिनश्च नरव्याघ्र युध्यमाना मुहुर्मुहुः ॥ ६-४३-८३॥
tatra tatraiva dṛśyante rathavāraṇapattayaḥ |
sādinaśca naravyāghra yudhyamānā muhurmuhuḥ || 6-43-83||

Adhyaya: 44/117 (48)

MHB 6-44-1

संजय उवाच ।
राजञ्शतसहस्राणि तत्र तत्र तदा तदा ।
निर्मर्यादं प्रयुद्धानि तत्ते वक्ष्यामि भारत ॥ ६-४४-१॥
saṃjaya uvāca |
rājañśatasahasrāṇi tatra tatra tadā tadā |
nirmaryādaṃ prayuddhāni tatte vakṣyāmi bhārata || 6-44-1||

MHB 6-44-2

न पुत्रः पितरं जज्ञे न पिता पुत्रमौरसम् ।
न भ्राता भ्रातरं तत्र स्वस्रीयं न च मातुलः ॥ ६-४४-२॥
na putraḥ pitaraṃ jajñe na pitā putramaurasam |
na bhrātā bhrātaraṃ tatra svasrīyaṃ na ca mātulaḥ || 6-44-2||

MHB 6-44-3

मातुलं न च स्वस्रीयो न सखायं सखा तथा ।
आविष्टा इव युध्यन्ते पाण्डवाः कुरुभिः सह ॥ ६-४४-३॥
mātulaṃ na ca svasrīyo na sakhāyaṃ sakhā tathā |
āviṣṭā iva yudhyante pāṇḍavāḥ kurubhiḥ saha || 6-44-3||

MHB 6-44-4

रथानीकं नरव्याघ्राः केचिदभ्यपतन्रथैः ।
अभज्यन्त युगैरेव युगानि भरतर्षभ ॥ ६-४४-४॥
rathānīkaṃ naravyāghrāḥ kecidabhyapatanrathaiḥ |
abhajyanta yugaireva yugāni bharatarṣabha || 6-44-4||

MHB 6-44-5

रथेषाश्च रथेषाभिः कूबरा रथकूबरैः ।
संहताः संहतैः केचित्परस्परजिघांसवः ॥ ६-४४-५॥
ratheṣāśca ratheṣābhiḥ kūbarā rathakūbaraiḥ |
saṃhatāḥ saṃhataiḥ kecitparasparajighāṃsavaḥ || 6-44-5||

MHB 6-44-6

न शेकुश्चलितुं केचित्संनिपत्य रथा रथैः ।
प्रभिन्नास्तु महाकायाः संनिपत्य गजा गजैः ॥ ६-४४-६॥
na śekuścalituṃ kecitsaṃnipatya rathā rathaiḥ |
prabhinnāstu mahākāyāḥ saṃnipatya gajā gajaiḥ || 6-44-6||

MHB 6-44-7

बहुधादारयन्क्रुद्धा विषाणैरितरेतरम् ।
सतोमरपताकैश्च वारणाः परवारणैः ॥ ६-४४-७॥
bahudhādārayankruddhā viṣāṇairitaretaram |
satomarapatākaiśca vāraṇāḥ paravāraṇaiḥ || 6-44-7||

MHB 6-44-8

अभिसृत्य महाराज वेगवद्भिर्महागजैः ।
दन्तैरभिहतास्तत्र चुक्रुशुः परमातुराः ॥ ६-४४-८॥
abhisṛtya mahārāja vegavadbhirmahāgajaiḥ |
dantairabhihatāstatra cukruśuḥ paramāturāḥ || 6-44-8||

MHB 6-44-9

अभिनीताश्च शिक्षाभिस्तोत्त्राङ्कुशसमाहताः ।
सुप्रभिन्नाः प्रभिन्नानां संमुखाभिमुखा ययुः ॥ ६-४४-९॥
abhinītāśca śikṣābhistottrāṅkuśasamāhatāḥ |
suprabhinnāḥ prabhinnānāṃ saṃmukhābhimukhā yayuḥ || 6-44-9||

MHB 6-44-10

प्रभिन्नैरपि संसक्ताः केचित्तत्र महागजाः ।
क्रौञ्चवन्निनदं मुक्त्वा प्राद्रवन्त ततस्ततः ॥ ६-४४-१०॥
prabhinnairapi saṃsaktāḥ kecittatra mahāgajāḥ |
krauñcavanninadaṃ muktvā prādravanta tatastataḥ || 6-44-10||

MHB 6-44-11

सम्यक्प्रणीता नागाश्च प्रभिन्नकरटामुखाः ।
ऋष्टितोमरनाराचैर्निर्विद्धा वरवारणाः ॥ ६-४४-११॥
samyakpraṇītā nāgāśca prabhinnakaraṭāmukhāḥ |
ṛṣṭitomaranārācairnirviddhā varavāraṇāḥ || 6-44-11||

MHB 6-44-12

विनेदुर्भिन्नमर्माणो निपेतुश्च गतासवः ।
प्राद्रवन्त दिशः केचिन्नदन्तो भैरवान्रवान् ॥ ६-४४-१२॥
vinedurbhinnamarmāṇo nipetuśca gatāsavaḥ |
prādravanta diśaḥ kecinnadanto bhairavānravān || 6-44-12||

MHB 6-44-13

गजानां पादरक्षास्तु व्यूढोरस्काः प्रहारिणः ।
ऋष्टिभिश्च धनुर्भिश्च विमलैश्च परश्वधैः ॥ ६-४४-१३॥
gajānāṃ pādarakṣāstu vyūḍhoraskāḥ prahāriṇaḥ |
ṛṣṭibhiśca dhanurbhiśca vimalaiśca paraśvadhaiḥ || 6-44-13||

MHB 6-44-14

गदाभिर्मुसलैश्चैव भिण्डिपालैः सतोमरैः ।
आयसैः परिघैश्चैव निस्त्रिंशैर्विमलैः शितैः ॥ ६-४४-१४॥
gadābhirmusalaiścaiva bhiṇḍipālaiḥ satomaraiḥ |
āyasaiḥ parighaiścaiva nistriṃśairvimalaiḥ śitaiḥ || 6-44-14||

MHB 6-44-15

प्रगृहीतैः सुसंरब्धा धावमानास्ततस्ततः ।
व्यदृश्यन्त महाराज परस्परजिघांसवः ॥ ६-४४-१५॥
pragṛhītaiḥ susaṃrabdhā dhāvamānāstatastataḥ |
vyadṛśyanta mahārāja parasparajighāṃsavaḥ || 6-44-15||

MHB 6-44-16

राजमानाश्च निस्त्रिंशाः संसिक्ता नरशोणितैः ।
प्रत्यदृश्यन्त शूराणामन्योन्यमभिधावताम् ॥ ६-४४-१६॥
rājamānāśca nistriṃśāḥ saṃsiktā naraśoṇitaiḥ |
pratyadṛśyanta śūrāṇāmanyonyamabhidhāvatām || 6-44-16||

MHB 6-44-17

अवक्षिप्तावधूतानामसीनां वीरबाहुभिः ।
संजज्ञे तुमुलः शब्दः पततां परमर्मसु ॥ ६-४४-१७॥
avakṣiptāvadhūtānāmasīnāṃ vīrabāhubhiḥ |
saṃjajñe tumulaḥ śabdaḥ patatāṃ paramarmasu || 6-44-17||

MHB 6-44-18

गदामुसलरुग्णानां भिन्नानां च वरासिभिः ।
दन्तिदन्तावभिन्नानां मृदितानां च दन्तिभिः ॥ ६-४४-१८॥
gadāmusalarugṇānāṃ bhinnānāṃ ca varāsibhiḥ |
dantidantāvabhinnānāṃ mṛditānāṃ ca dantibhiḥ || 6-44-18||

MHB 6-44-19

तत्र तत्र नरौघाणां क्रोशतामितरेतरम् ।
शुश्रुवुर्दारुणा वाचः प्रेतानामिव भारत ॥ ६-४४-१९॥
tatra tatra naraughāṇāṃ krośatāmitaretaram |
śuśruvurdāruṇā vācaḥ pretānāmiva bhārata || 6-44-19||

MHB 6-44-20

हयैरपि हयारोहाश्चामरापीडधारिभिः ।
हंसैरिव महावेगैरन्योन्यमभिदुद्रुवुः ॥ ६-४४-२०॥
hayairapi hayārohāścāmarāpīḍadhāribhiḥ |
haṃsairiva mahāvegairanyonyamabhidudruvuḥ || 6-44-20||

MHB 6-44-21

तैर्विमुक्ता महाप्रासा जाम्बूनदविभूषणाः ।
आशुगा विमलास्तीक्ष्णाः संपेतुर्भुजगोपमाः ॥ ६-४४-२१॥
tairvimuktā mahāprāsā jāmbūnadavibhūṣaṇāḥ |
āśugā vimalāstīkṣṇāḥ saṃpeturbhujagopamāḥ || 6-44-21||

MHB 6-44-22

अश्वैरग्र्यजवैः केचिदाप्लुत्य महतो रथान् ।
शिरांस्याददिरे वीरा रथिनामश्वसादिनः ॥ ६-४४-२२॥
aśvairagryajavaiḥ kecidāplutya mahato rathān |
śirāṃsyādadire vīrā rathināmaśvasādinaḥ || 6-44-22||

MHB 6-44-23

बहूनपि हयारोहान्भल्लैः संनतपर्वभिः ।
रथी जघान संप्राप्य बाणगोचरमागतान् ॥ ६-४४-२३॥
bahūnapi hayārohānbhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ |
rathī jaghāna saṃprāpya bāṇagocaramāgatān || 6-44-23||

MHB 6-44-24

नगमेघप्रतीकाशाश्चाक्षिप्य तुरगान्गजाः ।
पादैरेवावमृद्नन्त मत्ताः कनकभूषणाः ॥ ६-४४-२४॥
nagameghapratīkāśāścākṣipya turagāngajāḥ |
pādairevāvamṛdnanta mattāḥ kanakabhūṣaṇāḥ || 6-44-24||

MHB 6-44-25

पाट्यमानेषु कुम्भेषु पार्श्वेष्वपि च वारणाः ।
प्रासैर्विनिहताः केचिद्विनेदुः परमातुराः ॥ ६-४४-२५॥
pāṭyamāneṣu kumbheṣu pārśveṣvapi ca vāraṇāḥ |
prāsairvinihatāḥ kecidvineduḥ paramāturāḥ || 6-44-25||

MHB 6-44-26

साश्वारोहान्हयान्केचिदुन्मथ्य वरवारणाः ।
सहसा चिक्षिपुस्तत्र संकुले भैरवे सति ॥ ६-४४-२६॥
sāśvārohānhayānkecidunmathya varavāraṇāḥ |
sahasā cikṣipustatra saṃkule bhairave sati || 6-44-26||

MHB 6-44-27

साश्वारोहान्विषाणाग्रैरुत्क्षिप्य तुरगान्द्विपाः ।
रथौघानवमृद्नन्तः सध्वजान्परिचक्रमुः ॥ ६-४४-२७॥
sāśvārohānviṣāṇāgrairutkṣipya turagāndvipāḥ |
rathaughānavamṛdnantaḥ sadhvajānparicakramuḥ || 6-44-27||

MHB 6-44-28

पुंस्त्वादभिमदत्वाच्च केचिदत्र महागजाः ।
साश्वारोहान्हयाञ्जघ्नुः करैः सचरणैस्तथा ॥ ६-४४-२८॥
puṃstvādabhimadatvācca kecidatra mahāgajāḥ |
sāśvārohānhayāñjaghnuḥ karaiḥ sacaraṇaistathā || 6-44-28||

MHB 6-44-29

केचिदाक्षिप्य करिणः साश्वानपि रथान्करैः ।
विकर्षन्तो दिशः सर्वाः समीयुः सर्वशब्दगाः ॥ ६-४४-२९॥
kecidākṣipya kariṇaḥ sāśvānapi rathānkaraiḥ |
vikarṣanto diśaḥ sarvāḥ samīyuḥ sarvaśabdagāḥ || 6-44-29||

MHB 6-44-30

आशुगा विमलास्तीक्ष्णाः संपेतुर्भुजगोपमाः ।
नराश्वकायान्निर्भिद्य लौहानि कवचानि च ॥ ६-४४-३०॥
āśugā vimalāstīkṣṇāḥ saṃpeturbhujagopamāḥ |
narāśvakāyānnirbhidya lauhāni kavacāni ca || 6-44-30||

MHB 6-44-31

निपेतुर्विमलाः शक्त्यो वीरबाहुभिरर्पिताः ।
महोल्काप्रतिमा घोरास्तत्र तत्र विशां पते ॥ ६-४४-३१॥
nipeturvimalāḥ śaktyo vīrabāhubhirarpitāḥ |
maholkāpratimā ghorāstatra tatra viśāṃ pate || 6-44-31||

MHB 6-44-32

द्वीपिचर्मावनद्धैश्च व्याघ्रचर्मशयैरपि ।
विकोशैर्विमलैः खड्गैरभिजघ्नुः परान्रणे ॥ ६-४४-३२॥
dvīpicarmāvanaddhaiśca vyāghracarmaśayairapi |
vikośairvimalaiḥ khaḍgairabhijaghnuḥ parānraṇe || 6-44-32||

MHB 6-44-33

अभिप्लुतमभिक्रुद्धमेकपार्श्वावदारितम् ।
विदर्शयन्तः संपेतुः खड्गचर्मपरश्वधैः ॥ ६-४४-३३॥
abhiplutamabhikruddhamekapārśvāvadāritam |
vidarśayantaḥ saṃpetuḥ khaḍgacarmaparaśvadhaiḥ || 6-44-33||

MHB 6-44-34

शक्तिभिर्दारिताः केचित्संछिन्नाश्च परश्वधैः ।
हस्तिभिर्मृदिताः केचित्क्षुण्णाश्चान्ये तुरंगमैः ॥ ६-४४-३४॥
śaktibhirdāritāḥ kecitsaṃchinnāśca paraśvadhaiḥ |
hastibhirmṛditāḥ kecitkṣuṇṇāścānye turaṃgamaiḥ || 6-44-34||

MHB 6-44-35

रथनेमिनिकृत्ताश्च निकृत्ता निशितैः शरैः ।
विक्रोशन्ति नरा राजंस्तत्र तत्र स्म बान्धवान् ॥ ६-४४-३५॥
rathaneminikṛttāśca nikṛttā niśitaiḥ śaraiḥ |
vikrośanti narā rājaṃstatra tatra sma bāndhavān || 6-44-35||

MHB 6-44-36

पुत्रानन्ये पितॄनन्ये भ्रातॄंश्च सह बान्धवैः ।
मातुलान्भागिनेयांश्च परानपि च संयुगे ॥ ६-४४-३६॥
putrānanye pitṝnanye bhrātṝṃśca saha bāndhavaiḥ |
mātulānbhāgineyāṃśca parānapi ca saṃyuge || 6-44-36||

MHB 6-44-37

विकीर्णान्त्राः सुबहवो भग्नसक्थाश्च भारत ।
बाहुभिः सुभुजाच्छिन्नैः पार्श्वेषु च विदारिताः ।
क्रन्दन्तः समदृश्यन्त तृषिता जीवितेप्सवः ॥ ६-४४-३७॥
vikīrṇāntrāḥ subahavo bhagnasakthāśca bhārata |
bāhubhiḥ subhujācchinnaiḥ pārśveṣu ca vidāritāḥ |
krandantaḥ samadṛśyanta tṛṣitā jīvitepsavaḥ || 6-44-37||

MHB 6-44-38

तृष्णापरिगताः केचिदल्पसत्त्वा विशां पते ।
भूमौ निपतिताः संख्ये जलमेव ययाचिरे ॥ ६-४४-३८॥
tṛṣṇāparigatāḥ kecidalpasattvā viśāṃ pate |
bhūmau nipatitāḥ saṃkhye jalameva yayācire || 6-44-38||

MHB 6-44-39

रुधिरौघपरिक्लिन्नाः क्लिश्यमानाश्च भारत ।
व्यनिन्दन्भृशमात्मानं तव पुत्रांश्च संगतान् ॥ ६-४४-३९॥
rudhiraughapariklinnāḥ kliśyamānāśca bhārata |
vyanindanbhṛśamātmānaṃ tava putrāṃśca saṃgatān || 6-44-39||

MHB 6-44-40

अपरे क्षत्रियाः शूराः कृतवैराः परस्परम् ।
नैव शस्त्रं विमुञ्चन्ति नैव क्रन्दन्ति मारिष ।
तर्जयन्ति च संहृष्टास्तत्र तत्र परस्परम् ॥ ६-४४-४०॥
apare kṣatriyāḥ śūrāḥ kṛtavairāḥ parasparam |
naiva śastraṃ vimuñcanti naiva krandanti māriṣa |
tarjayanti ca saṃhṛṣṭāstatra tatra parasparam || 6-44-40||

MHB 6-44-41

निर्दश्य दशनैश्चापि क्रोधात्स्वदशनच्छदान् ।
भ्रुकुटीकुटिलैर्वक्त्रैः प्रेक्षन्ते च परस्परम् ॥ ६-४४-४१॥
nirdaśya daśanaiścāpi krodhātsvadaśanacchadān |
bhrukuṭīkuṭilairvaktraiḥ prekṣante ca parasparam || 6-44-41||

MHB 6-44-42

अपरे क्लिश्यमानास्तु व्रणार्ताः शरपीडिताः ।
निष्कूजाः समपद्यन्त दृढसत्त्वा महाबलाः ॥ ६-४४-४२॥
apare kliśyamānāstu vraṇārtāḥ śarapīḍitāḥ |
niṣkūjāḥ samapadyanta dṛḍhasattvā mahābalāḥ || 6-44-42||

MHB 6-44-43

अन्ये तु विरथाः शूरा रथमन्यस्य संयुगे ।
प्रार्थयाना निपतिताः संक्षुण्णा वरवारणैः ।
अशोभन्त महाराज पुष्पिता इव किंशुकाः ॥ ६-४४-४३॥
anye tu virathāḥ śūrā rathamanyasya saṃyuge |
prārthayānā nipatitāḥ saṃkṣuṇṇā varavāraṇaiḥ |
aśobhanta mahārāja puṣpitā iva kiṃśukāḥ || 6-44-43||

MHB 6-44-44

संबभूवुरनीकेषु बहवो भैरवस्वनाः ।
वर्तमाने महाभीमे तस्मिन्वीरवरक्षये ॥ ६-४४-४४॥
saṃbabhūvuranīkeṣu bahavo bhairavasvanāḥ |
vartamāne mahābhīme tasminvīravarakṣaye || 6-44-44||

MHB 6-44-45

अहनत्तु पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं रणे ।
स्वस्रीयो मातुलं चापि स्वस्रीयं चापि मातुलः ॥ ६-४४-४५॥
ahanattu pitā putraṃ putraśca pitaraṃ raṇe |
svasrīyo mātulaṃ cāpi svasrīyaṃ cāpi mātulaḥ || 6-44-45||

MHB 6-44-46

सखायं च सखा राजन्संबन्धी बान्धवं तथा ।
एवं युयुधिरे तत्र कुरवः पाण्डवैः सह ॥ ६-४४-४६॥
sakhāyaṃ ca sakhā rājansaṃbandhī bāndhavaṃ tathā |
evaṃ yuyudhire tatra kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha || 6-44-46||

MHB 6-44-47

वर्तमाने भये तस्मिन्निर्मर्यादे महाहवे ।
भीष्ममासाद्य पार्थानां वाहिनी समकम्पत ॥ ६-४४-४७॥
vartamāne bhaye tasminnirmaryāde mahāhave |
bhīṣmamāsādya pārthānāṃ vāhinī samakampata || 6-44-47||

MHB 6-44-48

केतुना पञ्चतारेण तालेन भरतर्षभ ।
राजतेन महाबाहुरुच्छ्रितेन महारथे ।
बभौ भीष्मस्तदा राजंश्चन्द्रमा इव मेरुणा ॥ ६-४४-४८॥
ketunā pañcatāreṇa tālena bharatarṣabha |
rājatena mahābāhurucchritena mahārathe |
babhau bhīṣmastadā rājaṃścandramā iva meruṇā || 6-44-48||

Adhyaya: 45/117 (63)

MHB 6-45-1

संजय उवाच ।
गतपूर्वाह्णभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि दारुणे ।
वर्तमाने महारौद्रे महावीरवरक्षये ॥ ६-४५-१॥
saṃjaya uvāca |
gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminnahani dāruṇe |
vartamāne mahāraudre mahāvīravarakṣaye || 6-45-1||

MHB 6-45-2

दुर्मुखः कृतवर्मा च कृपः शल्यो विविंशतिः ।
भीष्मं जुगुपुरासाद्य तव पुत्रेण चोदिताः ॥ ६-४५-२॥
durmukhaḥ kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyo viviṃśatiḥ |
bhīṣmaṃ jugupurāsādya tava putreṇa coditāḥ || 6-45-2||

MHB 6-45-3

एतैरतिरथैर्गुप्तः पञ्चभिर्भरतर्षभ ।
पाण्डवानामनीकानि विजगाहे महारथः ॥ ६-४५-३॥
etairatirathairguptaḥ pañcabhirbharatarṣabha |
pāṇḍavānāmanīkāni vijagāhe mahārathaḥ || 6-45-3||

MHB 6-45-4

चेदिकाशिकरूषेषु पाञ्चालेषु च भारत ।
भीष्मस्य बहुधा तालश्चरन्केतुरदृश्यत ॥ ६-४५-४॥
cedikāśikarūṣeṣu pāñcāleṣu ca bhārata |
bhīṣmasya bahudhā tālaścaranketuradṛśyata || 6-45-4||

MHB 6-45-5

शिरांसि च तदा भीष्मो बाहूंश्चापि सहायुधान् ।
निचकर्त महावेगैर्भल्लैः संनतपर्वभिः ॥ ६-४५-५॥
śirāṃsi ca tadā bhīṣmo bāhūṃścāpi sahāyudhān |
nicakarta mahāvegairbhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ || 6-45-5||

MHB 6-45-6

नृत्यतो रथमार्गेषु भीष्मस्य भरतर्षभ ।
केचिदार्तस्वरं चक्रुर्नागा मर्मणि ताडिताः ॥ ६-४५-६॥
nṛtyato rathamārgeṣu bhīṣmasya bharatarṣabha |
kecidārtasvaraṃ cakrurnāgā marmaṇi tāḍitāḥ || 6-45-6||

MHB 6-45-7

अभिमन्युः सुसंक्रुद्धः पिशङ्गैस्तुरगोत्तमैः ।
संयुक्तं रथमास्थाय प्रायाद्भीष्मरथं प्रति ॥ ६-४५-७॥
abhimanyuḥ susaṃkruddhaḥ piśaṅgaisturagottamaiḥ |
saṃyuktaṃ rathamāsthāya prāyādbhīṣmarathaṃ prati || 6-45-7||

MHB 6-45-8

जाम्बूनदविचित्रेण कर्णिकारेण केतुना ।
अभ्यवर्षत भीष्मं च तांश्चैव रथसत्तमान् ॥ ६-४५-८॥
jāmbūnadavicitreṇa karṇikāreṇa ketunā |
abhyavarṣata bhīṣmaṃ ca tāṃścaiva rathasattamān || 6-45-8||

MHB 6-45-9

स तालकेतोस्तीक्ष्णेन केतुमाहत्य पत्रिणा ।
भीष्मेण युयुधे वीरस्तस्य चानुचरैः सह ॥ ६-४५-९॥
sa tālaketostīkṣṇena ketumāhatya patriṇā |
bhīṣmeṇa yuyudhe vīrastasya cānucaraiḥ saha || 6-45-9||

MHB 6-45-10

कृतवर्माणमेकेन शल्यं पञ्चभिरायसैः ।
विद्ध्वा नवभिरानर्छच्छिताग्रैः प्रपितामहम् ॥ ६-४५-१०॥
kṛtavarmāṇamekena śalyaṃ pañcabhirāyasaiḥ |
viddhvā navabhirānarchacchitāgraiḥ prapitāmaham || 6-45-10||

MHB 6-45-11

पूर्णायतविसृष्टेन सम्यक्प्रणिहितेन च ।
ध्वजमेकेन विव्याध जाम्बूनदविभूषितम् ॥ ६-४५-११॥
pūrṇāyatavisṛṣṭena samyakpraṇihitena ca |
dhvajamekena vivyādha jāmbūnadavibhūṣitam || 6-45-11||

MHB 6-45-12

दुर्मुखस्य तु भल्लेन सर्वावरणभेदिना ।
जहार सारथेः कायाच्छिरः संनतपर्वणा ॥ ६-४५-१२॥
durmukhasya tu bhallena sarvāvaraṇabhedinā |
jahāra sāratheḥ kāyācchiraḥ saṃnataparvaṇā || 6-45-12||

MHB 6-45-13

धनुश्चिच्छेद भल्लेन कार्तस्वरविभूषितम् ।
कृपस्य निशिताग्रेण तांश्च तीक्ष्णमुखैः शरैः ॥ ६-४५-१३॥
dhanuściccheda bhallena kārtasvaravibhūṣitam |
kṛpasya niśitāgreṇa tāṃśca tīkṣṇamukhaiḥ śaraiḥ || 6-45-13||

MHB 6-45-14

जघान परमक्रुद्धो नृत्यन्निव महारथः ।
तस्य लाघवमुद्वीक्ष्य तुतुषुर्देवता अपि ॥ ६-४५-१४॥
jaghāna paramakruddho nṛtyanniva mahārathaḥ |
tasya lāghavamudvīkṣya tutuṣurdevatā api || 6-45-14||

MHB 6-45-15

लब्धलक्ष्यतया कार्ष्णेः सर्वे भीष्ममुखा रथाः ।
सत्त्ववन्तममन्यन्त साक्षादिव धनंजयम् ॥ ६-४५-१५॥
labdhalakṣyatayā kārṣṇeḥ sarve bhīṣmamukhā rathāḥ |
sattvavantamamanyanta sākṣādiva dhanaṃjayam || 6-45-15||

MHB 6-45-16

तस्य लाघवमार्गस्थमलातसदृशप्रभम् ।
दिशः पर्यपतच्चापं गाण्डीवमिव घोषवत् ॥ ६-४५-१६॥
tasya lāghavamārgasthamalātasadṛśaprabham |
diśaḥ paryapataccāpaṃ gāṇḍīvamiva ghoṣavat || 6-45-16||

MHB 6-45-17

तमासाद्य महावेगैर्भीष्मो नवभिराशुगैः ।
विव्याध समरे तूर्णमार्जुनिं परवीरहा ॥ ६-४५-१७॥
tamāsādya mahāvegairbhīṣmo navabhirāśugaiḥ |
vivyādha samare tūrṇamārjuniṃ paravīrahā || 6-45-17||

MHB 6-45-18

ध्वजं चास्य त्रिभिर्भल्लैश्चिच्छेद परमौजसः ।
सारथिं च त्रिभिर्बाणैराजघान यतव्रतः ॥ ६-४५-१८॥
dhvajaṃ cāsya tribhirbhallaiściccheda paramaujasaḥ |
sārathiṃ ca tribhirbāṇairājaghāna yatavrataḥ || 6-45-18||

MHB 6-45-19

तथैव कृतवर्मा च कृपः शल्यश्च मारिष ।
विद्ध्वा नाकम्पयत्कार्ष्णिं मैनाकमिव पर्वतम् ॥ ६-४५-१९॥
tathaiva kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyaśca māriṣa |
viddhvā nākampayatkārṣṇiṃ mainākamiva parvatam || 6-45-19||

MHB 6-45-20

स तैः परिवृतः शूरो धार्तराष्ट्रैर्महारथैः ।
ववर्ष शरवर्षाणि कार्ष्णिः पञ्चरथान्प्रति ॥ ६-४५-२०॥
sa taiḥ parivṛtaḥ śūro dhārtarāṣṭrairmahārathaiḥ |
vavarṣa śaravarṣāṇi kārṣṇiḥ pañcarathānprati || 6-45-20||

MHB 6-45-21

ततस्तेषां महास्त्राणि संवार्य शरवृष्टिभिः ।
ननाद बलवान्कार्ष्णिर्भीष्माय विसृजञ्शरान् ॥ ६-४५-२१॥
tatasteṣāṃ mahāstrāṇi saṃvārya śaravṛṣṭibhiḥ |
nanāda balavānkārṣṇirbhīṣmāya visṛjañśarān || 6-45-21||

MHB 6-45-22

तत्रास्य सुमहद्राजन्बाह्वोर्बलमदृश्यत ।
यतमानस्य समरे भीष्ममर्दयतः शरैः ॥ ६-४५-२२॥
tatrāsya sumahadrājanbāhvorbalamadṛśyata |
yatamānasya samare bhīṣmamardayataḥ śaraiḥ || 6-45-22||

MHB 6-45-23

पराक्रान्तस्य तस्यैव भीष्मोऽपि प्राहिणोच्छरान् ।
स तांश्चिच्छेद समरे भीष्मचापच्युताञ्शरान् ॥ ६-४५-२३॥
parākrāntasya tasyaiva bhīṣmo'pi prāhiṇoccharān |
sa tāṃściccheda samare bhīṣmacāpacyutāñśarān || 6-45-23||

MHB 6-45-24

ततो ध्वजममोघेषुर्भीष्मस्य नवभिः शरैः ।
चिच्छेद समरे वीरस्तत उच्चुक्रुशुर्जनाः ॥ ६-४५-२४॥
tato dhvajamamogheṣurbhīṣmasya navabhiḥ śaraiḥ |
ciccheda samare vīrastata uccukruśurjanāḥ || 6-45-24||

MHB 6-45-25

स राजतो महास्कन्धस्तालो हेमविभूषितः ।
सौभद्रविशिखैश्छिन्नः पपात भुवि भारत ॥ ६-४५-२५॥
sa rājato mahāskandhastālo hemavibhūṣitaḥ |
saubhadraviśikhaiśchinnaḥ papāta bhuvi bhārata || 6-45-25||

MHB 6-45-26

ध्वजं सौभद्रविशिखैः पतितं भरतर्षभ ।
दृष्ट्वा भीमोऽनदद्धृष्टः सौभद्रमभिहर्षयन् ॥ ६-४५-२६॥
dhvajaṃ saubhadraviśikhaiḥ patitaṃ bharatarṣabha |
dṛṣṭvā bhīmo'nadaddhṛṣṭaḥ saubhadramabhiharṣayan || 6-45-26||

MHB 6-45-27

अथ भीष्मो महास्त्राणि दिव्यानि च बहूनि च ।
प्रादुश्चक्रे महारौद्रः क्षणे तस्मिन्महाबलः ॥ ६-४५-२७॥
atha bhīṣmo mahāstrāṇi divyāni ca bahūni ca |
prāduścakre mahāraudraḥ kṣaṇe tasminmahābalaḥ || 6-45-27||

MHB 6-45-28

ततः शतसहस्रेण सौभद्रं प्रपितामहः ।
अवाकिरदमेयात्मा शराणां नतपर्वणाम् ॥ ६-४५-२८॥
tataḥ śatasahasreṇa saubhadraṃ prapitāmahaḥ |
avākiradameyātmā śarāṇāṃ nataparvaṇām || 6-45-28||

MHB 6-45-29

ततो दश महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः ।
रक्षार्थमभ्यधावन्त सौभद्रं त्वरिता रथैः ॥ ६-४५-२९॥
tato daśa maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ |
rakṣārthamabhyadhāvanta saubhadraṃ tvaritā rathaiḥ || 6-45-29||

MHB 6-45-30

विराटः सह पुत्रेण धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
भीमश्च केकयाश्चैव सात्यकिश्च विशां पते ॥ ६-४५-३०॥
virāṭaḥ saha putreṇa dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
bhīmaśca kekayāścaiva sātyakiśca viśāṃ pate || 6-45-30||

MHB 6-45-31

जवेनापततां तेषां भीष्मः शांतनवो रणे ।
पाञ्चाल्यं त्रिभिरानर्छत्सात्यकिं निशितैः शरैः ॥ ६-४५-३१॥
javenāpatatāṃ teṣāṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo raṇe |
pāñcālyaṃ tribhirānarchatsātyakiṃ niśitaiḥ śaraiḥ || 6-45-31||

MHB 6-45-32

पूर्णायतविसृष्टेन क्षुरेण निशितेन च ।
ध्वजमेकेन चिच्छेद भीमसेनस्य पत्रिणा ॥ ६-४५-३२॥
pūrṇāyatavisṛṣṭena kṣureṇa niśitena ca |
dhvajamekena ciccheda bhīmasenasya patriṇā || 6-45-32||

MHB 6-45-33

जाम्बूनदमयः केतुः केसरी नरसत्तम ।
पपात भीमसेनस्य भीष्मेण मथितो रथात् ॥ ६-४५-३३॥
jāmbūnadamayaḥ ketuḥ kesarī narasattama |
papāta bhīmasenasya bhīṣmeṇa mathito rathāt || 6-45-33||

MHB 6-45-34

भीमसेनस्त्रिभिर्विद्ध्वा भीष्मं शांतनवं रणे ।
कृपमेकेन विव्याध कृतवर्माणमष्टभिः ॥ ६-४५-३४॥
bhīmasenastribhirviddhvā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ raṇe |
kṛpamekena vivyādha kṛtavarmāṇamaṣṭabhiḥ || 6-45-34||

MHB 6-45-35

प्रगृहीताग्रहस्तेन वैराटिरपि दन्तिना ।
अभ्यद्रवत राजानं मद्राधिपतिमुत्तरः ॥ ६-४५-३५॥
pragṛhītāgrahastena vairāṭirapi dantinā |
abhyadravata rājānaṃ madrādhipatimuttaraḥ || 6-45-35||

MHB 6-45-36

तस्य वारणराजस्य जवेनापततो रथी ।
शल्यो निवारयामास वेगमप्रतिमं रणे ॥ ६-४५-३६॥
tasya vāraṇarājasya javenāpatato rathī |
śalyo nivārayāmāsa vegamapratimaṃ raṇe || 6-45-36||

MHB 6-45-37

तस्य क्रुद्धः स नागेन्द्रो बृहतः साधुवाहिनः ।
पदा युगमधिष्ठाय जघान चतुरो हयान् ॥ ६-४५-३७॥
tasya kruddhaḥ sa nāgendro bṛhataḥ sādhuvāhinaḥ |
padā yugamadhiṣṭhāya jaghāna caturo hayān || 6-45-37||

MHB 6-45-38

स हताश्वे रथे तिष्ठन्मद्राधिपतिरायसीम् ।
उत्तरान्तकरीं शक्तिं चिक्षेप भुजगोपमाम् ॥ ६-४५-३८॥
sa hatāśve rathe tiṣṭhanmadrādhipatirāyasīm |
uttarāntakarīṃ śaktiṃ cikṣepa bhujagopamām || 6-45-38||

MHB 6-45-39

तया भिन्नतनुत्राणः प्रविश्य विपुलं तमः ।
स पपात गजस्कन्धात्प्रमुक्ताङ्कुशतोमरः ॥ ६-४५-३९॥
tayā bhinnatanutrāṇaḥ praviśya vipulaṃ tamaḥ |
sa papāta gajaskandhātpramuktāṅkuśatomaraḥ || 6-45-39||

MHB 6-45-40

समादाय च शल्योऽसिमवप्लुत्य रथोत्तमात् ।
वारणेन्द्रस्य विक्रम्य चिच्छेदाथ महाकरम् ॥ ६-४५-४०॥
samādāya ca śalyo'simavaplutya rathottamāt |
vāraṇendrasya vikramya cicchedātha mahākaram || 6-45-40||

MHB 6-45-41

भिन्नमर्मा शरव्रातैश्छिन्नहस्तः स वारणः ।
भीममार्तस्वरं कृत्वा पपात च ममार च ॥ ६-४५-४१॥
bhinnamarmā śaravrātaiśchinnahastaḥ sa vāraṇaḥ |
bhīmamārtasvaraṃ kṛtvā papāta ca mamāra ca || 6-45-41||

MHB 6-45-42

एतदीदृशकं कृत्वा मद्रराजो महारथः ।
आरुरोह रथं तूर्णं भास्वरं कृतवर्मणः ॥ ६-४५-४२॥
etadīdṛśakaṃ kṛtvā madrarājo mahārathaḥ |
āruroha rathaṃ tūrṇaṃ bhāsvaraṃ kṛtavarmaṇaḥ || 6-45-42||

MHB 6-45-43

उत्तरं निहतं दृष्ट्वा वैराटिर्भ्रातरं शुभम् ।
कृतवर्मणा च सहितं दृष्ट्वा शल्यमवस्थितम् ।
शङ्खः क्रोधात्प्रजज्वाल हविषा हव्यवाडिव ॥ ६-४५-४३॥
uttaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā vairāṭirbhrātaraṃ śubham |
kṛtavarmaṇā ca sahitaṃ dṛṣṭvā śalyamavasthitam |
śaṅkhaḥ krodhātprajajvāla haviṣā havyavāḍiva || 6-45-43||

MHB 6-45-44

स विस्फार्य महच्चापं कार्तस्वरविभूषितम् ।
अभ्यधावज्जिघांसन्वै शल्यं मद्राधिपं बली ॥ ६-४५-४४॥
sa visphārya mahaccāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam |
abhyadhāvajjighāṃsanvai śalyaṃ madrādhipaṃ balī || 6-45-44||

MHB 6-45-45

महता रथवंशेन समन्तात्परिवारितः ।
सृजन्बाणमयं वर्षं प्रायाच्छल्यरथं प्रति ॥ ६-४५-४५॥
mahatā rathavaṃśena samantātparivāritaḥ |
sṛjanbāṇamayaṃ varṣaṃ prāyācchalyarathaṃ prati || 6-45-45||

MHB 6-45-46

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य मत्तवारणविक्रमम् ।
तावकानां रथाः सप्त समन्तात्पर्यवारयन् ।
मद्रराजं परीप्सन्तो मृत्योर्दंष्ट्रान्तरं गतम् ॥ ६-४५-४६॥
tamāpatantaṃ saṃprekṣya mattavāraṇavikramam |
tāvakānāṃ rathāḥ sapta samantātparyavārayan |
madrarājaṃ parīpsanto mṛtyordaṃṣṭrāntaraṃ gatam || 6-45-46||

MHB 6-45-47

ततो भीष्मो महाबाहुर्विनद्य जलदो यथा ।
तालमात्रं धनुर्गृह्य शङ्खमभ्यद्रवद्रणे ॥ ६-४५-४७॥
tato bhīṣmo mahābāhurvinadya jalado yathā |
tālamātraṃ dhanurgṛhya śaṅkhamabhyadravadraṇe || 6-45-47||

MHB 6-45-48

तमुद्यतमुदीक्ष्याथ महेष्वासं महाबलम् ।
संत्रस्ता पाण्डवी सेना वातवेगहतेव नौः ॥ ६-४५-४८॥
tamudyatamudīkṣyātha maheṣvāsaṃ mahābalam |
saṃtrastā pāṇḍavī senā vātavegahateva nauḥ || 6-45-48||

MHB 6-45-49

तत्रार्जुनः संत्वरितः शङ्खस्यासीत्पुरःसरः ।
भीष्माद्रक्ष्योऽयमद्येति ततो युद्धमवर्तत ॥ ६-४५-४९॥
tatrārjunaḥ saṃtvaritaḥ śaṅkhasyāsītpuraḥsaraḥ |
bhīṣmādrakṣyo'yamadyeti tato yuddhamavartata || 6-45-49||

MHB 6-45-50

हाहाकारो महानासीद्योधानां युधि युध्यताम् ।
तेजस्तेजसि संपृक्तमित्येवं विस्मयं ययुः ॥ ६-४५-५०॥
hāhākāro mahānāsīdyodhānāṃ yudhi yudhyatām |
tejastejasi saṃpṛktamityevaṃ vismayaṃ yayuḥ || 6-45-50||

MHB 6-45-51

अथ शल्यो गदापाणिरवतीर्य महारथात् ।
शङ्खस्य चतुरो वाहानहनद्भरतर्षभ ॥ ६-४५-५१॥
atha śalyo gadāpāṇiravatīrya mahārathāt |
śaṅkhasya caturo vāhānahanadbharatarṣabha || 6-45-51||

MHB 6-45-52

स हताश्वाद्रथात्तूर्णं खड्गमादाय विद्रुतः ।
बीभत्सोः स्यन्दनं प्राप्य ततः शान्तिमविन्दत ॥ ६-४५-५२॥
sa hatāśvādrathāttūrṇaṃ khaḍgamādāya vidrutaḥ |
bībhatsoḥ syandanaṃ prāpya tataḥ śāntimavindata || 6-45-52||

MHB 6-45-53

ततो भीष्मरथात्तूर्णमुत्पतन्ति पतत्रिणः ।
यैरन्तरिक्षं भूमिश्च सर्वतः समवस्तृतम् ॥ ६-४५-५३॥
tato bhīṣmarathāttūrṇamutpatanti patatriṇaḥ |
yairantarikṣaṃ bhūmiśca sarvataḥ samavastṛtam || 6-45-53||

MHB 6-45-54

पाञ्चालानथ मत्स्यांश्च केकयांश्च प्रभद्रकान् ।
भीष्मः प्रहरतां श्रेष्ठः पातयामास मार्गणैः ॥ ६-४५-५४॥
pāñcālānatha matsyāṃśca kekayāṃśca prabhadrakān |
bhīṣmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ pātayāmāsa mārgaṇaiḥ || 6-45-54||

MHB 6-45-55

उत्सृज्य समरे तूर्णं पाण्डवं सव्यसाचिनम् ।
अभ्यद्रवत पाञ्चाल्यं द्रुपदं सेनया वृतम् ।
प्रियं संबन्धिनं राजञ्शरानवकिरन्बहून् ॥ ६-४५-५५॥
utsṛjya samare tūrṇaṃ pāṇḍavaṃ savyasācinam |
abhyadravata pāñcālyaṃ drupadaṃ senayā vṛtam |
priyaṃ saṃbandhinaṃ rājañśarānavakiranbahūn || 6-45-55||

MHB 6-45-56

अग्निनेव प्रदग्धानि वनानि शिशिरात्यये ।
शरदग्धान्यदृश्यन्त सैन्यानि द्रुपदस्य ह ।
अतिष्ठत रणे भीष्मो विधूम इव पावकः ॥ ६-४५-५६॥
agnineva pradagdhāni vanāni śiśirātyaye |
śaradagdhānyadṛśyanta sainyāni drupadasya ha |
atiṣṭhata raṇe bhīṣmo vidhūma iva pāvakaḥ || 6-45-56||

MHB 6-45-57

मध्यंदिने यथादित्यं तपन्तमिव तेजसा ।
न शेकुः पाण्डवेयस्य योधा भीष्मं निरीक्षितुम् ॥ ६-४५-५७॥
madhyaṃdine yathādityaṃ tapantamiva tejasā |
na śekuḥ pāṇḍaveyasya yodhā bhīṣmaṃ nirīkṣitum || 6-45-57||

MHB 6-45-58

वीक्षां चक्रुः समन्तात्ते पाण्डवा भयपीडिताः ।
त्रातारं नाध्यगच्छन्त गावः शीतार्दिता इव ॥ ६-४५-५८॥
vīkṣāṃ cakruḥ samantātte pāṇḍavā bhayapīḍitāḥ |
trātāraṃ nādhyagacchanta gāvaḥ śītārditā iva || 6-45-58||

MHB 6-45-59

हतविप्रद्रुते सैन्ये निरुत्साहे विमर्दिते ।
हाहाकारो महानासीत्पाण्डुसैन्येषु भारत ॥ ६-४५-५९॥
hatavipradrute sainye nirutsāhe vimardite |
hāhākāro mahānāsītpāṇḍusainyeṣu bhārata || 6-45-59||

MHB 6-45-60

ततो भीष्मः शांतनवो नित्यं मण्डलकार्मुकः ।
मुमोच बाणान्दीप्ताग्रानहीनाशीविषानिव ॥ ६-४५-६०॥
tato bhīṣmaḥ śāṃtanavo nityaṃ maṇḍalakārmukaḥ |
mumoca bāṇāndīptāgrānahīnāśīviṣāniva || 6-45-60||

MHB 6-45-61

शरैरेकायनीकुर्वन्दिशः सर्वा यतव्रतः ।
जघान पाण्डवरथानादिश्यादिश्य भारत ॥ ६-४५-६१॥
śarairekāyanīkurvandiśaḥ sarvā yatavrataḥ |
jaghāna pāṇḍavarathānādiśyādiśya bhārata || 6-45-61||

MHB 6-45-62

ततः सैन्येषु भग्नेषु मथितेषु च सर्वशः ।
प्राप्ते चास्तं दिनकरे न प्राज्ञायत किंचन ॥ ६-४५-६२॥
tataḥ sainyeṣu bhagneṣu mathiteṣu ca sarvaśaḥ |
prāpte cāstaṃ dinakare na prājñāyata kiṃcana || 6-45-62||

MHB 6-45-63

भीष्मं च समुदीर्यन्तं दृष्ट्वा पार्था महाहवे ।
अवहारमकुर्वन्त सैन्यानां भरतर्षभ ॥ ६-४५-६३॥
bhīṣmaṃ ca samudīryantaṃ dṛṣṭvā pārthā mahāhave |
avahāramakurvanta sainyānāṃ bharatarṣabha || 6-45-63||

Adhyaya: 46/117 (56)

MHB 6-46-1

संजय उवाच ।
कृतेऽवहारे सैन्यानां प्रथमे भरतर्षभ ।
भीष्मे च युधि संरब्धे हृष्टे दुर्योधने तथा ॥ ६-४६-१॥
saṃjaya uvāca |
kṛte'vahāre sainyānāṃ prathame bharatarṣabha |
bhīṣme ca yudhi saṃrabdhe hṛṣṭe duryodhane tathā || 6-46-1||

MHB 6-46-2

धर्मराजस्ततस्तूर्णमभिगम्य जनार्दनम् ।
भ्रातृभिः सहितः सर्वैः सर्वैश्चैव जनेश्वरैः ॥ ६-४६-२॥
dharmarājastatastūrṇamabhigamya janārdanam |
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ sarvaiścaiva janeśvaraiḥ || 6-46-2||

MHB 6-46-3

शुचा परमया युक्तश्चिन्तयानः पराजयम् ।
वार्ष्णेयमब्रवीद्राजन्दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम् ॥ ६-४६-३॥
śucā paramayā yuktaścintayānaḥ parājayam |
vārṣṇeyamabravīdrājandṛṣṭvā bhīṣmasya vikramam || 6-46-3||

MHB 6-46-4

कृष्ण पश्य महेष्वासं भीष्मं भीमपराक्रमम् ।
शरैर्दहन्तं सैन्यं मे ग्रीष्मे कक्षमिवानलम् ॥ ६-४६-४॥
kṛṣṇa paśya maheṣvāsaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam |
śarairdahantaṃ sainyaṃ me grīṣme kakṣamivānalam || 6-46-4||

MHB 6-46-5

कथमेनं महात्मानं शक्ष्यामः प्रतिवीक्षितुम् ।
लेलिह्यमानं सैन्यं मे हविष्मन्तमिवानलम् ॥ ६-४६-५॥
kathamenaṃ mahātmānaṃ śakṣyāmaḥ prativīkṣitum |
lelihyamānaṃ sainyaṃ me haviṣmantamivānalam || 6-46-5||

MHB 6-46-6

एतं हि पुरुषव्याघ्रं धनुष्मन्तं महाबलम् ।
दृष्ट्वा विप्रद्रुतं सैन्यं मदीयं मार्गणाहतम् ॥ ६-४६-६॥
etaṃ hi puruṣavyāghraṃ dhanuṣmantaṃ mahābalam |
dṛṣṭvā vipradrutaṃ sainyaṃ madīyaṃ mārgaṇāhatam || 6-46-6||

MHB 6-46-7

शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च संयुगे ।
वरुणः पाशभृच्चापि कुबेरो वा गदाधरः ॥ ६-४६-७॥
śakyo jetuṃ yamaḥ kruddho vajrapāṇiśca saṃyuge |
varuṇaḥ pāśabhṛccāpi kubero vā gadādharaḥ || 6-46-7||

MHB 6-46-8

न तु भीष्मो महातेजाः शक्यो जेतुं महाबलः ।
सोऽहमेवं गते मग्नो भीष्मागाधजलेऽप्लवः ॥ ६-४६-८॥
na tu bhīṣmo mahātejāḥ śakyo jetuṃ mahābalaḥ |
so'hamevaṃ gate magno bhīṣmāgādhajale'plavaḥ || 6-46-8||

MHB 6-46-9

आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद्भीष्ममासाद्य केशव ।
वनं यास्यामि गोविन्द श्रेयो मे तत्र जीवितुम् ॥ ६-४६-९॥
ātmano buddhidaurbalyādbhīṣmamāsādya keśava |
vanaṃ yāsyāmi govinda śreyo me tatra jīvitum || 6-46-9||

MHB 6-46-10

न त्विमान्पृथिवीपालान्दातुं भीष्माय मृत्यवे ।
क्षपयिष्यति सेनां मे कृष्ण भीष्मो महास्त्रवित् ॥ ६-४६-१०॥
na tvimānpṛthivīpālāndātuṃ bhīṣmāya mṛtyave |
kṣapayiṣyati senāṃ me kṛṣṇa bhīṣmo mahāstravit || 6-46-10||

MHB 6-46-11

यथानलं प्रज्वलितं पतंगाः समभिद्रुताः ।
विनाशायैव गच्छन्ति तथा मे सैनिको जनः ॥ ६-४६-११॥
yathānalaṃ prajvalitaṃ pataṃgāḥ samabhidrutāḥ |
vināśāyaiva gacchanti tathā me sainiko janaḥ || 6-46-11||

MHB 6-46-12

क्षयं नीतोऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमी ।
भ्रातरश्चैव मे वीराः कर्शिताः शरपीडिताः ॥ ६-४६-१२॥
kṣayaṃ nīto'smi vārṣṇeya rājyahetoḥ parākramī |
bhrātaraścaiva me vīrāḥ karśitāḥ śarapīḍitāḥ || 6-46-12||

MHB 6-46-13

मत्कृते भ्रातृसौहार्दाद्राज्याद्भ्रष्टास्तथा सुखात् ।
जीवितं बहु मन्येऽहं जीवितं ह्यद्य दुर्लभम् ॥ ६-४६-१३॥
matkṛte bhrātṛsauhārdādrājyādbhraṣṭāstathā sukhāt |
jīvitaṃ bahu manye'haṃ jīvitaṃ hyadya durlabham || 6-46-13||

MHB 6-46-14

जीवितस्य हि शेषेण तपस्तप्स्यामि दुश्चरम् ।
न घातयिष्यामि रणे मित्राणीमानि केशव ॥ ६-४६-१४॥
jīvitasya hi śeṣeṇa tapastapsyāmi duścaram |
na ghātayiṣyāmi raṇe mitrāṇīmāni keśava || 6-46-14||

MHB 6-46-15

रथान्मे बहुसाहस्रान्दिव्यैरस्त्रैर्महाबलः ।
घातयत्यनिशं भीष्मः प्रवराणां प्रहारिणाम् ॥ ६-४६-१५॥
rathānme bahusāhasrāndivyairastrairmahābalaḥ |
ghātayatyaniśaṃ bhīṣmaḥ pravarāṇāṃ prahāriṇām || 6-46-15||

MHB 6-46-16

किं नु कृत्वा कृतं मे स्याद्ब्रूहि माधव माचिरम् ।
मध्यस्थमिव पश्यामि समरे सव्यसाचिनम् ॥ ६-४६-१६॥
kiṃ nu kṛtvā kṛtaṃ me syādbrūhi mādhava māciram |
madhyasthamiva paśyāmi samare savyasācinam || 6-46-16||

MHB 6-46-17

एको भीमः परं शक्त्या युध्यत्येष महाभुजः ।
केवलं बाहुवीर्येण क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ॥ ६-४६-१७॥
eko bhīmaḥ paraṃ śaktyā yudhyatyeṣa mahābhujaḥ |
kevalaṃ bāhuvīryeṇa kṣatradharmamanusmaran || 6-46-17||

MHB 6-46-18

गदया वीरघातिन्या यथोत्साहं महामनाः ।
करोत्यसुकरं कर्म गजाश्वरथपत्तिषु ॥ ६-४६-१८॥
gadayā vīraghātinyā yathotsāhaṃ mahāmanāḥ |
karotyasukaraṃ karma gajāśvarathapattiṣu || 6-46-18||

MHB 6-46-19

नालमेष क्षयं कर्तुं परसैन्यस्य मारिष ।
आर्जवेनैव युद्धेन वीर वर्षशतैरपि ॥ ६-४६-१९॥
nālameṣa kṣayaṃ kartuṃ parasainyasya māriṣa |
ārjavenaiva yuddhena vīra varṣaśatairapi || 6-46-19||

MHB 6-46-20

एकोऽस्त्रवित्सखा तेऽयं सोऽप्यस्मान्समुपेक्षते ।
निर्दह्यमानान्भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना ॥ ६-४६-२०॥
eko'stravitsakhā te'yaṃ so'pyasmānsamupekṣate |
nirdahyamānānbhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā || 6-46-20||

MHB 6-46-21

दिव्यान्यस्त्राणि भीष्मस्य द्रोणस्य च महात्मनः ।
धक्ष्यन्ति क्षत्रियान्सर्वान्प्रयुक्तानि पुनः पुनः ॥ ६-४६-२१॥
divyānyastrāṇi bhīṣmasya droṇasya ca mahātmanaḥ |
dhakṣyanti kṣatriyānsarvānprayuktāni punaḥ punaḥ || 6-46-21||

MHB 6-46-22

कृष्ण भीष्मः सुसंरब्धः सहितः सर्वपार्थिवैः ।
क्षपयिष्यति नो नूनं यादृशोऽस्य पराक्रमः ॥ ६-४६-२२॥
kṛṣṇa bhīṣmaḥ susaṃrabdhaḥ sahitaḥ sarvapārthivaiḥ |
kṣapayiṣyati no nūnaṃ yādṛśo'sya parākramaḥ || 6-46-22||

MHB 6-46-23

स त्वं पश्य महेष्वासं योगीष्वर महारथम् ।
यो भीष्मं शमयेत्संख्ये दावाग्निं जलदो यथा ॥ ६-४६-२३॥
sa tvaṃ paśya maheṣvāsaṃ yogīṣvara mahāratham |
yo bhīṣmaṃ śamayetsaṃkhye dāvāgniṃ jalado yathā || 6-46-23||

MHB 6-46-24

तव प्रसादाद्गोविन्द पाण्डवा निहतद्विषः ।
स्वराज्यमनुसंप्राप्ता मोदिष्यन्ति सबान्धवाः ॥ ६-४६-२४॥
tava prasādādgovinda pāṇḍavā nihatadviṣaḥ |
svarājyamanusaṃprāptā modiṣyanti sabāndhavāḥ || 6-46-24||

MHB 6-46-25

एवमुक्त्वा ततः पार्थो ध्यायन्नास्ते महामनाः ।
चिरमन्तर्मना भूत्वा शोकोपहतचेतनः ॥ ६-४६-२५॥
evamuktvā tataḥ pārtho dhyāyannāste mahāmanāḥ |
ciramantarmanā bhūtvā śokopahatacetanaḥ || 6-46-25||

MHB 6-46-26

शोकार्तं पाण्डवं ज्ञात्वा दुःखेन हतचेतसम् ।
अब्रवीत्तत्र गोविन्दो हर्षयन्सर्वपाण्डवान् ॥ ६-४६-२६॥
śokārtaṃ pāṇḍavaṃ jñātvā duḥkhena hatacetasam |
abravīttatra govindo harṣayansarvapāṇḍavān || 6-46-26||

MHB 6-46-27

मा शुचो भरतश्रेष्ठ न त्वं शोचितुमर्हसि ।
यस्य ते भ्रातरः शूराः सर्वलोकस्य धन्विनः ॥ ६-४६-२७॥
mā śuco bharataśreṣṭha na tvaṃ śocitumarhasi |
yasya te bhrātaraḥ śūrāḥ sarvalokasya dhanvinaḥ || 6-46-27||

MHB 6-46-28

अहं च प्रियकृद्राजन्सात्यकिश्च महारथः ।
विराटद्रुपदौ वृद्धौ धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥ ६-४६-२८॥
ahaṃ ca priyakṛdrājansātyakiśca mahārathaḥ |
virāṭadrupadau vṛddhau dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ || 6-46-28||

MHB 6-46-29

तथैव सबलाः सर्वे राजानो राजसत्तम ।
त्वत्प्रसादं प्रतीक्षन्ते त्वद्भक्ताश्च विशां पते ॥ ६-४६-२९॥
tathaiva sabalāḥ sarve rājāno rājasattama |
tvatprasādaṃ pratīkṣante tvadbhaktāśca viśāṃ pate || 6-46-29||

MHB 6-46-30

एष ते पार्षतो नित्यं हितकामः प्रिये रतः ।
सेनापत्यमनुप्राप्तो धृष्टद्युम्नो महाबलः ।
शिखण्डी च महाबाहो भीष्मस्य निधनं किल ॥ ६-४६-३०॥
eṣa te pārṣato nityaṃ hitakāmaḥ priye rataḥ |
senāpatyamanuprāpto dhṛṣṭadyumno mahābalaḥ |
śikhaṇḍī ca mahābāho bhīṣmasya nidhanaṃ kila || 6-46-30||

MHB 6-46-31

एतच्छ्रुत्वा ततो राजा धृष्टद्युम्नं महारथम् ।
अब्रवीत्समितौ तस्यां वासुदेवस्य शृण्वतः ॥ ६-४६-३१॥
etacchrutvā tato rājā dhṛṣṭadyumnaṃ mahāratham |
abravītsamitau tasyāṃ vāsudevasya śṛṇvataḥ || 6-46-31||

MHB 6-46-32

धृष्टद्युम्न निबोधेदं यत्त्वा वक्ष्यामि मारिष ।
नातिक्रम्यं भवेत्तच्च वचनं मम भाषितम् ॥ ६-४६-३२॥
dhṛṣṭadyumna nibodhedaṃ yattvā vakṣyāmi māriṣa |
nātikramyaṃ bhavettacca vacanaṃ mama bhāṣitam || 6-46-32||

MHB 6-46-33

भवान्सेनापतिर्मह्यं वासुदेवेन संमतः ।
कार्त्तिकेयो यथा नित्यं देवानामभवत्पुरा ।
तथा त्वमपि पाण्डूनां सेनानीः पुरुषर्षभ ॥ ६-४६-३३॥
bhavānsenāpatirmahyaṃ vāsudevena saṃmataḥ |
kārttikeyo yathā nityaṃ devānāmabhavatpurā |
tathā tvamapi pāṇḍūnāṃ senānīḥ puruṣarṣabha || 6-46-33||

MHB 6-46-34

स त्वं पुरुषशार्दूल विक्रम्य जहि कौरवान् ।
अहं च त्वानुयास्यामि भीमः कृष्णश्च मारिष ॥ ६-४६-३४॥
sa tvaṃ puruṣaśārdūla vikramya jahi kauravān |
ahaṃ ca tvānuyāsyāmi bhīmaḥ kṛṣṇaśca māriṣa || 6-46-34||

MHB 6-46-35

माद्रीपुत्रौ च सहितौ द्रौपदेयाश्च दंशिताः ।
ये चान्ये पृथिवीपालाः प्रधानाः पुरुषर्षभ ॥ ६-४६-३५॥
mādrīputrau ca sahitau draupadeyāśca daṃśitāḥ |
ye cānye pṛthivīpālāḥ pradhānāḥ puruṣarṣabha || 6-46-35||

MHB 6-46-36

तत उद्धर्षयन्सर्वान्धृष्टद्युम्नोऽभ्यभाषत ।
अहं द्रोणान्तकः पार्थ विहितः शंभुना पुरा ॥ ६-४६-३६॥
tata uddharṣayansarvāndhṛṣṭadyumno'bhyabhāṣata |
ahaṃ droṇāntakaḥ pārtha vihitaḥ śaṃbhunā purā || 6-46-36||

MHB 6-46-37

रणे भीष्मं तथा द्रोणं कृपं शल्यं जयद्रथम् ।
सर्वानद्य रणे दृप्तान्प्रतियोत्स्यामि पार्थिव ॥ ६-४६-३७॥
raṇe bhīṣmaṃ tathā droṇaṃ kṛpaṃ śalyaṃ jayadratham |
sarvānadya raṇe dṛptānpratiyotsyāmi pārthiva || 6-46-37||

MHB 6-46-38

अथोत्क्रुष्टं महेष्वासैः पाण्डवैर्युद्धदुर्मदैः ।
समुद्यते पार्थिवेन्द्रे पार्षते शत्रुसूदने ॥ ६-४६-३८॥
athotkruṣṭaṃ maheṣvāsaiḥ pāṇḍavairyuddhadurmadaiḥ |
samudyate pārthivendre pārṣate śatrusūdane || 6-46-38||

MHB 6-46-39

तमब्रवीत्ततः पार्थः पार्षतं पृतनापतिम् ।
व्यूहः क्रौञ्चारुणो नाम सर्वशत्रुनिबर्हणः ॥ ६-४६-३९॥
tamabravīttataḥ pārthaḥ pārṣataṃ pṛtanāpatim |
vyūhaḥ krauñcāruṇo nāma sarvaśatrunibarhaṇaḥ || 6-46-39||

MHB 6-46-40

यं बृहस्पतिरिन्द्राय तदा देवासुरेऽब्रवीत् ।
तं यथावत्प्रतिव्यूह परानीकविनाशनम् ।
अदृष्टपूर्वं राजानः पश्यन्तु कुरुभिः सह ॥ ६-४६-४०॥
yaṃ bṛhaspatirindrāya tadā devāsure'bravīt |
taṃ yathāvatprativyūha parānīkavināśanam |
adṛṣṭapūrvaṃ rājānaḥ paśyantu kurubhiḥ saha || 6-46-40||

MHB 6-46-41

तथोक्तः स नृदेवेन विष्णुर्वज्रभृता इव ।
प्रभाते सर्वसैन्यानामग्रे चक्रे धनंजयम् ॥ ६-४६-४१॥
tathoktaḥ sa nṛdevena viṣṇurvajrabhṛtā iva |
prabhāte sarvasainyānāmagre cakre dhanaṃjayam || 6-46-41||

MHB 6-46-42

आदित्यपथगः केतुस्तस्याद्भुतमनोरमः ।
शासनात्पुरुहूतस्य निर्मितो विश्वकर्मणा ॥ ६-४६-४२॥
ādityapathagaḥ ketustasyādbhutamanoramaḥ |
śāsanātpuruhūtasya nirmito viśvakarmaṇā || 6-46-42||

MHB 6-46-43

इन्द्रायुधसवर्णाभिः पताकाभिरलंकृतः ।
आकाशग इवाकाशे गन्धर्वनगरोपमः ।
नृत्यमान इवाभाति रथचर्यासु मारिष ॥ ६-४६-४३॥
indrāyudhasavarṇābhiḥ patākābhiralaṃkṛtaḥ |
ākāśaga ivākāśe gandharvanagaropamaḥ |
nṛtyamāna ivābhāti rathacaryāsu māriṣa || 6-46-43||

MHB 6-46-44

तेन रत्नवता पार्थः स च गाण्डीवधन्वना ।
बभूव परमोपेतः स्वयंभूरिव भानुना ॥ ६-४६-४४॥
tena ratnavatā pārthaḥ sa ca gāṇḍīvadhanvanā |
babhūva paramopetaḥ svayaṃbhūriva bhānunā || 6-46-44||

MHB 6-46-45

शिरोऽभूद्द्रुपदो राजा महत्या सेनया वृतः ।
कुन्तिभोजश्च चैद्यश्च चक्षुष्यास्तां जनेश्वर ॥ ६-४६-४५॥
śiro'bhūddrupado rājā mahatyā senayā vṛtaḥ |
kuntibhojaśca caidyaśca cakṣuṣyāstāṃ janeśvara || 6-46-45||

MHB 6-46-46

दाशार्णकाः प्रयागाश्च दाशेरकगणैः सह ।
अनूपगाः किराताश्च ग्रीवायां भरतर्षभ ॥ ६-४६-४६॥
dāśārṇakāḥ prayāgāśca dāśerakagaṇaiḥ saha |
anūpagāḥ kirātāśca grīvāyāṃ bharatarṣabha || 6-46-46||

MHB 6-46-47

पटच्चरैश्च हुण्डैश्च राजन्पौरवकैस्तथा ।
निषादैः सहितश्चापि पृष्ठमासीद्युधिष्ठिरः ॥ ६-४६-४७॥
paṭaccaraiśca huṇḍaiśca rājanpauravakaistathā |
niṣādaiḥ sahitaścāpi pṛṣṭhamāsīdyudhiṣṭhiraḥ || 6-46-47||

MHB 6-46-48

पक्षौ तु भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
द्रौपदेयाभिमन्युश्च सात्यकिश्च महारथः ॥ ६-४६-४८॥
pakṣau tu bhīmasenaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
draupadeyābhimanyuśca sātyakiśca mahārathaḥ || 6-46-48||

MHB 6-46-49

पिशाचा दरदाश्चैव पुण्ड्राः कुण्डीविषैः सह ।
मडका लडकाश्चैव तङ्गणाः परतङ्गणाः ॥ ६-४६-४९॥
piśācā daradāścaiva puṇḍrāḥ kuṇḍīviṣaiḥ saha |
maḍakā laḍakāścaiva taṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ || 6-46-49||

MHB 6-46-50

बाह्लिकास्तित्तिराश्चैव चोलाः पाण्ड्याश्च भारत ।
एते जनपदा राजन्दक्षिणं पक्षमाश्रिताः ॥ ६-४६-५०॥
bāhlikāstittirāścaiva colāḥ pāṇḍyāśca bhārata |
ete janapadā rājandakṣiṇaṃ pakṣamāśritāḥ || 6-46-50||

MHB 6-46-51

अग्निवेष्या जगत्तुण्डाः पलदाशाश्च भारत ।
शबरास्तुम्बुपाश्चैव वत्साश्च सह नाकुलैः ।
नकुलः सहदेवश्च वामं पार्श्वं समाश्रिताः ॥ ६-४६-५१॥
agniveṣyā jagattuṇḍāḥ paladāśāśca bhārata |
śabarāstumbupāścaiva vatsāśca saha nākulaiḥ |
nakulaḥ sahadevaśca vāmaṃ pārśvaṃ samāśritāḥ || 6-46-51||

MHB 6-46-52

रथानामयुतं पक्षौ शिरश्च नियुतं तथा ।
पृष्ठमर्बुदमेवासीत्सहस्राणि च विंशतिः ।
ग्रीवायां नियुतं चापि सहस्राणि च सप्ततिः ॥ ६-४६-५२॥
rathānāmayutaṃ pakṣau śiraśca niyutaṃ tathā |
pṛṣṭhamarbudamevāsītsahasrāṇi ca viṃśatiḥ |
grīvāyāṃ niyutaṃ cāpi sahasrāṇi ca saptatiḥ || 6-46-52||

MHB 6-46-53

पक्षकोटिप्रपक्षेषु पक्षान्तेषु च वारणाः ।
जग्मुः परिवृता राजंश्चलन्त इव पर्वताः ॥ ६-४६-५३॥
pakṣakoṭiprapakṣeṣu pakṣānteṣu ca vāraṇāḥ |
jagmuḥ parivṛtā rājaṃścalanta iva parvatāḥ || 6-46-53||

MHB 6-46-54

जघनं पालयामास विराटः सह केकयैः ।
काशिराजश्च शैब्यश्च रथानामयुतैस्त्रिभिः ॥ ६-४६-५४॥
jaghanaṃ pālayāmāsa virāṭaḥ saha kekayaiḥ |
kāśirājaśca śaibyaśca rathānāmayutaistribhiḥ || 6-46-54||

MHB 6-46-55

एवमेतं महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः ।
सूर्योदयनमिच्छन्तः स्थिता युद्धाय दंशिताः ॥ ६-४६-५५॥
evametaṃ mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ |
sūryodayanamicchantaḥ sthitā yuddhāya daṃśitāḥ || 6-46-55||

MHB 6-46-56

तेषामादित्यवर्णानि विमलानि महान्ति च ।
श्वेतच्छत्राण्यशोभन्त वारणेषु रथेषु च ॥ ६-४६-५६॥
teṣāmādityavarṇāni vimalāni mahānti ca |
śvetacchatrāṇyaśobhanta vāraṇeṣu ratheṣu ca || 6-46-56||

Adhyaya: 47/117 (30)

MHB 6-47-1

संजय उवाच ।
क्रौञ्चं ततो महाव्यूहमभेद्यं तनयस्तव ।
व्यूढं दृष्ट्वा महाघोरं पार्थेनामिततेजसा ॥ ६-४७-१॥
saṃjaya uvāca |
krauñcaṃ tato mahāvyūhamabhedyaṃ tanayastava |
vyūḍhaṃ dṛṣṭvā mahāghoraṃ pārthenāmitatejasā || 6-47-1||

MHB 6-47-2

आचार्यमुपसंगम्य कृपं शल्यं च मारिष ।
सौमदत्तिं विकर्णं च अश्वत्थामानमेव च ॥ ६-४७-२॥
ācāryamupasaṃgamya kṛpaṃ śalyaṃ ca māriṣa |
saumadattiṃ vikarṇaṃ ca aśvatthāmānameva ca || 6-47-2||

MHB 6-47-3

दुःशासनादीन्भ्रातॄंश्च स सर्वानेव भारत ।
अन्यांश्च सुबहूञ्शूरान्युद्धाय समुपागतान् ॥ ६-४७-३॥
duḥśāsanādīnbhrātṝṃśca sa sarvāneva bhārata |
anyāṃśca subahūñśūrānyuddhāya samupāgatān || 6-47-3||

MHB 6-47-4

प्राहेदं वचनं काले हर्षयंस्तनयस्तव ।
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे शस्त्रास्त्रवेदिनः ॥ ६-४७-४॥
prāhedaṃ vacanaṃ kāle harṣayaṃstanayastava |
nānāśastrapraharaṇāḥ sarve śastrāstravedinaḥ || 6-47-4||

MHB 6-47-5

एकैकशः समर्था हि यूयं सर्वे महारथाः ।
पाण्डुपुत्रान्रणे हन्तुं ससैन्यान्किमु संहताः ॥ ६-४७-५॥
ekaikaśaḥ samarthā hi yūyaṃ sarve mahārathāḥ |
pāṇḍuputrānraṇe hantuṃ sasainyānkimu saṃhatāḥ || 6-47-5||

MHB 6-47-6

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं पार्थिवसत्तमाः ॥ ६-४७-६॥
aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam |
paryāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ pārthivasattamāḥ || 6-47-6||

MHB 6-47-7

संस्थानाः शूरसेनाश्च वेणिकाः कुकुरास्तथा ।
आरेवकास्त्रिगर्ताश्च मद्रका यवनास्तथा ॥ ६-४७-७॥
saṃsthānāḥ śūrasenāśca veṇikāḥ kukurāstathā |
ārevakāstrigartāśca madrakā yavanāstathā || 6-47-7||

MHB 6-47-8

शत्रुंजयेन सहितास्तथा दुःशासनेन च ।
विकर्णेन च वीरेण तथा नन्दोपनन्दकैः ॥ ६-४७-८॥
śatruṃjayena sahitāstathā duḥśāsanena ca |
vikarṇena ca vīreṇa tathā nandopanandakaiḥ || 6-47-8||

MHB 6-47-9

चित्रसेनेन सहिताः सहिताः पाणिभद्रकैः ।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु सह सैन्यपुरस्कृताः ॥ ६-४७-९॥
citrasenena sahitāḥ sahitāḥ pāṇibhadrakaiḥ |
bhīṣmamevābhirakṣantu saha sainyapuraskṛtāḥ || 6-47-9||

MHB 6-47-10

ततो द्रोणश्च भीष्मश्च तव पुत्रश्च मारिष ।
अव्यूहन्त महाव्यूहं पाण्डूनां प्रतिबाधने ॥ ६-४७-१०॥
tato droṇaśca bhīṣmaśca tava putraśca māriṣa |
avyūhanta mahāvyūhaṃ pāṇḍūnāṃ pratibādhane || 6-47-10||

MHB 6-47-11

भीष्मः सैन्येन महता समन्तात्परिवारितः ।
ययौ प्रकर्षन्महतीं वाहिनीं सुरराडिव ॥ ६-४७-११॥
bhīṣmaḥ sainyena mahatā samantātparivāritaḥ |
yayau prakarṣanmahatīṃ vāhinīṃ surarāḍiva || 6-47-11||

MHB 6-47-12

तमन्वयान्महेष्वासो भारद्वाजः प्रतापवान् ।
कुन्तलैश्च दशार्णैश्च मागधैश्च विशां पते ॥ ६-४७-१२॥
tamanvayānmaheṣvāso bhāradvājaḥ pratāpavān |
kuntalaiśca daśārṇaiśca māgadhaiśca viśāṃ pate || 6-47-12||

MHB 6-47-13

विदर्भैर्मेकलैश्चैव कर्णप्रावरणैरपि ।
सहिताः सर्वसैन्येन भीष्ममाहवशोभिनम् ॥ ६-४७-१३॥
vidarbhairmekalaiścaiva karṇaprāvaraṇairapi |
sahitāḥ sarvasainyena bhīṣmamāhavaśobhinam || 6-47-13||

MHB 6-47-14

गान्धाराः सिन्धुसौवीराः शिबयोऽथ वसातयः ।
शकुनिश्च स्वसैन्येन भारद्वाजमपालयत् ॥ ६-४७-१४॥
gāndhārāḥ sindhusauvīrāḥ śibayo'tha vasātayaḥ |
śakuniśca svasainyena bhāradvājamapālayat || 6-47-14||

MHB 6-47-15

ततो दुर्योधनो राजा सहितः सर्वसोदरैः ।
अश्वातकैर्विकर्णैश्च तथा शर्मिलकोसलैः ॥ ६-४७-१५॥
tato duryodhano rājā sahitaḥ sarvasodaraiḥ |
aśvātakairvikarṇaiśca tathā śarmilakosalaiḥ || 6-47-15||

MHB 6-47-16

दरदैश्चूचुपैश्चैव तथा क्षुद्रकमालवैः ।
अभ्यरक्षत संहृष्टः सौबलेयस्य वाहिनीम् ॥ ६-४७-१६॥
daradaiścūcupaiścaiva tathā kṣudrakamālavaiḥ |
abhyarakṣata saṃhṛṣṭaḥ saubaleyasya vāhinīm || 6-47-16||

MHB 6-47-17

भूरिश्रवाः शलः शल्यो भगदत्तश्च मारिष ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ वामं पार्श्वमपालयन् ॥ ६-४७-१७॥
bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattaśca māriṣa |
vindānuvindāvāvantyau vāmaṃ pārśvamapālayan || 6-47-17||

MHB 6-47-18

सौमदत्तिः सुशर्मा च काम्बोजश्च सुदक्षिणः ।
शतायुश्च श्रुतायुश्च दक्षिणं पार्श्वमास्थिताः ॥ ६-४७-१८॥
saumadattiḥ suśarmā ca kāmbojaśca sudakṣiṇaḥ |
śatāyuśca śrutāyuśca dakṣiṇaṃ pārśvamāsthitāḥ || 6-47-18||

MHB 6-47-19

अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ।
महत्या सेनया सार्धं सेनापृष्ठे व्यवस्थिताः ॥ ६-४७-१९॥
aśvatthāmā kṛpaścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ |
mahatyā senayā sārdhaṃ senāpṛṣṭhe vyavasthitāḥ || 6-47-19||

MHB 6-47-20

पृष्ठगोपास्तु तस्यासन्नानादेश्या जनेश्वराः ।
केतुमान्वसुदानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः ॥ ६-४७-२०॥
pṛṣṭhagopāstu tasyāsannānādeśyā janeśvarāḥ |
ketumānvasudānaśca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ || 6-47-20||

MHB 6-47-21

ततस्ते तावकाः सर्वे हृष्टा युद्धाय भारत ।
दध्मुः शङ्खान्मुदा युक्ताः सिंहनादांश्च नादयन् ॥ ६-४७-२१॥
tataste tāvakāḥ sarve hṛṣṭā yuddhāya bhārata |
dadhmuḥ śaṅkhānmudā yuktāḥ siṃhanādāṃśca nādayan || 6-47-21||

MHB 6-47-22

तेषां श्रुत्वा तु हृष्टानां कुरुवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥ ६-४७-२२॥
teṣāṃ śrutvā tu hṛṣṭānāṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ |
siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān || 6-47-22||

MHB 6-47-23

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पेश्यश्च विविधाः परैः ।
आनकाश्चाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ ६-४७-२३॥
tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca peśyaśca vividhāḥ paraiḥ |
ānakāścābhyahanyanta sa śabdastumulo'bhavat || 6-47-23||

MHB 6-47-24

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
प्रदध्मतुः शङ्खवरौ हेमरत्नपरिष्कृतौ ॥ ६-४७-२४॥
tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau |
pradadhmatuḥ śaṅkhavarau hemaratnapariṣkṛtau || 6-47-24||

MHB 6-47-25

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः ।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥ ६-४७-२५॥
pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ |
pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ || 6-47-25||

MHB 6-47-26

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥ ६-४७-२६॥
anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
nakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau || 6-47-26||

MHB 6-47-27

काशिराजश्च शैब्यश्च शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्च महायशाः ॥ ६-४७-२७॥
kāśirājaśca śaibyaśca śikhaṇḍī ca mahārathaḥ |
dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiśca mahāyaśāḥ || 6-47-27||

MHB 6-47-28

पाञ्चाल्यश्च महेष्वासो द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः ।
सर्वे दध्मुर्महाशङ्खान्सिंहनादांश्च नेदिरे ॥ ६-४७-२८॥
pāñcālyaśca maheṣvāso draupadyāḥ pañca cātmajāḥ |
sarve dadhmurmahāśaṅkhānsiṃhanādāṃśca nedire || 6-47-28||

MHB 6-47-29

स घोषः सुमहांस्तत्र वीरैस्तैः समुदीरितः ।
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयत् ॥ ६-४७-२९॥
sa ghoṣaḥ sumahāṃstatra vīraistaiḥ samudīritaḥ |
nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayat || 6-47-29||

MHB 6-47-30

एवमेते महाराज प्रहृष्टाः कुरुपाण्डवाः ।
पुनर्युद्धाय संजग्मुस्तापयानाः परस्परम् ॥ ६-४७-३०॥
evamete mahārāja prahṛṣṭāḥ kurupāṇḍavāḥ |
punaryuddhāya saṃjagmustāpayānāḥ parasparam || 6-47-30||

Adhyaya: 48/117 (70)

MHB 6-48-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
एवं व्यूढेष्वनीकेषु मामकेष्वितरेषु च ।
कथं प्रहरतां श्रेष्ठाः संप्रहारं प्रचक्रिरे ॥ ६-४८-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
evaṃ vyūḍheṣvanīkeṣu māmakeṣvitareṣu ca |
kathaṃ praharatāṃ śreṣṭhāḥ saṃprahāraṃ pracakrire || 6-48-1||

MHB 6-48-2

संजय उवाच ।
समं व्यूढेष्वनीकेषु संनद्धा रुचिरध्वजाः ।
अपारमिव संदृश्य सागरप्रतिमं बलम् ॥ ६-४८-२॥
saṃjaya uvāca |
samaṃ vyūḍheṣvanīkeṣu saṃnaddhā ruciradhvajāḥ |
apāramiva saṃdṛśya sāgarapratimaṃ balam || 6-48-2||

MHB 6-48-3

तेषां मध्ये स्थितो राजा पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
अब्रवीत्तावकान्सर्वान्युध्यध्वमिति दंशिताः ॥ ६-४८-३॥
teṣāṃ madhye sthito rājā putro duryodhanastava |
abravīttāvakānsarvānyudhyadhvamiti daṃśitāḥ || 6-48-3||

MHB 6-48-4

ते मनः क्रूरमास्थाय समभित्यक्तजीविताः ।
पाण्डवानभ्यवर्तन्त सर्व एवोच्छ्रितध्वजाः ॥ ६-४८-४॥
te manaḥ krūramāsthāya samabhityaktajīvitāḥ |
pāṇḍavānabhyavartanta sarva evocchritadhvajāḥ || 6-48-4||

MHB 6-48-5

ततो युद्धं समभवत्तुमुलं लोमहर्षणम् ।
तावकानां परेषां च व्यतिषक्तरथद्विपम् ॥ ६-४८-५॥
tato yuddhaṃ samabhavattumulaṃ lomaharṣaṇam |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca vyatiṣaktarathadvipam || 6-48-5||

MHB 6-48-6

मुक्तास्तु रथिभिर्बाणा रुक्मपुङ्खाः सुतेजनाः ।
संनिपेतुरकुण्ठाग्रा नागेषु च हयेषु च ॥ ६-४८-६॥
muktāstu rathibhirbāṇā rukmapuṅkhāḥ sutejanāḥ |
saṃnipeturakuṇṭhāgrā nāgeṣu ca hayeṣu ca || 6-48-6||

MHB 6-48-7

तथा प्रवृत्ते संग्रामे धनुरुद्यम्य दंशितः ।
अभिपत्य महाबाहुर्भीष्मो भीमपराक्रमः ॥ ६-४८-७॥
tathā pravṛtte saṃgrāme dhanurudyamya daṃśitaḥ |
abhipatya mahābāhurbhīṣmo bhīmaparākramaḥ || 6-48-7||

MHB 6-48-8

सौभद्रे भीमसेने च शैनेये च महारथे ।
केकये च विराटे च धृष्टद्युम्ने च पार्षते ॥ ६-४८-८॥
saubhadre bhīmasene ca śaineye ca mahārathe |
kekaye ca virāṭe ca dhṛṣṭadyumne ca pārṣate || 6-48-8||

MHB 6-48-9

एतेषु नरवीरेषु चेदिमत्स्येषु चाभितः ।
ववर्ष शरवर्षाणि वृद्धः कुरुपितामहः ॥ ६-४८-९॥
eteṣu naravīreṣu cedimatsyeṣu cābhitaḥ |
vavarṣa śaravarṣāṇi vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ || 6-48-9||

MHB 6-48-10

प्राकम्पत महाव्यूहस्तस्मिन्वीरसमागमे ।
सर्वेषामेव सैन्यानामासीद्व्यतिकरो महान् ॥ ६-४८-१०॥
prākampata mahāvyūhastasminvīrasamāgame |
sarveṣāmeva sainyānāmāsīdvyatikaro mahān || 6-48-10||

MHB 6-48-11

सादितध्वजनागाश्च हतप्रवरवाजिनः ।
विप्रयातरथानीकाः समपद्यन्त पाण्डवाः ॥ ६-४८-११॥
sāditadhvajanāgāśca hatapravaravājinaḥ |
viprayātarathānīkāḥ samapadyanta pāṇḍavāḥ || 6-48-11||

MHB 6-48-12

अर्जुनस्तु नरव्याघ्रो दृष्ट्वा भीष्मं महारथम् ।
वार्ष्णेयमब्रवीत्क्रुद्धो याहि यत्र पितामहः ॥ ६-४८-१२॥
arjunastu naravyāghro dṛṣṭvā bhīṣmaṃ mahāratham |
vārṣṇeyamabravītkruddho yāhi yatra pitāmahaḥ || 6-48-12||

MHB 6-48-13

एष भीष्मः सुसंक्रुद्धो वार्ष्णेय मम वाहिनीम् ।
नाशयिष्यति सुव्यक्तं दुर्योधनहिते रतः ॥ ६-४८-१३॥
eṣa bhīṣmaḥ susaṃkruddho vārṣṇeya mama vāhinīm |
nāśayiṣyati suvyaktaṃ duryodhanahite rataḥ || 6-48-13||

MHB 6-48-14

एष द्रोणः कृपः शल्यो विकर्णश्च जनार्दन ।
धार्तराष्ट्राश्च सहिता दुर्योधनपुरोगमाः ॥ ६-४८-१४॥
eṣa droṇaḥ kṛpaḥ śalyo vikarṇaśca janārdana |
dhārtarāṣṭrāśca sahitā duryodhanapurogamāḥ || 6-48-14||

MHB 6-48-15

पाञ्चालान्निहनिष्यन्ति रक्षिता दृढधन्वना ।
सोऽहं भीष्मं गमिष्यामि सैन्यहेतोर्जनार्दन ॥ ६-४८-१५॥
pāñcālānnihaniṣyanti rakṣitā dṛḍhadhanvanā |
so'haṃ bhīṣmaṃ gamiṣyāmi sainyahetorjanārdana || 6-48-15||

MHB 6-48-16

तमब्रवीद्वासुदेवो यत्तो भव धनंजय ।
एष त्वा प्रापये वीर पितामहरथं प्रति ॥ ६-४८-१६॥
tamabravīdvāsudevo yatto bhava dhanaṃjaya |
eṣa tvā prāpaye vīra pitāmaharathaṃ prati || 6-48-16||

MHB 6-48-17

एवमुक्त्वा ततः शौरी रथं तं लोकविश्रुतम् ।
प्रापयामास भीष्माय रथं प्रति जनेश्वर ॥ ६-४८-१७॥
evamuktvā tataḥ śaurī rathaṃ taṃ lokaviśrutam |
prāpayāmāsa bhīṣmāya rathaṃ prati janeśvara || 6-48-17||

MHB 6-48-18

चञ्चद्बहुपताकेन बलाकावर्णवाजिना ।
समुच्छ्रितमहाभीमनदद्वानरकेतुना ।
महता मेघनादेन रथेनादित्यवर्चसा ॥ ६-४८-१८॥
cañcadbahupatākena balākāvarṇavājinā |
samucchritamahābhīmanadadvānaraketunā |
mahatā meghanādena rathenādityavarcasā || 6-48-18||

MHB 6-48-19

विनिघ्नन्कौरवानीकं शूरसेनांश्च पाण्डवः ।
आयाच्छरान्नुदञ्शीघ्रं सुहृच्छोषविनाशनः ॥ ६-४८-१९॥
vinighnankauravānīkaṃ śūrasenāṃśca pāṇḍavaḥ |
āyāccharānnudañśīghraṃ suhṛcchoṣavināśanaḥ || 6-48-19||

MHB 6-48-20

तमापतन्तं वेगेन प्रभिन्नमिव वारणम् ।
त्रासयानं रणे शूरान्पातयन्तं च सायकैः ॥ ६-४८-२०॥
tamāpatantaṃ vegena prabhinnamiva vāraṇam |
trāsayānaṃ raṇe śūrānpātayantaṃ ca sāyakaiḥ || 6-48-20||

MHB 6-48-21

सैन्धवप्रमुखैर्गुप्तः प्राच्यसौवीरकेकयैः ।
सहसा प्रत्युदीयाय भीष्मः शांतनवोऽर्जुनम् ॥ ६-४८-२१॥
saindhavapramukhairguptaḥ prācyasauvīrakekayaiḥ |
sahasā pratyudīyāya bhīṣmaḥ śāṃtanavo'rjunam || 6-48-21||

MHB 6-48-22

को हि गाण्डीवधन्वानमन्यः कुरुपितामहात् ।
द्रोणवैकर्तनाभ्यां वा रथः संयातुमर्हति ॥ ६-४८-२२॥
ko hi gāṇḍīvadhanvānamanyaḥ kurupitāmahāt |
droṇavaikartanābhyāṃ vā rathaḥ saṃyātumarhati || 6-48-22||

MHB 6-48-23

ततो भीष्मो महाराज कौरवाणां पितामहः ।
अर्जुनं सप्तसप्तत्या नाराचानां समावृणोत् ॥ ६-४८-२३॥
tato bhīṣmo mahārāja kauravāṇāṃ pitāmahaḥ |
arjunaṃ saptasaptatyā nārācānāṃ samāvṛṇot || 6-48-23||

MHB 6-48-24

द्रोणश्च पञ्चविंशत्या कृपः पञ्चाशता शरैः ।
दुर्योधनश्चतुःषष्ट्या शल्यश्च नवभिः शरैः ॥ ६-४८-२४॥
droṇaśca pañcaviṃśatyā kṛpaḥ pañcāśatā śaraiḥ |
duryodhanaścatuḥṣaṣṭyā śalyaśca navabhiḥ śaraiḥ || 6-48-24||

MHB 6-48-25

सैन्धवो नवभिश्चापि शकुनिश्चापि पञ्चभिः ।
विकर्णो दशभिर्भल्लै राजन्विव्याध पाण्डवम् ॥ ६-४८-२५॥
saindhavo navabhiścāpi śakuniścāpi pañcabhiḥ |
vikarṇo daśabhirbhallai rājanvivyādha pāṇḍavam || 6-48-25||

MHB 6-48-26

स तैर्विद्धो महेष्वासः समन्तान्निशितैः शरैः ।
न विव्यथे महाबाहुर्भिद्यमान इवाचलः ॥ ६-४८-२६॥
sa tairviddho maheṣvāsaḥ samantānniśitaiḥ śaraiḥ |
na vivyathe mahābāhurbhidyamāna ivācalaḥ || 6-48-26||

MHB 6-48-27

स भीष्मं पञ्चविंशत्या कृपं च नवभिः शरैः ।
द्रोणं षष्ट्या नरव्याघ्रो विकर्णं च त्रिभिः शरैः ॥ ६-४८-२७॥
sa bhīṣmaṃ pañcaviṃśatyā kṛpaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ |
droṇaṃ ṣaṣṭyā naravyāghro vikarṇaṃ ca tribhiḥ śaraiḥ || 6-48-27||

MHB 6-48-28

आर्तायनिं त्रिभिर्बाणै राजानं चापि पञ्चभिः ।
प्रत्यविध्यदमेयात्मा किरीटी भरतर्षभ ॥ ६-४८-२८॥
ārtāyaniṃ tribhirbāṇai rājānaṃ cāpi pañcabhiḥ |
pratyavidhyadameyātmā kirīṭī bharatarṣabha || 6-48-28||

MHB 6-48-29

तं सात्यकिर्विराटश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
द्रौपदेयाभिमन्युश्च परिवव्रुर्धनंजयम् ॥ ६-४८-२९॥
taṃ sātyakirvirāṭaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
draupadeyābhimanyuśca parivavrurdhanaṃjayam || 6-48-29||

MHB 6-48-30

ततो द्रोणं महेष्वासं गाङ्गेयस्य प्रिये रतम् ।
अभ्यवर्षत पाञ्चाल्यः संयुक्तः सह सोमकैः ॥ ६-४८-३०॥
tato droṇaṃ maheṣvāsaṃ gāṅgeyasya priye ratam |
abhyavarṣata pāñcālyaḥ saṃyuktaḥ saha somakaiḥ || 6-48-30||

MHB 6-48-31

भीष्मस्तु रथिनां श्रेष्ठस्तूर्णं विव्याध पाण्डवम् ।
अशीत्या निशितैर्बाणैस्ततोऽक्रोशन्त तावकाः ॥ ६-४८-३१॥
bhīṣmastu rathināṃ śreṣṭhastūrṇaṃ vivyādha pāṇḍavam |
aśītyā niśitairbāṇaistato'krośanta tāvakāḥ || 6-48-31||

MHB 6-48-32

तेषां तु निनदं श्रुत्वा प्रहृष्टानां प्रहृष्टवत् ।
प्रविवेश ततो मध्यं रथसिंहः प्रतापवान् ॥ ६-४८-३२॥
teṣāṃ tu ninadaṃ śrutvā prahṛṣṭānāṃ prahṛṣṭavat |
praviveśa tato madhyaṃ rathasiṃhaḥ pratāpavān || 6-48-32||

MHB 6-48-33

तेषां तु रथसिंहानां मध्यं प्राप्य धनंजयः ।
चिक्रीड धनुषा राजँल्लक्ष्यं कृत्वा महारथान् ॥ ६-४८-३३॥
teṣāṃ tu rathasiṃhānāṃ madhyaṃ prāpya dhanaṃjayaḥ |
cikrīḍa dhanuṣā rāja~llakṣyaṃ kṛtvā mahārathān || 6-48-33||

MHB 6-48-34

ततो दुर्योधनो राजा भीष्ममाह जनेश्वरः ।
पीड्यमानं स्वकं सैन्यं दृष्ट्वा पार्थेन संयुगे ॥ ६-४८-३४॥
tato duryodhano rājā bhīṣmamāha janeśvaraḥ |
pīḍyamānaṃ svakaṃ sainyaṃ dṛṣṭvā pārthena saṃyuge || 6-48-34||

MHB 6-48-35

एष पाण्डुसुतस्तात कृष्णेन सहितो बली ।
यततां सर्वसैन्यानां मूलं नः परिकृन्तति ।
त्वयि जीवति गाङ्गेये द्रोणे च रथिनां वरे ॥ ६-४८-३५॥
eṣa pāṇḍusutastāta kṛṣṇena sahito balī |
yatatāṃ sarvasainyānāṃ mūlaṃ naḥ parikṛntati |
tvayi jīvati gāṅgeye droṇe ca rathināṃ vare || 6-48-35||

MHB 6-48-36

त्वत्कृते ह्येष कर्णोऽपि न्यस्तशस्त्रो महारथः ।
न युध्यति रणे पार्थं हितकामः सदा मम ॥ ६-४८-३६॥
tvatkṛte hyeṣa karṇo'pi nyastaśastro mahārathaḥ |
na yudhyati raṇe pārthaṃ hitakāmaḥ sadā mama || 6-48-36||

MHB 6-48-37

स तथा कुरु गाङ्गेय यथा हन्येत फल्गुनः ।
एवमुक्तस्ततो राजन्पिता देवव्रतस्तव ।
धिक्क्षत्रधर्ममित्युक्त्वा ययौ पार्थरथं प्रति ॥ ६-४८-३७॥
sa tathā kuru gāṅgeya yathā hanyeta phalgunaḥ |
evamuktastato rājanpitā devavratastava |
dhikkṣatradharmamityuktvā yayau pārtharathaṃ prati || 6-48-37||

MHB 6-48-38

उभौ श्वेतहयौ राजन्संसक्तौ दृश्य पार्थिवाः ।
सिंहनादान्भृशं चक्रुः शङ्खशब्दांश्च भारत ॥ ६-४८-३८॥
ubhau śvetahayau rājansaṃsaktau dṛśya pārthivāḥ |
siṃhanādānbhṛśaṃ cakruḥ śaṅkhaśabdāṃśca bhārata || 6-48-38||

MHB 6-48-39

द्रौणिर्दुर्योधनश्चैव विकर्णश्च तवात्मजः ।
परिवार्य रणे भीष्मं स्थिता युद्धाय मारिष ॥ ६-४८-३९॥
drauṇirduryodhanaścaiva vikarṇaśca tavātmajaḥ |
parivārya raṇe bhīṣmaṃ sthitā yuddhāya māriṣa || 6-48-39||

MHB 6-48-40

तथैव पाण्डवाः सर्वे परिवार्य धनंजयम् ।
स्थिता युद्धाय महते ततो युद्धमवर्तत ॥ ६-४८-४०॥
tathaiva pāṇḍavāḥ sarve parivārya dhanaṃjayam |
sthitā yuddhāya mahate tato yuddhamavartata || 6-48-40||

MHB 6-48-41

गाङ्गेयस्तु रणे पार्थमानर्छन्नवभिः शरैः ।
तमर्जुनः प्रत्यविध्यद्दशभिर्मर्मवेधिभिः ॥ ६-४८-४१॥
gāṅgeyastu raṇe pārthamānarchannavabhiḥ śaraiḥ |
tamarjunaḥ pratyavidhyaddaśabhirmarmavedhibhiḥ || 6-48-41||

MHB 6-48-42

ततः शरसहस्रेण सुप्रयुक्तेन पाण्डवः ।
अर्जुनः समरश्लाघी भीष्मस्यावारयद्दिशः ॥ ६-४८-४२॥
tataḥ śarasahasreṇa suprayuktena pāṇḍavaḥ |
arjunaḥ samaraślāghī bhīṣmasyāvārayaddiśaḥ || 6-48-42||

MHB 6-48-43

शरजालं ततस्तत्तु शरजालेन कौरव ।
वारयामास पार्थस्य भीष्मः शांतनवस्तथा ॥ ६-४८-४३॥
śarajālaṃ tatastattu śarajālena kaurava |
vārayāmāsa pārthasya bhīṣmaḥ śāṃtanavastathā || 6-48-43||

MHB 6-48-44

उभौ परमसंहृष्टावुभौ युद्धाभिनन्दिनौ ।
निर्विशेषमयुध्येतां कृतप्रतिकृतैषिणौ ॥ ६-४८-४४॥
ubhau paramasaṃhṛṣṭāvubhau yuddhābhinandinau |
nirviśeṣamayudhyetāṃ kṛtapratikṛtaiṣiṇau || 6-48-44||

MHB 6-48-45

भीष्मचापविमुक्तानि शरजालानि संघशः ।
शीर्यमाणान्यदृश्यन्त भिन्नान्यर्जुनसायकैः ॥ ६-४८-४५॥
bhīṣmacāpavimuktāni śarajālāni saṃghaśaḥ |
śīryamāṇānyadṛśyanta bhinnānyarjunasāyakaiḥ || 6-48-45||

MHB 6-48-46

तथैवार्जुनमुक्तानि शरजालानि भागशः ।
गाङ्गेयशरनुन्नानि न्यपतन्त महीतले ॥ ६-४८-४६॥
tathaivārjunamuktāni śarajālāni bhāgaśaḥ |
gāṅgeyaśaranunnāni nyapatanta mahītale || 6-48-46||

MHB 6-48-47

अर्जुनः पञ्चविंशत्या भीष्ममार्च्छच्छितैः शरैः ।
भीष्मोऽपि समरे पार्थं विव्याध त्रिंशता शरैः ॥ ६-४८-४७॥
arjunaḥ pañcaviṃśatyā bhīṣmamārcchacchitaiḥ śaraiḥ |
bhīṣmo'pi samare pārthaṃ vivyādha triṃśatā śaraiḥ || 6-48-47||

MHB 6-48-48

अन्योन्यस्य हयान्विद्ध्वा ध्वजौ च सुमहाबलौ ।
रथेषां रथचक्रे च चिक्रीडतुररिंदमौ ॥ ६-४८-४८॥
anyonyasya hayānviddhvā dhvajau ca sumahābalau |
ratheṣāṃ rathacakre ca cikrīḍaturariṃdamau || 6-48-48||

MHB 6-48-49

ततः क्रुद्धो महाराज भीष्मः प्रहरतां वरः ।
वासुदेवं त्रिभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे ॥ ६-४८-४९॥
tataḥ kruddho mahārāja bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ |
vāsudevaṃ tribhirbāṇairājaghāna stanāntare || 6-48-49||

MHB 6-48-50

भीष्मचापच्युतैर्बाणैर्निर्विद्धो मधुसूदनः ।
विरराज रणे राजन्सपुष्प इव किंशुकः ॥ ६-४८-५०॥
bhīṣmacāpacyutairbāṇairnirviddho madhusūdanaḥ |
virarāja raṇe rājansapuṣpa iva kiṃśukaḥ || 6-48-50||

MHB 6-48-51

ततोऽर्जुनो भृशं क्रुद्धो निर्विद्धं प्रेक्ष्य माधवम् ।
गाङ्गेयसारथिं संख्ये निर्बिभेद त्रिभिः शरैः ॥ ६-४८-५१॥
tato'rjuno bhṛśaṃ kruddho nirviddhaṃ prekṣya mādhavam |
gāṅgeyasārathiṃ saṃkhye nirbibheda tribhiḥ śaraiḥ || 6-48-51||

MHB 6-48-52

यतमानौ तु तौ वीरावन्योन्यस्य वधं प्रति ।
नाशक्नुतां तदान्योन्यमभिसंधातुमाहवे ॥ ६-४८-५२॥
yatamānau tu tau vīrāvanyonyasya vadhaṃ prati |
nāśaknutāṃ tadānyonyamabhisaṃdhātumāhave || 6-48-52||

MHB 6-48-53

मण्डलानि विचित्राणि गतप्रत्यागतानि च ।
अदर्शयेतां बहुधा सूतसामर्थ्यलाघवात् ॥ ६-४८-५३॥
maṇḍalāni vicitrāṇi gatapratyāgatāni ca |
adarśayetāṃ bahudhā sūtasāmarthyalāghavāt || 6-48-53||

MHB 6-48-54

अन्तरं च प्रहारेषु तर्कयन्तौ महारथौ ।
राजन्नन्तरमार्गस्थौ स्थितावास्तां मुहुर्मुहुः ॥ ६-४८-५४॥
antaraṃ ca prahāreṣu tarkayantau mahārathau |
rājannantaramārgasthau sthitāvāstāṃ muhurmuhuḥ || 6-48-54||

MHB 6-48-55

उभौ सिंहरवोन्मिश्रं शङ्खशब्दं प्रचक्रतुः ।
तथैव चापनिर्घोषं चक्रतुस्तौ महारथौ ॥ ६-४८-५५॥
ubhau siṃharavonmiśraṃ śaṅkhaśabdaṃ pracakratuḥ |
tathaiva cāpanirghoṣaṃ cakratustau mahārathau || 6-48-55||

MHB 6-48-56

तयोः शङ्खप्रणादेन रथनेमिस्वनेन च ।
दारिता सहसा भूमिश्चकम्प च ननाद च ॥ ६-४८-५६॥
tayoḥ śaṅkhapraṇādena rathanemisvanena ca |
dāritā sahasā bhūmiścakampa ca nanāda ca || 6-48-56||

MHB 6-48-57

न तयोरन्तरं कश्चिद्ददृशे भरतर्षभ ।
बलिनौ समरे शूरावन्योन्यसदृशावुभौ ॥ ६-४८-५७॥
na tayorantaraṃ kaściddadṛśe bharatarṣabha |
balinau samare śūrāvanyonyasadṛśāvubhau || 6-48-57||

MHB 6-48-58

चिह्नमात्रेण भीष्मं तु प्रजज्ञुस्तत्र कौरवाः ।
तथा पाण्डुसुताः पार्थं चिह्नमात्रेण जज्ञिरे ॥ ६-४८-५८॥
cihnamātreṇa bhīṣmaṃ tu prajajñustatra kauravāḥ |
tathā pāṇḍusutāḥ pārthaṃ cihnamātreṇa jajñire || 6-48-58||

MHB 6-48-59

तयोर्नृवरयो राजन्दृश्य तादृक्पराक्रमम् ।
विस्मयं सर्वभूतानि जग्मुर्भारत संयुगे ॥ ६-४८-५९॥
tayornṛvarayo rājandṛśya tādṛkparākramam |
vismayaṃ sarvabhūtāni jagmurbhārata saṃyuge || 6-48-59||

MHB 6-48-60

न तयोर्विवरं कश्चिद्रणे पश्यति भारत ।
धर्मे स्थितस्य हि यथा न कश्चिद्वृजिनं क्वचित् ॥ ६-४८-६०॥
na tayorvivaraṃ kaścidraṇe paśyati bhārata |
dharme sthitasya hi yathā na kaścidvṛjinaṃ kvacit || 6-48-60||

MHB 6-48-61

उभौ हि शरजालेन तावदृश्यौ बभूवतुः ।
प्रकाशौ च पुनस्तूर्णं बभूवतुरुभौ रणे ॥ ६-४८-६१॥
ubhau hi śarajālena tāvadṛśyau babhūvatuḥ |
prakāśau ca punastūrṇaṃ babhūvaturubhau raṇe || 6-48-61||

MHB 6-48-62

तत्र देवाः सगन्धर्वाश्चारणाश्च सहर्षिभिः ।
अन्योन्यं प्रत्यभाषन्त तयोर्दृष्ट्वा पराक्रमम् ॥ ६-४८-६२॥
tatra devāḥ sagandharvāścāraṇāśca saharṣibhiḥ |
anyonyaṃ pratyabhāṣanta tayordṛṣṭvā parākramam || 6-48-62||

MHB 6-48-63

न शक्यौ युधि संरब्धौ जेतुमेतौ महारथौ ।
सदेवासुरगन्धर्वैर्लोकैरपि कथंचन ॥ ६-४८-६३॥
na śakyau yudhi saṃrabdhau jetumetau mahārathau |
sadevāsuragandharvairlokairapi kathaṃcana || 6-48-63||

MHB 6-48-64

आश्चर्यभूतं लोकेषु युद्धमेतन्महाद्भुतम् ।
नैतादृशानि युद्धानि भविष्यन्ति कथंचन ॥ ६-४८-६४॥
āścaryabhūtaṃ lokeṣu yuddhametanmahādbhutam |
naitādṛśāni yuddhāni bhaviṣyanti kathaṃcana || 6-48-64||

MHB 6-48-65

नापि शक्यो रणे जेतुं भीष्मः पार्थेन धीमता ।
सधनुश्च रथस्थश्च प्रवपन्सायकान्रणे ॥ ६-४८-६५॥
nāpi śakyo raṇe jetuṃ bhīṣmaḥ pārthena dhīmatā |
sadhanuśca rathasthaśca pravapansāyakānraṇe || 6-48-65||

MHB 6-48-66

तथैव पाण्डवं युद्धे देवैरपि दुरासदम् ।
न विजेतुं रणे भीष्म उत्सहेत धनुर्धरम् ॥ ६-४८-६६॥
tathaiva pāṇḍavaṃ yuddhe devairapi durāsadam |
na vijetuṃ raṇe bhīṣma utsaheta dhanurdharam || 6-48-66||

MHB 6-48-67

इति स्म वाचः श्रूयन्ते प्रोच्चरन्त्यस्ततस्ततः ।
गाङ्गेयार्जुनयोः संख्ये स्तवयुक्ता विशां पते ॥ ६-४८-६७॥
iti sma vācaḥ śrūyante proccarantyastatastataḥ |
gāṅgeyārjunayoḥ saṃkhye stavayuktā viśāṃ pate || 6-48-67||

MHB 6-48-68

त्वदीयास्तु ततो योधाः पाण्डवेयाश्च भारत ।
अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तयोस्तत्र पराक्रमे ॥ ६-४८-६८॥
tvadīyāstu tato yodhāḥ pāṇḍaveyāśca bhārata |
anyonyaṃ samare jaghnustayostatra parākrame || 6-48-68||

MHB 6-48-69

शितधारैस्तथा खड्गैर्विमलैश्च परश्वधैः ।
शरैरन्यैश्च बहुभिः शस्त्रैर्नानाविधैर्युधि ।
उभयोः सेनयोर्वीरा न्यकृन्तन्त परस्परम् ॥ ६-४८-६९॥
śitadhāraistathā khaḍgairvimalaiśca paraśvadhaiḥ |
śarairanyaiśca bahubhiḥ śastrairnānāvidhairyudhi |
ubhayoḥ senayorvīrā nyakṛntanta parasparam || 6-48-69||

MHB 6-48-70

वर्तमाने तथा घोरे तस्मिन्युद्धे सुदारुणे ।
द्रोणपाञ्चाल्ययो राजन्महानासीत्समागमः ॥ ६-४८-७०॥
vartamāne tathā ghore tasminyuddhe sudāruṇe |
droṇapāñcālyayo rājanmahānāsītsamāgamaḥ || 6-48-70||

Adhyaya: 49/117 (40)

MHB 6-49-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
कथं द्रोणो महेष्वासः पाञ्चाल्यश्चापि पार्षतः ।
रणे समीयतुर्यत्तौ तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ ६-४९-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
kathaṃ droṇo maheṣvāsaḥ pāñcālyaścāpi pārṣataḥ |
raṇe samīyaturyattau tanmamācakṣva saṃjaya || 6-49-1||

MHB 6-49-2

दिष्टमेव परं मन्ये पौरुषादपि संजय ।
यत्र शांतनवो भीष्मो नातरद्युधि पाण्डवम् ॥ ६-४९-२॥
diṣṭameva paraṃ manye pauruṣādapi saṃjaya |
yatra śāṃtanavo bhīṣmo nātaradyudhi pāṇḍavam || 6-49-2||

MHB 6-49-3

भीष्मो हि समरे क्रुद्धो हन्याल्लोकांश्चराचरान् ।
स कथं पाण्डवं युद्धे नातरत्संजयौजसा ॥ ६-४९-३॥
bhīṣmo hi samare kruddho hanyāllokāṃścarācarān |
sa kathaṃ pāṇḍavaṃ yuddhe nātaratsaṃjayaujasā || 6-49-3||

MHB 6-49-4

संजय उवाच ।
शृणु राजन्स्थिरो भूत्वा युद्धमेतत्सुदारुणम् ।
न शक्यः पाण्डवो जेतुं देवैरपि सवासवैः ॥ ६-४९-४॥
saṃjaya uvāca |
śṛṇu rājansthiro bhūtvā yuddhametatsudāruṇam |
na śakyaḥ pāṇḍavo jetuṃ devairapi savāsavaiḥ || 6-49-4||

MHB 6-49-5

द्रोणस्तु निशितैर्बाणैर्धृष्टद्युम्नमयोधयत् ।
सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत् ॥ ६-४९-५॥
droṇastu niśitairbāṇairdhṛṣṭadyumnamayodhayat |
sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍādapātayat || 6-49-5||

MHB 6-49-6

तस्याथ चतुरो वाहांश्चतुर्भिः सायकोत्तमैः ।
पीडयामास संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नस्य मारिष ॥ ६-४९-६॥
tasyātha caturo vāhāṃścaturbhiḥ sāyakottamaiḥ |
pīḍayāmāsa saṃkruddho dhṛṣṭadyumnasya māriṣa || 6-49-6||

MHB 6-49-7

धृष्टद्युम्नस्ततो द्रोणं नवत्या निशितैः शरैः ।
विव्याध प्रहसन्वीरस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ६-४९-७॥
dhṛṣṭadyumnastato droṇaṃ navatyā niśitaiḥ śaraiḥ |
vivyādha prahasanvīrastiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 6-49-7||

MHB 6-49-8

ततः पुनरमेयात्मा भारद्वाजः प्रतापवान् ।
शरैः प्रच्छादयामास धृष्टद्युम्नममर्षणम् ॥ ६-४९-८॥
tataḥ punarameyātmā bhāradvājaḥ pratāpavān |
śaraiḥ pracchādayāmāsa dhṛṣṭadyumnamamarṣaṇam || 6-49-8||

MHB 6-49-9

आददे च शरं घोरं पार्षतस्य वधं प्रति ।
शक्राशनिसमस्पर्शं मृत्युदण्डमिवापरम् ॥ ६-४९-९॥
ādade ca śaraṃ ghoraṃ pārṣatasya vadhaṃ prati |
śakrāśanisamasparśaṃ mṛtyudaṇḍamivāparam || 6-49-9||

MHB 6-49-10

हाहाकारो महानासीत्सर्वसैन्यस्य भारत ।
तमिषुं संधितं दृष्ट्वा भारद्वाजेन संयुगे ॥ ६-४९-१०॥
hāhākāro mahānāsītsarvasainyasya bhārata |
tamiṣuṃ saṃdhitaṃ dṛṣṭvā bhāradvājena saṃyuge || 6-49-10||

MHB 6-49-11

तत्राद्भुतमपश्याम धृष्टद्युम्नस्य पौरुषम् ।
यदेकः समरे वीरस्तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥ ६-४९-११॥
tatrādbhutamapaśyāma dhṛṣṭadyumnasya pauruṣam |
yadekaḥ samare vīrastasthau giririvācalaḥ || 6-49-11||

MHB 6-49-12

तं च दीप्तं शरं घोरमायान्तं मृत्युमात्मनः ।
चिच्छेद शरवृष्टिं च भारद्वाजे मुमोच ह ॥ ६-४९-१२॥
taṃ ca dīptaṃ śaraṃ ghoramāyāntaṃ mṛtyumātmanaḥ |
ciccheda śaravṛṣṭiṃ ca bhāradvāje mumoca ha || 6-49-12||

MHB 6-49-13

तत उच्चुक्रुशुः सर्वे पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ।
धृष्टद्युम्नेन तत्कर्म कृतं दृष्ट्वा सुदुष्करम् ॥ ६-४९-१३॥
tata uccukruśuḥ sarve pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha |
dhṛṣṭadyumnena tatkarma kṛtaṃ dṛṣṭvā suduṣkaram || 6-49-13||

MHB 6-49-14

ततः शक्तिं महावेगां स्वर्णवैडूर्यभूषिताम् ।
द्रोणस्य निधनाकाङ्क्षी चिक्षेप स पराक्रमी ॥ ६-४९-१४॥
tataḥ śaktiṃ mahāvegāṃ svarṇavaiḍūryabhūṣitām |
droṇasya nidhanākāṅkṣī cikṣepa sa parākramī || 6-49-14||

MHB 6-49-15

तामापतन्तीं सहसा शक्तिं कनकभूषणाम् ।
त्रिधा चिक्षेप समरे भारद्वाजो हसन्निव ॥ ६-४९-१५॥
tāmāpatantīṃ sahasā śaktiṃ kanakabhūṣaṇām |
tridhā cikṣepa samare bhāradvājo hasanniva || 6-49-15||

MHB 6-49-16

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् ।
ववर्ष शरवर्षाणि द्रोणं प्रति जनेश्वर ॥ ६-४९-१६॥
śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān |
vavarṣa śaravarṣāṇi droṇaṃ prati janeśvara || 6-49-16||

MHB 6-49-17

शरवर्षं ततस्तं तु संनिवार्य महायशाः ।
द्रोणो द्रुपदपुत्रस्य मध्ये चिच्छेद कार्मुकम् ॥ ६-४९-१७॥
śaravarṣaṃ tatastaṃ tu saṃnivārya mahāyaśāḥ |
droṇo drupadaputrasya madhye ciccheda kārmukam || 6-49-17||

MHB 6-49-18

स च्छिन्नधन्वा समरे गदां गुर्वीं महायशाः ।
द्रोणाय प्रेषयामास गिरिसारमयीं बली ॥ ६-४९-१८॥
sa cchinnadhanvā samare gadāṃ gurvīṃ mahāyaśāḥ |
droṇāya preṣayāmāsa girisāramayīṃ balī || 6-49-18||

MHB 6-49-19

सा गदा वेगवन्मुक्ता प्रायाद्द्रोणजिघांसया ।
तत्राद्भुतमपश्याम भारद्वाजस्य विक्रमम् ॥ ६-४९-१९॥
sā gadā vegavanmuktā prāyāddroṇajighāṃsayā |
tatrādbhutamapaśyāma bhāradvājasya vikramam || 6-49-19||

MHB 6-49-20

लाघवाद्व्यंसयामास गदां हेमविभूषिताम् ।
व्यंसयित्वा गदां तां च प्रेषयामास पार्षते ॥ ६-४९-२०॥
lāghavādvyaṃsayāmāsa gadāṃ hemavibhūṣitām |
vyaṃsayitvā gadāṃ tāṃ ca preṣayāmāsa pārṣate || 6-49-20||

MHB 6-49-21

भल्लान्सुनिशितान्पीतान्स्वर्णपुङ्खाञ्शिलाशितान् ।
ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे ॥ ६-४९-२१॥
bhallānsuniśitānpītānsvarṇapuṅkhāñśilāśitān |
te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitamāhave || 6-49-21||

MHB 6-49-22

अथान्यद्धनुरादाय धृष्टद्युम्नो महामनाः ।
द्रोणं युधि पराक्रम्य शरैर्विव्याध पञ्चभिः ॥ ६-४९-२२॥
athānyaddhanurādāya dhṛṣṭadyumno mahāmanāḥ |
droṇaṃ yudhi parākramya śarairvivyādha pañcabhiḥ || 6-49-22||

MHB 6-49-23

रुधिराक्तौ ततस्तौ तु शुशुभाते नरर्षभौ ।
वसन्तसमये राजन्पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ ६-४९-२३॥
rudhirāktau tatastau tu śuśubhāte nararṣabhau |
vasantasamaye rājanpuṣpitāviva kiṃśukau || 6-49-23||

MHB 6-49-24

अमर्षितस्ततो राजन्पराक्रम्य चमूमुखे ।
द्रोणो द्रुपदपुत्रस्य पुनश्चिच्छेद कार्मुकम् ॥ ६-४९-२४॥
amarṣitastato rājanparākramya camūmukhe |
droṇo drupadaputrasya punaściccheda kārmukam || 6-49-24||

MHB 6-49-25

अथैनं छिन्नधन्वानं शरैः संनतपर्वभिः ।
अवाकिरदमेयात्मा वृष्ट्या मेघ इवाचलम् ॥ ६-४९-२५॥
athainaṃ chinnadhanvānaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
avākiradameyātmā vṛṣṭyā megha ivācalam || 6-49-25||

MHB 6-49-26

सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत् ।
अथास्य चतुरो वाहांश्चतुर्भिर्निशितैः शरैः ॥ ६-४९-२६॥
sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍādapātayat |
athāsya caturo vāhāṃścaturbhirniśitaiḥ śaraiḥ || 6-49-26||

MHB 6-49-27

पातयामास समरे सिंहनादं ननाद च ।
ततोऽपरेण भल्लेन हस्ताच्चापमथाच्छिनत् ॥ ६-४९-२७॥
pātayāmāsa samare siṃhanādaṃ nanāda ca |
tato'pareṇa bhallena hastāccāpamathācchinat || 6-49-27||

MHB 6-49-28

स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।
गदापाणिरवारोहत्ख्यापयन्पौरुषं महत् ॥ ६-४९-२८॥
sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ |
gadāpāṇiravārohatkhyāpayanpauruṣaṃ mahat || 6-49-28||

MHB 6-49-29

तामस्य विशिखैस्तूर्णं पातयामास भारत ।
रथादनवरूढस्य तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६-४९-२९॥
tāmasya viśikhaistūrṇaṃ pātayāmāsa bhārata |
rathādanavarūḍhasya tadadbhutamivābhavat || 6-49-29||

MHB 6-49-30

ततः स विपुलं चर्म शतचन्द्रं च भानुमत् ।
खड्गं च विपुलं दिव्यं प्रगृह्य सुभुजो बली ॥ ६-४९-३०॥
tataḥ sa vipulaṃ carma śatacandraṃ ca bhānumat |
khaḍgaṃ ca vipulaṃ divyaṃ pragṛhya subhujo balī || 6-49-30||

MHB 6-49-31

अभिदुद्राव वेगेन द्रोणस्य वधकाङ्क्षया ।
आमिषार्थी यथा सिंहो वने मत्तमिव द्विपम् ॥ ६-४९-३१॥
abhidudrāva vegena droṇasya vadhakāṅkṣayā |
āmiṣārthī yathā siṃho vane mattamiva dvipam || 6-49-31||

MHB 6-49-32

तत्राद्भुतमपश्याम भारद्वाजस्य पौरुषम् ।
लाघवं चास्त्रयोगं च बलं बाह्वोश्च भारत ॥ ६-४९-३२॥
tatrādbhutamapaśyāma bhāradvājasya pauruṣam |
lāghavaṃ cāstrayogaṃ ca balaṃ bāhvośca bhārata || 6-49-32||

MHB 6-49-33

यदेनं शरवर्षेण वारयामास पार्षतम् ।
न शशाक ततो गन्तुं बलवानपि संयुगे ॥ ६-४९-३३॥
yadenaṃ śaravarṣeṇa vārayāmāsa pārṣatam |
na śaśāka tato gantuṃ balavānapi saṃyuge || 6-49-33||

MHB 6-49-34

तत्र स्थितमपश्याम धृष्टद्युम्नं महारथम् ।
वारयाणं शरौघांश्च चर्मणा कृतहस्तवत् ॥ ६-४९-३४॥
tatra sthitamapaśyāma dhṛṣṭadyumnaṃ mahāratham |
vārayāṇaṃ śaraughāṃśca carmaṇā kṛtahastavat || 6-49-34||

MHB 6-49-35

ततो भीमो महाबाहुः सहसाभ्यपतद्बली ।
साहाय्यकारी समरे पार्षतस्य महात्मनः ॥ ६-४९-३५॥
tato bhīmo mahābāhuḥ sahasābhyapatadbalī |
sāhāyyakārī samare pārṣatasya mahātmanaḥ || 6-49-35||

MHB 6-49-36

स द्रोणं निशितैर्बाणै राजन्विव्याध सप्तभिः ।
पार्षतं च तदा तूर्णमन्यमारोपयद्रथम् ॥ ६-४९-३६॥
sa droṇaṃ niśitairbāṇai rājanvivyādha saptabhiḥ |
pārṣataṃ ca tadā tūrṇamanyamāropayadratham || 6-49-36||

MHB 6-49-37

ततो दुर्योधनो राजा कलिङ्गं समचोदयत् ।
सैन्येन महता युक्तं भारद्वाजस्य रक्षणे ॥ ६-४९-३७॥
tato duryodhano rājā kaliṅgaṃ samacodayat |
sainyena mahatā yuktaṃ bhāradvājasya rakṣaṇe || 6-49-37||

MHB 6-49-38

ततः सा महती सेना कलिङ्गानां जनेश्वर ।
भीममभ्युद्ययौ तूर्णं तव पुत्रस्य शासनात् ॥ ६-४९-३८॥
tataḥ sā mahatī senā kaliṅgānāṃ janeśvara |
bhīmamabhyudyayau tūrṇaṃ tava putrasya śāsanāt || 6-49-38||

MHB 6-49-39

पाञ्चाल्यमभिसंत्यज्य द्रोणोऽपि रथिनां वरः ।
विराटद्रुपदौ वृद्धौ योधयामास संगतौ ।
धृष्टद्युम्नोऽपि समरे धर्मराजं समभ्ययात् ॥ ६-४९-३९॥
pāñcālyamabhisaṃtyajya droṇo'pi rathināṃ varaḥ |
virāṭadrupadau vṛddhau yodhayāmāsa saṃgatau |
dhṛṣṭadyumno'pi samare dharmarājaṃ samabhyayāt || 6-49-39||

MHB 6-49-40

ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ।
कलिङ्गानां च समरे भीमस्य च महात्मनः ।
जगतः प्रक्षयकरं घोररूपं भयानकम् ॥ ६-४९-४०॥
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam |
kaliṅgānāṃ ca samare bhīmasya ca mahātmanaḥ |
jagataḥ prakṣayakaraṃ ghorarūpaṃ bhayānakam || 6-49-40||

Adhyaya: 50/117 (115)

MHB 6-50-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
तथा प्रतिसमादिष्टः कलिङ्गो वाहिनीपतिः ।
कथमद्भुतकर्माणं भीमसेनं महाबलम् ॥ ६-५०-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
tathā pratisamādiṣṭaḥ kaliṅgo vāhinīpatiḥ |
kathamadbhutakarmāṇaṃ bhīmasenaṃ mahābalam || 6-50-1||

MHB 6-50-2

चरन्तं गदया वीरं दण्डपाणिमिवान्तकम् ।
योधयामास समरे कलिङ्गः सह सेनया ॥ ६-५०-२॥
carantaṃ gadayā vīraṃ daṇḍapāṇimivāntakam |
yodhayāmāsa samare kaliṅgaḥ saha senayā || 6-50-2||

MHB 6-50-3

संजय उवाच ।
पुत्रेण तव राजेन्द्र स तथोक्तो महाबलः ।
महत्या सेनया गुप्तः प्रायाद्भीमरथं प्रति ॥ ६-५०-३॥
saṃjaya uvāca |
putreṇa tava rājendra sa tathokto mahābalaḥ |
mahatyā senayā guptaḥ prāyādbhīmarathaṃ prati || 6-50-3||

MHB 6-50-4

तामापतन्तीं सहसा कलिङ्गानां महाचमूम् ।
रथनागाश्वकलिलां प्रगृहीतमहायुधाम् ॥ ६-५०-४॥
tāmāpatantīṃ sahasā kaliṅgānāṃ mahācamūm |
rathanāgāśvakalilāṃ pragṛhītamahāyudhām || 6-50-4||

MHB 6-50-5

भीमसेनः कलिङ्गानामार्छद्भारत वाहिनीम् ।
केतुमन्तं च नैषादिमायान्तं सह चेदिभिः ॥ ६-५०-५॥
bhīmasenaḥ kaliṅgānāmārchadbhārata vāhinīm |
ketumantaṃ ca naiṣādimāyāntaṃ saha cedibhiḥ || 6-50-5||

MHB 6-50-6

ततः श्रुतायुः संक्रुद्धो राज्ञा केतुमता सह ।
आससाद रणे भीमं व्यूढानीकेषु चेदिषु ॥ ६-५०-६॥
tataḥ śrutāyuḥ saṃkruddho rājñā ketumatā saha |
āsasāda raṇe bhīmaṃ vyūḍhānīkeṣu cediṣu || 6-50-6||

MHB 6-50-7

रथैरनेकसाहस्रैः कलिङ्गानां जनाधिपः ।
अयुतेन गजानां च निषादैः सह केतुमान् ।
भीमसेनं रणे राजन्समन्तात्पर्यवारयत् ॥ ६-५०-७॥
rathairanekasāhasraiḥ kaliṅgānāṃ janādhipaḥ |
ayutena gajānāṃ ca niṣādaiḥ saha ketumān |
bhīmasenaṃ raṇe rājansamantātparyavārayat || 6-50-7||

MHB 6-50-8

चेदिमत्स्यकरूषाश्च भीमसेनपुरोगमाः ।
अभ्यवर्तन्त सहसा निषादान्सह राजभिः ॥ ६-५०-८॥
cedimatsyakarūṣāśca bhīmasenapurogamāḥ |
abhyavartanta sahasā niṣādānsaha rājabhiḥ || 6-50-8||

MHB 6-50-9

ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयानकम् ।
प्रजानन्न च योधान्स्वान्परस्परजिघांसया ॥ ६-५०-९॥
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam |
prajānanna ca yodhānsvānparasparajighāṃsayā || 6-50-9||

MHB 6-50-10

घोरमासीत्ततो युद्धं भीमस्य सहसा परैः ।
यथेन्द्रस्य महाराज महत्या दैत्यसेनया ॥ ६-५०-१०॥
ghoramāsīttato yuddhaṃ bhīmasya sahasā paraiḥ |
yathendrasya mahārāja mahatyā daityasenayā || 6-50-10||

MHB 6-50-11

तस्य सैन्यस्य संग्रामे युध्यमानस्य भारत ।
बभूव सुमहाञ्शब्दः सागरस्येव गर्जतः ॥ ६-५०-११॥
tasya sainyasya saṃgrāme yudhyamānasya bhārata |
babhūva sumahāñśabdaḥ sāgarasyeva garjataḥ || 6-50-11||

MHB 6-50-12

अन्योन्यस्य तदा योधा निकृन्तन्तो विशां पते ।
महीं चक्रुश्चितां सर्वां शशशोणितसंनिभाम् ॥ ६-५०-१२॥
anyonyasya tadā yodhā nikṛntanto viśāṃ pate |
mahīṃ cakruścitāṃ sarvāṃ śaśaśoṇitasaṃnibhām || 6-50-12||

MHB 6-50-13

योधांश्च स्वान्परान्वापि नाभ्यजानञ्जिघांसया ।
स्वानप्याददते स्वाश्च शूराः समरदुर्जयाः ॥ ६-५०-१३॥
yodhāṃśca svānparānvāpi nābhyajānañjighāṃsayā |
svānapyādadate svāśca śūrāḥ samaradurjayāḥ || 6-50-13||

MHB 6-50-14

विमर्दः सुमहानासीदल्पानां बहुभिः सह ।
कलिङ्गैः सह चेदीनां निषादैश्च विशां पते ॥ ६-५०-१४॥
vimardaḥ sumahānāsīdalpānāṃ bahubhiḥ saha |
kaliṅgaiḥ saha cedīnāṃ niṣādaiśca viśāṃ pate || 6-50-14||

MHB 6-50-15

कृत्वा पुरुषकारं तु यथाशक्ति महाबलाः ।
भीमसेनं परित्यज्य संन्यवर्तन्त चेदयः ॥ ६-५०-१५॥
kṛtvā puruṣakāraṃ tu yathāśakti mahābalāḥ |
bhīmasenaṃ parityajya saṃnyavartanta cedayaḥ || 6-50-15||

MHB 6-50-16

सर्वैः कलिङ्गैरासन्नः संनिवृत्तेषु चेदिषु ।
स्वबाहुबलमास्थाय न न्यवर्तत पाण्डवः ॥ ६-५०-१६॥
sarvaiḥ kaliṅgairāsannaḥ saṃnivṛtteṣu cediṣu |
svabāhubalamāsthāya na nyavartata pāṇḍavaḥ || 6-50-16||

MHB 6-50-17

न चचाल रथोपस्थाद्भीमसेनो महाबलः ।
शितैरवाकिरन्बाणैः कलिङ्गानां वरूथिनीम् ॥ ६-५०-१७॥
na cacāla rathopasthādbhīmaseno mahābalaḥ |
śitairavākiranbāṇaiḥ kaliṅgānāṃ varūthinīm || 6-50-17||

MHB 6-50-18

कलिङ्गस्तु महेष्वासः पुत्रश्चास्य महारथः ।
शक्रदेव इति ख्यातो जघ्नतुः पाण्डवं शरैः ॥ ६-५०-१८॥
kaliṅgastu maheṣvāsaḥ putraścāsya mahārathaḥ |
śakradeva iti khyāto jaghnatuḥ pāṇḍavaṃ śaraiḥ || 6-50-18||

MHB 6-50-19

ततो भीमो महाबाहुर्विधुन्वन्रुचिरं धनुः ।
योधयामास कालिङ्गान्स्वबाहुबलमाश्रितः ॥ ६-५०-१९॥
tato bhīmo mahābāhurvidhunvanruciraṃ dhanuḥ |
yodhayāmāsa kāliṅgānsvabāhubalamāśritaḥ || 6-50-19||

MHB 6-50-20

शक्रदेवस्तु समरे विसृजन्सायकान्बहून् ।
अश्वाञ्जघान समरे भीमसेनस्य सायकैः ।
ववर्ष शरवर्षाणि तपान्ते जलदो यथा ॥ ६-५०-२०॥
śakradevastu samare visṛjansāyakānbahūn |
aśvāñjaghāna samare bhīmasenasya sāyakaiḥ |
vavarṣa śaravarṣāṇi tapānte jalado yathā || 6-50-20||

MHB 6-50-21

हताश्वे तु रथे तिष्ठन्भीमसेनो महाबलः ।
शक्रदेवाय चिक्षेप सर्वशैक्यायसीं गदाम् ॥ ६-५०-२१॥
hatāśve tu rathe tiṣṭhanbhīmaseno mahābalaḥ |
śakradevāya cikṣepa sarvaśaikyāyasīṃ gadām || 6-50-21||

MHB 6-50-22

स तया निहतो राजन्कलिङ्गस्य सुतो रथात् ।
सध्वजः सह सूतेन जगाम धरणीतलम् ॥ ६-५०-२२॥
sa tayā nihato rājankaliṅgasya suto rathāt |
sadhvajaḥ saha sūtena jagāma dharaṇītalam || 6-50-22||

MHB 6-50-23

हतमात्मसुतं दृष्ट्वा कलिङ्गानां जनाधिपः ।
रथैरनेकसाहस्रैर्भीमस्यावारयद्दिशः ॥ ६-५०-२३॥
hatamātmasutaṃ dṛṣṭvā kaliṅgānāṃ janādhipaḥ |
rathairanekasāhasrairbhīmasyāvārayaddiśaḥ || 6-50-23||

MHB 6-50-24

ततो भीमो महाबाहुर्गुर्वीं त्यक्त्वा महागदाम् ।
उद्बबर्हाथ निस्त्रिंशं चिकीर्षुः कर्म दारुणम् ॥ ६-५०-२४॥
tato bhīmo mahābāhurgurvīṃ tyaktvā mahāgadām |
udbabarhātha nistriṃśaṃ cikīrṣuḥ karma dāruṇam || 6-50-24||

MHB 6-50-25

चर्म चाप्रतिमं राजन्नार्षभं पुरुषर्षभ ।
नक्षत्रैरर्धचन्द्रैश्च शातकुम्भमयैश्चितम् ॥ ६-५०-२५॥
carma cāpratimaṃ rājannārṣabhaṃ puruṣarṣabha |
nakṣatrairardhacandraiśca śātakumbhamayaiścitam || 6-50-25||

MHB 6-50-26

कलिङ्गस्तु ततः क्रुद्धो धनुर्ज्यामवमृज्य ह ।
प्रगृह्य च शरं घोरमेकं सर्पविषोपमम् ।
प्राहिणोद्भीमसेनाय वधाकाङ्क्षी जनेश्वरः ॥ ६-५०-२६॥
kaliṅgastu tataḥ kruddho dhanurjyāmavamṛjya ha |
pragṛhya ca śaraṃ ghoramekaṃ sarpaviṣopamam |
prāhiṇodbhīmasenāya vadhākāṅkṣī janeśvaraḥ || 6-50-26||

MHB 6-50-27

तमापतन्तं वेगेन प्रेरितं निशितं शरम् ।
भीमसेनो द्विधा राजंश्चिच्छेद विपुलासिना ।
उदक्रोशच्च संहृष्टस्त्रासयानो वरूथिनीम् ॥ ६-५०-२७॥
tamāpatantaṃ vegena preritaṃ niśitaṃ śaram |
bhīmaseno dvidhā rājaṃściccheda vipulāsinā |
udakrośacca saṃhṛṣṭastrāsayāno varūthinīm || 6-50-27||

MHB 6-50-28

कलिङ्गस्तु ततः क्रुद्धो भीमसेनाय संयुगे ।
तोमरान्प्राहिणोच्छीघ्रं चतुर्दश शिलाशितान् ॥ ६-५०-२८॥
kaliṅgastu tataḥ kruddho bhīmasenāya saṃyuge |
tomarānprāhiṇocchīghraṃ caturdaśa śilāśitān || 6-50-28||

MHB 6-50-29

तानप्राप्तान्महाबाहुः खगतानेव पाण्डवः ।
चिच्छेद सहसा राजन्नसंभ्रान्तो वरासिना ॥ ६-५०-२९॥
tānaprāptānmahābāhuḥ khagatāneva pāṇḍavaḥ |
ciccheda sahasā rājannasaṃbhrānto varāsinā || 6-50-29||

MHB 6-50-30

निकृत्य तु रणे भीमस्तोमरान्वै चतुर्दश ।
भानुमन्तमभिप्रेक्ष्य प्राद्रवत्पुरुषर्षभः ॥ ६-५०-३०॥
nikṛtya tu raṇe bhīmastomarānvai caturdaśa |
bhānumantamabhiprekṣya prādravatpuruṣarṣabhaḥ || 6-50-30||

MHB 6-50-31

भानुमांस्तु ततो भीमं शरवर्षेण छादयन् ।
ननाद बलवन्नादं नादयानो नभस्तलम् ॥ ६-५०-३१॥
bhānumāṃstu tato bhīmaṃ śaravarṣeṇa chādayan |
nanāda balavannādaṃ nādayāno nabhastalam || 6-50-31||

MHB 6-50-32

न तं स ममृषे भीमः सिंहनादं महारणे ।
ततः स्वरेण महता विननाद महास्वनम् ॥ ६-५०-३२॥
na taṃ sa mamṛṣe bhīmaḥ siṃhanādaṃ mahāraṇe |
tataḥ svareṇa mahatā vinanāda mahāsvanam || 6-50-32||

MHB 6-50-33

तेन शब्देन वित्रस्ता कलिङ्गानां वरूथिनी ।
न भीमं समरे मेने मानुषं भरतर्षभ ॥ ६-५०-३३॥
tena śabdena vitrastā kaliṅgānāṃ varūthinī |
na bhīmaṃ samare mene mānuṣaṃ bharatarṣabha || 6-50-33||

MHB 6-50-34

ततो भीमो महाराज नदित्वा विपुलं स्वनम् ।
सासिर्वेगादवप्लुत्य दन्ताभ्यां वारणोत्तमम् ॥ ६-५०-३४॥
tato bhīmo mahārāja naditvā vipulaṃ svanam |
sāsirvegādavaplutya dantābhyāṃ vāraṇottamam || 6-50-34||

MHB 6-50-35

आरुरोह ततो मध्यं नागराजस्य मारिष ।
खड्गेन पृथुना मध्ये भानुमन्तमथाच्छिनत् ॥ ६-५०-३५॥
āruroha tato madhyaṃ nāgarājasya māriṣa |
khaḍgena pṛthunā madhye bhānumantamathācchinat || 6-50-35||

MHB 6-50-36

सोऽन्तरायुधिनं हत्वा राजपुत्रमरिंदमः ।
गुरुभारसहस्कन्धे नागस्यासिमपातयत् ॥ ६-५०-३६॥
so'ntarāyudhinaṃ hatvā rājaputramariṃdamaḥ |
gurubhārasahaskandhe nāgasyāsimapātayat || 6-50-36||

MHB 6-50-37

छिन्नस्कन्धः स विनदन्पपात गजयूथपः ।
आरुग्णः सिन्धुवेगेन सानुमानिव पर्वतः ॥ ६-५०-३७॥
chinnaskandhaḥ sa vinadanpapāta gajayūthapaḥ |
ārugṇaḥ sindhuvegena sānumāniva parvataḥ || 6-50-37||

MHB 6-50-38

ततस्तस्मादवप्लुत्य गजाद्भारत भारतः ।
खड्गपाणिरदीनात्मा अतिष्ठद्भुवि दंशितः ॥ ६-५०-३८॥
tatastasmādavaplutya gajādbhārata bhārataḥ |
khaḍgapāṇiradīnātmā atiṣṭhadbhuvi daṃśitaḥ || 6-50-38||

MHB 6-50-39

स चचार बहून्मार्गानभीतः पातयन्गजान् ।
अग्निचक्रमिवाविद्धं सर्वतः प्रत्यदृश्यत ॥ ६-५०-३९॥
sa cacāra bahūnmārgānabhītaḥ pātayangajān |
agnicakramivāviddhaṃ sarvataḥ pratyadṛśyata || 6-50-39||

MHB 6-50-40

अश्ववृन्देषु नागेषु रथानीकेषु चाभिभूः ।
पदातीनां च संघेषु विनिघ्नञ्शोणितोक्षितः ।
श्येनवद्व्यचरद्भीमो रणे रिपुबलोत्कटः ॥ ६-५०-४०॥
aśvavṛndeṣu nāgeṣu rathānīkeṣu cābhibhūḥ |
padātīnāṃ ca saṃgheṣu vinighnañśoṇitokṣitaḥ |
śyenavadvyacaradbhīmo raṇe ripubalotkaṭaḥ || 6-50-40||

MHB 6-50-41

छिन्दंस्तेषां शरीराणि शिरांसि च महाजवः ।
खड्गेन शितधारेण संयुगे गजयोधिनाम् ॥ ६-५०-४१॥
chindaṃsteṣāṃ śarīrāṇi śirāṃsi ca mahājavaḥ |
khaḍgena śitadhāreṇa saṃyuge gajayodhinām || 6-50-41||

MHB 6-50-42

पदातिरेकः संक्रुद्धः शत्रूणां भयवर्धनः ।
मोहयामास च तदा कालान्तकयमोपमः ॥ ६-५०-४२॥
padātirekaḥ saṃkruddhaḥ śatrūṇāṃ bhayavardhanaḥ |
mohayāmāsa ca tadā kālāntakayamopamaḥ || 6-50-42||

MHB 6-50-43

मूढाश्च ते तमेवाजौ विनदन्तः समाद्रवन् ।
सासिमुत्तमवेगेन विचरन्तं महारणे ॥ ६-५०-४३॥
mūḍhāśca te tamevājau vinadantaḥ samādravan |
sāsimuttamavegena vicarantaṃ mahāraṇe || 6-50-43||

MHB 6-50-44

निकृत्य रथिनामाजौ रथेषाश्च युगानि च ।
जघान रथिनश्चापि बलवानरिमर्दनः ॥ ६-५०-४४॥
nikṛtya rathināmājau ratheṣāśca yugāni ca |
jaghāna rathinaścāpi balavānarimardanaḥ || 6-50-44||

MHB 6-50-45

भीमसेनश्चरन्मार्गान्सुबहून्प्रत्यदृश्यत ।
भ्रान्तमुद्भ्रान्तमाविद्धमाप्लुतं प्रसृतं सृतम् ।
संपातं समुदीर्यं च दर्शयामास पाण्डवः ॥ ६-५०-४५॥
bhīmasenaścaranmārgānsubahūnpratyadṛśyata |
bhrāntamudbhrāntamāviddhamāplutaṃ prasṛtaṃ sṛtam |
saṃpātaṃ samudīryaṃ ca darśayāmāsa pāṇḍavaḥ || 6-50-45||

MHB 6-50-46

केचिदग्रासिना छिन्नाः पाण्डवेन महात्मना ।
विनेदुर्भिन्नमर्माणो निपेतुश्च गतासवः ॥ ६-५०-४६॥
kecidagrāsinā chinnāḥ pāṇḍavena mahātmanā |
vinedurbhinnamarmāṇo nipetuśca gatāsavaḥ || 6-50-46||

MHB 6-50-47

छिन्नदन्ताग्रहस्ताश्च भिन्नकुम्भास्तथापरे ।
वियोधाः स्वान्यनीकानि जघ्नुर्भारत वारणाः ।
निपेतुरुर्व्यां च तथा विनदन्तो महारवान् ॥ ६-५०-४७॥
chinnadantāgrahastāśca bhinnakumbhāstathāpare |
viyodhāḥ svānyanīkāni jaghnurbhārata vāraṇāḥ |
nipetururvyāṃ ca tathā vinadanto mahāravān || 6-50-47||

MHB 6-50-48

छिन्नांश्च तोमरांश्चापान्महामात्रशिरांसि च ।
परिस्तोमानि चित्राणि कक्ष्याश्च कनकोज्ज्वलाः ॥ ६-५०-४८॥
chinnāṃśca tomarāṃścāpānmahāmātraśirāṃsi ca |
paristomāni citrāṇi kakṣyāśca kanakojjvalāḥ || 6-50-48||

MHB 6-50-49

ग्रैवेयाण्यथ शक्तीश्च पताकाः कणपांस्तथा ।
तूणीराण्यथ यन्त्राणि विचित्राणि धनूंषि च ॥ ६-५०-४९॥
graiveyāṇyatha śaktīśca patākāḥ kaṇapāṃstathā |
tūṇīrāṇyatha yantrāṇi vicitrāṇi dhanūṃṣi ca || 6-50-49||

MHB 6-50-50

अग्निकुण्डानि शुभ्राणि तोत्त्रांश्चैवाङ्कुशैः सह ।
घण्टाश्च विविधा राजन्हेमगर्भांस्त्सरूनपि ।
पततः पतितांश्चैव पश्यामः सह सादिभिः ॥ ६-५०-५०॥
agnikuṇḍāni śubhrāṇi tottrāṃścaivāṅkuśaiḥ saha |
ghaṇṭāśca vividhā rājanhemagarbhāṃstsarūnapi |
patataḥ patitāṃścaiva paśyāmaḥ saha sādibhiḥ || 6-50-50||

MHB 6-50-51

छिन्नगात्रावरकरैर्निहतैश्चापि वारणैः ।
आसीत्तस्मिन्समास्तीर्णा पतितैर्भूर्नगैरिव ॥ ६-५०-५१॥
chinnagātrāvarakarairnihataiścāpi vāraṇaiḥ |
āsīttasminsamāstīrṇā patitairbhūrnagairiva || 6-50-51||

MHB 6-50-52

विमृद्यैवं महानागान्ममर्दाश्वान्नरर्षभः ।
अश्वारोहवरांश्चापि पातयामास भारत ।
तद्घोरमभवद्युद्धं तस्य तेषां च भारत ॥ ६-५०-५२॥
vimṛdyaivaṃ mahānāgānmamardāśvānnararṣabhaḥ |
aśvārohavarāṃścāpi pātayāmāsa bhārata |
tadghoramabhavadyuddhaṃ tasya teṣāṃ ca bhārata || 6-50-52||

MHB 6-50-53

खलीनान्यथ योक्त्राणि कशाश्च कनकोज्ज्वलाः ।
परिस्तोमाश्च प्रासाश्च ऋष्टयश्च महाधनाः ॥ ६-५०-५३॥
khalīnānyatha yoktrāṇi kaśāśca kanakojjvalāḥ |
paristomāśca prāsāśca ṛṣṭayaśca mahādhanāḥ || 6-50-53||

MHB 6-50-54

कवचान्यथ चर्माणि चित्राण्यास्तरणानि च ।
तत्र तत्रापविद्धानि व्यदृश्यन्त महाहवे ॥ ६-५०-५४॥
kavacānyatha carmāṇi citrāṇyāstaraṇāni ca |
tatra tatrāpaviddhāni vyadṛśyanta mahāhave || 6-50-54||

MHB 6-50-55

प्रोथयन्त्रैर्विचित्रैश्च शस्त्रैश्च विमलैस्तथा ।
स चक्रे वसुधां कीर्णां शबलैः कुसुमैरिव ॥ ६-५०-५५॥
prothayantrairvicitraiśca śastraiśca vimalaistathā |
sa cakre vasudhāṃ kīrṇāṃ śabalaiḥ kusumairiva || 6-50-55||

MHB 6-50-56

आप्लुत्य रथिनः कांश्चित्परामृश्य महाबलः ।
पातयामास खड्गेन सध्वजानपि पाण्डवः ॥ ६-५०-५६॥
āplutya rathinaḥ kāṃścitparāmṛśya mahābalaḥ |
pātayāmāsa khaḍgena sadhvajānapi pāṇḍavaḥ || 6-50-56||

MHB 6-50-57

मुहुरुत्पततो दिक्षु धावतश्च यशस्विनः ।
मार्गांश्च चरतश्चित्रान्व्यस्मयन्त रणे जनाः ॥ ६-५०-५७॥
muhurutpatato dikṣu dhāvataśca yaśasvinaḥ |
mārgāṃśca carataścitrānvyasmayanta raṇe janāḥ || 6-50-57||

MHB 6-50-58

निजघान पदा कांश्चिदाक्षिप्यान्यानपोथयत् ।
खड्गेनान्यांश्च चिच्छेद नादेनान्यांश्च भीषयन् ॥ ६-५०-५८॥
nijaghāna padā kāṃścidākṣipyānyānapothayat |
khaḍgenānyāṃśca ciccheda nādenānyāṃśca bhīṣayan || 6-50-58||

MHB 6-50-59

ऊरुवेगेन चाप्यन्यान्पातयामास भूतले ।
अपरे चैनमालोक्य भयात्पञ्चत्वमागताः ॥ ६-५०-५९॥
ūruvegena cāpyanyānpātayāmāsa bhūtale |
apare cainamālokya bhayātpañcatvamāgatāḥ || 6-50-59||

MHB 6-50-60

एवं सा बहुला सेना कलिङ्गानां तरस्विनाम् ।
परिवार्य रणे भीष्मं भीमसेनमुपाद्रवत् ॥ ६-५०-६०॥
evaṃ sā bahulā senā kaliṅgānāṃ tarasvinām |
parivārya raṇe bhīṣmaṃ bhīmasenamupādravat || 6-50-60||

MHB 6-50-61

ततः कलिङ्गसैन्यानां प्रमुखे भरतर्षभ ।
श्रुतायुषमभिप्रेक्ष्य भीमसेनः समभ्ययात् ॥ ६-५०-६१॥
tataḥ kaliṅgasainyānāṃ pramukhe bharatarṣabha |
śrutāyuṣamabhiprekṣya bhīmasenaḥ samabhyayāt || 6-50-61||

MHB 6-50-62

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य कलिङ्गो नवभिः शरैः ।
भीमसेनममेयात्मा प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ॥ ६-५०-६२॥
tamāyāntamabhiprekṣya kaliṅgo navabhiḥ śaraiḥ |
bhīmasenamameyātmā pratyavidhyatstanāntare || 6-50-62||

MHB 6-50-63

कलिङ्गबाणाभिहतस्तोत्त्रार्दित इव द्विपः ।
भीमसेनः प्रजज्वाल क्रोधेनाग्निरिवेन्धनैः ॥ ६-५०-६३॥
kaliṅgabāṇābhihatastottrārdita iva dvipaḥ |
bhīmasenaḥ prajajvāla krodhenāgnirivendhanaiḥ || 6-50-63||

MHB 6-50-64

अथाशोकः समादाय रथं हेमपरिष्कृतम् ।
भीमं संपादयामास रथेन रथसारथिः ॥ ६-५०-६४॥
athāśokaḥ samādāya rathaṃ hemapariṣkṛtam |
bhīmaṃ saṃpādayāmāsa rathena rathasārathiḥ || 6-50-64||

MHB 6-50-65

तमारुह्य रथं तूर्णं कौन्तेयः शत्रुसूदनः ।
कलिङ्गमभिदुद्राव तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ६-५०-६५॥
tamāruhya rathaṃ tūrṇaṃ kaunteyaḥ śatrusūdanaḥ |
kaliṅgamabhidudrāva tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 6-50-65||

MHB 6-50-66

ततः श्रुतायुर्बलवान्भीमाय निशिताञ्शरान् ।
प्रेषयामास संक्रुद्धो दर्शयन्पाणिलाघवम् ॥ ६-५०-६६॥
tataḥ śrutāyurbalavānbhīmāya niśitāñśarān |
preṣayāmāsa saṃkruddho darśayanpāṇilāghavam || 6-50-66||

MHB 6-50-67

स कार्मुकवरोत्सृष्टैर्नवभिर्निशितैः शरैः ।
समाहतो भृशं राजन्कलिङ्गेन महायशाः ।
संचुक्रुधे भृशं भीमो दण्डाहत इवोरगः ॥ ६-५०-६७॥
sa kārmukavarotsṛṣṭairnavabhirniśitaiḥ śaraiḥ |
samāhato bhṛśaṃ rājankaliṅgena mahāyaśāḥ |
saṃcukrudhe bhṛśaṃ bhīmo daṇḍāhata ivoragaḥ || 6-50-67||

MHB 6-50-68

क्रुद्धश्च चापमायम्य बलवद्बलिनां वरः ।
कलिङ्गमवधीत्पार्थो भीमः सप्तभिरायसैः ॥ ६-५०-६८॥
kruddhaśca cāpamāyamya balavadbalināṃ varaḥ |
kaliṅgamavadhītpārtho bhīmaḥ saptabhirāyasaiḥ || 6-50-68||

MHB 6-50-69

क्षुराभ्यां चक्ररक्षौ च कलिङ्गस्य महाबलौ ।
सत्यदेवं च सत्यं च प्राहिणोद्यमसादनम् ॥ ६-५०-६९॥
kṣurābhyāṃ cakrarakṣau ca kaliṅgasya mahābalau |
satyadevaṃ ca satyaṃ ca prāhiṇodyamasādanam || 6-50-69||

MHB 6-50-70

ततः पुनरमेयात्मा नाराचैर्निशितैस्त्रिभिः ।
केतुमन्तं रणे भीमोऽगमयद्यमसादनम् ॥ ६-५०-७०॥
tataḥ punarameyātmā nārācairniśitaistribhiḥ |
ketumantaṃ raṇe bhīmo'gamayadyamasādanam || 6-50-70||

MHB 6-50-71

ततः कलिङ्गाः संक्रुद्धा भीमसेनममर्षणम् ।
अनीकैर्बहुसाहस्रैः क्षत्रियाः समवारयन् ॥ ६-५०-७१॥
tataḥ kaliṅgāḥ saṃkruddhā bhīmasenamamarṣaṇam |
anīkairbahusāhasraiḥ kṣatriyāḥ samavārayan || 6-50-71||

MHB 6-50-72

ततः शक्तिगदाखड्गतोमरर्ष्टिपरश्वधैः ।
कलिङ्गाश्च ततो राजन्भीमसेनमवाकिरन् ॥ ६-५०-७२॥
tataḥ śaktigadākhaḍgatomararṣṭiparaśvadhaiḥ |
kaliṅgāśca tato rājanbhīmasenamavākiran || 6-50-72||

MHB 6-50-73

संनिवार्य स तां घोरां शरवृष्टिं समुत्थिताम् ।
गदामादाय तरसा परिप्लुत्य महाबलः ।
भीमः सप्तशतान्वीराननयद्यमसादनम् ॥ ६-५०-७३॥
saṃnivārya sa tāṃ ghorāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitām |
gadāmādāya tarasā pariplutya mahābalaḥ |
bhīmaḥ saptaśatānvīrānanayadyamasādanam || 6-50-73||

MHB 6-50-74

पुनश्चैव द्विसाहस्रान्कलिङ्गानरिमर्दनः ।
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६-५०-७४॥
punaścaiva dvisāhasrānkaliṅgānarimardanaḥ |
prāhiṇonmṛtyulokāya tadadbhutamivābhavat || 6-50-74||

MHB 6-50-75

एवं स तान्यनीकानि कलिङ्गानां पुनः पुनः ।
बिभेद समरे वीरः प्रेक्ष्य भीष्मं महाव्रतम् ॥ ६-५०-७५॥
evaṃ sa tānyanīkāni kaliṅgānāṃ punaḥ punaḥ |
bibheda samare vīraḥ prekṣya bhīṣmaṃ mahāvratam || 6-50-75||

MHB 6-50-76

हतारोहाश्च मातङ्गाः पाण्डवेन महात्मना ।
विप्रजग्मुरनीकेषु मेघा वातहता इव ।
मृद्नन्तः स्वान्यनीकानि विनदन्तः शरातुराः ॥ ६-५०-७६॥
hatārohāśca mātaṅgāḥ pāṇḍavena mahātmanā |
viprajagmuranīkeṣu meghā vātahatā iva |
mṛdnantaḥ svānyanīkāni vinadantaḥ śarāturāḥ || 6-50-76||

MHB 6-50-77

ततो भीमो महाबाहुः शङ्खं प्राध्मापयद्बली ।
सर्वकालिङ्गसैन्यानां मनांसि समकम्पयत् ॥ ६-५०-७७॥
tato bhīmo mahābāhuḥ śaṅkhaṃ prādhmāpayadbalī |
sarvakāliṅgasainyānāṃ manāṃsi samakampayat || 6-50-77||

MHB 6-50-78

मोहश्चापि कलिङ्गानामाविवेश परंतप ।
प्राकम्पन्त च सैन्यानि वाहनानि च सर्वशः ॥ ६-५०-७८॥
mohaścāpi kaliṅgānāmāviveśa paraṃtapa |
prākampanta ca sainyāni vāhanāni ca sarvaśaḥ || 6-50-78||

MHB 6-50-79

भीमेन समरे राजन्गजेन्द्रेणेव सर्वतः ।
मार्गान्बहून्विचरता धावता च ततस्ततः ।
मुहुरुत्पतता चैव संमोहः समजायत ॥ ६-५०-७९॥
bhīmena samare rājangajendreṇeva sarvataḥ |
mārgānbahūnvicaratā dhāvatā ca tatastataḥ |
muhurutpatatā caiva saṃmohaḥ samajāyata || 6-50-79||

MHB 6-50-80

भीमसेनभयत्रस्तं सैन्यं च समकम्पत ।
क्षोभ्यमाणमसंबाधं ग्राहेणेव महत्सरः ॥ ६-५०-८०॥
bhīmasenabhayatrastaṃ sainyaṃ ca samakampata |
kṣobhyamāṇamasaṃbādhaṃ grāheṇeva mahatsaraḥ || 6-50-80||

MHB 6-50-81

त्रासितेषु च वीरेषु भीमेनाद्भुतकर्मणा ।
पुनरावर्तमानेषु विद्रवत्सु च संघशः ॥ ६-५०-८१॥
trāsiteṣu ca vīreṣu bhīmenādbhutakarmaṇā |
punarāvartamāneṣu vidravatsu ca saṃghaśaḥ || 6-50-81||

MHB 6-50-82

सर्वकालिङ्गयोधेषु पाण्डूनां ध्वजिनीपतिः ।
अब्रवीत्स्वान्यनीकानि युध्यध्वमिति पार्षतः ॥ ६-५०-८२॥
sarvakāliṅgayodheṣu pāṇḍūnāṃ dhvajinīpatiḥ |
abravītsvānyanīkāni yudhyadhvamiti pārṣataḥ || 6-50-82||

MHB 6-50-83

सेनापतिवचः श्रुत्वा शिखण्डिप्रमुखा गणाः ।
भीममेवाभ्यवर्तन्त रथानीकैः प्रहारिभिः ॥ ६-५०-८३॥
senāpativacaḥ śrutvā śikhaṇḍipramukhā gaṇāḥ |
bhīmamevābhyavartanta rathānīkaiḥ prahāribhiḥ || 6-50-83||

MHB 6-50-84

धर्मराजश्च तान्सर्वानुपजग्राह पाण्डवः ।
महता मेघवर्णेन नागानीकेन पृष्ठतः ॥ ६-५०-८४॥
dharmarājaśca tānsarvānupajagrāha pāṇḍavaḥ |
mahatā meghavarṇena nāgānīkena pṛṣṭhataḥ || 6-50-84||

MHB 6-50-85

एवं संचोद्य सर्वाणि स्वान्यनीकानि पार्षतः ।
भीमसेनस्य जग्राह पार्ष्णिं सत्पुरुषोचिताम् ॥ ६-५०-८५॥
evaṃ saṃcodya sarvāṇi svānyanīkāni pārṣataḥ |
bhīmasenasya jagrāha pārṣṇiṃ satpuruṣocitām || 6-50-85||

MHB 6-50-86

न हि पाञ्चालराजस्य लोके कश्चन विद्यते ।
भीमसात्यकयोरन्यः प्राणेभ्यः प्रियकृत्तमः ॥ ६-५०-८६॥
na hi pāñcālarājasya loke kaścana vidyate |
bhīmasātyakayoranyaḥ prāṇebhyaḥ priyakṛttamaḥ || 6-50-86||

MHB 6-50-87

सोऽपश्यत्तं कलिङ्गेषु चरन्तमरिसूदनम् ।
भीमसेनं महाबाहुं पार्षतः परवीरहा ॥ ६-५०-८७॥
so'paśyattaṃ kaliṅgeṣu carantamarisūdanam |
bhīmasenaṃ mahābāhuṃ pārṣataḥ paravīrahā || 6-50-87||

MHB 6-50-88

ननर्द बहुधा राजन्हृष्टश्चासीत्परंतपः ।
शङ्खं दध्मौ च समरे सिंहनादं ननाद च ॥ ६-५०-८८॥
nanarda bahudhā rājanhṛṣṭaścāsītparaṃtapaḥ |
śaṅkhaṃ dadhmau ca samare siṃhanādaṃ nanāda ca || 6-50-88||

MHB 6-50-89

स च पारावताश्वस्य रथे हेमपरिष्कृते ।
कोविदारध्वजं दृष्ट्वा भीमसेनः समाश्वसत् ॥ ६-५०-८९॥
sa ca pārāvatāśvasya rathe hemapariṣkṛte |
kovidāradhvajaṃ dṛṣṭvā bhīmasenaḥ samāśvasat || 6-50-89||

MHB 6-50-90

धृष्टद्युम्नस्तु तं दृष्ट्वा कलिङ्गैः समभिद्रुतम् ।
भीमसेनममेयात्मा त्राणायाजौ समभ्ययात् ॥ ६-५०-९०॥
dhṛṣṭadyumnastu taṃ dṛṣṭvā kaliṅgaiḥ samabhidrutam |
bhīmasenamameyātmā trāṇāyājau samabhyayāt || 6-50-90||

MHB 6-50-91

तौ दूरात्सात्यकिर्दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नवृकोदरौ ।
कलिङ्गान्समरे वीरौ योधयन्तौ मनस्विनौ ॥ ६-५०-९१॥
tau dūrātsātyakirdṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnavṛkodarau |
kaliṅgānsamare vīrau yodhayantau manasvinau || 6-50-91||

MHB 6-50-92

स तत्र गत्वा शैनेयो जवेन जयतां वरः ।
पार्थपार्षतयोः पार्ष्णिं जग्राह पुरुषर्षभः ॥ ६-५०-९२॥
sa tatra gatvā śaineyo javena jayatāṃ varaḥ |
pārthapārṣatayoḥ pārṣṇiṃ jagrāha puruṣarṣabhaḥ || 6-50-92||

MHB 6-50-93

स कृत्वा कदनं तत्र प्रगृहीतशरासनः ।
आस्थितो रौद्रमात्मानं जघान समरे परान् ॥ ६-५०-९३॥
sa kṛtvā kadanaṃ tatra pragṛhītaśarāsanaḥ |
āsthito raudramātmānaṃ jaghāna samare parān || 6-50-93||

MHB 6-50-94

कलिङ्गप्रभवां चैव मांसशोणितकर्दमाम् ।
रुधिरस्यन्दिनीं तत्र भीमः प्रावर्तयन्नदीम् ॥ ६-५०-९४॥
kaliṅgaprabhavāṃ caiva māṃsaśoṇitakardamām |
rudhirasyandinīṃ tatra bhīmaḥ prāvartayannadīm || 6-50-94||

MHB 6-50-95

अन्तरेण कलिङ्गानां पाण्डवानां च वाहिनीम् ।
संततार सुदुस्तारां भीमसेनो महाबलः ॥ ६-५०-९५॥
antareṇa kaliṅgānāṃ pāṇḍavānāṃ ca vāhinīm |
saṃtatāra sudustārāṃ bhīmaseno mahābalaḥ || 6-50-95||

MHB 6-50-96

भीमसेनं तथा दृष्ट्वा प्राक्रोशंस्तावका नृप ।
कालोऽयं भीमरूपेण कलिङ्गैः सह युध्यते ॥ ६-५०-९६॥
bhīmasenaṃ tathā dṛṣṭvā prākrośaṃstāvakā nṛpa |
kālo'yaṃ bhīmarūpeṇa kaliṅgaiḥ saha yudhyate || 6-50-96||

MHB 6-50-97

ततः शांतनवो भीष्मः श्रुत्वा तं निनदं रणे ।
अभ्ययात्त्वरितो भीमं व्यूढानीकः समन्ततः ॥ ६-५०-९७॥
tataḥ śāṃtanavo bhīṣmaḥ śrutvā taṃ ninadaṃ raṇe |
abhyayāttvarito bhīmaṃ vyūḍhānīkaḥ samantataḥ || 6-50-97||

MHB 6-50-98

तं सात्यकिर्भीमसेनो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
अभ्यद्रवन्त भीष्मस्य रथं हेमपरिष्कृतम् ॥ ६-५०-९८॥
taṃ sātyakirbhīmaseno dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
abhyadravanta bhīṣmasya rathaṃ hemapariṣkṛtam || 6-50-98||

MHB 6-50-99

परिवार्य च ते सर्वे गाङ्गेयं रभसं रणे ।
त्रिभिस्त्रिभिः शरैर्घोरैर्भीष्ममानर्छुरञ्जसा ॥ ६-५०-९९॥
parivārya ca te sarve gāṅgeyaṃ rabhasaṃ raṇe |
tribhistribhiḥ śarairghorairbhīṣmamānarchurañjasā || 6-50-99||

MHB 6-50-100

प्रत्यविध्यत तान्सर्वान्पिता देवव्रतस्तव ।
यतमानान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ॥ ६-५०-१००॥
pratyavidhyata tānsarvānpitā devavratastava |
yatamānānmaheṣvāsāṃstribhistribhirajihmagaiḥ || 6-50-100||

MHB 6-50-101

ततः शरसहस्रेण संनिवार्य महारथान् ।
हयान्काञ्चनसंनाहान्भीमस्य न्यहनच्छरैः ॥ ६-५०-१०१॥
tataḥ śarasahasreṇa saṃnivārya mahārathān |
hayānkāñcanasaṃnāhānbhīmasya nyahanaccharaiḥ || 6-50-101||

MHB 6-50-102

हताश्वे तु रथे तिष्ठन्भीमसेनः प्रतापवान् ।
शक्तिं चिक्षेप तरसा गाङ्गेयस्य रथं प्रति ॥ ६-५०-१०२॥
hatāśve tu rathe tiṣṭhanbhīmasenaḥ pratāpavān |
śaktiṃ cikṣepa tarasā gāṅgeyasya rathaṃ prati || 6-50-102||

MHB 6-50-103

अप्राप्तामेव तां शक्तिं पिता देवव्रतस्तव ।
त्रिधा चिच्छेद समरे सा पृथिव्यामशीर्यत ॥ ६-५०-१०३॥
aprāptāmeva tāṃ śaktiṃ pitā devavratastava |
tridhā ciccheda samare sā pṛthivyāmaśīryata || 6-50-103||

MHB 6-50-104

ततः शैक्यायसीं गुर्वीं प्रगृह्य बलवद्गदाम् ।
भीमसेनो रथात्तूर्णं पुप्लुवे मनुजर्षभ ॥ ६-५०-१०४॥
tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ pragṛhya balavadgadām |
bhīmaseno rathāttūrṇaṃ pupluve manujarṣabha || 6-50-104||

MHB 6-50-105

सात्यकोऽपि ततस्तूर्णं भीमस्य प्रियकाम्यया ।
सारथिं कुरुवृद्धस्य पातयामास सायकैः ॥ ६-५०-१०५॥
sātyako'pi tatastūrṇaṃ bhīmasya priyakāmyayā |
sārathiṃ kuruvṛddhasya pātayāmāsa sāyakaiḥ || 6-50-105||

MHB 6-50-106

भीष्मस्तु निहते तस्मिन्सारथौ रथिनां वरः ।
वातायमानैस्तैरश्वैरपनीतो रणाजिरात् ॥ ६-५०-१०६॥
bhīṣmastu nihate tasminsārathau rathināṃ varaḥ |
vātāyamānaistairaśvairapanīto raṇājirāt || 6-50-106||

MHB 6-50-107

भीमसेनस्ततो राजन्नपनीते महाव्रते ।
प्रजज्वाल यथा वह्निर्दहन्कक्षमिवैधितः ॥ ६-५०-१०७॥
bhīmasenastato rājannapanīte mahāvrate |
prajajvāla yathā vahnirdahankakṣamivaidhitaḥ || 6-50-107||

MHB 6-50-108

स हत्वा सर्वकालिङ्गान्सेनामध्ये व्यतिष्ठत ।
नैनमभ्युत्सहन्केचित्तावका भरतर्षभ ॥ ६-५०-१०८॥
sa hatvā sarvakāliṅgānsenāmadhye vyatiṣṭhata |
nainamabhyutsahankecittāvakā bharatarṣabha || 6-50-108||

MHB 6-50-109

धृष्टद्युम्नस्तमारोप्य स्वरथे रथिनां वरः ।
पश्यतां सर्वसैन्यानामपोवाह यशस्विनम् ॥ ६-५०-१०९॥
dhṛṣṭadyumnastamāropya svarathe rathināṃ varaḥ |
paśyatāṃ sarvasainyānāmapovāha yaśasvinam || 6-50-109||

MHB 6-50-110

संपूज्यमानः पाञ्चाल्यैर्मत्स्यैश्च भरतर्षभ ।
धृष्टद्युम्नं परिष्वज्य समेयादथ सात्यकिम् ॥ ६-५०-११०॥
saṃpūjyamānaḥ pāñcālyairmatsyaiśca bharatarṣabha |
dhṛṣṭadyumnaṃ pariṣvajya sameyādatha sātyakim || 6-50-110||

MHB 6-50-111

अथाब्रवीद्भीमसेनं सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
प्रहर्षयन्यदुव्याघ्रो धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः ॥ ६-५०-१११॥
athābravīdbhīmasenaṃ sātyakiḥ satyavikramaḥ |
praharṣayanyaduvyāghro dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ || 6-50-111||

MHB 6-50-112

दिष्ट्या कलिङ्गराजश्च राजपुत्रश्च केतुमान् ।
शक्रदेवश्च कालिङ्गः कलिङ्गाश्च मृधे हताः ॥ ६-५०-११२॥
diṣṭyā kaliṅgarājaśca rājaputraśca ketumān |
śakradevaśca kāliṅgaḥ kaliṅgāśca mṛdhe hatāḥ || 6-50-112||

MHB 6-50-113

स्वबाहुबलवीर्येण नागाश्वरथसंकुलः ।
महाव्यूहः कलिङ्गानामेकेन मृदितस्त्वया ॥ ६-५०-११३॥
svabāhubalavīryeṇa nāgāśvarathasaṃkulaḥ |
mahāvyūhaḥ kaliṅgānāmekena mṛditastvayā || 6-50-113||

MHB 6-50-114

एवमुक्त्वा शिनेर्नप्ता दीर्घबाहुररिंदमः ।
रथाद्रथमभिद्रुत्य पर्यष्वजत पाण्डवम् ॥ ६-५०-११४॥
evamuktvā śinernaptā dīrghabāhurariṃdamaḥ |
rathādrathamabhidrutya paryaṣvajata pāṇḍavam || 6-50-114||

MHB 6-50-115

ततः स्वरथमारुह्य पुनरेव महारथः ।
तावकानवधीत्क्रुद्धो भीमस्य बलमादधत् ॥ ६-५०-११५॥
tataḥ svarathamāruhya punareva mahārathaḥ |
tāvakānavadhītkruddho bhīmasya balamādadhat || 6-50-115||

Adhyaya: 51/117 (43)

MHB 6-51-1

संजय उवाच ।
गतापराह्णभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि भारत ।
रथनागाश्वपत्तीनां सादिनां च महाक्षये ॥ ६-५१-१॥
saṃjaya uvāca |
gatāparāhṇabhūyiṣṭhe tasminnahani bhārata |
rathanāgāśvapattīnāṃ sādināṃ ca mahākṣaye || 6-51-1||

MHB 6-51-2

द्रोणपुत्रेण शल्येन कृपेण च महात्मना ।
समसज्जत पाञ्चाल्यस्त्रिभिरेतैर्महारथैः ॥ ६-५१-२॥
droṇaputreṇa śalyena kṛpeṇa ca mahātmanā |
samasajjata pāñcālyastribhiretairmahārathaiḥ || 6-51-2||

MHB 6-51-3

स लोकविदितानश्वान्निजघान महाबलः ।
द्रौणेः पाञ्चालदायादः शितैर्दशभिराशुगैः ॥ ६-५१-३॥
sa lokaviditānaśvānnijaghāna mahābalaḥ |
drauṇeḥ pāñcāladāyādaḥ śitairdaśabhirāśugaiḥ || 6-51-3||

MHB 6-51-4

ततः शल्यरथं तूर्णमास्थाय हतवाहनः ।
द्रौणिः पाञ्चालदायादमभ्यवर्षदथेषुभिः ॥ ६-५१-४॥
tataḥ śalyarathaṃ tūrṇamāsthāya hatavāhanaḥ |
drauṇiḥ pāñcāladāyādamabhyavarṣadatheṣubhiḥ || 6-51-4||

MHB 6-51-5

धृष्टद्युम्नं तु संसक्तं द्रौणिना दृश्य भारत ।
सौभद्रोऽभ्यपतत्तूर्णं विकिरन्निशिताञ्शरान् ॥ ६-५१-५॥
dhṛṣṭadyumnaṃ tu saṃsaktaṃ drauṇinā dṛśya bhārata |
saubhadro'bhyapatattūrṇaṃ vikiranniśitāñśarān || 6-51-5||

MHB 6-51-6

स शल्यं पञ्चविंशत्या कृपं च नवभिः शरैः ।
अश्वत्थामानमष्टाभिर्विव्याध पुरुषर्षभ ॥ ६-५१-६॥
sa śalyaṃ pañcaviṃśatyā kṛpaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ |
aśvatthāmānamaṣṭābhirvivyādha puruṣarṣabha || 6-51-6||

MHB 6-51-7

आर्जुनिं तु ततस्तूर्णं द्रौणिर्विव्याध पत्रिणा ।
शल्यो द्वादशभिश्चैव कृपश्च निशितैस्त्रिभिः ॥ ६-५१-७॥
ārjuniṃ tu tatastūrṇaṃ drauṇirvivyādha patriṇā |
śalyo dvādaśabhiścaiva kṛpaśca niśitaistribhiḥ || 6-51-7||

MHB 6-51-8

लक्ष्मणस्तव पौत्रस्तु तव पौत्रमवस्थितम् ।
अभ्यवर्तत संहृष्टस्ततो युद्धमवर्तत ॥ ६-५१-८॥
lakṣmaṇastava pautrastu tava pautramavasthitam |
abhyavartata saṃhṛṣṭastato yuddhamavartata || 6-51-8||

MHB 6-51-9

दौर्योधनिस्तु संक्रुद्धः सौभद्रं नवभिः शरैः ।
विव्याध समरे राजंस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६-५१-९॥
dauryodhanistu saṃkruddhaḥ saubhadraṃ navabhiḥ śaraiḥ |
vivyādha samare rājaṃstadadbhutamivābhavat || 6-51-9||

MHB 6-51-10

अभिमन्युस्तु संक्रुद्धो भ्रातरं भरतर्षभ ।
शरैः पञ्चाशता राजन्क्षिप्रहस्तोऽभ्यविध्यत ॥ ६-५१-१०॥
abhimanyustu saṃkruddho bhrātaraṃ bharatarṣabha |
śaraiḥ pañcāśatā rājankṣiprahasto'bhyavidhyata || 6-51-10||

MHB 6-51-11

लक्ष्मणोऽपि ततस्तस्य धनुश्चिच्छेद पत्रिणा ।
मुष्टिदेशे महाराज तत उच्चुक्रुशुर्जनाः ॥ ६-५१-११॥
lakṣmaṇo'pi tatastasya dhanuściccheda patriṇā |
muṣṭideśe mahārāja tata uccukruśurjanāḥ || 6-51-11||

MHB 6-51-12

तद्विहाय धनुश्छिन्नं सौभद्रः परवीरहा ।
अन्यदादत्तवांश्चित्रं कार्मुकं वेगवत्तरम् ॥ ६-५१-१२॥
tadvihāya dhanuśchinnaṃ saubhadraḥ paravīrahā |
anyadādattavāṃścitraṃ kārmukaṃ vegavattaram || 6-51-12||

MHB 6-51-13

तौ तत्र समरे हृष्टौ कृतप्रतिकृतैषिणौ ।
अन्योन्यं विशिखैस्तीक्ष्णैर्जघ्नतुः पुरुषर्षभौ ॥ ६-५१-१३॥
tau tatra samare hṛṣṭau kṛtapratikṛtaiṣiṇau |
anyonyaṃ viśikhaistīkṣṇairjaghnatuḥ puruṣarṣabhau || 6-51-13||

MHB 6-51-14

ततो दुर्योधनो राजा दृष्ट्वा पुत्रं महारथम् ।
पीडितं तव पौत्रेण प्रायात्तत्र जनेश्वरः ॥ ६-५१-१४॥
tato duryodhano rājā dṛṣṭvā putraṃ mahāratham |
pīḍitaṃ tava pautreṇa prāyāttatra janeśvaraḥ || 6-51-14||

MHB 6-51-15

संनिवृत्ते तव सुते सर्व एव जनाधिपाः ।
आर्जुनिं रथवंशेन समन्तात्पर्यवारयन् ॥ ६-५१-१५॥
saṃnivṛtte tava sute sarva eva janādhipāḥ |
ārjuniṃ rathavaṃśena samantātparyavārayan || 6-51-15||

MHB 6-51-16

स तैः परिवृतः शूरैः शूरो युधि सुदुर्जयैः ।
न स्म विव्यथते राजन्कृष्णतुल्यपराक्रमः ॥ ६-५१-१६॥
sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ śūro yudhi sudurjayaiḥ |
na sma vivyathate rājankṛṣṇatulyaparākramaḥ || 6-51-16||

MHB 6-51-17

सौभद्रमथ संसक्तं तत्र दृष्ट्वा धनंजयः ।
अभिदुद्राव संक्रुद्धस्त्रातुकामः स्वमात्मजम् ॥ ६-५१-१७॥
saubhadramatha saṃsaktaṃ tatra dṛṣṭvā dhanaṃjayaḥ |
abhidudrāva saṃkruddhastrātukāmaḥ svamātmajam || 6-51-17||

MHB 6-51-18

ततः सरथनागाश्वा भीष्मद्रोणपुरोगमाः ।
अभ्यवर्तन्त राजानः सहिताः सव्यसाचिनम् ॥ ६-५१-१८॥
tataḥ sarathanāgāśvā bhīṣmadroṇapurogamāḥ |
abhyavartanta rājānaḥ sahitāḥ savyasācinam || 6-51-18||

MHB 6-51-19

उद्धूतं सहसा भौमं नागाश्वरथसादिभिः ।
दिवाकरपथं प्राप्य रजस्तीव्रमदृश्यत ॥ ६-५१-१९॥
uddhūtaṃ sahasā bhaumaṃ nāgāśvarathasādibhiḥ |
divākarapathaṃ prāpya rajastīvramadṛśyata || 6-51-19||

MHB 6-51-20

तानि नागसहस्राणि भूमिपालशतानि च ।
तस्य बाणपथं प्राप्य नाभ्यवर्तन्त सर्वशः ॥ ६-५१-२०॥
tāni nāgasahasrāṇi bhūmipālaśatāni ca |
tasya bāṇapathaṃ prāpya nābhyavartanta sarvaśaḥ || 6-51-20||

MHB 6-51-21

प्रणेदुः सर्वभूतानि बभूवुस्तिमिरा दिशः ।
कुरूणामनयस्तीव्रः समदृश्यत दारुणः ॥ ६-५१-२१॥
praṇeduḥ sarvabhūtāni babhūvustimirā diśaḥ |
kurūṇāmanayastīvraḥ samadṛśyata dāruṇaḥ || 6-51-21||

MHB 6-51-22

नाप्यन्तरिक्षं न दिशो न भूमिर्न च भास्करः ।
प्रजज्ञे भरतश्रेष्ठ शरसंघैः किरीटिनः ॥ ६-५१-२२॥
nāpyantarikṣaṃ na diśo na bhūmirna ca bhāskaraḥ |
prajajñe bharataśreṣṭha śarasaṃghaiḥ kirīṭinaḥ || 6-51-22||

MHB 6-51-23

सादितध्वजनागास्तु हताश्वा रथिनो भृशम् ।
विप्रद्रुतरथाः केचिद्दृश्यन्ते रथयूथपाः ॥ ६-५१-२३॥
sāditadhvajanāgāstu hatāśvā rathino bhṛśam |
vipradrutarathāḥ keciddṛśyante rathayūthapāḥ || 6-51-23||

MHB 6-51-24

विरथा रथिनश्चान्ये धावमानाः समन्ततः ।
तत्र तत्रैव दृश्यन्ते सायुधाः साङ्गदैर्भुजैः ॥ ६-५१-२४॥
virathā rathinaścānye dhāvamānāḥ samantataḥ |
tatra tatraiva dṛśyante sāyudhāḥ sāṅgadairbhujaiḥ || 6-51-24||

MHB 6-51-25

हयारोहा हयांस्त्यक्त्वा गजारोहाश्च दन्तिनः ।
अर्जुनस्य भयाद्राजन्समन्ताद्विप्रदुद्रुवुः ॥ ६-५१-२५॥
hayārohā hayāṃstyaktvā gajārohāśca dantinaḥ |
arjunasya bhayādrājansamantādvipradudruvuḥ || 6-51-25||

MHB 6-51-26

रथेभ्यश्च गजेभ्यश्च हयेभ्यश्च नराधिपाः ।
पतिताः पात्यमानाश्च दृश्यन्तेऽर्जुनताडिताः ॥ ६-५१-२६॥
rathebhyaśca gajebhyaśca hayebhyaśca narādhipāḥ |
patitāḥ pātyamānāśca dṛśyante'rjunatāḍitāḥ || 6-51-26||

MHB 6-51-27

सगदानुद्यतान्बाहून्सखड्गांश्च विशां पते ।
सप्रासांश्च सतूणीरान्सशरान्सशरासनान् ॥ ६-५१-२७॥
sagadānudyatānbāhūnsakhaḍgāṃśca viśāṃ pate |
saprāsāṃśca satūṇīrānsaśarānsaśarāsanān || 6-51-27||

MHB 6-51-28

साङ्कुशान्सपताकांश्च तत्र तत्रार्जुनो नृणाम् ।
निचकर्त शरैरुग्रै रौद्रं बिभ्रद्वपुस्तदा ॥ ६-५१-२८॥
sāṅkuśānsapatākāṃśca tatra tatrārjuno nṛṇām |
nicakarta śarairugrai raudraṃ bibhradvapustadā || 6-51-28||

MHB 6-51-29

परिघाणां प्रवृद्धानां मुद्गराणां च मारिष ।
प्रासानां भिण्डिपालानां निस्त्रिंशानां च संयुगे ॥ ६-५१-२९॥
parighāṇāṃ pravṛddhānāṃ mudgarāṇāṃ ca māriṣa |
prāsānāṃ bhiṇḍipālānāṃ nistriṃśānāṃ ca saṃyuge || 6-51-29||

MHB 6-51-30

परश्वधानां तीक्ष्णानां तोमराणां च भारत ।
वर्मणां चापविद्धानां कवचानां च भूतले ॥ ६-५१-३०॥
paraśvadhānāṃ tīkṣṇānāṃ tomarāṇāṃ ca bhārata |
varmaṇāṃ cāpaviddhānāṃ kavacānāṃ ca bhūtale || 6-51-30||

MHB 6-51-31

ध्वजानां चर्मणां चैव व्यजनानां च सर्वशः ।
छत्राणां हेमदण्डानां चामराणां च भारत ॥ ६-५१-३१॥
dhvajānāṃ carmaṇāṃ caiva vyajanānāṃ ca sarvaśaḥ |
chatrāṇāṃ hemadaṇḍānāṃ cāmarāṇāṃ ca bhārata || 6-51-31||

MHB 6-51-32

प्रतोदानां कशानां च योक्त्राणां चैव मारिष ।
राशयश्चात्र दृश्यन्ते विनिकीर्णा रणक्षितौ ॥ ६-५१-३२॥
pratodānāṃ kaśānāṃ ca yoktrāṇāṃ caiva māriṣa |
rāśayaścātra dṛśyante vinikīrṇā raṇakṣitau || 6-51-32||

MHB 6-51-33

नासीत्तत्र पुमान्कश्चित्तव सैन्यस्य भारत ।
योऽर्जुनं समरे शूरं प्रत्युद्यायात्कथंचन ॥ ६-५१-३३॥
nāsīttatra pumānkaścittava sainyasya bhārata |
yo'rjunaṃ samare śūraṃ pratyudyāyātkathaṃcana || 6-51-33||

MHB 6-51-34

यो यो हि समरे पार्थं प्रत्युद्याति विशां पते ।
स स वै विशिखैस्तीक्ष्णैः परलोकाय नीयते ॥ ६-५१-३४॥
yo yo hi samare pārthaṃ pratyudyāti viśāṃ pate |
sa sa vai viśikhaistīkṣṇaiḥ paralokāya nīyate || 6-51-34||

MHB 6-51-35

तेषु विद्रवमाणेषु तव योधेषु सर्वशः ।
अर्जुनो वासुदेवश्च दध्मतुर्वारिजोत्तमौ ॥ ६-५१-३५॥
teṣu vidravamāṇeṣu tava yodheṣu sarvaśaḥ |
arjuno vāsudevaśca dadhmaturvārijottamau || 6-51-35||

MHB 6-51-36

तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा पिता देवव्रतस्तव ।
अब्रवीत्समरे शूरं भारद्वाजं स्मयन्निव ॥ ६-५१-३६॥
tatprabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā pitā devavratastava |
abravītsamare śūraṃ bhāradvājaṃ smayanniva || 6-51-36||

MHB 6-51-37

एष पाण्डुसुतो वीरः कृष्णेन सहितो बली ।
तथा करोति सैन्यानि यथा कुर्याद्धनंजयः ॥ ६-५१-३७॥
eṣa pāṇḍusuto vīraḥ kṛṣṇena sahito balī |
tathā karoti sainyāni yathā kuryāddhanaṃjayaḥ || 6-51-37||

MHB 6-51-38

न ह्येष समरे शक्यो जेतुमद्य कथंचन ।
यथास्य दृश्यते रूपं कालान्तकयमोपमम् ॥ ६-५१-३८॥
na hyeṣa samare śakyo jetumadya kathaṃcana |
yathāsya dṛśyate rūpaṃ kālāntakayamopamam || 6-51-38||

MHB 6-51-39

न निवर्तयितुं चापि शक्येयं महती चमूः ।
अन्योन्यप्रेक्षया पश्य द्रवतीयं वरूथिनी ॥ ६-५१-३९॥
na nivartayituṃ cāpi śakyeyaṃ mahatī camūḥ |
anyonyaprekṣayā paśya dravatīyaṃ varūthinī || 6-51-39||

MHB 6-51-40

एष चास्तं गिरिश्रेष्ठं भानुमान्प्रतिपद्यते ।
वपूंषि सर्वलोकस्य संहरन्निव सर्वथा ॥ ६-५१-४०॥
eṣa cāstaṃ giriśreṣṭhaṃ bhānumānpratipadyate |
vapūṃṣi sarvalokasya saṃharanniva sarvathā || 6-51-40||

MHB 6-51-41

तत्रावहारं संप्राप्तं मन्येऽहं पुरुषर्षभ ।
श्रान्ता भीताश्च नो योधा न योत्स्यन्ति कथंचन ॥ ६-५१-४१॥
tatrāvahāraṃ saṃprāptaṃ manye'haṃ puruṣarṣabha |
śrāntā bhītāśca no yodhā na yotsyanti kathaṃcana || 6-51-41||

MHB 6-51-42

एवमुक्त्वा ततो भीष्मो द्रोणमाचार्यसत्तमम् ।
अवहारमथो चक्रे तावकानां महारथः ॥ ६-५१-४२॥
evamuktvā tato bhīṣmo droṇamācāryasattamam |
avahāramatho cakre tāvakānāṃ mahārathaḥ || 6-51-42||

MHB 6-51-43

ततोऽवहारः सैन्यानां तव तेषां च भारत ।
अस्तं गच्छति सूर्येऽभूत्संध्याकाले च वर्तति ॥ ६-५१-४३॥
tato'vahāraḥ sainyānāṃ tava teṣāṃ ca bhārata |
astaṃ gacchati sūrye'bhūtsaṃdhyākāle ca vartati || 6-51-43||

Adhyaya: 52/117 (22)

MHB 6-52-1

संजय उवाच ।
प्रभातायां तु शर्वर्यां भीष्मः शांतनवस्ततः ।
अनीकान्यनुसंयाने व्यादिदेशाथ भारत ॥ ६-५२-१॥
saṃjaya uvāca |
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavastataḥ |
anīkānyanusaṃyāne vyādideśātha bhārata || 6-52-1||

MHB 6-52-2

गारुडं च महाव्यूहं चक्रे शांतनवस्तदा ।
पुत्राणां ते जयाकाङ्क्षी भीष्मः कुरुपितामहः ॥ ६-५२-२॥
gāruḍaṃ ca mahāvyūhaṃ cakre śāṃtanavastadā |
putrāṇāṃ te jayākāṅkṣī bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ || 6-52-2||

MHB 6-52-3

गरुडस्य स्वयं तुण्डे पिता देवव्रतस्तव ।
चक्षुषी च भरद्वाजः कृतवर्मा च सात्वतः ॥ ६-५२-३॥
garuḍasya svayaṃ tuṇḍe pitā devavratastava |
cakṣuṣī ca bharadvājaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ || 6-52-3||

MHB 6-52-4

अश्वत्थामा कृपश्चैव शीर्षमास्तां यशस्विनौ ।
त्रिगर्तैर्मत्स्यकैकेयैर्वाटधानैश्च संयुतौ ॥ ६-५२-४॥
aśvatthāmā kṛpaścaiva śīrṣamāstāṃ yaśasvinau |
trigartairmatsyakaikeyairvāṭadhānaiśca saṃyutau || 6-52-4||

MHB 6-52-5

भूरिश्रवाः शलः शल्यो भगदत्तश्च मारिष ।
मद्रकाः सिन्धुसौवीरास्तथा पञ्चनदाश्च ये ॥ ६-५२-५॥
bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattaśca māriṣa |
madrakāḥ sindhusauvīrāstathā pañcanadāśca ye || 6-52-5||

MHB 6-52-6

जयद्रथेन सहिता ग्रीवायां संनिवेशिताः ।
पृष्ठे दुर्योधनो राजा सोदरैः सानुगैर्वृतः ॥ ६-५२-६॥
jayadrathena sahitā grīvāyāṃ saṃniveśitāḥ |
pṛṣṭhe duryodhano rājā sodaraiḥ sānugairvṛtaḥ || 6-52-6||

MHB 6-52-7

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजश्च शकैः सह ।
पुच्छमासन्महाराज शूरसेनाश्च सर्वशः ॥ ६-५२-७॥
vindānuvindāvāvantyau kāmbojaśca śakaiḥ saha |
pucchamāsanmahārāja śūrasenāśca sarvaśaḥ || 6-52-7||

MHB 6-52-8

मागधाश्च कलिङ्गाश्च दाशेरकगणैः सह ।
दक्षिणं पक्षमासाद्य स्थिता व्यूहस्य दंशिताः ॥ ६-५२-८॥
māgadhāśca kaliṅgāśca dāśerakagaṇaiḥ saha |
dakṣiṇaṃ pakṣamāsādya sthitā vyūhasya daṃśitāḥ || 6-52-8||

MHB 6-52-9

काननाश्च विकुञ्जाश्च मुक्ताः पुण्ड्राविषस्तथा ।
बृहद्बलेन सहिता वामं पक्षमुपाश्रिताः ॥ ६-५२-९॥
kānanāśca vikuñjāśca muktāḥ puṇḍrāviṣastathā |
bṛhadbalena sahitā vāmaṃ pakṣamupāśritāḥ || 6-52-9||

MHB 6-52-10

व्यूढं दृष्ट्वा तु तत्सैन्यं सव्यसाची परंतपः ।
धृष्टद्युम्नेन सहितः प्रत्यव्यूहत संयुगे ।
अर्धचन्द्रेण व्यूहेन व्यूहं तमतिदारुणम् ॥ ६-५२-१०॥
vyūḍhaṃ dṛṣṭvā tu tatsainyaṃ savyasācī paraṃtapaḥ |
dhṛṣṭadyumnena sahitaḥ pratyavyūhata saṃyuge |
ardhacandreṇa vyūhena vyūhaṃ tamatidāruṇam || 6-52-10||

MHB 6-52-11

दक्षिणं शृङ्गमास्थाय भीमसेनो व्यरोचत ।
नानाशस्त्रौघसंपन्नैर्नानादेश्यैर्नृपैर्वृतः ॥ ६-५२-११॥
dakṣiṇaṃ śṛṅgamāsthāya bhīmaseno vyarocata |
nānāśastraughasaṃpannairnānādeśyairnṛpairvṛtaḥ || 6-52-11||

MHB 6-52-12

तदन्वेव विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ।
तदनन्तरमेवासीन्नीलो नीलायुधैः सह ॥ ६-५२-१२॥
tadanveva virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ |
tadanantaramevāsīnnīlo nīlāyudhaiḥ saha || 6-52-12||

MHB 6-52-13

नीलादनन्तरं चैव धृष्टकेतुर्महारथः ।
चेदिकाशिकरूषैश्च पौरवैश्चाभिसंवृतः ॥ ६-५२-१३॥
nīlādanantaraṃ caiva dhṛṣṭaketurmahārathaḥ |
cedikāśikarūṣaiśca pauravaiścābhisaṃvṛtaḥ || 6-52-13||

MHB 6-52-14

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च पाञ्चालाश्च प्रभद्रकाः ।
मध्ये सैन्यस्य महतः स्थिता युद्धाय भारत ॥ ६-५२-१४॥
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāñcālāśca prabhadrakāḥ |
madhye sainyasya mahataḥ sthitā yuddhāya bhārata || 6-52-14||

MHB 6-52-15

तथैव धर्मराजोऽपि गजानीकेन संवृतः ।
ततस्तु सात्यकी राजन्द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः ॥ ६-५२-१५॥
tathaiva dharmarājo'pi gajānīkena saṃvṛtaḥ |
tatastu sātyakī rājandraupadyāḥ pañca cātmajāḥ || 6-52-15||

MHB 6-52-16

अभिमन्युस्ततस्तूर्णमिरावांश्च ततः परम् ।
भैमसेनिस्ततो राजन्केकयाश्च महारथाः ॥ ६-५२-१६॥
abhimanyustatastūrṇamirāvāṃśca tataḥ param |
bhaimasenistato rājankekayāśca mahārathāḥ || 6-52-16||

MHB 6-52-17

ततोऽभूद्द्विपदां श्रेष्ठो वामं पार्श्वमुपाश्रितः ।
सर्वस्य जगतो गोप्ता गोप्ता यस्य जनार्दनः ॥ ६-५२-१७॥
tato'bhūddvipadāṃ śreṣṭho vāmaṃ pārśvamupāśritaḥ |
sarvasya jagato goptā goptā yasya janārdanaḥ || 6-52-17||

MHB 6-52-18

एवमेतन्महाव्यूहं प्रत्यव्यूहन्त पाण्डवाः ।
वधार्थं तव पुत्राणां तत्पक्षं ये च संगताः ॥ ६-५२-१८॥
evametanmahāvyūhaṃ pratyavyūhanta pāṇḍavāḥ |
vadhārthaṃ tava putrāṇāṃ tatpakṣaṃ ye ca saṃgatāḥ || 6-52-18||

MHB 6-52-19

ततः प्रववृते युद्धं व्यतिषक्तरथद्विपम् ।
तावकानां परेषां च निघ्नतामितरेतरम् ॥ ६-५२-१९॥
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ vyatiṣaktarathadvipam |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatāmitaretaram || 6-52-19||

MHB 6-52-20

हयौघाश्च रथौघाश्च तत्र तत्र विशां पते ।
संपतन्तः स्म दृश्यन्ते निघ्नमानाः परस्परम् ॥ ६-५२-२०॥
hayaughāśca rathaughāśca tatra tatra viśāṃ pate |
saṃpatantaḥ sma dṛśyante nighnamānāḥ parasparam || 6-52-20||

MHB 6-52-21

धावतां च रथौघानां निघ्नतां च पृथक्पृथक् ।
बभूव तुमुलः शब्दो विमिश्रो दुन्दुभिस्वनैः ॥ ६-५२-२१॥
dhāvatāṃ ca rathaughānāṃ nighnatāṃ ca pṛthakpṛthak |
babhūva tumulaḥ śabdo vimiśro dundubhisvanaiḥ || 6-52-21||

MHB 6-52-22

दिवस्पृङ्नरवीराणां निघ्नतामितरेतरम् ।
संप्रहारे सुतुमुले तव तेषां च भारत ॥ ६-५२-२२॥
divaspṛṅnaravīrāṇāṃ nighnatāmitaretaram |
saṃprahāre sutumule tava teṣāṃ ca bhārata || 6-52-22||

Adhyaya: 53/117 (34)

MHB 6-53-1

संजय उवाच ।
ततो व्यूढेष्वनीकेषु तावकेष्वितरेषु च ।
धनंजयो रथानीकमवधीत्तव भारत ।
शरैरतिरथो युद्धे पातयन्रथयूथपान् ॥ ६-५३-१॥
saṃjaya uvāca |
tato vyūḍheṣvanīkeṣu tāvakeṣvitareṣu ca |
dhanaṃjayo rathānīkamavadhīttava bhārata |
śarairatiratho yuddhe pātayanrathayūthapān || 6-53-1||

MHB 6-53-2

ते वध्यमानाः पार्थेन कालेनेव युगक्षये ।
धार्तराष्ट्रा रणे यत्ताः पाण्डवान्प्रत्ययोधयन् ।
प्रार्थयाना यशो दीप्तं मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥ ६-५३-२॥
te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye |
dhārtarāṣṭrā raṇe yattāḥ pāṇḍavānpratyayodhayan |
prārthayānā yaśo dīptaṃ mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam || 6-53-2||

MHB 6-53-3

एकाग्रमनसो भूत्वा पाण्डवानां वरूथिनीम् ।
बभञ्जुर्बहुशो राजंस्ते चाभज्यन्त संयुगे ॥ ६-५३-३॥
ekāgramanaso bhūtvā pāṇḍavānāṃ varūthinīm |
babhañjurbahuśo rājaṃste cābhajyanta saṃyuge || 6-53-3||

MHB 6-53-4

द्रवद्भिरथ भग्नैश्च परिवर्तद्भिरेव च ।
पाण्डवैः कौरवैश्चैव न प्रज्ञायत किंचन ॥ ६-५३-४॥
dravadbhiratha bhagnaiśca parivartadbhireva ca |
pāṇḍavaiḥ kauravaiścaiva na prajñāyata kiṃcana || 6-53-4||

MHB 6-53-5

उदतिष्ठद्रजो भौमं छादयानं दिवाकरम् ।
दिशः प्रतिदिशो वापि तत्र जज्ञुः कथंचन ॥ ६-५३-५॥
udatiṣṭhadrajo bhaumaṃ chādayānaṃ divākaram |
diśaḥ pratidiśo vāpi tatra jajñuḥ kathaṃcana || 6-53-5||

MHB 6-53-6

अनुमानेन संज्ञाभिर्नामगोत्रैश्च संयुगे ।
वर्तते स्म तदा युद्धं तत्र तत्र विशां पते ॥ ६-५३-६॥
anumānena saṃjñābhirnāmagotraiśca saṃyuge |
vartate sma tadā yuddhaṃ tatra tatra viśāṃ pate || 6-53-6||

MHB 6-53-7

न व्यूहो भिद्यते तत्र कौरवाणां कथंचन ।
रक्षितः सत्यसंधेन भारद्वाजेन धीमता ॥ ६-५३-७॥
na vyūho bhidyate tatra kauravāṇāṃ kathaṃcana |
rakṣitaḥ satyasaṃdhena bhāradvājena dhīmatā || 6-53-7||

MHB 6-53-8

तथैव पाण्डवेयानां रक्षितः सव्यसाचिना ।
नाभिद्यत महाव्यूहो भीमेन च सुरक्षितः ॥ ६-५३-८॥
tathaiva pāṇḍaveyānāṃ rakṣitaḥ savyasācinā |
nābhidyata mahāvyūho bhīmena ca surakṣitaḥ || 6-53-8||

MHB 6-53-9

सेनाग्रादभिनिष्पत्य प्रायुध्यंस्तत्र मानवाः ।
उभयोः सेनयो राजन्व्यतिषक्तरथद्विपाः ॥ ६-५३-९॥
senāgrādabhiniṣpatya prāyudhyaṃstatra mānavāḥ |
ubhayoḥ senayo rājanvyatiṣaktarathadvipāḥ || 6-53-9||

MHB 6-53-10

हयारोहैर्हयारोहाः पात्यन्ते स्म महाहवे ।
ऋष्टिभिर्विमलाग्राभिः प्रासैरपि च संयुगे ॥ ६-५३-१०॥
hayārohairhayārohāḥ pātyante sma mahāhave |
ṛṣṭibhirvimalāgrābhiḥ prāsairapi ca saṃyuge || 6-53-10||

MHB 6-53-11

रथी रथिनमासाद्य शरैः कनकभूषणैः ।
पातयामास समरे तस्मिन्नतिभयंकरे ॥ ६-५३-११॥
rathī rathinamāsādya śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ |
pātayāmāsa samare tasminnatibhayaṃkare || 6-53-11||

MHB 6-53-12

गजारोहा गजारोहान्नाराचशरतोमरैः ।
संसक्ताः पातयामासुस्तव तेषां च संघशः ॥ ६-५३-१२॥
gajārohā gajārohānnārācaśaratomaraiḥ |
saṃsaktāḥ pātayāmāsustava teṣāṃ ca saṃghaśaḥ || 6-53-12||

MHB 6-53-13

पत्तिसंघा रणे पत्तीन्भिण्डिपालपरश्वधैः ।
न्यपातयन्त संहृष्टाः परस्परकृतागसः ॥ ६-५३-१३॥
pattisaṃghā raṇe pattīnbhiṇḍipālaparaśvadhaiḥ |
nyapātayanta saṃhṛṣṭāḥ parasparakṛtāgasaḥ || 6-53-13||

MHB 6-53-14

पदाती रथिनं संख्ये रथी चापि पदातिनम् ।
न्यपातयच्छितैः शस्त्रैः सेनयोरुभयोरपि ॥ ६-५३-१४॥
padātī rathinaṃ saṃkhye rathī cāpi padātinam |
nyapātayacchitaiḥ śastraiḥ senayorubhayorapi || 6-53-14||

MHB 6-53-15

गजारोहा हयारोहान्पातयां चक्रिरे तदा ।
हयारोहा गजस्थांश्च तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६-५३-१५॥
gajārohā hayārohānpātayāṃ cakrire tadā |
hayārohā gajasthāṃśca tadadbhutamivābhavat || 6-53-15||

MHB 6-53-16

गजारोहवरैश्चापि तत्र तत्र पदातयः ।
पातिताः समदृश्यन्त तैश्चापि गजयोधिनः ॥ ६-५३-१६॥
gajārohavaraiścāpi tatra tatra padātayaḥ |
pātitāḥ samadṛśyanta taiścāpi gajayodhinaḥ || 6-53-16||

MHB 6-53-17

पत्तिसंघा हयारोहैः सादिसंघाश्च पत्तिभिः ।
पात्यमाना व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६-५३-१७॥
pattisaṃghā hayārohaiḥ sādisaṃghāśca pattibhiḥ |
pātyamānā vyadṛśyanta śataśo'tha sahasraśaḥ || 6-53-17||

MHB 6-53-18

ध्वजैस्तत्रापविद्धैश्च कार्मुकैस्तोमरैस्तथा ।
प्रासैस्तथा गदाभिश्च परिघैः कम्पनैस्तथा ॥ ६-५३-१८॥
dhvajaistatrāpaviddhaiśca kārmukaistomaraistathā |
prāsaistathā gadābhiśca parighaiḥ kampanaistathā || 6-53-18||

MHB 6-53-19

शक्तिभिः कवचैश्चित्रैः कणपैरङ्कुशैरपि ।
निस्त्रिंशैर्विमलैश्चापि स्वर्णपुङ्खैः शरैस्तथा ॥ ६-५३-१९॥
śaktibhiḥ kavacaiścitraiḥ kaṇapairaṅkuśairapi |
nistriṃśairvimalaiścāpi svarṇapuṅkhaiḥ śaraistathā || 6-53-19||

MHB 6-53-20

परिस्तोमैः कुथाभिश्च कम्बलैश्च महाधनैः ।
भूर्भाति भरतश्रेष्ठ स्रग्दामैरिव चित्रिता ॥ ६-५३-२०॥
paristomaiḥ kuthābhiśca kambalaiśca mahādhanaiḥ |
bhūrbhāti bharataśreṣṭha sragdāmairiva citritā || 6-53-20||

MHB 6-53-21

नराश्वकायैः पतितैर्दन्तिभिश्च महाहवे ।
अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा ॥ ६-५३-२१॥
narāśvakāyaiḥ patitairdantibhiśca mahāhave |
agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā || 6-53-21||

MHB 6-53-22

प्रशशाम रजो भौमं व्युक्षितं रणशोणितैः ।
दिशश्च विमलाः सर्वाः संबभूवुर्जनेश्वर ॥ ६-५३-२२॥
praśaśāma rajo bhaumaṃ vyukṣitaṃ raṇaśoṇitaiḥ |
diśaśca vimalāḥ sarvāḥ saṃbabhūvurjaneśvara || 6-53-22||

MHB 6-53-23

उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्ततः ।
चिह्नभूतानि जगतो विनाशार्थाय भारत ॥ ६-५३-२३॥
utthitānyagaṇeyāni kabandhāni samantataḥ |
cihnabhūtāni jagato vināśārthāya bhārata || 6-53-23||

MHB 6-53-24

तस्मिन्युद्धे महारौद्रे वर्तमाने सुदारुणे ।
प्रत्यदृश्यन्त रथिनो धावमानाः समन्ततः ॥ ६-५३-२४॥
tasminyuddhe mahāraudre vartamāne sudāruṇe |
pratyadṛśyanta rathino dhāvamānāḥ samantataḥ || 6-53-24||

MHB 6-53-25

ततो द्रोणश्च भीष्मश्च सैन्धवश्च जयद्रथः ।
पुरुमित्रो विकर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः ॥ ६-५३-२५॥
tato droṇaśca bhīṣmaśca saindhavaśca jayadrathaḥ |
purumitro vikarṇaśca śakuniścāpi saubalaḥ || 6-53-25||

MHB 6-53-26

एते समरदुर्धर्षाः सिंहतुल्यपराक्रमाः ।
पाण्डवानामनीकानि बभञ्जुः स्म पुनः पुनः ॥ ६-५३-२६॥
ete samaradurdharṣāḥ siṃhatulyaparākramāḥ |
pāṇḍavānāmanīkāni babhañjuḥ sma punaḥ punaḥ || 6-53-26||

MHB 6-53-27

तथैव भीमसेनोऽपि राक्षसश्च घटोत्कचः ।
सात्यकिश्चेकितानश्च द्रौपदेयाश्च भारत ॥ ६-५३-२७॥
tathaiva bhīmaseno'pi rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ |
sātyakiścekitānaśca draupadeyāśca bhārata || 6-53-27||

MHB 6-53-28

तावकांस्तव पुत्रांश्च सहितान्सर्वराजभिः ।
द्रावयामासुराजौ ते त्रिदशा दानवानिव ॥ ६-५३-२८॥
tāvakāṃstava putrāṃśca sahitānsarvarājabhiḥ |
drāvayāmāsurājau te tridaśā dānavāniva || 6-53-28||

MHB 6-53-29

तथा ते समरेऽन्योन्यं निघ्नन्तः क्षत्रियर्षभाः ।
रक्तोक्षिता घोररूपा विरेजुर्दानवा इव ॥ ६-५३-२९॥
tathā te samare'nyonyaṃ nighnantaḥ kṣatriyarṣabhāḥ |
raktokṣitā ghorarūpā virejurdānavā iva || 6-53-29||

MHB 6-53-30

विनिर्जित्य रिपून्वीराः सेनयोरुभयोरपि ।
व्यदृश्यन्त महामात्रा ग्रहा इव नभस्तले ॥ ६-५३-३०॥
vinirjitya ripūnvīrāḥ senayorubhayorapi |
vyadṛśyanta mahāmātrā grahā iva nabhastale || 6-53-30||

MHB 6-53-31

ततो रथसहस्रेण पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
अभ्ययात्पाण्डवान्युद्धे राक्षसं च घटोत्कचम् ॥ ६-५३-३१॥
tato rathasahasreṇa putro duryodhanastava |
abhyayātpāṇḍavānyuddhe rākṣasaṃ ca ghaṭotkacam || 6-53-31||

MHB 6-53-32

तथैव पाण्डवाः सर्वे महत्या सेनया सह ।
द्रोणभीष्मौ रणे शूरौ प्रत्युद्ययुररिंदमौ ॥ ६-५३-३२॥
tathaiva pāṇḍavāḥ sarve mahatyā senayā saha |
droṇabhīṣmau raṇe śūrau pratyudyayurariṃdamau || 6-53-32||

MHB 6-53-33

किरीटी तु ययौ क्रुद्धः समर्थान्पार्थिवोत्तमान् ।
आर्जुनिः सात्यकिश्चैव ययतुः सौबलं बलम् ॥ ६-५३-३३॥
kirīṭī tu yayau kruddhaḥ samarthānpārthivottamān |
ārjuniḥ sātyakiścaiva yayatuḥ saubalaṃ balam || 6-53-33||

MHB 6-53-34

ततः प्रववृते भूयः संग्रामो लोमहर्षणः ।
तावकानां परेषां च समरे विजिगीषताम् ॥ ६-५३-३४॥
tataḥ pravavṛte bhūyaḥ saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥ |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca samare vijigīṣatām || 6-53-34||

Adhyaya: 54/117 (44)

MHB 6-54-1

संजय उवाच ।
ततस्ते पार्थिवाः क्रुद्धाः फल्गुनं वीक्ष्य संयुगे ।
रथैरनेकसाहस्रैः समन्तात्पर्यवारयन् ॥ ६-५४-१॥
saṃjaya uvāca |
tataste pārthivāḥ kruddhāḥ phalgunaṃ vīkṣya saṃyuge |
rathairanekasāhasraiḥ samantātparyavārayan || 6-54-1||

MHB 6-54-2

अथैनं रथवृन्देन कोष्टकीकृत्य भारत ।
शरैः सुबहुसाहस्रैः समन्तादभ्यवारयन् ॥ ६-५४-२॥
athainaṃ rathavṛndena koṣṭakīkṛtya bhārata |
śaraiḥ subahusāhasraiḥ samantādabhyavārayan || 6-54-2||

MHB 6-54-3

शक्तीश्च विमलास्तीक्ष्णा गदाश्च परिघैः सह ।
प्रासान्परश्वधांश्चैव मुद्गरान्मुसलानपि ।
चिक्षिपुः समरे क्रुद्धाः फल्गुनस्य रथं प्रति ॥ ६-५४-३॥
śaktīśca vimalāstīkṣṇā gadāśca parighaiḥ saha |
prāsānparaśvadhāṃścaiva mudgarānmusalānapi |
cikṣipuḥ samare kruddhāḥ phalgunasya rathaṃ prati || 6-54-3||

MHB 6-54-4

शस्त्राणामथ तां वृष्टिं शलभानामिवायतिम् ।
रुरोध सर्वतः पार्थः शरैः कनकभूषणैः ॥ ६-५४-४॥
śastrāṇāmatha tāṃ vṛṣṭiṃ śalabhānāmivāyatim |
rurodha sarvataḥ pārthaḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ || 6-54-4||

MHB 6-54-5

तत्र तल्लाघवं दृष्ट्वा बीभत्सोरतिमानुषम् ।
देवदानवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः ।
साधु साध्विति राजेन्द्र फल्गुनं प्रत्यपूजयन् ॥ ६-५४-५॥
tatra tallāghavaṃ dṛṣṭvā bībhatsoratimānuṣam |
devadānavagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ |
sādhu sādhviti rājendra phalgunaṃ pratyapūjayan || 6-54-5||

MHB 6-54-6

सात्यकिं चाभिमन्युं च महत्या सेनया सह ।
गान्धाराः समरे शूरा रुरुधुः सहसौबलाः ॥ ६-५४-६॥
sātyakiṃ cābhimanyuṃ ca mahatyā senayā saha |
gāndhārāḥ samare śūrā rurudhuḥ sahasaubalāḥ || 6-54-6||

MHB 6-54-7

तत्र सौबलकाः क्रुद्धा वार्ष्णेयस्य रथोत्तमम् ।
तिलशश्चिच्छिदुः क्रोधाच्छस्त्रैर्नानाविधैर्युधि ॥ ६-५४-७॥
tatra saubalakāḥ kruddhā vārṣṇeyasya rathottamam |
tilaśaścicchiduḥ krodhācchastrairnānāvidhairyudhi || 6-54-7||

MHB 6-54-8

सात्यकिस्तु रथं त्यक्त्वा वर्तमाने महाभये ।
अभिमन्यो रथं तूर्णमारुरोह परंतपः ॥ ६-५४-८॥
sātyakistu rathaṃ tyaktvā vartamāne mahābhaye |
abhimanyo rathaṃ tūrṇamāruroha paraṃtapaḥ || 6-54-8||

MHB 6-54-9

तावेकरथसंयुक्तौ सौबलेयस्य वाहिनीम् ।
व्यधमेतां शितैस्तूर्णं शरैः संनतपर्वभिः ॥ ६-५४-९॥
tāvekarathasaṃyuktau saubaleyasya vāhinīm |
vyadhametāṃ śitaistūrṇaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ || 6-54-9||

MHB 6-54-10

द्रोणभीष्मौ रणे यत्तौ धर्मराजस्य वाहिनीम् ।
नाशयेतां शरैस्तीक्ष्णैः कङ्कपत्रपरिच्छदैः ॥ ६-५४-१०॥
droṇabhīṣmau raṇe yattau dharmarājasya vāhinīm |
nāśayetāṃ śaraistīkṣṇaiḥ kaṅkapatraparicchadaiḥ || 6-54-10||

MHB 6-54-11

ततो धर्मसुतो राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
मिषतां सर्वसैन्यानां द्रोणानीकमुपाद्रवन् ॥ ६-५४-११॥
tato dharmasuto rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau |
miṣatāṃ sarvasainyānāṃ droṇānīkamupādravan || 6-54-11||

MHB 6-54-12

तत्रासीत्सुमहद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ।
यथा देवासुरं युद्धं पूर्वमासीत्सुदारुणम् ॥ ६-५४-१२॥
tatrāsītsumahadyuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam |
yathā devāsuraṃ yuddhaṃ pūrvamāsītsudāruṇam || 6-54-12||

MHB 6-54-13

कुर्वाणौ तु महत्कर्म भीमसेनघटोत्कचौ ।
दुर्योधनस्ततोऽभ्येत्य तावुभावभ्यवारयत् ॥ ६-५४-१३॥
kurvāṇau tu mahatkarma bhīmasenaghaṭotkacau |
duryodhanastato'bhyetya tāvubhāvabhyavārayat || 6-54-13||

MHB 6-54-14

तत्राद्भुतमपश्याम हैडिम्बस्य पराक्रमम् ।
अतीत्य पितरं युद्धे यदयुध्यत भारत ॥ ६-५४-१४॥
tatrādbhutamapaśyāma haiḍimbasya parākramam |
atītya pitaraṃ yuddhe yadayudhyata bhārata || 6-54-14||

MHB 6-54-15

भीमसेनस्तु संक्रुद्धो दुर्योधनममर्षणम् ।
हृद्यविध्यत्पृषत्केन प्रहसन्निव पाण्डवः ॥ ६-५४-१५॥
bhīmasenastu saṃkruddho duryodhanamamarṣaṇam |
hṛdyavidhyatpṛṣatkena prahasanniva pāṇḍavaḥ || 6-54-15||

MHB 6-54-16

ततो दुर्योधनो राजा प्रहारवरमोहितः ।
निषसाद रथोपस्थे कश्मलं च जगाम ह ॥ ६-५४-१६॥
tato duryodhano rājā prahāravaramohitaḥ |
niṣasāda rathopasthe kaśmalaṃ ca jagāma ha || 6-54-16||

MHB 6-54-17

तं विसंज्ञमथो ज्ञात्वा त्वरमाणोऽस्य सारथिः ।
अपोवाह रणाद्राजंस्ततः सैन्यमभिद्यत ॥ ६-५४-१७॥
taṃ visaṃjñamatho jñātvā tvaramāṇo'sya sārathiḥ |
apovāha raṇādrājaṃstataḥ sainyamabhidyata || 6-54-17||

MHB 6-54-18

ततस्तां कौरवीं सेनां द्रवमाणां समन्ततः ।
निघ्नन्भीमः शरैस्तीक्ष्णैरनुवव्राज पृष्ठतः ॥ ६-५४-१८॥
tatastāṃ kauravīṃ senāṃ dravamāṇāṃ samantataḥ |
nighnanbhīmaḥ śaraistīkṣṇairanuvavrāja pṛṣṭhataḥ || 6-54-18||

MHB 6-54-19

पार्षतश्च रथश्रेष्ठो धर्मपुत्रश्च पाण्डवः ।
द्रोणस्य पश्यतः सैन्यं गाङ्गेयस्य च पश्यतः ।
जघ्नतुर्विशिखैस्तीक्ष्णैः परानीकविशातनैः ॥ ६-५४-१९॥
pārṣataśca rathaśreṣṭho dharmaputraśca pāṇḍavaḥ |
droṇasya paśyataḥ sainyaṃ gāṅgeyasya ca paśyataḥ |
jaghnaturviśikhaistīkṣṇaiḥ parānīkaviśātanaiḥ || 6-54-19||

MHB 6-54-20

द्रवमाणं तु तत्सैन्यं तव पुत्रस्य संयुगे ।
नाशक्नुतां वारयितुं भीष्मद्रोणौ महारथौ ॥ ६-५४-२०॥
dravamāṇaṃ tu tatsainyaṃ tava putrasya saṃyuge |
nāśaknutāṃ vārayituṃ bhīṣmadroṇau mahārathau || 6-54-20||

MHB 6-54-21

वार्यमाणं हि भीष्मेण द्रोणेन च विशां पते ।
विद्रवत्येव तत्सैन्यं पश्यतोर्द्रोणभीष्मयोः ॥ ६-५४-२१॥
vāryamāṇaṃ hi bhīṣmeṇa droṇena ca viśāṃ pate |
vidravatyeva tatsainyaṃ paśyatordroṇabhīṣmayoḥ || 6-54-21||

MHB 6-54-22

ततो रथसहस्रेषु विद्रवत्सु ततस्ततः ।
तावास्थितावेकरथं सौभद्रशिनिपुंगवौ ।
सौबलीं समरे सेनां शातयेतां समन्ततः ॥ ६-५४-२२॥
tato rathasahasreṣu vidravatsu tatastataḥ |
tāvāsthitāvekarathaṃ saubhadraśinipuṃgavau |
saubalīṃ samare senāṃ śātayetāṃ samantataḥ || 6-54-22||

MHB 6-54-23

शुशुभाते तदा तौ तु शैनेयकुरुपुंगवौ ।
अमावास्यां गतौ यद्वत्सोमसूर्यौ नभस्तले ॥ ६-५४-२३॥
śuśubhāte tadā tau tu śaineyakurupuṃgavau |
amāvāsyāṃ gatau yadvatsomasūryau nabhastale || 6-54-23||

MHB 6-54-24

अर्जुनस्तु ततः क्रुद्धस्तव सैन्यं विशां पते ।
ववर्ष शरवर्षेण धाराभिरिव तोयदः ॥ ६-५४-२४॥
arjunastu tataḥ kruddhastava sainyaṃ viśāṃ pate |
vavarṣa śaravarṣeṇa dhārābhiriva toyadaḥ || 6-54-24||

MHB 6-54-25

वध्यमानं ततस्तत्तु शरैः पार्थस्य संयुगे ।
दुद्राव कौरवं सैन्यं विषादभयकम्पितम् ॥ ६-५४-२५॥
vadhyamānaṃ tatastattu śaraiḥ pārthasya saṃyuge |
dudrāva kauravaṃ sainyaṃ viṣādabhayakampitam || 6-54-25||

MHB 6-54-26

द्रवतस्तान्समालोक्य भीष्मद्रोणौ महारथौ ।
न्यवारयेतां संरब्धौ दुर्योधनहितैषिणौ ॥ ६-५४-२६॥
dravatastānsamālokya bhīṣmadroṇau mahārathau |
nyavārayetāṃ saṃrabdhau duryodhanahitaiṣiṇau || 6-54-26||

MHB 6-54-27

ततो दुर्योधनो राजा समाश्वस्य विशां पते ।
न्यवर्तयत तत्सैन्यं द्रवमाणं समन्ततः ॥ ६-५४-२७॥
tato duryodhano rājā samāśvasya viśāṃ pate |
nyavartayata tatsainyaṃ dravamāṇaṃ samantataḥ || 6-54-27||

MHB 6-54-28

यत्र यत्र सुतं तुभ्यं यो यः पश्यति भारत ।
तत्र तत्र न्यवर्तन्त क्षत्रियाणां महारथाः ॥ ६-५४-२८॥
yatra yatra sutaṃ tubhyaṃ yo yaḥ paśyati bhārata |
tatra tatra nyavartanta kṣatriyāṇāṃ mahārathāḥ || 6-54-28||

MHB 6-54-29

तान्निवृत्तान्समीक्ष्यैव ततोऽन्येऽपीतरे जनाः ।
अन्योन्यस्पर्धया राजँल्लज्जयान्येऽवतस्थिरे ॥ ६-५४-२९॥
tānnivṛttānsamīkṣyaiva tato'nye'pītare janāḥ |
anyonyaspardhayā rāja~llajjayānye'vatasthire || 6-54-29||

MHB 6-54-30

पुनरावर्ततां तेषां वेग आसीद्विशां पते ।
पूर्यतः सागरस्येव चन्द्रस्योदयनं प्रति ॥ ६-५४-३०॥
punarāvartatāṃ teṣāṃ vega āsīdviśāṃ pate |
pūryataḥ sāgarasyeva candrasyodayanaṃ prati || 6-54-30||

MHB 6-54-31

संनिवृत्तांस्ततस्तांस्तु दृष्ट्वा राजा सुयोधनः ।
अब्रवीत्त्वरितो गत्वा भीष्मं शांतनवं वचः ॥ ६-५४-३१॥
saṃnivṛttāṃstatastāṃstu dṛṣṭvā rājā suyodhanaḥ |
abravīttvarito gatvā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ vacaḥ || 6-54-31||

MHB 6-54-32

पितामह निबोधेदं यत्त्वा वक्ष्यामि भारत ।
नानुरूपमहं मन्ये त्वयि जीवति कौरव ॥ ६-५४-३२॥
pitāmaha nibodhedaṃ yattvā vakṣyāmi bhārata |
nānurūpamahaṃ manye tvayi jīvati kaurava || 6-54-32||

MHB 6-54-33

द्रोणे चास्त्रविदां श्रेष्ठे सपुत्रे ससुहृज्जने ।
कृपे चैव महेष्वासे द्रवतीयं वरूथिनी ॥ ६-५४-३३॥
droṇe cāstravidāṃ śreṣṭhe saputre sasuhṛjjane |
kṛpe caiva maheṣvāse dravatīyaṃ varūthinī || 6-54-33||

MHB 6-54-34

न पाण्डवाः प्रतिबलास्तव राजन्कथंचन ।
तथा द्रोणस्य संग्रामे द्रौणेश्चैव कृपस्य च ॥ ६-५४-३४॥
na pāṇḍavāḥ pratibalāstava rājankathaṃcana |
tathā droṇasya saṃgrāme drauṇeścaiva kṛpasya ca || 6-54-34||

MHB 6-54-35

अनुग्राह्याः पाण्डुसुता नूनं तव पितामह ।
यथेमां क्षमसे वीर वध्यमानां वरूथिनीम् ॥ ६-५४-३५॥
anugrāhyāḥ pāṇḍusutā nūnaṃ tava pitāmaha |
yathemāṃ kṣamase vīra vadhyamānāṃ varūthinīm || 6-54-35||

MHB 6-54-36

सोऽस्मि वाच्यस्त्वया राजन्पूर्वमेव समागमे ।
न योत्स्ये पाण्डवान्संख्ये नापि पार्षतसात्यकी ॥ ६-५४-३६॥
so'smi vācyastvayā rājanpūrvameva samāgame |
na yotsye pāṇḍavānsaṃkhye nāpi pārṣatasātyakī || 6-54-36||

MHB 6-54-37

श्रुत्वा तु वचनं तुभ्यमाचार्यस्य कृपस्य च ।
कर्णेन सहितः कृत्यं चिन्तयानस्तदैव हि ॥ ६-५४-३७॥
śrutvā tu vacanaṃ tubhyamācāryasya kṛpasya ca |
karṇena sahitaḥ kṛtyaṃ cintayānastadaiva hi || 6-54-37||

MHB 6-54-38

यदि नाहं परित्याज्यो युवाभ्यामिह संयुगे ।
विक्रमेणानुरूपेण युध्येतां पुरुषर्षभौ ॥ ६-५४-३८॥
yadi nāhaṃ parityājyo yuvābhyāmiha saṃyuge |
vikrameṇānurūpeṇa yudhyetāṃ puruṣarṣabhau || 6-54-38||

MHB 6-54-39

एतच्छ्रुत्वा वचो भीष्मः प्रहसन्वै मुहुर्मुहुः ।
अब्रवीत्तनयं तुभ्यं क्रोधादुद्वृत्य चक्षुषी ॥ ६-५४-३९॥
etacchrutvā vaco bhīṣmaḥ prahasanvai muhurmuhuḥ |
abravīttanayaṃ tubhyaṃ krodhādudvṛtya cakṣuṣī || 6-54-39||

MHB 6-54-40

बहुशो हि मया राजंस्तथ्यमुक्तं हितं वचः ।
अजेयाः पाण्डवा युद्धे देवैरपि सवासवैः ॥ ६-५४-४०॥
bahuśo hi mayā rājaṃstathyamuktaṃ hitaṃ vacaḥ |
ajeyāḥ pāṇḍavā yuddhe devairapi savāsavaiḥ || 6-54-40||

MHB 6-54-41

यत्तु शक्यं मया कर्तुं वृद्धेनाद्य नृपोत्तम ।
करिष्यामि यथाशक्ति प्रेक्षेदानीं सबान्धवः ॥ ६-५४-४१॥
yattu śakyaṃ mayā kartuṃ vṛddhenādya nṛpottama |
kariṣyāmi yathāśakti prekṣedānīṃ sabāndhavaḥ || 6-54-41||

MHB 6-54-42

अद्य पाण्डुसुतान्सर्वान्ससैन्यान्सह बन्धुभिः ।
मिषतो वारयिष्यामि सर्वलोकस्य पश्यतः ॥ ६-५४-४२॥
adya pāṇḍusutānsarvānsasainyānsaha bandhubhiḥ |
miṣato vārayiṣyāmi sarvalokasya paśyataḥ || 6-54-42||

MHB 6-54-43

एवमुक्ते तु भीष्मेण पुत्रास्तव जनेश्वर ।
दध्मुः शङ्खान्मुदा युक्ता भेरीश्च जघ्निरे भृशम् ॥ ६-५४-४३॥
evamukte tu bhīṣmeṇa putrāstava janeśvara |
dadhmuḥ śaṅkhānmudā yuktā bherīśca jaghnire bhṛśam || 6-54-43||

MHB 6-54-44

पाण्डवापि ततो राजञ्श्रुत्वा तं निनदं महत् ।
दध्मुः शङ्खांश्च भेरीश्च मुरजांश्च व्यनादयन् ॥ ६-५४-४४॥
pāṇḍavāpi tato rājañśrutvā taṃ ninadaṃ mahat |
dadhmuḥ śaṅkhāṃśca bherīśca murajāṃśca vyanādayan || 6-54-44||

Adhyaya: 55/117 (132)

MHB 6-55-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
प्रतिज्ञाते तु भीष्मेण तस्मिन्युद्धे सुदारुणे ।
क्रोधितो मम पुत्रेण दुःखितेन विशेषतः ॥ ६-५५-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
pratijñāte tu bhīṣmeṇa tasminyuddhe sudāruṇe |
krodhito mama putreṇa duḥkhitena viśeṣataḥ || 6-55-1||

MHB 6-55-2

भीष्मः किमकरोत्तत्र पाण्डवेयेषु संजय ।
पितामहे वा पाञ्चालास्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ ६-५५-२॥
bhīṣmaḥ kimakarottatra pāṇḍaveyeṣu saṃjaya |
pitāmahe vā pāñcālāstanmamācakṣva saṃjaya || 6-55-2||

MHB 6-55-3

संजय उवाच ।
गतपूर्वाह्णभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि भारत ।
जयं प्राप्तेषु हृष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु ॥ ६-५५-३॥
saṃjaya uvāca |
gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminnahani bhārata |
jayaṃ prāpteṣu hṛṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu || 6-55-3||

MHB 6-55-4

सर्वधर्मविशेषज्ञः पिता देवव्रतस्तव ।
अभ्ययाज्जवनैरश्वैः पाण्डवानामनीकिनीम् ।
महत्या सेनया गुप्तस्तव पुत्रैश्च सर्वशः ॥ ६-५५-४॥
sarvadharmaviśeṣajñaḥ pitā devavratastava |
abhyayājjavanairaśvaiḥ pāṇḍavānāmanīkinīm |
mahatyā senayā guptastava putraiśca sarvaśaḥ || 6-55-4||

MHB 6-55-5

प्रावर्तत ततो युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ।
अस्माकं पाण्डवैः सार्धमनयात्तव भारत ॥ ६-५५-५॥
prāvartata tato yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam |
asmākaṃ pāṇḍavaiḥ sārdhamanayāttava bhārata || 6-55-5||

MHB 6-55-6

धनुषां कूजतां तत्र तलानां चाभिहन्यताम् ।
महान्समभवच्छब्दो गिरीणामिव दीर्यताम् ॥ ६-५५-६॥
dhanuṣāṃ kūjatāṃ tatra talānāṃ cābhihanyatām |
mahānsamabhavacchabdo girīṇāmiva dīryatām || 6-55-6||

MHB 6-55-7

तिष्ठ स्थितोऽस्मि विद्ध्येनं निवर्तस्व स्थिरो भव ।
स्थितोऽस्मि प्रहरस्वेति शब्दाः श्रूयन्त सर्वशः ॥ ६-५५-७॥
tiṣṭha sthito'smi viddhyenaṃ nivartasva sthiro bhava |
sthito'smi praharasveti śabdāḥ śrūyanta sarvaśaḥ || 6-55-7||

MHB 6-55-8

काञ्चनेषु तनुत्रेषु किरीटेषु ध्वजेषु च ।
शिलानामिव शैलेषु पतितानामभूत्स्वनः ॥ ६-५५-८॥
kāñcaneṣu tanutreṣu kirīṭeṣu dhvajeṣu ca |
śilānāmiva śaileṣu patitānāmabhūtsvanaḥ || 6-55-8||

MHB 6-55-9

पतितान्युत्तमाङ्गानि बाहवश्च विभूषिताः ।
व्यचेष्टन्त महीं प्राप्य शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६-५५-९॥
patitānyuttamāṅgāni bāhavaśca vibhūṣitāḥ |
vyaceṣṭanta mahīṃ prāpya śataśo'tha sahasraśaḥ || 6-55-9||

MHB 6-55-10

हृतोत्तमाङ्गाः केचित्तु तथैवोद्यतकार्मुकाः ।
प्रगृहीतायुधाश्चापि तस्थुः पुरुषसत्तमाः ॥ ६-५५-१०॥
hṛtottamāṅgāḥ kecittu tathaivodyatakārmukāḥ |
pragṛhītāyudhāścāpi tasthuḥ puruṣasattamāḥ || 6-55-10||

MHB 6-55-11

प्रावर्तत महावेगा नदी रुधिरवाहिनी ।
मातङ्गाङ्गशिलारौद्रा मांसशोणितकर्दमा ॥ ६-५५-११॥
prāvartata mahāvegā nadī rudhiravāhinī |
mātaṅgāṅgaśilāraudrā māṃsaśoṇitakardamā || 6-55-11||

MHB 6-55-12

वराश्वनरनागानां शरीरप्रभवा तदा ।
परलोकार्णवमुखी गृध्रगोमायुमोदिनी ॥ ६-५५-१२॥
varāśvanaranāgānāṃ śarīraprabhavā tadā |
paralokārṇavamukhī gṛdhragomāyumodinī || 6-55-12||

MHB 6-55-13

न दृष्टं न श्रुतं चापि युद्धमेतादृशं नृप ।
यथा तव सुतानां च पाण्डवानां च भारत ॥ ६-५५-१३॥
na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ cāpi yuddhametādṛśaṃ nṛpa |
yathā tava sutānāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca bhārata || 6-55-13||

MHB 6-55-14

नासीद्रथपथस्तत्र योधैर्युधि निपातितैः ।
गजैश्च पतितैर्नीलैर्गिरिशृङ्गैरिवावृतम् ॥ ६-५५-१४॥
nāsīdrathapathastatra yodhairyudhi nipātitaiḥ |
gajaiśca patitairnīlairgiriśṛṅgairivāvṛtam || 6-55-14||

MHB 6-55-15

विकीर्णैः कवचैश्चित्रैर्ध्वजैश्छत्रैश्च मारिष ।
शुशुभे तद्रणस्थानं शरदीव नभस्तलम् ॥ ६-५५-१५॥
vikīrṇaiḥ kavacaiścitrairdhvajaiśchatraiśca māriṣa |
śuśubhe tadraṇasthānaṃ śaradīva nabhastalam || 6-55-15||

MHB 6-55-16

विनिर्भिन्नाः शरैः केचिदन्तपीडाविकर्षिणः ।
अभीताः समरे शत्रूनभ्यधावन्त दंशिताः ॥ ६-५५-१६॥
vinirbhinnāḥ śaraiḥ kecidantapīḍāvikarṣiṇaḥ |
abhītāḥ samare śatrūnabhyadhāvanta daṃśitāḥ || 6-55-16||

MHB 6-55-17

तात भ्रातः सखे बन्धो वयस्य मम मातुल ।
मा मां परित्यजेत्यन्ये चुक्रुशुः पतिता रणे ॥ ६-५५-१७॥
tāta bhrātaḥ sakhe bandho vayasya mama mātula |
mā māṃ parityajetyanye cukruśuḥ patitā raṇe || 6-55-17||

MHB 6-55-18

आधावाभ्येहि मा गच्छ किं भीतोऽसि क्व यास्यसि ।
स्थितोऽहं समरे मा भैरिति चान्ये विचुक्रुशुः ॥ ६-५५-१८॥
ādhāvābhyehi mā gaccha kiṃ bhīto'si kva yāsyasi |
sthito'haṃ samare mā bhairiti cānye vicukruśuḥ || 6-55-18||

MHB 6-55-19

तत्र भीष्मः शांतनवो नित्यं मण्डलकार्मुकः ।
मुमोच बाणान्दीप्ताग्रानहीनाशीविषानिव ॥ ६-५५-१९॥
tatra bhīṣmaḥ śāṃtanavo nityaṃ maṇḍalakārmukaḥ |
mumoca bāṇāndīptāgrānahīnāśīviṣāniva || 6-55-19||

MHB 6-55-20

शरैरेकायनीकुर्वन्दिशः सर्वा यतव्रतः ।
जघान पाण्डवरथानादिश्यादिश्य भारत ॥ ६-५५-२०॥
śarairekāyanīkurvandiśaḥ sarvā yatavrataḥ |
jaghāna pāṇḍavarathānādiśyādiśya bhārata || 6-55-20||

MHB 6-55-21

स नृत्यन्वै रथोपस्थे दर्शयन्पाणिलाघवम् ।
अलातचक्रवद्राजंस्तत्र तत्र स्म दृश्यते ॥ ६-५५-२१॥
sa nṛtyanvai rathopasthe darśayanpāṇilāghavam |
alātacakravadrājaṃstatra tatra sma dṛśyate || 6-55-21||

MHB 6-55-22

तमेकं समरे शूरं पाण्डवाः सृञ्जयास्तथा ।
अनेकशतसाहस्रं समपश्यन्त लाघवात् ॥ ६-५५-२२॥
tamekaṃ samare śūraṃ pāṇḍavāḥ sṛñjayāstathā |
anekaśatasāhasraṃ samapaśyanta lāghavāt || 6-55-22||

MHB 6-55-23

मायाकृतात्मानमिव भीष्मं तत्र स्म मेनिरे ।
पूर्वस्यां दिशि तं दृष्ट्वा प्रतीच्यां ददृशुर्जनाः ॥ ६-५५-२३॥
māyākṛtātmānamiva bhīṣmaṃ tatra sma menire |
pūrvasyāṃ diśi taṃ dṛṣṭvā pratīcyāṃ dadṛśurjanāḥ || 6-55-23||

MHB 6-55-24

उदीच्यां चैनमालोक्य दक्षिणस्यां पुनः प्रभो ।
एवं स समरे वीरो गाङ्गेयः प्रत्यदृश्यत ॥ ६-५५-२४॥
udīcyāṃ cainamālokya dakṣiṇasyāṃ punaḥ prabho |
evaṃ sa samare vīro gāṅgeyaḥ pratyadṛśyata || 6-55-24||

MHB 6-55-25

न चैनं पाण्डवेयानां कश्चिच्छक्नोति वीक्षितुम् ।
विशिखानेव पश्यन्ति भीष्मचापच्युतान्बहून् ॥ ६-५५-२५॥
na cainaṃ pāṇḍaveyānāṃ kaścicchaknoti vīkṣitum |
viśikhāneva paśyanti bhīṣmacāpacyutānbahūn || 6-55-25||

MHB 6-55-26

कुर्वाणं समरे कर्म सूदयानं च वाहिनीम् ।
व्याक्रोशन्त रणे तत्र वीरा बहुविधं बहु ।
अमानुषेण रूपेण चरन्तं पितरं तव ॥ ६-५५-२६॥
kurvāṇaṃ samare karma sūdayānaṃ ca vāhinīm |
vyākrośanta raṇe tatra vīrā bahuvidhaṃ bahu |
amānuṣeṇa rūpeṇa carantaṃ pitaraṃ tava || 6-55-26||

MHB 6-55-27

शलभा इव राजानः पतन्ति विधिचोदिताः ।
भीष्माग्निमभि संक्रुद्धं विनाशाय सहस्रशः ॥ ६-५५-२७॥
śalabhā iva rājānaḥ patanti vidhicoditāḥ |
bhīṣmāgnimabhi saṃkruddhaṃ vināśāya sahasraśaḥ || 6-55-27||

MHB 6-55-28

न हि मोघः शरः कश्चिदासीद्भीष्मस्य संयुगे ।
नरनागाश्वकायेषु बहुत्वाल्लघुवेधिनः ॥ ६-५५-२८॥
na hi moghaḥ śaraḥ kaścidāsīdbhīṣmasya saṃyuge |
naranāgāśvakāyeṣu bahutvāllaghuvedhinaḥ || 6-55-28||

MHB 6-55-29

भिनत्त्येकेन बाणेन सुमुक्तेन पतत्रिणा ।
गजकङ्कटसंनाहं वज्रेणेवाचलोत्तमम् ॥ ६-५५-२९॥
bhinattyekena bāṇena sumuktena patatriṇā |
gajakaṅkaṭasaṃnāhaṃ vajreṇevācalottamam || 6-55-29||

MHB 6-55-30

द्वौ त्रीनपि गजारोहान्पिण्डितान्वर्मितानपि ।
नाराचेन सुतीक्ष्णेन निजघान पिता तव ॥ ६-५५-३०॥
dvau trīnapi gajārohānpiṇḍitānvarmitānapi |
nārācena sutīkṣṇena nijaghāna pitā tava || 6-55-30||

MHB 6-55-31

यो यो भीष्मं नरव्याघ्रमभ्येति युधि कश्चन ।
मुहूर्तदृष्टः स मया पातितो भुवि दृश्यते ॥ ६-५५-३१॥
yo yo bhīṣmaṃ naravyāghramabhyeti yudhi kaścana |
muhūrtadṛṣṭaḥ sa mayā pātito bhuvi dṛśyate || 6-55-31||

MHB 6-55-32

एवं सा धर्मराजस्य वध्यमाना महाचमूः ।
भीष्मेणातुलवीर्येण व्यशीर्यत सहस्रधा ॥ ६-५५-३२॥
evaṃ sā dharmarājasya vadhyamānā mahācamūḥ |
bhīṣmeṇātulavīryeṇa vyaśīryata sahasradhā || 6-55-32||

MHB 6-55-33

प्रकीर्यत महासेना शरवर्षाभितापिता ।
पश्यतो वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ॥ ६-५५-३३॥
prakīryata mahāsenā śaravarṣābhitāpitā |
paśyato vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ || 6-55-33||

MHB 6-55-34

यतमानापि ते वीरा द्रवमाणान्महारथान् ।
नाशक्नुवन्वारयितुं भीष्मबाणप्रपीडिताः ॥ ६-५५-३४॥
yatamānāpi te vīrā dravamāṇānmahārathān |
nāśaknuvanvārayituṃ bhīṣmabāṇaprapīḍitāḥ || 6-55-34||

MHB 6-55-35

महेन्द्रसमवीर्येण वध्यमाना महाचमूः ।
अभज्यत महाराज न च द्वौ सह धावतः ॥ ६-५५-३५॥
mahendrasamavīryeṇa vadhyamānā mahācamūḥ |
abhajyata mahārāja na ca dvau saha dhāvataḥ || 6-55-35||

MHB 6-55-36

आविद्धनरनागाश्वं पतितध्वजकूबरम् ।
अनीकं पाण्डुपुत्राणां हाहाभूतमचेतनम् ॥ ६-५५-३६॥
āviddhanaranāgāśvaṃ patitadhvajakūbaram |
anīkaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ hāhābhūtamacetanam || 6-55-36||

MHB 6-55-37

जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा ।
प्रियं सखायं चाक्रन्दे सखा दैवबलात्कृतः ॥ ६-५५-३७॥
jaghānātra pitā putraṃ putraśca pitaraṃ tathā |
priyaṃ sakhāyaṃ cākrande sakhā daivabalātkṛtaḥ || 6-55-37||

MHB 6-55-38

विमुच्य कवचानन्ये पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः ।
प्रकीर्य केशान्धावन्तः प्रत्यदृश्यन्त भारत ॥ ६-५५-३८॥
vimucya kavacānanye pāṇḍuputrasya sainikāḥ |
prakīrya keśāndhāvantaḥ pratyadṛśyanta bhārata || 6-55-38||

MHB 6-55-39

तद्गोकुलमिवोद्भ्रान्तमुद्भ्रान्तरथयूथपम् ।
ददृशे पाण्डुपुत्रस्य सैन्यमार्तस्वरं तदा ॥ ६-५५-३९॥
tadgokulamivodbhrāntamudbhrāntarathayūthapam |
dadṛśe pāṇḍuputrasya sainyamārtasvaraṃ tadā || 6-55-39||

MHB 6-55-40

प्रभज्यमानं तत्सैन्यं दृष्ट्वा देवकिनन्दनः ।
उवाच पार्थं बीभत्सुं निगृह्य रथमुत्तमम् ॥ ६-५५-४०॥
prabhajyamānaṃ tatsainyaṃ dṛṣṭvā devakinandanaḥ |
uvāca pārthaṃ bībhatsuṃ nigṛhya rathamuttamam || 6-55-40||

MHB 6-55-41

अयं स कालः संप्राप्तः पार्थ यः काङ्क्षितस्त्वया ।
प्रहरास्मै नरव्याघ्र न चेन्मोहाद्विमुह्यसे ॥ ६-५५-४१॥
ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ pārtha yaḥ kāṅkṣitastvayā |
praharāsmai naravyāghra na cenmohādvimuhyase || 6-55-41||

MHB 6-55-42

यत्त्वया कथितं वीर पुरा राज्ञां समागमे ।
भीष्मद्रोणमुखान्सर्वान्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकान् ॥ ६-५५-४२॥
yattvayā kathitaṃ vīra purā rājñāṃ samāgame |
bhīṣmadroṇamukhānsarvāndhārtarāṣṭrasya sainikān || 6-55-42||

MHB 6-55-43

सानुबन्धान्हनिष्यामि ये मां योत्स्यन्ति संयुगे ।
इति तत्कुरु कौन्तेय सत्यं वाक्यमरिंदम ॥ ६-५५-४३॥
sānubandhānhaniṣyāmi ye māṃ yotsyanti saṃyuge |
iti tatkuru kaunteya satyaṃ vākyamariṃdama || 6-55-43||

MHB 6-55-44

बीभत्सो पश्य सैन्यं स्वं भज्यमानं समन्ततः ।
द्रवतश्च महीपालान्सर्वान्यौधिष्ठिरे बले ॥ ६-५५-४४॥
bībhatso paśya sainyaṃ svaṃ bhajyamānaṃ samantataḥ |
dravataśca mahīpālānsarvānyaudhiṣṭhire bale || 6-55-44||

MHB 6-55-45

दृष्ट्वा हि समरे भीष्मं व्यात्ताननमिवान्तकम् ।
भयार्ताः संप्रणश्यन्ति सिंहं क्षुद्रमृगा इव ॥ ६-५५-४५॥
dṛṣṭvā hi samare bhīṣmaṃ vyāttānanamivāntakam |
bhayārtāḥ saṃpraṇaśyanti siṃhaṃ kṣudramṛgā iva || 6-55-45||

MHB 6-55-46

एवमुक्तः प्रत्युवाच वासुदेवं धनंजयः ।
चोदयाश्वान्यतो भीष्मो विगाह्यैतद्बलार्णवम् ॥ ६-५५-४६॥
evamuktaḥ pratyuvāca vāsudevaṃ dhanaṃjayaḥ |
codayāśvānyato bhīṣmo vigāhyaitadbalārṇavam || 6-55-46||

MHB 6-55-47

ततोऽश्वान्रजतप्रख्यांश्चोदयामास माधवः ।
यतो भीष्मरथो राजन्दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिमानिव ॥ ६-५५-४७॥
tato'śvānrajataprakhyāṃścodayāmāsa mādhavaḥ |
yato bhīṣmaratho rājanduṣprekṣyo raśmimāniva || 6-55-47||

MHB 6-55-48

ततस्तत्पुनरावृत्तं युधिष्ठिरबलं महत् ।
दृष्ट्वा पार्थं महाबाहुं भीष्मायोद्यन्तमाहवे ॥ ६-५५-४८॥
tatastatpunarāvṛttaṃ yudhiṣṭhirabalaṃ mahat |
dṛṣṭvā pārthaṃ mahābāhuṃ bhīṣmāyodyantamāhave || 6-55-48||

MHB 6-55-49

ततो भीष्मः कुरुश्रेष्ठः सिंहवद्विनदन्मुहुः ।
धनंजयरथं तूर्णं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ६-५५-४९॥
tato bhīṣmaḥ kuruśreṣṭhaḥ siṃhavadvinadanmuhuḥ |
dhanaṃjayarathaṃ tūrṇaṃ śaravarṣairavākirat || 6-55-49||

MHB 6-55-50

क्षणेन स रथस्तस्य सहयः सहसारथिः ।
शरवर्षेण महता संछन्नो न प्रकाशते ॥ ६-५५-५०॥
kṣaṇena sa rathastasya sahayaḥ sahasārathiḥ |
śaravarṣeṇa mahatā saṃchanno na prakāśate || 6-55-50||

MHB 6-55-51

वासुदेवस्त्वसंभ्रान्तो धैर्यमास्थाय सत्त्ववान् ।
चोदयामास तानश्वान्वितुन्नान्भीष्मसायकैः ॥ ६-५५-५१॥
vāsudevastvasaṃbhrānto dhairyamāsthāya sattvavān |
codayāmāsa tānaśvānvitunnānbhīṣmasāyakaiḥ || 6-55-51||

MHB 6-55-52

ततः पार्थो धनुर्गृह्य दिव्यं जलदनिस्वनम् ।
पातयामास भीष्मस्य धनुश्छित्त्वा त्रिभिः शरैः ॥ ६-५५-५२॥
tataḥ pārtho dhanurgṛhya divyaṃ jaladanisvanam |
pātayāmāsa bhīṣmasya dhanuśchittvā tribhiḥ śaraiḥ || 6-55-52||

MHB 6-55-53

स च्छिन्नधन्वा कौरव्यः पुनरन्यन्महद्धनुः ।
निमेषान्तरमात्रेण सज्यं चक्रे पिता तव ॥ ६-५५-५३॥
sa cchinnadhanvā kauravyaḥ punaranyanmahaddhanuḥ |
nimeṣāntaramātreṇa sajyaṃ cakre pitā tava || 6-55-53||

MHB 6-55-54

विचकर्ष ततो दोर्भ्यां धनुर्जलदनिस्वनम् ।
अथास्य तदपि क्रुद्धश्चिच्छेद धनुरर्जुनः ॥ ६-५५-५४॥
vicakarṣa tato dorbhyāṃ dhanurjaladanisvanam |
athāsya tadapi kruddhaściccheda dhanurarjunaḥ || 6-55-54||

MHB 6-55-55

तस्य तत्पूजयामास लाघवं शंतनोः सुतः ।
साधु पार्थ महाबाहो साधु भो पाण्डुनन्दन ॥ ६-५५-५५॥
tasya tatpūjayāmāsa lāghavaṃ śaṃtanoḥ sutaḥ |
sādhu pārtha mahābāho sādhu bho pāṇḍunandana || 6-55-55||

MHB 6-55-56

त्वय्येवैतद्युक्तरूपं महत्कर्म धनंजय ।
प्रीतोऽस्मि सुदृढं पुत्र कुरु युद्धं मया सह ॥ ६-५५-५६॥
tvayyevaitadyuktarūpaṃ mahatkarma dhanaṃjaya |
prīto'smi sudṛḍhaṃ putra kuru yuddhaṃ mayā saha || 6-55-56||

MHB 6-55-57

इति पार्थं प्रशस्याथ प्रगृह्यान्यन्महद्धनुः ।
मुमोच समरे वीरः शरान्पार्थरथं प्रति ॥ ६-५५-५७॥
iti pārthaṃ praśasyātha pragṛhyānyanmahaddhanuḥ |
mumoca samare vīraḥ śarānpārtharathaṃ prati || 6-55-57||

MHB 6-55-58

अदर्शयद्वासुदेवो हययाने परं बलम् ।
मोघान्कुर्वञ्शरांस्तस्य मण्डलान्यचरल्लघु ॥ ६-५५-५८॥
adarśayadvāsudevo hayayāne paraṃ balam |
moghānkurvañśarāṃstasya maṇḍalānyacarallaghu || 6-55-58||

MHB 6-55-59

तथापि भीष्मः सुदृढं वासुदेवधनंजयौ ।
विव्याध निशितैर्बाणैः सर्वगात्रेषु मारिष ॥ ६-५५-५९॥
tathāpi bhīṣmaḥ sudṛḍhaṃ vāsudevadhanaṃjayau |
vivyādha niśitairbāṇaiḥ sarvagātreṣu māriṣa || 6-55-59||

MHB 6-55-60

शुशुभाते नरव्याघ्रौ तौ भीष्मशरविक्षतौ ।
गोवृषाविव नर्दन्तौ विषाणोल्लिखिताङ्कितौ ॥ ६-५५-६०॥
śuśubhāte naravyāghrau tau bhīṣmaśaravikṣatau |
govṛṣāviva nardantau viṣāṇollikhitāṅkitau || 6-55-60||

MHB 6-55-61

पुनश्चापि सुसंक्रुद्धः शरैः संनतपर्वभिः ।
कृष्णयोर्युधि संरब्धो भीष्मो व्यावारयद्दिशः ॥ ६-५५-६१॥
punaścāpi susaṃkruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
kṛṣṇayoryudhi saṃrabdho bhīṣmo vyāvārayaddiśaḥ || 6-55-61||

MHB 6-55-62

वार्ष्णेयं च शरैस्तीक्ष्णैः कम्पयामास रोषितः ।
मुहुरभ्युत्स्मयन्भीष्मः प्रहस्य स्वनवत्तदा ॥ ६-५५-६२॥
vārṣṇeyaṃ ca śaraistīkṣṇaiḥ kampayāmāsa roṣitaḥ |
muhurabhyutsmayanbhīṣmaḥ prahasya svanavattadā || 6-55-62||

MHB 6-55-63

ततः कृष्णस्तु समरे दृष्ट्वा भीष्मपराक्रमम् ।
संप्रेक्ष्य च महाबाहुः पार्थस्य मृदुयुद्धताम् ॥ ६-५५-६३॥
tataḥ kṛṣṇastu samare dṛṣṭvā bhīṣmaparākramam |
saṃprekṣya ca mahābāhuḥ pārthasya mṛduyuddhatām || 6-55-63||

MHB 6-55-64

भीष्मं च शरवर्षाणि सृजन्तमनिशं युधि ।
प्रतपन्तमिवादित्यं मध्यमासाद्य सेनयोः ॥ ६-५५-६४॥
bhīṣmaṃ ca śaravarṣāṇi sṛjantamaniśaṃ yudhi |
pratapantamivādityaṃ madhyamāsādya senayoḥ || 6-55-64||

MHB 6-55-65

वरान्वरान्विनिघ्नन्तं पाण्डुपुत्रस्य सैनिकान् ।
युगान्तमिव कुर्वाणं भीष्मं यौधिष्ठिरे बले ॥ ६-५५-६५॥
varānvarānvinighnantaṃ pāṇḍuputrasya sainikān |
yugāntamiva kurvāṇaṃ bhīṣmaṃ yaudhiṣṭhire bale || 6-55-65||

MHB 6-55-66

अमृष्यमाणो भगवान्केशवः परवीरहा ।
अचिन्तयदमेयात्मा नास्ति यौधिष्ठिरं बलम् ॥ ६-५५-६६॥
amṛṣyamāṇo bhagavānkeśavaḥ paravīrahā |
acintayadameyātmā nāsti yaudhiṣṭhiraṃ balam || 6-55-66||

MHB 6-55-67

एकाह्ना हि रणे भीष्मो नाशयेद्देवदानवान् ।
किमु पाण्डुसुतान्युद्धे सबलान्सपदानुगान् ॥ ६-५५-६७॥
ekāhnā hi raṇe bhīṣmo nāśayeddevadānavān |
kimu pāṇḍusutānyuddhe sabalānsapadānugān || 6-55-67||

MHB 6-55-68

द्रवते च महत्सैन्यं पाण्डवस्य महात्मनः ।
एते च कौरवास्तूर्णं प्रभग्नान्दृश्य सोमकान् ।
आद्रवन्ति रणे हृष्टा हर्षयन्तः पितामहम् ॥ ६-५५-६८॥
dravate ca mahatsainyaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ |
ete ca kauravāstūrṇaṃ prabhagnāndṛśya somakān |
ādravanti raṇe hṛṣṭā harṣayantaḥ pitāmaham || 6-55-68||

MHB 6-55-69

सोऽहं भीष्मं निहन्म्यद्य पाण्डवार्थाय दंशितः ।
भारमेतं विनेष्यामि पाण्डवानां महात्मनाम् ॥ ६-५५-६९॥
so'haṃ bhīṣmaṃ nihanmyadya pāṇḍavārthāya daṃśitaḥ |
bhārametaṃ vineṣyāmi pāṇḍavānāṃ mahātmanām || 6-55-69||

MHB 6-55-70

अर्जुनोऽपि शरैस्तीक्ष्णैर्वध्यमानो हि संयुगे ।
कर्तव्यं नाभिजानाति रणे भीष्मस्य गौरवात् ॥ ६-५५-७०॥
arjuno'pi śaraistīkṣṇairvadhyamāno hi saṃyuge |
kartavyaṃ nābhijānāti raṇe bhīṣmasya gauravāt || 6-55-70||

MHB 6-55-71

तथा चिन्तयतस्तस्य भूय एव पितामहः ।
प्रेषयामास संक्रुद्धः शरान्पार्थरथं प्रति ॥ ६-५५-७१॥
tathā cintayatastasya bhūya eva pitāmahaḥ |
preṣayāmāsa saṃkruddhaḥ śarānpārtharathaṃ prati || 6-55-71||

MHB 6-55-72

तेषां बहुत्वाद्धि भृशं शराणां दिशोऽथ सर्वाः पिहिता बभूवुः ।
न चान्तरिक्षं न दिशो न भूमिर्न भास्करोऽदृश्यत रश्मिमाली ।
ववुश्च वातास्तुमुलाः सधूमा दिशश्च सर्वाः क्षुभिता बभूवुः ॥ ६-५५-७२॥
teṣāṃ bahutvāddhi bhṛśaṃ śarāṇāṃ diśo'tha sarvāḥ pihitā babhūvuḥ |
na cāntarikṣaṃ na diśo na bhūmirna bhāskaro'dṛśyata raśmimālī |
vavuśca vātāstumulāḥ sadhūmā diśaśca sarvāḥ kṣubhitā babhūvuḥ || 6-55-72||

MHB 6-55-73

द्रोणो विकर्णोऽथ जयद्रथश्च भूरिश्रवाः कृतवर्मा कृपश्च ।
श्रुतायुरम्बष्ठपतिश्च राजा विन्दानुविन्दौ च सुदक्षिणश्च ॥ ६-५५-७३॥
droṇo vikarṇo'tha jayadrathaśca bhūriśravāḥ kṛtavarmā kṛpaśca |
śrutāyurambaṣṭhapatiśca rājā vindānuvindau ca sudakṣiṇaśca || 6-55-73||

MHB 6-55-74

प्राच्याश्च सौवीरगणाश्च सर्वे वसातयः क्षुद्रकमालवाश्च ।
किरीटिनं त्वरमाणाभिसस्रुर्निदेशगाः शांतनवस्य राज्ञः ॥ ६-५५-७४॥
prācyāśca sauvīragaṇāśca sarve vasātayaḥ kṣudrakamālavāśca |
kirīṭinaṃ tvaramāṇābhisasrurnideśagāḥ śāṃtanavasya rājñaḥ || 6-55-74||

MHB 6-55-75

तं वाजिपादातरथौघजालैरनेकसाहस्रशतैर्ददर्श ।
किरीटिनं संपरिवार्यमाणं शिनेर्नप्ता वारणयूथपैश्च ॥ ६-५५-७५॥
taṃ vājipādātarathaughajālairanekasāhasraśatairdadarśa |
kirīṭinaṃ saṃparivāryamāṇaṃ śinernaptā vāraṇayūthapaiśca || 6-55-75||

MHB 6-55-76

ततस्तु दृष्ट्वार्जुनवासुदेवौ पदातिनागाश्वरथैः समन्तात् ।
अभिद्रुतौ शस्त्रभृतां वरिष्ठौ शिनिप्रवीरोऽभिससार तूर्णम् ॥ ६-५५-७६॥
tatastu dṛṣṭvārjunavāsudevau padātināgāśvarathaiḥ samantāt |
abhidrutau śastrabhṛtāṃ variṣṭhau śinipravīro'bhisasāra tūrṇam || 6-55-76||

MHB 6-55-77

स तान्यनीकानि महाधनुष्माञ्शिनिप्रवीरः सहसाभिपत्य ।
चकार साहाय्यमथार्जुनस्य विष्णुर्यथा वृत्रनिषूदनस्य ॥ ६-५५-७७॥
sa tānyanīkāni mahādhanuṣmāñśinipravīraḥ sahasābhipatya |
cakāra sāhāyyamathārjunasya viṣṇuryathā vṛtraniṣūdanasya || 6-55-77||

MHB 6-55-78

विशीर्णनागाश्वरथध्वजौघं भीष्मेण वित्रासितसर्वयोधम् ।
युधिष्ठिरानीकमभिद्रवन्तं प्रोवाच संदृश्य शिनिप्रवीरः ॥ ६-५५-७८॥
viśīrṇanāgāśvarathadhvajaughaṃ bhīṣmeṇa vitrāsitasarvayodham |
yudhiṣṭhirānīkamabhidravantaṃ provāca saṃdṛśya śinipravīraḥ || 6-55-78||

MHB 6-55-79

क्व क्षत्रिया यास्यथ नैष धर्मः सतां पुरस्तात्कथितः पुराणैः ।
मा स्वां प्रतिज्ञां जहत प्रवीराः स्वं वीरधर्मं परिपालयध्वम् ॥ ६-५५-७९॥
kva kṣatriyā yāsyatha naiṣa dharmaḥ satāṃ purastātkathitaḥ purāṇaiḥ |
mā svāṃ pratijñāṃ jahata pravīrāḥ svaṃ vīradharmaṃ paripālayadhvam || 6-55-79||

MHB 6-55-80

तान्वासवानन्तरजो निशम्य नरेन्द्रमुख्यान्द्रवतः समन्तात् ।
पार्थस्य दृष्ट्वा मृदुयुद्धतां च भीष्मं च संख्ये समुदीर्यमाणम् ॥ ६-५५-८०॥
tānvāsavānantarajo niśamya narendramukhyāndravataḥ samantāt |
pārthasya dṛṣṭvā mṛduyuddhatāṃ ca bhīṣmaṃ ca saṃkhye samudīryamāṇam || 6-55-80||

MHB 6-55-81

अमृष्यमाणः स ततो महात्मा यशस्विनं सर्वदशार्हभर्ता ।
उवाच शैनेयमभिप्रशंसन्दृष्ट्वा कुरूनापततः समन्तात् ॥ ६-५५-८१॥
amṛṣyamāṇaḥ sa tato mahātmā yaśasvinaṃ sarvadaśārhabhartā |
uvāca śaineyamabhipraśaṃsandṛṣṭvā kurūnāpatataḥ samantāt || 6-55-81||

MHB 6-55-82

ये यान्ति यान्त्वेव शिनिप्रवीर येऽपि स्थिताः सात्वत तेऽपि यान्तु ।
भीष्मं रथात्पश्य निपात्यमानं द्रोणं च संख्ये सगणं मयाद्य ॥ ६-५५-८२॥
ye yānti yāntveva śinipravīra ye'pi sthitāḥ sātvata te'pi yāntu |
bhīṣmaṃ rathātpaśya nipātyamānaṃ droṇaṃ ca saṃkhye sagaṇaṃ mayādya || 6-55-82||

MHB 6-55-83

नासौ रथः सात्वत कौरवाणां क्रुद्धस्य मुच्येत रणेऽद्य कश्चित् ।
तस्मादहं गृह्य रथाङ्गमुग्रं प्राणं हरिष्यामि महाव्रतस्य ॥ ६-५५-८३॥
nāsau rathaḥ sātvata kauravāṇāṃ kruddhasya mucyeta raṇe'dya kaścit |
tasmādahaṃ gṛhya rathāṅgamugraṃ prāṇaṃ hariṣyāmi mahāvratasya || 6-55-83||

MHB 6-55-84

निहत्य भीष्मं सगणं तथाजौ द्रोणं च शैनेय रथप्रवीरम् ।
प्रीतिं करिष्यामि धनंजयस्य राज्ञश्च भीमस्य तथाश्विनोश्च ॥ ६-५५-८४॥
nihatya bhīṣmaṃ sagaṇaṃ tathājau droṇaṃ ca śaineya rathapravīram |
prītiṃ kariṣyāmi dhanaṃjayasya rājñaśca bhīmasya tathāśvinośca || 6-55-84||

MHB 6-55-85

निहत्य सर्वान्धृतराष्ट्रपुत्रांस्तत्पक्षिणो ये च नरेन्द्रमुख्याः ।
राज्येन राजानमजातशत्रुं संपादयिष्याम्यहमद्य हृष्टः ॥ ६-५५-८५॥
nihatya sarvāndhṛtarāṣṭraputrāṃstatpakṣiṇo ye ca narendramukhyāḥ |
rājyena rājānamajātaśatruṃ saṃpādayiṣyāmyahamadya hṛṣṭaḥ || 6-55-85||

MHB 6-55-86

ततः सुनाभं वसुदेवपुत्रः सूर्यप्रभं वज्रसमप्रभावम् ।
क्षुरान्तमुद्यम्य भुजेन चक्रं रथादवप्लुत्य विसृज्य वाहान् ॥ ६-५५-८६॥
tataḥ sunābhaṃ vasudevaputraḥ sūryaprabhaṃ vajrasamaprabhāvam |
kṣurāntamudyamya bhujena cakraṃ rathādavaplutya visṛjya vāhān || 6-55-86||

MHB 6-55-87

संकम्पयन्गां चरणैर्महात्मा वेगेन कृष्णः प्रससार भीष्मम् ।
मदान्धमाजौ समुदीर्णदर्पः सिंहो जिघांसन्निव वारणेन्द्रम् ॥ ६-५५-८७॥
saṃkampayangāṃ caraṇairmahātmā vegena kṛṣṇaḥ prasasāra bhīṣmam |
madāndhamājau samudīrṇadarpaḥ siṃho jighāṃsanniva vāraṇendram || 6-55-87||

MHB 6-55-88

सोऽभ्यद्रवद्भीष्ममनीकमध्ये क्रुद्धो महेन्द्रावरजः प्रमाथी ।
व्यालम्बिपीतान्तपटश्चकाशे घनो यथा खेऽचिरभापिनद्धः ॥ ६-५५-८८॥
so'bhyadravadbhīṣmamanīkamadhye kruddho mahendrāvarajaḥ pramāthī |
vyālambipītāntapaṭaścakāśe ghano yathā khe'cirabhāpinaddhaḥ || 6-55-88||

MHB 6-55-89

सुदर्शनं चास्य रराज शौरेस्तच्चक्रपद्मं सुभुजोरुनालम् ।
यथादिपद्मं तरुणार्कवर्णं रराज नारायणनाभिजातम् ॥ ६-५५-८९॥
sudarśanaṃ cāsya rarāja śaurestaccakrapadmaṃ subhujorunālam |
yathādipadmaṃ taruṇārkavarṇaṃ rarāja nārāyaṇanābhijātam || 6-55-89||

MHB 6-55-90

तत्कृष्णकोपोदयसूर्यबुद्धं क्षुरान्ततीक्ष्णाग्रसुजातपत्रम् ।
तस्यैव देहोरुसरःप्ररूढं रराज नारायणबाहुनालम् ॥ ६-५५-९०॥
tatkṛṣṇakopodayasūryabuddhaṃ kṣurāntatīkṣṇāgrasujātapatram |
tasyaiva dehorusaraḥprarūḍhaṃ rarāja nārāyaṇabāhunālam || 6-55-90||

MHB 6-55-91

तमात्तचक्रं प्रणदन्तमुच्चैः क्रुद्धं महेन्द्रावरजं समीक्ष्य ।
सर्वाणि भूतानि भृशं विनेदुः क्षयं कुरूणामिति चिन्तयित्वा ॥ ६-५५-९१॥
tamāttacakraṃ praṇadantamuccaiḥ kruddhaṃ mahendrāvarajaṃ samīkṣya |
sarvāṇi bhūtāni bhṛśaṃ vineduḥ kṣayaṃ kurūṇāmiti cintayitvā || 6-55-91||

MHB 6-55-92

स वासुदेवः प्रगृहीतचक्रः संवर्तयिष्यन्निव जीवलोकम् ।
अभ्युत्पतँल्लोकगुरुर्बभासे भूतानि धक्ष्यन्निव कालवह्निः ॥ ६-५५-९२॥
sa vāsudevaḥ pragṛhītacakraḥ saṃvartayiṣyanniva jīvalokam |
abhyutpata~llokagururbabhāse bhūtāni dhakṣyanniva kālavahniḥ || 6-55-92||

MHB 6-55-93

तमापतन्तं प्रगृहीतचक्रं समीक्ष्य देवं द्विपदां वरिष्ठम् ।
असंभ्रमात्कार्मुकबाणपाणी रथे स्थितः शांतनवोऽभ्युवाच ॥ ६-५५-९३॥
tamāpatantaṃ pragṛhītacakraṃ samīkṣya devaṃ dvipadāṃ variṣṭham |
asaṃbhramātkārmukabāṇapāṇī rathe sthitaḥ śāṃtanavo'bhyuvāca || 6-55-93||

MHB 6-55-94

एह्येहि देवेश जगन्निवास नमोऽस्तु ते शार्ङ्गरथाङ्गपाणे ।
प्रसह्य मां पातय लोकनाथ रथोत्तमाद्भूतशरण्य संख्ये ॥ ६-५५-९४॥
ehyehi deveśa jagannivāsa namo'stu te śārṅgarathāṅgapāṇe |
prasahya māṃ pātaya lokanātha rathottamādbhūtaśaraṇya saṃkhye || 6-55-94||

MHB 6-55-95

त्वया हतस्येह ममाद्य कृष्ण श्रेयः परस्मिन्निह चैव लोके ।
संभावितोऽस्म्यन्धकवृष्णिनाथ लोकैस्त्रिभिर्वीर तवाभियानात् ॥ ६-५५-९५॥
tvayā hatasyeha mamādya kṛṣṇa śreyaḥ parasminniha caiva loke |
saṃbhāvito'smyandhakavṛṣṇinātha lokaistribhirvīra tavābhiyānāt || 6-55-95||

MHB 6-55-96

रथादवप्लुत्य ततस्त्वरावान्पार्थोऽप्यनुद्रुत्य यदुप्रवीरम् ।
जग्राह पीनोत्तमलम्बबाहुं बाह्वोर्हरिं व्यायतपीनबाहुः ॥ ६-५५-९६॥
rathādavaplutya tatastvarāvānpārtho'pyanudrutya yadupravīram |
jagrāha pīnottamalambabāhuṃ bāhvorhariṃ vyāyatapīnabāhuḥ || 6-55-96||

MHB 6-55-97

निगृह्यमाणश्च तदादिदेवो भृशं सरोषः किल नाम योगी ।
आदाय वेगेन जगाम विष्णुर्जिष्णुं महावात इवैकवृक्षम् ॥ ६-५५-९७॥
nigṛhyamāṇaśca tadādidevo bhṛśaṃ saroṣaḥ kila nāma yogī |
ādāya vegena jagāma viṣṇurjiṣṇuṃ mahāvāta ivaikavṛkṣam || 6-55-97||

MHB 6-55-98

पार्थस्तु विष्टभ्य बलेन पादौ भीष्मान्तिकं तूर्णमभिद्रवन्तम् ।
बलान्निजग्राह किरीटमाली पदेऽथ राजन्दशमे कथंचित् ॥ ६-५५-९८॥
pārthastu viṣṭabhya balena pādau bhīṣmāntikaṃ tūrṇamabhidravantam |
balānnijagrāha kirīṭamālī pade'tha rājandaśame kathaṃcit || 6-55-98||

MHB 6-55-99

अवस्थितं च प्रणिपत्य कृष्णं प्रीतोऽर्जुनः काञ्चनचित्रमाली ।
उवाच कोपं प्रतिसंहरेति गतिर्भवान्केशव पाण्डवानाम् ॥ ६-५५-९९॥
avasthitaṃ ca praṇipatya kṛṣṇaṃ prīto'rjunaḥ kāñcanacitramālī |
uvāca kopaṃ pratisaṃhareti gatirbhavānkeśava pāṇḍavānām || 6-55-99||

MHB 6-55-100

न हास्यते कर्म यथाप्रतिज्ञं पुत्रैः शपे केशव सोदरैश्च ।
अन्तं करिष्यामि यथा कुरूणां त्वयाहमिन्द्रानुज संप्रयुक्तः ॥ ६-५५-१००॥
na hāsyate karma yathāpratijñaṃ putraiḥ śape keśava sodaraiśca |
antaṃ kariṣyāmi yathā kurūṇāṃ tvayāhamindrānuja saṃprayuktaḥ || 6-55-100||

MHB 6-55-101

ततः प्रतिज्ञां समयं च तस्मै जनार्दनः प्रीतमना निशम्य ।
स्थितः प्रिये कौरवसत्तमस्य रथं सचक्रः पुनरारुरोह ॥ ६-५५-१०१॥
tataḥ pratijñāṃ samayaṃ ca tasmai janārdanaḥ prītamanā niśamya |
sthitaḥ priye kauravasattamasya rathaṃ sacakraḥ punarāruroha || 6-55-101||

MHB 6-55-102

स तानभीषून्पुनराददानः प्रगृह्य शङ्खं द्विषतां निहन्ता ।
विनादयामास ततो दिशश्च स पाञ्चजन्यस्य रवेण शौरिः ॥ ६-५५-१०२॥
sa tānabhīṣūnpunarādadānaḥ pragṛhya śaṅkhaṃ dviṣatāṃ nihantā |
vinādayāmāsa tato diśaśca sa pāñcajanyasya raveṇa śauriḥ || 6-55-102||

MHB 6-55-103

व्याविद्धनिष्काङ्गदकुण्डलं तं रजोविकीर्णाञ्चितपक्ष्मनेत्रम् ।
विशुद्धदंष्ट्रं प्रगृहीतशङ्खं विचुक्रुशुः प्रेक्ष्य कुरुप्रवीराः ॥ ६-५५-१०३॥
vyāviddhaniṣkāṅgadakuṇḍalaṃ taṃ rajovikīrṇāñcitapakṣmanetram |
viśuddhadaṃṣṭraṃ pragṛhītaśaṅkhaṃ vicukruśuḥ prekṣya kurupravīrāḥ || 6-55-103||

MHB 6-55-104

मृदङ्गभेरीपटहप्रणादा नेमिस्वना दुन्दुभिनिस्वनाश्च ।
ससिंहनादाश्च बभूवुरुग्राः सर्वेष्वनीकेषु ततः कुरूणाम् ॥ ६-५५-१०४॥
mṛdaṅgabherīpaṭahapraṇādā nemisvanā dundubhinisvanāśca |
sasiṃhanādāśca babhūvurugrāḥ sarveṣvanīkeṣu tataḥ kurūṇām || 6-55-104||

MHB 6-55-105

गाण्डीवघोषः स्तनयित्नुकल्पो जगाम पार्थस्य नभो दिशश्च ।
जग्मुश्च बाणा विमलाः प्रसन्नाः सर्वा दिशः पाण्डवचापमुक्ताः ॥ ६-५५-१०५॥
gāṇḍīvaghoṣaḥ stanayitnukalpo jagāma pārthasya nabho diśaśca |
jagmuśca bāṇā vimalāḥ prasannāḥ sarvā diśaḥ pāṇḍavacāpamuktāḥ || 6-55-105||

MHB 6-55-106

तं कौरवाणामधिपो बलेन भीष्मेण भूरिश्रवसा च सार्धम् ।
अभ्युद्ययावुद्यतबाणपाणिः कक्षं दिधक्षन्निव धूमकेतुः ॥ ६-५५-१०६॥
taṃ kauravāṇāmadhipo balena bhīṣmeṇa bhūriśravasā ca sārdham |
abhyudyayāvudyatabāṇapāṇiḥ kakṣaṃ didhakṣanniva dhūmaketuḥ || 6-55-106||

MHB 6-55-107

अथार्जुनाय प्रजहार भल्लान्भूरिश्रवाः सप्त सुवर्णपुङ्खान् ।
दुर्योधनस्तोमरमुग्रवेगं शल्यो गदां शांतनवश्च शक्तिम् ॥ ६-५५-१०७॥
athārjunāya prajahāra bhallānbhūriśravāḥ sapta suvarṇapuṅkhān |
duryodhanastomaramugravegaṃ śalyo gadāṃ śāṃtanavaśca śaktim || 6-55-107||

MHB 6-55-108

स सप्तभिः सप्त शरप्रवेकान्संवार्य भूरिश्रवसा विसृष्टान् ।
शितेन दुर्योधनबाहुमुक्तं क्षुरेण तत्तोमरमुन्ममाथ ॥ ६-५५-१०८॥
sa saptabhiḥ sapta śarapravekānsaṃvārya bhūriśravasā visṛṣṭān |
śitena duryodhanabāhumuktaṃ kṣureṇa tattomaramunmamātha || 6-55-108||

MHB 6-55-109

ततः शुभामापततीं स शक्तिं विद्युत्प्रभां शांतनवेन मुक्ताम् ।
गदां च मद्राधिपबाहुमुक्तां द्वाभ्यां शराभ्यां निचकर्त वीरः ॥ ६-५५-१०९॥
tataḥ śubhāmāpatatīṃ sa śaktiṃ vidyutprabhāṃ śāṃtanavena muktām |
gadāṃ ca madrādhipabāhumuktāṃ dvābhyāṃ śarābhyāṃ nicakarta vīraḥ || 6-55-109||

MHB 6-55-110

ततो भुजाभ्यां बलवद्विकृष्य चित्रं धनुर्गाण्डिवमप्रमेयम् ।
माहेन्द्रमस्त्रं विधिवत्सुघोरं प्रादुश्चकाराद्भुतमन्तरिक्षे ॥ ६-५५-११०॥
tato bhujābhyāṃ balavadvikṛṣya citraṃ dhanurgāṇḍivamaprameyam |
māhendramastraṃ vidhivatsughoraṃ prāduścakārādbhutamantarikṣe || 6-55-110||

MHB 6-55-111

तेनोत्तमास्त्रेण ततो महात्मा सर्वाण्यनीकानि महाधनुष्मान् ।
शरौघजालैर्विमलाग्निवर्णैर्निवारयामास किरीटमाली ॥ ६-५५-१११॥
tenottamāstreṇa tato mahātmā sarvāṇyanīkāni mahādhanuṣmān |
śaraughajālairvimalāgnivarṇairnivārayāmāsa kirīṭamālī || 6-55-111||

MHB 6-55-112

शिलीमुखाः पार्थधनुःप्रमुक्ता रथान्ध्वजाग्राणि धनूंषि बाहून् ।
निकृत्य देहान्विविशुः परेषां नरेन्द्रनागेन्द्रतुरंगमाणाम् ॥ ६-५५-११२॥
śilīmukhāḥ pārthadhanuḥpramuktā rathāndhvajāgrāṇi dhanūṃṣi bāhūn |
nikṛtya dehānviviśuḥ pareṣāṃ narendranāgendraturaṃgamāṇām || 6-55-112||

MHB 6-55-113

ततो दिशश्चानुदिशश्च पार्थः शरैः सुधारैर्निशितैर्वितत्य ।
गाण्डीवशब्देन मनांसि तेषां किरीटमाली व्यथयां चकार ॥ ६-५५-११३॥
tato diśaścānudiśaśca pārthaḥ śaraiḥ sudhārairniśitairvitatya |
gāṇḍīvaśabdena manāṃsi teṣāṃ kirīṭamālī vyathayāṃ cakāra || 6-55-113||

MHB 6-55-114

तस्मिंस्तथा घोरतमे प्रवृत्ते शङ्खस्वना दुन्दुभिनिस्वनाश्च ।
अन्तर्हिता गाण्डिवनिस्वनेन बभूवुरुग्राश्च रणप्रणादाः ॥ ६-५५-११४॥
tasmiṃstathā ghoratame pravṛtte śaṅkhasvanā dundubhinisvanāśca |
antarhitā gāṇḍivanisvanena babhūvurugrāśca raṇapraṇādāḥ || 6-55-114||

MHB 6-55-115

गाण्डीवशब्दं तमथो विदित्वा विराटराजप्रमुखा नृवीराः ।
पाञ्चालराजो द्रुपदश्च वीरस्तं देशमाजग्मुरदीनसत्त्वाः ॥ ६-५५-११५॥
gāṇḍīvaśabdaṃ tamatho viditvā virāṭarājapramukhā nṛvīrāḥ |
pāñcālarājo drupadaśca vīrastaṃ deśamājagmuradīnasattvāḥ || 6-55-115||

MHB 6-55-116

सर्वाणि सैन्यानि तु तावकानि यतो यतो गाण्डिवजः प्रणादः ।
ततस्ततः संनतिमेव जग्मुर्न तं प्रतीपोऽभिससार कश्चित् ॥ ६-५५-११६॥
sarvāṇi sainyāni tu tāvakāni yato yato gāṇḍivajaḥ praṇādaḥ |
tatastataḥ saṃnatimeva jagmurna taṃ pratīpo'bhisasāra kaścit || 6-55-116||

MHB 6-55-117

तस्मिन्सुघोरे नृपसंप्रहारे हताः प्रवीराः सरथाः ससूताः ।
गजाश्च नाराचनिपाततप्ता महापताकाः शुभरुक्मकक्ष्याः ॥ ६-५५-११७॥
tasminsughore nṛpasaṃprahāre hatāḥ pravīrāḥ sarathāḥ sasūtāḥ |
gajāśca nārācanipātataptā mahāpatākāḥ śubharukmakakṣyāḥ || 6-55-117||

MHB 6-55-118

परीतसत्त्वाः सहसा निपेतुः किरीटिना भिन्नतनुत्रकायाः ।
दृढाहताः पत्रिभिरुग्रवेगैः पार्थेन भल्लैर्निशितैः शिताग्रैः ॥ ६-५५-११८॥
parītasattvāḥ sahasā nipetuḥ kirīṭinā bhinnatanutrakāyāḥ |
dṛḍhāhatāḥ patribhirugravegaiḥ pārthena bhallairniśitaiḥ śitāgraiḥ || 6-55-118||

MHB 6-55-119

निकृत्तयन्त्रा निहतेन्द्रकीला ध्वजा महान्तो ध्वजिनीमुखेषु ।
पदातिसंघाश्च रथाश्च संख्ये हयाश्च नागाश्च धनंजयेन ॥ ६-५५-११९॥
nikṛttayantrā nihatendrakīlā dhvajā mahānto dhvajinīmukheṣu |
padātisaṃghāśca rathāśca saṃkhye hayāśca nāgāśca dhanaṃjayena || 6-55-119||

MHB 6-55-120

बाणाहतास्तूर्णमपेतसत्त्वा विष्टभ्य गात्राणि निपेतुरुर्व्याम् ।
ऐन्द्रेण तेनास्त्रवरेण राजन्महाहवे भिन्नतनुत्रदेहाः ॥ ६-५५-१२०॥
bāṇāhatāstūrṇamapetasattvā viṣṭabhya gātrāṇi nipetururvyām |
aindreṇa tenāstravareṇa rājanmahāhave bhinnatanutradehāḥ || 6-55-120||

MHB 6-55-121

ततः शरौघैर्निशितैः किरीटिना नृदेहशस्त्रक्षतलोहितोदा ।
नदी सुघोरा नरदेहफेना प्रवर्तिता तत्र रणाजिरे वै ॥ ६-५५-१२१॥
tataḥ śaraughairniśitaiḥ kirīṭinā nṛdehaśastrakṣatalohitodā |
nadī sughorā naradehaphenā pravartitā tatra raṇājire vai || 6-55-121||

MHB 6-55-122

वेगेन सातीव पृथुप्रवाहा प्रसुस्रुता भैरवारावरूपा ।
परेतनागाश्वशरीररोधा नरान्त्रमज्जाभृतमांसपङ्का ॥ ६-५५-१२२॥
vegena sātīva pṛthupravāhā prasusrutā bhairavārāvarūpā |
paretanāgāśvaśarīrarodhā narāntramajjābhṛtamāṃsapaṅkā || 6-55-122||

MHB 6-55-123

प्रभूतरक्षोगणभूतसेविता शिरःकपालाकुलकेशशाद्वला ।
शरीरसंघातसहस्रवाहिनी विशीर्णनानाकवचोर्मिसंकुला ॥ ६-५५-१२३॥
prabhūtarakṣogaṇabhūtasevitā śiraḥkapālākulakeśaśādvalā |
śarīrasaṃghātasahasravāhinī viśīrṇanānākavacormisaṃkulā || 6-55-123||

MHB 6-55-124

नराश्वनागास्थिनिकृत्तशर्करा विनाशपातालवती भयावहा ।
तां कङ्कमालावृतगृध्रकह्वैः क्रव्यादसंघैश्च तरक्षुभिश्च ॥ ६-५५-१२४॥
narāśvanāgāsthinikṛttaśarkarā vināśapātālavatī bhayāvahā |
tāṃ kaṅkamālāvṛtagṛdhrakahvaiḥ kravyādasaṃghaiśca tarakṣubhiśca || 6-55-124||

MHB 6-55-125

उपेतकूलां ददृशुः समन्तात्क्रूरां महावैतरणीप्रकाशाम् ।
प्रवर्तितामर्जुनबाणसंघैर्मेदोवसासृक्प्रवहां सुभीमाम् ॥ ६-५५-१२५॥
upetakūlāṃ dadṛśuḥ samantātkrūrāṃ mahāvaitaraṇīprakāśām |
pravartitāmarjunabāṇasaṃghairmedovasāsṛkpravahāṃ subhīmām || 6-55-125||

MHB 6-55-126

ते चेदिपाञ्चालकरूषमत्स्याः पार्थाश्च सर्वे सहिताः प्रणेदुः ।
वित्रास्य सेनां ध्वजिनीपतीनां सिंहो मृगाणामिव यूथसंघान् ।
विनेदतुस्तावतिहर्षयुक्तौ गाण्डीवधन्वा च जनार्दनश्च ॥ ६-५५-१२६॥
te cedipāñcālakarūṣamatsyāḥ pārthāśca sarve sahitāḥ praṇeduḥ |
vitrāsya senāṃ dhvajinīpatīnāṃ siṃho mṛgāṇāmiva yūthasaṃghān |
vinedatustāvatiharṣayuktau gāṇḍīvadhanvā ca janārdanaśca || 6-55-126||

MHB 6-55-127

ततो रविं संहृतरश्मिजालं दृष्ट्वा भृशं शस्त्रपरिक्षताङ्गाः ।
तदैन्द्रमस्त्रं विततं सुघोरमसह्यमुद्वीक्ष्य युगान्तकल्पम् ॥ ६-५५-१२७॥
tato raviṃ saṃhṛtaraśmijālaṃ dṛṣṭvā bhṛśaṃ śastraparikṣatāṅgāḥ |
tadaindramastraṃ vitataṃ sughoramasahyamudvīkṣya yugāntakalpam || 6-55-127||

MHB 6-55-128

अथापयानं कुरवः सभीष्माः सद्रोणदुर्योधनबाह्लिकाश्च ।
चक्रुर्निशां संधिगतां समीक्ष्य विभावसोर्लोहितराजियुक्ताम् ॥ ६-५५-१२८॥
athāpayānaṃ kuravaḥ sabhīṣmāḥ sadroṇaduryodhanabāhlikāśca |
cakrurniśāṃ saṃdhigatāṃ samīkṣya vibhāvasorlohitarājiyuktām || 6-55-128||

MHB 6-55-129

अवाप्य कीर्तिं च यशश्च लोके विजित्य शत्रूंश्च धनंजयोऽपि ।
ययौ नरेन्द्रैः सह सोदरैश्च समाप्तकर्मा शिबिरं निशायाम् ।
ततः प्रजज्ञे तुमुलः कुरूणां निशामुखे घोरतरः प्रणादः ॥ ६-५५-१२९॥
avāpya kīrtiṃ ca yaśaśca loke vijitya śatrūṃśca dhanaṃjayo'pi |
yayau narendraiḥ saha sodaraiśca samāptakarmā śibiraṃ niśāyām |
tataḥ prajajñe tumulaḥ kurūṇāṃ niśāmukhe ghorataraḥ praṇādaḥ || 6-55-129||

MHB 6-55-130

रणे रथानामयुतं निहत्य हता गजाः सप्तशतार्जुनेन ।
प्राच्याश्च सौवीरगणाश्च सर्वे निपातिताः क्षुद्रकमालवाश्च ।
महत्कृतं कर्म धनंजयेन कर्तुं यथा नार्हति कश्चिदन्यः ॥ ६-५५-१३०॥
raṇe rathānāmayutaṃ nihatya hatā gajāḥ saptaśatārjunena |
prācyāśca sauvīragaṇāśca sarve nipātitāḥ kṣudrakamālavāśca |
mahatkṛtaṃ karma dhanaṃjayena kartuṃ yathā nārhati kaścidanyaḥ || 6-55-130||

MHB 6-55-131

श्रुतायुरम्बष्ठपतिश्च राजा तथैव दुर्मर्षणचित्रसेनौ ।
द्रोणः कृपः सैन्धवबाह्लिकौ च भूरिश्रवाः शल्यशलौ च राजन् ।
स्वबाहुवीर्येण जिताः सभीष्माः किरीटिना लोकमहारथेन ॥ ६-५५-१३१॥
śrutāyurambaṣṭhapatiśca rājā tathaiva durmarṣaṇacitrasenau |
droṇaḥ kṛpaḥ saindhavabāhlikau ca bhūriśravāḥ śalyaśalau ca rājan |
svabāhuvīryeṇa jitāḥ sabhīṣmāḥ kirīṭinā lokamahārathena || 6-55-131||

MHB 6-55-132

इति ब्रुवन्तः शिबिराणि जग्मुः सर्वे गणा भारत ये त्वदीयाः ।
उल्कासहस्रैश्च सुसंप्रदीप्तैर्विभ्राजमानैश्च तथा प्रदीपैः ।
किरीटिवित्रासितसर्वयोधा चक्रे निवेशं ध्वजिनी कुरूणाम् ॥ ६-५५-१३२॥
iti bruvantaḥ śibirāṇi jagmuḥ sarve gaṇā bhārata ye tvadīyāḥ |
ulkāsahasraiśca susaṃpradīptairvibhrājamānaiśca tathā pradīpaiḥ |
kirīṭivitrāsitasarvayodhā cakre niveśaṃ dhvajinī kurūṇām || 6-55-132||

Adhyaya: 56/117 (28)

MHB 6-56-1

संजय उवाच ।
व्युष्टां निशां भारत भारतानामनीकिनीनां प्रमुखे महात्मा ।
ययौ सपत्नान्प्रति जातकोपो वृतः समग्रेण बलेन भीष्मः ॥ ६-५६-१॥
saṃjaya uvāca |
vyuṣṭāṃ niśāṃ bhārata bhāratānāmanīkinīnāṃ pramukhe mahātmā |
yayau sapatnānprati jātakopo vṛtaḥ samagreṇa balena bhīṣmaḥ || 6-56-1||

MHB 6-56-2

तं द्रोणदुर्योधनबाह्लिकाश्च तथैव दुर्मर्षणचित्रसेनौ ।
जयद्रथश्चातिबलो बलौघैर्नृपास्तथान्येऽनुययुः समन्तात् ॥ ६-५६-२॥
taṃ droṇaduryodhanabāhlikāśca tathaiva durmarṣaṇacitrasenau |
jayadrathaścātibalo balaughairnṛpāstathānye'nuyayuḥ samantāt || 6-56-2||

MHB 6-56-3

स तैर्महद्भिश्च महारथैश्च तेजस्विभिर्वीर्यवद्भिश्च राजन् ।
रराज राजोत्तम राजमुख्यैर्वृतः स देवैरिव वज्रपाणिः ॥ ६-५६-३॥
sa tairmahadbhiśca mahārathaiśca tejasvibhirvīryavadbhiśca rājan |
rarāja rājottama rājamukhyairvṛtaḥ sa devairiva vajrapāṇiḥ || 6-56-3||

MHB 6-56-4

तस्मिन्ननीकप्रमुखे विषक्ता दोधूयमानाश्च महापताकाः ।
सुरक्तपीतासितपाण्डुराभा महागजस्कन्धगता विरेजुः ॥ ६-५६-४॥
tasminnanīkapramukhe viṣaktā dodhūyamānāśca mahāpatākāḥ |
suraktapītāsitapāṇḍurābhā mahāgajaskandhagatā virejuḥ || 6-56-4||

MHB 6-56-5

सा वाहिनी शांतनवेन राज्ञा महारथैर्वारणवाजिभिश्च ।
बभौ सविद्युत्स्तनयित्नुकल्पा जलागमे द्यौरिव जातमेघा ॥ ६-५६-५॥
sā vāhinī śāṃtanavena rājñā mahārathairvāraṇavājibhiśca |
babhau savidyutstanayitnukalpā jalāgame dyauriva jātameghā || 6-56-5||

MHB 6-56-6

ततो रणायाभिमुखी प्रयाता प्रत्यर्जुनं शांतनवाभिगुप्ता ।
सेना महोग्रा सहसा कुरूणां वेगो यथा भीम इवापगायाः ॥ ६-५६-६॥
tato raṇāyābhimukhī prayātā pratyarjunaṃ śāṃtanavābhiguptā |
senā mahogrā sahasā kurūṇāṃ vego yathā bhīma ivāpagāyāḥ || 6-56-6||

MHB 6-56-7

तं व्यालनानाविधगूढसारं गजाश्वपादातरथौघपक्षम् ।
व्यूहं महामेघसमं महात्मा ददर्श दूरात्कपिराजकेतुः ॥ ६-५६-७॥
taṃ vyālanānāvidhagūḍhasāraṃ gajāśvapādātarathaughapakṣam |
vyūhaṃ mahāmeghasamaṃ mahātmā dadarśa dūrātkapirājaketuḥ || 6-56-7||

MHB 6-56-8

स निर्ययौ केतुमता रथेन नरर्षभः श्वेतहयेन वीरः ।
वरूथिना सैन्यमुखे महात्मा वधे धृतः सर्वसपत्नयूनाम् ॥ ६-५६-८॥
sa niryayau ketumatā rathena nararṣabhaḥ śvetahayena vīraḥ |
varūthinā sainyamukhe mahātmā vadhe dhṛtaḥ sarvasapatnayūnām || 6-56-8||

MHB 6-56-9

सूपस्करं सोत्तरबन्धुरेषं यत्तं यदूनामृषभेण संख्ये ।
कपिध्वजं प्रेक्ष्य विषेदुराजौ सहैव पुत्रैस्तव कौरवेयाः ॥ ६-५६-९॥
sūpaskaraṃ sottarabandhureṣaṃ yattaṃ yadūnāmṛṣabheṇa saṃkhye |
kapidhvajaṃ prekṣya viṣedurājau sahaiva putraistava kauraveyāḥ || 6-56-9||

MHB 6-56-10

प्रकर्षता गुप्तमुदायुधेन किरीटिना लोकमहारथेन ।
तं व्यूहराजं ददृशुस्त्वदीयाश्चतुश्चतुर्व्यालसहस्रकीर्णम् ॥ ६-५६-१०॥
prakarṣatā guptamudāyudhena kirīṭinā lokamahārathena |
taṃ vyūharājaṃ dadṛśustvadīyāścatuścaturvyālasahasrakīrṇam || 6-56-10||

MHB 6-56-11

यथा हि पूर्वेऽहनि धर्मराज्ञा व्यूहः कृतः कौरवनन्दनेन ।
तथा तथोद्देशमुपेत्य तस्थुः पाञ्चालमुख्यैः सह चेदिमुख्याः ॥ ६-५६-११॥
yathā hi pūrve'hani dharmarājñā vyūhaḥ kṛtaḥ kauravanandanena |
tathā tathoddeśamupetya tasthuḥ pāñcālamukhyaiḥ saha cedimukhyāḥ || 6-56-11||

MHB 6-56-12

ततो महावेगसमाहतानि भेरीसहस्राणि विनेदुराजौ ।
शङ्खस्वना दुन्दुभिनिस्वनाश्च सर्वेष्वनीकेषु ससिंहनादाः ॥ ६-५६-१२॥
tato mahāvegasamāhatāni bherīsahasrāṇi vinedurājau |
śaṅkhasvanā dundubhinisvanāśca sarveṣvanīkeṣu sasiṃhanādāḥ || 6-56-12||

MHB 6-56-13

ततः सबाणानि महास्वनानि विस्फार्यमाणानि धनूंषि वीरैः ।
क्षणेन भेरीपणवप्रणादानन्तर्दधुः शङ्खमहास्वनाश्च ॥ ६-५६-१३॥
tataḥ sabāṇāni mahāsvanāni visphāryamāṇāni dhanūṃṣi vīraiḥ |
kṣaṇena bherīpaṇavapraṇādānantardadhuḥ śaṅkhamahāsvanāśca || 6-56-13||

MHB 6-56-14

तच्छङ्खशब्दावृतमन्तरिक्षमुद्धूतभौमद्रुतरेणुजालम् ।
महावितानावततप्रकाशमालोक्य वीराः सहसाभिपेतुः ॥ ६-५६-१४॥
tacchaṅkhaśabdāvṛtamantarikṣamuddhūtabhaumadrutareṇujālam |
mahāvitānāvatataprakāśamālokya vīrāḥ sahasābhipetuḥ || 6-56-14||

MHB 6-56-15

रथी रथेनाभिहतः ससूतः पपात साश्वः सरथः सकेतुः ।
गजो गजेनाभिहतः पपात पदातिना चाभिहतः पदातिः ॥ ६-५६-१५॥
rathī rathenābhihataḥ sasūtaḥ papāta sāśvaḥ sarathaḥ saketuḥ |
gajo gajenābhihataḥ papāta padātinā cābhihataḥ padātiḥ || 6-56-15||

MHB 6-56-16

आवर्तमानान्यभिवर्तमानैर्बाणैः क्षतान्यद्भुतदर्शनानि ।
प्रासैश्च खड्गैश्च समाहतानि सदश्ववृन्दानि सदश्ववृन्दैः ॥ ६-५६-१६॥
āvartamānānyabhivartamānairbāṇaiḥ kṣatānyadbhutadarśanāni |
prāsaiśca khaḍgaiśca samāhatāni sadaśvavṛndāni sadaśvavṛndaiḥ || 6-56-16||

MHB 6-56-17

सुवर्णतारागणभूषितानि शरावराणि प्रहितानि वीरैः ।
विदार्यमाणानि परश्वधैश्च प्रासैश्च खड्गैश्च निपेतुरुर्व्याम् ॥ ६-५६-१७॥
suvarṇatārāgaṇabhūṣitāni śarāvarāṇi prahitāni vīraiḥ |
vidāryamāṇāni paraśvadhaiśca prāsaiśca khaḍgaiśca nipetururvyām || 6-56-17||

MHB 6-56-18

गजैर्विषाणैर्वरहस्तरुग्णाः केचित्ससूता रथिनः प्रपेतुः ।
गजर्षभाश्चापि रथर्षभेण निपेतिरे बाणहताः पृथिव्याम् ॥ ६-५६-१८॥
gajairviṣāṇairvarahastarugṇāḥ kecitsasūtā rathinaḥ prapetuḥ |
gajarṣabhāścāpi ratharṣabheṇa nipetire bāṇahatāḥ pṛthivyām || 6-56-18||

MHB 6-56-19

गजौघवेगोद्धतसादितानां श्रुत्वा निषेदुर्वसुधां मनुष्याः ।
आर्तस्वरं सादिपदातियूनां विषाणगात्रावरताडितानाम् ॥ ६-५६-१९॥
gajaughavegoddhatasāditānāṃ śrutvā niṣedurvasudhāṃ manuṣyāḥ |
ārtasvaraṃ sādipadātiyūnāṃ viṣāṇagātrāvaratāḍitānām || 6-56-19||

MHB 6-56-20

संभ्रान्तनागाश्वरथे प्रसूते महाभये सादिपदातियूनाम् ।
महारथैः संपरिवार्यमाणं ददर्श भीष्मः कपिराजकेतुम् ॥ ६-५६-२०॥
saṃbhrāntanāgāśvarathe prasūte mahābhaye sādipadātiyūnām |
mahārathaiḥ saṃparivāryamāṇaṃ dadarśa bhīṣmaḥ kapirājaketum || 6-56-20||

MHB 6-56-21

तं पञ्चतालोच्छ्रिततालकेतुः सदश्ववेगोद्धतवीर्ययातः ।
महास्त्रबाणाशनिदीप्तमार्गं किरीटिनं शांतनवोऽभ्यधावत् ॥ ६-५६-२१॥
taṃ pañcatālocchritatālaketuḥ sadaśvavegoddhatavīryayātaḥ |
mahāstrabāṇāśanidīptamārgaṃ kirīṭinaṃ śāṃtanavo'bhyadhāvat || 6-56-21||

MHB 6-56-22

तथैव शक्रप्रतिमानकल्पमिन्द्रात्मजं द्रोणमुखाभिसस्रुः ।
कृपश्च शल्यश्च विविंशतिश्च दुर्योधनः सौमदत्तिश्च राजन् ॥ ६-५६-२२॥
tathaiva śakrapratimānakalpamindrātmajaṃ droṇamukhābhisasruḥ |
kṛpaśca śalyaśca viviṃśatiśca duryodhanaḥ saumadattiśca rājan || 6-56-22||

MHB 6-56-23

ततो रथानीकमुखादुपेत्य सर्वास्त्रवित्काञ्चनचित्रवर्मा ।
जवेन शूरोऽभिससार सर्वांस्तथार्जुनस्यात्र सुतोऽभिमन्युः ॥ ६-५६-२३॥
tato rathānīkamukhādupetya sarvāstravitkāñcanacitravarmā |
javena śūro'bhisasāra sarvāṃstathārjunasyātra suto'bhimanyuḥ || 6-56-23||

MHB 6-56-24

तेषां महास्त्राणि महारथानामसक्तकर्मा विनिहत्य कार्ष्णिः ।
बभौ महामन्त्रहुतार्चिमाली सदोगतः सन्भगवानिवाग्निः ॥ ६-५६-२४॥
teṣāṃ mahāstrāṇi mahārathānāmasaktakarmā vinihatya kārṣṇiḥ |
babhau mahāmantrahutārcimālī sadogataḥ sanbhagavānivāgniḥ || 6-56-24||

MHB 6-56-25

ततः स तूर्णं रुधिरोदफेनां कृत्वा नदीं वैशसने रिपूणाम् ।
जगाम सौभद्रमतीत्य भीष्मो महारथं पार्थमदीनसत्त्वः ॥ ६-५६-२५॥
tataḥ sa tūrṇaṃ rudhirodaphenāṃ kṛtvā nadīṃ vaiśasane ripūṇām |
jagāma saubhadramatītya bhīṣmo mahārathaṃ pārthamadīnasattvaḥ || 6-56-25||

MHB 6-56-26

ततः प्रहस्याद्भुतदर्शनेन गाण्डीवनिर्ह्रादमहास्वनेन ।
विपाठजालेन महास्त्रजालं विनाशयामास किरीटमाली ॥ ६-५६-२६॥
tataḥ prahasyādbhutadarśanena gāṇḍīvanirhrādamahāsvanena |
vipāṭhajālena mahāstrajālaṃ vināśayāmāsa kirīṭamālī || 6-56-26||

MHB 6-56-27

तमुत्तमं सर्वधनुर्धराणामसक्तकर्मा कपिराजकेतुः ।
भीष्मं महात्माभिववर्ष तूर्णं शरौघजालैर्विमलैश्च भल्लैः ॥ ६-५६-२७॥
tamuttamaṃ sarvadhanurdharāṇāmasaktakarmā kapirājaketuḥ |
bhīṣmaṃ mahātmābhivavarṣa tūrṇaṃ śaraughajālairvimalaiśca bhallaiḥ || 6-56-27||

MHB 6-56-28

एवंविधं कार्मुकभीमनादमदीनवत्सत्पुरुषोत्तमाभ्याम् ।
ददर्श लोकः कुरुसृञ्जयाश्च तद्द्वैरथं भीष्मधनंजयाभ्याम् ॥ ६-५६-२८॥
evaṃvidhaṃ kārmukabhīmanādamadīnavatsatpuruṣottamābhyām |
dadarśa lokaḥ kurusṛñjayāśca taddvairathaṃ bhīṣmadhanaṃjayābhyām || 6-56-28||

Adhyaya: 57/117 (36)

MHB 6-57-1

संजय उवाच ।
द्रौणिर्भूरिश्रवाः शल्यश्चित्रसेनश्च मारिष ।
पुत्रः सांयमनेश्चैव सौभद्रं समयोधयन् ॥ ६-५७-१॥
saṃjaya uvāca |
drauṇirbhūriśravāḥ śalyaścitrasenaśca māriṣa |
putraḥ sāṃyamaneścaiva saubhadraṃ samayodhayan || 6-57-1||

MHB 6-57-2

संसक्तमतितेजोभिस्तमेकं ददृशुर्जनाः ।
पञ्चभिर्मनुजव्याघ्रैर्गजैः सिंहशिशुं यथा ॥ ६-५७-२॥
saṃsaktamatitejobhistamekaṃ dadṛśurjanāḥ |
pañcabhirmanujavyāghrairgajaiḥ siṃhaśiśuṃ yathā || 6-57-2||

MHB 6-57-3

नाभिलक्ष्यतया कश्चिन्न शौर्ये न पराक्रमे ।
बभूव सदृशः कार्ष्णेर्नास्त्रे नापि च लाघवे ॥ ६-५७-३॥
nābhilakṣyatayā kaścinna śaurye na parākrame |
babhūva sadṛśaḥ kārṣṇernāstre nāpi ca lāghave || 6-57-3||

MHB 6-57-4

तथा तमात्मजं युद्धे विक्रमन्तमरिंदमम् ।
दृष्ट्वा पार्थो रणे यत्तः सिंहनादमथोऽनदत् ॥ ६-५७-४॥
tathā tamātmajaṃ yuddhe vikramantamariṃdamam |
dṛṣṭvā pārtho raṇe yattaḥ siṃhanādamatho'nadat || 6-57-4||

MHB 6-57-5

पीडयानं च तत्सैन्यं पौत्रं तव विशां पते ।
दृष्ट्वा त्वदीया राजेन्द्र समन्तात्पर्यवारयन् ॥ ६-५७-५॥
pīḍayānaṃ ca tatsainyaṃ pautraṃ tava viśāṃ pate |
dṛṣṭvā tvadīyā rājendra samantātparyavārayan || 6-57-5||

MHB 6-57-6

ध्वजिनीं धार्तराष्ट्राणां दीनशत्रुरदीनवत् ।
प्रत्युद्ययौ स सौभद्रस्तेजसा च बलेन च ॥ ६-५७-६॥
dhvajinīṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ dīnaśatruradīnavat |
pratyudyayau sa saubhadrastejasā ca balena ca || 6-57-6||

MHB 6-57-7

तस्य लाघवमार्गस्थमादित्यसदृशप्रभम् ।
व्यदृश्यत महच्चापं समरे युध्यतः परैः ॥ ६-५७-७॥
tasya lāghavamārgasthamādityasadṛśaprabham |
vyadṛśyata mahaccāpaṃ samare yudhyataḥ paraiḥ || 6-57-7||

MHB 6-57-8

स द्रौणिमिषुणैकेन विद्ध्वा शल्यं च पञ्चभिः ।
ध्वजं सांयमनेश्चापि सोऽष्टाभिरपवर्जयत् ॥ ६-५७-८॥
sa drauṇimiṣuṇaikena viddhvā śalyaṃ ca pañcabhiḥ |
dhvajaṃ sāṃyamaneścāpi so'ṣṭābhirapavarjayat || 6-57-8||

MHB 6-57-9

रुक्मदण्डां महाशक्तिं प्रेषितां सौमदत्तिना ।
शितेनोरगसंकाशां पत्रिणा विजहार ताम् ॥ ६-५७-९॥
rukmadaṇḍāṃ mahāśaktiṃ preṣitāṃ saumadattinā |
śitenoragasaṃkāśāṃ patriṇā vijahāra tām || 6-57-9||

MHB 6-57-10

शल्यस्य च महाघोरानस्यतः शतशः शरान् ।
निवार्यार्जुनदायादो जघान समरे हयान् ॥ ६-५७-१०॥
śalyasya ca mahāghorānasyataḥ śataśaḥ śarān |
nivāryārjunadāyādo jaghāna samare hayān || 6-57-10||

MHB 6-57-11

भूरिश्रवाश्च शल्यश्च द्रौणिः सांयमनिः शलः ।
नाभ्यवर्तन्त संरब्धाः कार्ष्णेर्बाहुबलाश्रयात् ॥ ६-५७-११॥
bhūriśravāśca śalyaśca drauṇiḥ sāṃyamaniḥ śalaḥ |
nābhyavartanta saṃrabdhāḥ kārṣṇerbāhubalāśrayāt || 6-57-11||

MHB 6-57-12

ततस्त्रिगर्ता राजेन्द्र मद्राश्च सह केकयैः ।
पञ्चत्रिंशतिसाहस्रास्तव पुत्रेण चोदिताः ॥ ६-५७-१२॥
tatastrigartā rājendra madrāśca saha kekayaiḥ |
pañcatriṃśatisāhasrāstava putreṇa coditāḥ || 6-57-12||

MHB 6-57-13

धनुर्वेदविदो मुख्या अजेयाः शत्रुभिर्युधि ।
सहपुत्रं जिघांसन्तं परिवव्रुः किरीटिनम् ॥ ६-५७-१३॥
dhanurvedavido mukhyā ajeyāḥ śatrubhiryudhi |
sahaputraṃ jighāṃsantaṃ parivavruḥ kirīṭinam || 6-57-13||

MHB 6-57-14

तौ तु तत्र पितापुत्रौ परिक्षिप्तौ रथर्षभौ ।
ददर्श राजन्पाञ्चाल्यः सेनापतिरमित्रजित् ॥ ६-५७-१४॥
tau tu tatra pitāputrau parikṣiptau ratharṣabhau |
dadarśa rājanpāñcālyaḥ senāpatiramitrajit || 6-57-14||

MHB 6-57-15

स वारणरथौघानां सहस्रैर्बहुभिर्वृतः ।
वाजिभिः पत्तिभिश्चैव वृतः शतसहस्रशः ॥ ६-५७-१५॥
sa vāraṇarathaughānāṃ sahasrairbahubhirvṛtaḥ |
vājibhiḥ pattibhiścaiva vṛtaḥ śatasahasraśaḥ || 6-57-15||

MHB 6-57-16

धनुर्विस्फार्य संक्रुद्धश्चोदयित्वा वरूथिनीम् ।
ययौ तन्मद्रकानीकं केकयांश्च परंतपः ॥ ६-५७-१६॥
dhanurvisphārya saṃkruddhaścodayitvā varūthinīm |
yayau tanmadrakānīkaṃ kekayāṃśca paraṃtapaḥ || 6-57-16||

MHB 6-57-17

तेन कीर्तिमता गुप्तमनीकं दृढधन्वना ।
प्रयुक्तरथनागाश्वं योत्स्यमानमशोभत ॥ ६-५७-१७॥
tena kīrtimatā guptamanīkaṃ dṛḍhadhanvanā |
prayuktarathanāgāśvaṃ yotsyamānamaśobhata || 6-57-17||

MHB 6-57-18

सोऽर्जुनं प्रमुखे यान्तं पाञ्चाल्यः कुरुनन्दन ।
त्रिभिः शारद्वतं बाणैर्जत्रुदेशे समर्पयत् ॥ ६-५७-१८॥
so'rjunaṃ pramukhe yāntaṃ pāñcālyaḥ kurunandana |
tribhiḥ śāradvataṃ bāṇairjatrudeśe samarpayat || 6-57-18||

MHB 6-57-19

ततः स मद्रकान्हत्वा दशभिर्दशभिः शरैः ।
हृष्ट एको जघानाश्वं भल्लेन कृतवर्मणः ॥ ६-५७-१९॥
tataḥ sa madrakānhatvā daśabhirdaśabhiḥ śaraiḥ |
hṛṣṭa eko jaghānāśvaṃ bhallena kṛtavarmaṇaḥ || 6-57-19||

MHB 6-57-20

दमनं चापि दायादं पौरवस्य महात्मनः ।
जघान विपुलाग्रेण नाराचेन परंतपः ॥ ६-५७-२०॥
damanaṃ cāpi dāyādaṃ pauravasya mahātmanaḥ |
jaghāna vipulāgreṇa nārācena paraṃtapaḥ || 6-57-20||

MHB 6-57-21

ततः सांयमनेः पुत्रः पाञ्चाल्यं युद्धदुर्मदम् ।
अविध्यत्त्रिंशता बाणैर्दशभिश्चास्य सारथिम् ॥ ६-५७-२१॥
tataḥ sāṃyamaneḥ putraḥ pāñcālyaṃ yuddhadurmadam |
avidhyattriṃśatā bāṇairdaśabhiścāsya sārathim || 6-57-21||

MHB 6-57-22

सोऽतिविद्धो महेष्वासः सृक्किणी परिसंलिहन् ।
भल्लेन भृशतीक्ष्णेन निचकर्तास्य कार्मुकम् ॥ ६-५७-२२॥
so'tividdho maheṣvāsaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan |
bhallena bhṛśatīkṣṇena nicakartāsya kārmukam || 6-57-22||

MHB 6-57-23

अथैनं पञ्चविंशत्या क्षिप्रमेव समर्पयत् ।
अश्वांश्चास्यावधीद्राजन्नुभौ तौ पार्ष्णिसारथी ॥ ६-५७-२३॥
athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣiprameva samarpayat |
aśvāṃścāsyāvadhīdrājannubhau tau pārṣṇisārathī || 6-57-23||

MHB 6-57-24

स हताश्वे रथे तिष्ठन्ददर्श भरतर्षभ ।
पुत्रः सांयमनेः पुत्रं पाञ्चाल्यस्य महात्मनः ॥ ६-५७-२४॥
sa hatāśve rathe tiṣṭhandadarśa bharatarṣabha |
putraḥ sāṃyamaneḥ putraṃ pāñcālyasya mahātmanaḥ || 6-57-24||

MHB 6-57-25

स संगृह्य महाघोरं निस्त्रिंशवरमायसम् ।
पदातिस्तूर्णमभ्यर्छद्रथस्थं द्रुपदात्मजम् ॥ ६-५७-२५॥
sa saṃgṛhya mahāghoraṃ nistriṃśavaramāyasam |
padātistūrṇamabhyarchadrathasthaṃ drupadātmajam || 6-57-25||

MHB 6-57-26

तं महौघमिवायान्तं खात्पतन्तमिवोरगम् ।
भ्रान्तावरणनिस्त्रिंशं कालोत्सृष्टमिवान्तकम् ॥ ६-५७-२६॥
taṃ mahaughamivāyāntaṃ khātpatantamivoragam |
bhrāntāvaraṇanistriṃśaṃ kālotsṛṣṭamivāntakam || 6-57-26||

MHB 6-57-27

दीप्यन्तमिव शस्त्रार्च्या मत्तवारणविक्रमम् ।
अपश्यन्पाण्डवास्तत्र धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥ ६-५७-२७॥
dīpyantamiva śastrārcyā mattavāraṇavikramam |
apaśyanpāṇḍavāstatra dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ || 6-57-27||

MHB 6-57-28

तस्य पाञ्चालपुत्रस्तु प्रतीपमभिधावतः ।
शितनिस्त्रिंशहस्तस्य शरावरणधारिणः ॥ ६-५७-२८॥
tasya pāñcālaputrastu pratīpamabhidhāvataḥ |
śitanistriṃśahastasya śarāvaraṇadhāriṇaḥ || 6-57-28||

MHB 6-57-29

बाणवेगमतीतस्य रथाभ्याशमुपेयुषः ।
त्वरन्सेनापतिः क्रुद्धो बिभेद गदया शिरः ॥ ६-५७-२९॥
bāṇavegamatītasya rathābhyāśamupeyuṣaḥ |
tvaransenāpatiḥ kruddho bibheda gadayā śiraḥ || 6-57-29||

MHB 6-57-30

तस्य राजन्सनिस्त्रिंशं सुप्रभं च शरावरम् ।
हतस्य पततो हस्ताद्वेगेन न्यपतद्भुवि ॥ ६-५७-३०॥
tasya rājansanistriṃśaṃ suprabhaṃ ca śarāvaram |
hatasya patato hastādvegena nyapatadbhuvi || 6-57-30||

MHB 6-57-31

तं निहत्य गदाग्रेण लेभे स परमं यशः ।
पुत्रः पाञ्चालराजस्य महात्मा भीमविक्रमः ॥ ६-५७-३१॥
taṃ nihatya gadāgreṇa lebhe sa paramaṃ yaśaḥ |
putraḥ pāñcālarājasya mahātmā bhīmavikramaḥ || 6-57-31||

MHB 6-57-32

तस्मिन्हते महेष्वासे राजपुत्रे महारथे ।
हाहाकारो महानासीत्तव सैन्यस्य मारिष ॥ ६-५७-३२॥
tasminhate maheṣvāse rājaputre mahārathe |
hāhākāro mahānāsīttava sainyasya māriṣa || 6-57-32||

MHB 6-57-33

ततः सांयमनिः क्रुद्धो दृष्ट्वा निहतमात्मजम् ।
अभिदुद्राव वेगेन पाञ्चाल्यं युद्धदुर्मदम् ॥ ६-५७-३३॥
tataḥ sāṃyamaniḥ kruddho dṛṣṭvā nihatamātmajam |
abhidudrāva vegena pāñcālyaṃ yuddhadurmadam || 6-57-33||

MHB 6-57-34

तौ तत्र समरे वीरौ समेतौ रथिनां वरौ ।
ददृशुः सर्वराजानः कुरवः पाण्डवास्तथा ॥ ६-५७-३४॥
tau tatra samare vīrau sametau rathināṃ varau |
dadṛśuḥ sarvarājānaḥ kuravaḥ pāṇḍavāstathā || 6-57-34||

MHB 6-57-35

ततः सांयमनिः क्रुद्धः पार्षतं परवीरहा ।
आजघान त्रिभिर्बाणैस्तोत्त्रैरिव महाद्विपम् ॥ ६-५७-३५॥
tataḥ sāṃyamaniḥ kruddhaḥ pārṣataṃ paravīrahā |
ājaghāna tribhirbāṇaistottrairiva mahādvipam || 6-57-35||

MHB 6-57-36

तथैव पार्षतं शूरं शल्यः समितिशोभनः ।
आजघानोरसि क्रुद्धस्ततो युद्धमवर्तत ॥ ६-५७-३६॥
tathaiva pārṣataṃ śūraṃ śalyaḥ samitiśobhanaḥ |
ājaghānorasi kruddhastato yuddhamavartata || 6-57-36||

Adhyaya: 58/117 (61)

MHB 6-58-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
दैवमेव परं मन्ये पौरुषादपि संजय ।
यत्सैन्यं मम पुत्रस्य पाण्डुसैन्येन वध्यते ॥ ६-५८-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
daivameva paraṃ manye pauruṣādapi saṃjaya |
yatsainyaṃ mama putrasya pāṇḍusainyena vadhyate || 6-58-1||

MHB 6-58-2

नित्यं हि मामकांस्तात हतानेव हि शंससि ।
अव्यग्रांश्च प्रहृष्टांश्च नित्यं शंससि पाण्डवान् ॥ ६-५८-२॥
nityaṃ hi māmakāṃstāta hatāneva hi śaṃsasi |
avyagrāṃśca prahṛṣṭāṃśca nityaṃ śaṃsasi pāṇḍavān || 6-58-2||

MHB 6-58-3

हीनान्पुरुषकारेण मामकानद्य संजय ।
पतितान्पात्यमानांश्च हतानेव च शंससि ॥ ६-५८-३॥
hīnānpuruṣakāreṇa māmakānadya saṃjaya |
patitānpātyamānāṃśca hatāneva ca śaṃsasi || 6-58-3||

MHB 6-58-4

युध्यमानान्यथाशक्ति घटमानाञ्जयं प्रति ।
पाण्डवा विजयन्त्येव जीयन्ते चैव मामकाः ॥ ६-५८-४॥
yudhyamānānyathāśakti ghaṭamānāñjayaṃ prati |
pāṇḍavā vijayantyeva jīyante caiva māmakāḥ || 6-58-4||

MHB 6-58-5

सोऽहं तीव्राणि दुःखानि दुर्योधनकृतानि च ।
अश्रौषं सततं तात दुःसहानि बहूनि च ॥ ६-५८-५॥
so'haṃ tīvrāṇi duḥkhāni duryodhanakṛtāni ca |
aśrauṣaṃ satataṃ tāta duḥsahāni bahūni ca || 6-58-5||

MHB 6-58-6

तमुपायं न पश्यामि जीयेरन्येन पाण्डवाः ।
मामका वा जयं युद्धे प्राप्नुयुर्येन संजय ॥ ६-५८-६॥
tamupāyaṃ na paśyāmi jīyeranyena pāṇḍavāḥ |
māmakā vā jayaṃ yuddhe prāpnuyuryena saṃjaya || 6-58-6||

MHB 6-58-7

संजय उवाच ।
क्षयं मनुष्यदेहानां गजवाजिरथक्षयम् ।
शृणु राजन्स्थिरो भूत्वा तवैवापनयो महान् ॥ ६-५८-७॥
saṃjaya uvāca |
kṣayaṃ manuṣyadehānāṃ gajavājirathakṣayam |
śṛṇu rājansthiro bhūtvā tavaivāpanayo mahān || 6-58-7||

MHB 6-58-8

धृष्टद्युम्नस्तु शल्येन पीडितो नवभिः शरैः ।
पीडयामास संक्रुद्धो मद्राधिपतिमायसैः ॥ ६-५८-८॥
dhṛṣṭadyumnastu śalyena pīḍito navabhiḥ śaraiḥ |
pīḍayāmāsa saṃkruddho madrādhipatimāyasaiḥ || 6-58-8||

MHB 6-58-9

तत्राद्भुतमपश्याम पार्षतस्य पराक्रमम् ।
न्यवारयत यत्तूर्णं शल्यं समितिशोभनम् ॥ ६-५८-९॥
tatrādbhutamapaśyāma pārṣatasya parākramam |
nyavārayata yattūrṇaṃ śalyaṃ samitiśobhanam || 6-58-9||

MHB 6-58-10

नान्तरं ददृशे कश्चित्तयोः संरब्धयो रणे ।
मुहूर्तमिव तद्युद्धं तयोः सममिवाभवत् ॥ ६-५८-१०॥
nāntaraṃ dadṛśe kaścittayoḥ saṃrabdhayo raṇe |
muhūrtamiva tadyuddhaṃ tayoḥ samamivābhavat || 6-58-10||

MHB 6-58-11

ततः शल्यो महाराज धृष्टद्युम्नस्य संयुगे ।
धनुश्चिच्छेद भल्लेन पीतेन निशितेन च ॥ ६-५८-११॥
tataḥ śalyo mahārāja dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge |
dhanuściccheda bhallena pītena niśitena ca || 6-58-11||

MHB 6-58-12

अथैनं शरवर्षेण छादयामास भारत ।
गिरिं जलागमे यद्वज्जलदा जलधारिणः ॥ ६-५८-१२॥
athainaṃ śaravarṣeṇa chādayāmāsa bhārata |
giriṃ jalāgame yadvajjaladā jaladhāriṇaḥ || 6-58-12||

MHB 6-58-13

अभिमन्युस्तु संक्रुद्धो धृष्टद्युम्ने निपीडिते ।
अभिदुद्राव वेगेन मद्रराजरथं प्रति ॥ ६-५८-१३॥
abhimanyustu saṃkruddho dhṛṣṭadyumne nipīḍite |
abhidudrāva vegena madrarājarathaṃ prati || 6-58-13||

MHB 6-58-14

ततो मद्राधिपरथं कार्ष्णिः प्राप्यातिकोपनः ।
आर्तायनिममेयात्मा विव्याध विशिखैस्त्रिभिः ॥ ६-५८-१४॥
tato madrādhiparathaṃ kārṣṇiḥ prāpyātikopanaḥ |
ārtāyanimameyātmā vivyādha viśikhaistribhiḥ || 6-58-14||

MHB 6-58-15

ततस्तु तावका राजन्परीप्सन्तोऽऽर्जुनिं रणे ।
मद्रराजरथं तूर्णं परिवार्यावतस्थिरे ॥ ६-५८-१५॥
tatastu tāvakā rājanparīpsanto''rjuniṃ raṇe |
madrarājarathaṃ tūrṇaṃ parivāryāvatasthire || 6-58-15||

MHB 6-58-16

दुर्योधनो विकर्णश्च दुःशासनविविंशती ।
दुर्मर्षणो दुःसहश्च चित्रसेनश्च दुर्मुखः ॥ ६-५८-१६॥
duryodhano vikarṇaśca duḥśāsanaviviṃśatī |
durmarṣaṇo duḥsahaśca citrasenaśca durmukhaḥ || 6-58-16||

MHB 6-58-17

सत्यव्रतश्च भद्रं ते पुरुमित्रश्च भारत ।
एते मद्राधिपरथं पालयन्तः स्थिता रणे ॥ ६-५८-१७॥
satyavrataśca bhadraṃ te purumitraśca bhārata |
ete madrādhiparathaṃ pālayantaḥ sthitā raṇe || 6-58-17||

MHB 6-58-18

तान्भीमसेनः संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
द्रौपदेयाभिमन्युश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥ ६-५८-१८॥
tānbhīmasenaḥ saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
draupadeyābhimanyuśca mādrīputrau ca pāṇḍavau || 6-58-18||

MHB 6-58-19

नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तो विशां पते ।
अभ्यवर्तन्त संहृष्टाः परस्परवधैषिणः ।
ते वै समीयुः संग्रामे राजन्दुर्मन्त्रिते तव ॥ ६-५८-१९॥
nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjanto viśāṃ pate |
abhyavartanta saṃhṛṣṭāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ |
te vai samīyuḥ saṃgrāme rājandurmantrite tava || 6-58-19||

MHB 6-58-20

तस्मिन्दाशरथे युद्धे वर्तमाने भयावहे ।
तावकानां परेषां च प्रेक्षका रथिनोऽभवन् ॥ ६-५८-२०॥
tasmindāśarathe yuddhe vartamāne bhayāvahe |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca prekṣakā rathino'bhavan || 6-58-20||

MHB 6-58-21

शस्त्राण्यनेकरूपाणि विसृजन्तो महारथाः ।
अन्योन्यमभिनर्दन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे ॥ ६-५८-२१॥
śastrāṇyanekarūpāṇi visṛjanto mahārathāḥ |
anyonyamabhinardantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire || 6-58-21||

MHB 6-58-22

ते यत्ता जातसंरम्भाः सर्वेऽन्योन्यं जिघांसवः ।
महास्त्राणि विमुञ्चन्तः समापेतुरमर्षणाः ॥ ६-५८-२२॥
te yattā jātasaṃrambhāḥ sarve'nyonyaṃ jighāṃsavaḥ |
mahāstrāṇi vimuñcantaḥ samāpeturamarṣaṇāḥ || 6-58-22||

MHB 6-58-23

दुर्योधनस्तु संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नं महारणे ।
विव्याध निशितैर्बाणैश्चतुर्भिस्त्वरितो भृशम् ॥ ६-५८-२३॥
duryodhanastu saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaṃ mahāraṇe |
vivyādha niśitairbāṇaiścaturbhistvarito bhṛśam || 6-58-23||

MHB 6-58-24

दुर्मर्षणश्च विंशत्या चित्रसेनश्च पञ्चभिः ।
दुर्मुखो नवभिर्बाणैर्दुःसहश्चापि सप्तभिः ।
विविंशतिः पञ्चभिश्च त्रिभिर्दुःशासनस्तथा ॥ ६-५८-२४॥
durmarṣaṇaśca viṃśatyā citrasenaśca pañcabhiḥ |
durmukho navabhirbāṇairduḥsahaścāpi saptabhiḥ |
viviṃśatiḥ pañcabhiśca tribhirduḥśāsanastathā || 6-58-24||

MHB 6-58-25

तान्प्रत्यविध्यद्राजेन्द्र पार्षतः शत्रुतापनः ।
एकैकं पञ्चविंशत्या दर्शयन्पाणिलाघवम् ॥ ६-५८-२५॥
tānpratyavidhyadrājendra pārṣataḥ śatrutāpanaḥ |
ekaikaṃ pañcaviṃśatyā darśayanpāṇilāghavam || 6-58-25||

MHB 6-58-26

सत्यव्रतं तु समरे पुरुमित्रं च भारत ।
अभिमन्युरविध्यत्तौ दशभिर्दशभिः शरैः ॥ ६-५८-२६॥
satyavrataṃ tu samare purumitraṃ ca bhārata |
abhimanyuravidhyattau daśabhirdaśabhiḥ śaraiḥ || 6-58-26||

MHB 6-58-27

माद्रीपुत्रौ तु समरे मातुलं मातृनन्दनौ ।
छादयेतां शरव्रातैस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६-५८-२७॥
mādrīputrau tu samare mātulaṃ mātṛnandanau |
chādayetāṃ śaravrātaistadadbhutamivābhavat || 6-58-27||

MHB 6-58-28

ततः शल्यो महाराज स्वस्रीयौ रथिनां वरौ ।
शरैर्बहुभिरानर्छत्कृतप्रतिकृतैषिणौ ।
छाद्यमानौ ततस्तौ तु माद्रीपुत्रौ न चेलतुः ॥ ६-५८-२८॥
tataḥ śalyo mahārāja svasrīyau rathināṃ varau |
śarairbahubhirānarchatkṛtapratikṛtaiṣiṇau |
chādyamānau tatastau tu mādrīputrau na celatuḥ || 6-58-28||

MHB 6-58-29

अथ दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलः ।
विधित्सुः कलहस्यान्तं गदां जग्राह पाण्डवः ॥ ६-५८-२९॥
atha duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmaseno mahābalaḥ |
vidhitsuḥ kalahasyāntaṃ gadāṃ jagrāha pāṇḍavaḥ || 6-58-29||

MHB 6-58-30

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासमिव शृङ्गिणम् ।
भीमसेनं महाबाहुं पुत्रास्ते प्राद्रवन्भयात् ॥ ६-५८-३०॥
tamudyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsamiva śṛṅgiṇam |
bhīmasenaṃ mahābāhuṃ putrāste prādravanbhayāt || 6-58-30||

MHB 6-58-31

दुर्योधनस्तु संक्रुद्धो मागधं समचोदयत् ।
अनीकं दशसाहस्रं कुञ्जराणां तरस्विनाम् ।
मागधं पुरतः कृत्वा भीमसेनं समभ्ययात् ॥ ६-५८-३१॥
duryodhanastu saṃkruddho māgadhaṃ samacodayat |
anīkaṃ daśasāhasraṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām |
māgadhaṃ purataḥ kṛtvā bhīmasenaṃ samabhyayāt || 6-58-31||

MHB 6-58-32

आपतन्तं च तं दृष्ट्वा गजानीकं वृकोदरः ।
गदापाणिरवारोहद्रथात्सिंह इवोन्नदन् ॥ ६-५८-३२॥
āpatantaṃ ca taṃ dṛṣṭvā gajānīkaṃ vṛkodaraḥ |
gadāpāṇiravārohadrathātsiṃha ivonnadan || 6-58-32||

MHB 6-58-33

अद्रिसारमयीं गुर्वीं प्रगृह्य महतीं गदाम् ।
अभ्यधावद्गजानीकं व्यादितास्य इवान्तकः ॥ ६-५८-३३॥
adrisāramayīṃ gurvīṃ pragṛhya mahatīṃ gadām |
abhyadhāvadgajānīkaṃ vyāditāsya ivāntakaḥ || 6-58-33||

MHB 6-58-34

स गजान्गदया निघ्नन्व्यचरत्समरे बली ।
भीमसेनो महाबाहुः सवज्र इव वासवः ॥ ६-५८-३४॥
sa gajāngadayā nighnanvyacaratsamare balī |
bhīmaseno mahābāhuḥ savajra iva vāsavaḥ || 6-58-34||

MHB 6-58-35

तस्य नादेन महता मनोहृदयकम्पिना ।
व्यत्यचेष्टन्त संहत्य गजा भीमस्य नर्दतः ॥ ६-५८-३५॥
tasya nādena mahatā manohṛdayakampinā |
vyatyaceṣṭanta saṃhatya gajā bhīmasya nardataḥ || 6-58-35||

MHB 6-58-36

ततस्तु द्रौपदीपुत्राः सौभद्रश्च महारथः ।
नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥ ६-५८-३६॥
tatastu draupadīputrāḥ saubhadraśca mahārathaḥ |
nakulaḥ sahadevaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ || 6-58-36||

MHB 6-58-37

पृष्ठं भीमस्य रक्षन्तः शरवर्षेण वारणान् ।
अभ्यधावन्त वर्षन्तो मेघा इव गिरीन्यथा ॥ ६-५८-३७॥
pṛṣṭhaṃ bhīmasya rakṣantaḥ śaravarṣeṇa vāraṇān |
abhyadhāvanta varṣanto meghā iva girīnyathā || 6-58-37||

MHB 6-58-38

क्षुरैः क्षुरप्रैर्भल्लैश्च पीतैरञ्जलिकैरपि ।
पातयन्तोत्तमाङ्गानि पाण्डवा गजयोधिनाम् ॥ ६-५८-३८॥
kṣuraiḥ kṣuraprairbhallaiśca pītairañjalikairapi |
pātayantottamāṅgāni pāṇḍavā gajayodhinām || 6-58-38||

MHB 6-58-39

शिरोभिः प्रपतद्भिश्च बाहुभिश्च विभूषितैः ।
अश्मवृष्टिरिवाभाति पाणिभिश्च सहाङ्कुशैः ॥ ६-५८-३९॥
śirobhiḥ prapatadbhiśca bāhubhiśca vibhūṣitaiḥ |
aśmavṛṣṭirivābhāti pāṇibhiśca sahāṅkuśaiḥ || 6-58-39||

MHB 6-58-40

हृतोत्तमाङ्गाः स्कन्धेषु गजानां गजयोधिनः ।
अदृश्यन्ताचलाग्रेषु द्रुमा भग्नशिखा इव ॥ ६-५८-४०॥
hṛtottamāṅgāḥ skandheṣu gajānāṃ gajayodhinaḥ |
adṛśyantācalāgreṣu drumā bhagnaśikhā iva || 6-58-40||

MHB 6-58-41

धृष्टद्युम्नहतानन्यानपश्याम महागजान् ।
पतितान्पात्यमानांश्च पार्षतेन महात्मना ॥ ६-५८-४१॥
dhṛṣṭadyumnahatānanyānapaśyāma mahāgajān |
patitānpātyamānāṃśca pārṣatena mahātmanā || 6-58-41||

MHB 6-58-42

मागधोऽथ महीपालो गजमैरावतोपमम् ।
प्रेषयामास समरे सौभद्रस्य रथं प्रति ॥ ६-५८-४२॥
māgadho'tha mahīpālo gajamairāvatopamam |
preṣayāmāsa samare saubhadrasya rathaṃ prati || 6-58-42||

MHB 6-58-43

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य मागधस्य गजोत्तमम् ।
जघानैकेषुणा वीरः सौभद्रः परवीरहा ॥ ६-५८-४३॥
tamāpatantaṃ saṃprekṣya māgadhasya gajottamam |
jaghānaikeṣuṇā vīraḥ saubhadraḥ paravīrahā || 6-58-43||

MHB 6-58-44

तस्यावर्जितनागस्य कार्ष्णिः परपुरंजयः ।
राज्ञो रजतपुङ्खेन भल्लेनापहरच्छिरः ॥ ६-५८-४४॥
tasyāvarjitanāgasya kārṣṇiḥ parapuraṃjayaḥ |
rājño rajatapuṅkhena bhallenāpaharacchiraḥ || 6-58-44||

MHB 6-58-45

विगाह्य तद्गजानीकं भीमसेनोऽपि पाण्डवः ।
व्यचरत्समरे मृद्नन्गजानिन्द्रो गिरीनिव ॥ ६-५८-४५॥
vigāhya tadgajānīkaṃ bhīmaseno'pi pāṇḍavaḥ |
vyacaratsamare mṛdnangajānindro girīniva || 6-58-45||

MHB 6-58-46

एकप्रहाराभिहतान्भीमसेनेन कुञ्जरान् ।
अपश्याम रणे तस्मिन्गिरीन्वज्रहतानिव ॥ ६-५८-४६॥
ekaprahārābhihatānbhīmasenena kuñjarān |
apaśyāma raṇe tasmingirīnvajrahatāniva || 6-58-46||

MHB 6-58-47

भग्नदन्तान्भग्नकटान्भग्नसक्थांश्च वारणान् ।
भग्नपृष्ठान्भग्नकुम्भान्निहतान्पर्वतोपमान् ॥ ६-५८-४७॥
bhagnadantānbhagnakaṭānbhagnasakthāṃśca vāraṇān |
bhagnapṛṣṭhānbhagnakumbhānnihatānparvatopamān || 6-58-47||

MHB 6-58-48

नदतः सीदतश्चान्यान्विमुखान्समरे गजान् ।
विमूत्रान्भग्नसंविग्नांस्तथा विशकृतोऽपरान् ॥ ६-५८-४८॥
nadataḥ sīdataścānyānvimukhānsamare gajān |
vimūtrānbhagnasaṃvignāṃstathā viśakṛto'parān || 6-58-48||

MHB 6-58-49

भीमसेनस्य मार्गेषु गतासून्पर्वतोपमान् ।
अपश्याम हतान्नागान्निष्टनन्तस्तथापरे ॥ ६-५८-४९॥
bhīmasenasya mārgeṣu gatāsūnparvatopamān |
apaśyāma hatānnāgānniṣṭanantastathāpare || 6-58-49||

MHB 6-58-50

वमन्तो रुधिरं चान्ये भिन्नकुम्भा महागजाः ।
विह्वलन्तो गता भूमिं शैला इव धरातले ॥ ६-५८-५०॥
vamanto rudhiraṃ cānye bhinnakumbhā mahāgajāḥ |
vihvalanto gatā bhūmiṃ śailā iva dharātale || 6-58-50||

MHB 6-58-51

मेदोरुधिरदिग्धाङ्गो वसामज्जासमुक्षितः ।
व्यचरत्समरे भीमो दण्डपाणिरिवान्तकः ॥ ६-५८-५१॥
medorudhiradigdhāṅgo vasāmajjāsamukṣitaḥ |
vyacaratsamare bhīmo daṇḍapāṇirivāntakaḥ || 6-58-51||

MHB 6-58-52

गजानां रुधिराक्तां तां गदां बिभ्रद्वृकोदरः ।
घोरः प्रतिभयश्चासीत्पिनाकीव पिनाकधृक् ॥ ६-५८-५२॥
gajānāṃ rudhirāktāṃ tāṃ gadāṃ bibhradvṛkodaraḥ |
ghoraḥ pratibhayaścāsītpinākīva pinākadhṛk || 6-58-52||

MHB 6-58-53

निर्मथ्यमानाः क्रुद्धेन भीमसेनेन दन्तिनः ।
सहसा प्राद्रवञ्शिष्टा मृद्नन्तस्तव वाहिनीम् ॥ ६-५८-५३॥
nirmathyamānāḥ kruddhena bhīmasenena dantinaḥ |
sahasā prādravañśiṣṭā mṛdnantastava vāhinīm || 6-58-53||

MHB 6-58-54

तं हि वीरं महेष्वासाः सौभद्रप्रमुखा रथाः ।
पर्यरक्षन्त युध्यन्तं वज्रायुधमिवामराः ॥ ६-५८-५४॥
taṃ hi vīraṃ maheṣvāsāḥ saubhadrapramukhā rathāḥ |
paryarakṣanta yudhyantaṃ vajrāyudhamivāmarāḥ || 6-58-54||

MHB 6-58-55

शोणिताक्तां गदां बिभ्रदुक्षितो गजशोणितैः ।
कृतान्त इव रौद्रात्मा भीमसेनो व्यदृश्यत ॥ ६-५८-५५॥
śoṇitāktāṃ gadāṃ bibhradukṣito gajaśoṇitaiḥ |
kṛtānta iva raudrātmā bhīmaseno vyadṛśyata || 6-58-55||

MHB 6-58-56

व्यायच्छमानं गदया दिक्षु सर्वासु भारत ।
नृत्यमानमपश्याम नृत्यन्तमिव शंकरम् ॥ ६-५८-५६॥
vyāyacchamānaṃ gadayā dikṣu sarvāsu bhārata |
nṛtyamānamapaśyāma nṛtyantamiva śaṃkaram || 6-58-56||

MHB 6-58-57

यमदण्डोपमां गुर्वीमिन्द्राशनिसमस्वनाम् ।
अपश्याम महाराज रौद्रां विशसनीं गदाम् ॥ ६-५८-५७॥
yamadaṇḍopamāṃ gurvīmindrāśanisamasvanām |
apaśyāma mahārāja raudrāṃ viśasanīṃ gadām || 6-58-57||

MHB 6-58-58

विमिश्रां केशमज्जाभिः प्रदिग्धां रुधिरेण च ।
पिनाकमिव रुद्रस्य क्रुद्धस्याभिघ्नतः पशून् ॥ ६-५८-५८॥
vimiśrāṃ keśamajjābhiḥ pradigdhāṃ rudhireṇa ca |
pinākamiva rudrasya kruddhasyābhighnataḥ paśūn || 6-58-58||

MHB 6-58-59

यथा पशूनां संघातं यष्ट्या पालः प्रकालयेत् ।
तथा भीमो गजानीकं गदया पर्यकालयत् ॥ ६-५८-५९॥
yathā paśūnāṃ saṃghātaṃ yaṣṭyā pālaḥ prakālayet |
tathā bhīmo gajānīkaṃ gadayā paryakālayat || 6-58-59||

MHB 6-58-60

गदया वध्यमानास्ते मार्गणैश्च समन्ततः ।
स्वान्यनीकानि मृद्नन्तः प्राद्रवन्कुञ्जरास्तव ॥ ६-५८-६०॥
gadayā vadhyamānāste mārgaṇaiśca samantataḥ |
svānyanīkāni mṛdnantaḥ prādravankuñjarāstava || 6-58-60||

MHB 6-58-61

महावात इवाभ्राणि विधमित्वा स वारणान् ।
अतिष्ठत्तुमुले भीमः श्मशान इव शूलभृत् ॥ ६-५८-६१॥
mahāvāta ivābhrāṇi vidhamitvā sa vāraṇān |
atiṣṭhattumule bhīmaḥ śmaśāna iva śūlabhṛt || 6-58-61||

Adhyaya: 59/117 (29)

MHB 6-59-1

संजय उवाच ।
तस्मिन्हते गजानीके पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
भीमसेनं घ्नतेत्येवं सर्वसैन्यान्यचोदयत् ॥ ६-५९-१॥
saṃjaya uvāca |
tasminhate gajānīke putro duryodhanastava |
bhīmasenaṃ ghnatetyevaṃ sarvasainyānyacodayat || 6-59-1||

MHB 6-59-2

ततः सर्वाण्यनीकानि तव पुत्रस्य शासनात् ।
अभ्यद्रवन्भीमसेनं नदन्तं भैरवान्रवान् ॥ ६-५९-२॥
tataḥ sarvāṇyanīkāni tava putrasya śāsanāt |
abhyadravanbhīmasenaṃ nadantaṃ bhairavānravān || 6-59-2||

MHB 6-59-3

तं बलौघमपर्यन्तं देवैरपि दुरुत्सहम् ।
आपतन्तं सुदुष्पारं समुद्रमिव पर्वणि ॥ ६-५९-३॥
taṃ balaughamaparyantaṃ devairapi durutsaham |
āpatantaṃ suduṣpāraṃ samudramiva parvaṇi || 6-59-3||

MHB 6-59-4

रथनागाश्वकलिलं शङ्खदुन्दुभिनादितम् ।
अथानन्तमपारं च नरेन्द्रस्तिमितह्रदम् ॥ ६-५९-४॥
rathanāgāśvakalilaṃ śaṅkhadundubhināditam |
athānantamapāraṃ ca narendrastimitahradam || 6-59-4||

MHB 6-59-5

तं भीमसेनः समरे महोदधिमिवापरम् ।
सेनासागरमक्षोभ्यं वेलेव समवारयत् ॥ ६-५९-५॥
taṃ bhīmasenaḥ samare mahodadhimivāparam |
senāsāgaramakṣobhyaṃ veleva samavārayat || 6-59-5||

MHB 6-59-6

तदाश्चर्यमपश्याम श्रद्धेयमपि चाद्भुतम् ।
भीमसेनस्य समरे राजन्कर्मातिमानुषम् ॥ ६-५९-६॥
tadāścaryamapaśyāma śraddheyamapi cādbhutam |
bhīmasenasya samare rājankarmātimānuṣam || 6-59-6||

MHB 6-59-7

उदीर्णां पृथिवीं सर्वां साश्वां सरथकुञ्जराम् ।
असंभ्रमं भीमसेनो गदया समताडयत् ॥ ६-५९-७॥
udīrṇāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ sāśvāṃ sarathakuñjarām |
asaṃbhramaṃ bhīmaseno gadayā samatāḍayat || 6-59-7||

MHB 6-59-8

स संवार्य बलौघांस्तान्गदया रथिनां वरः ।
अतिष्ठत्तुमुले भीमो गिरिर्मेरुरिवाचलः ॥ ६-५९-८॥
sa saṃvārya balaughāṃstāngadayā rathināṃ varaḥ |
atiṣṭhattumule bhīmo girirmerurivācalaḥ || 6-59-8||

MHB 6-59-9

तस्मिन्सुतुमुले घोरे काले परमदारुणे ।
भ्रातरश्चैव पुत्राश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥ ६-५९-९॥
tasminsutumule ghore kāle paramadāruṇe |
bhrātaraścaiva putrāśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ || 6-59-9||

MHB 6-59-10

द्रौपदेयाभिमन्युश्च शिखण्डी च महारथः ।
न प्राजहन्भीमसेनं भये जाते महाबलम् ॥ ६-५९-१०॥
draupadeyābhimanyuśca śikhaṇḍī ca mahārathaḥ |
na prājahanbhīmasenaṃ bhaye jāte mahābalam || 6-59-10||

MHB 6-59-11

ततः शैक्यायसीं गुर्वीं प्रगृह्य महतीं गदाम् ।
अवधीत्तावकान्योधान्दण्डपाणिरिवान्तकः ।
पोथयन्रथवृन्दानि वाजिवृन्दानि चाभिभूः ॥ ६-५९-११॥
tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ pragṛhya mahatīṃ gadām |
avadhīttāvakānyodhāndaṇḍapāṇirivāntakaḥ |
pothayanrathavṛndāni vājivṛndāni cābhibhūḥ || 6-59-11||

MHB 6-59-12

व्यचरत्समरे भीमो युगान्ते पावको यथा ।
विनिघ्नन्समरे सर्वान्युगान्ते कालवद्विभुः ॥ ६-५९-१२॥
vyacaratsamare bhīmo yugānte pāvako yathā |
vinighnansamare sarvānyugānte kālavadvibhuḥ || 6-59-12||

MHB 6-59-13

ऊरुवेगेन संकर्षन्रथजालानि पाण्डवः ।
प्रमर्दयन्गजान्सर्वान्नड्वलानीव कुञ्जरः ॥ ६-५९-१३॥
ūruvegena saṃkarṣanrathajālāni pāṇḍavaḥ |
pramardayangajānsarvānnaḍvalānīva kuñjaraḥ || 6-59-13||

MHB 6-59-14

मृद्नन्रथेभ्यो रथिनो गजेभ्यो गजयोधिनः ।
सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यो भूमौ चैव पदातिनः ॥ ६-५९-१४॥
mṛdnanrathebhyo rathino gajebhyo gajayodhinaḥ |
sādinaścāśvapṛṣṭhebhyo bhūmau caiva padātinaḥ || 6-59-14||

MHB 6-59-15

तत्र तत्र हतैश्चापि मनुष्यगजवाजिभिः ।
रणाङ्गणं तदभवन्मृत्योराघातसंनिभम् ॥ ६-५९-१५॥
tatra tatra hataiścāpi manuṣyagajavājibhiḥ |
raṇāṅgaṇaṃ tadabhavanmṛtyorāghātasaṃnibham || 6-59-15||

MHB 6-59-16

पिनाकमिव रुद्रस्य क्रुद्धस्याभिघ्नतः पशून् ।
यमदण्डोपमामुग्रामिन्द्राशनिसमस्वनाम् ।
ददृशुर्भीमसेनस्य रौद्रां विशसनीं गदाम् ॥ ६-५९-१६॥
pinākamiva rudrasya kruddhasyābhighnataḥ paśūn |
yamadaṇḍopamāmugrāmindrāśanisamasvanām |
dadṛśurbhīmasenasya raudrāṃ viśasanīṃ gadām || 6-59-16||

MHB 6-59-17

आविध्यतो गदां तस्य कौन्तेयस्य महात्मनः ।
बभौ रूपं महाघोरं कालस्येव युगक्षये ॥ ६-५९-१७॥
āvidhyato gadāṃ tasya kaunteyasya mahātmanaḥ |
babhau rūpaṃ mahāghoraṃ kālasyeva yugakṣaye || 6-59-17||

MHB 6-59-18

तं तथा महतीं सेनां द्रावयन्तं पुनः पुनः ।
दृष्ट्वा मृत्युमिवायान्तं सर्वे विमनसोऽभवन् ॥ ६-५९-१८॥
taṃ tathā mahatīṃ senāṃ drāvayantaṃ punaḥ punaḥ |
dṛṣṭvā mṛtyumivāyāntaṃ sarve vimanaso'bhavan || 6-59-18||

MHB 6-59-19

यतो यतः प्रेक्षते स्म गदामुद्यम्य पाण्डवः ।
तेन तेन स्म दीर्यन्ते सर्वसैन्यानि भारत ॥ ६-५९-१९॥
yato yataḥ prekṣate sma gadāmudyamya pāṇḍavaḥ |
tena tena sma dīryante sarvasainyāni bhārata || 6-59-19||

MHB 6-59-20

प्रदारयन्तं सैन्यानि बलौघेनापराजितम् ।
ग्रसमानमनीकानि व्यादितास्यमिवान्तकम् ॥ ६-५९-२०॥
pradārayantaṃ sainyāni balaughenāparājitam |
grasamānamanīkāni vyāditāsyamivāntakam || 6-59-20||

MHB 6-59-21

तं तथा भीमकर्माणं प्रगृहीतमहागदम् ।
दृष्ट्वा वृकोदरं भीष्मः सहसैव समभ्ययात् ॥ ६-५९-२१॥
taṃ tathā bhīmakarmāṇaṃ pragṛhītamahāgadam |
dṛṣṭvā vṛkodaraṃ bhīṣmaḥ sahasaiva samabhyayāt || 6-59-21||

MHB 6-59-22

महता मेघघोषेण रथेनादित्यवर्चसा ।
छादयञ्शरवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान् ॥ ६-५९-२२॥
mahatā meghaghoṣeṇa rathenādityavarcasā |
chādayañśaravarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimān || 6-59-22||

MHB 6-59-23

तमायान्तं तथा दृष्ट्वा व्यात्ताननमिवान्तकम् ।
भीष्मं भीमो महाबाहुः प्रत्युदीयादमर्षणः ॥ ६-५९-२३॥
tamāyāntaṃ tathā dṛṣṭvā vyāttānanamivāntakam |
bhīṣmaṃ bhīmo mahābāhuḥ pratyudīyādamarṣaṇaḥ || 6-59-23||

MHB 6-59-24

तस्मिन्क्षणे सात्यकिः सत्यसंधः शिनिप्रवीरोऽभ्यपतत्पितामहम् ।
निघ्नन्नमित्रान्धनुषा दृढेन स कम्पयंस्तव पुत्रस्य सेनाम् ॥ ६-५९-२४॥
tasminkṣaṇe sātyakiḥ satyasaṃdhaḥ śinipravīro'bhyapatatpitāmaham |
nighnannamitrāndhanuṣā dṛḍhena sa kampayaṃstava putrasya senām || 6-59-24||

MHB 6-59-25

तं यान्तमश्वै रजतप्रकाशैः शरान्धमन्तं धनुषा दृढेन ।
नाशक्नुवन्वारयितुं तदानीं सर्वे गणा भारत ये त्वदीयाः ॥ ६-५९-२५॥
taṃ yāntamaśvai rajataprakāśaiḥ śarāndhamantaṃ dhanuṣā dṛḍhena |
nāśaknuvanvārayituṃ tadānīṃ sarve gaṇā bhārata ye tvadīyāḥ || 6-59-25||

MHB 6-59-26

अविध्यदेनं निशितैः शराग्रैरलम्बुसो राजवरार्श्यशृङ्गिः ।
तं वै चतुर्भिः प्रतिविध्य वीरो नप्ता शिनेरभ्यपतद्रथेन ॥ ६-५९-२६॥
avidhyadenaṃ niśitaiḥ śarāgrairalambuso rājavarārśyaśṛṅgiḥ |
taṃ vai caturbhiḥ pratividhya vīro naptā śinerabhyapatadrathena || 6-59-26||

MHB 6-59-27

अन्वागतं वृष्णिवरं निशम्य मध्ये रिपूणां परिवर्तमानम् ।
प्रावर्तयन्तं कुरुपुंगवांश्च पुनः पुनश्च प्रणदन्तमाजौ ॥ ६-५९-२७॥
anvāgataṃ vṛṣṇivaraṃ niśamya madhye ripūṇāṃ parivartamānam |
prāvartayantaṃ kurupuṃgavāṃśca punaḥ punaśca praṇadantamājau || 6-59-27||

MHB 6-59-28

नाशक्नुवन्वारयितुं वरिष्ठं मध्यंदिने सूर्यमिवातपन्तम् ।
न तत्र कश्चिन्नविषण्ण आसीदृते राजन्सोमदत्तस्य पुत्रात् ॥ ६-५९-२८॥
nāśaknuvanvārayituṃ variṣṭhaṃ madhyaṃdine sūryamivātapantam |
na tatra kaścinnaviṣaṇṇa āsīdṛte rājansomadattasya putrāt || 6-59-28||

MHB 6-59-29

स ह्याददानो धनुरुग्रवेगं भूरिश्रवा भारत सौमदत्तिः ।
दृष्ट्वा रथान्स्वान्व्यपनीयमानान्प्रत्युद्ययौ सात्यकिं योद्धुमिच्छन् ॥ ६-५९-२९॥
sa hyādadāno dhanurugravegaṃ bhūriśravā bhārata saumadattiḥ |
dṛṣṭvā rathānsvānvyapanīyamānānpratyudyayau sātyakiṃ yoddhumicchan || 6-59-29||

Adhyaya: 60/117 (79)

MHB 6-60-1

संजय उवाच ।
ततो भूरिश्रवा राजन्सात्यकिं नवभिः शरैः ।
अविध्यद्भृशसंक्रुद्धस्तोत्त्रैरिव महाद्विपम् ॥ ६-६०-१॥
saṃjaya uvāca |
tato bhūriśravā rājansātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ |
avidhyadbhṛśasaṃkruddhastottrairiva mahādvipam || 6-60-1||

MHB 6-60-2

कौरवं सात्यकिश्चैव शरैः संनतपर्वभिः ।
अवाकिरदमेयात्मा सर्वलोकस्य पश्यतः ॥ ६-६०-२॥
kauravaṃ sātyakiścaiva śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
avākiradameyātmā sarvalokasya paśyataḥ || 6-60-2||

MHB 6-60-3

ततो दुर्योधनो राजा सोदर्यैः परिवारितः ।
सौमदत्तिं रणे यत्तः समन्तात्पर्यवारयत् ॥ ६-६०-३॥
tato duryodhano rājā sodaryaiḥ parivāritaḥ |
saumadattiṃ raṇe yattaḥ samantātparyavārayat || 6-60-3||

MHB 6-60-4

तथैव पाण्डवाः सर्वे सात्यकिं रभसं रणे ।
परिवार्य स्थिताः संख्ये समन्तात्सुमहौजसः ॥ ६-६०-४॥
tathaiva pāṇḍavāḥ sarve sātyakiṃ rabhasaṃ raṇe |
parivārya sthitāḥ saṃkhye samantātsumahaujasaḥ || 6-60-4||

MHB 6-60-5

भीमसेनस्तु संक्रुद्धो गदामुद्यम्य भारत ।
दुर्योधनमुखान्सर्वान्पुत्रांस्ते पर्यवारयत् ॥ ६-६०-५॥
bhīmasenastu saṃkruddho gadāmudyamya bhārata |
duryodhanamukhānsarvānputrāṃste paryavārayat || 6-60-5||

MHB 6-60-6

रथैरनेकसाहस्रैः क्रोधामर्षसमन्वितः ।
नन्दकस्तव पुत्रस्तु भीमसेनं महाबलम् ।
विव्याध निशितैः षड्भिः कङ्कपत्रैः शिलाशितैः ॥ ६-६०-६॥
rathairanekasāhasraiḥ krodhāmarṣasamanvitaḥ |
nandakastava putrastu bhīmasenaṃ mahābalam |
vivyādha niśitaiḥ ṣaḍbhiḥ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ || 6-60-6||

MHB 6-60-7

दुर्योधनस्तु समरे भीमसेनं महाबलम् ।
आजघानोरसि क्रुद्धो मार्गणैर्निशितैस्त्रिभिः ॥ ६-६०-७॥
duryodhanastu samare bhīmasenaṃ mahābalam |
ājaghānorasi kruddho mārgaṇairniśitaistribhiḥ || 6-60-7||

MHB 6-60-8

ततो भीमो महाबाहुः स्वरथं सुमहाबलः ।
आरुरोह रथश्रेष्ठं विशोकं चेदमब्रवीत् ॥ ६-६०-८॥
tato bhīmo mahābāhuḥ svarathaṃ sumahābalaḥ |
āruroha rathaśreṣṭhaṃ viśokaṃ cedamabravīt || 6-60-8||

MHB 6-60-9

एते महारथाः शूरा धार्तराष्ट्रा महाबलाः ।
मामेव भृशसंक्रुद्धा हन्तुमभ्युद्यता युधि ॥ ६-६०-९॥
ete mahārathāḥ śūrā dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ |
māmeva bhṛśasaṃkruddhā hantumabhyudyatā yudhi || 6-60-9||

MHB 6-60-10

एतानद्य हनिष्यामि पश्यतस्ते न संशयः ।
तस्मान्ममाश्वान्संग्रामे यत्तः संयच्छ सारथे ॥ ६-६०-१०॥
etānadya haniṣyāmi paśyataste na saṃśayaḥ |
tasmānmamāśvānsaṃgrāme yattaḥ saṃyaccha sārathe || 6-60-10||

MHB 6-60-11

एवमुक्त्वा ततः पार्थः पुत्रं दुर्योधनं तव ।
विव्याध दशभिस्तीक्ष्णैः शरैः कनकभूषणैः ।
नन्दकं च त्रिभिर्बाणैः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ॥ ६-६०-११॥
evamuktvā tataḥ pārthaḥ putraṃ duryodhanaṃ tava |
vivyādha daśabhistīkṣṇaiḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ |
nandakaṃ ca tribhirbāṇaiḥ pratyavidhyatstanāntare || 6-60-11||

MHB 6-60-12

तं तु दुर्योधनः षष्ट्या विद्ध्वा भीमं महाबलम् ।
त्रिभिरन्यैः सुनिशितैर्विशोकं प्रत्यविध्यत ॥ ६-६०-१२॥
taṃ tu duryodhanaḥ ṣaṣṭyā viddhvā bhīmaṃ mahābalam |
tribhiranyaiḥ suniśitairviśokaṃ pratyavidhyata || 6-60-12||

MHB 6-60-13

भीमस्य च रणे राजन्धनुश्चिच्छेद भास्वरम् ।
मुष्टिदेशे शरैस्तीक्ष्णैस्त्रिभी राजा हसन्निव ॥ ६-६०-१३॥
bhīmasya ca raṇe rājandhanuściccheda bhāsvaram |
muṣṭideśe śaraistīkṣṇaistribhī rājā hasanniva || 6-60-13||

MHB 6-60-14

भीमस्तु प्रेक्ष्य यन्तारं विशोकं संयुगे तदा ।
पीडितं विशिखैस्तीक्ष्णैस्तव पुत्रेण धन्विना ॥ ६-६०-१४॥
bhīmastu prekṣya yantāraṃ viśokaṃ saṃyuge tadā |
pīḍitaṃ viśikhaistīkṣṇaistava putreṇa dhanvinā || 6-60-14||

MHB 6-60-15

अमृष्यमाणः संक्रुद्धो धनुर्दिव्यं परामृशत् ।
पुत्रस्य ते महाराज वधार्थं भरतर्षभ ॥ ६-६०-१५॥
amṛṣyamāṇaḥ saṃkruddho dhanurdivyaṃ parāmṛśat |
putrasya te mahārāja vadhārthaṃ bharatarṣabha || 6-60-15||

MHB 6-60-16

समादत्त च संरब्धः क्षुरप्रं लोमवाहिनम् ।
तेन चिच्छेद नृपतेर्भीमः कार्मुकमुत्तमम् ॥ ६-६०-१६॥
samādatta ca saṃrabdhaḥ kṣurapraṃ lomavāhinam |
tena ciccheda nṛpaterbhīmaḥ kārmukamuttamam || 6-60-16||

MHB 6-60-17

सोऽपविध्य धनुश्छिन्नं क्रोधेन प्रज्वलन्निव ।
अन्यत्कार्मुकमादत्त सत्वरं वेगवत्तरम् ॥ ६-६०-१७॥
so'pavidhya dhanuśchinnaṃ krodhena prajvalanniva |
anyatkārmukamādatta satvaraṃ vegavattaram || 6-60-17||

MHB 6-60-18

संधत्त विशिखं घोरं कालमृत्युसमप्रभम् ।
तेनाजघान संक्रुद्धो भीमसेनं स्तनान्तरे ॥ ६-६०-१८॥
saṃdhatta viśikhaṃ ghoraṃ kālamṛtyusamaprabham |
tenājaghāna saṃkruddho bhīmasenaṃ stanāntare || 6-60-18||

MHB 6-60-19

स गाढविद्धो व्यथितः स्यन्दनोपस्थ आविशत् ।
स निषण्णो रथोपस्थे मूर्छामभिजगाम ह ॥ ६-६०-१९॥
sa gāḍhaviddho vyathitaḥ syandanopastha āviśat |
sa niṣaṇṇo rathopasthe mūrchāmabhijagāma ha || 6-60-19||

MHB 6-60-20

तं दृष्ट्वा व्यथितं भीममभिमन्युपुरोगमाः ।
नामृष्यन्त महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः ॥ ६-६०-२०॥
taṃ dṛṣṭvā vyathitaṃ bhīmamabhimanyupurogamāḥ |
nāmṛṣyanta maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ || 6-60-20||

MHB 6-60-21

ततस्तु तुमुलां वृष्टिं शस्त्राणां तिग्मतेजसाम् ।
पातयामासुरव्यग्राः पुत्रस्य तव मूर्धनि ॥ ६-६०-२१॥
tatastu tumulāṃ vṛṣṭiṃ śastrāṇāṃ tigmatejasām |
pātayāmāsuravyagrāḥ putrasya tava mūrdhani || 6-60-21||

MHB 6-60-22

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां भीमसेनो महाबलः ।
दुर्योधनं त्रिभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः ॥ ६-६०-२२॥
pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ bhīmaseno mahābalaḥ |
duryodhanaṃ tribhirviddhvā punarvivyādha pañcabhiḥ || 6-60-22||

MHB 6-60-23

शल्यं च पञ्चविंशत्या शरैर्विव्याध पाण्डवः ।
रुक्मपुङ्खैर्महेष्वासः स विद्धो व्यपयाद्रणात् ॥ ६-६०-२३॥
śalyaṃ ca pañcaviṃśatyā śarairvivyādha pāṇḍavaḥ |
rukmapuṅkhairmaheṣvāsaḥ sa viddho vyapayādraṇāt || 6-60-23||

MHB 6-60-24

प्रत्युद्ययुस्ततो भीमं तव पुत्राश्चतुर्दश ।
सेनापतिः सुषेणश्च जलसंधः सुलोचनः ॥ ६-६०-२४॥
pratyudyayustato bhīmaṃ tava putrāścaturdaśa |
senāpatiḥ suṣeṇaśca jalasaṃdhaḥ sulocanaḥ || 6-60-24||

MHB 6-60-25

उग्रो भीमरथो भीमो भीमबाहुरलोलुपः ।
दुर्मुखो दुष्प्रधर्षश्च विवित्सुर्विकटः समः ॥ ६-६०-२५॥
ugro bhīmaratho bhīmo bhīmabāhuralolupaḥ |
durmukho duṣpradharṣaśca vivitsurvikaṭaḥ samaḥ || 6-60-25||

MHB 6-60-26

विसृजन्तो बहून्बाणान्क्रोधसंरक्तलोचनाः ।
भीमसेनमभिद्रुत्य विव्यधुः सहिता भृशम् ॥ ६-६०-२६॥
visṛjanto bahūnbāṇānkrodhasaṃraktalocanāḥ |
bhīmasenamabhidrutya vivyadhuḥ sahitā bhṛśam || 6-60-26||

MHB 6-60-27

पुत्रांस्तु तव संप्रेक्ष्य भीमसेनो महाबलः ।
सृक्किणी विलिहन्वीरः पशुमध्ये वृको यथा ।
सेनापतेः क्षुरप्रेण शिरश्चिच्छेद पाण्डवः ॥ ६-६०-२७॥
putrāṃstu tava saṃprekṣya bhīmaseno mahābalaḥ |
sṛkkiṇī vilihanvīraḥ paśumadhye vṛko yathā |
senāpateḥ kṣurapreṇa śiraściccheda pāṇḍavaḥ || 6-60-27||

MHB 6-60-28

जलसंधं विनिर्भिद्य सोऽनयद्यमसादनम् ।
सुषेणं च ततो हत्वा प्रेषयामास मृत्यवे ॥ ६-६०-२८॥
jalasaṃdhaṃ vinirbhidya so'nayadyamasādanam |
suṣeṇaṃ ca tato hatvā preṣayāmāsa mṛtyave || 6-60-28||

MHB 6-60-29

उग्रस्य सशिरस्त्राणं शिरश्चन्द्रोपमं भुवि ।
पातयामास भल्लेन कुण्डलाभ्यां विभूषितम् ॥ ६-६०-२९॥
ugrasya saśirastrāṇaṃ śiraścandropamaṃ bhuvi |
pātayāmāsa bhallena kuṇḍalābhyāṃ vibhūṣitam || 6-60-29||

MHB 6-60-30

भीमबाहुं च सप्तत्या साश्वकेतुं ससारथिम् ।
निनाय समरे भीमः परलोकाय मारिष ॥ ६-६०-३०॥
bhīmabāhuṃ ca saptatyā sāśvaketuṃ sasārathim |
nināya samare bhīmaḥ paralokāya māriṣa || 6-60-30||

MHB 6-60-31

भीमं भीमरथं चोभौ भीमसेनो हसन्निव ।
भ्रातरौ रभसौ राजन्ननयद्यमसादनम् ॥ ६-६०-३१॥
bhīmaṃ bhīmarathaṃ cobhau bhīmaseno hasanniva |
bhrātarau rabhasau rājannanayadyamasādanam || 6-60-31||

MHB 6-60-32

ततः सुलोचनं भीमः क्षुरप्रेण महामृधे ।
मिषतां सर्वसैन्यानामनयद्यमसादनम् ॥ ६-६०-३२॥
tataḥ sulocanaṃ bhīmaḥ kṣurapreṇa mahāmṛdhe |
miṣatāṃ sarvasainyānāmanayadyamasādanam || 6-60-32||

MHB 6-60-33

पुत्रास्तु तव तं दृष्ट्वा भीमसेनपराक्रमम् ।
शेषा येऽन्येऽभवंस्तत्र ते भीमस्य भयार्दिताः ।
विप्रद्रुता दिशो राजन्वध्यमाना महात्मना ॥ ६-६०-३३॥
putrāstu tava taṃ dṛṣṭvā bhīmasenaparākramam |
śeṣā ye'nye'bhavaṃstatra te bhīmasya bhayārditāḥ |
vipradrutā diśo rājanvadhyamānā mahātmanā || 6-60-33||

MHB 6-60-34

ततोऽब्रवीच्छांतनवः सर्वानेव महारथान् ।
एष भीमो रणे क्रुद्धो धार्तराष्ट्रान्महारथान् ॥ ६-६०-३४॥
tato'bravīcchāṃtanavaḥ sarvāneva mahārathān |
eṣa bhīmo raṇe kruddho dhārtarāṣṭrānmahārathān || 6-60-34||

MHB 6-60-35

यथाप्राग्र्यान्यथाज्येष्ठान्यथाशूरांश्च संगतान् ।
निपातयत्युग्रधन्वा तं प्रमथ्नीत पार्थिवाः ॥ ६-६०-३५॥
yathāprāgryānyathājyeṣṭhānyathāśūrāṃśca saṃgatān |
nipātayatyugradhanvā taṃ pramathnīta pārthivāḥ || 6-60-35||

MHB 6-60-36

एवमुक्तास्ततः सर्वे धार्तराष्ट्रस्य सैनिकाः ।
अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा भीमसेनं महाबलम् ॥ ६-६०-३६॥
evamuktāstataḥ sarve dhārtarāṣṭrasya sainikāḥ |
abhyadravanta saṃkruddhā bhīmasenaṃ mahābalam || 6-60-36||

MHB 6-60-37

भगदत्तः प्रभिन्नेन कुञ्जरेण विशां पते ।
अपतत्सहसा तत्र यत्र भीमो व्यवस्थितः ॥ ६-६०-३७॥
bhagadattaḥ prabhinnena kuñjareṇa viśāṃ pate |
apatatsahasā tatra yatra bhīmo vyavasthitaḥ || 6-60-37||

MHB 6-60-38

आपतन्नेव च रणे भीमसेनं शिलाशितैः ।
अदृश्यं समरे चक्रे जीमूत इव भास्करम् ॥ ६-६०-३८॥
āpatanneva ca raṇe bhīmasenaṃ śilāśitaiḥ |
adṛśyaṃ samare cakre jīmūta iva bhāskaram || 6-60-38||

MHB 6-60-39

अभिमन्युमुखास्तत्र नामृष्यन्त महारथाः ।
भीमस्याच्छादनं संख्ये स्वबाहुबलमाश्रिताः ॥ ६-६०-३९॥
abhimanyumukhāstatra nāmṛṣyanta mahārathāḥ |
bhīmasyācchādanaṃ saṃkhye svabāhubalamāśritāḥ || 6-60-39||

MHB 6-60-40

त एनं शरवर्षेण समन्तात्पर्यवारयन् ।
गजं च शरवृष्ट्या तं बिभिदुस्ते समन्ततः ॥ ६-६०-४०॥
ta enaṃ śaravarṣeṇa samantātparyavārayan |
gajaṃ ca śaravṛṣṭyā taṃ bibhiduste samantataḥ || 6-60-40||

MHB 6-60-41

स शस्त्रवृष्ट्याभिहतः प्राद्रवद्द्विगुणं पदम् ।
प्राग्ज्योतिषगजो राजन्नानालिङ्गैः सुतेजनैः ॥ ६-६०-४१॥
sa śastravṛṣṭyābhihataḥ prādravaddviguṇaṃ padam |
prāgjyotiṣagajo rājannānāliṅgaiḥ sutejanaiḥ || 6-60-41||

MHB 6-60-42

संजातरुधिरोत्पीडः प्रेक्षणीयोऽभवद्रणे ।
गभस्तिभिरिवार्कस्य संस्यूतो जलदो महान् ॥ ६-६०-४२॥
saṃjātarudhirotpīḍaḥ prekṣaṇīyo'bhavadraṇe |
gabhastibhirivārkasya saṃsyūto jalado mahān || 6-60-42||

MHB 6-60-43

स चोदितो मदस्रावी भगदत्तेन वारणः ।
अभ्यधावत तान्सर्वान्कालोत्सृष्ट इवान्तकः ।
द्विगुणं जवमास्थाय कम्पयंश्चरणैर्महीम् ॥ ६-६०-४३॥
sa codito madasrāvī bhagadattena vāraṇaḥ |
abhyadhāvata tānsarvānkālotsṛṣṭa ivāntakaḥ |
dviguṇaṃ javamāsthāya kampayaṃścaraṇairmahīm || 6-60-43||

MHB 6-60-44

तस्य तत्सुमहद्रूपं दृष्ट्वा सर्वे महारथाः ।
असह्यं मन्यमानास्ते नातिप्रमनसोऽभवन् ॥ ६-६०-४४॥
tasya tatsumahadrūpaṃ dṛṣṭvā sarve mahārathāḥ |
asahyaṃ manyamānāste nātipramanaso'bhavan || 6-60-44||

MHB 6-60-45

ततस्तु नृपतिः क्रुद्धो भीमसेनं स्तनान्तरे ।
आजघान नरव्याघ्र शरेण नतपर्वणा ॥ ६-६०-४५॥
tatastu nṛpatiḥ kruddho bhīmasenaṃ stanāntare |
ājaghāna naravyāghra śareṇa nataparvaṇā || 6-60-45||

MHB 6-60-46

सोऽतिविद्धो महेष्वासस्तेन राज्ञा महारथः ।
मूर्छयाभिपरीताङ्गो ध्वजयष्टिमुपाश्रितः ॥ ६-६०-४६॥
so'tividdho maheṣvāsastena rājñā mahārathaḥ |
mūrchayābhiparītāṅgo dhvajayaṣṭimupāśritaḥ || 6-60-46||

MHB 6-60-47

तांस्तु भीतान्समालक्ष्य भीमसेनं च मूर्छितम् ।
ननाद बलवन्नादं भगदत्तः प्रतापवान् ॥ ६-६०-४७॥
tāṃstu bhītānsamālakṣya bhīmasenaṃ ca mūrchitam |
nanāda balavannādaṃ bhagadattaḥ pratāpavān || 6-60-47||

MHB 6-60-48

ततो घटोत्कचो राजन्प्रेक्ष्य भीमं तथागतम् ।
संक्रुद्धो राक्षसो घोरस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ६-६०-४८॥
tato ghaṭotkaco rājanprekṣya bhīmaṃ tathāgatam |
saṃkruddho rākṣaso ghorastatraivāntaradhīyata || 6-60-48||

MHB 6-60-49

स कृत्वा दारुणां मायां भीरूणां भयवर्धिनीम् ।
अदृश्यत निमेषार्धाद्घोररूपं समाश्रितः ॥ ६-६०-४९॥
sa kṛtvā dāruṇāṃ māyāṃ bhīrūṇāṃ bhayavardhinīm |
adṛśyata nimeṣārdhādghorarūpaṃ samāśritaḥ || 6-60-49||

MHB 6-60-50

ऐरावतं समारुह्य स्वयं मायामयं कृतम् ।
तस्य चान्येऽपि दिङ्नागा बभूवुरनुयायिनः ॥ ६-६०-५०॥
airāvataṃ samāruhya svayaṃ māyāmayaṃ kṛtam |
tasya cānye'pi diṅnāgā babhūvuranuyāyinaḥ || 6-60-50||

MHB 6-60-51

अञ्जनो वामनश्चैव महापद्मश्च सुप्रभः ।
त्रय एते महानागा राक्षसैः समधिष्ठिताः ॥ ६-६०-५१॥
añjano vāmanaścaiva mahāpadmaśca suprabhaḥ |
traya ete mahānāgā rākṣasaiḥ samadhiṣṭhitāḥ || 6-60-51||

MHB 6-60-52

महाकायास्त्रिधा राजन्प्रस्रवन्तो मदं बहु ।
तेजोवीर्यबलोपेता महाबलपराक्रमाः ॥ ६-६०-५२॥
mahākāyāstridhā rājanprasravanto madaṃ bahu |
tejovīryabalopetā mahābalaparākramāḥ || 6-60-52||

MHB 6-60-53

घटोत्कचस्तु स्वं नागं चोदयामास तं ततः ।
सगजं भगदत्तं तु हन्तुकामः परंतपः ॥ ६-६०-५३॥
ghaṭotkacastu svaṃ nāgaṃ codayāmāsa taṃ tataḥ |
sagajaṃ bhagadattaṃ tu hantukāmaḥ paraṃtapaḥ || 6-60-53||

MHB 6-60-54

ते चान्ये चोदिता नागा राक्षसैस्तैर्महाबलैः ।
परिपेतुः सुसंरब्धाश्चतुर्दंष्ट्राश्चतुर्दिशम् ।
भगदत्तस्य तं नागं विषाणैस्तेऽभ्यपीडयन् ॥ ६-६०-५४॥
te cānye coditā nāgā rākṣasaistairmahābalaiḥ |
paripetuḥ susaṃrabdhāścaturdaṃṣṭrāścaturdiśam |
bhagadattasya taṃ nāgaṃ viṣāṇaiste'bhyapīḍayan || 6-60-54||

MHB 6-60-55

संपीड्यमानस्तैर्नागैर्वेदनार्तः शरातुरः ।
सोऽनदत्सुमहानादमिन्द्राशनिसमस्वनम् ॥ ६-६०-५५॥
saṃpīḍyamānastairnāgairvedanārtaḥ śarāturaḥ |
so'nadatsumahānādamindrāśanisamasvanam || 6-60-55||

MHB 6-60-56

तस्य तं नदतो नादं सुघोरं भीमनिस्वनम् ।
श्रुत्वा भीष्मोऽब्रवीद्द्रोणं राजानं च सुयोधनम् ॥ ६-६०-५६॥
tasya taṃ nadato nādaṃ sughoraṃ bhīmanisvanam |
śrutvā bhīṣmo'bravīddroṇaṃ rājānaṃ ca suyodhanam || 6-60-56||

MHB 6-60-57

एष युध्यति संग्रामे हैडिम्बेन दुरात्मना ।
भगदत्तो महेष्वासः कृच्छ्रेण परिवर्तते ॥ ६-६०-५७॥
eṣa yudhyati saṃgrāme haiḍimbena durātmanā |
bhagadatto maheṣvāsaḥ kṛcchreṇa parivartate || 6-60-57||

MHB 6-60-58

राक्षसश्च महामायः स च राजातिकोपनः ।
तौ समेतौ महावीर्यौ कालमृत्युसमावुभौ ॥ ६-६०-५८॥
rākṣasaśca mahāmāyaḥ sa ca rājātikopanaḥ |
tau sametau mahāvīryau kālamṛtyusamāvubhau || 6-60-58||

MHB 6-60-59

श्रूयते ह्येष हृष्टानां पाण्डवानां महास्वनः ।
हस्तिनश्चैव सुमहान्भीतस्य रुवतो ध्वनिः ॥ ६-६०-५९॥
śrūyate hyeṣa hṛṣṭānāṃ pāṇḍavānāṃ mahāsvanaḥ |
hastinaścaiva sumahānbhītasya ruvato dhvaniḥ || 6-60-59||

MHB 6-60-60

तत्र गच्छाम भद्रं वो राजानं परिरक्षितुम् ।
अरक्ष्यमाणः समरे क्षिप्रं प्राणान्विमोक्ष्यते ॥ ६-६०-६०॥
tatra gacchāma bhadraṃ vo rājānaṃ parirakṣitum |
arakṣyamāṇaḥ samare kṣipraṃ prāṇānvimokṣyate || 6-60-60||

MHB 6-60-61

ते त्वरध्वं महावीर्याः किं चिरेण प्रयामहे ।
महान्हि वर्तते रौद्रः संग्रामो लोमहर्षणः ॥ ६-६०-६१॥
te tvaradhvaṃ mahāvīryāḥ kiṃ cireṇa prayāmahe |
mahānhi vartate raudraḥ saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥ || 6-60-61||

MHB 6-60-62

भक्तश्च कुलपुत्रश्च शूरश्च पृतनापतिः ।
युक्तं तस्य परित्राणं कर्तुमस्माभिरच्युताः ॥ ६-६०-६२॥
bhaktaśca kulaputraśca śūraśca pṛtanāpatiḥ |
yuktaṃ tasya paritrāṇaṃ kartumasmābhiracyutāḥ || 6-60-62||

MHB 6-60-63

भीष्मस्य तद्वचः श्रुत्वा भारद्वाजपुरोगमाः ।
सहिताः सर्वराजानो भगदत्तपरीप्सया ।
उत्तमं जवमास्थाय प्रययुर्यत्र सोऽभवत् ॥ ६-६०-६३॥
bhīṣmasya tadvacaḥ śrutvā bhāradvājapurogamāḥ |
sahitāḥ sarvarājāno bhagadattaparīpsayā |
uttamaṃ javamāsthāya prayayuryatra so'bhavat || 6-60-63||

MHB 6-60-64

तान्प्रयातान्समालोक्य युधिष्ठिरपुरोगमाः ।
पाञ्चालाः पाण्डवैः सार्धं पृष्ठतोऽनुययुः परान् ॥ ६-६०-६४॥
tānprayātānsamālokya yudhiṣṭhirapurogamāḥ |
pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ pṛṣṭhato'nuyayuḥ parān || 6-60-64||

MHB 6-60-65

तान्यनीकान्यथालोक्य राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ।
ननाद सुमहानादं विस्फोटमशनेरिव ॥ ६-६०-६५॥
tānyanīkānyathālokya rākṣasendraḥ pratāpavān |
nanāda sumahānādaṃ visphoṭamaśaneriva || 6-60-65||

MHB 6-60-66

तस्य तं निनदं श्रुत्वा दृष्ट्वा नागांश्च युध्यतः ।
भीष्मः शांतनवो भूयो भारद्वाजमभाषत ॥ ६-६०-६६॥
tasya taṃ ninadaṃ śrutvā dṛṣṭvā nāgāṃśca yudhyataḥ |
bhīṣmaḥ śāṃtanavo bhūyo bhāradvājamabhāṣata || 6-60-66||

MHB 6-60-67

न रोचते मे संग्रामो हैडिम्बेन दुरात्मना ।
बलवीर्यसमाविष्टः ससहायश्च सांप्रतम् ॥ ६-६०-६७॥
na rocate me saṃgrāmo haiḍimbena durātmanā |
balavīryasamāviṣṭaḥ sasahāyaśca sāṃpratam || 6-60-67||

MHB 6-60-68

नैष शक्यो युधा जेतुमपि वज्रभृता स्वयम् ।
लब्धलक्ष्यः प्रहारी च वयं च श्रान्तवाहनाः ।
पाञ्चालैः पाण्डवेयैश्च दिवसं क्षतविक्षताः ॥ ६-६०-६८॥
naiṣa śakyo yudhā jetumapi vajrabhṛtā svayam |
labdhalakṣyaḥ prahārī ca vayaṃ ca śrāntavāhanāḥ |
pāñcālaiḥ pāṇḍaveyaiśca divasaṃ kṣatavikṣatāḥ || 6-60-68||

MHB 6-60-69

तन्न मे रोचते युद्धं पाण्डवैर्जितकाशिभिः ।
घुष्यतामवहारोऽद्य श्वो योत्स्यामः परैः सह ॥ ६-६०-६९॥
tanna me rocate yuddhaṃ pāṇḍavairjitakāśibhiḥ |
ghuṣyatāmavahāro'dya śvo yotsyāmaḥ paraiḥ saha || 6-60-69||

MHB 6-60-70

पितामहवचः श्रुत्वा तथा चक्रुः स्म कौरवाः ।
उपायेनापयानं ते घटोत्कचभयार्दिताः ॥ ६-६०-७०॥
pitāmahavacaḥ śrutvā tathā cakruḥ sma kauravāḥ |
upāyenāpayānaṃ te ghaṭotkacabhayārditāḥ || 6-60-70||

MHB 6-60-71

कौरवेषु निवृत्तेषु पाण्डवा जितकाशिनः ।
सिंहनादमकुर्वन्त शङ्खवेणुस्वनैः सह ॥ ६-६०-७१॥
kauraveṣu nivṛtteṣu pāṇḍavā jitakāśinaḥ |
siṃhanādamakurvanta śaṅkhaveṇusvanaiḥ saha || 6-60-71||

MHB 6-60-72

एवं तदभवद्युद्धं दिवसं भरतर्षभ ।
पाण्डवानां कुरूणां च पुरस्कृत्य घटोत्कचम् ॥ ६-६०-७२॥
evaṃ tadabhavadyuddhaṃ divasaṃ bharatarṣabha |
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca puraskṛtya ghaṭotkacam || 6-60-72||

MHB 6-60-73

कौरवास्तु ततो राजन्प्रययुः शिबिरं स्वकम् ।
व्रीडमाना निशाकाले पाण्डवेयैः पराजिताः ॥ ६-६०-७३॥
kauravāstu tato rājanprayayuḥ śibiraṃ svakam |
vrīḍamānā niśākāle pāṇḍaveyaiḥ parājitāḥ || 6-60-73||

MHB 6-60-74

शरविक्षतगात्राश्च पाण्डुपुत्रा महारथाः ।
युद्धे सुमनसो भूत्वा शिबिरायैव जग्मिरे ॥ ६-६०-७४॥
śaravikṣatagātrāśca pāṇḍuputrā mahārathāḥ |
yuddhe sumanaso bhūtvā śibirāyaiva jagmire || 6-60-74||

MHB 6-60-75

पुरस्कृत्य महाराज भीमसेनघटोत्कचौ ।
पूजयन्तस्तदान्योन्यं मुदा परमया युताः ॥ ६-६०-७५॥
puraskṛtya mahārāja bhīmasenaghaṭotkacau |
pūjayantastadānyonyaṃ mudā paramayā yutāḥ || 6-60-75||

MHB 6-60-76

नदन्तो विविधान्नादांस्तूर्यस्वनविमिश्रितान् ।
सिंहनादांश्च कुर्वाणा विमिश्राञ्शङ्खनिस्वनैः ॥ ६-६०-७६॥
nadanto vividhānnādāṃstūryasvanavimiśritān |
siṃhanādāṃśca kurvāṇā vimiśrāñśaṅkhanisvanaiḥ || 6-60-76||

MHB 6-60-77

विनदन्तो महात्मानः कम्पयन्तश्च मेदिनीम् ।
घट्टयन्तश्च मर्माणि तव पुत्रस्य मारिष ।
प्रयाताः शिबिरायैव निशाकाले परंतपाः ॥ ६-६०-७७॥
vinadanto mahātmānaḥ kampayantaśca medinīm |
ghaṭṭayantaśca marmāṇi tava putrasya māriṣa |
prayātāḥ śibirāyaiva niśākāle paraṃtapāḥ || 6-60-77||

MHB 6-60-78

दुर्योधनस्तु नृपतिर्दीनो भ्रातृवधेन च ।
मुहूर्तं चिन्तयामास बाष्पशोकसमाकुलः ॥ ६-६०-७८॥
duryodhanastu nṛpatirdīno bhrātṛvadhena ca |
muhūrtaṃ cintayāmāsa bāṣpaśokasamākulaḥ || 6-60-78||

MHB 6-60-79

ततः कृत्वा विधिं सर्वं शिबिरस्य यथाविधि ।
प्रदध्यौ शोकसंतप्तो भ्रातृव्यसनकर्शितः ॥ ६-६०-७९॥
tataḥ kṛtvā vidhiṃ sarvaṃ śibirasya yathāvidhi |
pradadhyau śokasaṃtapto bhrātṛvyasanakarśitaḥ || 6-60-79||

Adhyaya: 61/117 (70)

MHB 6-61-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
भयं मे सुमहज्जातं विस्मयश्चैव संजय ।
श्रुत्वा पाण्डुकुमाराणां कर्म देवैः सुदुष्करम् ॥ ६-६१-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
bhayaṃ me sumahajjātaṃ vismayaścaiva saṃjaya |
śrutvā pāṇḍukumārāṇāṃ karma devaiḥ suduṣkaram || 6-61-1||

MHB 6-61-2

पुत्राणां च पराभवं श्रुत्वा संजय सर्वशः ।
चिन्ता मे महती सूत भविष्यति कथं त्विति ॥ ६-६१-२॥
putrāṇāṃ ca parābhavaṃ śrutvā saṃjaya sarvaśaḥ |
cintā me mahatī sūta bhaviṣyati kathaṃ tviti || 6-61-2||

MHB 6-61-3

ध्रुवं विदुरवाक्यानि धक्ष्यन्ति हृदयं मम ।
यथा हि दृश्यते सर्वं दैवयोगेन संजय ॥ ६-६१-३॥
dhruvaṃ viduravākyāni dhakṣyanti hṛdayaṃ mama |
yathā hi dṛśyate sarvaṃ daivayogena saṃjaya || 6-61-3||

MHB 6-61-4

यत्र भीष्ममुखाञ्शूरानस्त्रज्ञान्योधसत्तमान् ।
पाण्डवानामनीकानि योधयन्ति प्रहारिणः ॥ ६-६१-४॥
yatra bhīṣmamukhāñśūrānastrajñānyodhasattamān |
pāṇḍavānāmanīkāni yodhayanti prahāriṇaḥ || 6-61-4||

MHB 6-61-5

केनावध्या महात्मानः पाण्डुपुत्रा महाबलाः ।
केन दत्तवरास्तात किं वा ज्ञानं विदन्ति ते ।
येन क्षयं न गच्छन्ति दिवि तारागणा इव ॥ ६-६१-५॥
kenāvadhyā mahātmānaḥ pāṇḍuputrā mahābalāḥ |
kena dattavarāstāta kiṃ vā jñānaṃ vidanti te |
yena kṣayaṃ na gacchanti divi tārāgaṇā iva || 6-61-5||

MHB 6-61-6

पुनः पुनर्न मृष्यामि हतं सैन्यं स्म पाण्डवैः ।
मय्येव दण्डः पतति दैवात्परमदारुणः ॥ ६-६१-६॥
punaḥ punarna mṛṣyāmi hataṃ sainyaṃ sma pāṇḍavaiḥ |
mayyeva daṇḍaḥ patati daivātparamadāruṇaḥ || 6-61-6||

MHB 6-61-7

यथावध्याः पाण्डुसुता यथा वध्याश्च मे सुताः ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व यथातत्त्वेन संजय ॥ ६-६१-७॥
yathāvadhyāḥ pāṇḍusutā yathā vadhyāśca me sutāḥ |
etanme sarvamācakṣva yathātattvena saṃjaya || 6-61-7||

MHB 6-61-8

न हि पारं प्रपश्यामि दुःखस्यास्य कथंचन ।
समुद्रस्येव महतो भुजाभ्यां प्रतरन्नरः ॥ ६-६१-८॥
na hi pāraṃ prapaśyāmi duḥkhasyāsya kathaṃcana |
samudrasyeva mahato bhujābhyāṃ pratarannaraḥ || 6-61-8||

MHB 6-61-9

पुत्राणां व्यसनं मन्ये ध्रुवं प्राप्तं सुदारुणम् ।
घातयिष्यति मे पुत्रान्सर्वान्भीमो न संशयः ॥ ६-६१-९॥
putrāṇāṃ vyasanaṃ manye dhruvaṃ prāptaṃ sudāruṇam |
ghātayiṣyati me putrānsarvānbhīmo na saṃśayaḥ || 6-61-9||

MHB 6-61-10

न हि पश्यामि तं वीरं यो मे रक्षेत्सुतान्रणे ।
ध्रुवं विनाशः समरे पुत्राणां मम संजय ॥ ६-६१-१०॥
na hi paśyāmi taṃ vīraṃ yo me rakṣetsutānraṇe |
dhruvaṃ vināśaḥ samare putrāṇāṃ mama saṃjaya || 6-61-10||

MHB 6-61-11

तस्मान्मे कारणं सूत युक्तिं चैव विशेषतः ।
पृच्छतोऽद्य यथातत्त्वं सर्वमाख्यातुमर्हसि ॥ ६-६१-११॥
tasmānme kāraṇaṃ sūta yuktiṃ caiva viśeṣataḥ |
pṛcchato'dya yathātattvaṃ sarvamākhyātumarhasi || 6-61-11||

MHB 6-61-12

दुर्योधनोऽपि यच्चक्रे दृष्ट्वा स्वान्विमुखान्रणे ।
भीष्मद्रोणौ कृपश्चैव सौबलेयो जयद्रथः ।
द्रौणिर्वापि महेष्वासो विकर्णो वा महाबलः ॥ ६-६१-१२॥
duryodhano'pi yaccakre dṛṣṭvā svānvimukhānraṇe |
bhīṣmadroṇau kṛpaścaiva saubaleyo jayadrathaḥ |
drauṇirvāpi maheṣvāso vikarṇo vā mahābalaḥ || 6-61-12||

MHB 6-61-13

निश्चयो वापि कस्तेषां तदा ह्यासीन्महात्मनाम् ।
विमुखेषु महाप्राज्ञ मम पुत्रेषु संजय ॥ ६-६१-१३॥
niścayo vāpi kasteṣāṃ tadā hyāsīnmahātmanām |
vimukheṣu mahāprājña mama putreṣu saṃjaya || 6-61-13||

MHB 6-61-14

संजय उवाच ।
शृणु राजन्नवहितः श्रुत्वा चैवावधारय ।
नैव मन्त्रकृतं किंचिन्नैव मायां तथाविधाम् ।
न वै विभीषिकां कांचिद्राजन्कुर्वन्ति पाण्डवाः ॥ ६-६१-१४॥
saṃjaya uvāca |
śṛṇu rājannavahitaḥ śrutvā caivāvadhāraya |
naiva mantrakṛtaṃ kiṃcinnaiva māyāṃ tathāvidhām |
na vai vibhīṣikāṃ kāṃcidrājankurvanti pāṇḍavāḥ || 6-61-14||

MHB 6-61-15

युध्यन्ति ते यथान्यायं शक्तिमन्तश्च संयुगे ।
धर्मेण सर्वकार्याणि कीर्तितानीति भारत ।
आरभन्ते सदा पार्थाः प्रार्थयाना महद्यशः ॥ ६-६१-१५॥
yudhyanti te yathānyāyaṃ śaktimantaśca saṃyuge |
dharmeṇa sarvakāryāṇi kīrtitānīti bhārata |
ārabhante sadā pārthāḥ prārthayānā mahadyaśaḥ || 6-61-15||

MHB 6-61-16

न ते युद्धान्निवर्तन्ते धर्मोपेता महाबलाः ।
श्रिया परमया युक्ता यतो धर्मस्ततो जयः ।
तेनावध्या रणे पार्था जययुक्ताश्च पार्थिव ॥ ६-६१-१६॥
na te yuddhānnivartante dharmopetā mahābalāḥ |
śriyā paramayā yuktā yato dharmastato jayaḥ |
tenāvadhyā raṇe pārthā jayayuktāśca pārthiva || 6-61-16||

MHB 6-61-17

तव पुत्रा दुरात्मानः पापेष्वभिरताः सदा ।
निष्ठुरा हीनकर्माणस्तेन हीयन्ति संयुगे ॥ ६-६१-१७॥
tava putrā durātmānaḥ pāpeṣvabhiratāḥ sadā |
niṣṭhurā hīnakarmāṇastena hīyanti saṃyuge || 6-61-17||

MHB 6-61-18

सुबहूनि नृशंसानि पुत्रैस्तव जनेश्वर ।
निकृतानीह पाण्डूनां नीचैरिव यथा नरैः ॥ ६-६१-१८॥
subahūni nṛśaṃsāni putraistava janeśvara |
nikṛtānīha pāṇḍūnāṃ nīcairiva yathā naraiḥ || 6-61-18||

MHB 6-61-19

सर्वं च तदनादृत्य पुत्राणां तव किल्बिषम् ।
सापह्नवाः सदैवासन्पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज ।
न चैनान्बहु मन्यन्ते पुत्रास्तव विशां पते ॥ ६-६१-१९॥
sarvaṃ ca tadanādṛtya putrāṇāṃ tava kilbiṣam |
sāpahnavāḥ sadaivāsanpāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja |
na cainānbahu manyante putrāstava viśāṃ pate || 6-61-19||

MHB 6-61-20

तस्य पापस्य सततं क्रियमाणस्य कर्मणः ।
संप्राप्तं सुमहद्घोरं फलं किंपाकसंनिभम् ।
स तद्भुङ्क्ष्व महाराज सपुत्रः ससुहृज्जनः ॥ ६-६१-२०॥
tasya pāpasya satataṃ kriyamāṇasya karmaṇaḥ |
saṃprāptaṃ sumahadghoraṃ phalaṃ kiṃpākasaṃnibham |
sa tadbhuṅkṣva mahārāja saputraḥ sasuhṛjjanaḥ || 6-61-20||

MHB 6-61-21

नावबुध्यसि यद्राजन्वार्यमाणः सुहृज्जनैः ।
विदुरेणाथ भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना ॥ ६-६१-२१॥
nāvabudhyasi yadrājanvāryamāṇaḥ suhṛjjanaiḥ |
vidureṇātha bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā || 6-61-21||

MHB 6-61-22

तथा मया चाप्यसकृद्वार्यमाणो न गृह्णसि ।
वाक्यं हितं च पथ्यं च मर्त्यः पथ्यमिवौषधम् ।
पुत्राणां मतमास्थाय जितान्मन्यसि पाण्डवान् ॥ ६-६१-२२॥
tathā mayā cāpyasakṛdvāryamāṇo na gṛhṇasi |
vākyaṃ hitaṃ ca pathyaṃ ca martyaḥ pathyamivauṣadham |
putrāṇāṃ matamāsthāya jitānmanyasi pāṇḍavān || 6-61-22||

MHB 6-61-23

शृणु भूयो यथातत्त्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
कारणं भरतश्रेष्ठ पाण्डवानां जयं प्रति ।
तत्तेऽहं कथयिष्यामि यथाश्रुतमरिंदम ॥ ६-६१-२३॥
śṛṇu bhūyo yathātattvaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
kāraṇaṃ bharataśreṣṭha pāṇḍavānāṃ jayaṃ prati |
tatte'haṃ kathayiṣyāmi yathāśrutamariṃdama || 6-61-23||

MHB 6-61-24

दुर्योधनेन संपृष्ट एतमर्थं पितामहः ।
दृष्ट्वा भ्रातॄन्रणे सर्वान्निर्जितान्सुमहारथान् ॥ ६-६१-२४॥
duryodhanena saṃpṛṣṭa etamarthaṃ pitāmahaḥ |
dṛṣṭvā bhrātṝnraṇe sarvānnirjitānsumahārathān || 6-61-24||

MHB 6-61-25

शोकसंमूढहृदयो निशाकाले स्म कौरवः ।
पितामहं महाप्राज्ञं विनयेनोपगम्य ह ।
यदब्रवीत्सुतस्तेऽसौ तन्मे शृणु जनेश्वर ॥ ६-६१-२५॥
śokasaṃmūḍhahṛdayo niśākāle sma kauravaḥ |
pitāmahaṃ mahāprājñaṃ vinayenopagamya ha |
yadabravītsutaste'sau tanme śṛṇu janeśvara || 6-61-25||

MHB 6-61-26

दुर्योधन उवाच ।
त्वं च द्रोणश्च शल्यश्च कृपो द्रौणिस्तथैव च ।
कृतवर्मा च हार्दिक्यः काम्बोजश्च सुदक्षिणः ॥ ६-६१-२६॥
duryodhana uvāca |
tvaṃ ca droṇaśca śalyaśca kṛpo drauṇistathaiva ca |
kṛtavarmā ca hārdikyaḥ kāmbojaśca sudakṣiṇaḥ || 6-61-26||

MHB 6-61-27

भूरिश्रवा विकर्णश्च भगदत्तश्च वीर्यवान् ।
महारथाः समाख्याताः कुलपुत्रास्तनुत्यजः ॥ ६-६१-२७॥
bhūriśravā vikarṇaśca bhagadattaśca vīryavān |
mahārathāḥ samākhyātāḥ kulaputrāstanutyajaḥ || 6-61-27||

MHB 6-61-28

त्रयाणामपि लोकानां पर्याप्ता इति मे मतिः ।
पाण्डवानां समस्ताश्च न तिष्ठन्ति पराक्रमे ॥ ६-६१-२८॥
trayāṇāmapi lokānāṃ paryāptā iti me matiḥ |
pāṇḍavānāṃ samastāśca na tiṣṭhanti parākrame || 6-61-28||

MHB 6-61-29

तत्र मे संशयो जातस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ।
यं समाश्रित्य कौन्तेया जयन्त्यस्मान्पदे पदे ॥ ६-६१-२९॥
tatra me saṃśayo jātastanmamācakṣva pṛcchataḥ |
yaṃ samāśritya kaunteyā jayantyasmānpade pade || 6-61-29||

MHB 6-61-30

भीष्म उवाच ।
शृणु राजन्वचो मह्यं यत्त्वां वक्ष्यामि कौरव ।
बहुशश्च ममोक्तोऽसि न च मे तत्त्वया कृतम् ॥ ६-६१-३०॥
bhīṣma uvāca |
śṛṇu rājanvaco mahyaṃ yattvāṃ vakṣyāmi kaurava |
bahuśaśca mamokto'si na ca me tattvayā kṛtam || 6-61-30||

MHB 6-61-31

क्रियतां पाण्डवैः सार्धं शमो भरतसत्तम ।
एतत्क्षममहं मन्ये पृथिव्यास्तव चाभिभो ॥ ६-६१-३१॥
kriyatāṃ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ śamo bharatasattama |
etatkṣamamahaṃ manye pṛthivyāstava cābhibho || 6-61-31||

MHB 6-61-32

भुञ्जेमां पृथिवीं राजन्भ्रातृभिः सहितः सुखी ।
दुर्हृदस्तापयन्सर्वान्नन्दयंश्चापि बान्धवान् ॥ ६-६१-३२॥
bhuñjemāṃ pṛthivīṃ rājanbhrātṛbhiḥ sahitaḥ sukhī |
durhṛdastāpayansarvānnandayaṃścāpi bāndhavān || 6-61-32||

MHB 6-61-33

न च मे क्रोशतस्तात श्रुतवानसि वै पुरा ।
तदिदं समनुप्राप्तं यत्पाण्डूनवमन्यसे ॥ ६-६१-३३॥
na ca me krośatastāta śrutavānasi vai purā |
tadidaṃ samanuprāptaṃ yatpāṇḍūnavamanyase || 6-61-33||

MHB 6-61-34

यश्च हेतुरवध्यत्वे तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ।
तं शृणुष्व महाराज मम कीर्तयतः प्रभो ॥ ६-६१-३४॥
yaśca heturavadhyatve teṣāmakliṣṭakarmaṇām |
taṃ śṛṇuṣva mahārāja mama kīrtayataḥ prabho || 6-61-34||

MHB 6-61-35

नास्ति लोकेषु तद्भूतं भविता नो भविष्यति ।
यो जयेत्पाण्डवान्संख्ये पालिताञ्शार्ङ्गधन्वना ॥ ६-६१-३५॥
nāsti lokeṣu tadbhūtaṃ bhavitā no bhaviṣyati |
yo jayetpāṇḍavānsaṃkhye pālitāñśārṅgadhanvanā || 6-61-35||

MHB 6-61-36

यत्तु मे कथितं तात मुनिभिर्भावितात्मभिः ।
पुराणगीतं धर्मज्ञ तच्छृणुष्व यथातथम् ॥ ६-६१-३६॥
yattu me kathitaṃ tāta munibhirbhāvitātmabhiḥ |
purāṇagītaṃ dharmajña tacchṛṇuṣva yathātatham || 6-61-36||

MHB 6-61-37

पुरा किल सुराः सर्वे ऋषयश्च समागताः ।
पितामहमुपासेदुः पर्वते गन्धमादने ॥ ६-६१-३७॥
purā kila surāḥ sarve ṛṣayaśca samāgatāḥ |
pitāmahamupāseduḥ parvate gandhamādane || 6-61-37||

MHB 6-61-38

मध्ये तेषां समासीनः प्रजापतिरपश्यत ।
विमानं जाज्वलद्भासा स्थितं प्रवरमम्बरे ॥ ६-६१-३८॥
madhye teṣāṃ samāsīnaḥ prajāpatirapaśyata |
vimānaṃ jājvaladbhāsā sthitaṃ pravaramambare || 6-61-38||

MHB 6-61-39

ध्यानेनावेद्य तं ब्रह्मा कृत्वा च नियतोऽञ्जलिम् ।
नमश्चकार हृष्टात्मा परमं परमेश्वरम् ॥ ६-६१-३९॥
dhyānenāvedya taṃ brahmā kṛtvā ca niyato'ñjalim |
namaścakāra hṛṣṭātmā paramaṃ parameśvaram || 6-61-39||

MHB 6-61-40

ऋषयस्त्वथ देवाश्च दृष्ट्वा ब्रह्माणमुत्थितम् ।
स्थिताः प्राञ्जलयः सर्वे पश्यन्तो महदद्भुतम् ॥ ६-६१-४०॥
ṛṣayastvatha devāśca dṛṣṭvā brahmāṇamutthitam |
sthitāḥ prāñjalayaḥ sarve paśyanto mahadadbhutam || 6-61-40||

MHB 6-61-41

यथावच्च तमभ्यर्च्य ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः ।
जगाद जगतः स्रष्टा परं परमधर्मवित् ॥ ६-६१-४१॥
yathāvacca tamabhyarcya brahmā brahmavidāṃ varaḥ |
jagāda jagataḥ sraṣṭā paraṃ paramadharmavit || 6-61-41||

MHB 6-61-42

विश्वावसुर्विश्वमूर्तिर्विश्वेशो विष्वक्सेनो विश्वकर्मा वशी च ।
विश्वेश्वरो वासुदेवोऽसि तस्माद्योगात्मानं दैवतं त्वामुपैमि ॥ ६-६१-४२॥
viśvāvasurviśvamūrtirviśveśo viṣvakseno viśvakarmā vaśī ca |
viśveśvaro vāsudevo'si tasmādyogātmānaṃ daivataṃ tvāmupaimi || 6-61-42||

MHB 6-61-43

जय विश्व महादेव जय लोकहिते रत ।
जय योगीश्वर विभो जय योगपरावर ॥ ६-६१-४३॥
jaya viśva mahādeva jaya lokahite rata |
jaya yogīśvara vibho jaya yogaparāvara || 6-61-43||

MHB 6-61-44

पद्मगर्भ विशालाक्ष जय लोकेश्वरेश्वर ।
भूतभव्यभवन्नाथ जय सौम्यात्मजात्मज ॥ ६-६१-४४॥
padmagarbha viśālākṣa jaya lokeśvareśvara |
bhūtabhavyabhavannātha jaya saumyātmajātmaja || 6-61-44||

MHB 6-61-45

असंख्येयगुणाजेय जय सर्वपरायण ।
नारायण सुदुष्पार जय शार्ङ्गधनुर्धर ॥ ६-६१-४५॥
asaṃkhyeyaguṇājeya jaya sarvaparāyaṇa |
nārāyaṇa suduṣpāra jaya śārṅgadhanurdhara || 6-61-45||

MHB 6-61-46

सर्वगुह्यगुणोपेत विश्वमूर्ते निरामय ।
विश्वेश्वर महाबाहो जय लोकार्थतत्पर ॥ ६-६१-४६॥
sarvaguhyaguṇopeta viśvamūrte nirāmaya |
viśveśvara mahābāho jaya lokārthatatpara || 6-61-46||

MHB 6-61-47

महोरग वराहाद्य हरिकेश विभो जय ।
हरिवास विशामीश विश्वावासामिताव्यय ॥ ६-६१-४७॥
mahoraga varāhādya harikeśa vibho jaya |
harivāsa viśāmīśa viśvāvāsāmitāvyaya || 6-61-47||

MHB 6-61-48

व्यक्ताव्यक्तामितस्थान नियतेन्द्रिय सेन्द्रिय ।
असंख्येयात्मभावज्ञ जय गम्भीर कामद ॥ ६-६१-४८॥
vyaktāvyaktāmitasthāna niyatendriya sendriya |
asaṃkhyeyātmabhāvajña jaya gambhīra kāmada || 6-61-48||

MHB 6-61-49

अनन्त विदितप्रज्ञ नित्यं भूतविभावन ।
कृतकार्य कृतप्रज्ञ धर्मज्ञ विजयाजय ॥ ६-६१-४९॥
ananta viditaprajña nityaṃ bhūtavibhāvana |
kṛtakārya kṛtaprajña dharmajña vijayājaya || 6-61-49||

MHB 6-61-50

गुह्यात्मन्सर्वभूतात्मन्स्फुटसंभूतसंभव ।
भूतार्थतत्त्व लोकेश जय भूतविभावन ॥ ६-६१-५०॥
guhyātmansarvabhūtātmansphuṭasaṃbhūtasaṃbhava |
bhūtārthatattva lokeśa jaya bhūtavibhāvana || 6-61-50||

MHB 6-61-51

आत्मयोने महाभाग कल्पसंक्षेपतत्पर ।
उद्भावन मनोद्भाव जय ब्रह्मजनप्रिय ॥ ६-६१-५१॥
ātmayone mahābhāga kalpasaṃkṣepatatpara |
udbhāvana manodbhāva jaya brahmajanapriya || 6-61-51||

MHB 6-61-52

निसर्गसर्गाभिरत कामेश परमेश्वर ।
अमृतोद्भव सद्भाव युगाग्ने विजयप्रद ॥ ६-६१-५२॥
nisargasargābhirata kāmeśa parameśvara |
amṛtodbhava sadbhāva yugāgne vijayaprada || 6-61-52||

MHB 6-61-53

प्रजापतिपते देव पद्मनाभ महाबल ।
आत्मभूत महाभूत कर्मात्मञ्जय कर्मद ॥ ६-६१-५३॥
prajāpatipate deva padmanābha mahābala |
ātmabhūta mahābhūta karmātmañjaya karmada || 6-61-53||

MHB 6-61-54

पादौ तव धरा देवी दिशो बाहुर्दिवं शिरः ।
मूर्तिस्तेऽहं सुराः कायश्चन्द्रादित्यौ च चक्षुषी ॥ ६-६१-५४॥
pādau tava dharā devī diśo bāhurdivaṃ śiraḥ |
mūrtiste'haṃ surāḥ kāyaścandrādityau ca cakṣuṣī || 6-61-54||

MHB 6-61-55

बलं तपश्च सत्यं च धर्मः कामात्मजः प्रभो ।
तेजोऽग्निः पवनः श्वास आपस्ते स्वेदसंभवाः ॥ ६-६१-५५॥
balaṃ tapaśca satyaṃ ca dharmaḥ kāmātmajaḥ prabho |
tejo'gniḥ pavanaḥ śvāsa āpaste svedasaṃbhavāḥ || 6-61-55||

MHB 6-61-56

अश्विनौ श्रवणौ नित्यं देवी जिह्वा सरस्वती ।
वेदाः संस्कारनिष्ठा हि त्वयीदं जगदाश्रितम् ॥ ६-६१-५६॥
aśvinau śravaṇau nityaṃ devī jihvā sarasvatī |
vedāḥ saṃskāraniṣṭhā hi tvayīdaṃ jagadāśritam || 6-61-56||

MHB 6-61-57

न संख्यां न परीमाणं न तेजो न पराक्रमम् ।
न बलं योगयोगीश जानीमस्ते न संभवम् ॥ ६-६१-५७॥
na saṃkhyāṃ na parīmāṇaṃ na tejo na parākramam |
na balaṃ yogayogīśa jānīmaste na saṃbhavam || 6-61-57||

MHB 6-61-58

त्वद्भक्तिनिरता देव नियमैस्त्वा समाहिताः ।
अर्चयामः सदा विष्णो परमेशं महेश्वरम् ॥ ६-६१-५८॥
tvadbhaktiniratā deva niyamaistvā samāhitāḥ |
arcayāmaḥ sadā viṣṇo parameśaṃ maheśvaram || 6-61-58||

MHB 6-61-59

ऋषयो देवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ।
पिशाचा मानुषाश्चैव मृगपक्षिसरीसृपाः ॥ ६-६१-५९॥
ṛṣayo devagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ |
piśācā mānuṣāścaiva mṛgapakṣisarīsṛpāḥ || 6-61-59||

MHB 6-61-60

एवमादि मया सृष्टं पृथिव्यां त्वत्प्रसादजम् ।
पद्मनाभ विशालाक्ष कृष्ण दुःस्वप्ननाशन ॥ ६-६१-६०॥
evamādi mayā sṛṣṭaṃ pṛthivyāṃ tvatprasādajam |
padmanābha viśālākṣa kṛṣṇa duḥsvapnanāśana || 6-61-60||

MHB 6-61-61

त्वं गतिः सर्वभूतानां त्वं नेता त्वं जगन्मुखम् ।
त्वत्प्रसादेन देवेश सुखिनो विबुधाः सदा ॥ ६-६१-६१॥
tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānāṃ tvaṃ netā tvaṃ jaganmukham |
tvatprasādena deveśa sukhino vibudhāḥ sadā || 6-61-61||

MHB 6-61-62

पृथिवी निर्भया देव त्वत्प्रसादात्सदाभवत् ।
तस्माद्भव विशालाक्ष यदुवंशविवर्धनः ॥ ६-६१-६२॥
pṛthivī nirbhayā deva tvatprasādātsadābhavat |
tasmādbhava viśālākṣa yaduvaṃśavivardhanaḥ || 6-61-62||

MHB 6-61-63

धर्मसंस्थापनार्थाय दैतेयानां वधाय च ।
जगतो धारणार्थाय विज्ञाप्यं कुरु मे प्रभो ॥ ६-६१-६३॥
dharmasaṃsthāpanārthāya daiteyānāṃ vadhāya ca |
jagato dhāraṇārthāya vijñāpyaṃ kuru me prabho || 6-61-63||

MHB 6-61-64

यदेतत्परमं गुह्यं त्वत्प्रसादमयं विभो ।
वासुदेव तदेतत्ते मयोद्गीतं यथातथम् ॥ ६-६१-६४॥
yadetatparamaṃ guhyaṃ tvatprasādamayaṃ vibho |
vāsudeva tadetatte mayodgītaṃ yathātatham || 6-61-64||

MHB 6-61-65

सृष्ट्वा संकर्षणं देवं स्वयमात्मानमात्मना ।
कृष्ण त्वमात्मनास्राक्षीः प्रद्युम्नं चात्मसंभवम् ॥ ६-६१-६५॥
sṛṣṭvā saṃkarṣaṇaṃ devaṃ svayamātmānamātmanā |
kṛṣṇa tvamātmanāsrākṣīḥ pradyumnaṃ cātmasaṃbhavam || 6-61-65||

MHB 6-61-66

प्रद्युम्नाच्चानिरुद्धं त्वं यं विदुर्विष्णुमव्ययम् ।
अनिरुद्धोऽसृजन्मां वै ब्रह्माणं लोकधारिणम् ॥ ६-६१-६६॥
pradyumnāccāniruddhaṃ tvaṃ yaṃ vidurviṣṇumavyayam |
aniruddho'sṛjanmāṃ vai brahmāṇaṃ lokadhāriṇam || 6-61-66||

MHB 6-61-67

वासुदेवमयः सोऽहं त्वयैवास्मि विनिर्मितः ।
विभज्य भागशोऽऽत्मानं व्रज मानुषतां विभो ॥ ६-६१-६७॥
vāsudevamayaḥ so'haṃ tvayaivāsmi vinirmitaḥ |
vibhajya bhāgaśo''tmānaṃ vraja mānuṣatāṃ vibho || 6-61-67||

MHB 6-61-68

तत्रासुरवधं कृत्वा सर्वलोकसुखाय वै ।
धर्मं स्थाप्य यशः प्राप्य योगं प्राप्स्यसि तत्त्वतः ॥ ६-६१-६८॥
tatrāsuravadhaṃ kṛtvā sarvalokasukhāya vai |
dharmaṃ sthāpya yaśaḥ prāpya yogaṃ prāpsyasi tattvataḥ || 6-61-68||

MHB 6-61-69

त्वां हि ब्रह्मर्षयो लोके देवाश्चामितविक्रम ।
तैस्तैश्च नामभिर्भक्ता गायन्ति परमात्मकम् ॥ ६-६१-६९॥
tvāṃ hi brahmarṣayo loke devāścāmitavikrama |
taistaiśca nāmabhirbhaktā gāyanti paramātmakam || 6-61-69||

MHB 6-61-70

स्थिताश्च सर्वे त्वयि भूतसंघाः कृत्वाश्रयं त्वां वरदं सुबाहो ।
अनादिमध्यान्तमपारयोगं लोकस्य सेतुं प्रवदन्ति विप्राः ॥ ६-६१-७०॥
sthitāśca sarve tvayi bhūtasaṃghāḥ kṛtvāśrayaṃ tvāṃ varadaṃ subāho |
anādimadhyāntamapārayogaṃ lokasya setuṃ pravadanti viprāḥ || 6-61-70||

Adhyaya: 62/117 (40)

MHB 6-62-1

भीष्म उवाच ।
ततः स भगवान्देवो लोकानां परमेश्वरः ।
ब्रह्माणं प्रत्युवाचेदं स्निग्धगम्भीरया गिरा ॥ ६-६२-१॥
bhīṣma uvāca |
tataḥ sa bhagavāndevo lokānāṃ parameśvaraḥ |
brahmāṇaṃ pratyuvācedaṃ snigdhagambhīrayā girā || 6-62-1||

MHB 6-62-2

विदितं तात योगान्मे सर्वमेतत्तवेप्सितम् ।
तथा तद्भवितेत्युक्त्वा तत्रैवान्तरधीयत ॥ ६-६२-२॥
viditaṃ tāta yogānme sarvametattavepsitam |
tathā tadbhavitetyuktvā tatraivāntaradhīyata || 6-62-2||

MHB 6-62-3

ततो देवर्षिगन्धर्वा विस्मयं परमं गताः ।
कौतूहलपराः सर्वे पितामहमथाब्रुवन् ॥ ६-६२-३॥
tato devarṣigandharvā vismayaṃ paramaṃ gatāḥ |
kautūhalaparāḥ sarve pitāmahamathābruvan || 6-62-3||

MHB 6-62-4

को न्वयं यो भगवता प्रणम्य विनयाद्विभो ।
वाग्भिः स्तुतो वरिष्ठाभिः श्रोतुमिच्छाम तं वयम् ॥ ६-६२-४॥
ko nvayaṃ yo bhagavatā praṇamya vinayādvibho |
vāgbhiḥ stuto variṣṭhābhiḥ śrotumicchāma taṃ vayam || 6-62-4||

MHB 6-62-5

एवमुक्तस्तु भगवान्प्रत्युवाच पितामहः ।
देवब्रह्मर्षिगन्धर्वान्सर्वान्मधुरया गिरा ॥ ६-६२-५॥
evamuktastu bhagavānpratyuvāca pitāmahaḥ |
devabrahmarṣigandharvānsarvānmadhurayā girā || 6-62-5||

MHB 6-62-6

यत्तत्परं भविष्यं च भवितव्यं च यत्परम् ।
भूतात्मा यः प्रभुश्चैव ब्रह्म यच्च परं पदम् ॥ ६-६२-६॥
yattatparaṃ bhaviṣyaṃ ca bhavitavyaṃ ca yatparam |
bhūtātmā yaḥ prabhuścaiva brahma yacca paraṃ padam || 6-62-6||

MHB 6-62-7

तेनास्मि कृतसंवादः प्रसन्नेन सुरर्षभाः ।
जगतोऽनुग्रहार्थाय याचितो मे जगत्पतिः ॥ ६-६२-७॥
tenāsmi kṛtasaṃvādaḥ prasannena surarṣabhāḥ |
jagato'nugrahārthāya yācito me jagatpatiḥ || 6-62-7||

MHB 6-62-8

मानुषं लोकमातिष्ठ वासुदेव इति श्रुतः ।
असुराणां वधार्थाय संभवस्व महीतले ॥ ६-६२-८॥
mānuṣaṃ lokamātiṣṭha vāsudeva iti śrutaḥ |
asurāṇāṃ vadhārthāya saṃbhavasva mahītale || 6-62-8||

MHB 6-62-9

संग्रामे निहता ये ते दैत्यदानवराक्षसाः ।
त इमे नृषु संभूता घोररूपा महाबलाः ॥ ६-६२-९॥
saṃgrāme nihatā ye te daityadānavarākṣasāḥ |
ta ime nṛṣu saṃbhūtā ghorarūpā mahābalāḥ || 6-62-9||

MHB 6-62-10

तेषां वधार्थं भगवान्नरेण सहितो वशी ।
मानुषीं योनिमास्थाय चरिष्यति महीतले ॥ ६-६२-१०॥
teṣāṃ vadhārthaṃ bhagavānnareṇa sahito vaśī |
mānuṣīṃ yonimāsthāya cariṣyati mahītale || 6-62-10||

MHB 6-62-11

नरनारायणौ यौ तौ पुराणावृषिसत्तमौ ।
सहितौ मानुषे लोके संभूतावमितद्युती ॥ ६-६२-११॥
naranārāyaṇau yau tau purāṇāvṛṣisattamau |
sahitau mānuṣe loke saṃbhūtāvamitadyutī || 6-62-11||

MHB 6-62-12

अजेयौ समरे यत्तौ सहितावमरैरपि ।
मूढास्त्वेतौ न जानन्ति नरनारायणावृषी ॥ ६-६२-१२॥
ajeyau samare yattau sahitāvamarairapi |
mūḍhāstvetau na jānanti naranārāyaṇāvṛṣī || 6-62-12||

MHB 6-62-13

तस्याहमात्मजो ब्रह्मा सर्वस्य जगतः पतिः ।
वासुदेवोऽर्चनीयो वः सर्वलोकमहेश्वरः ॥ ६-६२-१३॥
tasyāhamātmajo brahmā sarvasya jagataḥ patiḥ |
vāsudevo'rcanīyo vaḥ sarvalokamaheśvaraḥ || 6-62-13||

MHB 6-62-14

तथा मनुष्योऽयमिति कदाचित्सुरसत्तमाः ।
नावज्ञेयो महावीर्यः शङ्खचक्रगदाधरः ॥ ६-६२-१४॥
tathā manuṣyo'yamiti kadācitsurasattamāḥ |
nāvajñeyo mahāvīryaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ || 6-62-14||

MHB 6-62-15

एतत्परमकं गुह्यमेतत्परमकं पदम् ।
एतत्परमकं ब्रह्म एतत्परमकं यशः ॥ ६-६२-१५॥
etatparamakaṃ guhyametatparamakaṃ padam |
etatparamakaṃ brahma etatparamakaṃ yaśaḥ || 6-62-15||

MHB 6-62-16

एतदक्षरमव्यक्तमेतत्तच्छाश्वतं महत् ।
एतत्पुरुषसंज्ञं वै गीयते ज्ञायते न च ॥ ६-६२-१६॥
etadakṣaramavyaktametattacchāśvataṃ mahat |
etatpuruṣasaṃjñaṃ vai gīyate jñāyate na ca || 6-62-16||

MHB 6-62-17

एतत्परमकं तेज एतत्परमकं सुखम् ।
एतत्परमकं सत्यं कीर्तितं विश्वकर्मणा ॥ ६-६२-१७॥
etatparamakaṃ teja etatparamakaṃ sukham |
etatparamakaṃ satyaṃ kīrtitaṃ viśvakarmaṇā || 6-62-17||

MHB 6-62-18

तस्मात्सर्वैः सुरैः सेन्द्रैर्लोकैश्चामितविक्रमः ।
नावज्ञेयो वासुदेवो मानुषोऽयमिति प्रभुः ॥ ६-६२-१८॥
tasmātsarvaiḥ suraiḥ sendrairlokaiścāmitavikramaḥ |
nāvajñeyo vāsudevo mānuṣo'yamiti prabhuḥ || 6-62-18||

MHB 6-62-19

यश्च मानुषमात्रोऽयमिति ब्रूयात्सुमन्दधीः ।
हृषीकेशमवज्ञानात्तमाहुः पुरुषाधमम् ॥ ६-६२-१९॥
yaśca mānuṣamātro'yamiti brūyātsumandadhīḥ |
hṛṣīkeśamavajñānāttamāhuḥ puruṣādhamam || 6-62-19||

MHB 6-62-20

योगिनं तं महात्मानं प्रविष्टं मानुषीं तनुम् ।
अवमन्येद्वासुदेवं तमाहुस्तामसं जनाः ॥ ६-६२-२०॥
yoginaṃ taṃ mahātmānaṃ praviṣṭaṃ mānuṣīṃ tanum |
avamanyedvāsudevaṃ tamāhustāmasaṃ janāḥ || 6-62-20||

MHB 6-62-21

देवं चराचरात्मानं श्रीवत्साङ्कं सुवर्चसम् ।
पद्मनाभं न जानाति तमाहुस्तामसं जनाः ॥ ६-६२-२१॥
devaṃ carācarātmānaṃ śrīvatsāṅkaṃ suvarcasam |
padmanābhaṃ na jānāti tamāhustāmasaṃ janāḥ || 6-62-21||

MHB 6-62-22

किरीटकौस्तुभधरं मित्राणामभयंकरम् ।
अवजानन्महात्मानं घोरे तमसि मज्जति ॥ ६-६२-२२॥
kirīṭakaustubhadharaṃ mitrāṇāmabhayaṃkaram |
avajānanmahātmānaṃ ghore tamasi majjati || 6-62-22||

MHB 6-62-23

एवं विदित्वा तत्त्वार्थं लोकानामीश्वरेश्वरः ।
वासुदेवो नमस्कार्यः सर्वलोकैः सुरोत्तमाः ॥ ६-६२-२३॥
evaṃ viditvā tattvārthaṃ lokānāmīśvareśvaraḥ |
vāsudevo namaskāryaḥ sarvalokaiḥ surottamāḥ || 6-62-23||

MHB 6-62-24

एवमुक्त्वा स भगवान्सर्वान्देवगणान्पुरा ।
विसृज्य सर्वलोकात्मा जगाम भवनं स्वकम् ॥ ६-६२-२४॥
evamuktvā sa bhagavānsarvāndevagaṇānpurā |
visṛjya sarvalokātmā jagāma bhavanaṃ svakam || 6-62-24||

MHB 6-62-25

ततो देवाः सगन्धर्वा मुनयोऽप्सरसोऽपि च ।
कथां तां ब्रह्मणा गीतां श्रुत्वा प्रीता दिवं ययुः ॥ ६-६२-२५॥
tato devāḥ sagandharvā munayo'psaraso'pi ca |
kathāṃ tāṃ brahmaṇā gītāṃ śrutvā prītā divaṃ yayuḥ || 6-62-25||

MHB 6-62-26

एतच्छ्रुतं मया तात ऋषीणां भावितात्मनाम् ।
वासुदेवं कथयतां समवाये पुरातनम् ॥ ६-६२-२६॥
etacchrutaṃ mayā tāta ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
vāsudevaṃ kathayatāṃ samavāye purātanam || 6-62-26||

MHB 6-62-27

जामदग्न्यस्य रामस्य मार्कण्डेयस्य धीमतः ।
व्यासनारदयोश्चापि श्रुतं श्रुतविशारद ॥ ६-६२-२७॥
jāmadagnyasya rāmasya mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ |
vyāsanāradayoścāpi śrutaṃ śrutaviśārada || 6-62-27||

MHB 6-62-28

एतमर्थं च विज्ञाय श्रुत्वा च प्रभुमव्ययम् ।
वासुदेवं महात्मानं लोकानामीश्वरेश्वरम् ॥ ६-६२-२८॥
etamarthaṃ ca vijñāya śrutvā ca prabhumavyayam |
vāsudevaṃ mahātmānaṃ lokānāmīśvareśvaram || 6-62-28||

MHB 6-62-29

यस्यासावात्मजो ब्रह्मा सर्वस्य जगतः पिता ।
कथं न वासुदेवोऽयमर्च्यश्चेज्यश्च मानवैः ॥ ६-६२-२९॥
yasyāsāvātmajo brahmā sarvasya jagataḥ pitā |
kathaṃ na vāsudevo'yamarcyaścejyaśca mānavaiḥ || 6-62-29||

MHB 6-62-30

वारितोऽसि पुरा तात मुनिभिर्वेदपारगैः ।
मा गच्छ संयुगं तेन वासुदेवेन धीमता ।
मा पाण्डवैः सार्धमिति तच्च मोहान्न बुध्यसे ॥ ६-६२-३०॥
vārito'si purā tāta munibhirvedapāragaiḥ |
mā gaccha saṃyugaṃ tena vāsudevena dhīmatā |
mā pāṇḍavaiḥ sārdhamiti tacca mohānna budhyase || 6-62-30||

MHB 6-62-31

मन्ये त्वां राक्षसं क्रूरं तथा चासि तमोवृतः ।
यस्माद्द्विषसि गोविन्दं पाण्डवं च धनंजयम् ।
नरनारायणौ देवौ नान्यो द्विष्याद्धि मानवः ॥ ६-६२-३१॥
manye tvāṃ rākṣasaṃ krūraṃ tathā cāsi tamovṛtaḥ |
yasmāddviṣasi govindaṃ pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam |
naranārāyaṇau devau nānyo dviṣyāddhi mānavaḥ || 6-62-31||

MHB 6-62-32

तस्माद्ब्रवीमि ते राजन्नेष वै शाश्वतोऽव्ययः ।
सर्वलोकमयो नित्यः शास्ता धाता धरो ध्रुवः ॥ ६-६२-३२॥
tasmādbravīmi te rājanneṣa vai śāśvato'vyayaḥ |
sarvalokamayo nityaḥ śāstā dhātā dharo dhruvaḥ || 6-62-32||

MHB 6-62-33

लोकान्धारयते यस्त्रींश्चराचरगुरुः प्रभुः ।
योद्धा जयश्च जेता च सर्वप्रकृतिरीश्वरः ॥ ६-६२-३३॥
lokāndhārayate yastrīṃścarācaraguruḥ prabhuḥ |
yoddhā jayaśca jetā ca sarvaprakṛtirīśvaraḥ || 6-62-33||

MHB 6-62-34

राजन्सत्त्वमयो ह्येष तमोरागविवर्जितः ।
यतः कृष्णस्ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो जयः ॥ ६-६२-३४॥
rājansattvamayo hyeṣa tamorāgavivarjitaḥ |
yataḥ kṛṣṇastato dharmo yato dharmastato jayaḥ || 6-62-34||

MHB 6-62-35

तस्य माहात्म्ययोगेन योगेनात्मन एव च ।
धृताः पाण्डुसुता राजञ्जयश्चैषां भविष्यति ॥ ६-६२-३५॥
tasya māhātmyayogena yogenātmana eva ca |
dhṛtāḥ pāṇḍusutā rājañjayaścaiṣāṃ bhaviṣyati || 6-62-35||

MHB 6-62-36

श्रेयोयुक्तां सदा बुद्धिं पाण्डवानां दधाति यः ।
बलं चैव रणे नित्यं भयेभ्यश्चैव रक्षति ॥ ६-६२-३६॥
śreyoyuktāṃ sadā buddhiṃ pāṇḍavānāṃ dadhāti yaḥ |
balaṃ caiva raṇe nityaṃ bhayebhyaścaiva rakṣati || 6-62-36||

MHB 6-62-37

स एष शाश्वतो देवः सर्वगुह्यमयः शिवः ।
वासुदेव इति ज्ञेयो यन्मां पृच्छसि भारत ॥ ६-६२-३७॥
sa eṣa śāśvato devaḥ sarvaguhyamayaḥ śivaḥ |
vāsudeva iti jñeyo yanmāṃ pṛcchasi bhārata || 6-62-37||

MHB 6-62-38

ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैश्च कृतलक्षणैः ।
सेव्यतेऽभ्यर्च्यते चैव नित्ययुक्तैः स्वकर्मभिः ॥ ६-६२-३८॥
brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaiḥ śūdraiśca kṛtalakṣaṇaiḥ |
sevyate'bhyarcyate caiva nityayuktaiḥ svakarmabhiḥ || 6-62-38||

MHB 6-62-39

द्वापरस्य युगस्यान्ते आदौ कलियुगस्य च ।
सात्वतं विधिमास्थाय गीतः संकर्षणेन यः ॥ ६-६२-३९॥
dvāparasya yugasyānte ādau kaliyugasya ca |
sātvataṃ vidhimāsthāya gītaḥ saṃkarṣaṇena yaḥ || 6-62-39||

MHB 6-62-40

स एष सर्वासुरमर्त्यलोकं समुद्रकक्ष्यान्तरिताः पुरीश्च ।
युगे युगे मानुषं चैव वासं पुनः पुनः सृजते वासुदेवः ॥ ६-६२-४०॥
sa eṣa sarvāsuramartyalokaṃ samudrakakṣyāntaritāḥ purīśca |
yuge yuge mānuṣaṃ caiva vāsaṃ punaḥ punaḥ sṛjate vāsudevaḥ || 6-62-40||

Adhyaya: 63/117 (21)

MHB 6-63-1

दुर्योधन उवाच ।
वासुदेवो महद्भूतं सर्वलोकेषु कथ्यते ।
तस्यागमं प्रतिष्ठां च ज्ञातुमिच्छे पितामह ॥ ६-६३-१॥
duryodhana uvāca |
vāsudevo mahadbhūtaṃ sarvalokeṣu kathyate |
tasyāgamaṃ pratiṣṭhāṃ ca jñātumicche pitāmaha || 6-63-1||

MHB 6-63-2

भीष्म उवाच ।
वासुदेवो महद्भूतं संभूतं सह दैवतैः ।
न परं पुण्डरीकाक्षाद्दृश्यते भरतर्षभ ।
मार्कण्डेयश्च गोविन्दं कथयत्यद्भुतं महत् ॥ ६-६३-२॥
bhīṣma uvāca |
vāsudevo mahadbhūtaṃ saṃbhūtaṃ saha daivataiḥ |
na paraṃ puṇḍarīkākṣāddṛśyate bharatarṣabha |
mārkaṇḍeyaśca govindaṃ kathayatyadbhutaṃ mahat || 6-63-2||

MHB 6-63-3

सर्वभूतानि भूतात्मा महात्मा पुरुषोत्तमः ।
आपो वायुश्च तेजश्च त्रयमेतदकल्पयत् ॥ ६-६३-३॥
sarvabhūtāni bhūtātmā mahātmā puruṣottamaḥ |
āpo vāyuśca tejaśca trayametadakalpayat || 6-63-3||

MHB 6-63-4

स सृष्ट्वा पृथिवीं देवः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः ।
अप्सु वै शयनं चक्रे महात्मा पुरुषोत्तमः ।
सर्वतोयमयो देवो योगात्सुष्वाप तत्र ह ॥ ६-६३-४॥
sa sṛṣṭvā pṛthivīṃ devaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ |
apsu vai śayanaṃ cakre mahātmā puruṣottamaḥ |
sarvatoyamayo devo yogātsuṣvāpa tatra ha || 6-63-4||

MHB 6-63-5

मुखतः सोऽग्निमसृजत्प्राणाद्वायुमथापि च ।
सरस्वतीं च वेदांश्च मनसः ससृजेऽच्युतः ॥ ६-६३-५॥
mukhataḥ so'gnimasṛjatprāṇādvāyumathāpi ca |
sarasvatīṃ ca vedāṃśca manasaḥ sasṛje'cyutaḥ || 6-63-5||

MHB 6-63-6

एष लोकान्ससर्जादौ देवांश्चर्षिगणैः सह ।
निधनं चैव मृत्युं च प्रजानां प्रभवोऽव्ययः ॥ ६-६३-६॥
eṣa lokānsasarjādau devāṃścarṣigaṇaiḥ saha |
nidhanaṃ caiva mṛtyuṃ ca prajānāṃ prabhavo'vyayaḥ || 6-63-6||

MHB 6-63-7

एष धर्मश्च धर्मज्ञो वरदः सर्वकामदः ।
एष कर्ता च कार्यं च पूर्वदेवः स्वयंप्रभुः ॥ ६-६३-७॥
eṣa dharmaśca dharmajño varadaḥ sarvakāmadaḥ |
eṣa kartā ca kāryaṃ ca pūrvadevaḥ svayaṃprabhuḥ || 6-63-7||

MHB 6-63-8

भूतं भव्यं भविष्यच्च पूर्वमेतदकल्पयत् ।
उभे संध्ये दिशः खं च नियमं च जनार्दनः ॥ ६-६३-८॥
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca pūrvametadakalpayat |
ubhe saṃdhye diśaḥ khaṃ ca niyamaṃ ca janārdanaḥ || 6-63-8||

MHB 6-63-9

ऋषींश्चैव हि गोविन्दस्तपश्चैवानु कल्पयत् ।
स्रष्टारं जगतश्चापि महात्मा प्रभुरव्ययः ॥ ६-६३-९॥
ṛṣīṃścaiva hi govindastapaścaivānu kalpayat |
sraṣṭāraṃ jagataścāpi mahātmā prabhuravyayaḥ || 6-63-9||

MHB 6-63-10

अग्रजं सर्वभूतानां संकर्षणमकल्पयत् ।
शेषं चाकल्पयद्देवमनन्तमिति यं विदुः ॥ ६-६३-१०॥
agrajaṃ sarvabhūtānāṃ saṃkarṣaṇamakalpayat |
śeṣaṃ cākalpayaddevamanantamiti yaṃ viduḥ || 6-63-10||

MHB 6-63-11

यो धारयति भूतानि धरां चेमां सपर्वताम् ।
ध्यानयोगेन विप्राश्च तं वदन्ति महौजसम् ॥ ६-६३-११॥
yo dhārayati bhūtāni dharāṃ cemāṃ saparvatām |
dhyānayogena viprāśca taṃ vadanti mahaujasam || 6-63-11||

MHB 6-63-12

कर्णस्रोतोद्भवं चापि मधुं नाम महासुरम् ।
तमुग्रमुग्रकर्माणमुग्रां बुद्धिं समास्थितम् ।
ब्रह्मणोऽपचितिं कुर्वञ्जघान पुरुषोत्तमः ॥ ६-६३-१२॥
karṇasrotodbhavaṃ cāpi madhuṃ nāma mahāsuram |
tamugramugrakarmāṇamugrāṃ buddhiṃ samāsthitam |
brahmaṇo'pacitiṃ kurvañjaghāna puruṣottamaḥ || 6-63-12||

MHB 6-63-13

तस्य तात वधादेव देवदानवमानवाः ।
मधुसूदनमित्याहुरृषयश्च जनार्दनम् ।
वराहश्चैव सिंहश्च त्रिविक्रमगतिः प्रभुः ॥ ६-६३-१३॥
tasya tāta vadhādeva devadānavamānavāḥ |
madhusūdanamityāhurṛṣayaśca janārdanam |
varāhaścaiva siṃhaśca trivikramagatiḥ prabhuḥ || 6-63-13||

MHB 6-63-14

एष माता पिता चैव सर्वेषां प्राणिनां हरिः ।
परं हि पुण्डरीकाक्षान्न भूतं न भविष्यति ॥ ६-६३-१४॥
eṣa mātā pitā caiva sarveṣāṃ prāṇināṃ hariḥ |
paraṃ hi puṇḍarīkākṣānna bhūtaṃ na bhaviṣyati || 6-63-14||

MHB 6-63-15

मुखतोऽसृजद्ब्राह्मणान्बाहुभ्यां क्षत्रियांस्तथा ।
वैश्यांश्चाप्यूरुतो राजञ्शूद्रान्पद्भ्यां तथैव च ।
तपसा नियतो देवो निधानं सर्वदेहिनाम् ॥ ६-६३-१५॥
mukhato'sṛjadbrāhmaṇānbāhubhyāṃ kṣatriyāṃstathā |
vaiśyāṃścāpyūruto rājañśūdrānpadbhyāṃ tathaiva ca |
tapasā niyato devo nidhānaṃ sarvadehinām || 6-63-15||

MHB 6-63-16

ब्रह्मभूतममावास्यां पौर्णमास्यां तथैव च ।
योगभूतं परिचरन्केशवं महदाप्नुयात् ॥ ६-६३-१६॥
brahmabhūtamamāvāsyāṃ paurṇamāsyāṃ tathaiva ca |
yogabhūtaṃ paricarankeśavaṃ mahadāpnuyāt || 6-63-16||

MHB 6-63-17

केशवः परमं तेजः सर्वलोकपितामहः ।
एवमाहुर्हृषीकेशं मुनयो वै नराधिप ॥ ६-६३-१७॥
keśavaḥ paramaṃ tejaḥ sarvalokapitāmahaḥ |
evamāhurhṛṣīkeśaṃ munayo vai narādhipa || 6-63-17||

MHB 6-63-18

एवमेनं विजानीहि आचार्यं पितरं गुरुम् ।
कृष्णो यस्य प्रसीदेत लोकास्तेनाक्षया जिताः ॥ ६-६३-१८॥
evamenaṃ vijānīhi ācāryaṃ pitaraṃ gurum |
kṛṣṇo yasya prasīdeta lokāstenākṣayā jitāḥ || 6-63-18||

MHB 6-63-19

यश्चैवैनं भयस्थाने केशवं शरणं व्रजेत् ।
सदा नरः पठंश्चेदं स्वस्तिमान्स सुखी भवेत् ॥ ६-६३-१९॥
yaścaivainaṃ bhayasthāne keśavaṃ śaraṇaṃ vrajet |
sadā naraḥ paṭhaṃścedaṃ svastimānsa sukhī bhavet || 6-63-19||

MHB 6-63-20

ये च कृष्णं प्रपद्यन्ते ते न मुह्यन्ति मानवाः ।
भये महति ये मग्नाः पाति नित्यं जनार्दनः ॥ ६-६३-२०॥
ye ca kṛṣṇaṃ prapadyante te na muhyanti mānavāḥ |
bhaye mahati ye magnāḥ pāti nityaṃ janārdanaḥ || 6-63-20||

MHB 6-63-21

एतद्युधिष्ठिरो ज्ञात्वा याथातथ्येन भारत ।
सर्वात्मना महात्मानं केशवं जगदीश्वरम् ।
प्रपन्नः शरणं राजन्योगानामीश्वरं प्रभुम् ॥ ६-६३-२१॥
etadyudhiṣṭhiro jñātvā yāthātathyena bhārata |
sarvātmanā mahātmānaṃ keśavaṃ jagadīśvaram |
prapannaḥ śaraṇaṃ rājanyogānāmīśvaraṃ prabhum || 6-63-21||

Adhyaya: 64/117 (18)

MHB 6-64-1

भीष्म उवाच ।
शृणु चेदं महाराज ब्रह्मभूतस्तवं मम ।
ब्रह्मर्षिभिश्च देवैश्च यः पुरा कथितो भुवि ॥ ६-६४-१॥
bhīṣma uvāca |
śṛṇu cedaṃ mahārāja brahmabhūtastavaṃ mama |
brahmarṣibhiśca devaiśca yaḥ purā kathito bhuvi || 6-64-1||

MHB 6-64-2

साध्यानामपि देवानां देवदेवेश्वरः प्रभुः ।
लोकभावनभावज्ञ इति त्वां नारदोऽब्रवीत् ।
भूतं भव्यं भविष्यं च मार्कण्डेयोऽभ्युवाच ह ॥ ६-६४-२॥
sādhyānāmapi devānāṃ devadeveśvaraḥ prabhuḥ |
lokabhāvanabhāvajña iti tvāṃ nārado'bravīt |
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca mārkaṇḍeyo'bhyuvāca ha || 6-64-2||

MHB 6-64-3

यज्ञानां चैव यज्ञं त्वां तपश्च तपसामपि ।
देवानामपि देवं च त्वामाह भगवान्भृगुः ।
पुराणे भैरवं रूपं विष्णो भूतपतेति वै ॥ ६-६४-३॥
yajñānāṃ caiva yajñaṃ tvāṃ tapaśca tapasāmapi |
devānāmapi devaṃ ca tvāmāha bhagavānbhṛguḥ |
purāṇe bhairavaṃ rūpaṃ viṣṇo bhūtapateti vai || 6-64-3||

MHB 6-64-4

वासुदेवो वसूनां त्वं शक्रं स्थापयिता तथा ।
देवदेवोऽसि देवानामिति द्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ ६-६४-४॥
vāsudevo vasūnāṃ tvaṃ śakraṃ sthāpayitā tathā |
devadevo'si devānāmiti dvaipāyano'bravīt || 6-64-4||

MHB 6-64-5

पूर्वे प्रजानिसर्गेषु दक्षमाहुः प्रजापतिम् ।
स्रष्टारं सर्वभूतानामङ्गिरास्त्वां ततोऽब्रवीत् ॥ ६-६४-५॥
pūrve prajānisargeṣu dakṣamāhuḥ prajāpatim |
sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāmaṅgirāstvāṃ tato'bravīt || 6-64-5||

MHB 6-64-6

अव्यक्तं ते शरीरोत्थं व्यक्तं ते मनसि स्थितम् ।
देवा वाक्संभवाश्चेति देवलस्त्वसितोऽब्रवीत् ॥ ६-६४-६॥
avyaktaṃ te śarīrotthaṃ vyaktaṃ te manasi sthitam |
devā vāksaṃbhavāśceti devalastvasito'bravīt || 6-64-6||

MHB 6-64-7

शिरसा ते दिवं व्याप्तं बाहुभ्यां पृथिवी धृता ।
जठरं ते त्रयो लोकाः पुरुषोऽसि सनातनः ॥ ६-६४-७॥
śirasā te divaṃ vyāptaṃ bāhubhyāṃ pṛthivī dhṛtā |
jaṭharaṃ te trayo lokāḥ puruṣo'si sanātanaḥ || 6-64-7||

MHB 6-64-8

एवं त्वामभिजानन्ति तपसा भाविता नराः ।
आत्मदर्शनतृप्तानामृषीणां चापि सत्तमः ॥ ६-६४-८॥
evaṃ tvāmabhijānanti tapasā bhāvitā narāḥ |
ātmadarśanatṛptānāmṛṣīṇāṃ cāpi sattamaḥ || 6-64-8||

MHB 6-64-9

राजर्षीणामुदाराणामाहवेष्वनिवर्तिनाम् ।
सर्वधर्मप्रधानानां त्वं गतिर्मधुसूदन ॥ ६-६४-९॥
rājarṣīṇāmudārāṇāmāhaveṣvanivartinām |
sarvadharmapradhānānāṃ tvaṃ gatirmadhusūdana || 6-64-9||

MHB 6-64-10

एष ते विस्तरस्तात संक्षेपश्च प्रकीर्तितः ।
केशवस्य यथातत्त्वं सुप्रीतो भव केशवे ॥ ६-६४-१०॥
eṣa te vistarastāta saṃkṣepaśca prakīrtitaḥ |
keśavasya yathātattvaṃ suprīto bhava keśave || 6-64-10||

MHB 6-64-11

संजय उवाच ।
पुण्यं श्रुत्वैतदाख्यानं महाराज सुतस्तव ।
केशवं बहु मेने स पाण्डवांश्च महारथान् ॥ ६-६४-११॥
saṃjaya uvāca |
puṇyaṃ śrutvaitadākhyānaṃ mahārāja sutastava |
keśavaṃ bahu mene sa pāṇḍavāṃśca mahārathān || 6-64-11||

MHB 6-64-12

तमब्रवीन्महाराज भीष्मः शांतनवः पुनः ।
माहात्म्यं ते श्रुतं राजन्केशवस्य महात्मनः ॥ ६-६४-१२॥
tamabravīnmahārāja bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ |
māhātmyaṃ te śrutaṃ rājankeśavasya mahātmanaḥ || 6-64-12||

MHB 6-64-13

नरस्य च यथातत्त्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
यदर्थं नृषु संभूतौ नरनारायणावुभौ ॥ ६-६४-१३॥
narasya ca yathātattvaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
yadarthaṃ nṛṣu saṃbhūtau naranārāyaṇāvubhau || 6-64-13||

MHB 6-64-14

अवध्यौ च यथा वीरौ संयुगेष्वपराजितौ ।
यथा च पाण्डवा राजन्नगम्या युधि कस्यचित् ॥ ६-६४-१४॥
avadhyau ca yathā vīrau saṃyugeṣvaparājitau |
yathā ca pāṇḍavā rājannagamyā yudhi kasyacit || 6-64-14||

MHB 6-64-15

प्रीतिमान्हि दृढं कृष्णः पाण्डवेषु यशस्विषु ।
तस्माद्ब्रवीमि राजेन्द्र शमो भवतु पाण्डवैः ॥ ६-६४-१५॥
prītimānhi dṛḍhaṃ kṛṣṇaḥ pāṇḍaveṣu yaśasviṣu |
tasmādbravīmi rājendra śamo bhavatu pāṇḍavaiḥ || 6-64-15||

MHB 6-64-16

पृथिवीं भुङ्क्ष्व सहितो भ्रातृभिर्बलिभिर्वशी ।
नरनारायणौ देवाववज्ञाय नशिष्यसि ॥ ६-६४-१६॥
pṛthivīṃ bhuṅkṣva sahito bhrātṛbhirbalibhirvaśī |
naranārāyaṇau devāvavajñāya naśiṣyasi || 6-64-16||

MHB 6-64-17

एवमुक्त्वा तव पिता तूष्णीमासीद्विशां पते ।
व्यसर्जयच्च राजानं शयनं च विवेश ह ॥ ६-६४-१७॥
evamuktvā tava pitā tūṣṇīmāsīdviśāṃ pate |
vyasarjayacca rājānaṃ śayanaṃ ca viveśa ha || 6-64-17||

MHB 6-64-18

राजापि शिबिरं प्रायात्प्रणिपत्य महात्मने ।
शिश्ये च शयने शुभ्रे तां रात्रिं भरतर्षभ ॥ ६-६४-१८॥
rājāpi śibiraṃ prāyātpraṇipatya mahātmane |
śiśye ca śayane śubhre tāṃ rātriṃ bharatarṣabha || 6-64-18||

Adhyaya: 65/117 (33)

MHB 6-65-1

संजय उवाच ।
व्युषितायां च शर्वर्यामुदिते च दिवाकरे ।
उभे सेने महाराज युद्धायैव समीयतुः ॥ ६-६५-१॥
saṃjaya uvāca |
vyuṣitāyāṃ ca śarvaryāmudite ca divākare |
ubhe sene mahārāja yuddhāyaiva samīyatuḥ || 6-65-1||

MHB 6-65-2

अभ्यधावंश्च संक्रुद्धाः परस्परजिगीषवः ।
ते सर्वे सहिता युद्धे समालोक्य परस्परम् ॥ ६-६५-२॥
abhyadhāvaṃśca saṃkruddhāḥ parasparajigīṣavaḥ |
te sarve sahitā yuddhe samālokya parasparam || 6-65-2||

MHB 6-65-3

पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च राजन्दुर्मन्त्रिते तव ।
व्यूहौ च व्यूह्य संरब्धाः संप्रयुद्धाः प्रहारिणः ॥ ६-६५-३॥
pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāśca rājandurmantrite tava |
vyūhau ca vyūhya saṃrabdhāḥ saṃprayuddhāḥ prahāriṇaḥ || 6-65-3||

MHB 6-65-4

अरक्षन्मकरव्यूहं भीष्मो राजन्समन्ततः ।
तथैव पाण्डवा राजन्नरक्षन्व्यूहमात्मनः ॥ ६-६५-४॥
arakṣanmakaravyūhaṃ bhīṣmo rājansamantataḥ |
tathaiva pāṇḍavā rājannarakṣanvyūhamātmanaḥ || 6-65-4||

MHB 6-65-5

स निर्ययौ रथानीकं पिता देवव्रतस्तव ।
महता रथवंशेन संवृतो रथिनां वरः ॥ ६-६५-५॥
sa niryayau rathānīkaṃ pitā devavratastava |
mahatā rathavaṃśena saṃvṛto rathināṃ varaḥ || 6-65-5||

MHB 6-65-6

इतरेतरमन्वीयुर्यथाभागमवस्थिताः ।
रथिनः पत्तयश्चैव दन्तिनः सादिनस्तथा ॥ ६-६५-६॥
itaretaramanvīyuryathābhāgamavasthitāḥ |
rathinaḥ pattayaścaiva dantinaḥ sādinastathā || 6-65-6||

MHB 6-65-7

तान्दृष्ट्वा प्रोद्यतान्संख्ये पाण्डवाश्च यशस्विनः ।
श्येनेन व्यूहराजेन तेनाजय्येन संयुगे ॥ ६-६५-७॥
tāndṛṣṭvā prodyatānsaṃkhye pāṇḍavāśca yaśasvinaḥ |
śyenena vyūharājena tenājayyena saṃyuge || 6-65-7||

MHB 6-65-8

अशोभत मुखे तस्य भीमसेनो महाबलः ।
नेत्रे शिखण्डी दुर्धर्षो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥ ६-६५-८॥
aśobhata mukhe tasya bhīmaseno mahābalaḥ |
netre śikhaṇḍī durdharṣo dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ || 6-65-8||

MHB 6-65-9

शीर्षं तस्याभवद्वीरः सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
विधुन्वन्गाण्डिवं पार्थो ग्रीवायामभवत्तदा ॥ ६-६५-९॥
śīrṣaṃ tasyābhavadvīraḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ |
vidhunvangāṇḍivaṃ pārtho grīvāyāmabhavattadā || 6-65-9||

MHB 6-65-10

अक्षौहिण्या समग्रा या वामपक्षोऽभवत्तदा ।
महात्मा द्रुपदः श्रीमान्सह पुत्रेण संयुगे ॥ ६-६५-१०॥
akṣauhiṇyā samagrā yā vāmapakṣo'bhavattadā |
mahātmā drupadaḥ śrīmānsaha putreṇa saṃyuge || 6-65-10||

MHB 6-65-11

दक्षिणश्चाभवत्पक्षः कैकेयोऽक्षौहिणीपतिः ।
पृष्ठतो द्रौपदेयाश्च सौभद्रश्चापि वीर्यवान् ॥ ६-६५-११॥
dakṣiṇaścābhavatpakṣaḥ kaikeyo'kṣauhiṇīpatiḥ |
pṛṣṭhato draupadeyāśca saubhadraścāpi vīryavān || 6-65-11||

MHB 6-65-12

पृष्ठे समभवच्छ्रीमान्स्वयं राजा युधिष्ठिरः ।
भ्रातृभ्यां सहितो धीमान्यमाभ्यां चारुविक्रमः ॥ ६-६५-१२॥
pṛṣṭhe samabhavacchrīmānsvayaṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ |
bhrātṛbhyāṃ sahito dhīmānyamābhyāṃ cāruvikramaḥ || 6-65-12||

MHB 6-65-13

प्रविश्य तु रणे भीमो मकरं मुखतस्तदा ।
भीष्ममासाद्य संग्रामे छादयामास सायकैः ॥ ६-६५-१३॥
praviśya tu raṇe bhīmo makaraṃ mukhatastadā |
bhīṣmamāsādya saṃgrāme chādayāmāsa sāyakaiḥ || 6-65-13||

MHB 6-65-14

ततो भीष्मो महास्त्राणि पातयामास भारत ।
मोहयन्पाण्डुपुत्राणां व्यूढं सैन्यं महाहवे ॥ ६-६५-१४॥
tato bhīṣmo mahāstrāṇi pātayāmāsa bhārata |
mohayanpāṇḍuputrāṇāṃ vyūḍhaṃ sainyaṃ mahāhave || 6-65-14||

MHB 6-65-15

संमुह्यति तदा सैन्ये त्वरमाणो धनंजयः ।
भीष्मं शरसहस्रेण विव्याध रणमूर्धनि ॥ ६-६५-१५॥
saṃmuhyati tadā sainye tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ |
bhīṣmaṃ śarasahasreṇa vivyādha raṇamūrdhani || 6-65-15||

MHB 6-65-16

परिसंवार्य चास्त्राणि भीष्ममुक्तानि संयुगे ।
स्वेनानीकेन हृष्टेन युद्धाय समवस्थितः ॥ ६-६५-१६॥
parisaṃvārya cāstrāṇi bhīṣmamuktāni saṃyuge |
svenānīkena hṛṣṭena yuddhāya samavasthitaḥ || 6-65-16||

MHB 6-65-17

ततो दुर्योधनो राजा भारद्वाजमभाषत ।
पूर्वं दृष्ट्वा वधं घोरं बलस्य बलिनां वरः ।
भ्रातॄणां च वधं युद्धे स्मरमाणो महारथः ॥ ६-६५-१७॥
tato duryodhano rājā bhāradvājamabhāṣata |
pūrvaṃ dṛṣṭvā vadhaṃ ghoraṃ balasya balināṃ varaḥ |
bhrātṝṇāṃ ca vadhaṃ yuddhe smaramāṇo mahārathaḥ || 6-65-17||

MHB 6-65-18

आचार्य सततं त्वं हि हितकामो ममानघ ।
वयं हि त्वां समाश्रित्य भीष्मं चैव पितामहम् ॥ ६-६५-१८॥
ācārya satataṃ tvaṃ hi hitakāmo mamānagha |
vayaṃ hi tvāṃ samāśritya bhīṣmaṃ caiva pitāmaham || 6-65-18||

MHB 6-65-19

देवानपि रणे जेतुं प्रार्थयामो न संशयः ।
किमु पाण्डुसुतान्युद्धे हीनवीर्यपराक्रमान् ॥ ६-६५-१९॥
devānapi raṇe jetuṃ prārthayāmo na saṃśayaḥ |
kimu pāṇḍusutānyuddhe hīnavīryaparākramān || 6-65-19||

MHB 6-65-20

एवमुक्तस्ततो द्रोणस्तव पुत्रेण मारिष ।
अभिनत्पाण्डवानीकं प्रेक्षमाणस्य सात्यकेः ॥ ६-६५-२०॥
evamuktastato droṇastava putreṇa māriṣa |
abhinatpāṇḍavānīkaṃ prekṣamāṇasya sātyakeḥ || 6-65-20||

MHB 6-65-21

सात्यकिस्तु तदा द्रोणं वारयामास भारत ।
ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ॥ ६-६५-२१॥
sātyakistu tadā droṇaṃ vārayāmāsa bhārata |
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam || 6-65-21||

MHB 6-65-22

शैनेयं तु रणे क्रुद्धो भारद्वाजः प्रतापवान् ।
अविध्यन्निशितैर्बाणैर्जत्रुदेशे हसन्निव ॥ ६-६५-२२॥
śaineyaṃ tu raṇe kruddho bhāradvājaḥ pratāpavān |
avidhyanniśitairbāṇairjatrudeśe hasanniva || 6-65-22||

MHB 6-65-23

भीमसेनस्ततः क्रुद्धो भारद्वाजमविध्यत ।
संरक्षन्सात्यकिं राजन्द्रोणाच्छस्त्रभृतां वरात् ॥ ६-६५-२३॥
bhīmasenastataḥ kruddho bhāradvājamavidhyata |
saṃrakṣansātyakiṃ rājandroṇācchastrabhṛtāṃ varāt || 6-65-23||

MHB 6-65-24

ततो द्रोणश्च भीष्मश्च तथा शल्यश्च मारिष ।
भीमसेनं रणे क्रुद्धाश्छादयां चक्रिरे शरैः ॥ ६-६५-२४॥
tato droṇaśca bhīṣmaśca tathā śalyaśca māriṣa |
bhīmasenaṃ raṇe kruddhāśchādayāṃ cakrire śaraiḥ || 6-65-24||

MHB 6-65-25

तत्राभिमन्युः संक्रुद्धो द्रौपदेयाश्च मारिष ।
विव्यधुर्निशितैर्बाणैः सर्वांस्तानुद्यतायुधान् ॥ ६-६५-२५॥
tatrābhimanyuḥ saṃkruddho draupadeyāśca māriṣa |
vivyadhurniśitairbāṇaiḥ sarvāṃstānudyatāyudhān || 6-65-25||

MHB 6-65-26

भीष्मद्रोणौ च संक्रुद्धावापतन्तौ महाबलौ ।
प्रत्युद्ययौ शिखण्डी तु महेष्वासो महाहवे ॥ ६-६५-२६॥
bhīṣmadroṇau ca saṃkruddhāvāpatantau mahābalau |
pratyudyayau śikhaṇḍī tu maheṣvāso mahāhave || 6-65-26||

MHB 6-65-27

प्रगृह्य बलवद्वीरो धनुर्जलदनिस्वनम् ।
अभ्यवर्षच्छरैस्तूर्णं छादयानो दिवाकरम् ॥ ६-६५-२७॥
pragṛhya balavadvīro dhanurjaladanisvanam |
abhyavarṣaccharaistūrṇaṃ chādayāno divākaram || 6-65-27||

MHB 6-65-28

शिखण्डिनं समासाद्य भरतानां पितामहः ।
अवर्जयत संग्रामे स्त्रीत्वं तस्यानुसंस्मरन् ॥ ६-६५-२८॥
śikhaṇḍinaṃ samāsādya bharatānāṃ pitāmahaḥ |
avarjayata saṃgrāme strītvaṃ tasyānusaṃsmaran || 6-65-28||

MHB 6-65-29

ततो द्रोणो महाराज अभ्यद्रवत तं रणे ।
रक्षमाणस्ततो भीष्मं तव पुत्रेण चोदितः ॥ ६-६५-२९॥
tato droṇo mahārāja abhyadravata taṃ raṇe |
rakṣamāṇastato bhīṣmaṃ tava putreṇa coditaḥ || 6-65-29||

MHB 6-65-30

शिखण्डी तु समासाद्य द्रोणं शस्त्रभृतां वरम् ।
अवर्जयत संग्रामे युगान्ताग्निमिवोल्बणम् ॥ ६-६५-३०॥
śikhaṇḍī tu samāsādya droṇaṃ śastrabhṛtāṃ varam |
avarjayata saṃgrāme yugāntāgnimivolbaṇam || 6-65-30||

MHB 6-65-31

ततो बलेन महता पुत्रस्तव विशां पते ।
जुगोप भीष्ममासाद्य प्रार्थयानो महद्यशः ॥ ६-६५-३१॥
tato balena mahatā putrastava viśāṃ pate |
jugopa bhīṣmamāsādya prārthayāno mahadyaśaḥ || 6-65-31||

MHB 6-65-32

तथैव पाण्डवा राजन्पुरस्कृत्य धनंजयम् ।
भीष्ममेवाभ्यवर्तन्त जये कृत्वा दृढां मतिम् ॥ ६-६५-३२॥
tathaiva pāṇḍavā rājanpuraskṛtya dhanaṃjayam |
bhīṣmamevābhyavartanta jaye kṛtvā dṛḍhāṃ matim || 6-65-32||

MHB 6-65-33

तद्युद्धमभवद्घोरं देवानां दानवैरिव ।
जयं च काङ्क्षतां नित्यं यशश्च परमाद्भुतम् ॥ ६-६५-३३॥
tadyuddhamabhavadghoraṃ devānāṃ dānavairiva |
jayaṃ ca kāṅkṣatāṃ nityaṃ yaśaśca paramādbhutam || 6-65-33||

Adhyaya: 66/117 (22)

MHB 6-66-1

संजय उवाच ।
अकरोत्तुमुलं युद्धं भीष्मः शांतनवस्तदा ।
भीमसेनभयादिच्छन्पुत्रांस्तारयितुं तव ॥ ६-६६-१॥
saṃjaya uvāca |
akarottumulaṃ yuddhaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavastadā |
bhīmasenabhayādicchanputrāṃstārayituṃ tava || 6-66-1||

MHB 6-66-2

पूर्वाह्णे तन्महारौद्रं राज्ञां युद्धमवर्तत ।
कुरूणां पाण्डवानां च मुख्यशूरविनाशनम् ॥ ६-६६-२॥
pūrvāhṇe tanmahāraudraṃ rājñāṃ yuddhamavartata |
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca mukhyaśūravināśanam || 6-66-2||

MHB 6-66-3

तस्मिन्नाकुलसंग्रामे वर्तमाने महाभये ।
अभवत्तुमुलः शब्दः संस्पृशन्गगनं महत् ॥ ६-६६-३॥
tasminnākulasaṃgrāme vartamāne mahābhaye |
abhavattumulaḥ śabdaḥ saṃspṛśangaganaṃ mahat || 6-66-3||

MHB 6-66-4

नदद्भिश्च महानागैर्हेषमाणैश्च वाजिभिः ।
भेरीशङ्खनिनादैश्च तुमुलः समपद्यत ॥ ६-६६-४॥
nadadbhiśca mahānāgairheṣamāṇaiśca vājibhiḥ |
bherīśaṅkhaninādaiśca tumulaḥ samapadyata || 6-66-4||

MHB 6-66-5

युयुत्सवस्ते विक्रान्ता विजयाय महाबलाः ।
अन्योन्यमभिगर्जन्तो गोष्ठेष्विव महर्षभाः ॥ ६-६६-५॥
yuyutsavaste vikrāntā vijayāya mahābalāḥ |
anyonyamabhigarjanto goṣṭheṣviva maharṣabhāḥ || 6-66-5||

MHB 6-66-6

शिरसां पात्यमानानां समरे निशितैः शरैः ।
अश्मवृष्टिरिवाकाशे बभूव भरतर्षभ ॥ ६-६६-६॥
śirasāṃ pātyamānānāṃ samare niśitaiḥ śaraiḥ |
aśmavṛṣṭirivākāśe babhūva bharatarṣabha || 6-66-6||

MHB 6-66-7

कुण्डलोष्णीषधारीणि जातरूपोज्ज्वलानि च ।
पतितानि स्म दृश्यन्ते शिरांसि भरतर्षभ ॥ ६-६६-७॥
kuṇḍaloṣṇīṣadhārīṇi jātarūpojjvalāni ca |
patitāni sma dṛśyante śirāṃsi bharatarṣabha || 6-66-7||

MHB 6-66-8

विशिखोन्मथितैर्गात्रैर्बाहुभिश्च सकार्मुकैः ।
सहस्ताभरणैश्चान्यैरभवच्छादिता मही ॥ ६-६६-८॥
viśikhonmathitairgātrairbāhubhiśca sakārmukaiḥ |
sahastābharaṇaiścānyairabhavacchāditā mahī || 6-66-8||

MHB 6-66-9

कवचोपहितैर्गात्रैर्हस्तैश्च समलंकृतैः ।
मुखैश्च चन्द्रसंकाशै रक्तान्तनयनैः शुभैः ॥ ६-६६-९॥
kavacopahitairgātrairhastaiśca samalaṃkṛtaiḥ |
mukhaiśca candrasaṃkāśai raktāntanayanaiḥ śubhaiḥ || 6-66-9||

MHB 6-66-10

गजवाजिमनुष्याणां सर्वगात्रैश्च भूपते ।
आसीत्सर्वा समाकीर्णा मुहूर्तेन वसुंधरा ॥ ६-६६-१०॥
gajavājimanuṣyāṇāṃ sarvagātraiśca bhūpate |
āsītsarvā samākīrṇā muhūrtena vasuṃdharā || 6-66-10||

MHB 6-66-11

रजोमेघैश्च तुमुलैः शस्त्रविद्युत्प्रकाशितैः ।
आयुधानां च निर्घोषः स्तनयित्नुसमोऽभवत् ॥ ६-६६-११॥
rajomeghaiśca tumulaiḥ śastravidyutprakāśitaiḥ |
āyudhānāṃ ca nirghoṣaḥ stanayitnusamo'bhavat || 6-66-11||

MHB 6-66-12

स संप्रहारस्तुमुलः कटुकः शोणितोदकः ।
प्रावर्तत कुरूणां च पाण्डवानां च भारत ॥ ६-६६-१२॥
sa saṃprahārastumulaḥ kaṭukaḥ śoṇitodakaḥ |
prāvartata kurūṇāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca bhārata || 6-66-12||

MHB 6-66-13

तस्मिन्महाभये घोरे तुमुले लोमहर्षणे ।
ववर्षुः शरवर्षाणि क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः ॥ ६-६६-१३॥
tasminmahābhaye ghore tumule lomaharṣaṇe |
vavarṣuḥ śaravarṣāṇi kṣatriyā yuddhadurmadāḥ || 6-66-13||

MHB 6-66-14

क्रोशन्ति कुञ्जरास्तत्र शरवर्षप्रतापिताः ।
तावकानां परेषां च संयुगे भरतोत्तम ।
अश्वाश्च पर्यधावन्त हतारोहा दिशो दश ॥ ६-६६-१४॥
krośanti kuñjarāstatra śaravarṣapratāpitāḥ |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṃyuge bharatottama |
aśvāśca paryadhāvanta hatārohā diśo daśa || 6-66-14||

MHB 6-66-15

उत्पत्य निपतन्त्यन्ये शरघातप्रपीडिताः ।
तावकानां परेषां च योधानां भरतर्षभ ॥ ६-६६-१५॥
utpatya nipatantyanye śaraghātaprapīḍitāḥ |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca yodhānāṃ bharatarṣabha || 6-66-15||

MHB 6-66-16

अश्वानां कुञ्जराणां च रथानां चातिवर्तताम् ।
संघाताः स्म प्रदृश्यन्ते तत्र तत्र विशां पते ॥ ६-६६-१६॥
aśvānāṃ kuñjarāṇāṃ ca rathānāṃ cātivartatām |
saṃghātāḥ sma pradṛśyante tatra tatra viśāṃ pate || 6-66-16||

MHB 6-66-17

गदाभिरसिभिः प्रासैर्बाणैश्च नतपर्वभिः ।
जघ्नुः परस्परं तत्र क्षत्रियाः कालचोदिताः ॥ ६-६६-१७॥
gadābhirasibhiḥ prāsairbāṇaiśca nataparvabhiḥ |
jaghnuḥ parasparaṃ tatra kṣatriyāḥ kālacoditāḥ || 6-66-17||

MHB 6-66-18

अपरे बाहुभिर्वीरा नियुद्धकुशला युधि ।
बहुधा समसज्जन्त आयसैः परिघैरिव ॥ ६-६६-१८॥
apare bāhubhirvīrā niyuddhakuśalā yudhi |
bahudhā samasajjanta āyasaiḥ parighairiva || 6-66-18||

MHB 6-66-19

मुष्टिभिर्जानुभिश्चैव तलैश्चैव विशां पते ।
अन्योन्यं जघ्निरे वीरास्तावकाः पाण्डवैः सह ॥ ६-६६-१९॥
muṣṭibhirjānubhiścaiva talaiścaiva viśāṃ pate |
anyonyaṃ jaghnire vīrāstāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha || 6-66-19||

MHB 6-66-20

विरथा रथिनश्चात्र निस्त्रिंशवरधारिणः ।
अन्योन्यमभिधावन्त परस्परवधैषिणः ॥ ६-६६-२०॥
virathā rathinaścātra nistriṃśavaradhāriṇaḥ |
anyonyamabhidhāvanta parasparavadhaiṣiṇaḥ || 6-66-20||

MHB 6-66-21

ततो दुर्योधनो राजा कलिङ्गैर्बहुभिर्वृतः ।
पुरस्कृत्य रणे भीष्मं पाण्डवानभ्यवर्तत ॥ ६-६६-२१॥
tato duryodhano rājā kaliṅgairbahubhirvṛtaḥ |
puraskṛtya raṇe bhīṣmaṃ pāṇḍavānabhyavartata || 6-66-21||

MHB 6-66-22

तथैव पाण्डवाः सर्वे परिवार्य वृकोदरम् ।
भीष्ममभ्यद्रवन्क्रुद्धा रणे रभसवाहनाः ॥ ६-६६-२२॥
tathaiva pāṇḍavāḥ sarve parivārya vṛkodaram |
bhīṣmamabhyadravankruddhā raṇe rabhasavāhanāḥ || 6-66-22||

Adhyaya: 67/117 (41)

MHB 6-67-1

संजय उवाच ।
दृष्ट्वा भीष्मेण संसक्तान्भ्रातॄनन्यांश्च पार्थिवान् ।
तमभ्यधावद्गाङ्गेयमुद्यतास्त्रो धनंजयः ॥ ६-६७-१॥
saṃjaya uvāca |
dṛṣṭvā bhīṣmeṇa saṃsaktānbhrātṝnanyāṃśca pārthivān |
tamabhyadhāvadgāṅgeyamudyatāstro dhanaṃjayaḥ || 6-67-1||

MHB 6-67-2

पाञ्चजन्यस्य निर्घोषं धनुषो गाण्डिवस्य च ।
ध्वजं च दृष्ट्वा पार्थस्य सर्वान्नो भयमाविशत् ॥ ६-६७-२॥
pāñcajanyasya nirghoṣaṃ dhanuṣo gāṇḍivasya ca |
dhvajaṃ ca dṛṣṭvā pārthasya sarvānno bhayamāviśat || 6-67-2||

MHB 6-67-3

असज्जमानं वृक्षेषु धूमकेतुमिवोत्थितम् ।
बहुवर्णं च चित्रं च दिव्यं वानरलक्षणम् ।
अपश्याम महाराज ध्वजं गाण्डिवधन्वनः ॥ ६-६७-३॥
asajjamānaṃ vṛkṣeṣu dhūmaketumivotthitam |
bahuvarṇaṃ ca citraṃ ca divyaṃ vānaralakṣaṇam |
apaśyāma mahārāja dhvajaṃ gāṇḍivadhanvanaḥ || 6-67-3||

MHB 6-67-4

विद्युतं मेघमध्यस्थां भ्राजमानामिवाम्बरे ।
ददृशुर्गाण्डिवं योधा रुक्मपृष्ठं महारथे ॥ ६-६७-४॥
vidyutaṃ meghamadhyasthāṃ bhrājamānāmivāmbare |
dadṛśurgāṇḍivaṃ yodhā rukmapṛṣṭhaṃ mahārathe || 6-67-4||

MHB 6-67-5

अशुश्रुम भृशं चास्य शक्रस्येवाभिगर्जतः ।
सुघोरं तलयोः शब्दं निघ्नतस्तव वाहिनीम् ॥ ६-६७-५॥
aśuśruma bhṛśaṃ cāsya śakrasyevābhigarjataḥ |
sughoraṃ talayoḥ śabdaṃ nighnatastava vāhinīm || 6-67-5||

MHB 6-67-6

चण्डवातो यथा मेघः सविद्युत्स्तनयित्नुमान् ।
दिशः संप्लावयन्सर्वाः शरवर्षैः समन्ततः ॥ ६-६७-६॥
caṇḍavāto yathā meghaḥ savidyutstanayitnumān |
diśaḥ saṃplāvayansarvāḥ śaravarṣaiḥ samantataḥ || 6-67-6||

MHB 6-67-7

अभ्यधावत गाङ्गेयं भैरवास्त्रो धनंजयः ।
दिशं प्राचीं प्रतीचीं च न जानीमोऽस्त्रमोहिताः ॥ ६-६७-७॥
abhyadhāvata gāṅgeyaṃ bhairavāstro dhanaṃjayaḥ |
diśaṃ prācīṃ pratīcīṃ ca na jānīmo'stramohitāḥ || 6-67-7||

MHB 6-67-8

कांदिग्भूताः श्रान्तपत्रा हतास्त्रा हतचेतसः ।
अन्योन्यमभिसंश्लिष्य योधास्ते भरतर्षभ ॥ ६-६७-८॥
kāṃdigbhūtāḥ śrāntapatrā hatāstrā hatacetasaḥ |
anyonyamabhisaṃśliṣya yodhāste bharatarṣabha || 6-67-8||

MHB 6-67-9

भीष्ममेवाभिलीयन्त सह सर्वैस्तवात्मजैः ।
तेषामार्तायनमभूद्भीष्मः शंतनवो रणे ॥ ६-६७-९॥
bhīṣmamevābhilīyanta saha sarvaistavātmajaiḥ |
teṣāmārtāyanamabhūdbhīṣmaḥ śaṃtanavo raṇe || 6-67-9||

MHB 6-67-10

समुत्पतन्त वित्रस्ता रथेभ्यो रथिनस्तदा ।
सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यो भूमौ चापि पदातयः ॥ ६-६७-१०॥
samutpatanta vitrastā rathebhyo rathinastadā |
sādinaścāśvapṛṣṭhebhyo bhūmau cāpi padātayaḥ || 6-67-10||

MHB 6-67-11

श्रुत्वा गाण्डीवनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः ।
सर्वसैन्यानि भीतानि व्यवलीयन्त भारत ॥ ६-६७-११॥
śrutvā gāṇḍīvanirghoṣaṃ visphūrjitamivāśaneḥ |
sarvasainyāni bhītāni vyavalīyanta bhārata || 6-67-11||

MHB 6-67-12

अथ काम्बोजमुख्यैस्तु बृहद्भिः शीघ्रगामिभिः ।
गोपानां बहुसाहस्रैर्बलैर्गोवासनो वृतः ॥ ६-६७-१२॥
atha kāmbojamukhyaistu bṛhadbhiḥ śīghragāmibhiḥ |
gopānāṃ bahusāhasrairbalairgovāsano vṛtaḥ || 6-67-12||

MHB 6-67-13

मद्रसौवीरगान्धारैस्त्रिगर्तैश्च विशां पते ।
सर्वकालिङ्गमुख्यैश्च कलिङ्गाधिपतिर्वृतः ॥ ६-६७-१३॥
madrasauvīragāndhāraistrigartaiśca viśāṃ pate |
sarvakāliṅgamukhyaiśca kaliṅgādhipatirvṛtaḥ || 6-67-13||

MHB 6-67-14

नागा नरगणौघाश्च दुःशासनपुरःसराः ।
जयद्रथश्च नृपतिः सहितः सर्वराजभिः ॥ ६-६७-१४॥
nāgā naragaṇaughāśca duḥśāsanapuraḥsarāḥ |
jayadrathaśca nṛpatiḥ sahitaḥ sarvarājabhiḥ || 6-67-14||

MHB 6-67-15

हयारोहवराश्चैव तव पुत्रेण चोदिताः ।
चतुर्दश सहस्राणि सौबलं पर्यवारयन् ॥ ६-६७-१५॥
hayārohavarāścaiva tava putreṇa coditāḥ |
caturdaśa sahasrāṇi saubalaṃ paryavārayan || 6-67-15||

MHB 6-67-16

ततस्ते सहिताः सर्वे विभक्तरथवाहनाः ।
पाण्डवान्समरे जग्मुस्तावका भरतर्षभ ॥ ६-६७-१६॥
tataste sahitāḥ sarve vibhaktarathavāhanāḥ |
pāṇḍavānsamare jagmustāvakā bharatarṣabha || 6-67-16||

MHB 6-67-17

रथिभिर्वारणैरश्वैः पदातैश्च समीरितम् ।
घोरमायोधनं जज्ञे महाभ्रसदृशं रजः ॥ ६-६७-१७॥
rathibhirvāraṇairaśvaiḥ padātaiśca samīritam |
ghoramāyodhanaṃ jajñe mahābhrasadṛśaṃ rajaḥ || 6-67-17||

MHB 6-67-18

तोमरप्रासनाराचगजाश्वरथयोधिनाम् ।
बलेन महता भीष्मः समसज्जत्किरीटिना ॥ ६-६७-१८॥
tomaraprāsanārācagajāśvarathayodhinām |
balena mahatā bhīṣmaḥ samasajjatkirīṭinā || 6-67-18||

MHB 6-67-19

आवन्त्यः काशिराजेन भीमसेनेन सैन्धवः ।
अजातशत्रुर्मद्राणामृषभेण यशस्विना ।
सहपुत्रः सहामात्यः शल्येन समसज्जत ॥ ६-६७-१९॥
āvantyaḥ kāśirājena bhīmasenena saindhavaḥ |
ajātaśatrurmadrāṇāmṛṣabheṇa yaśasvinā |
sahaputraḥ sahāmātyaḥ śalyena samasajjata || 6-67-19||

MHB 6-67-20

विकर्णः सहदेवेन चित्रसेनः शिखण्डिना ।
मत्स्या दुर्योधनं जग्मुः शकुनिं च विशां पते ॥ ६-६७-२०॥
vikarṇaḥ sahadevena citrasenaḥ śikhaṇḍinā |
matsyā duryodhanaṃ jagmuḥ śakuniṃ ca viśāṃ pate || 6-67-20||

MHB 6-67-21

द्रुपदश्चेकितानश्च सात्यकिश्च महारथः ।
द्रोणेन समसज्जन्त सपुत्रेण महात्मना ।
कृपश्च कृतवर्मा च धृष्टकेतुमभिद्रुतौ ॥ ६-६७-२१॥
drupadaścekitānaśca sātyakiśca mahārathaḥ |
droṇena samasajjanta saputreṇa mahātmanā |
kṛpaśca kṛtavarmā ca dhṛṣṭaketumabhidrutau || 6-67-21||

MHB 6-67-22

एवं प्रजविताश्वानि भ्रान्तनागरथानि च ।
सैन्यानि समसज्जन्त प्रयुद्धानि समन्ततः ॥ ६-६७-२२॥
evaṃ prajavitāśvāni bhrāntanāgarathāni ca |
sainyāni samasajjanta prayuddhāni samantataḥ || 6-67-22||

MHB 6-67-23

निरभ्रे विद्युतस्तीव्रा दिशश्च रजसावृताः ।
प्रादुरासन्महोल्काश्च सनिर्घाता विशां पते ॥ ६-६७-२३॥
nirabhre vidyutastīvrā diśaśca rajasāvṛtāḥ |
prādurāsanmaholkāśca sanirghātā viśāṃ pate || 6-67-23||

MHB 6-67-24

प्रववौ च महावातः पांसुवर्षं पपात च ।
नभस्यन्तर्दधे सूर्यः सैन्येन रजसावृतः ॥ ६-६७-२४॥
pravavau ca mahāvātaḥ pāṃsuvarṣaṃ papāta ca |
nabhasyantardadhe sūryaḥ sainyena rajasāvṛtaḥ || 6-67-24||

MHB 6-67-25

प्रमोहः सर्वसत्त्वानामतीव समपद्यत ।
रजसा चाभिभूतानामस्त्रजालैश्च तुद्यताम् ॥ ६-६७-२५॥
pramohaḥ sarvasattvānāmatīva samapadyata |
rajasā cābhibhūtānāmastrajālaiśca tudyatām || 6-67-25||

MHB 6-67-26

वीरबाहुविसृष्टानां सर्वावरणभेदिनाम् ।
संघातः शरजालानां तुमुलः समपद्यत ॥ ६-६७-२६॥
vīrabāhuvisṛṣṭānāṃ sarvāvaraṇabhedinām |
saṃghātaḥ śarajālānāṃ tumulaḥ samapadyata || 6-67-26||

MHB 6-67-27

प्रकाशं चक्रुराकाशमुद्यतानि भुजोत्तमैः ।
नक्षत्रविमलाभानि शस्त्राणि भरतर्षभ ॥ ६-६७-२७॥
prakāśaṃ cakrurākāśamudyatāni bhujottamaiḥ |
nakṣatravimalābhāni śastrāṇi bharatarṣabha || 6-67-27||

MHB 6-67-28

आर्षभाणि विचित्राणि रुक्मजालावृतानि च ।
संपेतुर्दिक्षु सर्वासु चर्माणि भरतर्षभ ॥ ६-६७-२८॥
ārṣabhāṇi vicitrāṇi rukmajālāvṛtāni ca |
saṃpeturdikṣu sarvāsu carmāṇi bharatarṣabha || 6-67-28||

MHB 6-67-29

सूर्यवर्णैश्च निस्त्रिंशैः पात्यमानानि सर्वशः ।
दिक्षु सर्वास्वदृश्यन्त शरीराणि शिरांसि च ॥ ६-६७-२९॥
sūryavarṇaiśca nistriṃśaiḥ pātyamānāni sarvaśaḥ |
dikṣu sarvāsvadṛśyanta śarīrāṇi śirāṃsi ca || 6-67-29||

MHB 6-67-30

भग्नचक्राक्षनीडाश्च निपातितमहाध्वजाः ।
हताश्वाः पृथिवीं जग्मुस्तत्र तत्र महारथाः ॥ ६-६७-३०॥
bhagnacakrākṣanīḍāśca nipātitamahādhvajāḥ |
hatāśvāḥ pṛthivīṃ jagmustatra tatra mahārathāḥ || 6-67-30||

MHB 6-67-31

परिपेतुर्हयाश्चात्र केचिच्छस्त्रकृतव्रणाः ।
रथान्विपरिकर्षन्तो हतेषु रथयोधिषु ॥ ६-६७-३१॥
paripeturhayāścātra kecicchastrakṛtavraṇāḥ |
rathānviparikarṣanto hateṣu rathayodhiṣu || 6-67-31||

MHB 6-67-32

शराहता भिन्नदेहा बद्धयोक्त्रा हयोत्तमाः ।
युगानि पर्यकर्षन्त तत्र तत्र स्म भारत ॥ ६-६७-३२॥
śarāhatā bhinnadehā baddhayoktrā hayottamāḥ |
yugāni paryakarṣanta tatra tatra sma bhārata || 6-67-32||

MHB 6-67-33

अदृश्यन्त ससूताश्च साश्वाः सरथयोधिनः ।
एकेन बलिना राजन्वारणेन हता रथाः ॥ ६-६७-३३॥
adṛśyanta sasūtāśca sāśvāḥ sarathayodhinaḥ |
ekena balinā rājanvāraṇena hatā rathāḥ || 6-67-33||

MHB 6-67-34

गन्धहस्तिमदस्रावमाघ्राय बहवो रणे ।
संनिपाते बलौघानां वीतमाददिरे गजाः ॥ ६-६७-३४॥
gandhahastimadasrāvamāghrāya bahavo raṇe |
saṃnipāte balaughānāṃ vītamādadire gajāḥ || 6-67-34||

MHB 6-67-35

सतोमरमहामात्रैर्निपतद्भिर्गतासुभिः ।
बभूवायोधनं छन्नं नाराचाभिहतैर्गजैः ॥ ६-६७-३५॥
satomaramahāmātrairnipatadbhirgatāsubhiḥ |
babhūvāyodhanaṃ channaṃ nārācābhihatairgajaiḥ || 6-67-35||

MHB 6-67-36

संनिपाते बलौघानां प्रेषितैर्वरवारणैः ।
निपेतुर्युधि संभग्नाः सयोधाः सध्वजा रथाः ॥ ६-६७-३६॥
saṃnipāte balaughānāṃ preṣitairvaravāraṇaiḥ |
nipeturyudhi saṃbhagnāḥ sayodhāḥ sadhvajā rathāḥ || 6-67-36||

MHB 6-67-37

नागराजोपमैर्हस्तैर्नागैराक्षिप्य संयुगे ।
व्यदृश्यन्त महाराज संभग्ना रथकूबराः ॥ ६-६७-३७॥
nāgarājopamairhastairnāgairākṣipya saṃyuge |
vyadṛśyanta mahārāja saṃbhagnā rathakūbarāḥ || 6-67-37||

MHB 6-67-38

विशीर्णरथजालाश्च केशेष्वाक्षिप्य दन्तिभिः ।
द्रुमशाखा इवाविध्य निष्पिष्टा रथिनो रणे ॥ ६-६७-३८॥
viśīrṇarathajālāśca keśeṣvākṣipya dantibhiḥ |
drumaśākhā ivāvidhya niṣpiṣṭā rathino raṇe || 6-67-38||

MHB 6-67-39

रथेषु च रथान्युद्धे संसक्तान्वरवारणाः ।
विकर्षन्तो दिशः सर्वाः संपेतुः सर्वशब्दगाः ॥ ६-६७-३९॥
ratheṣu ca rathānyuddhe saṃsaktānvaravāraṇāḥ |
vikarṣanto diśaḥ sarvāḥ saṃpetuḥ sarvaśabdagāḥ || 6-67-39||

MHB 6-67-40

तेषां तथा कर्षतां च गजानां रूपमाबभौ ।
सरःसु नलिनीजालं विषक्तमिव कर्षताम् ॥ ६-६७-४०॥
teṣāṃ tathā karṣatāṃ ca gajānāṃ rūpamābabhau |
saraḥsu nalinījālaṃ viṣaktamiva karṣatām || 6-67-40||

MHB 6-67-41

एवं संछादितं तत्र बभूवायोधनं महत् ।
सादिभिश्च पदातैश्च सध्वजैश्च महारथैः ॥ ६-६७-४१॥
evaṃ saṃchāditaṃ tatra babhūvāyodhanaṃ mahat |
sādibhiśca padātaiśca sadhvajaiśca mahārathaiḥ || 6-67-41||

Adhyaya: 68/117 (33)

MHB 6-68-1

संजय उवाच ।
शिखण्डी सह मत्स्येन विराटेन विशां पते ।
भीष्ममाशु महेष्वासमाससाद सुदुर्जयम् ॥ ६-६८-१॥
saṃjaya uvāca |
śikhaṇḍī saha matsyena virāṭena viśāṃ pate |
bhīṣmamāśu maheṣvāsamāsasāda sudurjayam || 6-68-1||

MHB 6-68-2

द्रोणं कृपं विकर्णं च महेष्वासान्महाबलान् ।
राज्ञश्चान्यान्रणे शूरान्बहूनार्छद्धनंजयः ॥ ६-६८-२॥
droṇaṃ kṛpaṃ vikarṇaṃ ca maheṣvāsānmahābalān |
rājñaścānyānraṇe śūrānbahūnārchaddhanaṃjayaḥ || 6-68-2||

MHB 6-68-3

सैन्धवं च महेष्वासं सामात्यं सह बन्धुभिः ।
प्राच्यांश्च दाक्षिणात्यांश्च भूमिपान्भूमिपर्षभ ॥ ६-६८-३॥
saindhavaṃ ca maheṣvāsaṃ sāmātyaṃ saha bandhubhiḥ |
prācyāṃśca dākṣiṇātyāṃśca bhūmipānbhūmiparṣabha || 6-68-3||

MHB 6-68-4

पुत्रं च ते महेष्वासं दुर्योधनममर्षणम् ।
दुःसहं चैव समरे भीमसेनोऽभ्यवर्तत ॥ ६-६८-४॥
putraṃ ca te maheṣvāsaṃ duryodhanamamarṣaṇam |
duḥsahaṃ caiva samare bhīmaseno'bhyavartata || 6-68-4||

MHB 6-68-5

सहदेवस्तु शकुनिमुलूकं च महारथम् ।
पितापुत्रौ महेष्वासावभ्यवर्तत दुर्जयौ ॥ ६-६८-५॥
sahadevastu śakunimulūkaṃ ca mahāratham |
pitāputrau maheṣvāsāvabhyavartata durjayau || 6-68-5||

MHB 6-68-6

युधिष्ठिरो महाराज गजानीकं महारथः ।
समवर्तत संग्रामे पुत्रेण निकृतस्तव ॥ ६-६८-६॥
yudhiṣṭhiro mahārāja gajānīkaṃ mahārathaḥ |
samavartata saṃgrāme putreṇa nikṛtastava || 6-68-6||

MHB 6-68-7

माद्रीपुत्रस्तु नकुलः शूरः संक्रन्दनो युधि ।
त्रिगर्तानां रथोदारैः समसज्जत पाण्डवः ॥ ६-६८-७॥
mādrīputrastu nakulaḥ śūraḥ saṃkrandano yudhi |
trigartānāṃ rathodāraiḥ samasajjata pāṇḍavaḥ || 6-68-7||

MHB 6-68-8

अभ्यवर्तन्त दुर्धर्षाः समरे शाल्वकेकयान् ।
सात्यकिश्चेकितानश्च सौभद्रश्च महारथः ॥ ६-६८-८॥
abhyavartanta durdharṣāḥ samare śālvakekayān |
sātyakiścekitānaśca saubhadraśca mahārathaḥ || 6-68-8||

MHB 6-68-9

धृष्टकेतुश्च समरे राक्षसश्च घटोत्कचः ।
पुत्राणां ते रथानीकं प्रत्युद्याताः सुदुर्जयाः ॥ ६-६८-९॥
dhṛṣṭaketuśca samare rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ |
putrāṇāṃ te rathānīkaṃ pratyudyātāḥ sudurjayāḥ || 6-68-9||

MHB 6-68-10

सेनापतिरमेयात्मा धृष्टद्युम्नो महाबलः ।
द्रोणेन समरे राजन्समियायेन्द्रकर्मणा ॥ ६-६८-१०॥
senāpatirameyātmā dhṛṣṭadyumno mahābalaḥ |
droṇena samare rājansamiyāyendrakarmaṇā || 6-68-10||

MHB 6-68-11

एवमेते महेष्वासास्तावकाः पाण्डवैः सह ।
समेत्य समरे शूराः संप्रहारं प्रचक्रिरे ॥ ६-६८-११॥
evamete maheṣvāsāstāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha |
sametya samare śūrāḥ saṃprahāraṃ pracakrire || 6-68-11||

MHB 6-68-12

मध्यंदिनगते सूर्ये नभस्याकुलतां गते ।
कुरवः पाण्डवेयाश्च निजघ्नुरितरेतरम् ॥ ६-६८-१२॥
madhyaṃdinagate sūrye nabhasyākulatāṃ gate |
kuravaḥ pāṇḍaveyāśca nijaghnuritaretaram || 6-68-12||

MHB 6-68-13

ध्वजिनो हेमचित्राङ्गा विचरन्तो रणाजिरे ।
सपताका रथा रेजुर्वैयाघ्रपरिवारणाः ॥ ६-६८-१३॥
dhvajino hemacitrāṅgā vicaranto raṇājire |
sapatākā rathā rejurvaiyāghraparivāraṇāḥ || 6-68-13||

MHB 6-68-14

समेतानां च समरे जिगीषूणां परस्परम् ।
बभूव तुमुलः शब्दः सिंहानामिव नर्दताम् ॥ ६-६८-१४॥
sametānāṃ ca samare jigīṣūṇāṃ parasparam |
babhūva tumulaḥ śabdaḥ siṃhānāmiva nardatām || 6-68-14||

MHB 6-68-15

तत्राद्भुतमपश्याम संप्रहारं सुदारुणम् ।
यमकुर्वन्रणे वीराः सृञ्जयाः कुरुभिः सह ॥ ६-६८-१५॥
tatrādbhutamapaśyāma saṃprahāraṃ sudāruṇam |
yamakurvanraṇe vīrāḥ sṛñjayāḥ kurubhiḥ saha || 6-68-15||

MHB 6-68-16

नैव खं न दिशो राजन्न सूर्यं शत्रुतापन ।
विदिशो वाप्यपश्याम शरैर्मुक्तैः समन्ततः ॥ ६-६८-१६॥
naiva khaṃ na diśo rājanna sūryaṃ śatrutāpana |
vidiśo vāpyapaśyāma śarairmuktaiḥ samantataḥ || 6-68-16||

MHB 6-68-17

शक्तीनां विमलाग्राणां तोमराणां तथास्यताम् ।
निस्त्रिंशानां च पीतानां नीलोत्पलनिभाः प्रभाः ॥ ६-६८-१७॥
śaktīnāṃ vimalāgrāṇāṃ tomarāṇāṃ tathāsyatām |
nistriṃśānāṃ ca pītānāṃ nīlotpalanibhāḥ prabhāḥ || 6-68-17||

MHB 6-68-18

कवचानां विचित्राणां भूषणानां प्रभास्तथा ।
खं दिशः प्रदिशश्चैव भासयामासुरोजसा ।
विरराज तदा राजंस्तत्र तत्र रणाङ्गणम् ॥ ६-६८-१८॥
kavacānāṃ vicitrāṇāṃ bhūṣaṇānāṃ prabhāstathā |
khaṃ diśaḥ pradiśaścaiva bhāsayāmāsurojasā |
virarāja tadā rājaṃstatra tatra raṇāṅgaṇam || 6-68-18||

MHB 6-68-19

रथसिंहासनव्याघ्राः समायान्तश्च संयुगे ।
विरेजुः समरे राजन्ग्रहा इव नभस्तले ॥ ६-६८-१९॥
rathasiṃhāsanavyāghrāḥ samāyāntaśca saṃyuge |
virejuḥ samare rājangrahā iva nabhastale || 6-68-19||

MHB 6-68-20

भीष्मस्तु रथिनां श्रेष्ठो भीमसेनं महाबलम् ।
अवारयत संक्रुद्धः सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥ ६-६८-२०॥
bhīṣmastu rathināṃ śreṣṭho bhīmasenaṃ mahābalam |
avārayata saṃkruddhaḥ sarvasainyasya paśyataḥ || 6-68-20||

MHB 6-68-21

ततो भीष्मविनिर्मुक्ता रुक्मपुङ्खाः शिलाशिताः ।
अभ्यघ्नन्समरे भीमं तैलधौताः सुतेजनाः ॥ ६-६८-२१॥
tato bhīṣmavinirmuktā rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ |
abhyaghnansamare bhīmaṃ tailadhautāḥ sutejanāḥ || 6-68-21||

MHB 6-68-22

तस्य शक्तिं महावेगां भीमसेनो महाबलः ।
क्रुद्धाशीविषसंकाशां प्रेषयामास भारत ॥ ६-६८-२२॥
tasya śaktiṃ mahāvegāṃ bhīmaseno mahābalaḥ |
kruddhāśīviṣasaṃkāśāṃ preṣayāmāsa bhārata || 6-68-22||

MHB 6-68-23

तामापतन्तीं सहसा रुक्मदण्डां दुरासदाम् ।
चिच्छेद समरे भीष्मः शरैः संनतपर्वभिः ॥ ६-६८-२३॥
tāmāpatantīṃ sahasā rukmadaṇḍāṃ durāsadām |
ciccheda samare bhīṣmaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ || 6-68-23||

MHB 6-68-24

ततोऽपरेण भल्लेन पीतेन निशितेन च ।
कार्मुकं भीमसेनस्य द्विधा चिच्छेद भारत ॥ ६-६८-२४॥
tato'pareṇa bhallena pītena niśitena ca |
kārmukaṃ bhīmasenasya dvidhā ciccheda bhārata || 6-68-24||

MHB 6-68-25

सात्यकिस्तु ततस्तूर्णं भीष्ममासाद्य संयुगे ।
शरैर्बहुभिरानर्छत्पितरं ते जनेश्वर ॥ ६-६८-२५॥
sātyakistu tatastūrṇaṃ bhīṣmamāsādya saṃyuge |
śarairbahubhirānarchatpitaraṃ te janeśvara || 6-68-25||

MHB 6-68-26

ततः संधाय वै तीक्ष्णं शरं परमदारुणम् ।
वार्ष्णेयस्य रथाद्भीष्मः पातयामास सारथिम् ॥ ६-६८-२६॥
tataḥ saṃdhāya vai tīkṣṇaṃ śaraṃ paramadāruṇam |
vārṣṇeyasya rathādbhīṣmaḥ pātayāmāsa sārathim || 6-68-26||

MHB 6-68-27

तस्याश्वाः प्रद्रुता राजन्निहते रथसारथौ ।
तेन तेनैव धावन्ति मनोमारुतरंहसः ॥ ६-६८-२७॥
tasyāśvāḥ pradrutā rājannihate rathasārathau |
tena tenaiva dhāvanti manomārutaraṃhasaḥ || 6-68-27||

MHB 6-68-28

ततः सर्वस्य सैन्यस्य निस्वनस्तुमुलोऽभवत् ।
हाहाकारश्च संजज्ञे पाण्डवानां महात्मनाम् ॥ ६-६८-२८॥
tataḥ sarvasya sainyasya nisvanastumulo'bhavat |
hāhākāraśca saṃjajñe pāṇḍavānāṃ mahātmanām || 6-68-28||

MHB 6-68-29

अभिद्रवत गृह्णीत हयान्यच्छत धावत ।
इत्यासीत्तुमुलः शब्दो युयुधानरथं प्रति ॥ ६-६८-२९॥
abhidravata gṛhṇīta hayānyacchata dhāvata |
ityāsīttumulaḥ śabdo yuyudhānarathaṃ prati || 6-68-29||

MHB 6-68-30

एतस्मिन्नेव काले तु भीष्मः शांतनवः पुनः ।
व्यहनत्पाण्डवीं सेनामासुरीमिव वृत्रहा ॥ ६-६८-३०॥
etasminneva kāle tu bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ |
vyahanatpāṇḍavīṃ senāmāsurīmiva vṛtrahā || 6-68-30||

MHB 6-68-31

ते वध्यमाना भीष्मेण पाञ्चालाः सोमकैः सह ।
आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा भीष्ममेवाभिदुद्रुवुः ॥ ६-६८-३१॥
te vadhyamānā bhīṣmeṇa pāñcālāḥ somakaiḥ saha |
āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā bhīṣmamevābhidudruvuḥ || 6-68-31||

MHB 6-68-32

धृष्टद्युम्नमुखाश्चापि पार्थाः शांतनवं रणे ।
अभ्यधावञ्जिगीषन्तस्तव पुत्रस्य वाहिनीम् ॥ ६-६८-३२॥
dhṛṣṭadyumnamukhāścāpi pārthāḥ śāṃtanavaṃ raṇe |
abhyadhāvañjigīṣantastava putrasya vāhinīm || 6-68-32||

MHB 6-68-33

तथैव तावका राजन्भीष्मद्रोणमुखाः परान् ।
अभ्यधावन्त वेगेन ततो युद्धमवर्तत ॥ ६-६८-३३॥
tathaiva tāvakā rājanbhīṣmadroṇamukhāḥ parān |
abhyadhāvanta vegena tato yuddhamavartata || 6-68-33||

Adhyaya: 69/117 (41)

MHB 6-69-1

संजय उवाच ।
विराटोऽथ त्रिभिर्बाणैर्भीष्ममार्छन्महारथम् ।
विव्याध तुरगांश्चास्य त्रिभिर्बाणैर्महारथः ॥ ६-६९-१॥
saṃjaya uvāca |
virāṭo'tha tribhirbāṇairbhīṣmamārchanmahāratham |
vivyādha turagāṃścāsya tribhirbāṇairmahārathaḥ || 6-69-1||

MHB 6-69-2

तं प्रत्यविध्यद्दशभिर्भीष्मः शांतनवः शरैः ।
रुक्मपुङ्खैर्महेष्वासः कृतहस्तो महाबलः ॥ ६-६९-२॥
taṃ pratyavidhyaddaśabhirbhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ śaraiḥ |
rukmapuṅkhairmaheṣvāsaḥ kṛtahasto mahābalaḥ || 6-69-2||

MHB 6-69-3

द्रौणिर्गाण्डीवधन्वानं भीमधन्वा महारथः ।
अविध्यदिषुभिः षड्भिर्दृढहस्तः स्तनान्तरे ॥ ६-६९-३॥
drauṇirgāṇḍīvadhanvānaṃ bhīmadhanvā mahārathaḥ |
avidhyadiṣubhiḥ ṣaḍbhirdṛḍhahastaḥ stanāntare || 6-69-3||

MHB 6-69-4

कार्मुकं तस्य चिच्छेद फल्गुनः परवीरहा ।
अविध्यच्च भृशं तीक्ष्णैः पत्रिभिः शत्रुकर्शनः ॥ ६-६९-४॥
kārmukaṃ tasya ciccheda phalgunaḥ paravīrahā |
avidhyacca bhṛśaṃ tīkṣṇaiḥ patribhiḥ śatrukarśanaḥ || 6-69-4||

MHB 6-69-5

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय वेगवत्क्रोधमूर्छितः ।
अमृष्यमाणः पार्थेन कार्मुकच्छेदमाहवे ॥ ६-६९-५॥
so'nyatkārmukamādāya vegavatkrodhamūrchitaḥ |
amṛṣyamāṇaḥ pārthena kārmukacchedamāhave || 6-69-5||

MHB 6-69-6

अविध्यत्फल्गुनं राजन्नवत्या निशितैः शरैः ।
वासुदेवं च सप्तत्या विव्याध परमेषुभिः ॥ ६-६९-६॥
avidhyatphalgunaṃ rājannavatyā niśitaiḥ śaraiḥ |
vāsudevaṃ ca saptatyā vivyādha parameṣubhiḥ || 6-69-6||

MHB 6-69-7

ततः क्रोधाभिताम्राक्षः सह कृष्णेन फल्गुनः ।
दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य चिन्तयित्वा मुहुर्मुहुः ॥ ६-६९-७॥
tataḥ krodhābhitāmrākṣaḥ saha kṛṣṇena phalgunaḥ |
dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasya cintayitvā muhurmuhuḥ || 6-69-7||

MHB 6-69-8

धनुः प्रपीड्य वामेन करेणामित्रकर्शनः ।
गाण्डीवधन्वा संक्रुद्धः शितान्संनतपर्वणः ।
जीवितान्तकरान्घोरान्समादत्त शिलीमुखान् ॥ ६-६९-८॥
dhanuḥ prapīḍya vāmena kareṇāmitrakarśanaḥ |
gāṇḍīvadhanvā saṃkruddhaḥ śitānsaṃnataparvaṇaḥ |
jīvitāntakarānghorānsamādatta śilīmukhān || 6-69-8||

MHB 6-69-9

तैस्तूर्णं समरेऽविध्यद्द्रौणिं बलवतां वरम् ।
तस्य ते कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे ॥ ६-६९-९॥
taistūrṇaṃ samare'vidhyaddrauṇiṃ balavatāṃ varam |
tasya te kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitamāhave || 6-69-9||

MHB 6-69-10

न विव्यथे च निर्भिन्नो द्रौणिर्गाण्डीवधन्वना ।
तथैव शरवर्षाणि प्रतिमुञ्चन्नविह्वलः ।
तस्थौ स समरे राजंस्त्रातुमिच्छन्महाव्रतम् ॥ ६-६९-१०॥
na vivyathe ca nirbhinno drauṇirgāṇḍīvadhanvanā |
tathaiva śaravarṣāṇi pratimuñcannavihvalaḥ |
tasthau sa samare rājaṃstrātumicchanmahāvratam || 6-69-10||

MHB 6-69-11

तस्य तत्सुमहत्कर्म शशंसुः पुरुषर्षभाः ।
यत्कृष्णाभ्यां समेताभ्यां नापत्रपत संयुगे ॥ ६-६९-११॥
tasya tatsumahatkarma śaśaṃsuḥ puruṣarṣabhāḥ |
yatkṛṣṇābhyāṃ sametābhyāṃ nāpatrapata saṃyuge || 6-69-11||

MHB 6-69-12

स हि नित्यमनीकेषु युध्यतेऽभयमास्थितः ।
अस्त्रग्रामं ससंहारं द्रोणात्प्राप्य सुदुर्लभम् ॥ ६-६९-१२॥
sa hi nityamanīkeṣu yudhyate'bhayamāsthitaḥ |
astragrāmaṃ sasaṃhāraṃ droṇātprāpya sudurlabham || 6-69-12||

MHB 6-69-13

ममायमाचार्यसुतो द्रोणस्यातिप्रियः सुतः ।
ब्राह्मणश्च विशेषेण माननीयो ममेति च ॥ ६-६९-१३॥
mamāyamācāryasuto droṇasyātipriyaḥ sutaḥ |
brāhmaṇaśca viśeṣeṇa mānanīyo mameti ca || 6-69-13||

MHB 6-69-14

समास्थाय मतिं वीरो बीभत्सुः शत्रुतापनः ।
कृपां चक्रे रथश्रेष्ठो भारद्वाजसुतं प्रति ॥ ६-६९-१४॥
samāsthāya matiṃ vīro bībhatsuḥ śatrutāpanaḥ |
kṛpāṃ cakre rathaśreṣṭho bhāradvājasutaṃ prati || 6-69-14||

MHB 6-69-15

द्रौणिं त्यक्त्वा ततो युद्धे कौन्तेयः शत्रुतापनः ।
युयुधे तावकान्निघ्नंस्त्वरमाणः पराक्रमी ॥ ६-६९-१५॥
drauṇiṃ tyaktvā tato yuddhe kaunteyaḥ śatrutāpanaḥ |
yuyudhe tāvakānnighnaṃstvaramāṇaḥ parākramī || 6-69-15||

MHB 6-69-16

दुर्योधनस्तु दशभिर्गार्ध्रपत्रैः शिलाशितैः ।
भीमसेनं महेष्वासं रुक्मपुङ्खैः समर्पयत् ॥ ६-६९-१६॥
duryodhanastu daśabhirgārdhrapatraiḥ śilāśitaiḥ |
bhīmasenaṃ maheṣvāsaṃ rukmapuṅkhaiḥ samarpayat || 6-69-16||

MHB 6-69-17

भीमसेनस्तु संक्रुद्धः परासुकरणं दृढम् ।
चित्रं कार्मुकमादत्त शरांश्च निशितान्दश ॥ ६-६९-१७॥
bhīmasenastu saṃkruddhaḥ parāsukaraṇaṃ dṛḍham |
citraṃ kārmukamādatta śarāṃśca niśitāndaśa || 6-69-17||

MHB 6-69-18

आकर्णप्रहितैस्तीक्ष्णैर्वेगितैस्तिग्मतेजनैः ।
अविध्यत्तूर्णमव्यग्रः कुरुराजं महोरसि ॥ ६-६९-१८॥
ākarṇaprahitaistīkṣṇairvegitaistigmatejanaiḥ |
avidhyattūrṇamavyagraḥ kururājaṃ mahorasi || 6-69-18||

MHB 6-69-19

तस्य काञ्चनसूत्रस्तु शरैः परिवृतो मणिः ।
रराजोरसि वै सूर्यो ग्रहैरिव समावृतः ॥ ६-६९-१९॥
tasya kāñcanasūtrastu śaraiḥ parivṛto maṇiḥ |
rarājorasi vai sūryo grahairiva samāvṛtaḥ || 6-69-19||

MHB 6-69-20

पुत्रस्तु तव तेजस्वी भीमसेनेन ताडितः ।
नामृष्यत यथा नागस्तलशब्दं समीरितम् ॥ ६-६९-२०॥
putrastu tava tejasvī bhīmasenena tāḍitaḥ |
nāmṛṣyata yathā nāgastalaśabdaṃ samīritam || 6-69-20||

MHB 6-69-21

ततः शरैर्महाराज रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः ।
भीमं विव्याध संक्रुद्धस्त्रासयानो वरूथिनीम् ॥ ६-६९-२१॥
tataḥ śarairmahārāja rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ |
bhīmaṃ vivyādha saṃkruddhastrāsayāno varūthinīm || 6-69-21||

MHB 6-69-22

तौ युध्यमानौ समरे भृशमन्योन्यविक्षतौ ।
पुत्रौ ते देवसंकाशौ व्यरोचेतां महाबलौ ॥ ६-६९-२२॥
tau yudhyamānau samare bhṛśamanyonyavikṣatau |
putrau te devasaṃkāśau vyarocetāṃ mahābalau || 6-69-22||

MHB 6-69-23

चित्रसेनं नरव्याघ्रं सौभद्रः परवीरहा ।
अविध्यद्दशभिर्बाणैः पुरुमित्रं च सप्तभिः ॥ ६-६९-२३॥
citrasenaṃ naravyāghraṃ saubhadraḥ paravīrahā |
avidhyaddaśabhirbāṇaiḥ purumitraṃ ca saptabhiḥ || 6-69-23||

MHB 6-69-24

सत्यव्रतं च सप्तत्या विद्ध्वा शक्रसमो युधि ।
नृत्यन्निव रणे वीर आर्तिं नः समजीजनत् ॥ ६-६९-२४॥
satyavrataṃ ca saptatyā viddhvā śakrasamo yudhi |
nṛtyanniva raṇe vīra ārtiṃ naḥ samajījanat || 6-69-24||

MHB 6-69-25

तं प्रत्यविद्यद्दशभिश्चित्रसेनः शिलीमुखैः ।
सत्यव्रतश्च नवभिः पुरुमित्रश्च सप्तभिः ॥ ६-६९-२५॥
taṃ pratyavidyaddaśabhiścitrasenaḥ śilīmukhaiḥ |
satyavrataśca navabhiḥ purumitraśca saptabhiḥ || 6-69-25||

MHB 6-69-26

स विद्धो विक्षरन्रक्तं शत्रुसंवारणं महत् ।
चिच्छेद चित्रसेनस्य चित्रं कार्मुकमार्जुनिः ।
भित्त्वा चास्य तनुत्राणं शरेणोरस्यताडयत् ॥ ६-६९-२६॥
sa viddho vikṣaranraktaṃ śatrusaṃvāraṇaṃ mahat |
ciccheda citrasenasya citraṃ kārmukamārjuniḥ |
bhittvā cāsya tanutrāṇaṃ śareṇorasyatāḍayat || 6-69-26||

MHB 6-69-27

ततस्ते तावका वीरा राजपुत्रा महारथाः ।
समेत्य युधि संरब्धा विव्यधुर्निशितैः शरैः ।
तांश्च सर्वाञ्शरैस्तीक्ष्णैर्जघान परमास्त्रवित् ॥ ६-६९-२७॥
tataste tāvakā vīrā rājaputrā mahārathāḥ |
sametya yudhi saṃrabdhā vivyadhurniśitaiḥ śaraiḥ |
tāṃśca sarvāñśaraistīkṣṇairjaghāna paramāstravit || 6-69-27||

MHB 6-69-28

तस्य दृष्ट्वा तु तत्कर्म परिवव्रुः सुतास्तव ।
दहन्तं समरे सैन्यं तव कक्षं यथोल्बणम् ॥ ६-६९-२८॥
tasya dṛṣṭvā tu tatkarma parivavruḥ sutāstava |
dahantaṃ samare sainyaṃ tava kakṣaṃ yatholbaṇam || 6-69-28||

MHB 6-69-29

अपेतशिशिरे काले समिद्धमिव पावकः ।
अत्यरोचत सौभद्रस्तव सैन्यानि शातयन् ॥ ६-६९-२९॥
apetaśiśire kāle samiddhamiva pāvakaḥ |
atyarocata saubhadrastava sainyāni śātayan || 6-69-29||

MHB 6-69-30

तत्तस्य चरितं दृष्ट्वा पौत्रस्तव विशां पते ।
लक्ष्मणोऽभ्यपतत्तूर्णं सात्वतीपुत्रमाहवे ॥ ६-६९-३०॥
tattasya caritaṃ dṛṣṭvā pautrastava viśāṃ pate |
lakṣmaṇo'bhyapatattūrṇaṃ sātvatīputramāhave || 6-69-30||

MHB 6-69-31

अभिमन्युस्तु संक्रुद्धो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।
विव्याध विशिखैः षड्भिः सारथिं च त्रिभिः शरैः ॥ ६-६९-३१॥
abhimanyustu saṃkruddho lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam |
vivyādha viśikhaiḥ ṣaḍbhiḥ sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ || 6-69-31||

MHB 6-69-32

तथैव लक्ष्मणो राजन्सौभद्रं निशितैः शरैः ।
अविध्यत महाराज तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६-६९-३२॥
tathaiva lakṣmaṇo rājansaubhadraṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
avidhyata mahārāja tadadbhutamivābhavat || 6-69-32||

MHB 6-69-33

तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सारथिं च महाबलः ।
अभ्यद्रवत सौभद्रो लक्ष्मणं निशितैः शरैः ॥ ६-६९-३३॥
tasyāśvāṃścaturo hatvā sārathiṃ ca mahābalaḥ |
abhyadravata saubhadro lakṣmaṇaṃ niśitaiḥ śaraiḥ || 6-69-33||

MHB 6-69-34

हताश्वे तु रथे तिष्ठँल्लक्ष्मणः परवीरहा ।
शक्तिं चिक्षेप संक्रुद्धः सौभद्रस्य रथं प्रति ॥ ६-६९-३४॥
hatāśve tu rathe tiṣṭha~llakṣmaṇaḥ paravīrahā |
śaktiṃ cikṣepa saṃkruddhaḥ saubhadrasya rathaṃ prati || 6-69-34||

MHB 6-69-35

तामापतन्तीं सहसा घोररूपां दुरासदाम् ।
अभिमन्युः शरैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेद भुजगोपमाम् ॥ ६-६९-३५॥
tāmāpatantīṃ sahasā ghorarūpāṃ durāsadām |
abhimanyuḥ śaraistīkṣṇaiściccheda bhujagopamām || 6-69-35||

MHB 6-69-36

ततः स्वरथमारोप्य लक्ष्मणं गौतमस्तदा ।
अपोवाह रथेनाजौ सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥ ६-६९-३६॥
tataḥ svarathamāropya lakṣmaṇaṃ gautamastadā |
apovāha rathenājau sarvasainyasya paśyataḥ || 6-69-36||

MHB 6-69-37

ततः समाकुले तस्मिन्वर्तमाने महाभये ।
अभ्यद्रवञ्जिघांसन्तः परस्परवधैषिणः ॥ ६-६९-३७॥
tataḥ samākule tasminvartamāne mahābhaye |
abhyadravañjighāṃsantaḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ || 6-69-37||

MHB 6-69-38

तावकाश्च महेष्वासाः पाण्डवाश्च महारथाः ।
जुह्वन्तः समरे प्राणान्निजघ्नुरितरेतरम् ॥ ६-६९-३८॥
tāvakāśca maheṣvāsāḥ pāṇḍavāśca mahārathāḥ |
juhvantaḥ samare prāṇānnijaghnuritaretaram || 6-69-38||

MHB 6-69-39

मुक्तकेशा विकवचा विरथाश्छिन्नकार्मुकाः ।
बाहुभिः समयुध्यन्त सृञ्जयाः कुरुभिः सह ॥ ६-६९-३९॥
muktakeśā vikavacā virathāśchinnakārmukāḥ |
bāhubhiḥ samayudhyanta sṛñjayāḥ kurubhiḥ saha || 6-69-39||

MHB 6-69-40

ततो भीष्मो महाबाहुः पाण्डवानां महात्मनाम् ।
सेनां जघान संक्रुद्धो दिव्यैरस्त्रैर्महाबलः ॥ ६-६९-४०॥
tato bhīṣmo mahābāhuḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
senāṃ jaghāna saṃkruddho divyairastrairmahābalaḥ || 6-69-40||

MHB 6-69-41

हतेश्वरैर्गजैस्तत्र नरैरश्वैश्च पातितैः ।
रथिभिः सादिभिश्चैव समास्तीर्यत मेदिनी ॥ ६-६९-४१॥
hateśvarairgajaistatra narairaśvaiśca pātitaiḥ |
rathibhiḥ sādibhiścaiva samāstīryata medinī || 6-69-41||

Adhyaya: 70/117 (37)

MHB 6-70-1

संजय उवाच ।
अथ राजन्महाबाहुः सात्यकिर्युद्धदुर्मदः ।
विकृष्य चापं समरे भारसाधनमुत्तमम् ॥ ६-७०-१॥
saṃjaya uvāca |
atha rājanmahābāhuḥ sātyakiryuddhadurmadaḥ |
vikṛṣya cāpaṃ samare bhārasādhanamuttamam || 6-70-1||

MHB 6-70-2

प्रामुञ्चत्पुङ्खसंयुक्ताञ्शरानाशीविषोपमान् ।
प्रकाशं लघु चित्रं च दर्शयन्नस्त्रलाघवम् ॥ ६-७०-२॥
prāmuñcatpuṅkhasaṃyuktāñśarānāśīviṣopamān |
prakāśaṃ laghu citraṃ ca darśayannastralāghavam || 6-70-2||

MHB 6-70-3

तस्य विक्षिपतश्चापं शरानन्यांश्च मुञ्चतः ।
आददानस्य भूयश्च संदधानस्य चापरान् ॥ ६-७०-३॥
tasya vikṣipataścāpaṃ śarānanyāṃśca muñcataḥ |
ādadānasya bhūyaśca saṃdadhānasya cāparān || 6-70-3||

MHB 6-70-4

क्षिपतश्च शरानस्य रणे शत्रून्विनिघ्नतः ।
ददृशे रूपमत्यर्थं मेघस्येव प्रवर्षतः ॥ ६-७०-४॥
kṣipataśca śarānasya raṇe śatrūnvinighnataḥ |
dadṛśe rūpamatyarthaṃ meghasyeva pravarṣataḥ || 6-70-4||

MHB 6-70-5

तमुदीर्यन्तमालोक्य राजा दुर्योधनस्ततः ।
रथानामयुतं तस्य प्रेषयामास भारत ॥ ६-७०-५॥
tamudīryantamālokya rājā duryodhanastataḥ |
rathānāmayutaṃ tasya preṣayāmāsa bhārata || 6-70-5||

MHB 6-70-6

तांस्तु सर्वान्महेष्वासान्सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
जघान परमेष्वासो दिव्येनास्त्रेण वीर्यवान् ॥ ६-७०-६॥
tāṃstu sarvānmaheṣvāsānsātyakiḥ satyavikramaḥ |
jaghāna parameṣvāso divyenāstreṇa vīryavān || 6-70-6||

MHB 6-70-7

स कृत्वा दारुणं कर्म प्रगृहीतशरासनः ।
आससाद ततो वीरो भूरिश्रवसमाहवे ॥ ६-७०-७॥
sa kṛtvā dāruṇaṃ karma pragṛhītaśarāsanaḥ |
āsasāda tato vīro bhūriśravasamāhave || 6-70-7||

MHB 6-70-8

स हि संदृश्य सेनां तां युयुधानेन पातिताम् ।
अभ्यधावत संक्रुद्धः कुरूणां कीर्तिवर्धनः ॥ ६-७०-८॥
sa hi saṃdṛśya senāṃ tāṃ yuyudhānena pātitām |
abhyadhāvata saṃkruddhaḥ kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ || 6-70-8||

MHB 6-70-9

इन्द्रायुधसवर्णं तत्स विस्फार्य महद्धनुः ।
व्यसृजद्वज्रसंकाशाञ्शरानाशीविषोपमान् ।
सहस्रशो महाराज दर्शयन्पाणिलाघवम् ॥ ६-७०-९॥
indrāyudhasavarṇaṃ tatsa visphārya mahaddhanuḥ |
vyasṛjadvajrasaṃkāśāñśarānāśīviṣopamān |
sahasraśo mahārāja darśayanpāṇilāghavam || 6-70-9||

MHB 6-70-10

शरांस्तान्मृत्युसंस्पर्शान्सात्यकेस्तु पदानुगाः ।
न विषेहुस्तदा राजन्दुद्रुवुस्ते समन्ततः ।
विहाय समरे राजन्सात्यकिं युद्धदुर्मदम् ॥ ६-७०-१०॥
śarāṃstānmṛtyusaṃsparśānsātyakestu padānugāḥ |
na viṣehustadā rājandudruvuste samantataḥ |
vihāya samare rājansātyakiṃ yuddhadurmadam || 6-70-10||

MHB 6-70-11

तं दृष्ट्वा युयुधानस्य सुता दश महाबलाः ।
महारथाः समाख्याताश्चित्रवर्मायुधध्वजाः ॥ ६-७०-११॥
taṃ dṛṣṭvā yuyudhānasya sutā daśa mahābalāḥ |
mahārathāḥ samākhyātāścitravarmāyudhadhvajāḥ || 6-70-11||

MHB 6-70-12

समासाद्य महेष्वासं भूरिश्रवसमाहवे ।
ऊचुः सर्वे सुसंरब्धा यूपकेतुं महारणे ॥ ६-७०-१२॥
samāsādya maheṣvāsaṃ bhūriśravasamāhave |
ūcuḥ sarve susaṃrabdhā yūpaketuṃ mahāraṇe || 6-70-12||

MHB 6-70-13

भो भो कौरवदायाद सहास्माभिर्महाबल ।
एहि युध्यस्व संग्रामे समस्तैः पृथगेव वा ॥ ६-७०-१३॥
bho bho kauravadāyāda sahāsmābhirmahābala |
ehi yudhyasva saṃgrāme samastaiḥ pṛthageva vā || 6-70-13||

MHB 6-70-14

अस्मान्वा त्वं पराजित्य यशः प्राप्नुहि संयुगे ।
वयं वा त्वां पराजित्य प्रीतिं दास्यामहे पितुः ॥ ६-७०-१४॥
asmānvā tvaṃ parājitya yaśaḥ prāpnuhi saṃyuge |
vayaṃ vā tvāṃ parājitya prītiṃ dāsyāmahe pituḥ || 6-70-14||

MHB 6-70-15

एवमुक्तस्तदा शूरैस्तानुवाच महाबलः ।
वीर्यश्लाघी नरश्रेष्ठस्तान्दृष्ट्वा समुपस्थितान् ॥ ६-७०-१५॥
evamuktastadā śūraistānuvāca mahābalaḥ |
vīryaślāghī naraśreṣṭhastāndṛṣṭvā samupasthitān || 6-70-15||

MHB 6-70-16

साध्विदं कथ्यते वीरा यदेवं मतिरद्य वः ।
युध्यध्वं सहिता यत्ता निहनिष्यामि वो रणे ॥ ६-७०-१६॥
sādhvidaṃ kathyate vīrā yadevaṃ matiradya vaḥ |
yudhyadhvaṃ sahitā yattā nihaniṣyāmi vo raṇe || 6-70-16||

MHB 6-70-17

एवमुक्ता महेष्वासास्ते वीराः क्षिप्रकारिणः ।
महता शरवर्षेण अभ्यवर्षन्नरिंदमम् ॥ ६-७०-१७॥
evamuktā maheṣvāsāste vīrāḥ kṣiprakāriṇaḥ |
mahatā śaravarṣeṇa abhyavarṣannariṃdamam || 6-70-17||

MHB 6-70-18

अपराह्णे महाराज संग्रामस्तुमुलोऽभवत् ।
एकस्य च बहूनां च समेतानां रणाजिरे ॥ ६-७०-१८॥
aparāhṇe mahārāja saṃgrāmastumulo'bhavat |
ekasya ca bahūnāṃ ca sametānāṃ raṇājire || 6-70-18||

MHB 6-70-19

तमेकं रथिनां श्रेष्ठं शरवर्षैरवाकिरन् ।
प्रावृषीव महाशैलं सिषिचुर्जलदा नृप ॥ ६-७०-१९॥
tamekaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ śaravarṣairavākiran |
prāvṛṣīva mahāśailaṃ siṣicurjaladā nṛpa || 6-70-19||

MHB 6-70-20

तैस्तु मुक्ताञ्शरौघांस्तान्यमदण्डाशनिप्रभान् ।
असंप्राप्तानसंप्राप्तांश्चिच्छेदाशु महारथः ॥ ६-७०-२०॥
taistu muktāñśaraughāṃstānyamadaṇḍāśaniprabhān |
asaṃprāptānasaṃprāptāṃścicchedāśu mahārathaḥ || 6-70-20||

MHB 6-70-21

तत्राद्भुतमपश्याम सौमदत्तेः पराक्रमम् ।
यदेको बहुभिर्युद्धे समसज्जदभीतवत् ॥ ६-७०-२१॥
tatrādbhutamapaśyāma saumadatteḥ parākramam |
yadeko bahubhiryuddhe samasajjadabhītavat || 6-70-21||

MHB 6-70-22

विसृज्य शरवृष्टिं तां दश राजन्महारथाः ।
परिवार्य महाबाहुं निहन्तुमुपचक्रमुः ॥ ६-७०-२२॥
visṛjya śaravṛṣṭiṃ tāṃ daśa rājanmahārathāḥ |
parivārya mahābāhuṃ nihantumupacakramuḥ || 6-70-22||

MHB 6-70-23

सौमदत्तिस्ततः क्रुद्धस्तेषां चापानि भारत ।
चिच्छेद दशभिर्बाणैर्निमेषेण महारथः ॥ ६-७०-२३॥
saumadattistataḥ kruddhasteṣāṃ cāpāni bhārata |
ciccheda daśabhirbāṇairnimeṣeṇa mahārathaḥ || 6-70-23||

MHB 6-70-24

अथैषां छिन्नधनुषां भल्लैः संनतपर्वभिः ।
चिच्छेद समरे राजञ्शिरांसि निशितैः शरैः ।
ते हता न्यपतन्भूमौ वज्रभग्ना इव द्रुमाः ॥ ६-७०-२४॥
athaiṣāṃ chinnadhanuṣāṃ bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ |
ciccheda samare rājañśirāṃsi niśitaiḥ śaraiḥ |
te hatā nyapatanbhūmau vajrabhagnā iva drumāḥ || 6-70-24||

MHB 6-70-25

तान्दृष्ट्वा निहतान्वीरान्रणे पुत्रान्महाबलान् ।
वार्ष्णेयो विनदन्राजन्भूरिश्रवसमभ्ययात् ॥ ६-७०-२५॥
tāndṛṣṭvā nihatānvīrānraṇe putrānmahābalān |
vārṣṇeyo vinadanrājanbhūriśravasamabhyayāt || 6-70-25||

MHB 6-70-26

रथं रथेन समरे पीडयित्वा महाबलौ ।
तावन्योन्यस्य समरे निहत्य रथवाजिनः ।
विरथावभिवल्गन्तौ समेयातां महारथौ ॥ ६-७०-२६॥
rathaṃ rathena samare pīḍayitvā mahābalau |
tāvanyonyasya samare nihatya rathavājinaḥ |
virathāvabhivalgantau sameyātāṃ mahārathau || 6-70-26||

MHB 6-70-27

प्रगृहीतमहाखड्गौ तौ चर्मवरधारिणौ ।
शुशुभाते नरव्याघ्रौ युद्धाय समवस्थितौ ॥ ६-७०-२७॥
pragṛhītamahākhaḍgau tau carmavaradhāriṇau |
śuśubhāte naravyāghrau yuddhāya samavasthitau || 6-70-27||

MHB 6-70-28

ततः सात्यकिमभ्येत्य निस्त्रिंशवरधारिणम् ।
भीमसेनस्त्वरन्राजन्रथमारोपयत्तदा ॥ ६-७०-२८॥
tataḥ sātyakimabhyetya nistriṃśavaradhāriṇam |
bhīmasenastvaranrājanrathamāropayattadā || 6-70-28||

MHB 6-70-29

तवापि तनयो राजन्भूरिश्रवसमाहवे ।
आरोपयद्रथं तूर्णं पश्यतां सर्वधन्विनाम् ॥ ६-७०-२९॥
tavāpi tanayo rājanbhūriśravasamāhave |
āropayadrathaṃ tūrṇaṃ paśyatāṃ sarvadhanvinām || 6-70-29||

MHB 6-70-30

तस्मिंस्तथा वर्तमाने रणे भीष्मं महारथम् ।
अयोधयन्त संरब्धाः पाण्डवा भरतर्षभ ॥ ६-७०-३०॥
tasmiṃstathā vartamāne raṇe bhīṣmaṃ mahāratham |
ayodhayanta saṃrabdhāḥ pāṇḍavā bharatarṣabha || 6-70-30||

MHB 6-70-31

लोहितायति चादित्ये त्वरमाणो धनंजयः ।
पञ्चविंशतिसाहस्रान्निजघान महारथान् ॥ ६-७०-३१॥
lohitāyati cāditye tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ |
pañcaviṃśatisāhasrānnijaghāna mahārathān || 6-70-31||

MHB 6-70-32

ते हि दुर्योधनादिष्टास्तदा पार्थनिबर्हणे ।
संप्राप्यैव गता नाशं शलभा इव पावकम् ॥ ६-७०-३२॥
te hi duryodhanādiṣṭāstadā pārthanibarhaṇe |
saṃprāpyaiva gatā nāśaṃ śalabhā iva pāvakam || 6-70-32||

MHB 6-70-33

ततो मत्स्याः केकयाश्च धनुर्वेदविशारदाः ।
परिवव्रुस्तदा पार्थं सहपुत्रं महारथम् ॥ ६-७०-३३॥
tato matsyāḥ kekayāśca dhanurvedaviśāradāḥ |
parivavrustadā pārthaṃ sahaputraṃ mahāratham || 6-70-33||

MHB 6-70-34

एतस्मिन्नेव काले तु सूर्येऽस्तमुपगच्छति ।
सर्वेषामेव सैन्यानां प्रमोहः समजायत ॥ ६-७०-३४॥
etasminneva kāle tu sūrye'stamupagacchati |
sarveṣāmeva sainyānāṃ pramohaḥ samajāyata || 6-70-34||

MHB 6-70-35

अवहारं ततश्चक्रे पिता देवव्रतस्तव ।
संध्याकाले महाराज सैन्यानां श्रान्तवाहनः ॥ ६-७०-३५॥
avahāraṃ tataścakre pitā devavratastava |
saṃdhyākāle mahārāja sainyānāṃ śrāntavāhanaḥ || 6-70-35||

MHB 6-70-36

पाण्डवानां कुरूणां च परस्परसमागमे ।
ते सेने भृशसंविग्ने ययतुः स्वं निवेशनम् ॥ ६-७०-३६॥
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca parasparasamāgame |
te sene bhṛśasaṃvigne yayatuḥ svaṃ niveśanam || 6-70-36||

MHB 6-70-37

ततः स्वशिबिरं गत्वा न्यविशंस्तत्र भारत ।
पाण्डवाः सृञ्जयैः सार्धं कुरवश्च यथाविधि ॥ ६-७०-३७॥
tataḥ svaśibiraṃ gatvā nyaviśaṃstatra bhārata |
pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ sārdhaṃ kuravaśca yathāvidhi || 6-70-37||

Adhyaya: 71/117 (36)

MHB 6-71-1

संजय उवाच ।
विहृत्य च ततो राजन्सहिताः कुरुपाण्डवाः ।
व्यतीतायां तु शर्वर्यां पुनर्युद्धाय निर्ययुः ॥ ६-७१-१॥
saṃjaya uvāca |
vihṛtya ca tato rājansahitāḥ kurupāṇḍavāḥ |
vyatītāyāṃ tu śarvaryāṃ punaryuddhāya niryayuḥ || 6-71-1||

MHB 6-71-2

तत्र शब्दो महानासीत्तव तेषां च भारत ।
युज्यतां रथमुख्यानां कल्प्यतां चैव दन्तिनाम् ॥ ६-७१-२॥
tatra śabdo mahānāsīttava teṣāṃ ca bhārata |
yujyatāṃ rathamukhyānāṃ kalpyatāṃ caiva dantinām || 6-71-2||

MHB 6-71-3

संनह्यतां पदातीनां हयानां चैव भारत ।
शङ्खदुन्दुभिनादश्च तुमुलः सर्वतोऽभवत् ॥ ६-७१-३॥
saṃnahyatāṃ padātīnāṃ hayānāṃ caiva bhārata |
śaṅkhadundubhinādaśca tumulaḥ sarvato'bhavat || 6-71-3||

MHB 6-71-4

ततो युधिष्ठिरो राजा धृष्टद्युम्नमभाषत ।
व्यूहं व्यूह महाबाहो मकरं शत्रुतापनम् ॥ ६-७१-४॥
tato yudhiṣṭhiro rājā dhṛṣṭadyumnamabhāṣata |
vyūhaṃ vyūha mahābāho makaraṃ śatrutāpanam || 6-71-4||

MHB 6-71-5

एवमुक्तस्तु पार्थेन धृष्टद्युम्नो महारथः ।
व्यादिदेश महाराज रथिनो रथिनां वरः ॥ ६-७१-५॥
evamuktastu pārthena dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ |
vyādideśa mahārāja rathino rathināṃ varaḥ || 6-71-5||

MHB 6-71-6

शिरोऽभूद्द्रुपदस्तस्य पाण्डवश्च धनंजयः ।
चक्षुषी सहदेवश्च नकुलश्च महारथः ।
तुण्डमासीन्महाराज भीमसेनो महाबलः ॥ ६-७१-६॥
śiro'bhūddrupadastasya pāṇḍavaśca dhanaṃjayaḥ |
cakṣuṣī sahadevaśca nakulaśca mahārathaḥ |
tuṇḍamāsīnmahārāja bhīmaseno mahābalaḥ || 6-71-6||

MHB 6-71-7

सौभद्रो द्रौपदेयाश्च राक्षसश्च घटोत्कचः ।
सात्यकिर्धर्मराजश्च व्यूहग्रीवां समास्थिताः ॥ ६-७१-७॥
saubhadro draupadeyāśca rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ |
sātyakirdharmarājaśca vyūhagrīvāṃ samāsthitāḥ || 6-71-7||

MHB 6-71-8

पृष्ठमासीन्महाराज विराटो वाहिनीपतिः ।
धृष्टद्युम्नेन सहितो महत्या सेनया वृतः ॥ ६-७१-८॥
pṛṣṭhamāsīnmahārāja virāṭo vāhinīpatiḥ |
dhṛṣṭadyumnena sahito mahatyā senayā vṛtaḥ || 6-71-8||

MHB 6-71-9

केकया भ्रातरः पञ्च वामं पार्श्वं समाश्रिताः ।
धृष्टकेतुर्नरव्याघ्रः करकर्षश्च वीर्यवान् ।
दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता व्यूहस्य रक्षणे ॥ ६-७१-९॥
kekayā bhrātaraḥ pañca vāmaṃ pārśvaṃ samāśritāḥ |
dhṛṣṭaketurnaravyāghraḥ karakarṣaśca vīryavān |
dakṣiṇaṃ pakṣamāśritya sthitā vyūhasya rakṣaṇe || 6-71-9||

MHB 6-71-10

पादयोस्तु महाराज स्थितः श्रीमान्महारथः ।
कुन्तिभोजः शतानीको महत्या सेनया वृतः ॥ ६-७१-१०॥
pādayostu mahārāja sthitaḥ śrīmānmahārathaḥ |
kuntibhojaḥ śatānīko mahatyā senayā vṛtaḥ || 6-71-10||

MHB 6-71-11

शिखण्डी तु महेष्वासः सोमकैः संवृतो बली ।
इरावांश्च ततः पुच्छे मकरस्य व्यवस्थितौ ॥ ६-७१-११॥
śikhaṇḍī tu maheṣvāsaḥ somakaiḥ saṃvṛto balī |
irāvāṃśca tataḥ pucche makarasya vyavasthitau || 6-71-11||

MHB 6-71-12

एवमेतन्महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः ।
सूर्योदये महाराज पुनर्युद्धाय दंशिताः ॥ ६-७१-१२॥
evametanmahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ |
sūryodaye mahārāja punaryuddhāya daṃśitāḥ || 6-71-12||

MHB 6-71-13

कौरवानभ्ययुस्तूर्णं हस्त्यश्वरथपत्तिभिः ।
समुच्छ्रितैर्ध्वजैश्चित्रैः शस्त्रैश्च विमलैः शितैः ॥ ६-७१-१३॥
kauravānabhyayustūrṇaṃ hastyaśvarathapattibhiḥ |
samucchritairdhvajaiścitraiḥ śastraiśca vimalaiḥ śitaiḥ || 6-71-13||

MHB 6-71-14

व्यूहं दृष्ट्वा तु तत्सैन्यं पिता देवव्रतस्तव ।
क्रौञ्चेन महता राजन्प्रत्यव्यूहत वाहिनीम् ॥ ६-७१-१४॥
vyūhaṃ dṛṣṭvā tu tatsainyaṃ pitā devavratastava |
krauñcena mahatā rājanpratyavyūhata vāhinīm || 6-71-14||

MHB 6-71-15

तस्य तुण्डे महेष्वासो भारद्वाजो व्यरोचत ।
अश्वत्थामा कृपश्चैव चक्षुरास्तां नरेश्वर ॥ ६-७१-१५॥
tasya tuṇḍe maheṣvāso bhāradvājo vyarocata |
aśvatthāmā kṛpaścaiva cakṣurāstāṃ nareśvara || 6-71-15||

MHB 6-71-16

कृतवर्मा तु सहितः काम्बोजारट्टबाह्लिकैः ।
शिरस्यासीन्नरश्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ ६-७१-१६॥
kṛtavarmā tu sahitaḥ kāmbojāraṭṭabāhlikaiḥ |
śirasyāsīnnaraśreṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām || 6-71-16||

MHB 6-71-17

ग्रीवायां शूरसेनस्तु तव पुत्रश्च मारिष ।
दुर्योधनो महाराज राजभिर्बहुभिर्वृतः ॥ ६-७१-१७॥
grīvāyāṃ śūrasenastu tava putraśca māriṣa |
duryodhano mahārāja rājabhirbahubhirvṛtaḥ || 6-71-17||

MHB 6-71-18

प्राग्ज्योतिषस्तु सहितः मद्रसौवीरकेकयैः ।
उरस्यभून्नरश्रेष्ठ महत्या सेनया वृतः ॥ ६-७१-१८॥
prāgjyotiṣastu sahitaḥ madrasauvīrakekayaiḥ |
urasyabhūnnaraśreṣṭha mahatyā senayā vṛtaḥ || 6-71-18||

MHB 6-71-19

स्वसेनया च सहितः सुशर्मा प्रस्थलाधिपः ।
वामं पक्षं समाश्रित्य दंशितः समवस्थितः ॥ ६-७१-१९॥
svasenayā ca sahitaḥ suśarmā prasthalādhipaḥ |
vāmaṃ pakṣaṃ samāśritya daṃśitaḥ samavasthitaḥ || 6-71-19||

MHB 6-71-20

तुषारा यवनाश्चैव शकाश्च सह चूचुपैः ।
दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता व्यूहस्य भारत ॥ ६-७१-२०॥
tuṣārā yavanāścaiva śakāśca saha cūcupaiḥ |
dakṣiṇaṃ pakṣamāśritya sthitā vyūhasya bhārata || 6-71-20||

MHB 6-71-21

श्रुतायुश्च शतायुश्च सौमदत्तिश्च मारिष ।
व्यूहस्य जघने तस्थू रक्षमाणाः परस्परम् ॥ ६-७१-२१॥
śrutāyuśca śatāyuśca saumadattiśca māriṣa |
vyūhasya jaghane tasthū rakṣamāṇāḥ parasparam || 6-71-21||

MHB 6-71-22

ततो युद्धाय संजग्मुः पाण्डवाः कौरवैः सह ।
सूर्योदये महाराज ततो युद्धमभून्महत् ॥ ६-७१-२२॥
tato yuddhāya saṃjagmuḥ pāṇḍavāḥ kauravaiḥ saha |
sūryodaye mahārāja tato yuddhamabhūnmahat || 6-71-22||

MHB 6-71-23

प्रतीयू रथिनो नागान्नागाश्च रथिनो ययुः ।
हयारोहा हयारोहान्रथिनश्चापि सादिनः ॥ ६-७१-२३॥
pratīyū rathino nāgānnāgāśca rathino yayuḥ |
hayārohā hayārohānrathinaścāpi sādinaḥ || 6-71-23||

MHB 6-71-24

सारथिं च रथी राजन्कुञ्जरांश्च महारणे ।
हस्त्यारोहा रथारोहान्रथिनश्चापि सादिनः ॥ ६-७१-२४॥
sārathiṃ ca rathī rājankuñjarāṃśca mahāraṇe |
hastyārohā rathārohānrathinaścāpi sādinaḥ || 6-71-24||

MHB 6-71-25

रथिनः पत्तिभिः सार्धं सादिनश्चापि पत्तिभिः ।
अन्योन्यं समरे राजन्प्रत्यधावन्नमर्षिताः ॥ ६-७१-२५॥
rathinaḥ pattibhiḥ sārdhaṃ sādinaścāpi pattibhiḥ |
anyonyaṃ samare rājanpratyadhāvannamarṣitāḥ || 6-71-25||

MHB 6-71-26

भीमसेनार्जुनयमैर्गुप्ता चान्यैर्महारथैः ।
शुशुभे पाण्डवी सेना नक्षत्रैरिव शर्वरी ॥ ६-७१-२६॥
bhīmasenārjunayamairguptā cānyairmahārathaiḥ |
śuśubhe pāṇḍavī senā nakṣatrairiva śarvarī || 6-71-26||

MHB 6-71-27

तथा भीष्मकृपद्रोणशल्यदुर्योधनादिभिः ।
तवापि विबभौ सेना ग्रहैर्द्यौरिव संवृता ॥ ६-७१-२७॥
tathā bhīṣmakṛpadroṇaśalyaduryodhanādibhiḥ |
tavāpi vibabhau senā grahairdyauriva saṃvṛtā || 6-71-27||

MHB 6-71-28

भीमसेनस्तु कौन्तेयो द्रोणं दृष्ट्वा पराक्रमी ।
अभ्ययाज्जवनैरश्वैर्भारद्वाजस्य वाहिनीम् ॥ ६-७१-२८॥
bhīmasenastu kaunteyo droṇaṃ dṛṣṭvā parākramī |
abhyayājjavanairaśvairbhāradvājasya vāhinīm || 6-71-28||

MHB 6-71-29

द्रोणस्तु समरे क्रुद्धो भीमं नवभिरायसैः ।
विव्याध समरे राजन्मर्माण्युद्दिश्य वीर्यवान् ॥ ६-७१-२९॥
droṇastu samare kruddho bhīmaṃ navabhirāyasaiḥ |
vivyādha samare rājanmarmāṇyuddiśya vīryavān || 6-71-29||

MHB 6-71-30

दृढाहतस्ततो भीमो भारद्वाजस्य संयुगे ।
सारथिं प्रेषयामास यमस्य सदनं प्रति ॥ ६-७१-३०॥
dṛḍhāhatastato bhīmo bhāradvājasya saṃyuge |
sārathiṃ preṣayāmāsa yamasya sadanaṃ prati || 6-71-30||

MHB 6-71-31

स संगृह्य स्वयं वाहान्भारद्वाजः प्रतापवान् ।
व्यधमत्पाण्डवीं सेनां तूलराशिमिवानलः ॥ ६-७१-३१॥
sa saṃgṛhya svayaṃ vāhānbhāradvājaḥ pratāpavān |
vyadhamatpāṇḍavīṃ senāṃ tūlarāśimivānalaḥ || 6-71-31||

MHB 6-71-32

ते वध्यमाना द्रोणेन भीष्मेण च नरोत्तम ।
सृञ्जयाः केकयैः सार्धं पलायनपराभवन् ॥ ६-७१-३२॥
te vadhyamānā droṇena bhīṣmeṇa ca narottama |
sṛñjayāḥ kekayaiḥ sārdhaṃ palāyanaparābhavan || 6-71-32||

MHB 6-71-33

तथैव तावकं सैन्यं भीमार्जुनपरिक्षतम् ।
मुह्यते तत्र तत्रैव समदेव वराङ्गना ॥ ६-७१-३३॥
tathaiva tāvakaṃ sainyaṃ bhīmārjunaparikṣatam |
muhyate tatra tatraiva samadeva varāṅganā || 6-71-33||

MHB 6-71-34

अभिद्येतां ततो व्यूहौ तस्मिन्वीरवरक्षये ।
आसीद्व्यतिकरो घोरस्तव तेषां च भारत ॥ ६-७१-३४॥
abhidyetāṃ tato vyūhau tasminvīravarakṣaye |
āsīdvyatikaro ghorastava teṣāṃ ca bhārata || 6-71-34||

MHB 6-71-35

तदद्भुतमपश्याम तावकानां परैः सह ।
एकायनगताः सर्वे यदयुध्यन्त भारत ॥ ६-७१-३५॥
tadadbhutamapaśyāma tāvakānāṃ paraiḥ saha |
ekāyanagatāḥ sarve yadayudhyanta bhārata || 6-71-35||

MHB 6-71-36

प्रतिसंवार्य चास्त्राणि तेऽन्योन्यस्य विशां पते ।
युयुधुः पाण्डवाश्चैव कौरवाश्च महारथाः ॥ ६-७१-३६॥
pratisaṃvārya cāstrāṇi te'nyonyasya viśāṃ pate |
yuyudhuḥ pāṇḍavāścaiva kauravāśca mahārathāḥ || 6-71-36||

Adhyaya: 72/117 (26)

MHB 6-72-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
एवं बहुगुणं सैन्यमेवं बहुविधं परम् ।
व्यूढमेवं यथाशास्त्रममोघं चैव संजय ॥ ६-७२-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
evaṃ bahuguṇaṃ sainyamevaṃ bahuvidhaṃ param |
vyūḍhamevaṃ yathāśāstramamoghaṃ caiva saṃjaya || 6-72-1||

MHB 6-72-2

पुष्टमस्माकमत्यन्तमभिकामं च नः सदा ।
प्रह्वमव्यसनोपेतं पुरस्ताद्दृष्टविक्रमम् ॥ ६-७२-२॥
puṣṭamasmākamatyantamabhikāmaṃ ca naḥ sadā |
prahvamavyasanopetaṃ purastāddṛṣṭavikramam || 6-72-2||

MHB 6-72-3

नातिवृद्धमबालं च न कृशं न च पीवरम् ।
लघुवृत्तायतप्रायं सारगात्रमनामयम् ॥ ६-७२-३॥
nātivṛddhamabālaṃ ca na kṛśaṃ na ca pīvaram |
laghuvṛttāyataprāyaṃ sāragātramanāmayam || 6-72-3||

MHB 6-72-4

आत्तसंनाहशस्त्रं च बहुशस्त्रपरिग्रहम् ।
असियुद्धे नियुद्धे च गदायुद्धे च कोविदम् ॥ ६-७२-४॥
āttasaṃnāhaśastraṃ ca bahuśastraparigraham |
asiyuddhe niyuddhe ca gadāyuddhe ca kovidam || 6-72-4||

MHB 6-72-5

प्रासर्ष्टितोमरेष्वाजौ परिघेष्वायसेषु च ।
भिण्डिपालेषु शक्तीषु मुसलेषु च सर्वशः ॥ ६-७२-५॥
prāsarṣṭitomareṣvājau parigheṣvāyaseṣu ca |
bhiṇḍipāleṣu śaktīṣu musaleṣu ca sarvaśaḥ || 6-72-5||

MHB 6-72-6

कम्पनेषु च चापेषु कणपेषु च सर्वशः ।
क्षेपणीषु च चित्रासु मुष्टियुद्धेषु कोविदम् ॥ ६-७२-६॥
kampaneṣu ca cāpeṣu kaṇapeṣu ca sarvaśaḥ |
kṣepaṇīṣu ca citrāsu muṣṭiyuddheṣu kovidam || 6-72-6||

MHB 6-72-7

अपरोक्षं च विद्यासु व्यायामेषु कृतश्रमम् ।
शस्त्रग्रहणविद्यासु सर्वासु परिनिष्ठितम् ॥ ६-७२-७॥
aparokṣaṃ ca vidyāsu vyāyāmeṣu kṛtaśramam |
śastragrahaṇavidyāsu sarvāsu pariniṣṭhitam || 6-72-7||

MHB 6-72-8

आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुते ।
सम्यक्प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम् ॥ ६-७२-८॥
ārohe paryavaskande saraṇe sāntaraplute |
samyakpraharaṇe yāne vyapayāne ca kovidam || 6-72-8||

MHB 6-72-9

नागाश्वरथयानेषु बहुशः सुपरीक्षितम् ।
परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम् ॥ ६-७२-९॥
nāgāśvarathayāneṣu bahuśaḥ suparīkṣitam |
parīkṣya ca yathānyāyaṃ vetanenopapāditam || 6-72-9||

MHB 6-72-10

न गोष्ठ्या नोपचारेण न च बन्धुनिमित्ततः ।
न सौहृदबलैश्चापि नाकुलीनपरिग्रहैः ॥ ६-७२-१०॥
na goṣṭhyā nopacāreṇa na ca bandhunimittataḥ |
na sauhṛdabalaiścāpi nākulīnaparigrahaiḥ || 6-72-10||

MHB 6-72-11

समृद्धजनमार्यं च तुष्टसत्कृतबान्धवम् ।
कृतोपकारभूयिष्ठं यशस्वि च मनस्वि च ॥ ६-७२-११॥
samṛddhajanamāryaṃ ca tuṣṭasatkṛtabāndhavam |
kṛtopakārabhūyiṣṭhaṃ yaśasvi ca manasvi ca || 6-72-11||

MHB 6-72-12

सजयैश्च नरैर्मुख्यैर्बहुशो मुख्यकर्मभिः ।
लोकपालोपमैस्तात पालितं लोकविश्रुतैः ॥ ६-७२-१२॥
sajayaiśca narairmukhyairbahuśo mukhyakarmabhiḥ |
lokapālopamaistāta pālitaṃ lokaviśrutaiḥ || 6-72-12||

MHB 6-72-13

बहुभिः क्षत्रियैर्गुप्तं पृथिव्यां लोकसंमतैः ।
अस्मानभिगतैः कामात्सबलैः सपदानुगैः ॥ ६-७२-१३॥
bahubhiḥ kṣatriyairguptaṃ pṛthivyāṃ lokasaṃmataiḥ |
asmānabhigataiḥ kāmātsabalaiḥ sapadānugaiḥ || 6-72-13||

MHB 6-72-14

महोदधिमिवापूर्णमापगाभिः समन्ततः ।
अपक्षैः पक्षसंकाशै रथैर्नागैश्च संवृतम् ॥ ६-७२-१४॥
mahodadhimivāpūrṇamāpagābhiḥ samantataḥ |
apakṣaiḥ pakṣasaṃkāśai rathairnāgaiśca saṃvṛtam || 6-72-14||

MHB 6-72-15

नानायोधजलं भीमं वाहनोर्मितरङ्गिणम् ।
क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्राससमाकुलम् ॥ ६-७२-१५॥
nānāyodhajalaṃ bhīmaṃ vāhanormitaraṅgiṇam |
kṣepaṇyasigadāśaktiśaraprāsasamākulam || 6-72-15||

MHB 6-72-16

ध्वजभूषणसंबाधं रत्नपट्टेन संचितम् ।
वाहनैः परिसर्पद्भिर्वायुवेगविकम्पितम् ॥ ६-७२-१६॥
dhvajabhūṣaṇasaṃbādhaṃ ratnapaṭṭena saṃcitam |
vāhanaiḥ parisarpadbhirvāyuvegavikampitam || 6-72-16||

MHB 6-72-17

अपारमिव गर्जन्तं सागरप्रतिमं महत् ।
द्रोणभीष्माभिसंगुप्तं गुप्तं च कृतवर्मणा ॥ ६-७२-१७॥
apāramiva garjantaṃ sāgarapratimaṃ mahat |
droṇabhīṣmābhisaṃguptaṃ guptaṃ ca kṛtavarmaṇā || 6-72-17||

MHB 6-72-18

कृपदुःशासनाभ्यां च जयद्रथमुखैस्तथा ।
भगदत्तविकर्णाभ्यां द्रौणिसौबलबाह्लिकैः ॥ ६-७२-१८॥
kṛpaduḥśāsanābhyāṃ ca jayadrathamukhaistathā |
bhagadattavikarṇābhyāṃ drauṇisaubalabāhlikaiḥ || 6-72-18||

MHB 6-72-19

गुप्तं प्रवीरैर्लोकस्य सारवद्भिर्महात्मभिः ।
यदहन्यत संग्रामे दिष्टमेतत्पुरातनम् ॥ ६-७२-१९॥
guptaṃ pravīrairlokasya sāravadbhirmahātmabhiḥ |
yadahanyata saṃgrāme diṣṭametatpurātanam || 6-72-19||

MHB 6-72-20

नैतादृशं समुद्योगं दृष्टवन्तोऽथ मानुषाः ।
ऋषयो वा महाभागाः पुराणा भुवि संजय ॥ ६-७२-२०॥
naitādṛśaṃ samudyogaṃ dṛṣṭavanto'tha mānuṣāḥ |
ṛṣayo vā mahābhāgāḥ purāṇā bhuvi saṃjaya || 6-72-20||

MHB 6-72-21

ईदृशो हि बलौघस्तु युक्तः शस्त्रास्त्रसंपदा ।
वध्यते यत्र संग्रामे किमन्यद्भागधेयतः ॥ ६-७२-२१॥
īdṛśo hi balaughastu yuktaḥ śastrāstrasaṃpadā |
vadhyate yatra saṃgrāme kimanyadbhāgadheyataḥ || 6-72-21||

MHB 6-72-22

विपरीतमिदं सर्वं प्रतिभाति स्म संजय ।
यत्रेदृशं बलं घोरं नातरद्युधि पाण्डवान् ॥ ६-७२-२२॥
viparītamidaṃ sarvaṃ pratibhāti sma saṃjaya |
yatredṛśaṃ balaṃ ghoraṃ nātaradyudhi pāṇḍavān || 6-72-22||

MHB 6-72-23

अथ वा पाण्डवार्थाय देवास्तत्र समागताः ।
युध्यन्ते मामकं सैन्यं यदवध्यन्त संजय ॥ ६-७२-२३॥
atha vā pāṇḍavārthāya devāstatra samāgatāḥ |
yudhyante māmakaṃ sainyaṃ yadavadhyanta saṃjaya || 6-72-23||

MHB 6-72-24

उक्तो हि विदुरेणेह हितं पथ्यं च संजय ।
न च गृह्णाति तन्मन्दः पुत्रो दुर्योधनो मम ॥ ६-७२-२४॥
ukto hi vidureṇeha hitaṃ pathyaṃ ca saṃjaya |
na ca gṛhṇāti tanmandaḥ putro duryodhano mama || 6-72-24||

MHB 6-72-25

तस्य मन्ये मतिः पूर्वं सर्वज्ञस्य महात्मनः ।
आसीद्यथागतं तात येन दृष्टमिदं पुरा ॥ ६-७२-२५॥
tasya manye matiḥ pūrvaṃ sarvajñasya mahātmanaḥ |
āsīdyathāgataṃ tāta yena dṛṣṭamidaṃ purā || 6-72-25||

MHB 6-72-26

अथ वा भाव्यमेवं हि संजयैतेन सर्वथा ।
पुरा धात्रा यथा सृष्टं तत्तथा न तदन्यथा ॥ ६-७२-२६॥
atha vā bhāvyamevaṃ hi saṃjayaitena sarvathā |
purā dhātrā yathā sṛṣṭaṃ tattathā na tadanyathā || 6-72-26||

Adhyaya: 73/117 (71)

MHB 6-73-1

संजय उवाच ।
आत्मदोषात्त्वया राजन्प्राप्तं व्यसनमीदृशम् ।
न हि दुर्योधनस्तानि पश्यते भरतर्षभ ।
यानि त्वं दृष्टवान्राजन्धर्मसंकरकारिते ॥ ६-७३-१॥
saṃjaya uvāca |
ātmadoṣāttvayā rājanprāptaṃ vyasanamīdṛśam |
na hi duryodhanastāni paśyate bharatarṣabha |
yāni tvaṃ dṛṣṭavānrājandharmasaṃkarakārite || 6-73-1||

MHB 6-73-2

तव दोषात्पुरा वृत्तं द्यूतमेतद्विशां पते ।
तव दोषेण युद्धं च प्रवृत्तं सह पाण्डवैः ।
त्वमेवाद्य फलं भुङ्क्ष्व कृत्वा किल्बिषमात्मना ॥ ६-७३-२॥
tava doṣātpurā vṛttaṃ dyūtametadviśāṃ pate |
tava doṣeṇa yuddhaṃ ca pravṛttaṃ saha pāṇḍavaiḥ |
tvamevādya phalaṃ bhuṅkṣva kṛtvā kilbiṣamātmanā || 6-73-2||

MHB 6-73-3

आत्मना हि कृतं कर्म आत्मनैवोपभुज्यते ।
इह वा प्रेत्य वा राजंस्त्वया प्राप्तं यथातथम् ॥ ६-७३-३॥
ātmanā hi kṛtaṃ karma ātmanaivopabhujyate |
iha vā pretya vā rājaṃstvayā prāptaṃ yathātatham || 6-73-3||

MHB 6-73-4

तस्माद्राजन्स्थिरो भूत्वा प्राप्येदं व्यसनं महत् ।
शृणु युद्धं यथावृत्तं शंसतो मम मारिष ॥ ६-७३-४॥
tasmādrājansthiro bhūtvā prāpyedaṃ vyasanaṃ mahat |
śṛṇu yuddhaṃ yathāvṛttaṃ śaṃsato mama māriṣa || 6-73-4||

MHB 6-73-5

भीमसेनस्तु निशितैर्बाणैर्भित्त्वा महाचमूम् ।
आससाद ततो वीरः सर्वान्दुर्योधनानुजान् ॥ ६-७३-५॥
bhīmasenastu niśitairbāṇairbhittvā mahācamūm |
āsasāda tato vīraḥ sarvānduryodhanānujān || 6-73-5||

MHB 6-73-6

दुःशासनं दुर्विषहं दुःसहं दुर्मदं जयम् ।
जयत्सेनं विकर्णं च चित्रसेनं सुदर्शनम् ॥ ६-७३-६॥
duḥśāsanaṃ durviṣahaṃ duḥsahaṃ durmadaṃ jayam |
jayatsenaṃ vikarṇaṃ ca citrasenaṃ sudarśanam || 6-73-6||

MHB 6-73-7

चारुचित्रं सुवर्माणं दुष्कर्णं कर्णमेव च ।
एतानन्यांश्च सुबहून्समीपस्थान्महारथान् ॥ ६-७३-७॥
cārucitraṃ suvarmāṇaṃ duṣkarṇaṃ karṇameva ca |
etānanyāṃśca subahūnsamīpasthānmahārathān || 6-73-7||

MHB 6-73-8

धार्तराष्ट्रान्सुसंक्रुद्धान्दृष्ट्वा भीमो महाबलः ।
भीष्मेण समरे गुप्तां प्रविवेश महाचमूम् ॥ ६-७३-८॥
dhārtarāṣṭrānsusaṃkruddhāndṛṣṭvā bhīmo mahābalaḥ |
bhīṣmeṇa samare guptāṃ praviveśa mahācamūm || 6-73-8||

MHB 6-73-9

अथाह्वयन्त तेऽन्योन्यमयं प्राप्तो वृकोदरः ।
जीवग्राहं निगृह्णीमो वयमेनं नराधिपाः ॥ ६-७३-९॥
athāhvayanta te'nyonyamayaṃ prāpto vṛkodaraḥ |
jīvagrāhaṃ nigṛhṇīmo vayamenaṃ narādhipāḥ || 6-73-9||

MHB 6-73-10

स तैः परिवृतः पार्थो भ्रातृभिः कृतनिश्चयैः ।
प्रजासंहरणे सूर्यः क्रूरैरिव महाग्रहैः ॥ ६-७३-१०॥
sa taiḥ parivṛtaḥ pārtho bhrātṛbhiḥ kṛtaniścayaiḥ |
prajāsaṃharaṇe sūryaḥ krūrairiva mahāgrahaiḥ || 6-73-10||

MHB 6-73-11

संप्राप्य मध्यं व्यूहस्य न भीः पाण्डवमाविशत् ।
यथा देवासुरे युद्धे महेन्द्रः प्राप्य दानवान् ॥ ६-७३-११॥
saṃprāpya madhyaṃ vyūhasya na bhīḥ pāṇḍavamāviśat |
yathā devāsure yuddhe mahendraḥ prāpya dānavān || 6-73-11||

MHB 6-73-12

ततः शतसहस्राणि रथिनां सर्वशः प्रभो ।
छादयानं शरैर्घोरैस्तमेकमनुवव्रिरे ॥ ६-७३-१२॥
tataḥ śatasahasrāṇi rathināṃ sarvaśaḥ prabho |
chādayānaṃ śarairghoraistamekamanuvavrire || 6-73-12||

MHB 6-73-13

स तेषां प्रवरान्योधान्हस्त्यश्वरथसादिनः ।
जघान समरे शूरो धार्तराष्ट्रानचिन्तयन् ॥ ६-७३-१३॥
sa teṣāṃ pravarānyodhānhastyaśvarathasādinaḥ |
jaghāna samare śūro dhārtarāṣṭrānacintayan || 6-73-13||

MHB 6-73-14

तेषां व्यवसितं ज्ञात्वा भीमसेनो जिघृक्षताम् ।
समस्तानां वधे राजन्मतिं चक्रे महामनाः ॥ ६-७३-१४॥
teṣāṃ vyavasitaṃ jñātvā bhīmaseno jighṛkṣatām |
samastānāṃ vadhe rājanmatiṃ cakre mahāmanāḥ || 6-73-14||

MHB 6-73-15

ततो रथं समुत्सृज्य गदामादाय पाण्डवः ।
जघान धार्तराष्ट्राणां तं बलौघमहार्णवम् ॥ ६-७३-१५॥
tato rathaṃ samutsṛjya gadāmādāya pāṇḍavaḥ |
jaghāna dhārtarāṣṭrāṇāṃ taṃ balaughamahārṇavam || 6-73-15||

MHB 6-73-16

भीमसेने प्रविष्टे तु धृष्टद्युम्नोऽपि पार्षतः ।
द्रोणमुत्सृज्य तरसा प्रययौ यत्र सौबलः ॥ ६-७३-१६॥
bhīmasene praviṣṭe tu dhṛṣṭadyumno'pi pārṣataḥ |
droṇamutsṛjya tarasā prayayau yatra saubalaḥ || 6-73-16||

MHB 6-73-17

विदार्य महतीं सेनां तावकानां नरर्षभः ।
आससाद रथं शून्यं भीमसेनस्य संयुगे ॥ ६-७३-१७॥
vidārya mahatīṃ senāṃ tāvakānāṃ nararṣabhaḥ |
āsasāda rathaṃ śūnyaṃ bhīmasenasya saṃyuge || 6-73-17||

MHB 6-73-18

दृष्ट्वा विशोकं समरे भीमसेनस्य सारथिम् ।
धृष्टद्युम्नो महाराज दुर्मना गतचेतनः ॥ ६-७३-१८॥
dṛṣṭvā viśokaṃ samare bhīmasenasya sārathim |
dhṛṣṭadyumno mahārāja durmanā gatacetanaḥ || 6-73-18||

MHB 6-73-19

अपृच्छद्बाष्पसंरुद्धो निस्वनां वाचमीरयन् ।
मम प्राणैः प्रियतमः क्व भीम इति दुःखितः ॥ ६-७३-१९॥
apṛcchadbāṣpasaṃruddho nisvanāṃ vācamīrayan |
mama prāṇaiḥ priyatamaḥ kva bhīma iti duḥkhitaḥ || 6-73-19||

MHB 6-73-20

विशोकस्तमुवाचेदं धृष्टद्युम्नं कृताञ्जलिः ।
संस्थाप्य मामिह बली पाण्डवेयः प्रतापवान् ॥ ६-७३-२०॥
viśokastamuvācedaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ kṛtāñjaliḥ |
saṃsthāpya māmiha balī pāṇḍaveyaḥ pratāpavān || 6-73-20||

MHB 6-73-21

प्रविष्टो धार्तराष्ट्राणामेतद्बलमहार्णवम् ।
मामुक्त्वा पुरुषव्याघ्र प्रीतियुक्तमिदं वचः ॥ ६-७३-२१॥
praviṣṭo dhārtarāṣṭrāṇāmetadbalamahārṇavam |
māmuktvā puruṣavyāghra prītiyuktamidaṃ vacaḥ || 6-73-21||

MHB 6-73-22

प्रतिपालय मां सूत नियम्याश्वान्मुहूर्तकम् ।
यावदेतान्निहन्म्याशु य इमे मद्वधोद्यताः ॥ ६-७३-२२॥
pratipālaya māṃ sūta niyamyāśvānmuhūrtakam |
yāvadetānnihanmyāśu ya ime madvadhodyatāḥ || 6-73-22||

MHB 6-73-23

ततो दृष्ट्वा गदाहस्तं प्रधावन्तं महाबलम् ।
सर्वेषामेव सैन्यानां संघर्षः समजायत ॥ ६-७३-२३॥
tato dṛṣṭvā gadāhastaṃ pradhāvantaṃ mahābalam |
sarveṣāmeva sainyānāṃ saṃgharṣaḥ samajāyata || 6-73-23||

MHB 6-73-24

तस्मिंस्तु तुमुले युद्धे वर्तमाने भयानके ।
भित्त्वा राजन्महाव्यूहं प्रविवेश सखा तव ॥ ६-७३-२४॥
tasmiṃstu tumule yuddhe vartamāne bhayānake |
bhittvā rājanmahāvyūhaṃ praviveśa sakhā tava || 6-73-24||

MHB 6-73-25

विशोकस्य वचः श्रुत्वा धृष्टद्युम्नोऽपि पार्षतः ।
प्रत्युवाच ततः सूतं रणमध्ये महाबलः ॥ ६-७३-२५॥
viśokasya vacaḥ śrutvā dhṛṣṭadyumno'pi pārṣataḥ |
pratyuvāca tataḥ sūtaṃ raṇamadhye mahābalaḥ || 6-73-25||

MHB 6-73-26

न हि मे विद्यते सूत जीवितेऽद्य प्रयोजनम् ।
भीमसेनं रणे हित्वा स्नेहमुत्सृज्य पाण्डवैः ॥ ६-७३-२६॥
na hi me vidyate sūta jīvite'dya prayojanam |
bhīmasenaṃ raṇe hitvā snehamutsṛjya pāṇḍavaiḥ || 6-73-26||

MHB 6-73-27

यदि यामि विना भीमं किं मां क्षत्रं वदिष्यति ।
एकायनगते भीमे मयि चावस्थिते युधि ॥ ६-७३-२७॥
yadi yāmi vinā bhīmaṃ kiṃ māṃ kṣatraṃ vadiṣyati |
ekāyanagate bhīme mayi cāvasthite yudhi || 6-73-27||

MHB 6-73-28

अस्वस्ति तस्य कुर्वन्ति देवाः साग्निपुरोगमाः ।
यः सहायान्परित्यज्य स्वस्तिमानाव्रजेद्गृहान् ॥ ६-७३-२८॥
asvasti tasya kurvanti devāḥ sāgnipurogamāḥ |
yaḥ sahāyānparityajya svastimānāvrajedgṛhān || 6-73-28||

MHB 6-73-29

मम भीमः सखा चैव संबन्धी च महाबलः ।
भक्तोऽस्मान्भक्तिमांश्चाहं तमप्यरिनिषूदनम् ॥ ६-७३-२९॥
mama bhīmaḥ sakhā caiva saṃbandhī ca mahābalaḥ |
bhakto'smānbhaktimāṃścāhaṃ tamapyariniṣūdanam || 6-73-29||

MHB 6-73-30

सोऽहं तत्र गमिष्यामि यत्र यातो वृकोदरः ।
निघ्नन्तं मामरीन्पश्य दानवानिव वासवम् ॥ ६-७३-३०॥
so'haṃ tatra gamiṣyāmi yatra yāto vṛkodaraḥ |
nighnantaṃ māmarīnpaśya dānavāniva vāsavam || 6-73-30||

MHB 6-73-31

एवमुक्त्वा ततो वीरो ययौ मध्येन भारतीम् ।
भीमसेनस्य मार्गेषु गदाप्रमथितैर्गजैः ॥ ६-७३-३१॥
evamuktvā tato vīro yayau madhyena bhāratīm |
bhīmasenasya mārgeṣu gadāpramathitairgajaiḥ || 6-73-31||

MHB 6-73-32

स ददर्श ततो भीमं दहन्तं रिपुवाहिनीम् ।
वातं वृक्षानिव बलात्प्रभञ्जन्तं रणे नृपान् ॥ ६-७३-३२॥
sa dadarśa tato bhīmaṃ dahantaṃ ripuvāhinīm |
vātaṃ vṛkṣāniva balātprabhañjantaṃ raṇe nṛpān || 6-73-32||

MHB 6-73-33

ते हन्यमानाः समरे रथिनः सादिनस्तथा ।
पादाता दन्तिनश्चैव चक्रुरार्तस्वरं महत् ॥ ६-७३-३३॥
te hanyamānāḥ samare rathinaḥ sādinastathā |
pādātā dantinaścaiva cakrurārtasvaraṃ mahat || 6-73-33||

MHB 6-73-34

हाहाकारश्च संजज्ञे तव सैन्यस्य मारिष ।
वध्यतो भीमसेनेन कृतिना चित्रयोधिना ॥ ६-७३-३४॥
hāhākāraśca saṃjajñe tava sainyasya māriṣa |
vadhyato bhīmasenena kṛtinā citrayodhinā || 6-73-34||

MHB 6-73-35

ततः कृतास्त्रास्ते सर्वे परिवार्य वृकोदरम् ।
अभीताः समवर्तन्त शस्त्रवृष्ट्या समन्ततः ॥ ६-७३-३५॥
tataḥ kṛtāstrāste sarve parivārya vṛkodaram |
abhītāḥ samavartanta śastravṛṣṭyā samantataḥ || 6-73-35||

MHB 6-73-36

अभिद्रुतं शस्त्रभृतां वरिष्ठं समन्ततः पाण्डवं लोकवीरैः ।
सैन्येन घोरेण सुसंगतेन दृष्ट्वा बली पार्षतो भीमसेनम् ॥ ६-७३-३६॥
abhidrutaṃ śastrabhṛtāṃ variṣṭhaṃ samantataḥ pāṇḍavaṃ lokavīraiḥ |
sainyena ghoreṇa susaṃgatena dṛṣṭvā balī pārṣato bhīmasenam || 6-73-36||

MHB 6-73-37

अथोपगच्छच्छरविक्षताङ्गं पदातिनं क्रोधविषं वमन्तम् ।
आश्वासयन्पार्षतो भीमसेनं गदाहस्तं कालमिवान्तकाले ॥ ६-७३-३७॥
athopagacchaccharavikṣatāṅgaṃ padātinaṃ krodhaviṣaṃ vamantam |
āśvāsayanpārṣato bhīmasenaṃ gadāhastaṃ kālamivāntakāle || 6-73-37||

MHB 6-73-38

निःशल्यमेनं च चकार तूर्णमारोपयच्चात्मरथं महात्मा ।
भृशं परिष्वज्य च भीमसेनमाश्वासयामास च शत्रुमध्ये ॥ ६-७३-३८॥
niḥśalyamenaṃ ca cakāra tūrṇamāropayaccātmarathaṃ mahātmā |
bhṛśaṃ pariṣvajya ca bhīmasenamāśvāsayāmāsa ca śatrumadhye || 6-73-38||

MHB 6-73-39

भ्रातॄनथोपेत्य तवापि पुत्रस्तस्मिन्विमर्दे महति प्रवृत्ते ।
अयं दुरात्मा द्रुपदस्य पुत्रः समागतो भीमसेनेन सार्धम् ।
तं यात सर्वे सहिता निहन्तुं मा वो रिपुः प्रार्थयतामनीकम् ॥ ६-७३-३९॥
bhrātṝnathopetya tavāpi putrastasminvimarde mahati pravṛtte |
ayaṃ durātmā drupadasya putraḥ samāgato bhīmasenena sārdham |
taṃ yāta sarve sahitā nihantuṃ mā vo ripuḥ prārthayatāmanīkam || 6-73-39||

MHB 6-73-40

श्रुत्वा तु वाक्यं तममृष्यमाणा ज्येष्ठाज्ञया चोदिता धार्तराष्ट्राः ।
वधाय निष्पेतुरुदायुधास्ते युगक्षये केतवो यद्वदुग्राः ॥ ६-७३-४०॥
śrutvā tu vākyaṃ tamamṛṣyamāṇā jyeṣṭhājñayā coditā dhārtarāṣṭrāḥ |
vadhāya niṣpeturudāyudhāste yugakṣaye ketavo yadvadugrāḥ || 6-73-40||

MHB 6-73-41

प्रगृह्य चित्राणि धनूंषि वीरा ज्यानेमिघोषैः प्रविकम्पयन्तः ।
शरैरवर्षन्द्रुपदस्य पुत्रं यथाम्बुदा भूधरं वारिजालैः ।
निहत्य तांश्चापि शरैः सुतीक्ष्णैर्न विव्यथे समरे चित्रयोधी ॥ ६-७३-४१॥
pragṛhya citrāṇi dhanūṃṣi vīrā jyānemighoṣaiḥ pravikampayantaḥ |
śarairavarṣandrupadasya putraṃ yathāmbudā bhūdharaṃ vārijālaiḥ |
nihatya tāṃścāpi śaraiḥ sutīkṣṇairna vivyathe samare citrayodhī || 6-73-41||

MHB 6-73-42

समभ्युदीर्णांश्च तवात्मजांस्तथा निशाम्य वीरानभितः स्थितान्रणे ।
जिघांसुरुग्रं द्रुपदात्मजो युवा प्रमोहनास्त्रं युयुजे महारथः ।
क्रुद्धो भृशं तव पुत्रेषु राजन्दैत्येषु यद्वत्समरे महेन्द्रः ॥ ६-७३-४२॥
samabhyudīrṇāṃśca tavātmajāṃstathā niśāmya vīrānabhitaḥ sthitānraṇe |
jighāṃsurugraṃ drupadātmajo yuvā pramohanāstraṃ yuyuje mahārathaḥ |
kruddho bhṛśaṃ tava putreṣu rājandaityeṣu yadvatsamare mahendraḥ || 6-73-42||

MHB 6-73-43

ततो व्यमुह्यन्त रणे नृवीराः प्रमोहनास्त्राहतबुद्धिसत्त्वाः ।
प्रदुद्रुवुः कुरवश्चैव सर्वे सवाजिनागाः सरथाः समन्तात् ।
परीतकालानिव नष्टसंज्ञान्मोहोपेतांस्तव पुत्रान्निशम्य ॥ ६-७३-४३॥
tato vyamuhyanta raṇe nṛvīrāḥ pramohanāstrāhatabuddhisattvāḥ |
pradudruvuḥ kuravaścaiva sarve savājināgāḥ sarathāḥ samantāt |
parītakālāniva naṣṭasaṃjñānmohopetāṃstava putrānniśamya || 6-73-43||

MHB 6-73-44

एतस्मिन्नेव काले तु द्रोणः शस्त्रभृतां वरः ।
द्रुपदं त्रिभिरासाद्य शरैर्विव्याध दारुणैः ॥ ६-७३-४४॥
etasminneva kāle tu droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ |
drupadaṃ tribhirāsādya śarairvivyādha dāruṇaiḥ || 6-73-44||

MHB 6-73-45

सोऽतिविद्धस्तदा राजन्रणे द्रोणेन पार्थिवः ।
अपायाद्द्रुपदो राजन्पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥ ६-७३-४५॥
so'tividdhastadā rājanraṇe droṇena pārthivaḥ |
apāyāddrupado rājanpūrvavairamanusmaran || 6-73-45||

MHB 6-73-46

जित्वा तु द्रुपदं द्रोणः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ।
तस्य शङ्खस्वनं श्रुत्वा वित्रेसुः सर्वसोमकाः ॥ ६-७३-४६॥
jitvā tu drupadaṃ droṇaḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān |
tasya śaṅkhasvanaṃ śrutvā vitresuḥ sarvasomakāḥ || 6-73-46||

MHB 6-73-47

अथ शुश्राव तेजस्वी द्रोणः शस्त्रभृतां वरः ।
प्रमोहनास्त्रेण रणे मोहितानात्मजांस्तव ॥ ६-७३-४७॥
atha śuśrāva tejasvī droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ |
pramohanāstreṇa raṇe mohitānātmajāṃstava || 6-73-47||

MHB 6-73-48

ततो द्रोणो राजगृद्धी त्वरितोऽभिययौ रणात् ।
तत्रापश्यन्महेष्वासो भारद्वाजः प्रतापवान् ।
धृष्टद्युम्नं च भीमं च विचरन्तौ महारणे ॥ ६-७३-४८॥
tato droṇo rājagṛddhī tvarito'bhiyayau raṇāt |
tatrāpaśyanmaheṣvāso bhāradvājaḥ pratāpavān |
dhṛṣṭadyumnaṃ ca bhīmaṃ ca vicarantau mahāraṇe || 6-73-48||

MHB 6-73-49

मोहाविष्टांश्च ते पुत्रानपश्यत्स महारथः ।
ततः प्रज्ञास्त्रमादाय मोहनास्त्रं व्यशातयत् ॥ ६-७३-४९॥
mohāviṣṭāṃśca te putrānapaśyatsa mahārathaḥ |
tataḥ prajñāstramādāya mohanāstraṃ vyaśātayat || 6-73-49||

MHB 6-73-50

अथ प्रत्यागतप्राणास्तव पुत्रा महारथाः ।
पुनर्युद्धाय समरे प्रययुर्भीमपार्षतौ ॥ ६-७३-५०॥
atha pratyāgataprāṇāstava putrā mahārathāḥ |
punaryuddhāya samare prayayurbhīmapārṣatau || 6-73-50||

MHB 6-73-51

ततो युधिष्ठिरः प्राह समाहूय स्वसैनिकान् ।
गच्छन्तु पदवीं शक्त्या भीमपार्षतयोर्युधि ॥ ६-७३-५१॥
tato yudhiṣṭhiraḥ prāha samāhūya svasainikān |
gacchantu padavīṃ śaktyā bhīmapārṣatayoryudhi || 6-73-51||

MHB 6-73-52

सौभद्रप्रमुखा वीरा रथा द्वादश दंशिताः ।
प्रवृत्तिमधिगच्छन्तु न हि शुध्यति मे मनः ॥ ६-७३-५२॥
saubhadrapramukhā vīrā rathā dvādaśa daṃśitāḥ |
pravṛttimadhigacchantu na hi śudhyati me manaḥ || 6-73-52||

MHB 6-73-53

त एवं समनुज्ञाताः शूरा विक्रान्तयोधिनः ।
बाढमित्येवमुक्त्वा तु सर्वे पुरुषमानिनः ।
मध्यंदिनगते सूर्ये प्रययुः सर्व एव हि ॥ ६-७३-५३॥
ta evaṃ samanujñātāḥ śūrā vikrāntayodhinaḥ |
bāḍhamityevamuktvā tu sarve puruṣamāninaḥ |
madhyaṃdinagate sūrye prayayuḥ sarva eva hi || 6-73-53||

MHB 6-73-54

केकया द्रौपदेयाश्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान् ।
अभिमन्युं पुरस्कृत्य महत्या सेनया वृताः ॥ ६-७३-५४॥
kekayā draupadeyāśca dhṛṣṭaketuśca vīryavān |
abhimanyuṃ puraskṛtya mahatyā senayā vṛtāḥ || 6-73-54||

MHB 6-73-55

ते कृत्वा समरे व्यूहं सूचीमुखमरिंदमाः ।
बिभिदुर्धार्तराष्ट्राणां तद्रथानीकमाहवे ॥ ६-७३-५५॥
te kṛtvā samare vyūhaṃ sūcīmukhamariṃdamāḥ |
bibhidurdhārtarāṣṭrāṇāṃ tadrathānīkamāhave || 6-73-55||

MHB 6-73-56

तान्प्रयातान्महेष्वासानभिमन्युपुरोगमान् ।
भीमसेनभयाविष्टा धृष्टद्युम्नविमोहिता ॥ ६-७३-५६॥
tānprayātānmaheṣvāsānabhimanyupurogamān |
bhīmasenabhayāviṣṭā dhṛṣṭadyumnavimohitā || 6-73-56||

MHB 6-73-57

न संधारयितुं शक्ता तव सेना जनाधिप ।
मदमूर्छान्वितात्मानं प्रमदेवाध्वनि स्थिता ॥ ६-७३-५७॥
na saṃdhārayituṃ śaktā tava senā janādhipa |
madamūrchānvitātmānaṃ pramadevādhvani sthitā || 6-73-57||

MHB 6-73-58

तेऽभियाता महेष्वासाः सुवर्णविकृतध्वजाः ।
परीप्सन्तोऽभ्यधावन्त धृष्टद्युम्नवृकोदरौ ॥ ६-७३-५८॥
te'bhiyātā maheṣvāsāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥ |
parīpsanto'bhyadhāvanta dhṛṣṭadyumnavṛkodarau || 6-73-58||

MHB 6-73-59

तौ च दृष्ट्वा महेष्वासानभिमन्युपुरोगमान् ।
बभूवतुर्मुदा युक्तौ निघ्नन्तौ तव वाहिनीम् ॥ ६-७३-५९॥
tau ca dṛṣṭvā maheṣvāsānabhimanyupurogamān |
babhūvaturmudā yuktau nighnantau tava vāhinīm || 6-73-59||

MHB 6-73-60

दृष्ट्वा च सहसायान्तं पाञ्चाल्यो गुरुमात्मनः ।
नाशंसत वधं वीरः पुत्राणां तव पार्षतः ॥ ६-७३-६०॥
dṛṣṭvā ca sahasāyāntaṃ pāñcālyo gurumātmanaḥ |
nāśaṃsata vadhaṃ vīraḥ putrāṇāṃ tava pārṣataḥ || 6-73-60||

MHB 6-73-61

ततो रथं समारोप्य केकयस्य वृकोदरम् ।
अभ्यधावत्सुसंक्रुद्धो द्रोणमिष्वस्त्रपारगम् ॥ ६-७३-६१॥
tato rathaṃ samāropya kekayasya vṛkodaram |
abhyadhāvatsusaṃkruddho droṇamiṣvastrapāragam || 6-73-61||

MHB 6-73-62

तस्याभिपततस्तूर्णं भारद्वाजः प्रतापवान् ।
क्रुद्धश्चिच्छेद भल्लेन धनुः शत्रुनिषूदनः ॥ ६-७३-६२॥
tasyābhipatatastūrṇaṃ bhāradvājaḥ pratāpavān |
kruddhaściccheda bhallena dhanuḥ śatruniṣūdanaḥ || 6-73-62||

MHB 6-73-63

अन्यांश्च शतशो बाणान्प्रेषयामास पार्षते ।
दुर्योधनहितार्थाय भर्तृपिण्डमनुस्मरन् ॥ ६-७३-६३॥
anyāṃśca śataśo bāṇānpreṣayāmāsa pārṣate |
duryodhanahitārthāya bhartṛpiṇḍamanusmaran || 6-73-63||

MHB 6-73-64

अथान्यद्धनुरादाय पार्षतः परवीरहा ।
द्रोणं विव्याध सप्तत्या रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः ॥ ६-७३-६४॥
athānyaddhanurādāya pārṣataḥ paravīrahā |
droṇaṃ vivyādha saptatyā rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ || 6-73-64||

MHB 6-73-65

तस्य द्रोणः पुनश्चापं चिच्छेदामित्रकर्शनः ।
हयांश्च चतुरस्तूर्णं चतुर्भिः सायकोत्तमैः ॥ ६-७३-६५॥
tasya droṇaḥ punaścāpaṃ cicchedāmitrakarśanaḥ |
hayāṃśca caturastūrṇaṃ caturbhiḥ sāyakottamaiḥ || 6-73-65||

MHB 6-73-66

वैवस्वतक्षयं घोरं प्रेषयामास वीर्यवान् ।
सारथिं चास्य भल्लेन प्रेषयामास मृत्यवे ॥ ६-७३-६६॥
vaivasvatakṣayaṃ ghoraṃ preṣayāmāsa vīryavān |
sārathiṃ cāsya bhallena preṣayāmāsa mṛtyave || 6-73-66||

MHB 6-73-67

हताश्वात्स रथात्तूर्णमवप्लुत्य महारथः ।
आरुरोह महाबाहुरभिमन्योर्महारथम् ॥ ६-७३-६७॥
hatāśvātsa rathāttūrṇamavaplutya mahārathaḥ |
āruroha mahābāhurabhimanyormahāratham || 6-73-67||

MHB 6-73-68

ततः सरथनागाश्वा समकम्पत वाहिनी ।
पश्यतो भीमसेनस्य पार्षतस्य च पश्यतः ॥ ६-७३-६८॥
tataḥ sarathanāgāśvā samakampata vāhinī |
paśyato bhīmasenasya pārṣatasya ca paśyataḥ || 6-73-68||

MHB 6-73-69

तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा द्रोणेनामिततेजसा ।
नाशक्नुवन्वारयितुं समस्तास्ते महारथाः ॥ ६-७३-६९॥
tatprabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā droṇenāmitatejasā |
nāśaknuvanvārayituṃ samastāste mahārathāḥ || 6-73-69||

MHB 6-73-70

वध्यमानं तु तत्सैन्यं द्रोणेन निशितैः शरैः ।
व्यभ्रमत्तत्र तत्रैव क्षोभ्यमाण इवार्णवः ॥ ६-७३-७०॥
vadhyamānaṃ tu tatsainyaṃ droṇena niśitaiḥ śaraiḥ |
vyabhramattatra tatraiva kṣobhyamāṇa ivārṇavaḥ || 6-73-70||

MHB 6-73-71

तथा दृष्ट्वा च तत्सैन्यं जहृषे च बलं तव ।
दृष्ट्वाचार्यं च संक्रुद्धं दहन्तं रिपुवाहिनीम् ।
चुक्रुशुः सर्वतो योधाः साधु साध्विति भारत ॥ ६-७३-७१॥
tathā dṛṣṭvā ca tatsainyaṃ jahṛṣe ca balaṃ tava |
dṛṣṭvācāryaṃ ca saṃkruddhaṃ dahantaṃ ripuvāhinīm |
cukruśuḥ sarvato yodhāḥ sādhu sādhviti bhārata || 6-73-71||

Adhyaya: 74/117 (36)

MHB 6-74-1

संजय उवाच ।
ततो दुर्योधनो राजा मोहात्प्रत्यागतस्तदा ।
शरवर्षैः पुनर्भीमं प्रत्यवारयदच्युतम् ॥ ६-७४-१॥
saṃjaya uvāca |
tato duryodhano rājā mohātpratyāgatastadā |
śaravarṣaiḥ punarbhīmaṃ pratyavārayadacyutam || 6-74-1||

MHB 6-74-2

एकीभूताः पुनश्चैव तव पुत्रा महारथाः ।
समेत्य समरे भीमं योधयामासुरुद्यताः ॥ ६-७४-२॥
ekībhūtāḥ punaścaiva tava putrā mahārathāḥ |
sametya samare bhīmaṃ yodhayāmāsurudyatāḥ || 6-74-2||

MHB 6-74-3

भीमसेनोऽपि समरे संप्राप्य स्वरथं पुनः ।
समारुह्य महाबाहुर्ययौ येन तवात्मजः ॥ ६-७४-३॥
bhīmaseno'pi samare saṃprāpya svarathaṃ punaḥ |
samāruhya mahābāhuryayau yena tavātmajaḥ || 6-74-3||

MHB 6-74-4

प्रगृह्य च महावेगं परासुकरणं दृढम् ।
चित्रं शरासनं संख्ये शरैर्विव्याध ते सुतान् ॥ ६-७४-४॥
pragṛhya ca mahāvegaṃ parāsukaraṇaṃ dṛḍham |
citraṃ śarāsanaṃ saṃkhye śarairvivyādha te sutān || 6-74-4||

MHB 6-74-5

ततो दुर्योधनो राजा भीमसेनं महाबलम् ।
नाराचेन सुतीक्ष्णेन भृशं मर्मण्यताडयत् ॥ ६-७४-५॥
tato duryodhano rājā bhīmasenaṃ mahābalam |
nārācena sutīkṣṇena bhṛśaṃ marmaṇyatāḍayat || 6-74-5||

MHB 6-74-6

सोऽतिविद्धो महेष्वासस्तव पुत्रेण धन्विना ।
क्रोधसंरक्तनयनो वेगेनोत्क्षिप्य कार्मुकम् ॥ ६-७४-६॥
so'tividdho maheṣvāsastava putreṇa dhanvinā |
krodhasaṃraktanayano vegenotkṣipya kārmukam || 6-74-6||

MHB 6-74-7

दुर्योधनं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् ।
स तथाभिहतो राजा नाचलद्गिरिराडिव ॥ ६-७४-७॥
duryodhanaṃ tribhirbāṇairbāhvorurasi cārpayat |
sa tathābhihato rājā nācaladgirirāḍiva || 6-74-7||

MHB 6-74-8

तौ दृष्ट्वा समरे क्रुद्धौ विनिघ्नन्तौ परस्परम् ।
दुर्योधनानुजाः सर्वे शूराः संत्यक्तजीविताः ॥ ६-७४-८॥
tau dṛṣṭvā samare kruddhau vinighnantau parasparam |
duryodhanānujāḥ sarve śūrāḥ saṃtyaktajīvitāḥ || 6-74-8||

MHB 6-74-9

संस्मृत्य मन्त्रितं पूर्वं निग्रहे भीमकर्मणः ।
निश्चयं मनसा कृत्वा निग्रहीतुं प्रचक्रमुः ॥ ६-७४-९॥
saṃsmṛtya mantritaṃ pūrvaṃ nigrahe bhīmakarmaṇaḥ |
niścayaṃ manasā kṛtvā nigrahītuṃ pracakramuḥ || 6-74-9||

MHB 6-74-10

तानापतत एवाजौ भीमसेनो महाबलः ।
प्रत्युद्ययौ महाराज गजः प्रतिगजानिव ॥ ६-७४-१०॥
tānāpatata evājau bhīmaseno mahābalaḥ |
pratyudyayau mahārāja gajaḥ pratigajāniva || 6-74-10||

MHB 6-74-11

भृशं क्रुद्धश्च तेजस्वी नाराचेन समर्पयत् ।
चित्रसेनं महाराज तव पुत्रं महायशाः ॥ ६-७४-११॥
bhṛśaṃ kruddhaśca tejasvī nārācena samarpayat |
citrasenaṃ mahārāja tava putraṃ mahāyaśāḥ || 6-74-11||

MHB 6-74-12

तथेतरांस्तव सुतांस्ताडयामास भारत ।
शरैर्बहुविधैः संख्ये रुक्मपुङ्खैः सुवेगितैः ॥ ६-७४-१२॥
tathetarāṃstava sutāṃstāḍayāmāsa bhārata |
śarairbahuvidhaiḥ saṃkhye rukmapuṅkhaiḥ suvegitaiḥ || 6-74-12||

MHB 6-74-13

ततः संस्थाप्य समरे स्वान्यनीकानि सर्वशः ।
अभिमन्युप्रभृतयस्ते द्वादश महारथाः ॥ ६-७४-१३॥
tataḥ saṃsthāpya samare svānyanīkāni sarvaśaḥ |
abhimanyuprabhṛtayaste dvādaśa mahārathāḥ || 6-74-13||

MHB 6-74-14

प्रेषिता धर्मराजेन भीमसेनपदानुगाः ।
प्रत्युद्ययुर्महाराज तव पुत्रान्महाबलान् ॥ ६-७४-१४॥
preṣitā dharmarājena bhīmasenapadānugāḥ |
pratyudyayurmahārāja tava putrānmahābalān || 6-74-14||

MHB 6-74-15

दृष्ट्वा रथस्थांस्ताञ्शूरान्सूर्याग्निसमतेजसः ।
सर्वानेव महेष्वासान्भ्राजमानाञ्श्रिया वृतान् ॥ ६-७४-१५॥
dṛṣṭvā rathasthāṃstāñśūrānsūryāgnisamatejasaḥ |
sarvāneva maheṣvāsānbhrājamānāñśriyā vṛtān || 6-74-15||

MHB 6-74-16

महाहवे दीप्यमानान्सुवर्णकवचोज्ज्वलान् ।
तत्यजुः समरे भीमं तव पुत्रा महाबलाः ॥ ६-७४-१६॥
mahāhave dīpyamānānsuvarṇakavacojjvalān |
tatyajuḥ samare bhīmaṃ tava putrā mahābalāḥ || 6-74-16||

MHB 6-74-17

तान्नामृष्यत कौन्तेयो जीवमाना गता इति ।
अन्वीय च पुनः सर्वांस्तव पुत्रानपीडयत् ॥ ६-७४-१७॥
tānnāmṛṣyata kaunteyo jīvamānā gatā iti |
anvīya ca punaḥ sarvāṃstava putrānapīḍayat || 6-74-17||

MHB 6-74-18

अथाभिमन्युं समरे भीमसेनेन संगतम् ।
पार्षतेन च संप्रेक्ष्य तव सैन्ये महारथाः ॥ ६-७४-१८॥
athābhimanyuṃ samare bhīmasenena saṃgatam |
pārṣatena ca saṃprekṣya tava sainye mahārathāḥ || 6-74-18||

MHB 6-74-19

दुर्योधनप्रभृतयः प्रगृहीतशरासनाः ।
भृशमश्वैः प्रजवितैः प्रययुर्यत्र ते रथाः ॥ ६-७४-१९॥
duryodhanaprabhṛtayaḥ pragṛhītaśarāsanāḥ |
bhṛśamaśvaiḥ prajavitaiḥ prayayuryatra te rathāḥ || 6-74-19||

MHB 6-74-20

अपराह्णे ततो राजन्प्रावर्तत महान्रणः ।
तावकानां च बलिनां परेषां चैव भारत ॥ ६-७४-२०॥
aparāhṇe tato rājanprāvartata mahānraṇaḥ |
tāvakānāṃ ca balināṃ pareṣāṃ caiva bhārata || 6-74-20||

MHB 6-74-21

अभिमन्युर्विकर्णस्य हयान्हत्वा महाजवान् ।
अथैनं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समाचिनोत् ॥ ६-७४-२१॥
abhimanyurvikarṇasya hayānhatvā mahājavān |
athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samācinot || 6-74-21||

MHB 6-74-22

हताश्वं रथमुत्सृज्य विकर्णस्तु महारथः ।
आरुरोह रथं राजंश्चित्रसेनस्य भास्वरम् ॥ ६-७४-२२॥
hatāśvaṃ rathamutsṛjya vikarṇastu mahārathaḥ |
āruroha rathaṃ rājaṃścitrasenasya bhāsvaram || 6-74-22||

MHB 6-74-23

स्थितावेकरथे तौ तु भ्रातरौ कुरुवर्धनौ ।
आर्जुनिः शरजालेन छादयामास भारत ॥ ६-७४-२३॥
sthitāvekarathe tau tu bhrātarau kuruvardhanau |
ārjuniḥ śarajālena chādayāmāsa bhārata || 6-74-23||

MHB 6-74-24

दुर्जयोऽथ विकर्णश्च कार्ष्णिं पञ्चभिरायसैः ।
विव्यधाते न चाकम्पत्कार्ष्णिर्मेरुरिवाचलः ॥ ६-७४-२४॥
durjayo'tha vikarṇaśca kārṣṇiṃ pañcabhirāyasaiḥ |
vivyadhāte na cākampatkārṣṇirmerurivācalaḥ || 6-74-24||

MHB 6-74-25

दुःशासनस्तु समरे केकयान्पञ्च मारिष ।
योधयामास राजेन्द्र तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६-७४-२५॥
duḥśāsanastu samare kekayānpañca māriṣa |
yodhayāmāsa rājendra tadadbhutamivābhavat || 6-74-25||

MHB 6-74-26

द्रौपदेया रणे क्रुद्धा दुर्योधनमवारयन् ।
एकैकस्त्रिभिरानर्छत्पुत्रं तव विशां पते ॥ ६-७४-२६॥
draupadeyā raṇe kruddhā duryodhanamavārayan |
ekaikastribhirānarchatputraṃ tava viśāṃ pate || 6-74-26||

MHB 6-74-27

पुत्रोऽपि तव दुर्धर्षो द्रौपद्यास्तनयान्रणे ।
सायकैर्निशितै राजन्नाजघान पृथक्पृथक् ॥ ६-७४-२७॥
putro'pi tava durdharṣo draupadyāstanayānraṇe |
sāyakairniśitai rājannājaghāna pṛthakpṛthak || 6-74-27||

MHB 6-74-28

तैश्चापि विद्धः शुशुभे रुधिरेण समुक्षितः ।
गिरिप्रस्रवणैर्यद्वद्गिरिर्धातुविमिश्रितैः ॥ ६-७४-२८॥
taiścāpi viddhaḥ śuśubhe rudhireṇa samukṣitaḥ |
giriprasravaṇairyadvadgirirdhātuvimiśritaiḥ || 6-74-28||

MHB 6-74-29

भीष्मोऽपि समरे राजन्पाण्डवानामनीकिनीम् ।
कालयामास बलवान्पालः पशुगणानिव ॥ ६-७४-२९॥
bhīṣmo'pi samare rājanpāṇḍavānāmanīkinīm |
kālayāmāsa balavānpālaḥ paśugaṇāniva || 6-74-29||

MHB 6-74-30

ततो गाण्डीवनिर्घोषः प्रादुरासीद्विशां पते ।
दक्षिणेन वरूथिन्याः पार्थस्यारीन्विनिघ्नतः ॥ ६-७४-३०॥
tato gāṇḍīvanirghoṣaḥ prādurāsīdviśāṃ pate |
dakṣiṇena varūthinyāḥ pārthasyārīnvinighnataḥ || 6-74-30||

MHB 6-74-31

उत्तस्थुः समरे तत्र कबन्धानि समन्ततः ।
कुरूणां चापि सैन्येषु पाण्डवानां च भारत ॥ ६-७४-३१॥
uttasthuḥ samare tatra kabandhāni samantataḥ |
kurūṇāṃ cāpi sainyeṣu pāṇḍavānāṃ ca bhārata || 6-74-31||

MHB 6-74-32

शोणितोदं रथावर्तं गजद्वीपं हयोर्मिणम् ।
रथनौभिर्नरव्याघ्राः प्रतेरुः सैन्यसागरम् ॥ ६-७४-३२॥
śoṇitodaṃ rathāvartaṃ gajadvīpaṃ hayormiṇam |
rathanaubhirnaravyāghrāḥ prateruḥ sainyasāgaram || 6-74-32||

MHB 6-74-33

छिन्नहस्ता विकवचा विदेहाश्च नरोत्तमाः ।
पतितास्तत्र दृश्यन्ते शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६-७४-३३॥
chinnahastā vikavacā videhāśca narottamāḥ |
patitāstatra dṛśyante śataśo'tha sahasraśaḥ || 6-74-33||

MHB 6-74-34

निहतैर्मत्तमातङ्गैः शोणितौघपरिप्लुतैः ।
भूर्भाति भरतश्रेष्ठ पर्वतैराचिता यथा ॥ ६-७४-३४॥
nihatairmattamātaṅgaiḥ śoṇitaughapariplutaiḥ |
bhūrbhāti bharataśreṣṭha parvatairācitā yathā || 6-74-34||

MHB 6-74-35

तत्राद्भुतमपश्याम तव तेषां च भारत ।
न तत्रासीत्पुमान्कश्चिद्यो योद्धुं नाभिकाङ्क्षति ॥ ६-७४-३५॥
tatrādbhutamapaśyāma tava teṣāṃ ca bhārata |
na tatrāsītpumānkaścidyo yoddhuṃ nābhikāṅkṣati || 6-74-35||

MHB 6-74-36

एवं युयुधिरे वीराः प्रार्थयाना महद्यशः ।
तावकाः पाण्डवैः सार्धं काङ्क्षमाणा जयं युधि ॥ ६-७४-३६॥
evaṃ yuyudhire vīrāḥ prārthayānā mahadyaśaḥ |
tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ kāṅkṣamāṇā jayaṃ yudhi || 6-74-36||

Adhyaya: 75/117 (59)

MHB 6-75-1

संजय उवाच ।
ततो दुर्योधनो राजा लोहितायति भास्करे ।
संग्रामरभसो भीमं हन्तुकामोऽभ्यधावत ॥ ६-७५-१॥
saṃjaya uvāca |
tato duryodhano rājā lohitāyati bhāskare |
saṃgrāmarabhaso bhīmaṃ hantukāmo'bhyadhāvata || 6-75-1||

MHB 6-75-2

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य नृवीरं दृढवैरिणम् ।
भीमसेनः सुसंक्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् ॥ ६-७५-२॥
tamāyāntamabhiprekṣya nṛvīraṃ dṛḍhavairiṇam |
bhīmasenaḥ susaṃkruddha idaṃ vacanamabravīt || 6-75-2||

MHB 6-75-3

अयं स कालः संप्राप्तो वर्षपूगाभिकाङ्क्षितः ।
अद्य त्वां निहनिष्यामि यदि नोत्सृजसे रणम् ॥ ६-७५-३॥
ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto varṣapūgābhikāṅkṣitaḥ |
adya tvāṃ nihaniṣyāmi yadi notsṛjase raṇam || 6-75-3||

MHB 6-75-4

अद्य कुन्त्याः परिक्लेशं वनवासं च कृत्स्नशः ।
द्रौपद्याश्च परिक्लेशं प्रणोत्स्यामि हते त्वयि ॥ ६-७५-४॥
adya kuntyāḥ parikleśaṃ vanavāsaṃ ca kṛtsnaśaḥ |
draupadyāśca parikleśaṃ praṇotsyāmi hate tvayi || 6-75-4||

MHB 6-75-5

यत्त्वं दुरोदरो भूत्वा पाण्डवानवमन्यसे ।
तस्य पापस्य गान्धारे पश्य व्यसनमागतम् ॥ ६-७५-५॥
yattvaṃ durodaro bhūtvā pāṇḍavānavamanyase |
tasya pāpasya gāndhāre paśya vyasanamāgatam || 6-75-5||

MHB 6-75-6

कर्णस्य मतमाज्ञाय सौबलस्य च यत्पुरा ।
अचिन्त्य पाण्डवान्कामाद्यथेष्टं कृतवानसि ॥ ६-७५-६॥
karṇasya matamājñāya saubalasya ca yatpurā |
acintya pāṇḍavānkāmādyatheṣṭaṃ kṛtavānasi || 6-75-6||

MHB 6-75-7

याचमानं च यन्मोहाद्दाशार्हमवमन्यसे ।
उलूकस्य समादेशं यद्ददासि च हृष्टवत् ॥ ६-७५-७॥
yācamānaṃ ca yanmohāddāśārhamavamanyase |
ulūkasya samādeśaṃ yaddadāsi ca hṛṣṭavat || 6-75-7||

MHB 6-75-8

अद्य त्वा निहनिष्यामि सानुबन्धं सबान्धवम् ।
समीकरिष्ये तत्पापं यत्पुरा कृतवानसि ॥ ६-७५-८॥
adya tvā nihaniṣyāmi sānubandhaṃ sabāndhavam |
samīkariṣye tatpāpaṃ yatpurā kṛtavānasi || 6-75-8||

MHB 6-75-9

एवमुक्त्वा धनुर्घोरं विकृष्योद्भ्राम्य चासकृत् ।
समादाय शरान्घोरान्महाशनिसमप्रभान् ॥ ६-७५-९॥
evamuktvā dhanurghoraṃ vikṛṣyodbhrāmya cāsakṛt |
samādāya śarānghorānmahāśanisamaprabhān || 6-75-9||

MHB 6-75-10

षड्विंशत्तरसा क्रुद्धो मुमोचाशु सुयोधने ।
ज्वलिताग्निशिखाकारान्वज्रकल्पानजिह्मगान् ॥ ६-७५-१०॥
ṣaḍviṃśattarasā kruddho mumocāśu suyodhane |
jvalitāgniśikhākārānvajrakalpānajihmagān || 6-75-10||

MHB 6-75-11

ततोऽस्य कार्मुकं द्वाभ्यां सूतं द्वाभ्यां च विव्यधे ।
चतुर्भिरश्वाञ्जवनाननयद्यमसादनम् ॥ ६-७५-११॥
tato'sya kārmukaṃ dvābhyāṃ sūtaṃ dvābhyāṃ ca vivyadhe |
caturbhiraśvāñjavanānanayadyamasādanam || 6-75-11||

MHB 6-75-12

द्वाभ्यां च सुविकृष्टाभ्यां शराभ्यामरिमर्दनः ।
छत्रं चिच्छेद समरे राज्ञस्तस्य रथोत्तमात् ॥ ६-७५-१२॥
dvābhyāṃ ca suvikṛṣṭābhyāṃ śarābhyāmarimardanaḥ |
chatraṃ ciccheda samare rājñastasya rathottamāt || 6-75-12||

MHB 6-75-13

त्रिभिश्च तस्य चिच्छेद ज्वलन्तं ध्वजमुत्तमम् ।
छित्त्वा तं च ननादोच्चैस्तव पुत्रस्य पश्यतः ॥ ६-७५-१३॥
tribhiśca tasya ciccheda jvalantaṃ dhvajamuttamam |
chittvā taṃ ca nanādoccaistava putrasya paśyataḥ || 6-75-13||

MHB 6-75-14

रथाच्च स ध्वजः श्रीमान्नानारत्नविभूषितः ।
पपात सहसा भूमिं विद्युज्जलधरादिव ॥ ६-७५-१४॥
rathācca sa dhvajaḥ śrīmānnānāratnavibhūṣitaḥ |
papāta sahasā bhūmiṃ vidyujjaladharādiva || 6-75-14||

MHB 6-75-15

ज्वलन्तं सूर्यसंकाशं नागं मणिमयं शुभम् ।
ध्वजं कुरुपतेश्छिन्नं ददृशुः सर्वपार्थिवाः ॥ ६-७५-१५॥
jvalantaṃ sūryasaṃkāśaṃ nāgaṃ maṇimayaṃ śubham |
dhvajaṃ kurupateśchinnaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ || 6-75-15||

MHB 6-75-16

अथैनं दशभिर्बाणैस्तोत्त्रैरिव महागजम् ।
आजघान रणे भीमः स्मयन्निव महारथः ॥ ६-७५-१६॥
athainaṃ daśabhirbāṇaistottrairiva mahāgajam |
ājaghāna raṇe bhīmaḥ smayanniva mahārathaḥ || 6-75-16||

MHB 6-75-17

ततस्तु राजा सिन्धूनां रथश्रेष्ठो जयद्रथः ।
दुर्योधनस्य जग्राह पार्ष्णिं सत्पुरुषोचिताम् ॥ ६-७५-१७॥
tatastu rājā sindhūnāṃ rathaśreṣṭho jayadrathaḥ |
duryodhanasya jagrāha pārṣṇiṃ satpuruṣocitām || 6-75-17||

MHB 6-75-18

कृपश्च रथिनां श्रेष्ठः कौरव्यममितौजसम् ।
आरोपयद्रथं राजन्दुर्योधनममर्षणम् ॥ ६-७५-१८॥
kṛpaśca rathināṃ śreṣṭhaḥ kauravyamamitaujasam |
āropayadrathaṃ rājanduryodhanamamarṣaṇam || 6-75-18||

MHB 6-75-19

स गाढविद्धो व्यथितो भीमसेनेन संयुगे ।
निषसाद रथोपस्थे राजा दुर्योधनस्तदा ॥ ६-७५-१९॥
sa gāḍhaviddho vyathito bhīmasenena saṃyuge |
niṣasāda rathopasthe rājā duryodhanastadā || 6-75-19||

MHB 6-75-20

परिवार्य ततो भीमं हन्तुकामो जयद्रथः ।
रथैरनेकसाहस्रैर्भीमस्यावारयद्दिशः ॥ ६-७५-२०॥
parivārya tato bhīmaṃ hantukāmo jayadrathaḥ |
rathairanekasāhasrairbhīmasyāvārayaddiśaḥ || 6-75-20||

MHB 6-75-21

धृष्टकेतुस्ततो राजन्नभिमन्युश्च वीर्यवान् ।
केकया द्रौपदेयाश्च तव पुत्रानयोधयन् ॥ ६-७५-२१॥
dhṛṣṭaketustato rājannabhimanyuśca vīryavān |
kekayā draupadeyāśca tava putrānayodhayan || 6-75-21||

MHB 6-75-22

चित्रसेनः सुचित्रश्च चित्राश्वश्चित्रदर्शनः ।
चारुचित्रः सुचारुश्च तथा नन्दोपनन्दकौ ॥ ६-७५-२२॥
citrasenaḥ sucitraśca citrāśvaścitradarśanaḥ |
cārucitraḥ sucāruśca tathā nandopanandakau || 6-75-22||

MHB 6-75-23

अष्टावेते महेष्वासाः सुकुमारा यशस्विनः ।
अभिमन्युरथं राजन्समन्तात्पर्यवारयन् ॥ ६-७५-२३॥
aṣṭāvete maheṣvāsāḥ sukumārā yaśasvinaḥ |
abhimanyurathaṃ rājansamantātparyavārayan || 6-75-23||

MHB 6-75-24

आजघान ततस्तूर्णमभिमन्युर्महामनाः ।
एकैकं पञ्चभिर्विद्ध्वा शरैः संनतपर्वभिः ।
वज्रमृत्युप्रतीकाशैर्विचित्रायुधनिःसृतैः ॥ ६-७५-२४॥
ājaghāna tatastūrṇamabhimanyurmahāmanāḥ |
ekaikaṃ pañcabhirviddhvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
vajramṛtyupratīkāśairvicitrāyudhaniḥsṛtaiḥ || 6-75-24||

MHB 6-75-25

अमृष्यमाणास्ते सर्वे सौभद्रं रथसत्तमम् ।
ववर्षुर्मार्गणैस्तीक्ष्णैर्गिरिं मेरुमिवाम्बुदाः ॥ ६-७५-२५॥
amṛṣyamāṇāste sarve saubhadraṃ rathasattamam |
vavarṣurmārgaṇaistīkṣṇairgiriṃ merumivāmbudāḥ || 6-75-25||

MHB 6-75-26

स पीड्यमानः समरे कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः ।
अभिमन्युर्महाराज तावकान्समकम्पयत् ।
यथा देवासुरे युद्धे वज्रपाणिर्महासुरान् ॥ ६-७५-२६॥
sa pīḍyamānaḥ samare kṛtāstro yuddhadurmadaḥ |
abhimanyurmahārāja tāvakānsamakampayat |
yathā devāsure yuddhe vajrapāṇirmahāsurān || 6-75-26||

MHB 6-75-27

विकर्णस्य ततो भल्लान्प्रेषयामास भारत ।
चतुर्दश रथश्रेष्ठो घोरानाशीविषोपमान् ।
ध्वजं सूतं हयांश्चास्य छित्त्वा नृत्यन्निवाहवे ॥ ६-७५-२७॥
vikarṇasya tato bhallānpreṣayāmāsa bhārata |
caturdaśa rathaśreṣṭho ghorānāśīviṣopamān |
dhvajaṃ sūtaṃ hayāṃścāsya chittvā nṛtyannivāhave || 6-75-27||

MHB 6-75-28

पुनश्चान्याञ्शरान्पीतानकुण्ठाग्राञ्शिलाशितान् ।
प्रेषयामास सौभद्रो विकर्णाय महाबलः ॥ ६-७५-२८॥
punaścānyāñśarānpītānakuṇṭhāgrāñśilāśitān |
preṣayāmāsa saubhadro vikarṇāya mahābalaḥ || 6-75-28||

MHB 6-75-29

ते विकर्णं समासाद्य कङ्कबर्हिणवाससः ।
भित्त्वा देहं गता भूमिं ज्वलन्त इव पन्नगाः ॥ ६-७५-२९॥
te vikarṇaṃ samāsādya kaṅkabarhiṇavāsasaḥ |
bhittvā dehaṃ gatā bhūmiṃ jvalanta iva pannagāḥ || 6-75-29||

MHB 6-75-30

ते शरा हेमपुङ्खाग्रा व्यदृश्यन्त महीतले ।
विकर्णरुधिरक्लिन्ना वमन्त इव शोणितम् ॥ ६-७५-३०॥
te śarā hemapuṅkhāgrā vyadṛśyanta mahītale |
vikarṇarudhiraklinnā vamanta iva śoṇitam || 6-75-30||

MHB 6-75-31

विकर्णं वीक्ष्य निर्भिन्नं तस्यैवान्ये सहोदराः ।
अभ्यद्रवन्त समरे सौभद्रप्रमुखान्रथान् ॥ ६-७५-३१॥
vikarṇaṃ vīkṣya nirbhinnaṃ tasyaivānye sahodarāḥ |
abhyadravanta samare saubhadrapramukhānrathān || 6-75-31||

MHB 6-75-32

अभियात्वा तथैवाशु रथस्थान्सूर्यवर्चसः ।
अविध्यन्समरेऽन्योन्यं संरब्धा युद्धदुर्मदाः ॥ ६-७५-३२॥
abhiyātvā tathaivāśu rathasthānsūryavarcasaḥ |
avidhyansamare'nyonyaṃ saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ || 6-75-32||

MHB 6-75-33

दुर्मुखः श्रुतकर्माणं विद्ध्वा सप्तभिराशुगैः ।
ध्वजमेकेन चिच्छेद सारथिं चास्य सप्तभिः ॥ ६-७५-३३॥
durmukhaḥ śrutakarmāṇaṃ viddhvā saptabhirāśugaiḥ |
dhvajamekena ciccheda sārathiṃ cāsya saptabhiḥ || 6-75-33||

MHB 6-75-34

अश्वाञ्जाम्बूनदैर्जालैः प्रच्छन्नान्वातरंहसः ।
जघान षड्भिरासाद्य सारथिं चाभ्यपातयत् ॥ ६-७५-३४॥
aśvāñjāmbūnadairjālaiḥ pracchannānvātaraṃhasaḥ |
jaghāna ṣaḍbhirāsādya sārathiṃ cābhyapātayat || 6-75-34||

MHB 6-75-35

स हताश्वे रथे तिष्ठञ्श्रुतकर्मा महारथः ।
शक्तिं चिक्षेप संक्रुद्धो महोल्कां ज्वलितामिव ॥ ६-७५-३५॥
sa hatāśve rathe tiṣṭhañśrutakarmā mahārathaḥ |
śaktiṃ cikṣepa saṃkruddho maholkāṃ jvalitāmiva || 6-75-35||

MHB 6-75-36

सा दुर्मुखस्य विपुलं वर्म भित्त्वा यशस्विनः ।
विदार्य प्राविशद्भूमिं दीप्यमाना सुतेजना ॥ ६-७५-३६॥
sā durmukhasya vipulaṃ varma bhittvā yaśasvinaḥ |
vidārya prāviśadbhūmiṃ dīpyamānā sutejanā || 6-75-36||

MHB 6-75-37

तं दृष्ट्वा विरथं तत्र सुतसोमो महाबलः ।
पश्यतां सर्वसैन्यानां रथमारोपयत्स्वकम् ॥ ६-७५-३७॥
taṃ dṛṣṭvā virathaṃ tatra sutasomo mahābalaḥ |
paśyatāṃ sarvasainyānāṃ rathamāropayatsvakam || 6-75-37||

MHB 6-75-38

श्रुतकीर्तिस्तथा वीरो जयत्सेनं सुतं तव ।
अभ्ययात्समरे राजन्हन्तुकामो यशस्विनम् ॥ ६-७५-३८॥
śrutakīrtistathā vīro jayatsenaṃ sutaṃ tava |
abhyayātsamare rājanhantukāmo yaśasvinam || 6-75-38||

MHB 6-75-39

तस्य विक्षिपतश्चापं श्रुतकीर्तेर्महात्मनः ।
चिच्छेद समरे राजञ्जयत्सेनः सुतस्तव ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन प्रहसन्निव भारत ॥ ६-७५-३९॥
tasya vikṣipataścāpaṃ śrutakīrtermahātmanaḥ |
ciccheda samare rājañjayatsenaḥ sutastava |
kṣurapreṇa sutīkṣṇena prahasanniva bhārata || 6-75-39||

MHB 6-75-40

तं दृष्ट्वा छिन्नधन्वानं शतानीकः सहोदरम् ।
अभ्यपद्यत तेजस्वी सिंहवद्विनदन्मुहुः ॥ ६-७५-४०॥
taṃ dṛṣṭvā chinnadhanvānaṃ śatānīkaḥ sahodaram |
abhyapadyata tejasvī siṃhavadvinadanmuhuḥ || 6-75-40||

MHB 6-75-41

शतानीकस्तु समरे दृढं विस्फार्य कार्मुकम् ।
विव्याध दशभिस्तूर्णं जयत्सेनं शिलीमुखैः ॥ ६-७५-४१॥
śatānīkastu samare dṛḍhaṃ visphārya kārmukam |
vivyādha daśabhistūrṇaṃ jayatsenaṃ śilīmukhaiḥ || 6-75-41||

MHB 6-75-42

अथान्येन सुतीक्ष्णेन सर्वावरणभेदिना ।
शतानीको जयत्सेनं विव्याध हृदये भृशम् ॥ ६-७५-४२॥
athānyena sutīkṣṇena sarvāvaraṇabhedinā |
śatānīko jayatsenaṃ vivyādha hṛdaye bhṛśam || 6-75-42||

MHB 6-75-43

तथा तस्मिन्वर्तमाने दुष्कर्णो भ्रातुरन्तिके ।
चिच्छेद समरे चापं नाकुलेः क्रोधमूर्छितः ॥ ६-७५-४३॥
tathā tasminvartamāne duṣkarṇo bhrāturantike |
ciccheda samare cāpaṃ nākuleḥ krodhamūrchitaḥ || 6-75-43||

MHB 6-75-44

अथान्यद्धनुरादाय भारसाधनमुत्तमम् ।
समादत्त शितान्बाणाञ्शतानीको महाबलः ॥ ६-७५-४४॥
athānyaddhanurādāya bhārasādhanamuttamam |
samādatta śitānbāṇāñśatānīko mahābalaḥ || 6-75-44||

MHB 6-75-45

तिष्ठ तिष्ठेति चामन्त्र्य दुष्कर्णं भ्रातुरग्रतः ।
मुमोच निशितान्बाणाञ्ज्वलितान्पन्नगानिव ॥ ६-७५-४५॥
tiṣṭha tiṣṭheti cāmantrya duṣkarṇaṃ bhrāturagrataḥ |
mumoca niśitānbāṇāñjvalitānpannagāniva || 6-75-45||

MHB 6-75-46

ततोऽस्य धनुरेकेन द्वाभ्यां सूतं च मारिष ।
चिच्छेद समरे तूर्णं तं च विव्याध सप्तभिः ॥ ६-७५-४६॥
tato'sya dhanurekena dvābhyāṃ sūtaṃ ca māriṣa |
ciccheda samare tūrṇaṃ taṃ ca vivyādha saptabhiḥ || 6-75-46||

MHB 6-75-47

अश्वान्मनोजवांश्चास्य कल्माषान्वीतकल्मषः ।
जघान निशितैस्तूर्णं सर्वान्द्वादशभिः शरैः ॥ ६-७५-४७॥
aśvānmanojavāṃścāsya kalmāṣānvītakalmaṣaḥ |
jaghāna niśitaistūrṇaṃ sarvāndvādaśabhiḥ śaraiḥ || 6-75-47||

MHB 6-75-48

अथापरेण भल्लेन सुमुक्तेन निपातिना ।
दुष्कर्णं समरे क्रुद्धो विव्याध हृदये भृशम् ॥ ६-७५-४८॥
athāpareṇa bhallena sumuktena nipātinā |
duṣkarṇaṃ samare kruddho vivyādha hṛdaye bhṛśam || 6-75-48||

MHB 6-75-49

दुष्कर्णं निहतं दृष्ट्वा पञ्च राजन्महारथाः ।
जिघांसन्तः शतानीकं सर्वतः पर्यवारयन् ॥ ६-७५-४९॥
duṣkarṇaṃ nihataṃ dṛṣṭvā pañca rājanmahārathāḥ |
jighāṃsantaḥ śatānīkaṃ sarvataḥ paryavārayan || 6-75-49||

MHB 6-75-50

छाद्यमानं शरव्रातैः शतानीकं यशस्विनम् ।
अभ्यधावन्त संरब्धाः केकयाः पञ्च सोदराः ॥ ६-७५-५०॥
chādyamānaṃ śaravrātaiḥ śatānīkaṃ yaśasvinam |
abhyadhāvanta saṃrabdhāḥ kekayāḥ pañca sodarāḥ || 6-75-50||

MHB 6-75-51

तानभ्यापततः प्रेक्ष्य तव पुत्रा महारथाः ।
प्रत्युद्ययुर्महाराज गजा इव महागजान् ॥ ६-७५-५१॥
tānabhyāpatataḥ prekṣya tava putrā mahārathāḥ |
pratyudyayurmahārāja gajā iva mahāgajān || 6-75-51||

MHB 6-75-52

दुर्मुखो दुर्जयश्चैव तथा दुर्मर्षणो युवा ।
शत्रुंजयः शत्रुसहः सर्वे क्रुद्धा यशस्विनः ।
प्रत्युद्याता महाराज केकयान्भ्रातरः समम् ॥ ६-७५-५२॥
durmukho durjayaścaiva tathā durmarṣaṇo yuvā |
śatruṃjayaḥ śatrusahaḥ sarve kruddhā yaśasvinaḥ |
pratyudyātā mahārāja kekayānbhrātaraḥ samam || 6-75-52||

MHB 6-75-53

रथैर्नगरसंकाशैर्हयैर्युक्तैर्मनोजवैः ।
नानावर्णविचित्राभिः पताकाभिरलंकृतैः ॥ ६-७५-५३॥
rathairnagarasaṃkāśairhayairyuktairmanojavaiḥ |
nānāvarṇavicitrābhiḥ patākābhiralaṃkṛtaiḥ || 6-75-53||

MHB 6-75-54

वरचापधरा वीरा विचित्रकवचध्वजाः ।
विविशुस्ते परं सैन्यं सिंहा इव वनाद्वनम् ॥ ६-७५-५४॥
varacāpadharā vīrā vicitrakavacadhvajāḥ |
viviśuste paraṃ sainyaṃ siṃhā iva vanādvanam || 6-75-54||

MHB 6-75-55

तेषां सुतुमुलं युद्धं व्यतिषक्तरथद्विपम् ।
अवर्तत महारौद्रं निघ्नतामितरेतरम् ।
अन्योन्यागस्कृतां राजन्यमराष्ट्रविवर्धनम् ॥ ६-७५-५५॥
teṣāṃ sutumulaṃ yuddhaṃ vyatiṣaktarathadvipam |
avartata mahāraudraṃ nighnatāmitaretaram |
anyonyāgaskṛtāṃ rājanyamarāṣṭravivardhanam || 6-75-55||

MHB 6-75-56

मुहूर्तास्तमिते सूर्ये चक्रुर्युद्धं सुदारुणम् ।
रथिनः सादिनश्चैव व्यकीर्यन्त सहस्रशः ॥ ६-७५-५६॥
muhūrtāstamite sūrye cakruryuddhaṃ sudāruṇam |
rathinaḥ sādinaścaiva vyakīryanta sahasraśaḥ || 6-75-56||

MHB 6-75-57

ततः शांतनवः क्रुद्धः शरैः संनतपर्वभिः ।
नाशयामास सेनां वै भीष्मस्तेषां महात्मनाम् ।
पाञ्चालानां च सैन्यानि शरैर्निन्ये यमक्षयम् ॥ ६-७५-५७॥
tataḥ śāṃtanavaḥ kruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
nāśayāmāsa senāṃ vai bhīṣmasteṣāṃ mahātmanām |
pāñcālānāṃ ca sainyāni śarairninye yamakṣayam || 6-75-57||

MHB 6-75-58

एवं भित्त्वा महेष्वासः पाण्डवानामनीकिनीम् ।
कृत्वावहारं सैन्यानां ययौ स्वशिबिरं नृप ॥ ६-७५-५८॥
evaṃ bhittvā maheṣvāsaḥ pāṇḍavānāmanīkinīm |
kṛtvāvahāraṃ sainyānāṃ yayau svaśibiraṃ nṛpa || 6-75-58||

MHB 6-75-59

धर्मराजोऽपि संप्रेक्ष्य धृष्टद्युम्नवृकोदरौ ।
मूर्ध्नि चैतावुपाघ्राय संहृष्टः शिबिरं ययौ ॥ ६-७५-५९॥
dharmarājo'pi saṃprekṣya dhṛṣṭadyumnavṛkodarau |
mūrdhni caitāvupāghrāya saṃhṛṣṭaḥ śibiraṃ yayau || 6-75-59||

Adhyaya: 76/117 (19)

MHB 6-76-1

संजय उवाच ।
अथ शूरा महाराज परस्परकृतागसः ।
जग्मुः स्वशिबिराण्येव रुधिरेण समुक्षिताः ॥ ६-७६-१॥
saṃjaya uvāca |
atha śūrā mahārāja parasparakṛtāgasaḥ |
jagmuḥ svaśibirāṇyeva rudhireṇa samukṣitāḥ || 6-76-1||

MHB 6-76-2

विश्रम्य च यथान्यायं पूजयित्वा परस्परम् ।
संनद्धाः समदृश्यन्त भूयो युद्धचिकीर्षया ॥ ६-७६-२॥
viśramya ca yathānyāyaṃ pūjayitvā parasparam |
saṃnaddhāḥ samadṛśyanta bhūyo yuddhacikīrṣayā || 6-76-2||

MHB 6-76-3

ततस्तव सुतो राजंश्चिन्तयाभिपरिप्लुतः ।
विस्रवच्छोणिताक्ताङ्गः पप्रच्छेदं पितामहम् ॥ ६-७६-३॥
tatastava suto rājaṃścintayābhipariplutaḥ |
visravacchoṇitāktāṅgaḥ papracchedaṃ pitāmaham || 6-76-3||

MHB 6-76-4

सैन्यानि रौद्राणि भयानकानि व्यूढानि सम्यग्बहुलध्वजानि ।
विदार्य हत्वा च निपीड्य शूरास्ते पाण्डवानां त्वरिता रथौघाः ॥ ६-७६-४॥
sainyāni raudrāṇi bhayānakāni vyūḍhāni samyagbahuladhvajāni |
vidārya hatvā ca nipīḍya śūrāste pāṇḍavānāṃ tvaritā rathaughāḥ || 6-76-4||

MHB 6-76-5

संमोह्य सर्वान्युधि कीर्तिमन्तो व्यूहं च तं मकरं वज्रकल्पम् ।
प्रविश्य भीमेन निबर्हितोऽस्मि घोरैः शरैर्मृत्युदण्डप्रकाशैः ॥ ६-७६-५॥
saṃmohya sarvānyudhi kīrtimanto vyūhaṃ ca taṃ makaraṃ vajrakalpam |
praviśya bhīmena nibarhito'smi ghoraiḥ śarairmṛtyudaṇḍaprakāśaiḥ || 6-76-5||

MHB 6-76-6

क्रुद्धं तमुद्वीक्ष्य भयेन राजन्संमूर्छितो नालभं शान्तिमद्य ।
इच्छे प्रसादात्तव सत्यसंध प्राप्तुं जयं पाण्डवेयांश्च हन्तुम् ॥ ६-७६-६॥
kruddhaṃ tamudvīkṣya bhayena rājansaṃmūrchito nālabhaṃ śāntimadya |
icche prasādāttava satyasaṃdha prāptuṃ jayaṃ pāṇḍaveyāṃśca hantum || 6-76-6||

MHB 6-76-7

तेनैवमुक्तः प्रहसन्महात्मा दुर्योधनं जातमन्युं विदित्वा ।
तं प्रत्युवाचाविमना मनस्वी गङ्गासुतः शस्त्रभृतां वरिष्ठः ॥ ६-७६-७॥
tenaivamuktaḥ prahasanmahātmā duryodhanaṃ jātamanyuṃ viditvā |
taṃ pratyuvācāvimanā manasvī gaṅgāsutaḥ śastrabhṛtāṃ variṣṭhaḥ || 6-76-7||

MHB 6-76-8

परेण यत्नेन विगाह्य सेनां सर्वात्मनाहं तव राजपुत्र ।
इच्छामि दातुं विजयं सुखं च न चात्मानं छादयेऽहं त्वदर्थे ॥ ६-७६-८॥
pareṇa yatnena vigāhya senāṃ sarvātmanāhaṃ tava rājaputra |
icchāmi dātuṃ vijayaṃ sukhaṃ ca na cātmānaṃ chādaye'haṃ tvadarthe || 6-76-8||

MHB 6-76-9

एते तु रौद्रा बहवो महारथा यशस्विनः शूरतमाः कृतास्त्राः ।
ये पाण्डवानां समरे सहाया जितक्लमाः क्रोधविषं वमन्ति ॥ ६-७६-९॥
ete tu raudrā bahavo mahārathā yaśasvinaḥ śūratamāḥ kṛtāstrāḥ |
ye pāṇḍavānāṃ samare sahāyā jitaklamāḥ krodhaviṣaṃ vamanti || 6-76-9||

MHB 6-76-10

ते नेह शक्याः सहसा विजेतुं वीर्योन्नद्धाः कृतवैरास्त्वया च ।
अहं ह्येतान्प्रतियोत्स्यामि राजन्सर्वात्मना जीवितं त्यज्य वीर ॥ ६-७६-१०॥
te neha śakyāḥ sahasā vijetuṃ vīryonnaddhāḥ kṛtavairāstvayā ca |
ahaṃ hyetānpratiyotsyāmi rājansarvātmanā jīvitaṃ tyajya vīra || 6-76-10||

MHB 6-76-11

रणे तवार्थाय महानुभाव न जीवितं रक्ष्यतमं ममाद्य ।
सर्वांस्तवार्थाय सदेवदैत्याँल्लोकान्दहेयं किमु शत्रूंस्तवेह ॥ ६-७६-११॥
raṇe tavārthāya mahānubhāva na jīvitaṃ rakṣyatamaṃ mamādya |
sarvāṃstavārthāya sadevadaityā~llokāndaheyaṃ kimu śatrūṃstaveha || 6-76-11||

MHB 6-76-12

तत्पाण्डवान्योधयिष्यामि राजन्प्रियं च ते सर्वमहं करिष्ये ।
श्रुत्वैव चैतत्परमप्रतीतो दुर्योधनः प्रीतमना बभूव ॥ ६-७६-१२॥
tatpāṇḍavānyodhayiṣyāmi rājanpriyaṃ ca te sarvamahaṃ kariṣye |
śrutvaiva caitatparamapratīto duryodhanaḥ prītamanā babhūva || 6-76-12||

MHB 6-76-13

सर्वाणि सैन्यानि ततः प्रहृष्टो निर्गच्छतेत्याह नृपांश्च सर्वान् ।
तदाज्ञया तानि विनिर्ययुर्द्रुतं रथाश्वपादातगजायुतानि ॥ ६-७६-१३॥
sarvāṇi sainyāni tataḥ prahṛṣṭo nirgacchatetyāha nṛpāṃśca sarvān |
tadājñayā tāni viniryayurdrutaṃ rathāśvapādātagajāyutāni || 6-76-13||

MHB 6-76-14

प्रहर्षयुक्तानि तु तानि राजन्महान्ति नानाविधशस्त्रवन्ति ।
स्थितानि नागाश्वपदातिमन्ति विरेजुराजौ तव राजन्बलानि ॥ ६-७६-१४॥
praharṣayuktāni tu tāni rājanmahānti nānāvidhaśastravanti |
sthitāni nāgāśvapadātimanti virejurājau tava rājanbalāni || 6-76-14||

MHB 6-76-15

वृन्दैः स्थिताश्चापि सुसंप्रयुक्ताश्चकाशिरे दन्तिगणाः समन्तात् ।
शस्त्रास्त्रविद्भिर्नरदेव योधैरधिष्ठिताः सैन्यगणास्त्वदीयाः ॥ ६-७६-१५॥
vṛndaiḥ sthitāścāpi susaṃprayuktāścakāśire dantigaṇāḥ samantāt |
śastrāstravidbhirnaradeva yodhairadhiṣṭhitāḥ sainyagaṇāstvadīyāḥ || 6-76-15||

MHB 6-76-16

रथैश्च पादातगजाश्वसंघैः प्रयाद्भिराजौ विधिवत्प्रणुन्नैः ।
समुद्धतं वै तरुणार्कवर्णं रजो बभौ छादयत्सूर्यरश्मीन् ॥ ६-७६-१६॥
rathaiśca pādātagajāśvasaṃghaiḥ prayādbhirājau vidhivatpraṇunnaiḥ |
samuddhataṃ vai taruṇārkavarṇaṃ rajo babhau chādayatsūryaraśmīn || 6-76-16||

MHB 6-76-17

रेजुः पताका रथदन्तिसंस्था वातेरिता भ्राम्यमाणाः समन्तात् ।
नानारङ्गाः समरे तत्र राजन्मेघैर्युक्ता विद्युतः खे यथैव ॥ ६-७६-१७॥
rejuḥ patākā rathadantisaṃsthā vāteritā bhrāmyamāṇāḥ samantāt |
nānāraṅgāḥ samare tatra rājanmeghairyuktā vidyutaḥ khe yathaiva || 6-76-17||

MHB 6-76-18

धनूंषि विस्फारयतां नृपाणां बभूव शब्दस्तुमुलोऽतिघोरः ।
विमथ्यतो देवमहासुरौघैर्यथार्णवस्यादियुगे तदानीम् ॥ ६-७६-१८॥
dhanūṃṣi visphārayatāṃ nṛpāṇāṃ babhūva śabdastumulo'tighoraḥ |
vimathyato devamahāsuraughairyathārṇavasyādiyuge tadānīm || 6-76-18||

MHB 6-76-19

तदुग्रनादं बहुरूपवर्णं तवात्मजानां समुदीर्णमेवम् ।
बभूव सैन्यं रिपुसैन्यहन्तृ युगान्तमेघौघनिभं तदानीम् ॥ ६-७६-१९॥
tadugranādaṃ bahurūpavarṇaṃ tavātmajānāṃ samudīrṇamevam |
babhūva sainyaṃ ripusainyahantṛ yugāntameghaughanibhaṃ tadānīm || 6-76-19||

Adhyaya: 77/117 (44)

MHB 6-77-1

संजय उवाच ।
अथात्मजं तव पुनर्गाङ्गेयो ध्यानमास्थितम् ।
अब्रवीद्भरतश्रेष्ठः संप्रहर्षकरं वचः ॥ ६-७७-१॥
saṃjaya uvāca |
athātmajaṃ tava punargāṅgeyo dhyānamāsthitam |
abravīdbharataśreṣṭhaḥ saṃpraharṣakaraṃ vacaḥ || 6-77-1||

MHB 6-77-2

अहं द्रोणश्च शल्यश्च कृतवर्मा च सात्वतः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तोऽथ सैन्धवः ॥ ६-७७-२॥
ahaṃ droṇaśca śalyaśca kṛtavarmā ca sātvataḥ |
aśvatthāmā vikarṇaśca somadatto'tha saindhavaḥ || 6-77-2||

MHB 6-77-3

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ बाह्लिकः सह बाह्लिकैः ।
त्रिगर्तराजश्च बली मागधश्च सुदुर्जयः ॥ ६-७७-३॥
vindānuvindāvāvantyau bāhlikaḥ saha bāhlikaiḥ |
trigartarājaśca balī māgadhaśca sudurjayaḥ || 6-77-3||

MHB 6-77-4

बृहद्बलश्च कौसल्यश्चित्रसेनो विविंशतिः ।
रथाश्च बहुसाहस्राः शोभमाना महाध्वजाः ॥ ६-७७-४॥
bṛhadbalaśca kausalyaścitraseno viviṃśatiḥ |
rathāśca bahusāhasrāḥ śobhamānā mahādhvajāḥ || 6-77-4||

MHB 6-77-5

देशजाश्च हया राजन्स्वारूढा हयसादिभिः ।
गजेन्द्राश्च मदोद्वृत्ताः प्रभिन्नकरटामुखाः ॥ ६-७७-५॥
deśajāśca hayā rājansvārūḍhā hayasādibhiḥ |
gajendrāśca madodvṛttāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ || 6-77-5||

MHB 6-77-6

पदाताश्च तथा शूरा नानाप्रहरणायुधाः ।
नानादेशसमुत्पन्नास्त्वदर्थे योद्धुमुद्यताः ॥ ६-७७-६॥
padātāśca tathā śūrā nānāpraharaṇāyudhāḥ |
nānādeśasamutpannāstvadarthe yoddhumudyatāḥ || 6-77-6||

MHB 6-77-7

एते चान्ये च बहवस्त्वदर्थे त्यक्तजीविताः ।
देवानपि रणे जेतुं समर्था इति मे मतिः ॥ ६-७७-७॥
ete cānye ca bahavastvadarthe tyaktajīvitāḥ |
devānapi raṇe jetuṃ samarthā iti me matiḥ || 6-77-7||

MHB 6-77-8

अवश्यं तु मया राजंस्तव वाच्यं हितं सदा ।
अशक्याः पाण्डवा जेतुं देवैरपि सवासवैः ।
वासुदेवसहायाश्च महेन्द्रसमविक्रमाः ॥ ६-७७-८॥
avaśyaṃ tu mayā rājaṃstava vācyaṃ hitaṃ sadā |
aśakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ devairapi savāsavaiḥ |
vāsudevasahāyāśca mahendrasamavikramāḥ || 6-77-8||

MHB 6-77-9

सर्वथाहं तु राजेन्द्र करिष्ये वचनं तव ।
पाण्डवान्वा रणे जेष्ये मां वा जेष्यन्ति पाण्डवाः ॥ ६-७७-९॥
sarvathāhaṃ tu rājendra kariṣye vacanaṃ tava |
pāṇḍavānvā raṇe jeṣye māṃ vā jeṣyanti pāṇḍavāḥ || 6-77-9||

MHB 6-77-10

एवमुक्त्वा ददौ चास्मै विशल्यकरणीं शुभाम् ।
ओषधीं वीर्यसंपन्नां विशल्यश्चाभवत्तदा ॥ ६-७७-१०॥
evamuktvā dadau cāsmai viśalyakaraṇīṃ śubhām |
oṣadhīṃ vīryasaṃpannāṃ viśalyaścābhavattadā || 6-77-10||

MHB 6-77-11

ततः प्रभाते विमले स्वेनानीकेन वीर्यवान् ।
अव्यूहत स्वयं व्यूहं भीष्मो व्यूहविशारदः ॥ ६-७७-११॥
tataḥ prabhāte vimale svenānīkena vīryavān |
avyūhata svayaṃ vyūhaṃ bhīṣmo vyūhaviśāradaḥ || 6-77-11||

MHB 6-77-12

मण्डलं मनुजश्रेष्ठ नानाशस्त्रसमाकुलम् ।
संपूर्णं योधमुख्यैश्च तथा दन्तिपदातिभिः ॥ ६-७७-१२॥
maṇḍalaṃ manujaśreṣṭha nānāśastrasamākulam |
saṃpūrṇaṃ yodhamukhyaiśca tathā dantipadātibhiḥ || 6-77-12||

MHB 6-77-13

रथैरनेकसाहस्रैः समन्तात्परिवारितम् ।
अश्ववृन्दैर्महद्भिश्च ऋष्टितोमरधारिभिः ॥ ६-७७-१३॥
rathairanekasāhasraiḥ samantātparivāritam |
aśvavṛndairmahadbhiśca ṛṣṭitomaradhāribhiḥ || 6-77-13||

MHB 6-77-14

नागे नागे रथाः सप्त सप्त चाश्वा रथे रथे ।
अन्वश्वं दश धानुष्का धानुष्के सप्त चर्मिणः ॥ ६-७७-१४॥
nāge nāge rathāḥ sapta sapta cāśvā rathe rathe |
anvaśvaṃ daśa dhānuṣkā dhānuṣke sapta carmiṇaḥ || 6-77-14||

MHB 6-77-15

एवंव्यूहं महाराज तव सैन्यं महारथैः ।
स्थितं रणाय महते भीष्मेण युधि पालितम् ॥ ६-७७-१५॥
evaṃvyūhaṃ mahārāja tava sainyaṃ mahārathaiḥ |
sthitaṃ raṇāya mahate bhīṣmeṇa yudhi pālitam || 6-77-15||

MHB 6-77-16

दशाश्वानां सहस्राणि दन्तिनां च तथैव च ।
रथानामयुतं चापि पुत्राश्च तव दंशिताः ।
चित्रसेनादयः शूरा अभ्यरक्षन्पितामहम् ॥ ६-७७-१६॥
daśāśvānāṃ sahasrāṇi dantināṃ ca tathaiva ca |
rathānāmayutaṃ cāpi putrāśca tava daṃśitāḥ |
citrasenādayaḥ śūrā abhyarakṣanpitāmaham || 6-77-16||

MHB 6-77-17

रक्ष्यमाणश्च तैः शूरैर्गोप्यमानाश्च तेन ते ।
संनद्धाः समदृश्यन्त राजानश्च महाबलाः ॥ ६-७७-१७॥
rakṣyamāṇaśca taiḥ śūrairgopyamānāśca tena te |
saṃnaddhāḥ samadṛśyanta rājānaśca mahābalāḥ || 6-77-17||

MHB 6-77-18

दुर्योधनस्तु समरे दंशितो रथमास्थितः ।
व्यभ्राजत श्रिया जुष्टो यथा शक्रस्त्रिविष्टपे ॥ ६-७७-१८॥
duryodhanastu samare daṃśito rathamāsthitaḥ |
vyabhrājata śriyā juṣṭo yathā śakrastriviṣṭape || 6-77-18||

MHB 6-77-19

ततः शब्दो महानासीत्पुत्राणां तव भारत ।
रथघोषश्च तुमुलो वादित्राणां च निस्वनः ॥ ६-७७-१९॥
tataḥ śabdo mahānāsītputrāṇāṃ tava bhārata |
rathaghoṣaśca tumulo vāditrāṇāṃ ca nisvanaḥ || 6-77-19||

MHB 6-77-20

भीष्मेण धार्तराष्ट्राणां व्यूढः प्रत्यङ्मुखो युधि ।
मण्डलः सुमहाव्यूहो दुर्भेद्योऽमित्रघातिनाम् ।
सर्वतः शुशुभे राजन्रणेऽरीणां दुरासदः ॥ ६-७७-२०॥
bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭrāṇāṃ vyūḍhaḥ pratyaṅmukho yudhi |
maṇḍalaḥ sumahāvyūho durbhedyo'mitraghātinām |
sarvataḥ śuśubhe rājanraṇe'rīṇāṃ durāsadaḥ || 6-77-20||

MHB 6-77-21

मण्डलं तु समालोक्य व्यूहं परमदारुणम् ।
स्वयं युधिष्ठिरो राजा व्यूहं वज्रमथाकरोत् ॥ ६-७७-२१॥
maṇḍalaṃ tu samālokya vyūhaṃ paramadāruṇam |
svayaṃ yudhiṣṭhiro rājā vyūhaṃ vajramathākarot || 6-77-21||

MHB 6-77-22

तथा व्यूढेष्वनीकेषु यथास्थानमवस्थिताः ।
रथिनः सादिनश्चैव सिंहनादमथानदन् ॥ ६-७७-२२॥
tathā vyūḍheṣvanīkeṣu yathāsthānamavasthitāḥ |
rathinaḥ sādinaścaiva siṃhanādamathānadan || 6-77-22||

MHB 6-77-23

बिभित्सवस्ततो व्यूहं निर्ययुर्युद्धकाङ्क्षिणः ।
इतरेतरतः शूराः सहसैन्याः प्रहारिणः ॥ ६-७७-२३॥
bibhitsavastato vyūhaṃ niryayuryuddhakāṅkṣiṇaḥ |
itaretarataḥ śūrāḥ sahasainyāḥ prahāriṇaḥ || 6-77-23||

MHB 6-77-24

भारद्वाजो ययौ मत्स्यं द्रौणिश्चापि शिखण्डिनम् ।
स्वयं दुर्योधनो राजा पार्षतं समुपाद्रवत् ॥ ६-७७-२४॥
bhāradvājo yayau matsyaṃ drauṇiścāpi śikhaṇḍinam |
svayaṃ duryodhano rājā pārṣataṃ samupādravat || 6-77-24||

MHB 6-77-25

नकुलः सहदेवश्च राजन्मद्रेशमीयतुः ।
विन्दानुविन्दावावन्त्याविरावन्तमभिद्रुतौ ॥ ६-७७-२५॥
nakulaḥ sahadevaśca rājanmadreśamīyatuḥ |
vindānuvindāvāvantyāvirāvantamabhidrutau || 6-77-25||

MHB 6-77-26

सर्वे नृपास्तु समरे धनंजयमयोधयन् ।
भीमसेनो रणे यत्तो हार्दिक्यं समवारयत् ॥ ६-७७-२६॥
sarve nṛpāstu samare dhanaṃjayamayodhayan |
bhīmaseno raṇe yatto hārdikyaṃ samavārayat || 6-77-26||

MHB 6-77-27

चित्रसेनं विकर्णं च तथा दुर्मर्षणं विभो ।
आर्जुनिः समरे राजंस्तव पुत्रानयोधयत् ॥ ६-७७-२७॥
citrasenaṃ vikarṇaṃ ca tathā durmarṣaṇaṃ vibho |
ārjuniḥ samare rājaṃstava putrānayodhayat || 6-77-27||

MHB 6-77-28

प्राग्ज्योतिषं महेष्वासं हैडिम्बो राक्षसोत्तमः ।
अभिदुद्राव वेगेन मत्तो मत्तमिव द्विपम् ॥ ६-७७-२८॥
prāgjyotiṣaṃ maheṣvāsaṃ haiḍimbo rākṣasottamaḥ |
abhidudrāva vegena matto mattamiva dvipam || 6-77-28||

MHB 6-77-29

अलम्बुसस्ततो राजन्सात्यकिं युद्धदुर्मदम् ।
ससैन्यं समरे क्रुद्धो राक्षसः समभिद्रवत् ॥ ६-७७-२९॥
alambusastato rājansātyakiṃ yuddhadurmadam |
sasainyaṃ samare kruddho rākṣasaḥ samabhidravat || 6-77-29||

MHB 6-77-30

भूरिश्रवा रणे यत्तो धृष्टकेतुमयोधयत् ।
श्रुतायुषं तु राजानं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ६-७७-३०॥
bhūriśravā raṇe yatto dhṛṣṭaketumayodhayat |
śrutāyuṣaṃ tu rājānaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ || 6-77-30||

MHB 6-77-31

चेकितानस्तु समरे कृपमेवान्वयोधयत् ।
शेषाः प्रतिययुर्यत्ता भीममेव महारथम् ॥ ६-७७-३१॥
cekitānastu samare kṛpamevānvayodhayat |
śeṣāḥ pratiyayuryattā bhīmameva mahāratham || 6-77-31||

MHB 6-77-32

ततो राजसहस्राणि परिवव्रुर्धनंजयम् ।
शक्तितोमरनाराचगदापरिघपाणयः ॥ ६-७७-३२॥
tato rājasahasrāṇi parivavrurdhanaṃjayam |
śaktitomaranārācagadāparighapāṇayaḥ || 6-77-32||

MHB 6-77-33

अर्जुनोऽथ भृशं क्रुद्धो वार्ष्णेयमिदमब्रवीत् ।
पश्य माधव सैन्यानि धार्तराष्ट्रस्य संयुगे ।
व्यूढानि व्यूहविदुषा गाङ्गेयेन महात्मना ॥ ६-७७-३३॥
arjuno'tha bhṛśaṃ kruddho vārṣṇeyamidamabravīt |
paśya mādhava sainyāni dhārtarāṣṭrasya saṃyuge |
vyūḍhāni vyūhaviduṣā gāṅgeyena mahātmanā || 6-77-33||

MHB 6-77-34

युद्धाभिकामाञ्शूरांश्च पश्य माधव दंशितान् ।
त्रिगर्तराजं सहितं भ्रातृभिः पश्य केशव ॥ ६-७७-३४॥
yuddhābhikāmāñśūrāṃśca paśya mādhava daṃśitān |
trigartarājaṃ sahitaṃ bhrātṛbhiḥ paśya keśava || 6-77-34||

MHB 6-77-35

अद्यैतान्पातयिष्यामि पश्यतस्ते जनार्दन ।
य इमे मां यदुश्रेष्ठ योद्धुकामा रणाजिरे ॥ ६-७७-३५॥
adyaitānpātayiṣyāmi paśyataste janārdana |
ya ime māṃ yaduśreṣṭha yoddhukāmā raṇājire || 6-77-35||

MHB 6-77-36

एवमुक्त्वा तु कौन्तेयो धनुर्ज्यामवमृज्य च ।
ववर्ष शरवर्षाणि नराधिपगणान्प्रति ॥ ६-७७-३६॥
evamuktvā tu kaunteyo dhanurjyāmavamṛjya ca |
vavarṣa śaravarṣāṇi narādhipagaṇānprati || 6-77-36||

MHB 6-77-37

तेऽपि तं परमेष्वासाः शरवर्षैरपूरयन् ।
तडागमिव धाराभिर्यथा प्रावृषि तोयदाः ॥ ६-७७-३७॥
te'pi taṃ parameṣvāsāḥ śaravarṣairapūrayan |
taḍāgamiva dhārābhiryathā prāvṛṣi toyadāḥ || 6-77-37||

MHB 6-77-38

हाहाकारो महानासीत्तव सैन्ये विशां पते ।
छाद्यमानौ भृशं कृष्णौ शरैर्दृष्ट्वा महारणे ॥ ६-७७-३८॥
hāhākāro mahānāsīttava sainye viśāṃ pate |
chādyamānau bhṛśaṃ kṛṣṇau śarairdṛṣṭvā mahāraṇe || 6-77-38||

MHB 6-77-39

देवा देवर्षयश्चैव गन्धर्वाश्च महोरगाः ।
विस्मयं परमं जग्मुर्दृष्ट्वा कृष्णौ तथागतौ ॥ ६-७७-३९॥
devā devarṣayaścaiva gandharvāśca mahoragāḥ |
vismayaṃ paramaṃ jagmurdṛṣṭvā kṛṣṇau tathāgatau || 6-77-39||

MHB 6-77-40

ततः क्रुद्धोऽर्जुनो राजन्नैन्द्रमस्त्रमुदीरयत् ।
तत्राद्भुतमपश्याम विजयस्य पराक्रमम् ॥ ६-७७-४०॥
tataḥ kruddho'rjuno rājannaindramastramudīrayat |
tatrādbhutamapaśyāma vijayasya parākramam || 6-77-40||

MHB 6-77-41

शस्त्रवृष्टिं परैर्मुक्तां शरौघैर्यदवारयत् ।
न च तत्राप्यनिर्भिन्नः कश्चिदासीद्विशां पते ॥ ६-७७-४१॥
śastravṛṣṭiṃ parairmuktāṃ śaraughairyadavārayat |
na ca tatrāpyanirbhinnaḥ kaścidāsīdviśāṃ pate || 6-77-41||

MHB 6-77-42

तेषां राजसहस्राणां हयानां दन्तिनां तथा ।
द्वाभ्यां त्रिभिः शरैश्चान्यान्पार्थो विव्याध मारिष ॥ ६-७७-४२॥
teṣāṃ rājasahasrāṇāṃ hayānāṃ dantināṃ tathā |
dvābhyāṃ tribhiḥ śaraiścānyānpārtho vivyādha māriṣa || 6-77-42||

MHB 6-77-43

ते हन्यमानाः पार्थेन भीष्मं शांतनवं ययुः ।
अगाधे मज्जमानानां भीष्मस्त्राताभवत्तदा ॥ ६-७७-४३॥
te hanyamānāḥ pārthena bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yayuḥ |
agādhe majjamānānāṃ bhīṣmastrātābhavattadā || 6-77-43||

MHB 6-77-44

आपतद्भिस्तु तैस्तत्र प्रभग्नं तावकं बलम् ।
संचुक्षुभे महाराज वातैरिव महार्णवः ॥ ६-७७-४४॥
āpatadbhistu taistatra prabhagnaṃ tāvakaṃ balam |
saṃcukṣubhe mahārāja vātairiva mahārṇavaḥ || 6-77-44||

Adhyaya: 78/117 (57)

MHB 6-78-1

संजय उवाच ।
तथा प्रवृत्ते संग्रामे निवृत्ते च सुशर्मणि ।
प्रभग्नेषु च वीरेषु पाण्डवेन महात्मना ॥ ६-७८-१॥
saṃjaya uvāca |
tathā pravṛtte saṃgrāme nivṛtte ca suśarmaṇi |
prabhagneṣu ca vīreṣu pāṇḍavena mahātmanā || 6-78-1||

MHB 6-78-2

क्षुभ्यमाणे बले तूर्णं सागरप्रतिमे तव ।
प्रत्युद्याते च गाङ्गेये त्वरितं विजयं प्रति ॥ ६-७८-२॥
kṣubhyamāṇe bale tūrṇaṃ sāgarapratime tava |
pratyudyāte ca gāṅgeye tvaritaṃ vijayaṃ prati || 6-78-2||

MHB 6-78-3

दृष्ट्वा दुर्योधनो राजन्रणे पार्थस्य विक्रमम् ।
त्वरमाणः समभ्येत्य सर्वांस्तानब्रवीन्नृपान् ॥ ६-७८-३॥
dṛṣṭvā duryodhano rājanraṇe pārthasya vikramam |
tvaramāṇaḥ samabhyetya sarvāṃstānabravīnnṛpān || 6-78-3||

MHB 6-78-4

तेषां च प्रमुखे शूरं सुशर्माणं महाबलम् ।
मध्ये सर्वस्य सैन्यस्य भृशं संहर्षयन्वचः ॥ ६-७८-४॥
teṣāṃ ca pramukhe śūraṃ suśarmāṇaṃ mahābalam |
madhye sarvasya sainyasya bhṛśaṃ saṃharṣayanvacaḥ || 6-78-4||

MHB 6-78-5

एष भीष्मः शांतनवो योद्धुकामो धनंजयम् ।
सर्वात्मना कुरुश्रेष्ठस्त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ॥ ६-७८-५॥
eṣa bhīṣmaḥ śāṃtanavo yoddhukāmo dhanaṃjayam |
sarvātmanā kuruśreṣṭhastyaktvā jīvitamātmanaḥ || 6-78-5||

MHB 6-78-6

तं प्रयान्तं परानीकं सर्वसैन्येन भारतम् ।
संयत्ताः समरे सर्वे पालयध्वं पितामहम् ॥ ६-७८-६॥
taṃ prayāntaṃ parānīkaṃ sarvasainyena bhāratam |
saṃyattāḥ samare sarve pālayadhvaṃ pitāmaham || 6-78-6||

MHB 6-78-7

बाढमित्येवमुक्त्वा तु तान्यनीकानि सर्वशः ।
नरेन्द्राणां महाराज समाजग्मुः पितामहम् ॥ ६-७८-७॥
bāḍhamityevamuktvā tu tānyanīkāni sarvaśaḥ |
narendrāṇāṃ mahārāja samājagmuḥ pitāmaham || 6-78-7||

MHB 6-78-8

ततः प्रयातः सहसा भीष्मः शांतनवोऽर्जुनम् ।
रणे भारतमायान्तमाससाद महाबलम् ॥ ६-७८-८॥
tataḥ prayātaḥ sahasā bhīṣmaḥ śāṃtanavo'rjunam |
raṇe bhāratamāyāntamāsasāda mahābalam || 6-78-8||

MHB 6-78-9

महाश्वेताश्वयुक्तेन भीमवानरकेतुना ।
महता मेघनादेन रथेनाति विराजत ॥ ६-७८-९॥
mahāśvetāśvayuktena bhīmavānaraketunā |
mahatā meghanādena rathenāti virājata || 6-78-9||

MHB 6-78-10

समरे सर्वसैन्यानामुपयातं धनंजयम् ।
अभवत्तुमुलो नादो भयाद्दृष्ट्वा किरीटिनम् ॥ ६-७८-१०॥
samare sarvasainyānāmupayātaṃ dhanaṃjayam |
abhavattumulo nādo bhayāddṛṣṭvā kirīṭinam || 6-78-10||

MHB 6-78-11

अभीशुहस्तं कृष्णं च दृष्ट्वादित्यमिवापरम् ।
मध्यंदिनगतं संख्ये न शेकुः प्रतिवीक्षितुम् ॥ ६-७८-११॥
abhīśuhastaṃ kṛṣṇaṃ ca dṛṣṭvādityamivāparam |
madhyaṃdinagataṃ saṃkhye na śekuḥ prativīkṣitum || 6-78-11||

MHB 6-78-12

तथा शांतनवं भीष्मं श्वेताश्वं श्वेतकार्मुकम् ।
न शेकुः पाण्डवा द्रष्टुं श्वेतग्रहमिवोदितम् ॥ ६-७८-१२॥
tathā śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ śvetāśvaṃ śvetakārmukam |
na śekuḥ pāṇḍavā draṣṭuṃ śvetagrahamivoditam || 6-78-12||

MHB 6-78-13

स सर्वतः परिवृतस्त्रिगर्तैः सुमहात्मभिः ।
भ्रातृभिस्तव पुत्रैश्च तथान्यैश्च महारथैः ॥ ६-७८-१३॥
sa sarvataḥ parivṛtastrigartaiḥ sumahātmabhiḥ |
bhrātṛbhistava putraiśca tathānyaiśca mahārathaiḥ || 6-78-13||

MHB 6-78-14

भारद्वाजस्तु समरे मत्स्यं विव्याध पत्रिणा ।
ध्वजं चास्य शरेणाजौ धनुश्चैकेन चिच्छिदे ॥ ६-७८-१४॥
bhāradvājastu samare matsyaṃ vivyādha patriṇā |
dhvajaṃ cāsya śareṇājau dhanuścaikena cicchide || 6-78-14||

MHB 6-78-15

तदपास्य धनुश्छिन्नं विराटो वाहिनीपतिः ।
अन्यदादत्त वेगेन धनुर्भारसहं दृढम् ।
शरांश्चाशीविषाकाराञ्ज्वलितान्पन्नगानिव ॥ ६-७८-१५॥
tadapāsya dhanuśchinnaṃ virāṭo vāhinīpatiḥ |
anyadādatta vegena dhanurbhārasahaṃ dṛḍham |
śarāṃścāśīviṣākārāñjvalitānpannagāniva || 6-78-15||

MHB 6-78-16

द्रोणं त्रिभिः प्रविव्याध चतुर्भिश्चास्य वाजिनः ।
ध्वजमेकेन विव्याध सारथिं चास्य पञ्चभिः ।
धनुरेकेषुणाविध्यत्तत्राक्रुध्यद्द्विजर्षभः ॥ ६-७८-१६॥
droṇaṃ tribhiḥ pravivyādha caturbhiścāsya vājinaḥ |
dhvajamekena vivyādha sārathiṃ cāsya pañcabhiḥ |
dhanurekeṣuṇāvidhyattatrākrudhyaddvijarṣabhaḥ || 6-78-16||

MHB 6-78-17

तस्य द्रोणोऽवधीदश्वाञ्शरैः संनतपर्वभिः ।
अष्टाभिर्भरतश्रेष्ठ सूतमेकेन पत्रिणा ॥ ६-७८-१७॥
tasya droṇo'vadhīdaśvāñśaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
aṣṭābhirbharataśreṣṭha sūtamekena patriṇā || 6-78-17||

MHB 6-78-18

स हताश्वादवप्लुत्य स्यन्दनाद्धतसारथिः ।
आरुरोह रथं तूर्णं शङ्खस्य रथिनां वरः ॥ ६-७८-१८॥
sa hatāśvādavaplutya syandanāddhatasārathiḥ |
āruroha rathaṃ tūrṇaṃ śaṅkhasya rathināṃ varaḥ || 6-78-18||

MHB 6-78-19

ततस्तु तौ पितापुत्रौ भारद्वाजं रथे स्थितौ ।
महता शरवर्षेण वारयामासतुर्बलात् ॥ ६-७८-१९॥
tatastu tau pitāputrau bhāradvājaṃ rathe sthitau |
mahatā śaravarṣeṇa vārayāmāsaturbalāt || 6-78-19||

MHB 6-78-20

भारद्वाजस्ततः क्रुद्धः शरमाशीविषोपमम् ।
चिक्षेप समरे तूर्णं शङ्खं प्रति जनेश्वर ॥ ६-७८-२०॥
bhāradvājastataḥ kruddhaḥ śaramāśīviṣopamam |
cikṣepa samare tūrṇaṃ śaṅkhaṃ prati janeśvara || 6-78-20||

MHB 6-78-21

स तस्य हृदयं भित्त्वा पीत्वा शोणितमाहवे ।
जगाम धरणिं बाणो लोहितार्द्रीकृतच्छविः ॥ ६-७८-२१॥
sa tasya hṛdayaṃ bhittvā pītvā śoṇitamāhave |
jagāma dharaṇiṃ bāṇo lohitārdrīkṛtacchaviḥ || 6-78-21||

MHB 6-78-22

स पपात रथात्तूर्णं भारद्वाजशराहतः ।
धनुस्त्यक्त्वा शरांश्चैव पितुरेव समीपतः ॥ ६-७८-२२॥
sa papāta rathāttūrṇaṃ bhāradvājaśarāhataḥ |
dhanustyaktvā śarāṃścaiva pitureva samīpataḥ || 6-78-22||

MHB 6-78-23

हतं स्वमात्मजं दृष्ट्वा विराटः प्राद्रवद्भयात् ।
उत्सृज्य समरे द्रोणं व्यात्ताननमिवान्तकम् ॥ ६-७८-२३॥
hataṃ svamātmajaṃ dṛṣṭvā virāṭaḥ prādravadbhayāt |
utsṛjya samare droṇaṃ vyāttānanamivāntakam || 6-78-23||

MHB 6-78-24

भारद्वाजस्ततस्तूर्णं पाण्डवानां महाचमूम् ।
दारयामास समरे शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६-७८-२४॥
bhāradvājastatastūrṇaṃ pāṇḍavānāṃ mahācamūm |
dārayāmāsa samare śataśo'tha sahasraśaḥ || 6-78-24||

MHB 6-78-25

शिखण्ड्यपि महाराज द्रौणिमासाद्य संयुगे ।
आजघान भ्रुवोर्मध्ये नाराचैस्त्रिभिराशुगैः ॥ ६-७८-२५॥
śikhaṇḍyapi mahārāja drauṇimāsādya saṃyuge |
ājaghāna bhruvormadhye nārācaistribhirāśugaiḥ || 6-78-25||

MHB 6-78-26

स बभौ नरशार्दूलो ललाटे संस्थितैस्त्रिभिः ।
शिखरैः काञ्चनमयैर्मेरुस्त्रिभिरिवोच्छ्रितैः ॥ ६-७८-२६॥
sa babhau naraśārdūlo lalāṭe saṃsthitaistribhiḥ |
śikharaiḥ kāñcanamayairmerustribhirivocchritaiḥ || 6-78-26||

MHB 6-78-27

अश्वत्थामा ततः क्रुद्धो निमेषार्धाच्छिखण्डिनः ।
सूतं ध्वजमथो राजंस्तुरगानायुधं तथा ।
शरैर्बहुभिरुद्दिश्य पातयामास संयुगे ॥ ६-७८-२७॥
aśvatthāmā tataḥ kruddho nimeṣārdhācchikhaṇḍinaḥ |
sūtaṃ dhvajamatho rājaṃsturagānāyudhaṃ tathā |
śarairbahubhiruddiśya pātayāmāsa saṃyuge || 6-78-27||

MHB 6-78-28

स हताश्वादवप्लुत्य रथाद्वै रथिनां वरः ।
खड्गमादाय निशितं विमलं च शरावरम् ।
श्येनवद्व्यचरत्क्रुद्धः शिखण्डी शत्रुतापनः ॥ ६-७८-२८॥
sa hatāśvādavaplutya rathādvai rathināṃ varaḥ |
khaḍgamādāya niśitaṃ vimalaṃ ca śarāvaram |
śyenavadvyacaratkruddhaḥ śikhaṇḍī śatrutāpanaḥ || 6-78-28||

MHB 6-78-29

सखड्गस्य महाराज चरतस्तस्य संयुगे ।
नान्तरं ददृशे द्रौणिस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६-७८-२९॥
sakhaḍgasya mahārāja caratastasya saṃyuge |
nāntaraṃ dadṛśe drauṇistadadbhutamivābhavat || 6-78-29||

MHB 6-78-30

ततः शरसहस्राणि बहूनि भरतर्षभ ।
प्रेषयामास समरे द्रौणिः परमकोपनः ॥ ६-७८-३०॥
tataḥ śarasahasrāṇi bahūni bharatarṣabha |
preṣayāmāsa samare drauṇiḥ paramakopanaḥ || 6-78-30||

MHB 6-78-31

तामापतन्तीं समरे शरवृष्टिं सुदारुणाम् ।
असिना तीक्ष्णधारेण चिच्छेद बलिनां वरः ॥ ६-७८-३१॥
tāmāpatantīṃ samare śaravṛṣṭiṃ sudāruṇām |
asinā tīkṣṇadhāreṇa ciccheda balināṃ varaḥ || 6-78-31||

MHB 6-78-32

ततोऽस्य विमलं द्रौणिः शतचन्द्रं मनोरमम् ।
चर्माच्छिनदसिं चास्य खण्डयामास संयुगे ।
शितैः सुबहुशो राजंस्तं च विव्याध पत्रिभिः ॥ ६-७८-३२॥
tato'sya vimalaṃ drauṇiḥ śatacandraṃ manoramam |
carmācchinadasiṃ cāsya khaṇḍayāmāsa saṃyuge |
śitaiḥ subahuśo rājaṃstaṃ ca vivyādha patribhiḥ || 6-78-32||

MHB 6-78-33

शिखण्डी तु ततः खड्गं खण्डितं तेन सायकैः ।
आविध्य व्यसृजत्तूर्णं ज्वलन्तमिव पन्नगम् ॥ ६-७८-३३॥
śikhaṇḍī tu tataḥ khaḍgaṃ khaṇḍitaṃ tena sāyakaiḥ |
āvidhya vyasṛjattūrṇaṃ jvalantamiva pannagam || 6-78-33||

MHB 6-78-34

तमापतन्तं सहसा कालानलसमप्रभम् ।
चिच्छेद समरे द्रौणिर्दर्शयन्पाणिलाघवम् ।
शिखण्डिनं च विव्याध शरैर्बहुभिरायसैः ॥ ६-७८-३४॥
tamāpatantaṃ sahasā kālānalasamaprabham |
ciccheda samare drauṇirdarśayanpāṇilāghavam |
śikhaṇḍinaṃ ca vivyādha śarairbahubhirāyasaiḥ || 6-78-34||

MHB 6-78-35

शिखण्डी तु भृशं राजंस्ताड्यमानः शितैः शरैः ।
आरुरोह रथं तूर्णं माधवस्य महात्मनः ॥ ६-७८-३५॥
śikhaṇḍī tu bhṛśaṃ rājaṃstāḍyamānaḥ śitaiḥ śaraiḥ |
āruroha rathaṃ tūrṇaṃ mādhavasya mahātmanaḥ || 6-78-35||

MHB 6-78-36

सात्यकिस्तु ततः क्रुद्धो राक्षसं क्रूरमाहवे ।
अलम्बुसं शरैर्घोरैर्विव्याध बलिनं बली ॥ ६-७८-३६॥
sātyakistu tataḥ kruddho rākṣasaṃ krūramāhave |
alambusaṃ śarairghorairvivyādha balinaṃ balī || 6-78-36||

MHB 6-78-37

राक्षसेन्द्रस्ततस्तस्य धनुश्चिच्छेद भारत ।
अर्धचन्द्रेण समरे तं च विव्याध सायकैः ।
मायां च राक्षसीं कृत्वा शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ६-७८-३७॥
rākṣasendrastatastasya dhanuściccheda bhārata |
ardhacandreṇa samare taṃ ca vivyādha sāyakaiḥ |
māyāṃ ca rākṣasīṃ kṛtvā śaravarṣairavākirat || 6-78-37||

MHB 6-78-38

तत्राद्भुतमपश्याम शैनेयस्य पराक्रमम् ।
नासंभ्रमद्यत्समरे वध्यमानः शितैः शरैः ॥ ६-७८-३८॥
tatrādbhutamapaśyāma śaineyasya parākramam |
nāsaṃbhramadyatsamare vadhyamānaḥ śitaiḥ śaraiḥ || 6-78-38||

MHB 6-78-39

ऐन्द्रमस्त्रं च वार्ष्णेयो योजयामास भारत ।
विजयाद्यदनुप्राप्तं माधवेन यशस्विना ॥ ६-७८-३९॥
aindramastraṃ ca vārṣṇeyo yojayāmāsa bhārata |
vijayādyadanuprāptaṃ mādhavena yaśasvinā || 6-78-39||

MHB 6-78-40

तदस्त्रं भस्मसात्कृत्वा मायां तां राक्षसीं तदा ।
अलम्बुसं शरैर्घोरैरभ्याकिरत सर्वशः ।
पर्वतं वारिधाराभिः प्रावृषीव बलाहकः ॥ ६-७८-४०॥
tadastraṃ bhasmasātkṛtvā māyāṃ tāṃ rākṣasīṃ tadā |
alambusaṃ śarairghorairabhyākirata sarvaśaḥ |
parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ || 6-78-40||

MHB 6-78-41

तत्तथा पीडितं तेन माधवेन महात्मना ।
प्रदुद्राव भयाद्रक्षो हित्वा सात्यकिमाहवे ॥ ६-७८-४१॥
tattathā pīḍitaṃ tena mādhavena mahātmanā |
pradudrāva bhayādrakṣo hitvā sātyakimāhave || 6-78-41||

MHB 6-78-42

तमजेयं राक्षसेन्द्रं संख्ये मघवता अपि ।
शैनेयः प्राणदज्जित्वा योधानां तव पश्यताम् ॥ ६-७८-४२॥
tamajeyaṃ rākṣasendraṃ saṃkhye maghavatā api |
śaineyaḥ prāṇadajjitvā yodhānāṃ tava paśyatām || 6-78-42||

MHB 6-78-43

न्यहनत्तावकांश्चापि सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
निशितैर्बहुभिर्बाणैस्तेऽद्रवन्त भयार्दिताः ॥ ६-७८-४३॥
nyahanattāvakāṃścāpi sātyakiḥ satyavikramaḥ |
niśitairbahubhirbāṇaiste'dravanta bhayārditāḥ || 6-78-43||

MHB 6-78-44

एतस्मिन्नेव काले तु द्रुपदस्यात्मजो बली ।
धृष्टद्युम्नो महाराज तव पुत्रं जनेश्वरम् ।
छादयामास समरे शरैः संनतपर्वभिः ॥ ६-७८-४४॥
etasminneva kāle tu drupadasyātmajo balī |
dhṛṣṭadyumno mahārāja tava putraṃ janeśvaram |
chādayāmāsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ || 6-78-44||

MHB 6-78-45

संछाद्यमानो विशिखैर्धृष्टद्युम्नेन भारत ।
विव्यथे न च राजेन्द्र तव पुत्रो जनेश्वरः ॥ ६-७८-४५॥
saṃchādyamāno viśikhairdhṛṣṭadyumnena bhārata |
vivyathe na ca rājendra tava putro janeśvaraḥ || 6-78-45||

MHB 6-78-46

धृष्टद्युम्नं च समरे तूर्णं विव्याध सायकैः ।
षष्ट्या च त्रिंशता चैव तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६-७८-४६॥
dhṛṣṭadyumnaṃ ca samare tūrṇaṃ vivyādha sāyakaiḥ |
ṣaṣṭyā ca triṃśatā caiva tadadbhutamivābhavat || 6-78-46||

MHB 6-78-47

तस्य सेनापतिः क्रुद्धो धनुश्चिच्छेद मारिष ।
हयांश्च चतुरः शीघ्रं निजघान महारथः ।
शरैश्चैनं सुनिशितैः क्षिप्रं विव्याध सप्तभिः ॥ ६-७८-४७॥
tasya senāpatiḥ kruddho dhanuściccheda māriṣa |
hayāṃśca caturaḥ śīghraṃ nijaghāna mahārathaḥ |
śaraiścainaṃ suniśitaiḥ kṣipraṃ vivyādha saptabhiḥ || 6-78-47||

MHB 6-78-48

स हताश्वान्महाबाहुरवप्लुत्य रथाद्बली ।
पदातिरसिमुद्यम्य प्राद्रवत्पार्षतं प्रति ॥ ६-७८-४८॥
sa hatāśvānmahābāhuravaplutya rathādbalī |
padātirasimudyamya prādravatpārṣataṃ prati || 6-78-48||

MHB 6-78-49

शकुनिस्तं समभ्येत्य राजगृद्धी महाबलः ।
राजानं सर्वलोकस्य रथमारोपयत्स्वकम् ॥ ६-७८-४९॥
śakunistaṃ samabhyetya rājagṛddhī mahābalaḥ |
rājānaṃ sarvalokasya rathamāropayatsvakam || 6-78-49||

MHB 6-78-50

ततो नृपं पराजित्य पार्षतः परवीरहा ।
न्यहनत्तावकं सैन्यं वज्रपाणिरिवासुरम् ॥ ६-७८-५०॥
tato nṛpaṃ parājitya pārṣataḥ paravīrahā |
nyahanattāvakaṃ sainyaṃ vajrapāṇirivāsuram || 6-78-50||

MHB 6-78-51

कृतवर्मा रणे भीमं शरैरार्छन्महारथम् ।
प्रच्छादयामास च तं महामेघो रविं यथा ॥ ६-७८-५१॥
kṛtavarmā raṇe bhīmaṃ śarairārchanmahāratham |
pracchādayāmāsa ca taṃ mahāmegho raviṃ yathā || 6-78-51||

MHB 6-78-52

ततः प्रहस्य समरे भीमसेनः परंतपः ।
प्रेषयामास संक्रुद्धः सायकान्कृतवर्मणे ॥ ६-७८-५२॥
tataḥ prahasya samare bhīmasenaḥ paraṃtapaḥ |
preṣayāmāsa saṃkruddhaḥ sāyakānkṛtavarmaṇe || 6-78-52||

MHB 6-78-53

तैरर्द्यमानोऽतिरथः सात्वतः शस्त्रकोविदः ।
नाकम्पत महाराज भीमं चार्छच्छितैः शरैः ॥ ६-७८-५३॥
tairardyamāno'tirathaḥ sātvataḥ śastrakovidaḥ |
nākampata mahārāja bhīmaṃ cārchacchitaiḥ śaraiḥ || 6-78-53||

MHB 6-78-54

तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा भीमसेनो महाबलः ।
सारथिं पातयामास ध्वजं च सुपरिष्कृतम् ॥ ६-७८-५४॥
tasyāśvāṃścaturo hatvā bhīmaseno mahābalaḥ |
sārathiṃ pātayāmāsa dhvajaṃ ca supariṣkṛtam || 6-78-54||

MHB 6-78-55

शरैर्बहुविधैश्चैनमाचिनोत्परवीरहा ।
शकलीकृतसर्वाङ्गः श्वाविद्वत्समदृश्यत ॥ ६-७८-५५॥
śarairbahuvidhaiścainamācinotparavīrahā |
śakalīkṛtasarvāṅgaḥ śvāvidvatsamadṛśyata || 6-78-55||

MHB 6-78-56

हताश्वात्तु रथात्तूर्णं वृषकस्य रथं ययौ ।
स्यालस्य ते महाराज तव पुत्रस्य पश्यतः ॥ ६-७८-५६॥
hatāśvāttu rathāttūrṇaṃ vṛṣakasya rathaṃ yayau |
syālasya te mahārāja tava putrasya paśyataḥ || 6-78-56||

MHB 6-78-57

भीमसेनोऽपि संक्रुद्धस्तव सैन्यमुपाद्रवत् ।
निजघान च संक्रुद्धो दण्डपाणिरिवान्तकः ॥ ६-७८-५७॥
bhīmaseno'pi saṃkruddhastava sainyamupādravat |
nijaghāna ca saṃkruddho daṇḍapāṇirivāntakaḥ || 6-78-57||

Adhyaya: 79/117 (55)

MHB 6-79-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
बहूनीह विचित्राणि द्वैरथानि स्म संजय ।
पाण्डूनां मामकैः सार्धमश्रौषं तव जल्पतः ॥ ६-७९-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
bahūnīha vicitrāṇi dvairathāni sma saṃjaya |
pāṇḍūnāṃ māmakaiḥ sārdhamaśrauṣaṃ tava jalpataḥ || 6-79-1||

MHB 6-79-2

न चैव मामकं कंचिद्धृष्टं शंससि संजय ।
नित्यं पाण्डुसुतान्हृष्टानभग्नांश्चैव शंससि ॥ ६-७९-२॥
na caiva māmakaṃ kaṃciddhṛṣṭaṃ śaṃsasi saṃjaya |
nityaṃ pāṇḍusutānhṛṣṭānabhagnāṃścaiva śaṃsasi || 6-79-2||

MHB 6-79-3

जीयमानान्विमनसो मामकान्विगतौजसः ।
वदसे संयुगे सूत दिष्टमेतदसंशयम् ॥ ६-७९-३॥
jīyamānānvimanaso māmakānvigataujasaḥ |
vadase saṃyuge sūta diṣṭametadasaṃśayam || 6-79-3||

MHB 6-79-4

संजय उवाच ।
यथाशक्ति यथोत्साहं युद्धे चेष्टन्ति तावकाः ।
दर्शयानाः परं शक्त्या पौरुषं पुरुषर्षभ ॥ ६-७९-४॥
saṃjaya uvāca |
yathāśakti yathotsāhaṃ yuddhe ceṣṭanti tāvakāḥ |
darśayānāḥ paraṃ śaktyā pauruṣaṃ puruṣarṣabha || 6-79-4||

MHB 6-79-5

गङ्गायाः सुरनद्या वै स्वादुभूतं यथोदकम् ।
महोदधिगुणाभ्यासाल्लवणत्वं निगच्छति ॥ ६-७९-५॥
gaṅgāyāḥ suranadyā vai svādubhūtaṃ yathodakam |
mahodadhiguṇābhyāsāllavaṇatvaṃ nigacchati || 6-79-5||

MHB 6-79-6

तथा तत्पौरुषं राजंस्तावकानां महात्मनाम् ।
प्राप्य पाण्डुसुतान्वीरान्व्यर्थं भवति संयुगे ॥ ६-७९-६॥
tathā tatpauruṣaṃ rājaṃstāvakānāṃ mahātmanām |
prāpya pāṇḍusutānvīrānvyarthaṃ bhavati saṃyuge || 6-79-6||

MHB 6-79-7

घटमानान्यथाशक्ति कुर्वाणान्कर्म दुष्करम् ।
न दोषेण कुरुश्रेष्ठ कौरवान्गन्तुमर्हसि ॥ ६-७९-७॥
ghaṭamānānyathāśakti kurvāṇānkarma duṣkaram |
na doṣeṇa kuruśreṣṭha kauravāngantumarhasi || 6-79-7||

MHB 6-79-8

तवापराधात्सुमहान्सपुत्रस्य विशां पते ।
पृथिव्याः प्रक्षयो घोरो यमराष्ट्रविवर्धनः ॥ ६-७९-८॥
tavāparādhātsumahānsaputrasya viśāṃ pate |
pṛthivyāḥ prakṣayo ghoro yamarāṣṭravivardhanaḥ || 6-79-8||

MHB 6-79-9

आत्मदोषात्समुत्पन्नं शोचितुं नार्हसे नृप ।
न हि रक्षन्ति राजानः सर्वार्थान्नापि जीवितम् ॥ ६-७९-९॥
ātmadoṣātsamutpannaṃ śocituṃ nārhase nṛpa |
na hi rakṣanti rājānaḥ sarvārthānnāpi jīvitam || 6-79-9||

MHB 6-79-10

युद्धे सुकृतिनां लोकानिच्छन्तो वसुधाधिपाः ।
चमूं विगाह्य युध्यन्ते नित्यं स्वर्गपरायणाः ॥ ६-७९-१०॥
yuddhe sukṛtināṃ lokānicchanto vasudhādhipāḥ |
camūṃ vigāhya yudhyante nityaṃ svargaparāyaṇāḥ || 6-79-10||

MHB 6-79-11

पूर्वाह्णे तु महाराज प्रावर्तत जनक्षयः ।
तन्ममैकमना भूत्वा शृणु देवासुरोपमम् ॥ ६-७९-११॥
pūrvāhṇe tu mahārāja prāvartata janakṣayaḥ |
tanmamaikamanā bhūtvā śṛṇu devāsuropamam || 6-79-11||

MHB 6-79-12

आवन्त्यौ तु महेष्वासौ महात्मानौ महाबलौ ।
इरावन्तमभिप्रेक्ष्य समेयातां रणोत्कटौ ।
तेषां प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ॥ ६-७९-१२॥
āvantyau tu maheṣvāsau mahātmānau mahābalau |
irāvantamabhiprekṣya sameyātāṃ raṇotkaṭau |
teṣāṃ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam || 6-79-12||

MHB 6-79-13

इरावांस्तु सुसंक्रुद्धो भ्रातरौ देवरूपिणौ ।
विव्याध निशितैस्तूर्णं शरैः संनतपर्वभिः ।
तावेनं प्रत्यविध्येतां समरे चित्रयोधिनौ ॥ ६-७९-१३॥
irāvāṃstu susaṃkruddho bhrātarau devarūpiṇau |
vivyādha niśitaistūrṇaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
tāvenaṃ pratyavidhyetāṃ samare citrayodhinau || 6-79-13||

MHB 6-79-14

युध्यतां हि तथा राजन्विशेषो न व्यदृश्यत ।
यततां शत्रुनाशाय कृतप्रतिकृतैषिणाम् ॥ ६-७९-१४॥
yudhyatāṃ hi tathā rājanviśeṣo na vyadṛśyata |
yatatāṃ śatrunāśāya kṛtapratikṛtaiṣiṇām || 6-79-14||

MHB 6-79-15

इरावांस्तु ततो राजन्ननुविन्दस्य सायकैः ।
चतुर्भिश्चतुरो वाहाननयद्यमसादनम् ॥ ६-७९-१५॥
irāvāṃstu tato rājannanuvindasya sāyakaiḥ |
caturbhiścaturo vāhānanayadyamasādanam || 6-79-15||

MHB 6-79-16

भल्लाभ्यां च सुतीक्ष्णाभ्यां धनुः केतुं च मारिष ।
चिच्छेद समरे राजंस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६-७९-१६॥
bhallābhyāṃ ca sutīkṣṇābhyāṃ dhanuḥ ketuṃ ca māriṣa |
ciccheda samare rājaṃstadadbhutamivābhavat || 6-79-16||

MHB 6-79-17

त्यक्त्वानुविन्दोऽथ रथं विन्दस्य रथमास्थितः ।
धनुर्गृहीत्वा नवमं भारसाधनमुत्तमम् ॥ ६-७९-१७॥
tyaktvānuvindo'tha rathaṃ vindasya rathamāsthitaḥ |
dhanurgṛhītvā navamaṃ bhārasādhanamuttamam || 6-79-17||

MHB 6-79-18

तावेकस्थौ रणे वीरावावन्त्यौ रथिनां वरौ ।
शरान्मुमुचतुस्तूर्णमिरावति महात्मनि ॥ ६-७९-१८॥
tāvekasthau raṇe vīrāvāvantyau rathināṃ varau |
śarānmumucatustūrṇamirāvati mahātmani || 6-79-18||

MHB 6-79-19

ताभ्यां मुक्ता महावेगाः शराः काञ्चनभूषणाः ।
दिवाकरपथं प्राप्य छादयामासुरम्बरम् ॥ ६-७९-१९॥
tābhyāṃ muktā mahāvegāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ |
divākarapathaṃ prāpya chādayāmāsurambaram || 6-79-19||

MHB 6-79-20

इरावांस्तु ततः क्रुद्धो भ्रातरौ तौ महारथौ ।
ववर्ष शरवर्षेण सारथिं चाप्यपातयत् ॥ ६-७९-२०॥
irāvāṃstu tataḥ kruddho bhrātarau tau mahārathau |
vavarṣa śaravarṣeṇa sārathiṃ cāpyapātayat || 6-79-20||

MHB 6-79-21

तस्मिन्निपतिते भूमौ गतसत्त्वेऽथ सारथौ ।
रथः प्रदुद्राव दिशः समुद्भ्रान्तहयस्ततः ॥ ६-७९-२१॥
tasminnipatite bhūmau gatasattve'tha sārathau |
rathaḥ pradudrāva diśaḥ samudbhrāntahayastataḥ || 6-79-21||

MHB 6-79-22

तौ स जित्वा महाराज नागराजसुतासुतः ।
पौरुषं ख्यापयंस्तूर्णं व्यधमत्तव वाहिनीम् ॥ ६-७९-२२॥
tau sa jitvā mahārāja nāgarājasutāsutaḥ |
pauruṣaṃ khyāpayaṃstūrṇaṃ vyadhamattava vāhinīm || 6-79-22||

MHB 6-79-23

सा वध्यमाना समरे धार्तराष्ट्री महाचमूः ।
वेगान्बहुविधांश्चक्रे विषं पीत्वेव मानवः ॥ ६-७९-२३॥
sā vadhyamānā samare dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ |
vegānbahuvidhāṃścakre viṣaṃ pītveva mānavaḥ || 6-79-23||

MHB 6-79-24

हैडिम्बो राक्षसेन्द्रस्तु भगदत्तं समाद्रवत् ।
रथेनादित्यवर्णेन सध्वजेन महाबलः ॥ ६-७९-२४॥
haiḍimbo rākṣasendrastu bhagadattaṃ samādravat |
rathenādityavarṇena sadhvajena mahābalaḥ || 6-79-24||

MHB 6-79-25

ततः प्राग्ज्योतिषो राजा नागराजं समास्थितः ।
यथा वज्रधरः पूर्वं संग्रामे तारकामये ॥ ६-७९-२५॥
tataḥ prāgjyotiṣo rājā nāgarājaṃ samāsthitaḥ |
yathā vajradharaḥ pūrvaṃ saṃgrāme tārakāmaye || 6-79-25||

MHB 6-79-26

तत्र देवाः सगन्धर्वा ऋषयश्च समागताः ।
विशेषं न स्म विविदुर्हैडिम्बभगदत्तयोः ॥ ६-७९-२६॥
tatra devāḥ sagandharvā ṛṣayaśca samāgatāḥ |
viśeṣaṃ na sma vividurhaiḍimbabhagadattayoḥ || 6-79-26||

MHB 6-79-27

यथा सुरपतिः शक्रस्त्रासयामास दानवान् ।
तथैव समरे राजंस्त्रासयामास पाण्डवान् ॥ ६-७९-२७॥
yathā surapatiḥ śakrastrāsayāmāsa dānavān |
tathaiva samare rājaṃstrāsayāmāsa pāṇḍavān || 6-79-27||

MHB 6-79-28

तेन विद्राव्यमाणास्ते पाण्डवाः सर्वतोदिशम् ।
त्रातारं नाभ्यविन्दन्त स्वेष्वनीकेषु भारत ॥ ६-७९-२८॥
tena vidrāvyamāṇāste pāṇḍavāḥ sarvatodiśam |
trātāraṃ nābhyavindanta sveṣvanīkeṣu bhārata || 6-79-28||

MHB 6-79-29

भैमसेनिं रथस्थं तु तत्रापश्याम भारत ।
शेषा विमनसो भूत्वा प्राद्रवन्त महारथाः ॥ ६-७९-२९॥
bhaimaseniṃ rathasthaṃ tu tatrāpaśyāma bhārata |
śeṣā vimanaso bhūtvā prādravanta mahārathāḥ || 6-79-29||

MHB 6-79-30

निवृत्तेषु तु पाण्डूनां पुनः सैन्येषु भारत ।
आसीन्निष्टानको घोरस्तव सैन्येषु संयुगे ॥ ६-७९-३०॥
nivṛtteṣu tu pāṇḍūnāṃ punaḥ sainyeṣu bhārata |
āsīnniṣṭānako ghorastava sainyeṣu saṃyuge || 6-79-30||

MHB 6-79-31

घटोत्कचस्ततो राजन्भगदत्तं महारणे ।
शरैः प्रच्छादयामास मेरुं गिरिमिवाम्बुदः ॥ ६-७९-३१॥
ghaṭotkacastato rājanbhagadattaṃ mahāraṇe |
śaraiḥ pracchādayāmāsa meruṃ girimivāmbudaḥ || 6-79-31||

MHB 6-79-32

निहत्य ताञ्शरान्राजा राक्षसस्य धनुश्च्युतान् ।
भैमसेनिं रणे तूर्णं सर्वमर्मस्वताडयत् ॥ ६-७९-३२॥
nihatya tāñśarānrājā rākṣasasya dhanuścyutān |
bhaimaseniṃ raṇe tūrṇaṃ sarvamarmasvatāḍayat || 6-79-32||

MHB 6-79-33

स ताड्यमानो बहुभिः शरैः संनतपर्वभिः ।
न विव्यथे राक्षसेन्द्रो भिद्यमान इवाचलः ॥ ६-७९-३३॥
sa tāḍyamāno bahubhiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
na vivyathe rākṣasendro bhidyamāna ivācalaḥ || 6-79-33||

MHB 6-79-34

तस्य प्राग्ज्योतिषः क्रुद्धस्तोमरान्स चतुर्दश ।
प्रेषयामास समरे तांश्च चिच्छेद राक्षसः ॥ ६-७९-३४॥
tasya prāgjyotiṣaḥ kruddhastomarānsa caturdaśa |
preṣayāmāsa samare tāṃśca ciccheda rākṣasaḥ || 6-79-34||

MHB 6-79-35

स तांश्छित्त्वा महाबाहुस्तोमरान्निशितैः शरैः ।
भगदत्तं च विव्याध सप्तत्या कङ्कपत्रिभिः ॥ ६-७९-३५॥
sa tāṃśchittvā mahābāhustomarānniśitaiḥ śaraiḥ |
bhagadattaṃ ca vivyādha saptatyā kaṅkapatribhiḥ || 6-79-35||

MHB 6-79-36

ततः प्राग्ज्योतिषो राजन्प्रहसन्निव भारत ।
तस्याश्वांश्चतुरः संख्ये पातयामास सायकैः ॥ ६-७९-३६॥
tataḥ prāgjyotiṣo rājanprahasanniva bhārata |
tasyāśvāṃścaturaḥ saṃkhye pātayāmāsa sāyakaiḥ || 6-79-36||

MHB 6-79-37

स हताश्वे रथे तिष्ठन्राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ।
शक्तिं चिक्षेप वेगेन प्राग्ज्योतिषगजं प्रति ॥ ६-७९-३७॥
sa hatāśve rathe tiṣṭhanrākṣasendraḥ pratāpavān |
śaktiṃ cikṣepa vegena prāgjyotiṣagajaṃ prati || 6-79-37||

MHB 6-79-38

तामापतन्तीं सहसा हेमदण्डां सुवेगिताम् ।
त्रिधा चिच्छेद नृपतिः सा व्यकीर्यत मेदिनीम् ॥ ६-७९-३८॥
tāmāpatantīṃ sahasā hemadaṇḍāṃ suvegitām |
tridhā ciccheda nṛpatiḥ sā vyakīryata medinīm || 6-79-38||

MHB 6-79-39

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा हैडिम्बः प्राद्रवद्भयात् ।
यथेन्द्रस्य रणात्पूर्वं नमुचिर्दैत्यसत्तमः ॥ ६-७९-३९॥
śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā haiḍimbaḥ prādravadbhayāt |
yathendrasya raṇātpūrvaṃ namucirdaityasattamaḥ || 6-79-39||

MHB 6-79-40

तं विजित्य रणे शूरं विक्रान्तं ख्यातपौरुषम् ।
अजेयं समरे राजन्यमेन वरुणेन च ॥ ६-७९-४०॥
taṃ vijitya raṇe śūraṃ vikrāntaṃ khyātapauruṣam |
ajeyaṃ samare rājanyamena varuṇena ca || 6-79-40||

MHB 6-79-41

पाण्डवीं समरे सेनां संममर्द सकुञ्जरः ।
यथा वनगजो राजन्मृद्नंश्चरति पद्मिनीम् ॥ ६-७९-४१॥
pāṇḍavīṃ samare senāṃ saṃmamarda sakuñjaraḥ |
yathā vanagajo rājanmṛdnaṃścarati padminīm || 6-79-41||

MHB 6-79-42

मद्रेश्वरस्तु समरे यमाभ्यां सह संगतः ।
स्वस्रीयौ छादयां चक्रे शरौघैः पाण्डुनन्दनौ ॥ ६-७९-४२॥
madreśvarastu samare yamābhyāṃ saha saṃgataḥ |
svasrīyau chādayāṃ cakre śaraughaiḥ pāṇḍunandanau || 6-79-42||

MHB 6-79-43

सहदेवस्तु समरे मातुलं वीक्ष्य संगतम् ।
अवारयच्छरौघेण मेघो यद्वद्दिवाकरम् ॥ ६-७९-४३॥
sahadevastu samare mātulaṃ vīkṣya saṃgatam |
avārayaccharaugheṇa megho yadvaddivākaram || 6-79-43||

MHB 6-79-44

छाद्यमानः शरौघेण हृष्टरूपतरोऽभवत् ।
तयोश्चाप्यभवत्प्रीतिरतुला मातृकारणात् ॥ ६-७९-४४॥
chādyamānaḥ śaraugheṇa hṛṣṭarūpataro'bhavat |
tayoścāpyabhavatprītiratulā mātṛkāraṇāt || 6-79-44||

MHB 6-79-45

ततः प्रहस्य समरे नकुलस्य महारथः ।
अश्वान्वै चतुरो राजंश्चतुर्भिः सायकोत्तमैः ।
प्रेषयामास समरे यमस्य सदनं प्रति ॥ ६-७९-४५॥
tataḥ prahasya samare nakulasya mahārathaḥ |
aśvānvai caturo rājaṃścaturbhiḥ sāyakottamaiḥ |
preṣayāmāsa samare yamasya sadanaṃ prati || 6-79-45||

MHB 6-79-46

हताश्वात्तु रथात्तूर्णमवप्लुत्य महारथः ।
आरुरोह ततो यानं भ्रातुरेव यशस्विनः ॥ ६-७९-४६॥
hatāśvāttu rathāttūrṇamavaplutya mahārathaḥ |
āruroha tato yānaṃ bhrātureva yaśasvinaḥ || 6-79-46||

MHB 6-79-47

एकस्थौ तु रणे शूरौ दृढे विक्षिप्य कार्मुके ।
मद्रराजरथं क्रुद्धौ छादयामासतुः क्षणात् ॥ ६-७९-४७॥
ekasthau tu raṇe śūrau dṛḍhe vikṣipya kārmuke |
madrarājarathaṃ kruddhau chādayāmāsatuḥ kṣaṇāt || 6-79-47||

MHB 6-79-48

स च्छाद्यमानो बहुभिः शरैः संनतपर्वभिः ।
स्वस्रीयाभ्यां नरव्याघ्रो नाकम्पत यथाचलः ।
प्रहसन्निव तां चापि शरवृष्टिं जघान ह ॥ ६-७९-४८॥
sa cchādyamāno bahubhiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
svasrīyābhyāṃ naravyāghro nākampata yathācalaḥ |
prahasanniva tāṃ cāpi śaravṛṣṭiṃ jaghāna ha || 6-79-48||

MHB 6-79-49

सहदेवस्ततः क्रुद्धः शरमुद्यम्य वीर्यवान् ।
मद्रराजमभिप्रेक्ष्य प्रेषयामास भारत ॥ ६-७९-४९॥
sahadevastataḥ kruddhaḥ śaramudyamya vīryavān |
madrarājamabhiprekṣya preṣayāmāsa bhārata || 6-79-49||

MHB 6-79-50

स शरः प्रेषितस्तेन गरुत्मानिव वेगवान् ।
मद्रराजं विनिर्भिद्य निपपात महीतले ॥ ६-७९-५०॥
sa śaraḥ preṣitastena garutmāniva vegavān |
madrarājaṃ vinirbhidya nipapāta mahītale || 6-79-50||

MHB 6-79-51

स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थे महारथः ।
निषसाद महाराज कश्मलं च जगाम ह ॥ ६-७९-५१॥
sa gāḍhaviddho vyathito rathopasthe mahārathaḥ |
niṣasāda mahārāja kaśmalaṃ ca jagāma ha || 6-79-51||

MHB 6-79-52

तं विसंज्ञं निपतितं सूतः संप्रेक्ष्य संयुगे ।
अपोवाह रथेनाजौ यमाभ्यामभिपीडितम् ॥ ६-७९-५२॥
taṃ visaṃjñaṃ nipatitaṃ sūtaḥ saṃprekṣya saṃyuge |
apovāha rathenājau yamābhyāmabhipīḍitam || 6-79-52||

MHB 6-79-53

दृष्ट्वा मद्रेश्वररथं धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखम् ।
सर्वे विमनसो भूत्वा नेदमस्तीत्यचिन्तयन् ॥ ६-७९-५३॥
dṛṣṭvā madreśvararathaṃ dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukham |
sarve vimanaso bhūtvā nedamastītyacintayan || 6-79-53||

MHB 6-79-54

निर्जित्य मातुलं संख्ये माद्रीपुत्रौ महारथौ ।
दध्मतुर्मुदितौ शङ्खौ सिंहनादं विनेदतुः ॥ ६-७९-५४॥
nirjitya mātulaṃ saṃkhye mādrīputrau mahārathau |
dadhmaturmuditau śaṅkhau siṃhanādaṃ vinedatuḥ || 6-79-54||

MHB 6-79-55

अभिदुद्रुवतुर्हृष्टौ तव सैन्यं विशां पते ।
यथा दैत्यचमूं राजन्निन्द्रोपेन्द्राविवामरौ ॥ ६-७९-५५॥
abhidudruvaturhṛṣṭau tava sainyaṃ viśāṃ pate |
yathā daityacamūṃ rājannindropendrāvivāmarau || 6-79-55||

Adhyaya: 80/117 (51)

MHB 6-80-1

संजय उवाच ।
ततो युधिष्ठिरो राजा मध्यं प्राप्ते दिवाकरे ।
श्रुतायुषमभिप्रेक्ष्य चोदयामास वाजिनः ॥ ६-८०-१॥
saṃjaya uvāca |
tato yudhiṣṭhiro rājā madhyaṃ prāpte divākare |
śrutāyuṣamabhiprekṣya codayāmāsa vājinaḥ || 6-80-1||

MHB 6-80-2

अभ्यधावत्ततो राजा श्रुतायुषमरिंदमम् ।
विनिघ्नन्सायकैस्तीक्ष्णैर्नवभिर्नतपर्वभिः ॥ ६-८०-२॥
abhyadhāvattato rājā śrutāyuṣamariṃdamam |
vinighnansāyakaistīkṣṇairnavabhirnataparvabhiḥ || 6-80-2||

MHB 6-80-3

स संवार्य रणे राजा प्रेषितान्धर्मसूनुना ।
शरान्सप्त महेष्वासः कौन्तेयाय समर्पयत् ॥ ६-८०-३॥
sa saṃvārya raṇe rājā preṣitāndharmasūnunā |
śarānsapta maheṣvāsaḥ kaunteyāya samarpayat || 6-80-3||

MHB 6-80-4

ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे ।
असूनिव विचिन्वन्तो देहे तस्य महात्मनः ॥ ६-८०-४॥
te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitamāhave |
asūniva vicinvanto dehe tasya mahātmanaḥ || 6-80-4||

MHB 6-80-5

पाण्डवस्तु भृशं विद्धस्तेन राज्ञा महात्मना ।
रणे वराहकर्णेन राजानं हृदि विव्यधे ॥ ६-८०-५॥
pāṇḍavastu bhṛśaṃ viddhastena rājñā mahātmanā |
raṇe varāhakarṇena rājānaṃ hṛdi vivyadhe || 6-80-5||

MHB 6-80-6

अथापरेण भल्लेन केतुं तस्य महात्मनः ।
रथश्रेष्ठो रथात्तूर्णं भूमौ पार्थो न्यपातयत् ॥ ६-८०-६॥
athāpareṇa bhallena ketuṃ tasya mahātmanaḥ |
rathaśreṣṭho rathāttūrṇaṃ bhūmau pārtho nyapātayat || 6-80-6||

MHB 6-80-7

केतुं निपतितं दृष्ट्वा श्रुतायुः स तु पार्थिवः ।
पाण्डवं विशिखैस्तीक्ष्णै राजन्विव्याध सप्तभिः ॥ ६-८०-७॥
ketuṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā śrutāyuḥ sa tu pārthivaḥ |
pāṇḍavaṃ viśikhaistīkṣṇai rājanvivyādha saptabhiḥ || 6-80-7||

MHB 6-80-8

ततः क्रोधात्प्रजज्वाल धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
यथा युगान्ते भूतानि धक्ष्यन्निव हुताशनः ॥ ६-८०-८॥
tataḥ krodhātprajajvāla dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
yathā yugānte bhūtāni dhakṣyanniva hutāśanaḥ || 6-80-8||

MHB 6-80-9

क्रुद्धं तु पाण्डवं दृष्ट्वा देवगन्धर्वराक्षसाः ।
प्रविव्यथुर्महाराज व्याकुलं चाप्यभूज्जगत् ॥ ६-८०-९॥
kruddhaṃ tu pāṇḍavaṃ dṛṣṭvā devagandharvarākṣasāḥ |
pravivyathurmahārāja vyākulaṃ cāpyabhūjjagat || 6-80-9||

MHB 6-80-10

सर्वेषां चैव भूतानामिदमासीन्मनोगतम् ।
त्रीँल्लोकानद्य संक्रुद्धो नृपोऽयं धक्ष्यतीति वै ॥ ६-८०-१०॥
sarveṣāṃ caiva bhūtānāmidamāsīnmanogatam |
trī~llokānadya saṃkruddho nṛpo'yaṃ dhakṣyatīti vai || 6-80-10||

MHB 6-80-11

ऋषयश्चैव देवाश्च चक्रुः स्वस्त्ययनं महत् ।
लोकानां नृप शान्त्यर्थं क्रोधिते पाण्डवे तदा ॥ ६-८०-११॥
ṛṣayaścaiva devāśca cakruḥ svastyayanaṃ mahat |
lokānāṃ nṛpa śāntyarthaṃ krodhite pāṇḍave tadā || 6-80-11||

MHB 6-80-12

स च क्रोधसमाविष्टः सृक्किणी परिलेलिहन् ।
दधारात्मवपुर्घोरं युगान्तादित्यसंनिभम् ॥ ६-८०-१२॥
sa ca krodhasamāviṣṭaḥ sṛkkiṇī parilelihan |
dadhārātmavapurghoraṃ yugāntādityasaṃnibham || 6-80-12||

MHB 6-80-13

ततः सर्वाणि सैन्यानि तावकानि विशां पते ।
निराशान्यभवंस्तत्र जीवितं प्रति भारत ॥ ६-८०-१३॥
tataḥ sarvāṇi sainyāni tāvakāni viśāṃ pate |
nirāśānyabhavaṃstatra jīvitaṃ prati bhārata || 6-80-13||

MHB 6-80-14

स तु धैर्येण तं कोपं संनिवार्य महायशाः ।
श्रुतायुषः प्रचिच्छेद मुष्टिदेशे महद्धनुः ॥ ६-८०-१४॥
sa tu dhairyeṇa taṃ kopaṃ saṃnivārya mahāyaśāḥ |
śrutāyuṣaḥ praciccheda muṣṭideśe mahaddhanuḥ || 6-80-14||

MHB 6-80-15

अथैनं छिन्नधन्वानं नाराचेन स्तनान्तरे ।
निर्बिभेद रणे राजा सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥ ६-८०-१५॥
athainaṃ chinnadhanvānaṃ nārācena stanāntare |
nirbibheda raṇe rājā sarvasainyasya paśyataḥ || 6-80-15||

MHB 6-80-16

सत्वरं चरणे राजंस्तस्य वाहान्महात्मनः ।
निजघान शरैः क्षिप्रं सूतं च सुमहाबलः ॥ ६-८०-१६॥
satvaraṃ caraṇe rājaṃstasya vāhānmahātmanaḥ |
nijaghāna śaraiḥ kṣipraṃ sūtaṃ ca sumahābalaḥ || 6-80-16||

MHB 6-80-17

हताश्वं तु रथं त्यक्त्वा दृष्ट्वा राज्ञस्तु पौरुषम् ।
विप्रदुद्राव वेगेन श्रुतायुः समरे तदा ॥ ६-८०-१७॥
hatāśvaṃ tu rathaṃ tyaktvā dṛṣṭvā rājñastu pauruṣam |
vipradudrāva vegena śrutāyuḥ samare tadā || 6-80-17||

MHB 6-80-18

तस्मिञ्जिते महेष्वासे धर्मपुत्रेण संयुगे ।
दुर्योधनबलं राजन्सर्वमासीत्पराङ्मुखम् ॥ ६-८०-१८॥
tasmiñjite maheṣvāse dharmaputreṇa saṃyuge |
duryodhanabalaṃ rājansarvamāsītparāṅmukham || 6-80-18||

MHB 6-80-19

एतत्कृत्वा महाराज धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
व्यात्ताननो यथा कालस्तव सैन्यं जघान ह ॥ ६-८०-१९॥
etatkṛtvā mahārāja dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
vyāttānano yathā kālastava sainyaṃ jaghāna ha || 6-80-19||

MHB 6-80-20

चेकितानस्तु वार्ष्णेयो गौतमं रथिनां वरम् ।
प्रेक्षतां सर्वसैन्यानां छादयामास सायकैः ॥ ६-८०-२०॥
cekitānastu vārṣṇeyo gautamaṃ rathināṃ varam |
prekṣatāṃ sarvasainyānāṃ chādayāmāsa sāyakaiḥ || 6-80-20||

MHB 6-80-21

संनिवार्य शरांस्तांस्तु कृपः शारद्वतो युधि ।
चेकितानं रणे यत्तं राजन्विव्याध पत्रिभिः ॥ ६-८०-२१॥
saṃnivārya śarāṃstāṃstu kṛpaḥ śāradvato yudhi |
cekitānaṃ raṇe yattaṃ rājanvivyādha patribhiḥ || 6-80-21||

MHB 6-80-22

अथापरेण भल्लेन धनुश्चिच्छेद मारिष ।
सारथिं चास्य समरे क्षिप्रहस्तो न्यपातयत् ।
हयांश्चास्यावधीद्राजन्नुभौ च पार्ष्णिसारथी ॥ ६-८०-२२॥
athāpareṇa bhallena dhanuściccheda māriṣa |
sārathiṃ cāsya samare kṣiprahasto nyapātayat |
hayāṃścāsyāvadhīdrājannubhau ca pārṣṇisārathī || 6-80-22||

MHB 6-80-23

सोऽवप्लुत्य रथात्तूर्णं गदां जग्राह सात्वतः ।
स तया वीरघातिन्या गदया गदिनां वरः ।
गौतमस्य हयान्हत्वा सारथिं च न्यपातयत् ॥ ६-८०-२३॥
so'vaplutya rathāttūrṇaṃ gadāṃ jagrāha sātvataḥ |
sa tayā vīraghātinyā gadayā gadināṃ varaḥ |
gautamasya hayānhatvā sārathiṃ ca nyapātayat || 6-80-23||

MHB 6-80-24

भूमिष्ठो गौतमस्तस्य शरांश्चिक्षेप षोडश ।
ते शराः सात्वतं भित्त्वा प्राविशन्त धरातलम् ॥ ६-८०-२४॥
bhūmiṣṭho gautamastasya śarāṃścikṣepa ṣoḍaśa |
te śarāḥ sātvataṃ bhittvā prāviśanta dharātalam || 6-80-24||

MHB 6-80-25

चेकितानस्ततः क्रुद्धः पुनश्चिक्षेप तां गदाम् ।
गौतमस्य वधाकाङ्क्षी वृत्रस्येव पुरंदरः ॥ ६-८०-२५॥
cekitānastataḥ kruddhaḥ punaścikṣepa tāṃ gadām |
gautamasya vadhākāṅkṣī vṛtrasyeva puraṃdaraḥ || 6-80-25||

MHB 6-80-26

तामापतन्तीं विमलामश्मगर्भां महागदाम् ।
शरैरनेकसाहस्रैर्वारयामास गौतमः ॥ ६-८०-२६॥
tāmāpatantīṃ vimalāmaśmagarbhāṃ mahāgadām |
śarairanekasāhasrairvārayāmāsa gautamaḥ || 6-80-26||

MHB 6-80-27

चेकितानस्ततः खड्गं कोशादुद्धृत्य भारत ।
लाघवं परमास्थाय गौतमं समुपाद्रवत् ॥ ६-८०-२७॥
cekitānastataḥ khaḍgaṃ kośāduddhṛtya bhārata |
lāghavaṃ paramāsthāya gautamaṃ samupādravat || 6-80-27||

MHB 6-80-28

गौतमोऽपि धनुस्त्यक्त्वा प्रगृह्यासिं सुसंशितम् ।
वेगेन महता राजंश्चेकितानमुपाद्रवत् ॥ ६-८०-२८॥
gautamo'pi dhanustyaktvā pragṛhyāsiṃ susaṃśitam |
vegena mahatā rājaṃścekitānamupādravat || 6-80-28||

MHB 6-80-29

तावुभौ बलसंपन्नौ निस्त्रिंशवरधारिणौ ।
निस्त्रिंशाभ्यां सुतीक्ष्णाभ्यामन्योन्यं संततक्षतुः ॥ ६-८०-२९॥
tāvubhau balasaṃpannau nistriṃśavaradhāriṇau |
nistriṃśābhyāṃ sutīkṣṇābhyāmanyonyaṃ saṃtatakṣatuḥ || 6-80-29||

MHB 6-80-30

निस्त्रिंशवेगाभिहतौ ततस्तौ पुरुषर्षभौ ।
धरणीं समनुप्राप्तौ सर्वभूतनिषेविताम् ।
मूर्छयाभिपरीताङ्गौ व्यायामेन च मोहितौ ॥ ६-८०-३०॥
nistriṃśavegābhihatau tatastau puruṣarṣabhau |
dharaṇīṃ samanuprāptau sarvabhūtaniṣevitām |
mūrchayābhiparītāṅgau vyāyāmena ca mohitau || 6-80-30||

MHB 6-80-31

ततोऽभ्यधावद्वेगेन करकर्षः सुहृत्तया ।
चेकितानं तथाभूतं दृष्ट्वा समरदुर्मदम् ।
रथमारोपयच्चैनं सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥ ६-८०-३१॥
tato'bhyadhāvadvegena karakarṣaḥ suhṛttayā |
cekitānaṃ tathābhūtaṃ dṛṣṭvā samaradurmadam |
rathamāropayaccainaṃ sarvasainyasya paśyataḥ || 6-80-31||

MHB 6-80-32

तथैव शकुनिः शूरः स्यालस्तव विशां पते ।
आरोपयद्रथं तूर्णं गौतमं रथिनां वरम् ॥ ६-८०-३२॥
tathaiva śakuniḥ śūraḥ syālastava viśāṃ pate |
āropayadrathaṃ tūrṇaṃ gautamaṃ rathināṃ varam || 6-80-32||

MHB 6-80-33

सौमदत्तिं तथा क्रुद्धो धृष्टकेतुर्महाबलः ।
नवत्या सायकैः क्षिप्रं राजन्विव्याध वक्षसि ॥ ६-८०-३३॥
saumadattiṃ tathā kruddho dhṛṣṭaketurmahābalaḥ |
navatyā sāyakaiḥ kṣipraṃ rājanvivyādha vakṣasi || 6-80-33||

MHB 6-80-34

सौमदत्तिरुरःस्थैस्तैर्भृशं बाणैरशोभत ।
मध्यंदिने महाराज रश्मिभिस्तपनो यथा ॥ ६-८०-३४॥
saumadattiruraḥsthaistairbhṛśaṃ bāṇairaśobhata |
madhyaṃdine mahārāja raśmibhistapano yathā || 6-80-34||

MHB 6-80-35

भूरिश्रवास्तु समरे धृष्टकेतुं महारथम् ।
हतसूतहयं चक्रे विरथं सायकोत्तमैः ॥ ६-८०-३५॥
bhūriśravāstu samare dhṛṣṭaketuṃ mahāratham |
hatasūtahayaṃ cakre virathaṃ sāyakottamaiḥ || 6-80-35||

MHB 6-80-36

विरथं चैनमालोक्य हताश्वं हतसारथिम् ।
महता शरवर्षेण छादयामास संयुगे ॥ ६-८०-३६॥
virathaṃ cainamālokya hatāśvaṃ hatasārathim |
mahatā śaravarṣeṇa chādayāmāsa saṃyuge || 6-80-36||

MHB 6-80-37

स च तं रथमुत्सृज्य धृष्टकेतुर्महामनाः ।
आरुरोह ततो यानं शतानीकस्य मारिष ॥ ६-८०-३७॥
sa ca taṃ rathamutsṛjya dhṛṣṭaketurmahāmanāḥ |
āruroha tato yānaṃ śatānīkasya māriṣa || 6-80-37||

MHB 6-80-38

चित्रसेनो विकर्णश्च राजन्दुर्मर्षणस्तथा ।
रथिनो हेमसंनाहाः सौभद्रमभिदुद्रुवुः ॥ ६-८०-३८॥
citraseno vikarṇaśca rājandurmarṣaṇastathā |
rathino hemasaṃnāhāḥ saubhadramabhidudruvuḥ || 6-80-38||

MHB 6-80-39

अभिमन्योस्ततस्तैस्तु घोरं युद्धमवर्तत ।
शरीरस्य यथा राजन्वातपित्तकफैस्त्रिभिः ॥ ६-८०-३९॥
abhimanyostatastaistu ghoraṃ yuddhamavartata |
śarīrasya yathā rājanvātapittakaphaistribhiḥ || 6-80-39||

MHB 6-80-40

विरथांस्तव पुत्रांस्तु कृत्वा राजन्महाहवे ।
न जघान नरव्याघ्रः स्मरन्भीमवचस्तदा ॥ ६-८०-४०॥
virathāṃstava putrāṃstu kṛtvā rājanmahāhave |
na jaghāna naravyāghraḥ smaranbhīmavacastadā || 6-80-40||

MHB 6-80-41

ततो राज्ञां बहुशतैर्गजाश्वरथयायिभिः ।
संवृतं समरे भीष्मं देवैरपि दुरासदम् ॥ ६-८०-४१॥
tato rājñāṃ bahuśatairgajāśvarathayāyibhiḥ |
saṃvṛtaṃ samare bhīṣmaṃ devairapi durāsadam || 6-80-41||

MHB 6-80-42

प्रयान्तं शीघ्रमुद्वीक्ष्य परित्रातुं सुतांस्तव ।
अभिमन्युं समुद्दिश्य बालमेकं महारथम् ।
वासुदेवमुवाचेदं कौन्तेयः श्वेतवाहनः ॥ ६-८०-४२॥
prayāntaṃ śīghramudvīkṣya paritrātuṃ sutāṃstava |
abhimanyuṃ samuddiśya bālamekaṃ mahāratham |
vāsudevamuvācedaṃ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ || 6-80-42||

MHB 6-80-43

चोदयाश्वान्हृषीकेश यत्रैते बहुला रथाः ।
एते हि बहवः शूराः कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः ।
यथा न हन्युर्नः सेनां तथा माधव चोदय ॥ ६-८०-४३॥
codayāśvānhṛṣīkeśa yatraite bahulā rathāḥ |
ete hi bahavaḥ śūrāḥ kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ |
yathā na hanyurnaḥ senāṃ tathā mādhava codaya || 6-80-43||

MHB 6-80-44

एवमुक्तः स वार्ष्णेयः कौन्तेयेनामितौजसा ।
रथं श्वेतहयैर्युक्तं प्रेषयामास संयुगे ॥ ६-८०-४४॥
evamuktaḥ sa vārṣṇeyaḥ kaunteyenāmitaujasā |
rathaṃ śvetahayairyuktaṃ preṣayāmāsa saṃyuge || 6-80-44||

MHB 6-80-45

निष्टानको महानासीत्तव सैन्यस्य मारिष ।
यदर्जुनो रणे क्रुद्धः संयातस्तावकान्प्रति ॥ ६-८०-४५॥
niṣṭānako mahānāsīttava sainyasya māriṣa |
yadarjuno raṇe kruddhaḥ saṃyātastāvakānprati || 6-80-45||

MHB 6-80-46

समासाद्य तु कौन्तेयो राज्ञस्तान्भीष्मरक्षिणः ।
सुशर्माणमथो राजन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ ६-८०-४६॥
samāsādya tu kaunteyo rājñastānbhīṣmarakṣiṇaḥ |
suśarmāṇamatho rājannidaṃ vacanamabravīt || 6-80-46||

MHB 6-80-47

जानामि त्वां युधि श्रेष्ठमत्यन्तं पूर्ववैरिणम् ।
पर्यायस्याद्य संप्राप्तं फलं पश्य सुदारुणम् ।
अद्य ते दर्शयिष्यामि पूर्वप्रेतान्पितामहान् ॥ ६-८०-४७॥
jānāmi tvāṃ yudhi śreṣṭhamatyantaṃ pūrvavairiṇam |
paryāyasyādya saṃprāptaṃ phalaṃ paśya sudāruṇam |
adya te darśayiṣyāmi pūrvapretānpitāmahān || 6-80-47||

MHB 6-80-48

एवं संजल्पतस्तस्य बीभत्सोः शत्रुघातिनः ।
श्रुत्वापि परुषं वाक्यं सुशर्मा रथयूथपः ।
न चैनमब्रवीत्किंचिच्छुभं वा यदि वाशुभम् ॥ ६-८०-४८॥
evaṃ saṃjalpatastasya bībhatsoḥ śatrughātinaḥ |
śrutvāpi paruṣaṃ vākyaṃ suśarmā rathayūthapaḥ |
na cainamabravītkiṃcicchubhaṃ vā yadi vāśubham || 6-80-48||

MHB 6-80-49

अभि गत्वार्जुनं वीरं राजभिर्बहुभिर्वृतः ।
पुरस्तात्पृष्ठतश्चैव पार्श्वतश्चैव सर्वतः ॥ ६-८०-४९॥
abhi gatvārjunaṃ vīraṃ rājabhirbahubhirvṛtaḥ |
purastātpṛṣṭhataścaiva pārśvataścaiva sarvataḥ || 6-80-49||

MHB 6-80-50

परिवार्यार्जुनं संख्ये तव पुत्रैः सहानघ ।
शरैः संछादयामास मेघैरिव दिवाकरम् ॥ ६-८०-५०॥
parivāryārjunaṃ saṃkhye tava putraiḥ sahānagha |
śaraiḥ saṃchādayāmāsa meghairiva divākaram || 6-80-50||

MHB 6-80-51

ततः प्रवृत्तः सुमहान्संग्रामः शोणितोदकः ।
तावकानां च समरे पाण्डवानां च भारत ॥ ६-८०-५१॥
tataḥ pravṛttaḥ sumahānsaṃgrāmaḥ śoṇitodakaḥ |
tāvakānāṃ ca samare pāṇḍavānāṃ ca bhārata || 6-80-51||

Adhyaya: 81/117 (37)

MHB 6-81-1

संजय उवाच ।
स तुद्यमानस्तु शरैर्धनंजयः पदा हतो नाग इव श्वसन्बली ।
बाणेन बाणेन महारथानां चिच्छेद चापानि रणे प्रसह्य ॥ ६-८१-१॥
saṃjaya uvāca |
sa tudyamānastu śarairdhanaṃjayaḥ padā hato nāga iva śvasanbalī |
bāṇena bāṇena mahārathānāṃ ciccheda cāpāni raṇe prasahya || 6-81-1||

MHB 6-81-2

संछिद्य चापानि च तानि राज्ञां तेषां रणे वीर्यवतां क्षणेन ।
विव्याध बाणैर्युगपन्महात्मा निःशेषतां तेष्वथ मन्यमानः ॥ ६-८१-२॥
saṃchidya cāpāni ca tāni rājñāṃ teṣāṃ raṇe vīryavatāṃ kṣaṇena |
vivyādha bāṇairyugapanmahātmā niḥśeṣatāṃ teṣvatha manyamānaḥ || 6-81-2||

MHB 6-81-3

निपेतुराजौ रुधिरप्रदिग्धास्ते ताडिताः शक्रसुतेन राजन् ।
विभिन्नगात्राः पतितोत्तमाङ्गा गतासवश्छिन्नतनुत्रकायाः ॥ ६-८१-३॥
nipeturājau rudhirapradigdhāste tāḍitāḥ śakrasutena rājan |
vibhinnagātrāḥ patitottamāṅgā gatāsavaśchinnatanutrakāyāḥ || 6-81-3||

MHB 6-81-4

महीं गताः पार्थबलाभिभूता विचित्ररूपा युगपद्विनेशुः ।
दृष्ट्वा हतांस्तान्युधि राजपुत्रांस्त्रिगर्तराजः प्रययौ क्षणेन ॥ ६-८१-४॥
mahīṃ gatāḥ pārthabalābhibhūtā vicitrarūpā yugapadvineśuḥ |
dṛṣṭvā hatāṃstānyudhi rājaputrāṃstrigartarājaḥ prayayau kṣaṇena || 6-81-4||

MHB 6-81-5

तेषां रथानामथ पृष्ठगोपा द्वात्रिंशदन्येऽब्यपतन्त पार्थम् ।
तथैव ते संपरिवार्य पार्थं विकृष्य चापानि महारवाणि ।
अवीवृषन्बाणमहौघवृष्ट्या यथा गिरिं तोयधरा जलौघैः ॥ ६-८१-५॥
teṣāṃ rathānāmatha pṛṣṭhagopā dvātriṃśadanye'byapatanta pārtham |
tathaiva te saṃparivārya pārthaṃ vikṛṣya cāpāni mahāravāṇi |
avīvṛṣanbāṇamahaughavṛṣṭyā yathā giriṃ toyadharā jalaughaiḥ || 6-81-5||

MHB 6-81-6

संपीड्यमानस्तु शरौघवृष्ट्या धनंजयस्तान्युधि जातरोषः ।
षष्ट्या शरैः संयति तैलधौतैर्जघान तानप्यथ पृष्ठगोपान् ॥ ६-८१-६॥
saṃpīḍyamānastu śaraughavṛṣṭyā dhanaṃjayastānyudhi jātaroṣaḥ |
ṣaṣṭyā śaraiḥ saṃyati tailadhautairjaghāna tānapyatha pṛṣṭhagopān || 6-81-6||

MHB 6-81-7

षष्टिं रथांस्तानवजित्य संख्ये धनंजयः प्रीतमना यशस्वी ।
अथात्वरद्भीष्मवधाय जिष्णुर्बलानि राज्ञां समरे निहत्य ॥ ६-८१-७॥
ṣaṣṭiṃ rathāṃstānavajitya saṃkhye dhanaṃjayaḥ prītamanā yaśasvī |
athātvaradbhīṣmavadhāya jiṣṇurbalāni rājñāṃ samare nihatya || 6-81-7||

MHB 6-81-8

त्रिगर्तराजो निहतान्समीक्ष्य महारथांस्तानथ बन्धुवर्गान् ।
रणे पुरस्कृत्य नराधिपांस्ताञ्जगाम पार्थं त्वरितो वधाय ॥ ६-८१-८॥
trigartarājo nihatānsamīkṣya mahārathāṃstānatha bandhuvargān |
raṇe puraskṛtya narādhipāṃstāñjagāma pārthaṃ tvarito vadhāya || 6-81-8||

MHB 6-81-9

अभिद्रुतं चास्त्रभृतां वरिष्ठं धनंजयं वीक्ष्य शिखण्डिमुख्याः ।
अभ्युद्ययुस्ते शितशस्त्रहस्ता रिरक्षिषन्तो रथमर्जुनस्य ॥ ६-८१-९॥
abhidrutaṃ cāstrabhṛtāṃ variṣṭhaṃ dhanaṃjayaṃ vīkṣya śikhaṇḍimukhyāḥ |
abhyudyayuste śitaśastrahastā rirakṣiṣanto rathamarjunasya || 6-81-9||

MHB 6-81-10

पार्थोऽपि तानापततः समीक्ष्य त्रिगर्तराज्ञा सहितान्नृवीरान् ।
विध्वंसयित्वा समरे धनुष्मान्गाण्डीवमुक्तैर्निशितैः पृषत्कैः ।
भीष्मं यियासुर्युधि संददर्श दुर्योधनं सैन्धवादींश्च राज्ञः ॥ ६-८१-१०॥
pārtho'pi tānāpatataḥ samīkṣya trigartarājñā sahitānnṛvīrān |
vidhvaṃsayitvā samare dhanuṣmāngāṇḍīvamuktairniśitaiḥ pṛṣatkaiḥ |
bhīṣmaṃ yiyāsuryudhi saṃdadarśa duryodhanaṃ saindhavādīṃśca rājñaḥ || 6-81-10||

MHB 6-81-11

आवारयिष्णूनभिसंप्रयाय मुहूर्तमायोध्य बलेन वीरः ।
उत्सृज्य राजानमनन्तवीर्यो जयद्रथादींश्च नृपान्महौजाः ।
ययौ ततो भीमबलो मनस्वी गाङ्गेयमाजौ शरचापपाणिः ॥ ६-८१-११॥
āvārayiṣṇūnabhisaṃprayāya muhūrtamāyodhya balena vīraḥ |
utsṛjya rājānamanantavīryo jayadrathādīṃśca nṛpānmahaujāḥ |
yayau tato bhīmabalo manasvī gāṅgeyamājau śaracāpapāṇiḥ || 6-81-11||

MHB 6-81-12

युधिष्ठिरश्चोग्रबलो महात्मा समाययौ त्वरितो जातकोपः ।
मद्राधिपं समभित्यज्य संख्ये स्वभागमाप्तं तमनन्तकीर्तिः ।
सार्धं स माद्रीसुतभीमसेनैर्भीष्मं ययौ शांतनवं रणाय ॥ ६-८१-१२॥
yudhiṣṭhiraścograbalo mahātmā samāyayau tvarito jātakopaḥ |
madrādhipaṃ samabhityajya saṃkhye svabhāgamāptaṃ tamanantakīrtiḥ |
sārdhaṃ sa mādrīsutabhīmasenairbhīṣmaṃ yayau śāṃtanavaṃ raṇāya || 6-81-12||

MHB 6-81-13

तैः संप्रयुक्तः स महारथाग्र्यैर्गङ्गासुतः समरे चित्रयोधी ।
न विव्यथे शांतनवो महात्मा समागतैः पाण्डुसुतैः समस्तैः ॥ ६-८१-१३॥
taiḥ saṃprayuktaḥ sa mahārathāgryairgaṅgāsutaḥ samare citrayodhī |
na vivyathe śāṃtanavo mahātmā samāgataiḥ pāṇḍusutaiḥ samastaiḥ || 6-81-13||

MHB 6-81-14

अथैत्य राजा युधि सत्यसंधो जयद्रथोऽत्युग्रबलो मनस्वी ।
चिच्छेद चापानि महारथानां प्रसह्य तेषां धनुषा वरेण ॥ ६-८१-१४॥
athaitya rājā yudhi satyasaṃdho jayadratho'tyugrabalo manasvī |
ciccheda cāpāni mahārathānāṃ prasahya teṣāṃ dhanuṣā vareṇa || 6-81-14||

MHB 6-81-15

युधिष्ठिरं भीमसेनं यमौ च पार्थं तथा युधि संजातकोपः ।
दुर्योधनः क्रोधविषो महात्मा जघान बाणैरनलप्रकाशैः ॥ ६-८१-१५॥
yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenaṃ yamau ca pārthaṃ tathā yudhi saṃjātakopaḥ |
duryodhanaḥ krodhaviṣo mahātmā jaghāna bāṇairanalaprakāśaiḥ || 6-81-15||

MHB 6-81-16

कृपेण शल्येन शलेन चैव तथा विभो चित्रसेनेन चाजौ ।
विद्धाः शरैस्तेऽतिविवृद्धकोपैर्देवा यथा दैत्यगणैः समेतैः ॥ ६-८१-१६॥
kṛpeṇa śalyena śalena caiva tathā vibho citrasenena cājau |
viddhāḥ śaraiste'tivivṛddhakopairdevā yathā daityagaṇaiḥ sametaiḥ || 6-81-16||

MHB 6-81-17

छिन्नायुधं शांतनवेन राजा शिखण्डिनं प्रेक्ष्य च जातकोपः ।
अजातशत्रुः समरे महात्मा शिखण्डिनं क्रुद्ध उवाच वाक्यम् ॥ ६-८१-१७॥
chinnāyudhaṃ śāṃtanavena rājā śikhaṇḍinaṃ prekṣya ca jātakopaḥ |
ajātaśatruḥ samare mahātmā śikhaṇḍinaṃ kruddha uvāca vākyam || 6-81-17||

MHB 6-81-18

उक्त्वा तथा त्वं पितुरग्रतो मामहं हनिष्यामि महाव्रतं तम् ।
भीष्मं शरौघैर्विमलार्कवर्णैः सत्यं वदामीति कृता प्रतिज्ञा ॥ ६-८१-१८॥
uktvā tathā tvaṃ pituragrato māmahaṃ haniṣyāmi mahāvrataṃ tam |
bhīṣmaṃ śaraughairvimalārkavarṇaiḥ satyaṃ vadāmīti kṛtā pratijñā || 6-81-18||

MHB 6-81-19

त्वया न चैनां सफलां करोषि देवव्रतं यन्न निहंसि युद्धे ।
मिथ्याप्रतिज्ञो भव मा नृवीर रक्षस्व धर्मं च कुलं यशश्च ॥ ६-८१-१९॥
tvayā na caināṃ saphalāṃ karoṣi devavrataṃ yanna nihaṃsi yuddhe |
mithyāpratijño bhava mā nṛvīra rakṣasva dharmaṃ ca kulaṃ yaśaśca || 6-81-19||

MHB 6-81-20

प्रेक्षस्व भीष्मं युधि भीमवेगं सर्वांस्तपन्तं मम सैन्यसंघान् ।
शरौघजालैरतितिग्मतेजैः कालं यथा मृत्युकृतं क्षणेन ॥ ६-८१-२०॥
prekṣasva bhīṣmaṃ yudhi bhīmavegaṃ sarvāṃstapantaṃ mama sainyasaṃghān |
śaraughajālairatitigmatejaiḥ kālaṃ yathā mṛtyukṛtaṃ kṣaṇena || 6-81-20||

MHB 6-81-21

निकृत्तचापः समरानपेक्षः पराजितः शांतनवेन राज्ञा ।
विहाय बन्धूनथ सोदरांश्च क्व यास्यसे नानुरूपं तवेदम् ॥ ६-८१-२१॥
nikṛttacāpaḥ samarānapekṣaḥ parājitaḥ śāṃtanavena rājñā |
vihāya bandhūnatha sodarāṃśca kva yāsyase nānurūpaṃ tavedam || 6-81-21||

MHB 6-81-22

दृष्ट्वा हि भीष्मं तमनन्तवीर्यं भग्नं च सैन्यं द्रवमाणमेवम् ।
भीतोऽसि नूनं द्रुपदस्य पुत्र तथा हि ते मुखवर्णोऽप्रहृष्टः ॥ ६-८१-२२॥
dṛṣṭvā hi bhīṣmaṃ tamanantavīryaṃ bhagnaṃ ca sainyaṃ dravamāṇamevam |
bhīto'si nūnaṃ drupadasya putra tathā hi te mukhavarṇo'prahṛṣṭaḥ || 6-81-22||

MHB 6-81-23

आज्ञायमानेऽपि धनंजयेन महाहवे संप्रसक्ते नृवीर ।
कथं हि भीष्मात्प्रथितः पृथिव्यां भयं त्वमद्य प्रकरोषि वीर ॥ ६-८१-२३॥
ājñāyamāne'pi dhanaṃjayena mahāhave saṃprasakte nṛvīra |
kathaṃ hi bhīṣmātprathitaḥ pṛthivyāṃ bhayaṃ tvamadya prakaroṣi vīra || 6-81-23||

MHB 6-81-24

स धर्मराजस्य वचो निशम्य रूक्षाक्षरं विप्रलापानुबद्धम् ।
प्रत्यादेशं मन्यमानो महात्मा प्रतत्वरे भीष्मवधाय राजन् ॥ ६-८१-२४॥
sa dharmarājasya vaco niśamya rūkṣākṣaraṃ vipralāpānubaddham |
pratyādeśaṃ manyamāno mahātmā pratatvare bhīṣmavadhāya rājan || 6-81-24||

MHB 6-81-25

तमापतन्तं महता जवेन शिखण्डिनं भीष्ममभिद्रवन्तम् ।
आवारयामास हि शल्य एनं शस्त्रेण घोरेण सुदुर्जयेन ॥ ६-८१-२५॥
tamāpatantaṃ mahatā javena śikhaṇḍinaṃ bhīṣmamabhidravantam |
āvārayāmāsa hi śalya enaṃ śastreṇa ghoreṇa sudurjayena || 6-81-25||

MHB 6-81-26

स चापि दृष्ट्वा समुदीर्यमाणमस्त्रं युगान्ताग्निसमप्रभावम् ।
नासौ व्यमुह्यद्द्रुपदस्य पुत्रो राजन्महेन्द्रप्रतिमप्रभावः ॥ ६-८१-२६॥
sa cāpi dṛṣṭvā samudīryamāṇamastraṃ yugāntāgnisamaprabhāvam |
nāsau vyamuhyaddrupadasya putro rājanmahendrapratimaprabhāvaḥ || 6-81-26||

MHB 6-81-27

तस्थौ च तत्रैव महाधनुष्माञ्शरैस्तदस्त्रं प्रतिबाधमानः ।
अथाददे वारुणमन्यदस्त्रं शिखण्ड्यथोग्रं प्रतिघाताय तस्य ।
तदस्त्रमस्त्रेण विदार्यमाणं खस्थाः सुरा ददृशुः पार्थिवाश्च ॥ ६-८१-२७॥
tasthau ca tatraiva mahādhanuṣmāñśaraistadastraṃ pratibādhamānaḥ |
athādade vāruṇamanyadastraṃ śikhaṇḍyathograṃ pratighātāya tasya |
tadastramastreṇa vidāryamāṇaṃ khasthāḥ surā dadṛśuḥ pārthivāśca || 6-81-27||

MHB 6-81-28

भीष्मस्तु राजन्समरे महात्मा धनुः सुचित्रं ध्वजमेव चापि ।
छित्त्वानदत्पाण्डुसुतस्य वीरो युधिष्ठिरस्याजमीढस्य राज्ञः ॥ ६-८१-२८॥
bhīṣmastu rājansamare mahātmā dhanuḥ sucitraṃ dhvajameva cāpi |
chittvānadatpāṇḍusutasya vīro yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ || 6-81-28||

MHB 6-81-29

ततः समुत्सृज्य धनुः सबाणं युधिष्ठिरं वीक्ष्य भयाभिभूतम् ।
गदां प्रगृह्याभिपपात संख्ये जयद्रथं भीमसेनः पदातिः ॥ ६-८१-२९॥
tataḥ samutsṛjya dhanuḥ sabāṇaṃ yudhiṣṭhiraṃ vīkṣya bhayābhibhūtam |
gadāṃ pragṛhyābhipapāta saṃkhye jayadrathaṃ bhīmasenaḥ padātiḥ || 6-81-29||

MHB 6-81-30

तमापतन्तं महता जवेन जयद्रथः सगदं भीमसेनम् ।
विव्याध घोरैर्यमदण्डकल्पैः शितैः शरैः पञ्चशतैः समन्तात् ॥ ६-८१-३०॥
tamāpatantaṃ mahatā javena jayadrathaḥ sagadaṃ bhīmasenam |
vivyādha ghorairyamadaṇḍakalpaiḥ śitaiḥ śaraiḥ pañcaśataiḥ samantāt || 6-81-30||

MHB 6-81-31

अचिन्तयित्वा स शरांस्तरस्वी वृकोदरः क्रोधपरीतचेताः ।
जघान वाहान्समरे समस्तानारट्टजान्सिन्धुराजस्य संख्ये ॥ ६-८१-३१॥
acintayitvā sa śarāṃstarasvī vṛkodaraḥ krodhaparītacetāḥ |
jaghāna vāhānsamare samastānāraṭṭajānsindhurājasya saṃkhye || 6-81-31||

MHB 6-81-32

ततोऽभिवीक्ष्याप्रतिमप्रभावस्तवात्मजस्त्वरमाणो रथेन ।
अभ्याययौ भीमसेनं निहन्तुं समुद्यतास्त्रः सुरराजकल्पः ॥ ६-८१-३२॥
tato'bhivīkṣyāpratimaprabhāvastavātmajastvaramāṇo rathena |
abhyāyayau bhīmasenaṃ nihantuṃ samudyatāstraḥ surarājakalpaḥ || 6-81-32||

MHB 6-81-33

भीमोऽप्यथैनं सहसा विनद्य प्रत्युद्ययौ गदया तर्जमानः ।
समुद्यतां तां यमदण्डकल्पां दृष्ट्वा गदां ते कुरवः समन्तात् ॥ ६-८१-३३॥
bhīmo'pyathainaṃ sahasā vinadya pratyudyayau gadayā tarjamānaḥ |
samudyatāṃ tāṃ yamadaṇḍakalpāṃ dṛṣṭvā gadāṃ te kuravaḥ samantāt || 6-81-33||

MHB 6-81-34

विहाय सर्वे तव पुत्रमुग्रं पातं गदायाः परिहर्तुकामाः ।
अपक्रान्तास्तुमुले संविमर्दे सुदारुणे भारत मोहनीये ॥ ६-८१-३४॥
vihāya sarve tava putramugraṃ pātaṃ gadāyāḥ parihartukāmāḥ |
apakrāntāstumule saṃvimarde sudāruṇe bhārata mohanīye || 6-81-34||

MHB 6-81-35

अमूढचेतास्त्वथ चित्रसेनो महागदामापतन्तीं निरीक्ष्य ।
रथं समुत्सृज्य पदातिराजौ प्रगृह्य खड्गं विमलं च चर्म ।
अवप्लुतः सिंह इवाचलाग्राज्जगाम चान्यं भुवि भूमिदेशम् ॥ ६-८१-३५॥
amūḍhacetāstvatha citraseno mahāgadāmāpatantīṃ nirīkṣya |
rathaṃ samutsṛjya padātirājau pragṛhya khaḍgaṃ vimalaṃ ca carma |
avaplutaḥ siṃha ivācalāgrājjagāma cānyaṃ bhuvi bhūmideśam || 6-81-35||

MHB 6-81-36

गदापि सा प्राप्य रथं सुचित्रं साश्वं ससूतं विनिहत्य संख्ये ।
जगाम भूमिं ज्वलिता महोल्का भ्रष्टाम्बराद्गामिव संपतन्ती ॥ ६-८१-३६॥
gadāpi sā prāpya rathaṃ sucitraṃ sāśvaṃ sasūtaṃ vinihatya saṃkhye |
jagāma bhūmiṃ jvalitā maholkā bhraṣṭāmbarādgāmiva saṃpatantī || 6-81-36||

MHB 6-81-37

आश्चर्यभूतं सुमहत्त्वदीया दृष्ट्वैव तद्भारत संप्रहृष्टाः ।
सर्वे विनेदुः सहिताः समन्तात्पुपूजिरे तव पुत्रं ससैन्याः ॥ ६-८१-३७॥
āścaryabhūtaṃ sumahattvadīyā dṛṣṭvaiva tadbhārata saṃprahṛṣṭāḥ |
sarve vineduḥ sahitāḥ samantātpupūjire tava putraṃ sasainyāḥ || 6-81-37||

Adhyaya: 82/117 (56)

MHB 6-82-1

संजय उवाच ।
विरथं तं समासाद्य चित्रसेनं मनस्विनम् ।
रथमारोपयामास विकर्णस्तनयस्तव ॥ ६-८२-१॥
saṃjaya uvāca |
virathaṃ taṃ samāsādya citrasenaṃ manasvinam |
rathamāropayāmāsa vikarṇastanayastava || 6-82-1||

MHB 6-82-2

तस्मिंस्तथा वर्तमाने तुमुले संकुले भृशम् ।
भीष्मः शांतनवस्तूर्णं युधिष्ठिरमुपाद्रवत् ॥ ६-८२-२॥
tasmiṃstathā vartamāne tumule saṃkule bhṛśam |
bhīṣmaḥ śāṃtanavastūrṇaṃ yudhiṣṭhiramupādravat || 6-82-2||

MHB 6-82-3

ततः सरथनागाश्वाः समकम्पन्त सृञ्जयाः ।
मृत्योरास्यमनुप्राप्तं मेनिरे च युधिष्ठिरम् ॥ ६-८२-३॥
tataḥ sarathanāgāśvāḥ samakampanta sṛñjayāḥ |
mṛtyorāsyamanuprāptaṃ menire ca yudhiṣṭhiram || 6-82-3||

MHB 6-82-4

युधिष्ठिरोऽपि कौरव्यो यमाभ्यां सहितः प्रभुः ।
महेष्वासं नरव्याघ्रं भीष्मं शांतनवं ययौ ॥ ६-८२-४॥
yudhiṣṭhiro'pi kauravyo yamābhyāṃ sahitaḥ prabhuḥ |
maheṣvāsaṃ naravyāghraṃ bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yayau || 6-82-4||

MHB 6-82-5

ततः शरसहस्राणि प्रमुञ्चन्पाण्डवो युधि ।
भीष्मं संछादयामास यथा मेघो दिवाकरम् ॥ ६-८२-५॥
tataḥ śarasahasrāṇi pramuñcanpāṇḍavo yudhi |
bhīṣmaṃ saṃchādayāmāsa yathā megho divākaram || 6-82-5||

MHB 6-82-6

तेन सम्यक्प्रणीतानि शरजालानि भारत ।
प्रतिजग्राह गाङ्गेयः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६-८२-६॥
tena samyakpraṇītāni śarajālāni bhārata |
pratijagrāha gāṅgeyaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ || 6-82-6||

MHB 6-82-7

तथैव शरजालानि भीष्मेणास्तानि मारिष ।
आकाशे समदृश्यन्त खगमानां व्रजा इव ॥ ६-८२-७॥
tathaiva śarajālāni bhīṣmeṇāstāni māriṣa |
ākāśe samadṛśyanta khagamānāṃ vrajā iva || 6-82-7||

MHB 6-82-8

निमेषार्धाच्च कौन्तेयं भीष्मः शांतनवो युधि ।
अदृश्यं समरे चक्रे शरजालेन भागशः ॥ ६-८२-८॥
nimeṣārdhācca kaunteyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo yudhi |
adṛśyaṃ samare cakre śarajālena bhāgaśaḥ || 6-82-8||

MHB 6-82-9

ततो युधिष्ठिरो राजा कौरव्यस्य महात्मनः ।
नाराचं प्रेषयामास क्रुद्ध आशीविषोपमम् ॥ ६-८२-९॥
tato yudhiṣṭhiro rājā kauravyasya mahātmanaḥ |
nārācaṃ preṣayāmāsa kruddha āśīviṣopamam || 6-82-9||

MHB 6-82-10

असंप्राप्तं ततस्तं तु क्षुरप्रेण महारथः ।
चिच्छेद समरे राजन्भीष्मस्तस्य धनुश्च्युतम् ॥ ६-८२-१०॥
asaṃprāptaṃ tatastaṃ tu kṣurapreṇa mahārathaḥ |
ciccheda samare rājanbhīṣmastasya dhanuścyutam || 6-82-10||

MHB 6-82-11

तं तु छित्त्वा रणे भीष्मो नाराचं कालसंमितम् ।
निजघ्ने कौरवेन्द्रस्य हयान्काञ्चनभूषणान् ॥ ६-८२-११॥
taṃ tu chittvā raṇe bhīṣmo nārācaṃ kālasaṃmitam |
nijaghne kauravendrasya hayānkāñcanabhūṣaṇān || 6-82-11||

MHB 6-82-12

हताश्वं तु रथं त्यक्त्वा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
आरुरोह रथं तूर्णं नकुलस्य महात्मनः ॥ ६-८२-१२॥
hatāśvaṃ tu rathaṃ tyaktvā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
āruroha rathaṃ tūrṇaṃ nakulasya mahātmanaḥ || 6-82-12||

MHB 6-82-13

यमावपि सुसंक्रुद्धः समासाद्य रणे तदा ।
शरैः संछादयामास भीष्मः परपुरंजयः ॥ ६-८२-१३॥
yamāvapi susaṃkruddhaḥ samāsādya raṇe tadā |
śaraiḥ saṃchādayāmāsa bhīṣmaḥ parapuraṃjayaḥ || 6-82-13||

MHB 6-82-14

तौ तु दृष्ट्वा महाराज भीष्मबाणप्रपीडितौ ।
जगामाथ परां चिन्तां भीष्मस्य वधकाङ्क्षया ॥ ६-८२-१४॥
tau tu dṛṣṭvā mahārāja bhīṣmabāṇaprapīḍitau |
jagāmātha parāṃ cintāṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣayā || 6-82-14||

MHB 6-82-15

ततो युधिष्ठिरो वश्यान्राज्ञस्तान्समचोदयत् ।
भीष्मं शांतनवं सर्वे निहतेति सुहृद्गणान् ॥ ६-८२-१५॥
tato yudhiṣṭhiro vaśyānrājñastānsamacodayat |
bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ sarve nihateti suhṛdgaṇān || 6-82-15||

MHB 6-82-16

ततस्ते पार्थिवाः सर्वे श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम् ।
महता रथवंशेन परिवव्रुः पितामहम् ॥ ६-८२-१६॥
tataste pārthivāḥ sarve śrutvā pārthasya bhāṣitam |
mahatā rathavaṃśena parivavruḥ pitāmaham || 6-82-16||

MHB 6-82-17

स समन्तात्परिवृतः पिता देवव्रतस्तव ।
चिक्रीड धनुषा राजन्पातयानो महारथान् ॥ ६-८२-१७॥
sa samantātparivṛtaḥ pitā devavratastava |
cikrīḍa dhanuṣā rājanpātayāno mahārathān || 6-82-17||

MHB 6-82-18

तं चरन्तं रणे पार्था ददृशुः कौरवं युधि ।
मृगमध्यं प्रविश्येव यथा सिंहशिशुं वने ॥ ६-८२-१८॥
taṃ carantaṃ raṇe pārthā dadṛśuḥ kauravaṃ yudhi |
mṛgamadhyaṃ praviśyeva yathā siṃhaśiśuṃ vane || 6-82-18||

MHB 6-82-19

तर्जयानं रणे शूरांस्त्रासयानं च सायकैः ।
दृष्ट्वा त्रेसुर्महाराज सिंहं मृगगणा इव ॥ ६-८२-१९॥
tarjayānaṃ raṇe śūrāṃstrāsayānaṃ ca sāyakaiḥ |
dṛṣṭvā tresurmahārāja siṃhaṃ mṛgagaṇā iva || 6-82-19||

MHB 6-82-20

रणे भरतसिंहस्य ददृशुः क्षत्रिया गतिम् ।
अग्नेर्वायुसहायस्य यथा कक्षं दिधक्षतः ॥ ६-८२-२०॥
raṇe bharatasiṃhasya dadṛśuḥ kṣatriyā gatim |
agnervāyusahāyasya yathā kakṣaṃ didhakṣataḥ || 6-82-20||

MHB 6-82-21

शिरांसि रथिनां भीष्मः पातयामास संयुगे ।
तालेभ्य इव पक्वानि फलानि कुशलो नरः ॥ ६-८२-२१॥
śirāṃsi rathināṃ bhīṣmaḥ pātayāmāsa saṃyuge |
tālebhya iva pakvāni phalāni kuśalo naraḥ || 6-82-21||

MHB 6-82-22

पतद्भिश्च महाराज शिरोभिर्धरणीतले ।
बभूव तुमुलः शब्दः पततामश्मनामिव ॥ ६-८२-२२॥
patadbhiśca mahārāja śirobhirdharaṇītale |
babhūva tumulaḥ śabdaḥ patatāmaśmanāmiva || 6-82-22||

MHB 6-82-23

तस्मिंस्तु तुमुले युद्धे वर्तमाने सुदारुणे ।
सर्वेषामेव सैन्यानामासीद्व्यतिकरो महान् ॥ ६-८२-२३॥
tasmiṃstu tumule yuddhe vartamāne sudāruṇe |
sarveṣāmeva sainyānāmāsīdvyatikaro mahān || 6-82-23||

MHB 6-82-24

भिन्नेषु तेषु व्यूहेषु क्षत्रिया इतरेतरम् ।
एकमेकं समाहूय युद्धायैवोपतस्थिरे ॥ ६-८२-२४॥
bhinneṣu teṣu vyūheṣu kṣatriyā itaretaram |
ekamekaṃ samāhūya yuddhāyaivopatasthire || 6-82-24||

MHB 6-82-25

शिखण्डी तु समासाद्य भरतानां पितामहम् ।
अभिदुद्राव वेगेन तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ६-८२-२५॥
śikhaṇḍī tu samāsādya bharatānāṃ pitāmaham |
abhidudrāva vegena tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 6-82-25||

MHB 6-82-26

अनादृत्य ततो भीष्मस्तं शिखण्डिनमाहवे ।
प्रययौ सृञ्जयान्क्रुद्धः स्त्रीत्वं चिन्त्य शिखण्डिनः ॥ ६-८२-२६॥
anādṛtya tato bhīṣmastaṃ śikhaṇḍinamāhave |
prayayau sṛñjayānkruddhaḥ strītvaṃ cintya śikhaṇḍinaḥ || 6-82-26||

MHB 6-82-27

सृञ्जयास्तु ततो हृष्टा दृष्ट्वा भीष्मं महारथम् ।
सिंहनादान्बहुविधांश्चक्रुः शङ्खविमिश्रितान् ॥ ६-८२-२७॥
sṛñjayāstu tato hṛṣṭā dṛṣṭvā bhīṣmaṃ mahāratham |
siṃhanādānbahuvidhāṃścakruḥ śaṅkhavimiśritān || 6-82-27||

MHB 6-82-28

ततः प्रववृते युद्धं व्यतिषक्तरथद्विपम् ।
अपरां दिशमास्थाय स्थिते सवितरि प्रभो ॥ ६-८२-२८॥
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ vyatiṣaktarathadvipam |
aparāṃ diśamāsthāya sthite savitari prabho || 6-82-28||

MHB 6-82-29

धृष्टद्युम्नोऽथ पाञ्चाल्यः सात्यकिश्च महारथः ।
पीडयन्तौ भृशं सैन्यं शक्तितोमरवृष्टिभिः ।
शस्त्रैश्च बहुभी राजञ्जघ्नतुस्तावकान्रणे ॥ ६-८२-२९॥
dhṛṣṭadyumno'tha pāñcālyaḥ sātyakiśca mahārathaḥ |
pīḍayantau bhṛśaṃ sainyaṃ śaktitomaravṛṣṭibhiḥ |
śastraiśca bahubhī rājañjaghnatustāvakānraṇe || 6-82-29||

MHB 6-82-30

ते हन्यमानाः समरे तावकाः पुरुषर्षभ ।
आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा न त्यजन्ति स्म संयुगम् ।
यथोत्साहं च समरे जघ्नुर्लोकं महारथाः ॥ ६-८२-३०॥
te hanyamānāḥ samare tāvakāḥ puruṣarṣabha |
āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā na tyajanti sma saṃyugam |
yathotsāhaṃ ca samare jaghnurlokaṃ mahārathāḥ || 6-82-30||

MHB 6-82-31

तत्राक्रन्दो महानासीत्तावकानां महात्मनाम् ।
वध्यतां समरे राजन्पार्षतेन महात्मना ॥ ६-८२-३१॥
tatrākrando mahānāsīttāvakānāṃ mahātmanām |
vadhyatāṃ samare rājanpārṣatena mahātmanā || 6-82-31||

MHB 6-82-32

तं श्रुत्वा निनदं घोरं तावकानां महारथौ ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पार्षतं प्रत्युपस्थितौ ॥ ६-८२-३२॥
taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tāvakānāṃ mahārathau |
vindānuvindāvāvantyau pārṣataṃ pratyupasthitau || 6-82-32||

MHB 6-82-33

तौ तस्य तुरगान्हत्वा त्वरमाणौ महारथौ ।
छादयामासतुरुभौ शरवर्षेण पार्षतम् ॥ ६-८२-३३॥
tau tasya turagānhatvā tvaramāṇau mahārathau |
chādayāmāsaturubhau śaravarṣeṇa pārṣatam || 6-82-33||

MHB 6-82-34

अवप्लुत्याथ पाञ्चाल्यो रथात्तूर्णं महाबलः ।
आरुरोह रथं तूर्णं सात्यकेः सुमहात्मनः ॥ ६-८२-३४॥
avaplutyātha pāñcālyo rathāttūrṇaṃ mahābalaḥ |
āruroha rathaṃ tūrṇaṃ sātyakeḥ sumahātmanaḥ || 6-82-34||

MHB 6-82-35

ततो युधिष्ठिरो राजा महत्या सेनया वृतः ।
आवन्त्यौ समरे क्रुद्धावभ्ययात्स परंतपौ ॥ ६-८२-३५॥
tato yudhiṣṭhiro rājā mahatyā senayā vṛtaḥ |
āvantyau samare kruddhāvabhyayātsa paraṃtapau || 6-82-35||

MHB 6-82-36

तथैव तव पुत्रोऽपि सर्वोद्योगेन मारिष ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ परिवार्योपतस्थिवान् ॥ ६-८२-३६॥
tathaiva tava putro'pi sarvodyogena māriṣa |
vindānuvindāvāvantyau parivāryopatasthivān || 6-82-36||

MHB 6-82-37

अर्जुनश्चापि संक्रुद्धः क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभ ।
अयोधयत संग्रामे वज्रपाणिरिवासुरान् ॥ ६-८२-३७॥
arjunaścāpi saṃkruddhaḥ kṣatriyānkṣatriyarṣabha |
ayodhayata saṃgrāme vajrapāṇirivāsurān || 6-82-37||

MHB 6-82-38

द्रोणश्च समरे क्रुद्धः पुत्रस्य प्रियकृत्तव ।
व्यधमत्सर्वपाञ्चालांस्तूलराशिमिवानलः ॥ ६-८२-३८॥
droṇaśca samare kruddhaḥ putrasya priyakṛttava |
vyadhamatsarvapāñcālāṃstūlarāśimivānalaḥ || 6-82-38||

MHB 6-82-39

दुर्योधनपुरोगास्तु पुत्रास्तव विशां पते ।
परिवार्य रणे भीष्मं युयुधुः पाण्डवैः सह ॥ ६-८२-३९॥
duryodhanapurogāstu putrāstava viśāṃ pate |
parivārya raṇe bhīṣmaṃ yuyudhuḥ pāṇḍavaiḥ saha || 6-82-39||

MHB 6-82-40

ततो दुर्योधनो राजा लोहितायति भास्करे ।
अब्रवीत्तावकान्सर्वांस्त्वरध्वमिति भारत ॥ ६-८२-४०॥
tato duryodhano rājā lohitāyati bhāskare |
abravīttāvakānsarvāṃstvaradhvamiti bhārata || 6-82-40||

MHB 6-82-41

युध्यतां तु तथा तेषां कुर्वतां कर्म दुष्करम् ।
अस्तं गिरिमथारूढे नप्रकाशति भास्करे ॥ ६-८२-४१॥
yudhyatāṃ tu tathā teṣāṃ kurvatāṃ karma duṣkaram |
astaṃ girimathārūḍhe naprakāśati bhāskare || 6-82-41||

MHB 6-82-42

प्रावर्तत नदी घोरा शोणितौघतरङ्गिणी ।
गोमायुगणसंकीर्णा क्षणेन रजनीमुखे ॥ ६-८२-४२॥
prāvartata nadī ghorā śoṇitaughataraṅgiṇī |
gomāyugaṇasaṃkīrṇā kṣaṇena rajanīmukhe || 6-82-42||

MHB 6-82-43

शिवाभिरशिवाभिश्च रुवद्भिर्भैरवं रवम् ।
घोरमायोधनं जज्ञे भूतसंघसमाकुलम् ॥ ६-८२-४३॥
śivābhiraśivābhiśca ruvadbhirbhairavaṃ ravam |
ghoramāyodhanaṃ jajñe bhūtasaṃghasamākulam || 6-82-43||

MHB 6-82-44

राक्षसाश्च पिशाचाश्च तथान्ये पिशिताशनाः ।
समन्ततो व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६-८२-४४॥
rākṣasāśca piśācāśca tathānye piśitāśanāḥ |
samantato vyadṛśyanta śataśo'tha sahasraśaḥ || 6-82-44||

MHB 6-82-45

अर्जुनोऽथ सुशर्मादीन्राज्ञस्तान्सपदानुगान् ।
विजित्य पृतनामध्ये ययौ स्वशिबिरं प्रति ॥ ६-८२-४५॥
arjuno'tha suśarmādīnrājñastānsapadānugān |
vijitya pṛtanāmadhye yayau svaśibiraṃ prati || 6-82-45||

MHB 6-82-46

युधिष्ठिरोऽपि कौरव्यो भ्रातृभ्यां सहितस्तदा ।
ययौ स्वशिबिरं राजा निशायां सेनया वृतः ॥ ६-८२-४६॥
yudhiṣṭhiro'pi kauravyo bhrātṛbhyāṃ sahitastadā |
yayau svaśibiraṃ rājā niśāyāṃ senayā vṛtaḥ || 6-82-46||

MHB 6-82-47

भीमसेनोऽपि राजेन्द्र दुर्योधनमुखान्रथान् ।
अवजित्य ततः संख्ये ययौ स्वशिबिरं प्रति ॥ ६-८२-४७॥
bhīmaseno'pi rājendra duryodhanamukhānrathān |
avajitya tataḥ saṃkhye yayau svaśibiraṃ prati || 6-82-47||

MHB 6-82-48

दुर्योधनोऽपि नृपतिः परिवार्य महारणे ।
भीष्मं शांतनवं तूर्णं प्रयातः शिबिरं प्रति ॥ ६-८२-४८॥
duryodhano'pi nṛpatiḥ parivārya mahāraṇe |
bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ tūrṇaṃ prayātaḥ śibiraṃ prati || 6-82-48||

MHB 6-82-49

द्रोणो द्रौणिः कृपः शल्यः कृतवर्मा च सात्वतः ।
परिवार्य चमूं सर्वां प्रययुः शिबिरं प्रति ॥ ६-८२-४९॥
droṇo drauṇiḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ |
parivārya camūṃ sarvāṃ prayayuḥ śibiraṃ prati || 6-82-49||

MHB 6-82-50

तथैव सात्यकी राजन्धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
परिवार्य रणे योधान्ययतुः शिबिरं प्रति ॥ ६-८२-५०॥
tathaiva sātyakī rājandhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
parivārya raṇe yodhānyayatuḥ śibiraṃ prati || 6-82-50||

MHB 6-82-51

एवमेते महाराज तावकाः पाण्डवैः सह ।
पर्यवर्तन्त सहिता निशाकाले परंतपाः ॥ ६-८२-५१॥
evamete mahārāja tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha |
paryavartanta sahitā niśākāle paraṃtapāḥ || 6-82-51||

MHB 6-82-52

ततः स्वशिबिरं गत्वा पाण्डवाः कुरवस्तथा ।
न्यविशन्त महाराज पूजयन्तः परस्परम् ॥ ६-८२-५२॥
tataḥ svaśibiraṃ gatvā pāṇḍavāḥ kuravastathā |
nyaviśanta mahārāja pūjayantaḥ parasparam || 6-82-52||

MHB 6-82-53

रक्षां कृत्वात्मनः शूरा न्यस्य गुल्मान्यथाविधि ।
अपनीय च शल्यांस्ते स्नात्वा च विविधैर्जलैः ॥ ६-८२-५३॥
rakṣāṃ kṛtvātmanaḥ śūrā nyasya gulmānyathāvidhi |
apanīya ca śalyāṃste snātvā ca vividhairjalaiḥ || 6-82-53||

MHB 6-82-54

कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे संस्तूयन्तश्च बन्दिभिः ।
गीतवादित्रशब्देन व्यक्रीडन्त यशस्विनः ॥ ६-८२-५४॥
kṛtasvastyayanāḥ sarve saṃstūyantaśca bandibhiḥ |
gītavāditraśabdena vyakrīḍanta yaśasvinaḥ || 6-82-54||

MHB 6-82-55

मुहूर्तमिव तत्सर्वमभवत्स्वर्गसंनिभम् ।
न हि युद्धकथां कांचित्तत्र चक्रुर्महारथाः ॥ ६-८२-५५॥
muhūrtamiva tatsarvamabhavatsvargasaṃnibham |
na hi yuddhakathāṃ kāṃcittatra cakrurmahārathāḥ || 6-82-55||

MHB 6-82-56

ते प्रसुप्ते बले तत्र परिश्रान्तजने नृप ।
हस्त्यश्वबहुले राजन्प्रेक्षणीये बभूवतुः ॥ ६-८२-५६॥
te prasupte bale tatra pariśrāntajane nṛpa |
hastyaśvabahule rājanprekṣaṇīye babhūvatuḥ || 6-82-56||

Adhyaya: 83/117 (39)

MHB 6-83-1

संजय उवाच ।
परिणाम्य निशां तां तु सुखसुप्ता जनेश्वराः ।
कुरवः पाण्डवाश्चैव पुनर्युद्धाय निर्ययुः ॥ ६-८३-१॥
saṃjaya uvāca |
pariṇāmya niśāṃ tāṃ tu sukhasuptā janeśvarāḥ |
kuravaḥ pāṇḍavāścaiva punaryuddhāya niryayuḥ || 6-83-1||

MHB 6-83-2

ततः शब्दो महानासीत्सेनयोरुभयोरपि ।
निर्गच्छमानयोः संख्ये सागरप्रतिमो महान् ॥ ६-८३-२॥
tataḥ śabdo mahānāsītsenayorubhayorapi |
nirgacchamānayoḥ saṃkhye sāgarapratimo mahān || 6-83-2||

MHB 6-83-3

ततो दुर्योधनो राजा चित्रसेनो विविंशतिः ।
भीष्मश्च रथिनां श्रेष्ठो भारद्वाजश्च वै द्विजः ॥ ६-८३-३॥
tato duryodhano rājā citraseno viviṃśatiḥ |
bhīṣmaśca rathināṃ śreṣṭho bhāradvājaśca vai dvijaḥ || 6-83-3||

MHB 6-83-4

एकीभूताः सुसंयत्ताः कौरवाणां महाचमूः ।
व्यूहाय विदधू राजन्पाण्डवान्प्रति दंशिताः ॥ ६-८३-४॥
ekībhūtāḥ susaṃyattāḥ kauravāṇāṃ mahācamūḥ |
vyūhāya vidadhū rājanpāṇḍavānprati daṃśitāḥ || 6-83-4||

MHB 6-83-5

भीष्मः कृत्वा महाव्यूहं पिता तव विशां पते ।
सागरप्रतिमं घोरं वाहनोर्मितरङ्गिणम् ॥ ६-८३-५॥
bhīṣmaḥ kṛtvā mahāvyūhaṃ pitā tava viśāṃ pate |
sāgarapratimaṃ ghoraṃ vāhanormitaraṅgiṇam || 6-83-5||

MHB 6-83-6

अग्रतः सर्वसैन्यानां भीष्मः शांतनवो ययौ ।
मालवैर्दाक्षिणात्यैश्च आवन्त्यैश्च समन्वितः ॥ ६-८३-६॥
agrataḥ sarvasainyānāṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo yayau |
mālavairdākṣiṇātyaiśca āvantyaiśca samanvitaḥ || 6-83-6||

MHB 6-83-7

ततोऽनन्तरमेवासीद्भारद्वाजः प्रतापवान् ।
पुलिन्दैः पारदैश्चैव तथा क्षुद्रकमालवैः ॥ ६-८३-७॥
tato'nantaramevāsīdbhāradvājaḥ pratāpavān |
pulindaiḥ pāradaiścaiva tathā kṣudrakamālavaiḥ || 6-83-7||

MHB 6-83-8

द्रोणादनन्तरं यत्तो भगदत्तः प्रतापवान् ।
मागधैश्च कलिङ्गैश्च पिशाचैश्च विशां पते ॥ ६-८३-८॥
droṇādanantaraṃ yatto bhagadattaḥ pratāpavān |
māgadhaiśca kaliṅgaiśca piśācaiśca viśāṃ pate || 6-83-8||

MHB 6-83-9

प्राग्ज्योतिषादनु नृपः कौसल्योऽथ बृहद्बलः ।
मेकलैस्त्रैपुरैश्चैव चिच्छिलैश्च समन्वितः ॥ ६-८३-९॥
prāgjyotiṣādanu nṛpaḥ kausalyo'tha bṛhadbalaḥ |
mekalaistraipuraiścaiva cicchilaiśca samanvitaḥ || 6-83-9||

MHB 6-83-10

बृहद्बलात्ततः शूरस्त्रिगर्तः प्रस्थलाधिपः ।
काम्बोजैर्बहुभिः सार्धं यवनैश्च सहस्रशः ॥ ६-८३-१०॥
bṛhadbalāttataḥ śūrastrigartaḥ prasthalādhipaḥ |
kāmbojairbahubhiḥ sārdhaṃ yavanaiśca sahasraśaḥ || 6-83-10||

MHB 6-83-11

द्रौणिस्तु रभसः शूरस्त्रिगर्तादनु भारत ।
प्रययौ सिंहनादेन नादयानो धरातलम् ॥ ६-८३-११॥
drauṇistu rabhasaḥ śūrastrigartādanu bhārata |
prayayau siṃhanādena nādayāno dharātalam || 6-83-11||

MHB 6-83-12

तथा सर्वेण सैन्येन राजा दुर्योधनस्तदा ।
द्रौणेरनन्तरं प्रायात्सोदर्यैः परिवारितः ॥ ६-८३-१२॥
tathā sarveṇa sainyena rājā duryodhanastadā |
drauṇeranantaraṃ prāyātsodaryaiḥ parivāritaḥ || 6-83-12||

MHB 6-83-13

दुर्योधनादनु कृपस्ततः शारद्वतो ययौ ।
एवमेष महाव्यूहः प्रययौ सागरोपमः ॥ ६-८३-१३॥
duryodhanādanu kṛpastataḥ śāradvato yayau |
evameṣa mahāvyūhaḥ prayayau sāgaropamaḥ || 6-83-13||

MHB 6-83-14

रेजुस्तत्र पताकाश्च श्वेतच्छत्राणि चाभिभो ।
अङ्गदान्यथ चित्राणि महार्हाणि धनूंषि च ॥ ६-८३-१४॥
rejustatra patākāśca śvetacchatrāṇi cābhibho |
aṅgadānyatha citrāṇi mahārhāṇi dhanūṃṣi ca || 6-83-14||

MHB 6-83-15

तं तु दृष्ट्वा महाव्यूहं तावकानां महारथः ।
युधिष्ठिरोऽब्रवीत्तूर्णं पार्षतं पृतनापतिम् ॥ ६-८३-१५॥
taṃ tu dṛṣṭvā mahāvyūhaṃ tāvakānāṃ mahārathaḥ |
yudhiṣṭhiro'bravīttūrṇaṃ pārṣataṃ pṛtanāpatim || 6-83-15||

MHB 6-83-16

पश्य व्यूहं महेष्वास निर्मितं सागरोपमम् ।
प्रतिव्यूहं त्वमपि हि कुरु पार्षत माचिरम् ॥ ६-८३-१६॥
paśya vyūhaṃ maheṣvāsa nirmitaṃ sāgaropamam |
prativyūhaṃ tvamapi hi kuru pārṣata māciram || 6-83-16||

MHB 6-83-17

ततः स पार्षतः शूरो व्यूहं चक्रे सुदारुणम् ।
शृङ्गाटकं महाराज परव्यूहविनाशनम् ॥ ६-८३-१७॥
tataḥ sa pārṣataḥ śūro vyūhaṃ cakre sudāruṇam |
śṛṅgāṭakaṃ mahārāja paravyūhavināśanam || 6-83-17||

MHB 6-83-18

शृङ्गेभ्यो भीमसेनश्च सात्यकिश्च महारथः ।
रथैरनेकसाहस्रैस्तथा हयपदातिभिः ॥ ६-८३-१८॥
śṛṅgebhyo bhīmasenaśca sātyakiśca mahārathaḥ |
rathairanekasāhasraistathā hayapadātibhiḥ || 6-83-18||

MHB 6-83-19

नाभ्यामभून्नरश्रेष्ठः श्वेताश्वो वानरध्वजः ।
मध्ये युधिष्ठिरो राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥ ६-८३-१९॥
nābhyāmabhūnnaraśreṣṭhaḥ śvetāśvo vānaradhvajaḥ |
madhye yudhiṣṭhiro rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau || 6-83-19||

MHB 6-83-20

अथेतरे महेष्वासाः सहसैन्या नराधिपाः ।
व्यूहं तं पूरयामासुर्व्यूहशास्त्रविशारदाः ॥ ६-८३-२०॥
athetare maheṣvāsāḥ sahasainyā narādhipāḥ |
vyūhaṃ taṃ pūrayāmāsurvyūhaśāstraviśāradāḥ || 6-83-20||

MHB 6-83-21

अभिमन्युस्ततः पश्चाद्विराटश्च महारथः ।
द्रौपदेयाश्च संहृष्टा राक्षसश्च घटोत्कचः ॥ ६-८३-२१॥
abhimanyustataḥ paścādvirāṭaśca mahārathaḥ |
draupadeyāśca saṃhṛṣṭā rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ || 6-83-21||

MHB 6-83-22

एवमेतं महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः ।
अतिष्ठन्समरे शूरा योद्धुकामा जयैषिणः ॥ ६-८३-२२॥
evametaṃ mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ |
atiṣṭhansamare śūrā yoddhukāmā jayaiṣiṇaḥ || 6-83-22||

MHB 6-83-23

भेरीशब्दाश्च तुमुला विमिश्राः शङ्खनिस्वनैः ।
क्ष्वेडितास्फोटितोत्क्रुष्टैः सुभीमाः सर्वतोदिशम् ॥ ६-८३-२३॥
bherīśabdāśca tumulā vimiśrāḥ śaṅkhanisvanaiḥ |
kṣveḍitāsphoṭitotkruṣṭaiḥ subhīmāḥ sarvatodiśam || 6-83-23||

MHB 6-83-24

ततः शूराः समासाद्य समरे ते परस्परम् ।
नेत्रैरनिमिषै राजन्नवैक्षन्त प्रकोपिताः ॥ ६-८३-२४॥
tataḥ śūrāḥ samāsādya samare te parasparam |
netrairanimiṣai rājannavaikṣanta prakopitāḥ || 6-83-24||

MHB 6-83-25

मनोभिस्ते मनुष्येन्द्र पूर्वं योधाः परस्परम् ।
युद्धाय समवर्तन्त समाहूयेतरेतरम् ॥ ६-८३-२५॥
manobhiste manuṣyendra pūrvaṃ yodhāḥ parasparam |
yuddhāya samavartanta samāhūyetaretaram || 6-83-25||

MHB 6-83-26

ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम् ।
तावकानां परेषां च निघ्नतामितरेतरम् ॥ ६-८३-२६॥
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatāmitaretaram || 6-83-26||

MHB 6-83-27

नाराचा निशिताः संख्ये संपतन्ति स्म भारत ।
व्यात्तानना भयकरा उरगा इव संघशः ॥ ६-८३-२७॥
nārācā niśitāḥ saṃkhye saṃpatanti sma bhārata |
vyāttānanā bhayakarā uragā iva saṃghaśaḥ || 6-83-27||

MHB 6-83-28

निष्पेतुर्विमलाः शक्त्यस्तैलधौताः सुतेजनाः ।
अम्बुदेभ्यो यथा राजन्भ्राजमानाः शतह्रदाः ॥ ६-८३-२८॥
niṣpeturvimalāḥ śaktyastailadhautāḥ sutejanāḥ |
ambudebhyo yathā rājanbhrājamānāḥ śatahradāḥ || 6-83-28||

MHB 6-83-29

गदाश्च विमलैः पट्टैः पिनद्धाः स्वर्णभूषिताः ।
पतन्त्यस्तत्र दृश्यन्ते गिरिशृङ्गोपमाः शुभाः ।
निस्त्रिंशाश्च व्यराजन्त विमलाम्बरसंनिभाः ॥ ६-८३-२९॥
gadāśca vimalaiḥ paṭṭaiḥ pinaddhāḥ svarṇabhūṣitāḥ |
patantyastatra dṛśyante giriśṛṅgopamāḥ śubhāḥ |
nistriṃśāśca vyarājanta vimalāmbarasaṃnibhāḥ || 6-83-29||

MHB 6-83-30

आर्षभाणि च चर्माणि शतचन्द्राणि भारत ।
अशोभन्त रणे राजन्पतमानानि सर्वशः ॥ ६-८३-३०॥
ārṣabhāṇi ca carmāṇi śatacandrāṇi bhārata |
aśobhanta raṇe rājanpatamānāni sarvaśaḥ || 6-83-30||

MHB 6-83-31

तेऽन्योन्यं समरे सेने युध्यमाने नराधिप ।
अशोभेतां यथा दैत्यदेवसेने समुद्यते ।
अभ्यद्रवन्त समरे तेऽन्योन्यं वै समन्ततः ॥ ६-८३-३१॥
te'nyonyaṃ samare sene yudhyamāne narādhipa |
aśobhetāṃ yathā daityadevasene samudyate |
abhyadravanta samare te'nyonyaṃ vai samantataḥ || 6-83-31||

MHB 6-83-32

रथास्तु रथिभिस्तूर्णं प्रेषिताः परमाहवे ।
युगैर्युगानि संश्लिष्य युयुधुः पार्थिवर्षभाः ॥ ६-८३-३२॥
rathāstu rathibhistūrṇaṃ preṣitāḥ paramāhave |
yugairyugāni saṃśliṣya yuyudhuḥ pārthivarṣabhāḥ || 6-83-32||

MHB 6-83-33

दन्तिनां युध्यमानानां संघर्षात्पावकोऽभवत् ।
दन्तेषु भरतश्रेष्ठ सधूमः सर्वतोदिशम् ॥ ६-८३-३३॥
dantināṃ yudhyamānānāṃ saṃgharṣātpāvako'bhavat |
danteṣu bharataśreṣṭha sadhūmaḥ sarvatodiśam || 6-83-33||

MHB 6-83-34

प्रासैरभिहताः केचिद्गजयोधाः समन्ततः ।
पतमानाः स्म दृश्यन्ते गिरिशृङ्गान्नगा इव ॥ ६-८३-३४॥
prāsairabhihatāḥ kecidgajayodhāḥ samantataḥ |
patamānāḥ sma dṛśyante giriśṛṅgānnagā iva || 6-83-34||

MHB 6-83-35

पादाताश्चाप्यदृश्यन्त निघ्नन्तो हि परस्परम् ।
चित्ररूपधराः शूरा नखरप्रासयोधिनः ॥ ६-८३-३५॥
pādātāścāpyadṛśyanta nighnanto hi parasparam |
citrarūpadharāḥ śūrā nakharaprāsayodhinaḥ || 6-83-35||

MHB 6-83-36

अन्योन्यं ते समासाद्य कुरुपाण्डवसैनिकाः ।
शस्त्रैर्नानाविधैर्घोरै रणे निन्युर्यमक्षयम् ॥ ६-८३-३६॥
anyonyaṃ te samāsādya kurupāṇḍavasainikāḥ |
śastrairnānāvidhairghorai raṇe ninyuryamakṣayam || 6-83-36||

MHB 6-83-37

ततः शांतनवो भीष्मो रथघोषेण नादयन् ।
अभ्यागमद्रणे पाण्डून्धनुःशब्देन मोहयन् ॥ ६-८३-३७॥
tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo rathaghoṣeṇa nādayan |
abhyāgamadraṇe pāṇḍūndhanuḥśabdena mohayan || 6-83-37||

MHB 6-83-38

पाण्डवानां रथाश्चापि नदन्तो भैरवस्वनम् ।
अभ्यद्रवन्त संयत्ता धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ॥ ६-८३-३८॥
pāṇḍavānāṃ rathāścāpi nadanto bhairavasvanam |
abhyadravanta saṃyattā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ || 6-83-38||

MHB 6-83-39

ततः प्रववृते युद्धं तव तेषां च भारत ।
नराश्वरथनागानां व्यतिषक्तं परस्परम् ॥ ६-८३-३९॥
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata |
narāśvarathanāgānāṃ vyatiṣaktaṃ parasparam || 6-83-39||

Adhyaya: 84/117 (43)

MHB 6-84-1

संजय उवाच ।
भीष्मं तु समरे क्रुद्धं प्रतपन्तं समन्ततः ।
न शेकुः पाण्डवा द्रष्टुं तपन्तमिव भास्करम् ॥ ६-८४-१॥
saṃjaya uvāca |
bhīṣmaṃ tu samare kruddhaṃ pratapantaṃ samantataḥ |
na śekuḥ pāṇḍavā draṣṭuṃ tapantamiva bhāskaram || 6-84-1||

MHB 6-84-2

ततः सर्वाणि सैन्यानि धर्मपुत्रस्य शासनात् ।
अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं मर्दयन्तं शितैः शरैः ॥ ६-८४-२॥
tataḥ sarvāṇi sainyāni dharmaputrasya śāsanāt |
abhyadravanta gāṅgeyaṃ mardayantaṃ śitaiḥ śaraiḥ || 6-84-2||

MHB 6-84-3

स तु भीष्मो रणश्लाघी सोमकान्सहसृञ्जयान् ।
पाञ्चालांश्च महेष्वासान्पातयामास सायकैः ॥ ६-८४-३॥
sa tu bhīṣmo raṇaślāghī somakānsahasṛñjayān |
pāñcālāṃśca maheṣvāsānpātayāmāsa sāyakaiḥ || 6-84-3||

MHB 6-84-4

ते वध्यमाना भीष्मेण पाञ्चालाः सोमकैः सह ।
भीष्ममेवाभ्ययुस्तूर्णं त्यक्त्वा मृत्युकृतं भयम् ॥ ६-८४-४॥
te vadhyamānā bhīṣmeṇa pāñcālāḥ somakaiḥ saha |
bhīṣmamevābhyayustūrṇaṃ tyaktvā mṛtyukṛtaṃ bhayam || 6-84-4||

MHB 6-84-5

स तेषां रथिनां वीरो भीष्मः शांतनवो युधि ।
चिच्छेद सहसा राजन्बाहूनथ शिरांसि च ॥ ६-८४-५॥
sa teṣāṃ rathināṃ vīro bhīṣmaḥ śāṃtanavo yudhi |
ciccheda sahasā rājanbāhūnatha śirāṃsi ca || 6-84-5||

MHB 6-84-6

विरथान्रथिनश्चक्रे पिता देवव्रतस्तव ।
पतितान्युत्तमाङ्गानि हयेभ्यो हयसादिनाम् ॥ ६-८४-६॥
virathānrathinaścakre pitā devavratastava |
patitānyuttamāṅgāni hayebhyo hayasādinām || 6-84-6||

MHB 6-84-7

निर्मनुष्यांश्च मातङ्गाञ्शयानान्पर्वतोपमान् ।
अपश्याम महाराज भीष्मास्त्रेण प्रमोहितान् ॥ ६-८४-७॥
nirmanuṣyāṃśca mātaṅgāñśayānānparvatopamān |
apaśyāma mahārāja bhīṣmāstreṇa pramohitān || 6-84-7||

MHB 6-84-8

न तत्रासीत्पुमान्कश्चित्पाण्डवानां विशां पते ।
अन्यत्र रथिनां श्रेष्ठाद्भीमसेनान्महाबलात् ॥ ६-८४-८॥
na tatrāsītpumānkaścitpāṇḍavānāṃ viśāṃ pate |
anyatra rathināṃ śreṣṭhādbhīmasenānmahābalāt || 6-84-8||

MHB 6-84-9

स हि भीष्मं समासाद्य ताडयामास संयुगे ।
ततो निष्टानको घोरो भीष्मभीमसमागमे ॥ ६-८४-९॥
sa hi bhīṣmaṃ samāsādya tāḍayāmāsa saṃyuge |
tato niṣṭānako ghoro bhīṣmabhīmasamāgame || 6-84-9||

MHB 6-84-10

बभूव सर्वसैन्यानां घोररूपो भयानकः ।
तथैव पाण्डवा हृष्टाः सिंहनादमथानदन् ॥ ६-८४-१०॥
babhūva sarvasainyānāṃ ghorarūpo bhayānakaḥ |
tathaiva pāṇḍavā hṛṣṭāḥ siṃhanādamathānadan || 6-84-10||

MHB 6-84-11

ततो दुर्योधनो राजा सोदर्यैः परिवारितः ।
भीष्मं जुगोप समरे वर्तमाने जनक्षये ॥ ६-८४-११॥
tato duryodhano rājā sodaryaiḥ parivāritaḥ |
bhīṣmaṃ jugopa samare vartamāne janakṣaye || 6-84-11||

MHB 6-84-12

भीमस्तु सारथिं हत्वा भीष्मस्य रथिनां वरः ।
विद्रुताश्वे रथे तस्मिन्द्रवमाणे समन्ततः ।
सुनाभस्य शरेणाशु शिरश्चिच्छेद चारिहा ॥ ६-८४-१२॥
bhīmastu sārathiṃ hatvā bhīṣmasya rathināṃ varaḥ |
vidrutāśve rathe tasmindravamāṇe samantataḥ |
sunābhasya śareṇāśu śiraściccheda cārihā || 6-84-12||

MHB 6-84-13

क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन स हतो न्यपतद्भुवि ।
हते तस्मिन्महाराज तव पुत्रे महारथे ।
नामृष्यन्त रणे शूराः सोदर्याः सप्त संयुगे ॥ ६-८४-१३॥
kṣurapreṇa sutīkṣṇena sa hato nyapatadbhuvi |
hate tasminmahārāja tava putre mahārathe |
nāmṛṣyanta raṇe śūrāḥ sodaryāḥ sapta saṃyuge || 6-84-13||

MHB 6-84-14

आदित्यकेतुर्बह्वाशी कुण्डधारो महोदरः ।
अपराजितः पण्डितको विशालाक्षः सुदुर्जयः ॥ ६-८४-१४॥
ādityaketurbahvāśī kuṇḍadhāro mahodaraḥ |
aparājitaḥ paṇḍitako viśālākṣaḥ sudurjayaḥ || 6-84-14||

MHB 6-84-15

पाण्डवं चित्रसंनाहा विचित्रकवचध्वजाः ।
अभ्यद्रवन्त संग्रामे योद्धुकामारिमर्दनाः ॥ ६-८४-१५॥
pāṇḍavaṃ citrasaṃnāhā vicitrakavacadhvajāḥ |
abhyadravanta saṃgrāme yoddhukāmārimardanāḥ || 6-84-15||

MHB 6-84-16

महोदरस्तु समरे भीमं विव्याध पत्रिभिः ।
नवभिर्वज्रसंकाशैर्नमुचिं वृत्रहा यथा ॥ ६-८४-१६॥
mahodarastu samare bhīmaṃ vivyādha patribhiḥ |
navabhirvajrasaṃkāśairnamuciṃ vṛtrahā yathā || 6-84-16||

MHB 6-84-17

आदित्यकेतुः सप्तत्या बह्वाशी चापि पञ्चभिः ।
नवत्या कुण्डधारस्तु विशालाक्षश्च सप्तभिः ॥ ६-८४-१७॥
ādityaketuḥ saptatyā bahvāśī cāpi pañcabhiḥ |
navatyā kuṇḍadhārastu viśālākṣaśca saptabhiḥ || 6-84-17||

MHB 6-84-18

अपराजितो महाराज पराजिष्णुर्महारथः ।
शरैर्बहुभिरानर्छद्भीमसेनं महाबलम् ॥ ६-८४-१८॥
aparājito mahārāja parājiṣṇurmahārathaḥ |
śarairbahubhirānarchadbhīmasenaṃ mahābalam || 6-84-18||

MHB 6-84-19

रणे पण्डितकश्चैनं त्रिभिर्बाणैः समर्दयत् ।
स तन्न ममृषे भीमः शत्रुभिर्वधमाहवे ॥ ६-८४-१९॥
raṇe paṇḍitakaścainaṃ tribhirbāṇaiḥ samardayat |
sa tanna mamṛṣe bhīmaḥ śatrubhirvadhamāhave || 6-84-19||

MHB 6-84-20

धनुः प्रपीड्य वामेन करेणामित्रकर्शनः ।
शिरश्चिच्छेद समरे शरेण नतपर्वणा ॥ ६-८४-२०॥
dhanuḥ prapīḍya vāmena kareṇāmitrakarśanaḥ |
śiraściccheda samare śareṇa nataparvaṇā || 6-84-20||

MHB 6-84-21

अपराजितस्य सुनसं तव पुत्रस्य संयुगे ।
पराजितस्य भीमेन निपपात शिरो महीम् ॥ ६-८४-२१॥
aparājitasya sunasaṃ tava putrasya saṃyuge |
parājitasya bhīmena nipapāta śiro mahīm || 6-84-21||

MHB 6-84-22

अथापरेण भल्लेन कुण्डधारं महारथम् ।
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय सर्वलोकस्य पश्यतः ॥ ६-८४-२२॥
athāpareṇa bhallena kuṇḍadhāraṃ mahāratham |
prāhiṇonmṛtyulokāya sarvalokasya paśyataḥ || 6-84-22||

MHB 6-84-23

ततः पुनरमेयात्मा प्रसंधाय शिलीमुखम् ।
प्रेषयामास समरे पण्डितं प्रति भारत ॥ ६-८४-२३॥
tataḥ punarameyātmā prasaṃdhāya śilīmukham |
preṣayāmāsa samare paṇḍitaṃ prati bhārata || 6-84-23||

MHB 6-84-24

स शरः पण्डितं हत्वा विवेश धरणीतलम् ।
यथा नरं निहत्याशु भुजगः कालचोदितः ॥ ६-८४-२४॥
sa śaraḥ paṇḍitaṃ hatvā viveśa dharaṇītalam |
yathā naraṃ nihatyāśu bhujagaḥ kālacoditaḥ || 6-84-24||

MHB 6-84-25

विशालाक्षशिरश्छित्त्वा पातयामास भूतले ।
त्रिभिः शरैरदीनात्मा स्मरन्क्लेशं पुरातनम् ॥ ६-८४-२५॥
viśālākṣaśiraśchittvā pātayāmāsa bhūtale |
tribhiḥ śarairadīnātmā smarankleśaṃ purātanam || 6-84-25||

MHB 6-84-26

महोदरं महेष्वासं नाराचेन स्तनान्तरे ।
विव्याध समरे राजन्स हतो न्यपतद्भुवि ॥ ६-८४-२६॥
mahodaraṃ maheṣvāsaṃ nārācena stanāntare |
vivyādha samare rājansa hato nyapatadbhuvi || 6-84-26||

MHB 6-84-27

आदित्यकेतोः केतुं च छित्त्वा बाणेन संयुगे ।
भल्लेन भृशतीक्ष्णेन शिरश्चिच्छेद चारिहा ॥ ६-८४-२७॥
ādityaketoḥ ketuṃ ca chittvā bāṇena saṃyuge |
bhallena bhṛśatīkṣṇena śiraściccheda cārihā || 6-84-27||

MHB 6-84-28

बह्वाशिनं ततो भीमः शरेण नतपर्वणा ।
प्रेषयामास संक्रुद्धो यमस्य सदनं प्रति ॥ ६-८४-२८॥
bahvāśinaṃ tato bhīmaḥ śareṇa nataparvaṇā |
preṣayāmāsa saṃkruddho yamasya sadanaṃ prati || 6-84-28||

MHB 6-84-29

प्रदुद्रुवुस्ततस्तेऽन्ये पुत्रास्तव विशां पते ।
मन्यमाना हि तत्सत्यं सभायां तस्य भाषितम् ॥ ६-८४-२९॥
pradudruvustataste'nye putrāstava viśāṃ pate |
manyamānā hi tatsatyaṃ sabhāyāṃ tasya bhāṣitam || 6-84-29||

MHB 6-84-30

ततो दुर्योधनो राजा भ्रातृव्यसनकर्शितः ।
अब्रवीत्तावकान्योधान्भीमोऽयं युधि वध्यताम् ॥ ६-८४-३०॥
tato duryodhano rājā bhrātṛvyasanakarśitaḥ |
abravīttāvakānyodhānbhīmo'yaṃ yudhi vadhyatām || 6-84-30||

MHB 6-84-31

एवमेते महेष्वासाः पुत्रास्तव विशां पते ।
भ्रातॄन्संदृश्य निहतान्प्रास्मरंस्ते हि तद्वचः ॥ ६-८४-३१॥
evamete maheṣvāsāḥ putrāstava viśāṃ pate |
bhrātṝnsaṃdṛśya nihatānprāsmaraṃste hi tadvacaḥ || 6-84-31||

MHB 6-84-32

यदुक्तवान्महाप्राज्ञः क्षत्ता हितमनामयम् ।
तदिदं समनुप्राप्तं वचनं दिव्यदर्शिनः ॥ ६-८४-३२॥
yaduktavānmahāprājñaḥ kṣattā hitamanāmayam |
tadidaṃ samanuprāptaṃ vacanaṃ divyadarśinaḥ || 6-84-32||

MHB 6-84-33

लोभमोहसमाविष्टः पुत्रप्रीत्या जनाधिप ।
न बुध्यसे पुरा यत्तत्तथ्यमुक्तं वचो महत् ॥ ६-८४-३३॥
lobhamohasamāviṣṭaḥ putraprītyā janādhipa |
na budhyase purā yattattathyamuktaṃ vaco mahat || 6-84-33||

MHB 6-84-34

तथैव हि वधार्थाय पुत्राणां पाण्डवो बली ।
नूनं जातो महाबाहुर्यथा हन्ति स्म कौरवान् ॥ ६-८४-३४॥
tathaiva hi vadhārthāya putrāṇāṃ pāṇḍavo balī |
nūnaṃ jāto mahābāhuryathā hanti sma kauravān || 6-84-34||

MHB 6-84-35

ततो दुर्योधनो राजा भीष्ममासाद्य मारिष ।
दुःखेन महताविष्टो विललापातिकर्शितः ॥ ६-८४-३५॥
tato duryodhano rājā bhīṣmamāsādya māriṣa |
duḥkhena mahatāviṣṭo vilalāpātikarśitaḥ || 6-84-35||

MHB 6-84-36

निहता भ्रातरः शूरा भीमसेनेन मे युधि ।
यतमानास्तथान्येऽपि हन्यन्ते सर्वसैनिकाः ॥ ६-८४-३६॥
nihatā bhrātaraḥ śūrā bhīmasenena me yudhi |
yatamānāstathānye'pi hanyante sarvasainikāḥ || 6-84-36||

MHB 6-84-37

भवांश्च मध्यस्थतया नित्यमस्मानुपेक्षते ।
सोऽहं कापथमारूढः पश्य दैवमिदं मम ॥ ६-८४-३७॥
bhavāṃśca madhyasthatayā nityamasmānupekṣate |
so'haṃ kāpathamārūḍhaḥ paśya daivamidaṃ mama || 6-84-37||

MHB 6-84-38

एतच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं पिता देवव्रतस्तव ।
दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्साश्रुलोचनम् ॥ ६-८४-३८॥
etacchrutvā vacaḥ krūraṃ pitā devavratastava |
duryodhanamidaṃ vākyamabravītsāśrulocanam || 6-84-38||

MHB 6-84-39

उक्तमेतन्मया पूर्वं द्रोणेन विदुरेण च ।
गान्धार्या च यशस्विन्या तत्त्वं तात न बुद्धवान् ॥ ६-८४-३९॥
uktametanmayā pūrvaṃ droṇena vidureṇa ca |
gāndhāryā ca yaśasvinyā tattvaṃ tāta na buddhavān || 6-84-39||

MHB 6-84-40

समयश्च मया पूर्वं कृतो वः शत्रुकर्शन ।
नाहं युधि विमोक्तव्यो नाप्याचार्यः कथंचन ॥ ६-८४-४०॥
samayaśca mayā pūrvaṃ kṛto vaḥ śatrukarśana |
nāhaṃ yudhi vimoktavyo nāpyācāryaḥ kathaṃcana || 6-84-40||

MHB 6-84-41

यं यं हि धार्तराष्ट्राणां भीमो द्रक्ष्यति संयुगे ।
हनिष्यति रणे तं तं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ६-८४-४१॥
yaṃ yaṃ hi dhārtarāṣṭrāṇāṃ bhīmo drakṣyati saṃyuge |
haniṣyati raṇe taṃ taṃ satyametadbravīmi te || 6-84-41||

MHB 6-84-42

स त्वं राजन्स्थिरो भूत्वा दृढां कृत्वा रणे मतिम् ।
योधयस्व रणे पार्थान्स्वर्गं कृत्वा परायणम् ॥ ६-८४-४२॥
sa tvaṃ rājansthiro bhūtvā dṛḍhāṃ kṛtvā raṇe matim |
yodhayasva raṇe pārthānsvargaṃ kṛtvā parāyaṇam || 6-84-42||

MHB 6-84-43

न शक्याः पाण्डवा जेतुं सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ।
तस्माद्युद्धे मतिं कृत्वा स्थिरां युध्यस्व भारत ॥ ६-८४-४३॥
na śakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ sendrairapi surāsuraiḥ |
tasmādyuddhe matiṃ kṛtvā sthirāṃ yudhyasva bhārata || 6-84-43||

Adhyaya: 85/117 (36)

MHB 6-85-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
दृष्ट्वा मम हतान्पुत्रान्बहूनेकेन संजय ।
भीष्मो द्रोणः कृपश्चैव किमकुर्वत संयुगे ॥ ६-८५-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
dṛṣṭvā mama hatānputrānbahūnekena saṃjaya |
bhīṣmo droṇaḥ kṛpaścaiva kimakurvata saṃyuge || 6-85-1||

MHB 6-85-2

अहन्यहनि मे पुत्राः क्षयं गच्छन्ति संजय ।
मन्येऽहं सर्वथा सूत दैवेनोपहता भृशम् ॥ ६-८५-२॥
ahanyahani me putrāḥ kṣayaṃ gacchanti saṃjaya |
manye'haṃ sarvathā sūta daivenopahatā bhṛśam || 6-85-2||

MHB 6-85-3

यत्र मे तनयाः सर्वे जीयन्ते न जयन्त्युत ।
यत्र भीष्मस्य द्रोणस्य कृपस्य च महात्मनः ॥ ६-८५-३॥
yatra me tanayāḥ sarve jīyante na jayantyuta |
yatra bhīṣmasya droṇasya kṛpasya ca mahātmanaḥ || 6-85-3||

MHB 6-85-4

सौमदत्तेश्च वीरस्य भगदत्तस्य चोभयोः ।
अश्वत्थाम्नस्तथा तात शूराणां सुमहात्मनाम् ॥ ६-८५-४॥
saumadatteśca vīrasya bhagadattasya cobhayoḥ |
aśvatthāmnastathā tāta śūrāṇāṃ sumahātmanām || 6-85-4||

MHB 6-85-5

अन्येषां चैव वीराणां मध्यगास्तनया मम ।
यदहन्यन्त संग्रामे किमन्यद्भागधेयतः ॥ ६-८५-५॥
anyeṣāṃ caiva vīrāṇāṃ madhyagāstanayā mama |
yadahanyanta saṃgrāme kimanyadbhāgadheyataḥ || 6-85-5||

MHB 6-85-6

न हि दुर्योधनो मन्दः पुरा प्रोक्तमबुध्यत ।
वार्यमाणो मया तात भीष्मेण विदुरेण च ॥ ६-८५-६॥
na hi duryodhano mandaḥ purā proktamabudhyata |
vāryamāṇo mayā tāta bhīṣmeṇa vidureṇa ca || 6-85-6||

MHB 6-85-7

गान्धार्या चैव दुर्मेधाः सततं हितकाम्यया ।
नावबुध्यत्पुरा मोहात्तस्य प्राप्तमिदं फलम् ॥ ६-८५-७॥
gāndhāryā caiva durmedhāḥ satataṃ hitakāmyayā |
nāvabudhyatpurā mohāttasya prāptamidaṃ phalam || 6-85-7||

MHB 6-85-8

यद्भीमसेनः समरे पुत्रान्मम विचेतसः ।
अहन्यहनि संक्रुद्धो नयते यमसादनम् ॥ ६-८५-८॥
yadbhīmasenaḥ samare putrānmama vicetasaḥ |
ahanyahani saṃkruddho nayate yamasādanam || 6-85-8||

MHB 6-85-9

संजय उवाच ।
इदं तत्समनुप्राप्तं क्षत्तुर्वचनमुत्तमम् ।
न बुद्धवानसि विभो प्रोच्यमानं हितं तदा ॥ ६-८५-९॥
saṃjaya uvāca |
idaṃ tatsamanuprāptaṃ kṣatturvacanamuttamam |
na buddhavānasi vibho procyamānaṃ hitaṃ tadā || 6-85-9||

MHB 6-85-10

निवारय सुतान्द्यूतात्पाण्डवान्मा द्रुहेति च ।
सुहृदां हितकामानां ब्रुवतां तत्तदेव च ॥ ६-८५-१०॥
nivāraya sutāndyūtātpāṇḍavānmā druheti ca |
suhṛdāṃ hitakāmānāṃ bruvatāṃ tattadeva ca || 6-85-10||

MHB 6-85-11

न शुश्रूषसि यद्वाक्यं मर्त्यः पथ्यमिवौषधम् ।
तदेव त्वामनुप्राप्तं वचनं साधु भाषितम् ॥ ६-८५-११॥
na śuśrūṣasi yadvākyaṃ martyaḥ pathyamivauṣadham |
tadeva tvāmanuprāptaṃ vacanaṃ sādhu bhāṣitam || 6-85-11||

MHB 6-85-12

विदुरद्रोणभीष्माणां तथान्येषां हितैषिणाम् ।
अकृत्वा वचनं पथ्यं क्षयं गच्छन्ति कौरवाः ॥ ६-८५-१२॥
viduradroṇabhīṣmāṇāṃ tathānyeṣāṃ hitaiṣiṇām |
akṛtvā vacanaṃ pathyaṃ kṣayaṃ gacchanti kauravāḥ || 6-85-12||

MHB 6-85-13

तदेतत्समतिक्रान्तं पूर्वमेव विशां पते ।
तस्मान्मे शृणु तत्त्वेन यथा युद्धमवर्तत ॥ ६-८५-१३॥
tadetatsamatikrāntaṃ pūrvameva viśāṃ pate |
tasmānme śṛṇu tattvena yathā yuddhamavartata || 6-85-13||

MHB 6-85-14

मध्याह्ने सुमहारौद्रः संग्रामः समपद्यत ।
लोकक्षयकरो राजंस्तन्मे निगदतः शृणु ॥ ६-८५-१४॥
madhyāhne sumahāraudraḥ saṃgrāmaḥ samapadyata |
lokakṣayakaro rājaṃstanme nigadataḥ śṛṇu || 6-85-14||

MHB 6-85-15

ततः सर्वाणि सैन्यानि धर्मपुत्रस्य शासनात् ।
संरब्धान्यभ्यधावन्त भीष्ममेव जिघांसया ॥ ६-८५-१५॥
tataḥ sarvāṇi sainyāni dharmaputrasya śāsanāt |
saṃrabdhānyabhyadhāvanta bhīṣmameva jighāṃsayā || 6-85-15||

MHB 6-85-16

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सात्यकिश्च महारथः ।
युक्तानीका महाराज भीष्ममेव समभ्ययुः ॥ ६-८५-१६॥
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sātyakiśca mahārathaḥ |
yuktānīkā mahārāja bhīṣmameva samabhyayuḥ || 6-85-16||

MHB 6-85-17

अर्जुनो द्रौपदेयाश्च चेकितानश्च संयुगे ।
दुर्योधनसमादिष्टान्राज्ञः सर्वान्समभ्ययुः ॥ ६-८५-१७॥
arjuno draupadeyāśca cekitānaśca saṃyuge |
duryodhanasamādiṣṭānrājñaḥ sarvānsamabhyayuḥ || 6-85-17||

MHB 6-85-18

अभिमन्युस्तथा वीरो हैडिम्बश्च महारथः ।
भीमसेनश्च संक्रुद्धस्तेऽभ्यधावन्त कौरवान् ॥ ६-८५-१८॥
abhimanyustathā vīro haiḍimbaśca mahārathaḥ |
bhīmasenaśca saṃkruddhaste'bhyadhāvanta kauravān || 6-85-18||

MHB 6-85-19

त्रिधाभूतैरवध्यन्त पाण्डवैः कौरवा युधि ।
तथैव कौरवे राजन्नवध्यन्त परे रणे ॥ ६-८५-१९॥
tridhābhūtairavadhyanta pāṇḍavaiḥ kauravā yudhi |
tathaiva kaurave rājannavadhyanta pare raṇe || 6-85-19||

MHB 6-85-20

द्रोणस्तु रथिनां श्रेष्ठः सोमकान्सृञ्जयैः सह ।
अभ्यद्रवत संक्रुद्धः प्रेषयिष्यन्यमक्षयम् ॥ ६-८५-२०॥
droṇastu rathināṃ śreṣṭhaḥ somakānsṛñjayaiḥ saha |
abhyadravata saṃkruddhaḥ preṣayiṣyanyamakṣayam || 6-85-20||

MHB 6-85-21

तत्राक्रन्दो महानासीत्सृञ्जयानां महात्मनाम् ।
वध्यतां समरे राजन्भारद्वाजेन धन्विना ॥ ६-८५-२१॥
tatrākrando mahānāsītsṛñjayānāṃ mahātmanām |
vadhyatāṃ samare rājanbhāradvājena dhanvinā || 6-85-21||

MHB 6-85-22

द्रोणेन निहतास्तत्र क्षत्रिया बहवो रणे ।
विवेष्टन्तः स्म दृश्यन्ते व्याधिक्लिष्टा नरा इव ॥ ६-८५-२२॥
droṇena nihatāstatra kṣatriyā bahavo raṇe |
viveṣṭantaḥ sma dṛśyante vyādhikliṣṭā narā iva || 6-85-22||

MHB 6-85-23

कूजतां क्रन्दतां चैव स्तनतां चैव संयुगे ।
अनिशं श्रूयते शब्दः क्षुत्कृशानां नृणामिव ॥ ६-८५-२३॥
kūjatāṃ krandatāṃ caiva stanatāṃ caiva saṃyuge |
aniśaṃ śrūyate śabdaḥ kṣutkṛśānāṃ nṛṇāmiva || 6-85-23||

MHB 6-85-24

तथैव कौरवेयाणां भीमसेनो महाबलः ।
चकार कदनं घोरं क्रुद्धः काल इवापरः ॥ ६-८५-२४॥
tathaiva kauraveyāṇāṃ bhīmaseno mahābalaḥ |
cakāra kadanaṃ ghoraṃ kruddhaḥ kāla ivāparaḥ || 6-85-24||

MHB 6-85-25

वध्यतां तत्र सैन्यानामन्योन्येन महारणे ।
प्रावर्तत नदी घोरा रुधिरौघप्रवाहिनी ॥ ६-८५-२५॥
vadhyatāṃ tatra sainyānāmanyonyena mahāraṇe |
prāvartata nadī ghorā rudhiraughapravāhinī || 6-85-25||

MHB 6-85-26

स संग्रामो महाराज घोररूपोऽभवन्महान् ।
कुरूणां पाण्डवानां च यमराष्ट्रविवर्धनः ॥ ६-८५-२६॥
sa saṃgrāmo mahārāja ghorarūpo'bhavanmahān |
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ || 6-85-26||

MHB 6-85-27

ततो भीमो रणे क्रुद्धो रभसश्च विशेषतः ।
गजानीकं समासाद्य प्रेषयामास मृत्यवे ॥ ६-८५-२७॥
tato bhīmo raṇe kruddho rabhasaśca viśeṣataḥ |
gajānīkaṃ samāsādya preṣayāmāsa mṛtyave || 6-85-27||

MHB 6-85-28

तत्र भारत भीमेन नाराचाभिहता गजाः ।
पेतुः सेदुश्च नेदुश्च दिशश्च परिबभ्रमुः ॥ ६-८५-२८॥
tatra bhārata bhīmena nārācābhihatā gajāḥ |
petuḥ seduśca neduśca diśaśca paribabhramuḥ || 6-85-28||

MHB 6-85-29

छिन्नहस्ता महानागाश्छिन्नपादाश्च मारिष ।
क्रौञ्चवद्व्यनदन्भीताः पृथिवीमधिशिश्यिरे ॥ ६-८५-२९॥
chinnahastā mahānāgāśchinnapādāśca māriṣa |
krauñcavadvyanadanbhītāḥ pṛthivīmadhiśiśyire || 6-85-29||

MHB 6-85-30

नकुलः सहदेवश्च हयानीकमभिद्रुतौ ।
ते हयाः काञ्चनापीडा रुक्मभाण्डपरिच्छदाः ।
वध्यमाना व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६-८५-३०॥
nakulaḥ sahadevaśca hayānīkamabhidrutau |
te hayāḥ kāñcanāpīḍā rukmabhāṇḍaparicchadāḥ |
vadhyamānā vyadṛśyanta śataśo'tha sahasraśaḥ || 6-85-30||

MHB 6-85-31

पतद्भिश्च हयै राजन्समास्तीर्यत मेदिनी ।
निर्जिह्वैश्च श्वसद्भिश्च कूजद्भिश्च गतासुभिः ।
हयैर्बभौ नरश्रेष्ठ नानारूपधरैर्धरा ॥ ६-८५-३१॥
patadbhiśca hayai rājansamāstīryata medinī |
nirjihvaiśca śvasadbhiśca kūjadbhiśca gatāsubhiḥ |
hayairbabhau naraśreṣṭha nānārūpadharairdharā || 6-85-31||

MHB 6-85-32

अर्जुनेन हतैः संख्ये तथा भारत वाजिभिः ।
प्रबभौ वसुधा घोरा तत्र तत्र विशां पते ॥ ६-८५-३२॥
arjunena hataiḥ saṃkhye tathā bhārata vājibhiḥ |
prababhau vasudhā ghorā tatra tatra viśāṃ pate || 6-85-32||

MHB 6-85-33

रथैर्भग्नैर्ध्वजैश्छिन्नैश्छत्रैश्च सुमहाप्रभैः ।
हारैर्निष्कैः सकेयूरैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः ॥ ६-८५-३३॥
rathairbhagnairdhvajaiśchinnaiśchatraiśca sumahāprabhaiḥ |
hārairniṣkaiḥ sakeyūraiḥ śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ || 6-85-33||

MHB 6-85-34

उष्णीषैरपविद्धैश्च पताकाभिश्च सर्वषः ।
अनुकर्षैः शुभै राजन्योक्त्रैश्चव्यसुरश्मिभिः ।
संछन्ना वसुधा भाति वसन्ते कुसुमैरिव ॥ ६-८५-३४॥
uṣṇīṣairapaviddhaiśca patākābhiśca sarvaṣaḥ |
anukarṣaiḥ śubhai rājanyoktraiścavyasuraśmibhiḥ |
saṃchannā vasudhā bhāti vasante kusumairiva || 6-85-34||

MHB 6-85-35

एवमेष क्षयो वृत्तः पाण्डूनामपि भारत ।
क्रुद्धे शांतनवे भीष्मे द्रोणे च रथसत्तमे ॥ ६-८५-३५॥
evameṣa kṣayo vṛttaḥ pāṇḍūnāmapi bhārata |
kruddhe śāṃtanave bhīṣme droṇe ca rathasattame || 6-85-35||

MHB 6-85-36

अश्वत्थाम्नि कृपे चैव तथैव कृतवर्मणि ।
तथेतरेषु क्रुद्धेषु तावकानामपि क्षयः ॥ ६-८५-३६॥
aśvatthāmni kṛpe caiva tathaiva kṛtavarmaṇi |
tathetareṣu kruddheṣu tāvakānāmapi kṣayaḥ || 6-85-36||

Adhyaya: 86/117 (86)

MHB 6-86-1

संजय उवाच ।
वर्तमाने तथा रौद्रे राजन्वीरवरक्षये ।
शकुनिः सौबलः श्रीमान्पाण्डवान्समुपाद्रवत् ॥ ६-८६-१॥
saṃjaya uvāca |
vartamāne tathā raudre rājanvīravarakṣaye |
śakuniḥ saubalaḥ śrīmānpāṇḍavānsamupādravat || 6-86-1||

MHB 6-86-2

तथैव सात्वतो राजन्हार्दिक्यः परवीरहा ।
अभ्यद्रवत संग्रामे पाण्डवानामनीकिनीम् ॥ ६-८६-२॥
tathaiva sātvato rājanhārdikyaḥ paravīrahā |
abhyadravata saṃgrāme pāṇḍavānāmanīkinīm || 6-86-2||

MHB 6-86-3

ततः काम्बोजमुख्यानां नदीजानां च वाजिनाम् ।
आरट्टानां महीजानां सिन्धुजानां च सर्वशः ॥ ६-८६-३॥
tataḥ kāmbojamukhyānāṃ nadījānāṃ ca vājinām |
āraṭṭānāṃ mahījānāṃ sindhujānāṃ ca sarvaśaḥ || 6-86-3||

MHB 6-86-4

वनायुजानां शुभ्राणां तथा पर्वतवासिनाम् ।
ये चापरे तित्तिरजा जवना वातरंहसः ॥ ६-८६-४॥
vanāyujānāṃ śubhrāṇāṃ tathā parvatavāsinām |
ye cāpare tittirajā javanā vātaraṃhasaḥ || 6-86-4||

MHB 6-86-5

सुवर्णालंकृतैरेतैर्वर्मवद्भिः सुकल्पितैः ।
हयैर्वातजवैर्मुख्यैः पाण्डवस्य सुतो बली ।
अभ्यवर्तत तत्सैन्यं हृष्टरूपः परंतपः ॥ ६-८६-५॥
suvarṇālaṃkṛtairetairvarmavadbhiḥ sukalpitaiḥ |
hayairvātajavairmukhyaiḥ pāṇḍavasya suto balī |
abhyavartata tatsainyaṃ hṛṣṭarūpaḥ paraṃtapaḥ || 6-86-5||

MHB 6-86-6

अर्जुनस्याथ दायाद इरावान्नाम वीर्यवान् ।
सुतायां नागराजस्य जातः पार्थेन धीमता ॥ ६-८६-६॥
arjunasyātha dāyāda irāvānnāma vīryavān |
sutāyāṃ nāgarājasya jātaḥ pārthena dhīmatā || 6-86-6||

MHB 6-86-7

ऐरावतेन सा दत्ता अनपत्या महात्मना ।
पत्यौ हते सुपर्णेन कृपणा दीनचेतना ॥ ६-८६-७॥
airāvatena sā dattā anapatyā mahātmanā |
patyau hate suparṇena kṛpaṇā dīnacetanā || 6-86-7||

MHB 6-86-8

भार्यार्थं तां च जग्राह पार्थः कामवशानुगाम् ।
एवमेष समुत्पन्नः परक्षेत्रेऽर्जुनात्मजः ॥ ६-८६-८॥
bhāryārthaṃ tāṃ ca jagrāha pārthaḥ kāmavaśānugām |
evameṣa samutpannaḥ parakṣetre'rjunātmajaḥ || 6-86-8||

MHB 6-86-9

स नागलोके संवृद्धो मात्रा च परिरक्षितः ।
पितृव्येण परित्यक्तः पार्थद्वेषाद्दुरात्मना ॥ ६-८६-९॥
sa nāgaloke saṃvṛddho mātrā ca parirakṣitaḥ |
pitṛvyeṇa parityaktaḥ pārthadveṣāddurātmanā || 6-86-9||

MHB 6-86-10

रूपवान्वीर्यसंपन्नो गुणवान्सत्यविक्रमः ।
इन्द्रलोकं जगामाशु श्रुत्वा तत्रार्जुनं गतम् ॥ ६-८६-१०॥
rūpavānvīryasaṃpanno guṇavānsatyavikramaḥ |
indralokaṃ jagāmāśu śrutvā tatrārjunaṃ gatam || 6-86-10||

MHB 6-86-11

सोऽभिगम्य महात्मानं पितरं सत्यविक्रमम् ।
अभ्यवादयदव्यग्रो विनयेन कृताञ्जलिः ।
इरावानस्मि भद्रं ते पुत्रश्चाहं तवाभिभो ॥ ६-८६-११॥
so'bhigamya mahātmānaṃ pitaraṃ satyavikramam |
abhyavādayadavyagro vinayena kṛtāñjaliḥ |
irāvānasmi bhadraṃ te putraścāhaṃ tavābhibho || 6-86-11||

MHB 6-86-12

मातुः समागमो यश्च तत्सर्वं प्रत्यवेदयत् ।
तच्च सर्वं यथावृत्तमनुसस्मार पाण्डवः ॥ ६-८६-१२॥
mātuḥ samāgamo yaśca tatsarvaṃ pratyavedayat |
tacca sarvaṃ yathāvṛttamanusasmāra pāṇḍavaḥ || 6-86-12||

MHB 6-86-13

परिष्वज्य सुतं चापि सोऽऽत्मनः सदृशं गुणैः ।
प्रीतिमानभवत्पार्थो देवराजनिवेशने ॥ ६-८६-१३॥
pariṣvajya sutaṃ cāpi so''tmanaḥ sadṛśaṃ guṇaiḥ |
prītimānabhavatpārtho devarājaniveśane || 6-86-13||

MHB 6-86-14

सोऽर्जुनेन समाज्ञप्तो देवलोके तदा नृप ।
प्रीतिपूर्वं महाबाहुः स्वकार्यं प्रति भारत ।
युद्धकाले त्वयास्माकं साह्यं देयमिति प्रभो ॥ ६-८६-१४॥
so'rjunena samājñapto devaloke tadā nṛpa |
prītipūrvaṃ mahābāhuḥ svakāryaṃ prati bhārata |
yuddhakāle tvayāsmākaṃ sāhyaṃ deyamiti prabho || 6-86-14||

MHB 6-86-15

बाढमित्येवमुक्त्वा च युद्धकाल उपागतः ।
कामवर्णजवैरश्वैः संवृतो बहुभिर्नृप ॥ ६-८६-१५॥
bāḍhamityevamuktvā ca yuddhakāla upāgataḥ |
kāmavarṇajavairaśvaiḥ saṃvṛto bahubhirnṛpa || 6-86-15||

MHB 6-86-16

ते हयाः काञ्चनापीडा नानावर्णा मनोजवाः ।
उत्पेतुः सहसा राजन्हंसा इव महोदधौ ॥ ६-८६-१६॥
te hayāḥ kāñcanāpīḍā nānāvarṇā manojavāḥ |
utpetuḥ sahasā rājanhaṃsā iva mahodadhau || 6-86-16||

MHB 6-86-17

ते त्वदीयान्समासाद्य हयसंघान्महाजवान् ।
क्रोडैः क्रोडानभिघ्नन्तो घोणाभिश्च परस्परम् ।
निपेतुः सहसा राजन्सुवेगाभिहता भुवि ॥ ६-८६-१७॥
te tvadīyānsamāsādya hayasaṃghānmahājavān |
kroḍaiḥ kroḍānabhighnanto ghoṇābhiśca parasparam |
nipetuḥ sahasā rājansuvegābhihatā bhuvi || 6-86-17||

MHB 6-86-18

निपतद्भिस्तथा तैश्च हयसंघैः परस्परम् ।
शुश्रुवे दारुणः शब्दः सुपर्णपतने यथा ॥ ६-८६-१८॥
nipatadbhistathā taiśca hayasaṃghaiḥ parasparam |
śuśruve dāruṇaḥ śabdaḥ suparṇapatane yathā || 6-86-18||

MHB 6-86-19

तथैव च महाराज समेत्यान्योन्यमाहवे ।
परस्परवधं घोरं चक्रुस्ते हयसादिनः ॥ ६-८६-१९॥
tathaiva ca mahārāja sametyānyonyamāhave |
parasparavadhaṃ ghoraṃ cakruste hayasādinaḥ || 6-86-19||

MHB 6-86-20

तस्मिंस्तथा वर्तमाने संकुले तुमुले भृशम् ।
उभयोरपि संशान्ता हयसंघाः समन्ततः ॥ ६-८६-२०॥
tasmiṃstathā vartamāne saṃkule tumule bhṛśam |
ubhayorapi saṃśāntā hayasaṃghāḥ samantataḥ || 6-86-20||

MHB 6-86-21

प्रक्षीणसायकाः शूरा निहताश्वाः श्रमातुराः ।
विलयं समनुप्राप्तास्तक्षमाणाः परस्परम् ॥ ६-८६-२१॥
prakṣīṇasāyakāḥ śūrā nihatāśvāḥ śramāturāḥ |
vilayaṃ samanuprāptāstakṣamāṇāḥ parasparam || 6-86-21||

MHB 6-86-22

ततः क्षीणे हयानीके किंचिच्छेषे च भारत ।
सौबलस्यात्मजाः शूरा निर्गता रणमूर्धनि ॥ ६-८६-२२॥
tataḥ kṣīṇe hayānīke kiṃciccheṣe ca bhārata |
saubalasyātmajāḥ śūrā nirgatā raṇamūrdhani || 6-86-22||

MHB 6-86-23

वायुवेगसमस्पर्शा जवे वायुसमांस्तथा ।
आरुह्य शीलसंपन्नान्वयःस्थांस्तुरगोत्तमान् ॥ ६-८६-२३॥
vāyuvegasamasparśā jave vāyusamāṃstathā |
āruhya śīlasaṃpannānvayaḥsthāṃsturagottamān || 6-86-23||

MHB 6-86-24

गजो गवाक्षो वृषकश्चर्मवानार्जवः शुकः ।
षडेते बलसंपन्ना निर्ययुर्महतो बलात् ॥ ६-८६-२४॥
gajo gavākṣo vṛṣakaścarmavānārjavaḥ śukaḥ |
ṣaḍete balasaṃpannā niryayurmahato balāt || 6-86-24||

MHB 6-86-25

वार्यमाणाः शकुनिना स्वैश्च योधैर्महाबलैः ।
संनद्धा युद्धकुशला रौद्ररूपा महाबलाः ॥ ६-८६-२५॥
vāryamāṇāḥ śakuninā svaiśca yodhairmahābalaiḥ |
saṃnaddhā yuddhakuśalā raudrarūpā mahābalāḥ || 6-86-25||

MHB 6-86-26

तदनीकं महाबाहो भित्त्वा परमदुर्जयम् ।
बलेन महता युक्ताः स्वर्गाय विजयैषिणः ।
विविशुस्ते तदा हृष्टा गान्धारा युद्धदुर्मदाः ॥ ६-८६-२६॥
tadanīkaṃ mahābāho bhittvā paramadurjayam |
balena mahatā yuktāḥ svargāya vijayaiṣiṇaḥ |
viviśuste tadā hṛṣṭā gāndhārā yuddhadurmadāḥ || 6-86-26||

MHB 6-86-27

तान्प्रविष्टांस्तदा दृष्ट्वा इरावानपि वीर्यवान् ।
अब्रवीत्समरे योधान्विचित्राभरणायुधान् ॥ ६-८६-२७॥
tānpraviṣṭāṃstadā dṛṣṭvā irāvānapi vīryavān |
abravītsamare yodhānvicitrābharaṇāyudhān || 6-86-27||

MHB 6-86-28

यथैते धार्तराष्ट्रस्य योधाः सानुगवाहनाः ।
हन्यन्ते समरे सर्वे तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ ६-८६-२८॥
yathaite dhārtarāṣṭrasya yodhāḥ sānugavāhanāḥ |
hanyante samare sarve tathā nītirvidhīyatām || 6-86-28||

MHB 6-86-29

बाढमित्येवमुक्त्वा ते सर्वे योधा इरावतः ।
जघ्नुस्ते वै परानीकं दुर्जयं समरे परैः ॥ ६-८६-२९॥
bāḍhamityevamuktvā te sarve yodhā irāvataḥ |
jaghnuste vai parānīkaṃ durjayaṃ samare paraiḥ || 6-86-29||

MHB 6-86-30

तदनीकमनीकेन समरे वीक्ष्य पातितम् ।
अमृष्यमाणास्ते सर्वे सुबलस्यात्मजा रणे ।
इरावन्तमभिद्रुत्य सर्वतः पर्यवारयन् ॥ ६-८६-३०॥
tadanīkamanīkena samare vīkṣya pātitam |
amṛṣyamāṇāste sarve subalasyātmajā raṇe |
irāvantamabhidrutya sarvataḥ paryavārayan || 6-86-30||

MHB 6-86-31

ताडयन्तः शितैः प्रासैश्चोदयन्तः परस्परम् ।
ते शूराः पर्यधावन्त कुर्वन्तो महदाकुलम् ॥ ६-८६-३१॥
tāḍayantaḥ śitaiḥ prāsaiścodayantaḥ parasparam |
te śūrāḥ paryadhāvanta kurvanto mahadākulam || 6-86-31||

MHB 6-86-32

इरावानथ निर्भिन्नः प्रासैस्तीक्ष्णैर्महात्मभिः ।
स्रवता रुधिरेणाक्तस्तोत्त्रैर्विद्ध इव द्विपः ॥ ६-८६-३२॥
irāvānatha nirbhinnaḥ prāsaistīkṣṇairmahātmabhiḥ |
sravatā rudhireṇāktastottrairviddha iva dvipaḥ || 6-86-32||

MHB 6-86-33

उरस्यपि च पृष्ठे च पार्श्वयोश्च भृशाहतः ।
एको बहुभिरत्यर्थं धैर्याद्राजन्न विव्यथे ॥ ६-८६-३३॥
urasyapi ca pṛṣṭhe ca pārśvayośca bhṛśāhataḥ |
eko bahubhiratyarthaṃ dhairyādrājanna vivyathe || 6-86-33||

MHB 6-86-34

इरावानथ संक्रुद्धः सर्वांस्तान्निशितैः शरैः ।
मोहयामास समरे विद्ध्वा परपुरंजयः ॥ ६-८६-३४॥
irāvānatha saṃkruddhaḥ sarvāṃstānniśitaiḥ śaraiḥ |
mohayāmāsa samare viddhvā parapuraṃjayaḥ || 6-86-34||

MHB 6-86-35

प्रासानुद्धृत्य सर्वांश्च स्वशरीरादरिंदमः ।
तैरेव ताडयामास सुबलस्यात्मजान्रणे ॥ ६-८६-३५॥
prāsānuddhṛtya sarvāṃśca svaśarīrādariṃdamaḥ |
taireva tāḍayāmāsa subalasyātmajānraṇe || 6-86-35||

MHB 6-86-36

निकृष्य निशितं खड्गं गृहीत्वा च शरावरम् ।
पदातिस्तूर्णमागच्छज्जिघांसुः सौबलान्युधि ॥ ६-८६-३६॥
nikṛṣya niśitaṃ khaḍgaṃ gṛhītvā ca śarāvaram |
padātistūrṇamāgacchajjighāṃsuḥ saubalānyudhi || 6-86-36||

MHB 6-86-37

ततः प्रत्यागतप्राणाः सर्वे ते सुबलात्मजाः ।
भूयः क्रोधसमाविष्टा इरावन्तमथाद्रवन् ॥ ६-८६-३७॥
tataḥ pratyāgataprāṇāḥ sarve te subalātmajāḥ |
bhūyaḥ krodhasamāviṣṭā irāvantamathādravan || 6-86-37||

MHB 6-86-38

इरावानपि खड्गेन दर्शयन्पाणिलाघवम् ।
अभ्यवर्तत तान्सर्वान्सौबलान्बलदर्पितः ॥ ६-८६-३८॥
irāvānapi khaḍgena darśayanpāṇilāghavam |
abhyavartata tānsarvānsaubalānbaladarpitaḥ || 6-86-38||

MHB 6-86-39

लाघवेनाथ चरतः सर्वे ते सुबलात्मजाः ।
अन्तरं नाध्यगच्छन्त चरन्तः शीघ्रगामिनः ॥ ६-८६-३९॥
lāghavenātha carataḥ sarve te subalātmajāḥ |
antaraṃ nādhyagacchanta carantaḥ śīghragāminaḥ || 6-86-39||

MHB 6-86-40

भूमिष्ठमथ तं संख्ये संप्रदृश्य ततः पुनः ।
परिवार्य भृशं सर्वे ग्रहीतुमुपचक्रमुः ॥ ६-८६-४०॥
bhūmiṣṭhamatha taṃ saṃkhye saṃpradṛśya tataḥ punaḥ |
parivārya bhṛśaṃ sarve grahītumupacakramuḥ || 6-86-40||

MHB 6-86-41

अथाभ्याशगतानां स खड्गेनामित्रकर्शनः ।
उपहस्तावहस्ताभ्यां तेषां गात्राण्यकृन्तत ॥ ६-८६-४१॥
athābhyāśagatānāṃ sa khaḍgenāmitrakarśanaḥ |
upahastāvahastābhyāṃ teṣāṃ gātrāṇyakṛntata || 6-86-41||

MHB 6-86-42

आयुधानि च सर्वेषां बाहूनपि च भूषितान् ।
अपतन्त निकृत्ताङ्गा गता भूमिं गतासवः ॥ ६-८६-४२॥
āyudhāni ca sarveṣāṃ bāhūnapi ca bhūṣitān |
apatanta nikṛttāṅgā gatā bhūmiṃ gatāsavaḥ || 6-86-42||

MHB 6-86-43

वृषकस्तु महाराज बहुधा परिविक्षतः ।
अमुच्यत महारौद्रात्तस्माद्वीरावकर्तनात् ॥ ६-८६-४३॥
vṛṣakastu mahārāja bahudhā parivikṣataḥ |
amucyata mahāraudrāttasmādvīrāvakartanāt || 6-86-43||

MHB 6-86-44

तान्सर्वान्पतितान्दृष्ट्वा भीतो दुर्योधनस्ततः ।
अभ्यभाषत संक्रुद्धो राक्षसं घोरदर्शनम् ॥ ६-८६-४४॥
tānsarvānpatitāndṛṣṭvā bhīto duryodhanastataḥ |
abhyabhāṣata saṃkruddho rākṣasaṃ ghoradarśanam || 6-86-44||

MHB 6-86-45

आर्श्यशृङ्गिं महेष्वासं मायाविनमरिंदमम् ।
वैरिणं भीमसेनस्य पूर्वं बकवधेन वै ॥ ६-८६-४५॥
ārśyaśṛṅgiṃ maheṣvāsaṃ māyāvinamariṃdamam |
vairiṇaṃ bhīmasenasya pūrvaṃ bakavadhena vai || 6-86-45||

MHB 6-86-46

पश्य वीर यथा ह्येष फल्गुनस्य सुतो बली ।
मायावी विप्रियं घोरमकार्षीन्मे बलक्षयम् ॥ ६-८६-४६॥
paśya vīra yathā hyeṣa phalgunasya suto balī |
māyāvī vipriyaṃ ghoramakārṣīnme balakṣayam || 6-86-46||

MHB 6-86-47

त्वं च कामगमस्तात मायास्त्रे च विशारदः ।
कृतवैरश्च पार्थेन तस्मादेनं रणे जहि ॥ ६-८६-४७॥
tvaṃ ca kāmagamastāta māyāstre ca viśāradaḥ |
kṛtavairaśca pārthena tasmādenaṃ raṇe jahi || 6-86-47||

MHB 6-86-48

बाढमित्येवमुक्त्वा तु राक्षसो घोरदर्शनः ।
प्रययौ सिंहनादेन यत्रार्जुनसुतो युवा ॥ ६-८६-४८॥
bāḍhamityevamuktvā tu rākṣaso ghoradarśanaḥ |
prayayau siṃhanādena yatrārjunasuto yuvā || 6-86-48||

MHB 6-86-49

स्वारूढैर्युद्धकुशलैर्विमलप्रासयोधिभिः ।
वीरैः प्रहारिभिर्युक्तः स्वैरनीकैः समावृतः ।
निहन्तुकामः समरे इरावन्तं महाबलम् ॥ ६-८६-४९॥
svārūḍhairyuddhakuśalairvimalaprāsayodhibhiḥ |
vīraiḥ prahāribhiryuktaḥ svairanīkaiḥ samāvṛtaḥ |
nihantukāmaḥ samare irāvantaṃ mahābalam || 6-86-49||

MHB 6-86-50

इरावानपि संक्रुद्धस्त्वरमाणः पराक्रमी ।
हन्तुकामममित्रघ्नो राक्षसं प्रत्यवारयत् ॥ ६-८६-५०॥
irāvānapi saṃkruddhastvaramāṇaḥ parākramī |
hantukāmamamitraghno rākṣasaṃ pratyavārayat || 6-86-50||

MHB 6-86-51

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य राक्षसः सुमहाबलः ।
त्वरमाणस्ततो मायां प्रयोक्तुमुपचक्रमे ॥ ६-८६-५१॥
tamāpatantaṃ saṃprekṣya rākṣasaḥ sumahābalaḥ |
tvaramāṇastato māyāṃ prayoktumupacakrame || 6-86-51||

MHB 6-86-52

तेन मायामयाः कॢप्ता हयास्तावन्त एव हि ।
स्वारूढा राक्षसैर्घोरैः शूलपट्टिशपाणिभिः ॥ ६-८६-५२॥
tena māyāmayāḥ kḷptā hayāstāvanta eva hi |
svārūḍhā rākṣasairghoraiḥ śūlapaṭṭiśapāṇibhiḥ || 6-86-52||

MHB 6-86-53

ते संरब्धाः समागम्य द्विसाहस्राः प्रहारिणः ।
अचिराद्गमयामासुः प्रेतलोकं परस्परम् ॥ ६-८६-५३॥
te saṃrabdhāḥ samāgamya dvisāhasrāḥ prahāriṇaḥ |
acirādgamayāmāsuḥ pretalokaṃ parasparam || 6-86-53||

MHB 6-86-54

तस्मिंस्तु निहते सैन्ये तावुभौ युद्धदुर्मदौ ।
संग्रामे व्यवतिष्ठेतां यथा वै वृत्रवासवौ ॥ ६-८६-५४॥
tasmiṃstu nihate sainye tāvubhau yuddhadurmadau |
saṃgrāme vyavatiṣṭhetāṃ yathā vai vṛtravāsavau || 6-86-54||

MHB 6-86-55

आद्रवन्तमभिप्रेक्ष्य राक्षसं युद्धदुर्मदम् ।
इरावान्क्रोधसंरब्धः प्रत्यधावन्महाबलः ॥ ६-८६-५५॥
ādravantamabhiprekṣya rākṣasaṃ yuddhadurmadam |
irāvānkrodhasaṃrabdhaḥ pratyadhāvanmahābalaḥ || 6-86-55||

MHB 6-86-56

समभ्याशगतस्याजौ तस्य खड्गेन दुर्मतेः ।
चिच्छेद कार्मुकं दीप्तं शरावापं च पञ्चकम् ॥ ६-८६-५६॥
samabhyāśagatasyājau tasya khaḍgena durmateḥ |
ciccheda kārmukaṃ dīptaṃ śarāvāpaṃ ca pañcakam || 6-86-56||

MHB 6-86-57

स निकृत्तं धनुर्दृष्ट्वा खं जवेन समाविशत् ।
इरावन्तमभिक्रुद्धं मोहयन्निव मायया ॥ ६-८६-५७॥
sa nikṛttaṃ dhanurdṛṣṭvā khaṃ javena samāviśat |
irāvantamabhikruddhaṃ mohayanniva māyayā || 6-86-57||

MHB 6-86-58

ततोऽन्तरिक्षमुत्पत्य इरावानपि राक्षसम् ।
विमोहयित्वा मायाभिस्तस्य गात्राणि सायकैः ।
चिच्छेद सर्वमर्मज्ञः कामरूपो दुरासदः ॥ ६-८६-५८॥
tato'ntarikṣamutpatya irāvānapi rākṣasam |
vimohayitvā māyābhistasya gātrāṇi sāyakaiḥ |
ciccheda sarvamarmajñaḥ kāmarūpo durāsadaḥ || 6-86-58||

MHB 6-86-59

तथा स राक्षसश्रेष्ठः शरैः कृत्तः पुनः पुनः ।
संबभूव महाराज समवाप च यौवनम् ॥ ६-८६-५९॥
tathā sa rākṣasaśreṣṭhaḥ śaraiḥ kṛttaḥ punaḥ punaḥ |
saṃbabhūva mahārāja samavāpa ca yauvanam || 6-86-59||

MHB 6-86-60

माया हि सहजा तेषां वयो रूपं च कामजम् ।
एवं तद्राक्षसस्याङ्गं छिन्नं छिन्नं व्यरोहत ॥ ६-८६-६०॥
māyā hi sahajā teṣāṃ vayo rūpaṃ ca kāmajam |
evaṃ tadrākṣasasyāṅgaṃ chinnaṃ chinnaṃ vyarohata || 6-86-60||

MHB 6-86-61

इरावानपि संक्रुद्धो राक्षसं तं महाबलम् ।
परश्वधेन तीक्ष्णेन चिच्छेद च पुनः पुनः ॥ ६-८६-६१॥
irāvānapi saṃkruddho rākṣasaṃ taṃ mahābalam |
paraśvadhena tīkṣṇena ciccheda ca punaḥ punaḥ || 6-86-61||

MHB 6-86-62

स तेन बलिना वीरश्छिद्यमान इव द्रुमः ।
राक्षसो व्यनदद्घोरं स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ ६-८६-६२॥
sa tena balinā vīraśchidyamāna iva drumaḥ |
rākṣaso vyanadadghoraṃ sa śabdastumulo'bhavat || 6-86-62||

MHB 6-86-63

परश्वधक्षतं रक्षः सुस्राव रुधिरं बहु ।
ततश्चुक्रोध बलवांश्चक्रे वेगं च संयुगे ॥ ६-८६-६३॥
paraśvadhakṣataṃ rakṣaḥ susrāva rudhiraṃ bahu |
tataścukrodha balavāṃścakre vegaṃ ca saṃyuge || 6-86-63||

MHB 6-86-64

आर्श्यशृङ्गिस्ततो दृष्ट्वा समरे शत्रुमूर्जितम् ।
कृत्वा घोरं महद्रूपं ग्रहीतुमुपचक्रमे ।
संग्रामशिरसो मध्ये सर्वेषां तत्र पश्यताम् ॥ ६-८६-६४॥
ārśyaśṛṅgistato dṛṣṭvā samare śatrumūrjitam |
kṛtvā ghoraṃ mahadrūpaṃ grahītumupacakrame |
saṃgrāmaśiraso madhye sarveṣāṃ tatra paśyatām || 6-86-64||

MHB 6-86-65

तां दृष्ट्वा तादृशीं मायां राक्षसस्य महात्मनः ।
इरावानपि संक्रुद्धो मायां स्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ ६-८६-६५॥
tāṃ dṛṣṭvā tādṛśīṃ māyāṃ rākṣasasya mahātmanaḥ |
irāvānapi saṃkruddho māyāṃ sraṣṭuṃ pracakrame || 6-86-65||

MHB 6-86-66

तस्य क्रोधाभिभूतस्य संयुगेष्वनिवर्तिनः ।
योऽन्वयो मातृकस्तस्य स एनमभिपेदिवान् ॥ ६-८६-६६॥
tasya krodhābhibhūtasya saṃyugeṣvanivartinaḥ |
yo'nvayo mātṛkastasya sa enamabhipedivān || 6-86-66||

MHB 6-86-67

स नागैर्बहुशो राजन्सर्वतः संवृतो रणे ।
दधार सुमहद्रूपमनन्त इव भोगवान् ।
ततो बहुविधैर्नागैश्छादयामास राक्षसम् ॥ ६-८६-६७॥
sa nāgairbahuśo rājansarvataḥ saṃvṛto raṇe |
dadhāra sumahadrūpamananta iva bhogavān |
tato bahuvidhairnāgaiśchādayāmāsa rākṣasam || 6-86-67||

MHB 6-86-68

छाद्यमानस्तु नागैः स ध्यात्वा राक्षसपुंगवः ।
सौपर्णं रूपमास्थाय भक्षयामास पन्नगान् ॥ ६-८६-६८॥
chādyamānastu nāgaiḥ sa dhyātvā rākṣasapuṃgavaḥ |
sauparṇaṃ rūpamāsthāya bhakṣayāmāsa pannagān || 6-86-68||

MHB 6-86-69

मायया भक्षिते तस्मिन्नन्वये तस्य मातृके ।
विमोहितमिरावन्तमसिना राक्षसोऽवधीत् ॥ ६-८६-६९॥
māyayā bhakṣite tasminnanvaye tasya mātṛke |
vimohitamirāvantamasinā rākṣaso'vadhīt || 6-86-69||

MHB 6-86-70

सकुण्डलं समुकुटं पद्मेन्दुसदृशप्रभम् ।
इरावतः शिरो रक्षः पातयामास भूतले ॥ ६-८६-७०॥
sakuṇḍalaṃ samukuṭaṃ padmendusadṛśaprabham |
irāvataḥ śiro rakṣaḥ pātayāmāsa bhūtale || 6-86-70||

MHB 6-86-71

तस्मिंस्तु निहते वीरे राक्षसेनार्जुनात्मजे ।
विशोकाः समपद्यन्त धार्तराष्ट्राः सराजकाः ॥ ६-८६-७१॥
tasmiṃstu nihate vīre rākṣasenārjunātmaje |
viśokāḥ samapadyanta dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ || 6-86-71||

MHB 6-86-72

तस्मिन्महति संग्रामे तादृशे भैरवे पुनः ।
महान्व्यतिकरो घोरः सेनयोः समपद्यत ॥ ६-८६-७२॥
tasminmahati saṃgrāme tādṛśe bhairave punaḥ |
mahānvyatikaro ghoraḥ senayoḥ samapadyata || 6-86-72||

MHB 6-86-73

हया गजाः पदाताश्च विमिश्रा दन्तिभिर्हताः ।
रथाश्च दन्तिनश्चैव पत्तिभिस्तत्र सूदिताः ॥ ६-८६-७३॥
hayā gajāḥ padātāśca vimiśrā dantibhirhatāḥ |
rathāśca dantinaścaiva pattibhistatra sūditāḥ || 6-86-73||

MHB 6-86-74

तथा पत्तिरथौघाश्च हयाश्च बहवो रणे ।
रथिभिर्निहता राजंस्तव तेषां च संकुले ॥ ६-८६-७४॥
tathā pattirathaughāśca hayāśca bahavo raṇe |
rathibhirnihatā rājaṃstava teṣāṃ ca saṃkule || 6-86-74||

MHB 6-86-75

अजानन्नर्जुनश्चापि निहतं पुत्रमौरसम् ।
जघान समरे शूरान्राज्ञस्तान्भीष्मरक्षिणः ॥ ६-८६-७५॥
ajānannarjunaścāpi nihataṃ putramaurasam |
jaghāna samare śūrānrājñastānbhīṣmarakṣiṇaḥ || 6-86-75||

MHB 6-86-76

तथैव तावका राजन्सृञ्जयाश्च महाबलाः ।
जुह्वतः समरे प्राणान्निजघ्नुरितरेतरम् ॥ ६-८६-७६॥
tathaiva tāvakā rājansṛñjayāśca mahābalāḥ |
juhvataḥ samare prāṇānnijaghnuritaretaram || 6-86-76||

MHB 6-86-77

मुक्तकेशा विकवचा विरथाश्छिन्नकार्मुकाः ।
बाहुभिः समयुध्यन्त समवेताः परस्परम् ॥ ६-८६-७७॥
muktakeśā vikavacā virathāśchinnakārmukāḥ |
bāhubhiḥ samayudhyanta samavetāḥ parasparam || 6-86-77||

MHB 6-86-78

तथा मर्मातिगैर्भीष्मो निजघान महारथान् ।
कम्पयन्समरे सेनां पाण्डवानां महाबलः ॥ ६-८६-७८॥
tathā marmātigairbhīṣmo nijaghāna mahārathān |
kampayansamare senāṃ pāṇḍavānāṃ mahābalaḥ || 6-86-78||

MHB 6-86-79

तेन यौधिष्ठिरे सैन्ये बहवो मानवा हताः ।
दन्तिनः सादिनश्चैव रथिनोऽथ हयास्तथा ॥ ६-८६-७९॥
tena yaudhiṣṭhire sainye bahavo mānavā hatāḥ |
dantinaḥ sādinaścaiva rathino'tha hayāstathā || 6-86-79||

MHB 6-86-80

तत्र भारत भीष्मस्य रणे दृष्ट्वा पराक्रमम् ।
अत्यद्भुतमपश्याम शक्रस्येव पराक्रमम् ॥ ६-८६-८०॥
tatra bhārata bhīṣmasya raṇe dṛṣṭvā parākramam |
atyadbhutamapaśyāma śakrasyeva parākramam || 6-86-80||

MHB 6-86-81

तथैव भीमसेनस्य पार्षतस्य च भारत ।
रौद्रमासीत्तदा युद्धं सात्वतस्य च धन्विनः ॥ ६-८६-८१॥
tathaiva bhīmasenasya pārṣatasya ca bhārata |
raudramāsīttadā yuddhaṃ sātvatasya ca dhanvinaḥ || 6-86-81||

MHB 6-86-82

दृष्ट्वा द्रोणस्य विक्रान्तं पाण्डवान्भयमाविशत् ।
एक एव रणे शक्तो हन्तुमस्मान्ससैनिकान् ॥ ६-८६-८२॥
dṛṣṭvā droṇasya vikrāntaṃ pāṇḍavānbhayamāviśat |
eka eva raṇe śakto hantumasmānsasainikān || 6-86-82||

MHB 6-86-83

किं पुनः पृथिवीशूरैर्योधव्रातैः समावृतः ।
इत्यब्रुवन्महाराज रणे द्रोणेन पीडिताः ॥ ६-८६-८३॥
kiṃ punaḥ pṛthivīśūrairyodhavrātaiḥ samāvṛtaḥ |
ityabruvanmahārāja raṇe droṇena pīḍitāḥ || 6-86-83||

MHB 6-86-84

वर्तमाने तथा रौद्रे संग्रामे भरतर्षभ ।
उभयोः सेनयोः शूरा नामृष्यन्त परस्परम् ॥ ६-८६-८४॥
vartamāne tathā raudre saṃgrāme bharatarṣabha |
ubhayoḥ senayoḥ śūrā nāmṛṣyanta parasparam || 6-86-84||

MHB 6-86-85

आविष्टा इव युध्यन्ते रक्षोभूता महाबलाः ।
तावकाः पाण्डवेयाश्च संरब्धास्तात धन्विनः ॥ ६-८६-८५॥
āviṣṭā iva yudhyante rakṣobhūtā mahābalāḥ |
tāvakāḥ pāṇḍaveyāśca saṃrabdhāstāta dhanvinaḥ || 6-86-85||

MHB 6-86-86

न स्म पश्यामहे कंचिद्यः प्राणान्परिरक्षति ।
संग्रामे दैत्यसंकाशे तस्मिन्योद्धा नराधिप ॥ ६-८६-८६॥
na sma paśyāmahe kaṃcidyaḥ prāṇānparirakṣati |
saṃgrāme daityasaṃkāśe tasminyoddhā narādhipa || 6-86-86||

Adhyaya: 87/117 (30)

MHB 6-87-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
इरावन्तं तु निहतं दृष्ट्वा पार्था महारथाः ।
संग्रामे किमकुर्वन्त तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ ६-८७-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
irāvantaṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā pārthā mahārathāḥ |
saṃgrāme kimakurvanta tanmamācakṣva saṃjaya || 6-87-1||

MHB 6-87-2

संजय उवाच ।
इरावन्तं तु निहतं संग्रामे वीक्ष्य राक्षसः ।
व्यनदत्सुमहानादं भैमसेनिर्घटोत्कचः ॥ ६-८७-२॥
saṃjaya uvāca |
irāvantaṃ tu nihataṃ saṃgrāme vīkṣya rākṣasaḥ |
vyanadatsumahānādaṃ bhaimasenirghaṭotkacaḥ || 6-87-2||

MHB 6-87-3

नदतस्तस्य शब्देन पृथिवी सागराम्बरा ।
सपर्वतवना राजंश्चचाल सुभृशं तदा ।
अन्तरिक्षं दिशश्चैव सर्वाश्च प्रदिशस्तथा ॥ ६-८७-३॥
nadatastasya śabdena pṛthivī sāgarāmbarā |
saparvatavanā rājaṃścacāla subhṛśaṃ tadā |
antarikṣaṃ diśaścaiva sarvāśca pradiśastathā || 6-87-3||

MHB 6-87-4

तं श्रुत्वा सुमहानादं तव सैन्यस्य भारत ।
ऊरुस्तम्भः समभवद्वेपथुः स्वेद एव च ॥ ६-८७-४॥
taṃ śrutvā sumahānādaṃ tava sainyasya bhārata |
ūrustambhaḥ samabhavadvepathuḥ sveda eva ca || 6-87-4||

MHB 6-87-5

सर्व एव च राजेन्द्र तावका दीनचेतसः ।
सर्पवत्समवेष्टन्त सिंहभीता गजा इव ॥ ६-८७-५॥
sarva eva ca rājendra tāvakā dīnacetasaḥ |
sarpavatsamaveṣṭanta siṃhabhītā gajā iva || 6-87-5||

MHB 6-87-6

निनदत्सुमहानादं निर्घातमिव राक्षसः ।
ज्वलितं शूलमुद्यम्य रूपं कृत्वा विभीषणम् ॥ ६-८७-६॥
ninadatsumahānādaṃ nirghātamiva rākṣasaḥ |
jvalitaṃ śūlamudyamya rūpaṃ kṛtvā vibhīṣaṇam || 6-87-6||

MHB 6-87-7

नानाप्रहरणैर्घोरैर्वृतो राक्षसपुंगवैः ।
आजगाम सुसंक्रुद्धः कालान्तकयमोपमः ॥ ६-८७-७॥
nānāpraharaṇairghorairvṛto rākṣasapuṃgavaiḥ |
ājagāma susaṃkruddhaḥ kālāntakayamopamaḥ || 6-87-7||

MHB 6-87-8

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य संक्रुद्धं भीमदर्शनम् ।
स्वबलं च भयात्तस्य प्रायशो विमुखीकृतम् ॥ ६-८७-८॥
tamāpatantaṃ saṃprekṣya saṃkruddhaṃ bhīmadarśanam |
svabalaṃ ca bhayāttasya prāyaśo vimukhīkṛtam || 6-87-8||

MHB 6-87-9

ततो दुर्योधनो राजा घटोत्कचमुपाद्रवत् ।
प्रगृह्य विपुलं चापं सिंहवद्विनदन्मुहुः ॥ ६-८७-९॥
tato duryodhano rājā ghaṭotkacamupādravat |
pragṛhya vipulaṃ cāpaṃ siṃhavadvinadanmuhuḥ || 6-87-9||

MHB 6-87-10

पृष्ठतोऽनुययौ चैनं स्रवद्भिः पर्वतोपमैः ।
कुञ्जरैर्दशसाहस्रैर्वङ्गानामधिपः स्वयम् ॥ ६-८७-१०॥
pṛṣṭhato'nuyayau cainaṃ sravadbhiḥ parvatopamaiḥ |
kuñjarairdaśasāhasrairvaṅgānāmadhipaḥ svayam || 6-87-10||

MHB 6-87-11

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य गजानीकेन संवृतम् ।
पुत्रं तव महाराज चुकोप स निशाचरः ॥ ६-८७-११॥
tamāpatantaṃ saṃprekṣya gajānīkena saṃvṛtam |
putraṃ tava mahārāja cukopa sa niśācaraḥ || 6-87-11||

MHB 6-87-12

ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ।
राक्षसानां च राजेन्द्र दुर्योधनबलस्य च ॥ ६-८७-१२॥
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam |
rākṣasānāṃ ca rājendra duryodhanabalasya ca || 6-87-12||

MHB 6-87-13

गजानीकं च संप्रेक्ष्य मेघवृन्दमिवोद्यतम् ।
अभ्यधावन्त संक्रुद्धा राक्षसाः शस्त्रपाणयः ॥ ६-८७-१३॥
gajānīkaṃ ca saṃprekṣya meghavṛndamivodyatam |
abhyadhāvanta saṃkruddhā rākṣasāḥ śastrapāṇayaḥ || 6-87-13||

MHB 6-87-14

नदन्तो विविधान्नादान्मेघा इव सविद्युतः ।
शरशक्त्यृष्टिनाराचैर्निघ्नन्तो गजयोधिनः ॥ ६-८७-१४॥
nadanto vividhānnādānmeghā iva savidyutaḥ |
śaraśaktyṛṣṭinārācairnighnanto gajayodhinaḥ || 6-87-14||

MHB 6-87-15

भिण्डिपालैस्तथा शूलैर्मुद्गरैः सपरश्वधैः ।
पर्वताग्रैश्च वृक्षैश्च निजघ्नुस्ते महागजान् ॥ ६-८७-१५॥
bhiṇḍipālaistathā śūlairmudgaraiḥ saparaśvadhaiḥ |
parvatāgraiśca vṛkṣaiśca nijaghnuste mahāgajān || 6-87-15||

MHB 6-87-16

भिन्नकुम्भान्विरुधिरान्भिन्नगात्रांश्च वारणान् ।
अपश्याम महाराज वध्यमानान्निशाचरैः ॥ ६-८७-१६॥
bhinnakumbhānvirudhirānbhinnagātrāṃśca vāraṇān |
apaśyāma mahārāja vadhyamānānniśācaraiḥ || 6-87-16||

MHB 6-87-17

तेषु प्रक्षीयमाणेषु भग्नेषु गजयोधिषु ।
दुर्योधनो महाराज राक्षसान्समुपाद्रवत् ॥ ६-८७-१७॥
teṣu prakṣīyamāṇeṣu bhagneṣu gajayodhiṣu |
duryodhano mahārāja rākṣasānsamupādravat || 6-87-17||

MHB 6-87-18

अमर्षवशमापन्नस्त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ।
मुमोच निशितान्बाणान्राक्षसेषु महाबलः ॥ ६-८७-१८॥
amarṣavaśamāpannastyaktvā jīvitamātmanaḥ |
mumoca niśitānbāṇānrākṣaseṣu mahābalaḥ || 6-87-18||

MHB 6-87-19

जघान च महेष्वासः प्रधानांस्तत्र राक्षसान् ।
संक्रुद्धो भरतश्रेष्ठ पुत्रो दुर्योधनस्तव ॥ ६-८७-१९॥
jaghāna ca maheṣvāsaḥ pradhānāṃstatra rākṣasān |
saṃkruddho bharataśreṣṭha putro duryodhanastava || 6-87-19||

MHB 6-87-20

वेगवन्तं महारौद्रं विद्युज्जिह्वं प्रमाथिनम् ।
शरैश्चतुर्भिश्चतुरो निजघान महारथः ॥ ६-८७-२०॥
vegavantaṃ mahāraudraṃ vidyujjihvaṃ pramāthinam |
śaraiścaturbhiścaturo nijaghāna mahārathaḥ || 6-87-20||

MHB 6-87-21

ततः पुनरमेयात्मा शरवर्षं दुरासदम् ।
मुमोच भरतश्रेष्ठ निशाचरबलं प्रति ॥ ६-८७-२१॥
tataḥ punarameyātmā śaravarṣaṃ durāsadam |
mumoca bharataśreṣṭha niśācarabalaṃ prati || 6-87-21||

MHB 6-87-22

तत्तु दृष्ट्वा महत्कर्म पुत्रस्य तव मारिष ।
क्रोधेनाभिप्रजज्वाल भैमसेनिर्महाबलः ॥ ६-८७-२२॥
tattu dṛṣṭvā mahatkarma putrasya tava māriṣa |
krodhenābhiprajajvāla bhaimasenirmahābalaḥ || 6-87-22||

MHB 6-87-23

विस्फार्य च महच्चापमिन्द्राशनिसमस्वनम् ।
अभिदुद्राव वेगेन दुर्योधनमरिंदमम् ॥ ६-८७-२३॥
visphārya ca mahaccāpamindrāśanisamasvanam |
abhidudrāva vegena duryodhanamariṃdamam || 6-87-23||

MHB 6-87-24

तमापतन्तमुद्वीक्ष्य कालसृष्टमिवान्तकम् ।
न विव्यथे महाराज पुत्रो दुर्योधनस्तव ॥ ६-८७-२४॥
tamāpatantamudvīkṣya kālasṛṣṭamivāntakam |
na vivyathe mahārāja putro duryodhanastava || 6-87-24||

MHB 6-87-25

अथैनमब्रवीत्क्रुद्धः क्रूरः संरक्तलोचनः ।
ये त्वया सुनृशंसेन दीर्घकालं प्रवासिताः ।
यच्च ते पाण्डवा राजंश्छलद्यूते पराजिताः ॥ ६-८७-२५॥
athainamabravītkruddhaḥ krūraḥ saṃraktalocanaḥ |
ye tvayā sunṛśaṃsena dīrghakālaṃ pravāsitāḥ |
yacca te pāṇḍavā rājaṃśchaladyūte parājitāḥ || 6-87-25||

MHB 6-87-26

यच्चैव द्रौपदी कृष्णा एकवस्त्रा रजस्वला ।
सभामानीय दुर्बुद्धे बहुधा क्लेशिता त्वया ॥ ६-८७-२६॥
yaccaiva draupadī kṛṣṇā ekavastrā rajasvalā |
sabhāmānīya durbuddhe bahudhā kleśitā tvayā || 6-87-26||

MHB 6-87-27

तव च प्रियकामेन आश्रमस्था दुरात्मना ।
सैन्धवेन परिक्लिष्टा परिभूय पितॄन्मम ॥ ६-८७-२७॥
tava ca priyakāmena āśramasthā durātmanā |
saindhavena parikliṣṭā paribhūya pitṝnmama || 6-87-27||

MHB 6-87-28

एतेषामवमानानामन्येषां च कुलाधम ।
अन्तमद्य गमिष्यामि यदि नोत्सृजसे रणम् ॥ ६-८७-२८॥
eteṣāmavamānānāmanyeṣāṃ ca kulādhama |
antamadya gamiṣyāmi yadi notsṛjase raṇam || 6-87-28||

MHB 6-87-29

एवमुक्त्वा तु हैडिम्बो महद्विस्फार्य कार्मुकम् ।
संदश्य दशनैरोष्ठं सृक्किणी परिसंलिहन् ॥ ६-८७-२९॥
evamuktvā tu haiḍimbo mahadvisphārya kārmukam |
saṃdaśya daśanairoṣṭhaṃ sṛkkiṇī parisaṃlihan || 6-87-29||

MHB 6-87-30

शरवर्षेण महता दुर्योधनमवाकिरत् ।
पर्वतं वारिधाराभिः प्रावृषीव बलाहकः ॥ ६-८७-३०॥
śaravarṣeṇa mahatā duryodhanamavākirat |
parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ || 6-87-30||

Adhyaya: 88/117 (38)

MHB 6-88-1

संजय उवाच ।
ततस्तद्बाणवर्षं तु दुःसहं दानवैरपि ।
दधार युधि राजेन्द्रो यथा वर्षं महाद्विपः ॥ ६-८८-१॥
saṃjaya uvāca |
tatastadbāṇavarṣaṃ tu duḥsahaṃ dānavairapi |
dadhāra yudhi rājendro yathā varṣaṃ mahādvipaḥ || 6-88-1||

MHB 6-88-2

ततः क्रोधसमाविष्टो निःश्वसन्निव पन्नगः ।
संशयं परमं प्राप्तः पुत्रस्ते भरतर्षभ ॥ ६-८८-२॥
tataḥ krodhasamāviṣṭo niḥśvasanniva pannagaḥ |
saṃśayaṃ paramaṃ prāptaḥ putraste bharatarṣabha || 6-88-2||

MHB 6-88-3

मुमोच निशितांस्तीक्ष्णान्नाराचान्पञ्चविंशतिम् ।
तेऽपतन्सहसा राजंस्तस्मिन्राक्षसपुंगवे ।
आशीविषा इव क्रुद्धाः पर्वते गन्धमादने ॥ ६-८८-३॥
mumoca niśitāṃstīkṣṇānnārācānpañcaviṃśatim |
te'patansahasā rājaṃstasminrākṣasapuṃgave |
āśīviṣā iva kruddhāḥ parvate gandhamādane || 6-88-3||

MHB 6-88-4

स तैर्विद्धः स्रवन्रक्तं प्रभिन्न इव कुञ्जरः ।
दध्रे मतिं विनाशाय राज्ञः स पिशिताशनः ।
जग्राह च महाशक्तिं गिरीणामपि दारणीम् ॥ ६-८८-४॥
sa tairviddhaḥ sravanraktaṃ prabhinna iva kuñjaraḥ |
dadhre matiṃ vināśāya rājñaḥ sa piśitāśanaḥ |
jagrāha ca mahāśaktiṃ girīṇāmapi dāraṇīm || 6-88-4||

MHB 6-88-5

संप्रदीप्तां महोल्काभामशनीं मघवानिव ।
समुद्यच्छन्महाबाहुर्जिघांसुस्तनयं तव ॥ ६-८८-५॥
saṃpradīptāṃ maholkābhāmaśanīṃ maghavāniva |
samudyacchanmahābāhurjighāṃsustanayaṃ tava || 6-88-5||

MHB 6-88-6

तामुद्यतामभिप्रेक्ष्य वङ्गानामधिपस्त्वरन् ।
कुञ्जरं गिरिसंकाशं राक्षसं प्रत्यचोदयत् ॥ ६-८८-६॥
tāmudyatāmabhiprekṣya vaṅgānāmadhipastvaran |
kuñjaraṃ girisaṃkāśaṃ rākṣasaṃ pratyacodayat || 6-88-6||

MHB 6-88-7

स नागप्रवरेणाजौ बलिना शीघ्रगामिना ।
यतो दुर्योधनरथस्तं मार्गं प्रत्यपद्यत ।
रथं च वारयामास कुञ्जरेण सुतस्य ते ॥ ६-८८-७॥
sa nāgapravareṇājau balinā śīghragāminā |
yato duryodhanarathastaṃ mārgaṃ pratyapadyata |
rathaṃ ca vārayāmāsa kuñjareṇa sutasya te || 6-88-7||

MHB 6-88-8

मार्गमावारितं दृष्ट्वा राज्ञा वङ्गेन धीमता ।
घटोत्कचो महाराज क्रोधसंरक्तलोचनः ।
उद्यतां तां महाशक्तिं तस्मिंश्चिक्षेप वारणे ॥ ६-८८-८॥
mārgamāvāritaṃ dṛṣṭvā rājñā vaṅgena dhīmatā |
ghaṭotkaco mahārāja krodhasaṃraktalocanaḥ |
udyatāṃ tāṃ mahāśaktiṃ tasmiṃścikṣepa vāraṇe || 6-88-8||

MHB 6-88-9

स तयाभिहतो राजंस्तेन बाहुविमुक्तया ।
संजातरुधिरोत्पीडः पपात च ममार च ॥ ६-८८-९॥
sa tayābhihato rājaṃstena bāhuvimuktayā |
saṃjātarudhirotpīḍaḥ papāta ca mamāra ca || 6-88-9||

MHB 6-88-10

पतत्यथ गजे चापि वङ्गानामीश्वरो बली ।
जवेन समभिद्रुत्य जगाम धरणीतलम् ॥ ६-८८-१०॥
patatyatha gaje cāpi vaṅgānāmīśvaro balī |
javena samabhidrutya jagāma dharaṇītalam || 6-88-10||

MHB 6-88-11

दुर्योधनोऽपि संप्रेक्ष्य पातितं वरवारणम् ।
प्रभग्नं च बलं दृष्ट्वा जगाम परमां व्यथाम् ॥ ६-८८-११॥
duryodhano'pi saṃprekṣya pātitaṃ varavāraṇam |
prabhagnaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā jagāma paramāṃ vyathām || 6-88-11||

MHB 6-88-12

क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य आत्मनश्चाभिमानिताम् ।
प्राप्तेऽपक्रमणे राजा तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥ ६-८८-१२॥
kṣatradharmaṃ puraskṛtya ātmanaścābhimānitām |
prāpte'pakramaṇe rājā tasthau giririvācalaḥ || 6-88-12||

MHB 6-88-13

संधाय च शितं बाणं कालाग्निसमतेजसम् ।
मुमोच परमक्रुद्धस्तस्मिन्घोरे निशाचरे ॥ ६-८८-१३॥
saṃdhāya ca śitaṃ bāṇaṃ kālāgnisamatejasam |
mumoca paramakruddhastasminghore niśācare || 6-88-13||

MHB 6-88-14

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य बाणमिन्द्राशनिप्रभम् ।
लाघवाद्वञ्चयामास महाकायो घटोत्कचः ॥ ६-८८-१४॥
tamāpatantaṃ saṃprekṣya bāṇamindrāśaniprabham |
lāghavādvañcayāmāsa mahākāyo ghaṭotkacaḥ || 6-88-14||

MHB 6-88-15

भूय एव ननादोग्रः क्रोधसंरक्तलोचनः ।
त्रासयन्सर्वभूतानि युगान्ते जलदो यथा ॥ ६-८८-१५॥
bhūya eva nanādograḥ krodhasaṃraktalocanaḥ |
trāsayansarvabhūtāni yugānte jalado yathā || 6-88-15||

MHB 6-88-16

तं श्रुत्वा निनदं घोरं तस्य भीष्मस्य रक्षसः ।
आचार्यमुपसंगम्य भीष्मः शांतनवोऽब्रवीत् ॥ ६-८८-१६॥
taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tasya bhīṣmasya rakṣasaḥ |
ācāryamupasaṃgamya bhīṣmaḥ śāṃtanavo'bravīt || 6-88-16||

MHB 6-88-17

यथैष निनदो घोरः श्रूयते राक्षसेरितः ।
हैडिम्बो युध्यते नूनं राज्ञा दुर्योधनेन ह ॥ ६-८८-१७॥
yathaiṣa ninado ghoraḥ śrūyate rākṣaseritaḥ |
haiḍimbo yudhyate nūnaṃ rājñā duryodhanena ha || 6-88-17||

MHB 6-88-18

नैष शक्यो हि संग्रामे जेतुं भूतेन केनचित् ।
तत्र गच्छत भद्रं वो राजानं परिरक्षत ॥ ६-८८-१८॥
naiṣa śakyo hi saṃgrāme jetuṃ bhūtena kenacit |
tatra gacchata bhadraṃ vo rājānaṃ parirakṣata || 6-88-18||

MHB 6-88-19

अभिद्रुतं महाभागं राक्षसेन दुरात्मना ।
एतद्धि परमं कृत्यं सर्वेषां नः परंतपाः ॥ ६-८८-१९॥
abhidrutaṃ mahābhāgaṃ rākṣasena durātmanā |
etaddhi paramaṃ kṛtyaṃ sarveṣāṃ naḥ paraṃtapāḥ || 6-88-19||

MHB 6-88-20

पितामहवचः श्रुत्वा त्वरमाणा महारथाः ।
उत्तमं जवमास्थाय प्रययुर्यत्र कौरवः ॥ ६-८८-२०॥
pitāmahavacaḥ śrutvā tvaramāṇā mahārathāḥ |
uttamaṃ javamāsthāya prayayuryatra kauravaḥ || 6-88-20||

MHB 6-88-21

द्रोणश्च सोमदत्तश्च बाह्लिकश्च जयद्रथः ।
कृपो भूरिश्रवाः शल्यश्चित्रसेनो विविंशतिः ॥ ६-८८-२१॥
droṇaśca somadattaśca bāhlikaśca jayadrathaḥ |
kṛpo bhūriśravāḥ śalyaścitraseno viviṃśatiḥ || 6-88-21||

MHB 6-88-22

अश्वत्थामा विकर्णश्च आवन्त्यश्च बृहद्बलः ।
रथाश्चानेकसाहस्रा ये तेषामनुयायिनः ।
अभिद्रुतं परीप्सन्तः पुत्रं दुर्योधनं तव ॥ ६-८८-२२॥
aśvatthāmā vikarṇaśca āvantyaśca bṛhadbalaḥ |
rathāścānekasāhasrā ye teṣāmanuyāyinaḥ |
abhidrutaṃ parīpsantaḥ putraṃ duryodhanaṃ tava || 6-88-22||

MHB 6-88-23

तदनीकमनाधृष्यं पालितं लोकसत्तमैः ।
आततायिनमायान्तं प्रेक्ष्य राक्षससत्तमः ।
नाकम्पत महाबाहुर्मैनाक इव पर्वतः ॥ ६-८८-२३॥
tadanīkamanādhṛṣyaṃ pālitaṃ lokasattamaiḥ |
ātatāyinamāyāntaṃ prekṣya rākṣasasattamaḥ |
nākampata mahābāhurmaināka iva parvataḥ || 6-88-23||

MHB 6-88-24

प्रगृह्य विपुलं चापं ज्ञातिभिः परिवारितः ।
शूलमुद्गरहस्तैश्च नानाप्रहरणैरपि ॥ ६-८८-२४॥
pragṛhya vipulaṃ cāpaṃ jñātibhiḥ parivāritaḥ |
śūlamudgarahastaiśca nānāpraharaṇairapi || 6-88-24||

MHB 6-88-25

ततः समभवद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ।
राक्षसानां च मुख्यस्य दुर्योधनबलस्य च ॥ ६-८८-२५॥
tataḥ samabhavadyuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam |
rākṣasānāṃ ca mukhyasya duryodhanabalasya ca || 6-88-25||

MHB 6-88-26

धनुषां कूजतां शब्दः सर्वतस्तुमुलोऽभवत् ।
अश्रूयत महाराज वंशानां दह्यतामिव ॥ ६-८८-२६॥
dhanuṣāṃ kūjatāṃ śabdaḥ sarvatastumulo'bhavat |
aśrūyata mahārāja vaṃśānāṃ dahyatāmiva || 6-88-26||

MHB 6-88-27

शस्त्राणां पात्यमानानां कवचेषु शरीरिणाम् ।
शब्दः समभवद्राजन्नद्रीणामिव दीर्यताम् ॥ ६-८८-२७॥
śastrāṇāṃ pātyamānānāṃ kavaceṣu śarīriṇām |
śabdaḥ samabhavadrājannadrīṇāmiva dīryatām || 6-88-27||

MHB 6-88-28

वीरबाहुविसृष्टानां तोमराणां विशां पते ।
रूपमासीद्वियत्स्थानां सर्पाणां सर्पतामिव ॥ ६-८८-२८॥
vīrabāhuvisṛṣṭānāṃ tomarāṇāṃ viśāṃ pate |
rūpamāsīdviyatsthānāṃ sarpāṇāṃ sarpatāmiva || 6-88-28||

MHB 6-88-29

ततः परमसंक्रुद्धो विस्फार्य सुमहद्धनुः ।
राक्षसेन्द्रो महाबाहुर्विनदन्भैरवं रवम् ॥ ६-८८-२९॥
tataḥ paramasaṃkruddho visphārya sumahaddhanuḥ |
rākṣasendro mahābāhurvinadanbhairavaṃ ravam || 6-88-29||

MHB 6-88-30

आचार्यस्यार्धचन्द्रेण क्रुद्धश्चिच्छेद कार्मुकम् ।
सोमदत्तस्य भल्लेन ध्वजमुन्मथ्य चानदत् ॥ ६-८८-३०॥
ācāryasyārdhacandreṇa kruddhaściccheda kārmukam |
somadattasya bhallena dhvajamunmathya cānadat || 6-88-30||

MHB 6-88-31

बाह्लिकं च त्रिभिर्बाणैरभ्यविध्यत्स्तनान्तरे ।
कृपमेकेन विव्याध चित्रसेनं त्रिभिः शरैः ॥ ६-८८-३१॥
bāhlikaṃ ca tribhirbāṇairabhyavidhyatstanāntare |
kṛpamekena vivyādha citrasenaṃ tribhiḥ śaraiḥ || 6-88-31||

MHB 6-88-32

पूर्णायतविसृष्टेन सम्यक्प्रणिहितेन च ।
जत्रुदेशे समासाद्य विकर्णं समताडयत् ।
न्यषीदत्स रथोपस्थे शोणितेन परिप्लुतः ॥ ६-८८-३२॥
pūrṇāyatavisṛṣṭena samyakpraṇihitena ca |
jatrudeśe samāsādya vikarṇaṃ samatāḍayat |
nyaṣīdatsa rathopasthe śoṇitena pariplutaḥ || 6-88-32||

MHB 6-88-33

ततः पुनरमेयात्मा नाराचान्दश पञ्च च ।
भूरिश्रवसि संक्रुद्धः प्राहिणोद्भरतर्षभ ।
ते वर्म भित्त्वा तस्याशु प्राविशन्मेदिनीतलम् ॥ ६-८८-३३॥
tataḥ punarameyātmā nārācāndaśa pañca ca |
bhūriśravasi saṃkruddhaḥ prāhiṇodbharatarṣabha |
te varma bhittvā tasyāśu prāviśanmedinītalam || 6-88-33||

MHB 6-88-34

विविंशतेश्च द्रौणेश्च यन्तारौ समताडयत् ।
तौ पेततू रथोपस्थे रश्मीनुत्सृज्य वाजिनाम् ॥ ६-८८-३४॥
viviṃśateśca drauṇeśca yantārau samatāḍayat |
tau petatū rathopasthe raśmīnutsṛjya vājinām || 6-88-34||

MHB 6-88-35

सिन्धुराज्ञोऽर्धचन्द्रेण वाराहं स्वर्णभूषितम् ।
उन्ममाथ महाराज द्वितीयेनाच्छिनद्धनुः ॥ ६-८८-३५॥
sindhurājño'rdhacandreṇa vārāhaṃ svarṇabhūṣitam |
unmamātha mahārāja dvitīyenācchinaddhanuḥ || 6-88-35||

MHB 6-88-36

चतुर्भिरथ नाराचैरावन्त्यस्य महात्मनः ।
जघान चतुरो वाहान्क्रोधसंरक्तलोचनः ॥ ६-८८-३६॥
caturbhiratha nārācairāvantyasya mahātmanaḥ |
jaghāna caturo vāhānkrodhasaṃraktalocanaḥ || 6-88-36||

MHB 6-88-37

पूर्णायतविसृष्टेन पीतेन निशितेन च ।
निर्बिभेद महाराज राजपुत्रं बृहद्बलम् ।
स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् ॥ ६-८८-३७॥
pūrṇāyatavisṛṣṭena pītena niśitena ca |
nirbibheda mahārāja rājaputraṃ bṛhadbalam |
sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat || 6-88-37||

MHB 6-88-38

भृशं क्रोधेन चाविष्टो रथस्थो राक्षसाधिपः ।
चिक्षेप निशितांस्तीक्ष्णाञ्शरानाशीविषोपमान् ।
बिभिदुस्ते महाराज शल्यं युद्धविशारदम् ॥ ६-८८-३८॥
bhṛśaṃ krodhena cāviṣṭo rathastho rākṣasādhipaḥ |
cikṣepa niśitāṃstīkṣṇāñśarānāśīviṣopamān |
bibhiduste mahārāja śalyaṃ yuddhaviśāradam || 6-88-38||

Adhyaya: 89/117 (41)

MHB 6-89-1

संजय उवाच ।
विमुखीकृत्य तान्सर्वांस्तावकान्युधि राक्षसः ।
जिघांसुर्भरतश्रेष्ठ दुर्योधनमुपाद्रवत् ॥ ६-८९-१॥
saṃjaya uvāca |
vimukhīkṛtya tānsarvāṃstāvakānyudhi rākṣasaḥ |
jighāṃsurbharataśreṣṭha duryodhanamupādravat || 6-89-1||

MHB 6-89-2

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य राजानं प्रति वेगितम् ।
अभ्यधावञ्जिघांसन्तस्तावका युद्धदुर्मदाः ॥ ६-८९-२॥
tamāpatantaṃ saṃprekṣya rājānaṃ prati vegitam |
abhyadhāvañjighāṃsantastāvakā yuddhadurmadāḥ || 6-89-2||

MHB 6-89-3

तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महाबलाः ।
तमेकमभ्यधावन्त नदन्तः सिंहसंघवत् ॥ ६-८९-३॥
tālamātrāṇi cāpāni vikarṣanto mahābalāḥ |
tamekamabhyadhāvanta nadantaḥ siṃhasaṃghavat || 6-89-3||

MHB 6-89-4

अथैनं शरवर्षेण समन्तात्पर्यवारयन् ।
पर्वतं वारिधाराभिः शरदीव बलाहकाः ॥ ६-८९-४॥
athainaṃ śaravarṣeṇa samantātparyavārayan |
parvataṃ vāridhārābhiḥ śaradīva balāhakāḥ || 6-89-4||

MHB 6-89-5

स गाढविद्धो व्यथितस्तोत्त्रार्दित इव द्विपः ।
उत्पपात तदाकाशं समन्ताद्वैनतेयवत् ॥ ६-८९-५॥
sa gāḍhaviddho vyathitastottrārdita iva dvipaḥ |
utpapāta tadākāśaṃ samantādvainateyavat || 6-89-5||

MHB 6-89-6

व्यनदत्सुमहानादं जीमूत इव शारदः ।
दिशः खं प्रदिशश्चैव नादयन्भैरवस्वनः ॥ ६-८९-६॥
vyanadatsumahānādaṃ jīmūta iva śāradaḥ |
diśaḥ khaṃ pradiśaścaiva nādayanbhairavasvanaḥ || 6-89-6||

MHB 6-89-7

राक्षसस्य तु तं शब्दं श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः ।
उवाच भरतश्रेष्ठो भीमसेनमिदं वचः ॥ ६-८९-७॥
rākṣasasya tu taṃ śabdaṃ śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ |
uvāca bharataśreṣṭho bhīmasenamidaṃ vacaḥ || 6-89-7||

MHB 6-89-8

युध्यते राक्षसो नूनं धार्तराष्ट्रैर्महारथैः ।
यथास्य श्रूयते शब्दो नदतो भैरवं स्वनम् ।
अतिभारं च पश्यामि तत्र तात समाहितम् ॥ ६-८९-८॥
yudhyate rākṣaso nūnaṃ dhārtarāṣṭrairmahārathaiḥ |
yathāsya śrūyate śabdo nadato bhairavaṃ svanam |
atibhāraṃ ca paśyāmi tatra tāta samāhitam || 6-89-8||

MHB 6-89-9

पितामहश्च संक्रुद्धः पाञ्चालान्हन्तुमुद्यतः ।
तेषां च रक्षणार्थाय युध्यते फल्गुनः परैः ॥ ६-८९-९॥
pitāmahaśca saṃkruddhaḥ pāñcālānhantumudyataḥ |
teṣāṃ ca rakṣaṇārthāya yudhyate phalgunaḥ paraiḥ || 6-89-9||

MHB 6-89-10

एतच्छ्रुत्वा महाबाहो कार्यद्वयमुपस्थितम् ।
गच्छ रक्षस्व हैडिम्बं संशयं परमं गतम् ॥ ६-८९-१०॥
etacchrutvā mahābāho kāryadvayamupasthitam |
gaccha rakṣasva haiḍimbaṃ saṃśayaṃ paramaṃ gatam || 6-89-10||

MHB 6-89-11

भ्रातुर्वचनमाज्ञाय त्वरमाणो वृकोदरः ।
प्रययौ सिंहनादेन त्रासयन्सर्वपार्थिवान् ।
वेगेन महता राजन्पर्वकाले यथोदधिः ॥ ६-८९-११॥
bhrāturvacanamājñāya tvaramāṇo vṛkodaraḥ |
prayayau siṃhanādena trāsayansarvapārthivān |
vegena mahatā rājanparvakāle yathodadhiḥ || 6-89-11||

MHB 6-89-12

तमन्वयात्सत्यधृतिः सौचित्तिर्युद्धदुर्मदः ।
श्रेणिमान्वसुदानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः ॥ ६-८९-१२॥
tamanvayātsatyadhṛtiḥ saucittiryuddhadurmadaḥ |
śreṇimānvasudānaśca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ || 6-89-12||

MHB 6-89-13

अभिमन्युमुखाश्चैव द्रौपदेया महारथाः ।
क्षत्रदेवश्च विक्रान्तः क्षत्रधर्मा तथैव च ॥ ६-८९-१३॥
abhimanyumukhāścaiva draupadeyā mahārathāḥ |
kṣatradevaśca vikrāntaḥ kṣatradharmā tathaiva ca || 6-89-13||

MHB 6-89-14

अनूपाधिपतिश्चैव नीलः स्वबलमास्थितः ।
महता रथवंशेन हैडिम्बं पर्यवारयन् ॥ ६-८९-१४॥
anūpādhipatiścaiva nīlaḥ svabalamāsthitaḥ |
mahatā rathavaṃśena haiḍimbaṃ paryavārayan || 6-89-14||

MHB 6-89-15

कुञ्जरैश्च सदा मत्तैः षट्सहस्रैः प्रहारिभिः ।
अभ्यरक्षन्त सहिता राक्षसेन्द्रं घटोत्कचम् ॥ ६-८९-१५॥
kuñjaraiśca sadā mattaiḥ ṣaṭsahasraiḥ prahāribhiḥ |
abhyarakṣanta sahitā rākṣasendraṃ ghaṭotkacam || 6-89-15||

MHB 6-89-16

सिंहनादेन महता नेमिघोषेण चैव हि ।
खुरशब्दनिनादैश्च कम्पयन्तो वसुंधराम् ॥ ६-८९-१६॥
siṃhanādena mahatā nemighoṣeṇa caiva hi |
khuraśabdaninādaiśca kampayanto vasuṃdharām || 6-89-16||

MHB 6-89-17

तेषामापततां श्रुत्वा शब्दं तं तावकं बलम् ।
भीमसेनभयोद्विग्नं विवर्णवदनं तथा ।
परिवृत्तं महाराज परित्यज्य घटोत्कचम् ॥ ६-८९-१७॥
teṣāmāpatatāṃ śrutvā śabdaṃ taṃ tāvakaṃ balam |
bhīmasenabhayodvignaṃ vivarṇavadanaṃ tathā |
parivṛttaṃ mahārāja parityajya ghaṭotkacam || 6-89-17||

MHB 6-89-18

ततः प्रववृते युद्धं तत्र तत्र महात्मनाम् ।
तावकानां परेषां च संग्रामेष्वनिवर्तिनाम् ॥ ६-८९-१८॥
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tatra tatra mahātmanām |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṃgrāmeṣvanivartinām || 6-89-18||

MHB 6-89-19

नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तो महारथाः ।
अन्योन्यमभिधावन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे ।
व्यतिषक्तं महारौद्रं युद्धं भीरुभयावहम् ॥ ६-८९-१९॥
nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjanto mahārathāḥ |
anyonyamabhidhāvantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire |
vyatiṣaktaṃ mahāraudraṃ yuddhaṃ bhīrubhayāvaham || 6-89-19||

MHB 6-89-20

हया गजैः समाजग्मुः पादाता रथिभिः सह ।
अन्योन्यं समरे राजन्प्रार्थयाना महद्यशः ॥ ६-८९-२०॥
hayā gajaiḥ samājagmuḥ pādātā rathibhiḥ saha |
anyonyaṃ samare rājanprārthayānā mahadyaśaḥ || 6-89-20||

MHB 6-89-21

सहसा चाभवत्तीव्रं संनिपातान्महद्रजः ।
रथाश्वगजपत्तीनां पदनेमिसमुद्धतम् ॥ ६-८९-२१॥
sahasā cābhavattīvraṃ saṃnipātānmahadrajaḥ |
rathāśvagajapattīnāṃ padanemisamuddhatam || 6-89-21||

MHB 6-89-22

धूम्रारुणं रजस्तीव्रं रणभूमिं समावृणोत् ।
नैव स्वे न परे राजन्समजानन्परस्परम् ॥ ६-८९-२२॥
dhūmrāruṇaṃ rajastīvraṃ raṇabhūmiṃ samāvṛṇot |
naiva sve na pare rājansamajānanparasparam || 6-89-22||

MHB 6-89-23

पिता पुत्रं न जानीते पुत्रो वा पितरं तथा ।
निर्मर्यादे तथा भूते वैशसे लोमहर्षणे ॥ ६-८९-२३॥
pitā putraṃ na jānīte putro vā pitaraṃ tathā |
nirmaryāde tathā bhūte vaiśase lomaharṣaṇe || 6-89-23||

MHB 6-89-24

शस्त्राणां भरतश्रेष्ठ मनुष्याणां च गर्जताम् ।
सुमहानभवच्छब्दो वंशानामिव दह्यताम् ॥ ६-८९-२४॥
śastrāṇāṃ bharataśreṣṭha manuṣyāṇāṃ ca garjatām |
sumahānabhavacchabdo vaṃśānāmiva dahyatām || 6-89-24||

MHB 6-89-25

गजवाजिमनुष्याणां शोणितान्त्रतरङ्गिणी ।
प्रावर्तत नदी तत्र केशशैवलशाद्वला ॥ ६-८९-२५॥
gajavājimanuṣyāṇāṃ śoṇitāntrataraṅgiṇī |
prāvartata nadī tatra keśaśaivalaśādvalā || 6-89-25||

MHB 6-89-26

नराणां चैव कायेभ्यः शिरसां पततां रणे ।
शुश्रुवे सुमहाञ्शब्दः पततामश्मनामिव ॥ ६-८९-२६॥
narāṇāṃ caiva kāyebhyaḥ śirasāṃ patatāṃ raṇe |
śuśruve sumahāñśabdaḥ patatāmaśmanāmiva || 6-89-26||

MHB 6-89-27

विशिरस्कैर्मनुष्यैश्च छिन्नगात्रैश्च वारणैः ।
अश्वैः संभिन्नदेहैश्च संकीर्णाभूद्वसुंधरा ॥ ६-८९-२७॥
viśiraskairmanuṣyaiśca chinnagātraiśca vāraṇaiḥ |
aśvaiḥ saṃbhinnadehaiśca saṃkīrṇābhūdvasuṃdharā || 6-89-27||

MHB 6-89-28

नानाविधानि शस्त्राणि विसृजन्तो महारथाः ।
अन्योन्यमभिधावन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे ॥ ६-८९-२८॥
nānāvidhāni śastrāṇi visṛjanto mahārathāḥ |
anyonyamabhidhāvantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire || 6-89-28||

MHB 6-89-29

हया हयान्समासाद्य प्रेषिता हयसादिभिः ।
समाहत्य रणेऽन्योन्यं निपेतुर्गतजीविताः ॥ ६-८९-२९॥
hayā hayānsamāsādya preṣitā hayasādibhiḥ |
samāhatya raṇe'nyonyaṃ nipeturgatajīvitāḥ || 6-89-29||

MHB 6-89-30

नरा नरान्समासाद्य क्रोधरक्तेक्षणा भृशम् ।
उरांस्युरोभिरन्योन्यं समाश्लिष्य निजघ्निरे ॥ ६-८९-३०॥
narā narānsamāsādya krodharaktekṣaṇā bhṛśam |
urāṃsyurobhiranyonyaṃ samāśliṣya nijaghnire || 6-89-30||

MHB 6-89-31

प्रेषिताश्च महामात्रैर्वारणाः परवारणाः ।
अभिघ्नन्ति विषाणाग्रैर्वारणानेव संयुगे ॥ ६-८९-३१॥
preṣitāśca mahāmātrairvāraṇāḥ paravāraṇāḥ |
abhighnanti viṣāṇāgrairvāraṇāneva saṃyuge || 6-89-31||

MHB 6-89-32

ते जातरुधिरापीडाः पताकाभिरलंकृताः ।
संसक्ताः प्रत्यदृश्यन्त मेघा इव सविद्युतः ॥ ६-८९-३२॥
te jātarudhirāpīḍāḥ patākābhiralaṃkṛtāḥ |
saṃsaktāḥ pratyadṛśyanta meghā iva savidyutaḥ || 6-89-32||

MHB 6-89-33

केचिद्भिन्ना विषाणाग्रैर्भिन्नकुम्भाश्च तोमरैः ।
विनदन्तोऽभ्यधावन्त गर्जन्तो जलदा इव ॥ ६-८९-३३॥
kecidbhinnā viṣāṇāgrairbhinnakumbhāśca tomaraiḥ |
vinadanto'bhyadhāvanta garjanto jaladā iva || 6-89-33||

MHB 6-89-34

केचिद्धस्तैर्द्विधा छिन्नैश्छिन्नगात्रास्तथापरे ।
निपेतुस्तुमुले तस्मिंश्छिन्नपक्षा इवाद्रयः ॥ ६-८९-३४॥
keciddhastairdvidhā chinnaiśchinnagātrāstathāpare |
nipetustumule tasmiṃśchinnapakṣā ivādrayaḥ || 6-89-34||

MHB 6-89-35

पार्श्वैस्तु दारितैरन्ये वारणैर्वरवारणाः ।
मुमुचुः शोणितं भूरि धातूनिव महीधराः ॥ ६-८९-३५॥
pārśvaistu dāritairanye vāraṇairvaravāraṇāḥ |
mumucuḥ śoṇitaṃ bhūri dhātūniva mahīdharāḥ || 6-89-35||

MHB 6-89-36

नाराचाभिहतास्त्वन्ये तथा विद्धाश्च तोमरैः ।
हतारोहा व्यदृश्यन्त विशृङ्गा इव पर्वताः ॥ ६-८९-३६॥
nārācābhihatāstvanye tathā viddhāśca tomaraiḥ |
hatārohā vyadṛśyanta viśṛṅgā iva parvatāḥ || 6-89-36||

MHB 6-89-37

केचित्क्रोधसमाविष्टा मदान्धा निरवग्रहाः ।
रथान्हयान्पदातांश्च ममृदुः शतशो रणे ॥ ६-८९-३७॥
kecitkrodhasamāviṣṭā madāndhā niravagrahāḥ |
rathānhayānpadātāṃśca mamṛduḥ śataśo raṇe || 6-89-37||

MHB 6-89-38

तथा हया हयारोहैस्ताडिताः प्रासतोमरैः ।
तेन तेनाभ्यवर्तन्त कुर्वन्तो व्याकुला दिशः ॥ ६-८९-३८॥
tathā hayā hayārohaistāḍitāḥ prāsatomaraiḥ |
tena tenābhyavartanta kurvanto vyākulā diśaḥ || 6-89-38||

MHB 6-89-39

रथिनो रथिभिः सार्धं कुलपुत्रास्तनुत्यजः ।
परां शक्तिं समास्थाय चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ॥ ६-८९-३९॥
rathino rathibhiḥ sārdhaṃ kulaputrāstanutyajaḥ |
parāṃ śaktiṃ samāsthāya cakruḥ karmāṇyabhītavat || 6-89-39||

MHB 6-89-40

स्वयंवर इवामर्दे प्रजह्रुरितरेतरम् ।
प्रार्थयाना यशो राजन्स्वर्गं वा युद्धशालिनः ॥ ६-८९-४०॥
svayaṃvara ivāmarde prajahruritaretaram |
prārthayānā yaśo rājansvargaṃ vā yuddhaśālinaḥ || 6-89-40||

MHB 6-89-41

तस्मिंस्तथा वर्तमाने संग्रामे लोमहर्षणे ।
धार्तराष्ट्रं महत्सैन्यं प्रायशो विमुखीकृतम् ॥ ६-८९-४१॥
tasmiṃstathā vartamāne saṃgrāme lomaharṣaṇe |
dhārtarāṣṭraṃ mahatsainyaṃ prāyaśo vimukhīkṛtam || 6-89-41||

Adhyaya: 90/117 (46)

MHB 6-90-1

संजय उवाच ।
स्वसैन्यं निहतं दृष्ट्वा राजा दुर्योधनः स्वयम् ।
अभ्यधावत संक्रुद्धो भीमसेनमरिंदमम् ॥ ६-९०-१॥
saṃjaya uvāca |
svasainyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā rājā duryodhanaḥ svayam |
abhyadhāvata saṃkruddho bhīmasenamariṃdamam || 6-90-1||

MHB 6-90-2

प्रगृह्य सुमहच्चापमिन्द्राशनिसमस्वनम् ।
महता शरवर्षेण पाण्डवं समवाकिरत् ॥ ६-९०-२॥
pragṛhya sumahaccāpamindrāśanisamasvanam |
mahatā śaravarṣeṇa pāṇḍavaṃ samavākirat || 6-90-2||

MHB 6-90-3

अर्धचन्द्रं च संधाय सुतीक्ष्णं लोमवाहिनम् ।
भीमसेनस्य चिच्छेद चापं क्रोधसमन्वितः ॥ ६-९०-३॥
ardhacandraṃ ca saṃdhāya sutīkṣṇaṃ lomavāhinam |
bhīmasenasya ciccheda cāpaṃ krodhasamanvitaḥ || 6-90-3||

MHB 6-90-4

तदन्तरं च संप्रेक्ष्य त्वरमाणो महारथः ।
संदधे निशितं बाणं गिरीणामपि दारणम् ।
तेनोरसि महाबाहुर्भीमसेनमताडयत् ॥ ६-९०-४॥
tadantaraṃ ca saṃprekṣya tvaramāṇo mahārathaḥ |
saṃdadhe niśitaṃ bāṇaṃ girīṇāmapi dāraṇam |
tenorasi mahābāhurbhīmasenamatāḍayat || 6-90-4||

MHB 6-90-5

स गाढविद्धो व्यथितः सृक्किणी परिसंलिहन् ।
समाललम्बे तेजस्वी ध्वजं हेमपरिष्कृतम् ॥ ६-९०-५॥
sa gāḍhaviddho vyathitaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan |
samālalambe tejasvī dhvajaṃ hemapariṣkṛtam || 6-90-5||

MHB 6-90-6

तथा विमनसं दृष्ट्वा भीमसेनं घटोत्कचः ।
क्रोधेनाभिप्रजज्वाल दिधक्षन्निव पावकः ॥ ६-९०-६॥
tathā vimanasaṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ ghaṭotkacaḥ |
krodhenābhiprajajvāla didhakṣanniva pāvakaḥ || 6-90-6||

MHB 6-90-7

अभिमन्युमुखाश्चैव पाण्डवानां महारथाः ।
समभ्यधावन्क्रोशन्तो राजानं जातसंभ्रमाः ॥ ६-९०-७॥
abhimanyumukhāścaiva pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ |
samabhyadhāvankrośanto rājānaṃ jātasaṃbhramāḥ || 6-90-7||

MHB 6-90-8

संप्रेक्ष्य तानापततः संक्रुद्धाञ्जातसंभ्रमान् ।
भारद्वाजोऽब्रवीद्वाक्यं तावकानां महारथान् ॥ ६-९०-८॥
saṃprekṣya tānāpatataḥ saṃkruddhāñjātasaṃbhramān |
bhāradvājo'bravīdvākyaṃ tāvakānāṃ mahārathān || 6-90-8||

MHB 6-90-9

क्षिप्रं गच्छत भद्रं वो राजानं परिरक्षत ।
संशयं परमं प्राप्तं मज्जन्तं व्यसनार्णवे ॥ ६-९०-९॥
kṣipraṃ gacchata bhadraṃ vo rājānaṃ parirakṣata |
saṃśayaṃ paramaṃ prāptaṃ majjantaṃ vyasanārṇave || 6-90-9||

MHB 6-90-10

एते क्रुद्धा महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः ।
भीमसेनं पुरस्कृत्य दुर्योधनमुपद्रुताः ॥ ६-९०-१०॥
ete kruddhā maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ |
bhīmasenaṃ puraskṛtya duryodhanamupadrutāḥ || 6-90-10||

MHB 6-90-11

नानाविधानि शस्त्राणि विसृजन्तो जये रताः ।
नदन्तो भैरवान्नादांस्त्रासयन्तश्च भूमिमाम् ॥ ६-९०-११॥
nānāvidhāni śastrāṇi visṛjanto jaye ratāḥ |
nadanto bhairavānnādāṃstrāsayantaśca bhūmimām || 6-90-11||

MHB 6-90-12

तदाचार्यवचः श्रुत्वा सोमदत्तपुरोगमाः ।
तावकाः समवर्तन्त पाण्डवानामनीकिनीम् ॥ ६-९०-१२॥
tadācāryavacaḥ śrutvā somadattapurogamāḥ |
tāvakāḥ samavartanta pāṇḍavānāmanīkinīm || 6-90-12||

MHB 6-90-13

कृपो भूरिश्रवाः शल्यो द्रोणपुत्रो विविंशतिः ।
चित्रसेनो विकर्णश्च सैन्धवोऽथ बृहद्बलः ।
आवन्त्यौ च महेष्वासौ कौरवं पर्यवारयन् ॥ ६-९०-१३॥
kṛpo bhūriśravāḥ śalyo droṇaputro viviṃśatiḥ |
citraseno vikarṇaśca saindhavo'tha bṛhadbalaḥ |
āvantyau ca maheṣvāsau kauravaṃ paryavārayan || 6-90-13||

MHB 6-90-14

ते विंशतिपदं गत्वा संप्रहारं प्रचक्रिरे ।
पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च परस्परजिघांसवः ॥ ६-९०-१४॥
te viṃśatipadaṃ gatvā saṃprahāraṃ pracakrire |
pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāśca parasparajighāṃsavaḥ || 6-90-14||

MHB 6-90-15

एवमुक्त्वा महाबाहुर्महद्विस्फार्य कार्मुकम् ।
भारद्वाजस्ततो भीमं षड्विंशत्या समार्पयत् ॥ ६-९०-१५॥
evamuktvā mahābāhurmahadvisphārya kārmukam |
bhāradvājastato bhīmaṃ ṣaḍviṃśatyā samārpayat || 6-90-15||

MHB 6-90-16

भूयश्चैनं महाबाहुः शरैः शीघ्रमवाकिरत् ।
पर्वतं वारिधाराभिः शरदीव बलाहकः ॥ ६-९०-१६॥
bhūyaścainaṃ mahābāhuḥ śaraiḥ śīghramavākirat |
parvataṃ vāridhārābhiḥ śaradīva balāhakaḥ || 6-90-16||

MHB 6-90-17

तं प्रत्यविध्यद्दशभिर्भीमसेनः शिलीमुखैः ।
त्वरमाणो महेष्वासः सव्ये पार्श्वे महाबलः ॥ ६-९०-१७॥
taṃ pratyavidhyaddaśabhirbhīmasenaḥ śilīmukhaiḥ |
tvaramāṇo maheṣvāsaḥ savye pārśve mahābalaḥ || 6-90-17||

MHB 6-90-18

स गाढविद्धो व्यथितो वयोवृद्धश्च भारत ।
प्रनष्टसंज्ञः सहसा रथोपस्थ उपाविशत् ॥ ६-९०-१८॥
sa gāḍhaviddho vyathito vayovṛddhaśca bhārata |
pranaṣṭasaṃjñaḥ sahasā rathopastha upāviśat || 6-90-18||

MHB 6-90-19

गुरुं प्रव्यथितं दृष्ट्वा राजा दुर्योधनः स्वयम् ।
द्रौणायनिश्च संक्रुद्धौ भीमसेनमभिद्रुतौ ॥ ६-९०-१९॥
guruṃ pravyathitaṃ dṛṣṭvā rājā duryodhanaḥ svayam |
drauṇāyaniśca saṃkruddhau bhīmasenamabhidrutau || 6-90-19||

MHB 6-90-20

तावापतन्तौ संप्रेक्ष्य कालान्तकयमोपमौ ।
भीमसेनो महाबाहुर्गदामादाय सत्वरः ॥ ६-९०-२०॥
tāvāpatantau saṃprekṣya kālāntakayamopamau |
bhīmaseno mahābāhurgadāmādāya satvaraḥ || 6-90-20||

MHB 6-90-21

अवप्लुत्य रथात्तूर्णं तस्थौ गिरिरिवाचलः ।
समुद्यम्य गदां गुर्वीं यमदण्डोपमां रणे ॥ ६-९०-२१॥
avaplutya rathāttūrṇaṃ tasthau giririvācalaḥ |
samudyamya gadāṃ gurvīṃ yamadaṇḍopamāṃ raṇe || 6-90-21||

MHB 6-90-22

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासमिव शृङ्गिणम् ।
कौरवो द्रोणपुत्रश्च सहितावभ्यधावताम् ॥ ६-९०-२२॥
tamudyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsamiva śṛṅgiṇam |
kauravo droṇaputraśca sahitāvabhyadhāvatām || 6-90-22||

MHB 6-90-23

तावापतन्तौ सहितौ त्वरितौ बलिनां वरौ ।
अभ्यधावत वेगेन त्वरमाणो वृकोदरः ॥ ६-९०-२३॥
tāvāpatantau sahitau tvaritau balināṃ varau |
abhyadhāvata vegena tvaramāṇo vṛkodaraḥ || 6-90-23||

MHB 6-90-24

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य संक्रुद्धं भीमदर्शनम् ।
समभ्यधावंस्त्वरिताः कौरवाणां महारथाः ॥ ६-९०-२४॥
tamāpatantaṃ saṃprekṣya saṃkruddhaṃ bhīmadarśanam |
samabhyadhāvaṃstvaritāḥ kauravāṇāṃ mahārathāḥ || 6-90-24||

MHB 6-90-25

भारद्वाजमुखाः सर्वे भीमसेनजिघांसया ।
नानाविधानि शस्त्राणि भीमस्योरस्यपातयन् ।
सहिताः पाण्डवं सर्वे पीडयन्तः समन्ततः ॥ ६-९०-२५॥
bhāradvājamukhāḥ sarve bhīmasenajighāṃsayā |
nānāvidhāni śastrāṇi bhīmasyorasyapātayan |
sahitāḥ pāṇḍavaṃ sarve pīḍayantaḥ samantataḥ || 6-90-25||

MHB 6-90-26

तं दृष्ट्वा संशयं प्राप्तं पीड्यमानं महारथम् ।
अभिमन्युप्रभृतयः पाण्डवानां महारथाः ।
अभ्यधावन्परीप्सन्तः प्राणांस्त्यक्त्वा सुदुस्त्यजान् ॥ ६-९०-२६॥
taṃ dṛṣṭvā saṃśayaṃ prāptaṃ pīḍyamānaṃ mahāratham |
abhimanyuprabhṛtayaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ |
abhyadhāvanparīpsantaḥ prāṇāṃstyaktvā sudustyajān || 6-90-26||

MHB 6-90-27

अनूपाधिपतिः शूरो भीमस्य दयितः सखा ।
नीलो नीलाम्बुदप्रख्यः संक्रुद्धो द्रौणिमभ्ययात् ।
स्पर्धते हि महेष्वासो नित्यं द्रोणसुतेन यः ॥ ६-९०-२७॥
anūpādhipatiḥ śūro bhīmasya dayitaḥ sakhā |
nīlo nīlāmbudaprakhyaḥ saṃkruddho drauṇimabhyayāt |
spardhate hi maheṣvāso nityaṃ droṇasutena yaḥ || 6-90-27||

MHB 6-90-28

स विस्फार्य महच्चापं द्रौणिं विव्याध पत्रिणा ।
यथा शक्रो महाराज पुरा विव्याध दानवम् ॥ ६-९०-२८॥
sa visphārya mahaccāpaṃ drauṇiṃ vivyādha patriṇā |
yathā śakro mahārāja purā vivyādha dānavam || 6-90-28||

MHB 6-90-29

विप्रचित्तिं दुराधर्षं देवतानां भयंकरम् ।
येन लोकत्रयं क्रोधात्त्रासितं स्वेन तेजसा ॥ ६-९०-२९॥
vipracittiṃ durādharṣaṃ devatānāṃ bhayaṃkaram |
yena lokatrayaṃ krodhāttrāsitaṃ svena tejasā || 6-90-29||

MHB 6-90-30

तथा नीलेन निर्भिन्नः सुमुखेन पतत्रिणा ।
संजातरुधिरोत्पीडो द्रौणिः क्रोधसमन्वितः ॥ ६-९०-३०॥
tathā nīlena nirbhinnaḥ sumukhena patatriṇā |
saṃjātarudhirotpīḍo drauṇiḥ krodhasamanvitaḥ || 6-90-30||

MHB 6-90-31

स विस्फार्य धनुश्चित्रमिन्द्राशनिसमस्वनम् ।
दध्रे नीलविनाशाय मतिं मतिमतां वरः ॥ ६-९०-३१॥
sa visphārya dhanuścitramindrāśanisamasvanam |
dadhre nīlavināśāya matiṃ matimatāṃ varaḥ || 6-90-31||

MHB 6-90-32

ततः संधाय विमलान्भल्लान्कर्मारपायितान् ।
जघान चतुरो वाहान्पातयामास च ध्वजम् ॥ ६-९०-३२॥
tataḥ saṃdhāya vimalānbhallānkarmārapāyitān |
jaghāna caturo vāhānpātayāmāsa ca dhvajam || 6-90-32||

MHB 6-90-33

सप्तमेन च भल्लेन नीलं विव्याध वक्षसि ।
स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् ॥ ६-९०-३३॥
saptamena ca bhallena nīlaṃ vivyādha vakṣasi |
sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat || 6-90-33||

MHB 6-90-34

मोहितं वीक्ष्य राजानं नीलमभ्रचयोपमम् ।
घटोत्कचोऽपि संक्रुद्धो भ्रातृभिः परिवारितः ॥ ६-९०-३४॥
mohitaṃ vīkṣya rājānaṃ nīlamabhracayopamam |
ghaṭotkaco'pi saṃkruddho bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ || 6-90-34||

MHB 6-90-35

अभिदुद्राव वेगेन द्रौणिमाहवशोभिनम् ।
तथेतरे अभ्यधावन्राक्षसा युद्धदुर्मदाः ॥ ६-९०-३५॥
abhidudrāva vegena drauṇimāhavaśobhinam |
tathetare abhyadhāvanrākṣasā yuddhadurmadāḥ || 6-90-35||

MHB 6-90-36

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य राक्षसं घोरदर्शनम् ।
अभ्यधावत तेजस्वी भारद्वाजात्मजस्त्वरन् ॥ ६-९०-३६॥
tamāpatantaṃ saṃprekṣya rākṣasaṃ ghoradarśanam |
abhyadhāvata tejasvī bhāradvājātmajastvaran || 6-90-36||

MHB 6-90-37

निजघान च संक्रुद्धो राक्षसान्भीमदर्शनान् ।
येऽभवन्नग्रतः क्रुद्धा राक्षसस्य पुरःसराः ॥ ६-९०-३७॥
nijaghāna ca saṃkruddho rākṣasānbhīmadarśanān |
ye'bhavannagrataḥ kruddhā rākṣasasya puraḥsarāḥ || 6-90-37||

MHB 6-90-38

विमुखांश्चैव तान्दृष्ट्वा द्रौणिचापच्युतैः शरैः ।
अक्रुध्यत महाकायो भैमसेनिर्घटोत्कचः ॥ ६-९०-३८॥
vimukhāṃścaiva tāndṛṣṭvā drauṇicāpacyutaiḥ śaraiḥ |
akrudhyata mahākāyo bhaimasenirghaṭotkacaḥ || 6-90-38||

MHB 6-90-39

प्रादुश्चक्रे महामायां घोररूपां सुदारुणाम् ।
मोहयन्समरे द्रौणिं मायावी राक्षसाधिपः ॥ ६-९०-३९॥
prāduścakre mahāmāyāṃ ghorarūpāṃ sudāruṇām |
mohayansamare drauṇiṃ māyāvī rākṣasādhipaḥ || 6-90-39||

MHB 6-90-40

ततस्ते तावकाः सर्वे मायया विमुखीकृताः ।
अन्योन्यं समपश्यन्त निकृत्तान्मेदिनीतले ।
विचेष्टमानान्कृपणाञ्शोणितेन समुक्षितान् ॥ ६-९०-४०॥
tataste tāvakāḥ sarve māyayā vimukhīkṛtāḥ |
anyonyaṃ samapaśyanta nikṛttānmedinītale |
viceṣṭamānānkṛpaṇāñśoṇitena samukṣitān || 6-90-40||

MHB 6-90-41

द्रोणं दुर्योधनं शल्यमश्वत्थामानमेव च ।
प्रायशश्च महेष्वासा ये प्रधानाश्च कौरवाः ॥ ६-९०-४१॥
droṇaṃ duryodhanaṃ śalyamaśvatthāmānameva ca |
prāyaśaśca maheṣvāsā ye pradhānāśca kauravāḥ || 6-90-41||

MHB 6-90-42

विध्वस्ता रथिनः सर्वे गजाश्च विनिपातिताः ।
हयाश्च सहयारोहा विनिकृत्ताः सहस्रशः ॥ ६-९०-४२॥
vidhvastā rathinaḥ sarve gajāśca vinipātitāḥ |
hayāśca sahayārohā vinikṛttāḥ sahasraśaḥ || 6-90-42||

MHB 6-90-43

तद्दृष्ट्वा तावकं सैन्यं विद्रुतं शिबिरं प्रति ।
मम प्राक्रोशतो राजंस्तथा देवव्रतस्य च ॥ ६-९०-४३॥
taddṛṣṭvā tāvakaṃ sainyaṃ vidrutaṃ śibiraṃ prati |
mama prākrośato rājaṃstathā devavratasya ca || 6-90-43||

MHB 6-90-44

युध्यध्वं मा पलायध्वं मायैषा राक्षसी रणे ।
घटोत्कचप्रयुक्तेति नातिष्ठन्त विमोहिताः ।
नैव ते श्रद्दधुर्भीता वदतोरावयोर्वचः ॥ ६-९०-४४॥
yudhyadhvaṃ mā palāyadhvaṃ māyaiṣā rākṣasī raṇe |
ghaṭotkacaprayukteti nātiṣṭhanta vimohitāḥ |
naiva te śraddadhurbhītā vadatorāvayorvacaḥ || 6-90-44||

MHB 6-90-45

तांश्च प्रद्रवतो दृष्ट्वा जयं प्राप्ताश्च पाण्डवाः ।
घटोत्कचेन सहिताः सिंहनादान्प्रचक्रिरे ।
शङ्खदुन्दुभिघोषाश्च समन्तात्सस्वनुर्भृशम् ॥ ६-९०-४५॥
tāṃśca pradravato dṛṣṭvā jayaṃ prāptāśca pāṇḍavāḥ |
ghaṭotkacena sahitāḥ siṃhanādānpracakrire |
śaṅkhadundubhighoṣāśca samantātsasvanurbhṛśam || 6-90-45||

MHB 6-90-46

एवं तव बलं सर्वं हैडिम्बेन दुरात्मना ।
सूर्यास्तमनवेलायां प्रभग्नं विद्रुतं दिशः ॥ ६-९०-४६॥
evaṃ tava balaṃ sarvaṃ haiḍimbena durātmanā |
sūryāstamanavelāyāṃ prabhagnaṃ vidrutaṃ diśaḥ || 6-90-46||

Adhyaya: 91/117 (81)

MHB 6-91-1

संजय उवाच ।
तस्मिन्महति संक्रन्दे राजा दुर्योधनस्तदा ।
गाङ्गेयमुपसंगम्य विनयेनाभिवाद्य च ॥ ६-९१-१॥
saṃjaya uvāca |
tasminmahati saṃkrande rājā duryodhanastadā |
gāṅgeyamupasaṃgamya vinayenābhivādya ca || 6-91-1||

MHB 6-91-2

तस्य सर्वं यथावृत्तमाख्यातुमुपचक्रमे ।
घटोत्कचस्य विजयमात्मनश्च पराजयम् ॥ ६-९१-२॥
tasya sarvaṃ yathāvṛttamākhyātumupacakrame |
ghaṭotkacasya vijayamātmanaśca parājayam || 6-91-2||

MHB 6-91-3

कथयामास दुर्धर्षो विनिःश्वस्य पुनः पुनः ।
अब्रवीच्च तदा राजन्भीष्मं कुरुपितामहम् ॥ ६-९१-३॥
kathayāmāsa durdharṣo viniḥśvasya punaḥ punaḥ |
abravīcca tadā rājanbhīṣmaṃ kurupitāmaham || 6-91-3||

MHB 6-91-4

भवन्तं समुपाश्रित्य वासुदेवं यथा परैः ।
पाण्डवैर्विग्रहो घोरः समारब्धो मया प्रभो ॥ ६-९१-४॥
bhavantaṃ samupāśritya vāsudevaṃ yathā paraiḥ |
pāṇḍavairvigraho ghoraḥ samārabdho mayā prabho || 6-91-4||

MHB 6-91-5

एकादश समाख्याता अक्षौहिण्यश्च या मम ।
निदेशे तव तिष्ठन्ति मया सार्धं परंतप ॥ ६-९१-५॥
ekādaśa samākhyātā akṣauhiṇyaśca yā mama |
nideśe tava tiṣṭhanti mayā sārdhaṃ paraṃtapa || 6-91-5||

MHB 6-91-6

सोऽहं भरतशार्दूल भीमसेनपुरोगमैः ।
घटोत्कचं समाश्रित्य पाण्डवैर्युधि निर्जितः ॥ ६-९१-६॥
so'haṃ bharataśārdūla bhīmasenapurogamaiḥ |
ghaṭotkacaṃ samāśritya pāṇḍavairyudhi nirjitaḥ || 6-91-6||

MHB 6-91-7

तन्मे दहति गात्राणि शुष्कवृक्षमिवानलः ।
तदिच्छामि महाभाग त्वत्प्रसादात्परंतप ॥ ६-९१-७॥
tanme dahati gātrāṇi śuṣkavṛkṣamivānalaḥ |
tadicchāmi mahābhāga tvatprasādātparaṃtapa || 6-91-7||

MHB 6-91-8

राक्षसापसदं हन्तुं स्वयमेव पितामह ।
त्वां समाश्रित्य दुर्धर्षं तन्मे कर्तुं त्वमर्हसि ॥ ६-९१-८॥
rākṣasāpasadaṃ hantuṃ svayameva pitāmaha |
tvāṃ samāśritya durdharṣaṃ tanme kartuṃ tvamarhasi || 6-91-8||

MHB 6-91-9

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं राज्ञो भरतसत्तम ।
दुर्योधनमिदं वाक्यं भीष्मः शांतनवोऽब्रवीत् ॥ ६-९१-९॥
etacchrutvā tu vacanaṃ rājño bharatasattama |
duryodhanamidaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo'bravīt || 6-91-9||

MHB 6-91-10

शृणु राजन्मम वचो यत्त्वा वक्ष्यामि कौरव ।
यथा त्वया महाराज वर्तितव्यं परंतप ॥ ६-९१-१०॥
śṛṇu rājanmama vaco yattvā vakṣyāmi kaurava |
yathā tvayā mahārāja vartitavyaṃ paraṃtapa || 6-91-10||

MHB 6-91-11

आत्मा रक्ष्यो रणे तात सर्वावस्थास्वरिंदम ।
धर्मराजेन संग्रामस्त्वया कार्यः सदानघ ॥ ६-९१-११॥
ātmā rakṣyo raṇe tāta sarvāvasthāsvariṃdama |
dharmarājena saṃgrāmastvayā kāryaḥ sadānagha || 6-91-11||

MHB 6-91-12

अर्जुनेन यमाभ्यां वा भीमसेनेन वा पुनः ।
राजधर्मं पुरस्कृत्य राजा राजानमृच्छति ॥ ६-९१-१२॥
arjunena yamābhyāṃ vā bhīmasenena vā punaḥ |
rājadharmaṃ puraskṛtya rājā rājānamṛcchati || 6-91-12||

MHB 6-91-13

अहं द्रोणः कृपो द्रौणिः कृतवर्मा च सात्वतः ।
शल्यश्च सौमदत्तिश्च विकर्णश्च महारथः ॥ ६-९१-१३॥
ahaṃ droṇaḥ kṛpo drauṇiḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ |
śalyaśca saumadattiśca vikarṇaśca mahārathaḥ || 6-91-13||

MHB 6-91-14

तव च भ्रातरः शूरा दुःशासनपुरोगमाः ।
त्वदर्थं प्रतियोत्स्यामो राक्षसं तं महाबलम् ॥ ६-९१-१४॥
tava ca bhrātaraḥ śūrā duḥśāsanapurogamāḥ |
tvadarthaṃ pratiyotsyāmo rākṣasaṃ taṃ mahābalam || 6-91-14||

MHB 6-91-15

तस्मिन्रौद्रे राक्षसेन्द्रे यदि ते हृच्छयो महान् ।
अयं वा गच्छतु रणे तस्य युद्धाय दुर्मतेः ।
भगदत्तो महीपालः पुरंदरसमो युधि ॥ ६-९१-१५॥
tasminraudre rākṣasendre yadi te hṛcchayo mahān |
ayaṃ vā gacchatu raṇe tasya yuddhāya durmateḥ |
bhagadatto mahīpālaḥ puraṃdarasamo yudhi || 6-91-15||

MHB 6-91-16

एतावदुक्त्वा राजानं भगदत्तमथाब्रवीत् ।
समक्षं पार्थिवेन्द्रस्य वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ६-९१-१६॥
etāvaduktvā rājānaṃ bhagadattamathābravīt |
samakṣaṃ pārthivendrasya vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 6-91-16||

MHB 6-91-17

गच्छ शीघ्रं महाराज हैडिम्बं युद्धदुर्मदम् ।
वारयस्व रणे यत्तो मिषतां सर्वधन्विनाम् ।
राक्षसं क्रूरकर्माणं यथेन्द्रस्तारकं पुरा ॥ ६-९१-१७॥
gaccha śīghraṃ mahārāja haiḍimbaṃ yuddhadurmadam |
vārayasva raṇe yatto miṣatāṃ sarvadhanvinām |
rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ yathendrastārakaṃ purā || 6-91-17||

MHB 6-91-18

तव दिव्यानि चास्त्राणि विक्रमश्च परंतप ।
समागमश्च बहुभिः पुराभूदसुरैः सह ॥ ६-९१-१८॥
tava divyāni cāstrāṇi vikramaśca paraṃtapa |
samāgamaśca bahubhiḥ purābhūdasuraiḥ saha || 6-91-18||

MHB 6-91-19

त्वं तस्य राजशार्दूल प्रतियोद्धा महाहवे ।
स्वबलेन वृतो राजञ्जहि राक्षसपुंगवम् ॥ ६-९१-१९॥
tvaṃ tasya rājaśārdūla pratiyoddhā mahāhave |
svabalena vṛto rājañjahi rākṣasapuṃgavam || 6-91-19||

MHB 6-91-20

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं भीष्मस्य पृतनापतेः ।
प्रययौ सिंहनादेन परानभिमुखो द्रुतम् ॥ ६-९१-२०॥
etacchrutvā tu vacanaṃ bhīṣmasya pṛtanāpateḥ |
prayayau siṃhanādena parānabhimukho drutam || 6-91-20||

MHB 6-91-21

तमाद्रवन्तं संप्रेक्ष्य गर्जन्तमिव तोयदम् ।
अभ्यवर्तन्त संक्रुद्धाः पाण्डवानां महारथाः ॥ ६-९१-२१॥
tamādravantaṃ saṃprekṣya garjantamiva toyadam |
abhyavartanta saṃkruddhāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ || 6-91-21||

MHB 6-91-22

भीमसेनोऽभिमन्युश्च राक्षसश्च घटोत्कचः ।
द्रौपदेयाः सत्यधृतिः क्षत्रदेवश्च मारिष ॥ ६-९१-२२॥
bhīmaseno'bhimanyuśca rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ |
draupadeyāḥ satyadhṛtiḥ kṣatradevaśca māriṣa || 6-91-22||

MHB 6-91-23

चेदिपो वसुदानश्च दशार्णाधिपतिस्तथा ।
सुप्रतीकेन तांश्चापि भगदत्तोऽप्युपाद्रवत् ॥ ६-९१-२३॥
cedipo vasudānaśca daśārṇādhipatistathā |
supratīkena tāṃścāpi bhagadatto'pyupādravat || 6-91-23||

MHB 6-91-24

ततः समभवद्युद्धं घोररूपं भयानकम् ।
पाण्डूनां भगदत्तेन यमराष्ट्रविवर्धनम् ॥ ६-९१-२४॥
tataḥ samabhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam |
pāṇḍūnāṃ bhagadattena yamarāṣṭravivardhanam || 6-91-24||

MHB 6-91-25

प्रमुक्ता रथिभिर्बाणा भीमवेगाः सुतेजनाः ।
ते निपेतुर्महाराज नागेषु च रथेषु च ॥ ६-९१-२५॥
pramuktā rathibhirbāṇā bhīmavegāḥ sutejanāḥ |
te nipeturmahārāja nāgeṣu ca ratheṣu ca || 6-91-25||

MHB 6-91-26

प्रभिन्नाश्च महानागा विनीता हस्तिसादिभिः ।
परस्परं समासाद्य संनिपेतुरभीतवत् ॥ ६-९१-२६॥
prabhinnāśca mahānāgā vinītā hastisādibhiḥ |
parasparaṃ samāsādya saṃnipeturabhītavat || 6-91-26||

MHB 6-91-27

मदान्धा रोषसंरब्धा विषाणाग्रैर्महाहवे ।
बिभिदुर्दन्तमुसलैः समासाद्य परस्परम् ॥ ६-९१-२७॥
madāndhā roṣasaṃrabdhā viṣāṇāgrairmahāhave |
bibhidurdantamusalaiḥ samāsādya parasparam || 6-91-27||

MHB 6-91-28

हयाश्च चामरापीडाः प्रासपाणिभिरास्थिताः ।
चोदिताः सादिभिः क्षिप्रं निपेतुरितरेतरम् ॥ ६-९१-२८॥
hayāśca cāmarāpīḍāḥ prāsapāṇibhirāsthitāḥ |
coditāḥ sādibhiḥ kṣipraṃ nipeturitaretaram || 6-91-28||

MHB 6-91-29

पादाताश्च पदात्योघैस्ताडिताः शक्तितोमरैः ।
न्यपतन्त तदा भूमौ शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६-९१-२९॥
pādātāśca padātyoghaistāḍitāḥ śaktitomaraiḥ |
nyapatanta tadā bhūmau śataśo'tha sahasraśaḥ || 6-91-29||

MHB 6-91-30

रथिनश्च तथा राजन्कर्णिनालीकसायकैः ।
निहत्य समरे वीरान्सिंहनादान्विनेदिरे ॥ ६-९१-३०॥
rathinaśca tathā rājankarṇinālīkasāyakaiḥ |
nihatya samare vīrānsiṃhanādānvinedire || 6-91-30||

MHB 6-91-31

तस्मिंस्तथा वर्तमाने संग्रामे लोमहर्षणे ।
भगदत्तो महेष्वासो भीमसेनमथाद्रवत् ॥ ६-९१-३१॥
tasmiṃstathā vartamāne saṃgrāme lomaharṣaṇe |
bhagadatto maheṣvāso bhīmasenamathādravat || 6-91-31||

MHB 6-91-32

कुञ्जरेण प्रभिन्नेन सप्तधा स्रवता मदम् ।
पर्वतेन यथा तोयं स्रवमाणेन सर्वतः ॥ ६-९१-३२॥
kuñjareṇa prabhinnena saptadhā sravatā madam |
parvatena yathā toyaṃ sravamāṇena sarvataḥ || 6-91-32||

MHB 6-91-33

किरञ्शरसहस्राणि सुप्रतीकशिरोगतः ।
ऐरावतस्थो मघवान्वारिधारा इवानघ ॥ ६-९१-३३॥
kirañśarasahasrāṇi supratīkaśirogataḥ |
airāvatastho maghavānvāridhārā ivānagha || 6-91-33||

MHB 6-91-34

स भीमं शरधाराभिस्ताडयामास पार्थिवः ।
पर्वतं वारिधाराभिः प्रावृषीव बलाहकः ॥ ६-९१-३४॥
sa bhīmaṃ śaradhārābhistāḍayāmāsa pārthivaḥ |
parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ || 6-91-34||

MHB 6-91-35

भीमसेनस्तु संक्रुद्धः पादरक्षान्परःशतान् ।
निजघान महेष्वासः संक्रुद्धः शरवृष्टिभिः ॥ ६-९१-३५॥
bhīmasenastu saṃkruddhaḥ pādarakṣānparaḥśatān |
nijaghāna maheṣvāsaḥ saṃkruddhaḥ śaravṛṣṭibhiḥ || 6-91-35||

MHB 6-91-36

तान्दृष्ट्वा निहतान्क्रुद्धो भगदत्तः प्रतापवान् ।
चोदयामास नागेन्द्रं भीमसेनरथं प्रति ॥ ६-९१-३६॥
tāndṛṣṭvā nihatānkruddho bhagadattaḥ pratāpavān |
codayāmāsa nāgendraṃ bhīmasenarathaṃ prati || 6-91-36||

MHB 6-91-37

स नागः प्रेषितस्तेन बाणो ज्याचोदितो यथा ।
अभ्यधावत वेगेन भीमसेनमरिंदमम् ॥ ६-९१-३७॥
sa nāgaḥ preṣitastena bāṇo jyācodito yathā |
abhyadhāvata vegena bhīmasenamariṃdamam || 6-91-37||

MHB 6-91-38

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य पाण्डवानां महारथाः ।
अभ्यवर्तन्त वेगेन भीमसेनपुरोगमाः ॥ ६-९१-३८॥
tamāpatantaṃ saṃprekṣya pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ |
abhyavartanta vegena bhīmasenapurogamāḥ || 6-91-38||

MHB 6-91-39

केकयाश्चाभिमन्युश्च द्रौपदेयाश्च सर्वशः ।
दशार्णाधिपतिः शूरः क्षत्रदेवश्च मारिष ।
चेदिपश्चित्रकेतुश्च संक्रुद्धाः सर्व एव ते ॥ ६-९१-३९॥
kekayāścābhimanyuśca draupadeyāśca sarvaśaḥ |
daśārṇādhipatiḥ śūraḥ kṣatradevaśca māriṣa |
cedipaścitraketuśca saṃkruddhāḥ sarva eva te || 6-91-39||

MHB 6-91-40

उत्तमास्त्राणि दिव्यानि दर्शयन्तो महाबलाः ।
तमेकं कुञ्जरं क्रुद्धाः समन्तात्पर्यवारयन् ॥ ६-९१-४०॥
uttamāstrāṇi divyāni darśayanto mahābalāḥ |
tamekaṃ kuñjaraṃ kruddhāḥ samantātparyavārayan || 6-91-40||

MHB 6-91-41

स विद्धो बहुभिर्बाणैर्व्यरोचत महाद्विपः ।
संजातरुधिरोत्पीडो धातुचित्र इवाद्रिराट् ॥ ६-९१-४१॥
sa viddho bahubhirbāṇairvyarocata mahādvipaḥ |
saṃjātarudhirotpīḍo dhātucitra ivādrirāṭ || 6-91-41||

MHB 6-91-42

दशार्णाधिपतिश्चापि गजं भूमिधरोपमम् ।
समास्थितोऽभिदुद्राव भगदत्तस्य वारणम् ॥ ६-९१-४२॥
daśārṇādhipatiścāpi gajaṃ bhūmidharopamam |
samāsthito'bhidudrāva bhagadattasya vāraṇam || 6-91-42||

MHB 6-91-43

तमापतन्तं समरे गजं गजपतिः स च ।
दधार सुप्रतीकोऽपि वेलेव मकरालयम् ॥ ६-९१-४३॥
tamāpatantaṃ samare gajaṃ gajapatiḥ sa ca |
dadhāra supratīko'pi veleva makarālayam || 6-91-43||

MHB 6-91-44

वारितं प्रेक्ष्य नागेन्द्रं दशार्णस्य महात्मनः ।
साधु साध्विति सैन्यानि पाण्डवेयान्यपूजयन् ॥ ६-९१-४४॥
vāritaṃ prekṣya nāgendraṃ daśārṇasya mahātmanaḥ |
sādhu sādhviti sainyāni pāṇḍaveyānyapūjayan || 6-91-44||

MHB 6-91-45

ततः प्राग्ज्योतिषः क्रुद्धस्तोमरान्वै चतुर्दश ।
प्राहिणोत्तस्य नागस्य प्रमुखे नृपसत्तम ॥ ६-९१-४५॥
tataḥ prāgjyotiṣaḥ kruddhastomarānvai caturdaśa |
prāhiṇottasya nāgasya pramukhe nṛpasattama || 6-91-45||

MHB 6-91-46

तस्य वर्म मुखत्राणं शातकुम्भपरिष्कृतम् ।
विदार्य प्राविशन्क्षिप्रं वल्मीकमिव पन्नगाः ॥ ६-९१-४६॥
tasya varma mukhatrāṇaṃ śātakumbhapariṣkṛtam |
vidārya prāviśankṣipraṃ valmīkamiva pannagāḥ || 6-91-46||

MHB 6-91-47

स गाढविद्धो व्यथितो नागो भरतसत्तम ।
उपावृत्तमदः क्षिप्रं स न्यवर्तत वेगतः ॥ ६-९१-४७॥
sa gāḍhaviddho vyathito nāgo bharatasattama |
upāvṛttamadaḥ kṣipraṃ sa nyavartata vegataḥ || 6-91-47||

MHB 6-91-48

प्रदुद्राव च वेगेन प्रणदन्भैरवं स्वनम् ।
स मर्दमानः स्वबलं वायुर्वृक्षानिवौजसा ॥ ६-९१-४८॥
pradudrāva ca vegena praṇadanbhairavaṃ svanam |
sa mardamānaḥ svabalaṃ vāyurvṛkṣānivaujasā || 6-91-48||

MHB 6-91-49

तस्मिन्पराजिते नागे पाण्डवानां महारथाः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैर्युद्धायैवोपतस्थिरे ॥ ६-९१-४९॥
tasminparājite nāge pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ |
siṃhanādaṃ vinadyoccairyuddhāyaivopatasthire || 6-91-49||

MHB 6-91-50

ततो भीमं पुरस्कृत्य भगदत्तमुपाद्रवन् ।
किरन्तो विविधान्बाणाञ्शस्त्राणि विविधानि च ॥ ६-९१-५०॥
tato bhīmaṃ puraskṛtya bhagadattamupādravan |
kiranto vividhānbāṇāñśastrāṇi vividhāni ca || 6-91-50||

MHB 6-91-51

तेषामापततां राजन्संक्रुद्धानाममर्षिणाम् ।
श्रुत्वा स निनदं घोरममर्षाद्गतसाध्वसः ।
भगदत्तो महेष्वासः स्वनागं प्रत्यचोदयत् ॥ ६-९१-५१॥
teṣāmāpatatāṃ rājansaṃkruddhānāmamarṣiṇām |
śrutvā sa ninadaṃ ghoramamarṣādgatasādhvasaḥ |
bhagadatto maheṣvāsaḥ svanāgaṃ pratyacodayat || 6-91-51||

MHB 6-91-52

अङ्कुशाङ्गुष्ठनुदितः स गजप्रवरो युधि ।
तस्मिन्क्षणे समभवत्संवर्तक इवानलः ॥ ६-९१-५२॥
aṅkuśāṅguṣṭhanuditaḥ sa gajapravaro yudhi |
tasminkṣaṇe samabhavatsaṃvartaka ivānalaḥ || 6-91-52||

MHB 6-91-53

रथसंघांस्तथा नागान्हयांश्च सह सादिभिः ।
पादातांश्च सुसंक्रुद्धः शतशोऽथ सहस्रशः ।
अमृद्नात्समरे राजन्संप्रधावंस्ततस्ततः ॥ ६-९१-५३॥
rathasaṃghāṃstathā nāgānhayāṃśca saha sādibhiḥ |
pādātāṃśca susaṃkruddhaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ |
amṛdnātsamare rājansaṃpradhāvaṃstatastataḥ || 6-91-53||

MHB 6-91-54

तेन संलोड्यमानं तु पाण्डूनां तद्बलं महत् ।
संचुकोच महाराज चर्मेवाग्नौ समाहितम् ॥ ६-९१-५४॥
tena saṃloḍyamānaṃ tu pāṇḍūnāṃ tadbalaṃ mahat |
saṃcukoca mahārāja carmevāgnau samāhitam || 6-91-54||

MHB 6-91-55

भग्नं तु स्वबलं दृष्ट्वा भगदत्तेन धीमता ।
घटोत्कचोऽथ संक्रुद्धो भगदत्तमुपाद्रवत् ॥ ६-९१-५५॥
bhagnaṃ tu svabalaṃ dṛṣṭvā bhagadattena dhīmatā |
ghaṭotkaco'tha saṃkruddho bhagadattamupādravat || 6-91-55||

MHB 6-91-56

विकटः पुरुषो राजन्दीप्तास्यो दीप्तलोचनः ।
रूपं विभीषणं कृत्वा रोषेण प्रज्वलन्निव ॥ ६-९१-५६॥
vikaṭaḥ puruṣo rājandīptāsyo dīptalocanaḥ |
rūpaṃ vibhīṣaṇaṃ kṛtvā roṣeṇa prajvalanniva || 6-91-56||

MHB 6-91-57

जग्राह विपुलं शूलं गिरीणामपि दारणम् ।
नागं जिघांसुः सहसा चिक्षेप च महाबलः ।
सविष्फुलिङ्गज्वालाभिः समन्तात्परिवेष्टितम् ॥ ६-९१-५७॥
jagrāha vipulaṃ śūlaṃ girīṇāmapi dāraṇam |
nāgaṃ jighāṃsuḥ sahasā cikṣepa ca mahābalaḥ |
saviṣphuliṅgajvālābhiḥ samantātpariveṣṭitam || 6-91-57||

MHB 6-91-58

तमापतन्तं सहसा दृष्ट्वा ज्वालाकुलं रणे ।
चिक्षेप रुचिरं तीक्ष्णमर्धचन्द्रं स पार्थिवः ।
चिच्छेद सुमहच्छूलं तेन बाणेन वेगवत् ॥ ६-९१-५८॥
tamāpatantaṃ sahasā dṛṣṭvā jvālākulaṃ raṇe |
cikṣepa ruciraṃ tīkṣṇamardhacandraṃ sa pārthivaḥ |
ciccheda sumahacchūlaṃ tena bāṇena vegavat || 6-91-58||

MHB 6-91-59

निपपात द्विधा छिन्नं शूलं हेमपरिष्कृतम् ।
महाशनिर्यथा भ्रष्टा शक्रमुक्ता नभोगता ॥ ६-९१-५९॥
nipapāta dvidhā chinnaṃ śūlaṃ hemapariṣkṛtam |
mahāśaniryathā bhraṣṭā śakramuktā nabhogatā || 6-91-59||

MHB 6-91-60

शूलं निपतितं दृष्ट्वा द्विधा कृत्तं स पार्थिवः ।
रुक्मदण्डां महाशक्तिं जग्राहाग्निशिखोपमाम् ।
चिक्षेप तां राक्षसस्य तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ६-९१-६०॥
śūlaṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā dvidhā kṛttaṃ sa pārthivaḥ |
rukmadaṇḍāṃ mahāśaktiṃ jagrāhāgniśikhopamām |
cikṣepa tāṃ rākṣasasya tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 6-91-60||

MHB 6-91-61

तामापतन्तीं संप्रेक्ष्य वियत्स्थामशनीमिव ।
उत्पत्य राक्षसस्तूर्णं जग्राह च ननाद च ॥ ६-९१-६१॥
tāmāpatantīṃ saṃprekṣya viyatsthāmaśanīmiva |
utpatya rākṣasastūrṇaṃ jagrāha ca nanāda ca || 6-91-61||

MHB 6-91-62

बभञ्ज चैनां त्वरितो जानुन्यारोप्य भारत ।
पश्यतः पार्थिवेन्द्रस्य तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६-९१-६२॥
babhañja caināṃ tvarito jānunyāropya bhārata |
paśyataḥ pārthivendrasya tadadbhutamivābhavat || 6-91-62||

MHB 6-91-63

तदवेक्ष्य कृतं कर्म राक्षसेन बलीयसा ।
दिवि देवाः सगन्धर्वा मुनयश्चापि विस्मिताः ॥ ६-९१-६३॥
tadavekṣya kṛtaṃ karma rākṣasena balīyasā |
divi devāḥ sagandharvā munayaścāpi vismitāḥ || 6-91-63||

MHB 6-91-64

पाण्डवाश्च महेष्वासा भीमसेनपुरोगमाः ।
साधु साध्विति नादेन पृथिवीमनुनादयन् ॥ ६-९१-६४॥
pāṇḍavāśca maheṣvāsā bhīmasenapurogamāḥ |
sādhu sādhviti nādena pṛthivīmanunādayan || 6-91-64||

MHB 6-91-65

तं तु श्रुत्वा महानादं प्रहृष्टानां महात्मनाम् ।
नामृष्यत महेष्वासो भगदत्तः प्रतापवान् ॥ ६-९१-६५॥
taṃ tu śrutvā mahānādaṃ prahṛṣṭānāṃ mahātmanām |
nāmṛṣyata maheṣvāso bhagadattaḥ pratāpavān || 6-91-65||

MHB 6-91-66

स विस्फार्य महच्चापमिन्द्राशनिसमस्वनम् ।
अभिदुद्राव वेगेन पाण्डवानां महारथान् ।
विसृजन्विमलांस्तीक्ष्णान्नाराचाञ्ज्वलनप्रभान् ॥ ६-९१-६६॥
sa visphārya mahaccāpamindrāśanisamasvanam |
abhidudrāva vegena pāṇḍavānāṃ mahārathān |
visṛjanvimalāṃstīkṣṇānnārācāñjvalanaprabhān || 6-91-66||

MHB 6-91-67

भीममेकेन विव्याध राक्षसं नवभिः शरैः ।
अभिमन्युं त्रिभिश्चैव केकयान्पञ्चभिस्तथा ॥ ६-९१-६७॥
bhīmamekena vivyādha rākṣasaṃ navabhiḥ śaraiḥ |
abhimanyuṃ tribhiścaiva kekayānpañcabhistathā || 6-91-67||

MHB 6-91-68

पूर्णायतविसृष्टेन स्वर्णपुङ्खेन पत्रिणा ।
बिभेद दक्षिणं बाहुं क्षत्रदेवस्य चाहवे ।
पपात सहसा तस्य सशरं धनुरुत्तमम् ॥ ६-९१-६८॥
pūrṇāyatavisṛṣṭena svarṇapuṅkhena patriṇā |
bibheda dakṣiṇaṃ bāhuṃ kṣatradevasya cāhave |
papāta sahasā tasya saśaraṃ dhanuruttamam || 6-91-68||

MHB 6-91-69

द्रौपदेयांस्ततः पञ्च पञ्चभिः समताडयत् ।
भीमसेनस्य च क्रोधान्निजघान तुरंगमान् ॥ ६-९१-६९॥
draupadeyāṃstataḥ pañca pañcabhiḥ samatāḍayat |
bhīmasenasya ca krodhānnijaghāna turaṃgamān || 6-91-69||

MHB 6-91-70

ध्वजं केसरिणं चास्य चिच्छेद विशिखैस्त्रिभिः ।
निर्बिभेद त्रिभिश्चान्यैः सारथिं चास्य पत्रिभिः ॥ ६-९१-७०॥
dhvajaṃ kesariṇaṃ cāsya ciccheda viśikhaistribhiḥ |
nirbibheda tribhiścānyaiḥ sārathiṃ cāsya patribhiḥ || 6-91-70||

MHB 6-91-71

स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् ।
विशोको भरतश्रेष्ठ भगदत्तेन संयुगे ॥ ६-९१-७१॥
sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat |
viśoko bharataśreṣṭha bhagadattena saṃyuge || 6-91-71||

MHB 6-91-72

ततो भीमो महाराज विरथो रथिनां वरः ।
गदां प्रगृह्य वेगेन प्रचस्कन्द महारथात् ॥ ६-९१-७२॥
tato bhīmo mahārāja viratho rathināṃ varaḥ |
gadāṃ pragṛhya vegena pracaskanda mahārathāt || 6-91-72||

MHB 6-91-73

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा सशृङ्गमिव पर्वतम् ।
तावकानां भयं घोरं समपद्यत भारत ॥ ६-९१-७३॥
tamudyatagadaṃ dṛṣṭvā saśṛṅgamiva parvatam |
tāvakānāṃ bhayaṃ ghoraṃ samapadyata bhārata || 6-91-73||

MHB 6-91-74

एतस्मिन्नेव काले तु पाण्डवः कृष्णसारथिः ।
आजगाम महाराज निघ्नञ्शत्रून्सहस्रशः ॥ ६-९१-७४॥
etasminneva kāle tu pāṇḍavaḥ kṛṣṇasārathiḥ |
ājagāma mahārāja nighnañśatrūnsahasraśaḥ || 6-91-74||

MHB 6-91-75

यत्र तौ पुरुषव्याघ्रौ पितापुत्रौ परंतपौ ।
प्राग्ज्योतिषेण संसक्तौ भीमसेनघटोत्कचौ ॥ ६-९१-७५॥
yatra tau puruṣavyāghrau pitāputrau paraṃtapau |
prāgjyotiṣeṇa saṃsaktau bhīmasenaghaṭotkacau || 6-91-75||

MHB 6-91-76

दृष्ट्वा तु पाण्डवो राजन्युध्यमानान्महारथान् ।
त्वरितो भरतश्रेष्ठ तत्रायाद्विकिरञ्शरान् ॥ ६-९१-७६॥
dṛṣṭvā tu pāṇḍavo rājanyudhyamānānmahārathān |
tvarito bharataśreṣṭha tatrāyādvikirañśarān || 6-91-76||

MHB 6-91-77

ततो दुर्योधनो राजा त्वरमाणो महारथः ।
सेनामचोदयत्क्षिप्रं रथनागाश्वसंकुलाम् ॥ ६-९१-७७॥
tato duryodhano rājā tvaramāṇo mahārathaḥ |
senāmacodayatkṣipraṃ rathanāgāśvasaṃkulām || 6-91-77||

MHB 6-91-78

तामापतन्तीं सहसा कौरवाणां महाचमूम् ।
अभिदुद्राव वेगेन पाण्डवः श्वेतवाहनः ॥ ६-९१-७८॥
tāmāpatantīṃ sahasā kauravāṇāṃ mahācamūm |
abhidudrāva vegena pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ || 6-91-78||

MHB 6-91-79

भगदत्तोऽपि समरे तेन नागेन भारत ।
विमृद्नन्पाण्डवबलं युधिष्ठिरमुपाद्रवत् ॥ ६-९१-७९॥
bhagadatto'pi samare tena nāgena bhārata |
vimṛdnanpāṇḍavabalaṃ yudhiṣṭhiramupādravat || 6-91-79||

MHB 6-91-80

तदासीत्तुमुलं युद्धं भगदत्तस्य मारिष ।
पाञ्चालैः सृञ्जयैश्चैव केकयैश्चोद्यतायुधैः ॥ ६-९१-८०॥
tadāsīttumulaṃ yuddhaṃ bhagadattasya māriṣa |
pāñcālaiḥ sṛñjayaiścaiva kekayaiścodyatāyudhaiḥ || 6-91-80||

MHB 6-91-81

भीमसेनोऽपि समरे तावुभौ केशवार्जुनौ ।
आश्रावयद्यथावृत्तमिरावद्वधमुत्तमम् ॥ ६-९१-८१॥
bhīmaseno'pi samare tāvubhau keśavārjunau |
āśrāvayadyathāvṛttamirāvadvadhamuttamam || 6-91-81||

Adhyaya: 92/117 (79)

MHB 6-92-1

संजय उवाच ।
पुत्रं तु निहतं श्रुत्वा इरावन्तं धनंजयः ।
दुःखेन महताविष्टो निःश्वसन्पन्नगो यथा ॥ ६-९२-१॥
saṃjaya uvāca |
putraṃ tu nihataṃ śrutvā irāvantaṃ dhanaṃjayaḥ |
duḥkhena mahatāviṣṭo niḥśvasanpannago yathā || 6-92-1||

MHB 6-92-2

अब्रवीत्समरे राजन्वासुदेवमिदं वचः ।
इदं नूनं महाप्राज्ञो विदुरो दृष्टवान्पुरा ॥ ६-९२-२॥
abravītsamare rājanvāsudevamidaṃ vacaḥ |
idaṃ nūnaṃ mahāprājño viduro dṛṣṭavānpurā || 6-92-2||

MHB 6-92-3

कुरूणां पाण्डवानां च क्षयं घोरं महामतिः ।
ततो निवारयितवान्धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ॥ ६-९२-३॥
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca kṣayaṃ ghoraṃ mahāmatiḥ |
tato nivārayitavāndhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram || 6-92-3||

MHB 6-92-4

अवध्या बहवो वीराः संग्रामे मधुसूदन ।
निहताः कौरवैः संख्ये तथास्माभिश्च ते हताः ॥ ६-९२-४॥
avadhyā bahavo vīrāḥ saṃgrāme madhusūdana |
nihatāḥ kauravaiḥ saṃkhye tathāsmābhiśca te hatāḥ || 6-92-4||

MHB 6-92-5

अर्थहेतोर्नरश्रेष्ठ क्रियते कर्म कुत्सितम् ।
धिगर्थान्यत्कृते ह्येवं क्रियते ज्ञातिसंक्षयः ॥ ६-९२-५॥
arthahetornaraśreṣṭha kriyate karma kutsitam |
dhigarthānyatkṛte hyevaṃ kriyate jñātisaṃkṣayaḥ || 6-92-5||

MHB 6-92-6

अधनस्य मृतं श्रेयो न च ज्ञातिवधाद्धनम् ।
किं नु प्राप्स्यामहे कृष्ण हत्वा ज्ञातीन्समागतान् ॥ ६-९२-६॥
adhanasya mṛtaṃ śreyo na ca jñātivadhāddhanam |
kiṃ nu prāpsyāmahe kṛṣṇa hatvā jñātīnsamāgatān || 6-92-6||

MHB 6-92-7

दुर्योधनापराधेन शकुनेः सौबलस्य च ।
क्षत्रिया निधनं यान्ति कर्णदुर्मन्त्रितेन च ॥ ६-९२-७॥
duryodhanāparādhena śakuneḥ saubalasya ca |
kṣatriyā nidhanaṃ yānti karṇadurmantritena ca || 6-92-7||

MHB 6-92-8

इदानीं च विजानामि सुकृतं मधुसूदन ।
कृतं राज्ञा महाबाहो याचता स्म सुयोधनम् ।
राज्यार्धं पञ्च वा ग्रामान्नाकार्षीत्स च दुर्मतिः ॥ ६-९२-८॥
idānīṃ ca vijānāmi sukṛtaṃ madhusūdana |
kṛtaṃ rājñā mahābāho yācatā sma suyodhanam |
rājyārdhaṃ pañca vā grāmānnākārṣītsa ca durmatiḥ || 6-92-8||

MHB 6-92-9

दृष्ट्वा हि क्षत्रियाञ्शूराञ्शयानान्धरणीतले ।
निन्दामि भृशमात्मानं धिगस्तु क्षत्रजीविकाम् ॥ ६-९२-९॥
dṛṣṭvā hi kṣatriyāñśūrāñśayānāndharaṇītale |
nindāmi bhṛśamātmānaṃ dhigastu kṣatrajīvikām || 6-92-9||

MHB 6-92-10

अशक्तमिति मामेते ज्ञास्यन्ति क्षत्रिया रणे ।
युद्धं ममैभिरुचितं ज्ञातिभिर्मधुसूदन ॥ ६-९२-१०॥
aśaktamiti māmete jñāsyanti kṣatriyā raṇe |
yuddhaṃ mamaibhirucitaṃ jñātibhirmadhusūdana || 6-92-10||

MHB 6-92-11

संचोदय हयान्क्षिप्रं धार्तराष्ट्रचमूं प्रति ।
प्रतरिष्ये महापारं भुजाभ्यां समरोदधिम् ।
नायं क्लीबयितुं कालो विद्यते माधव क्वचित् ॥ ६-९२-११॥
saṃcodaya hayānkṣipraṃ dhārtarāṣṭracamūṃ prati |
pratariṣye mahāpāraṃ bhujābhyāṃ samarodadhim |
nāyaṃ klībayituṃ kālo vidyate mādhava kvacit || 6-92-11||

MHB 6-92-12

एवमुक्तस्तु पार्थेन केशवः परवीरहा ।
चोदयामास तानश्वान्पाण्डुरान्वातरंहसः ॥ ६-९२-१२॥
evamuktastu pārthena keśavaḥ paravīrahā |
codayāmāsa tānaśvānpāṇḍurānvātaraṃhasaḥ || 6-92-12||

MHB 6-92-13

अथ शब्दो महानासीत्तव सैन्यस्य भारत ।
मारुतोद्धूतवेगस्य सागरस्येव पर्वणि ॥ ६-९२-१३॥
atha śabdo mahānāsīttava sainyasya bhārata |
mārutoddhūtavegasya sāgarasyeva parvaṇi || 6-92-13||

MHB 6-92-14

अपराह्णे महाराज संग्रामः समपद्यत ।
पर्जन्यसमनिर्घोषो भीष्मस्य सह पाण्डवैः ॥ ६-९२-१४॥
aparāhṇe mahārāja saṃgrāmaḥ samapadyata |
parjanyasamanirghoṣo bhīṣmasya saha pāṇḍavaiḥ || 6-92-14||

MHB 6-92-15

ततो राजंस्तव सुता भीमसेनमुपाद्रवन् ।
परिवार्य रणे द्रोणं वसवो वासवं यथा ॥ ६-९२-१५॥
tato rājaṃstava sutā bhīmasenamupādravan |
parivārya raṇe droṇaṃ vasavo vāsavaṃ yathā || 6-92-15||

MHB 6-92-16

ततः शांतनवो भीष्मः कृपश्च रथिनां वरः ।
भगदत्तः सुशर्मा च धनंजयमुपाद्रवन् ॥ ६-९२-१६॥
tataḥ śāṃtanavo bhīṣmaḥ kṛpaśca rathināṃ varaḥ |
bhagadattaḥ suśarmā ca dhanaṃjayamupādravan || 6-92-16||

MHB 6-92-17

हार्दिक्यो बाह्लिकश्चैव सात्यकिं समभिद्रुतौ ।
अम्बष्ठकस्तु नृपतिरभिमन्युमवारयत् ॥ ६-९२-१७॥
hārdikyo bāhlikaścaiva sātyakiṃ samabhidrutau |
ambaṣṭhakastu nṛpatirabhimanyumavārayat || 6-92-17||

MHB 6-92-18

शेषास्त्वन्ये महाराज शेषानेव महारथान् ।
ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम् ॥ ६-९२-१८॥
śeṣāstvanye mahārāja śeṣāneva mahārathān |
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham || 6-92-18||

MHB 6-92-19

भीमसेनस्तु संप्रेक्ष्य पुत्रांस्तव जनेश्वर ।
प्रजज्वाल रणे क्रुद्धो हविषा हव्यवाडिव ॥ ६-९२-१९॥
bhīmasenastu saṃprekṣya putrāṃstava janeśvara |
prajajvāla raṇe kruddho haviṣā havyavāḍiva || 6-92-19||

MHB 6-92-20

पुत्रास्तु तव कौन्तेयं छादयां चक्रिरे शरैः ।
प्रावृषीव महाराज जलदाः पर्वतं यथा ॥ ६-९२-२०॥
putrāstu tava kaunteyaṃ chādayāṃ cakrire śaraiḥ |
prāvṛṣīva mahārāja jaladāḥ parvataṃ yathā || 6-92-20||

MHB 6-92-21

स च्छाद्यमानो बहुधा पुत्रैस्तव विशां पते ।
सृक्किणी विलिहन्वीरः शार्दूल इव दर्पितः ॥ ६-९२-२१॥
sa cchādyamāno bahudhā putraistava viśāṃ pate |
sṛkkiṇī vilihanvīraḥ śārdūla iva darpitaḥ || 6-92-21||

MHB 6-92-22

व्यूढोरस्कं ततो भीमः पातयामास पार्थिव ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन सोऽभवद्गतजीवितः ॥ ६-९२-२२॥
vyūḍhoraskaṃ tato bhīmaḥ pātayāmāsa pārthiva |
kṣurapreṇa sutīkṣṇena so'bhavadgatajīvitaḥ || 6-92-22||

MHB 6-92-23

अपरेण तु भल्लेन पीतेन निशितेन च ।
अपातयत्कुण्डलिनं सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ ६-९२-२३॥
apareṇa tu bhallena pītena niśitena ca |
apātayatkuṇḍalinaṃ siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā || 6-92-23||

MHB 6-92-24

ततः सुनिशितान्पीतान्समादत्त शिलीमुखान् ।
स सप्त त्वरया युक्तः पुत्रांस्ते प्राप्य मारिष ॥ ६-९२-२४॥
tataḥ suniśitānpītānsamādatta śilīmukhān |
sa sapta tvarayā yuktaḥ putrāṃste prāpya māriṣa || 6-92-24||

MHB 6-92-25

प्रेषिता भीमसेनेन शरास्ते दृढधन्वना ।
अपातयन्त पुत्रांस्ते रथेभ्यः सुमहारथान् ॥ ६-९२-२५॥
preṣitā bhīmasenena śarāste dṛḍhadhanvanā |
apātayanta putrāṃste rathebhyaḥ sumahārathān || 6-92-25||

MHB 6-92-26

अनाधृष्टिं कुण्डभेदं वैराटं दीर्घलोचनम् ।
दीर्घबाहुं सुबाहुं च तथैव कनकध्वजम् ॥ ६-९२-२६॥
anādhṛṣṭiṃ kuṇḍabhedaṃ vairāṭaṃ dīrghalocanam |
dīrghabāhuṃ subāhuṃ ca tathaiva kanakadhvajam || 6-92-26||

MHB 6-92-27

प्रपतन्त स्म ते वीरा विरेजुर्भरतर्षभ ।
वसन्ते पुष्पशबलाश्चूताः प्रपतिता इव ॥ ६-९२-२७॥
prapatanta sma te vīrā virejurbharatarṣabha |
vasante puṣpaśabalāścūtāḥ prapatitā iva || 6-92-27||

MHB 6-92-28

ततः प्रदुद्रुवुः शेषाः पुत्रास्तव विशां पते ।
तं कालमिव मन्यन्तो भीमसेनं महाबलम् ॥ ६-९२-२८॥
tataḥ pradudruvuḥ śeṣāḥ putrāstava viśāṃ pate |
taṃ kālamiva manyanto bhīmasenaṃ mahābalam || 6-92-28||

MHB 6-92-29

द्रोणस्तु समरे वीरं निर्दहन्तं सुतांस्तव ।
यथाद्रिं वारिधाराभिः समन्ताद्व्यकिरच्छरैः ॥ ६-९२-२९॥
droṇastu samare vīraṃ nirdahantaṃ sutāṃstava |
yathādriṃ vāridhārābhiḥ samantādvyakiraccharaiḥ || 6-92-29||

MHB 6-92-30

तत्राद्भुतमपश्याम कुन्तीपुत्रस्य पौरुषम् ।
द्रोणेन वार्यमाणोऽपि निजघ्ने यत्सुतांस्तव ॥ ६-९२-३०॥
tatrādbhutamapaśyāma kuntīputrasya pauruṣam |
droṇena vāryamāṇo'pi nijaghne yatsutāṃstava || 6-92-30||

MHB 6-92-31

यथा हि गोवृषो वर्षं संधारयति खात्पतत् ।
भीमस्तथा द्रोणमुक्तं शरवर्षमदीधरत् ॥ ६-९२-३१॥
yathā hi govṛṣo varṣaṃ saṃdhārayati khātpatat |
bhīmastathā droṇamuktaṃ śaravarṣamadīdharat || 6-92-31||

MHB 6-92-32

अद्भुतं च महाराज तत्र चक्रे वृकोदरः ।
यत्पुत्रांस्तेऽवधीत्संख्ये द्रोणं चैव न्ययोधयत् ॥ ६-९२-३२॥
adbhutaṃ ca mahārāja tatra cakre vṛkodaraḥ |
yatputrāṃste'vadhītsaṃkhye droṇaṃ caiva nyayodhayat || 6-92-32||

MHB 6-92-33

पुत्रेषु तव वीरेषु चिक्रीडार्जुनपूर्वजः ।
मृगेष्विव महाराज चरन्व्याघ्रो महाबलः ॥ ६-९२-३३॥
putreṣu tava vīreṣu cikrīḍārjunapūrvajaḥ |
mṛgeṣviva mahārāja caranvyāghro mahābalaḥ || 6-92-33||

MHB 6-92-34

यथा वा पशुमध्यस्थो द्रावयेत पशून्वृकः ।
वृकोदरस्तव सुतांस्तथा व्यद्रावयद्रणे ॥ ६-९२-३४॥
yathā vā paśumadhyastho drāvayeta paśūnvṛkaḥ |
vṛkodarastava sutāṃstathā vyadrāvayadraṇe || 6-92-34||

MHB 6-92-35

गाङ्गेयो भगदत्तश्च गौतमश्च महारथः ।
पाण्डवं रभसं युद्धे वारयामासुरर्जुनम् ॥ ६-९२-३५॥
gāṅgeyo bhagadattaśca gautamaśca mahārathaḥ |
pāṇḍavaṃ rabhasaṃ yuddhe vārayāmāsurarjunam || 6-92-35||

MHB 6-92-36

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य तेषां सोऽतिरथो रणे ।
प्रवीरांस्तव सैन्येषु प्रेषयामास मृत्यवे ॥ ६-९२-३६॥
astrairastrāṇi saṃvārya teṣāṃ so'tiratho raṇe |
pravīrāṃstava sainyeṣu preṣayāmāsa mṛtyave || 6-92-36||

MHB 6-92-37

अभिमन्युश्च राजानमम्बष्ठं लोकविश्रुतम् ।
विरथं रथिनां श्रेष्ठं कारयामास सायकैः ॥ ६-९२-३७॥
abhimanyuśca rājānamambaṣṭhaṃ lokaviśrutam |
virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ kārayāmāsa sāyakaiḥ || 6-92-37||

MHB 6-92-38

विरथो वध्यमानः स सौभद्रेण यशस्विना ।
अवप्लुत्य रथात्तूर्णं सव्रीडो मनुजाधिपः ॥ ६-९२-३८॥
viratho vadhyamānaḥ sa saubhadreṇa yaśasvinā |
avaplutya rathāttūrṇaṃ savrīḍo manujādhipaḥ || 6-92-38||

MHB 6-92-39

असिं चिक्षेप समरे सौभद्रस्य महात्मनः ।
आरुरोह रथं चैव हार्दिक्यस्य महात्मनः ॥ ६-९२-३९॥
asiṃ cikṣepa samare saubhadrasya mahātmanaḥ |
āruroha rathaṃ caiva hārdikyasya mahātmanaḥ || 6-92-39||

MHB 6-92-40

आपतन्तं तु निस्त्रिंशं युद्धमार्गविशारदः ।
लाघवाद्व्यंसयामास सौभद्रः परवीरहा ॥ ६-९२-४०॥
āpatantaṃ tu nistriṃśaṃ yuddhamārgaviśāradaḥ |
lāghavādvyaṃsayāmāsa saubhadraḥ paravīrahā || 6-92-40||

MHB 6-92-41

व्यंसितं वीक्ष्य निस्त्रिंशं सौभद्रेण रणे तदा ।
साधु साध्विति सैन्यानां प्रणादोऽभूद्विशां पते ॥ ६-९२-४१॥
vyaṃsitaṃ vīkṣya nistriṃśaṃ saubhadreṇa raṇe tadā |
sādhu sādhviti sainyānāṃ praṇādo'bhūdviśāṃ pate || 6-92-41||

MHB 6-92-42

धृष्टद्युम्नमुखास्त्वन्ये तव सैन्यमयोधयन् ।
तथैव तावकाः सर्वे पाण्डुसैन्यमयोधयन् ॥ ६-९२-४२॥
dhṛṣṭadyumnamukhāstvanye tava sainyamayodhayan |
tathaiva tāvakāḥ sarve pāṇḍusainyamayodhayan || 6-92-42||

MHB 6-92-43

तत्राक्रन्दो महानासीत्तव तेषां च भारत ।
निघ्नतां भृशमन्योन्यं कुर्वतां कर्म दुष्करम् ॥ ६-९२-४३॥
tatrākrando mahānāsīttava teṣāṃ ca bhārata |
nighnatāṃ bhṛśamanyonyaṃ kurvatāṃ karma duṣkaram || 6-92-43||

MHB 6-92-44

अन्योन्यं हि रणे शूराः केशेष्वाक्षिप्य मारिष ।
नखैर्दन्तैरयुध्यन्त मुष्टिभिर्जानुभिस्तथा ॥ ६-९२-४४॥
anyonyaṃ hi raṇe śūrāḥ keśeṣvākṣipya māriṣa |
nakhairdantairayudhyanta muṣṭibhirjānubhistathā || 6-92-44||

MHB 6-92-45

बाहुभिश्च तलैश्चैव निस्त्रिंशैश्च सुसंशितैः ।
विवरं प्राप्य चान्योन्यमनयन्यमसादनम् ॥ ६-९२-४५॥
bāhubhiśca talaiścaiva nistriṃśaiśca susaṃśitaiḥ |
vivaraṃ prāpya cānyonyamanayanyamasādanam || 6-92-45||

MHB 6-92-46

न्यहनच्च पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं रणे ।
व्याकुलीकृतसंकल्पा युयुधुस्तत्र मानवाः ॥ ६-९२-४६॥
nyahanacca pitā putraṃ putraśca pitaraṃ raṇe |
vyākulīkṛtasaṃkalpā yuyudhustatra mānavāḥ || 6-92-46||

MHB 6-92-47

रणे चारूणि चापानि हेमपृष्ठानि भारत ।
हतानामपविद्धानि कलापाश्च महाधनाः ॥ ६-९२-४७॥
raṇe cārūṇi cāpāni hemapṛṣṭhāni bhārata |
hatānāmapaviddhāni kalāpāśca mahādhanāḥ || 6-92-47||

MHB 6-92-48

जातरूपमयैः पुङ्खै राजतैश्च शिताः शराः ।
तैलधौता व्यराजन्त निर्मुक्तभुजगोपमाः ॥ ६-९२-४८॥
jātarūpamayaiḥ puṅkhai rājataiśca śitāḥ śarāḥ |
tailadhautā vyarājanta nirmuktabhujagopamāḥ || 6-92-48||

MHB 6-92-49

हस्तिदन्तत्सरून्खड्गाञ्जातरूपपरिष्कृतान् ।
चर्माणि चापविद्धानि रुक्मपृष्ठानि धन्विनाम् ॥ ६-९२-४९॥
hastidantatsarūnkhaḍgāñjātarūpapariṣkṛtān |
carmāṇi cāpaviddhāni rukmapṛṣṭhāni dhanvinām || 6-92-49||

MHB 6-92-50

सुवर्णविकृतप्रासान्पट्टिशान्हेमभूषितान् ।
जातरूपमयाश्चर्ष्टीः शक्त्यश्च कनकोज्ज्वलाः ॥ ६-९२-५०॥
suvarṇavikṛtaprāsānpaṭṭiśānhemabhūṣitān |
jātarūpamayāścarṣṭīḥ śaktyaśca kanakojjvalāḥ || 6-92-50||

MHB 6-92-51

अपकृत्ताश्च पतिता मुसलानि गुरूणि च ।
परिघान्पट्टिशांश्चैव भिण्डिपालांश्च मारिष ॥ ६-९२-५१॥
apakṛttāśca patitā musalāni gurūṇi ca |
parighānpaṭṭiśāṃścaiva bhiṇḍipālāṃśca māriṣa || 6-92-51||

MHB 6-92-52

पतितांस्तोमरांश्चापि चित्रा हेमपरिष्कृताः ।
कुथाश्च बहुधाकाराश्चामरव्यजनानि च ॥ ६-९२-५२॥
patitāṃstomarāṃścāpi citrā hemapariṣkṛtāḥ |
kuthāśca bahudhākārāścāmaravyajanāni ca || 6-92-52||

MHB 6-92-53

नानाविधानि शस्त्राणि विसृज्य पतिता नराः ।
जीवन्त इव दृश्यन्ते गतसत्त्वा महारथाः ॥ ६-९२-५३॥
nānāvidhāni śastrāṇi visṛjya patitā narāḥ |
jīvanta iva dṛśyante gatasattvā mahārathāḥ || 6-92-53||

MHB 6-92-54

गदाविमथितैर्गात्रैर्मुसलैर्भिन्नमस्तकाः ।
गजवाजिरथक्षुण्णाः शेरते स्म नराः क्षितौ ॥ ६-९२-५४॥
gadāvimathitairgātrairmusalairbhinnamastakāḥ |
gajavājirathakṣuṇṇāḥ śerate sma narāḥ kṣitau || 6-92-54||

MHB 6-92-55

तथैवाश्वनृनागानां शरीरैराबभौ तदा ।
संछन्ना वसुधा राजन्पर्वतैरिव सर्वतः ॥ ६-९२-५५॥
tathaivāśvanṛnāgānāṃ śarīrairābabhau tadā |
saṃchannā vasudhā rājanparvatairiva sarvataḥ || 6-92-55||

MHB 6-92-56

समरे पतितैश्चैव शक्त्यृष्टिशरतोमरैः ।
निस्त्रिंशैः पट्टिशैः प्रासैरयस्कुन्तैः परश्वधैः ॥ ६-९२-५६॥
samare patitaiścaiva śaktyṛṣṭiśaratomaraiḥ |
nistriṃśaiḥ paṭṭiśaiḥ prāsairayaskuntaiḥ paraśvadhaiḥ || 6-92-56||

MHB 6-92-57

परिघैर्भिण्डिपालैश्च शतघ्नीभिस्तथैव च ।
शरीरैः शस्त्रभिन्नैश्च समास्तीर्यत मेदिनी ॥ ६-९२-५७॥
parighairbhiṇḍipālaiśca śataghnībhistathaiva ca |
śarīraiḥ śastrabhinnaiśca samāstīryata medinī || 6-92-57||

MHB 6-92-58

निःशब्दैरल्पशब्दैश्च शोणितौघपरिप्लुतैः ।
गतासुभिरमित्रघ्न विबभौ संवृता मही ॥ ६-९२-५८॥
niḥśabdairalpaśabdaiśca śoṇitaughapariplutaiḥ |
gatāsubhiramitraghna vibabhau saṃvṛtā mahī || 6-92-58||

MHB 6-92-59

सतलत्रैः सकेयूरैर्बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः ।
हस्तिहस्तोपमैश्छिन्नैरूरुभिश्च तरस्विनाम् ॥ ६-९२-५९॥
satalatraiḥ sakeyūrairbāhubhiścandanokṣitaiḥ |
hastihastopamaiśchinnairūrubhiśca tarasvinām || 6-92-59||

MHB 6-92-60

बद्धचूडामणिधरैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
पतितैर्वृषभाक्षाणां बभौ भारत मेदिनी ॥ ६-९२-६०॥
baddhacūḍāmaṇidharaiḥ śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ |
patitairvṛṣabhākṣāṇāṃ babhau bhārata medinī || 6-92-60||

MHB 6-92-61

कवचैः शोणितादिग्धैर्विप्रकीर्णैश्च काञ्चनैः ।
रराज सुभृशं भूमिः शान्तार्चिभिरिवानलैः ॥ ६-९२-६१॥
kavacaiḥ śoṇitādigdhairviprakīrṇaiśca kāñcanaiḥ |
rarāja subhṛśaṃ bhūmiḥ śāntārcibhirivānalaiḥ || 6-92-61||

MHB 6-92-62

विप्रविद्धैः कलापैश्च पतितैश्च शरासनैः ।
विप्रकीर्णैः शरैश्चापि रुक्मपुङ्खैः समन्ततः ॥ ६-९२-६२॥
vipraviddhaiḥ kalāpaiśca patitaiśca śarāsanaiḥ |
viprakīrṇaiḥ śaraiścāpi rukmapuṅkhaiḥ samantataḥ || 6-92-62||

MHB 6-92-63

रथैश्च बहुभिर्भग्नैः किङ्किणीजालमालिभिः ।
वाजिभिश्च हतैः कीर्णैः स्रस्तजिह्वैः सशोणितैः ॥ ६-९२-६३॥
rathaiśca bahubhirbhagnaiḥ kiṅkiṇījālamālibhiḥ |
vājibhiśca hataiḥ kīrṇaiḥ srastajihvaiḥ saśoṇitaiḥ || 6-92-63||

MHB 6-92-64

अनुकर्षैः पताकाभिरुपासङ्गैर्ध्वजैरपि ।
प्रवीराणां महाशङ्खैर्विप्रकीर्णैश्च पाण्डुरैः ॥ ६-९२-६४॥
anukarṣaiḥ patākābhirupāsaṅgairdhvajairapi |
pravīrāṇāṃ mahāśaṅkhairviprakīrṇaiśca pāṇḍuraiḥ || 6-92-64||

MHB 6-92-65

स्रस्तहस्तैश्च मातङ्गैः शयानैर्विबभौ मही ।
नानारूपैरलंकारैः प्रमदेवाभ्यलंकृता ॥ ६-९२-६५॥
srastahastaiśca mātaṅgaiḥ śayānairvibabhau mahī |
nānārūpairalaṃkāraiḥ pramadevābhyalaṃkṛtā || 6-92-65||

MHB 6-92-66

दन्तिभिश्चापरैस्तत्र सप्रासैर्गाढवेदनैः ।
करैः शब्दं विमुञ्चद्भिः शीकरं च मुहुर्मुहुः ।
विबभौ तद्रणस्थानं धम्यमानैरिवाचलैः ॥ ६-९२-६६॥
dantibhiścāparaistatra saprāsairgāḍhavedanaiḥ |
karaiḥ śabdaṃ vimuñcadbhiḥ śīkaraṃ ca muhurmuhuḥ |
vibabhau tadraṇasthānaṃ dhamyamānairivācalaiḥ || 6-92-66||

MHB 6-92-67

नानारागैः कम्बलैश्च परिस्तोमैश्च दन्तिनाम् ।
वैडूर्यमणिदण्डैश्च पतितैरङ्कुशैः शुभैः ॥ ६-९२-६७॥
nānārāgaiḥ kambalaiśca paristomaiśca dantinām |
vaiḍūryamaṇidaṇḍaiśca patitairaṅkuśaiḥ śubhaiḥ || 6-92-67||

MHB 6-92-68

घण्टाभिश्च गजेन्द्राणां पतिताभिः समन्ततः ।
विघाटितविचित्राभिः कुथाभी राङ्कवैस्तथा ॥ ६-९२-६८॥
ghaṇṭābhiśca gajendrāṇāṃ patitābhiḥ samantataḥ |
vighāṭitavicitrābhiḥ kuthābhī rāṅkavaistathā || 6-92-68||

MHB 6-92-69

ग्रैवेयैश्चित्ररूपैश्च रुक्मकक्ष्याभिरेव च ।
यन्त्रैश्च बहुधा छिन्नैस्तोमरैश्च सकम्पनैः ॥ ६-९२-६९॥
graiveyaiścitrarūpaiśca rukmakakṣyābhireva ca |
yantraiśca bahudhā chinnaistomaraiśca sakampanaiḥ || 6-92-69||

MHB 6-92-70

अश्वानां रेणुकपिलै रुक्मच्छन्नैरुरश्छदैः ।
सादिनां च भुजैश्छिन्नैः पतितैः साङ्गदैस्तथा ॥ ६-९२-७०॥
aśvānāṃ reṇukapilai rukmacchannairuraśchadaiḥ |
sādināṃ ca bhujaiśchinnaiḥ patitaiḥ sāṅgadaistathā || 6-92-70||

MHB 6-92-71

प्रासैश्च विमलैस्तीक्ष्णैर्विमलाभिस्तथर्ष्टिभिः ।
उष्णीषैश्च तथा छिन्नैः प्रविद्धैश्च ततस्ततः ॥ ६-९२-७१॥
prāsaiśca vimalaistīkṣṇairvimalābhistatharṣṭibhiḥ |
uṣṇīṣaiśca tathā chinnaiḥ praviddhaiśca tatastataḥ || 6-92-71||

MHB 6-92-72

विचित्रैरर्धचन्द्रैश्च जातरूपपरिष्कृतैः ।
अश्वास्तरपरिस्तोमै राङ्कवैर्मृदितैस्तथा ॥ ६-९२-७२॥
vicitrairardhacandraiśca jātarūpapariṣkṛtaiḥ |
aśvāstaraparistomai rāṅkavairmṛditaistathā || 6-92-72||

MHB 6-92-73

नरेन्द्रचूडामणिभिर्विचित्रैश्च महाधनैः ।
छत्रैस्तथापविद्धैश्च चामरव्यजनैरपि ॥ ६-९२-७३॥
narendracūḍāmaṇibhirvicitraiśca mahādhanaiḥ |
chatraistathāpaviddhaiśca cāmaravyajanairapi || 6-92-73||

MHB 6-92-74

पद्मेन्दुद्युतिभिश्चैव वदनैश्चारुकुण्डलैः ।
कॢप्तश्मश्रुभिरत्यर्थं वीराणां समलंकृतैः ॥ ६-९२-७४॥
padmendudyutibhiścaiva vadanaiścārukuṇḍalaiḥ |
kḷptaśmaśrubhiratyarthaṃ vīrāṇāṃ samalaṃkṛtaiḥ || 6-92-74||

MHB 6-92-75

अपविद्धैर्महाराज सुवर्णोज्ज्वलकुण्डलैः ।
ग्रहनक्षत्रशबला द्यौरिवासीद्वसुंधरा ॥ ६-९२-७५॥
apaviddhairmahārāja suvarṇojjvalakuṇḍalaiḥ |
grahanakṣatraśabalā dyaurivāsīdvasuṃdharā || 6-92-75||

MHB 6-92-76

एवमेते महासेने मृदिते तत्र भारत ।
परस्परं समासाद्य तव तेषां च संयुगे ॥ ६-९२-७६॥
evamete mahāsene mṛdite tatra bhārata |
parasparaṃ samāsādya tava teṣāṃ ca saṃyuge || 6-92-76||

MHB 6-92-77

तेषु श्रान्तेषु भग्नेषु मृदितेषु च भारत ।
रात्रिः समभवद्घोरा नापश्याम ततो रणम् ॥ ६-९२-७७॥
teṣu śrānteṣu bhagneṣu mṛditeṣu ca bhārata |
rātriḥ samabhavadghorā nāpaśyāma tato raṇam || 6-92-77||

MHB 6-92-78

ततोऽवहारं सैन्यानां प्रचक्रुः कुरुपाण्डवाः ।
घोरे निशामुखे रौद्रे वर्तमाने सुदारुणे ॥ ६-९२-७८॥
tato'vahāraṃ sainyānāṃ pracakruḥ kurupāṇḍavāḥ |
ghore niśāmukhe raudre vartamāne sudāruṇe || 6-92-78||

MHB 6-92-79

अवहारं ततः कृत्वा सहिताः कुरुपाण्डवाः ।
न्यविशन्त यथाकालं गत्वा स्वशिबिरं तदा ॥ ६-९२-७९॥
avahāraṃ tataḥ kṛtvā sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ |
nyaviśanta yathākālaṃ gatvā svaśibiraṃ tadā || 6-92-79||

Adhyaya: 93/117 (41)

MHB 6-93-1

संजय उवाच ।
ततो दुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबलः ।
दुःशासनश्च पुत्रस्ते सूतपुत्रश्च दुर्जयः ॥ ६-९३-१॥
saṃjaya uvāca |
tato duryodhano rājā śakuniścāpi saubalaḥ |
duḥśāsanaśca putraste sūtaputraśca durjayaḥ || 6-93-1||

MHB 6-93-2

समागम्य महाराज मन्त्रं चक्रूर्विवक्षितम् ।
कथं पाण्डुसुता युद्धे जेतव्याः सगणा इति ॥ ६-९३-२॥
samāgamya mahārāja mantraṃ cakrūrvivakṣitam |
kathaṃ pāṇḍusutā yuddhe jetavyāḥ sagaṇā iti || 6-93-2||

MHB 6-93-3

ततो दुर्योधनो राजा सर्वांस्तानाह मन्त्रिणः ।
सूतपुत्रं समाभाष्य सौबलं च महाबलम् ॥ ६-९३-३॥
tato duryodhano rājā sarvāṃstānāha mantriṇaḥ |
sūtaputraṃ samābhāṣya saubalaṃ ca mahābalam || 6-93-3||

MHB 6-93-4

द्रोणो भीष्मः कृपः शल्यः सौमदत्तिश्च संयुगे ।
न पार्थान्प्रतिबाधन्ते न जाने तत्र कारणम् ॥ ६-९३-४॥
droṇo bhīṣmaḥ kṛpaḥ śalyaḥ saumadattiśca saṃyuge |
na pārthānpratibādhante na jāne tatra kāraṇam || 6-93-4||

MHB 6-93-5

अवध्यमानास्ते चापि क्षपयन्ति बलं मम ।
सोऽस्मि क्षीणबलः कर्ण क्षीणशस्त्रश्च संयुगे ॥ ६-९३-५॥
avadhyamānāste cāpi kṣapayanti balaṃ mama |
so'smi kṣīṇabalaḥ karṇa kṣīṇaśastraśca saṃyuge || 6-93-5||

MHB 6-93-6

निकृतः पाण्डवैः शूरैरवध्यैर्दैवतैरपि ।
सोऽहं संशयमापन्नः प्रकरिष्ये कथं रणम् ॥ ६-९३-६॥
nikṛtaḥ pāṇḍavaiḥ śūrairavadhyairdaivatairapi |
so'haṃ saṃśayamāpannaḥ prakariṣye kathaṃ raṇam || 6-93-6||

MHB 6-93-7

तमब्रवीन्महाराज सूतपुत्रो नराधिपम् ।
मा शुचो भरतश्रेष्ठ प्रकरिष्ये प्रियं तव ॥ ६-९३-७॥
tamabravīnmahārāja sūtaputro narādhipam |
mā śuco bharataśreṣṭha prakariṣye priyaṃ tava || 6-93-7||

MHB 6-93-8

भीष्मः शांतनवस्तूर्णमपयातु महारणात् ।
निवृत्ते युधि गाङ्गेये न्यस्तशस्त्रे च भारत ॥ ६-९३-८॥
bhīṣmaḥ śāṃtanavastūrṇamapayātu mahāraṇāt |
nivṛtte yudhi gāṅgeye nyastaśastre ca bhārata || 6-93-8||

MHB 6-93-9

अहं पार्थान्हनिष्यामि सहितान्सर्वसोमकैः ।
पश्यतो युधि भीष्मस्य शपे सत्येन ते नृप ॥ ६-९३-९॥
ahaṃ pārthānhaniṣyāmi sahitānsarvasomakaiḥ |
paśyato yudhi bhīṣmasya śape satyena te nṛpa || 6-93-9||

MHB 6-93-10

पाण्डवेषु दयां राजन्सदा भीष्मः करोति वै ।
अशक्तश्च रणे भीष्मो जेतुमेतान्महारथान् ॥ ६-९३-१०॥
pāṇḍaveṣu dayāṃ rājansadā bhīṣmaḥ karoti vai |
aśaktaśca raṇe bhīṣmo jetumetānmahārathān || 6-93-10||

MHB 6-93-11

अभिमानी रणे भीष्मो नित्यं चापि रणप्रियः ।
स कथं पाण्डवान्युद्धे जेष्यते तात संगतान् ॥ ६-९३-११॥
abhimānī raṇe bhīṣmo nityaṃ cāpi raṇapriyaḥ |
sa kathaṃ pāṇḍavānyuddhe jeṣyate tāta saṃgatān || 6-93-11||

MHB 6-93-12

स त्वं शीघ्रमितो गत्वा भीष्मस्य शिबिरं प्रति ।
अनुमान्य रणे भीष्मं शस्त्रं न्यासय भारत ॥ ६-९३-१२॥
sa tvaṃ śīghramito gatvā bhīṣmasya śibiraṃ prati |
anumānya raṇe bhīṣmaṃ śastraṃ nyāsaya bhārata || 6-93-12||

MHB 6-93-13

न्यस्तशस्त्रे ततो भीष्मे निहतान्पश्य पाण्डवान् ।
मयैकेन रणे राजन्ससुहृद्गणबान्धवान् ॥ ६-९३-१३॥
nyastaśastre tato bhīṣme nihatānpaśya pāṇḍavān |
mayaikena raṇe rājansasuhṛdgaṇabāndhavān || 6-93-13||

MHB 6-93-14

एवमुक्तस्तु कर्णेन पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
अब्रवीद्भ्रातरं तत्र दुःशासनमिदं वचः ॥ ६-९३-१४॥
evamuktastu karṇena putro duryodhanastava |
abravīdbhrātaraṃ tatra duḥśāsanamidaṃ vacaḥ || 6-93-14||

MHB 6-93-15

अनुयात्रं यथा सज्जं सर्वं भवति सर्वतः ।
दुःशासन तथा क्षिप्रं सर्वमेवोपपादय ॥ ६-९३-१५॥
anuyātraṃ yathā sajjaṃ sarvaṃ bhavati sarvataḥ |
duḥśāsana tathā kṣipraṃ sarvamevopapādaya || 6-93-15||

MHB 6-93-16

एवमुक्त्वा ततो राजन्कर्णमाह जनेश्वरः ।
अनुमान्य रणे भीष्ममितोऽहं द्विपदां वरम् ॥ ६-९३-१६॥
evamuktvā tato rājankarṇamāha janeśvaraḥ |
anumānya raṇe bhīṣmamito'haṃ dvipadāṃ varam || 6-93-16||

MHB 6-93-17

आगमिष्ये ततः क्षिप्रं त्वत्सकाशमरिंदम ।
ततस्त्वं पुरुषव्याघ्र प्रकरिष्यसि संयुगम् ॥ ६-९३-१७॥
āgamiṣye tataḥ kṣipraṃ tvatsakāśamariṃdama |
tatastvaṃ puruṣavyāghra prakariṣyasi saṃyugam || 6-93-17||

MHB 6-93-18

निष्पपात ततस्तूर्णं पुत्रस्तव विशां पते ।
सहितो भ्रातृभिः सर्वैर्देवैरिव शतक्रतुः ॥ ६-९३-१८॥
niṣpapāta tatastūrṇaṃ putrastava viśāṃ pate |
sahito bhrātṛbhiḥ sarvairdevairiva śatakratuḥ || 6-93-18||

MHB 6-93-19

ततस्तं नृपशार्दूलं शार्दूलसमविक्रमम् ।
आरोहयद्धयं तूर्णं भ्राता दुःशासनस्तदा ॥ ६-९३-१९॥
tatastaṃ nṛpaśārdūlaṃ śārdūlasamavikramam |
ārohayaddhayaṃ tūrṇaṃ bhrātā duḥśāsanastadā || 6-93-19||

MHB 6-93-20

अङ्गदी बद्धमुकुटो हस्ताभरणवान्नृपः ।
धार्तराष्ट्रो महाराज विबभौ स महेन्द्रवत् ॥ ६-९३-२०॥
aṅgadī baddhamukuṭo hastābharaṇavānnṛpaḥ |
dhārtarāṣṭro mahārāja vibabhau sa mahendravat || 6-93-20||

MHB 6-93-21

भाण्डीपुष्पनिकाशेन तपनीयनिभेन च ।
अनुलिप्तः परार्ध्येन चन्दनेन सुगन्धिना ॥ ६-९३-२१॥
bhāṇḍīpuṣpanikāśena tapanīyanibhena ca |
anuliptaḥ parārdhyena candanena sugandhinā || 6-93-21||

MHB 6-93-22

अरजोम्बरसंवीतः सिंहखेलगतिर्नृपः ।
शुशुभे विमलार्चिष्मञ्शरदीव दिवाकरः ॥ ६-९३-२२॥
arajombarasaṃvītaḥ siṃhakhelagatirnṛpaḥ |
śuśubhe vimalārciṣmañśaradīva divākaraḥ || 6-93-22||

MHB 6-93-23

तं प्रयान्तं नरव्याघ्रं भीष्मस्य शिबिरं प्रति ।
अनुजग्मुर्महेष्वासाः सर्वलोकस्य धन्विनः ।
भ्रातरश्च महेष्वासास्त्रिदशा इव वासवम् ॥ ६-९३-२३॥
taṃ prayāntaṃ naravyāghraṃ bhīṣmasya śibiraṃ prati |
anujagmurmaheṣvāsāḥ sarvalokasya dhanvinaḥ |
bhrātaraśca maheṣvāsāstridaśā iva vāsavam || 6-93-23||

MHB 6-93-24

हयानन्ये समारुह्य गजानन्ये च भारत ।
रथैरन्ये नरश्रेष्ठाः परिवव्रुः समन्ततः ॥ ६-९३-२४॥
hayānanye samāruhya gajānanye ca bhārata |
rathairanye naraśreṣṭhāḥ parivavruḥ samantataḥ || 6-93-24||

MHB 6-93-25

आत्तशस्त्राश्च सुहृदो रक्षणार्थं महीपतेः ।
प्रादुर्बभूवुः सहिताः शक्रस्येवामरा दिवि ॥ ६-९३-२५॥
āttaśastrāśca suhṛdo rakṣaṇārthaṃ mahīpateḥ |
prādurbabhūvuḥ sahitāḥ śakrasyevāmarā divi || 6-93-25||

MHB 6-93-26

संपूज्यमानः कुरुभिः कौरवाणां महारथः ।
प्रययौ सदनं राजन्गाङ्गेयस्य यशस्विनः ।
अन्वीयमानः सहितैः सोदरैः सर्वतो नृपः ॥ ६-९३-२६॥
saṃpūjyamānaḥ kurubhiḥ kauravāṇāṃ mahārathaḥ |
prayayau sadanaṃ rājangāṅgeyasya yaśasvinaḥ |
anvīyamānaḥ sahitaiḥ sodaraiḥ sarvato nṛpaḥ || 6-93-26||

MHB 6-93-27

दक्षिणं दक्षिणः काले संभृत्य स्वभुजं तदा ।
हस्तिहस्तोपमं शैक्षं सर्वशत्रुनिबर्हणम् ॥ ६-९३-२७॥
dakṣiṇaṃ dakṣiṇaḥ kāle saṃbhṛtya svabhujaṃ tadā |
hastihastopamaṃ śaikṣaṃ sarvaśatrunibarhaṇam || 6-93-27||

MHB 6-93-28

प्रगृह्णन्नञ्जलीन्नॄणामुद्यतान्सर्वतोदिशम् ।
शुश्राव मधुरा वाचो नानादेशनिवासिनाम् ॥ ६-९३-२८॥
pragṛhṇannañjalīnnṝṇāmudyatānsarvatodiśam |
śuśrāva madhurā vāco nānādeśanivāsinām || 6-93-28||

MHB 6-93-29

संस्तूयमानः सूतैश्च मागधैश्च महायशाः ।
पूजयानश्च तान्सर्वान्सर्वलोकेश्वरेश्वरः ॥ ६-९३-२९॥
saṃstūyamānaḥ sūtaiśca māgadhaiśca mahāyaśāḥ |
pūjayānaśca tānsarvānsarvalokeśvareśvaraḥ || 6-93-29||

MHB 6-93-30

प्रदीपैः काञ्चनैस्तत्र गन्धतैलावसेचनैः ।
परिवव्रुर्महात्मानं प्रज्वलद्भिः समन्ततः ॥ ६-९३-३०॥
pradīpaiḥ kāñcanaistatra gandhatailāvasecanaiḥ |
parivavrurmahātmānaṃ prajvaladbhiḥ samantataḥ || 6-93-30||

MHB 6-93-31

स तैः परिवृतो राजा प्रदीपैः काञ्चनैः शुभैः ।
शुशुभे चन्द्रमा युक्तो दीप्तैरिव महाग्रहैः ॥ ६-९३-३१॥
sa taiḥ parivṛto rājā pradīpaiḥ kāñcanaiḥ śubhaiḥ |
śuśubhe candramā yukto dīptairiva mahāgrahaiḥ || 6-93-31||

MHB 6-93-32

कञ्चुकोष्णीषिणस्तत्र वेत्रझर्झरपाणयः ।
प्रोत्सारयन्तः शनकैस्तं जनं सर्वतोदिशम् ॥ ६-९३-३२॥
kañcukoṣṇīṣiṇastatra vetrajharjharapāṇayaḥ |
protsārayantaḥ śanakaistaṃ janaṃ sarvatodiśam || 6-93-32||

MHB 6-93-33

संप्राप्य तु ततो राजा भीष्मस्य सदनं शुभम् ।
अवतीर्य हयाच्चापि भीष्मं प्राप्य जनेश्वरः ॥ ६-९३-३३॥
saṃprāpya tu tato rājā bhīṣmasya sadanaṃ śubham |
avatīrya hayāccāpi bhīṣmaṃ prāpya janeśvaraḥ || 6-93-33||

MHB 6-93-34

अभिवाद्य ततो भीष्मं निषण्णः परमासने ।
काञ्चने सर्वतोभद्रे स्पर्ध्यास्तरणसंवृते ।
उवाच प्राञ्जलिर्भीष्मं बाष्पकण्ठोऽश्रुलोचनः ॥ ६-९३-३४॥
abhivādya tato bhīṣmaṃ niṣaṇṇaḥ paramāsane |
kāñcane sarvatobhadre spardhyāstaraṇasaṃvṛte |
uvāca prāñjalirbhīṣmaṃ bāṣpakaṇṭho'śrulocanaḥ || 6-93-34||

MHB 6-93-35

त्वां वयं समुपाश्रित्य संयुगे शत्रुसूदन ।
उत्सहेम रणे जेतुं सेन्द्रानपि सुरासुरान् ॥ ६-९३-३५॥
tvāṃ vayaṃ samupāśritya saṃyuge śatrusūdana |
utsahema raṇe jetuṃ sendrānapi surāsurān || 6-93-35||

MHB 6-93-36

किमु पाण्डुसुतान्वीरान्ससुहृद्गणबान्धवान् ।
तस्मादर्हसि गाङ्गेय कृपां कर्तुं मयि प्रभो ।
जहि पाण्डुसुतान्वीरान्महेन्द्र इव दानवान् ॥ ६-९३-३६॥
kimu pāṇḍusutānvīrānsasuhṛdgaṇabāndhavān |
tasmādarhasi gāṅgeya kṛpāṃ kartuṃ mayi prabho |
jahi pāṇḍusutānvīrānmahendra iva dānavān || 6-93-36||

MHB 6-93-37

पूर्वमुक्तं महाबाहो निहनिष्यामि सोमकान् ।
पाञ्चालान्पाण्डवैः सार्धं करूषांश्चेति भारत ॥ ६-९३-३७॥
pūrvamuktaṃ mahābāho nihaniṣyāmi somakān |
pāñcālānpāṇḍavaiḥ sārdhaṃ karūṣāṃśceti bhārata || 6-93-37||

MHB 6-93-38

तद्वचः सत्यमेवास्तु जहि पार्थान्समागतान् ।
सोमकांश्च महेष्वासान्सत्यवाग्भव भारत ॥ ६-९३-३८॥
tadvacaḥ satyamevāstu jahi pārthānsamāgatān |
somakāṃśca maheṣvāsānsatyavāgbhava bhārata || 6-93-38||

MHB 6-93-39

दयया यदि वा राजन्द्वेष्यभावान्मम प्रभो ।
मन्दभाग्यतया वापि मम रक्षसि पाण्डवान् ॥ ६-९३-३९॥
dayayā yadi vā rājandveṣyabhāvānmama prabho |
mandabhāgyatayā vāpi mama rakṣasi pāṇḍavān || 6-93-39||

MHB 6-93-40

अनुजानीहि समरे कर्णमाहवशोभिनम् ।
स जेष्यति रणे पार्थान्ससुहृद्गणबान्धवान् ॥ ६-९३-४०॥
anujānīhi samare karṇamāhavaśobhinam |
sa jeṣyati raṇe pārthānsasuhṛdgaṇabāndhavān || 6-93-40||

MHB 6-93-41

एतावदुक्त्वा नृपतिः पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
नोवाच वचनं किंचिद्भीष्मं भीमपराक्रमम् ॥ ६-९३-४१॥
etāvaduktvā nṛpatiḥ putro duryodhanastava |
novāca vacanaṃ kiṃcidbhīṣmaṃ bhīmaparākramam || 6-93-41||

Adhyaya: 94/117 (20)

MHB 6-94-1

संजय उवाच ।
वाक्शल्यैस्तव पुत्रेण सोऽतिविद्धः पितामहः ।
दुःखेन महताविष्टो नोवाचाप्रियमण्वपि ॥ ६-९४-१॥
saṃjaya uvāca |
vākśalyaistava putreṇa so'tividdhaḥ pitāmahaḥ |
duḥkhena mahatāviṣṭo novācāpriyamaṇvapi || 6-94-1||

MHB 6-94-2

स ध्यात्वा सुचिरं कालं दुःखरोषसमन्वितः ।
श्वसमानो यथा नागः प्रणुन्नो वै शलाकया ॥ ६-९४-२॥
sa dhyātvā suciraṃ kālaṃ duḥkharoṣasamanvitaḥ |
śvasamāno yathā nāgaḥ praṇunno vai śalākayā || 6-94-2||

MHB 6-94-3

उद्वृत्य चक्षुषी कोपान्निर्दहन्निव भारत ।
सदेवासुरगन्धर्वं लोकं लोकविदां वरः ।
अब्रवीत्तव पुत्रं तु सामपूर्वमिदं वचः ॥ ६-९४-३॥
udvṛtya cakṣuṣī kopānnirdahanniva bhārata |
sadevāsuragandharvaṃ lokaṃ lokavidāṃ varaḥ |
abravīttava putraṃ tu sāmapūrvamidaṃ vacaḥ || 6-94-3||

MHB 6-94-4

किं नु दुर्योधनैवं मां वाक्शल्यैरुपविध्यसि ।
घटमानं यथाशक्ति कुर्वाणं च तव प्रियम् ।
जुह्वानं समरे प्राणांस्तवैव हितकाम्यया ॥ ६-९४-४॥
kiṃ nu duryodhanaivaṃ māṃ vākśalyairupavidhyasi |
ghaṭamānaṃ yathāśakti kurvāṇaṃ ca tava priyam |
juhvānaṃ samare prāṇāṃstavaiva hitakāmyayā || 6-94-4||

MHB 6-94-5

यदा तु पाण्डवः शूरः खाण्डवेऽग्निमतर्पयत् ।
पराजित्य रणे शक्रं पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६-९४-५॥
yadā tu pāṇḍavaḥ śūraḥ khāṇḍave'gnimatarpayat |
parājitya raṇe śakraṃ paryāptaṃ tannidarśanam || 6-94-5||

MHB 6-94-6

यदा च त्वां महाबाहो गन्धर्वैर्हृतमोजसा ।
अमोचयत्पाण्डुसुतः पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६-९४-६॥
yadā ca tvāṃ mahābāho gandharvairhṛtamojasā |
amocayatpāṇḍusutaḥ paryāptaṃ tannidarśanam || 6-94-6||

MHB 6-94-7

द्रवमाणेषु शूरेषु सोदरेषु तथाभिभो ।
सूतपुत्रे च राधेये पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६-९४-७॥
dravamāṇeṣu śūreṣu sodareṣu tathābhibho |
sūtaputre ca rādheye paryāptaṃ tannidarśanam || 6-94-7||

MHB 6-94-8

यच्च नः सहितान्सर्वान्विराटनगरे तदा ।
एक एव समुद्यातः पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६-९४-८॥
yacca naḥ sahitānsarvānvirāṭanagare tadā |
eka eva samudyātaḥ paryāptaṃ tannidarśanam || 6-94-8||

MHB 6-94-9

द्रोणं च युधि संरब्धं मां च निर्जित्य संयुगे ।
कर्णं च त्वां च द्रौणिं च कृपं च सुमहारथम् ।
वासांसि स समादत्त पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६-९४-९॥
droṇaṃ ca yudhi saṃrabdhaṃ māṃ ca nirjitya saṃyuge |
karṇaṃ ca tvāṃ ca drauṇiṃ ca kṛpaṃ ca sumahāratham |
vāsāṃsi sa samādatta paryāptaṃ tannidarśanam || 6-94-9||

MHB 6-94-10

निवातकवचान्युद्धे वासवेनापि दुर्जयान् ।
जितवान्समरे पार्थः पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६-९४-१०॥
nivātakavacānyuddhe vāsavenāpi durjayān |
jitavānsamare pārthaḥ paryāptaṃ tannidarśanam || 6-94-10||

MHB 6-94-11

को हि शक्तो रणे जेतुं पाण्डवं रभसं रणे ।
त्वं तु मोहान्न जानीषे वाच्यावाच्यं सुयोधन ॥ ६-९४-११॥
ko hi śakto raṇe jetuṃ pāṇḍavaṃ rabhasaṃ raṇe |
tvaṃ tu mohānna jānīṣe vācyāvācyaṃ suyodhana || 6-94-11||

MHB 6-94-12

मुमूर्षुर्हि नरः सर्वान्वृक्षान्पश्यति काञ्चनान् ।
तथा त्वमपि गान्धारे विपरीतानि पश्यसि ॥ ६-९४-१२॥
mumūrṣurhi naraḥ sarvānvṛkṣānpaśyati kāñcanān |
tathā tvamapi gāndhāre viparītāni paśyasi || 6-94-12||

MHB 6-94-13

स्वयं वैरं महत्कृत्वा पाण्डवैः सहसृञ्जयैः ।
युध्यस्व तानद्य रणे पश्यामः पुरुषो भव ॥ ६-९४-१३॥
svayaṃ vairaṃ mahatkṛtvā pāṇḍavaiḥ sahasṛñjayaiḥ |
yudhyasva tānadya raṇe paśyāmaḥ puruṣo bhava || 6-94-13||

MHB 6-94-14

अहं तु सोमकान्सर्वान्सपाञ्चालान्समागतान् ।
निहनिष्ये नरव्याघ्र वर्जयित्वा शिखण्डिनम् ॥ ६-९४-१४॥
ahaṃ tu somakānsarvānsapāñcālānsamāgatān |
nihaniṣye naravyāghra varjayitvā śikhaṇḍinam || 6-94-14||

MHB 6-94-15

तैर्वाहं निहतः संख्ये गमिष्ये यमसादनम् ।
तान्वा निहत्य संग्रामे प्रीतिं दास्यामि वै तव ॥ ६-९४-१५॥
tairvāhaṃ nihataḥ saṃkhye gamiṣye yamasādanam |
tānvā nihatya saṃgrāme prītiṃ dāsyāmi vai tava || 6-94-15||

MHB 6-94-16

पूर्वं हि स्त्री समुत्पन्ना शिखण्डी राजवेश्मनि ।
वरदानात्पुमाञ्जातः सैषा वै स्त्री शिखण्डिनी ॥ ६-९४-१६॥
pūrvaṃ hi strī samutpannā śikhaṇḍī rājaveśmani |
varadānātpumāñjātaḥ saiṣā vai strī śikhaṇḍinī || 6-94-16||

MHB 6-94-17

तामहं न हनिष्यामि प्राणत्यागेऽपि भारत ।
यासौ प्राङ्निर्मिता धात्रा सैषा वै स्त्री शिखण्डिनी ॥ ६-९४-१७॥
tāmahaṃ na haniṣyāmi prāṇatyāge'pi bhārata |
yāsau prāṅnirmitā dhātrā saiṣā vai strī śikhaṇḍinī || 6-94-17||

MHB 6-94-18

सुखं स्वपिहि गान्धारे श्वोऽस्मि कर्ता महारणम् ।
यज्जनाः कथयिष्यन्ति यावत्स्थास्यति मेदिनी ॥ ६-९४-१८॥
sukhaṃ svapihi gāndhāre śvo'smi kartā mahāraṇam |
yajjanāḥ kathayiṣyanti yāvatsthāsyati medinī || 6-94-18||

MHB 6-94-19

एवमुक्तस्तव सुतो निर्जगाम जनेश्वर ।
अभिवाद्य गुरुं मूर्ध्ना प्रययौ स्वं निवेशनम् ॥ ६-९४-१९॥
evamuktastava suto nirjagāma janeśvara |
abhivādya guruṃ mūrdhnā prayayau svaṃ niveśanam || 6-94-19||

MHB 6-94-20

आगम्य तु ततो राजा विसृज्य च महाजनम् ।
प्रविवेश ततस्तूर्णं क्षयं शत्रुक्षयंकरः ।
प्रविष्टः स निशां तां च गमयामास पार्थिवः ॥ ६-९४-२०॥
āgamya tu tato rājā visṛjya ca mahājanam |
praviveśa tatastūrṇaṃ kṣayaṃ śatrukṣayaṃkaraḥ |
praviṣṭaḥ sa niśāṃ tāṃ ca gamayāmāsa pārthivaḥ || 6-94-20||

Adhyaya: 95/117 (53)

MHB 6-95-1

संजय उवाच ।
प्रभातायां तु शर्वर्यां प्रातरुत्थाय वै नृपः ।
राज्ञः समाज्ञापयत सेनां योजयतेति ह ।
अद्य भीष्मो रणे क्रुद्धो निहनिष्यति सोमकान् ॥ ६-९५-१॥
saṃjaya uvāca |
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ prātarutthāya vai nṛpaḥ |
rājñaḥ samājñāpayata senāṃ yojayateti ha |
adya bhīṣmo raṇe kruddho nihaniṣyati somakān || 6-95-1||

MHB 6-95-2

दुर्योधनस्य तच्छ्रुत्वा रात्रौ विलपितं बहु ।
मन्यमानः स तं राजन्प्रत्यादेशमिवात्मनः ॥ ६-९५-२॥
duryodhanasya tacchrutvā rātrau vilapitaṃ bahu |
manyamānaḥ sa taṃ rājanpratyādeśamivātmanaḥ || 6-95-2||

MHB 6-95-3

निर्वेदं परमं गत्वा विनिन्द्य परवाच्यताम् ।
दीर्घं दध्यौ शांतनवो योद्धुकामोऽर्जुनं रणे ॥ ६-९५-३॥
nirvedaṃ paramaṃ gatvā vinindya paravācyatām |
dīrghaṃ dadhyau śāṃtanavo yoddhukāmo'rjunaṃ raṇe || 6-95-3||

MHB 6-95-4

इङ्गितेन तु तज्ज्ञात्वा गाङ्गेयेन विचिन्तितम् ।
दुर्योधनो महाराज दुःशासनमचोदयत् ॥ ६-९५-४॥
iṅgitena tu tajjñātvā gāṅgeyena vicintitam |
duryodhano mahārāja duḥśāsanamacodayat || 6-95-4||

MHB 6-95-5

दुःशासन रथास्तूर्णं युज्यन्तां भीष्मरक्षिणः ।
द्वात्रिंशत्त्वमनीकानि सर्वाण्येवाभिचोदय ॥ ६-९५-५॥
duḥśāsana rathāstūrṇaṃ yujyantāṃ bhīṣmarakṣiṇaḥ |
dvātriṃśattvamanīkāni sarvāṇyevābhicodaya || 6-95-5||

MHB 6-95-6

इदं हि समनुप्राप्तं वर्षपूगाभिचिन्तितम् ।
पाण्डवानां ससैन्यानां वधो राज्यस्य चागमः ॥ ६-९५-६॥
idaṃ hi samanuprāptaṃ varṣapūgābhicintitam |
pāṇḍavānāṃ sasainyānāṃ vadho rājyasya cāgamaḥ || 6-95-6||

MHB 6-95-7

तत्र कार्यमहं मन्ये भीष्मस्यैवाभिरक्षणम् ।
स नो गुप्तः सुखाय स्याद्धन्यात्पार्थांश्च संयुगे ॥ ६-९५-७॥
tatra kāryamahaṃ manye bhīṣmasyaivābhirakṣaṇam |
sa no guptaḥ sukhāya syāddhanyātpārthāṃśca saṃyuge || 6-95-7||

MHB 6-95-8

अब्रवीच्च विशुद्धात्मा नाहं हन्यां शिखण्डिनम् ।
स्त्रीपूर्वको ह्यसौ जातस्तस्माद्वर्ज्यो रणे मया ॥ ६-९५-८॥
abravīcca viśuddhātmā nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam |
strīpūrvako hyasau jātastasmādvarjyo raṇe mayā || 6-95-8||

MHB 6-95-9

लोकस्तद्वेद यदहं पितुः प्रियचिकीर्षया ।
राज्यं स्फीतं महाबाहो स्त्रियश्च त्यक्तवान्पुरा ॥ ६-९५-९॥
lokastadveda yadahaṃ pituḥ priyacikīrṣayā |
rājyaṃ sphītaṃ mahābāho striyaśca tyaktavānpurā || 6-95-9||

MHB 6-95-10

नैव चाहं स्त्रियं जातु न स्त्रीपूर्वं कथंचन ।
हन्यां युधि नरश्रेष्ठ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ६-९५-१०॥
naiva cāhaṃ striyaṃ jātu na strīpūrvaṃ kathaṃcana |
hanyāṃ yudhi naraśreṣṭha satyametadbravīmi te || 6-95-10||

MHB 6-95-11

अयं स्त्रीपूर्वको राजञ्शिखण्डी यदि ते श्रुतः ।
उद्योगे कथितं यत्तत्तथा जाता शिखण्डिनी ॥ ६-९५-११॥
ayaṃ strīpūrvako rājañśikhaṇḍī yadi te śrutaḥ |
udyoge kathitaṃ yattattathā jātā śikhaṇḍinī || 6-95-11||

MHB 6-95-12

कन्या भूत्वा पुमाञ्जातः स च योत्स्यति भारत ।
तस्याहं प्रमुखे बाणान्न मुञ्चेयं कथंचन ॥ ६-९५-१२॥
kanyā bhūtvā pumāñjātaḥ sa ca yotsyati bhārata |
tasyāhaṃ pramukhe bāṇānna muñceyaṃ kathaṃcana || 6-95-12||

MHB 6-95-13

युद्धे तु क्षत्रियांस्तात पाण्डवानां जयैषिणः ।
सर्वानन्यान्हनिष्यामि संप्राप्तान्बाणगोचरान् ॥ ६-९५-१३॥
yuddhe tu kṣatriyāṃstāta pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇaḥ |
sarvānanyānhaniṣyāmi saṃprāptānbāṇagocarān || 6-95-13||

MHB 6-95-14

एवं मां भरतश्रेष्ठो गाङ्गेयः प्राह शास्त्रवित् ।
तत्र सर्वात्मना मन्ये भीष्मस्यैवाभिपालनम् ॥ ६-९५-१४॥
evaṃ māṃ bharataśreṣṭho gāṅgeyaḥ prāha śāstravit |
tatra sarvātmanā manye bhīṣmasyaivābhipālanam || 6-95-14||

MHB 6-95-15

अरक्ष्यमाणं हि वृको हन्यात्सिंहं महावने ।
मा वृकेणेव शार्दूलं घातयेम शिखण्डिना ॥ ६-९५-१५॥
arakṣyamāṇaṃ hi vṛko hanyātsiṃhaṃ mahāvane |
mā vṛkeṇeva śārdūlaṃ ghātayema śikhaṇḍinā || 6-95-15||

MHB 6-95-16

मातुलः शकुनिः शल्यः कृपो द्रोणो विविंशतिः ।
यत्ता रक्षन्तु गाङ्गेयं तस्मिन्गुप्ते ध्रुवो जयः ॥ ६-९५-१६॥
mātulaḥ śakuniḥ śalyaḥ kṛpo droṇo viviṃśatiḥ |
yattā rakṣantu gāṅgeyaṃ tasmingupte dhruvo jayaḥ || 6-95-16||

MHB 6-95-17

एतच्छ्रुत्वा तु राजानो दुर्योधनवचस्तदा ।
सर्वतो रथवंशेन गाङ्गेयं पर्यवारयन् ॥ ६-९५-१७॥
etacchrutvā tu rājāno duryodhanavacastadā |
sarvato rathavaṃśena gāṅgeyaṃ paryavārayan || 6-95-17||

MHB 6-95-18

पुत्राश्च तव गाङ्गेयं परिवार्य ययुर्मुदा ।
कम्पयन्तो भुवं द्यां च क्षोभयन्तश्च पाण्डवान् ॥ ६-९५-१८॥
putrāśca tava gāṅgeyaṃ parivārya yayurmudā |
kampayanto bhuvaṃ dyāṃ ca kṣobhayantaśca pāṇḍavān || 6-95-18||

MHB 6-95-19

तै रथैश्च सुसंयुक्तैर्दन्तिभिश्च महारथाः ।
परिवार्य रणे भीष्मं दंशिताः समवस्थिताः ॥ ६-९५-१९॥
tai rathaiśca susaṃyuktairdantibhiśca mahārathāḥ |
parivārya raṇe bhīṣmaṃ daṃśitāḥ samavasthitāḥ || 6-95-19||

MHB 6-95-20

यथा देवासुरे युद्धे त्रिदशा वज्रधारिणम् ।
सर्वे ते स्म व्यतिष्ठन्त रक्षन्तस्तं महारथम् ॥ ६-९५-२०॥
yathā devāsure yuddhe tridaśā vajradhāriṇam |
sarve te sma vyatiṣṭhanta rakṣantastaṃ mahāratham || 6-95-20||

MHB 6-95-21

ततो दुर्योधनो राजा पुनर्भ्रातरमब्रवीत् ।
सव्यं चक्रं युधामन्युरुत्तमौजाश्च दक्षिणम् ।
गोप्तारावर्जुनस्यैतावर्जुनोऽपि शिखण्डिनः ॥ ६-९५-२१॥
tato duryodhano rājā punarbhrātaramabravīt |
savyaṃ cakraṃ yudhāmanyuruttamaujāśca dakṣiṇam |
goptārāvarjunasyaitāvarjuno'pi śikhaṇḍinaḥ || 6-95-21||

MHB 6-95-22

स रक्ष्यमाणः पार्थेन तथास्माभिर्विवर्जितः ।
यथा भीष्मं न नो हन्याद्दुःशासन तथा कुरु ॥ ६-९५-२२॥
sa rakṣyamāṇaḥ pārthena tathāsmābhirvivarjitaḥ |
yathā bhīṣmaṃ na no hanyādduḥśāsana tathā kuru || 6-95-22||

MHB 6-95-23

भ्रातुस्तद्वचनं श्रुत्वा पुत्रो दुःशासनस्तव ।
भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा प्रययौ सेनया सह ॥ ६-९५-२३॥
bhrātustadvacanaṃ śrutvā putro duḥśāsanastava |
bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā prayayau senayā saha || 6-95-23||

MHB 6-95-24

भीष्मं तु रथवंशेन दृष्ट्वा तमभिसंवृतम् ।
अर्जुनो रथिनां श्रेष्ठो धृष्टद्युम्नमुवाच ह ॥ ६-९५-२४॥
bhīṣmaṃ tu rathavaṃśena dṛṣṭvā tamabhisaṃvṛtam |
arjuno rathināṃ śreṣṭho dhṛṣṭadyumnamuvāca ha || 6-95-24||

MHB 6-95-25

शिखण्डिनं नरव्याघ्र भीष्मस्य प्रमुखेऽनघ ।
स्थापयस्वाद्य पाञ्चाल्य तस्य गोप्ताहमप्युत ॥ ६-९५-२५॥
śikhaṇḍinaṃ naravyāghra bhīṣmasya pramukhe'nagha |
sthāpayasvādya pāñcālya tasya goptāhamapyuta || 6-95-25||

MHB 6-95-26

ततः शांतनवो भीष्मो निर्ययौ सेनया सह ।
व्यूहं चाव्यूहत महत्सर्वतोभद्रमाहवे ॥ ६-९५-२६॥
tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo niryayau senayā saha |
vyūhaṃ cāvyūhata mahatsarvatobhadramāhave || 6-95-26||

MHB 6-95-27

कृपश्च कृतवर्मा च शैब्यश्चैव महारथः ।
शकुनिः सैन्धवश्चैव काम्बोजश्च सुदक्षिणः ॥ ६-९५-२७॥
kṛpaśca kṛtavarmā ca śaibyaścaiva mahārathaḥ |
śakuniḥ saindhavaścaiva kāmbojaśca sudakṣiṇaḥ || 6-95-27||

MHB 6-95-28

भीष्मेण सहिताः सर्वे पुत्रैश्च तव भारत ।
अग्रतः सर्वसैन्यानां व्यूहस्य प्रमुखे स्थिताः ॥ ६-९५-२८॥
bhīṣmeṇa sahitāḥ sarve putraiśca tava bhārata |
agrataḥ sarvasainyānāṃ vyūhasya pramukhe sthitāḥ || 6-95-28||

MHB 6-95-29

द्रोणो भूरिश्रवाः शल्यो भगदत्तश्च मारिष ।
दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता व्यूहस्य दंशिताः ॥ ६-९५-२९॥
droṇo bhūriśravāḥ śalyo bhagadattaśca māriṣa |
dakṣiṇaṃ pakṣamāśritya sthitā vyūhasya daṃśitāḥ || 6-95-29||

MHB 6-95-30

अश्वत्थामा सोमदत्त आवन्त्यौ च महारथौ ।
महत्या सेनया युक्ता वामं पक्षमपालयन् ॥ ६-९५-३०॥
aśvatthāmā somadatta āvantyau ca mahārathau |
mahatyā senayā yuktā vāmaṃ pakṣamapālayan || 6-95-30||

MHB 6-95-31

दुर्योधनो महाराज त्रिगर्तैः सर्वतो वृतः ।
व्यूहमध्ये स्थितो राजन्पाण्डवान्प्रति भारत ॥ ६-९५-३१॥
duryodhano mahārāja trigartaiḥ sarvato vṛtaḥ |
vyūhamadhye sthito rājanpāṇḍavānprati bhārata || 6-95-31||

MHB 6-95-32

अलम्बुसो रथश्रेष्ठः श्रुतायुश्च महारथः ।
पृष्ठतः सर्वसैन्यानां स्थितौ व्यूहस्य दंशितौ ॥ ६-९५-३२॥
alambuso rathaśreṣṭhaḥ śrutāyuśca mahārathaḥ |
pṛṣṭhataḥ sarvasainyānāṃ sthitau vyūhasya daṃśitau || 6-95-32||

MHB 6-95-33

एवमेते तदा व्यूहं कृत्वा भारत तावकाः ।
संनद्धाः समदृश्यन्त प्रतपन्त इवाग्नयः ॥ ६-९५-३३॥
evamete tadā vyūhaṃ kṛtvā bhārata tāvakāḥ |
saṃnaddhāḥ samadṛśyanta pratapanta ivāgnayaḥ || 6-95-33||

MHB 6-95-34

तथा युधिष्ठिरो राजा भीमसेनश्च पाण्डवः ।
नकुलः सहदेवश्च माद्रीपुत्रावुभावपि ।
अग्रतः सर्वसैन्यानां स्थिता व्यूहस्य दंशिताः ॥ ६-९५-३४॥
tathā yudhiṣṭhiro rājā bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ |
nakulaḥ sahadevaśca mādrīputrāvubhāvapi |
agrataḥ sarvasainyānāṃ sthitā vyūhasya daṃśitāḥ || 6-95-34||

MHB 6-95-35

धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्च महारथः ।
स्थिताः सैन्येन महता परानीकविनाशनाः ॥ ६-९५-३५॥
dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiśca mahārathaḥ |
sthitāḥ sainyena mahatā parānīkavināśanāḥ || 6-95-35||

MHB 6-95-36

शिखण्डी विजयश्चैव राक्षसश्च घटोत्कचः ।
चेकितानो महाबाहुः कुन्तिभोजश्च वीर्यवान् ।
स्थिता रणे महाराज महत्या सेनया वृताः ॥ ६-९५-३६॥
śikhaṇḍī vijayaścaiva rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ |
cekitāno mahābāhuḥ kuntibhojaśca vīryavān |
sthitā raṇe mahārāja mahatyā senayā vṛtāḥ || 6-95-36||

MHB 6-95-37

अभिमन्युर्महेष्वासो द्रुपदश्च महारथः ।
केकया भ्रातरः पञ्च स्थिता युद्धाय दंशिताः ॥ ६-९५-३७॥
abhimanyurmaheṣvāso drupadaśca mahārathaḥ |
kekayā bhrātaraḥ pañca sthitā yuddhāya daṃśitāḥ || 6-95-37||

MHB 6-95-38

एवं तेऽपि महाव्यूहं प्रतिव्यूह्य सुदुर्जयम् ।
पाण्डवाः समरे शूराः स्थिता युद्धाय मारिष ॥ ६-९५-३८॥
evaṃ te'pi mahāvyūhaṃ prativyūhya sudurjayam |
pāṇḍavāḥ samare śūrāḥ sthitā yuddhāya māriṣa || 6-95-38||

MHB 6-95-39

तावकास्तु रणे यत्ताः सहसेना नराधिपाः ।
अभ्युद्ययू रणे पार्थान्भीष्मं कृत्वाग्रतो नृप ॥ ६-९५-३९॥
tāvakāstu raṇe yattāḥ sahasenā narādhipāḥ |
abhyudyayū raṇe pārthānbhīṣmaṃ kṛtvāgrato nṛpa || 6-95-39||

MHB 6-95-40

तथैव पाण्डवा राजन्भीमसेनपुरोगमाः ।
भीष्मं युद्धपरिप्रेप्सुं संग्रामे विजिगीषवः ॥ ६-९५-४०॥
tathaiva pāṇḍavā rājanbhīmasenapurogamāḥ |
bhīṣmaṃ yuddhapariprepsuṃ saṃgrāme vijigīṣavaḥ || 6-95-40||

MHB 6-95-41

क्ष्वेडाः किलिकिलाशब्दान्क्रकचान्गोविषाणिकाः ।
भेरीमृदङ्गपणवान्नादयन्तश्च पुष्करान् ।
पाण्डवा अभ्यधावन्त नदन्तो भैरवान्रवान् ॥ ६-९५-४१॥
kṣveḍāḥ kilikilāśabdānkrakacāngoviṣāṇikāḥ |
bherīmṛdaṅgapaṇavānnādayantaśca puṣkarān |
pāṇḍavā abhyadhāvanta nadanto bhairavānravān || 6-95-41||

MHB 6-95-42

भेरीमृदङ्गशङ्खानां दुन्दुभीनां च निस्वनैः ।
उत्क्रुष्टसिंहनादैश्च वल्गितैश्च पृथग्विधैः ॥ ६-९५-४२॥
bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ dundubhīnāṃ ca nisvanaiḥ |
utkruṣṭasiṃhanādaiśca valgitaiśca pṛthagvidhaiḥ || 6-95-42||

MHB 6-95-43

वयं प्रतिनदन्तस्तानभ्यगच्छाम सत्वराः ।
सहसैवाभिसंक्रुद्धास्तदासीत्तुमुलं महत् ॥ ६-९५-४३॥
vayaṃ pratinadantastānabhyagacchāma satvarāḥ |
sahasaivābhisaṃkruddhāstadāsīttumulaṃ mahat || 6-95-43||

MHB 6-95-44

ततोऽन्योन्यं प्रधावन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे ।
ततः शब्देन महता प्रचकम्पे वसुंधरा ॥ ६-९५-४४॥
tato'nyonyaṃ pradhāvantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire |
tataḥ śabdena mahatā pracakampe vasuṃdharā || 6-95-44||

MHB 6-95-45

पक्षिणश्च महाघोरं व्याहरन्तो विबभ्रमुः ।
सप्रभश्चोदितः सूर्यो निष्प्रभः समपद्यत ॥ ६-९५-४५॥
pakṣiṇaśca mahāghoraṃ vyāharanto vibabhramuḥ |
saprabhaścoditaḥ sūryo niṣprabhaḥ samapadyata || 6-95-45||

MHB 6-95-46

ववुश्च तुमुला वाताः शंसन्तः सुमहद्भयम् ।
घोराश्च घोरनिर्ह्रादाः शिवास्तत्र ववाशिरे ।
वेदयन्त्यो महाराज महद्वैशसमागतम् ॥ ६-९५-४६॥
vavuśca tumulā vātāḥ śaṃsantaḥ sumahadbhayam |
ghorāśca ghoranirhrādāḥ śivāstatra vavāśire |
vedayantyo mahārāja mahadvaiśasamāgatam || 6-95-46||

MHB 6-95-47

दिशः प्रज्वलिता राजन्पांसुवर्षं पपात च ।
रुधिरेण समुन्मिश्रमस्थिवर्षं तथैव च ॥ ६-९५-४७॥
diśaḥ prajvalitā rājanpāṃsuvarṣaṃ papāta ca |
rudhireṇa samunmiśramasthivarṣaṃ tathaiva ca || 6-95-47||

MHB 6-95-48

रुदतां वाहनानां च नेत्रेभ्यः प्रापतज्जलम् ।
सुस्रुवुश्च शकृन्मूत्रं प्रध्यायन्तो विशां पते ॥ ६-९५-४८॥
rudatāṃ vāhanānāṃ ca netrebhyaḥ prāpatajjalam |
susruvuśca śakṛnmūtraṃ pradhyāyanto viśāṃ pate || 6-95-48||

MHB 6-95-49

अन्तर्हिता महानादाः श्रूयन्ते भरतर्षभ ।
रक्षसां पुरुषादानां नदतां भैरवान्रवान् ॥ ६-९५-४९॥
antarhitā mahānādāḥ śrūyante bharatarṣabha |
rakṣasāṃ puruṣādānāṃ nadatāṃ bhairavānravān || 6-95-49||

MHB 6-95-50

संपतन्तः स्म दृश्यन्ते गोमायुबकवायसाः ।
श्वानश्च विविधैर्नादैर्भषन्तस्तत्र तस्थिरे ॥ ६-९५-५०॥
saṃpatantaḥ sma dṛśyante gomāyubakavāyasāḥ |
śvānaśca vividhairnādairbhaṣantastatra tasthire || 6-95-50||

MHB 6-95-51

ज्वलिताश्च महोल्का वै समाहत्य दिवाकरम् ।
निपेतुः सहसा भूमौ वेदयाना महद्भयम् ॥ ६-९५-५१॥
jvalitāśca maholkā vai samāhatya divākaram |
nipetuḥ sahasā bhūmau vedayānā mahadbhayam || 6-95-51||

MHB 6-95-52

महान्त्यनीकानि महासमुच्छ्रये समागमे पाण्डवधार्तराष्ट्रयोः ।
प्रकाशिरे शङ्खमृदङ्गनिस्वनैः प्रकम्पितानीव वनानि वायुना ॥ ६-९५-५२॥
mahāntyanīkāni mahāsamucchraye samāgame pāṇḍavadhārtarāṣṭrayoḥ |
prakāśire śaṅkhamṛdaṅganisvanaiḥ prakampitānīva vanāni vāyunā || 6-95-52||

MHB 6-95-53

नरेन्द्रनागाश्वसमाकुलानामभ्यायतीनामशिवे मुहूर्ते ।
बभूव घोषस्तुमुलश्चमूनां वातोद्धुतानामिव सागराणाम् ॥ ६-९५-५३॥
narendranāgāśvasamākulānāmabhyāyatīnāmaśive muhūrte |
babhūva ghoṣastumulaścamūnāṃ vātoddhutānāmiva sāgarāṇām || 6-95-53||

Adhyaya: 96/117 (51)

MHB 6-96-1

संजय उवाच ।
अभिमन्यू रथोदारः पिशङ्गैस्तुरगोत्तमैः ।
अभिदुद्राव तेजस्वी दुर्योधनबलं महत् ।
विकिरञ्शरवर्षाणि वारिधारा इवाम्बुदः ॥ ६-९६-१॥
saṃjaya uvāca |
abhimanyū rathodāraḥ piśaṅgaisturagottamaiḥ |
abhidudrāva tejasvī duryodhanabalaṃ mahat |
vikirañśaravarṣāṇi vāridhārā ivāmbudaḥ || 6-96-1||

MHB 6-96-2

न शेकुः समरे क्रुद्धं सौभद्रमरिसूदनम् ।
शस्त्रौघिणं गाहमानं सेनासागरमक्षयम् ।
निवारयितुमप्याजौ त्वदीयाः कुरुपुंगवाः ॥ ६-९६-२॥
na śekuḥ samare kruddhaṃ saubhadramarisūdanam |
śastraughiṇaṃ gāhamānaṃ senāsāgaramakṣayam |
nivārayitumapyājau tvadīyāḥ kurupuṃgavāḥ || 6-96-2||

MHB 6-96-3

तेन मुक्ता रणे राजञ्शराः शत्रुनिबर्हणाः ।
क्षत्रियाननयञ्शूरान्प्रेतराजनिवेशनम् ॥ ६-९६-३॥
tena muktā raṇe rājañśarāḥ śatrunibarhaṇāḥ |
kṣatriyānanayañśūrānpretarājaniveśanam || 6-96-3||

MHB 6-96-4

यमदण्डोपमान्घोराञ्ज्वलनाशीविषोपमान् ।
सौभद्रः समरे क्रुद्धः प्रेषयामास सायकान् ॥ ६-९६-४॥
yamadaṇḍopamānghorāñjvalanāśīviṣopamān |
saubhadraḥ samare kruddhaḥ preṣayāmāsa sāyakān || 6-96-4||

MHB 6-96-5

रथिनं च रथात्तूर्णं हयपृष्ठाच्च सादिनम् ।
गजारोहांश्च सगजान्पातयामास फाल्गुनिः ॥ ६-९६-५॥
rathinaṃ ca rathāttūrṇaṃ hayapṛṣṭhācca sādinam |
gajārohāṃśca sagajānpātayāmāsa phālguniḥ || 6-96-5||

MHB 6-96-6

तस्य तत्कुर्वतः कर्म महत्संख्येऽद्भुतं नृपाः ।
पूजयां चक्रिरे हृष्टाः प्रशशंसुश्च फाल्गुनिम् ॥ ६-९६-६॥
tasya tatkurvataḥ karma mahatsaṃkhye'dbhutaṃ nṛpāḥ |
pūjayāṃ cakrire hṛṣṭāḥ praśaśaṃsuśca phālgunim || 6-96-6||

MHB 6-96-7

तान्यनीकानि सौभद्रो द्रावयन्बह्वशोभत ।
तूलराशिमिवाधूय मारुतः सर्वतोदिशम् ॥ ६-९६-७॥
tānyanīkāni saubhadro drāvayanbahvaśobhata |
tūlarāśimivādhūya mārutaḥ sarvatodiśam || 6-96-7||

MHB 6-96-8

तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि भारत ।
त्रातारं नाध्यगच्छन्त पङ्के मग्ना इव द्विपाः ॥ ६-९६-८॥
tena vidrāvyamāṇāni tava sainyāni bhārata |
trātāraṃ nādhyagacchanta paṅke magnā iva dvipāḥ || 6-96-8||

MHB 6-96-9

विद्राव्य सर्वसैन्यानि तावकानि नरोत्तमः ।
अभिमन्युः स्थितो राजन्विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ॥ ६-९६-९॥
vidrāvya sarvasainyāni tāvakāni narottamaḥ |
abhimanyuḥ sthito rājanvidhūmo'gniriva jvalan || 6-96-9||

MHB 6-96-10

न चैनं तावकाः सर्वे विषेहुररिघातिनम् ।
प्रदीप्तं पावकं यद्वत्पतंगाः कालचोदिताः ॥ ६-९६-१०॥
na cainaṃ tāvakāḥ sarve viṣehurarighātinam |
pradīptaṃ pāvakaṃ yadvatpataṃgāḥ kālacoditāḥ || 6-96-10||

MHB 6-96-11

प्रहरन्सर्वशत्रुभ्यः पाण्डवानां महारथः ।
अदृश्यत महेष्वासः सवज्र इव वज्रभृत् ॥ ६-९६-११॥
praharansarvaśatrubhyaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ |
adṛśyata maheṣvāsaḥ savajra iva vajrabhṛt || 6-96-11||

MHB 6-96-12

हेमपृष्ठं धनुश्चास्य ददृशे चरतो दिशः ।
तोयदेषु यथा राजन्भ्राजमानाः शतह्रदाः ॥ ६-९६-१२॥
hemapṛṣṭhaṃ dhanuścāsya dadṛśe carato diśaḥ |
toyadeṣu yathā rājanbhrājamānāḥ śatahradāḥ || 6-96-12||

MHB 6-96-13

शराश्च निशिताः पीता निश्चरन्ति स्म संयुगे ।
वनात्फुल्लद्रुमाद्राजन्भ्रमराणामिव व्रजाः ॥ ६-९६-१३॥
śarāśca niśitāḥ pītā niścaranti sma saṃyuge |
vanātphulladrumādrājanbhramarāṇāmiva vrajāḥ || 6-96-13||

MHB 6-96-14

तथैव चरतस्तस्य सौभद्रस्य महात्मनः ।
रथेन मेघघोषेण ददृशुर्नान्तरं जनाः ॥ ६-९६-१४॥
tathaiva caratastasya saubhadrasya mahātmanaḥ |
rathena meghaghoṣeṇa dadṛśurnāntaraṃ janāḥ || 6-96-14||

MHB 6-96-15

मोहयित्वा कृपं द्रोणं द्रौणिं च स बृहद्बलम् ।
सैन्धवं च महेष्वासं व्यचरल्लघु सुष्ठु च ॥ ६-९६-१५॥
mohayitvā kṛpaṃ droṇaṃ drauṇiṃ ca sa bṛhadbalam |
saindhavaṃ ca maheṣvāsaṃ vyacarallaghu suṣṭhu ca || 6-96-15||

MHB 6-96-16

मण्डलीकृतमेवास्य धनुः पश्याम मारिष ।
सूर्यमण्डलसंकाशं तपतस्तव वाहिनीम् ॥ ६-९६-१६॥
maṇḍalīkṛtamevāsya dhanuḥ paśyāma māriṣa |
sūryamaṇḍalasaṃkāśaṃ tapatastava vāhinīm || 6-96-16||

MHB 6-96-17

तं दृष्ट्वा क्षत्रियाः शूराः प्रतपन्तं शरार्चिभिः ।
द्विफल्गुनमिमं लोकं मेनिरे तस्य कर्मभिः ॥ ६-९६-१७॥
taṃ dṛṣṭvā kṣatriyāḥ śūrāḥ pratapantaṃ śarārcibhiḥ |
dviphalgunamimaṃ lokaṃ menire tasya karmabhiḥ || 6-96-17||

MHB 6-96-18

तेनार्दिता महाराज भारती सा महाचमूः ।
बभ्राम तत्र तत्रैव योषिन्मदवशादिव ॥ ६-९६-१८॥
tenārditā mahārāja bhāratī sā mahācamūḥ |
babhrāma tatra tatraiva yoṣinmadavaśādiva || 6-96-18||

MHB 6-96-19

द्रावयित्वा च तत्सैन्यं कम्पयित्वा महारथान् ।
नन्दयामास सुहृदो मयं जित्वेव वासवः ॥ ६-९६-१९॥
drāvayitvā ca tatsainyaṃ kampayitvā mahārathān |
nandayāmāsa suhṛdo mayaṃ jitveva vāsavaḥ || 6-96-19||

MHB 6-96-20

तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि संयुगे ।
चक्रुरार्तस्वरं घोरं पर्जन्यनिनदोपमम् ॥ ६-९६-२०॥
tena vidrāvyamāṇāni tava sainyāni saṃyuge |
cakrurārtasvaraṃ ghoraṃ parjanyaninadopamam || 6-96-20||

MHB 6-96-21

तं श्रुत्वा निनदं घोरं तव सैन्यस्य मारिष ।
मारुतोद्धूतवेगस्य समुद्रस्येव पर्वणि ।
दुर्योधनस्तदा राजा आर्श्यशृङ्गिमभाषत ॥ ६-९६-२१॥
taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tava sainyasya māriṣa |
mārutoddhūtavegasya samudrasyeva parvaṇi |
duryodhanastadā rājā ārśyaśṛṅgimabhāṣata || 6-96-21||

MHB 6-96-22

एष कार्ष्णिर्महेष्वासो द्वितीय इव फल्गुनः ।
चमूं द्रावयते क्रोधाद्वृत्रो देवचमूमिव ॥ ६-९६-२२॥
eṣa kārṣṇirmaheṣvāso dvitīya iva phalgunaḥ |
camūṃ drāvayate krodhādvṛtro devacamūmiva || 6-96-22||

MHB 6-96-23

तस्य नान्यं प्रपश्यामि संयुगे भेषजं महत् ।
ऋते त्वां राक्षसश्रेष्ठ सर्वविद्यासु पारगम् ॥ ६-९६-२३॥
tasya nānyaṃ prapaśyāmi saṃyuge bheṣajaṃ mahat |
ṛte tvāṃ rākṣasaśreṣṭha sarvavidyāsu pāragam || 6-96-23||

MHB 6-96-24

स गत्वा त्वरितं वीरं जहि सौभद्रमाहवे ।
वयं पार्थान्हनिष्यामो भीष्मद्रोणपुरःसराः ॥ ६-९६-२४॥
sa gatvā tvaritaṃ vīraṃ jahi saubhadramāhave |
vayaṃ pārthānhaniṣyāmo bhīṣmadroṇapuraḥsarāḥ || 6-96-24||

MHB 6-96-25

स एवमुक्तो बलवान्राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ।
प्रययौ समरे तूर्णं तव पुत्रस्य शासनात् ।
नर्दमानो महानादं प्रावृषीव बलाहकः ॥ ६-९६-२५॥
sa evamukto balavānrākṣasendraḥ pratāpavān |
prayayau samare tūrṇaṃ tava putrasya śāsanāt |
nardamāno mahānādaṃ prāvṛṣīva balāhakaḥ || 6-96-25||

MHB 6-96-26

तस्य शब्देन महता पाण्डवानां महद्बलम् ।
प्राचलत्सर्वतो राजन्पूर्यमाण इवार्णवः ॥ ६-९६-२६॥
tasya śabdena mahatā pāṇḍavānāṃ mahadbalam |
prācalatsarvato rājanpūryamāṇa ivārṇavaḥ || 6-96-26||

MHB 6-96-27

बहवश्च नरा राजंस्तस्य नादेन भीषिताः ।
प्रियान्प्राणान्परित्यज्य निपेतुर्धरणीतले ॥ ६-९६-२७॥
bahavaśca narā rājaṃstasya nādena bhīṣitāḥ |
priyānprāṇānparityajya nipeturdharaṇītale || 6-96-27||

MHB 6-96-28

कार्ष्णिश्चापि मुदा युक्तः प्रगृहीतशरासनः ।
नृत्यन्निव रथोपस्थे तद्रक्षः समुपाद्रवत् ॥ ६-९६-२८॥
kārṣṇiścāpi mudā yuktaḥ pragṛhītaśarāsanaḥ |
nṛtyanniva rathopasthe tadrakṣaḥ samupādravat || 6-96-28||

MHB 6-96-29

ततः स राक्षसः क्रुद्धः संप्राप्यैवार्जुनिं रणे ।
नातिदूरे स्थितस्तस्य द्रावयामास वै चमूम् ॥ ६-९६-२९॥
tataḥ sa rākṣasaḥ kruddhaḥ saṃprāpyaivārjuniṃ raṇe |
nātidūre sthitastasya drāvayāmāsa vai camūm || 6-96-29||

MHB 6-96-30

सा वध्यमाना समरे पाण्डवानां महाचमूः ।
प्रत्युद्ययौ रणे रक्षो देवसेना यथा बलिम् ॥ ६-९६-३०॥
sā vadhyamānā samare pāṇḍavānāṃ mahācamūḥ |
pratyudyayau raṇe rakṣo devasenā yathā balim || 6-96-30||

MHB 6-96-31

विमर्दः सुमहानासीत्तस्य सैन्यस्य मारिष ।
रक्षसा घोररूपेण वध्यमानस्य संयुगे ॥ ६-९६-३१॥
vimardaḥ sumahānāsīttasya sainyasya māriṣa |
rakṣasā ghorarūpeṇa vadhyamānasya saṃyuge || 6-96-31||

MHB 6-96-32

ततः शरसहस्रैस्तां पाण्डवानां महाचमूम् ।
व्यद्रावयद्रणे रक्षो दर्शयद्वै पराक्रमम् ॥ ६-९६-३२॥
tataḥ śarasahasraistāṃ pāṇḍavānāṃ mahācamūm |
vyadrāvayadraṇe rakṣo darśayadvai parākramam || 6-96-32||

MHB 6-96-33

सा वध्यमाना च तथा पाण्डवानामनीकिनी ।
रक्षसा घोररूपेण प्रदुद्राव रणे भयात् ॥ ६-९६-३३॥
sā vadhyamānā ca tathā pāṇḍavānāmanīkinī |
rakṣasā ghorarūpeṇa pradudrāva raṇe bhayāt || 6-96-33||

MHB 6-96-34

तां प्रमृद्य ततः सेनां पद्मिनीं वारणो यथा ।
ततोऽभिदुद्राव रणे द्रौपदेयान्महाबलान् ॥ ६-९६-३४॥
tāṃ pramṛdya tataḥ senāṃ padminīṃ vāraṇo yathā |
tato'bhidudrāva raṇe draupadeyānmahābalān || 6-96-34||

MHB 6-96-35

ते तु क्रुद्धा महेष्वासा द्रौपदेयाः प्रहारिणः ।
राक्षसं दुद्रुवुः सर्वे ग्रहाः पञ्च यथा रविम् ॥ ६-९६-३५॥
te tu kruddhā maheṣvāsā draupadeyāḥ prahāriṇaḥ |
rākṣasaṃ dudruvuḥ sarve grahāḥ pañca yathā ravim || 6-96-35||

MHB 6-96-36

वीर्यवद्भिस्ततस्तैस्तु पीडितो राक्षसोत्तमः ।
यथा युगक्षये घोरे चन्द्रमाः पञ्चभिर्ग्रहैः ॥ ६-९६-३६॥
vīryavadbhistatastaistu pīḍito rākṣasottamaḥ |
yathā yugakṣaye ghore candramāḥ pañcabhirgrahaiḥ || 6-96-36||

MHB 6-96-37

प्रतिविन्ध्यस्ततो रक्षो बिभेद निशितैः शरैः ।
सर्वपारशवैस्तूर्णमकुण्ठाग्रैर्महाबलः ॥ ६-९६-३७॥
prativindhyastato rakṣo bibheda niśitaiḥ śaraiḥ |
sarvapāraśavaistūrṇamakuṇṭhāgrairmahābalaḥ || 6-96-37||

MHB 6-96-38

स तैर्भिन्नतनुत्राणः शुशुभे राक्षसोत्तमः ।
मरीचिभिरिवार्कस्य संस्यूतो जलदो महान् ॥ ६-९६-३८॥
sa tairbhinnatanutrāṇaḥ śuśubhe rākṣasottamaḥ |
marīcibhirivārkasya saṃsyūto jalado mahān || 6-96-38||

MHB 6-96-39

विषक्तैः स शरैश्चापि तपनीयपरिच्छदैः ।
आर्श्यशृङ्गिर्बभौ राजन्दीप्तशृङ्ग इवाचलः ॥ ६-९६-३९॥
viṣaktaiḥ sa śaraiścāpi tapanīyaparicchadaiḥ |
ārśyaśṛṅgirbabhau rājandīptaśṛṅga ivācalaḥ || 6-96-39||

MHB 6-96-40

ततस्ते भ्रातरः पञ्च राक्षसेन्द्रं महाहवे ।
विव्यधुर्निशितैर्बाणैस्तपनीयविभूषितैः ॥ ६-९६-४०॥
tataste bhrātaraḥ pañca rākṣasendraṃ mahāhave |
vivyadhurniśitairbāṇaistapanīyavibhūṣitaiḥ || 6-96-40||

MHB 6-96-41

स निर्भिन्नः शरैर्घोरैर्भुजगैः कोपितैरिव ।
अलम्बुसो भृशं राजन्नागेन्द्र इव चुक्रुधे ॥ ६-९६-४१॥
sa nirbhinnaḥ śarairghorairbhujagaiḥ kopitairiva |
alambuso bhṛśaṃ rājannāgendra iva cukrudhe || 6-96-41||

MHB 6-96-42

सोऽतिविद्धो महाराज मुहूर्तमथ मारिष ।
प्रविवेश तमो दीर्घं पीडितस्तैर्महारथैः ॥ ६-९६-४२॥
so'tividdho mahārāja muhūrtamatha māriṣa |
praviveśa tamo dīrghaṃ pīḍitastairmahārathaiḥ || 6-96-42||

MHB 6-96-43

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां क्रोधेन द्विगुणीकृतः ।
चिच्छेद सायकैस्तेषां ध्वजांश्चैव धनूंषि च ॥ ६-९६-४३॥
pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ krodhena dviguṇīkṛtaḥ |
ciccheda sāyakaisteṣāṃ dhvajāṃścaiva dhanūṃṣi ca || 6-96-43||

MHB 6-96-44

एकैकं च त्रिभिर्बाणैराजघान स्मयन्निव ।
अलम्बुसो रथोपस्थे नृत्यन्निव महारथः ॥ ६-९६-४४॥
ekaikaṃ ca tribhirbāṇairājaghāna smayanniva |
alambuso rathopasthe nṛtyanniva mahārathaḥ || 6-96-44||

MHB 6-96-45

त्वरमाणश्च संक्रुद्धो हयांस्तेषां महात्मनाम् ।
जघान राक्षसः क्रुद्धः सारथींश्च महाबलः ॥ ६-९६-४५॥
tvaramāṇaśca saṃkruddho hayāṃsteṣāṃ mahātmanām |
jaghāna rākṣasaḥ kruddhaḥ sārathīṃśca mahābalaḥ || 6-96-45||

MHB 6-96-46

बिभेद च सुसंहृष्टः पुनश्चैनान्सुसंशितैः ।
शरैर्बहुविधाकारैः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६-९६-४६॥
bibheda ca susaṃhṛṣṭaḥ punaścainānsusaṃśitaiḥ |
śarairbahuvidhākāraiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ || 6-96-46||

MHB 6-96-47

विरथांश्च महेष्वासान्कृत्वा तत्र स राक्षसः ।
अभिदुद्राव वेगेन हन्तुकामो निशाचरः ॥ ६-९६-४७॥
virathāṃśca maheṣvāsānkṛtvā tatra sa rākṣasaḥ |
abhidudrāva vegena hantukāmo niśācaraḥ || 6-96-47||

MHB 6-96-48

तानर्दितान्रणे तेन राक्षसेन दुरात्मना ।
दृष्ट्वार्जुनसुतः संख्ये राक्षसं समुपाद्रवत् ॥ ६-९६-४८॥
tānarditānraṇe tena rākṣasena durātmanā |
dṛṣṭvārjunasutaḥ saṃkhye rākṣasaṃ samupādravat || 6-96-48||

MHB 6-96-49

तयोः समभवद्युद्धं वृत्रवासवयोरिव ।
ददृशुस्तावकाः सर्वे पाण्डवाश्च महारथाः ॥ ६-९६-४९॥
tayoḥ samabhavadyuddhaṃ vṛtravāsavayoriva |
dadṛśustāvakāḥ sarve pāṇḍavāśca mahārathāḥ || 6-96-49||

MHB 6-96-50

तौ समेतौ महायुद्धे क्रोधदीप्तौ परस्परम् ।
महाबलौ महाराज क्रोधसंरक्तलोचनौ ।
परस्परमवेक्षेतां कालानलसमौ युधि ॥ ६-९६-५०॥
tau sametau mahāyuddhe krodhadīptau parasparam |
mahābalau mahārāja krodhasaṃraktalocanau |
parasparamavekṣetāṃ kālānalasamau yudhi || 6-96-50||

MHB 6-96-51

तयोः समागमो घोरो बभूव कटुकोदयः ।
यथा देवासुरे युद्धे शक्रशम्बरयोरिव ॥ ६-९६-५१॥
tayoḥ samāgamo ghoro babhūva kaṭukodayaḥ |
yathā devāsure yuddhe śakraśambarayoriva || 6-96-51||

Adhyaya: 97/117 (57)

MHB 6-97-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
आर्जुनिं समरे शूरं विनिघ्नन्तं महारथम् ।
अलम्बुसः कथं युद्धे प्रत्ययुध्यत संजय ॥ ६-९७-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
ārjuniṃ samare śūraṃ vinighnantaṃ mahāratham |
alambusaḥ kathaṃ yuddhe pratyayudhyata saṃjaya || 6-97-1||

MHB 6-97-2

आर्श्यशृङ्गिं कथं चापि सौभद्रः परवीरहा ।
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन यथा वृत्तं स्म संयुगे ॥ ६-९७-२॥
ārśyaśṛṅgiṃ kathaṃ cāpi saubhadraḥ paravīrahā |
tanmamācakṣva tattvena yathā vṛttaṃ sma saṃyuge || 6-97-2||

MHB 6-97-3

धनंजयश्च किं चक्रे मम सैन्येषु संजय ।
भीमो वा बलिनां श्रेष्ठो राक्षसो वा घटोत्कचः ॥ ६-९७-३॥
dhanaṃjayaśca kiṃ cakre mama sainyeṣu saṃjaya |
bhīmo vā balināṃ śreṣṭho rākṣaso vā ghaṭotkacaḥ || 6-97-3||

MHB 6-97-4

नकुलः सहदेवो वा सात्यकिर्वा महारथः ।
एतदाचक्ष्व मे सर्वं कुशलो ह्यसि संजय ॥ ६-९७-४॥
nakulaḥ sahadevo vā sātyakirvā mahārathaḥ |
etadācakṣva me sarvaṃ kuśalo hyasi saṃjaya || 6-97-4||

MHB 6-97-5

संजय उवाच ।
हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि संग्रामं लोमहर्षणम् ।
यथाभूद्राक्षसेन्द्रस्य सौभद्रस्य च मारिष ॥ ६-९७-५॥
saṃjaya uvāca |
hanta te'haṃ pravakṣyāmi saṃgrāmaṃ lomaharṣaṇam |
yathābhūdrākṣasendrasya saubhadrasya ca māriṣa || 6-97-5||

MHB 6-97-6

अर्जुनश्च यथा संख्ये भीमसेनश्च पाण्डवः ।
नकुलः सहदेवश्च रणे चक्रुः पराक्रमम् ॥ ६-९७-६॥
arjunaśca yathā saṃkhye bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ |
nakulaḥ sahadevaśca raṇe cakruḥ parākramam || 6-97-6||

MHB 6-97-7

तथैव तावकाः सर्वे भीष्मद्रोणपुरोगमाः ।
अद्भुतानि विचित्राणि चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ॥ ६-९७-७॥
tathaiva tāvakāḥ sarve bhīṣmadroṇapurogamāḥ |
adbhutāni vicitrāṇi cakruḥ karmāṇyabhītavat || 6-97-7||

MHB 6-97-8

अलम्बुसस्तु समरे अभिमन्युं महारथम् ।
विनद्य सुमहानादं तर्जयित्वा मुहुर्मुहुः ।
अभिदुद्राव वेगेन तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ६-९७-८॥
alambusastu samare abhimanyuṃ mahāratham |
vinadya sumahānādaṃ tarjayitvā muhurmuhuḥ |
abhidudrāva vegena tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 6-97-8||

MHB 6-97-9

सौभद्रोऽपि रणे राजन्सिंहवद्विनदन्मुहुः ।
आर्श्यशृङ्गिं महेष्वासं पितुरत्यन्तवैरिणम् ॥ ६-९७-९॥
saubhadro'pi raṇe rājansiṃhavadvinadanmuhuḥ |
ārśyaśṛṅgiṃ maheṣvāsaṃ pituratyantavairiṇam || 6-97-9||

MHB 6-97-10

ततः समेयतुः संख्ये त्वरितौ नरराक्षसौ ।
रथाभ्यां रथिनां श्रेष्ठौ यथा वै देवदानवौ ।
मायावी राक्षसश्रेष्ठो दिव्यास्त्रज्ञश्च फाल्गुनिः ॥ ६-९७-१०॥
tataḥ sameyatuḥ saṃkhye tvaritau nararākṣasau |
rathābhyāṃ rathināṃ śreṣṭhau yathā vai devadānavau |
māyāvī rākṣasaśreṣṭho divyāstrajñaśca phālguniḥ || 6-97-10||

MHB 6-97-11

ततः कार्ष्णिर्महाराज निशितैः सायकैस्त्रिभिः ।
आर्श्यशृङ्गिं रणे विद्ध्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः ॥ ६-९७-११॥
tataḥ kārṣṇirmahārāja niśitaiḥ sāyakaistribhiḥ |
ārśyaśṛṅgiṃ raṇe viddhvā punarvivyādha pañcabhiḥ || 6-97-11||

MHB 6-97-12

अलम्बुसोऽपि संक्रुद्धः कार्ष्णिं नवभिराशुगैः ।
हृदि विव्याध वेगेन तोत्त्रैरिव महाद्विपम् ॥ ६-९७-१२॥
alambuso'pi saṃkruddhaḥ kārṣṇiṃ navabhirāśugaiḥ |
hṛdi vivyādha vegena tottrairiva mahādvipam || 6-97-12||

MHB 6-97-13

ततः शरसहस्रेण क्षिप्रकारी निशाचरः ।
अर्जुनस्य सुतं संख्ये पीडयामास भारत ॥ ६-९७-१३॥
tataḥ śarasahasreṇa kṣiprakārī niśācaraḥ |
arjunasya sutaṃ saṃkhye pīḍayāmāsa bhārata || 6-97-13||

MHB 6-97-14

अभिमन्युस्ततः क्रुद्धो नवतिं नतपर्वणाम् ।
चिक्षेप निशितान्बाणान्राक्षसस्य महोरसि ॥ ६-९७-१४॥
abhimanyustataḥ kruddho navatiṃ nataparvaṇām |
cikṣepa niśitānbāṇānrākṣasasya mahorasi || 6-97-14||

MHB 6-97-15

ते तस्य विविशुस्तूर्णं कायं निर्भिद्य मर्मणि ।
स तैर्विभिन्नसर्वाङ्गः शुशुभे राक्षसोत्तमः ।
पुष्पितैः किंशुकै राजन्संस्तीर्ण इव पर्वतः ॥ ६-९७-१५॥
te tasya viviśustūrṇaṃ kāyaṃ nirbhidya marmaṇi |
sa tairvibhinnasarvāṅgaḥ śuśubhe rākṣasottamaḥ |
puṣpitaiḥ kiṃśukai rājansaṃstīrṇa iva parvataḥ || 6-97-15||

MHB 6-97-16

स धारयञ्शरान्हेमपुङ्खानपि महाबलः ।
विबभौ राक्षसश्रेष्ठः सज्वाल इव पर्वतः ॥ ६-९७-१६॥
sa dhārayañśarānhemapuṅkhānapi mahābalaḥ |
vibabhau rākṣasaśreṣṭhaḥ sajvāla iva parvataḥ || 6-97-16||

MHB 6-97-17

ततः क्रुद्धो महाराज आर्श्यशृङ्गिर्महाबलः ।
महेन्द्रप्रतिमं कार्ष्णिं छादयामास पत्रिभिः ॥ ६-९७-१७॥
tataḥ kruddho mahārāja ārśyaśṛṅgirmahābalaḥ |
mahendrapratimaṃ kārṣṇiṃ chādayāmāsa patribhiḥ || 6-97-17||

MHB 6-97-18

तेन ते विशिखा मुक्ता यमदण्डोपमाः शिताः ।
अभिमन्युं विनिर्भिद्य प्राविशन्धरणीतलम् ॥ ६-९७-१८॥
tena te viśikhā muktā yamadaṇḍopamāḥ śitāḥ |
abhimanyuṃ vinirbhidya prāviśandharaṇītalam || 6-97-18||

MHB 6-97-19

तथैवार्जुनिनिर्मुक्ताः शराः काञ्चनभूषणाः ।
अलम्बुसं विनिर्भिद्य प्राविशन्त धरातलम् ॥ ६-९७-१९॥
tathaivārjuninirmuktāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ |
alambusaṃ vinirbhidya prāviśanta dharātalam || 6-97-19||

MHB 6-97-20

सौभद्रस्तु रणे रक्षः शरैः संनतपर्वभिः ।
चक्रे विमुखमासाद्य मयं शक्र इवाहवे ॥ ६-९७-२०॥
saubhadrastu raṇe rakṣaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
cakre vimukhamāsādya mayaṃ śakra ivāhave || 6-97-20||

MHB 6-97-21

विमुखं च ततो रक्षो वध्यमानं रणेऽरिणा ।
प्रादुश्चक्रे महामायां तामसीं परतापनः ॥ ६-९७-२१॥
vimukhaṃ ca tato rakṣo vadhyamānaṃ raṇe'riṇā |
prāduścakre mahāmāyāṃ tāmasīṃ paratāpanaḥ || 6-97-21||

MHB 6-97-22

ततस्ते तमसा सर्वे हृता ह्यासन्महीतले ।
नाभिमन्युमपश्यन्त नैव स्वान्न परान्रणे ॥ ६-९७-२२॥
tataste tamasā sarve hṛtā hyāsanmahītale |
nābhimanyumapaśyanta naiva svānna parānraṇe || 6-97-22||

MHB 6-97-23

अभिमन्युश्च तद्दृष्ट्वा घोररूपं महत्तमः ।
प्रादुश्चक्रेऽस्त्रमत्युग्रं भास्करं कुरुनन्दनः ॥ ६-९७-२३॥
abhimanyuśca taddṛṣṭvā ghorarūpaṃ mahattamaḥ |
prāduścakre'stramatyugraṃ bhāskaraṃ kurunandanaḥ || 6-97-23||

MHB 6-97-24

ततः प्रकाशमभवज्जगत्सर्वं महीपते ।
तां चापि जघ्निवान्मायां राक्षसस्य दुरात्मनः ॥ ६-९७-२४॥
tataḥ prakāśamabhavajjagatsarvaṃ mahīpate |
tāṃ cāpi jaghnivānmāyāṃ rākṣasasya durātmanaḥ || 6-97-24||

MHB 6-97-25

संक्रुद्धश्च महावीर्यो राक्षसेन्द्रं नरोत्तमः ।
छादयामास समरे शरैः संनतपर्वभिः ॥ ६-९७-२५॥
saṃkruddhaśca mahāvīryo rākṣasendraṃ narottamaḥ |
chādayāmāsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ || 6-97-25||

MHB 6-97-26

बह्वीस्तथान्या मायाश्च प्रयुक्तास्तेन रक्षसा ।
सर्वास्त्रविदमेयात्मा वारयामास फाल्गुनिः ॥ ६-९७-२६॥
bahvīstathānyā māyāśca prayuktāstena rakṣasā |
sarvāstravidameyātmā vārayāmāsa phālguniḥ || 6-97-26||

MHB 6-97-27

हतमायं ततो रक्षो वध्यमानं च सायकैः ।
रथं तत्रैव संत्यज्य प्राद्रवन्महतो भयात् ॥ ६-९७-२७॥
hatamāyaṃ tato rakṣo vadhyamānaṃ ca sāyakaiḥ |
rathaṃ tatraiva saṃtyajya prādravanmahato bhayāt || 6-97-27||

MHB 6-97-28

तस्मिन्विनिर्जिते तूर्णं कूटयोधिनि राक्षसे ।
आर्जुनिः समरे सैन्यं तावकं संममर्द ह ।
मदान्धो वन्यनागेन्द्रः सपद्मां पद्मिनीमिव ॥ ६-९७-२८॥
tasminvinirjite tūrṇaṃ kūṭayodhini rākṣase |
ārjuniḥ samare sainyaṃ tāvakaṃ saṃmamarda ha |
madāndho vanyanāgendraḥ sapadmāṃ padminīmiva || 6-97-28||

MHB 6-97-29

ततः शांतनवो भीष्मः सैन्यं दृष्ट्वाभिविद्रुतम् ।
महता रथवंशेन सौभद्रं पर्यवारयत् ॥ ६-९७-२९॥
tataḥ śāṃtanavo bhīṣmaḥ sainyaṃ dṛṣṭvābhividrutam |
mahatā rathavaṃśena saubhadraṃ paryavārayat || 6-97-29||

MHB 6-97-30

कोष्ठकीकृत्य तं वीरं धार्तराष्ट्रा महारथाः ।
एकं सुबहवो युद्धे ततक्षुः सायकैर्दृढम् ॥ ६-९७-३०॥
koṣṭhakīkṛtya taṃ vīraṃ dhārtarāṣṭrā mahārathāḥ |
ekaṃ subahavo yuddhe tatakṣuḥ sāyakairdṛḍham || 6-97-30||

MHB 6-97-31

स तेषां रथिनां वीरः पितुस्तुल्यपराक्रमः ।
सदृशो वासुदेवस्य विक्रमेण बलेन च ॥ ६-९७-३१॥
sa teṣāṃ rathināṃ vīraḥ pitustulyaparākramaḥ |
sadṛśo vāsudevasya vikrameṇa balena ca || 6-97-31||

MHB 6-97-32

उभयोः सदृशं कर्म स पितुर्मातुलस्य च ।
रणे बहुविधं चक्रे सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ ६-९७-३२॥
ubhayoḥ sadṛśaṃ karma sa piturmātulasya ca |
raṇe bahuvidhaṃ cakre sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ || 6-97-32||

MHB 6-97-33

ततो धनंजयो राजन्विनिघ्नंस्तव सैनिकान् ।
आससाद रणे भीष्मं पुत्रप्रेप्सुरमर्षणः ॥ ६-९७-३३॥
tato dhanaṃjayo rājanvinighnaṃstava sainikān |
āsasāda raṇe bhīṣmaṃ putraprepsuramarṣaṇaḥ || 6-97-33||

MHB 6-97-34

तथैव समरे राजन्पिता देवव्रतस्तव ।
आससाद रणे पार्थं स्वर्भानुरिव भास्करम् ॥ ६-९७-३४॥
tathaiva samare rājanpitā devavratastava |
āsasāda raṇe pārthaṃ svarbhānuriva bhāskaram || 6-97-34||

MHB 6-97-35

ततः सरथनागाश्वाः पुत्रास्तव विशां पते ।
परिवव्रू रणे भीष्मं जुगुपुश्च समन्ततः ॥ ६-९७-३५॥
tataḥ sarathanāgāśvāḥ putrāstava viśāṃ pate |
parivavrū raṇe bhīṣmaṃ jugupuśca samantataḥ || 6-97-35||

MHB 6-97-36

तथैव पाण्डवा राजन्परिवार्य धनंजयम् ।
रणाय महते युक्ता दंशिता भरतर्षभ ॥ ६-९७-३६॥
tathaiva pāṇḍavā rājanparivārya dhanaṃjayam |
raṇāya mahate yuktā daṃśitā bharatarṣabha || 6-97-36||

MHB 6-97-37

शारद्वतस्ततो राजन्भीष्मस्य प्रमुखे स्थितम् ।
अर्जुनं पञ्चविंशत्या सायकानां समाचिनोत् ॥ ६-९७-३७॥
śāradvatastato rājanbhīṣmasya pramukhe sthitam |
arjunaṃ pañcaviṃśatyā sāyakānāṃ samācinot || 6-97-37||

MHB 6-97-38

प्रत्युद्गम्याथ विव्याध सात्यकिस्तं शितैः शरैः ।
पाण्डवप्रियकामार्थं शार्दूल इव कुञ्जरम् ॥ ६-९७-३८॥
pratyudgamyātha vivyādha sātyakistaṃ śitaiḥ śaraiḥ |
pāṇḍavapriyakāmārthaṃ śārdūla iva kuñjaram || 6-97-38||

MHB 6-97-39

गौतमोऽपि त्वरायुक्तो माधवं नवभिः शरैः ।
हृदि विव्याध संक्रुद्धः कङ्कपत्रपरिच्छदैः ॥ ६-९७-३९॥
gautamo'pi tvarāyukto mādhavaṃ navabhiḥ śaraiḥ |
hṛdi vivyādha saṃkruddhaḥ kaṅkapatraparicchadaiḥ || 6-97-39||

MHB 6-97-40

शैनेयोऽपि ततः क्रुद्धो भृशं विद्धो महारथः ।
गौतमान्तकरं घोरं समादत्त शिलीमुखम् ॥ ६-९७-४०॥
śaineyo'pi tataḥ kruddho bhṛśaṃ viddho mahārathaḥ |
gautamāntakaraṃ ghoraṃ samādatta śilīmukham || 6-97-40||

MHB 6-97-41

तमापतन्तं वेगेन शक्राशनिसमद्युतिम् ।
द्विधा चिच्छेद संक्रुद्धो द्रौणिः परमकोपनः ॥ ६-९७-४१॥
tamāpatantaṃ vegena śakrāśanisamadyutim |
dvidhā ciccheda saṃkruddho drauṇiḥ paramakopanaḥ || 6-97-41||

MHB 6-97-42

समुत्सृज्याथ शैनेयो गौतमं रथिनां वरम् ।
अभ्यद्रवद्रणे द्रौणिं राहुः खे शशिनं यथा ॥ ६-९७-४२॥
samutsṛjyātha śaineyo gautamaṃ rathināṃ varam |
abhyadravadraṇe drauṇiṃ rāhuḥ khe śaśinaṃ yathā || 6-97-42||

MHB 6-97-43

तस्य द्रोणसुतश्चापं द्विधा चिच्छेद भारत ।
अथैनं छिन्नधन्वानं ताडयामास सायकैः ॥ ६-९७-४३॥
tasya droṇasutaścāpaṃ dvidhā ciccheda bhārata |
athainaṃ chinnadhanvānaṃ tāḍayāmāsa sāyakaiḥ || 6-97-43||

MHB 6-97-44

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय शत्रुघ्नं भारसाधनम् ।
द्रौणिं षष्ट्या महाराज बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥ ६-९७-४४॥
so'nyatkārmukamādāya śatrughnaṃ bhārasādhanam |
drauṇiṃ ṣaṣṭyā mahārāja bāhvorurasi cārpayat || 6-97-44||

MHB 6-97-45

स विद्धो व्यथितश्चैव मुहूर्तं कश्मलायुतः ।
निषसाद रथोपस्थे ध्वजयष्टिमुपाश्रितः ॥ ६-९७-४५॥
sa viddho vyathitaścaiva muhūrtaṃ kaśmalāyutaḥ |
niṣasāda rathopasthe dhvajayaṣṭimupāśritaḥ || 6-97-45||

MHB 6-97-46

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां द्रोणपुत्रः प्रतापवान् ।
वार्ष्णेयं समरे क्रुद्धो नाराचेन समर्दयत् ॥ ६-९७-४६॥
pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ droṇaputraḥ pratāpavān |
vārṣṇeyaṃ samare kruddho nārācena samardayat || 6-97-46||

MHB 6-97-47

शैनेयं स तु निर्भिद्य प्राविशद्धरणीतलम् ।
वसन्तकाले बलवान्बिलं सर्पशिशुर्यथा ॥ ६-९७-४७॥
śaineyaṃ sa tu nirbhidya prāviśaddharaṇītalam |
vasantakāle balavānbilaṃ sarpaśiśuryathā || 6-97-47||

MHB 6-97-48

ततोऽपरेण भल्लेन माधवस्य ध्वजोत्तमम् ।
चिच्छेद समरे द्रौणिः सिंहनादं ननाद च ॥ ६-९७-४८॥
tato'pareṇa bhallena mādhavasya dhvajottamam |
ciccheda samare drauṇiḥ siṃhanādaṃ nanāda ca || 6-97-48||

MHB 6-97-49

पुनश्चैनं शरैर्घोरैश्छादयामास भारत ।
निदाघान्ते महाराज यथा मेघो दिवाकरम् ॥ ६-९७-४९॥
punaścainaṃ śarairghoraiśchādayāmāsa bhārata |
nidāghānte mahārāja yathā megho divākaram || 6-97-49||

MHB 6-97-50

सात्यकिश्च महाराज शरजालं निहत्य तत् ।
द्रौणिमभ्यपतत्तूर्णं शरजालैरनेकधा ॥ ६-९७-५०॥
sātyakiśca mahārāja śarajālaṃ nihatya tat |
drauṇimabhyapatattūrṇaṃ śarajālairanekadhā || 6-97-50||

MHB 6-97-51

तापयामास च द्रौणिं शैनेयः परवीरहा ।
विमुक्तो मेघजालेन यथैव तपनस्तथा ॥ ६-९७-५१॥
tāpayāmāsa ca drauṇiṃ śaineyaḥ paravīrahā |
vimukto meghajālena yathaiva tapanastathā || 6-97-51||

MHB 6-97-52

शराणां च सहस्रेण पुनरेनं समुद्यतम् ।
सात्यकिश्छादयामास ननाद च महाबलः ॥ ६-९७-५२॥
śarāṇāṃ ca sahasreṇa punarenaṃ samudyatam |
sātyakiśchādayāmāsa nanāda ca mahābalaḥ || 6-97-52||

MHB 6-97-53

दृष्ट्वा पुत्रं तथा ग्रस्तं राहुणेव निशाकरम् ।
अभ्यद्रवत शैनेयं भारद्वाजः प्रतापवान् ॥ ६-९७-५३॥
dṛṣṭvā putraṃ tathā grastaṃ rāhuṇeva niśākaram |
abhyadravata śaineyaṃ bhāradvājaḥ pratāpavān || 6-97-53||

MHB 6-97-54

विव्याध च पृषत्केन सुतीक्ष्णेन महामृधे ।
परीप्सन्स्वसुतं राजन्वार्ष्णेयेनाभितापितम् ॥ ६-९७-५४॥
vivyādha ca pṛṣatkena sutīkṣṇena mahāmṛdhe |
parīpsansvasutaṃ rājanvārṣṇeyenābhitāpitam || 6-97-54||

MHB 6-97-55

सात्यकिस्तु रणे जित्वा गुरुपुत्रं महारथम् ।
द्रोणं विव्याध विंशत्या सर्वपारशवैः शरैः ॥ ६-९७-५५॥
sātyakistu raṇe jitvā guruputraṃ mahāratham |
droṇaṃ vivyādha viṃśatyā sarvapāraśavaiḥ śaraiḥ || 6-97-55||

MHB 6-97-56

तदन्तरममेयात्मा कौन्तेयः श्वेतवाहनः ।
अभ्यद्रवद्रणे क्रुद्धो द्रोणं प्रति महारथः ॥ ६-९७-५६॥
tadantaramameyātmā kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ |
abhyadravadraṇe kruddho droṇaṃ prati mahārathaḥ || 6-97-56||

MHB 6-97-57

ततो द्रोणश्च पार्थश्च समेयातां महामृधे ।
यथा बुधश्च शुक्रश्च महाराज नभस्तले ॥ ६-९७-५७॥
tato droṇaśca pārthaśca sameyātāṃ mahāmṛdhe |
yathā budhaśca śukraśca mahārāja nabhastale || 6-97-57||

Adhyaya: 98/117 (38)

MHB 6-98-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
कथं द्रोणो महेष्वासः पाण्डवश्च धनंजयः ।
समीयतू रणे शूरौ तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ ६-९८-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
kathaṃ droṇo maheṣvāsaḥ pāṇḍavaśca dhanaṃjayaḥ |
samīyatū raṇe śūrau tanmamācakṣva saṃjaya || 6-98-1||

MHB 6-98-2

प्रियो हि पाण्डवो नित्यं भारद्वाजस्य धीमतः ।
आचार्यश्च रणे नित्यं प्रियः पार्थस्य संजय ॥ ६-९८-२॥
priyo hi pāṇḍavo nityaṃ bhāradvājasya dhīmataḥ |
ācāryaśca raṇe nityaṃ priyaḥ pārthasya saṃjaya || 6-98-2||

MHB 6-98-3

तावुभौ रथिनौ संख्ये दृप्तौ सिंहाविवोत्कटौ ।
कथं समीयतुर्युद्धे भारद्वाजधनंजयौ ॥ ६-९८-३॥
tāvubhau rathinau saṃkhye dṛptau siṃhāvivotkaṭau |
kathaṃ samīyaturyuddhe bhāradvājadhanaṃjayau || 6-98-3||

MHB 6-98-4

संजय उवाच ।
न द्रोणः समरे पार्थं जानीते प्रियमात्मनः ।
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य पार्थो वा गुरुमाहवे ॥ ६-९८-४॥
saṃjaya uvāca |
na droṇaḥ samare pārthaṃ jānīte priyamātmanaḥ |
kṣatradharmaṃ puraskṛtya pārtho vā gurumāhave || 6-98-4||

MHB 6-98-5

न क्षत्रिया रणे राजन्वर्जयन्ति परस्परम् ।
निर्मर्यादं हि युध्यन्ते पितृभिर्भ्रातृभिः सह ॥ ६-९८-५॥
na kṣatriyā raṇe rājanvarjayanti parasparam |
nirmaryādaṃ hi yudhyante pitṛbhirbhrātṛbhiḥ saha || 6-98-5||

MHB 6-98-6

रणे भारत पार्थेन द्रोणो विद्धस्त्रिभिः शरैः ।
नाचिन्तयत तान्बाणान्पार्थचापच्युतान्युधि ॥ ६-९८-६॥
raṇe bhārata pārthena droṇo viddhastribhiḥ śaraiḥ |
nācintayata tānbāṇānpārthacāpacyutānyudhi || 6-98-6||

MHB 6-98-7

शरवृष्ट्या पुनः पार्थश्छादयामास तं रणे ।
प्रजज्वाल च रोषेण गहनेऽग्निरिवोत्थितः ॥ ६-९८-७॥
śaravṛṣṭyā punaḥ pārthaśchādayāmāsa taṃ raṇe |
prajajvāla ca roṣeṇa gahane'gnirivotthitaḥ || 6-98-7||

MHB 6-98-8

ततोऽर्जुनं रणे द्रोणः शरैः संनतपर्वभिः ।
वारयामास राजेन्द्र नचिरादिव भारत ॥ ६-९८-८॥
tato'rjunaṃ raṇe droṇaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
vārayāmāsa rājendra nacirādiva bhārata || 6-98-8||

MHB 6-98-9

ततो दुर्योधनो राजा सुशर्माणमचोदयत् ।
द्रोणस्य समरे राजन्पार्ष्णिग्रहणकारणात् ॥ ६-९८-९॥
tato duryodhano rājā suśarmāṇamacodayat |
droṇasya samare rājanpārṣṇigrahaṇakāraṇāt || 6-98-9||

MHB 6-98-10

त्रिगर्तराडपि क्रुद्धो भृशमायम्य कार्मुकम् ।
छादयामास समरे पार्थं बाणैरयोमुखैः ॥ ६-९८-१०॥
trigartarāḍapi kruddho bhṛśamāyamya kārmukam |
chādayāmāsa samare pārthaṃ bāṇairayomukhaiḥ || 6-98-10||

MHB 6-98-11

ताभ्यां मुक्ताः शरा राजन्नन्तरिक्षे विरेजिरे ।
हंसा इव महाराज शरत्काले नभस्तले ॥ ६-९८-११॥
tābhyāṃ muktāḥ śarā rājannantarikṣe virejire |
haṃsā iva mahārāja śaratkāle nabhastale || 6-98-11||

MHB 6-98-12

ते शराः प्राप्य कौन्तेयं समस्ता विविशुः प्रभो ।
फलभारनतं यद्वत्स्वादुवृक्षं विहंगमाः ॥ ६-९८-१२॥
te śarāḥ prāpya kaunteyaṃ samastā viviśuḥ prabho |
phalabhāranataṃ yadvatsvāduvṛkṣaṃ vihaṃgamāḥ || 6-98-12||

MHB 6-98-13

अर्जुनस्तु रणे नादं विनद्य रथिनां वरः ।
त्रिगर्तराजं समरे सपुत्रं विव्यधे शरैः ॥ ६-९८-१३॥
arjunastu raṇe nādaṃ vinadya rathināṃ varaḥ |
trigartarājaṃ samare saputraṃ vivyadhe śaraiḥ || 6-98-13||

MHB 6-98-14

ते वध्यमानाः पार्थेन कालेनेव युगक्षये ।
पार्थमेवाभ्यवर्तन्त मरणे कृतनिश्चयाः ।
मुमुचुः शरवृष्टिं च पाण्डवस्य रथं प्रति ॥ ६-९८-१४॥
te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye |
pārthamevābhyavartanta maraṇe kṛtaniścayāḥ |
mumucuḥ śaravṛṣṭiṃ ca pāṇḍavasya rathaṃ prati || 6-98-14||

MHB 6-98-15

शरवृष्टिं ततस्तां तु शरवर्षेण पाण्डवः ।
प्रतिजग्राह राजेन्द्र तोयवृष्टिमिवाचलः ॥ ६-९८-१५॥
śaravṛṣṭiṃ tatastāṃ tu śaravarṣeṇa pāṇḍavaḥ |
pratijagrāha rājendra toyavṛṣṭimivācalaḥ || 6-98-15||

MHB 6-98-16

तत्राद्भुतमपश्याम बीभत्सोर्हस्तलाघवम् ।
विमुक्तां बहुभिः शूरैः शस्त्रवृष्टिं दुरासदाम् ॥ ६-९८-१६॥
tatrādbhutamapaśyāma bībhatsorhastalāghavam |
vimuktāṃ bahubhiḥ śūraiḥ śastravṛṣṭiṃ durāsadām || 6-98-16||

MHB 6-98-17

यदेको वारयामास मारुतोऽभ्रगणानिव ।
कर्मणा तेन पार्थस्य तुतुषुर्देवदानवाः ॥ ६-९८-१७॥
yadeko vārayāmāsa māruto'bhragaṇāniva |
karmaṇā tena pārthasya tutuṣurdevadānavāḥ || 6-98-17||

MHB 6-98-18

अथ क्रुद्धो रणे पार्थस्त्रिगर्तान्प्रति भारत ।
मुमोचास्त्रं महाराज वायव्यं पृतनामुखे ॥ ६-९८-१८॥
atha kruddho raṇe pārthastrigartānprati bhārata |
mumocāstraṃ mahārāja vāyavyaṃ pṛtanāmukhe || 6-98-18||

MHB 6-98-19

प्रादुरासीत्ततो वायुः क्षोभयाणो नभस्तलम् ।
पातयन्वै तरुगणान्विनिघ्नंश्चैव सैनिकान् ॥ ६-९८-१९॥
prādurāsīttato vāyuḥ kṣobhayāṇo nabhastalam |
pātayanvai tarugaṇānvinighnaṃścaiva sainikān || 6-98-19||

MHB 6-98-20

ततो द्रोणोऽभिवीक्ष्यैव वायव्यास्त्रं सुदारुणम् ।
शैलमन्यन्महाराज घोरमस्त्रं मुमोच ह ॥ ६-९८-२०॥
tato droṇo'bhivīkṣyaiva vāyavyāstraṃ sudāruṇam |
śailamanyanmahārāja ghoramastraṃ mumoca ha || 6-98-20||

MHB 6-98-21

द्रोणेन युधि निर्मुक्ते तस्मिन्नस्त्रे महामृधे ।
प्रशशाम ततो वायुः प्रसन्नाश्चाभवन्दिशः ॥ ६-९८-२१॥
droṇena yudhi nirmukte tasminnastre mahāmṛdhe |
praśaśāma tato vāyuḥ prasannāścābhavandiśaḥ || 6-98-21||

MHB 6-98-22

ततः पाण्डुसुतो वीरस्त्रिगर्तस्य रथव्रजान् ।
निरुत्साहान्रणे चक्रे विमुखान्विपराक्रमान् ॥ ६-९८-२२॥
tataḥ pāṇḍusuto vīrastrigartasya rathavrajān |
nirutsāhānraṇe cakre vimukhānviparākramān || 6-98-22||

MHB 6-98-23

ततो दुर्योधनो राजा कृपश्च रथिनां वरः ।
अश्वत्थामा ततः शल्यः काम्बोजश्च सुदक्षिणः ॥ ६-९८-२३॥
tato duryodhano rājā kṛpaśca rathināṃ varaḥ |
aśvatthāmā tataḥ śalyaḥ kāmbojaśca sudakṣiṇaḥ || 6-98-23||

MHB 6-98-24

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ बाह्लिकश्च सबाह्लिकः ।
महता रथवंशेन पार्थस्यावारयन्दिशः ॥ ६-९८-२४॥
vindānuvindāvāvantyau bāhlikaśca sabāhlikaḥ |
mahatā rathavaṃśena pārthasyāvārayandiśaḥ || 6-98-24||

MHB 6-98-25

तथैव भगदत्तश्च श्रुतायुश्च महाबलः ।
गजानीकेन भीमस्य ताववारयतां दिशः ॥ ६-९८-२५॥
tathaiva bhagadattaśca śrutāyuśca mahābalaḥ |
gajānīkena bhīmasya tāvavārayatāṃ diśaḥ || 6-98-25||

MHB 6-98-26

भूरिश्रवाः शलश्चैव सौबलश्च विशां पते ।
शरौघैर्विविधैस्तूर्णं माद्रीपुत्राववारयन् ॥ ६-९८-२६॥
bhūriśravāḥ śalaścaiva saubalaśca viśāṃ pate |
śaraughairvividhaistūrṇaṃ mādrīputrāvavārayan || 6-98-26||

MHB 6-98-27

भीष्मस्तु सहितः सर्वैर्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकैः ।
युधिष्ठिरं समासाद्य सर्वतः पर्यवारयत् ॥ ६-९८-२७॥
bhīṣmastu sahitaḥ sarvairdhārtarāṣṭrasya sainikaiḥ |
yudhiṣṭhiraṃ samāsādya sarvataḥ paryavārayat || 6-98-27||

MHB 6-98-28

आपतन्तं गजानीकं दृष्ट्वा पार्थो वृकोदरः ।
लेलिहन्सृक्किणी वीरो मृगराडिव कानने ॥ ६-९८-२८॥
āpatantaṃ gajānīkaṃ dṛṣṭvā pārtho vṛkodaraḥ |
lelihansṛkkiṇī vīro mṛgarāḍiva kānane || 6-98-28||

MHB 6-98-29

ततस्तु रथिनां श्रेष्ठो गदां गृह्य महाहवे ।
अवप्लुत्य रथात्तूर्णं तव सैन्यमभीषयत् ॥ ६-९८-२९॥
tatastu rathināṃ śreṣṭho gadāṃ gṛhya mahāhave |
avaplutya rathāttūrṇaṃ tava sainyamabhīṣayat || 6-98-29||

MHB 6-98-30

तमुद्वीक्ष्य गदाहस्तं ततस्ते गजसादिनः ।
परिवव्रू रणे यत्ता भीमसेनं समन्ततः ॥ ६-९८-३०॥
tamudvīkṣya gadāhastaṃ tataste gajasādinaḥ |
parivavrū raṇe yattā bhīmasenaṃ samantataḥ || 6-98-30||

MHB 6-98-31

गजमध्यमनुप्राप्तः पाण्डवश्च व्यराजत ।
मेघजालस्य महतो यथा मध्यगतो रविः ॥ ६-९८-३१॥
gajamadhyamanuprāptaḥ pāṇḍavaśca vyarājata |
meghajālasya mahato yathā madhyagato raviḥ || 6-98-31||

MHB 6-98-32

व्यधमत्स गजानीकं गदया पाण्डवर्षभः ।
महाभ्रजालमतुलं मातरिश्वेव संततम् ॥ ६-९८-३२॥
vyadhamatsa gajānīkaṃ gadayā pāṇḍavarṣabhaḥ |
mahābhrajālamatulaṃ mātariśveva saṃtatam || 6-98-32||

MHB 6-98-33

ते वध्यमाना बलिना भीमसेनेन दन्तिनः ।
आर्तनादं रणे चक्रुर्गर्जन्तो जलदा इव ॥ ६-९८-३३॥
te vadhyamānā balinā bhīmasenena dantinaḥ |
ārtanādaṃ raṇe cakrurgarjanto jaladā iva || 6-98-33||

MHB 6-98-34

बहुधा दारितश्चैव विषाणैस्तत्र दन्तिभिः ।
फुल्लाशोकनिभः पार्थः शुशुभे रणमूर्धनि ॥ ६-९८-३४॥
bahudhā dāritaścaiva viṣāṇaistatra dantibhiḥ |
phullāśokanibhaḥ pārthaḥ śuśubhe raṇamūrdhani || 6-98-34||

MHB 6-98-35

विषाणे दन्तिनं गृह्य निर्विषाणमथाकरोत् ।
विषाणेन च तेनैव कुम्भेऽभ्याहत्य दन्तिनम् ।
पातयामास समरे दण्डहस्त इवान्तकः ॥ ६-९८-३५॥
viṣāṇe dantinaṃ gṛhya nirviṣāṇamathākarot |
viṣāṇena ca tenaiva kumbhe'bhyāhatya dantinam |
pātayāmāsa samare daṇḍahasta ivāntakaḥ || 6-98-35||

MHB 6-98-36

शोणिताक्तां गदां बिभ्रन्मेदोमज्जाकृतच्छविः ।
कृताङ्गदः शोणितेन रुद्रवत्प्रत्यदृश्यत ॥ ६-९८-३६॥
śoṇitāktāṃ gadāṃ bibhranmedomajjākṛtacchaviḥ |
kṛtāṅgadaḥ śoṇitena rudravatpratyadṛśyata || 6-98-36||

MHB 6-98-37

एवं ते वध्यमानास्तु हतशेषा महागजाः ।
प्राद्रवन्त दिशो राजन्विमृद्नन्तः स्वकं बलम् ॥ ६-९८-३७॥
evaṃ te vadhyamānāstu hataśeṣā mahāgajāḥ |
prādravanta diśo rājanvimṛdnantaḥ svakaṃ balam || 6-98-37||

MHB 6-98-38

द्रवद्भिस्तैर्महानागैः समन्ताद्भरतर्षभ ।
दुर्योधनबलं सर्वं पुनरासीत्पराङ्मुखम् ॥ ६-९८-३८॥
dravadbhistairmahānāgaiḥ samantādbharatarṣabha |
duryodhanabalaṃ sarvaṃ punarāsītparāṅmukham || 6-98-38||

Adhyaya: 99/117 (47)

MHB 6-99-1

संजय उवाच ।
मध्याह्ने तु महाराज संग्रामः समपद्यत ।
लोकक्षयकरो रौद्रो भीष्मस्य सह सोमकैः ॥ ६-९९-१॥
saṃjaya uvāca |
madhyāhne tu mahārāja saṃgrāmaḥ samapadyata |
lokakṣayakaro raudro bhīṣmasya saha somakaiḥ || 6-99-1||

MHB 6-99-2

गाङ्गेयो रथिनां श्रेष्ठः पाण्डवानामनीकिनीम् ।
व्यधमन्निशितैर्बाणैः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६-९९-२॥
gāṅgeyo rathināṃ śreṣṭhaḥ pāṇḍavānāmanīkinīm |
vyadhamanniśitairbāṇaiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ || 6-99-2||

MHB 6-99-3

संममर्द च तत्सैन्यं पिता देवव्रतस्तव ।
धान्यानामिव लूनानां प्रकरं गोगणा इव ॥ ६-९९-३॥
saṃmamarda ca tatsainyaṃ pitā devavratastava |
dhānyānāmiva lūnānāṃ prakaraṃ gogaṇā iva || 6-99-3||

MHB 6-99-4

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च विराटो द्रुपदस्तथा ।
भीष्ममासाद्य समरे शरैर्जघ्नुर्महारथम् ॥ ६-९९-४॥
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca virāṭo drupadastathā |
bhīṣmamāsādya samare śarairjaghnurmahāratham || 6-99-4||

MHB 6-99-5

धृष्टद्युम्नं ततो विद्ध्वा विराटं च त्रिभिः शरैः ।
द्रुपदस्य च नाराचं प्रेषयामास भारत ॥ ६-९९-५॥
dhṛṣṭadyumnaṃ tato viddhvā virāṭaṃ ca tribhiḥ śaraiḥ |
drupadasya ca nārācaṃ preṣayāmāsa bhārata || 6-99-5||

MHB 6-99-6

तेन विद्धा महेष्वासा भीष्मेणामित्रकर्शिना ।
चुक्रुधुः समरे राजन्पादस्पृष्टा इवोरगाः ॥ ६-९९-६॥
tena viddhā maheṣvāsā bhīṣmeṇāmitrakarśinā |
cukrudhuḥ samare rājanpādaspṛṣṭā ivoragāḥ || 6-99-6||

MHB 6-99-7

शिखण्डी तं च विव्याध भरतानां पितामहम् ।
स्त्रीमयं मनसा ध्यात्वा नास्मै प्राहरदच्युतः ॥ ६-९९-७॥
śikhaṇḍī taṃ ca vivyādha bharatānāṃ pitāmaham |
strīmayaṃ manasā dhyātvā nāsmai prāharadacyutaḥ || 6-99-7||

MHB 6-99-8

धृष्टद्युम्नस्तु समरे क्रोधादग्निरिव ज्वलन् ।
पितामहं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥ ६-९९-८॥
dhṛṣṭadyumnastu samare krodhādagniriva jvalan |
pitāmahaṃ tribhirbāṇairbāhvorurasi cārpayat || 6-99-8||

MHB 6-99-9

द्रुपदः पञ्चविंशत्या विराटो दशभिः शरैः ।
शिखण्डी पञ्चविंशत्या भीष्मं विव्याध सायकैः ॥ ६-९९-९॥
drupadaḥ pañcaviṃśatyā virāṭo daśabhiḥ śaraiḥ |
śikhaṇḍī pañcaviṃśatyā bhīṣmaṃ vivyādha sāyakaiḥ || 6-99-9||

MHB 6-99-10

सोऽतिविद्धो महाराज भीष्मः संख्ये महात्मभिः ।
वसन्ते पुष्पशबलो रक्ताशोक इवाबभौ ॥ ६-९९-१०॥
so'tividdho mahārāja bhīṣmaḥ saṃkhye mahātmabhiḥ |
vasante puṣpaśabalo raktāśoka ivābabhau || 6-99-10||

MHB 6-99-11

तान्प्रत्यविध्यद्गाङ्गेयस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ।
द्रुपदस्य च भल्लेन धनुश्चिच्छेद मारिष ॥ ६-९९-११॥
tānpratyavidhyadgāṅgeyastribhistribhirajihmagaiḥ |
drupadasya ca bhallena dhanuściccheda māriṣa || 6-99-11||

MHB 6-99-12

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय भीष्मं विव्याध पञ्चभिः ।
सारथिं च त्रिभिर्बाणैः सुशितै रणमूर्धनि ॥ ६-९९-१२॥
so'nyatkārmukamādāya bhīṣmaṃ vivyādha pañcabhiḥ |
sārathiṃ ca tribhirbāṇaiḥ suśitai raṇamūrdhani || 6-99-12||

MHB 6-99-13

ततो भीमो महाराज द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः ।
केकया भ्रातरः पञ्च सात्यकिश्चैव सात्वतः ॥ ६-९९-१३॥
tato bhīmo mahārāja draupadyāḥ pañca cātmajāḥ |
kekayā bhrātaraḥ pañca sātyakiścaiva sātvataḥ || 6-99-13||

MHB 6-99-14

अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं युधिष्ठिरहितेप्सया ।
रिरक्षिषन्तः पाञ्चाल्यं धृष्टद्युम्नमुखान्रणे ॥ ६-९९-१४॥
abhyadravanta gāṅgeyaṃ yudhiṣṭhirahitepsayā |
rirakṣiṣantaḥ pāñcālyaṃ dhṛṣṭadyumnamukhānraṇe || 6-99-14||

MHB 6-99-15

तथैव तावकाः सर्वे भीष्मरक्षार्थमुद्यताः ।
प्रत्युद्ययुः पाण्डुसेनां सहसैन्या नराधिप ॥ ६-९९-१५॥
tathaiva tāvakāḥ sarve bhīṣmarakṣārthamudyatāḥ |
pratyudyayuḥ pāṇḍusenāṃ sahasainyā narādhipa || 6-99-15||

MHB 6-99-16

तत्रासीत्सुमहद्युद्धं तव तेषां च संकुलम् ।
नराश्वरथनागानां यमराष्ट्रविवर्धनम् ॥ ६-९९-१६॥
tatrāsītsumahadyuddhaṃ tava teṣāṃ ca saṃkulam |
narāśvarathanāgānāṃ yamarāṣṭravivardhanam || 6-99-16||

MHB 6-99-17

रथी रथिनमासाद्य प्राहिणोद्यमसादनम् ।
तथेतरान्समासाद्य नरनागाश्वसादिनः ॥ ६-९९-१७॥
rathī rathinamāsādya prāhiṇodyamasādanam |
tathetarānsamāsādya naranāgāśvasādinaḥ || 6-99-17||

MHB 6-99-18

अनयन्परलोकाय शरैः संनतपर्वभिः ।
अस्त्रैश्च विविधैर्घोरैस्तत्र तत्र विशां पते ॥ ६-९९-१८॥
anayanparalokāya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
astraiśca vividhairghoraistatra tatra viśāṃ pate || 6-99-18||

MHB 6-99-19

रथाश्च रथिभिर्हीना हतसारथयस्तथा ।
विप्रद्रुताश्वाः समरे दिशो जग्मुः समन्ततः ॥ ६-९९-१९॥
rathāśca rathibhirhīnā hatasārathayastathā |
vipradrutāśvāḥ samare diśo jagmuḥ samantataḥ || 6-99-19||

MHB 6-99-20

मर्दमाना नरान्राजन्हयांश्च सुबहून्रणे ।
वातायमाना दृश्यन्ते गन्धर्वनगरोपमाः ॥ ६-९९-२०॥
mardamānā narānrājanhayāṃśca subahūnraṇe |
vātāyamānā dṛśyante gandharvanagaropamāḥ || 6-99-20||

MHB 6-99-21

रथिनश्च रथैर्हीना वर्मिणस्तेजसा युताः ।
कुण्डलोष्णीषिणः सर्वे निष्काङ्गदविभूषिताः ॥ ६-९९-२१॥
rathinaśca rathairhīnā varmiṇastejasā yutāḥ |
kuṇḍaloṣṇīṣiṇaḥ sarve niṣkāṅgadavibhūṣitāḥ || 6-99-21||

MHB 6-99-22

देवपुत्रसमा रूपे शौर्ये शक्रसमा युधि ।
ऋद्ध्या वैश्रवणं चाति नयेन च बृहस्पतिम् ॥ ६-९९-२२॥
devaputrasamā rūpe śaurye śakrasamā yudhi |
ṛddhyā vaiśravaṇaṃ cāti nayena ca bṛhaspatim || 6-99-22||

MHB 6-99-23

सर्वलोकेश्वराः शूरास्तत्र तत्र विशां पते ।
विप्रद्रुता व्यदृश्यन्त प्राकृता इव मानवाः ॥ ६-९९-२३॥
sarvalokeśvarāḥ śūrāstatra tatra viśāṃ pate |
vipradrutā vyadṛśyanta prākṛtā iva mānavāḥ || 6-99-23||

MHB 6-99-24

दन्तिनश्च नरश्रेष्ठ विहीना वरसादिभिः ।
मृद्नन्तः स्वान्यनीकानि संपेतुः सर्वशब्दगाः ॥ ६-९९-२४॥
dantinaśca naraśreṣṭha vihīnā varasādibhiḥ |
mṛdnantaḥ svānyanīkāni saṃpetuḥ sarvaśabdagāḥ || 6-99-24||

MHB 6-99-25

वर्मभिश्चामरैश्छत्रैः पताकाभिश्च मारिष ।
कक्ष्याभिरथ तोत्त्रैश्च घण्टाभिस्तोमरैस्तथा ॥ ६-९९-२५॥
varmabhiścāmaraiśchatraiḥ patākābhiśca māriṣa |
kakṣyābhiratha tottraiśca ghaṇṭābhistomaraistathā || 6-99-25||

MHB 6-99-26

विशीर्णैर्विप्रधावन्तो दृश्यन्ते स्म दिशो दश ।
नगमेघप्रतीकाशैर्जलदोदयनिस्वनैः ॥ ६-९९-२६॥
viśīrṇairvipradhāvanto dṛśyante sma diśo daśa |
nagameghapratīkāśairjaladodayanisvanaiḥ || 6-99-26||

MHB 6-99-27

तथैव दन्तिभिर्हीनान्गजारोहान्विशां पते ।
प्रधावन्तोऽन्वपश्याम तव तेषां च संकुले ॥ ६-९९-२७॥
tathaiva dantibhirhīnāngajārohānviśāṃ pate |
pradhāvanto'nvapaśyāma tava teṣāṃ ca saṃkule || 6-99-27||

MHB 6-99-28

नानादेशसमुत्थांश्च तुरगान्हेमभूषितान् ।
वातायमानानद्राक्षं शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६-९९-२८॥
nānādeśasamutthāṃśca turagānhemabhūṣitān |
vātāyamānānadrākṣaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ || 6-99-28||

MHB 6-99-29

अश्वारोहान्हतैरश्वैर्गृहीतासीन्समन्ततः ।
द्रवमाणानपश्याम द्राव्यमाणांश्च संयुगे ॥ ६-९९-२९॥
aśvārohānhatairaśvairgṛhītāsīnsamantataḥ |
dravamāṇānapaśyāma drāvyamāṇāṃśca saṃyuge || 6-99-29||

MHB 6-99-30

गजो गजं समासाद्य द्रवमाणं महारणे ।
ययौ विमृद्नंस्तरसा पदातीन्वाजिनस्तथा ॥ ६-९९-३०॥
gajo gajaṃ samāsādya dravamāṇaṃ mahāraṇe |
yayau vimṛdnaṃstarasā padātīnvājinastathā || 6-99-30||

MHB 6-99-31

तथैव च रथान्राजन्संममर्द रणे गजः ।
रथश्चैव समासाद्य पदातिं तुरगं तथा ॥ ६-९९-३१॥
tathaiva ca rathānrājansaṃmamarda raṇe gajaḥ |
rathaścaiva samāsādya padātiṃ turagaṃ tathā || 6-99-31||

MHB 6-99-32

व्यमृद्नात्समरे राजंस्तुरगांश्च नरान्रणे ।
एवं ते बहुधा राजन्प्रमृद्नन्तः परस्परम् ॥ ६-९९-३२॥
vyamṛdnātsamare rājaṃsturagāṃśca narānraṇe |
evaṃ te bahudhā rājanpramṛdnantaḥ parasparam || 6-99-32||

MHB 6-99-33

तस्मिन्रौद्रे तथा युद्धे वर्तमाने महाभये ।
प्रावर्तत नदी घोरा शोणितान्त्रतरङ्गिणी ॥ ६-९९-३३॥
tasminraudre tathā yuddhe vartamāne mahābhaye |
prāvartata nadī ghorā śoṇitāntrataraṅgiṇī || 6-99-33||

MHB 6-99-34

अस्थिसंचयसंघाटा केशशैवलशाद्वला ।
रथह्रदा शरावर्ता हयमीना दुरासदा ॥ ६-९९-३४॥
asthisaṃcayasaṃghāṭā keśaśaivalaśādvalā |
rathahradā śarāvartā hayamīnā durāsadā || 6-99-34||

MHB 6-99-35

शीर्षोपलसमाकीर्णा हस्तिग्राहसमाकुला ।
कवचोष्णीषफेनाढ्या धनुर्द्वीपासिकच्छपा ॥ ६-९९-३५॥
śīrṣopalasamākīrṇā hastigrāhasamākulā |
kavacoṣṇīṣaphenāḍhyā dhanurdvīpāsikacchapā || 6-99-35||

MHB 6-99-36

पताकाध्वजवृक्षाढ्या मर्त्यकूलापहारिणी ।
क्रव्यादसंघसंकीर्णा यमराष्ट्रविवर्धिनी ॥ ६-९९-३६॥
patākādhvajavṛkṣāḍhyā martyakūlāpahāriṇī |
kravyādasaṃghasaṃkīrṇā yamarāṣṭravivardhinī || 6-99-36||

MHB 6-99-37

तां नदीं क्षत्रियाः शूरा हयनागरथप्लवैः ।
प्रतेरुर्बहवो राजन्भयं त्यक्त्वा महाहवे ॥ ६-९९-३७॥
tāṃ nadīṃ kṣatriyāḥ śūrā hayanāgarathaplavaiḥ |
praterurbahavo rājanbhayaṃ tyaktvā mahāhave || 6-99-37||

MHB 6-99-38

अपोवाह रणे भीरून्कश्मलेनाभिसंवृतान् ।
यथा वैतरणी प्रेतान्प्रेतराजपुरं प्रति ॥ ६-९९-३८॥
apovāha raṇe bhīrūnkaśmalenābhisaṃvṛtān |
yathā vaitaraṇī pretānpretarājapuraṃ prati || 6-99-38||

MHB 6-99-39

प्राक्रोशन्क्षत्रियास्तत्र दृष्ट्वा तद्वैशसं महत् ।
दुर्योधनापराधेन क्षयं गच्छन्ति कौरवाः ॥ ६-९९-३९॥
prākrośankṣatriyāstatra dṛṣṭvā tadvaiśasaṃ mahat |
duryodhanāparādhena kṣayaṃ gacchanti kauravāḥ || 6-99-39||

MHB 6-99-40

गुणवत्सु कथं द्वेषं धार्तराष्ट्रो जनेश्वरः ।
कृतवान्पाण्डुपुत्रेषु पापात्मा लोभमोहितः ॥ ६-९९-४०॥
guṇavatsu kathaṃ dveṣaṃ dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ |
kṛtavānpāṇḍuputreṣu pāpātmā lobhamohitaḥ || 6-99-40||

MHB 6-99-41

एवं बहुविधा वाचः श्रूयन्ते स्मात्र भारत ।
पाण्डवस्तवसंयुक्ताः पुत्राणां ते सुदारुणाः ॥ ६-९९-४१॥
evaṃ bahuvidhā vācaḥ śrūyante smātra bhārata |
pāṇḍavastavasaṃyuktāḥ putrāṇāṃ te sudāruṇāḥ || 6-99-41||

MHB 6-99-42

ता निशम्य तदा वाचः सर्वयोधैरुदाहृताः ।
आगस्कृत्सर्वलोकस्य पुत्रो दुर्योधनस्तव ॥ ६-९९-४२॥
tā niśamya tadā vācaḥ sarvayodhairudāhṛtāḥ |
āgaskṛtsarvalokasya putro duryodhanastava || 6-99-42||

MHB 6-99-43

भीष्मं द्रोणं कृपं चैव शल्यं चोवाच भारत ।
युध्यध्वमनहंकाराः किं चिरं कुरुथेति च ॥ ६-९९-४३॥
bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ caiva śalyaṃ covāca bhārata |
yudhyadhvamanahaṃkārāḥ kiṃ ciraṃ kurutheti ca || 6-99-43||

MHB 6-99-44

ततः प्रववृते युद्धं कुरूणां पाण्डवैः सह ।
अक्षद्यूतकृतं राजन्सुघोरं वैशसं तदा ॥ ६-९९-४४॥
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha |
akṣadyūtakṛtaṃ rājansughoraṃ vaiśasaṃ tadā || 6-99-44||

MHB 6-99-45

यत्पुरा न निगृह्णीषे वार्यमाणो महात्मभिः ।
वैचित्रवीर्य तस्येदं फलं पश्य तथाविधम् ॥ ६-९९-४५॥
yatpurā na nigṛhṇīṣe vāryamāṇo mahātmabhiḥ |
vaicitravīrya tasyedaṃ phalaṃ paśya tathāvidham || 6-99-45||

MHB 6-99-46

न हि पाण्डुसुता राजन्ससैन्याः सपदानुगाः ।
रक्षन्ति समरे प्राणान्कौरवा वा विशां पते ॥ ६-९९-४६॥
na hi pāṇḍusutā rājansasainyāḥ sapadānugāḥ |
rakṣanti samare prāṇānkauravā vā viśāṃ pate || 6-99-46||

MHB 6-99-47

एतस्मात्कारणाद्घोरो वर्तते स्म जनक्षयः ।
दैवाद्वा पुरुषव्याघ्र तव चापनयान्नृप ॥ ६-९९-४७॥
etasmātkāraṇādghoro vartate sma janakṣayaḥ |
daivādvā puruṣavyāghra tava cāpanayānnṛpa || 6-99-47||

Adhyaya: 100/117 (37)

MHB 6-100-1

संजय उवाच ।
अर्जुनस्तु नरव्याघ्र सुशर्मप्रमुखान्नृपान् ।
अनयत्प्रेतराजस्य भवनं सायकैः शितैः ॥ ६-१००-१॥
saṃjaya uvāca |
arjunastu naravyāghra suśarmapramukhānnṛpān |
anayatpretarājasya bhavanaṃ sāyakaiḥ śitaiḥ || 6-100-1||

MHB 6-100-2

सुशर्मापि ततो बाणैः पार्थं विव्याध संयुगे ।
वासुदेवं च सप्तत्या पार्थं च नवभिः पुनः ॥ ६-१००-२॥
suśarmāpi tato bāṇaiḥ pārthaṃ vivyādha saṃyuge |
vāsudevaṃ ca saptatyā pārthaṃ ca navabhiḥ punaḥ || 6-100-2||

MHB 6-100-3

तान्निवार्य शरौघेण शक्रसूनुर्महारथः ।
सुशर्मणो रणे योधान्प्राहिणोद्यमसादनम् ॥ ६-१००-३॥
tānnivārya śaraugheṇa śakrasūnurmahārathaḥ |
suśarmaṇo raṇe yodhānprāhiṇodyamasādanam || 6-100-3||

MHB 6-100-4

ते वध्यमानाः पार्थेन कालेनेव युगक्षये ।
व्यद्रवन्त रणे राजन्भये जाते महारथाः ॥ ६-१००-४॥
te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye |
vyadravanta raṇe rājanbhaye jāte mahārathāḥ || 6-100-4||

MHB 6-100-5

उत्सृज्य तुरगान्केचिद्रथान्केचिच्च मारिष ।
गजानन्ये समुत्सृज्य प्राद्रवन्त दिशो दश ॥ ६-१००-५॥
utsṛjya turagānkecidrathānkecicca māriṣa |
gajānanye samutsṛjya prādravanta diśo daśa || 6-100-5||

MHB 6-100-6

अपरे तुद्यमानास्तु वाजिनागरथा रणात् ।
त्वरया परया युक्ताः प्राद्रवन्त विशां पते ॥ ६-१००-६॥
apare tudyamānāstu vājināgarathā raṇāt |
tvarayā parayā yuktāḥ prādravanta viśāṃ pate || 6-100-6||

MHB 6-100-7

पादाताश्चापि शस्त्राणि समुत्सृज्य महारणे ।
निरपेक्षा व्यधावन्त तेन तेन स्म भारत ॥ ६-१००-७॥
pādātāścāpi śastrāṇi samutsṛjya mahāraṇe |
nirapekṣā vyadhāvanta tena tena sma bhārata || 6-100-7||

MHB 6-100-8

वार्यमाणाः स्म बहुशस्त्रैगर्तेन सुशर्मणा ।
तथान्यैः पार्थिवश्रेष्ठैर्न व्यतिष्ठन्त संयुगे ॥ ६-१००-८॥
vāryamāṇāḥ sma bahuśastraigartena suśarmaṇā |
tathānyaiḥ pārthivaśreṣṭhairna vyatiṣṭhanta saṃyuge || 6-100-8||

MHB 6-100-9

तद्बलं प्रद्रुतं दृष्ट्वा पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
पुरस्कृत्य रणे भीष्मं सर्वसैन्यपुरस्कृतम् ॥ ६-१००-९॥
tadbalaṃ pradrutaṃ dṛṣṭvā putro duryodhanastava |
puraskṛtya raṇe bhīṣmaṃ sarvasainyapuraskṛtam || 6-100-9||

MHB 6-100-10

सर्वोद्योगेन महता धनंजयमुपाद्रवत् ।
त्रिगर्ताधिपतेरर्थे जीवितस्य विशां पते ॥ ६-१००-१०॥
sarvodyogena mahatā dhanaṃjayamupādravat |
trigartādhipaterarthe jīvitasya viśāṃ pate || 6-100-10||

MHB 6-100-11

स एकः समरे तस्थौ किरन्बहुविधाञ्शरान् ।
भ्रातृभिः सहितः सर्वैः शेषा विप्रद्रुता नराः ॥ ६-१००-११॥
sa ekaḥ samare tasthau kiranbahuvidhāñśarān |
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ śeṣā vipradrutā narāḥ || 6-100-11||

MHB 6-100-12

तथैव पाण्डवा राजन्सर्वोद्योगेन दंशिताः ।
प्रययुः फल्गुनार्थाय यत्र भीष्मो व्यवस्थितः ॥ ६-१००-१२॥
tathaiva pāṇḍavā rājansarvodyogena daṃśitāḥ |
prayayuḥ phalgunārthāya yatra bhīṣmo vyavasthitaḥ || 6-100-12||

MHB 6-100-13

जानन्तोऽपि रणे शौर्यं घोरं गाण्डीवधन्वनः ।
हाहाकारकृतोत्साहा भीष्मं जग्मुः समन्ततः ॥ ६-१००-१३॥
jānanto'pi raṇe śauryaṃ ghoraṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ |
hāhākārakṛtotsāhā bhīṣmaṃ jagmuḥ samantataḥ || 6-100-13||

MHB 6-100-14

ततस्तालध्वजः शूरः पाण्डवानामनीकिनीम् ।
छादयामास समरे शरैः संनतपर्वभिः ॥ ६-१००-१४॥
tatastāladhvajaḥ śūraḥ pāṇḍavānāmanīkinīm |
chādayāmāsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ || 6-100-14||

MHB 6-100-15

एकीभूतास्ततः सर्वे कुरवः पाण्डवैः सह ।
अयुध्यन्त महाराज मध्यं प्राप्ते दिवाकरे ॥ ६-१००-१५॥
ekībhūtāstataḥ sarve kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha |
ayudhyanta mahārāja madhyaṃ prāpte divākare || 6-100-15||

MHB 6-100-16

सात्यकिः कृतवर्माणं विद्ध्वा पञ्चभिरायसैः ।
अतिष्ठदाहवे शूरः किरन्बाणान्सहस्रशः ॥ ६-१००-१६॥
sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ viddhvā pañcabhirāyasaiḥ |
atiṣṭhadāhave śūraḥ kiranbāṇānsahasraśaḥ || 6-100-16||

MHB 6-100-17

तथैव द्रुपदो राजा द्रोणं विद्ध्वा शितैः शरैः ।
पुनर्विव्याध सप्तत्या सारथिं चास्य सप्तभिः ॥ ६-१००-१७॥
tathaiva drupado rājā droṇaṃ viddhvā śitaiḥ śaraiḥ |
punarvivyādha saptatyā sārathiṃ cāsya saptabhiḥ || 6-100-17||

MHB 6-100-18

भीमसेनस्तु राजानं बाह्लिकं प्रपितामहम् ।
विद्ध्वानदन्महानादं शार्दूल इव कानने ॥ ६-१००-१८॥
bhīmasenastu rājānaṃ bāhlikaṃ prapitāmaham |
viddhvānadanmahānādaṃ śārdūla iva kānane || 6-100-18||

MHB 6-100-19

आर्जुनिश्चित्रसेनेन विद्धो बहुभिराशुगैः ।
चित्रसेनं त्रिभिर्बाणैर्विव्याध हृदये भृशम् ॥ ६-१००-१९॥
ārjuniścitrasenena viddho bahubhirāśugaiḥ |
citrasenaṃ tribhirbāṇairvivyādha hṛdaye bhṛśam || 6-100-19||

MHB 6-100-20

समागतौ तौ तु रणे महामात्रौ व्यरोचताम् ।
यथा दिवि महाघोरौ राजन्बुधशनैश्चरौ ॥ ६-१००-२०॥
samāgatau tau tu raṇe mahāmātrau vyarocatām |
yathā divi mahāghorau rājanbudhaśanaiścarau || 6-100-20||

MHB 6-100-21

तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सूतं च नवभिः शरैः ।
ननाद बलवन्नादं सौभद्रः परवीरहा ॥ ६-१००-२१॥
tasyāśvāṃścaturo hatvā sūtaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ |
nanāda balavannādaṃ saubhadraḥ paravīrahā || 6-100-21||

MHB 6-100-22

हताश्वात्तु रथात्तूर्णमवप्लुत्य महारथः ।
आरुरोह रथं तूर्णं दुर्मुखस्य विशां पते ॥ ६-१००-२२॥
hatāśvāttu rathāttūrṇamavaplutya mahārathaḥ |
āruroha rathaṃ tūrṇaṃ durmukhasya viśāṃ pate || 6-100-22||

MHB 6-100-23

द्रोणश्च द्रुपदं विद्ध्वा शरैः संनतपर्वभिः ।
सारथिं चास्य विव्याध त्वरमाणः पराक्रमी ॥ ६-१००-२३॥
droṇaśca drupadaṃ viddhvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
sārathiṃ cāsya vivyādha tvaramāṇaḥ parākramī || 6-100-23||

MHB 6-100-24

पीड्यमानस्ततो राजा द्रुपदो वाहिनीमुखे ।
अपायाज्जवनैरश्वैः पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥ ६-१००-२४॥
pīḍyamānastato rājā drupado vāhinīmukhe |
apāyājjavanairaśvaiḥ pūrvavairamanusmaran || 6-100-24||

MHB 6-100-25

भीमसेनस्तु राजानं मुहूर्तादिव बाह्लिकम् ।
व्यश्वसूतरथं चक्रे सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥ ६-१००-२५॥
bhīmasenastu rājānaṃ muhūrtādiva bāhlikam |
vyaśvasūtarathaṃ cakre sarvasainyasya paśyataḥ || 6-100-25||

MHB 6-100-26

ससंभ्रमो महाराज संशयं परमं गतः ।
अवप्लुत्य ततो वाहाद्बाह्लिकः पुरुषोत्तमः ।
आरुरोह रथं तूर्णं लक्ष्मणस्य महारथः ॥ ६-१००-२६॥
sasaṃbhramo mahārāja saṃśayaṃ paramaṃ gataḥ |
avaplutya tato vāhādbāhlikaḥ puruṣottamaḥ |
āruroha rathaṃ tūrṇaṃ lakṣmaṇasya mahārathaḥ || 6-100-26||

MHB 6-100-27

सात्यकिः कृतवर्माणं वारयित्वा महारथः ।
शरैर्बहुविधै राजन्नाससाद पितामहम् ॥ ६-१००-२७॥
sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ vārayitvā mahārathaḥ |
śarairbahuvidhai rājannāsasāda pitāmaham || 6-100-27||

MHB 6-100-28

स विद्ध्वा भारतं षष्ट्या निशितैर्लोमवाहिभिः ।
ननर्तेव रथोपस्थे विधुन्वानो महद्धनुः ॥ ६-१००-२८॥
sa viddhvā bhārataṃ ṣaṣṭyā niśitairlomavāhibhiḥ |
nanarteva rathopasthe vidhunvāno mahaddhanuḥ || 6-100-28||

MHB 6-100-29

तस्यायसीं महाशक्तिं चिक्षेपाथ पितामहः ।
हेमचित्रां महावेगां नागकन्योपमां शुभाम् ॥ ६-१००-२९॥
tasyāyasīṃ mahāśaktiṃ cikṣepātha pitāmahaḥ |
hemacitrāṃ mahāvegāṃ nāgakanyopamāṃ śubhām || 6-100-29||

MHB 6-100-30

तामापतन्तीं सहसा मृत्युकल्पां सुतेजनाम् ।
ध्वंसयामास वार्ष्णेयो लाघवेन महायशाः ॥ ६-१००-३०॥
tāmāpatantīṃ sahasā mṛtyukalpāṃ sutejanām |
dhvaṃsayāmāsa vārṣṇeyo lāghavena mahāyaśāḥ || 6-100-30||

MHB 6-100-31

अनासाद्य तु वार्ष्णेयं शक्तिः परमदारुणा ।
न्यपतद्धरणीपृष्ठे महोल्केव गतप्रभा ॥ ६-१००-३१॥
anāsādya tu vārṣṇeyaṃ śaktiḥ paramadāruṇā |
nyapataddharaṇīpṛṣṭhe maholkeva gataprabhā || 6-100-31||

MHB 6-100-32

वार्ष्णेयस्तु ततो राजन्स्वां शक्तिं घोरदर्शनाम् ।
वेगवद्गृह्य चिक्षेप पितामहरथं प्रति ॥ ६-१००-३२॥
vārṣṇeyastu tato rājansvāṃ śaktiṃ ghoradarśanām |
vegavadgṛhya cikṣepa pitāmaharathaṃ prati || 6-100-32||

MHB 6-100-33

वार्ष्णेयभुजवेगेन प्रणुन्ना सा महाहवे ।
अभिदुद्राव वेगेन कालरात्रिर्यथा नरम् ॥ ६-१००-३३॥
vārṣṇeyabhujavegena praṇunnā sā mahāhave |
abhidudrāva vegena kālarātriryathā naram || 6-100-33||

MHB 6-100-34

तामापतन्तीं सहसा द्विधा चिच्छेद भारत ।
क्षुरप्राभ्यां सुतीक्ष्णाभ्यां सान्वकीर्यत भूतले ॥ ६-१००-३४॥
tāmāpatantīṃ sahasā dvidhā ciccheda bhārata |
kṣuraprābhyāṃ sutīkṣṇābhyāṃ sānvakīryata bhūtale || 6-100-34||

MHB 6-100-35

छित्त्वा तु शक्तिं गाङ्गेयः सात्यकिं नवभिः शरैः ।
आजघानोरसि क्रुद्धः प्रहसञ्शत्रुकर्शनः ॥ ६-१००-३५॥
chittvā tu śaktiṃ gāṅgeyaḥ sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ |
ājaghānorasi kruddhaḥ prahasañśatrukarśanaḥ || 6-100-35||

MHB 6-100-36

ततः सरथनागाश्वाः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज ।
परिवव्रू रणे भीष्मं माधवत्राणकारणात् ॥ ६-१००-३६॥
tataḥ sarathanāgāśvāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja |
parivavrū raṇe bhīṣmaṃ mādhavatrāṇakāraṇāt || 6-100-36||

MHB 6-100-37

ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ।
पाण्डवानां कुरूणां च समरे विजयैषिणाम् ॥ ६-१००-३७॥
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam |
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca samare vijayaiṣiṇām || 6-100-37||

Adhyaya: 101/117 (33)

MHB 6-101-1

संजय उवाच ।
दृष्ट्वा भीष्मं रणे क्रुद्धं पाण्डवैरभिसंवृतम् ।
यथा मेघैर्महाराज तपान्ते दिवि भास्करम् ॥ ६-१०१-१॥
saṃjaya uvāca |
dṛṣṭvā bhīṣmaṃ raṇe kruddhaṃ pāṇḍavairabhisaṃvṛtam |
yathā meghairmahārāja tapānte divi bhāskaram || 6-101-1||

MHB 6-101-2

दुर्योधनो महाराज दुःशासनमभाषत ।
एष शूरो महेष्वासो भीष्मः शत्रुनिषूदनः ॥ ६-१०१-२॥
duryodhano mahārāja duḥśāsanamabhāṣata |
eṣa śūro maheṣvāso bhīṣmaḥ śatruniṣūdanaḥ || 6-101-2||

MHB 6-101-3

छादितः पाण्डवैः शूरैः समन्ताद्भरतर्षभ ।
तस्य कार्यं त्वया वीर रक्षणं सुमहात्मनः ॥ ६-१०१-३॥
chāditaḥ pāṇḍavaiḥ śūraiḥ samantādbharatarṣabha |
tasya kāryaṃ tvayā vīra rakṣaṇaṃ sumahātmanaḥ || 6-101-3||

MHB 6-101-4

रक्ष्यमाणो हि समरे भीष्मोऽस्माकं पितामहः ।
निहन्यात्समरे यत्तान्पाञ्चालान्पाण्डवैः सह ॥ ६-१०१-४॥
rakṣyamāṇo hi samare bhīṣmo'smākaṃ pitāmahaḥ |
nihanyātsamare yattānpāñcālānpāṇḍavaiḥ saha || 6-101-4||

MHB 6-101-5

तत्र कार्यमहं मन्ये भीष्मस्यैवाभिरक्षणम् ।
गोप्ता ह्येष महेष्वासो भीष्मोऽस्माकं पितामहः ॥ ६-१०१-५॥
tatra kāryamahaṃ manye bhīṣmasyaivābhirakṣaṇam |
goptā hyeṣa maheṣvāso bhīṣmo'smākaṃ pitāmahaḥ || 6-101-5||

MHB 6-101-6

स भवान्सर्वसैन्येन परिवार्य पितामहम् ।
समरे दुष्करं कर्म कुर्वाणं परिरक्षतु ॥ ६-१०१-६॥
sa bhavānsarvasainyena parivārya pitāmaham |
samare duṣkaraṃ karma kurvāṇaṃ parirakṣatu || 6-101-6||

MHB 6-101-7

एवमुक्तस्तु समरे पुत्रो दुःशासनस्तव ।
परिवार्य स्थितो भीष्मं सैन्येन महता वृतः ॥ ६-१०१-७॥
evamuktastu samare putro duḥśāsanastava |
parivārya sthito bhīṣmaṃ sainyena mahatā vṛtaḥ || 6-101-7||

MHB 6-101-8

ततः शतसहस्रेण हयानां सुबलात्मजः ।
विमलप्रासहस्तानामृष्टितोमरधारिणाम् ॥ ६-१०१-८॥
tataḥ śatasahasreṇa hayānāṃ subalātmajaḥ |
vimalaprāsahastānāmṛṣṭitomaradhāriṇām || 6-101-8||

MHB 6-101-9

दर्पितानां सुवेगानां बलस्थानां पताकिनाम् ।
शिक्षितैर्युद्धकुशलैरुपेतानां नरोत्तमैः ॥ ६-१०१-९॥
darpitānāṃ suvegānāṃ balasthānāṃ patākinām |
śikṣitairyuddhakuśalairupetānāṃ narottamaiḥ || 6-101-9||

MHB 6-101-10

नकुलं सहदेवं च धर्मराजं च पाण्डवम् ।
न्यवारयन्नरश्रेष्ठं परिवार्य समन्ततः ॥ ६-१०१-१०॥
nakulaṃ sahadevaṃ ca dharmarājaṃ ca pāṇḍavam |
nyavārayannaraśreṣṭhaṃ parivārya samantataḥ || 6-101-10||

MHB 6-101-11

ततो दुर्योधनो राजा शूराणां हयसादिनाम् ।
अयुतं प्रेषयामास पाण्डवानां निवारणे ॥ ६-१०१-११॥
tato duryodhano rājā śūrāṇāṃ hayasādinām |
ayutaṃ preṣayāmāsa pāṇḍavānāṃ nivāraṇe || 6-101-11||

MHB 6-101-12

तैः प्रविष्टैर्महावेगैर्गरुत्मद्भिरिवाहवे ।
खुराहता धरा राजंश्चकम्पे च ननाद च ॥ ६-१०१-१२॥
taiḥ praviṣṭairmahāvegairgarutmadbhirivāhave |
khurāhatā dharā rājaṃścakampe ca nanāda ca || 6-101-12||

MHB 6-101-13

खुरशब्दश्च सुमहान्वाजिनां शुश्रुवे तदा ।
महावंशवनस्येव दह्यमानस्य पर्वते ॥ ६-१०१-१३॥
khuraśabdaśca sumahānvājināṃ śuśruve tadā |
mahāvaṃśavanasyeva dahyamānasya parvate || 6-101-13||

MHB 6-101-14

उत्पतद्भिश्च तैस्तत्र समुद्धूतं महद्रजः ।
दिवाकरपथं प्राप्य छादयामास भास्करम् ॥ ६-१०१-१४॥
utpatadbhiśca taistatra samuddhūtaṃ mahadrajaḥ |
divākarapathaṃ prāpya chādayāmāsa bhāskaram || 6-101-14||

MHB 6-101-15

वेगवद्भिर्हयैस्तैस्तु क्षोभितं पाण्डवं बलम् ।
निपतद्भिर्महावेगैर्हंसैरिव महत्सरः ।
हेषतां चैव शब्देन न प्राज्ञायत किंचन ॥ ६-१०१-१५॥
vegavadbhirhayaistaistu kṣobhitaṃ pāṇḍavaṃ balam |
nipatadbhirmahāvegairhaṃsairiva mahatsaraḥ |
heṣatāṃ caiva śabdena na prājñāyata kiṃcana || 6-101-15||

MHB 6-101-16

ततो युधिष्ठिरो राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
प्रत्यघ्नंस्तरसा वेगं समरे हयसादिनाम् ॥ ६-१०१-१६॥
tato yudhiṣṭhiro rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau |
pratyaghnaṃstarasā vegaṃ samare hayasādinām || 6-101-16||

MHB 6-101-17

उद्वृत्तस्य महाराज प्रावृट्कालेन पूर्यतः ।
पौर्णमास्यामम्बुवेगं यथा वेला महोदधेः ॥ ६-१०१-१७॥
udvṛttasya mahārāja prāvṛṭkālena pūryataḥ |
paurṇamāsyāmambuvegaṃ yathā velā mahodadheḥ || 6-101-17||

MHB 6-101-18

ततस्ते रथिनो राजञ्शरैः संनतपर्वभिः ।
न्यकृन्तन्नुत्तमाङ्गानि कायेभ्यो हयसादिनाम् ॥ ६-१०१-१८॥
tataste rathino rājañśaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
nyakṛntannuttamāṅgāni kāyebhyo hayasādinām || 6-101-18||

MHB 6-101-19

ते निपेतुर्महाराज निहता दृढधन्विभिः ।
नागैरिव महानागा यथा स्युर्गिरिगह्वरे ॥ ६-१०१-१९॥
te nipeturmahārāja nihatā dṛḍhadhanvibhiḥ |
nāgairiva mahānāgā yathā syurgirigahvare || 6-101-19||

MHB 6-101-20

तेऽपि प्रासैः सुनिशितैः शरैः संनतपर्वभिः ।
न्यकृन्तन्नुत्तमाङ्गानि विचरन्तो दिशो दश ॥ ६-१०१-२०॥
te'pi prāsaiḥ suniśitaiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
nyakṛntannuttamāṅgāni vicaranto diśo daśa || 6-101-20||

MHB 6-101-21

अत्यासन्ना हयारोहा ऋष्टिभिर्भरतर्षभ ।
अच्छिनन्नुत्तमाङ्गानि फलानीव महाद्रुमात् ॥ ६-१०१-२१॥
atyāsannā hayārohā ṛṣṭibhirbharatarṣabha |
acchinannuttamāṅgāni phalānīva mahādrumāt || 6-101-21||

MHB 6-101-22

ससादिनो हया राजंस्तत्र तत्र निषूदिताः ।
पतिताः पात्यमानाश्च शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६-१०१-२२॥
sasādino hayā rājaṃstatra tatra niṣūditāḥ |
patitāḥ pātyamānāśca śataśo'tha sahasraśaḥ || 6-101-22||

MHB 6-101-23

वध्यमाना हयास्ते तु प्राद्रवन्त भयार्दिताः ।
यथा सिंहान्समासाद्य मृगाः प्राणपरायणाः ॥ ६-१०१-२३॥
vadhyamānā hayāste tu prādravanta bhayārditāḥ |
yathā siṃhānsamāsādya mṛgāḥ prāṇaparāyaṇāḥ || 6-101-23||

MHB 6-101-24

पाण्डवास्तु महाराज जित्वा शत्रून्महाहवे ।
दध्मुः शङ्खांश्च भेरीश्च ताडयामासुराहवे ॥ ६-१०१-२४॥
pāṇḍavāstu mahārāja jitvā śatrūnmahāhave |
dadhmuḥ śaṅkhāṃśca bherīśca tāḍayāmāsurāhave || 6-101-24||

MHB 6-101-25

ततो दुर्योधनो दृष्ट्वा दीनं सैन्यमवस्थितम् ।
अब्रवीद्भरतश्रेष्ठ मद्रराजमिदं वचः ॥ ६-१०१-२५॥
tato duryodhano dṛṣṭvā dīnaṃ sainyamavasthitam |
abravīdbharataśreṣṭha madrarājamidaṃ vacaḥ || 6-101-25||

MHB 6-101-26

एष पाण्डुसुतो ज्येष्ठो जित्वा मातुल मामकान् ।
पश्यतां नो महाबाहो सेनां द्रावयते बली ॥ ६-१०१-२६॥
eṣa pāṇḍusuto jyeṣṭho jitvā mātula māmakān |
paśyatāṃ no mahābāho senāṃ drāvayate balī || 6-101-26||

MHB 6-101-27

तं वारय महाबाहो वेलेव मकरालयम् ।
त्वं हि संश्रूयसेऽत्यर्थमसह्यबलविक्रमः ॥ ६-१०१-२७॥
taṃ vāraya mahābāho veleva makarālayam |
tvaṃ hi saṃśrūyase'tyarthamasahyabalavikramaḥ || 6-101-27||

MHB 6-101-28

पुत्रस्य तव तद्वाक्यं श्रुत्वा शल्यः प्रतापवान् ।
प्रययौ रथवंशेन यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ६-१०१-२८॥
putrasya tava tadvākyaṃ śrutvā śalyaḥ pratāpavān |
prayayau rathavaṃśena yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ || 6-101-28||

MHB 6-101-29

तदापतद्वै सहसा शल्यस्य सुमहद्बलम् ।
महौघवेगं समरे वारयामास पाण्डवः ॥ ६-१०१-२९॥
tadāpatadvai sahasā śalyasya sumahadbalam |
mahaughavegaṃ samare vārayāmāsa pāṇḍavaḥ || 6-101-29||

MHB 6-101-30

मद्रराजं च समरे धर्मराजो महारथः ।
दशभिः सायकैस्तूर्णमाजघान स्तनान्तरे ।
नकुलः सहदेवश्च त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ॥ ६-१०१-३०॥
madrarājaṃ ca samare dharmarājo mahārathaḥ |
daśabhiḥ sāyakaistūrṇamājaghāna stanāntare |
nakulaḥ sahadevaśca tribhistribhirajihmagaiḥ || 6-101-30||

MHB 6-101-31

मद्रराजोऽपि तान्सर्वानाजघान त्रिभिस्त्रिभिः ।
युधिष्ठिरं पुनः षष्ट्या विव्याध निशितैः शरैः ।
माद्रीपुत्रौ च संरब्धौ द्वाभ्यां द्वाभ्यामताडयत् ॥ ६-१०१-३१॥
madrarājo'pi tānsarvānājaghāna tribhistribhiḥ |
yudhiṣṭhiraṃ punaḥ ṣaṣṭyā vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ |
mādrīputrau ca saṃrabdhau dvābhyāṃ dvābhyāmatāḍayat || 6-101-31||

MHB 6-101-32

ततो भीमो महाबाहुर्दृष्ट्वा राजानमाहवे ।
मद्रराजवशं प्राप्तं मृत्योरास्यगतं यथा ।
अभ्यद्रवत संग्रामे युधिष्ठिरममित्रजित् ॥ ६-१०१-३२॥
tato bhīmo mahābāhurdṛṣṭvā rājānamāhave |
madrarājavaśaṃ prāptaṃ mṛtyorāsyagataṃ yathā |
abhyadravata saṃgrāme yudhiṣṭhiramamitrajit || 6-101-32||

MHB 6-101-33

ततो युद्धं महाघोरं प्रावर्तत सुदारुणम् ।
अपरां दिशमास्थाय द्योतमाने दिवाकरे ॥ ६-१०१-३३॥
tato yuddhaṃ mahāghoraṃ prāvartata sudāruṇam |
aparāṃ diśamāsthāya dyotamāne divākare || 6-101-33||

Adhyaya: 102/117 (78)

MHB 6-102-1

संजय उवाच ।
ततः पिता तव क्रुद्धो निशितैः सायकोत्तमैः ।
आजघान रणे पार्थान्सहसेनान्समन्ततः ॥ ६-१०२-१॥
saṃjaya uvāca |
tataḥ pitā tava kruddho niśitaiḥ sāyakottamaiḥ |
ājaghāna raṇe pārthānsahasenānsamantataḥ || 6-102-1||

MHB 6-102-2

भीमं द्वादशभिर्विद्ध्वा सात्यकिं नवभिः शरैः ।
नकुलं च त्रिभिर्बाणैः सहदेवं च सप्तभिः ॥ ६-१०२-२॥
bhīmaṃ dvādaśabhirviddhvā sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ |
nakulaṃ ca tribhirbāṇaiḥ sahadevaṃ ca saptabhiḥ || 6-102-2||

MHB 6-102-3

युधिष्ठिरं द्वादशभिर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् ।
धृष्टद्युम्नं ततो विद्ध्वा विननाद महाबलः ॥ ६-१०२-३॥
yudhiṣṭhiraṃ dvādaśabhirbāhvorurasi cārpayat |
dhṛṣṭadyumnaṃ tato viddhvā vinanāda mahābalaḥ || 6-102-3||

MHB 6-102-4

तं द्वादशार्धैर्नकुलो माधवश्च त्रिभिः शरैः ।
धृष्टद्युम्नश्च सप्तत्या भीमसेनश्च पञ्चभिः ।
युधिष्ठिरो द्वादशभिः प्रत्यविध्यत्पितामहम् ॥ ६-१०२-४॥
taṃ dvādaśārdhairnakulo mādhavaśca tribhiḥ śaraiḥ |
dhṛṣṭadyumnaśca saptatyā bhīmasenaśca pañcabhiḥ |
yudhiṣṭhiro dvādaśabhiḥ pratyavidhyatpitāmaham || 6-102-4||

MHB 6-102-5

द्रोणस्तु सात्यकिं विद्ध्वा भीमसेनमविध्यत ।
एकैकं पञ्चभिर्बाणैर्यमदण्डोपमैः शितैः ॥ ६-१०२-५॥
droṇastu sātyakiṃ viddhvā bhīmasenamavidhyata |
ekaikaṃ pañcabhirbāṇairyamadaṇḍopamaiḥ śitaiḥ || 6-102-5||

MHB 6-102-6

तौ च तं प्रत्यविध्येतां त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ।
तोत्त्रैरिव महानागं द्रोणं ब्राह्मणपुंगवम् ॥ ६-१०२-६॥
tau ca taṃ pratyavidhyetāṃ tribhistribhirajihmagaiḥ |
tottrairiva mahānāgaṃ droṇaṃ brāhmaṇapuṃgavam || 6-102-6||

MHB 6-102-7

सौवीराः कितवाः प्राच्याः प्रतीच्योदीच्यमालवाः ।
अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः ।
संग्रामे नाजहुर्भीष्मं वध्यमानाः शितैः शरैः ॥ ६-१०२-७॥
sauvīrāḥ kitavāḥ prācyāḥ pratīcyodīcyamālavāḥ |
abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo'tha vasātayaḥ |
saṃgrāme nājahurbhīṣmaṃ vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ || 6-102-7||

MHB 6-102-8

तथैवान्ये वध्यमानाः पाण्डवेयैर्महात्मभिः ।
पाण्डवानभ्यवर्तन्त विविधायुधपाणयः ।
तथैव पाण्डवा राजन्परिवव्रुः पितामहम् ॥ ६-१०२-८॥
tathaivānye vadhyamānāḥ pāṇḍaveyairmahātmabhiḥ |
pāṇḍavānabhyavartanta vividhāyudhapāṇayaḥ |
tathaiva pāṇḍavā rājanparivavruḥ pitāmaham || 6-102-8||

MHB 6-102-9

स समन्तात्परिवृतो रथौघैरपराजितः ।
गहनेऽग्निरिवोत्सृष्टः प्रजज्वाल दहन्परान् ॥ ६-१०२-९॥
sa samantātparivṛto rathaughairaparājitaḥ |
gahane'gnirivotsṛṣṭaḥ prajajvāla dahanparān || 6-102-9||

MHB 6-102-10

रथाग्न्यगारश्चापार्चिरसिशक्तिगदेन्धनः ।
शरस्फुलिङ्गो भीष्माग्निर्ददाह क्षत्रियर्षभान् ॥ ६-१०२-१०॥
rathāgnyagāraścāpārcirasiśaktigadendhanaḥ |
śarasphuliṅgo bhīṣmāgnirdadāha kṣatriyarṣabhān || 6-102-10||

MHB 6-102-11

सुवर्णपुङ्खैरिषुभिर्गार्ध्रपक्षैः सुतेजनैः ।
कर्णिनालीकनाराचैश्छादयामास तद्बलम् ॥ ६-१०२-११॥
suvarṇapuṅkhairiṣubhirgārdhrapakṣaiḥ sutejanaiḥ |
karṇinālīkanārācaiśchādayāmāsa tadbalam || 6-102-11||

MHB 6-102-12

अपातयद्ध्वजांश्चैव रथिनश्च शितैः शरैः ।
मुण्डतालवनानीव चकार स रथव्रजान् ॥ ६-१०२-१२॥
apātayaddhvajāṃścaiva rathinaśca śitaiḥ śaraiḥ |
muṇḍatālavanānīva cakāra sa rathavrajān || 6-102-12||

MHB 6-102-13

निर्मनुष्यान्रथान्राजन्गजानश्वांश्च संयुगे ।
अकरोत्स महाबाहुः सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ ६-१०२-१३॥
nirmanuṣyānrathānrājangajānaśvāṃśca saṃyuge |
akarotsa mahābāhuḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ || 6-102-13||

MHB 6-102-14

तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः ।
निशम्य सर्वभूतानि समकम्पन्त भारत ॥ ६-१०२-१४॥
tasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitamivāśaneḥ |
niśamya sarvabhūtāni samakampanta bhārata || 6-102-14||

MHB 6-102-15

अमोघा ह्यपतन्बाणाः पितुस्ते भरतर्षभ ।
नासज्जन्त तनुत्रेषु भीष्मचापच्युताः शराः ॥ ६-१०२-१५॥
amoghā hyapatanbāṇāḥ pituste bharatarṣabha |
nāsajjanta tanutreṣu bhīṣmacāpacyutāḥ śarāḥ || 6-102-15||

MHB 6-102-16

हतवीरान्रथान्राजन्संयुक्ताञ्जवनैर्हयैः ।
अपश्याम महाराज ह्रियमाणान्रणाजिरे ॥ ६-१०२-१६॥
hatavīrānrathānrājansaṃyuktāñjavanairhayaiḥ |
apaśyāma mahārāja hriyamāṇānraṇājire || 6-102-16||

MHB 6-102-17

चेदिकाशिकरूषाणां सहस्राणि चतुर्दश ।
महारथाः समाख्याताः कुलपुत्रास्तनुत्यजः ।
अपरावर्तिनः सर्वे सुवर्णविकृतध्वजाः ॥ ६-१०२-१७॥
cedikāśikarūṣāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa |
mahārathāḥ samākhyātāḥ kulaputrāstanutyajaḥ |
aparāvartinaḥ sarve suvarṇavikṛtadhvajāḥ || 6-102-17||

MHB 6-102-18

संग्रामे भीष्ममासाद्य व्यादितास्यमिवान्तकम् ।
निमग्नाः परलोकाय सवाजिरथकुञ्जराः ॥ ६-१०२-१८॥
saṃgrāme bhīṣmamāsādya vyāditāsyamivāntakam |
nimagnāḥ paralokāya savājirathakuñjarāḥ || 6-102-18||

MHB 6-102-19

भग्नाक्षोपस्करान्कांश्चिद्भग्नचक्रांश्च सर्वशः ।
अपश्याम रथान्राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६-१०२-१९॥
bhagnākṣopaskarānkāṃścidbhagnacakrāṃśca sarvaśaḥ |
apaśyāma rathānrājañśataśo'tha sahasraśaḥ || 6-102-19||

MHB 6-102-20

सवरूथै रथैर्भग्नै रथिभिश्च निपातितैः ।
शरैः सुकवचैश्छिन्नैः पट्टिशैश्च विशां पते ॥ ६-१०२-२०॥
savarūthai rathairbhagnai rathibhiśca nipātitaiḥ |
śaraiḥ sukavacaiśchinnaiḥ paṭṭiśaiśca viśāṃ pate || 6-102-20||

MHB 6-102-21

गदाभिर्मुसलैश्चैव निस्त्रिंशैश्च शिलीमुखैः ।
अनुकर्षैरुपासङ्गैश्चक्रैर्भग्नैश्च मारिष ॥ ६-१०२-२१॥
gadābhirmusalaiścaiva nistriṃśaiśca śilīmukhaiḥ |
anukarṣairupāsaṅgaiścakrairbhagnaiśca māriṣa || 6-102-21||

MHB 6-102-22

बाहुभिः कार्मुकैः खड्गैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
तलत्रैरङ्गुलित्रैश्च ध्वजैश्च विनिपातितैः ।
चापैश्च बहुधा छिन्नैः समास्तीर्यत मेदिनी ॥ ६-१०२-२२॥
bāhubhiḥ kārmukaiḥ khaḍgaiḥ śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ |
talatrairaṅgulitraiśca dhvajaiśca vinipātitaiḥ |
cāpaiśca bahudhā chinnaiḥ samāstīryata medinī || 6-102-22||

MHB 6-102-23

हतारोहा गजा राजन्हयाश्च हतसादिनः ।
परिपेतुर्द्रुतं तत्र शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६-१०२-२३॥
hatārohā gajā rājanhayāśca hatasādinaḥ |
paripeturdrutaṃ tatra śataśo'tha sahasraśaḥ || 6-102-23||

MHB 6-102-24

यतमानाश्च ते वीरा द्रवमाणान्महारथान् ।
नाशक्नुवन्वारयितुं भीष्मबाणप्रपीडितान् ॥ ६-१०२-२४॥
yatamānāśca te vīrā dravamāṇānmahārathān |
nāśaknuvanvārayituṃ bhīṣmabāṇaprapīḍitān || 6-102-24||

MHB 6-102-25

महेन्द्रसमवीर्येण वध्यमाना महाचमूः ।
अभज्यत महाराज न च द्वौ सह धावतः ॥ ६-१०२-२५॥
mahendrasamavīryeṇa vadhyamānā mahācamūḥ |
abhajyata mahārāja na ca dvau saha dhāvataḥ || 6-102-25||

MHB 6-102-26

आविद्धरथनागाश्वं पतितध्वजकूबरम् ।
अनीकं पाण्डुपुत्राणां हाहाभूतमचेतनम् ॥ ६-१०२-२६॥
āviddharathanāgāśvaṃ patitadhvajakūbaram |
anīkaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ hāhābhūtamacetanam || 6-102-26||

MHB 6-102-27

जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा ।
प्रियं सखायं चाक्रन्दे सखा दैवबलात्कृतः ॥ ६-१०२-२७॥
jaghānātra pitā putraṃ putraśca pitaraṃ tathā |
priyaṃ sakhāyaṃ cākrande sakhā daivabalātkṛtaḥ || 6-102-27||

MHB 6-102-28

विमुच्य कवचानन्ये पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः ।
प्रकीर्य केशान्धावन्तः प्रत्यदृश्यन्त भारत ॥ ६-१०२-२८॥
vimucya kavacānanye pāṇḍuputrasya sainikāḥ |
prakīrya keśāndhāvantaḥ pratyadṛśyanta bhārata || 6-102-28||

MHB 6-102-29

तद्गोकुलमिवोद्भ्रान्तमुद्भ्रान्तरथकुञ्जरम् ।
ददृशे पाण्डुपुत्रस्य सैन्यमार्तस्वरं तदा ॥ ६-१०२-२९॥
tadgokulamivodbhrāntamudbhrāntarathakuñjaram |
dadṛśe pāṇḍuputrasya sainyamārtasvaraṃ tadā || 6-102-29||

MHB 6-102-30

प्रभज्यमानं सैन्यं तु दृष्ट्वा यादवनन्दनः ।
उवाच पार्थं बीभत्सुं निगृह्य रथमुत्तमम् ॥ ६-१०२-३०॥
prabhajyamānaṃ sainyaṃ tu dṛṣṭvā yādavanandanaḥ |
uvāca pārthaṃ bībhatsuṃ nigṛhya rathamuttamam || 6-102-30||

MHB 6-102-31

अयं स कालः संप्राप्तः पार्थ यः काङ्क्षितस्तव ।
प्रहरास्मै नरव्याघ्र न चेन्मोहात्प्रमुह्यसे ॥ ६-१०२-३१॥
ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ pārtha yaḥ kāṅkṣitastava |
praharāsmai naravyāghra na cenmohātpramuhyase || 6-102-31||

MHB 6-102-32

यत्पुरा कथितं वीर त्वया राज्ञां समागमे ।
विराटनगरे पार्थ संजयस्य समीपतः ॥ ६-१०२-३२॥
yatpurā kathitaṃ vīra tvayā rājñāṃ samāgame |
virāṭanagare pārtha saṃjayasya samīpataḥ || 6-102-32||

MHB 6-102-33

भीष्मद्रोणमुखान्सर्वान्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकान् ।
सानुबन्धान्हनिष्यामि ये मां योत्स्यन्ति संयुगे ॥ ६-१०२-३३॥
bhīṣmadroṇamukhānsarvāndhārtarāṣṭrasya sainikān |
sānubandhānhaniṣyāmi ye māṃ yotsyanti saṃyuge || 6-102-33||

MHB 6-102-34

इति तत्कुरु कौन्तेय सत्यं वाक्यमरिंदम ।
क्षत्रधर्ममनुस्मृत्य युध्यस्व भरतर्षभ ॥ ६-१०२-३४॥
iti tatkuru kaunteya satyaṃ vākyamariṃdama |
kṣatradharmamanusmṛtya yudhyasva bharatarṣabha || 6-102-34||

MHB 6-102-35

इत्युक्तो वासुदेवेन तिर्यग्दृष्टिरधोमुखः ।
अकाम इव बीभत्सुरिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६-१०२-३५॥
ityukto vāsudevena tiryagdṛṣṭiradhomukhaḥ |
akāma iva bībhatsuridaṃ vacanamabravīt || 6-102-35||

MHB 6-102-36

अवध्यानां वधं कृत्वा राज्यं वा नरकोत्तरम् ।
दुःखानि वनवासे वा किं नु मे सुकृतं भवेत् ॥ ६-१०२-३६॥
avadhyānāṃ vadhaṃ kṛtvā rājyaṃ vā narakottaram |
duḥkhāni vanavāse vā kiṃ nu me sukṛtaṃ bhavet || 6-102-36||

MHB 6-102-37

चोदयाश्वान्यतो भीष्मः करिष्ये वचनं तव ।
पातयिष्यामि दुर्धर्षं वृद्धं कुरुपितामहम् ॥ ६-१०२-३७॥
codayāśvānyato bhīṣmaḥ kariṣye vacanaṃ tava |
pātayiṣyāmi durdharṣaṃ vṛddhaṃ kurupitāmaham || 6-102-37||

MHB 6-102-38

ततोऽश्वान्रजतप्रख्यांश्चोदयामास माधवः ।
यतो भीष्मस्ततो राजन्दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिवानिव ॥ ६-१०२-३८॥
tato'śvānrajataprakhyāṃścodayāmāsa mādhavaḥ |
yato bhīṣmastato rājanduṣprekṣyo raśmivāniva || 6-102-38||

MHB 6-102-39

ततस्तत्पुनरावृत्तं युधिष्ठिरबलं महत् ।
दृष्ट्वा पार्थं महाबाहुं भीष्मायोद्यन्तमाहवे ॥ ६-१०२-३९॥
tatastatpunarāvṛttaṃ yudhiṣṭhirabalaṃ mahat |
dṛṣṭvā pārthaṃ mahābāhuṃ bhīṣmāyodyantamāhave || 6-102-39||

MHB 6-102-40

ततो भीष्मः कुरुश्रेष्ठः सिंहवद्विनदन्मुहुः ।
धनंजयरथं शीघ्रं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ६-१०२-४०॥
tato bhīṣmaḥ kuruśreṣṭhaḥ siṃhavadvinadanmuhuḥ |
dhanaṃjayarathaṃ śīghraṃ śaravarṣairavākirat || 6-102-40||

MHB 6-102-41

क्षणेन स रथस्तस्य सहयः सहसारथिः ।
शरवर्षेण महता न प्राज्ञायत किंचन ॥ ६-१०२-४१॥
kṣaṇena sa rathastasya sahayaḥ sahasārathiḥ |
śaravarṣeṇa mahatā na prājñāyata kiṃcana || 6-102-41||

MHB 6-102-42

वासुदेवस्त्वसंभ्रान्तो धैर्यमास्थाय सात्वतः ।
चोदयामास तानश्वान्वितुन्नान्भीष्मसायकैः ॥ ६-१०२-४२॥
vāsudevastvasaṃbhrānto dhairyamāsthāya sātvataḥ |
codayāmāsa tānaśvānvitunnānbhīṣmasāyakaiḥ || 6-102-42||

MHB 6-102-43

ततः पार्थो धनुर्गृह्य दिव्यं जलदनिस्वनम् ।
पातयामास भीष्मस्य धनुश्छित्त्वा शितैः शरैः ॥ ६-१०२-४३॥
tataḥ pārtho dhanurgṛhya divyaṃ jaladanisvanam |
pātayāmāsa bhīṣmasya dhanuśchittvā śitaiḥ śaraiḥ || 6-102-43||

MHB 6-102-44

स च्छिन्नधन्वा कौरव्यः पुनरन्यन्महद्धनुः ।
निमेषान्तरमात्रेण सज्यं चक्रे पिता तव ॥ ६-१०२-४४॥
sa cchinnadhanvā kauravyaḥ punaranyanmahaddhanuḥ |
nimeṣāntaramātreṇa sajyaṃ cakre pitā tava || 6-102-44||

MHB 6-102-45

विचकर्ष ततो दोर्भ्यां धनुर्जलदनिस्वनम् ।
अथास्य तदपि क्रुद्धश्चिच्छेद धनुरर्जुनः ॥ ६-१०२-४५॥
vicakarṣa tato dorbhyāṃ dhanurjaladanisvanam |
athāsya tadapi kruddhaściccheda dhanurarjunaḥ || 6-102-45||

MHB 6-102-46

तस्य तत्पूजयामास लाघवं शंतनोः सुतः ।
साधु पार्थ महाबाहो साधु कुन्तीसुतेति च ॥ ६-१०२-४६॥
tasya tatpūjayāmāsa lāghavaṃ śaṃtanoḥ sutaḥ |
sādhu pārtha mahābāho sādhu kuntīsuteti ca || 6-102-46||

MHB 6-102-47

समाभाष्यैनमपरं प्रगृह्य रुचिरं धनुः ।
मुमोच समरे भीष्मः शरान्पार्थरथं प्रति ॥ ६-१०२-४७॥
samābhāṣyainamaparaṃ pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ |
mumoca samare bhīṣmaḥ śarānpārtharathaṃ prati || 6-102-47||

MHB 6-102-48

अदर्शयद्वासुदेवो हययाने परं बलम् ।
मोघान्कुर्वञ्शरांस्तस्य मण्डलानि विदर्शयन् ॥ ६-१०२-४८॥
adarśayadvāsudevo hayayāne paraṃ balam |
moghānkurvañśarāṃstasya maṇḍalāni vidarśayan || 6-102-48||

MHB 6-102-49

शुशुभाते नरव्याघ्रौ भीष्मपार्थौ शरक्षतौ ।
गोवृषाविव संरब्धौ विषाणोल्लिखिताङ्कितौ ॥ ६-१०२-४९॥
śuśubhāte naravyāghrau bhīṣmapārthau śarakṣatau |
govṛṣāviva saṃrabdhau viṣāṇollikhitāṅkitau || 6-102-49||

MHB 6-102-50

वासुदेवस्तु संप्रेक्ष्य पार्थस्य मृदुयुद्धताम् ।
भीष्मं च शरवर्षाणि सृजन्तमनिशं युधि ॥ ६-१०२-५०॥
vāsudevastu saṃprekṣya pārthasya mṛduyuddhatām |
bhīṣmaṃ ca śaravarṣāṇi sṛjantamaniśaṃ yudhi || 6-102-50||

MHB 6-102-51

प्रतपन्तमिवादित्यं मध्यमासाद्य सेनयोः ।
वरान्वरान्विनिघ्नन्तं पाण्डुपुत्रस्य सैनिकान् ॥ ६-१०२-५१॥
pratapantamivādityaṃ madhyamāsādya senayoḥ |
varānvarānvinighnantaṃ pāṇḍuputrasya sainikān || 6-102-51||

MHB 6-102-52

युगान्तमिव कुर्वाणं भीष्मं यौधिष्ठिरे बले ।
नामृष्यत महाबाहुर्माधवः परवीरहा ॥ ६-१०२-५२॥
yugāntamiva kurvāṇaṃ bhīṣmaṃ yaudhiṣṭhire bale |
nāmṛṣyata mahābāhurmādhavaḥ paravīrahā || 6-102-52||

MHB 6-102-53

उत्सृज्य रजतप्रख्यान्हयान्पार्थस्य मारिष ।
क्रुद्धो नाम महायोगी प्रचस्कन्द महारथात् ।
अभिदुद्राव भीष्मं स भुजप्रहरणो बली ॥ ६-१०२-५३॥
utsṛjya rajataprakhyānhayānpārthasya māriṣa |
kruddho nāma mahāyogī pracaskanda mahārathāt |
abhidudrāva bhīṣmaṃ sa bhujapraharaṇo balī || 6-102-53||

MHB 6-102-54

प्रतोदपाणिस्तेजस्वी सिंहवद्विनदन्मुहुः ।
दारयन्निव पद्भ्यां स जगतीं जगतीश्वरः ॥ ६-१०२-५४॥
pratodapāṇistejasvī siṃhavadvinadanmuhuḥ |
dārayanniva padbhyāṃ sa jagatīṃ jagatīśvaraḥ || 6-102-54||

MHB 6-102-55

क्रोधताम्रेक्षणः कृष्णो जिघांसुरमितद्युतिः ।
ग्रसन्निव च चेतांसि तावकानां महाहवे ॥ ६-१०२-५५॥
krodhatāmrekṣaṇaḥ kṛṣṇo jighāṃsuramitadyutiḥ |
grasanniva ca cetāṃsi tāvakānāṃ mahāhave || 6-102-55||

MHB 6-102-56

दृष्ट्वा माधवमाक्रन्दे भीष्मायोद्यन्तमाहवे ।
हतो भीष्मो हतो भीष्म इति तत्र स्म सैनिकाः ।
क्रोशन्तः प्राद्रवन्सर्वे वासुदेवभयान्नराः ॥ ६-१०२-५६॥
dṛṣṭvā mādhavamākrande bhīṣmāyodyantamāhave |
hato bhīṣmo hato bhīṣma iti tatra sma sainikāḥ |
krośantaḥ prādravansarve vāsudevabhayānnarāḥ || 6-102-56||

MHB 6-102-57

पीतकौशेयसंवीतो मणिश्यामो जनार्दनः ।
शुशुभे विद्रवन्भीष्मं विद्युन्माली यथाम्बुदः ॥ ६-१०२-५७॥
pītakauśeyasaṃvīto maṇiśyāmo janārdanaḥ |
śuśubhe vidravanbhīṣmaṃ vidyunmālī yathāmbudaḥ || 6-102-57||

MHB 6-102-58

स सिंह इव मातङ्गं यूथर्षभ इवर्षभम् ।
अभिदुद्राव तेजस्वी विनदन्यादवर्षभः ॥ ६-१०२-५८॥
sa siṃha iva mātaṅgaṃ yūtharṣabha ivarṣabham |
abhidudrāva tejasvī vinadanyādavarṣabhaḥ || 6-102-58||

MHB 6-102-59

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य पुण्डरीकाक्षमाहवे ।
असंभ्रमं रणे भीष्मो विचकर्ष महद्धनुः ।
उवाच चैनं गोविन्दमसंभ्रान्तेन चेतसा ॥ ६-१०२-५९॥
tamāpatantaṃ saṃprekṣya puṇḍarīkākṣamāhave |
asaṃbhramaṃ raṇe bhīṣmo vicakarṣa mahaddhanuḥ |
uvāca cainaṃ govindamasaṃbhrāntena cetasā || 6-102-59||

MHB 6-102-60

एह्येहि पुण्डरीकाक्ष देवदेव नमोऽस्तु ते ।
मामद्य सात्वतश्रेष्ठ पातयस्व महाहवे ॥ ६-१०२-६०॥
ehyehi puṇḍarīkākṣa devadeva namo'stu te |
māmadya sātvataśreṣṭha pātayasva mahāhave || 6-102-60||

MHB 6-102-61

त्वया हि देव संग्रामे हतस्यापि ममानघ ।
श्रेय एव परं कृष्ण लोकेऽमुष्मिन्निहैव च ।
संभावितोऽस्मि गोविन्द त्रैलोक्येनाद्य संयुगे ॥ ६-१०२-६१॥
tvayā hi deva saṃgrāme hatasyāpi mamānagha |
śreya eva paraṃ kṛṣṇa loke'muṣminnihaiva ca |
saṃbhāvito'smi govinda trailokyenādya saṃyuge || 6-102-61||

MHB 6-102-62

अन्वगेव ततः पार्थस्तमनुद्रुत्य केशवम् ।
निजग्राह महाबाहुर्बाहुभ्यां परिगृह्य वै ॥ ६-१०२-६२॥
anvageva tataḥ pārthastamanudrutya keśavam |
nijagrāha mahābāhurbāhubhyāṃ parigṛhya vai || 6-102-62||

MHB 6-102-63

निगृह्यमाणः पार्थेन कृष्णो राजीवलोचनः ।
जगाम चैनमादाय वेगेन पुरुषोत्तमः ॥ ६-१०२-६३॥
nigṛhyamāṇaḥ pārthena kṛṣṇo rājīvalocanaḥ |
jagāma cainamādāya vegena puruṣottamaḥ || 6-102-63||

MHB 6-102-64

पार्थस्तु विष्टभ्य बलाच्चरणौ परवीरहा ।
निजघ्राह हृषीकेशं कथंचिद्दशमे पदे ॥ ६-१०२-६४॥
pārthastu viṣṭabhya balāccaraṇau paravīrahā |
nijaghrāha hṛṣīkeśaṃ kathaṃciddaśame pade || 6-102-64||

MHB 6-102-65

तत एनमुवाचार्तः क्रोधपर्याकुलेक्षणम् ।
निःश्वसन्तं यथा नागमर्जुनः परवीरहा ॥ ६-१०२-६५॥
tata enamuvācārtaḥ krodhaparyākulekṣaṇam |
niḥśvasantaṃ yathā nāgamarjunaḥ paravīrahā || 6-102-65||

MHB 6-102-66

निवर्तस्व महाबाहो नानृतं कर्तुमर्हसि ।
यत्त्वया कथितं पूर्वं न योत्स्यामीति केशव ॥ ६-१०२-६६॥
nivartasva mahābāho nānṛtaṃ kartumarhasi |
yattvayā kathitaṃ pūrvaṃ na yotsyāmīti keśava || 6-102-66||

MHB 6-102-67

मिथ्यावादीति लोकस्त्वां कथयिष्यति माधव ।
ममैष भारः सर्वो हि हनिष्यामि यतव्रतम् ॥ ६-१०२-६७॥
mithyāvādīti lokastvāṃ kathayiṣyati mādhava |
mamaiṣa bhāraḥ sarvo hi haniṣyāmi yatavratam || 6-102-67||

MHB 6-102-68

शपे माधव सख्येन सत्येन सुकृतेन च ।
अन्तं यथा गमिष्यामि शत्रूणां शत्रुकर्शन ॥ ६-१०२-६८॥
śape mādhava sakhyena satyena sukṛtena ca |
antaṃ yathā gamiṣyāmi śatrūṇāṃ śatrukarśana || 6-102-68||

MHB 6-102-69

अद्यैव पश्य दुर्धर्षं पात्यमानं महाव्रतम् ।
तारापतिमिवापूर्णमन्तकाले यदृच्छया ॥ ६-१०२-६९॥
adyaiva paśya durdharṣaṃ pātyamānaṃ mahāvratam |
tārāpatimivāpūrṇamantakāle yadṛcchayā || 6-102-69||

MHB 6-102-70

माधवस्तु वचः श्रुत्वा फल्गुनस्य महात्मनः ।
नकिंचिदुक्त्वा सक्रोध आरुरोह रथं पुनः ॥ ६-१०२-७०॥
mādhavastu vacaḥ śrutvā phalgunasya mahātmanaḥ |
nakiṃciduktvā sakrodha āruroha rathaṃ punaḥ || 6-102-70||

MHB 6-102-71

तौ रथस्थौ नरव्याघ्रौ भीष्मः शांतनवः पुनः ।
ववर्ष शरवर्षेण मेघो वृष्ट्या यथाचलौ ॥ ६-१०२-७१॥
tau rathasthau naravyāghrau bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ |
vavarṣa śaravarṣeṇa megho vṛṣṭyā yathācalau || 6-102-71||

MHB 6-102-72

प्राणांश्चादत्त योधानां पिता देवव्रतस्तव ।
गभस्तिभिरिवादित्यस्तेजांसि शिशिरात्यये ॥ ६-१०२-७२॥
prāṇāṃścādatta yodhānāṃ pitā devavratastava |
gabhastibhirivādityastejāṃsi śiśirātyaye || 6-102-72||

MHB 6-102-73

यथा कुरूणां सैन्यानि बभञ्ज युधि पाण्डवः ।
तथा पाण्डवसैन्यानि बभञ्ज युधि ते पिता ॥ ६-१०२-७३॥
yathā kurūṇāṃ sainyāni babhañja yudhi pāṇḍavaḥ |
tathā pāṇḍavasainyāni babhañja yudhi te pitā || 6-102-73||

MHB 6-102-74

हतविद्रुतसैन्यास्तु निरुत्साहा विचेतसः ।
निरीक्षितुं न शेकुस्ते भीष्ममप्रतिमं रणे ।
मध्यं गतमिवादित्यं प्रतपन्तं स्वतेजसा ॥ ६-१०२-७४॥
hatavidrutasainyāstu nirutsāhā vicetasaḥ |
nirīkṣituṃ na śekuste bhīṣmamapratimaṃ raṇe |
madhyaṃ gatamivādityaṃ pratapantaṃ svatejasā || 6-102-74||

MHB 6-102-75

ते वध्यमाना भीष्मेण कालेनेव युगक्षये ।
वीक्षां चक्रुर्महाराज पाण्डवा भयपीडिताः ॥ ६-१०२-७५॥
te vadhyamānā bhīṣmeṇa kāleneva yugakṣaye |
vīkṣāṃ cakrurmahārāja pāṇḍavā bhayapīḍitāḥ || 6-102-75||

MHB 6-102-76

त्रातारं नाध्यगच्छन्त गावः पङ्कगता इव ।
पिपीलिका इव क्षुण्णा दुर्बला बलिना रणे ॥ ६-१०२-७६॥
trātāraṃ nādhyagacchanta gāvaḥ paṅkagatā iva |
pipīlikā iva kṣuṇṇā durbalā balinā raṇe || 6-102-76||

MHB 6-102-77

महारथं भारत दुष्प्रधर्षं शरौघिणं प्रतपन्तं नरेन्द्रान् ।
भीष्मं न शेकुः प्रतिवीक्षितुं ते शरार्चिषं सूर्यमिवातपन्तम् ॥ ६-१०२-७७॥
mahārathaṃ bhārata duṣpradharṣaṃ śaraughiṇaṃ pratapantaṃ narendrān |
bhīṣmaṃ na śekuḥ prativīkṣituṃ te śarārciṣaṃ sūryamivātapantam || 6-102-77||

MHB 6-102-78

विमृद्नतस्तस्य तु पाण्डुसेनामस्तं जगामाथ सहस्ररश्मिः ।
ततो बलानां श्रमकर्शितानां मनोऽवहारं प्रति संबभूव ॥ ६-१०२-७८॥
vimṛdnatastasya tu pāṇḍusenāmastaṃ jagāmātha sahasraraśmiḥ |
tato balānāṃ śramakarśitānāṃ mano'vahāraṃ prati saṃbabhūva || 6-102-78||

Adhyaya: 103/117 (101)

MHB 6-103-1

संजय उवाच ।
युध्यतामेव तेषां तु भास्करेऽस्तमुपागते ।
संध्या समभवद्घोरा नापश्याम ततो रणम् ॥ ६-१०३-१॥
saṃjaya uvāca |
yudhyatāmeva teṣāṃ tu bhāskare'stamupāgate |
saṃdhyā samabhavadghorā nāpaśyāma tato raṇam || 6-103-1||

MHB 6-103-2

ततो युधिष्ठिरो राजा संध्यां संदृश्य भारत ।
वध्यमानं बलं चापि भीष्मेणामित्रघातिना ॥ ६-१०३-२॥
tato yudhiṣṭhiro rājā saṃdhyāṃ saṃdṛśya bhārata |
vadhyamānaṃ balaṃ cāpi bhīṣmeṇāmitraghātinā || 6-103-2||

MHB 6-103-3

मुक्तशस्त्रं परावृत्तं पलायनपरायणम् ।
भीष्मं च युधि संरब्धमनुयान्तं महारथान् ॥ ६-१०३-३॥
muktaśastraṃ parāvṛttaṃ palāyanaparāyaṇam |
bhīṣmaṃ ca yudhi saṃrabdhamanuyāntaṃ mahārathān || 6-103-3||

MHB 6-103-4

सोमकांश्च जितान्दृष्ट्वा निरुत्साहान्महारथान् ।
चिन्तयित्वा चिरं ध्यात्वा अवहारमरोचयत् ॥ ६-१०३-४॥
somakāṃśca jitāndṛṣṭvā nirutsāhānmahārathān |
cintayitvā ciraṃ dhyātvā avahāramarocayat || 6-103-4||

MHB 6-103-5

ततोऽवहारं सैन्यानां चक्रे राजा युधिष्ठिरः ।
तथैव तव सैन्यानामवहारो ह्यभूत्तदा ॥ ६-१०३-५॥
tato'vahāraṃ sainyānāṃ cakre rājā yudhiṣṭhiraḥ |
tathaiva tava sainyānāmavahāro hyabhūttadā || 6-103-5||

MHB 6-103-6

ततोऽवहारं सैन्यानां कृत्वा तत्र महारथाः ।
न्यविशन्त कुरुश्रेष्ठ संग्रामे क्षतविक्षताः ॥ ६-१०३-६॥
tato'vahāraṃ sainyānāṃ kṛtvā tatra mahārathāḥ |
nyaviśanta kuruśreṣṭha saṃgrāme kṣatavikṣatāḥ || 6-103-6||

MHB 6-103-7

भीष्मस्य समरे कर्म चिन्तयानास्तु पाण्डवाः ।
नालभन्त तदा शान्तिं भृशं भीष्मेण पीडिताः ॥ ६-१०३-७॥
bhīṣmasya samare karma cintayānāstu pāṇḍavāḥ |
nālabhanta tadā śāntiṃ bhṛśaṃ bhīṣmeṇa pīḍitāḥ || 6-103-7||

MHB 6-103-8

भीष्मोऽपि समरे जित्वा पाण्डवान्सह सृञ्जयैः ।
पूज्यमानस्तव सुतैर्वन्द्यमानश्च भारत ॥ ६-१०३-८॥
bhīṣmo'pi samare jitvā pāṇḍavānsaha sṛñjayaiḥ |
pūjyamānastava sutairvandyamānaśca bhārata || 6-103-8||

MHB 6-103-9

न्यविशत्कुरुभिः सार्धं हृष्टरूपैः समन्ततः ।
ततो रात्रिः समभवत्सर्वभूतप्रमोहिनी ॥ ६-१०३-९॥
nyaviśatkurubhiḥ sārdhaṃ hṛṣṭarūpaiḥ samantataḥ |
tato rātriḥ samabhavatsarvabhūtapramohinī || 6-103-9||

MHB 6-103-10

तस्मिन्रात्रिमुखे घोरे पाण्डवा वृष्णिभिः सह ।
सृञ्जयाश्च दुराधर्षा मन्त्राय समुपाविशन् ॥ ६-१०३-१०॥
tasminrātrimukhe ghore pāṇḍavā vṛṣṇibhiḥ saha |
sṛñjayāśca durādharṣā mantrāya samupāviśan || 6-103-10||

MHB 6-103-11

आत्मनिःश्रेयसं सर्वे प्राप्तकालं महाबलाः ।
मन्त्रयामासुरव्यग्रा मन्त्रनिश्चयकोविदाः ॥ ६-१०३-११॥
ātmaniḥśreyasaṃ sarve prāptakālaṃ mahābalāḥ |
mantrayāmāsuravyagrā mantraniścayakovidāḥ || 6-103-11||

MHB 6-103-12

ततो युधिष्ठिरो राजा मन्त्रयित्वा चिरं नृप ।
वासुदेवं समुद्वीक्ष्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ६-१०३-१२॥
tato yudhiṣṭhiro rājā mantrayitvā ciraṃ nṛpa |
vāsudevaṃ samudvīkṣya vākyametaduvāca ha || 6-103-12||

MHB 6-103-13

पश्य कृष्ण महात्मानं भीष्मं भीमपराक्रमम् ।
गजं नलवनानीव विमृद्नन्तं बलं मम ॥ ६-१०३-१३॥
paśya kṛṣṇa mahātmānaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam |
gajaṃ nalavanānīva vimṛdnantaṃ balaṃ mama || 6-103-13||

MHB 6-103-14

न चैवैनं महात्मानमुत्सहामो निरीक्षितुम् ।
लेलिह्यमानं सैन्येषु प्रवृद्धमिव पावकम् ॥ ६-१०३-१४॥
na caivainaṃ mahātmānamutsahāmo nirīkṣitum |
lelihyamānaṃ sainyeṣu pravṛddhamiva pāvakam || 6-103-14||

MHB 6-103-15

यथा घोरो महानागस्तक्षको वै विषोल्बणः ।
तथा भीष्मो रणे कृष्ण तीक्ष्णशस्त्रः प्रतापवान् ॥ ६-१०३-१५॥
yathā ghoro mahānāgastakṣako vai viṣolbaṇaḥ |
tathā bhīṣmo raṇe kṛṣṇa tīkṣṇaśastraḥ pratāpavān || 6-103-15||

MHB 6-103-16

गृहीतचापः समरे विमुञ्चंश्च शिताञ्शरान् ।
शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च देवराट् ॥ ६-१०३-१६॥
gṛhītacāpaḥ samare vimuñcaṃśca śitāñśarān |
śakyo jetuṃ yamaḥ kruddho vajrapāṇiśca devarāṭ || 6-103-16||

MHB 6-103-17

वरुणः पाशभृद्वापि सगदो वा धनेश्वरः ।
न तु भीष्मः सुसंक्रुद्धः शक्यो जेतुं महाहवे ॥ ६-१०३-१७॥
varuṇaḥ pāśabhṛdvāpi sagado vā dhaneśvaraḥ |
na tu bhīṣmaḥ susaṃkruddhaḥ śakyo jetuṃ mahāhave || 6-103-17||

MHB 6-103-18

सोऽहमेवं गते कृष्ण निमग्नः शोकसागरे ।
आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद्भीष्ममासाद्य संयुगे ॥ ६-१०३-१८॥
so'hamevaṃ gate kṛṣṇa nimagnaḥ śokasāgare |
ātmano buddhidaurbalyādbhīṣmamāsādya saṃyuge || 6-103-18||

MHB 6-103-19

वनं यास्यामि दुर्धर्ष श्रेयो मे तत्र वै गतम् ।
न युद्धं रोचये कृष्ण हन्ति भीष्मो हि नः सदा ॥ ६-१०३-१९॥
vanaṃ yāsyāmi durdharṣa śreyo me tatra vai gatam |
na yuddhaṃ rocaye kṛṣṇa hanti bhīṣmo hi naḥ sadā || 6-103-19||

MHB 6-103-20

यथा प्रज्वलितं वह्निं पतंगः समभिद्रवन् ।
एकतो मृत्युमभ्येति तथाहं भीष्ममीयिवान् ॥ ६-१०३-२०॥
yathā prajvalitaṃ vahniṃ pataṃgaḥ samabhidravan |
ekato mṛtyumabhyeti tathāhaṃ bhīṣmamīyivān || 6-103-20||

MHB 6-103-21

क्षयं नीतोऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमी ।
भ्रातरश्चैव मे शूराः सायकैर्भृशपीडिताः ॥ ६-१०३-२१॥
kṣayaṃ nīto'smi vārṣṇeya rājyahetoḥ parākramī |
bhrātaraścaiva me śūrāḥ sāyakairbhṛśapīḍitāḥ || 6-103-21||

MHB 6-103-22

मत्कृते भ्रातृसौहार्दाद्राज्यात्प्रभ्रंशनं गताः ।
परिक्लिष्टा तथा कृष्णा मत्कृते मधुसूदन ॥ ६-१०३-२२॥
matkṛte bhrātṛsauhārdādrājyātprabhraṃśanaṃ gatāḥ |
parikliṣṭā tathā kṛṣṇā matkṛte madhusūdana || 6-103-22||

MHB 6-103-23

जीवितं बहु मन्येऽहं जीवितं ह्यद्य दुर्लभम् ।
जीवितस्याद्य शेषेण चरिष्ये धर्ममुत्तमम् ॥ ६-१०३-२३॥
jīvitaṃ bahu manye'haṃ jīvitaṃ hyadya durlabham |
jīvitasyādya śeṣeṇa cariṣye dharmamuttamam || 6-103-23||

MHB 6-103-24

यदि तेऽहमनुग्राह्यो भ्रातृभिः सह केशव ।
स्वधर्मस्याविरोधेन तदुदाहर केशव ॥ ६-१०३-२४॥
yadi te'hamanugrāhyo bhrātṛbhiḥ saha keśava |
svadharmasyāvirodhena tadudāhara keśava || 6-103-24||

MHB 6-103-25

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य कारुण्याद्बहुविस्तरम् ।
प्रत्युवाच ततः कृष्णः सान्त्वयानो युधिष्ठिरम् ॥ ६-१०३-२५॥
etacchrutvā vacastasya kāruṇyādbahuvistaram |
pratyuvāca tataḥ kṛṣṇaḥ sāntvayāno yudhiṣṭhiram || 6-103-25||

MHB 6-103-26

धर्मपुत्र विषादं त्वं मा कृथाः सत्यसंगर ।
यस्य ते भ्रातरः शूरा दुर्जयाः शत्रुसूदनाः ॥ ६-१०३-२६॥
dharmaputra viṣādaṃ tvaṃ mā kṛthāḥ satyasaṃgara |
yasya te bhrātaraḥ śūrā durjayāḥ śatrusūdanāḥ || 6-103-26||

MHB 6-103-27

अर्जुनो भीमसेनश्च वाय्वग्निसमतेजसौ ।
माद्रीपुत्रौ च विक्रान्तौ त्रिदशानामिवेश्वरौ ॥ ६-१०३-२७॥
arjuno bhīmasenaśca vāyvagnisamatejasau |
mādrīputrau ca vikrāntau tridaśānāmiveśvarau || 6-103-27||

MHB 6-103-28

मां वा नियुङ्क्ष्व सौहार्दाद्योत्स्ये भीष्मेण पाण्डव ।
त्वत्प्रयुक्तो ह्यहं राजन्किं न कुर्यां महाहवे ॥ ६-१०३-२८॥
māṃ vā niyuṅkṣva sauhārdādyotsye bhīṣmeṇa pāṇḍava |
tvatprayukto hyahaṃ rājankiṃ na kuryāṃ mahāhave || 6-103-28||

MHB 6-103-29

हनिष्यामि रणे भीष्ममाहूय पुरुषर्षभम् ।
पश्यतां धार्तराष्ट्राणां यदि नेच्छति फल्गुनः ॥ ६-१०३-२९॥
haniṣyāmi raṇe bhīṣmamāhūya puruṣarṣabham |
paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ yadi necchati phalgunaḥ || 6-103-29||

MHB 6-103-30

यदि भीष्मे हते राजञ्जयं पश्यसि पाण्डव ।
हन्तास्म्येकरथेनाद्य कुरुवृद्धं पितामहम् ॥ ६-१०३-३०॥
yadi bhīṣme hate rājañjayaṃ paśyasi pāṇḍava |
hantāsmyekarathenādya kuruvṛddhaṃ pitāmaham || 6-103-30||

MHB 6-103-31

पश्य मे विक्रमं राजन्महेन्द्रस्येव संयुगे ।
विमुञ्चन्तं महास्त्राणि पातयिष्यामि तं रथात् ॥ ६-१०३-३१॥
paśya me vikramaṃ rājanmahendrasyeva saṃyuge |
vimuñcantaṃ mahāstrāṇi pātayiṣyāmi taṃ rathāt || 6-103-31||

MHB 6-103-32

यः शत्रुः पाण्डुपुत्राणां मच्छत्रुः स न संशयः ।
मदर्था भवदर्था ये ये मदीयास्तवैव ते ॥ ६-१०३-३२॥
yaḥ śatruḥ pāṇḍuputrāṇāṃ macchatruḥ sa na saṃśayaḥ |
madarthā bhavadarthā ye ye madīyāstavaiva te || 6-103-32||

MHB 6-103-33

तव भ्राता मम सखा संबन्धी शिष्य एव च ।
मांसान्युत्कृत्य वै दद्यामर्जुनार्थे महीपते ॥ ६-१०३-३३॥
tava bhrātā mama sakhā saṃbandhī śiṣya eva ca |
māṃsānyutkṛtya vai dadyāmarjunārthe mahīpate || 6-103-33||

MHB 6-103-34

एष चापि नरव्याघ्रो मत्कृते जीवितं त्यजेत् ।
एष नः समयस्तात तारयेम परस्परम् ।
स मां नियुङ्क्ष्व राजेन्द्र यावद्द्वीपो भवाम्यहम् ॥ ६-१०३-३४॥
eṣa cāpi naravyāghro matkṛte jīvitaṃ tyajet |
eṣa naḥ samayastāta tārayema parasparam |
sa māṃ niyuṅkṣva rājendra yāvaddvīpo bhavāmyaham || 6-103-34||

MHB 6-103-35

प्रतिज्ञातमुपप्लव्ये यत्तत्पार्थेन पूर्वतः ।
घातयिष्यामि गाङ्गेयमित्युलूकस्य संनिधौ ॥ ६-१०३-३५॥
pratijñātamupaplavye yattatpārthena pūrvataḥ |
ghātayiṣyāmi gāṅgeyamityulūkasya saṃnidhau || 6-103-35||

MHB 6-103-36

परिरक्ष्यं च मम तद्वचः पार्थस्य धीमतः ।
अनुज्ञातं तु पार्थेन मया कार्यं न संशयः ॥ ६-१०३-३६॥
parirakṣyaṃ ca mama tadvacaḥ pārthasya dhīmataḥ |
anujñātaṃ tu pārthena mayā kāryaṃ na saṃśayaḥ || 6-103-36||

MHB 6-103-37

अथ वा फल्गुनस्यैष भारः परिमितो रणे ।
निहनिष्यति संग्रामे भीष्मं परपुरंजयम् ॥ ६-१०३-३७॥
atha vā phalgunasyaiṣa bhāraḥ parimito raṇe |
nihaniṣyati saṃgrāme bhīṣmaṃ parapuraṃjayam || 6-103-37||

MHB 6-103-38

अशक्यमपि कुर्याद्धि रणे पार्थः समुद्यतः ।
त्रिदशान्वा समुद्युक्तान्सहितान्दैत्यदानवैः ।
निहन्यादर्जुनः संख्ये किमु भीष्मं नराधिप ॥ ६-१०३-३८॥
aśakyamapi kuryāddhi raṇe pārthaḥ samudyataḥ |
tridaśānvā samudyuktānsahitāndaityadānavaiḥ |
nihanyādarjunaḥ saṃkhye kimu bhīṣmaṃ narādhipa || 6-103-38||

MHB 6-103-39

विपरीतो महावीर्यो गतसत्त्वोऽल्पजीवितः ।
भीष्मः शांतनवो नूनं कर्तव्यं नावबुध्यते ॥ ६-१०३-३९॥
viparīto mahāvīryo gatasattvo'lpajīvitaḥ |
bhīṣmaḥ śāṃtanavo nūnaṃ kartavyaṃ nāvabudhyate || 6-103-39||

MHB 6-103-40

युधिष्ठिर उवाच ।
एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि माधव ।
सर्वे ह्येते न पर्याप्तास्तव वेगनिवारणे ॥ ६-१०३-४०॥
yudhiṣṭhira uvāca |
evametanmahābāho yathā vadasi mādhava |
sarve hyete na paryāptāstava veganivāraṇe || 6-103-40||

MHB 6-103-41

नियतं समवाप्स्यामि सर्वमेव यथेप्सितम् ।
यस्य मे पुरुषव्याघ्र भवान्नाथो महाबलः ॥ ६-१०३-४१॥
niyataṃ samavāpsyāmi sarvameva yathepsitam |
yasya me puruṣavyāghra bhavānnātho mahābalaḥ || 6-103-41||

MHB 6-103-42

सेन्द्रानपि रणे देवाञ्जयेयं जयतां वर ।
त्वया नाथेन गोविन्द किमु भीष्मं महाहवे ॥ ६-१०३-४२॥
sendrānapi raṇe devāñjayeyaṃ jayatāṃ vara |
tvayā nāthena govinda kimu bhīṣmaṃ mahāhave || 6-103-42||

MHB 6-103-43

न तु त्वामनृतं कर्तुमुत्सहे स्वार्थगौरवात् ।
अयुध्यमानः साहाय्यं यथोक्तं कुरु माधव ॥ ६-१०३-४३॥
na tu tvāmanṛtaṃ kartumutsahe svārthagauravāt |
ayudhyamānaḥ sāhāyyaṃ yathoktaṃ kuru mādhava || 6-103-43||

MHB 6-103-44

समयस्तु कृतः कश्चिद्भीष्मेण मम माधव ।
मन्त्रयिष्ये तवार्थाय न तु योत्स्ये कथंचन ।
दुर्योधनार्थे योत्स्यामि सत्यमेतदिति प्रभो ॥ ६-१०३-४४॥
samayastu kṛtaḥ kaścidbhīṣmeṇa mama mādhava |
mantrayiṣye tavārthāya na tu yotsye kathaṃcana |
duryodhanārthe yotsyāmi satyametaditi prabho || 6-103-44||

MHB 6-103-45

स हि राज्यस्य मे दाता मन्त्रस्यैव च माधव ।
तस्माद्देवव्रतं भूयो वधोपायार्थमात्मनः ।
भवता सहिताः सर्वे पृच्छामो मधुसूदन ॥ ६-१०३-४५॥
sa hi rājyasya me dātā mantrasyaiva ca mādhava |
tasmāddevavrataṃ bhūyo vadhopāyārthamātmanaḥ |
bhavatā sahitāḥ sarve pṛcchāmo madhusūdana || 6-103-45||

MHB 6-103-46

तद्वयं सहिता गत्वा भीष्ममाशु नरोत्तमम् ।
रुचिते तव वार्ष्णेय मन्त्रं पृच्छाम कौरवम् ॥ ६-१०३-४६॥
tadvayaṃ sahitā gatvā bhīṣmamāśu narottamam |
rucite tava vārṣṇeya mantraṃ pṛcchāma kauravam || 6-103-46||

MHB 6-103-47

स वक्ष्यति हितं वाक्यं तथ्यं चैव जनार्दन ।
यथा स वक्ष्यते कृष्ण तथा कर्तास्मि संयुगे ॥ ६-१०३-४७॥
sa vakṣyati hitaṃ vākyaṃ tathyaṃ caiva janārdana |
yathā sa vakṣyate kṛṣṇa tathā kartāsmi saṃyuge || 6-103-47||

MHB 6-103-48

स नो जयस्य दाता च मन्त्रस्य च धृतव्रतः ।
बालाः पित्रा विहीनाश्च तेन संवर्धिता वयम् ॥ ६-१०३-४८॥
sa no jayasya dātā ca mantrasya ca dhṛtavrataḥ |
bālāḥ pitrā vihīnāśca tena saṃvardhitā vayam || 6-103-48||

MHB 6-103-49

तं चेत्पितामहं वृद्धं हन्तुमिच्छामि माधव ।
पितुः पितरमिष्टं वै धिगस्तु क्षत्रजीविकाम् ॥ ६-१०३-४९॥
taṃ cetpitāmahaṃ vṛddhaṃ hantumicchāmi mādhava |
pituḥ pitaramiṣṭaṃ vai dhigastu kṣatrajīvikām || 6-103-49||

MHB 6-103-50

संजय उवाच ।
ततोऽब्रवीन्महाराज वार्ष्णेयः कुरुनन्दनम् ।
रोचते मे महाबाहो सततं तव भाषितम् ॥ ६-१०३-५०॥
saṃjaya uvāca |
tato'bravīnmahārāja vārṣṇeyaḥ kurunandanam |
rocate me mahābāho satataṃ tava bhāṣitam || 6-103-50||

MHB 6-103-51

देवव्रतः कृती भीष्मः प्रेक्षितेनापि निर्दहेत् ।
गम्यतां स वधोपायं प्रष्टुं सागरगासुतः ।
वक्तुमर्हति सत्यं स त्वया पृष्टो विशेषतः ॥ ६-१०३-५१॥
devavrataḥ kṛtī bhīṣmaḥ prekṣitenāpi nirdahet |
gamyatāṃ sa vadhopāyaṃ praṣṭuṃ sāgaragāsutaḥ |
vaktumarhati satyaṃ sa tvayā pṛṣṭo viśeṣataḥ || 6-103-51||

MHB 6-103-52

ते वयं तत्र गच्छामः प्रष्टुं कुरुपितामहम् ।
प्रणम्य शिरसा चैनं मन्त्रं पृच्छाम माधव ।
स नो दास्यति यं मन्त्रं तेन योत्स्यामहे परान् ॥ ६-१०३-५२॥
te vayaṃ tatra gacchāmaḥ praṣṭuṃ kurupitāmaham |
praṇamya śirasā cainaṃ mantraṃ pṛcchāma mādhava |
sa no dāsyati yaṃ mantraṃ tena yotsyāmahe parān || 6-103-52||

MHB 6-103-53

एवं संमन्त्र्य वै वीराः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज ।
जग्मुस्ते सहिताः सर्वे वासुदेवश्च वीर्यवान् ।
विमुक्तशस्त्रकवचा भीष्मस्य सदनं प्रति ॥ ६-१०३-५३॥
evaṃ saṃmantrya vai vīrāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja |
jagmuste sahitāḥ sarve vāsudevaśca vīryavān |
vimuktaśastrakavacā bhīṣmasya sadanaṃ prati || 6-103-53||

MHB 6-103-54

प्रविश्य च तदा भीष्मं शिरोभिः प्रतिपेदिरे ।
पूजयन्तो महाराज पाण्डवा भरतर्षभ ।
प्रणम्य शिरसा चैनं भीष्मं शरणमन्वयुः ॥ ६-१०३-५४॥
praviśya ca tadā bhīṣmaṃ śirobhiḥ pratipedire |
pūjayanto mahārāja pāṇḍavā bharatarṣabha |
praṇamya śirasā cainaṃ bhīṣmaṃ śaraṇamanvayuḥ || 6-103-54||

MHB 6-103-55

तानुवाच महाबाहुर्भीष्मः कुरुपितामहः ।
स्वागतं तव वार्ष्णेय स्वागतं ते धनंजय ।
स्वागतं धर्मपुत्राय भीमाय यमयोस्तथा ॥ ६-१०३-५५॥
tānuvāca mahābāhurbhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ |
svāgataṃ tava vārṣṇeya svāgataṃ te dhanaṃjaya |
svāgataṃ dharmaputrāya bhīmāya yamayostathā || 6-103-55||

MHB 6-103-56

किं कार्यं वः करोम्यद्य युष्मत्प्रीतिविवर्धनम् ।
सर्वात्मना च कर्तास्मि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम् ॥ ६-१०३-५६॥
kiṃ kāryaṃ vaḥ karomyadya yuṣmatprītivivardhanam |
sarvātmanā ca kartāsmi yadyapi syātsuduṣkaram || 6-103-56||

MHB 6-103-57

तथा ब्रुवाणं गाङ्गेयं प्रीतियुक्तं पुनः पुनः ।
उवाच वाक्यं दीनात्मा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ६-१०३-५७॥
tathā bruvāṇaṃ gāṅgeyaṃ prītiyuktaṃ punaḥ punaḥ |
uvāca vākyaṃ dīnātmā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ || 6-103-57||

MHB 6-103-58

कथं जयेम धर्मज्ञ कथं राज्यं लभेमहि ।
प्रजानां संक्षयो न स्यात्कथं तन्मे वदाभिभो ॥ ६-१०३-५८॥
kathaṃ jayema dharmajña kathaṃ rājyaṃ labhemahi |
prajānāṃ saṃkṣayo na syātkathaṃ tanme vadābhibho || 6-103-58||

MHB 6-103-59

भवान्हि नो वधोपायं ब्रवीतु स्वयमात्मनः ।
भवन्तं समरे राजन्विषहेम कथं वयम् ॥ ६-१०३-५९॥
bhavānhi no vadhopāyaṃ bravītu svayamātmanaḥ |
bhavantaṃ samare rājanviṣahema kathaṃ vayam || 6-103-59||

MHB 6-103-60

न हि ते सूक्ष्ममप्यस्ति रन्ध्रं कुरुपितामह ।
मण्डलेनैव धनुषा सदा दृश्योऽसि संयुगे ॥ ६-१०३-६०॥
na hi te sūkṣmamapyasti randhraṃ kurupitāmaha |
maṇḍalenaiva dhanuṣā sadā dṛśyo'si saṃyuge || 6-103-60||

MHB 6-103-61

नाददानं संदधानं विकर्षन्तं धनुर्न च ।
पश्यामस्त्वा महाबाहो रथे सूर्यमिव स्थितम् ॥ ६-१०३-६१॥
nādadānaṃ saṃdadhānaṃ vikarṣantaṃ dhanurna ca |
paśyāmastvā mahābāho rathe sūryamiva sthitam || 6-103-61||

MHB 6-103-62

नराश्वरथनागानां हन्तारं परवीरहन् ।
क इवोत्सहते हन्तुं त्वां पुमान्भरतर्षभ ॥ ६-१०३-६२॥
narāśvarathanāgānāṃ hantāraṃ paravīrahan |
ka ivotsahate hantuṃ tvāṃ pumānbharatarṣabha || 6-103-62||

MHB 6-103-63

वर्षता शरवर्षाणि महान्ति पुरुषोत्तम ।
क्षयं नीता हि पृतना भवता महती मम ॥ ६-१०३-६३॥
varṣatā śaravarṣāṇi mahānti puruṣottama |
kṣayaṃ nītā hi pṛtanā bhavatā mahatī mama || 6-103-63||

MHB 6-103-64

यथा युधि जयेयं त्वां यथा राज्यं भवेन्मम ।
भवेत्सैन्यस्य वा शान्तिस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ ६-१०३-६४॥
yathā yudhi jayeyaṃ tvāṃ yathā rājyaṃ bhavenmama |
bhavetsainyasya vā śāntistanme brūhi pitāmaha || 6-103-64||

MHB 6-103-65

ततोऽब्रवीच्छांतनवः पाण्डवान्पाण्डुपूर्वज ।
न कथंचन कौन्तेय मयि जीवति संयुगे ।
युष्मासु दृश्यते वृद्धिः सत्यमेतद्ब्रवीमि वः ॥ ६-१०३-६५॥
tato'bravīcchāṃtanavaḥ pāṇḍavānpāṇḍupūrvaja |
na kathaṃcana kaunteya mayi jīvati saṃyuge |
yuṣmāsu dṛśyate vṛddhiḥ satyametadbravīmi vaḥ || 6-103-65||

MHB 6-103-66

निर्जिते मयि युद्धे तु ध्रुवं जेष्यथ कौरवान् ।
क्षिप्रं मयि प्रहरत यदीच्छथ रणे जयम् ।
अनुजानामि वः पार्थाः प्रहरध्वं यथासुखम् ॥ ६-१०३-६६॥
nirjite mayi yuddhe tu dhruvaṃ jeṣyatha kauravān |
kṣipraṃ mayi praharata yadīcchatha raṇe jayam |
anujānāmi vaḥ pārthāḥ praharadhvaṃ yathāsukham || 6-103-66||

MHB 6-103-67

एवं हि सुकृतं मन्ये भवतां विदितो ह्यहम् ।
हते मयि हतं सर्वं तस्मादेवं विधीयताम् ॥ ६-१०३-६७॥
evaṃ hi sukṛtaṃ manye bhavatāṃ vidito hyaham |
hate mayi hataṃ sarvaṃ tasmādevaṃ vidhīyatām || 6-103-67||

MHB 6-103-68

युधिष्ठिर उवाच ।
ब्रूहि तस्मादुपायं नो यथा युद्धे जयेमहि ।
भवन्तं समरे क्रुद्धं दण्डपाणिमिवान्तकम् ॥ ६-१०३-६८॥
yudhiṣṭhira uvāca |
brūhi tasmādupāyaṃ no yathā yuddhe jayemahi |
bhavantaṃ samare kruddhaṃ daṇḍapāṇimivāntakam || 6-103-68||

MHB 6-103-69

शक्यो वज्रधरो जेतुं वरुणोऽथ यमस्तथा ।
न भवान्समरे शक्यः सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥ ६-१०३-६९॥
śakyo vajradharo jetuṃ varuṇo'tha yamastathā |
na bhavānsamare śakyaḥ sendrairapi surāsuraiḥ || 6-103-69||

MHB 6-103-70

भीष्म उवाच ।
सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि पाण्डव ।
नाहं शक्यो रणे जेतुं सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥ ६-१०३-७०॥
bhīṣma uvāca |
satyametanmahābāho yathā vadasi pāṇḍava |
nāhaṃ śakyo raṇe jetuṃ sendrairapi surāsuraiḥ || 6-103-70||

MHB 6-103-71

आत्तशस्त्रो रणे यत्तो गृहीतवरकार्मुकः ।
न्यस्तशस्त्रं तु मां राजन्हन्युर्युधि महारथाः ॥ ६-१०३-७१॥
āttaśastro raṇe yatto gṛhītavarakārmukaḥ |
nyastaśastraṃ tu māṃ rājanhanyuryudhi mahārathāḥ || 6-103-71||

MHB 6-103-72

निक्षिप्तशस्त्रे पतिते विमुक्तकवचध्वजे ।
द्रवमाणे च भीते च तवास्मीति च वादिनि ॥ ६-१०३-७२॥
nikṣiptaśastre patite vimuktakavacadhvaje |
dravamāṇe ca bhīte ca tavāsmīti ca vādini || 6-103-72||

MHB 6-103-73

स्त्रियां स्त्रीनामधेये च विकले चैकपुत्रके ।
अप्रसूते च दुष्प्रेक्ष्ये न युद्धं रोचते मम ॥ ६-१०३-७३॥
striyāṃ strīnāmadheye ca vikale caikaputrake |
aprasūte ca duṣprekṣye na yuddhaṃ rocate mama || 6-103-73||

MHB 6-103-74

इमं च शृणु मे पार्थ संकल्पं पूर्वचिन्तितम् ।
अमङ्गल्यध्वजं दृष्ट्वा न युध्येयं कथंचन ॥ ६-१०३-७४॥
imaṃ ca śṛṇu me pārtha saṃkalpaṃ pūrvacintitam |
amaṅgalyadhvajaṃ dṛṣṭvā na yudhyeyaṃ kathaṃcana || 6-103-74||

MHB 6-103-75

य एष द्रौपदो राजंस्तव सैन्ये महारथः ।
शिखण्डी समराकाङ्क्षी शूरश्च समितिंजयः ॥ ६-१०३-७५॥
ya eṣa draupado rājaṃstava sainye mahārathaḥ |
śikhaṇḍī samarākāṅkṣī śūraśca samitiṃjayaḥ || 6-103-75||

MHB 6-103-76

यथाभवच्च स्त्री पूर्वं पश्चात्पुंस्त्वमुपागतः ।
जानन्ति च भवन्तोऽपि सर्वमेतद्यथातथम् ॥ ६-१०३-७६॥
yathābhavacca strī pūrvaṃ paścātpuṃstvamupāgataḥ |
jānanti ca bhavanto'pi sarvametadyathātatham || 6-103-76||

MHB 6-103-77

अर्जुनः समरे शूरः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ।
मामेव विशिखैस्तूर्णमभिद्रवतु दंशितः ॥ ६-१०३-७७॥
arjunaḥ samare śūraḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam |
māmeva viśikhaistūrṇamabhidravatu daṃśitaḥ || 6-103-77||

MHB 6-103-78

अमङ्गल्यध्वजे तस्मिन्स्त्रीपूर्वे च विशेषतः ।
न प्रहर्तुमभीप्सामि गृहीतेषुं कथंचन ॥ ६-१०३-७८॥
amaṅgalyadhvaje tasminstrīpūrve ca viśeṣataḥ |
na prahartumabhīpsāmi gṛhīteṣuṃ kathaṃcana || 6-103-78||

MHB 6-103-79

तदन्तरं समासाद्य पाण्डवो मां धनंजयः ।
शरैर्घातयतु क्षिप्रं समन्ताद्भरतर्षभ ॥ ६-१०३-७९॥
tadantaraṃ samāsādya pāṇḍavo māṃ dhanaṃjayaḥ |
śarairghātayatu kṣipraṃ samantādbharatarṣabha || 6-103-79||

MHB 6-103-80

न तं पश्यामि लोकेषु यो मां हन्यात्समुद्यतम् ।
ऋते कृष्णान्महाभागात्पाण्डवाद्वा धनंजयात् ॥ ६-१०३-८०॥
na taṃ paśyāmi lokeṣu yo māṃ hanyātsamudyatam |
ṛte kṛṣṇānmahābhāgātpāṇḍavādvā dhanaṃjayāt || 6-103-80||

MHB 6-103-81

एष तस्मात्पुरोधाय कंचिदन्यं ममाग्रतः ।
मां पातयतु बीभत्सुरेवं ते विजयो भवेत् ॥ ६-१०३-८१॥
eṣa tasmātpurodhāya kaṃcidanyaṃ mamāgrataḥ |
māṃ pātayatu bībhatsurevaṃ te vijayo bhavet || 6-103-81||

MHB 6-103-82

एतत्कुरुष्व कौन्तेय यथोक्तं वचनं मम ।
ततो जेष्यसि संग्रामे धार्तराष्ट्रान्समागतान् ॥ ६-१०३-८२॥
etatkuruṣva kaunteya yathoktaṃ vacanaṃ mama |
tato jeṣyasi saṃgrāme dhārtarāṣṭrānsamāgatān || 6-103-82||

MHB 6-103-83

संजय उवाच ।
तेऽनुज्ञातास्ततः पार्था जग्मुः स्वशिबिरं प्रति ।
अभिवाद्य महात्मानं भीष्मं कुरुपितामहम् ॥ ६-१०३-८३॥
saṃjaya uvāca |
te'nujñātāstataḥ pārthā jagmuḥ svaśibiraṃ prati |
abhivādya mahātmānaṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham || 6-103-83||

MHB 6-103-84

तथोक्तवति गाङ्गेये परलोकाय दीक्षिते ।
अर्जुनो दुःखसंतप्तः सव्रीडमिदमब्रवीत् ॥ ६-१०३-८४॥
tathoktavati gāṅgeye paralokāya dīkṣite |
arjuno duḥkhasaṃtaptaḥ savrīḍamidamabravīt || 6-103-84||

MHB 6-103-85

गुरुणा कुलवृद्धेन कृतप्रज्ञेन धीमता ।
पितामहेन संग्रामे कथं योत्स्यामि माधव ॥ ६-१०३-८५॥
guruṇā kulavṛddhena kṛtaprajñena dhīmatā |
pitāmahena saṃgrāme kathaṃ yotsyāmi mādhava || 6-103-85||

MHB 6-103-86

क्रीडता हि मया बाल्ये वासुदेव महामनाः ।
पांसुरूषितगात्रेण महात्मा परुषीकृतः ॥ ६-१०३-८६॥
krīḍatā hi mayā bālye vāsudeva mahāmanāḥ |
pāṃsurūṣitagātreṇa mahātmā paruṣīkṛtaḥ || 6-103-86||

MHB 6-103-87

यस्याहमधिरुह्याङ्कं बालः किल गदाग्रज ।
तातेत्यवोचं पितरं पितुः पाण्डोर्महात्मनः ॥ ६-१०३-८७॥
yasyāhamadhiruhyāṅkaṃ bālaḥ kila gadāgraja |
tātetyavocaṃ pitaraṃ pituḥ pāṇḍormahātmanaḥ || 6-103-87||

MHB 6-103-88

नाहं तातस्तव पितुस्तातोऽस्मि तव भारत ।
इति मामब्रवीद्बाल्ये यः स वध्यः कथं मया ॥ ६-१०३-८८॥
nāhaṃ tātastava pitustāto'smi tava bhārata |
iti māmabravīdbālye yaḥ sa vadhyaḥ kathaṃ mayā || 6-103-88||

MHB 6-103-89

कामं वध्यतु मे सैन्यं नाहं योत्स्ये महात्मना ।
जयो वास्तु वधो वा मे कथं वा कृष्ण मन्यसे ॥ ६-१०३-८९॥
kāmaṃ vadhyatu me sainyaṃ nāhaṃ yotsye mahātmanā |
jayo vāstu vadho vā me kathaṃ vā kṛṣṇa manyase || 6-103-89||

MHB 6-103-90

श्रीकृष्ण उवाच ।
प्रतिज्ञाय वधं जिष्णो पुरा भीष्मस्य संयुगे ।
क्षत्रधर्मे स्थितः पार्थ कथं नैनं हनिष्यसि ॥ ६-१०३-९०॥
śrīkṛṣṇa uvāca |
pratijñāya vadhaṃ jiṣṇo purā bhīṣmasya saṃyuge |
kṣatradharme sthitaḥ pārtha kathaṃ nainaṃ haniṣyasi || 6-103-90||

MHB 6-103-91

पातयैनं रथात्पार्थ वज्राहतमिव द्रुमम् ।
नाहत्वा युधि गाङ्गेयं विजयस्ते भविष्यति ॥ ६-१०३-९१॥
pātayainaṃ rathātpārtha vajrāhatamiva drumam |
nāhatvā yudhi gāṅgeyaṃ vijayaste bhaviṣyati || 6-103-91||

MHB 6-103-92

दिष्टमेतत्पुरा देवैर्भविष्यत्यवशस्य ते ।
हन्ता भीष्मस्य पूर्वेन्द्र इति तन्न तदन्यथा ॥ ६-१०३-९२॥
diṣṭametatpurā devairbhaviṣyatyavaśasya te |
hantā bhīṣmasya pūrvendra iti tanna tadanyathā || 6-103-92||

MHB 6-103-93

न हि भीष्मं दुराधर्षं व्यात्ताननमिवान्तकम् ।
त्वदन्यः शक्नुयाद्धन्तुमपि वज्रधरः स्वयम् ॥ ६-१०३-९३॥
na hi bhīṣmaṃ durādharṣaṃ vyāttānanamivāntakam |
tvadanyaḥ śaknuyāddhantumapi vajradharaḥ svayam || 6-103-93||

MHB 6-103-94

जहि भीष्मं महाबाहो शृणु चेदं वचो मम ।
यथोवाच पुरा शक्रं महाबुद्धिर्बृहस्पतिः ॥ ६-१०३-९४॥
jahi bhīṣmaṃ mahābāho śṛṇu cedaṃ vaco mama |
yathovāca purā śakraṃ mahābuddhirbṛhaspatiḥ || 6-103-94||

MHB 6-103-95

ज्यायांसमपि चेच्छक्र गुणैरपि समन्वितम् ।
आततायिनमामन्त्र्य हन्याद्घातकमागतम् ॥ ६-१०३-९५॥
jyāyāṃsamapi cecchakra guṇairapi samanvitam |
ātatāyinamāmantrya hanyādghātakamāgatam || 6-103-95||

MHB 6-103-96

शाश्वतोऽयं स्थितो धर्मः क्षत्रियाणां धनंजय ।
योद्धव्यं रक्षितव्यं च यष्टव्यं चानसूयुभिः ॥ ६-१०३-९६॥
śāśvato'yaṃ sthito dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ dhanaṃjaya |
yoddhavyaṃ rakṣitavyaṃ ca yaṣṭavyaṃ cānasūyubhiḥ || 6-103-96||

MHB 6-103-97

अर्जुन उवाच ।
शिखण्डी निधनं कृष्ण भीष्मस्य भविता ध्रुवम् ।
दृष्ट्वैव हि सदा भीष्मः पाञ्चाल्यं विनिवर्तते ॥ ६-१०३-९७॥
arjuna uvāca |
śikhaṇḍī nidhanaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya bhavitā dhruvam |
dṛṣṭvaiva hi sadā bhīṣmaḥ pāñcālyaṃ vinivartate || 6-103-97||

MHB 6-103-98

ते वयं प्रमुखे तस्य स्थापयित्वा शिखण्डिनम् ।
गाङ्गेयं पातयिष्याम उपायेनेति मे मतिः ॥ ६-१०३-९८॥
te vayaṃ pramukhe tasya sthāpayitvā śikhaṇḍinam |
gāṅgeyaṃ pātayiṣyāma upāyeneti me matiḥ || 6-103-98||

MHB 6-103-99

अहमन्यान्महेष्वासान्वारयिष्यामि सायकैः ।
शिखण्ड्यपि युधां श्रेष्ठो भीष्ममेवाभियास्यतु ॥ ६-१०३-९९॥
ahamanyānmaheṣvāsānvārayiṣyāmi sāyakaiḥ |
śikhaṇḍyapi yudhāṃ śreṣṭho bhīṣmamevābhiyāsyatu || 6-103-99||

MHB 6-103-100

श्रुतं ते कुरुमुख्यस्य नाहं हन्यां शिखण्डिनम् ।
कन्या ह्येषा पुरा जाता पुरुषः समपद्यत ॥ ६-१०३-१००॥
śrutaṃ te kurumukhyasya nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam |
kanyā hyeṣā purā jātā puruṣaḥ samapadyata || 6-103-100||

MHB 6-103-101

संजय उवाच ।
इत्येवं निश्चयं कृत्वा पाण्डवाः सहमाधवाः ।
शयनानि यथास्वानि भेजिरे पुरुषर्षभाः ॥ ६-१०३-१०१॥
saṃjaya uvāca |
ityevaṃ niścayaṃ kṛtvā pāṇḍavāḥ sahamādhavāḥ |
śayanāni yathāsvāni bhejire puruṣarṣabhāḥ || 6-103-101||

Adhyaya: 104/117 (58)

MHB 6-104-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
कथं शिखण्डी गाङ्गेयमभ्यवर्तत संयुगे ।
पाण्डवाश्च तथा भीष्मं तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ ६-१०४-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
kathaṃ śikhaṇḍī gāṅgeyamabhyavartata saṃyuge |
pāṇḍavāśca tathā bhīṣmaṃ tanmamācakṣva saṃjaya || 6-104-1||

MHB 6-104-2

संजय उवाच ।
ततः प्रभाते विमले सूर्यस्योदयनं प्रति ।
वाद्यमानासु भेरीषु मृदङ्गेष्वानकेषु च ॥ ६-१०४-२॥
saṃjaya uvāca |
tataḥ prabhāte vimale sūryasyodayanaṃ prati |
vādyamānāsu bherīṣu mṛdaṅgeṣvānakeṣu ca || 6-104-2||

MHB 6-104-3

ध्मायत्सु दधिवर्णेषु जलजेषु समन्ततः ।
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य निर्याताः पाण्डवा युधि ॥ ६-१०४-३॥
dhmāyatsu dadhivarṇeṣu jalajeṣu samantataḥ |
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya niryātāḥ pāṇḍavā yudhi || 6-104-3||

MHB 6-104-4

कृत्वा व्यूहं महाराज सर्वशत्रुनिबर्हणम् ।
शिखण्डी सर्वसैन्यानामग्र आसीद्विशां पते ॥ ६-१०४-४॥
kṛtvā vyūhaṃ mahārāja sarvaśatrunibarhaṇam |
śikhaṇḍī sarvasainyānāmagra āsīdviśāṃ pate || 6-104-4||

MHB 6-104-5

चक्ररक्षौ ततस्तस्य भीमसेनधनंजयौ ।
पृष्ठतो द्रौपदेयाश्च सौभद्रश्चैव वीर्यवान् ॥ ६-१०४-५॥
cakrarakṣau tatastasya bhīmasenadhanaṃjayau |
pṛṣṭhato draupadeyāśca saubhadraścaiva vīryavān || 6-104-5||

MHB 6-104-6

सात्यकिश्चेकितानश्च तेषां गोप्ता महारथः ।
धृष्टद्युम्नस्ततः पश्चात्पाञ्चालैरभिरक्षितः ॥ ६-१०४-६॥
sātyakiścekitānaśca teṣāṃ goptā mahārathaḥ |
dhṛṣṭadyumnastataḥ paścātpāñcālairabhirakṣitaḥ || 6-104-6||

MHB 6-104-7

ततो युधिष्ठिरो राजा यमाभ्यां सहितः प्रभुः ।
प्रययौ सिंहनादेन नादयन्भरतर्षभ ॥ ६-१०४-७॥
tato yudhiṣṭhiro rājā yamābhyāṃ sahitaḥ prabhuḥ |
prayayau siṃhanādena nādayanbharatarṣabha || 6-104-7||

MHB 6-104-8

विराटस्तु ततः पश्चात्स्वेन सैन्येन संवृतः ।
द्रुपदश्च महाराज ततः पश्चादुपाद्रवत् ॥ ६-१०४-८॥
virāṭastu tataḥ paścātsvena sainyena saṃvṛtaḥ |
drupadaśca mahārāja tataḥ paścādupādravat || 6-104-8||

MHB 6-104-9

केकया भ्रातरः पञ्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान् ।
जघनं पालयामास पाण्डुसैन्यस्य भारत ॥ ६-१०४-९॥
kekayā bhrātaraḥ pañca dhṛṣṭaketuśca vīryavān |
jaghanaṃ pālayāmāsa pāṇḍusainyasya bhārata || 6-104-9||

MHB 6-104-10

एवं व्यूह्य महत्सैन्यं पाण्डवास्तव वाहिनीम् ।
अभ्यद्रवन्त संग्रामे त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ॥ ६-१०४-१०॥
evaṃ vyūhya mahatsainyaṃ pāṇḍavāstava vāhinīm |
abhyadravanta saṃgrāme tyaktvā jīvitamātmanaḥ || 6-104-10||

MHB 6-104-11

तथैव कुरवो राजन्भीष्मं कृत्वा महाबलम् ।
अग्रतः सर्वसैन्यानां प्रययुः पाण्डवान्प्रति ॥ ६-१०४-११॥
tathaiva kuravo rājanbhīṣmaṃ kṛtvā mahābalam |
agrataḥ sarvasainyānāṃ prayayuḥ pāṇḍavānprati || 6-104-11||

MHB 6-104-12

पुत्रैस्तव दुराधर्षै रक्षितः सुमहाबलैः ।
ततो द्रोणो महेष्वासः पुत्रश्चास्य महारथः ॥ ६-१०४-१२॥
putraistava durādharṣai rakṣitaḥ sumahābalaiḥ |
tato droṇo maheṣvāsaḥ putraścāsya mahārathaḥ || 6-104-12||

MHB 6-104-13

भगदत्तस्ततः पश्चाद्गजानीकेन संवृतः ।
कृपश्च कृतवर्मा च भगदत्तमनुव्रतौ ॥ ६-१०४-१३॥
bhagadattastataḥ paścādgajānīkena saṃvṛtaḥ |
kṛpaśca kṛtavarmā ca bhagadattamanuvratau || 6-104-13||

MHB 6-104-14

काम्बोजराजो बलवांस्ततः पश्चात्सुदक्षिणः ।
मागधश्च जयत्सेनः सौबलश्च बृहद्बलः ॥ ६-१०४-१४॥
kāmbojarājo balavāṃstataḥ paścātsudakṣiṇaḥ |
māgadhaśca jayatsenaḥ saubalaśca bṛhadbalaḥ || 6-104-14||

MHB 6-104-15

तथेतरे महेष्वासाः सुशर्मप्रमुखा नृपाः ।
जघनं पालयामासुस्तव सैन्यस्य भारत ॥ ६-१०४-१५॥
tathetare maheṣvāsāḥ suśarmapramukhā nṛpāḥ |
jaghanaṃ pālayāmāsustava sainyasya bhārata || 6-104-15||

MHB 6-104-16

दिवसे दिवसे प्राप्ते भीष्मः शांतनवो युधि ।
आसुरानकरोद्व्यूहान्पैशाचानथ राक्षसान् ॥ ६-१०४-१६॥
divase divase prāpte bhīṣmaḥ śāṃtanavo yudhi |
āsurānakarodvyūhānpaiśācānatha rākṣasān || 6-104-16||

MHB 6-104-17

ततः प्रववृते युद्धं तव तेषां च भारत ।
अन्योन्यं निघ्नतां राजन्यमराष्ट्रविवर्धनम् ॥ ६-१०४-१७॥
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata |
anyonyaṃ nighnatāṃ rājanyamarāṣṭravivardhanam || 6-104-17||

MHB 6-104-18

अर्जुनप्रमुखाः पार्थाः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ।
भीष्मं युद्धेऽभ्यवर्तन्त किरन्तो विविधाञ्शरान् ॥ ६-१०४-१८॥
arjunapramukhāḥ pārthāḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam |
bhīṣmaṃ yuddhe'bhyavartanta kiranto vividhāñśarān || 6-104-18||

MHB 6-104-19

तत्र भारत भीमेन पीडितास्तावकाः शरैः ।
रुधिरौघपरिक्लिन्नाः परलोकं ययुस्तदा ॥ ६-१०४-१९॥
tatra bhārata bhīmena pīḍitāstāvakāḥ śaraiḥ |
rudhiraughapariklinnāḥ paralokaṃ yayustadā || 6-104-19||

MHB 6-104-20

नकुलः सहदेवश्च सात्यकिश्च महारथः ।
तव सैन्यं समासाद्य पीडयामासुरोजसा ॥ ६-१०४-२०॥
nakulaḥ sahadevaśca sātyakiśca mahārathaḥ |
tava sainyaṃ samāsādya pīḍayāmāsurojasā || 6-104-20||

MHB 6-104-21

ते वध्यमानाः समरे तावका भरतर्षभ ।
नाशक्नुवन्वारयितुं पाण्डवानां महद्बलम् ॥ ६-१०४-२१॥
te vadhyamānāḥ samare tāvakā bharatarṣabha |
nāśaknuvanvārayituṃ pāṇḍavānāṃ mahadbalam || 6-104-21||

MHB 6-104-22

ततस्तु तावकं सैन्यं वध्यमानं समन्ततः ।
संप्राद्रवद्दिशो राजन्काल्यमानं महारथैः ॥ ६-१०४-२२॥
tatastu tāvakaṃ sainyaṃ vadhyamānaṃ samantataḥ |
saṃprādravaddiśo rājankālyamānaṃ mahārathaiḥ || 6-104-22||

MHB 6-104-23

त्रातारं नाध्यगच्छन्त तावका भरतर्षभ ।
वध्यमानाः शितैर्बाणैः पाण्डवैः सहसृञ्जयैः ॥ ६-१०४-२३॥
trātāraṃ nādhyagacchanta tāvakā bharatarṣabha |
vadhyamānāḥ śitairbāṇaiḥ pāṇḍavaiḥ sahasṛñjayaiḥ || 6-104-23||

MHB 6-104-24

धृतराष्ट्र उवाच ।
पीड्यमानं बलं पार्थैर्दृष्ट्वा भीष्मः पराक्रमी ।
यदकार्षीद्रणे क्रुद्धस्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ ६-१०४-२४॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
pīḍyamānaṃ balaṃ pārthairdṛṣṭvā bhīṣmaḥ parākramī |
yadakārṣīdraṇe kruddhastanmamācakṣva saṃjaya || 6-104-24||

MHB 6-104-25

कथं वा पाण्डवान्युद्धे प्रत्युद्यातः परंतपः ।
विनिघ्नन्सोमकान्वीरांस्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ ६-१०४-२५॥
kathaṃ vā pāṇḍavānyuddhe pratyudyātaḥ paraṃtapaḥ |
vinighnansomakānvīrāṃstanmamācakṣva saṃjaya || 6-104-25||

MHB 6-104-26

संजय उवाच ।
आचक्षे ते महाराज यदकार्षीत्पितामहः ।
पीडिते तव पुत्रस्य सैन्ये पाण्डवसृञ्जयैः ॥ ६-१०४-२६॥
saṃjaya uvāca |
ācakṣe te mahārāja yadakārṣītpitāmahaḥ |
pīḍite tava putrasya sainye pāṇḍavasṛñjayaiḥ || 6-104-26||

MHB 6-104-27

प्रहृष्टमनसः शूराः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज ।
अभ्यवर्तन्त निघ्नन्तस्तव पुत्रस्य वाहिनीम् ॥ ६-१०४-२७॥
prahṛṣṭamanasaḥ śūrāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja |
abhyavartanta nighnantastava putrasya vāhinīm || 6-104-27||

MHB 6-104-28

तं विनाशं मनुष्येन्द्र नरवारणवाजिनाम् ।
नामृष्यत तदा भीष्मः सैन्यघातं रणे परैः ॥ ६-१०४-२८॥
taṃ vināśaṃ manuṣyendra naravāraṇavājinām |
nāmṛṣyata tadā bhīṣmaḥ sainyaghātaṃ raṇe paraiḥ || 6-104-28||

MHB 6-104-29

स पाण्डवान्महेष्वासः पाञ्चालांश्च ससृञ्जयान् ।
अभ्यद्रवत दुर्धर्षस्त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ॥ ६-१०४-२९॥
sa pāṇḍavānmaheṣvāsaḥ pāñcālāṃśca sasṛñjayān |
abhyadravata durdharṣastyaktvā jīvitamātmanaḥ || 6-104-29||

MHB 6-104-30

स पाण्डवानां प्रवरान्पञ्च राजन्महारथान् ।
आत्तशस्त्रान्रणे यत्तान्वारयामास सायकैः ।
नाराचैर्वत्सदन्तैश्च शितैरञ्जलिकैस्तथा ॥ ६-१०४-३०॥
sa pāṇḍavānāṃ pravarānpañca rājanmahārathān |
āttaśastrānraṇe yattānvārayāmāsa sāyakaiḥ |
nārācairvatsadantaiśca śitairañjalikaistathā || 6-104-30||

MHB 6-104-31

निजघ्ने समरे क्रुद्धो हस्त्यश्वममितं बहु ।
रथिनोऽपातयद्राजन्रथेभ्यः पुरुषर्षभः ॥ ६-१०४-३१॥
nijaghne samare kruddho hastyaśvamamitaṃ bahu |
rathino'pātayadrājanrathebhyaḥ puruṣarṣabhaḥ || 6-104-31||

MHB 6-104-32

सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यः पदातींश्च समागतान् ।
गजारोहान्गजेभ्यश्च परेषां विदधद्भयम् ॥ ६-१०४-३२॥
sādinaścāśvapṛṣṭhebhyaḥ padātīṃśca samāgatān |
gajārohāngajebhyaśca pareṣāṃ vidadhadbhayam || 6-104-32||

MHB 6-104-33

तमेकं समरे भीष्मं त्वरमाणं महारथम् ।
पाण्डवाः समवर्तन्त वज्रपाणिमिवासुराः ॥ ६-१०४-३३॥
tamekaṃ samare bhīṣmaṃ tvaramāṇaṃ mahāratham |
pāṇḍavāḥ samavartanta vajrapāṇimivāsurāḥ || 6-104-33||

MHB 6-104-34

शक्राशनिसमस्पर्शान्विमुञ्चन्निशिताञ्शरान् ।
दिक्ष्वदृश्यत सर्वासु घोरं संधारयन्वपुः ॥ ६-१०४-३४॥
śakrāśanisamasparśānvimuñcanniśitāñśarān |
dikṣvadṛśyata sarvāsu ghoraṃ saṃdhārayanvapuḥ || 6-104-34||

MHB 6-104-35

मण्डलीकृतमेवास्य नित्यं धनुरदृश्यत ।
संग्रामे युध्यमानस्य शक्रचापनिभं महत् ॥ ६-१०४-३५॥
maṇḍalīkṛtamevāsya nityaṃ dhanuradṛśyata |
saṃgrāme yudhyamānasya śakracāpanibhaṃ mahat || 6-104-35||

MHB 6-104-36

तद्दृष्ट्वा समरे कर्म तव पुत्रा विशां पते ।
विस्मयं परमं प्राप्ताः पितामहमपूजयन् ॥ ६-१०४-३६॥
taddṛṣṭvā samare karma tava putrā viśāṃ pate |
vismayaṃ paramaṃ prāptāḥ pitāmahamapūjayan || 6-104-36||

MHB 6-104-37

पार्था विमनसो भूत्वा प्रैक्षन्त पितरं तव ।
युध्यमानं रणे शूरं विप्रचित्तिमिवामराः ।
न चैनं वारयामासुर्व्यात्ताननमिवान्तकम् ॥ ६-१०४-३७॥
pārthā vimanaso bhūtvā praikṣanta pitaraṃ tava |
yudhyamānaṃ raṇe śūraṃ vipracittimivāmarāḥ |
na cainaṃ vārayāmāsurvyāttānanamivāntakam || 6-104-37||

MHB 6-104-38

दशमेऽहनि संप्राप्ते रथानीकं शिखण्डिनः ।
अदहन्निशितैर्बाणैः कृष्णवर्त्मेव काननम् ॥ ६-१०४-३८॥
daśame'hani saṃprāpte rathānīkaṃ śikhaṇḍinaḥ |
adahanniśitairbāṇaiḥ kṛṣṇavartmeva kānanam || 6-104-38||

MHB 6-104-39

तं शिखण्डी त्रिभिर्बाणैरभ्यविध्यत्स्तनान्तरे ।
आशीविषमिव क्रुद्धं कालसृष्टमिवान्तकम् ॥ ६-१०४-३९॥
taṃ śikhaṇḍī tribhirbāṇairabhyavidhyatstanāntare |
āśīviṣamiva kruddhaṃ kālasṛṣṭamivāntakam || 6-104-39||

MHB 6-104-40

स तेनातिभृशं विद्धः प्रेक्ष्य भीष्मः शिखण्डिनम् ।
अनिच्छन्नपि संक्रुद्धः प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ ६-१०४-४०॥
sa tenātibhṛśaṃ viddhaḥ prekṣya bhīṣmaḥ śikhaṇḍinam |
anicchannapi saṃkruddhaḥ prahasannidamabravīt || 6-104-40||

MHB 6-104-41

काममभ्यस वा मा वा न त्वां योत्स्ये कथंचन ।
यैव हि त्वं कृता धात्रा सैव हि त्वं शिखण्डिनी ॥ ६-१०४-४१॥
kāmamabhyasa vā mā vā na tvāṃ yotsye kathaṃcana |
yaiva hi tvaṃ kṛtā dhātrā saiva hi tvaṃ śikhaṇḍinī || 6-104-41||

MHB 6-104-42

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शिखण्डी क्रोधमूर्छितः ।
उवाच भीष्मं समरे सृक्किणी परिलेलिहन् ॥ ६-१०४-४२॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā śikhaṇḍī krodhamūrchitaḥ |
uvāca bhīṣmaṃ samare sṛkkiṇī parilelihan || 6-104-42||

MHB 6-104-43

जानामि त्वां महाबाहो क्षत्रियाणां क्षयंकरम् ।
मया श्रुतं च ते युद्धं जामदग्न्येन वै सह ॥ ६-१०४-४३॥
jānāmi tvāṃ mahābāho kṣatriyāṇāṃ kṣayaṃkaram |
mayā śrutaṃ ca te yuddhaṃ jāmadagnyena vai saha || 6-104-43||

MHB 6-104-44

दिव्यश्च ते प्रभावोऽयं स मया बहुशः श्रुतः ।
जानन्नपि प्रभावं ते योत्स्येऽद्याहं त्वया सह ॥ ६-१०४-४४॥
divyaśca te prabhāvo'yaṃ sa mayā bahuśaḥ śrutaḥ |
jānannapi prabhāvaṃ te yotsye'dyāhaṃ tvayā saha || 6-104-44||

MHB 6-104-45

पाण्डवानां प्रियं कुर्वन्नात्मनश्च नरोत्तम ।
अद्य त्वा योधयिष्यामि रणे पुरुषसत्तम ॥ ६-१०४-४५॥
pāṇḍavānāṃ priyaṃ kurvannātmanaśca narottama |
adya tvā yodhayiṣyāmi raṇe puruṣasattama || 6-104-45||

MHB 6-104-46

ध्रुवं च त्वा हनिष्यामि शपे सत्येन तेऽग्रतः ।
एतच्छ्रुत्वा वचो मह्यं यत्क्षमं तत्समाचर ॥ ६-१०४-४६॥
dhruvaṃ ca tvā haniṣyāmi śape satyena te'grataḥ |
etacchrutvā vaco mahyaṃ yatkṣamaṃ tatsamācara || 6-104-46||

MHB 6-104-47

काममभ्यस वा मा वा न मे जीवन्विमोक्ष्यसे ।
सुदृष्टः क्रियतां भीष्म लोकोऽयं समितिंजय ॥ ६-१०४-४७॥
kāmamabhyasa vā mā vā na me jīvanvimokṣyase |
sudṛṣṭaḥ kriyatāṃ bhīṣma loko'yaṃ samitiṃjaya || 6-104-47||

MHB 6-104-48

एवमुक्त्वा ततो भीष्मं पञ्चभिर्नतपर्वभिः ।
अविध्यत रणे राजन्प्रणुन्नं वाक्यसायकैः ॥ ६-१०४-४८॥
evamuktvā tato bhīṣmaṃ pañcabhirnataparvabhiḥ |
avidhyata raṇe rājanpraṇunnaṃ vākyasāyakaiḥ || 6-104-48||

MHB 6-104-49

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सव्यसाची परंतपः ।
कालोऽयमिति संचिन्त्य शिखण्डिनमचोदयत् ॥ ६-१०४-४९॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā savyasācī paraṃtapaḥ |
kālo'yamiti saṃcintya śikhaṇḍinamacodayat || 6-104-49||

MHB 6-104-50

अहं त्वामनुयास्यामि परान्विद्रावयञ्शरैः ।
अभिद्रव सुसंरब्धो भीष्मं भीमपराक्रमम् ॥ ६-१०४-५०॥
ahaṃ tvāmanuyāsyāmi parānvidrāvayañśaraiḥ |
abhidrava susaṃrabdho bhīṣmaṃ bhīmaparākramam || 6-104-50||

MHB 6-104-51

न हि ते संयुगे पीडां शक्तः कर्तुं महाबलः ।
तस्मादद्य महाबाहो वीर भीष्ममभिद्रव ॥ ६-१०४-५१॥
na hi te saṃyuge pīḍāṃ śaktaḥ kartuṃ mahābalaḥ |
tasmādadya mahābāho vīra bhīṣmamabhidrava || 6-104-51||

MHB 6-104-52

अहत्वा समरे भीष्मं यदि यास्यसि मारिष ।
अवहास्योऽस्य लोकस्य भविष्यसि मया सह ॥ ६-१०४-५२॥
ahatvā samare bhīṣmaṃ yadi yāsyasi māriṣa |
avahāsyo'sya lokasya bhaviṣyasi mayā saha || 6-104-52||

MHB 6-104-53

नावहास्या यथा वीर भवेम परमाहवे ।
तथा कुरु रणे यत्नं साधयस्व पितामहम् ॥ ६-१०४-५३॥
nāvahāsyā yathā vīra bhavema paramāhave |
tathā kuru raṇe yatnaṃ sādhayasva pitāmaham || 6-104-53||

MHB 6-104-54

अहं ते रक्षणं युद्धे करिष्यामि परंतप ।
वारयन्रथिनः सर्वान्साधयस्व पितामहम् ॥ ६-१०४-५४॥
ahaṃ te rakṣaṇaṃ yuddhe kariṣyāmi paraṃtapa |
vārayanrathinaḥ sarvānsādhayasva pitāmaham || 6-104-54||

MHB 6-104-55

द्रोणं च द्रोणपुत्रं च कृपं चाथ सुयोधनम् ।
चित्रसेनं विकर्णं च सैन्धवं च जयद्रथम् ॥ ६-१०४-५५॥
droṇaṃ ca droṇaputraṃ ca kṛpaṃ cātha suyodhanam |
citrasenaṃ vikarṇaṃ ca saindhavaṃ ca jayadratham || 6-104-55||

MHB 6-104-56

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजं च सुदक्षिणम् ।
भगदत्तं तथा शूरं मागधं च महारथम् ॥ ६-१०४-५६॥
vindānuvindāvāvantyau kāmbojaṃ ca sudakṣiṇam |
bhagadattaṃ tathā śūraṃ māgadhaṃ ca mahāratham || 6-104-56||

MHB 6-104-57

सौमदत्तिं रणे शूरमार्श्यशृङ्गिं च राक्षसम् ।
त्रिगर्तराजं च रणे सह सर्वैर्महारथैः ।
अहमावारयिष्यामि वेलेव मकरालयम् ॥ ६-१०४-५७॥
saumadattiṃ raṇe śūramārśyaśṛṅgiṃ ca rākṣasam |
trigartarājaṃ ca raṇe saha sarvairmahārathaiḥ |
ahamāvārayiṣyāmi veleva makarālayam || 6-104-57||

MHB 6-104-58

कुरूंश्च सहितान्सर्वान्ये चैषां सैनिकाः स्थिताः ।
निवारयिष्यामि रणे साधयस्व पितामहम् ॥ ६-१०४-५८॥
kurūṃśca sahitānsarvānye caiṣāṃ sainikāḥ sthitāḥ |
nivārayiṣyāmi raṇe sādhayasva pitāmaham || 6-104-58||

Adhyaya: 105/117 (37)

MHB 6-105-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
कथं शिखण्डी गाङ्गेयमभ्यधावत्पितामहम् ।
पाञ्चाल्यः समरे क्रुद्धो धर्मात्मानं यतव्रतम् ॥ ६-१०५-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
kathaṃ śikhaṇḍī gāṅgeyamabhyadhāvatpitāmaham |
pāñcālyaḥ samare kruddho dharmātmānaṃ yatavratam || 6-105-1||

MHB 6-105-2

केऽरक्षन्पाण्डवानीके शिखण्डिनमुदायुधम् ।
त्वरमाणास्त्वराकाले जिगीषन्तो महारथाः ॥ ६-१०५-२॥
ke'rakṣanpāṇḍavānīke śikhaṇḍinamudāyudham |
tvaramāṇāstvarākāle jigīṣanto mahārathāḥ || 6-105-2||

MHB 6-105-3

कथं शांतनवो भीष्मः स तस्मिन्दशमेऽहनि ।
अयुध्यत महावीर्यः पाण्डवैः सहसृञ्जयैः ॥ ६-१०५-३॥
kathaṃ śāṃtanavo bhīṣmaḥ sa tasmindaśame'hani |
ayudhyata mahāvīryaḥ pāṇḍavaiḥ sahasṛñjayaiḥ || 6-105-3||

MHB 6-105-4

न मृष्यामि रणे भीष्मं प्रत्युद्यातं शिखण्डिनम् ।
कच्चिन्न रथभङ्गोऽस्य धनुर्वाशीर्यतास्यतः ॥ ६-१०५-४॥
na mṛṣyāmi raṇe bhīṣmaṃ pratyudyātaṃ śikhaṇḍinam |
kaccinna rathabhaṅgo'sya dhanurvāśīryatāsyataḥ || 6-105-4||

MHB 6-105-5

संजय उवाच ।
नाशीर्यत धनुस्तस्य रथभङ्गो न चाप्यभूत् ।
युध्यमानस्य संग्रामे भीष्मस्य भरतर्षभ ।
निघ्नतः समरे शत्रूञ्शरैः संनतपर्वभिः ॥ ६-१०५-५॥
saṃjaya uvāca |
nāśīryata dhanustasya rathabhaṅgo na cāpyabhūt |
yudhyamānasya saṃgrāme bhīṣmasya bharatarṣabha |
nighnataḥ samare śatrūñśaraiḥ saṃnataparvabhiḥ || 6-105-5||

MHB 6-105-6

अनेकशतसाहस्रास्तावकानां महारथाः ।
रथदन्तिगणा राजन्हयाश्चैव सुसज्जिताः ।
अभ्यवर्तन्त युद्धाय पुरस्कृत्य पितामहम् ॥ ६-१०५-६॥
anekaśatasāhasrāstāvakānāṃ mahārathāḥ |
rathadantigaṇā rājanhayāścaiva susajjitāḥ |
abhyavartanta yuddhāya puraskṛtya pitāmaham || 6-105-6||

MHB 6-105-7

यथाप्रतिज्ञं कौरव्य स चापि समितिंजयः ।
पार्थानामकरोद्भीष्मः सततं समितिक्षयम् ॥ ६-१०५-७॥
yathāpratijñaṃ kauravya sa cāpi samitiṃjayaḥ |
pārthānāmakarodbhīṣmaḥ satataṃ samitikṣayam || 6-105-7||

MHB 6-105-8

युध्यमानं महेष्वासं विनिघ्नन्तं पराञ्शरैः ।
पाञ्चालाः पाण्डवैः सार्धं सर्व एवाभ्यवारयन् ॥ ६-१०५-८॥
yudhyamānaṃ maheṣvāsaṃ vinighnantaṃ parāñśaraiḥ |
pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ sarva evābhyavārayan || 6-105-8||

MHB 6-105-9

दशमेऽहनि संप्राप्ते तताप रिपुवाहिनीम् ।
कीर्यमाणां शितैर्बाणैः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६-१०५-९॥
daśame'hani saṃprāpte tatāpa ripuvāhinīm |
kīryamāṇāṃ śitairbāṇaiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ || 6-105-9||

MHB 6-105-10

न हि भीष्मं महेष्वासं पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज ।
अशक्नुवन्रणे जेतुं पाशहस्तमिवान्तकम् ॥ ६-१०५-१०॥
na hi bhīṣmaṃ maheṣvāsaṃ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja |
aśaknuvanraṇe jetuṃ pāśahastamivāntakam || 6-105-10||

MHB 6-105-11

अथोपायान्महाराज सव्यसाची परंतपः ।
त्रासयन्रथिनः सर्वान्बीभत्सुरपराजितः ॥ ६-१०५-११॥
athopāyānmahārāja savyasācī paraṃtapaḥ |
trāsayanrathinaḥ sarvānbībhatsuraparājitaḥ || 6-105-11||

MHB 6-105-12

सिंहवद्विनदन्नुच्चैर्धनुर्ज्यां विक्षिपन्मुहुः ।
शरौघान्विसृजन्पार्थो व्यचरत्कालवद्रणे ॥ ६-१०५-१२॥
siṃhavadvinadannuccairdhanurjyāṃ vikṣipanmuhuḥ |
śaraughānvisṛjanpārtho vyacaratkālavadraṇe || 6-105-12||

MHB 6-105-13

तस्य शब्देन वित्रस्तास्तावका भरतर्षभ ।
सिंहस्येव मृगा राजन्व्यद्रवन्त महाभयात् ॥ ६-१०५-१३॥
tasya śabdena vitrastāstāvakā bharatarṣabha |
siṃhasyeva mṛgā rājanvyadravanta mahābhayāt || 6-105-13||

MHB 6-105-14

जयन्तं पाण्डवं दृष्ट्वा त्वत्सैन्यं चाभिपीडितम् ।
दुर्योधनस्ततो भीष्ममब्रवीद्भृशपीडितः ॥ ६-१०५-१४॥
jayantaṃ pāṇḍavaṃ dṛṣṭvā tvatsainyaṃ cābhipīḍitam |
duryodhanastato bhīṣmamabravīdbhṛśapīḍitaḥ || 6-105-14||

MHB 6-105-15

एष पाण्डुसुतस्तात श्वेताश्वः कृष्णसारथिः ।
दहते मामकान्सर्वान्कृष्णवर्त्मेव काननम् ॥ ६-१०५-१५॥
eṣa pāṇḍusutastāta śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ |
dahate māmakānsarvānkṛṣṇavartmeva kānanam || 6-105-15||

MHB 6-105-16

पश्य सैन्यानि गाङ्गेय द्रवमाणानि सर्वशः ।
पाण्डवेन युधां श्रेष्ठ काल्यमानानि संयुगे ॥ ६-१०५-१६॥
paśya sainyāni gāṅgeya dravamāṇāni sarvaśaḥ |
pāṇḍavena yudhāṃ śreṣṭha kālyamānāni saṃyuge || 6-105-16||

MHB 6-105-17

यथा पशुगणान्पालः संकालयति कानने ।
तथेदं मामकं सैन्यं काल्यते शत्रुतापन ॥ ६-१०५-१७॥
yathā paśugaṇānpālaḥ saṃkālayati kānane |
tathedaṃ māmakaṃ sainyaṃ kālyate śatrutāpana || 6-105-17||

MHB 6-105-18

धनंजयशरैर्भग्नं द्रवमाणमितस्ततः ।
भीमो ह्येष दुराधर्षो विद्रावयति मे बलम् ॥ ६-१०५-१८॥
dhanaṃjayaśarairbhagnaṃ dravamāṇamitastataḥ |
bhīmo hyeṣa durādharṣo vidrāvayati me balam || 6-105-18||

MHB 6-105-19

सात्यकिश्चेकितानश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
अभिमन्युश्च विक्रान्तो वाहिनीं दहते मम ॥ ६-१०५-१९॥
sātyakiścekitānaśca mādrīputrau ca pāṇḍavau |
abhimanyuśca vikrānto vāhinīṃ dahate mama || 6-105-19||

MHB 6-105-20

धृष्टद्युम्नस्तथा शूरो राक्षसश्च घटोत्कचः ।
व्यद्रावयेतां सहसा सैन्यं मम महाबलौ ॥ ६-१०५-२०॥
dhṛṣṭadyumnastathā śūro rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ |
vyadrāvayetāṃ sahasā sainyaṃ mama mahābalau || 6-105-20||

MHB 6-105-21

वध्यमानस्य सैन्यस्य सर्वैरेतैर्महाबलैः ।
नान्यां गतिं प्रपश्यामि स्थाने युद्धे च भारत ॥ ६-१०५-२१॥
vadhyamānasya sainyasya sarvairetairmahābalaiḥ |
nānyāṃ gatiṃ prapaśyāmi sthāne yuddhe ca bhārata || 6-105-21||

MHB 6-105-22

ऋते त्वां पुरुषव्याघ्र देवतुल्यपराक्रम ।
पर्याप्तश्च भवान्क्षिप्रं पीडितानां गतिर्भव ॥ ६-१०५-२२॥
ṛte tvāṃ puruṣavyāghra devatulyaparākrama |
paryāptaśca bhavānkṣipraṃ pīḍitānāṃ gatirbhava || 6-105-22||

MHB 6-105-23

एवमुक्तो महाराज पिता देवव्रतस्तव ।
चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु कृत्वा निश्चयमात्मनः ।
तव संधारयन्पुत्रमब्रवीच्छंतनोः सुतः ॥ ६-१०५-२३॥
evamukto mahārāja pitā devavratastava |
cintayitvā muhūrtaṃ tu kṛtvā niścayamātmanaḥ |
tava saṃdhārayanputramabravīcchaṃtanoḥ sutaḥ || 6-105-23||

MHB 6-105-24

दुर्योधन विजानीहि स्थिरो भव विशां पते ।
पूर्वकालं तव मया प्रतिज्ञातं महाबल ॥ ६-१०५-२४॥
duryodhana vijānīhi sthiro bhava viśāṃ pate |
pūrvakālaṃ tava mayā pratijñātaṃ mahābala || 6-105-24||

MHB 6-105-25

हत्वा दश सहस्राणि क्षत्रियाणां महात्मनाम् ।
संग्रामाद्व्यपयातव्यमेतत्कर्म ममाह्निकम् ।
इति तत्कृतवांश्चाहं यथोक्तं भरतर्षभ ॥ ६-१०५-२५॥
hatvā daśa sahasrāṇi kṣatriyāṇāṃ mahātmanām |
saṃgrāmādvyapayātavyametatkarma mamāhnikam |
iti tatkṛtavāṃścāhaṃ yathoktaṃ bharatarṣabha || 6-105-25||

MHB 6-105-26

अद्य चापि महत्कर्म प्रकरिष्ये महाहवे ।
अहं वा निहतः शेष्ये हनिष्ये वाद्य पाण्डवान् ॥ ६-१०५-२६॥
adya cāpi mahatkarma prakariṣye mahāhave |
ahaṃ vā nihataḥ śeṣye haniṣye vādya pāṇḍavān || 6-105-26||

MHB 6-105-27

अद्य ते पुरुषव्याघ्र प्रतिमोक्ष्ये ऋणं महत् ।
भर्तृपिण्डकृतं राजन्निहतः पृतनामुखे ॥ ६-१०५-२७॥
adya te puruṣavyāghra pratimokṣye ṛṇaṃ mahat |
bhartṛpiṇḍakṛtaṃ rājannihataḥ pṛtanāmukhe || 6-105-27||

MHB 6-105-28

इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठः क्षत्रियान्प्रतपञ्शरैः ।
आससाद दुराधर्षः पाण्डवानामनीकिनीम् ॥ ६-१०५-२८॥
ityuktvā bharataśreṣṭhaḥ kṣatriyānpratapañśaraiḥ |
āsasāda durādharṣaḥ pāṇḍavānāmanīkinīm || 6-105-28||

MHB 6-105-29

अनीकमध्ये तिष्ठन्तं गाङ्गेयं भरतर्षभ ।
आशीविषमिव क्रुद्धं पाण्डवाः पर्यवारयन् ॥ ६-१०५-२९॥
anīkamadhye tiṣṭhantaṃ gāṅgeyaṃ bharatarṣabha |
āśīviṣamiva kruddhaṃ pāṇḍavāḥ paryavārayan || 6-105-29||

MHB 6-105-30

दशमेऽहनि तस्मिंस्तु दर्शयञ्शक्तिमात्मनः ।
राजञ्शतसहस्राणि सोऽवधीत्कुरुनन्दन ॥ ६-१०५-३०॥
daśame'hani tasmiṃstu darśayañśaktimātmanaḥ |
rājañśatasahasrāṇi so'vadhītkurunandana || 6-105-30||

MHB 6-105-31

पञ्चालानां च ये श्रेष्ठा राजपुत्रा महाबलाः ।
तेषामादत्त तेजांसि जलं सूर्य इवांशुभिः ॥ ६-१०५-३१॥
pañcālānāṃ ca ye śreṣṭhā rājaputrā mahābalāḥ |
teṣāmādatta tejāṃsi jalaṃ sūrya ivāṃśubhiḥ || 6-105-31||

MHB 6-105-32

हत्वा दश सहस्राणि कुञ्जराणां तरस्विनाम् ।
सारोहाणां महाराज हयानां चायुतं पुनः ॥ ६-१०५-३२॥
hatvā daśa sahasrāṇi kuñjarāṇāṃ tarasvinām |
sārohāṇāṃ mahārāja hayānāṃ cāyutaṃ punaḥ || 6-105-32||

MHB 6-105-33

पूर्णे शतसहस्रे द्वे पदातीनां नरोत्तमः ।
प्रजज्वाल रणे भीष्मो विधूम इव पावकः ॥ ६-१०५-३३॥
pūrṇe śatasahasre dve padātīnāṃ narottamaḥ |
prajajvāla raṇe bhīṣmo vidhūma iva pāvakaḥ || 6-105-33||

MHB 6-105-34

न चैनं पाण्डवेयानां केचिच्छेकुर्निरीक्षितुम् ।
उत्तरं मार्गमास्थाय तपन्तमिव भास्करम् ॥ ६-१०५-३४॥
na cainaṃ pāṇḍaveyānāṃ kecicchekurnirīkṣitum |
uttaraṃ mārgamāsthāya tapantamiva bhāskaram || 6-105-34||

MHB 6-105-35

ते पाण्डवेयाः संरब्धा महेष्वासेन पीडिताः ।
वधायाभ्यद्रवन्भीष्मं सृञ्जयाश्च महारथाः ॥ ६-१०५-३५॥
te pāṇḍaveyāḥ saṃrabdhā maheṣvāsena pīḍitāḥ |
vadhāyābhyadravanbhīṣmaṃ sṛñjayāśca mahārathāḥ || 6-105-35||

MHB 6-105-36

स युध्यमानो बहुभिर्भीष्मः शांतनवस्तदा ।
अवकीर्णो महाबाहुः शैलो मेघैरिवासितैः ॥ ६-१०५-३६॥
sa yudhyamāno bahubhirbhīṣmaḥ śāṃtanavastadā |
avakīrṇo mahābāhuḥ śailo meghairivāsitaiḥ || 6-105-36||

MHB 6-105-37

पुत्रास्तु तव गाङ्गेयं समन्तात्पर्यवारयन् ।
महत्या सेनया सार्धं ततो युद्धमवर्तत ॥ ६-१०५-३७॥
putrāstu tava gāṅgeyaṃ samantātparyavārayan |
mahatyā senayā sārdhaṃ tato yuddhamavartata || 6-105-37||

Adhyaya: 106/117 (45)

MHB 6-106-1

संजय उवाच ।
अर्जुनस्तु रणे राजन्दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम् ।
शिखण्डिनमथोवाच समभ्येहि पितामहम् ॥ ६-१०६-१॥
saṃjaya uvāca |
arjunastu raṇe rājandṛṣṭvā bhīṣmasya vikramam |
śikhaṇḍinamathovāca samabhyehi pitāmaham || 6-106-1||

MHB 6-106-2

न चापि भीस्त्वया कार्या भीष्मादद्य कथंचन ।
अहमेनं शरैस्तीक्ष्णैः पातयिष्ये रथोत्तमात् ॥ ६-१०६-२॥
na cāpi bhīstvayā kāryā bhīṣmādadya kathaṃcana |
ahamenaṃ śaraistīkṣṇaiḥ pātayiṣye rathottamāt || 6-106-2||

MHB 6-106-3

एवमुक्तस्तु पार्थेन शिखण्डी भरतर्षभ ।
अभ्यद्रवत गाङ्गेयं श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम् ॥ ६-१०६-३॥
evamuktastu pārthena śikhaṇḍī bharatarṣabha |
abhyadravata gāṅgeyaṃ śrutvā pārthasya bhāṣitam || 6-106-3||

MHB 6-106-4

धृष्टद्युम्नस्तथा राजन्सौभद्रश्च महारथः ।
हृष्टावाद्रवतां भीष्मं श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम् ॥ ६-१०६-४॥
dhṛṣṭadyumnastathā rājansaubhadraśca mahārathaḥ |
hṛṣṭāvādravatāṃ bhīṣmaṃ śrutvā pārthasya bhāṣitam || 6-106-4||

MHB 6-106-5

विराटद्रुपदौ वृद्धौ कुन्तिभोजश्च दंशितः ।
अभ्यद्रवत गाङ्गेयं पुत्रस्य तव पश्यतः ॥ ६-१०६-५॥
virāṭadrupadau vṛddhau kuntibhojaśca daṃśitaḥ |
abhyadravata gāṅgeyaṃ putrasya tava paśyataḥ || 6-106-5||

MHB 6-106-6

नकुलः सहदेवश्च धर्मराजश्च वीर्यवान् ।
तथेतराणि सैन्यानि सर्वाण्येव विशां पते ।
समाद्रवन्त गाङ्गेयं श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम् ॥ ६-१०६-६॥
nakulaḥ sahadevaśca dharmarājaśca vīryavān |
tathetarāṇi sainyāni sarvāṇyeva viśāṃ pate |
samādravanta gāṅgeyaṃ śrutvā pārthasya bhāṣitam || 6-106-6||

MHB 6-106-7

प्रत्युद्ययुस्तावकाश्च समेतास्तान्महारथान् ।
यथाशक्ति यथोत्साहं तन्मे निगदतः शृणु ॥ ६-१०६-७॥
pratyudyayustāvakāśca sametāstānmahārathān |
yathāśakti yathotsāhaṃ tanme nigadataḥ śṛṇu || 6-106-7||

MHB 6-106-8

चित्रसेनो महाराज चेकितानं समभ्ययात् ।
भीष्मप्रेप्सुं रणे यान्तं वृषं व्याघ्रशिशुर्यथा ॥ ६-१०६-८॥
citraseno mahārāja cekitānaṃ samabhyayāt |
bhīṣmaprepsuṃ raṇe yāntaṃ vṛṣaṃ vyāghraśiśuryathā || 6-106-8||

MHB 6-106-9

धृष्टद्युम्नं महाराज भीष्मान्तिकमुपागतम् ।
त्वरमाणो रणे यत्तं कृतवर्मा न्यवारयत् ॥ ६-१०६-९॥
dhṛṣṭadyumnaṃ mahārāja bhīṣmāntikamupāgatam |
tvaramāṇo raṇe yattaṃ kṛtavarmā nyavārayat || 6-106-9||

MHB 6-106-10

भीमसेनं सुसंक्रुद्धं गाङ्गेयस्य वधैषिणम् ।
त्वरमाणो महाराज सौमदत्तिर्न्यवारयत् ॥ ६-१०६-१०॥
bhīmasenaṃ susaṃkruddhaṃ gāṅgeyasya vadhaiṣiṇam |
tvaramāṇo mahārāja saumadattirnyavārayat || 6-106-10||

MHB 6-106-11

तथैव नकुलं वीरं किरन्तं सायकान्बहून् ।
विकर्णो वारयामास इच्छन्भीष्मस्य जीवितम् ॥ ६-१०६-११॥
tathaiva nakulaṃ vīraṃ kirantaṃ sāyakānbahūn |
vikarṇo vārayāmāsa icchanbhīṣmasya jīvitam || 6-106-11||

MHB 6-106-12

सहदेवं तथा यान्तं यत्तं भीष्मरथं प्रति ।
वारयामास संक्रुद्धः कृपः शारद्वतो युधि ॥ ६-१०६-१२॥
sahadevaṃ tathā yāntaṃ yattaṃ bhīṣmarathaṃ prati |
vārayāmāsa saṃkruddhaḥ kṛpaḥ śāradvato yudhi || 6-106-12||

MHB 6-106-13

राक्षसं क्रूरकर्माणं भैमसेनिं महाबलम् ।
भीष्मस्य निधनं प्रेप्सुं दुर्मुखोऽभ्यद्रवद्बली ॥ ६-१०६-१३॥
rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ bhaimaseniṃ mahābalam |
bhīṣmasya nidhanaṃ prepsuṃ durmukho'bhyadravadbalī || 6-106-13||

MHB 6-106-14

सात्यकिं समरे क्रुद्धमार्श्यशृङ्गिरवारयत् ।
अभिमन्युं महाराज यान्तं भीष्मरथं प्रति ।
सुदक्षिणो महाराज काम्बोजः प्रत्यवारयत् ॥ ६-१०६-१४॥
sātyakiṃ samare kruddhamārśyaśṛṅgiravārayat |
abhimanyuṃ mahārāja yāntaṃ bhīṣmarathaṃ prati |
sudakṣiṇo mahārāja kāmbojaḥ pratyavārayat || 6-106-14||

MHB 6-106-15

विराटद्रुपदौ वृद्धौ समेतावरिमर्दनौ ।
अश्वत्थामा ततः क्रुद्धो वारयामास भारत ॥ ६-१०६-१५॥
virāṭadrupadau vṛddhau sametāvarimardanau |
aśvatthāmā tataḥ kruddho vārayāmāsa bhārata || 6-106-15||

MHB 6-106-16

तथा पाण्डुसुतं ज्येष्ठं भीष्मस्य वधकाङ्क्षिणम् ।
भारद्वाजो रणे यत्तो धर्मपुत्रमवारयत् ॥ ६-१०६-१६॥
tathā pāṇḍusutaṃ jyeṣṭhaṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣiṇam |
bhāradvājo raṇe yatto dharmaputramavārayat || 6-106-16||

MHB 6-106-17

अर्जुनं रभसं युद्धे पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ।
भीष्मप्रेप्सुं महाराज तापयन्तं दिशो दश ।
दुःशासनो महेष्वासो वारयामास संयुगे ॥ ६-१०६-१७॥
arjunaṃ rabhasaṃ yuddhe puraskṛtya śikhaṇḍinam |
bhīṣmaprepsuṃ mahārāja tāpayantaṃ diśo daśa |
duḥśāsano maheṣvāso vārayāmāsa saṃyuge || 6-106-17||

MHB 6-106-18

अन्ये च तावका योधाः पाण्डवानां महारथान् ।
भीष्मायाभिमुखं यातान्वारयामासुराहवे ॥ ६-१०६-१८॥
anye ca tāvakā yodhāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathān |
bhīṣmāyābhimukhaṃ yātānvārayāmāsurāhave || 6-106-18||

MHB 6-106-19

धृष्टद्युम्नस्तु सैन्यानि प्राक्रोशत पुनः पुनः ।
अभिद्रवत संरब्धा भीष्ममेकं महाबलम् ॥ ६-१०६-१९॥
dhṛṣṭadyumnastu sainyāni prākrośata punaḥ punaḥ |
abhidravata saṃrabdhā bhīṣmamekaṃ mahābalam || 6-106-19||

MHB 6-106-20

एषोऽर्जुनो रणे भीष्मं प्रयाति कुरुनन्दनः ।
अभिद्रवत मा भैष्ट भीष्मो न प्राप्स्यते हि वः ॥ ६-१०६-२०॥
eṣo'rjuno raṇe bhīṣmaṃ prayāti kurunandanaḥ |
abhidravata mā bhaiṣṭa bhīṣmo na prāpsyate hi vaḥ || 6-106-20||

MHB 6-106-21

अर्जुनं समरे योद्धुं नोत्सहेतापि वासवः ।
किमु भीष्मो रणे वीरा गतसत्त्वोऽल्पजीवितः ॥ ६-१०६-२१॥
arjunaṃ samare yoddhuṃ notsahetāpi vāsavaḥ |
kimu bhīṣmo raṇe vīrā gatasattvo'lpajīvitaḥ || 6-106-21||

MHB 6-106-22

इति सेनापतेः श्रुत्वा पाण्डवानां महारथाः ।
अभ्यद्रवन्त संहृष्टा गाङ्गेयस्य रथं प्रति ॥ ६-१०६-२२॥
iti senāpateḥ śrutvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ |
abhyadravanta saṃhṛṣṭā gāṅgeyasya rathaṃ prati || 6-106-22||

MHB 6-106-23

आगच्छतस्तान्समरे वार्योघान्प्रबलानिव ।
न्यवारयन्त संहृष्टास्तावकाः पुरुषर्षभाः ॥ ६-१०६-२३॥
āgacchatastānsamare vāryoghānprabalāniva |
nyavārayanta saṃhṛṣṭāstāvakāḥ puruṣarṣabhāḥ || 6-106-23||

MHB 6-106-24

दुःशासनो महाराज भयं त्यक्त्वा महारथः ।
भीष्मस्य जीविताकाङ्क्षी धनंजयमुपाद्रवत् ॥ ६-१०६-२४॥
duḥśāsano mahārāja bhayaṃ tyaktvā mahārathaḥ |
bhīṣmasya jīvitākāṅkṣī dhanaṃjayamupādravat || 6-106-24||

MHB 6-106-25

तथैव पाण्डवाः शूरा गाङ्गेयस्य रथं प्रति ।
अभ्यद्रवन्त संग्रामे तव पुत्रान्महारथान् ॥ ६-१०६-२५॥
tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā gāṅgeyasya rathaṃ prati |
abhyadravanta saṃgrāme tava putrānmahārathān || 6-106-25||

MHB 6-106-26

तत्राद्भुतमपश्याम चित्ररूपं विशां पते ।
दुःशासनरथं प्राप्तो यत्पार्थो नात्यवर्तत ॥ ६-१०६-२६॥
tatrādbhutamapaśyāma citrarūpaṃ viśāṃ pate |
duḥśāsanarathaṃ prāpto yatpārtho nātyavartata || 6-106-26||

MHB 6-106-27

यथा वारयते वेला क्षुभितं वै महार्णवम् ।
तथैव पाण्डवं क्रुद्धं तव पुत्रो न्यवारयत् ॥ ६-१०६-२७॥
yathā vārayate velā kṣubhitaṃ vai mahārṇavam |
tathaiva pāṇḍavaṃ kruddhaṃ tava putro nyavārayat || 6-106-27||

MHB 6-106-28

उभौ हि रथिनां श्रेष्ठावुभौ भारत दुर्जयौ ।
उभौ चन्द्रार्कसदृशौ कान्त्या दीप्त्या च भारत ॥ ६-१०६-२८॥
ubhau hi rathināṃ śreṣṭhāvubhau bhārata durjayau |
ubhau candrārkasadṛśau kāntyā dīptyā ca bhārata || 6-106-28||

MHB 6-106-29

तौ तथा जातसंरम्भावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ ।
समीयतुर्महासंख्ये मयशक्रौ यथा पुरा ॥ ६-१०६-२९॥
tau tathā jātasaṃrambhāvanyonyavadhakāṅkṣiṇau |
samīyaturmahāsaṃkhye mayaśakrau yathā purā || 6-106-29||

MHB 6-106-30

दुःशासनो महाराज पाण्डवं विशिखैस्त्रिभिः ।
वासुदेवं च विंशत्या ताडयामास संयुगे ॥ ६-१०६-३०॥
duḥśāsano mahārāja pāṇḍavaṃ viśikhaistribhiḥ |
vāsudevaṃ ca viṃśatyā tāḍayāmāsa saṃyuge || 6-106-30||

MHB 6-106-31

ततोऽर्जुनो जातमन्युर्वार्ष्णेयं वीक्ष्य पीडितम् ।
दुःशासनं शतेनाजौ नाराचानां समार्पयत् ।
ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे ॥ ६-१०६-३१॥
tato'rjuno jātamanyurvārṣṇeyaṃ vīkṣya pīḍitam |
duḥśāsanaṃ śatenājau nārācānāṃ samārpayat |
te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitamāhave || 6-106-31||

MHB 6-106-32

दुःशासनस्ततः क्रुद्धः पार्थं विव्याध पञ्चभिः ।
ललाटे भरतश्रेष्ठ शरैः संनतपर्वभिः ॥ ६-१०६-३२॥
duḥśāsanastataḥ kruddhaḥ pārthaṃ vivyādha pañcabhiḥ |
lalāṭe bharataśreṣṭha śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ || 6-106-32||

MHB 6-106-33

ललाटस्थैस्तु तैर्बाणैः शुशुभे पाण्डवोत्तमः ।
यथा मेरुर्महाराज शृङ्गैरत्यर्थमुच्छ्रितैः ॥ ६-१०६-३३॥
lalāṭasthaistu tairbāṇaiḥ śuśubhe pāṇḍavottamaḥ |
yathā merurmahārāja śṛṅgairatyarthamucchritaiḥ || 6-106-33||

MHB 6-106-34

सोऽतिविद्धो महेष्वासः पुत्रेण तव धन्विना ।
व्यराजत रणे पार्थः किंशुकः पुष्पवानिव ॥ ६-१०६-३४॥
so'tividdho maheṣvāsaḥ putreṇa tava dhanvinā |
vyarājata raṇe pārthaḥ kiṃśukaḥ puṣpavāniva || 6-106-34||

MHB 6-106-35

दुःशासनं ततः क्रुद्धः पीडयामास पाण्डवः ।
पर्वणीव सुसंक्रुद्धो राहुरुग्रो निशाकरम् ॥ ६-१०६-३५॥
duḥśāsanaṃ tataḥ kruddhaḥ pīḍayāmāsa pāṇḍavaḥ |
parvaṇīva susaṃkruddho rāhurugro niśākaram || 6-106-35||

MHB 6-106-36

पीड्यमानो बलवता पुत्रस्तव विशां पते ।
विव्याध समरे पार्थं कङ्कपत्रैः शिलाशितैः ॥ ६-१०६-३६॥
pīḍyamāno balavatā putrastava viśāṃ pate |
vivyādha samare pārthaṃ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ || 6-106-36||

MHB 6-106-37

तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा त्वरमाणः पराक्रमी ।
आजघान ततः पश्चात्पुत्रं ते नवभिः शरैः ॥ ६-१०६-३७॥
tasya pārtho dhanuśchittvā tvaramāṇaḥ parākramī |
ājaghāna tataḥ paścātputraṃ te navabhiḥ śaraiḥ || 6-106-37||

MHB 6-106-38

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय भीष्मस्य प्रमुखे स्थितः ।
अर्जुनं पञ्चविंशत्या बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥ ६-१०६-३८॥
so'nyatkārmukamādāya bhīṣmasya pramukhe sthitaḥ |
arjunaṃ pañcaviṃśatyā bāhvorurasi cārpayat || 6-106-38||

MHB 6-106-39

तस्य क्रुद्धो महाराज पाण्डवः शत्रुकर्शनः ।
अप्रैषीद्विशिखान्घोरान्यमदण्डोपमान्बहून् ॥ ६-१०६-३९॥
tasya kruddho mahārāja pāṇḍavaḥ śatrukarśanaḥ |
apraiṣīdviśikhānghorānyamadaṇḍopamānbahūn || 6-106-39||

MHB 6-106-40

अप्राप्तानेव तान्बाणांश्चिच्छेद तनयस्तव ।
यतमानस्य पार्थस्य तदद्भुतमिवाभवत् ।
पार्थं च निशितैर्बाणैरविध्यत्तनयस्तव ॥ ६-१०६-४०॥
aprāptāneva tānbāṇāṃściccheda tanayastava |
yatamānasya pārthasya tadadbhutamivābhavat |
pārthaṃ ca niśitairbāṇairavidhyattanayastava || 6-106-40||

MHB 6-106-41

ततः क्रुद्धो रणे पार्थः शरान्संधाय कार्मुके ।
प्रेषयामास समरे स्वर्णपुङ्खाञ्शिलाशितान् ॥ ६-१०६-४१॥
tataḥ kruddho raṇe pārthaḥ śarānsaṃdhāya kārmuke |
preṣayāmāsa samare svarṇapuṅkhāñśilāśitān || 6-106-41||

MHB 6-106-42

न्यमज्जंस्ते महाराज तस्य काये महात्मनः ।
यथा हंसा महाराज तडागं प्राप्य भारत ॥ ६-१०६-४२॥
nyamajjaṃste mahārāja tasya kāye mahātmanaḥ |
yathā haṃsā mahārāja taḍāgaṃ prāpya bhārata || 6-106-42||

MHB 6-106-43

पीडितश्चैव पुत्रस्ते पाण्डवेन महात्मना ।
हित्वा पार्थं रणे तूर्णं भीष्मस्य रथमाश्रयत् ।
अगाधे मज्जतस्तस्य द्वीपो भीष्मोऽभवत्तदा ॥ ६-१०६-४३॥
pīḍitaścaiva putraste pāṇḍavena mahātmanā |
hitvā pārthaṃ raṇe tūrṇaṃ bhīṣmasya rathamāśrayat |
agādhe majjatastasya dvīpo bhīṣmo'bhavattadā || 6-106-43||

MHB 6-106-44

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां पुत्रस्तव विशां पते ।
अवारयत्ततः शूरो भूय एव पराक्रमी ॥ ६-१०६-४४॥
pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ putrastava viśāṃ pate |
avārayattataḥ śūro bhūya eva parākramī || 6-106-44||

MHB 6-106-45

शरैः सुनिशितैः पार्थं यथा वृत्रः पुरंदरम् ।
निर्बिभेद महावीर्यो विव्यथे नैव चार्जुनात् ॥ ६-१०६-४५॥
śaraiḥ suniśitaiḥ pārthaṃ yathā vṛtraḥ puraṃdaram |
nirbibheda mahāvīryo vivyathe naiva cārjunāt || 6-106-45||

Adhyaya: 107/117 (55)

MHB 6-107-1

संजय उवाच ।
सात्यकिं दंशितं युद्धे भीष्मायाभ्युद्यतं तदा ।
आर्श्यशृङ्गिर्महेष्वासो वारयामास संयुगे ॥ ६-१०७-१॥
saṃjaya uvāca |
sātyakiṃ daṃśitaṃ yuddhe bhīṣmāyābhyudyataṃ tadā |
ārśyaśṛṅgirmaheṣvāso vārayāmāsa saṃyuge || 6-107-1||

MHB 6-107-2

माधवस्तु सुसंक्रुद्धो राक्षसं नवभिः शरैः ।
आजघान रणे राजन्प्रहसन्निव भारत ॥ ६-१०७-२॥
mādhavastu susaṃkruddho rākṣasaṃ navabhiḥ śaraiḥ |
ājaghāna raṇe rājanprahasanniva bhārata || 6-107-2||

MHB 6-107-3

तथैव राक्षसो राजन्माधवं निशितैः शरैः ।
अर्दयामास राजेन्द्र संक्रुद्धः शिनिपुंगवम् ॥ ६-१०७-३॥
tathaiva rākṣaso rājanmādhavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
ardayāmāsa rājendra saṃkruddhaḥ śinipuṃgavam || 6-107-3||

MHB 6-107-4

शैनेयः शरसंघं तु प्रेषयामास संयुगे ।
राक्षसाय सुसंक्रुद्धो माधवः परवीरहा ॥ ६-१०७-४॥
śaineyaḥ śarasaṃghaṃ tu preṣayāmāsa saṃyuge |
rākṣasāya susaṃkruddho mādhavaḥ paravīrahā || 6-107-4||

MHB 6-107-5

ततो रक्षो महाबाहुं सात्यकिं सत्यविक्रमम् ।
विव्याध विशिखैस्तीक्ष्णैः सिंहनादं ननाद च ॥ ६-१०७-५॥
tato rakṣo mahābāhuṃ sātyakiṃ satyavikramam |
vivyādha viśikhaistīkṣṇaiḥ siṃhanādaṃ nanāda ca || 6-107-5||

MHB 6-107-6

माधवस्तु भृशं विद्धो राक्षसेन रणे तदा ।
धैर्यमालम्ब्य तेजस्वी जहास च ननाद च ॥ ६-१०७-६॥
mādhavastu bhṛśaṃ viddho rākṣasena raṇe tadā |
dhairyamālambya tejasvī jahāsa ca nanāda ca || 6-107-6||

MHB 6-107-7

भगदत्तस्ततः क्रुद्धो माधवं निशितैः शरैः ।
ताडयामास समरे तोत्त्रैरिव महागजम् ॥ ६-१०७-७॥
bhagadattastataḥ kruddho mādhavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
tāḍayāmāsa samare tottrairiva mahāgajam || 6-107-7||

MHB 6-107-8

विहाय राक्षसं युद्धे शैनेयो रथिनां वरः ।
प्राग्ज्योतिषाय चिक्षेप शरान्संनतपर्वणः ॥ ६-१०७-८॥
vihāya rākṣasaṃ yuddhe śaineyo rathināṃ varaḥ |
prāgjyotiṣāya cikṣepa śarānsaṃnataparvaṇaḥ || 6-107-8||

MHB 6-107-9

तस्य प्राग्ज्योतिषो राजा माधवस्य महद्धनुः ।
चिच्छेद शितधारेण भल्लेन कृतहस्तवत् ॥ ६-१०७-९॥
tasya prāgjyotiṣo rājā mādhavasya mahaddhanuḥ |
ciccheda śitadhāreṇa bhallena kṛtahastavat || 6-107-9||

MHB 6-107-10

अथान्यद्धनुरादाय वेगवत्परवीरहा ।
भगदत्तं रणे क्रुद्धो विव्याध निशितैः शरैः ॥ ६-१०७-१०॥
athānyaddhanurādāya vegavatparavīrahā |
bhagadattaṃ raṇe kruddho vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ || 6-107-10||

MHB 6-107-11

सोऽतिविद्धो महेष्वासः सृक्किणी संलिहन्मुहुः ।
शक्तिं कनकवैडूर्यभूषितामायसीं दृढाम् ।
यमदण्डोपमां घोरां प्राहिणोत्सात्यकाय वै ॥ ६-१०७-११॥
so'tividdho maheṣvāsaḥ sṛkkiṇī saṃlihanmuhuḥ |
śaktiṃ kanakavaiḍūryabhūṣitāmāyasīṃ dṛḍhām |
yamadaṇḍopamāṃ ghorāṃ prāhiṇotsātyakāya vai || 6-107-11||

MHB 6-107-12

तामापतन्तीं सहसा तस्य बाहोर्बलेरिताम् ।
सात्यकिः समरे राजंस्त्रिधा चिच्छेद सायकैः ।
सा पपात तदा भूमौ महोल्केव हतप्रभा ॥ ६-१०७-१२॥
tāmāpatantīṃ sahasā tasya bāhorbaleritām |
sātyakiḥ samare rājaṃstridhā ciccheda sāyakaiḥ |
sā papāta tadā bhūmau maholkeva hataprabhā || 6-107-12||

MHB 6-107-13

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा पुत्रस्तव विशां पते ।
महता रथवंशेन वारयामास माधवम् ॥ ६-१०७-१३॥
śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā putrastava viśāṃ pate |
mahatā rathavaṃśena vārayāmāsa mādhavam || 6-107-13||

MHB 6-107-14

तथा परिवृतं दृष्ट्वा वार्ष्णेयानां महारथम् ।
दुर्योधनो भृशं हृष्टो भ्रातॄन्सर्वानुवाच ह ॥ ६-१०७-१४॥
tathā parivṛtaṃ dṛṣṭvā vārṣṇeyānāṃ mahāratham |
duryodhano bhṛśaṃ hṛṣṭo bhrātṝnsarvānuvāca ha || 6-107-14||

MHB 6-107-15

तथा कुरुत कौरव्या यथा वः सात्यको युधि ।
न जीवन्प्रतिनिर्याति महतोऽस्माद्रथव्रजात् ।
अस्मिन्हते हतं मन्ये पाण्डवानां महद्बलम् ॥ ६-१०७-१५॥
tathā kuruta kauravyā yathā vaḥ sātyako yudhi |
na jīvanpratiniryāti mahato'smādrathavrajāt |
asminhate hataṃ manye pāṇḍavānāṃ mahadbalam || 6-107-15||

MHB 6-107-16

तत्तथेति वचस्तस्य परिगृह्य महारथाः ।
शैनेयं योधयामासुर्भीष्मस्य प्रमुखे तदा ॥ ६-१०७-१६॥
tattatheti vacastasya parigṛhya mahārathāḥ |
śaineyaṃ yodhayāmāsurbhīṣmasya pramukhe tadā || 6-107-16||

MHB 6-107-17

अभिमन्युं तदायान्तं भीष्मायाभ्युद्यतं मृधे ।
काम्बोजराजो बलवान्वारयामास संयुगे ॥ ६-१०७-१७॥
abhimanyuṃ tadāyāntaṃ bhīṣmāyābhyudyataṃ mṛdhe |
kāmbojarājo balavānvārayāmāsa saṃyuge || 6-107-17||

MHB 6-107-18

आर्जुनिर्नृपतिं विद्ध्वा शरैः संनतपर्वभिः ।
पुनरेव चतुःषष्ट्या राजन्विव्याध तं नृपम् ॥ ६-१०७-१८॥
ārjunirnṛpatiṃ viddhvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
punareva catuḥṣaṣṭyā rājanvivyādha taṃ nṛpam || 6-107-18||

MHB 6-107-19

सुदक्षिणस्तु समरे कार्ष्णिं विव्याध पञ्चभिः ।
सारथिं चास्य नवभिरिच्छन्भीष्मस्य जीवितम् ॥ ६-१०७-१९॥
sudakṣiṇastu samare kārṣṇiṃ vivyādha pañcabhiḥ |
sārathiṃ cāsya navabhiricchanbhīṣmasya jīvitam || 6-107-19||

MHB 6-107-20

तद्युद्धमासीत्सुमहत्तयोस्तत्र पराक्रमे ।
यदभ्यधावद्गाङ्गेयं शिखण्डी शत्रुतापनः ॥ ६-१०७-२०॥
tadyuddhamāsītsumahattayostatra parākrame |
yadabhyadhāvadgāṅgeyaṃ śikhaṇḍī śatrutāpanaḥ || 6-107-20||

MHB 6-107-21

विराटद्रुपदौ वृद्धौ वारयन्तौ महाचमूम् ।
भीष्मं च युधि संरब्धावाद्रवन्तौ महारथौ ॥ ६-१०७-२१॥
virāṭadrupadau vṛddhau vārayantau mahācamūm |
bhīṣmaṃ ca yudhi saṃrabdhāvādravantau mahārathau || 6-107-21||

MHB 6-107-22

अश्वत्थामा ततः क्रुद्धः समायाद्रथसत्तमः ।
ततः प्रववृते युद्धं तव तेषां च भारत ॥ ६-१०७-२२॥
aśvatthāmā tataḥ kruddhaḥ samāyādrathasattamaḥ |
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata || 6-107-22||

MHB 6-107-23

विराटो दशभिर्भल्लैराजघान परंतप ।
यतमानं महेष्वासं द्रौणिमाहवशोभिनम् ॥ ६-१०७-२३॥
virāṭo daśabhirbhallairājaghāna paraṃtapa |
yatamānaṃ maheṣvāsaṃ drauṇimāhavaśobhinam || 6-107-23||

MHB 6-107-24

द्रुपदश्च त्रिभिर्बाणैर्विव्याध निशितैस्तथा ।
गुरुपुत्रं समासाद्य भीष्मस्य पुरतः स्थितम् ॥ ६-१०७-२४॥
drupadaśca tribhirbāṇairvivyādha niśitaistathā |
guruputraṃ samāsādya bhīṣmasya purataḥ sthitam || 6-107-24||

MHB 6-107-25

अश्वत्थामा ततस्तौ तु विव्याध दशभिः शरैः ।
विराटद्रुपदौ वृद्धौ भीष्मं प्रति समुद्यतौ ॥ ६-१०७-२५॥
aśvatthāmā tatastau tu vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ |
virāṭadrupadau vṛddhau bhīṣmaṃ prati samudyatau || 6-107-25||

MHB 6-107-26

तत्राद्भुतमपश्याम वृद्धयोश्चरितं महत् ।
यद्द्रौणेः सायकान्घोरान्प्रत्यवारयतां युधि ॥ ६-१०७-२६॥
tatrādbhutamapaśyāma vṛddhayoścaritaṃ mahat |
yaddrauṇeḥ sāyakānghorānpratyavārayatāṃ yudhi || 6-107-26||

MHB 6-107-27

सहदेवं तथा यान्तं कृपः शारद्वतोऽभ्ययात् ।
यथा नागो वने नागं मत्तो मत्तमुपाद्रवत् ॥ ६-१०७-२७॥
sahadevaṃ tathā yāntaṃ kṛpaḥ śāradvato'bhyayāt |
yathā nāgo vane nāgaṃ matto mattamupādravat || 6-107-27||

MHB 6-107-28

कृपश्च समरे राजन्माद्रीपुत्रं महारथम् ।
आजघान शरैस्तूर्णं सप्तत्या रुक्मभूषणैः ॥ ६-१०७-२८॥
kṛpaśca samare rājanmādrīputraṃ mahāratham |
ājaghāna śaraistūrṇaṃ saptatyā rukmabhūṣaṇaiḥ || 6-107-28||

MHB 6-107-29

तस्य माद्रीसुतश्चापं द्विधा चिच्छेद सायकैः ।
अथैनं छिन्नधन्वानं विव्याध नवभिः शरैः ॥ ६-१०७-२९॥
tasya mādrīsutaścāpaṃ dvidhā ciccheda sāyakaiḥ |
athainaṃ chinnadhanvānaṃ vivyādha navabhiḥ śaraiḥ || 6-107-29||

MHB 6-107-30

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय समरे भारसाधनम् ।
माद्रीपुत्रं सुसंहृष्टो दशभिर्निशितैः शरैः ।
आजघानोरसि क्रुद्ध इच्छन्भीष्मस्य जीवितम् ॥ ६-१०७-३०॥
so'nyatkārmukamādāya samare bhārasādhanam |
mādrīputraṃ susaṃhṛṣṭo daśabhirniśitaiḥ śaraiḥ |
ājaghānorasi kruddha icchanbhīṣmasya jīvitam || 6-107-30||

MHB 6-107-31

तथैव पाण्डवो राजञ्शारद्वतममर्षणम् ।
आजघानोरसि क्रुद्धो भीष्मस्य वधकाङ्क्षया ।
तयोर्युद्धं समभवद्घोररूपं भयावहम् ॥ ६-१०७-३१॥
tathaiva pāṇḍavo rājañśāradvatamamarṣaṇam |
ājaghānorasi kruddho bhīṣmasya vadhakāṅkṣayā |
tayoryuddhaṃ samabhavadghorarūpaṃ bhayāvaham || 6-107-31||

MHB 6-107-32

नकुलं तु रणे क्रुद्धं विकर्णः शत्रुतापनः ।
विव्याध सायकैः षष्ट्या रक्षन्भीष्मस्य जीवितम् ॥ ६-१०७-३२॥
nakulaṃ tu raṇe kruddhaṃ vikarṇaḥ śatrutāpanaḥ |
vivyādha sāyakaiḥ ṣaṣṭyā rakṣanbhīṣmasya jīvitam || 6-107-32||

MHB 6-107-33

नकुलोऽपि भृशं विद्धस्तव पुत्रेण धन्विना ।
विकर्णं सप्तसप्तत्या निर्बिभेद शिलीमुखैः ॥ ६-१०७-३३॥
nakulo'pi bhṛśaṃ viddhastava putreṇa dhanvinā |
vikarṇaṃ saptasaptatyā nirbibheda śilīmukhaiḥ || 6-107-33||

MHB 6-107-34

तत्र तौ नरशार्दूलौ भीष्महेतोः परंतपौ ।
अन्योन्यं जघ्नतुर्वीरौ गोष्ठे गोवृषभाविव ॥ ६-१०७-३४॥
tatra tau naraśārdūlau bhīṣmahetoḥ paraṃtapau |
anyonyaṃ jaghnaturvīrau goṣṭhe govṛṣabhāviva || 6-107-34||

MHB 6-107-35

घटोत्कचं रणे यत्तं निघ्नन्तं तव वाहिनीम् ।
दुर्मुखः समरे प्रायाद्भीष्महेतोः पराक्रमी ॥ ६-१०७-३५॥
ghaṭotkacaṃ raṇe yattaṃ nighnantaṃ tava vāhinīm |
durmukhaḥ samare prāyādbhīṣmahetoḥ parākramī || 6-107-35||

MHB 6-107-36

हैडिम्बस्तु ततो राजन्दुर्मुखं शत्रुतापनम् ।
आजघानोरसि क्रुद्धो नवत्या निशितैः शरैः ॥ ६-१०७-३६॥
haiḍimbastu tato rājandurmukhaṃ śatrutāpanam |
ājaghānorasi kruddho navatyā niśitaiḥ śaraiḥ || 6-107-36||

MHB 6-107-37

भीमसेनसुतं चापि दुर्मुखः सुमुखैः शरैः ।
षष्ट्या वीरो नदन्हृष्टो विव्याध रणमूर्धनि ॥ ६-१०७-३७॥
bhīmasenasutaṃ cāpi durmukhaḥ sumukhaiḥ śaraiḥ |
ṣaṣṭyā vīro nadanhṛṣṭo vivyādha raṇamūrdhani || 6-107-37||

MHB 6-107-38

धृष्टद्युम्नं रणे यान्तं भीष्मस्य वधकाङ्क्षिणम् ।
हार्दिक्यो वारयामास रक्षन्भीष्मस्य जीवितम् ॥ ६-१०७-३८॥
dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe yāntaṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣiṇam |
hārdikyo vārayāmāsa rakṣanbhīṣmasya jīvitam || 6-107-38||

MHB 6-107-39

वार्ष्णेयः पार्षतं शूरं विद्ध्वा पञ्चभिरायसैः ।
पुनः पञ्चाशता तूर्णमाजघान स्तनान्तरे ॥ ६-१०७-३९॥
vārṣṇeyaḥ pārṣataṃ śūraṃ viddhvā pañcabhirāyasaiḥ |
punaḥ pañcāśatā tūrṇamājaghāna stanāntare || 6-107-39||

MHB 6-107-40

तथैव पार्षतो राजन्हार्दिक्यं नवभिः शरैः ।
विव्याध निशितैस्तीक्ष्णैः कङ्कपत्रपरिच्छदैः ॥ ६-१०७-४०॥
tathaiva pārṣato rājanhārdikyaṃ navabhiḥ śaraiḥ |
vivyādha niśitaistīkṣṇaiḥ kaṅkapatraparicchadaiḥ || 6-107-40||

MHB 6-107-41

तयोः समभवद्युद्धं भीष्महेतोर्महारणे ।
अन्योन्यातिशयैर्युक्तं यथा वृत्रमहेन्द्रयोः ॥ ६-१०७-४१॥
tayoḥ samabhavadyuddhaṃ bhīṣmahetormahāraṇe |
anyonyātiśayairyuktaṃ yathā vṛtramahendrayoḥ || 6-107-41||

MHB 6-107-42

भीमसेनमथायान्तं भीष्मं प्रति महाबलम् ।
भूरिश्रवाभ्ययात्तूर्णं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ६-१०७-४२॥
bhīmasenamathāyāntaṃ bhīṣmaṃ prati mahābalam |
bhūriśravābhyayāttūrṇaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 6-107-42||

MHB 6-107-43

सौमदत्तिरथो भीममाजघान स्तनान्तरे ।
नाराचेन सुतीक्ष्णेन रुक्मपुङ्खेन संयुगे ॥ ६-१०७-४३॥
saumadattiratho bhīmamājaghāna stanāntare |
nārācena sutīkṣṇena rukmapuṅkhena saṃyuge || 6-107-43||

MHB 6-107-44

उरःस्थेन बभौ तेन भीमसेनः प्रतापवान् ।
स्कन्दशक्त्या यथा क्रौञ्चः पुरा नृपतिसत्तम ॥ ६-१०७-४४॥
uraḥsthena babhau tena bhīmasenaḥ pratāpavān |
skandaśaktyā yathā krauñcaḥ purā nṛpatisattama || 6-107-44||

MHB 6-107-45

तौ शरान्सूर्यसंकाशान्कर्मारपरिमार्जितान् ।
अन्योन्यस्य रणे क्रुद्धौ चिक्षिपाते मुहुर्मुहुः ॥ ६-१०७-४५॥
tau śarānsūryasaṃkāśānkarmāraparimārjitān |
anyonyasya raṇe kruddhau cikṣipāte muhurmuhuḥ || 6-107-45||

MHB 6-107-46

भीमो भीष्मवधाकाङ्क्षी सौमदत्तिं महारथम् ।
तथा भीष्मजये गृध्नुः सौमदत्तिश्च पाण्डवम् ।
कृतप्रतिकृते यत्तौ योधयामासतू रणे ॥ ६-१०७-४६॥
bhīmo bhīṣmavadhākāṅkṣī saumadattiṃ mahāratham |
tathā bhīṣmajaye gṛdhnuḥ saumadattiśca pāṇḍavam |
kṛtapratikṛte yattau yodhayāmāsatū raṇe || 6-107-46||

MHB 6-107-47

युधिष्ठिरं महाराज महत्या सेनया वृतम् ।
भीष्मायाभिमुखं यान्तं भारद्वाजो न्यवारयत् ॥ ६-१०७-४७॥
yudhiṣṭhiraṃ mahārāja mahatyā senayā vṛtam |
bhīṣmāyābhimukhaṃ yāntaṃ bhāradvājo nyavārayat || 6-107-47||

MHB 6-107-48

द्रोणस्य रथनिर्घोषं पर्जन्यनिनदोपमम् ।
श्रुत्वा प्रभद्रका राजन्समकम्पन्त मारिष ॥ ६-१०७-४८॥
droṇasya rathanirghoṣaṃ parjanyaninadopamam |
śrutvā prabhadrakā rājansamakampanta māriṣa || 6-107-48||

MHB 6-107-49

सा सेना महती राजन्पाण्डुपुत्रस्य संयुगे ।
द्रोणेन वारिता यत्ता न चचाल पदात्पदम् ॥ ६-१०७-४९॥
sā senā mahatī rājanpāṇḍuputrasya saṃyuge |
droṇena vāritā yattā na cacāla padātpadam || 6-107-49||

MHB 6-107-50

चेकितानं रणे क्रुद्धं भीष्मं प्रति जनेश्वर ।
चित्रसेनस्तव सुतः क्रुद्धरूपमवारयत् ॥ ६-१०७-५०॥
cekitānaṃ raṇe kruddhaṃ bhīṣmaṃ prati janeśvara |
citrasenastava sutaḥ kruddharūpamavārayat || 6-107-50||

MHB 6-107-51

भीष्महेतोः पराक्रान्तश्चित्रसेनो महारथः ।
चेकितानं परं शक्त्या योधयामास भारत ॥ ६-१०७-५१॥
bhīṣmahetoḥ parākrāntaścitraseno mahārathaḥ |
cekitānaṃ paraṃ śaktyā yodhayāmāsa bhārata || 6-107-51||

MHB 6-107-52

तथैव चेकितानोऽपि चित्रसेनमयोधयत् ।
तद्युद्धमासीत्सुमहत्तयोस्तत्र पराक्रमे ॥ ६-१०७-५२॥
tathaiva cekitāno'pi citrasenamayodhayat |
tadyuddhamāsītsumahattayostatra parākrame || 6-107-52||

MHB 6-107-53

अर्जुनो वार्यमाणस्तु बहुशस्तनयेन ते ।
विमुखीकृत्य पुत्रं ते तव सेनां ममर्द ह ॥ ६-१०७-५३॥
arjuno vāryamāṇastu bahuśastanayena te |
vimukhīkṛtya putraṃ te tava senāṃ mamarda ha || 6-107-53||

MHB 6-107-54

दुःशासनोऽपि परया शक्त्या पार्थमवारयत् ।
कथं भीष्मं परो हन्यादिति निश्चित्य भारत ॥ ६-१०७-५४॥
duḥśāsano'pi parayā śaktyā pārthamavārayat |
kathaṃ bhīṣmaṃ paro hanyāditi niścitya bhārata || 6-107-54||

MHB 6-107-55

सा वध्यमाना समरे पुत्रस्य तव वाहिनी ।
लोड्यते रथिभिः श्रेष्ठैस्तत्र तत्रैव भारत ॥ ६-१०७-५५॥
sā vadhyamānā samare putrasya tava vāhinī |
loḍyate rathibhiḥ śreṣṭhaistatra tatraiva bhārata || 6-107-55||

Adhyaya: 108/117 (41)

MHB 6-108-1

संजय उवाच ।
अथ वीरो महेष्वासो मत्तवारणविक्रमः ।
समादाय महच्चापं मत्तवारणवारणम् ॥ ६-१०८-१॥
saṃjaya uvāca |
atha vīro maheṣvāso mattavāraṇavikramaḥ |
samādāya mahaccāpaṃ mattavāraṇavāraṇam || 6-108-1||

MHB 6-108-2

विधुन्वानो धनुः श्रेष्ठं द्रावयाणो महारथान् ।
पृतनां पाण्डवेयानां पातयानो महारथः ॥ ६-१०८-२॥
vidhunvāno dhanuḥ śreṣṭhaṃ drāvayāṇo mahārathān |
pṛtanāṃ pāṇḍaveyānāṃ pātayāno mahārathaḥ || 6-108-2||

MHB 6-108-3

निमित्तानि निमित्तज्ञः सर्वतो वीक्ष्य वीर्यवान् ।
प्रतपन्तमनीकानि द्रोणः पुत्रमभाषत ॥ ६-१०८-३॥
nimittāni nimittajñaḥ sarvato vīkṣya vīryavān |
pratapantamanīkāni droṇaḥ putramabhāṣata || 6-108-3||

MHB 6-108-4

अयं स दिवसस्तात यत्र पार्थो महारथः ।
जिघांसुः समरे भीष्मं परं यत्नं करिष्यति ॥ ६-१०८-४॥
ayaṃ sa divasastāta yatra pārtho mahārathaḥ |
jighāṃsuḥ samare bhīṣmaṃ paraṃ yatnaṃ kariṣyati || 6-108-4||

MHB 6-108-5

उत्पतन्ति हि मे बाणा धनुः प्रस्फुरतीव मे ।
योगमस्त्राणि गच्छन्ति क्रूरे मे वर्तते मतिः ॥ ६-१०८-५॥
utpatanti hi me bāṇā dhanuḥ prasphuratīva me |
yogamastrāṇi gacchanti krūre me vartate matiḥ || 6-108-5||

MHB 6-108-6

दिक्षु शान्तासु घोराणि व्याहरन्ति मृगद्विजाः ।
नीचैर्गृध्रा निलीयन्ते भारतानां चमूं प्रति ॥ ६-१०८-६॥
dikṣu śāntāsu ghorāṇi vyāharanti mṛgadvijāḥ |
nīcairgṛdhrā nilīyante bhāratānāṃ camūṃ prati || 6-108-6||

MHB 6-108-7

नष्टप्रभ इवादित्यः सर्वतो लोहिता दिशः ।
रसते व्यथते भूमिरनुष्टनति वाहनम् ॥ ६-१०८-७॥
naṣṭaprabha ivādityaḥ sarvato lohitā diśaḥ |
rasate vyathate bhūmiranuṣṭanati vāhanam || 6-108-7||

MHB 6-108-8

कङ्का गृध्रा बलाकाश्च व्याहरन्ति मुहुर्मुहुः ।
शिवाश्चाशिवनिर्घोषा वेदयन्त्यो महद्भयम् ॥ ६-१०८-८॥
kaṅkā gṛdhrā balākāśca vyāharanti muhurmuhuḥ |
śivāścāśivanirghoṣā vedayantyo mahadbhayam || 6-108-8||

MHB 6-108-9

पपात महती चोल्का मध्येनादित्यमण्डलात् ।
सकबन्धश्च परिघो भानुमावृत्य तिष्ठति ॥ ६-१०८-९॥
papāta mahatī colkā madhyenādityamaṇḍalāt |
sakabandhaśca parigho bhānumāvṛtya tiṣṭhati || 6-108-9||

MHB 6-108-10

परिवेषस्तथा घोरश्चन्द्रभास्करयोरभूत् ।
वेदयानो भयं घोरं राज्ञां देहावकर्तनम् ॥ ६-१०८-१०॥
pariveṣastathā ghoraścandrabhāskarayorabhūt |
vedayāno bhayaṃ ghoraṃ rājñāṃ dehāvakartanam || 6-108-10||

MHB 6-108-11

देवतायतनस्थाश्च कौरवेन्द्रस्य देवताः ।
कम्पन्ते च हसन्ते च नृत्यन्ति च रुदन्ति च ॥ ६-१०८-११॥
devatāyatanasthāśca kauravendrasya devatāḥ |
kampante ca hasante ca nṛtyanti ca rudanti ca || 6-108-11||

MHB 6-108-12

अपसव्यं ग्रहाश्चक्रुरलक्ष्माणं निशाकरम् ।
अवाक्शिराश्च भगवानुदतिष्ठत चन्द्रमाः ॥ ६-१०८-१२॥
apasavyaṃ grahāścakruralakṣmāṇaṃ niśākaram |
avākśirāśca bhagavānudatiṣṭhata candramāḥ || 6-108-12||

MHB 6-108-13

वपूंषि च नरेन्द्राणां विगतानीव लक्षये ।
धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु न च भ्राजन्ति दंशिताः ॥ ६-१०८-१३॥
vapūṃṣi ca narendrāṇāṃ vigatānīva lakṣaye |
dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu na ca bhrājanti daṃśitāḥ || 6-108-13||

MHB 6-108-14

सेनयोरुभयोश्चैव समन्ताच्छ्रूयते महान् ।
पाञ्चजन्यस्य निर्घोषो गाण्डीवस्य च निस्वनः ॥ ६-१०८-१४॥
senayorubhayoścaiva samantācchrūyate mahān |
pāñcajanyasya nirghoṣo gāṇḍīvasya ca nisvanaḥ || 6-108-14||

MHB 6-108-15

ध्रुवमास्थाय बीभत्सुरुत्तमास्त्राणि संयुगे ।
अपास्यान्यान्रणे योधानभ्यस्यति पितामहम् ॥ ६-१०८-१५॥
dhruvamāsthāya bībhatsuruttamāstrāṇi saṃyuge |
apāsyānyānraṇe yodhānabhyasyati pitāmaham || 6-108-15||

MHB 6-108-16

हृष्यन्ति रोमकूपानि सीदतीव च मे मनः ।
चिन्तयित्वा महाबाहो भीष्मार्जुनसमागमम् ॥ ६-१०८-१६॥
hṛṣyanti romakūpāni sīdatīva ca me manaḥ |
cintayitvā mahābāho bhīṣmārjunasamāgamam || 6-108-16||

MHB 6-108-17

तं चैव निकृतिप्रज्ञं पाञ्चाल्यं पापचेतसम् ।
पुरस्कृत्य रणे पार्थो भीष्मस्यायोधनं गतः ॥ ६-१०८-१७॥
taṃ caiva nikṛtiprajñaṃ pāñcālyaṃ pāpacetasam |
puraskṛtya raṇe pārtho bhīṣmasyāyodhanaṃ gataḥ || 6-108-17||

MHB 6-108-18

अब्रवीच्च पुरा भीष्मो नाहं हन्यां शिखण्डिनम् ।
स्त्री ह्येषा विहिता धात्रा दैवाच्च स पुनः पुमान् ॥ ६-१०८-१८॥
abravīcca purā bhīṣmo nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam |
strī hyeṣā vihitā dhātrā daivācca sa punaḥ pumān || 6-108-18||

MHB 6-108-19

अमङ्गल्यध्वजश्चैव याज्ञसेनिर्महारथः ।
न चामङ्गलकेतोः स प्रहरेदापगासुतः ॥ ६-१०८-१९॥
amaṅgalyadhvajaścaiva yājñasenirmahārathaḥ |
na cāmaṅgalaketoḥ sa praharedāpagāsutaḥ || 6-108-19||

MHB 6-108-20

एतद्विचिन्तयानस्य प्रज्ञा सीदति मे भृशम् ।
अद्यैव तु रणे पार्थः कुरुवृद्धमुपाद्रवत् ॥ ६-१०८-२०॥
etadvicintayānasya prajñā sīdati me bhṛśam |
adyaiva tu raṇe pārthaḥ kuruvṛddhamupādravat || 6-108-20||

MHB 6-108-21

युधिष्ठिरस्य च क्रोधो भीष्मार्जुनसमागमः ।
मम चास्त्राभिसंरम्भः प्रजानामशुभं ध्रुवम् ॥ ६-१०८-२१॥
yudhiṣṭhirasya ca krodho bhīṣmārjunasamāgamaḥ |
mama cāstrābhisaṃrambhaḥ prajānāmaśubhaṃ dhruvam || 6-108-21||

MHB 6-108-22

मनस्वी बलवाञ्शूरः कृतास्त्रो दृढविक्रमः ।
दूरपाती दृढेषुश्च निमित्तज्ञश्च पाण्डवः ॥ ६-१०८-२२॥
manasvī balavāñśūraḥ kṛtāstro dṛḍhavikramaḥ |
dūrapātī dṛḍheṣuśca nimittajñaśca pāṇḍavaḥ || 6-108-22||

MHB 6-108-23

अजेयः समरे चैव देवैरपि सवासवैः ।
बलवान्बुद्धिमांश्चैव जितक्लेशो युधां वरः ॥ ६-१०८-२३॥
ajeyaḥ samare caiva devairapi savāsavaiḥ |
balavānbuddhimāṃścaiva jitakleśo yudhāṃ varaḥ || 6-108-23||

MHB 6-108-24

विजयी च रणे नित्यं भैरवास्त्रश्च पाण्डवः ।
तस्य मार्गं परिहरन्द्रुतं गच्छ यतव्रतम् ॥ ६-१०८-२४॥
vijayī ca raṇe nityaṃ bhairavāstraśca pāṇḍavaḥ |
tasya mārgaṃ pariharandrutaṃ gaccha yatavratam || 6-108-24||

MHB 6-108-25

पश्य चैतन्महाबाहो वैशसं समुपस्थितम् ।
हेमचित्राणि शूराणां महान्ति च शुभानि च ॥ ६-१०८-२५॥
paśya caitanmahābāho vaiśasaṃ samupasthitam |
hemacitrāṇi śūrāṇāṃ mahānti ca śubhāni ca || 6-108-25||

MHB 6-108-26

कवचान्यवदीर्यन्ते शरैः संनतपर्वभिः ।
छिद्यन्ते च ध्वजाग्राणि तोमराणि धनूंषि च ॥ ६-१०८-२६॥
kavacānyavadīryante śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
chidyante ca dhvajāgrāṇi tomarāṇi dhanūṃṣi ca || 6-108-26||

MHB 6-108-27

प्रासाश्च विमलास्तीक्ष्णाः शक्त्यश्च कनकोज्ज्वलाः ।
वैजयन्त्यश्च नागानां संक्रुद्धेन किरीटिना ॥ ६-१०८-२७॥
prāsāśca vimalāstīkṣṇāḥ śaktyaśca kanakojjvalāḥ |
vaijayantyaśca nāgānāṃ saṃkruddhena kirīṭinā || 6-108-27||

MHB 6-108-28

नायं संरक्षितुं कालः प्राणान्पुत्रोपजीविभिः ।
याहि स्वर्गं पुरस्कृत्य यशसे विजयाय च ॥ ६-१०८-२८॥
nāyaṃ saṃrakṣituṃ kālaḥ prāṇānputropajīvibhiḥ |
yāhi svargaṃ puraskṛtya yaśase vijayāya ca || 6-108-28||

MHB 6-108-29

हयनागरथावर्तां महाघोरां सुदुस्तराम् ।
रथेन संग्रामनदीं तरत्येष कपिध्वजः ॥ ६-१०८-२९॥
hayanāgarathāvartāṃ mahāghorāṃ sudustarām |
rathena saṃgrāmanadīṃ taratyeṣa kapidhvajaḥ || 6-108-29||

MHB 6-108-30

ब्रह्मण्यता दमो दानं तपश्च चरितं महत् ।
इहैव दृश्यते राज्ञो भ्राता यस्य धनंजयः ॥ ६-१०८-३०॥
brahmaṇyatā damo dānaṃ tapaśca caritaṃ mahat |
ihaiva dṛśyate rājño bhrātā yasya dhanaṃjayaḥ || 6-108-30||

MHB 6-108-31

भीमसेनश्च बलवान्माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
वासुदेवश्च वार्ष्णेयो यस्य नाथो व्यवस्थितः ॥ ६-१०८-३१॥
bhīmasenaśca balavānmādrīputrau ca pāṇḍavau |
vāsudevaśca vārṣṇeyo yasya nātho vyavasthitaḥ || 6-108-31||

MHB 6-108-32

तस्यैष मन्युप्रभवो धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः ।
तपोदग्धशरीरस्य कोपो दहति भारतान् ॥ ६-१०८-३२॥
tasyaiṣa manyuprabhavo dhārtarāṣṭrasya durmateḥ |
tapodagdhaśarīrasya kopo dahati bhāratān || 6-108-32||

MHB 6-108-33

एष संदृश्यते पार्थो वासुदेवव्यपाश्रयः ।
दारयन्सर्वसैन्यानि धार्तराष्ट्राणि सर्वशः ॥ ६-१०८-३३॥
eṣa saṃdṛśyate pārtho vāsudevavyapāśrayaḥ |
dārayansarvasainyāni dhārtarāṣṭrāṇi sarvaśaḥ || 6-108-33||

MHB 6-108-34

एतदालोक्यते सैन्यं क्षोभ्यमाणं किरीटिना ।
महोर्मिनद्धं सुमहत्तिमिनेव नदीमुखम् ॥ ६-१०८-३४॥
etadālokyate sainyaṃ kṣobhyamāṇaṃ kirīṭinā |
mahorminaddhaṃ sumahattimineva nadīmukham || 6-108-34||

MHB 6-108-35

हाहाकिलकिलाशब्दाः श्रूयन्ते च चमूमुखे ।
याहि पाञ्चालदायादमहं यास्ये युधिष्ठिरम् ॥ ६-१०८-३५॥
hāhākilakilāśabdāḥ śrūyante ca camūmukhe |
yāhi pāñcāladāyādamahaṃ yāsye yudhiṣṭhiram || 6-108-35||

MHB 6-108-36

दुर्लभं ह्यन्तरं राज्ञो व्यूहस्यामिततेजसः ।
समुद्रकुक्षिप्रतिमं सर्वतोऽतिरथैः स्थितैः ॥ ६-१०८-३६॥
durlabhaṃ hyantaraṃ rājño vyūhasyāmitatejasaḥ |
samudrakukṣipratimaṃ sarvato'tirathaiḥ sthitaiḥ || 6-108-36||

MHB 6-108-37

सात्यकिश्चाभिमन्युश्च धृष्टद्युम्नवृकोदरौ ।
परिरक्षन्ति राजानं यमौ च मनुजेश्वरम् ॥ ६-१०८-३७॥
sātyakiścābhimanyuśca dhṛṣṭadyumnavṛkodarau |
parirakṣanti rājānaṃ yamau ca manujeśvaram || 6-108-37||

MHB 6-108-38

उपेन्द्रसदृशः श्यामो महाशाल इवोद्गतः ।
एष गच्छत्यनीकानि द्वितीय इव फल्गुनः ॥ ६-१०८-३८॥
upendrasadṛśaḥ śyāmo mahāśāla ivodgataḥ |
eṣa gacchatyanīkāni dvitīya iva phalgunaḥ || 6-108-38||

MHB 6-108-39

उत्तमास्त्राणि चादत्स्व गृहीत्वान्यन्महद्धनुः ।
पार्श्वतो याहि राजानं युध्यस्व च वृकोदरम् ॥ ६-१०८-३९॥
uttamāstrāṇi cādatsva gṛhītvānyanmahaddhanuḥ |
pārśvato yāhi rājānaṃ yudhyasva ca vṛkodaram || 6-108-39||

MHB 6-108-40

को हि नेच्छेत्प्रियं पुत्रं जीवन्तं शाश्वतीः समाः ।
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य ततस्त्वा विनियुज्महे ॥ ६-१०८-४०॥
ko hi necchetpriyaṃ putraṃ jīvantaṃ śāśvatīḥ samāḥ |
kṣatradharmaṃ puraskṛtya tatastvā viniyujmahe || 6-108-40||

MHB 6-108-41

एष चापि रणे भीष्मो दहते वै महाचमूम् ।
युद्धे सुसदृशस्तात यमस्य वरुणस्य च ॥ ६-१०८-४१॥
eṣa cāpi raṇe bhīṣmo dahate vai mahācamūm |
yuddhe susadṛśastāta yamasya varuṇasya ca || 6-108-41||

Adhyaya: 109/117 (48)

MHB 6-109-1

संजय उवाच ।
भगदत्तः कृपः शल्यः कृतवर्मा च सात्वतः ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ सैन्धवश्च जयद्रथः ॥ ६-१०९-१॥
saṃjaya uvāca |
bhagadattaḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ |
vindānuvindāvāvantyau saindhavaśca jayadrathaḥ || 6-109-1||

MHB 6-109-2

चित्रसेनो विकर्णश्च तथा दुर्मर्षणो युवा ।
दशैते तावका योधा भीमसेनमयोधयन् ॥ ६-१०९-२॥
citraseno vikarṇaśca tathā durmarṣaṇo yuvā |
daśaite tāvakā yodhā bhīmasenamayodhayan || 6-109-2||

MHB 6-109-3

महत्या सेनया युक्ता नानादेशसमुत्थया ।
भीष्मस्य समरे राजन्प्रार्थयाना महद्यशः ॥ ६-१०९-३॥
mahatyā senayā yuktā nānādeśasamutthayā |
bhīṣmasya samare rājanprārthayānā mahadyaśaḥ || 6-109-3||

MHB 6-109-4

शल्यस्तु नवभिर्बाणैर्भीमसेनमताडयत् ।
कृतवर्मा त्रिभिर्बाणैः कृपश्च नवभिः शरैः ॥ ६-१०९-४॥
śalyastu navabhirbāṇairbhīmasenamatāḍayat |
kṛtavarmā tribhirbāṇaiḥ kṛpaśca navabhiḥ śaraiḥ || 6-109-4||

MHB 6-109-5

चित्रसेनो विकर्णश्च भगदत्तश्च मारिष ।
दशभिर्दशभिर्भल्लैर्भीमसेनमताडयन् ॥ ६-१०९-५॥
citraseno vikarṇaśca bhagadattaśca māriṣa |
daśabhirdaśabhirbhallairbhīmasenamatāḍayan || 6-109-5||

MHB 6-109-6

सैन्धवश्च त्रिभिर्बाणैर्जत्रुदेशेऽभ्यताडयत् ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः ।
दुर्मर्षणश्च विंशत्या पाण्डवं निशितैः शरैः ॥ ६-१०९-६॥
saindhavaśca tribhirbāṇairjatrudeśe'bhyatāḍayat |
vindānuvindāvāvantyau pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ |
durmarṣaṇaśca viṃśatyā pāṇḍavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ || 6-109-6||

MHB 6-109-7

स तान्सर्वान्महाराज भ्राजमानान्पृथक्पृथक् ।
प्रवीरान्सर्वलोकस्य धार्तराष्ट्रान्महारथान् ।
विव्याध बहुभिर्बाणैर्भीमसेनो महाबलः ॥ ६-१०९-७॥
sa tānsarvānmahārāja bhrājamānānpṛthakpṛthak |
pravīrānsarvalokasya dhārtarāṣṭrānmahārathān |
vivyādha bahubhirbāṇairbhīmaseno mahābalaḥ || 6-109-7||

MHB 6-109-8

शल्यं पञ्चाशता विद्ध्वा कृतवर्माणमष्टभिः ।
कृपस्य सशरं चापं मध्ये चिच्छेद भारत ।
अथैनं छिन्नधन्वानं पुनर्विव्याध पञ्चभिः ॥ ६-१०९-८॥
śalyaṃ pañcāśatā viddhvā kṛtavarmāṇamaṣṭabhiḥ |
kṛpasya saśaraṃ cāpaṃ madhye ciccheda bhārata |
athainaṃ chinnadhanvānaṃ punarvivyādha pañcabhiḥ || 6-109-8||

MHB 6-109-9

विन्दानुविन्दौ च तथा त्रिभिस्त्रिभिरताडयत् ।
दुर्मर्षणं च विंशत्या चित्रसेनं च पञ्चभिः ॥ ६-१०९-९॥
vindānuvindau ca tathā tribhistribhiratāḍayat |
durmarṣaṇaṃ ca viṃśatyā citrasenaṃ ca pañcabhiḥ || 6-109-9||

MHB 6-109-10

विकर्णं दशभिर्बाणैः पञ्चभिश्च जयद्रथम् ।
विद्ध्वा भीमोऽनदद्धृष्टः सैन्धवं च पुनस्त्रिभिः ॥ ६-१०९-१०॥
vikarṇaṃ daśabhirbāṇaiḥ pañcabhiśca jayadratham |
viddhvā bhīmo'nadaddhṛṣṭaḥ saindhavaṃ ca punastribhiḥ || 6-109-10||

MHB 6-109-11

अथान्यद्धनुरादाय गौतमो रथिनां वरः ।
भीमं विव्याध संरब्धो दशभिर्निशितैः शरैः ॥ ६-१०९-११॥
athānyaddhanurādāya gautamo rathināṃ varaḥ |
bhīmaṃ vivyādha saṃrabdho daśabhirniśitaiḥ śaraiḥ || 6-109-11||

MHB 6-109-12

स विद्धो बहुभिर्बाणैस्तोत्त्रैरिव महाद्विपः ।
ततः क्रुद्धो महाबाहुर्भीमसेनः प्रतापवान् ।
गौतमं ताडयामास शरैर्बहुभिराहवे ॥ ६-१०९-१२॥
sa viddho bahubhirbāṇaistottrairiva mahādvipaḥ |
tataḥ kruddho mahābāhurbhīmasenaḥ pratāpavān |
gautamaṃ tāḍayāmāsa śarairbahubhirāhave || 6-109-12||

MHB 6-109-13

सैन्धवस्य तथाश्वांश्च सारथिं च त्रिभिः शरैः ।
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय कालान्तकसमद्युतिः ॥ ६-१०९-१३॥
saindhavasya tathāśvāṃśca sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ |
prāhiṇonmṛtyulokāya kālāntakasamadyutiḥ || 6-109-13||

MHB 6-109-14

हताश्वात्तु रथात्तूर्णमवप्लुत्य महारथः ।
शरांश्चिक्षेप निशितान्भीमसेनस्य संयुगे ॥ ६-१०९-१४॥
hatāśvāttu rathāttūrṇamavaplutya mahārathaḥ |
śarāṃścikṣepa niśitānbhīmasenasya saṃyuge || 6-109-14||

MHB 6-109-15

तस्य भीमो धनुर्मध्ये द्वाभ्यां चिच्छेद भारत ।
भल्लाभ्यां भरतश्रेष्ठ सैन्धवस्य महात्मनः ॥ ६-१०९-१५॥
tasya bhīmo dhanurmadhye dvābhyāṃ ciccheda bhārata |
bhallābhyāṃ bharataśreṣṭha saindhavasya mahātmanaḥ || 6-109-15||

MHB 6-109-16

स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।
चित्रसेनरथं राजन्नारुरोह त्वरान्वितः ॥ ६-१०९-१६॥
sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ |
citrasenarathaṃ rājannāruroha tvarānvitaḥ || 6-109-16||

MHB 6-109-17

अत्यद्भुतं रणे कर्म कृतवांस्तत्र पाण्डवः ।
महारथाञ्शरैर्विद्ध्वा वारयित्वा महारथः ।
विरथं सैन्धवं चक्रे सर्वलोकस्य पश्यतः ॥ ६-१०९-१७॥
atyadbhutaṃ raṇe karma kṛtavāṃstatra pāṇḍavaḥ |
mahārathāñśarairviddhvā vārayitvā mahārathaḥ |
virathaṃ saindhavaṃ cakre sarvalokasya paśyataḥ || 6-109-17||

MHB 6-109-18

नातीव ममृषे शल्यो भीमसेनस्य विक्रमम् ।
स संधाय शरांस्तीक्ष्णान्कर्मारपरिमार्जितान् ।
भीमं विव्याध सप्तत्या तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ६-१०९-१८॥
nātīva mamṛṣe śalyo bhīmasenasya vikramam |
sa saṃdhāya śarāṃstīkṣṇānkarmāraparimārjitān |
bhīmaṃ vivyādha saptatyā tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 6-109-18||

MHB 6-109-19

कृपश्च कृतवर्मा च भगदत्तश्च मारिष ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ चित्रसेनश्च संयुगे ॥ ६-१०९-१९॥
kṛpaśca kṛtavarmā ca bhagadattaśca māriṣa |
vindānuvindāvāvantyau citrasenaśca saṃyuge || 6-109-19||

MHB 6-109-20

दुर्मर्षणो विकर्णश्च सिन्धुराजश्च वीर्यवान् ।
भीमं ते विव्यधुस्तूर्णं शल्यहेतोररिंदमाः ॥ ६-१०९-२०॥
durmarṣaṇo vikarṇaśca sindhurājaśca vīryavān |
bhīmaṃ te vivyadhustūrṇaṃ śalyahetorariṃdamāḥ || 6-109-20||

MHB 6-109-21

स तु तान्प्रतिविव्याध पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः ।
शल्यं विव्याध सप्तत्या पुनश्च दशभिः शरैः ॥ ६-१०९-२१॥
sa tu tānprativivyādha pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ |
śalyaṃ vivyādha saptatyā punaśca daśabhiḥ śaraiḥ || 6-109-21||

MHB 6-109-22

तं शल्यो नवभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः ।
सारथिं चास्य भल्लेन गाढं विव्याध मर्मणि ॥ ६-१०९-२२॥
taṃ śalyo navabhirviddhvā punarvivyādha pañcabhiḥ |
sārathiṃ cāsya bhallena gāḍhaṃ vivyādha marmaṇi || 6-109-22||

MHB 6-109-23

विशोकं वीक्ष्य निर्भिन्नं भीमसेनः प्रतापवान् ।
मद्रराजं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥ ६-१०९-२३॥
viśokaṃ vīkṣya nirbhinnaṃ bhīmasenaḥ pratāpavān |
madrarājaṃ tribhirbāṇairbāhvorurasi cārpayat || 6-109-23||

MHB 6-109-24

तथेतरान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ।
ताडयामास समरे सिंहवच्च ननाद च ॥ ६-१०९-२४॥
tathetarānmaheṣvāsāṃstribhistribhirajihmagaiḥ |
tāḍayāmāsa samare siṃhavacca nanāda ca || 6-109-24||

MHB 6-109-25

ते हि यत्ता महेष्वासाः पाण्डवं युद्धदुर्मदम् ।
त्रिभिस्त्रिभिरकुण्ठाग्रैर्भृशं मर्मस्वताडयन् ॥ ६-१०९-२५॥
te hi yattā maheṣvāsāḥ pāṇḍavaṃ yuddhadurmadam |
tribhistribhirakuṇṭhāgrairbhṛśaṃ marmasvatāḍayan || 6-109-25||

MHB 6-109-26

सोऽतिविद्धो महेष्वासो भीमसेनो न विव्यथे ।
पर्वतो वारिधाराभिर्वर्षमाणैरिवाम्बुदैः ॥ ६-१०९-२६॥
so'tividdho maheṣvāso bhīmaseno na vivyathe |
parvato vāridhārābhirvarṣamāṇairivāmbudaiḥ || 6-109-26||

MHB 6-109-27

शल्यं च नवभिर्बाणैर्भृशं विद्ध्वा महायशाः ।
प्राग्ज्योतिषं शतेनाजौ राजन्विव्याध वै दृढम् ॥ ६-१०९-२७॥
śalyaṃ ca navabhirbāṇairbhṛśaṃ viddhvā mahāyaśāḥ |
prāgjyotiṣaṃ śatenājau rājanvivyādha vai dṛḍham || 6-109-27||

MHB 6-109-28

ततस्तु सशरं चापं सात्वतस्य महात्मनः ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन चिच्छेद कृतहस्तवत् ॥ ६-१०९-२८॥
tatastu saśaraṃ cāpaṃ sātvatasya mahātmanaḥ |
kṣurapreṇa sutīkṣṇena ciccheda kṛtahastavat || 6-109-28||

MHB 6-109-29

अथान्यद्धनुरादाय कृतवर्मा वृकोदरम् ।
आजघान भ्रुवोर्मध्ये नाराचेन परंतप ॥ ६-१०९-२९॥
athānyaddhanurādāya kṛtavarmā vṛkodaram |
ājaghāna bhruvormadhye nārācena paraṃtapa || 6-109-29||

MHB 6-109-30

भीमस्तु समरे विद्ध्वा शल्यं नवभिरायसैः ।
भगदत्तं त्रिभिश्चैव कृतवर्माणमष्टभिः ॥ ६-१०९-३०॥
bhīmastu samare viddhvā śalyaṃ navabhirāyasaiḥ |
bhagadattaṃ tribhiścaiva kṛtavarmāṇamaṣṭabhiḥ || 6-109-30||

MHB 6-109-31

द्वाभ्यां द्वाभ्यां च विव्याध गौतमप्रभृतीन्रथान् ।
ते तु तं समरे राजन्विव्यधुर्निशितैः शरैः ॥ ६-१०९-३१॥
dvābhyāṃ dvābhyāṃ ca vivyādha gautamaprabhṛtīnrathān |
te tu taṃ samare rājanvivyadhurniśitaiḥ śaraiḥ || 6-109-31||

MHB 6-109-32

स तथा पीड्यमानोऽपि सर्वतस्तैर्महारथैः ।
मत्वा तृणेन तांस्तुल्यान्विचचार गतव्यथः ॥ ६-१०९-३२॥
sa tathā pīḍyamāno'pi sarvatastairmahārathaiḥ |
matvā tṛṇena tāṃstulyānvicacāra gatavyathaḥ || 6-109-32||

MHB 6-109-33

ते चापि रथिनां श्रेष्ठा भीमाय निशिताञ्शरान् ।
प्रेषयामासुरव्यग्राः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६-१०९-३३॥
te cāpi rathināṃ śreṣṭhā bhīmāya niśitāñśarān |
preṣayāmāsuravyagrāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ || 6-109-33||

MHB 6-109-34

तस्य शक्तिं महावेगां भगदत्तो महारथः ।
चिक्षेप समरे वीरः स्वर्णदण्डां महाधनाम् ॥ ६-१०९-३४॥
tasya śaktiṃ mahāvegāṃ bhagadatto mahārathaḥ |
cikṣepa samare vīraḥ svarṇadaṇḍāṃ mahādhanām || 6-109-34||

MHB 6-109-35

तोमरं सैन्धवो राजा पट्टिशं च महाभुजः ।
शतघ्नीं च कृपो राजञ्शरं शल्यश्च संयुगे ॥ ६-१०९-३५॥
tomaraṃ saindhavo rājā paṭṭiśaṃ ca mahābhujaḥ |
śataghnīṃ ca kṛpo rājañśaraṃ śalyaśca saṃyuge || 6-109-35||

MHB 6-109-36

अथेतरे महेष्वासाः पञ्च पञ्च शिलीमुखान् ।
भीमसेनं समुद्दिश्य प्रेषयामासुरोजसा ॥ ६-१०९-३६॥
athetare maheṣvāsāḥ pañca pañca śilīmukhān |
bhīmasenaṃ samuddiśya preṣayāmāsurojasā || 6-109-36||

MHB 6-109-37

तोमरं स द्विधा चक्रे क्षुरप्रेणानिलात्मजः ।
पट्टिशं च त्रिभिर्बाणैश्चिच्छेद तिलकाण्डवत् ॥ ६-१०९-३७॥
tomaraṃ sa dvidhā cakre kṣurapreṇānilātmajaḥ |
paṭṭiśaṃ ca tribhirbāṇaiściccheda tilakāṇḍavat || 6-109-37||

MHB 6-109-38

स बिभेद शतघ्नीं च नवभिः कङ्कपत्रिभिः ।
मद्रराजप्रयुक्तं च शरं छित्त्वा महाबलः ॥ ६-१०९-३८॥
sa bibheda śataghnīṃ ca navabhiḥ kaṅkapatribhiḥ |
madrarājaprayuktaṃ ca śaraṃ chittvā mahābalaḥ || 6-109-38||

MHB 6-109-39

शक्तिं चिच्छेद सहसा भगदत्तेरितां रणे ।
तथेतराञ्शरान्घोराञ्शरैः संनतपर्वभिः ॥ ६-१०९-३९॥
śaktiṃ ciccheda sahasā bhagadatteritāṃ raṇe |
tathetarāñśarānghorāñśaraiḥ saṃnataparvabhiḥ || 6-109-39||

MHB 6-109-40

भीमसेनो रणश्लाघी त्रिधैकैकं समाच्छिनत् ।
तांश्च सर्वान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरताडयत् ॥ ६-१०९-४०॥
bhīmaseno raṇaślāghī tridhaikaikaṃ samācchinat |
tāṃśca sarvānmaheṣvāsāṃstribhistribhiratāḍayat || 6-109-40||

MHB 6-109-41

ततो धनंजयस्तत्र वर्तमाने महारणे ।
जगाम स रथेनाजौ भीमं दृष्ट्वा महारथम् ।
निघ्नन्तं समरे शत्रून्योधयानं च सायकैः ॥ ६-१०९-४१॥
tato dhanaṃjayastatra vartamāne mahāraṇe |
jagāma sa rathenājau bhīmaṃ dṛṣṭvā mahāratham |
nighnantaṃ samare śatrūnyodhayānaṃ ca sāyakaiḥ || 6-109-41||

MHB 6-109-42

तौ तु तत्र महात्मानौ समेतौ वीक्ष्य पाण्डवौ ।
नाशशंसुर्जयं तत्र तावकाः पुरुषर्षभ ॥ ६-१०९-४२॥
tau tu tatra mahātmānau sametau vīkṣya pāṇḍavau |
nāśaśaṃsurjayaṃ tatra tāvakāḥ puruṣarṣabha || 6-109-42||

MHB 6-109-43

अथार्जुनो रणे भीष्मं योधयन्वै महारथम् ।
भीष्मस्य निधनाकाङ्क्षी पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ॥ ६-१०९-४३॥
athārjuno raṇe bhīṣmaṃ yodhayanvai mahāratham |
bhīṣmasya nidhanākāṅkṣī puraskṛtya śikhaṇḍinam || 6-109-43||

MHB 6-109-44

आससाद रणे योधांस्तावकान्दश भारत ।
ये स्म भीमं रणे राजन्योधयन्तो व्यवस्थिताः ।
बीभत्सुस्तानथाविध्यद्भीमस्य प्रियकाम्यया ॥ ६-१०९-४४॥
āsasāda raṇe yodhāṃstāvakāndaśa bhārata |
ye sma bhīmaṃ raṇe rājanyodhayanto vyavasthitāḥ |
bībhatsustānathāvidhyadbhīmasya priyakāmyayā || 6-109-44||

MHB 6-109-45

ततो दुर्योधनो राजा सुशर्माणमचोदयत् ।
अर्जुनस्य वधार्थाय भीमसेनस्य चोभयोः ॥ ६-१०९-४५॥
tato duryodhano rājā suśarmāṇamacodayat |
arjunasya vadhārthāya bhīmasenasya cobhayoḥ || 6-109-45||

MHB 6-109-46

सुशर्मन्गच्छ शीघ्रं त्वं बलौघैः परिवारितः ।
जहि पाण्डुसुतावेतौ धनंजयवृकोदरौ ॥ ६-१०९-४६॥
suśarmangaccha śīghraṃ tvaṃ balaughaiḥ parivāritaḥ |
jahi pāṇḍusutāvetau dhanaṃjayavṛkodarau || 6-109-46||

MHB 6-109-47

तच्छ्रुत्वा शासनं तस्य त्रिगर्तः प्रस्थलाधिपः ।
अभिद्रुत्य रणे भीममर्जुनं चैव धन्विनौ ॥ ६-१०९-४७॥
tacchrutvā śāsanaṃ tasya trigartaḥ prasthalādhipaḥ |
abhidrutya raṇe bhīmamarjunaṃ caiva dhanvinau || 6-109-47||

MHB 6-109-48

रथैरनेकसाहस्रैः परिवव्रे समन्ततः ।
ततः प्रववृते युद्धमर्जुनस्य परैः सह ॥ ६-१०९-४८॥
rathairanekasāhasraiḥ parivavre samantataḥ |
tataḥ pravavṛte yuddhamarjunasya paraiḥ saha || 6-109-48||

Adhyaya: 110/117 (46)

MHB 6-110-1

संजय उवाच ।
अर्जुनस्तु रणे शल्यं यतमानं महारथम् ।
छादयामास समरे शरैः संनतपर्वभिः ॥ ६-११०-१॥
saṃjaya uvāca |
arjunastu raṇe śalyaṃ yatamānaṃ mahāratham |
chādayāmāsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ || 6-110-1||

MHB 6-110-2

सुशर्माणं कृपं चैव त्रिभिस्त्रिभिरविध्यत ।
प्राग्ज्योतिषं च समरे सैन्धवं च जयद्रथम् ॥ ६-११०-२॥
suśarmāṇaṃ kṛpaṃ caiva tribhistribhiravidhyata |
prāgjyotiṣaṃ ca samare saindhavaṃ ca jayadratham || 6-110-2||

MHB 6-110-3

चित्रसेनं विकर्णं च कृतवर्माणमेव च ।
दुर्मर्षणं च राजेन्द्र आवन्त्यौ च महारथौ ॥ ६-११०-३॥
citrasenaṃ vikarṇaṃ ca kṛtavarmāṇameva ca |
durmarṣaṇaṃ ca rājendra āvantyau ca mahārathau || 6-110-3||

MHB 6-110-4

एकैकं त्रिभिरानर्छत्कङ्कबर्हिणवाजितैः ।
शरैरतिरथो युद्धे पीडयन्वाहिनीं तव ॥ ६-११०-४॥
ekaikaṃ tribhirānarchatkaṅkabarhiṇavājitaiḥ |
śarairatiratho yuddhe pīḍayanvāhinīṃ tava || 6-110-4||

MHB 6-110-5

जयद्रथो रणे पार्थं भित्त्वा भारत सायकैः ।
भीमं विव्याध तरसा चित्रसेनरथे स्थितः ॥ ६-११०-५॥
jayadratho raṇe pārthaṃ bhittvā bhārata sāyakaiḥ |
bhīmaṃ vivyādha tarasā citrasenarathe sthitaḥ || 6-110-5||

MHB 6-110-6

शल्यश्च समरे जिष्णुं कृपश्च रथिनां वरः ।
विव्यधाते महाबाहुं बहुधा मर्मभेदिभिः ॥ ६-११०-६॥
śalyaśca samare jiṣṇuṃ kṛpaśca rathināṃ varaḥ |
vivyadhāte mahābāhuṃ bahudhā marmabhedibhiḥ || 6-110-6||

MHB 6-110-7

चित्रसेनादयश्चैव पुत्रास्तव विशां पते ।
पञ्चभिः पञ्चभिस्तूर्णं संयुगे निशितैः शरैः ।
आजघ्नुरर्जुनं संख्ये भीमसेनं च मारिष ॥ ६-११०-७॥
citrasenādayaścaiva putrāstava viśāṃ pate |
pañcabhiḥ pañcabhistūrṇaṃ saṃyuge niśitaiḥ śaraiḥ |
ājaghnurarjunaṃ saṃkhye bhīmasenaṃ ca māriṣa || 6-110-7||

MHB 6-110-8

तौ तत्र रथिनां श्रेष्ठौ कौन्तेयौ भरतर्षभौ ।
अपीडयेतां समरे त्रिगर्तानां महद्बलम् ॥ ६-११०-८॥
tau tatra rathināṃ śreṣṭhau kaunteyau bharatarṣabhau |
apīḍayetāṃ samare trigartānāṃ mahadbalam || 6-110-8||

MHB 6-110-9

सुशर्मापि रणे पार्थं विद्ध्वा बहुभिरायसैः ।
ननाद बलवन्नादं नादयन्वै नभस्तलम् ॥ ६-११०-९॥
suśarmāpi raṇe pārthaṃ viddhvā bahubhirāyasaiḥ |
nanāda balavannādaṃ nādayanvai nabhastalam || 6-110-9||

MHB 6-110-10

अन्ये च रथिनः शूरा भीमसेनधनंजयौ ।
विव्यधुर्निशितैर्बाणै रुक्मपुङ्खैरजिह्मगैः ॥ ६-११०-१०॥
anye ca rathinaḥ śūrā bhīmasenadhanaṃjayau |
vivyadhurniśitairbāṇai rukmapuṅkhairajihmagaiḥ || 6-110-10||

MHB 6-110-11

तेषां तु रथिनां मध्ये कौन्तेयौ रथिनां वरौ ।
क्रीडमानौ रथोदारौ चित्ररूपौ व्यरोचताम् ।
आमिषेप्सू गवां मध्ये सिंहाविव बलोत्कटौ ॥ ६-११०-११॥
teṣāṃ tu rathināṃ madhye kaunteyau rathināṃ varau |
krīḍamānau rathodārau citrarūpau vyarocatām |
āmiṣepsū gavāṃ madhye siṃhāviva balotkaṭau || 6-110-11||

MHB 6-110-12

छित्त्वा धनूंषि वीराणां शरांश्च बहुधा रणे ।
पातयामासतुर्वीरौ शिरांसि शतशो नृणाम् ॥ ६-११०-१२॥
chittvā dhanūṃṣi vīrāṇāṃ śarāṃśca bahudhā raṇe |
pātayāmāsaturvīrau śirāṃsi śataśo nṛṇām || 6-110-12||

MHB 6-110-13

रथाश्च बहवो भग्ना हयाश्च शतशो हताः ।
गजाश्च सगजारोहाः पेतुरुर्व्यां महामृधे ॥ ६-११०-१३॥
rathāśca bahavo bhagnā hayāśca śataśo hatāḥ |
gajāśca sagajārohāḥ petururvyāṃ mahāmṛdhe || 6-110-13||

MHB 6-110-14

रथिनः सादिनश्चैव तत्र तत्र निसूदिताः ।
दृश्यन्ते बहुधा राजन्वेष्टमानाः समन्ततः ॥ ६-११०-१४॥
rathinaḥ sādinaścaiva tatra tatra nisūditāḥ |
dṛśyante bahudhā rājanveṣṭamānāḥ samantataḥ || 6-110-14||

MHB 6-110-15

हतैर्गजपदात्योघैर्वाजिभिश्च निसूदितैः ।
रथैश्च बहुधा भग्नैः समास्तीर्यत मेदिनी ॥ ६-११०-१५॥
hatairgajapadātyoghairvājibhiśca nisūditaiḥ |
rathaiśca bahudhā bhagnaiḥ samāstīryata medinī || 6-110-15||

MHB 6-110-16

छत्रैश्च बहुधा छिन्नैर्ध्वजैश्च विनिपातितैः ।
अङ्कुशैरपविद्धैश्च परिस्तोमैश्च भारत ॥ ६-११०-१६॥
chatraiśca bahudhā chinnairdhvajaiśca vinipātitaiḥ |
aṅkuśairapaviddhaiśca paristomaiśca bhārata || 6-110-16||

MHB 6-110-17

केयूरैरङ्गदैर्हारै राङ्कवैर्मृदितैस्तथा ।
उष्णीषैरपविद्धैश्च चामरव्यजनैरपि ॥ ६-११०-१७॥
keyūrairaṅgadairhārai rāṅkavairmṛditaistathā |
uṣṇīṣairapaviddhaiśca cāmaravyajanairapi || 6-110-17||

MHB 6-110-18

तत्र तत्रापविद्धैश्च बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः ।
ऊरुभिश्च नरेन्द्राणां समास्तीर्यत मेदिनी ॥ ६-११०-१८॥
tatra tatrāpaviddhaiśca bāhubhiścandanokṣitaiḥ |
ūrubhiśca narendrāṇāṃ samāstīryata medinī || 6-110-18||

MHB 6-110-19

तत्राद्भुतमपश्याम रणे पार्थस्य विक्रमम् ।
शरैः संवार्य तान्वीरान्निजघान बलं तव ॥ ६-११०-१९॥
tatrādbhutamapaśyāma raṇe pārthasya vikramam |
śaraiḥ saṃvārya tānvīrānnijaghāna balaṃ tava || 6-110-19||

MHB 6-110-20

पुत्रस्तु तव तं दृष्ट्वा भीमार्जुनसमागमम् ।
गाङ्गेयस्य रथाभ्याशमुपजग्मे महाभये ॥ ६-११०-२०॥
putrastu tava taṃ dṛṣṭvā bhīmārjunasamāgamam |
gāṅgeyasya rathābhyāśamupajagme mahābhaye || 6-110-20||

MHB 6-110-21

कृपश्च कृतवर्मा च सैन्धवश्च जयद्रथः ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यावाजग्मुः संयुगं तदा ॥ ६-११०-२१॥
kṛpaśca kṛtavarmā ca saindhavaśca jayadrathaḥ |
vindānuvindāvāvantyāvājagmuḥ saṃyugaṃ tadā || 6-110-21||

MHB 6-110-22

ततो भीमो महेष्वासः फल्गुनश्च महारथः ।
कौरवाणां चमूं घोरां भृशं दुद्रुवतू रणे ॥ ६-११०-२२॥
tato bhīmo maheṣvāsaḥ phalgunaśca mahārathaḥ |
kauravāṇāṃ camūṃ ghorāṃ bhṛśaṃ dudruvatū raṇe || 6-110-22||

MHB 6-110-23

ततो बर्हिणवाजानामयुतान्यर्बुदानि च ।
धनंजयरथे तूर्णं पातयन्ति स्म संयुगे ॥ ६-११०-२३॥
tato barhiṇavājānāmayutānyarbudāni ca |
dhanaṃjayarathe tūrṇaṃ pātayanti sma saṃyuge || 6-110-23||

MHB 6-110-24

ततस्ताञ्शरजालेन संनिवार्य महारथान् ।
पार्थः समन्तात्समरे प्रेषयामास मृत्यवे ॥ ६-११०-२४॥
tatastāñśarajālena saṃnivārya mahārathān |
pārthaḥ samantātsamare preṣayāmāsa mṛtyave || 6-110-24||

MHB 6-110-25

शल्यस्तु समरे जिष्णुं क्रीडन्निव महारथः ।
आजघानोरसि क्रुद्धो भल्लैः संनतपर्वभिः ॥ ६-११०-२५॥
śalyastu samare jiṣṇuṃ krīḍanniva mahārathaḥ |
ājaghānorasi kruddho bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ || 6-110-25||

MHB 6-110-26

तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा हस्तावापं च पञ्चभिः ।
अथैनं सायकैस्तीक्ष्णैर्भृशं विव्याध मर्मणि ॥ ६-११०-२६॥
tasya pārtho dhanuśchittvā hastāvāpaṃ ca pañcabhiḥ |
athainaṃ sāyakaistīkṣṇairbhṛśaṃ vivyādha marmaṇi || 6-110-26||

MHB 6-110-27

अथान्यद्धनुरादाय समरे भारसाधनम् ।
मद्रेश्वरो रणे जिष्णुं ताडयामास रोषितः ॥ ६-११०-२७॥
athānyaddhanurādāya samare bhārasādhanam |
madreśvaro raṇe jiṣṇuṃ tāḍayāmāsa roṣitaḥ || 6-110-27||

MHB 6-110-28

त्रिभिः शरैर्महाराज वासुदेवं च पञ्चभिः ।
भीमसेनं च नवभिर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥ ६-११०-२८॥
tribhiḥ śarairmahārāja vāsudevaṃ ca pañcabhiḥ |
bhīmasenaṃ ca navabhirbāhvorurasi cārpayat || 6-110-28||

MHB 6-110-29

ततो द्रोणो महाराज मागधश्च महारथः ।
दुर्योधनसमादिष्टौ तं देशमुपजग्मतुः ॥ ६-११०-२९॥
tato droṇo mahārāja māgadhaśca mahārathaḥ |
duryodhanasamādiṣṭau taṃ deśamupajagmatuḥ || 6-110-29||

MHB 6-110-30

यत्र पार्थो महाराज भीमसेनश्च पाण्डवः ।
कौरव्यस्य महासेनां जघ्नतुस्तौ महारथौ ॥ ६-११०-३०॥
yatra pārtho mahārāja bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ |
kauravyasya mahāsenāṃ jaghnatustau mahārathau || 6-110-30||

MHB 6-110-31

जयत्सेनस्तु समरे भीमं भीमायुधं युवा ।
विव्याध निशितैर्बाणैरष्टभिर्भरतर्षभ ॥ ६-११०-३१॥
jayatsenastu samare bhīmaṃ bhīmāyudhaṃ yuvā |
vivyādha niśitairbāṇairaṣṭabhirbharatarṣabha || 6-110-31||

MHB 6-110-32

तं भीमो दशभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभिः ।
सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपाहरत् ॥ ६-११०-३२॥
taṃ bhīmo daśabhirviddhvā punarvivyādha saptabhiḥ |
sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍādapāharat || 6-110-32||

MHB 6-110-33

उद्भ्रान्तैस्तुरगैः सोऽथ द्रवमाणैः समन्ततः ।
मागधोऽपहृतो राजा सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥ ६-११०-३३॥
udbhrāntaisturagaiḥ so'tha dravamāṇaiḥ samantataḥ |
māgadho'pahṛto rājā sarvasainyasya paśyataḥ || 6-110-33||

MHB 6-110-34

द्रोणस्तु विवरं लब्ध्वा भीमसेनं शिलीमुखैः ।
विव्याध बाणैः सुशितैः पञ्चषष्ट्या तमायसैः ॥ ६-११०-३४॥
droṇastu vivaraṃ labdhvā bhīmasenaṃ śilīmukhaiḥ |
vivyādha bāṇaiḥ suśitaiḥ pañcaṣaṣṭyā tamāyasaiḥ || 6-110-34||

MHB 6-110-35

तं भीमः समरश्लाघी गुरुं पितृसमं रणे ।
विव्याध नवभिर्भल्लैस्तथा षष्ट्या च भारत ॥ ६-११०-३५॥
taṃ bhīmaḥ samaraślāghī guruṃ pitṛsamaṃ raṇe |
vivyādha navabhirbhallaistathā ṣaṣṭyā ca bhārata || 6-110-35||

MHB 6-110-36

अर्जुनस्तु सुशर्माणं विद्ध्वा बहुभिरायसैः ।
व्यधमत्तस्य तत्सैन्यं महाभ्राणि यथानिलः ॥ ६-११०-३६॥
arjunastu suśarmāṇaṃ viddhvā bahubhirāyasaiḥ |
vyadhamattasya tatsainyaṃ mahābhrāṇi yathānilaḥ || 6-110-36||

MHB 6-110-37

ततो भीष्मश्च राजा च सौबलश्च बृहद्बलः ।
अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा भीमसेनधनंजयौ ॥ ६-११०-३७॥
tato bhīṣmaśca rājā ca saubalaśca bṛhadbalaḥ |
abhyadravanta saṃkruddhā bhīmasenadhanaṃjayau || 6-110-37||

MHB 6-110-38

तथैव पाण्डवाः शूरा धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
अभ्यद्रवन्रणे भीष्मं व्यादितास्यमिवान्तकम् ॥ ६-११०-३८॥
tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
abhyadravanraṇe bhīṣmaṃ vyāditāsyamivāntakam || 6-110-38||

MHB 6-110-39

शिखण्डी तु समासाद्य भारतानां पितामहम् ।
अभ्यद्रवत संहृष्टो भयं त्यक्त्वा यतव्रतम् ॥ ६-११०-३९॥
śikhaṇḍī tu samāsādya bhāratānāṃ pitāmaham |
abhyadravata saṃhṛṣṭo bhayaṃ tyaktvā yatavratam || 6-110-39||

MHB 6-110-40

युधिष्ठिरमुखाः पार्थाः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ।
अयोधयन्रणे भीष्मं संहताः सह सृञ्जयैः ॥ ६-११०-४०॥
yudhiṣṭhiramukhāḥ pārthāḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam |
ayodhayanraṇe bhīṣmaṃ saṃhatāḥ saha sṛñjayaiḥ || 6-110-40||

MHB 6-110-41

तथैव तावकाः सर्वे पुरस्कृत्य यतव्रतम् ।
शिखण्डिप्रमुखान्पार्थान्योधयन्ति स्म संयुगे ॥ ६-११०-४१॥
tathaiva tāvakāḥ sarve puraskṛtya yatavratam |
śikhaṇḍipramukhānpārthānyodhayanti sma saṃyuge || 6-110-41||

MHB 6-110-42

ततः प्रववृते युद्धं कौरवाणां भयावहम् ।
तत्र पाण्डुसुतैः सार्धं भीष्मस्य विजयं प्रति ॥ ६-११०-४२॥
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kauravāṇāṃ bhayāvaham |
tatra pāṇḍusutaiḥ sārdhaṃ bhīṣmasya vijayaṃ prati || 6-110-42||

MHB 6-110-43

तावकानां रणे भीष्मो ग्लह आसीद्विशां पते ।
तत्र हि द्यूतमायातं विजयायेतराय वा ॥ ६-११०-४३॥
tāvakānāṃ raṇe bhīṣmo glaha āsīdviśāṃ pate |
tatra hi dyūtamāyātaṃ vijayāyetarāya vā || 6-110-43||

MHB 6-110-44

धृष्टद्युम्नो महाराज सर्वसैन्यान्यचोदयत् ।
अभिद्रवत गाङ्गेयं मा भैष्ट नरसत्तमाः ॥ ६-११०-४४॥
dhṛṣṭadyumno mahārāja sarvasainyānyacodayat |
abhidravata gāṅgeyaṃ mā bhaiṣṭa narasattamāḥ || 6-110-44||

MHB 6-110-45

सेनापतिवचः श्रुत्वा पाण्डवानां वरूथिनी ।
भीष्ममेवाभ्ययात्तूर्णं प्राणांस्त्यक्त्वा महाहवे ॥ ६-११०-४५॥
senāpativacaḥ śrutvā pāṇḍavānāṃ varūthinī |
bhīṣmamevābhyayāttūrṇaṃ prāṇāṃstyaktvā mahāhave || 6-110-45||

MHB 6-110-46

भीष्मोऽपि रथिनां श्रेष्ठः प्रतिजग्राह तां चमूम् ।
आपतन्तीं महाराज वेलामिव महोदधिः ॥ ६-११०-४६॥
bhīṣmo'pi rathināṃ śreṣṭhaḥ pratijagrāha tāṃ camūm |
āpatantīṃ mahārāja velāmiva mahodadhiḥ || 6-110-46||

Adhyaya: 111/117 (43)

MHB 6-111-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
कथं शांतनवो भीष्मो दशमेऽहनि संजय ।
अयुध्यत महावीर्यैः पाण्डवैः सहसृञ्जयैः ॥ ६-१११-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
kathaṃ śāṃtanavo bhīṣmo daśame'hani saṃjaya |
ayudhyata mahāvīryaiḥ pāṇḍavaiḥ sahasṛñjayaiḥ || 6-111-1||

MHB 6-111-2

कुरवश्च कथं युद्धे पाण्डवान्प्रत्यवारयन् ।
आचक्ष्व मे महायुद्धं भीष्मस्याहवशोभिनः ॥ ६-१११-२॥
kuravaśca kathaṃ yuddhe pāṇḍavānpratyavārayan |
ācakṣva me mahāyuddhaṃ bhīṣmasyāhavaśobhinaḥ || 6-111-2||

MHB 6-111-3

संजय उवाच ।
कुरवः पाण्डवैः सार्धं यथायुध्यन्त भारत ।
यथा च तदभूद्युद्धं तत्ते वक्ष्यामि शृण्वतः ॥ ६-१११-३॥
saṃjaya uvāca |
kuravaḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ yathāyudhyanta bhārata |
yathā ca tadabhūdyuddhaṃ tatte vakṣyāmi śṛṇvataḥ || 6-111-3||

MHB 6-111-4

प्रेषिताः परलोकाय परमास्त्रैः किरीटिना ।
अहन्यहनि संप्राप्तास्तावकानां रथव्रजाः ॥ ६-१११-४॥
preṣitāḥ paralokāya paramāstraiḥ kirīṭinā |
ahanyahani saṃprāptāstāvakānāṃ rathavrajāḥ || 6-111-4||

MHB 6-111-5

यथाप्रतिज्ञं कौरव्यः स चापि समितिंजयः ।
पार्थानामकरोद्भीष्मः सततं समितिक्षयम् ॥ ६-१११-५॥
yathāpratijñaṃ kauravyaḥ sa cāpi samitiṃjayaḥ |
pārthānāmakarodbhīṣmaḥ satataṃ samitikṣayam || 6-111-5||

MHB 6-111-6

कुरुभिः सहितं भीष्मं युध्यमानं महारथम् ।
अर्जुनं च सपाञ्चाल्यं दृष्ट्वा संशयिता जनाः ॥ ६-१११-६॥
kurubhiḥ sahitaṃ bhīṣmaṃ yudhyamānaṃ mahāratham |
arjunaṃ ca sapāñcālyaṃ dṛṣṭvā saṃśayitā janāḥ || 6-111-6||

MHB 6-111-7

दशमेऽहनि तस्मिंस्तु भीष्मार्जुनसमागमे ।
अवर्तत महारौद्रः सततं समितिक्षयः ॥ ६-१११-७॥
daśame'hani tasmiṃstu bhīṣmārjunasamāgame |
avartata mahāraudraḥ satataṃ samitikṣayaḥ || 6-111-7||

MHB 6-111-8

तस्मिन्नयुतशो राजन्भूयश्च स परंतपः ।
भीष्मः शांतनवो योधाञ्जघान परमास्त्रवित् ॥ ६-१११-८॥
tasminnayutaśo rājanbhūyaśca sa paraṃtapaḥ |
bhīṣmaḥ śāṃtanavo yodhāñjaghāna paramāstravit || 6-111-8||

MHB 6-111-9

येषामज्ञातकल्पानि नामगोत्राणि पार्थिव ।
ते हतास्तत्र भीष्मेण शूराः सर्वेऽनिवर्तिनः ॥ ६-१११-९॥
yeṣāmajñātakalpāni nāmagotrāṇi pārthiva |
te hatāstatra bhīṣmeṇa śūrāḥ sarve'nivartinaḥ || 6-111-9||

MHB 6-111-10

दशाहानि ततस्तप्त्वा भीष्मः पाण्डववाहिनीम् ।
निरविद्यत धर्मात्मा जीवितेन परंतपः ॥ ६-१११-१०॥
daśāhāni tatastaptvā bhīṣmaḥ pāṇḍavavāhinīm |
niravidyata dharmātmā jīvitena paraṃtapaḥ || 6-111-10||

MHB 6-111-11

स क्षिप्रं वधमन्विच्छन्नात्मनोऽभिमुखं रणे ।
न हन्यां मानवश्रेष्ठान्संग्रामेऽभिमुखानिति ॥ ६-१११-११॥
sa kṣipraṃ vadhamanvicchannātmano'bhimukhaṃ raṇe |
na hanyāṃ mānavaśreṣṭhānsaṃgrāme'bhimukhāniti || 6-111-11||

MHB 6-111-12

चिन्तयित्वा महाबाहुः पिता देवव्रतस्तव ।
अभ्याशस्थं महाराज पाण्डवं वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-१११-१२॥
cintayitvā mahābāhuḥ pitā devavratastava |
abhyāśasthaṃ mahārāja pāṇḍavaṃ vākyamabravīt || 6-111-12||

MHB 6-111-13

युधिष्ठिर महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
शृणु मे वचनं तात धर्म्यं स्वर्ग्यं च जल्पतः ॥ ६-१११-१३॥
yudhiṣṭhira mahāprājña sarvaśāstraviśārada |
śṛṇu me vacanaṃ tāta dharmyaṃ svargyaṃ ca jalpataḥ || 6-111-13||

MHB 6-111-14

निर्विण्णोऽस्मि भृशं तात देहेनानेन भारत ।
घ्नतश्च मे गतः कालः सुबहून्प्राणिनो रणे ॥ ६-१११-१४॥
nirviṇṇo'smi bhṛśaṃ tāta dehenānena bhārata |
ghnataśca me gataḥ kālaḥ subahūnprāṇino raṇe || 6-111-14||

MHB 6-111-15

तस्मात्पार्थं पुरोधाय पाञ्चालान्सृञ्जयांस्तथा ।
मद्वधे क्रियतां यत्नो मम चेदिच्छसि प्रियम् ॥ ६-१११-१५॥
tasmātpārthaṃ purodhāya pāñcālānsṛñjayāṃstathā |
madvadhe kriyatāṃ yatno mama cedicchasi priyam || 6-111-15||

MHB 6-111-16

तस्य तन्मतमाज्ञाय पाण्डवः सत्यदर्शनः ।
भीष्मं प्रतिययौ यत्तः संग्रामे सह सृञ्जयैः ॥ ६-१११-१६॥
tasya tanmatamājñāya pāṇḍavaḥ satyadarśanaḥ |
bhīṣmaṃ pratiyayau yattaḥ saṃgrāme saha sṛñjayaiḥ || 6-111-16||

MHB 6-111-17

धृष्टद्युम्नस्ततो राजन्पाण्डवश्च युधिष्ठिरः ।
श्रुत्वा भीष्मस्य तां वाचं चोदयामासतुर्बलम् ॥ ६-१११-१७॥
dhṛṣṭadyumnastato rājanpāṇḍavaśca yudhiṣṭhiraḥ |
śrutvā bhīṣmasya tāṃ vācaṃ codayāmāsaturbalam || 6-111-17||

MHB 6-111-18

अभिद्रवत युध्यध्वं भीष्मं जयत संयुगे ।
रक्षिताः सत्यसंधेन जिष्णुना रिपुजिष्णुना ॥ ६-१११-१८॥
abhidravata yudhyadhvaṃ bhīṣmaṃ jayata saṃyuge |
rakṣitāḥ satyasaṃdhena jiṣṇunā ripujiṣṇunā || 6-111-18||

MHB 6-111-19

अयं चापि महेष्वासः पार्षतो वाहिनीपतिः ।
भीमसेनश्च समरे पालयिष्यति वो ध्रुवम् ॥ ६-१११-१९॥
ayaṃ cāpi maheṣvāsaḥ pārṣato vāhinīpatiḥ |
bhīmasenaśca samare pālayiṣyati vo dhruvam || 6-111-19||

MHB 6-111-20

न वै भीष्माद्भयं किंचित्कर्तव्यं युधि सृञ्जयाः ।
ध्रुवं भीष्मं विजेष्यामः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ॥ ६-१११-२०॥
na vai bhīṣmādbhayaṃ kiṃcitkartavyaṃ yudhi sṛñjayāḥ |
dhruvaṃ bhīṣmaṃ vijeṣyāmaḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam || 6-111-20||

MHB 6-111-21

तथा तु समयं कृत्वा दशमेऽहनि पाण्डवाः ।
ब्रह्मलोकपरा भूत्वा संजग्मुः क्रोधमूर्छिताः ॥ ६-१११-२१॥
tathā tu samayaṃ kṛtvā daśame'hani pāṇḍavāḥ |
brahmalokaparā bhūtvā saṃjagmuḥ krodhamūrchitāḥ || 6-111-21||

MHB 6-111-22

शिखण्डिनं पुरस्कृत्य पाण्डवं च धनंजयम् ।
भीष्मस्य पातने यत्नं परमं ते समास्थिताः ॥ ६-१११-२२॥
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam |
bhīṣmasya pātane yatnaṃ paramaṃ te samāsthitāḥ || 6-111-22||

MHB 6-111-23

ततस्तव सुतादिष्टा नानाजनपदेश्वराः ।
द्रोणेन सहपुत्रेण सहसेना महाबलाः ॥ ६-१११-२३॥
tatastava sutādiṣṭā nānājanapadeśvarāḥ |
droṇena sahaputreṇa sahasenā mahābalāḥ || 6-111-23||

MHB 6-111-24

दुःशासनश्च बलवान्सह सर्वैः सहोदरैः ।
भीष्मं समरमध्यस्थं पालयां चक्रिरे तदा ॥ ६-१११-२४॥
duḥśāsanaśca balavānsaha sarvaiḥ sahodaraiḥ |
bhīṣmaṃ samaramadhyasthaṃ pālayāṃ cakrire tadā || 6-111-24||

MHB 6-111-25

ततस्तु तावकाः शूराः पुरस्कृत्य यतव्रतम् ।
शिखण्डिप्रमुखान्पार्थान्योधयन्ति स्म संयुगे ॥ ६-१११-२५॥
tatastu tāvakāḥ śūrāḥ puraskṛtya yatavratam |
śikhaṇḍipramukhānpārthānyodhayanti sma saṃyuge || 6-111-25||

MHB 6-111-26

चेदिभिश्च सपाञ्चालैः सहितो वानरध्वजः ।
ययौ शांतनवं भीष्मं पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ॥ ६-१११-२६॥
cedibhiśca sapāñcālaiḥ sahito vānaradhvajaḥ |
yayau śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ puraskṛtya śikhaṇḍinam || 6-111-26||

MHB 6-111-27

द्रोणपुत्रं शिनेर्नप्ता धृष्टकेतुस्तु पौरवम् ।
युधामन्युः सहामात्यं दुर्योधनमयोधयत् ॥ ६-१११-२७॥
droṇaputraṃ śinernaptā dhṛṣṭaketustu pauravam |
yudhāmanyuḥ sahāmātyaṃ duryodhanamayodhayat || 6-111-27||

MHB 6-111-28

विराटस्तु सहानीकः सहसेनं जयद्रथम् ।
वृद्धक्षत्रस्य दायादमाससाद परंतपः ॥ ६-१११-२८॥
virāṭastu sahānīkaḥ sahasenaṃ jayadratham |
vṛddhakṣatrasya dāyādamāsasāda paraṃtapaḥ || 6-111-28||

MHB 6-111-29

मद्रराजं महेष्वासं सहसैन्यं युधिष्ठिरः ।
भीमसेनाभिगुप्तश्च नागानीकमुपाद्रवत् ॥ ६-१११-२९॥
madrarājaṃ maheṣvāsaṃ sahasainyaṃ yudhiṣṭhiraḥ |
bhīmasenābhiguptaśca nāgānīkamupādravat || 6-111-29||

MHB 6-111-30

अप्रधृष्यमनावार्यं सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।
द्रोणं प्रति ययौ यत्तः पाञ्चाल्यः सह सोमकैः ॥ ६-१११-३०॥
apradhṛṣyamanāvāryaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam |
droṇaṃ prati yayau yattaḥ pāñcālyaḥ saha somakaiḥ || 6-111-30||

MHB 6-111-31

कर्णिकारध्वजं चापि सिंहकेतुररिंदमः ।
प्रत्युज्जगाम सौभद्रं राजपुत्रो बृहद्बलः ॥ ६-१११-३१॥
karṇikāradhvajaṃ cāpi siṃhaketurariṃdamaḥ |
pratyujjagāma saubhadraṃ rājaputro bṛhadbalaḥ || 6-111-31||

MHB 6-111-32

शिखण्डिनं च पुत्रास्ते पाण्डवं च धनंजयम् ।
राजभिः समरे सार्धमभिपेतुर्जिघांसवः ॥ ६-१११-३२॥
śikhaṇḍinaṃ ca putrāste pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam |
rājabhiḥ samare sārdhamabhipeturjighāṃsavaḥ || 6-111-32||

MHB 6-111-33

तस्मिन्नतिमहाभीमे सेनयोर्वै पराक्रमे ।
संप्रधावत्स्वनीकेषु मेदिनी समकम्पत ॥ ६-१११-३३॥
tasminnatimahābhīme senayorvai parākrame |
saṃpradhāvatsvanīkeṣu medinī samakampata || 6-111-33||

MHB 6-111-34

तान्यनीकान्यनीकेषु समसज्जन्त भारत ।
तावकानां परेषां च दृष्ट्वा शांतनवं रणे ॥ ६-१११-३४॥
tānyanīkānyanīkeṣu samasajjanta bhārata |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca dṛṣṭvā śāṃtanavaṃ raṇe || 6-111-34||

MHB 6-111-35

ततस्तेषां प्रयततामन्योन्यमभिधावताम् ।
प्रादुरासीन्महाञ्शब्दो दिक्षु सर्वासु भारत ॥ ६-१११-३५॥
tatasteṣāṃ prayatatāmanyonyamabhidhāvatām |
prādurāsīnmahāñśabdo dikṣu sarvāsu bhārata || 6-111-35||

MHB 6-111-36

शङ्खदुन्दुभिघोषैश्च वारणानां च बृंहितैः ।
सिंहनादैश्च सैन्यानां दारुणः समपद्यत ॥ ६-१११-३६॥
śaṅkhadundubhighoṣaiśca vāraṇānāṃ ca bṛṃhitaiḥ |
siṃhanādaiśca sainyānāṃ dāruṇaḥ samapadyata || 6-111-36||

MHB 6-111-37

सा च सर्वनरेन्द्राणां चन्द्रार्कसदृशी प्रभा ।
वीराङ्गदकिरीटेषु निष्प्रभा समपद्यत ॥ ६-१११-३७॥
sā ca sarvanarendrāṇāṃ candrārkasadṛśī prabhā |
vīrāṅgadakirīṭeṣu niṣprabhā samapadyata || 6-111-37||

MHB 6-111-38

रजोमेघाश्च संजज्ञुः शस्त्रविद्युद्भिरावृताः ।
धनुषां चैव निर्घोषो दारुणः समपद्यत ॥ ६-१११-३८॥
rajomeghāśca saṃjajñuḥ śastravidyudbhirāvṛtāḥ |
dhanuṣāṃ caiva nirghoṣo dāruṇaḥ samapadyata || 6-111-38||

MHB 6-111-39

बाणशङ्खप्रणादाश्च भेरीणां च महास्वनाः ।
रथघोषश्च संजग्मुः सेनयोरुभयोरपि ॥ ६-१११-३९॥
bāṇaśaṅkhapraṇādāśca bherīṇāṃ ca mahāsvanāḥ |
rathaghoṣaśca saṃjagmuḥ senayorubhayorapi || 6-111-39||

MHB 6-111-40

प्रासशक्त्यृष्टिसंघैश्च बाणौघैश्च समाकुलम् ।
निष्प्रकाशमिवाकाशं सेनयोः समपद्यत ॥ ६-१११-४०॥
prāsaśaktyṛṣṭisaṃghaiśca bāṇaughaiśca samākulam |
niṣprakāśamivākāśaṃ senayoḥ samapadyata || 6-111-40||

MHB 6-111-41

अन्योन्यं रथिनः पेतुर्वाजिनश्च महाहवे ।
कुञ्जराः कुञ्जराञ्जघ्नुः पदातींश्च पदातयः ॥ ६-१११-४१॥
anyonyaṃ rathinaḥ peturvājinaśca mahāhave |
kuñjarāḥ kuñjarāñjaghnuḥ padātīṃśca padātayaḥ || 6-111-41||

MHB 6-111-42

तदासीत्सुमहद्युद्धं कुरूणां पाण्डवैः सह ।
भीष्महेतोर्नरव्याघ्र श्येनयोरामिषे यथा ॥ ६-१११-४२॥
tadāsītsumahadyuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha |
bhīṣmahetornaravyāghra śyenayorāmiṣe yathā || 6-111-42||

MHB 6-111-43

तयोः समागमो घोरो बभूव युधि भारत ।
अन्योन्यस्य वधार्थाय जिगीषूणां रणाजिरे ॥ ६-१११-४३॥
tayoḥ samāgamo ghoro babhūva yudhi bhārata |
anyonyasya vadhārthāya jigīṣūṇāṃ raṇājire || 6-111-43||

Adhyaya: 112/117 (138)

MHB 6-112-1

संजय उवाच ।
अभिमन्युर्महाराज तव पुत्रमयोधयत् ।
महत्या सेनया युक्तो भीष्महेतोः पराक्रमी ॥ ६-११२-१॥
saṃjaya uvāca |
abhimanyurmahārāja tava putramayodhayat |
mahatyā senayā yukto bhīṣmahetoḥ parākramī || 6-112-1||

MHB 6-112-2

दुर्योधनो रणे कार्ष्णिं नवभिर्नतपर्वभिः ।
आजघान रणे क्रुद्धः पुनश्चैनं त्रिभिः शरैः ॥ ६-११२-२॥
duryodhano raṇe kārṣṇiṃ navabhirnataparvabhiḥ |
ājaghāna raṇe kruddhaḥ punaścainaṃ tribhiḥ śaraiḥ || 6-112-2||

MHB 6-112-3

तस्य शक्तिं रणे कार्ष्णिर्मृत्योर्घोरामिव स्वसाम् ।
प्रेषयामास संक्रुद्धो दुर्योधनरथं प्रति ॥ ६-११२-३॥
tasya śaktiṃ raṇe kārṣṇirmṛtyorghorāmiva svasām |
preṣayāmāsa saṃkruddho duryodhanarathaṃ prati || 6-112-3||

MHB 6-112-4

तामापतन्तीं सहसा घोररूपां विशां पते ।
द्विधा चिच्छेद ते पुत्रः क्षुरप्रेण महारथः ॥ ६-११२-४॥
tāmāpatantīṃ sahasā ghorarūpāṃ viśāṃ pate |
dvidhā ciccheda te putraḥ kṣurapreṇa mahārathaḥ || 6-112-4||

MHB 6-112-5

तां शक्तिं पतितां दृष्ट्वा कार्ष्णिः परमकोपनः ।
दुर्योधनं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥ ६-११२-५॥
tāṃ śaktiṃ patitāṃ dṛṣṭvā kārṣṇiḥ paramakopanaḥ |
duryodhanaṃ tribhirbāṇairbāhvorurasi cārpayat || 6-112-5||

MHB 6-112-6

पुनश्चैनं शरैर्घोरैराजघान स्तनान्तरे ।
दशभिर्भरतश्रेष्ठ दुर्योधनममर्षणम् ॥ ६-११२-६॥
punaścainaṃ śarairghorairājaghāna stanāntare |
daśabhirbharataśreṣṭha duryodhanamamarṣaṇam || 6-112-6||

MHB 6-112-7

तद्युद्धमभवद्घोरं चित्ररूपं च भारत ।
ईक्षितृप्रीतिजननं सर्वपार्थिवपूजितम् ॥ ६-११२-७॥
tadyuddhamabhavadghoraṃ citrarūpaṃ ca bhārata |
īkṣitṛprītijananaṃ sarvapārthivapūjitam || 6-112-7||

MHB 6-112-8

भीष्मस्य निधनार्थाय पार्थस्य विजयाय च ।
युयुधाते रणे वीरौ सौभद्रकुरुपुंगवौ ॥ ६-११२-८॥
bhīṣmasya nidhanārthāya pārthasya vijayāya ca |
yuyudhāte raṇe vīrau saubhadrakurupuṃgavau || 6-112-8||

MHB 6-112-9

सात्यकिं रभसं युद्धे द्रौणिर्ब्राह्मणपुंगवः ।
आजघानोरसि क्रुद्धो नाराचेन परंतपः ॥ ६-११२-९॥
sātyakiṃ rabhasaṃ yuddhe drauṇirbrāhmaṇapuṃgavaḥ |
ājaghānorasi kruddho nārācena paraṃtapaḥ || 6-112-9||

MHB 6-112-10

शैनेयोऽपि गुरोः पुत्रं सर्वमर्मसु भारत ।
अताडयदमेयात्मा नवभिः कङ्कपत्रिभिः ॥ ६-११२-१०॥
śaineyo'pi guroḥ putraṃ sarvamarmasu bhārata |
atāḍayadameyātmā navabhiḥ kaṅkapatribhiḥ || 6-112-10||

MHB 6-112-11

अश्वत्थामा तु समरे सात्यकिं नवभिः शरैः ।
त्रिंशता च पुनस्तूर्णं बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥ ६-११२-११॥
aśvatthāmā tu samare sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ |
triṃśatā ca punastūrṇaṃ bāhvorurasi cārpayat || 6-112-11||

MHB 6-112-12

सोऽतिविद्धो महेष्वासो द्रोणपुत्रेण सात्वतः ।
द्रोणपुत्रं त्रिभिर्बाणैराजघान महायशाः ॥ ६-११२-१२॥
so'tividdho maheṣvāso droṇaputreṇa sātvataḥ |
droṇaputraṃ tribhirbāṇairājaghāna mahāyaśāḥ || 6-112-12||

MHB 6-112-13

पौरवो धृष्टकेतुं च शरैरासाद्य संयुगे ।
बहुधा दारयां चक्रे महेष्वासं महारथम् ॥ ६-११२-१३॥
pauravo dhṛṣṭaketuṃ ca śarairāsādya saṃyuge |
bahudhā dārayāṃ cakre maheṣvāsaṃ mahāratham || 6-112-13||

MHB 6-112-14

तथैव पौरवं युद्धे धृष्टकेतुर्महारथः ।
त्रिंशता निशितैर्बाणैर्विव्याध सुमहाबलः ॥ ६-११२-१४॥
tathaiva pauravaṃ yuddhe dhṛṣṭaketurmahārathaḥ |
triṃśatā niśitairbāṇairvivyādha sumahābalaḥ || 6-112-14||

MHB 6-112-15

पौरवस्तु धनुश्छित्त्वा धृष्टकेतोर्महारथः ।
ननाद बलवन्नादं विव्याध दशभिः शरैः ॥ ६-११२-१५॥
pauravastu dhanuśchittvā dhṛṣṭaketormahārathaḥ |
nanāda balavannādaṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ || 6-112-15||

MHB 6-112-16

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय पौरवं निशितैः शरैः ।
आजघान महाराज त्रिसप्तत्या शिलीमुखैः ॥ ६-११२-१६॥
so'nyatkārmukamādāya pauravaṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
ājaghāna mahārāja trisaptatyā śilīmukhaiḥ || 6-112-16||

MHB 6-112-17

तौ तु तत्र महेष्वासौ महामात्रौ महारथौ ।
महता शरवर्षेण परस्परमवर्षताम् ॥ ६-११२-१७॥
tau tu tatra maheṣvāsau mahāmātrau mahārathau |
mahatā śaravarṣeṇa parasparamavarṣatām || 6-112-17||

MHB 6-112-18

अन्योन्यस्य धनुश्छित्त्वा हयान्हत्वा च भारत ।
विरथावसियुद्धाय संगतौ तौ महारथौ ॥ ६-११२-१८॥
anyonyasya dhanuśchittvā hayānhatvā ca bhārata |
virathāvasiyuddhāya saṃgatau tau mahārathau || 6-112-18||

MHB 6-112-19

आर्षभे चर्मणी चित्रे शतचन्द्रपरिष्कृते ।
तारकाशतचित्रौ च निस्त्रिंशौ सुमहाप्रभौ ॥ ६-११२-१९॥
ārṣabhe carmaṇī citre śatacandrapariṣkṛte |
tārakāśatacitrau ca nistriṃśau sumahāprabhau || 6-112-19||

MHB 6-112-20

प्रगृह्य विमलौ राजंस्तावन्योन्यमभिद्रुतौ ।
वाशितासंगमे यत्तौ सिंहाविव महावने ॥ ६-११२-२०॥
pragṛhya vimalau rājaṃstāvanyonyamabhidrutau |
vāśitāsaṃgame yattau siṃhāviva mahāvane || 6-112-20||

MHB 6-112-21

मण्डलानि विचित्राणि गतप्रत्यागतानि च ।
चेरतुर्दर्शयन्तौ च प्रार्थयन्तौ परस्परम् ॥ ६-११२-२१॥
maṇḍalāni vicitrāṇi gatapratyāgatāni ca |
ceraturdarśayantau ca prārthayantau parasparam || 6-112-21||

MHB 6-112-22

पौरवो धृष्टकेतुं तु शङ्खदेशे महासिना ।
ताडयामास संक्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ६-११२-२२॥
pauravo dhṛṣṭaketuṃ tu śaṅkhadeśe mahāsinā |
tāḍayāmāsa saṃkruddhastiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 6-112-22||

MHB 6-112-23

चेदिराजोऽपि समरे पौरवं पुरुषर्षभम् ।
आजघान शिताग्रेण जत्रुदेशे महासिना ॥ ६-११२-२३॥
cedirājo'pi samare pauravaṃ puruṣarṣabham |
ājaghāna śitāgreṇa jatrudeśe mahāsinā || 6-112-23||

MHB 6-112-24

तावन्योन्यं महाराज समासाद्य महाहवे ।
अन्योन्यवेगाभिहतौ निपेततुररिंदमौ ॥ ६-११२-२४॥
tāvanyonyaṃ mahārāja samāsādya mahāhave |
anyonyavegābhihatau nipetaturariṃdamau || 6-112-24||

MHB 6-112-25

ततः स्वरथमारोप्य पौरवं तनयस्तव ।
जयत्सेनो रथे राजन्नपोवाह रणाजिरात् ॥ ६-११२-२५॥
tataḥ svarathamāropya pauravaṃ tanayastava |
jayatseno rathe rājannapovāha raṇājirāt || 6-112-25||

MHB 6-112-26

धृष्टकेतुं च समरे माद्रीपुत्रः परंतपः ।
अपोवाह रणे राजन्सहदेवः प्रतापवान् ॥ ६-११२-२६॥
dhṛṣṭaketuṃ ca samare mādrīputraḥ paraṃtapaḥ |
apovāha raṇe rājansahadevaḥ pratāpavān || 6-112-26||

MHB 6-112-27

चित्रसेनः सुशर्माणं विद्ध्वा नवभिराशुगैः ।
पुनर्विव्याध तं षष्ट्या पुनश्च नवभिः शरैः ॥ ६-११२-२७॥
citrasenaḥ suśarmāṇaṃ viddhvā navabhirāśugaiḥ |
punarvivyādha taṃ ṣaṣṭyā punaśca navabhiḥ śaraiḥ || 6-112-27||

MHB 6-112-28

सुशर्मा तु रणे क्रुद्धस्तव पुत्रं विशां पते ।
दशभिर्दशभिश्चैव विव्याध निशितैः शरैः ॥ ६-११२-२८॥
suśarmā tu raṇe kruddhastava putraṃ viśāṃ pate |
daśabhirdaśabhiścaiva vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ || 6-112-28||

MHB 6-112-29

चित्रसेनश्च तं राजंस्त्रिंशता नतपर्वणाम् ।
आजघान रणे क्रुद्धः स च तं प्रत्यविध्यत ।
भीष्मस्य समरे राजन्यशो मानं च वर्धयन् ॥ ६-११२-२९॥
citrasenaśca taṃ rājaṃstriṃśatā nataparvaṇām |
ājaghāna raṇe kruddhaḥ sa ca taṃ pratyavidhyata |
bhīṣmasya samare rājanyaśo mānaṃ ca vardhayan || 6-112-29||

MHB 6-112-30

सौभद्रो राजपुत्रं तु बृहद्बलमयोधयत् ।
आर्जुनिं कोसलेन्द्रस्तु विद्ध्वा पञ्चभिरायसैः ।
पुनर्विव्याध विंशत्या शरैः संनतपर्वभिः ॥ ६-११२-३०॥
saubhadro rājaputraṃ tu bṛhadbalamayodhayat |
ārjuniṃ kosalendrastu viddhvā pañcabhirāyasaiḥ |
punarvivyādha viṃśatyā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ || 6-112-30||

MHB 6-112-31

बृहद्बलं च सौभद्रो विद्ध्वा नवभिरायसैः ।
नाकम्पयत संग्रामे विव्याध च पुनः पुनः ॥ ६-११२-३१॥
bṛhadbalaṃ ca saubhadro viddhvā navabhirāyasaiḥ |
nākampayata saṃgrāme vivyādha ca punaḥ punaḥ || 6-112-31||

MHB 6-112-32

कौसल्यस्य पुनश्चापि धनुश्चिच्छेद फाल्गुणिः ।
आजघान शरैश्चैव त्रिंशता कङ्कपत्रिभिः ॥ ६-११२-३२॥
kausalyasya punaścāpi dhanuściccheda phālguṇiḥ |
ājaghāna śaraiścaiva triṃśatā kaṅkapatribhiḥ || 6-112-32||

MHB 6-112-33

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय राजपुत्रो बृहद्बलः ।
फाल्गुनिं समरे क्रुद्धो विव्याध बहुभिः शरैः ॥ ६-११२-३३॥
so'nyatkārmukamādāya rājaputro bṛhadbalaḥ |
phālguniṃ samare kruddho vivyādha bahubhiḥ śaraiḥ || 6-112-33||

MHB 6-112-34

तयोर्युद्धं समभवद्भीष्महेतोः परंतप ।
संरब्धयोर्महाराज समरे चित्रयोधिनोः ।
यथा देवासुरे युद्धे मयवासवयोरभूत् ॥ ६-११२-३४॥
tayoryuddhaṃ samabhavadbhīṣmahetoḥ paraṃtapa |
saṃrabdhayormahārāja samare citrayodhinoḥ |
yathā devāsure yuddhe mayavāsavayorabhūt || 6-112-34||

MHB 6-112-35

भीमसेनो गजानीकं योधयन्बह्वशोभत ।
यथा शक्रो वज्रपाणिर्दारयन्पर्वतोत्तमान् ॥ ६-११२-३५॥
bhīmaseno gajānīkaṃ yodhayanbahvaśobhata |
yathā śakro vajrapāṇirdārayanparvatottamān || 6-112-35||

MHB 6-112-36

ते वध्यमाना भीमेन मातङ्गा गिरिसंनिभाः ।
निपेतुरुर्व्यां सहिता नादयन्तो वसुंधराम् ॥ ६-११२-३६॥
te vadhyamānā bhīmena mātaṅgā girisaṃnibhāḥ |
nipetururvyāṃ sahitā nādayanto vasuṃdharām || 6-112-36||

MHB 6-112-37

गिरिमात्रा हि ते नागा भिन्नाञ्जनचयोपमाः ।
विरेजुर्वसुधां प्राप्य विकीर्णा इव पर्वताः ॥ ६-११२-३७॥
girimātrā hi te nāgā bhinnāñjanacayopamāḥ |
virejurvasudhāṃ prāpya vikīrṇā iva parvatāḥ || 6-112-37||

MHB 6-112-38

युधिष्ठिरो महेष्वासो मद्रराजानमाहवे ।
महत्या सेनया गुप्तं पीडयामास संगतः ॥ ६-११२-३८॥
yudhiṣṭhiro maheṣvāso madrarājānamāhave |
mahatyā senayā guptaṃ pīḍayāmāsa saṃgataḥ || 6-112-38||

MHB 6-112-39

मद्रेश्वरश्च समरे धर्मपुत्रं महारथम् ।
पीडयामास संरब्धो भीष्महेतोः पराक्रमी ॥ ६-११२-३९॥
madreśvaraśca samare dharmaputraṃ mahāratham |
pīḍayāmāsa saṃrabdho bhīṣmahetoḥ parākramī || 6-112-39||

MHB 6-112-40

विराटं सैन्धवो राजा विद्ध्वा संनतपर्वभिः ।
नवभिः सायकैस्तीक्ष्णैस्त्रिंशता पुनरर्दयत् ॥ ६-११२-४०॥
virāṭaṃ saindhavo rājā viddhvā saṃnataparvabhiḥ |
navabhiḥ sāyakaistīkṣṇaistriṃśatā punarardayat || 6-112-40||

MHB 6-112-41

विराटश्च महाराज सैन्धवं वाहिनीमुखे ।
त्रिंशता निशितैर्बाणैराजघान स्तनान्तरे ॥ ६-११२-४१॥
virāṭaśca mahārāja saindhavaṃ vāhinīmukhe |
triṃśatā niśitairbāṇairājaghāna stanāntare || 6-112-41||

MHB 6-112-42

चित्रकार्मुकनिस्त्रिंशौ चित्रवर्मायुधध्वजौ ।
रेजतुश्चित्ररूपौ तौ संग्रामे मत्स्यसैन्धवौ ॥ ६-११२-४२॥
citrakārmukanistriṃśau citravarmāyudhadhvajau |
rejatuścitrarūpau tau saṃgrāme matsyasaindhavau || 6-112-42||

MHB 6-112-43

द्रोणः पाञ्चालपुत्रेण समागम्य महारणे ।
महासमुदयं चक्रे शरैः संनतपर्वभिः ॥ ६-११२-४३॥
droṇaḥ pāñcālaputreṇa samāgamya mahāraṇe |
mahāsamudayaṃ cakre śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ || 6-112-43||

MHB 6-112-44

ततो द्रोणो महाराज पार्षतस्य महद्धनुः ।
छित्त्वा पञ्चाशतेषूणां पार्षतं समविध्यत ॥ ६-११२-४४॥
tato droṇo mahārāja pārṣatasya mahaddhanuḥ |
chittvā pañcāśateṣūṇāṃ pārṣataṃ samavidhyata || 6-112-44||

MHB 6-112-45

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय पार्षतः परवीरहा ।
द्रोणस्य मिषतो युद्धे प्रेषयामास सायकान् ॥ ६-११२-४५॥
so'nyatkārmukamādāya pārṣataḥ paravīrahā |
droṇasya miṣato yuddhe preṣayāmāsa sāyakān || 6-112-45||

MHB 6-112-46

ताञ्शराञ्शरसंघैस्तु संनिवार्य महारथः ।
द्रोणो द्रुपदपुत्राय प्राहिणोत्पञ्च सायकान् ॥ ६-११२-४६॥
tāñśarāñśarasaṃghaistu saṃnivārya mahārathaḥ |
droṇo drupadaputrāya prāhiṇotpañca sāyakān || 6-112-46||

MHB 6-112-47

तस्य क्रुद्धो महाराज पार्षतः परवीरहा ।
द्रोणाय चिक्षेप गदां यमदण्डोपमां रणे ॥ ६-११२-४७॥
tasya kruddho mahārāja pārṣataḥ paravīrahā |
droṇāya cikṣepa gadāṃ yamadaṇḍopamāṃ raṇe || 6-112-47||

MHB 6-112-48

तामापतन्तीं सहसा हेमपट्टविभूषिताम् ।
शरैः पञ्चाशता द्रोणो वारयामास संयुगे ॥ ६-११२-४८॥
tāmāpatantīṃ sahasā hemapaṭṭavibhūṣitām |
śaraiḥ pañcāśatā droṇo vārayāmāsa saṃyuge || 6-112-48||

MHB 6-112-49

सा छिन्ना बहुधा राजन्द्रोणचापच्युतैः शरैः ।
चूर्णीकृता विशीर्यन्ती पपात वसुधातले ॥ ६-११२-४९॥
sā chinnā bahudhā rājandroṇacāpacyutaiḥ śaraiḥ |
cūrṇīkṛtā viśīryantī papāta vasudhātale || 6-112-49||

MHB 6-112-50

गदां विनिहतां दृष्ट्वा पार्षतः शत्रुसूदनः ।
द्रोणाय शक्तिं चिक्षेप सर्वपारशवीं शुभाम् ॥ ६-११२-५०॥
gadāṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā pārṣataḥ śatrusūdanaḥ |
droṇāya śaktiṃ cikṣepa sarvapāraśavīṃ śubhām || 6-112-50||

MHB 6-112-51

तां द्रोणो नवभिर्बाणैश्चिच्छेद युधि भारत ।
पार्षतं च महेष्वासं पीडयामास संयुगे ॥ ६-११२-५१॥
tāṃ droṇo navabhirbāṇaiściccheda yudhi bhārata |
pārṣataṃ ca maheṣvāsaṃ pīḍayāmāsa saṃyuge || 6-112-51||

MHB 6-112-52

एवमेतन्महद्युद्धं द्रोणपार्षतयोरभूत् ।
भीष्मं प्रति महाराज घोररूपं भयानकम् ॥ ६-११२-५२॥
evametanmahadyuddhaṃ droṇapārṣatayorabhūt |
bhīṣmaṃ prati mahārāja ghorarūpaṃ bhayānakam || 6-112-52||

MHB 6-112-53

अर्जुनः प्राप्य गाङ्गेयं पीडयन्निशितैः शरैः ।
अभ्यद्रवत संयत्तं वने मत्तमिव द्विपम् ॥ ६-११२-५३॥
arjunaḥ prāpya gāṅgeyaṃ pīḍayanniśitaiḥ śaraiḥ |
abhyadravata saṃyattaṃ vane mattamiva dvipam || 6-112-53||

MHB 6-112-54

प्रत्युद्ययौ च तं पार्थं भगदत्तः प्रतापवान् ।
त्रिधा भिन्नेन नागेन मदान्धेन महाबलः ॥ ६-११२-५४॥
pratyudyayau ca taṃ pārthaṃ bhagadattaḥ pratāpavān |
tridhā bhinnena nāgena madāndhena mahābalaḥ || 6-112-54||

MHB 6-112-55

तमापतन्तं सहसा महेन्द्रगजसंनिभम् ।
परं यत्नं समास्थाय बीभत्सुः प्रत्यपद्यत ॥ ६-११२-५५॥
tamāpatantaṃ sahasā mahendragajasaṃnibham |
paraṃ yatnaṃ samāsthāya bībhatsuḥ pratyapadyata || 6-112-55||

MHB 6-112-56

ततो गजगतो राजा भगदत्तः प्रतापवान् ।
अर्जुनं शरवर्षेण वारयामास संयुगे ॥ ६-११२-५६॥
tato gajagato rājā bhagadattaḥ pratāpavān |
arjunaṃ śaravarṣeṇa vārayāmāsa saṃyuge || 6-112-56||

MHB 6-112-57

अर्जुनस्तु रणे नागमायान्तं रजतोपमम् ।
विमलैरायसैस्तीक्ष्णैरविध्यत महारणे ॥ ६-११२-५७॥
arjunastu raṇe nāgamāyāntaṃ rajatopamam |
vimalairāyasaistīkṣṇairavidhyata mahāraṇe || 6-112-57||

MHB 6-112-58

शिखण्डिनं च कौन्तेयो याहि याहीत्यचोदयत् ।
भीष्मं प्रति महाराज जह्येनमिति चाब्रवीत् ॥ ६-११२-५८॥
śikhaṇḍinaṃ ca kaunteyo yāhi yāhītyacodayat |
bhīṣmaṃ prati mahārāja jahyenamiti cābravīt || 6-112-58||

MHB 6-112-59

प्राग्ज्योतिषस्ततो हित्वा पाण्डवं पाण्डुपूर्वज ।
प्रययौ त्वरितो राजन्द्रुपदस्य रथं प्रति ॥ ६-११२-५९॥
prāgjyotiṣastato hitvā pāṇḍavaṃ pāṇḍupūrvaja |
prayayau tvarito rājandrupadasya rathaṃ prati || 6-112-59||

MHB 6-112-60

ततोऽर्जुनो महाराज भीष्ममभ्यद्रवद्द्रुतम् ।
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य ततो युद्धमवर्तत ॥ ६-११२-६०॥
tato'rjuno mahārāja bhīṣmamabhyadravaddrutam |
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya tato yuddhamavartata || 6-112-60||

MHB 6-112-61

ततस्ते तावकाः शूराः पाण्डवं रभसं रणे ।
सर्वेऽभ्यधावन्क्रोशन्तस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६-११२-६१॥
tataste tāvakāḥ śūrāḥ pāṇḍavaṃ rabhasaṃ raṇe |
sarve'bhyadhāvankrośantastadadbhutamivābhavat || 6-112-61||

MHB 6-112-62

नानाविधान्यनीकानि पुत्राणां ते जनाधिप ।
अर्जुनो व्यधमत्काले दिवीवाभ्राणि मारुतः ॥ ६-११२-६२॥
nānāvidhānyanīkāni putrāṇāṃ te janādhipa |
arjuno vyadhamatkāle divīvābhrāṇi mārutaḥ || 6-112-62||

MHB 6-112-63

शिखण्डी तु समासाद्य भरतानां पितामहम् ।
इषुभिस्तूर्णमव्यग्रो बहुभिः स समाचिनोत् ॥ ६-११२-६३॥
śikhaṇḍī tu samāsādya bharatānāṃ pitāmaham |
iṣubhistūrṇamavyagro bahubhiḥ sa samācinot || 6-112-63||

MHB 6-112-64

सोमकांश्च रणे भीष्मो जघ्ने पार्थपदानुगान् ।
न्यवारयत सैन्यं च पाण्डवानां महारथः ॥ ६-११२-६४॥
somakāṃśca raṇe bhīṣmo jaghne pārthapadānugān |
nyavārayata sainyaṃ ca pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ || 6-112-64||

MHB 6-112-65

रथाग्न्यगारश्चापार्चिरसिशक्तिगदेन्धनः ।
शरसंघमहाज्वालः क्षत्रियान्समरेऽदहत् ॥ ६-११२-६५॥
rathāgnyagāraścāpārcirasiśaktigadendhanaḥ |
śarasaṃghamahājvālaḥ kṣatriyānsamare'dahat || 6-112-65||

MHB 6-112-66

यथा हि सुमहानग्निः कक्षे चरति सानिलः ।
तथा जज्वाल भीष्मोऽपि दिव्यान्यस्त्राण्युदीरयन् ॥ ६-११२-६६॥
yathā hi sumahānagniḥ kakṣe carati sānilaḥ |
tathā jajvāla bhīṣmo'pi divyānyastrāṇyudīrayan || 6-112-66||

MHB 6-112-67

सुवर्णपुङ्खैरिषुभिः शितैः संनतपर्वभिः ।
नादयन्स दिशो भीष्मः प्रदिशश्च महायशाः ॥ ६-११२-६७॥
suvarṇapuṅkhairiṣubhiḥ śitaiḥ saṃnataparvabhiḥ |
nādayansa diśo bhīṣmaḥ pradiśaśca mahāyaśāḥ || 6-112-67||

MHB 6-112-68

पातयन्रथिनो राजन्गजांश्च सह सादिभिः ।
मुण्डतालवनानीव चकार स रथव्रजान् ॥ ६-११२-६८॥
pātayanrathino rājangajāṃśca saha sādibhiḥ |
muṇḍatālavanānīva cakāra sa rathavrajān || 6-112-68||

MHB 6-112-69

निर्मनुष्यान्रथान्राजन्गजानश्वांश्च संयुगे ।
चकार स तदा भीष्मः सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ ६-११२-६९॥
nirmanuṣyānrathānrājangajānaśvāṃśca saṃyuge |
cakāra sa tadā bhīṣmaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ || 6-112-69||

MHB 6-112-70

तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः ।
निशम्य सर्वतो राजन्समकम्पन्त सैनिकाः ॥ ६-११२-७०॥
tasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitamivāśaneḥ |
niśamya sarvato rājansamakampanta sainikāḥ || 6-112-70||

MHB 6-112-71

अमोघा ह्यपतन्बाणाः पितुस्ते मनुजेश्वर ।
नासज्जन्त शरीरेषु भीष्मचापच्युताः शराः ॥ ६-११२-७१॥
amoghā hyapatanbāṇāḥ pituste manujeśvara |
nāsajjanta śarīreṣu bhīṣmacāpacyutāḥ śarāḥ || 6-112-71||

MHB 6-112-72

निर्मनुष्यान्रथान्राजन्सुयुक्ताञ्जवनैर्हयैः ।
वातायमानान्पश्याम ह्रियमाणान्विशां पते ॥ ६-११२-७२॥
nirmanuṣyānrathānrājansuyuktāñjavanairhayaiḥ |
vātāyamānānpaśyāma hriyamāṇānviśāṃ pate || 6-112-72||

MHB 6-112-73

चेदिकाशिकरूषाणां सहस्राणि चतुर्दश ।
महारथाः समाख्याताः कुलपुत्रास्तनुत्यजः ॥ ६-११२-७३॥
cedikāśikarūṣāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa |
mahārathāḥ samākhyātāḥ kulaputrāstanutyajaḥ || 6-112-73||

MHB 6-112-74

अपरावर्तिनः शूराः सुवर्णविकृतध्वजाः ।
संग्रामे भीष्ममासाद्य सवाजिरथकुञ्जराः ।
जग्मुस्ते परलोकाय व्यादितास्यमिवान्तकम् ॥ ६-११२-७४॥
aparāvartinaḥ śūrāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥ |
saṃgrāme bhīṣmamāsādya savājirathakuñjarāḥ |
jagmuste paralokāya vyāditāsyamivāntakam || 6-112-74||

MHB 6-112-75

न तत्रासीन्महाराज सोमकानां महारथः ।
यः संप्राप्य रणे भीष्मं जीविते स्म मनो दधे ॥ ६-११२-७५॥
na tatrāsīnmahārāja somakānāṃ mahārathaḥ |
yaḥ saṃprāpya raṇe bhīṣmaṃ jīvite sma mano dadhe || 6-112-75||

MHB 6-112-76

तांश्च सर्वान्रणे योधान्प्रेतराजपुरं प्रति ।
नीतानमन्यन्त जना दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम् ॥ ६-११२-७६॥
tāṃśca sarvānraṇe yodhānpretarājapuraṃ prati |
nītānamanyanta janā dṛṣṭvā bhīṣmasya vikramam || 6-112-76||

MHB 6-112-77

न कश्चिदेनं समरे प्रत्युद्याति महारथः ।
ऋते पाण्डुसुतं वीरं श्वेताश्वं कृष्णसारथिम् ।
शिखण्डिनं च समरे पाञ्चाल्यममितौजसम् ॥ ६-११२-७७॥
na kaścidenaṃ samare pratyudyāti mahārathaḥ |
ṛte pāṇḍusutaṃ vīraṃ śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim |
śikhaṇḍinaṃ ca samare pāñcālyamamitaujasam || 6-112-77||

MHB 6-112-78

शिखण्डी तु रणे भीष्ममासाद्य भरतर्षभ ।
दशभिर्दशभिर्बाणैराजघान महाहवे ॥ ६-११२-७८॥
śikhaṇḍī tu raṇe bhīṣmamāsādya bharatarṣabha |
daśabhirdaśabhirbāṇairājaghāna mahāhave || 6-112-78||

MHB 6-112-79

शिखण्डिनं तु गाङ्गेयः क्रोधदीप्तेन चक्षुषा ।
अवैक्षत कटाक्षेण निर्दहन्निव भारत ॥ ६-११२-७९॥
śikhaṇḍinaṃ tu gāṅgeyaḥ krodhadīptena cakṣuṣā |
avaikṣata kaṭākṣeṇa nirdahanniva bhārata || 6-112-79||

MHB 6-112-80

स्त्रीत्वं तत्संस्मरन्राजन्सर्वलोकस्य पश्यतः ।
न जघान रणे भीष्मः स च तं नावबुद्धवान् ॥ ६-११२-८०॥
strītvaṃ tatsaṃsmaranrājansarvalokasya paśyataḥ |
na jaghāna raṇe bhīṣmaḥ sa ca taṃ nāvabuddhavān || 6-112-80||

MHB 6-112-81

अर्जुनस्तु महाराज शिखण्डिनमभाषत ।
अभित्वरस्व त्वरितो जहि चैनं पितामहम् ॥ ६-११२-८१॥
arjunastu mahārāja śikhaṇḍinamabhāṣata |
abhitvarasva tvarito jahi cainaṃ pitāmaham || 6-112-81||

MHB 6-112-82

किं ते विवक्षया वीर जहि भीष्मं महारथम् ।
न ह्यन्यमनुपश्यामि कंचिद्यौधिष्ठिरे बले ॥ ६-११२-८२॥
kiṃ te vivakṣayā vīra jahi bhīṣmaṃ mahāratham |
na hyanyamanupaśyāmi kaṃcidyaudhiṣṭhire bale || 6-112-82||

MHB 6-112-83

यः शक्तः समरे भीष्मं योधयेत पितामहम् ।
ऋते त्वां पुरुषव्याघ्र सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ६-११२-८३॥
yaḥ śaktaḥ samare bhīṣmaṃ yodhayeta pitāmaham |
ṛte tvāṃ puruṣavyāghra satyametadbravīmi te || 6-112-83||

MHB 6-112-84

एवमुक्तस्तु पार्थेन शिखण्डी भरतर्षभ ।
शरैर्नानाविधैस्तूर्णं पितामहमुपाद्रवत् ॥ ६-११२-८४॥
evamuktastu pārthena śikhaṇḍī bharatarṣabha |
śarairnānāvidhaistūrṇaṃ pitāmahamupādravat || 6-112-84||

MHB 6-112-85

अचिन्तयित्वा तान्बाणान्पिता देवव्रतस्तव ।
अर्जुनं समरे क्रुद्धं वारयामास सायकैः ॥ ६-११२-८५॥
acintayitvā tānbāṇānpitā devavratastava |
arjunaṃ samare kruddhaṃ vārayāmāsa sāyakaiḥ || 6-112-85||

MHB 6-112-86

तथैव च चमूं सर्वां पाण्डवानां महारथः ।
अप्रैषीत्समरे तीक्ष्णैः परलोकाय मारिष ॥ ६-११२-८६॥
tathaiva ca camūṃ sarvāṃ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ |
apraiṣītsamare tīkṣṇaiḥ paralokāya māriṣa || 6-112-86||

MHB 6-112-87

तथैव पाण्डवा राजन्सैन्येन महता वृताः ।
भीष्मं प्रच्छादयामासुर्मेघा इव दिवाकरम् ॥ ६-११२-८७॥
tathaiva pāṇḍavā rājansainyena mahatā vṛtāḥ |
bhīṣmaṃ pracchādayāmāsurmeghā iva divākaram || 6-112-87||

MHB 6-112-88

स समन्तात्परिवृतो भारतो भरतर्षभ ।
निर्ददाह रणे शूरान्वनं वह्निरिव ज्वलन् ॥ ६-११२-८८॥
sa samantātparivṛto bhārato bharatarṣabha |
nirdadāha raṇe śūrānvanaṃ vahniriva jvalan || 6-112-88||

MHB 6-112-89

तत्राद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम् ।
अयोधयत यत्पार्थं जुगोप च यतव्रतम् ॥ ६-११२-८९॥
tatrādbhutamapaśyāma tava putrasya pauruṣam |
ayodhayata yatpārthaṃ jugopa ca yatavratam || 6-112-89||

MHB 6-112-90

कर्मणा तेन समरे तव पुत्रस्य धन्विनः ।
दुःशासनस्य तुतुषुः सर्वे लोका महात्मनः ॥ ६-११२-९०॥
karmaṇā tena samare tava putrasya dhanvinaḥ |
duḥśāsanasya tutuṣuḥ sarve lokā mahātmanaḥ || 6-112-90||

MHB 6-112-91

यदेकः समरे पार्थान्सानुगान्समयोधयत् ।
न चैनं पाण्डवा युद्धे वारयामासुरुल्बणम् ॥ ६-११२-९१॥
yadekaḥ samare pārthānsānugānsamayodhayat |
na cainaṃ pāṇḍavā yuddhe vārayāmāsurulbaṇam || 6-112-91||

MHB 6-112-92

दुःशासनेन समरे रथिनो विरथीकृताः ।
सादिनश्च महाराज दन्तिनश्च महाबलाः ॥ ६-११२-९२॥
duḥśāsanena samare rathino virathīkṛtāḥ |
sādinaśca mahārāja dantinaśca mahābalāḥ || 6-112-92||

MHB 6-112-93

विनिर्भिन्नाः शरैस्तीक्ष्णैर्निपेतुर्धरणीतले ।
शरातुरास्तथैवान्ये दन्तिनो विद्रुता दिशः ॥ ६-११२-९३॥
vinirbhinnāḥ śaraistīkṣṇairnipeturdharaṇītale |
śarāturāstathaivānye dantino vidrutā diśaḥ || 6-112-93||

MHB 6-112-94

यथाग्निरिन्धनं प्राप्य ज्वलेद्दीप्तार्चिरुल्बणः ।
तथा जज्वाल पुत्रस्ते पाण्डवान्वै विनिर्दहन् ॥ ६-११२-९४॥
yathāgnirindhanaṃ prāpya jvaleddīptārcirulbaṇaḥ |
tathā jajvāla putraste pāṇḍavānvai vinirdahan || 6-112-94||

MHB 6-112-95

तं भारतमहामात्रं पाण्डवानां महारथः ।
जेतुं नोत्सहते कश्चिन्नाप्युद्यातुं कथंचन ।
ऋते महेन्द्रतनयं श्वेताश्वं कृष्णसारथिम् ॥ ६-११२-९५॥
taṃ bhāratamahāmātraṃ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ |
jetuṃ notsahate kaścinnāpyudyātuṃ kathaṃcana |
ṛte mahendratanayaṃ śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim || 6-112-95||

MHB 6-112-96

स हि तं समरे राजन्विजित्य विजयोऽर्जुनः ।
भीष्ममेवाभिदुद्राव सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥ ६-११२-९६॥
sa hi taṃ samare rājanvijitya vijayo'rjunaḥ |
bhīṣmamevābhidudrāva sarvasainyasya paśyataḥ || 6-112-96||

MHB 6-112-97

विजितस्तव पुत्रोऽपि भीष्मबाहुव्यपाश्रयः ।
पुनः पुनः समाश्वस्य प्रायुध्यत रणोत्कटः ।
अर्जुनं च रणे राजन्योधयन्स व्यराजत ॥ ६-११२-९७॥
vijitastava putro'pi bhīṣmabāhuvyapāśrayaḥ |
punaḥ punaḥ samāśvasya prāyudhyata raṇotkaṭaḥ |
arjunaṃ ca raṇe rājanyodhayansa vyarājata || 6-112-97||

MHB 6-112-98

शिखण्डी तु रणे राजन्विव्याधैव पितामहम् ।
शरैरशनिसंस्पर्शैस्तथा सर्पविषोपमैः ॥ ६-११२-९८॥
śikhaṇḍī tu raṇe rājanvivyādhaiva pitāmaham |
śarairaśanisaṃsparśaistathā sarpaviṣopamaiḥ || 6-112-98||

MHB 6-112-99

न च तेऽस्य रुजं चक्रुः पितुस्तव जनेश्वर ।
स्मयमानश्च गाङ्गेयस्तान्बाणाञ्जगृहे तदा ॥ ६-११२-९९॥
na ca te'sya rujaṃ cakruḥ pitustava janeśvara |
smayamānaśca gāṅgeyastānbāṇāñjagṛhe tadā || 6-112-99||

MHB 6-112-100

उष्णार्तो हि नरो यद्वज्जलधाराः प्रतीच्छति ।
तथा जग्राह गाङ्गेयः शरधाराः शिखण्डिनः ॥ ६-११२-१००॥
uṣṇārto hi naro yadvajjaladhārāḥ pratīcchati |
tathā jagrāha gāṅgeyaḥ śaradhārāḥ śikhaṇḍinaḥ || 6-112-100||

MHB 6-112-101

तं क्षत्रिया महाराज ददृशुर्घोरमाहवे ।
भीष्मं दहन्तं सैन्यानि पाण्डवानां महात्मनाम् ॥ ६-११२-१०१॥
taṃ kṣatriyā mahārāja dadṛśurghoramāhave |
bhīṣmaṃ dahantaṃ sainyāni pāṇḍavānāṃ mahātmanām || 6-112-101||

MHB 6-112-102

ततोऽब्रवीत्तव सुतः सर्वसैन्यानि मारिष ।
अभिद्रवत संग्रामे फल्गुनं सर्वतो रथैः ॥ ६-११२-१०२॥
tato'bravīttava sutaḥ sarvasainyāni māriṣa |
abhidravata saṃgrāme phalgunaṃ sarvato rathaiḥ || 6-112-102||

MHB 6-112-103

भीष्मो वः समरे सर्वान्पालयिष्यति धर्मवित् ।
ते भयं सुमहत्त्यक्त्वा पाण्डवान्प्रतियुध्यत ॥ ६-११२-१०३॥
bhīṣmo vaḥ samare sarvānpālayiṣyati dharmavit |
te bhayaṃ sumahattyaktvā pāṇḍavānpratiyudhyata || 6-112-103||

MHB 6-112-104

एष तालेन दीप्तेन भीष्मस्तिष्ठति पालयन् ।
सर्वेषां धार्तराष्ट्राणां रणे शर्म च वर्म च ॥ ६-११२-१०४॥
eṣa tālena dīptena bhīṣmastiṣṭhati pālayan |
sarveṣāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ raṇe śarma ca varma ca || 6-112-104||

MHB 6-112-105

त्रिदशापि समुद्युक्ता नालं भीष्मं समासितुम् ।
किमु पार्था महात्मानं मर्त्यभूतास्तथाबलाः ।
तस्माद्द्रवत हे योधाः फल्गुनं प्राप्य संयुगे ॥ ६-११२-१०५॥
tridaśāpi samudyuktā nālaṃ bhīṣmaṃ samāsitum |
kimu pārthā mahātmānaṃ martyabhūtāstathābalāḥ |
tasmāddravata he yodhāḥ phalgunaṃ prāpya saṃyuge || 6-112-105||

MHB 6-112-106

अहमद्य रणे यत्तो योधयिष्यामि फल्गुनम् ।
सहितः सर्वतो यत्तैर्भवद्भिर्वसुधाधिपाः ॥ ६-११२-१०६॥
ahamadya raṇe yatto yodhayiṣyāmi phalgunam |
sahitaḥ sarvato yattairbhavadbhirvasudhādhipāḥ || 6-112-106||

MHB 6-112-107

तच्छ्रुत्वा तु वचो राजंस्तव पुत्रस्य धन्विनः ।
अर्जुनं प्रति संयत्ता बलवन्तो महारथाः ॥ ६-११२-१०७॥
tacchrutvā tu vaco rājaṃstava putrasya dhanvinaḥ |
arjunaṃ prati saṃyattā balavanto mahārathāḥ || 6-112-107||

MHB 6-112-108

ते विदेहाः कलिङ्गाश्च दाशेरकगणैः सह ।
अभिपेतुर्निषादाश्च सौवीराश्च महारणे ॥ ६-११२-१०८॥
te videhāḥ kaliṅgāśca dāśerakagaṇaiḥ saha |
abhipeturniṣādāśca sauvīrāśca mahāraṇe || 6-112-108||

MHB 6-112-109

बाह्लिका दरदाश्चैव प्राच्योदीच्याश्च मालवाः ।
अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः ॥ ६-११२-१०९॥
bāhlikā daradāścaiva prācyodīcyāśca mālavāḥ |
abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo'tha vasātayaḥ || 6-112-109||

MHB 6-112-110

शाल्वाश्रयास्त्रिगर्ताश्च अम्बष्ठाः केकयैः सह ।
अभिपेतू रणे पार्थं पतंगा इव पावकम् ॥ ६-११२-११०॥
śālvāśrayāstrigartāśca ambaṣṭhāḥ kekayaiḥ saha |
abhipetū raṇe pārthaṃ pataṃgā iva pāvakam || 6-112-110||

MHB 6-112-111

स तान्सर्वान्सहानीकान्महाराज महारथान् ।
दिव्यान्यस्त्राणि संचिन्त्य प्रसंधाय धनंजयः ॥ ६-११२-१११॥
sa tānsarvānsahānīkānmahārāja mahārathān |
divyānyastrāṇi saṃcintya prasaṃdhāya dhanaṃjayaḥ || 6-112-111||

MHB 6-112-112

स तैरस्त्रैर्महावेगैर्ददाहाशु महाबलः ।
शरप्रतापैर्बीभत्सुः पतंगानिव पावकः ॥ ६-११२-११२॥
sa tairastrairmahāvegairdadāhāśu mahābalaḥ |
śarapratāpairbībhatsuḥ pataṃgāniva pāvakaḥ || 6-112-112||

MHB 6-112-113

तस्य बाणसहस्राणि सृजतो दृढधन्विनः ।
दीप्यमानमिवाकाशे गाण्डीवं समदृश्यत ॥ ६-११२-११३॥
tasya bāṇasahasrāṇi sṛjato dṛḍhadhanvinaḥ |
dīpyamānamivākāśe gāṇḍīvaṃ samadṛśyata || 6-112-113||

MHB 6-112-114

ते शरार्ता महाराज विप्रकीर्णरथध्वजाः ।
नाभ्यवर्तन्त राजानः सहिता वानरध्वजम् ॥ ६-११२-११४॥
te śarārtā mahārāja viprakīrṇarathadhvajāḥ |
nābhyavartanta rājānaḥ sahitā vānaradhvajam || 6-112-114||

MHB 6-112-115

सध्वजा रथिनः पेतुर्हयारोहा हयैः सह ।
गजाः सह गजारोहैः किरीटिशरताडिताः ॥ ६-११२-११५॥
sadhvajā rathinaḥ peturhayārohā hayaiḥ saha |
gajāḥ saha gajārohaiḥ kirīṭiśaratāḍitāḥ || 6-112-115||

MHB 6-112-116

ततोऽर्जुनभुजोत्सृष्टैरावृतासीद्वसुंधरा ।
विद्रवद्भिश्च बहुधा बलै राज्ञां समन्ततः ॥ ६-११२-११६॥
tato'rjunabhujotsṛṣṭairāvṛtāsīdvasuṃdharā |
vidravadbhiśca bahudhā balai rājñāṃ samantataḥ || 6-112-116||

MHB 6-112-117

अथ पार्थो महाबाहुर्द्रावयित्वा वरूथिनीम् ।
दुःशासनाय समरे प्रेषयामास सायकान् ॥ ६-११२-११७॥
atha pārtho mahābāhurdrāvayitvā varūthinīm |
duḥśāsanāya samare preṣayāmāsa sāyakān || 6-112-117||

MHB 6-112-118

ते तु भित्त्वा तव सुतं दुःशासनमयोमुखाः ।
धरणीं विविशुः सर्वे वल्मीकमिव पन्नगाः ।
हयांश्चास्य ततो जघ्ने सारथिं च न्यपातयत् ॥ ६-११२-११८॥
te tu bhittvā tava sutaṃ duḥśāsanamayomukhāḥ |
dharaṇīṃ viviśuḥ sarve valmīkamiva pannagāḥ |
hayāṃścāsya tato jaghne sārathiṃ ca nyapātayat || 6-112-118||

MHB 6-112-119

विविंशतिं च विंशत्या विरथं कृतवान्प्रभो ।
आजघान भृशं चैव पञ्चभिर्नतपर्वभिः ॥ ६-११२-११९॥
viviṃśatiṃ ca viṃśatyā virathaṃ kṛtavānprabho |
ājaghāna bhṛśaṃ caiva pañcabhirnataparvabhiḥ || 6-112-119||

MHB 6-112-120

कृपं शल्यं विकर्णं च विद्ध्वा बहुभिरायसैः ।
चकार विरथांश्चैव कौन्तेयः श्वेतवाहनः ॥ ६-११२-१२०॥
kṛpaṃ śalyaṃ vikarṇaṃ ca viddhvā bahubhirāyasaiḥ |
cakāra virathāṃścaiva kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ || 6-112-120||

MHB 6-112-121

एवं ते विरथाः पञ्च कृपः शल्यश्च मारिष ।
दुःशासनो विकर्णश्च तथैव च विविंशतिः ।
संप्राद्रवन्त समरे निर्जिताः सव्यसाचिना ॥ ६-११२-१२१॥
evaṃ te virathāḥ pañca kṛpaḥ śalyaśca māriṣa |
duḥśāsano vikarṇaśca tathaiva ca viviṃśatiḥ |
saṃprādravanta samare nirjitāḥ savyasācinā || 6-112-121||

MHB 6-112-122

पूर्वाह्णे तु तथा राजन्पराजित्य महारथान् ।
प्रजज्वाल रणे पार्थो विधूम इव पावकः ॥ ६-११२-१२२॥
pūrvāhṇe tu tathā rājanparājitya mahārathān |
prajajvāla raṇe pārtho vidhūma iva pāvakaḥ || 6-112-122||

MHB 6-112-123

तथैव शरवर्षेण भास्करो रश्मिवानिव ।
अन्यानपि महाराज पातयामास पार्थिवान् ॥ ६-११२-१२३॥
tathaiva śaravarṣeṇa bhāskaro raśmivāniva |
anyānapi mahārāja pātayāmāsa pārthivān || 6-112-123||

MHB 6-112-124

पराङ्मुखीकृत्य तदा शरवर्षैर्महारथान् ।
प्रावर्तयत संग्रामे शोणितोदां महानदीम् ।
मध्येन कुरुसैन्यानां पाण्डवानां च भारत ॥ ६-११२-१२४॥
parāṅmukhīkṛtya tadā śaravarṣairmahārathān |
prāvartayata saṃgrāme śoṇitodāṃ mahānadīm |
madhyena kurusainyānāṃ pāṇḍavānāṃ ca bhārata || 6-112-124||

MHB 6-112-125

गजाश्च रथसंघाश्च बहुधा रथिभिर्हताः ।
रथाश्च निहता नागैर्नागा हयपदातिभिः ॥ ६-११२-१२५॥
gajāśca rathasaṃghāśca bahudhā rathibhirhatāḥ |
rathāśca nihatā nāgairnāgā hayapadātibhiḥ || 6-112-125||

MHB 6-112-126

अन्तरा छिध्यमानानि शरीराणि शिरांसि च ।
निपेतुर्दिक्षु सर्वासु गजाश्वरथयोधिनाम् ॥ ६-११२-१२६॥
antarā chidhyamānāni śarīrāṇi śirāṃsi ca |
nipeturdikṣu sarvāsu gajāśvarathayodhinām || 6-112-126||

MHB 6-112-127

छन्नमायोधनं रेजे कुण्डलाङ्गदधारिभिः ।
पतितैः पात्यमानैश्च राजपुत्रैर्महारथैः ॥ ६-११२-१२७॥
channamāyodhanaṃ reje kuṇḍalāṅgadadhāribhiḥ |
patitaiḥ pātyamānaiśca rājaputrairmahārathaiḥ || 6-112-127||

MHB 6-112-128

रथनेमिनिकृत्ताश्च गजैश्चैवावपोथिताः ।
पादाताश्चाप्यदृश्यन्त साश्वाः सहयसादिनः ॥ ६-११२-१२८॥
rathaneminikṛttāśca gajaiścaivāvapothitāḥ |
pādātāścāpyadṛśyanta sāśvāḥ sahayasādinaḥ || 6-112-128||

MHB 6-112-129

गजाश्वरथसंघाश्च परिपेतुः समन्ततः ।
विशीर्णाश्च रथा भूमौ भग्नचक्रयुगध्वजाः ॥ ६-११२-१२९॥
gajāśvarathasaṃghāśca paripetuḥ samantataḥ |
viśīrṇāśca rathā bhūmau bhagnacakrayugadhvajāḥ || 6-112-129||

MHB 6-112-130

तद्गजाश्वरथौघानां रुधिरेण समुक्षितम् ।
छन्नमायोधनं रेजे रक्ताभ्रमिव शारदम् ॥ ६-११२-१३०॥
tadgajāśvarathaughānāṃ rudhireṇa samukṣitam |
channamāyodhanaṃ reje raktābhramiva śāradam || 6-112-130||

MHB 6-112-131

श्वानः काकाश्च गृध्राश्च वृका गोमायुभिः सह ।
प्रणेदुर्भक्ष्यमासाद्य विकृताश्च मृगद्विजाः ॥ ६-११२-१३१॥
śvānaḥ kākāśca gṛdhrāśca vṛkā gomāyubhiḥ saha |
praṇedurbhakṣyamāsādya vikṛtāśca mṛgadvijāḥ || 6-112-131||

MHB 6-112-132

ववुर्बहुविधाश्चैव दिक्षु सर्वासु मारुताः ।
दृश्यमानेषु रक्षःसु भूतेषु विनदत्सु च ॥ ६-११२-१३२॥
vavurbahuvidhāścaiva dikṣu sarvāsu mārutāḥ |
dṛśyamāneṣu rakṣaḥsu bhūteṣu vinadatsu ca || 6-112-132||

MHB 6-112-133

काञ्चनानि च दामानि पताकाश्च महाधनाः ।
धूमायमाना दृश्यन्ते सहसा मारुतेरिताः ॥ ६-११२-१३३॥
kāñcanāni ca dāmāni patākāśca mahādhanāḥ |
dhūmāyamānā dṛśyante sahasā māruteritāḥ || 6-112-133||

MHB 6-112-134

श्वेतच्छत्रसहस्राणि सध्वजाश्च महारथाः ।
विनिकीर्णाः स्म दृश्यन्ते शतशोऽथ सहस्रशः ।
सपताकाश्च मातङ्गा दिशो जग्मुः शरातुराः ॥ ६-११२-१३४॥
śvetacchatrasahasrāṇi sadhvajāśca mahārathāḥ |
vinikīrṇāḥ sma dṛśyante śataśo'tha sahasraśaḥ |
sapatākāśca mātaṅgā diśo jagmuḥ śarāturāḥ || 6-112-134||

MHB 6-112-135

क्षत्रियाश्च मनुष्येन्द्र गदाशक्तिधनुर्धराः ।
समन्ततो व्यदृश्यन्त पतिता धरणीतले ॥ ६-११२-१३५॥
kṣatriyāśca manuṣyendra gadāśaktidhanurdharāḥ |
samantato vyadṛśyanta patitā dharaṇītale || 6-112-135||

MHB 6-112-136

ततो भीष्मो महाराज दिव्यमस्त्रमुदीरयन् ।
अभ्यधावत कौन्तेयं मिषतां सर्वधन्विनाम् ॥ ६-११२-१३६॥
tato bhīṣmo mahārāja divyamastramudīrayan |
abhyadhāvata kaunteyaṃ miṣatāṃ sarvadhanvinām || 6-112-136||

MHB 6-112-137

तं शिखण्डी रणे यत्तमभ्यधावत दंशितः ।
संजहार ततो भीष्मस्तदस्त्रं पावकोपमम् ॥ ६-११२-१३७॥
taṃ śikhaṇḍī raṇe yattamabhyadhāvata daṃśitaḥ |
saṃjahāra tato bhīṣmastadastraṃ pāvakopamam || 6-112-137||

MHB 6-112-138

एतस्मिन्नेव काले तु कौन्तेयः श्वेतवाहनः ।
निजघ्ने तावकं सैन्यं मोहयित्वा पितामहम् ॥ ६-११२-१३८॥
etasminneva kāle tu kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ |
nijaghne tāvakaṃ sainyaṃ mohayitvā pitāmaham || 6-112-138||

Adhyaya: 113/117 (49)

MHB 6-113-1

संजय उवाच ।
एवं व्यूढेष्वनीकेषु भूयिष्ठमनुवर्तिषु ।
ब्रह्मलोकपराः सर्वे समपद्यन्त भारत ॥ ६-११३-१॥
saṃjaya uvāca |
evaṃ vyūḍheṣvanīkeṣu bhūyiṣṭhamanuvartiṣu |
brahmalokaparāḥ sarve samapadyanta bhārata || 6-113-1||

MHB 6-113-2

न ह्यनीकमनीकेन समसज्जत संकुले ।
न रथा रथिभिः सार्धं न पदाताः पदातिभिः ॥ ६-११३-२॥
na hyanīkamanīkena samasajjata saṃkule |
na rathā rathibhiḥ sārdhaṃ na padātāḥ padātibhiḥ || 6-113-2||

MHB 6-113-3

अश्वा नाश्वैरयुध्यन्त न गजा गजयोधिभिः ।
महान्व्यतिकरो रौद्रः सेनयोः समपद्यत ॥ ६-११३-३॥
aśvā nāśvairayudhyanta na gajā gajayodhibhiḥ |
mahānvyatikaro raudraḥ senayoḥ samapadyata || 6-113-3||

MHB 6-113-4

नरनागरथेष्वेवं व्यवकीर्णेषु सर्वशः ।
क्षये तस्मिन्महारौद्रे निर्विशेषमजायत ॥ ६-११३-४॥
naranāgaratheṣvevaṃ vyavakīrṇeṣu sarvaśaḥ |
kṣaye tasminmahāraudre nirviśeṣamajāyata || 6-113-4||

MHB 6-113-5

ततः शल्यः कृपश्चैव चित्रसेनश्च भारत ।
दुःशासनो विकर्णश्च रथानास्थाय सत्वराः ।
पाण्डवानां रणे शूरा ध्वजिनीं समकम्पयन् ॥ ६-११३-५॥
tataḥ śalyaḥ kṛpaścaiva citrasenaśca bhārata |
duḥśāsano vikarṇaśca rathānāsthāya satvarāḥ |
pāṇḍavānāṃ raṇe śūrā dhvajinīṃ samakampayan || 6-113-5||

MHB 6-113-6

सा वध्यमाना समरे पाण्डुसेना महात्मभिः ।
त्रातारं नाध्यगच्छद्वै मज्जमानेव नौर्जले ॥ ६-११३-६॥
sā vadhyamānā samare pāṇḍusenā mahātmabhiḥ |
trātāraṃ nādhyagacchadvai majjamāneva naurjale || 6-113-6||

MHB 6-113-7

यथा हि शैशिरः कालो गवां मर्माणि कृन्तति ।
तथा पाण्डुसुतानां वै भीष्मो मर्माण्यकृन्तत ॥ ६-११३-७॥
yathā hi śaiśiraḥ kālo gavāṃ marmāṇi kṛntati |
tathā pāṇḍusutānāṃ vai bhīṣmo marmāṇyakṛntata || 6-113-7||

MHB 6-113-8

अतीव तव सैन्यस्य पार्थेन च महात्मना ।
नगमेघप्रतीकाशाः पातिता बहुधा गजाः ॥ ६-११३-८॥
atīva tava sainyasya pārthena ca mahātmanā |
nagameghapratīkāśāḥ pātitā bahudhā gajāḥ || 6-113-8||

MHB 6-113-9

मृद्यमानाश्च दृश्यन्ते पार्थेन नरयूथपाः ।
इषुभिस्ताड्यमानाश्च नाराचैश्च सहस्रशः ॥ ६-११३-९॥
mṛdyamānāśca dṛśyante pārthena narayūthapāḥ |
iṣubhistāḍyamānāśca nārācaiśca sahasraśaḥ || 6-113-9||

MHB 6-113-10

पेतुरार्तस्वरं कृत्वा तत्र तत्र महागजाः ।
आबद्धाभरणैः कायैर्निहतानां महात्मनाम् ॥ ६-११३-१०॥
peturārtasvaraṃ kṛtvā tatra tatra mahāgajāḥ |
ābaddhābharaṇaiḥ kāyairnihatānāṃ mahātmanām || 6-113-10||

MHB 6-113-11

छन्नमायोधनं रेजे शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
तस्मिन्नतिमहाभीमे राजन्वीरवरक्षये ।
भीष्मे च युधि विक्रान्ते पाण्डवे च धनंजये ॥ ६-११३-११॥
channamāyodhanaṃ reje śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ |
tasminnatimahābhīme rājanvīravarakṣaye |
bhīṣme ca yudhi vikrānte pāṇḍave ca dhanaṃjaye || 6-113-11||

MHB 6-113-12

ते पराक्रान्तमालोक्य राजन्युधि पितामहम् ।
न न्यवर्तन्त कौरव्या ब्रह्मलोकपुरस्कृताः ॥ ६-११३-१२॥
te parākrāntamālokya rājanyudhi pitāmaham |
na nyavartanta kauravyā brahmalokapuraskṛtāḥ || 6-113-12||

MHB 6-113-13

इच्छन्तो निधनं युद्धे स्वर्गं कृत्वा परायणम् ।
पाण्डवानभ्यवर्तन्त तस्मिन्वीरवरक्षये ॥ ६-११३-१३॥
icchanto nidhanaṃ yuddhe svargaṃ kṛtvā parāyaṇam |
pāṇḍavānabhyavartanta tasminvīravarakṣaye || 6-113-13||

MHB 6-113-14

पाण्डवापि महाराज स्मरन्तो विविधान्बहून् ।
क्लेशान्कृतान्सपुत्रेण त्वया पूर्वं नराधिप ॥ ६-११३-१४॥
pāṇḍavāpi mahārāja smaranto vividhānbahūn |
kleśānkṛtānsaputreṇa tvayā pūrvaṃ narādhipa || 6-113-14||

MHB 6-113-15

भयं त्यक्त्वा रणे शूरा ब्रह्मलोकपुरस्कृताः ।
तावकांस्तव पुत्रांश्च योधयन्ति स्म हृष्टवत् ॥ ६-११३-१५॥
bhayaṃ tyaktvā raṇe śūrā brahmalokapuraskṛtāḥ |
tāvakāṃstava putrāṃśca yodhayanti sma hṛṣṭavat || 6-113-15||

MHB 6-113-16

सेनापतिस्तु समरे प्राह सेनां महारथः ।
अभिद्रवत गाङ्गेयं सोमकाः सृञ्जयैः सह ॥ ६-११३-१६॥
senāpatistu samare prāha senāṃ mahārathaḥ |
abhidravata gāṅgeyaṃ somakāḥ sṛñjayaiḥ saha || 6-113-16||

MHB 6-113-17

सेनापतिवचः श्रुत्वा सोमकाः सह सृञ्जयैः ।
अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं शस्त्रवृष्ट्या समन्ततः ॥ ६-११३-१७॥
senāpativacaḥ śrutvā somakāḥ saha sṛñjayaiḥ |
abhyadravanta gāṅgeyaṃ śastravṛṣṭyā samantataḥ || 6-113-17||

MHB 6-113-18

वध्यमानस्ततो राजन्पिता शांतनवस्तव ।
अमर्षवशमापन्नो योधयामास सृञ्जयान् ॥ ६-११३-१८॥
vadhyamānastato rājanpitā śāṃtanavastava |
amarṣavaśamāpanno yodhayāmāsa sṛñjayān || 6-113-18||

MHB 6-113-19

तस्य कीर्तिमतस्तात पुरा रामेण धीमता ।
संप्रदत्तास्त्रशिक्षा वै परानीकविनाशिनी ॥ ६-११३-१९॥
tasya kīrtimatastāta purā rāmeṇa dhīmatā |
saṃpradattāstraśikṣā vai parānīkavināśinī || 6-113-19||

MHB 6-113-20

स तां शिक्षामधिष्ठाय कृत्वा परबलक्षयम् ।
अहन्यहनि पार्थानां वृद्धः कुरुपितामहः ।
भीष्मो दश सहस्राणि जघान परवीरहा ॥ ६-११३-२०॥
sa tāṃ śikṣāmadhiṣṭhāya kṛtvā parabalakṣayam |
ahanyahani pārthānāṃ vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ |
bhīṣmo daśa sahasrāṇi jaghāna paravīrahā || 6-113-20||

MHB 6-113-21

तस्मिंस्तु दिवसे प्राप्ते दशमे भरतर्षभ ।
भीष्मेणैकेन मत्स्येषु पाञ्चालेषु च संयुगे ।
गजाश्वममितं हत्वा हताः सप्त महारथाः ॥ ६-११३-२१॥
tasmiṃstu divase prāpte daśame bharatarṣabha |
bhīṣmeṇaikena matsyeṣu pāñcāleṣu ca saṃyuge |
gajāśvamamitaṃ hatvā hatāḥ sapta mahārathāḥ || 6-113-21||

MHB 6-113-22

हत्वा पञ्च सहस्राणि रथिनां प्रपितामहः ।
नराणां च महायुद्धे सहस्राणि चतुर्दश ॥ ६-११३-२२॥
hatvā pañca sahasrāṇi rathināṃ prapitāmahaḥ |
narāṇāṃ ca mahāyuddhe sahasrāṇi caturdaśa || 6-113-22||

MHB 6-113-23

तथा दन्तिसहस्रं च हयानामयुतं पुनः ।
शिक्षाबलेन निहतं पित्रा तव विशां पते ॥ ६-११३-२३॥
tathā dantisahasraṃ ca hayānāmayutaṃ punaḥ |
śikṣābalena nihataṃ pitrā tava viśāṃ pate || 6-113-23||

MHB 6-113-24

ततः सर्वमहीपानां क्षोभयित्वा वरूथिनीम् ।
विराटस्य प्रियो भ्राता शतानीको निपातितः ॥ ६-११३-२४॥
tataḥ sarvamahīpānāṃ kṣobhayitvā varūthinīm |
virāṭasya priyo bhrātā śatānīko nipātitaḥ || 6-113-24||

MHB 6-113-25

शतानीकं च समरे हत्वा भीष्मः प्रतापवान् ।
सहस्राणि महाराज राज्ञां भल्लैर्न्यपातयत् ॥ ६-११३-२५॥
śatānīkaṃ ca samare hatvā bhīṣmaḥ pratāpavān |
sahasrāṇi mahārāja rājñāṃ bhallairnyapātayat || 6-113-25||

MHB 6-113-26

ये च केचन पार्थानामभियाता धनंजयम् ।
राजानो भीष्ममासाद्य गतास्ते यमसादनम् ॥ ६-११३-२६॥
ye ca kecana pārthānāmabhiyātā dhanaṃjayam |
rājāno bhīṣmamāsādya gatāste yamasādanam || 6-113-26||

MHB 6-113-27

एवं दश दिशो भीष्मः शरजालैः समन्ततः ।
अतीत्य सेनां पार्थानामवतस्थे चमूमुखे ॥ ६-११३-२७॥
evaṃ daśa diśo bhīṣmaḥ śarajālaiḥ samantataḥ |
atītya senāṃ pārthānāmavatasthe camūmukhe || 6-113-27||

MHB 6-113-28

स कृत्वा सुमहत्कर्म तस्मिन्वै दशमेऽहनि ।
सेनयोरन्तरे तिष्ठन्प्रगृहीतशरासनः ॥ ६-११३-२८॥
sa kṛtvā sumahatkarma tasminvai daśame'hani |
senayorantare tiṣṭhanpragṛhītaśarāsanaḥ || 6-113-28||

MHB 6-113-29

न चैनं पार्थिवा राजञ्शेकुः केचिन्निरीक्षितुम् ।
मध्यं प्राप्तं यथा ग्रीष्मे तपन्तं भास्करं दिवि ॥ ६-११३-२९॥
na cainaṃ pārthivā rājañśekuḥ kecinnirīkṣitum |
madhyaṃ prāptaṃ yathā grīṣme tapantaṃ bhāskaraṃ divi || 6-113-29||

MHB 6-113-30

यथा दैत्यचमूं शक्रस्तापयामास संयुगे ।
तथा भीष्मः पाण्डवेयांस्तापयामास भारत ॥ ६-११३-३०॥
yathā daityacamūṃ śakrastāpayāmāsa saṃyuge |
tathā bhīṣmaḥ pāṇḍaveyāṃstāpayāmāsa bhārata || 6-113-30||

MHB 6-113-31

तथा च तं पराक्रान्तमालोक्य मधुसूदनः ।
उवाच देवकीपुत्रः प्रीयमाणो धनंजयम् ॥ ६-११३-३१॥
tathā ca taṃ parākrāntamālokya madhusūdanaḥ |
uvāca devakīputraḥ prīyamāṇo dhanaṃjayam || 6-113-31||

MHB 6-113-32

एष शांतनवो भीष्मः सेनयोरन्तरे स्थितः ।
नानिहत्य बलादेनं विजयस्ते भविष्यति ॥ ६-११३-३२॥
eṣa śāṃtanavo bhīṣmaḥ senayorantare sthitaḥ |
nānihatya balādenaṃ vijayaste bhaviṣyati || 6-113-32||

MHB 6-113-33

यत्तः संस्तम्भयस्वैनं यत्रैषा भिद्यते चमूः ।
न हि भीष्मशरानन्यः सोढुमुत्सहते विभो ॥ ६-११३-३३॥
yattaḥ saṃstambhayasvainaṃ yatraiṣā bhidyate camūḥ |
na hi bhīṣmaśarānanyaḥ soḍhumutsahate vibho || 6-113-33||

MHB 6-113-34

ततस्तस्मिन्क्षणे राजंश्चोदितो वानरध्वजः ।
सध्वजं सरथं साश्वं भीष्ममन्तर्दधे शरैः ॥ ६-११३-३४॥
tatastasminkṣaṇe rājaṃścodito vānaradhvajaḥ |
sadhvajaṃ sarathaṃ sāśvaṃ bhīṣmamantardadhe śaraiḥ || 6-113-34||

MHB 6-113-35

स चापि कुरुमुख्यानामृषभः पाण्डवेरितान् ।
शरव्रातैः शरव्रातान्बहुधा विदुधाव तान् ॥ ६-११३-३५॥
sa cāpi kurumukhyānāmṛṣabhaḥ pāṇḍaveritān |
śaravrātaiḥ śaravrātānbahudhā vidudhāva tān || 6-113-35||

MHB 6-113-36

तेन पाञ्चालराजश्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान् ।
पाण्डवो भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥ ६-११३-३६॥
tena pāñcālarājaśca dhṛṣṭaketuśca vīryavān |
pāṇḍavo bhīmasenaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ || 6-113-36||

MHB 6-113-37

यमौ च चेकितानश्च केकयाः पञ्च चैव ह ।
सात्यकिश्च महाराज सौभद्रोऽथ घटोत्कचः ॥ ६-११३-३७॥
yamau ca cekitānaśca kekayāḥ pañca caiva ha |
sātyakiśca mahārāja saubhadro'tha ghaṭotkacaḥ || 6-113-37||

MHB 6-113-38

द्रौपदेयाः शिखण्डी च कुन्तिभोजश्च वीर्यवान् ।
सुशर्मा च विराटश्च पाण्डवेया महाबलाः ॥ ६-११३-३८॥
draupadeyāḥ śikhaṇḍī ca kuntibhojaśca vīryavān |
suśarmā ca virāṭaśca pāṇḍaveyā mahābalāḥ || 6-113-38||

MHB 6-113-39

एते चान्ये च बहवः पीडिता भीष्मसायकैः ।
समुद्धृताः फल्गुनेन निमग्नाः शोकसागरे ॥ ६-११३-३९॥
ete cānye ca bahavaḥ pīḍitā bhīṣmasāyakaiḥ |
samuddhṛtāḥ phalgunena nimagnāḥ śokasāgare || 6-113-39||

MHB 6-113-40

ततः शिखण्डी वेगेन प्रगृह्य परमायुधम् ।
भीष्ममेवाभिदुद्राव रक्ष्यमाणः किरीटिना ॥ ६-११३-४०॥
tataḥ śikhaṇḍī vegena pragṛhya paramāyudham |
bhīṣmamevābhidudrāva rakṣyamāṇaḥ kirīṭinā || 6-113-40||

MHB 6-113-41

ततोऽस्यानुचरान्हत्वा सर्वान्रणविभागवित् ।
भीष्ममेवाभिदुद्राव बीभत्सुरपराजितः ॥ ६-११३-४१॥
tato'syānucarānhatvā sarvānraṇavibhāgavit |
bhīṣmamevābhidudrāva bībhatsuraparājitaḥ || 6-113-41||

MHB 6-113-42

सात्यकिश्चेकितानश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
विराटो द्रुपदश्चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
दुद्रुवुर्भीष्ममेवाजौ रक्षिता दृढधन्वना ॥ ६-११३-४२॥
sātyakiścekitānaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
virāṭo drupadaścaiva mādrīputrau ca pāṇḍavau |
dudruvurbhīṣmamevājau rakṣitā dṛḍhadhanvanā || 6-113-42||

MHB 6-113-43

अभिमन्युश्च समरे द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः ।
दुद्रुवुः समरे भीष्मं समुद्यतमहायुधाः ॥ ६-११३-४३॥
abhimanyuśca samare draupadyāḥ pañca cātmajāḥ |
dudruvuḥ samare bhīṣmaṃ samudyatamahāyudhāḥ || 6-113-43||

MHB 6-113-44

ते सर्वे दृढधन्वानः संयुगेष्वपलायिनः ।
बहुधा भीष्ममानर्छन्मार्गणैः कृतमार्गणाः ॥ ६-११३-४४॥
te sarve dṛḍhadhanvānaḥ saṃyugeṣvapalāyinaḥ |
bahudhā bhīṣmamānarchanmārgaṇaiḥ kṛtamārgaṇāḥ || 6-113-44||

MHB 6-113-45

विधूय तान्बाणगणान्ये मुक्ताः पार्थिवोत्तमैः ।
पाण्डवानामदीनात्मा व्यगाहत वरूथिनीम् ।
कृत्वा शरविघातं च क्रीडन्निव पितामहः ॥ ६-११३-४५॥
vidhūya tānbāṇagaṇānye muktāḥ pārthivottamaiḥ |
pāṇḍavānāmadīnātmā vyagāhata varūthinīm |
kṛtvā śaravighātaṃ ca krīḍanniva pitāmahaḥ || 6-113-45||

MHB 6-113-46

नाभिसंधत्त पाञ्चाल्यं स्मयमानो मुहुर्मुहुः ।
स्त्रीत्वं तस्यानुसंस्मृत्य भीष्मो बाणाञ्शिखण्डिनः ।
जघान द्रुपदानीके रथान्सप्त महारथः ॥ ६-११३-४६॥
nābhisaṃdhatta pāñcālyaṃ smayamāno muhurmuhuḥ |
strītvaṃ tasyānusaṃsmṛtya bhīṣmo bāṇāñśikhaṇḍinaḥ |
jaghāna drupadānīke rathānsapta mahārathaḥ || 6-113-46||

MHB 6-113-47

ततः किलकिलाशब्दः क्षणेन समपद्यत ।
मत्स्यपाञ्चालचेदीनां तमेकमभिधावताम् ॥ ६-११३-४७॥
tataḥ kilakilāśabdaḥ kṣaṇena samapadyata |
matsyapāñcālacedīnāṃ tamekamabhidhāvatām || 6-113-47||

MHB 6-113-48

ते वराश्वरथव्रातैर्वारणैः सपदातिभिः ।
तमेकं छादयामासुर्मेघा इव दिवाकरम् ।
भीष्मं भागीरथीपुत्रं प्रतपन्तं रणे रिपून् ॥ ६-११३-४८॥
te varāśvarathavrātairvāraṇaiḥ sapadātibhiḥ |
tamekaṃ chādayāmāsurmeghā iva divākaram |
bhīṣmaṃ bhāgīrathīputraṃ pratapantaṃ raṇe ripūn || 6-113-48||

MHB 6-113-49

ततस्तस्य च तेषां च युद्धे देवासुरोपमे ।
किरीटी भीष्ममानर्छत्पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ॥ ६-११३-४९॥
tatastasya ca teṣāṃ ca yuddhe devāsuropame |
kirīṭī bhīṣmamānarchatpuraskṛtya śikhaṇḍinam || 6-113-49||

Adhyaya: 114/117 (112)

MHB 6-114-1

संजय उवाच ।
एवं ते पाण्डवाः सर्वे पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ।
विव्यधुः समरे भीष्मं परिवार्य समन्ततः ॥ ६-११४-१॥
saṃjaya uvāca |
evaṃ te pāṇḍavāḥ sarve puraskṛtya śikhaṇḍinam |
vivyadhuḥ samare bhīṣmaṃ parivārya samantataḥ || 6-114-1||

MHB 6-114-2

शतघ्नीभिः सुघोराभिः पट्टिशैः सपरश्वधैः ।
मुद्गरैर्मुसलैः प्रासैः क्षेपणीभिश्च सर्वशः ॥ ६-११४-२॥
śataghnībhiḥ sughorābhiḥ paṭṭiśaiḥ saparaśvadhaiḥ |
mudgarairmusalaiḥ prāsaiḥ kṣepaṇībhiśca sarvaśaḥ || 6-114-2||

MHB 6-114-3

शरैः कनकपुङ्खैश्च शक्तितोमरकम्पनैः ।
नाराचैर्वत्सदन्तैश्च भुशुण्डीभिश्च भारत ।
अताडयन्रणे भीष्मं सहिताः सर्वसृञ्जयाः ॥ ६-११४-३॥
śaraiḥ kanakapuṅkhaiśca śaktitomarakampanaiḥ |
nārācairvatsadantaiśca bhuśuṇḍībhiśca bhārata |
atāḍayanraṇe bhīṣmaṃ sahitāḥ sarvasṛñjayāḥ || 6-114-3||

MHB 6-114-4

स विशीर्णतनुत्राणः पीडितो बहुभिस्तदा ।
विव्यथे नैव गाङ्गेयो भिद्यमानेषु मर्मसु ॥ ६-११४-४॥
sa viśīrṇatanutrāṇaḥ pīḍito bahubhistadā |
vivyathe naiva gāṅgeyo bhidyamāneṣu marmasu || 6-114-4||

MHB 6-114-5

स दीप्तशरचापार्चिरस्त्रप्रसृतमारुतः ।
नेमिनिर्ह्रादसंनादो महास्त्रोदयपावकः ॥ ६-११४-५॥
sa dīptaśaracāpārcirastraprasṛtamārutaḥ |
neminirhrādasaṃnādo mahāstrodayapāvakaḥ || 6-114-5||

MHB 6-114-6

चित्रचापमहाज्वालो वीरक्षयमहेन्धनः ।
युगान्ताग्निसमो भीष्मः परेषां समपद्यत ॥ ६-११४-६॥
citracāpamahājvālo vīrakṣayamahendhanaḥ |
yugāntāgnisamo bhīṣmaḥ pareṣāṃ samapadyata || 6-114-6||

MHB 6-114-7

निपत्य रथसंघानामन्तरेण विनिःसृतः ।
दृश्यते स्म नरेन्द्राणां पुनर्मध्यगतश्चरन् ॥ ६-११४-७॥
nipatya rathasaṃghānāmantareṇa viniḥsṛtaḥ |
dṛśyate sma narendrāṇāṃ punarmadhyagataścaran || 6-114-7||

MHB 6-114-8

ततः पाञ्चालराजं च धृष्टकेतुमतीत्य च ।
पाण्डवानीकिनीमध्यमाससाद स वेगितः ॥ ६-११४-८॥
tataḥ pāñcālarājaṃ ca dhṛṣṭaketumatītya ca |
pāṇḍavānīkinīmadhyamāsasāda sa vegitaḥ || 6-114-8||

MHB 6-114-9

ततः सात्यकिभीमौ च पाण्डवं च धनंजयम् ।
द्रुपदं च विराटं च धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ॥ ६-११४-९॥
tataḥ sātyakibhīmau ca pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam |
drupadaṃ ca virāṭaṃ ca dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam || 6-114-9||

MHB 6-114-10

भीमघोषैर्महावेगैर्वैरिवारणभेदिभिः ।
षडेतान्षड्भिरानर्छद्भास्करप्रतिमैः शरैः ॥ ६-११४-१०॥
bhīmaghoṣairmahāvegairvairivāraṇabhedibhiḥ |
ṣaḍetānṣaḍbhirānarchadbhāskarapratimaiḥ śaraiḥ || 6-114-10||

MHB 6-114-11

तस्य ते निशितान्बाणान्संनिवार्य महारथाः ।
दशभिर्दशभिर्भीष्ममर्दयामासुरोजसा ॥ ६-११४-११॥
tasya te niśitānbāṇānsaṃnivārya mahārathāḥ |
daśabhirdaśabhirbhīṣmamardayāmāsurojasā || 6-114-11||

MHB 6-114-12

शिखण्डी तु रणे बाणान्यान्मुमोच महाव्रते ।
ते भीष्मं विविशुस्तूर्णं स्वर्णपुङ्खाः शिलाशिताः ॥ ६-११४-१२॥
śikhaṇḍī tu raṇe bāṇānyānmumoca mahāvrate |
te bhīṣmaṃ viviśustūrṇaṃ svarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ || 6-114-12||

MHB 6-114-13

ततः किरीटी संरब्धो भीष्ममेवाभ्यवर्तत ।
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य धनुश्चास्य समाच्छिनत् ॥ ६-११४-१३॥
tataḥ kirīṭī saṃrabdho bhīṣmamevābhyavartata |
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya dhanuścāsya samācchinat || 6-114-13||

MHB 6-114-14

भीष्मस्य धनुषश्छेदं नामृष्यन्त महारथाः ।
द्रोणश्च कृतवर्मा च सैन्धवश्च जयद्रथः ॥ ६-११४-१४॥
bhīṣmasya dhanuṣaśchedaṃ nāmṛṣyanta mahārathāḥ |
droṇaśca kṛtavarmā ca saindhavaśca jayadrathaḥ || 6-114-14||

MHB 6-114-15

भूरिश्रवाः शलः शल्यो भगदत्तस्तथैव च ।
सप्तैते परमक्रुद्धाः किरीटिनमभिद्रुताः ॥ ६-११४-१५॥
bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattastathaiva ca |
saptaite paramakruddhāḥ kirīṭinamabhidrutāḥ || 6-114-15||

MHB 6-114-16

उत्तमास्त्राणि दिव्यानि दर्शयन्तो महारथाः ।
अभिपेतुर्भृशं क्रुद्धाश्छादयन्त स्म पाण्डवान् ॥ ६-११४-१६॥
uttamāstrāṇi divyāni darśayanto mahārathāḥ |
abhipeturbhṛśaṃ kruddhāśchādayanta sma pāṇḍavān || 6-114-16||

MHB 6-114-17

तेषामापततां शब्दः शुश्रुवे फल्गुनं प्रति ।
उद्वृत्तानां यथा शब्दः समुद्राणां युगक्षये ॥ ६-११४-१७॥
teṣāmāpatatāṃ śabdaḥ śuśruve phalgunaṃ prati |
udvṛttānāṃ yathā śabdaḥ samudrāṇāṃ yugakṣaye || 6-114-17||

MHB 6-114-18

हतानयत गृह्णीत युध्यतापि च कृन्तत ।
इत्यासीत्तुमुलः शब्दः फल्गुनस्य रथं प्रति ॥ ६-११४-१८॥
hatānayata gṛhṇīta yudhyatāpi ca kṛntata |
ityāsīttumulaḥ śabdaḥ phalgunasya rathaṃ prati || 6-114-18||

MHB 6-114-19

तं शब्दं तुमुलं श्रुत्वा पाण्डवानां महारथाः ।
अभ्यधावन्परीप्सन्तः फल्गुनं भरतर्षभ ॥ ६-११४-१९॥
taṃ śabdaṃ tumulaṃ śrutvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ |
abhyadhāvanparīpsantaḥ phalgunaṃ bharatarṣabha || 6-114-19||

MHB 6-114-20

सात्यकिर्भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
विराटद्रुपदौ चोभौ राक्षसश्च घटोत्कचः ॥ ६-११४-२०॥
sātyakirbhīmasenaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
virāṭadrupadau cobhau rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ || 6-114-20||

MHB 6-114-21

अभिमन्युश्च संक्रुद्धः सप्तैते क्रोधमूर्छिताः ।
समभ्यधावंस्त्वरिताश्चित्रकार्मुकधारिणः ॥ ६-११४-२१॥
abhimanyuśca saṃkruddhaḥ saptaite krodhamūrchitāḥ |
samabhyadhāvaṃstvaritāścitrakārmukadhāriṇaḥ || 6-114-21||

MHB 6-114-22

तेषां समभवद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ।
संग्रामे भरतश्रेष्ठ देवानां दानवैरिव ॥ ६-११४-२२॥
teṣāṃ samabhavadyuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam |
saṃgrāme bharataśreṣṭha devānāṃ dānavairiva || 6-114-22||

MHB 6-114-23

शिखण्डी तु रथश्रेष्ठो रक्ष्यमाणः किरीटिना ।
अविध्यद्दशभिर्भीष्मं छिन्नधन्वानमाहवे ।
सारथिं दशभिश्चास्य ध्वजं चैकेन चिच्छिदे ॥ ६-११४-२३॥
śikhaṇḍī tu rathaśreṣṭho rakṣyamāṇaḥ kirīṭinā |
avidhyaddaśabhirbhīṣmaṃ chinnadhanvānamāhave |
sārathiṃ daśabhiścāsya dhvajaṃ caikena cicchide || 6-114-23||

MHB 6-114-24

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय गाङ्गेयो वेगवत्तरम् ।
तदप्यस्य शितैर्भल्लैस्त्रिभिश्चिच्छेद फल्गुनः ॥ ६-११४-२४॥
so'nyatkārmukamādāya gāṅgeyo vegavattaram |
tadapyasya śitairbhallaistribhiściccheda phalgunaḥ || 6-114-24||

MHB 6-114-25

एवं स पाण्डवः क्रुद्ध आत्तमात्तं पुनः पुनः ।
धनुर्भीष्मस्य चिच्छेद सव्यसाची परंतपः ॥ ६-११४-२५॥
evaṃ sa pāṇḍavaḥ kruddha āttamāttaṃ punaḥ punaḥ |
dhanurbhīṣmasya ciccheda savyasācī paraṃtapaḥ || 6-114-25||

MHB 6-114-26

स च्छिन्नधन्वा संक्रुद्धः सृक्किणी परिसंलिहन् ।
शक्तिं जग्राह संक्रुद्धो गिरीणामपि दारणीम् ।
तां च चिक्षेप संक्रुद्धः फल्गुनस्य रथं प्रति ॥ ६-११४-२६॥
sa cchinnadhanvā saṃkruddhaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan |
śaktiṃ jagrāha saṃkruddho girīṇāmapi dāraṇīm |
tāṃ ca cikṣepa saṃkruddhaḥ phalgunasya rathaṃ prati || 6-114-26||

MHB 6-114-27

तामापतन्तीं संप्रेक्ष्य ज्वलन्तीमशनीमिव ।
समादत्त शितान्भल्लान्पञ्च पाण्डवनन्दनः ॥ ६-११४-२७॥
tāmāpatantīṃ saṃprekṣya jvalantīmaśanīmiva |
samādatta śitānbhallānpañca pāṇḍavanandanaḥ || 6-114-27||

MHB 6-114-28

तस्य चिच्छेद तां शक्तिं पञ्चधा पञ्चभिः शरैः ।
संक्रुद्धो भरतश्रेष्ठ भीष्मबाहुबलेरिताम् ॥ ६-११४-२८॥
tasya ciccheda tāṃ śaktiṃ pañcadhā pañcabhiḥ śaraiḥ |
saṃkruddho bharataśreṣṭha bhīṣmabāhubaleritām || 6-114-28||

MHB 6-114-29

सा पपात परिच्छिन्ना संक्रुद्धेन किरीटिना ।
मेघवृन्दपरिभ्रष्टा विच्छिन्नेव शतह्रदा ॥ ६-११४-२९॥
sā papāta paricchinnā saṃkruddhena kirīṭinā |
meghavṛndaparibhraṣṭā vicchinneva śatahradā || 6-114-29||

MHB 6-114-30

छिन्नां तां शक्तिमालोक्य भीष्मः क्रोधसमन्वितः ।
अचिन्तयद्रणे वीरो बुद्ध्या परपुरंजयः ॥ ६-११४-३०॥
chinnāṃ tāṃ śaktimālokya bhīṣmaḥ krodhasamanvitaḥ |
acintayadraṇe vīro buddhyā parapuraṃjayaḥ || 6-114-30||

MHB 6-114-31

शक्तोऽहं धनुषैकेन निहन्तुं सर्वपाण्डवान् ।
यद्येषां न भवेद्गोप्ता विष्वक्सेनो महाबलः ॥ ६-११४-३१॥
śakto'haṃ dhanuṣaikena nihantuṃ sarvapāṇḍavān |
yadyeṣāṃ na bhavedgoptā viṣvakseno mahābalaḥ || 6-114-31||

MHB 6-114-32

कारणद्वयमास्थाय नाहं योत्स्यामि पाण्डवैः ।
अवध्यत्वाच्च पाण्डूनां स्त्रीभावाच्च शिखण्डिनः ॥ ६-११४-३२॥
kāraṇadvayamāsthāya nāhaṃ yotsyāmi pāṇḍavaiḥ |
avadhyatvācca pāṇḍūnāṃ strībhāvācca śikhaṇḍinaḥ || 6-114-32||

MHB 6-114-33

पित्रा तुष्टेन मे पूर्वं यदा कालीमुदावहत् ।
स्वच्छन्दमरणं दत्तमवध्यत्वं रणे तथा ।
तस्मान्मृत्युमहं मन्ये प्राप्तकालमिवात्मनः ॥ ६-११४-३३॥
pitrā tuṣṭena me pūrvaṃ yadā kālīmudāvahat |
svacchandamaraṇaṃ dattamavadhyatvaṃ raṇe tathā |
tasmānmṛtyumahaṃ manye prāptakālamivātmanaḥ || 6-114-33||

MHB 6-114-34

एवं ज्ञात्वा व्यवसितं भीष्मस्यामिततेजसः ।
ऋषयो वसवश्चैव वियत्स्था भीष्ममब्रुवन् ॥ ६-११४-३४॥
evaṃ jñātvā vyavasitaṃ bhīṣmasyāmitatejasaḥ |
ṛṣayo vasavaścaiva viyatsthā bhīṣmamabruvan || 6-114-34||

MHB 6-114-35

यत्ते व्यवसितं वीर अस्माकं सुमहत्प्रियम् ।
तत्कुरुष्व महेष्वास युद्धाद्बुद्धिं निवर्तय ॥ ६-११४-३५॥
yatte vyavasitaṃ vīra asmākaṃ sumahatpriyam |
tatkuruṣva maheṣvāsa yuddhādbuddhiṃ nivartaya || 6-114-35||

MHB 6-114-36

तस्य वाक्यस्य निधने प्रादुरासीच्छिवोऽनिलः ।
अनुलोमः सुगन्धी च पृषतैश्च समन्वितः ॥ ६-११४-३६॥
tasya vākyasya nidhane prādurāsīcchivo'nilaḥ |
anulomaḥ sugandhī ca pṛṣataiśca samanvitaḥ || 6-114-36||

MHB 6-114-37

देवदुन्दुभयश्चैव संप्रणेदुर्महास्वनाः ।
पपात पुष्पवृष्टिश्च भीष्मस्योपरि पार्थिव ॥ ६-११४-३७॥
devadundubhayaścaiva saṃpraṇedurmahāsvanāḥ |
papāta puṣpavṛṣṭiśca bhīṣmasyopari pārthiva || 6-114-37||

MHB 6-114-38

न च तच्छुश्रुवे कश्चित्तेषां संवदतां नृप ।
ऋते भीष्मं महाबाहुं मां चापि मुनितेजसा ॥ ६-११४-३८॥
na ca tacchuśruve kaścitteṣāṃ saṃvadatāṃ nṛpa |
ṛte bhīṣmaṃ mahābāhuṃ māṃ cāpi munitejasā || 6-114-38||

MHB 6-114-39

संभ्रमश्च महानासीत्त्रिदशानां विशां पते ।
पतिष्यति रथाद्भीष्मे सर्वलोकप्रिये तदा ॥ ६-११४-३९॥
saṃbhramaśca mahānāsīttridaśānāṃ viśāṃ pate |
patiṣyati rathādbhīṣme sarvalokapriye tadā || 6-114-39||

MHB 6-114-40

इति देवगणानां च श्रुत्वा वाक्यं महामनाः ।
ततः शांतनवो भीष्मो बीभत्सुं नाभ्यवर्तत ।
भिद्यमानः शितैर्बाणैः सर्वावरणभेदिभिः ॥ ६-११४-४०॥
iti devagaṇānāṃ ca śrutvā vākyaṃ mahāmanāḥ |
tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo bībhatsuṃ nābhyavartata |
bhidyamānaḥ śitairbāṇaiḥ sarvāvaraṇabhedibhiḥ || 6-114-40||

MHB 6-114-41

शिखण्डी तु महाराज भरतानां पितामहम् ।
आजघानोरसि क्रुद्धो नवभिर्निशितैः शरैः ॥ ६-११४-४१॥
śikhaṇḍī tu mahārāja bharatānāṃ pitāmaham |
ājaghānorasi kruddho navabhirniśitaiḥ śaraiḥ || 6-114-41||

MHB 6-114-42

स तेनाभिहतः संख्ये भीष्मः कुरुपितामहः ।
नाकम्पत महाराज क्षितिकम्पे यथाचलः ॥ ६-११४-४२॥
sa tenābhihataḥ saṃkhye bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ |
nākampata mahārāja kṣitikampe yathācalaḥ || 6-114-42||

MHB 6-114-43

ततः प्रहस्य बीभत्सुर्व्याक्षिपन्गाण्डिवं धनुः ।
गाङ्गेयं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समर्पयत् ॥ ६-११४-४३॥
tataḥ prahasya bībhatsurvyākṣipangāṇḍivaṃ dhanuḥ |
gāṅgeyaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samarpayat || 6-114-43||

MHB 6-114-44

पुनः शरशतेनैनं त्वरमाणो धनंजयः ।
सर्वगात्रेषु संक्रुद्धः सर्वमर्मस्वताडयत् ॥ ६-११४-४४॥
punaḥ śaraśatenainaṃ tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ |
sarvagātreṣu saṃkruddhaḥ sarvamarmasvatāḍayat || 6-114-44||

MHB 6-114-45

एवमन्यैरपि भृशं वध्यमानो महारणे ।
न चक्रुस्ते रुजं तस्य रुक्मपुङ्खाः शिलाशिताः ॥ ६-११४-४५॥
evamanyairapi bhṛśaṃ vadhyamāno mahāraṇe |
na cakruste rujaṃ tasya rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ || 6-114-45||

MHB 6-114-46

ततः किरीटी संरब्धो भीष्ममेवाभ्यवर्तत ।
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य धनुश्चास्य समाच्छिनत् ॥ ६-११४-४६॥
tataḥ kirīṭī saṃrabdho bhīṣmamevābhyavartata |
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya dhanuścāsya samācchinat || 6-114-46||

MHB 6-114-47

अथैनं दशभिर्विद्ध्वा ध्वजमेकेन चिच्छिदे ।
सारथिं विशिखैश्चास्य दशभिः समकम्पयत् ॥ ६-११४-४७॥
athainaṃ daśabhirviddhvā dhvajamekena cicchide |
sārathiṃ viśikhaiścāsya daśabhiḥ samakampayat || 6-114-47||

MHB 6-114-48

सोऽन्यत्कार्मुकमादत्त गाङ्गेयो बलवत्तरम् ।
तदप्यस्य शितैर्भल्लैस्त्रिधा त्रिभिरुपानुदत् ।
निमेषान्तरमात्रेण आत्तमात्तं महारणे ॥ ६-११४-४८॥
so'nyatkārmukamādatta gāṅgeyo balavattaram |
tadapyasya śitairbhallaistridhā tribhirupānudat |
nimeṣāntaramātreṇa āttamāttaṃ mahāraṇe || 6-114-48||

MHB 6-114-49

एवमस्य धनूंष्याजौ चिच्छेद सुबहून्यपि ।
ततः शांतनवो भीष्मो बीभत्सुं नाभ्यवर्तत ॥ ६-११४-४९॥
evamasya dhanūṃṣyājau ciccheda subahūnyapi |
tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo bībhatsuṃ nābhyavartata || 6-114-49||

MHB 6-114-50

अथैनं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समर्दयत् ।
सोऽतिविद्धो महेष्वासो दुःशासनमभाषत ॥ ६-११४-५०॥
athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samardayat |
so'tividdho maheṣvāso duḥśāsanamabhāṣata || 6-114-50||

MHB 6-114-51

एष पार्थो रणे क्रुद्धः पाण्डवानां महारथः ।
शरैरनेकसाहस्रैर्मामेवाभ्यसते रणे ॥ ६-११४-५१॥
eṣa pārtho raṇe kruddhaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ |
śarairanekasāhasrairmāmevābhyasate raṇe || 6-114-51||

MHB 6-114-52

न चैष शक्यः समरे जेतुं वज्रभृता अपि ।
न चापि सहिता वीरा देवदानवराक्षसाः ।
मां चैव शक्ता निर्जेतुं किमु मर्त्याः सुदुर्बलाः ॥ ६-११४-५२॥
na caiṣa śakyaḥ samare jetuṃ vajrabhṛtā api |
na cāpi sahitā vīrā devadānavarākṣasāḥ |
māṃ caiva śaktā nirjetuṃ kimu martyāḥ sudurbalāḥ || 6-114-52||

MHB 6-114-53

एवं तयोः संवदतोः फल्गुनो निशितैः शरैः ।
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य भीष्मं विव्याध संयुगे ॥ ६-११४-५३॥
evaṃ tayoḥ saṃvadatoḥ phalguno niśitaiḥ śaraiḥ |
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya bhīṣmaṃ vivyādha saṃyuge || 6-114-53||

MHB 6-114-54

ततो दुःशासनं भूयः स्मयमानोऽभ्यभाषत ।
अतिविद्धः शितैर्बाणैर्भृशं गाण्डीवधन्वना ॥ ६-११४-५४॥
tato duḥśāsanaṃ bhūyaḥ smayamāno'bhyabhāṣata |
atividdhaḥ śitairbāṇairbhṛśaṃ gāṇḍīvadhanvanā || 6-114-54||

MHB 6-114-55

वज्राशनिसमस्पर्शाः शिताग्राः संप्रवेशिताः ।
विमुक्ता अव्यवच्छिन्ना नेमे बाणाः शिखण्डिनः ॥ ६-११४-५५॥
vajrāśanisamasparśāḥ śitāgrāḥ saṃpraveśitāḥ |
vimuktā avyavacchinnā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ || 6-114-55||

MHB 6-114-56

निकृन्तमाना मर्माणि दृढावरणभेदिनः ।
मुसलानीव मे घ्नन्ति नेमे बाणाः शिखण्डिनः ॥ ६-११४-५६॥
nikṛntamānā marmāṇi dṛḍhāvaraṇabhedinaḥ |
musalānīva me ghnanti neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ || 6-114-56||

MHB 6-114-57

ब्रह्मदण्डसमस्पर्शा वज्रवेगा दुरासदाः ।
मम प्राणानारुजन्ति नेमे बाणाः शिखण्डिनः ॥ ६-११४-५७॥
brahmadaṇḍasamasparśā vajravegā durāsadāḥ |
mama prāṇānārujanti neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ || 6-114-57||

MHB 6-114-58

भुजगा इव संक्रुद्धा लेलिहाना विषोल्बणाः ।
ममाविशन्ति मर्माणि नेमे बाणाः शिखण्डिनः ॥ ६-११४-५८॥
bhujagā iva saṃkruddhā lelihānā viṣolbaṇāḥ |
mamāviśanti marmāṇi neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ || 6-114-58||

MHB 6-114-59

नाशयन्तीव मे प्राणान्यमदूता इवाहिताः ।
गदापरिघसंस्पर्शा नेमे बाणाः शिखण्डिनः ॥ ६-११४-५९॥
nāśayantīva me prāṇānyamadūtā ivāhitāḥ |
gadāparighasaṃsparśā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ || 6-114-59||

MHB 6-114-60

कृन्तन्ति मम गात्राणि माघमासे गवामिव ।
अर्जुनस्य इमे बाणा नेमे बाणाः शिखण्डिनः ॥ ६-११४-६०॥
kṛntanti mama gātrāṇi māghamāse gavāmiva |
arjunasya ime bāṇā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ || 6-114-60||

MHB 6-114-61

सर्वे ह्यपि न मे दुःखं कुर्युरन्ये नराधिपाः ।
वीरं गण्डीवधन्वानमृते जिष्णुं कपिध्वजम् ॥ ६-११४-६१॥
sarve hyapi na me duḥkhaṃ kuryuranye narādhipāḥ |
vīraṃ gaṇḍīvadhanvānamṛte jiṣṇuṃ kapidhvajam || 6-114-61||

MHB 6-114-62

इति ब्रुवञ्शांतनवो दिधक्षुरिव पाण्डवम् ।
सविष्फुलिङ्गां दीप्ताग्रां शक्तिं चिक्षेप भारत ॥ ६-११४-६२॥
iti bruvañśāṃtanavo didhakṣuriva pāṇḍavam |
saviṣphuliṅgāṃ dīptāgrāṃ śaktiṃ cikṣepa bhārata || 6-114-62||

MHB 6-114-63

तामस्य विशिखैश्छित्त्वा त्रिधा त्रिभिरपातयत् ।
पश्यतां कुरुवीराणां सर्वेषां तत्र भारत ॥ ६-११४-६३॥
tāmasya viśikhaiśchittvā tridhā tribhirapātayat |
paśyatāṃ kuruvīrāṇāṃ sarveṣāṃ tatra bhārata || 6-114-63||

MHB 6-114-64

चर्माथादत्त गाङ्गेयो जातरूपपरिष्कृतम् ।
खड्गं चान्यतरं प्रेप्सुर्मृत्योरग्रे जयाय वा ॥ ६-११४-६४॥
carmāthādatta gāṅgeyo jātarūpapariṣkṛtam |
khaḍgaṃ cānyataraṃ prepsurmṛtyoragre jayāya vā || 6-114-64||

MHB 6-114-65

तस्य तच्छतधा चर्म व्यधमद्दंशितात्मनः ।
रथादनवरूढस्य तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६-११४-६५॥
tasya tacchatadhā carma vyadhamaddaṃśitātmanaḥ |
rathādanavarūḍhasya tadadbhutamivābhavat || 6-114-65||

MHB 6-114-66

विनद्योच्चैः सिंह इव स्वान्यनीकान्यचोदयत् ।
अभिद्रवत गाङ्गेयं मा वोऽस्तु भयमण्वपि ॥ ६-११४-६६॥
vinadyoccaiḥ siṃha iva svānyanīkānyacodayat |
abhidravata gāṅgeyaṃ mā vo'stu bhayamaṇvapi || 6-114-66||

MHB 6-114-67

अथ ते तोमरैः प्रासैर्बाणौघैश्च समन्ततः ।
पट्टिशैश्च सनिस्त्रिंशैर्नानाप्रहरणैस्तथा ॥ ६-११४-६७॥
atha te tomaraiḥ prāsairbāṇaughaiśca samantataḥ |
paṭṭiśaiśca sanistriṃśairnānāpraharaṇaistathā || 6-114-67||

MHB 6-114-68

वत्सदन्तैश्च भल्लैश्च तमेकमभिदुद्रुवुः ।
सिंहनादस्ततो घोरः पाण्डवानामजायत ॥ ६-११४-६८॥
vatsadantaiśca bhallaiśca tamekamabhidudruvuḥ |
siṃhanādastato ghoraḥ pāṇḍavānāmajāyata || 6-114-68||

MHB 6-114-69

तथैव तव पुत्राश्च राजन्भीष्मजयैषिणः ।
तमेकमभ्यवर्तन्त सिंहनादांश्च नेदिरे ॥ ६-११४-६९॥
tathaiva tava putrāśca rājanbhīṣmajayaiṣiṇaḥ |
tamekamabhyavartanta siṃhanādāṃśca nedire || 6-114-69||

MHB 6-114-70

तत्रासीत्तुमुलं युद्धं तावकानां परैः सह ।
दशमेऽहनि राजेन्द्र भीष्मार्जुनसमागमे ॥ ६-११४-७०॥
tatrāsīttumulaṃ yuddhaṃ tāvakānāṃ paraiḥ saha |
daśame'hani rājendra bhīṣmārjunasamāgame || 6-114-70||

MHB 6-114-71

आसीद्गाङ्ग इवावर्तो मुहूर्तमुदधेरिव ।
सैन्यानां युध्यमानानां निघ्नतामितरेतरम् ॥ ६-११४-७१॥
āsīdgāṅga ivāvarto muhūrtamudadheriva |
sainyānāṃ yudhyamānānāṃ nighnatāmitaretaram || 6-114-71||

MHB 6-114-72

अगम्यरूपा पृथिवी शोणिताक्ता तदाभवत् ।
समं च विषमं चैव न प्राज्ञायत किंचन ॥ ६-११४-७२॥
agamyarūpā pṛthivī śoṇitāktā tadābhavat |
samaṃ ca viṣamaṃ caiva na prājñāyata kiṃcana || 6-114-72||

MHB 6-114-73

योधानामयुतं हत्वा तस्मिन्स दशमेऽहनि ।
अतिष्ठदाहवे भीष्मो भिद्यमानेषु मर्मसु ॥ ६-११४-७३॥
yodhānāmayutaṃ hatvā tasminsa daśame'hani |
atiṣṭhadāhave bhīṣmo bhidyamāneṣu marmasu || 6-114-73||

MHB 6-114-74

ततः सेनामुखे तस्मिन्स्थितः पार्थो धनंजयः ।
मध्येन कुरुसैन्यानां द्रावयामास वाहिनीम् ॥ ६-११४-७४॥
tataḥ senāmukhe tasminsthitaḥ pārtho dhanaṃjayaḥ |
madhyena kurusainyānāṃ drāvayāmāsa vāhinīm || 6-114-74||

MHB 6-114-75

वयं श्वेतहयाद्भीताः कुन्तीपुत्राद्धनंजयात् ।
पीड्यमानाः शितैः शस्त्रैः प्रद्रवाम महारणात् ॥ ६-११४-७५॥
vayaṃ śvetahayādbhītāḥ kuntīputrāddhanaṃjayāt |
pīḍyamānāḥ śitaiḥ śastraiḥ pradravāma mahāraṇāt || 6-114-75||

MHB 6-114-76

सौवीराः कितवाः प्राच्याः प्रतीच्योदीच्यमालवाः ।
अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः ॥ ६-११४-७६॥
sauvīrāḥ kitavāḥ prācyāḥ pratīcyodīcyamālavāḥ |
abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo'tha vasātayaḥ || 6-114-76||

MHB 6-114-77

शाल्वाश्रयास्त्रिगर्ताश्च अम्बष्ठाः केकयैः सह ।
द्वादशैते जनपदाः शरार्ता व्रणपीडिताः ।
संग्रामे न जहुर्भीष्मं युध्यमानं किरीटिना ॥ ६-११४-७७॥
śālvāśrayāstrigartāśca ambaṣṭhāḥ kekayaiḥ saha |
dvādaśaite janapadāḥ śarārtā vraṇapīḍitāḥ |
saṃgrāme na jahurbhīṣmaṃ yudhyamānaṃ kirīṭinā || 6-114-77||

MHB 6-114-78

ततस्तमेकं बहवः परिवार्य समन्ततः ।
परिकाल्य कुरून्सर्वाञ्शरवर्षैरवाकिरन् ॥ ६-११४-७८॥
tatastamekaṃ bahavaḥ parivārya samantataḥ |
parikālya kurūnsarvāñśaravarṣairavākiran || 6-114-78||

MHB 6-114-79

निपातयत गृह्णीत विध्यताथ च कर्षत ।
इत्यासीत्तुमुलः शब्दो राजन्भीष्मरथं प्रति ॥ ६-११४-७९॥
nipātayata gṛhṇīta vidhyatātha ca karṣata |
ityāsīttumulaḥ śabdo rājanbhīṣmarathaṃ prati || 6-114-79||

MHB 6-114-80

अभिहत्य शरौघैस्तं शतशोऽथ सहस्रशः ।
न तस्यासीदनिर्भिन्नं गात्रेष्वङ्गुलमात्रकम् ॥ ६-११४-८०॥
abhihatya śaraughaistaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ |
na tasyāsīdanirbhinnaṃ gātreṣvaṅgulamātrakam || 6-114-80||

MHB 6-114-81

एवं विभो तव पिता शरैर्विशकलीकृतः ।
शिताग्रैः फल्गुनेनाजौ प्राक्शिराः प्रापतद्रथात् ।
किंचिच्छेषे दिनकरे पुत्राणां तव पश्यताम् ॥ ६-११४-८१॥
evaṃ vibho tava pitā śarairviśakalīkṛtaḥ |
śitāgraiḥ phalgunenājau prākśirāḥ prāpatadrathāt |
kiṃciccheṣe dinakare putrāṇāṃ tava paśyatām || 6-114-81||

MHB 6-114-82

हा हेति दिवि देवानां पार्थिवानां च सर्वशः ।
पतमाने रथाद्भीष्मे बभूव सुमहान्स्वनः ॥ ६-११४-८२॥
hā heti divi devānāṃ pārthivānāṃ ca sarvaśaḥ |
patamāne rathādbhīṣme babhūva sumahānsvanaḥ || 6-114-82||

MHB 6-114-83

तं पतन्तमभिप्रेक्ष्य महात्मानं पितामहम् ।
सह भीष्मेण सर्वेषां प्रापतन्हृदयानि नः ॥ ६-११४-८३॥
taṃ patantamabhiprekṣya mahātmānaṃ pitāmaham |
saha bhīṣmeṇa sarveṣāṃ prāpatanhṛdayāni naḥ || 6-114-83||

MHB 6-114-84

स पपात महाबाहुर्वसुधामनुनादयन् ।
इन्द्रध्वज इवोत्सृष्टः केतुः सर्वधनुष्मताम् ।
धरणीं नास्पृशच्चापि शरसंघैः समाचितः ॥ ६-११४-८४॥
sa papāta mahābāhurvasudhāmanunādayan |
indradhvaja ivotsṛṣṭaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatām |
dharaṇīṃ nāspṛśaccāpi śarasaṃghaiḥ samācitaḥ || 6-114-84||

MHB 6-114-85

शरतल्पे महेष्वासं शयानं पुरुषर्षभम् ।
रथात्प्रपतितं चैनं दिव्यो भावः समाविशत् ॥ ६-११४-८५॥
śaratalpe maheṣvāsaṃ śayānaṃ puruṣarṣabham |
rathātprapatitaṃ cainaṃ divyo bhāvaḥ samāviśat || 6-114-85||

MHB 6-114-86

अभ्यवर्षत पर्जन्यः प्राकम्पत च मेदिनी ।
पतन्स ददृशे चापि खर्वितं च दिवाकरम् ॥ ६-११४-८६॥
abhyavarṣata parjanyaḥ prākampata ca medinī |
patansa dadṛśe cāpi kharvitaṃ ca divākaram || 6-114-86||

MHB 6-114-87

संज्ञां चैवालभद्वीरः कालं संचिन्त्य भारत ।
अन्तरिक्षे च शुश्राव दिव्यां वाचं समन्ततः ॥ ६-११४-८७॥
saṃjñāṃ caivālabhadvīraḥ kālaṃ saṃcintya bhārata |
antarikṣe ca śuśrāva divyāṃ vācaṃ samantataḥ || 6-114-87||

MHB 6-114-88

कथं महात्मा गाङ्गेयः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
कालं कर्ता नरव्याघ्रः संप्राप्ते दक्षिणायने ॥ ६-११४-८८॥
kathaṃ mahātmā gāṅgeyaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
kālaṃ kartā naravyāghraḥ saṃprāpte dakṣiṇāyane || 6-114-88||

MHB 6-114-89

स्थितोऽस्मीति च गाङ्गेयस्तच्छ्रुत्वा वाक्यमब्रवीत् ।
धारयामास च प्राणान्पतितोऽपि हि भूतले ।
उत्तरायणमन्विच्छन्भीष्मः कुरुपितामहः ॥ ६-११४-८९॥
sthito'smīti ca gāṅgeyastacchrutvā vākyamabravīt |
dhārayāmāsa ca prāṇānpatito'pi hi bhūtale |
uttarāyaṇamanvicchanbhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ || 6-114-89||

MHB 6-114-90

तस्य तन्मतमाज्ञाय गङ्गा हिमवतः सुता ।
महर्षीन्हंसरूपेण प्रेषयामास तत्र वै ॥ ६-११४-९०॥
tasya tanmatamājñāya gaṅgā himavataḥ sutā |
maharṣīnhaṃsarūpeṇa preṣayāmāsa tatra vai || 6-114-90||

MHB 6-114-91

ततः संपातिनो हंसास्त्वरिता मानसौकसः ।
आजग्मुः सहिता द्रष्टुं भीष्मं कुरुपितामहम् ।
यत्र शेते नरश्रेष्ठः शरतल्पे पितामहः ॥ ६-११४-९१॥
tataḥ saṃpātino haṃsāstvaritā mānasaukasaḥ |
ājagmuḥ sahitā draṣṭuṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham |
yatra śete naraśreṣṭhaḥ śaratalpe pitāmahaḥ || 6-114-91||

MHB 6-114-92

ते तु भीष्मं समासाद्य मुनयो हंसरूपिणः ।
अपश्यञ्शरतल्पस्थं भीष्मं कुरुपितामहम् ॥ ६-११४-९२॥
te tu bhīṣmaṃ samāsādya munayo haṃsarūpiṇaḥ |
apaśyañśaratalpasthaṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham || 6-114-92||

MHB 6-114-93

ते तं दृष्ट्वा महात्मानं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
गाङ्गेयं भरतश्रेष्ठं दक्षिणेन च भास्करम् ॥ ६-११४-९३॥
te taṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
gāṅgeyaṃ bharataśreṣṭhaṃ dakṣiṇena ca bhāskaram || 6-114-93||

MHB 6-114-94

इतरेतरमामन्त्र्य प्राहुस्तत्र मनीषिणः ।
भीष्म एव महात्मा सन्संस्थाता दक्षिणायने ॥ ६-११४-९४॥
itaretaramāmantrya prāhustatra manīṣiṇaḥ |
bhīṣma eva mahātmā sansaṃsthātā dakṣiṇāyane || 6-114-94||

MHB 6-114-95

इत्युक्त्वा प्रस्थितान्हंसान्दक्षिणामभितो दिशम् ।
संप्रेक्ष्य वै महाबुद्धिश्चिन्तयित्वा च भारत ॥ ६-११४-९५॥
ityuktvā prasthitānhaṃsāndakṣiṇāmabhito diśam |
saṃprekṣya vai mahābuddhiścintayitvā ca bhārata || 6-114-95||

MHB 6-114-96

तानब्रवीच्छांतनवो नाहं गन्ता कथंचन ।
दक्षिणावृत्त आदित्ये एतन्मे मनसि स्थितम् ॥ ६-११४-९६॥
tānabravīcchāṃtanavo nāhaṃ gantā kathaṃcana |
dakṣiṇāvṛtta āditye etanme manasi sthitam || 6-114-96||

MHB 6-114-97

गमिष्यामि स्वकं स्थानमासीद्यन्मे पुरातनम् ।
उदगावृत्त आदित्ये हंसाः सत्यं ब्रवीमि वः ॥ ६-११४-९७॥
gamiṣyāmi svakaṃ sthānamāsīdyanme purātanam |
udagāvṛtta āditye haṃsāḥ satyaṃ bravīmi vaḥ || 6-114-97||

MHB 6-114-98

धारयिष्याम्यहं प्राणानुत्तरायणकाङ्क्षया ।
ऐश्वर्यभूतः प्राणानामुत्सर्गे नियतो ह्यहम् ।
तस्मात्प्राणान्धारयिष्ये मुमूर्षुरुदगायने ॥ ६-११४-९८॥
dhārayiṣyāmyahaṃ prāṇānuttarāyaṇakāṅkṣayā |
aiśvaryabhūtaḥ prāṇānāmutsarge niyato hyaham |
tasmātprāṇāndhārayiṣye mumūrṣurudagāyane || 6-114-98||

MHB 6-114-99

यश्च दत्तो वरो मह्यं पित्रा तेन महात्मना ।
छन्दतो मृत्युरित्येवं तस्य चास्तु वरस्तथा ॥ ६-११४-९९॥
yaśca datto varo mahyaṃ pitrā tena mahātmanā |
chandato mṛtyurityevaṃ tasya cāstu varastathā || 6-114-99||

MHB 6-114-100

धारयिष्ये ततः प्राणानुत्सर्गे नियते सति ।
इत्युक्त्वा तांस्तदा हंसानशेत शरतल्पगः ॥ ६-११४-१००॥
dhārayiṣye tataḥ prāṇānutsarge niyate sati |
ityuktvā tāṃstadā haṃsānaśeta śaratalpagaḥ || 6-114-100||

MHB 6-114-101

एवं कुरूणां पतिते शृङ्गे भीष्मे महौजसि ।
पाण्डवाः सृञ्जयाश्चैव सिंहनादं प्रचक्रिरे ॥ ६-११४-१०१॥
evaṃ kurūṇāṃ patite śṛṅge bhīṣme mahaujasi |
pāṇḍavāḥ sṛñjayāścaiva siṃhanādaṃ pracakrire || 6-114-101||

MHB 6-114-102

तस्मिन्हते महासत्त्वे भरतानाममध्यमे ।
न किंचित्प्रत्यपद्यन्त पुत्रास्ते भरतर्षभ ।
संमोहश्चैव तुमुलः कुरूणामभवत्तदा ॥ ६-११४-१०२॥
tasminhate mahāsattve bharatānāmamadhyame |
na kiṃcitpratyapadyanta putrāste bharatarṣabha |
saṃmohaścaiva tumulaḥ kurūṇāmabhavattadā || 6-114-102||

MHB 6-114-103

नृपा दुर्योधनमुखा निःश्वस्य रुरुदुस्ततः ।
विषादाच्च चिरं कालमतिष्ठन्विगतेन्द्रियाः ॥ ६-११४-१०३॥
nṛpā duryodhanamukhā niḥśvasya rurudustataḥ |
viṣādācca ciraṃ kālamatiṣṭhanvigatendriyāḥ || 6-114-103||

MHB 6-114-104

दध्युश्चैव महाराज न युद्धे दधिरे मनः ।
ऊरुग्राहगृहीताश्च नाभ्यधावन्त पाण्डवान् ॥ ६-११४-१०४॥
dadhyuścaiva mahārāja na yuddhe dadhire manaḥ |
ūrugrāhagṛhītāśca nābhyadhāvanta pāṇḍavān || 6-114-104||

MHB 6-114-105

अवध्ये शंतनोः पुत्रे हते भीष्मे महौजसि ।
अभावः सुमहान्राजन्कुरूनागादतन्द्रितः ॥ ६-११४-१०५॥
avadhye śaṃtanoḥ putre hate bhīṣme mahaujasi |
abhāvaḥ sumahānrājankurūnāgādatandritaḥ || 6-114-105||

MHB 6-114-106

हतप्रवीराश्च वयं निकृत्ताश्च शितैः शरैः ।
कर्तव्यं नाभिजानीमो निर्जिताः सव्यसाचिना ॥ ६-११४-१०६॥
hatapravīrāśca vayaṃ nikṛttāśca śitaiḥ śaraiḥ |
kartavyaṃ nābhijānīmo nirjitāḥ savyasācinā || 6-114-106||

MHB 6-114-107

पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा परत्र च परां गतिम् ।
सर्वे दध्मुर्महाशङ्खाञ्शूराः परिघबाहवः ।
सोमकाश्च सपञ्चालाः प्राहृष्यन्त जनेश्वर ॥ ६-११४-१०७॥
pāṇḍavāstu jayaṃ labdhvā paratra ca parāṃ gatim |
sarve dadhmurmahāśaṅkhāñśūrāḥ parighabāhavaḥ |
somakāśca sapañcālāḥ prāhṛṣyanta janeśvara || 6-114-107||

MHB 6-114-108

ततस्तूर्यसहस्रेषु नदत्सु सुमहाबलः ।
आस्फोटयामास भृशं भीमसेनो ननर्त च ॥ ६-११४-१०८॥
tatastūryasahasreṣu nadatsu sumahābalaḥ |
āsphoṭayāmāsa bhṛśaṃ bhīmaseno nanarta ca || 6-114-108||

MHB 6-114-109

सेनयोरुभयोश्चापि गाङ्गेये विनिपातिते ।
संन्यस्य वीराः शस्त्राणि प्राध्यायन्त समन्ततः ॥ ६-११४-१०९॥
senayorubhayoścāpi gāṅgeye vinipātite |
saṃnyasya vīrāḥ śastrāṇi prādhyāyanta samantataḥ || 6-114-109||

MHB 6-114-110

प्राक्रोशन्प्रापतंश्चान्ये जग्मुर्मोहं तथापरे ।
क्षत्रं चान्येऽभ्यनिन्दन्त भीष्मं चैकेऽभ्यपूजयन् ॥ ६-११४-११०॥
prākrośanprāpataṃścānye jagmurmohaṃ tathāpare |
kṣatraṃ cānye'bhyanindanta bhīṣmaṃ caike'bhyapūjayan || 6-114-110||

MHB 6-114-111

ऋषयः पितरश्चैव प्रशशंसुर्महाव्रतम् ।
भरतानां च ये पूर्वे ते चैनं प्रशशंसिरे ॥ ६-११४-१११॥
ṛṣayaḥ pitaraścaiva praśaśaṃsurmahāvratam |
bharatānāṃ ca ye pūrve te cainaṃ praśaśaṃsire || 6-114-111||

MHB 6-114-112

महोपनिषदं चैव योगमास्थाय वीर्यवान् ।
जपञ्शांतनवो धीमान्कालाकाङ्क्षी स्थितोऽभवत् ॥ ६-११४-११२॥
mahopaniṣadaṃ caiva yogamāsthāya vīryavān |
japañśāṃtanavo dhīmānkālākāṅkṣī sthito'bhavat || 6-114-112||

Adhyaya: 115/117 (65)

MHB 6-115-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
कथमासंस्तदा योधा हीना भीष्मेण संजय ।
बलिना देवकल्पेन गुर्वर्थे ब्रह्मचारिणा ॥ ६-११५-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
kathamāsaṃstadā yodhā hīnā bhīṣmeṇa saṃjaya |
balinā devakalpena gurvarthe brahmacāriṇā || 6-115-1||

MHB 6-115-2

तदैव निहतान्मन्ये कुरूनन्यांश्च पार्थिवान् ।
न प्राहरद्यदा भीष्मो घृणित्वाद्द्रुपदात्मजे ॥ ६-११५-२॥
tadaiva nihatānmanye kurūnanyāṃśca pārthivān |
na prāharadyadā bhīṣmo ghṛṇitvāddrupadātmaje || 6-115-2||

MHB 6-115-3

ततो दुःखतरं मन्ये किमन्यत्प्रभविष्यति ।
यदद्य पितरं श्रुत्वा निहतं मम दुर्मतेः ॥ ६-११५-३॥
tato duḥkhataraṃ manye kimanyatprabhaviṣyati |
yadadya pitaraṃ śrutvā nihataṃ mama durmateḥ || 6-115-3||

MHB 6-115-4

अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम संजय ।
श्रुत्वा विनिहतं भीष्मं शतधा यन्न दीर्यते ॥ ६-११५-४॥
aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama saṃjaya |
śrutvā vinihataṃ bhīṣmaṃ śatadhā yanna dīryate || 6-115-4||

MHB 6-115-5

पुनः पुनर्न मृष्यामि हतं देवव्रतं रणे ।
न हतो जामदग्न्येन दिव्यैरस्त्रैः स्म यः पुरा ॥ ६-११५-५॥
punaḥ punarna mṛṣyāmi hataṃ devavrataṃ raṇe |
na hato jāmadagnyena divyairastraiḥ sma yaḥ purā || 6-115-5||

MHB 6-115-6

यदद्य निहतेनाजौ भीष्मेण जयमिच्छता ।
चेष्टितं नरसिंहेन तन्मे कथय संजय ॥ ६-११५-६॥
yadadya nihatenājau bhīṣmeṇa jayamicchatā |
ceṣṭitaṃ narasiṃhena tanme kathaya saṃjaya || 6-115-6||

MHB 6-115-7

संजय उवाच ।
सायाह्ने न्यपतद्भूमौ धार्तराष्ट्रान्विषादयन् ।
पाञ्चालानां ददद्धर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ॥ ६-११५-७॥
saṃjaya uvāca |
sāyāhne nyapatadbhūmau dhārtarāṣṭrānviṣādayan |
pāñcālānāṃ dadaddharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ || 6-115-7||

MHB 6-115-8

स शेते शरतल्पस्थो मेदिनीमस्पृशंस्तदा ।
भीष्मो रथात्प्रपतितः प्रच्युतो धरणीतले ॥ ६-११५-८॥
sa śete śaratalpastho medinīmaspṛśaṃstadā |
bhīṣmo rathātprapatitaḥ pracyuto dharaṇītale || 6-115-8||

MHB 6-115-9

हा हेति तुमुलः शब्दो भूतानां समपद्यत ।
सीमावृक्षे निपतिते कुरूणां समितिक्षये ॥ ६-११५-९॥
hā heti tumulaḥ śabdo bhūtānāṃ samapadyata |
sīmāvṛkṣe nipatite kurūṇāṃ samitikṣaye || 6-115-9||

MHB 6-115-10

उभयोः सेनयो राजन्क्षत्रियान्भयमाविशत् ।
भीष्मं शंतनवं दृष्ट्वा विशीर्णकवचध्वजम् ।
कुरवः पर्यवर्तन्त पाण्डवाश्च विशां पते ॥ ६-११५-१०॥
ubhayoḥ senayo rājankṣatriyānbhayamāviśat |
bhīṣmaṃ śaṃtanavaṃ dṛṣṭvā viśīrṇakavacadhvajam |
kuravaḥ paryavartanta pāṇḍavāśca viśāṃ pate || 6-115-10||

MHB 6-115-11

खं तमोवृतमासीच्च नासीद्भानुमतः प्रभा ।
ररास पृथिवी चैव भीष्मे शांतनवे हते ॥ ६-११५-११॥
khaṃ tamovṛtamāsīcca nāsīdbhānumataḥ prabhā |
rarāsa pṛthivī caiva bhīṣme śāṃtanave hate || 6-115-11||

MHB 6-115-12

अयं ब्रह्मविदां श्रेष्ठो अयं ब्रह्मविदां गतिः ।
इत्यभाषन्त भूतानि शयानं भरतर्षभम् ॥ ६-११५-१२॥
ayaṃ brahmavidāṃ śreṣṭho ayaṃ brahmavidāṃ gatiḥ |
ityabhāṣanta bhūtāni śayānaṃ bharatarṣabham || 6-115-12||

MHB 6-115-13

अयं पितरमाज्ञाय कामार्तं शंतनुं पुरा ।
ऊर्ध्वरेतसमात्मानं चकार पुरुषर्षभः ॥ ६-११५-१३॥
ayaṃ pitaramājñāya kāmārtaṃ śaṃtanuṃ purā |
ūrdhvaretasamātmānaṃ cakāra puruṣarṣabhaḥ || 6-115-13||

MHB 6-115-14

इति स्म शरतल्पस्थं भरतानाममध्यमम् ।
ऋषयः पर्यधावन्त सहिताः सिद्धचारणैः ॥ ६-११५-१४॥
iti sma śaratalpasthaṃ bharatānāmamadhyamam |
ṛṣayaḥ paryadhāvanta sahitāḥ siddhacāraṇaiḥ || 6-115-14||

MHB 6-115-15

हते शांतनवे भीष्मे भरतानां पितामहे ।
न किंचित्प्रत्यपद्यन्त पुत्रास्तव च भारत ॥ ६-११५-१५॥
hate śāṃtanave bhīṣme bharatānāṃ pitāmahe |
na kiṃcitpratyapadyanta putrāstava ca bhārata || 6-115-15||

MHB 6-115-16

विवर्णवदनाश्चासन्गतश्रीकाश्च भारत ।
अतिष्ठन्व्रीडिताश्चैव ह्रिया युक्ता ह्यधोमुखाः ॥ ६-११५-१६॥
vivarṇavadanāścāsangataśrīkāśca bhārata |
atiṣṭhanvrīḍitāścaiva hriyā yuktā hyadhomukhāḥ || 6-115-16||

MHB 6-115-17

पाण्डवाश्च जयं लब्ध्वा संग्रामशिरसि स्थिताः ।
सर्वे दध्मुर्महाशङ्खान्हेमजालपरिष्कृतान् ॥ ६-११५-१७॥
pāṇḍavāśca jayaṃ labdhvā saṃgrāmaśirasi sthitāḥ |
sarve dadhmurmahāśaṅkhānhemajālapariṣkṛtān || 6-115-17||

MHB 6-115-18

भृशं तूर्यनिनादेषु वाद्यमानेषु चानघ ।
अपश्याम रणे राजन्भीमसेनं महाबलम् ।
आक्रीडमानं कौन्तेयं हर्षेण महता युतम् ॥ ६-११५-१८॥
bhṛśaṃ tūryaninādeṣu vādyamāneṣu cānagha |
apaśyāma raṇe rājanbhīmasenaṃ mahābalam |
ākrīḍamānaṃ kaunteyaṃ harṣeṇa mahatā yutam || 6-115-18||

MHB 6-115-19

निहत्य समरे शत्रून्महाबलसमन्वितान् ।
संमोहश्चापि तुमुलः कुरूणामभवत्तदा ॥ ६-११५-१९॥
nihatya samare śatrūnmahābalasamanvitān |
saṃmohaścāpi tumulaḥ kurūṇāmabhavattadā || 6-115-19||

MHB 6-115-20

कर्णदुर्योधनौ चापि निःश्वसेतां मुहुर्मुहुः ।
तथा निपतिते भीष्मे कौरवाणां धुरंधरे ।
हाहाकारमभूत्सर्वं निर्मर्यादमवर्तत ॥ ६-११५-२०॥
karṇaduryodhanau cāpi niḥśvasetāṃ muhurmuhuḥ |
tathā nipatite bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare |
hāhākāramabhūtsarvaṃ nirmaryādamavartata || 6-115-20||

MHB 6-115-21

दृष्ट्वा च पतितं भीष्मं पुत्रो दुःशासनस्तव ।
उत्तमं जवमास्थाय द्रोणानीकं समाद्रवत् ॥ ६-११५-२१॥
dṛṣṭvā ca patitaṃ bhīṣmaṃ putro duḥśāsanastava |
uttamaṃ javamāsthāya droṇānīkaṃ samādravat || 6-115-21||

MHB 6-115-22

भ्रात्रा प्रस्थापितो वीरः स्वेनानीकेन दंशितः ।
प्रययौ पुरुषव्याघ्रः स्वसैन्यमभिचोदयन् ॥ ६-११५-२२॥
bhrātrā prasthāpito vīraḥ svenānīkena daṃśitaḥ |
prayayau puruṣavyāghraḥ svasainyamabhicodayan || 6-115-22||

MHB 6-115-23

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य कुरवः पर्यवारयन् ।
दुःशासनं महाराज किमयं वक्ष्यतीति वै ॥ ६-११५-२३॥
tamāyāntamabhiprekṣya kuravaḥ paryavārayan |
duḥśāsanaṃ mahārāja kimayaṃ vakṣyatīti vai || 6-115-23||

MHB 6-115-24

ततो द्रोणाय निहतं भीष्ममाचष्ट कौरवः ।
द्रोणस्तदप्रियं श्रुत्वा सहसा न्यपतद्रथात् ॥ ६-११५-२४॥
tato droṇāya nihataṃ bhīṣmamācaṣṭa kauravaḥ |
droṇastadapriyaṃ śrutvā sahasā nyapatadrathāt || 6-115-24||

MHB 6-115-25

स संज्ञामुपलभ्याथ भारद्वाजः प्रतापवान् ।
निवारयामास तदा स्वान्यनीकानि मारिष ॥ ६-११५-२५॥
sa saṃjñāmupalabhyātha bhāradvājaḥ pratāpavān |
nivārayāmāsa tadā svānyanīkāni māriṣa || 6-115-25||

MHB 6-115-26

विनिवृत्तान्कुरून्दृष्ट्वा पाण्डवापि स्वसैनिकान् ।
दूतैः शीघ्राश्वसंयुक्तैरवहारमकारयन् ॥ ६-११५-२६॥
vinivṛttānkurūndṛṣṭvā pāṇḍavāpi svasainikān |
dūtaiḥ śīghrāśvasaṃyuktairavahāramakārayan || 6-115-26||

MHB 6-115-27

विनिवृत्तेषु सैन्येषु पारंपर्येण सर्वशः ।
विमुक्तकवचाः सर्वे भीष्ममीयुर्नराधिपाः ॥ ६-११५-२७॥
vinivṛtteṣu sainyeṣu pāraṃparyeṇa sarvaśaḥ |
vimuktakavacāḥ sarve bhīṣmamīyurnarādhipāḥ || 6-115-27||

MHB 6-115-28

व्युपारम्य ततो युद्धाद्योधाः शतसहस्रशः ।
उपतस्थुर्महात्मानं प्रजापतिमिवामराः ॥ ६-११५-२८॥
vyupāramya tato yuddhādyodhāḥ śatasahasraśaḥ |
upatasthurmahātmānaṃ prajāpatimivāmarāḥ || 6-115-28||

MHB 6-115-29

ते तु भीष्मं समासाद्य शयानं भरतर्षभम् ।
अभिवाद्य व्यतिष्ठन्त पाण्डवाः कुरुभिः सह ॥ ६-११५-२९॥
te tu bhīṣmaṃ samāsādya śayānaṃ bharatarṣabham |
abhivādya vyatiṣṭhanta pāṇḍavāḥ kurubhiḥ saha || 6-115-29||

MHB 6-115-30

अथ पाण्डून्कुरूंश्चैव प्रणिपत्याग्रतः स्थितान् ।
अभ्यभाषत धर्मात्मा भीष्मः शांतनवस्तदा ॥ ६-११५-३०॥
atha pāṇḍūnkurūṃścaiva praṇipatyāgrataḥ sthitān |
abhyabhāṣata dharmātmā bhīṣmaḥ śāṃtanavastadā || 6-115-30||

MHB 6-115-31

स्वागतं वो महाभागाः स्वागतं वो महारथाः ।
तुष्यामि दर्शनाच्चाहं युष्माकममरोपमाः ॥ ६-११५-३१॥
svāgataṃ vo mahābhāgāḥ svāgataṃ vo mahārathāḥ |
tuṣyāmi darśanāccāhaṃ yuṣmākamamaropamāḥ || 6-115-31||

MHB 6-115-32

अभिनन्द्य स तानेवं शिरसा लम्बताब्रवीत् ।
शिरो मे लम्बतेऽत्यर्थमुपधानं प्रदीयताम् ॥ ६-११५-३२॥
abhinandya sa tānevaṃ śirasā lambatābravīt |
śiro me lambate'tyarthamupadhānaṃ pradīyatām || 6-115-32||

MHB 6-115-33

ततो नृपाः समाजह्रुस्तनूनि च मृदूनि च ।
उपधानानि मुख्यानि नैच्छत्तानि पितामहः ॥ ६-११५-३३॥
tato nṛpāḥ samājahrustanūni ca mṛdūni ca |
upadhānāni mukhyāni naicchattāni pitāmahaḥ || 6-115-33||

MHB 6-115-34

अब्रवीच्च नरव्याघ्रः प्रहसन्निव तान्नृपान् ।
नैतानि वीरशय्यासु युक्तरूपाणि पार्थिवाः ॥ ६-११५-३४॥
abravīcca naravyāghraḥ prahasanniva tānnṛpān |
naitāni vīraśayyāsu yuktarūpāṇi pārthivāḥ || 6-115-34||

MHB 6-115-35

ततो वीक्ष्य नरश्रेष्ठमभ्यभाषत पाण्डवम् ।
धनंजयं दीर्घबाहुं सर्वलोकमहारथम् ॥ ६-११५-३५॥
tato vīkṣya naraśreṣṭhamabhyabhāṣata pāṇḍavam |
dhanaṃjayaṃ dīrghabāhuṃ sarvalokamahāratham || 6-115-35||

MHB 6-115-36

धनंजय महाबाहो शिरसो मेऽस्य लम्बतः ।
दीयतामुपधानं वै यद्युक्तमिह मन्यसे ॥ ६-११५-३६॥
dhanaṃjaya mahābāho śiraso me'sya lambataḥ |
dīyatāmupadhānaṃ vai yadyuktamiha manyase || 6-115-36||

MHB 6-115-37

स संन्यस्य महच्चापमभिवाद्य पितामहम् ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६-११५-३७॥
sa saṃnyasya mahaccāpamabhivādya pitāmaham |
netrābhyāmaśrupūrṇābhyāmidaṃ vacanamabravīt || 6-115-37||

MHB 6-115-38

आज्ञापय कुरुश्रेष्ठ सर्वशस्त्रभृतां वर ।
प्रेष्योऽहं तव दुर्धर्ष क्रियतां किं पितामह ॥ ६-११५-३८॥
ājñāpaya kuruśreṣṭha sarvaśastrabhṛtāṃ vara |
preṣyo'haṃ tava durdharṣa kriyatāṃ kiṃ pitāmaha || 6-115-38||

MHB 6-115-39

तमब्रवीच्छांतनवः शिरो मे तात लम्बते ।
उपधानं कुरुश्रेष्ठ फल्गुनोपनयस्व मे ।
शयनस्यानुरूपं हि शीघ्रं वीर प्रयच्छ मे ॥ ६-११५-३९॥
tamabravīcchāṃtanavaḥ śiro me tāta lambate |
upadhānaṃ kuruśreṣṭha phalgunopanayasva me |
śayanasyānurūpaṃ hi śīghraṃ vīra prayaccha me || 6-115-39||

MHB 6-115-40

त्वं हि पार्थ महाबाहो श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ।
क्षत्रधर्मस्य वेत्ता च बुद्धिसत्त्वगुणान्वितः ॥ ६-११५-४०॥
tvaṃ hi pārtha mahābāho śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām |
kṣatradharmasya vettā ca buddhisattvaguṇānvitaḥ || 6-115-40||

MHB 6-115-41

फल्गुनस्तु तथेत्युक्त्वा व्यवसायपुरोजवः ।
प्रगृह्यामन्त्र्य गाण्डीवं शरांश्च नतपर्वणः ॥ ६-११५-४१॥
phalgunastu tathetyuktvā vyavasāyapurojavaḥ |
pragṛhyāmantrya gāṇḍīvaṃ śarāṃśca nataparvaṇaḥ || 6-115-41||

MHB 6-115-42

अनुमान्य महात्मानं भरतानाममध्यमम् ।
त्रिभिस्तीक्ष्णैर्महावेगैरुदगृह्णाच्छिरः शरैः ॥ ६-११५-४२॥
anumānya mahātmānaṃ bharatānāmamadhyamam |
tribhistīkṣṇairmahāvegairudagṛhṇācchiraḥ śaraiḥ || 6-115-42||

MHB 6-115-43

अभिप्राये तु विदिते धर्मात्मा सव्यसाचिना ।
अतुष्यद्भरतश्रेष्ठो भीष्मो धर्मार्थतत्त्ववित् ॥ ६-११५-४३॥
abhiprāye tu vidite dharmātmā savyasācinā |
atuṣyadbharataśreṣṭho bhīṣmo dharmārthatattvavit || 6-115-43||

MHB 6-115-44

उपधानेन दत्तेन प्रत्यनन्दद्धनंजयम् ।
कुन्तीपुत्रं युधां श्रेष्ठं सुहृदां प्रीतिवर्धनम् ॥ ६-११५-४४॥
upadhānena dattena pratyanandaddhanaṃjayam |
kuntīputraṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ suhṛdāṃ prītivardhanam || 6-115-44||

MHB 6-115-45

अनुरूपं शयानस्य पाण्डवोपहितं त्वया ।
यद्यन्यथा प्रवर्तेथाः शपेयं त्वामहं रुषा ॥ ६-११५-४५॥
anurūpaṃ śayānasya pāṇḍavopahitaṃ tvayā |
yadyanyathā pravartethāḥ śapeyaṃ tvāmahaṃ ruṣā || 6-115-45||

MHB 6-115-46

एवमेतन्महाबाहो धर्मेषु परिनिष्ठितम् ।
स्वप्तव्यं क्षत्रियेणाजौ शरतल्पगतेन वै ॥ ६-११५-४६॥
evametanmahābāho dharmeṣu pariniṣṭhitam |
svaptavyaṃ kṣatriyeṇājau śaratalpagatena vai || 6-115-46||

MHB 6-115-47

एवमुक्त्वा तु बीभत्सुं सर्वांस्तानब्रवीद्वचः ।
राज्ञश्च राजपुत्रांश्च पाण्डवेनाभि संस्थितान् ॥ ६-११५-४७॥
evamuktvā tu bībhatsuṃ sarvāṃstānabravīdvacaḥ |
rājñaśca rājaputrāṃśca pāṇḍavenābhi saṃsthitān || 6-115-47||

MHB 6-115-48

शयेयमस्यां शय्यायां यावदावर्तनं रवेः ।
ये तदा पारयिष्यन्ति ते मां द्रक्ष्यन्ति वै नृपाः ॥ ६-११५-४८॥
śayeyamasyāṃ śayyāyāṃ yāvadāvartanaṃ raveḥ |
ye tadā pārayiṣyanti te māṃ drakṣyanti vai nṛpāḥ || 6-115-48||

MHB 6-115-49

दिशं वैश्रवणाक्रान्तां यदा गन्ता दिवाकरः ।
अर्चिष्मान्प्रतपँल्लोकान्रथेनोत्तमतेजसा ।
विमोक्ष्येऽहं तदा प्राणान्सुहृदः सुप्रियानपि ॥ ६-११५-४९॥
diśaṃ vaiśravaṇākrāntāṃ yadā gantā divākaraḥ |
arciṣmānpratapa~llokānrathenottamatejasā |
vimokṣye'haṃ tadā prāṇānsuhṛdaḥ supriyānapi || 6-115-49||

MHB 6-115-50

परिखा खन्यतामत्र ममावसदने नृपाः ।
उपासिष्ये विवस्वन्तमेवं शरशताचितः ।
उपारमध्वं संग्रामाद्वैराण्युत्सृज्य पार्थिवाः ॥ ६-११५-५०॥
parikhā khanyatāmatra mamāvasadane nṛpāḥ |
upāsiṣye vivasvantamevaṃ śaraśatācitaḥ |
upāramadhvaṃ saṃgrāmādvairāṇyutsṛjya pārthivāḥ || 6-115-50||

MHB 6-115-51

उपातिष्ठन्नथो वैद्याः शल्योद्धरणकोविदाः ।
सर्वोपकरणैर्युक्ताः कुशलास्ते सुशिक्षिताः ॥ ६-११५-५१॥
upātiṣṭhannatho vaidyāḥ śalyoddharaṇakovidāḥ |
sarvopakaraṇairyuktāḥ kuśalāste suśikṣitāḥ || 6-115-51||

MHB 6-115-52

तान्दृष्ट्वा जाह्नवीपुत्रः प्रोवाच वचनं तदा ।
दत्तदेया विसृज्यन्तां पूजयित्वा चिकित्सकाः ॥ ६-११५-५२॥
tāndṛṣṭvā jāhnavīputraḥ provāca vacanaṃ tadā |
dattadeyā visṛjyantāṃ pūjayitvā cikitsakāḥ || 6-115-52||

MHB 6-115-53

एवंगते न हीदानीं वैद्यैः कार्यमिहास्ति मे ।
क्षत्रधर्मप्रशस्तां हि प्राप्तोऽस्मि परमां गतिम् ॥ ६-११५-५३॥
evaṃgate na hīdānīṃ vaidyaiḥ kāryamihāsti me |
kṣatradharmapraśastāṃ hi prāpto'smi paramāṃ gatim || 6-115-53||

MHB 6-115-54

नैष धर्मो महीपालाः शरतल्पगतस्य मे ।
एतैरेव शरैश्चाहं दग्धव्योऽन्ते नराधिपाः ॥ ६-११५-५४॥
naiṣa dharmo mahīpālāḥ śaratalpagatasya me |
etaireva śaraiścāhaṃ dagdhavyo'nte narādhipāḥ || 6-115-54||

MHB 6-115-55

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
वैद्यान्विसर्जयामास पूजयित्वा यथार्हतः ॥ ६-११५-५५॥
tacchrutvā vacanaṃ tasya putro duryodhanastava |
vaidyānvisarjayāmāsa pūjayitvā yathārhataḥ || 6-115-55||

MHB 6-115-56

ततस्ते विस्मयं जग्मुर्नानाजनपदेश्वराः ।
स्थितिं धर्मे परां दृष्ट्वा भीष्मस्यामिततेजसः ॥ ६-११५-५६॥
tataste vismayaṃ jagmurnānājanapadeśvarāḥ |
sthitiṃ dharme parāṃ dṛṣṭvā bhīṣmasyāmitatejasaḥ || 6-115-56||

MHB 6-115-57

उपधानं ततो दत्त्वा पितुस्तव जनेश्वर ।
सहिताः पाण्डवाः सर्वे कुरवश्च महारथाः ॥ ६-११५-५७॥
upadhānaṃ tato dattvā pitustava janeśvara |
sahitāḥ pāṇḍavāḥ sarve kuravaśca mahārathāḥ || 6-115-57||

MHB 6-115-58

उपगम्य महात्मानं शयानं शयने शुभे ।
तेऽभिवाद्य ततो भीष्मं कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् ॥ ६-११५-५८॥
upagamya mahātmānaṃ śayānaṃ śayane śubhe |
te'bhivādya tato bhīṣmaṃ kṛtvā cābhipradakṣiṇam || 6-115-58||

MHB 6-115-59

विधाय रक्षां भीष्मस्य सर्व एव समन्ततः ।
वीराः स्वशिबिराण्येव ध्यायन्तः परमातुराः ।
निवेशायाभ्युपागच्छन्सायाह्ने रुधिरोक्षिताः ॥ ६-११५-५९॥
vidhāya rakṣāṃ bhīṣmasya sarva eva samantataḥ |
vīrāḥ svaśibirāṇyeva dhyāyantaḥ paramāturāḥ |
niveśāyābhyupāgacchansāyāhne rudhirokṣitāḥ || 6-115-59||

MHB 6-115-60

निविष्टान्पाण्डवांश्चापि प्रीयमाणान्महारथान् ।
भीष्मस्य पतनाद्धृष्टानुपगम्य महारथान् ।
उवाच यादवः काले धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ ६-११५-६०॥
niviṣṭānpāṇḍavāṃścāpi prīyamāṇānmahārathān |
bhīṣmasya patanāddhṛṣṭānupagamya mahārathān |
uvāca yādavaḥ kāle dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram || 6-115-60||

MHB 6-115-61

दिष्ट्या जयसि कौरव्य दिष्ट्या भीष्मो निपातितः ।
अवध्यो मानुषैरेष सत्यसंधो महारथः ॥ ६-११५-६१॥
diṣṭyā jayasi kauravya diṣṭyā bhīṣmo nipātitaḥ |
avadhyo mānuṣaireṣa satyasaṃdho mahārathaḥ || 6-115-61||

MHB 6-115-62

अथ वा दैवतैः पार्थ सर्वशस्त्रास्त्रपारगः ।
त्वां तु चक्षुर्हणं प्राप्य दग्धो घोरेण चक्षुषा ॥ ६-११५-६२॥
atha vā daivataiḥ pārtha sarvaśastrāstrapāragaḥ |
tvāṃ tu cakṣurhaṇaṃ prāpya dagdho ghoreṇa cakṣuṣā || 6-115-62||

MHB 6-115-63

एवमुक्तो धर्मराजः प्रत्युवाच जनार्दनम् ।
तव प्रसादाद्विजयः क्रोधात्तव पराजयः ।
त्वं हि नः शरणं कृष्ण भक्तानामभयंकरः ॥ ६-११५-६३॥
evamukto dharmarājaḥ pratyuvāca janārdanam |
tava prasādādvijayaḥ krodhāttava parājayaḥ |
tvaṃ hi naḥ śaraṇaṃ kṛṣṇa bhaktānāmabhayaṃkaraḥ || 6-115-63||

MHB 6-115-64

अनाश्चर्यो जयस्तेषां येषां त्वमसि केशव ।
रक्षिता समरे नित्यं नित्यं चापि हिते रतः ।
सर्वथा त्वां समासाद्य नाश्चर्यमिति मे मतिः ॥ ६-११५-६४॥
anāścaryo jayasteṣāṃ yeṣāṃ tvamasi keśava |
rakṣitā samare nityaṃ nityaṃ cāpi hite rataḥ |
sarvathā tvāṃ samāsādya nāścaryamiti me matiḥ || 6-115-64||

MHB 6-115-65

एवमुक्तः प्रत्युवाच स्मयमानो जनार्दनः ।
त्वय्येवैतद्युक्तरूपं वचनं पार्थिवोत्तम ॥ ६-११५-६५॥
evamuktaḥ pratyuvāca smayamāno janārdanaḥ |
tvayyevaitadyuktarūpaṃ vacanaṃ pārthivottama || 6-115-65||

Adhyaya: 116/117 (51)

MHB 6-116-1

संजय उवाच ।
व्युष्टायां तु महाराज रजन्यां सर्वपार्थिवाः ।
पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च अभिजग्मुः पितामहम् ॥ ६-११६-१॥
saṃjaya uvāca |
vyuṣṭāyāṃ tu mahārāja rajanyāṃ sarvapārthivāḥ |
pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāśca abhijagmuḥ pitāmaham || 6-116-1||

MHB 6-116-2

तं वीरशयने वीरं शयानं कुरुसत्तमम् ।
अभिवाद्योपतस्थुर्वै क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम् ॥ ६-११६-२॥
taṃ vīraśayane vīraṃ śayānaṃ kurusattamam |
abhivādyopatasthurvai kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham || 6-116-2||

MHB 6-116-3

कन्याश्चन्दनचूर्णैश्च लाजैर्माल्यैश्च सर्वशः ।
स्त्रियो बालास्तथा वृद्धाः प्रेक्षकाश्च पृथग्जनाः ।
समभ्ययुः शांतनवं भूतानीव तमोनुदम् ॥ ६-११६-३॥
kanyāścandanacūrṇaiśca lājairmālyaiśca sarvaśaḥ |
striyo bālāstathā vṛddhāḥ prekṣakāśca pṛthagjanāḥ |
samabhyayuḥ śāṃtanavaṃ bhūtānīva tamonudam || 6-116-3||

MHB 6-116-4

तूर्याणि गणिका वारास्तथैव नटनर्तकाः ।
उपानृत्यञ्जगुश्चैव वृद्धं कुरुपितामहम् ॥ ६-११६-४॥
tūryāṇi gaṇikā vārāstathaiva naṭanartakāḥ |
upānṛtyañjaguścaiva vṛddhaṃ kurupitāmaham || 6-116-4||

MHB 6-116-5

उपारम्य च युद्धेभ्यः संनाहान्विप्रमुच्य च ।
आयुधानि च निक्षिप्य सहिताः कुरुपाण्डवाः ॥ ६-११६-५॥
upāramya ca yuddhebhyaḥ saṃnāhānvipramucya ca |
āyudhāni ca nikṣipya sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ || 6-116-5||

MHB 6-116-6

अन्वासत दुराधर्षं देवव्रतमरिंदमम् ।
अन्योन्यं प्रीतिमन्तस्ते यथापूर्वं यथावयः ॥ ६-११६-६॥
anvāsata durādharṣaṃ devavratamariṃdamam |
anyonyaṃ prītimantaste yathāpūrvaṃ yathāvayaḥ || 6-116-6||

MHB 6-116-7

सा पार्थिवशताकीर्णा समितिर्भीष्मशोभिता ।
शुशुभे भारती दीप्ता दिवीवादित्यमण्डलम् ॥ ६-११६-७॥
sā pārthivaśatākīrṇā samitirbhīṣmaśobhitā |
śuśubhe bhāratī dīptā divīvādityamaṇḍalam || 6-116-7||

MHB 6-116-8

विबभौ च नृपाणां सा पितामहमुपासताम् ।
देवानामिव देवेशं पितामहमुपासताम् ॥ ६-११६-८॥
vibabhau ca nṛpāṇāṃ sā pitāmahamupāsatām |
devānāmiva deveśaṃ pitāmahamupāsatām || 6-116-8||

MHB 6-116-9

भीष्मस्तु वेदनां धैर्यान्निगृह्य भरतर्षभ ।
अभितप्तः शरैश्चैव नातिहृष्टमनाब्रवीत् ॥ ६-११६-९॥
bhīṣmastu vedanāṃ dhairyānnigṛhya bharatarṣabha |
abhitaptaḥ śaraiścaiva nātihṛṣṭamanābravīt || 6-116-9||

MHB 6-116-10

शराभितप्तकायोऽहं शरसंतापमूर्छितः ।
पानीयमभिकाङ्क्षेऽहं राज्ञस्तान्प्रत्यभाषत ॥ ६-११६-१०॥
śarābhitaptakāyo'haṃ śarasaṃtāpamūrchitaḥ |
pānīyamabhikāṅkṣe'haṃ rājñastānpratyabhāṣata || 6-116-10||

MHB 6-116-11

ततस्ते क्षत्रिया राजन्समाजह्रुः समन्ततः ।
भक्ष्यानुच्चावचांस्तत्र वारिकुम्भांश्च शीतलान् ॥ ६-११६-११॥
tataste kṣatriyā rājansamājahruḥ samantataḥ |
bhakṣyānuccāvacāṃstatra vārikumbhāṃśca śītalān || 6-116-11||

MHB 6-116-12

उपनीतं च तद्दृष्ट्वा भीष्मः शांतनवोऽब्रवीत् ।
नाद्य तात मया शक्यं भोगान्कांश्चन मानुषान् ॥ ६-११६-१२॥
upanītaṃ ca taddṛṣṭvā bhīṣmaḥ śāṃtanavo'bravīt |
nādya tāta mayā śakyaṃ bhogānkāṃścana mānuṣān || 6-116-12||

MHB 6-116-13

उपभोक्तुं मनुष्येभ्यः शरशय्यागतो ह्यहम् ।
प्रतीक्षमाणस्तिष्ठामि निवृत्तिं शशिसूर्ययोः ॥ ६-११६-१३॥
upabhoktuṃ manuṣyebhyaḥ śaraśayyāgato hyaham |
pratīkṣamāṇastiṣṭhāmi nivṛttiṃ śaśisūryayoḥ || 6-116-13||

MHB 6-116-14

एवमुक्त्वा शांतनवो दीनवाक्सर्वपार्थिवान् ।
धनंजयं महाबाहुमभ्यभाषत भारत ॥ ६-११६-१४॥
evamuktvā śāṃtanavo dīnavāksarvapārthivān |
dhanaṃjayaṃ mahābāhumabhyabhāṣata bhārata || 6-116-14||

MHB 6-116-15

अथोपेत्य महाबाहुरभिवाद्य पितामहम् ।
अतिष्ठत्प्राञ्जलिः प्रह्वः किं करोमीति चाब्रवीत् ॥ ६-११६-१५॥
athopetya mahābāhurabhivādya pitāmaham |
atiṣṭhatprāñjaliḥ prahvaḥ kiṃ karomīti cābravīt || 6-116-15||

MHB 6-116-16

तं दृष्ट्वा पाण्डवं राजन्नभिवाद्याग्रतः स्थितम् ।
अभ्यभाषत धर्मात्मा भीष्मः प्रीतो धनंजयम् ॥ ६-११६-१६॥
taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ rājannabhivādyāgrataḥ sthitam |
abhyabhāṣata dharmātmā bhīṣmaḥ prīto dhanaṃjayam || 6-116-16||

MHB 6-116-17

दह्यतेऽदः शरीरं मे संस्यूतोऽस्मि महेषुभिः ।
मर्माणि परिदूयन्ते वदनं मम शुष्यति ॥ ६-११६-१७॥
dahyate'daḥ śarīraṃ me saṃsyūto'smi maheṣubhiḥ |
marmāṇi paridūyante vadanaṃ mama śuṣyati || 6-116-17||

MHB 6-116-18

ह्लादनार्थं शरीरस्य प्रयच्छापो ममार्जुन ।
त्वं हि शक्तो महेष्वास दातुमम्भो यथाविधि ॥ ६-११६-१८॥
hlādanārthaṃ śarīrasya prayacchāpo mamārjuna |
tvaṃ hi śakto maheṣvāsa dātumambho yathāvidhi || 6-116-18||

MHB 6-116-19

अर्जुनस्तु तथेत्युक्त्वा रथमारुह्य वीर्यवान् ।
अधिज्यं बलवत्कृत्वा गाण्डीवं व्याक्षिपद्धनुः ॥ ६-११६-१९॥
arjunastu tathetyuktvā rathamāruhya vīryavān |
adhijyaṃ balavatkṛtvā gāṇḍīvaṃ vyākṣipaddhanuḥ || 6-116-19||

MHB 6-116-20

तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः ।
वित्रेसुः सर्वभूतानि श्रुत्वा सर्वे च पार्थिवाः ॥ ६-११६-२०॥
tasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitamivāśaneḥ |
vitresuḥ sarvabhūtāni śrutvā sarve ca pārthivāḥ || 6-116-20||

MHB 6-116-21

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा रथेन रथिनां वरः ।
शयानं भरतश्रेष्ठं सर्वशस्त्रभृतां वरम् ॥ ६-११६-२१॥
tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā rathena rathināṃ varaḥ |
śayānaṃ bharataśreṣṭhaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam || 6-116-21||

MHB 6-116-22

संधाय च शरं दीप्तमभिमन्त्र्य महायशाः ।
पर्जन्यास्त्रेण संयोज्य सर्वलोकस्य पश्यतः ।
अविध्यत्पृथिवीं पार्थः पार्श्वे भीष्मस्य दक्षिणे ॥ ६-११६-२२॥
saṃdhāya ca śaraṃ dīptamabhimantrya mahāyaśāḥ |
parjanyāstreṇa saṃyojya sarvalokasya paśyataḥ |
avidhyatpṛthivīṃ pārthaḥ pārśve bhīṣmasya dakṣiṇe || 6-116-22||

MHB 6-116-23

उत्पपात ततो धारा विमला वारिणः शिवा ।
शीतस्यामृतकल्पस्य दिव्यगन्धरसस्य च ॥ ६-११६-२३॥
utpapāta tato dhārā vimalā vāriṇaḥ śivā |
śītasyāmṛtakalpasya divyagandharasasya ca || 6-116-23||

MHB 6-116-24

अतर्पयत्ततः पार्थः शीतया वारिधारया ।
भीष्मं कुरूणामृषभं दिव्यकर्मपराक्रमः ॥ ६-११६-२४॥
atarpayattataḥ pārthaḥ śītayā vāridhārayā |
bhīṣmaṃ kurūṇāmṛṣabhaṃ divyakarmaparākramaḥ || 6-116-24||

MHB 6-116-25

कर्मणा तेन पार्थस्य शक्रष्येव विकुर्वतः ।
विस्मयं परमं जग्मुस्ततस्ते वसुधाधिपाः ॥ ६-११६-२५॥
karmaṇā tena pārthasya śakraṣyeva vikurvataḥ |
vismayaṃ paramaṃ jagmustataste vasudhādhipāḥ || 6-116-25||

MHB 6-116-26

तत्कर्म प्रेक्ष्य बीभत्सोरतिमानुषमद्भुतम् ।
संप्रावेपन्त कुरवो गावः शीतार्दिता इव ॥ ६-११६-२६॥
tatkarma prekṣya bībhatsoratimānuṣamadbhutam |
saṃprāvepanta kuravo gāvaḥ śītārditā iva || 6-116-26||

MHB 6-116-27

विस्मयाच्चोत्तरीयाणि व्याविध्यन्सर्वतो नृपाः ।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैस्तुमुलं सर्वतोऽभवत् ॥ ६-११६-२७॥
vismayāccottarīyāṇi vyāvidhyansarvato nṛpāḥ |
śaṅkhadundubhinirghoṣaistumulaṃ sarvato'bhavat || 6-116-27||

MHB 6-116-28

तृप्तः शांतनवश्चापि राजन्बीभत्सुमब्रवीत् ।
सर्वपार्थिववीराणां संनिधौ पूजयन्निव ॥ ६-११६-२८॥
tṛptaḥ śāṃtanavaścāpi rājanbībhatsumabravīt |
sarvapārthivavīrāṇāṃ saṃnidhau pūjayanniva || 6-116-28||

MHB 6-116-29

नैतच्चित्रं महाबाहो त्वयि कौरवनन्दन ।
कथितो नारदेनासि पूर्वर्षिरमितद्युतिः ॥ ६-११६-२९॥
naitaccitraṃ mahābāho tvayi kauravanandana |
kathito nāradenāsi pūrvarṣiramitadyutiḥ || 6-116-29||

MHB 6-116-30

वासुदेवसहायस्त्वं महत्कर्म करिष्यसि ।
यन्नोत्सहति देवेन्द्रः सह देवैरपि ध्रुवम् ॥ ६-११६-३०॥
vāsudevasahāyastvaṃ mahatkarma kariṣyasi |
yannotsahati devendraḥ saha devairapi dhruvam || 6-116-30||

MHB 6-116-31

विदुस्त्वां निधनं पार्थ सर्वक्षत्रस्य तद्विदः ।
धनुर्धराणामेकस्त्वं पृथिव्यां प्रवरो नृषु ॥ ६-११६-३१॥
vidustvāṃ nidhanaṃ pārtha sarvakṣatrasya tadvidaḥ |
dhanurdharāṇāmekastvaṃ pṛthivyāṃ pravaro nṛṣu || 6-116-31||

MHB 6-116-32

मनुष्या जगति श्रेष्ठाः पक्षिणां गरुडो वरः ।
सरसां सागरः श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम् ॥ ६-११६-३२॥
manuṣyā jagati śreṣṭhāḥ pakṣiṇāṃ garuḍo varaḥ |
sarasāṃ sāgaraḥ śreṣṭho gaurvariṣṭhā catuṣpadām || 6-116-32||

MHB 6-116-33

आदित्यस्तेजसां श्रेष्ठो गिरीणां हिमवान्वरः ।
जातीनां ब्राह्मणः श्रेष्ठः श्रेष्ठस्त्वमसि धन्विनाम् ॥ ६-११६-३३॥
ādityastejasāṃ śreṣṭho girīṇāṃ himavānvaraḥ |
jātīnāṃ brāhmaṇaḥ śreṣṭhaḥ śreṣṭhastvamasi dhanvinām || 6-116-33||

MHB 6-116-34

न वै श्रुतं धार्तराष्ट्रेण वाक्यं संबोध्यमानं विदुरेण चैव ।
द्रोणेन रामेण जनार्दनेन मुहुर्मुहुः संजयेनापि चोक्तम् ॥ ६-११६-३४॥
na vai śrutaṃ dhārtarāṣṭreṇa vākyaṃ saṃbodhyamānaṃ vidureṇa caiva |
droṇena rāmeṇa janārdanena muhurmuhuḥ saṃjayenāpi coktam || 6-116-34||

MHB 6-116-35

परीतबुद्धिर्हि विसंज्ञकल्पो दुर्योधनो नाभ्यनन्दद्वचो मे ।
स शेष्यते वै निहतश्चिराय शास्त्रातिगो भीमबलाभिभूतः ॥ ६-११६-३५॥
parītabuddhirhi visaṃjñakalpo duryodhano nābhyanandadvaco me |
sa śeṣyate vai nihataścirāya śāstrātigo bhīmabalābhibhūtaḥ || 6-116-35||

MHB 6-116-36

ततः श्रुत्वा तद्वचः कौरवेन्द्रो दुर्योधनो दीनमना बभूव ।
तमब्रवीच्छांतनवोऽभिवीक्ष्य निबोध राजन्भव वीतमन्युः ॥ ६-११६-३६॥
tataḥ śrutvā tadvacaḥ kauravendro duryodhano dīnamanā babhūva |
tamabravīcchāṃtanavo'bhivīkṣya nibodha rājanbhava vītamanyuḥ || 6-116-36||

MHB 6-116-37

दृष्टं दुर्योधनेदं ते यथा पार्थेन धीमता ।
जलस्य धारा जनिता शीतस्यामृतगन्धिनः ।
एतस्य कर्ता लोकेऽस्मिन्नान्यः कश्चन विद्यते ॥ ६-११६-३७॥
dṛṣṭaṃ duryodhanedaṃ te yathā pārthena dhīmatā |
jalasya dhārā janitā śītasyāmṛtagandhinaḥ |
etasya kartā loke'sminnānyaḥ kaścana vidyate || 6-116-37||

MHB 6-116-38

आग्नेयं वारुणं सौम्यं वायव्यमथ वैष्णवम् ।
ऐन्द्रं पाशुपतं ब्राह्मं पारमेष्ठ्यं प्रजापतेः ।
धातुस्त्वष्टुश्च सवितुर्दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः ॥ ६-११६-३८॥
āgneyaṃ vāruṇaṃ saumyaṃ vāyavyamatha vaiṣṇavam |
aindraṃ pāśupataṃ brāhmaṃ pārameṣṭhyaṃ prajāpateḥ |
dhātustvaṣṭuśca saviturdivyānyastrāṇi sarvaśaḥ || 6-116-38||

MHB 6-116-39

सर्वस्मिन्मानुषे लोके वेत्त्येको हि धनंजयः ।
कृष्णो वा देवकीपुत्रो नान्यो वै वेद कश्चन ।
न शक्याः पाण्डवास्तात युद्धे जेतुं कथंचन ॥ ६-११६-३९॥
sarvasminmānuṣe loke vettyeko hi dhanaṃjayaḥ |
kṛṣṇo vā devakīputro nānyo vai veda kaścana |
na śakyāḥ pāṇḍavāstāta yuddhe jetuṃ kathaṃcana || 6-116-39||

MHB 6-116-40

अमानुषाणि कर्माणि यस्यैतानि महात्मनः ।
तेन सत्त्ववता संख्ये शूरेणाहवशोभिना ।
कृतिना समरे राजन्संधिस्ते तात युज्यताम् ॥ ६-११६-४०॥
amānuṣāṇi karmāṇi yasyaitāni mahātmanaḥ |
tena sattvavatā saṃkhye śūreṇāhavaśobhinā |
kṛtinā samare rājansaṃdhiste tāta yujyatām || 6-116-40||

MHB 6-116-41

यावत्कृष्णो महाबाहुः स्वाधीनः कुरुसंसदि ।
तावत्पार्थेन शूरेण संधिस्ते तात युज्यताम् ॥ ६-११६-४१॥
yāvatkṛṣṇo mahābāhuḥ svādhīnaḥ kurusaṃsadi |
tāvatpārthena śūreṇa saṃdhiste tāta yujyatām || 6-116-41||

MHB 6-116-42

यावच्चमूं न ते शेषां शरैः संनतपर्वभिः ।
नाशयत्यर्जुनस्तावत्संधिस्ते तात युज्यताम् ॥ ६-११६-४२॥
yāvaccamūṃ na te śeṣāṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
nāśayatyarjunastāvatsaṃdhiste tāta yujyatām || 6-116-42||

MHB 6-116-43

यावत्तिष्ठन्ति समरे हतशेषाः सहोदराः ।
नृपाश्च बहवो राजंस्तावत्संधिः प्रयुज्यताम् ॥ ६-११६-४३॥
yāvattiṣṭhanti samare hataśeṣāḥ sahodarāḥ |
nṛpāśca bahavo rājaṃstāvatsaṃdhiḥ prayujyatām || 6-116-43||

MHB 6-116-44

न निर्दहति ते यावत्क्रोधदीप्तेक्षणश्चमूम् ।
युधिष्ठिरो हि तावद्वै संधिस्ते तात युज्यताम् ॥ ६-११६-४४॥
na nirdahati te yāvatkrodhadīptekṣaṇaścamūm |
yudhiṣṭhiro hi tāvadvai saṃdhiste tāta yujyatām || 6-116-44||

MHB 6-116-45

नकुलः सहदेवश्च भीमसेनश्च पाण्डवः ।
यावच्चमूं महाराज नाशयन्ति न सर्वशः ।
तावत्ते पाण्डवैः सार्धं सौभ्रात्रं तात रोचताम् ॥ ६-११६-४५॥
nakulaḥ sahadevaśca bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ |
yāvaccamūṃ mahārāja nāśayanti na sarvaśaḥ |
tāvatte pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ saubhrātraṃ tāta rocatām || 6-116-45||

MHB 6-116-46

युद्धं मदन्तमेवास्तु तात संशाम्य पाण्डवैः ।
एतत्ते रोचतां वाक्यं यदुक्तोऽसि मयानघ ।
एतत्क्षेममहं मन्ये तव चैव कुलस्य च ॥ ६-११६-४६॥
yuddhaṃ madantamevāstu tāta saṃśāmya pāṇḍavaiḥ |
etatte rocatāṃ vākyaṃ yadukto'si mayānagha |
etatkṣemamahaṃ manye tava caiva kulasya ca || 6-116-46||

MHB 6-116-47

त्यक्त्वा मन्युमुपशाम्यस्व पार्थैः पर्याप्तमेतद्यत्कृतं फल्गुनेन ।
भीष्मस्यान्तादस्तु वः सौहृदं वा संप्रश्लेषः साधु राजन्प्रसीद ॥ ६-११६-४७॥
tyaktvā manyumupaśāmyasva pārthaiḥ paryāptametadyatkṛtaṃ phalgunena |
bhīṣmasyāntādastu vaḥ sauhṛdaṃ vā saṃpraśleṣaḥ sādhu rājanprasīda || 6-116-47||

MHB 6-116-48

राज्यस्यार्धं दीयतां पाण्डवानामिन्द्रप्रस्थं धर्मराजोऽनुशास्तु ।
मा मित्रध्रुक्पार्थिवानां जघन्यः पापां कीर्तिं प्राप्स्यसे कौरवेन्द्र ॥ ६-११६-४८॥
rājyasyārdhaṃ dīyatāṃ pāṇḍavānāmindraprasthaṃ dharmarājo'nuśāstu |
mā mitradhrukpārthivānāṃ jaghanyaḥ pāpāṃ kīrtiṃ prāpsyase kauravendra || 6-116-48||

MHB 6-116-49

ममावसानाच्छान्तिरस्तु प्रजानां संगच्छन्तां पार्थिवाः प्रीतिमन्तः ।
पिता पुत्रं मातुलं भागिनेयो भ्राता चैव भ्रातरं प्रैतु राजन् ॥ ६-११६-४९॥
mamāvasānācchāntirastu prajānāṃ saṃgacchantāṃ pārthivāḥ prītimantaḥ |
pitā putraṃ mātulaṃ bhāgineyo bhrātā caiva bhrātaraṃ praitu rājan || 6-116-49||

MHB 6-116-50

न चेदेवं प्राप्तकालं वचो मे मोहाविष्टः प्रतिपत्स्यस्यबुद्ध्या ।
भीष्मस्यान्तादेतदन्ताः स्थ सर्वे सत्यामेतां भारतीमीरयामि ॥ ६-११६-५०॥
na cedevaṃ prāptakālaṃ vaco me mohāviṣṭaḥ pratipatsyasyabuddhyā |
bhīṣmasyāntādetadantāḥ stha sarve satyāmetāṃ bhāratīmīrayāmi || 6-116-50||

MHB 6-116-51

एतद्वाक्यं सौहृदादापगेयो मध्ये राज्ञां भारतं श्रावयित्वा ।
तूष्णीमासीच्छल्यसंतप्तमर्मा यत्वात्मानं वेदनां संनिगृह्य ॥ ६-११६-५१॥
etadvākyaṃ sauhṛdādāpageyo madhye rājñāṃ bhārataṃ śrāvayitvā |
tūṣṇīmāsīcchalyasaṃtaptamarmā yatvātmānaṃ vedanāṃ saṃnigṛhya || 6-116-51||

Adhyaya: 117/117 (34)

MHB 6-117-1

संजय उवाच ।
ततस्ते पार्थिवाः सर्वे जग्मुः स्वानालयान्पुनः ।
तूष्णींभूते महाराज भीष्मे शंतनुनन्दने ॥ ६-११७-१॥
saṃjaya uvāca |
tataste pārthivāḥ sarve jagmuḥ svānālayānpunaḥ |
tūṣṇīṃbhūte mahārāja bhīṣme śaṃtanunandane || 6-117-1||

MHB 6-117-2

श्रुत्वा तु निहतं भीष्मं राधेयः पुरुषर्षभः ।
ईषदागतसंत्रासः त्वरयोपजगाम ह ॥ ६-११७-२॥
śrutvā tu nihataṃ bhīṣmaṃ rādheyaḥ puruṣarṣabhaḥ |
īṣadāgatasaṃtrāsaḥ tvarayopajagāma ha || 6-117-2||

MHB 6-117-3

स ददर्श महात्मानं शरतल्पगतं तदा ।
जन्मशय्यागतं देवं कार्त्तिकेयमिव प्रभुम् ॥ ६-११७-३॥
sa dadarśa mahātmānaṃ śaratalpagataṃ tadā |
janmaśayyāgataṃ devaṃ kārttikeyamiva prabhum || 6-117-3||

MHB 6-117-4

निमीलिताक्षं तं वीरं साश्रुकण्ठस्तदा वृषः ।
अभ्येत्य पादयोस्तस्य निपपात महाद्युतिः ॥ ६-११७-४॥
nimīlitākṣaṃ taṃ vīraṃ sāśrukaṇṭhastadā vṛṣaḥ |
abhyetya pādayostasya nipapāta mahādyutiḥ || 6-117-4||

MHB 6-117-5

राधेयोऽहं कुरुश्रेष्ठ नित्यं चाक्षिगतस्तव ।
द्वेष्योऽत्यन्तमनागाः सन्निति चैनमुवाच ह ॥ ६-११७-५॥
rādheyo'haṃ kuruśreṣṭha nityaṃ cākṣigatastava |
dveṣyo'tyantamanāgāḥ sanniti cainamuvāca ha || 6-117-5||

MHB 6-117-6

तच्छ्रुत्वा कुरुवृद्धः स बलात्संवृत्तलोचनः ।
शनैरुद्वीक्ष्य सस्नेहमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६-११७-६॥
tacchrutvā kuruvṛddhaḥ sa balātsaṃvṛttalocanaḥ |
śanairudvīkṣya sasnehamidaṃ vacanamabravīt || 6-117-6||

MHB 6-117-7

रहितं धिष्ण्यमालोक्य समुत्सार्य च रक्षिणः ।
पितेव पुत्रं गाङ्गेयः परिष्वज्यैकबाहुना ॥ ६-११७-७॥
rahitaṃ dhiṣṇyamālokya samutsārya ca rakṣiṇaḥ |
piteva putraṃ gāṅgeyaḥ pariṣvajyaikabāhunā || 6-117-7||

MHB 6-117-8

एह्येहि मे विप्रतीप स्पर्धसे त्वं मया सह ।
यदि मां नाभिगच्छेथा न ते श्रेयो भवेद्ध्रुवम् ॥ ६-११७-८॥
ehyehi me vipratīpa spardhase tvaṃ mayā saha |
yadi māṃ nābhigacchethā na te śreyo bhaveddhruvam || 6-117-8||

MHB 6-117-9

कौन्तेयस्त्वं न राधेयो विदितो नारदान्मम ।
कृष्णद्वैपायनाच्चैव केशवाच्च न संशयः ॥ ६-११७-९॥
kaunteyastvaṃ na rādheyo vidito nāradānmama |
kṛṣṇadvaipāyanāccaiva keśavācca na saṃśayaḥ || 6-117-9||

MHB 6-117-10

न च द्वेषोऽस्ति मे तात त्वयि सत्यं ब्रवीमि ते ।
तेजोवधनिमित्तं तु परुषाण्यहमुक्तवान् ॥ ६-११७-१०॥
na ca dveṣo'sti me tāta tvayi satyaṃ bravīmi te |
tejovadhanimittaṃ tu paruṣāṇyahamuktavān || 6-117-10||

MHB 6-117-11

अकस्मात्पाण्डवान्हि त्वं द्विषसीति मतिर्मम ।
येनासि बहुशो रूक्षं चोदितः सूर्यनन्दन ॥ ६-११७-११॥
akasmātpāṇḍavānhi tvaṃ dviṣasīti matirmama |
yenāsi bahuśo rūkṣaṃ coditaḥ sūryanandana || 6-117-11||

MHB 6-117-12

जानामि समरे वीर्यं शत्रुभिर्दुःसहं तव ।
ब्रह्मण्यतां च शौर्यं च दाने च परमां गतिम् ॥ ६-११७-१२॥
jānāmi samare vīryaṃ śatrubhirduḥsahaṃ tava |
brahmaṇyatāṃ ca śauryaṃ ca dāne ca paramāṃ gatim || 6-117-12||

MHB 6-117-13

न त्वया सदृशः कश्चित्पुरुषेष्वमरोपम ।
कुलभेदं च मत्वाहं सदा परुषमुक्तवान् ॥ ६-११७-१३॥
na tvayā sadṛśaḥ kaścitpuruṣeṣvamaropama |
kulabhedaṃ ca matvāhaṃ sadā paruṣamuktavān || 6-117-13||

MHB 6-117-14

इष्वस्त्रे भारसंधाने लाघवेऽस्त्रबले तथा ।
सदृशः फल्गुनेनासि कृष्णेन च महात्मना ॥ ६-११७-१४॥
iṣvastre bhārasaṃdhāne lāghave'strabale tathā |
sadṛśaḥ phalgunenāsi kṛṣṇena ca mahātmanā || 6-117-14||

MHB 6-117-15

कर्ण राजपुरं गत्वा त्वयैकेन धनुष्मता ।
तस्यार्थे कुरुराजस्य राजानो मृदिता युधि ॥ ६-११७-१५॥
karṇa rājapuraṃ gatvā tvayaikena dhanuṣmatā |
tasyārthe kururājasya rājāno mṛditā yudhi || 6-117-15||

MHB 6-117-16

तथा च बलवान्राजा जरासंधो दुरासदः ।
समरे समरश्लाघी त्वया न सदृशोऽभवत् ॥ ६-११७-१६॥
tathā ca balavānrājā jarāsaṃdho durāsadaḥ |
samare samaraślāghī tvayā na sadṛśo'bhavat || 6-117-16||

MHB 6-117-17

ब्रह्मण्यः सत्यवादी च तेजसार्क इवापरः ।
देवगर्भोऽजितः संख्ये मनुष्यैरधिको भुवि ॥ ६-११७-१७॥
brahmaṇyaḥ satyavādī ca tejasārka ivāparaḥ |
devagarbho'jitaḥ saṃkhye manuṣyairadhiko bhuvi || 6-117-17||

MHB 6-117-18

व्यपनीतोऽद्य मन्युर्मे यस्त्वां प्रति पुरा कृतः ।
दैवं पुरुषकारेण न शक्यमतिवर्तितुम् ॥ ६-११७-१८॥
vyapanīto'dya manyurme yastvāṃ prati purā kṛtaḥ |
daivaṃ puruṣakāreṇa na śakyamativartitum || 6-117-18||

MHB 6-117-19

सोदर्याः पाण्डवा वीरा भ्रातरस्तेऽरिसूदन ।
संगच्छ तैर्महाबाहो मम चेदिच्छसि प्रियम् ॥ ६-११७-१९॥
sodaryāḥ pāṇḍavā vīrā bhrātaraste'risūdana |
saṃgaccha tairmahābāho mama cedicchasi priyam || 6-117-19||

MHB 6-117-20

मया भवतु निर्वृत्तं वैरमादित्यनन्दन ।
पृथिव्यां सर्वराजानो भवन्त्वद्य निरामयाः ॥ ६-११७-२०॥
mayā bhavatu nirvṛttaṃ vairamādityanandana |
pṛthivyāṃ sarvarājāno bhavantvadya nirāmayāḥ || 6-117-20||

MHB 6-117-21

कर्ण उवाच ।
जानाम्यहं महाप्राज्ञ सर्वमेतन्न संशयः ।
यथा वदसि दुर्धर्ष कौन्तेयोऽहं न सूतजः ॥ ६-११७-२१॥
karṇa uvāca |
jānāmyahaṃ mahāprājña sarvametanna saṃśayaḥ |
yathā vadasi durdharṣa kaunteyo'haṃ na sūtajaḥ || 6-117-21||

MHB 6-117-22

अवकीर्णस्त्वहं कुन्त्या सूतेन च विवर्धितः ।
भुक्त्वा दुर्योधनैश्वर्यं न मिथ्या कर्तुमुत्सहे ॥ ६-११७-२२॥
avakīrṇastvahaṃ kuntyā sūtena ca vivardhitaḥ |
bhuktvā duryodhanaiśvaryaṃ na mithyā kartumutsahe || 6-117-22||

MHB 6-117-23

वसु चैव शरीरं च यदुदारं तथा यशः ।
सर्वं दुर्योधनस्यार्थे त्यक्तं मे भूरिदक्षिण ।
कोपिताः पाण्डवा नित्यं मयाश्रित्य सुयोधनम् ॥ ६-११७-२३॥
vasu caiva śarīraṃ ca yadudāraṃ tathā yaśaḥ |
sarvaṃ duryodhanasyārthe tyaktaṃ me bhūridakṣiṇa |
kopitāḥ pāṇḍavā nityaṃ mayāśritya suyodhanam || 6-117-23||

MHB 6-117-24

अवश्यभावी वै योऽर्थो न स शक्यो निवर्तितुम् ।
दैवं पुरुषकारेण को निवर्तितुमुत्सहेत् ॥ ६-११७-२४॥
avaśyabhāvī vai yo'rtho na sa śakyo nivartitum |
daivaṃ puruṣakāreṇa ko nivartitumutsahet || 6-117-24||

MHB 6-117-25

पृथिवीक्षयशंसीनि निमित्तानि पितामह ।
भवद्भिरुपलब्धानि कथितानि च संसदि ॥ ६-११७-२५॥
pṛthivīkṣayaśaṃsīni nimittāni pitāmaha |
bhavadbhirupalabdhāni kathitāni ca saṃsadi || 6-117-25||

MHB 6-117-26

पाण्डवा वासुदेवश्च विदिता मम सर्वशः ।
अजेयाः पुरुषैरन्यैरिति तांश्चोत्सहामहे ॥ ६-११७-२६॥
pāṇḍavā vāsudevaśca viditā mama sarvaśaḥ |
ajeyāḥ puruṣairanyairiti tāṃścotsahāmahe || 6-117-26||

MHB 6-117-27

अनुजानीष्व मां तात युद्धे प्रीतमनाः सदा ।
अनुज्ञातस्त्वया वीर युध्येयमिति मे मतिः ॥ ६-११७-२७॥
anujānīṣva māṃ tāta yuddhe prītamanāḥ sadā |
anujñātastvayā vīra yudhyeyamiti me matiḥ || 6-117-27||

MHB 6-117-28

दुरुक्तं विप्रतीपं वा संरम्भाच्चापलात्तथा ।
यन्मयापकृतं किंचित्तदनुक्षन्तुमर्हसि ॥ ६-११७-२८॥
duruktaṃ vipratīpaṃ vā saṃrambhāccāpalāttathā |
yanmayāpakṛtaṃ kiṃcittadanukṣantumarhasi || 6-117-28||

MHB 6-117-29

भीष्म उवाच ।
न चेच्छक्यमथोत्स्रष्टुं वैरमेतत्सुदारुणम् ।
अनुजानामि कर्ण त्वां युध्यस्व स्वर्गकाम्यया ॥ ६-११७-२९॥
bhīṣma uvāca |
na cecchakyamathotsraṣṭuṃ vairametatsudāruṇam |
anujānāmi karṇa tvāṃ yudhyasva svargakāmyayā || 6-117-29||

MHB 6-117-30

विमन्युर्गतसंरम्भः कुरु कर्म नृपस्य हि ।
यथाशक्ति यथोत्साहं सतां वृत्तेषु वृत्तवान् ॥ ६-११७-३०॥
vimanyurgatasaṃrambhaḥ kuru karma nṛpasya hi |
yathāśakti yathotsāhaṃ satāṃ vṛtteṣu vṛttavān || 6-117-30||

MHB 6-117-31

अहं त्वामनुजानामि यदिच्छसि तदाप्नुहि ।
क्षत्रधर्मजिताँल्लोकान्संप्राप्स्यसि न संशयः ॥ ६-११७-३१॥
ahaṃ tvāmanujānāmi yadicchasi tadāpnuhi |
kṣatradharmajitā~llokānsaṃprāpsyasi na saṃśayaḥ || 6-117-31||

MHB 6-117-32

युध्यस्व निरहंकारो बलवीर्यव्यपाश्रयः ।
धर्मो हि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ ६-११७-३२॥
yudhyasva nirahaṃkāro balavīryavyapāśrayaḥ |
dharmo hi yuddhācchreyo'nyatkṣatriyasya na vidyate || 6-117-32||

MHB 6-117-33

प्रशमे हि कृतो यत्नः सुचिरात्सुचिरं मया ।
न चैव शकितः कर्तुं यतो धर्मस्ततो जयः ॥ ६-११७-३३॥
praśame hi kṛto yatnaḥ sucirātsuciraṃ mayā |
na caiva śakitaḥ kartuṃ yato dharmastato jayaḥ || 6-117-33||

MHB 6-117-34

संजय उवाच ।
एवं ब्रुवन्तं गाङ्गेयमभिवाद्य प्रसाद्य च ।
राधेयो रथमारुह्य प्रायात्तव सुतं प्रति ॥ ६-११७-३४॥
saṃjaya uvāca |
evaṃ bruvantaṃ gāṅgeyamabhivādya prasādya ca |
rādheyo rathamāruhya prāyāttava sutaṃ prati || 6-117-34||