Mahabharata - Karna Parva

Karna Parva narrates the phase of the Kurukshetra war under the command of Karna after the death of Drona. The Parva focuses on intense personal rivalry, loyalty, destiny, tragic heroism, and the final confrontation between Karna and Arjuna.

Editorial Note

Karna Parva is the tragic climax of personal rivalry within the Mahabharata war.

After the deaths of Bhishma and Drona, Karna finally becomes commander of the Kaurava army.

For a long time, Karna had remained emotionally and politically central to the conflict.

Now he moves to the forefront of the battlefield.

This Parva is shaped by:

  • loyalty
  • friendship
  • wounded identity
  • fate
  • and irreversible destiny.

At its center stands the long-awaited confrontation between:

  • Karna
  • and Arjuna.

Structure and Composition

  • Total Adhyayas: ~69 (Critical Edition alignment)

  • Narrative Coverage:

    • Karna becomes commander of the Kaurava army
    • Intensification of large-scale warfare
    • Conflicts between Karna and major Pandava warriors
    • Continued destruction on both sides
    • Shalya serves as Karna’s charioteer
    • Revelation of Karna’s vulnerabilities and curses
    • Final duel between Karna and Arjuna
    • Death of Karna

📌 Textual Note: This edition follows the BORI Critical Edition, a scholarly reconstruction based on extensive manuscript comparison, digitally preserved and maintained through the work of Tokunaga and John Smith.

Major Characters and Roles

  • Karna - tragic warrior defined by loyalty, skill, and social rejection
  • Arjuna - principal Pandava warrior and Karna’s greatest rival
  • Krishna - strategist guiding Arjuna through the final confrontation
  • Duryodhana - dependent on Karna as his last great hope
  • Shalya - reluctant charioteer whose words psychologically affect Karna
  • Bhima - continuing force of destruction against the Kaurava side

Thematic Flow

  1. Rise of Karna Karna finally assumes supreme military command

  2. Escalation of Violence The war reaches extreme levels of destruction

  3. Psychological Conflict Karna struggles with curses, destiny, and inner pressure

  4. Loyalty and Isolation Karna remains devoted to Duryodhana despite tragic circumstances

  5. Final Duel Karna and Arjuna confront each other directly

  6. Fall of Karna One of the epic’s greatest warriors dies amid moral and emotional complexity

Philosophical Significance

Karna Parva explores the tension between human greatness and tragic limitation.

Major themes include:

  • Loyalty versus Justice - Karna remains loyal even when aligned with injustice
  • Identity and Social Exclusion - Karna’s life is shaped by rejection and hidden birth
  • Fate and Curse - destiny appears unavoidable despite personal ability
  • Honor amid Conflict - characters attempt to preserve dignity during destruction
  • Tragic Heroism - greatness alone does not guarantee victory or moral clarity

This Parva shows that human beings may possess extraordinary qualities while still becoming trapped within destructive systems.

Simple Summary (For Easy Understanding)

Karna Parva focuses on Karna’s period as commander of the Kaurava army.

Karna has always been one of the strongest warriors in the Mahabharata.

But he has also faced:

  • humiliation
  • rejection
  • and social discrimination throughout his life.

Even after learning that he is actually Kunti’s son, he refuses to abandon Duryodhana, who supported him when others rejected him.

The war becomes even more violent during this phase.

Karna fights many powerful warriors and causes heavy destruction.

At the same time, old curses and past events begin affecting him.

In the final battle, Karna and Arjuna fight directly against each other.

During the duel:

  • Karna’s chariot wheel becomes stuck
  • and he struggles to recover his weapons.

Krishna reminds Arjuna of Karna’s earlier participation in unfair actions, especially against Abhimanyu and Draupadi.

Arjuna finally kills Karna.

This becomes one of the most tragic moments in the Mahabharata.

Karna Parva teaches that:

  • talent and greatness do not remove suffering
  • loyalty can become morally dangerous
  • and personal tragedy can exist on every side of a conflict.

Important Events in Karna Parva

1. Karna Becomes Commander

After Drona’s death, Karna takes command of the Kaurava forces.

Duryodhana places his final hopes upon him.

2. Shalya as Charioteer

Shalya becomes Karna’s charioteer.

Their tense conversations create psychological pressure during battle.

3. Intensification of War

The fighting becomes increasingly destructive, with enormous losses on both sides.

4. Karna’s Curses Affect the Battle

Past curses received by Karna begin influencing crucial moments during combat.

These include the loss of weapon knowledge and battlefield disadvantage.

5. Final Duel between Karna and Arjuna

Karna and Arjuna engage in one of the greatest duels of the epic.

The battle represents years of rivalry, pride, and destiny.

6. Death of Karna

Karna’s chariot wheel becomes trapped, and he is ultimately killed by Arjuna.

His death marks the collapse of the Kaurava military resistance.

Historical and Literary Importance

Karna Parva became especially influential in later Indian literature because of Karna’s complex personality.

He is often remembered as:

  • heroic yet flawed
  • generous yet politically aligned with injustice
  • powerful yet tragic.

The Parva combines:

  • battlefield drama
  • emotional conflict
  • philosophical ambiguity
  • and questions of social identity.

Many later retellings and modern interpretations focus strongly on Karna because he represents the tension between personal virtue and destructive allegiance.

Source Note: This presentation follows the Mahabharata Critical Edition prepared at the Bhandarkar Oriental Research Institute (BORI), based on systematic manuscript comparison. The digital text lineage originates from Prof. Tokunaga and has been maintained and updated by Prof. John Smith.

Reading Mode - Change for details

Original Texts

Adhyaya: 1/69 (49)

MHB 8-1-1

वैशंपायन उवाच ।
ततो द्रोणे हते राजन्दुर्योधनमुखा नृपाः ।
भृशमुद्विग्नमनसो द्रोणपुत्रमुपागमन् ॥ ८-१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato droṇe hate rājanduryodhanamukhā nṛpāḥ |
bhṛśamudvignamanaso droṇaputramupāgaman || 8-1-1||

MHB 8-1-2

ते द्रोणमुपशोचन्तः कश्मलाभिहतौजसः ।
पर्युपासन्त शोकार्तास्ततः शारद्वतीसुतम् ॥ ८-१-२॥
te droṇamupaśocantaḥ kaśmalābhihataujasaḥ |
paryupāsanta śokārtāstataḥ śāradvatīsutam || 8-1-2||

MHB 8-1-3

मुहूर्तं ते समाश्वास्य हेतुभिः शास्त्रसंमितैः ।
रात्र्यागमे महीपालाः स्वानि वेश्मानि भेजिरे ॥ ८-१-३॥
muhūrtaṃ te samāśvāsya hetubhiḥ śāstrasaṃmitaiḥ |
rātryāgame mahīpālāḥ svāni veśmāni bhejire || 8-1-3||

MHB 8-1-4

विशेषतः सूतपुत्रो राजा चैव सुयोधनः ।
दुःशासनोऽथ शकुनिर्न निद्रामुपलेभिरे ॥ ८-१-४॥
viśeṣataḥ sūtaputro rājā caiva suyodhanaḥ |
duḥśāsano'tha śakunirna nidrāmupalebhire || 8-1-4||

MHB 8-1-5

ते वेश्मस्वपि कौरव्य पृथ्वीशा नाप्नुवन्सुखम् ।
चिन्तयन्तः क्षयं तीव्रं निद्रां नैवोपलेभिरे ॥ ८-१-५॥
te veśmasvapi kauravya pṛthvīśā nāpnuvansukham |
cintayantaḥ kṣayaṃ tīvraṃ nidrāṃ naivopalebhire || 8-1-5||

MHB 8-1-6

सहितास्ते निशायां तु दुर्योधननिवेशने ।
अतिप्रचण्डाद्विद्वेषात्पाण्डवानां महात्मनाम् ॥ ८-१-६॥
sahitāste niśāyāṃ tu duryodhananiveśane |
atipracaṇḍādvidveṣātpāṇḍavānāṃ mahātmanām || 8-1-6||

MHB 8-1-7

यत्तद्द्यूतपरिक्लिष्टां कृष्णामानिन्यिरे सभाम् ।
तत्स्मरन्तोऽन्वतप्यन्त भृशमुद्विग्नचेतसः ॥ ८-१-७॥
yattaddyūtaparikliṣṭāṃ kṛṣṇāmāninyire sabhām |
tatsmaranto'nvatapyanta bhṛśamudvignacetasaḥ || 8-1-7||

MHB 8-1-8

चिन्तयन्तश्च पार्थानां तान्क्लेशान्द्यूतकारितान् ।
कृच्छ्रेण क्षणदां राजन्निन्युरब्दशतोपमाम् ॥ ८-१-८॥
cintayantaśca pārthānāṃ tānkleśāndyūtakāritān |
kṛcchreṇa kṣaṇadāṃ rājanninyurabdaśatopamām || 8-1-8||

MHB 8-1-9

ततः प्रभाते विमले स्थिता दिष्टस्य शासने ।
चक्रुरावश्यकं सर्वे विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ ८-१-९॥
tataḥ prabhāte vimale sthitā diṣṭasya śāsane |
cakrurāvaśyakaṃ sarve vidhidṛṣṭena karmaṇā || 8-1-9||

MHB 8-1-10

ते कृत्वावश्यकार्याणि समाश्वस्य च भारत ।
योगमाज्ञापयामासुर्युद्धाय च विनिर्ययुः ॥ ८-१-१०॥
te kṛtvāvaśyakāryāṇi samāśvasya ca bhārata |
yogamājñāpayāmāsuryuddhāya ca viniryayuḥ || 8-1-10||

MHB 8-1-11

कर्णं सेनापतिं कृत्वा कृतकौतुकमङ्गलाः ।
वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठान्दधिपात्रघृताक्षतैः ॥ ८-१-११॥
karṇaṃ senāpatiṃ kṛtvā kṛtakautukamaṅgalāḥ |
vācayitvā dvijaśreṣṭhāndadhipātraghṛtākṣataiḥ || 8-1-11||

MHB 8-1-12

निष्कैर्गोभिर्हिरण्येन वासोभिश्च महाधनैः ।
वर्ध्यमाना जयाशीर्भिः सूतमागधबन्दिभिः ॥ ८-१-१२॥
niṣkairgobhirhiraṇyena vāsobhiśca mahādhanaiḥ |
vardhyamānā jayāśīrbhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ || 8-1-12||

MHB 8-1-13

तथैव पाण्डवा राजन्कृतसर्वाह्णिकक्रियाः ।
शिबिरान्निर्ययू राजन्युद्धाय कृतनिश्चयाः ॥ ८-१-१३॥
tathaiva pāṇḍavā rājankṛtasarvāhṇikakriyāḥ |
śibirānniryayū rājanyuddhāya kṛtaniścayāḥ || 8-1-13||

MHB 8-1-14

ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
कुरूणां पाण्डवानां च परस्परवधैषिणाम् ॥ ८-१-१४॥
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca parasparavadhaiṣiṇām || 8-1-14||

MHB 8-1-15

तयोर्द्वे दिवसे युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः ।
कर्णे सेनापतौ राजन्नभूदद्भुतदर्शनम् ॥ ८-१-१५॥
tayordve divase yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ |
karṇe senāpatau rājannabhūdadbhutadarśanam || 8-1-15||

MHB 8-1-16

ततः शत्रुक्षयं कृत्वा सुमहान्तं रणे वृषः ।
पश्यतां धार्तराष्ट्राणां फल्गुनेन निपातितः ॥ ८-१-१६॥
tataḥ śatrukṣayaṃ kṛtvā sumahāntaṃ raṇe vṛṣaḥ |
paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ phalgunena nipātitaḥ || 8-1-16||

MHB 8-1-17

ततस्तत्संजयः सर्वं गत्वा नागाह्वयं पुरम् ।
आचख्यौ धृतराष्ट्राय यद्वृत्तं कुरुजाङ्गले ॥ ८-१-१७॥
tatastatsaṃjayaḥ sarvaṃ gatvā nāgāhvayaṃ puram |
ācakhyau dhṛtarāṣṭrāya yadvṛttaṃ kurujāṅgale || 8-1-17||

MHB 8-1-18

जनमेजय उवाच ।
आपगेयं हतं श्रुत्वा द्रोणं च समरे परैः ।
यो जगाम परामार्तिं वृद्धो राजाम्बिकासुतः ॥ ८-१-१८॥
janamejaya uvāca |
āpageyaṃ hataṃ śrutvā droṇaṃ ca samare paraiḥ |
yo jagāma parāmārtiṃ vṛddho rājāmbikāsutaḥ || 8-1-18||

MHB 8-1-19

स श्रुत्वा निहतं कर्णं दुर्योधनहितैषिणम् ।
कथं द्विजवर प्राणानधारयत दुःखितः ॥ ८-१-१९॥
sa śrutvā nihataṃ karṇaṃ duryodhanahitaiṣiṇam |
kathaṃ dvijavara prāṇānadhārayata duḥkhitaḥ || 8-1-19||

MHB 8-1-20

यस्मिञ्जयाशां पुत्राणाममन्यत स पार्थिवः ।
तस्मिन्हते स कौरव्यः कथं प्राणानधारयत् ॥ ८-१-२०॥
yasmiñjayāśāṃ putrāṇāmamanyata sa pārthivaḥ |
tasminhate sa kauravyaḥ kathaṃ prāṇānadhārayat || 8-1-20||

MHB 8-1-21

दुर्मरं बत मन्येऽहं नृणां कृच्छ्रेऽपि वर्तताम् ।
यत्र कर्णं हतं श्रुत्वा नात्यजज्जीवितं नृपः ॥ ८-१-२१॥
durmaraṃ bata manye'haṃ nṛṇāṃ kṛcchre'pi vartatām |
yatra karṇaṃ hataṃ śrutvā nātyajajjīvitaṃ nṛpaḥ || 8-1-21||

MHB 8-1-22

तथा शांतनवं वृद्धं ब्रह्मन्बाह्लिकमेव च ।
द्रोणं च सोमदत्तं च भूरिश्रवसमेव च ॥ ८-१-२२॥
tathā śāṃtanavaṃ vṛddhaṃ brahmanbāhlikameva ca |
droṇaṃ ca somadattaṃ ca bhūriśravasameva ca || 8-1-22||

MHB 8-1-23

तथैव चान्यान्सुहृदः पुत्रपौत्रांश्च पातितान् ।
श्रुत्वा यन्नाजहात्प्राणांस्तन्मन्ये दुष्करं द्विज ॥ ८-१-२३॥
tathaiva cānyānsuhṛdaḥ putrapautrāṃśca pātitān |
śrutvā yannājahātprāṇāṃstanmanye duṣkaraṃ dvija || 8-1-23||

MHB 8-1-24

एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण तपोधन ।
न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत् ॥ ८-१-२४॥
etanme sarvamācakṣva vistareṇa tapodhana |
na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaścaritaṃ mahat || 8-1-24||

MHB 8-1-25

वैशंपायन उवाच ।
हते कर्णे महाराज निशि गावल्गणिस्तदा ।
दीनो ययौ नागपुरमश्वैर्वातसमैर्जवे ॥ ८-१-२५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
hate karṇe mahārāja niśi gāvalgaṇistadā |
dīno yayau nāgapuramaśvairvātasamairjave || 8-1-25||

MHB 8-1-26

स हास्तिनपुरं गत्वा भृशमुद्विग्नमानसः ।
जगाम धृतराष्ट्रस्य क्षयं प्रक्षीणबान्धवम् ॥ ८-१-२६॥
sa hāstinapuraṃ gatvā bhṛśamudvignamānasaḥ |
jagāma dhṛtarāṣṭrasya kṣayaṃ prakṣīṇabāndhavam || 8-1-26||

MHB 8-1-27

स समुद्वीक्ष्य राजानं कश्मलाभिहतौजसम् ।
ववन्दे प्राञ्जलिर्भूत्वा मूर्ध्ना पादौ नृपस्य ह ॥ ८-१-२७॥
sa samudvīkṣya rājānaṃ kaśmalābhihataujasam |
vavande prāñjalirbhūtvā mūrdhnā pādau nṛpasya ha || 8-1-27||

MHB 8-1-28

संपूज्य च यथान्यायं धृतराष्ट्रं महीपतिम् ।
हा कष्टमिति चोक्त्वा स ततो वचनमाददे ॥ ८-१-२८॥
saṃpūjya ca yathānyāyaṃ dhṛtarāṣṭraṃ mahīpatim |
hā kaṣṭamiti coktvā sa tato vacanamādade || 8-1-28||

MHB 8-1-29

संजयोऽहं क्षितिपते कच्चिदास्ते सुखं भवान् ।
स्वदोषेणापदं प्राप्य कच्चिन्नाद्य विमुह्यसि ॥ ८-१-२९॥
saṃjayo'haṃ kṣitipate kaccidāste sukhaṃ bhavān |
svadoṣeṇāpadaṃ prāpya kaccinnādya vimuhyasi || 8-1-29||

MHB 8-1-30

हितान्युक्तानि विदुरद्रोणगाङ्गेयकेशवैः ।
अगृहीतान्यनुस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम् ॥ ८-१-३०॥
hitānyuktāni viduradroṇagāṅgeyakeśavaiḥ |
agṛhītānyanusmṛtya kaccinna kuruṣe vyathām || 8-1-30||

MHB 8-1-31

रामनारदकण्वैश्च हितमुक्तं सभातले ।
नगृहीतमनुस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम् ॥ ८-१-३१॥
rāmanāradakaṇvaiśca hitamuktaṃ sabhātale |
nagṛhītamanusmṛtya kaccinna kuruṣe vyathām || 8-1-31||

MHB 8-1-32

सुहृदस्त्वद्धिते युक्तान्भीष्मद्रोणमुखान्परैः ।
निहतान्युधि संस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम् ॥ ८-१-३२॥
suhṛdastvaddhite yuktānbhīṣmadroṇamukhānparaiḥ |
nihatānyudhi saṃsmṛtya kaccinna kuruṣe vyathām || 8-1-32||

MHB 8-1-33

तमेवंवादिनं राजा सूतपुत्रं कृताञ्जलिम् ।
सुदीर्घमभिनिःश्वस्य दुःखार्त इदमब्रवीत् ॥ ८-१-३३॥
tamevaṃvādinaṃ rājā sūtaputraṃ kṛtāñjalim |
sudīrghamabhiniḥśvasya duḥkhārta idamabravīt || 8-1-33||

MHB 8-1-34

गाङ्गेये निहते शूरे दिव्यास्त्रवति संजय ।
द्रोणे च परमेष्वासे भृशं मे व्यथितं मनः ॥ ८-१-३४॥
gāṅgeye nihate śūre divyāstravati saṃjaya |
droṇe ca parameṣvāse bhṛśaṃ me vyathitaṃ manaḥ || 8-1-34||

MHB 8-1-35

यो रथानां सहस्राणि दंशितानां दशैव हि ।
अहन्यहनि तेजस्वी निजघ्ने वसुसंभवः ॥ ८-१-३५॥
yo rathānāṃ sahasrāṇi daṃśitānāṃ daśaiva hi |
ahanyahani tejasvī nijaghne vasusaṃbhavaḥ || 8-1-35||

MHB 8-1-36

स हतो यज्ञसेनस्य पुत्रेणेह शिखण्डिना ।
पाण्डवेयाभिगुप्तेन भृशं मे व्यथितं मनः ॥ ८-१-३६॥
sa hato yajñasenasya putreṇeha śikhaṇḍinā |
pāṇḍaveyābhiguptena bhṛśaṃ me vyathitaṃ manaḥ || 8-1-36||

MHB 8-1-37

भार्गवः प्रददौ यस्मै परमास्त्रं महात्मने ।
साक्षाद्रामेण यो बाल्ये धनुर्वेद उपाकृतः ॥ ८-१-३७॥
bhārgavaḥ pradadau yasmai paramāstraṃ mahātmane |
sākṣādrāmeṇa yo bālye dhanurveda upākṛtaḥ || 8-1-37||

MHB 8-1-38

यस्य प्रसादात्कौन्तेया राजपुत्रा महाबलाः ।
महारथत्वं संप्राप्तास्तथान्ये वसुधाधिपाः ॥ ८-१-३८॥
yasya prasādātkaunteyā rājaputrā mahābalāḥ |
mahārathatvaṃ saṃprāptāstathānye vasudhādhipāḥ || 8-1-38||

MHB 8-1-39

तं द्रोणं निहतं श्रुत्वा धृष्टद्युम्नेन संयुगे ।
सत्यसंधं महेष्वासं भृशं मे व्यथितं मनः ॥ ८-१-३९॥
taṃ droṇaṃ nihataṃ śrutvā dhṛṣṭadyumnena saṃyuge |
satyasaṃdhaṃ maheṣvāsaṃ bhṛśaṃ me vyathitaṃ manaḥ || 8-1-39||

MHB 8-1-40

त्रैलोक्ये यस्य शास्त्रेषु न पुमान्विद्यते समः ।
तं द्रोणं निहतं श्रुत्वा किमकुर्वत मामकाः ॥ ८-१-४०॥
trailokye yasya śāstreṣu na pumānvidyate samaḥ |
taṃ droṇaṃ nihataṃ śrutvā kimakurvata māmakāḥ || 8-1-40||

MHB 8-1-41

संशप्तकानां च बले पाण्डवेन महात्मना ।
धनंजयेन विक्रम्य गमिते यमसादनम् ॥ ८-१-४१॥
saṃśaptakānāṃ ca bale pāṇḍavena mahātmanā |
dhanaṃjayena vikramya gamite yamasādanam || 8-1-41||

MHB 8-1-42

नारायणास्त्रे निहते द्रोणपुत्रस्य धीमतः ।
हतशेषेष्वनीकेषु किमकुर्वत मामकाः ॥ ८-१-४२॥
nārāyaṇāstre nihate droṇaputrasya dhīmataḥ |
hataśeṣeṣvanīkeṣu kimakurvata māmakāḥ || 8-1-42||

MHB 8-1-43

विप्रद्रुतानहं मन्ये निमग्नः शोकसागरे ।
प्लवमानान्हते द्रोणे सन्ननौकानिवार्णवे ॥ ८-१-४३॥
vipradrutānahaṃ manye nimagnaḥ śokasāgare |
plavamānānhate droṇe sannanaukānivārṇave || 8-1-43||

MHB 8-1-44

दुर्योधनस्य कर्णस्य भोजस्य कृतवर्मणः ।
मद्रराजस्य शल्यस्य द्रौणेश्चैव कृपस्य च ॥ ८-१-४४॥
duryodhanasya karṇasya bhojasya kṛtavarmaṇaḥ |
madrarājasya śalyasya drauṇeścaiva kṛpasya ca || 8-1-44||

MHB 8-1-45

मत्पुत्रशेषस्य तथा तथान्येषां च संजय ।
विप्रकीर्णेष्वनीकेषु मुखवर्णोऽभवत्कथम् ॥ ८-१-४५॥
matputraśeṣasya tathā tathānyeṣāṃ ca saṃjaya |
viprakīrṇeṣvanīkeṣu mukhavarṇo'bhavatkatham || 8-1-45||

MHB 8-1-46

एतत्सर्वं यथा वृत्तं तत्त्वं गावल्गणे रणे ।
आचक्ष्व पाण्डवेयानां मामकानां च सर्वशः ॥ ८-१-४६॥
etatsarvaṃ yathā vṛttaṃ tattvaṃ gāvalgaṇe raṇe |
ācakṣva pāṇḍaveyānāṃ māmakānāṃ ca sarvaśaḥ || 8-1-46||

MHB 8-1-47

संजय उवाच ।
पाण्डवेयैर्हि यद्वृत्तं कौरवेयेषु मारिष ।
तच्छ्रुत्वा मा व्यथां कार्षीर्दिष्टे न व्यथते मनः ॥ ८-१-४७॥
saṃjaya uvāca |
pāṇḍaveyairhi yadvṛttaṃ kauraveyeṣu māriṣa |
tacchrutvā mā vyathāṃ kārṣīrdiṣṭe na vyathate manaḥ || 8-1-47||

MHB 8-1-48

यस्मादभावी भावी वा भवेदर्थो नरं प्रति ।
अप्राप्तौ तस्य वा प्राप्तौ न कश्चिद्व्यथते बुधः ॥ ८-१-४८॥
yasmādabhāvī bhāvī vā bhavedartho naraṃ prati |
aprāptau tasya vā prāptau na kaścidvyathate budhaḥ || 8-1-48||

MHB 8-1-49

धृतराष्ट्र उवाच ।
न व्यथा शृण्वतः काचिद्विद्यते मम संजय ।
दिष्टमेतत्पुरा मन्ये कथयस्व यथेच्छकम् ॥ ८-१-४९॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
na vyathā śṛṇvataḥ kācidvidyate mama saṃjaya |
diṣṭametatpurā manye kathayasva yathecchakam || 8-1-49||

Adhyaya: 2/69 (20)

MHB 8-2-1

संजय उवाच ।
हते द्रोणे महेष्वासे तव पुत्रा महारथाः ।
बभूवुराश्वस्तमुखा विषण्णा गतचेतसः ॥ ८-२-१॥
saṃjaya uvāca |
hate droṇe maheṣvāse tava putrā mahārathāḥ |
babhūvurāśvastamukhā viṣaṇṇā gatacetasaḥ || 8-2-1||

MHB 8-2-2

अवाङ्मुखाः शस्त्रभृतः सर्व एव विशां पते ।
अप्रेक्षमाणाः शोकार्ता नाभ्यभाषन्परस्परम् ॥ ८-२-२॥
avāṅmukhāḥ śastrabhṛtaḥ sarva eva viśāṃ pate |
aprekṣamāṇāḥ śokārtā nābhyabhāṣanparasparam || 8-2-2||

MHB 8-2-3

तान्दृष्ट्वा व्यथिताकारान्सैन्यानि तव भारत ।
ऊर्ध्वमेवाभ्यवेक्षन्त दुःखत्रस्तान्यनेकशः ॥ ८-२-३॥
tāndṛṣṭvā vyathitākārānsainyāni tava bhārata |
ūrdhvamevābhyavekṣanta duḥkhatrastānyanekaśaḥ || 8-2-3||

MHB 8-2-4

शस्त्राण्येषां च राजेन्द्र शोणिताक्तान्यशेषतः ।
प्राभ्रश्यन्त कराग्रेभ्यो दृष्ट्वा द्रोणं निपातितम् ॥ ८-२-४॥
śastrāṇyeṣāṃ ca rājendra śoṇitāktānyaśeṣataḥ |
prābhraśyanta karāgrebhyo dṛṣṭvā droṇaṃ nipātitam || 8-2-4||

MHB 8-2-5

तानि बद्धान्यनिष्टानि लम्बमानानि भारत ।
अदृश्यन्त महाराज नक्षत्राणि यथा दिवि ॥ ८-२-५॥
tāni baddhānyaniṣṭāni lambamānāni bhārata |
adṛśyanta mahārāja nakṣatrāṇi yathā divi || 8-2-5||

MHB 8-2-6

तथार्तं स्तिमितं दृष्ट्वा गतसत्त्वमिव स्थितम् ।
स्वं बलं तन्महाराज राजा दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ८-२-६॥
tathārtaṃ stimitaṃ dṛṣṭvā gatasattvamiva sthitam |
svaṃ balaṃ tanmahārāja rājā duryodhano'bravīt || 8-2-6||

MHB 8-2-7

भवतां बाहुवीर्यं हि समाश्रित्य मया युधि ।
पाण्डवेयाः समाहूता युद्धं चेदं प्रवर्तितम् ॥ ८-२-७॥
bhavatāṃ bāhuvīryaṃ hi samāśritya mayā yudhi |
pāṇḍaveyāḥ samāhūtā yuddhaṃ cedaṃ pravartitam || 8-2-7||

MHB 8-2-8

तदिदं निहते द्रोणे विषण्णमिव लक्ष्यते ।
युध्यमानाश्च समरे योधा वध्यन्ति सर्वतः ॥ ८-२-८॥
tadidaṃ nihate droṇe viṣaṇṇamiva lakṣyate |
yudhyamānāśca samare yodhā vadhyanti sarvataḥ || 8-2-8||

MHB 8-2-9

जयो वापि वधो वापि युध्यमानस्य संयुगे ।
भवेत्किमत्र चित्रं वै युध्यध्वं सर्वतोमुखाः ॥ ८-२-९॥
jayo vāpi vadho vāpi yudhyamānasya saṃyuge |
bhavetkimatra citraṃ vai yudhyadhvaṃ sarvatomukhāḥ || 8-2-9||

MHB 8-2-10

पश्यध्वं च महात्मानं कर्णं वैकर्तनं युधि ।
प्रचरन्तं महेष्वासं दिव्यैरस्त्रैर्महाबलम् ॥ ८-२-१०॥
paśyadhvaṃ ca mahātmānaṃ karṇaṃ vaikartanaṃ yudhi |
pracarantaṃ maheṣvāsaṃ divyairastrairmahābalam || 8-2-10||

MHB 8-2-11

यस्य वै युधि संत्रासात्कुन्तीपुत्रो धनंजयः ।
निवर्तते सदामर्षात्सिंहात्क्षुद्रमृगो यथा ॥ ८-२-११॥
yasya vai yudhi saṃtrāsātkuntīputro dhanaṃjayaḥ |
nivartate sadāmarṣātsiṃhātkṣudramṛgo yathā || 8-2-11||

MHB 8-2-12

येन नागायुतप्राणो भीमसेनो महाबलः ।
मानुषेणैव युद्धेन तामवस्थां प्रवेशितः ॥ ८-२-१२॥
yena nāgāyutaprāṇo bhīmaseno mahābalaḥ |
mānuṣeṇaiva yuddhena tāmavasthāṃ praveśitaḥ || 8-2-12||

MHB 8-2-13

येन दिव्यास्त्रविच्छूरो मायावी स घटोत्कचः ।
अमोघया रणे शक्त्या निहतो भैरवं नदन् ॥ ८-२-१३॥
yena divyāstravicchūro māyāvī sa ghaṭotkacaḥ |
amoghayā raṇe śaktyā nihato bhairavaṃ nadan || 8-2-13||

MHB 8-2-14

तस्य दुष्पारवीर्यस्य सत्यसंधस्य धीमतः ।
बाह्वोर्द्रविणमक्षय्यमद्य द्रक्ष्यथ संयुगे ॥ ८-२-१४॥
tasya duṣpāravīryasya satyasaṃdhasya dhīmataḥ |
bāhvordraviṇamakṣayyamadya drakṣyatha saṃyuge || 8-2-14||

MHB 8-2-15

द्रोणपुत्रस्य विक्रान्तं राधेयस्यैव चोभयोः ।
पाण्डुपाञ्चालसैन्येषु द्रक्ष्यथापि महात्मनोः ॥ ८-२-१५॥
droṇaputrasya vikrāntaṃ rādheyasyaiva cobhayoḥ |
pāṇḍupāñcālasainyeṣu drakṣyathāpi mahātmanoḥ || 8-2-15||

MHB 8-2-16

सर्व एव भवन्तश्च शूराः प्राज्ञाः कुलोद्गताः ।
शीलवन्तः कृतास्त्राश्च द्रक्ष्यथाद्य परस्परम् ॥ ८-२-१६॥
sarva eva bhavantaśca śūrāḥ prājñāḥ kulodgatāḥ |
śīlavantaḥ kṛtāstrāśca drakṣyathādya parasparam || 8-2-16||

MHB 8-2-17

एवमुक्ते महाराज कर्णो वैकर्तनो नृपः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः प्रायुध्यत महाबलः ॥ ८-२-१७॥
evamukte mahārāja karṇo vaikartano nṛpaḥ |
siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ prāyudhyata mahābalaḥ || 8-2-17||

MHB 8-2-18

स सृञ्जयानां सर्वेषां पाञ्चालानां च पश्यताम् ।
केकयानां विदेहानामकरोत्कदनं महत् ॥ ८-२-१८॥
sa sṛñjayānāṃ sarveṣāṃ pāñcālānāṃ ca paśyatām |
kekayānāṃ videhānāmakarotkadanaṃ mahat || 8-2-18||

MHB 8-2-19

तस्येषुधाराः शतशः प्रादुरासञ्शरासनात् ।
अग्रे पुङ्खे च संसक्ता यथा भ्रमरपङ्क्तयः ॥ ८-२-१९॥
tasyeṣudhārāḥ śataśaḥ prādurāsañśarāsanāt |
agre puṅkhe ca saṃsaktā yathā bhramarapaṅktayaḥ || 8-2-19||

MHB 8-2-20

स पीडयित्वा पाञ्चालान्पाण्डवांश्च तरस्विनः ।
हत्वा सहस्रशो योधानर्जुनेन निपातितः ॥ ८-२-२०॥
sa pīḍayitvā pāñcālānpāṇḍavāṃśca tarasvinaḥ |
hatvā sahasraśo yodhānarjunena nipātitaḥ || 8-2-20||

Adhyaya: 3/69 (14)

MHB 8-3-1

वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
शोकस्यान्तमपश्यन्वै हतं मत्वा सुयोधनम् ।
विह्वलः पतितो भूमौ नष्टचेता इव द्विपः ॥ ८-३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etacchrutvā mahārāja dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
śokasyāntamapaśyanvai hataṃ matvā suyodhanam |
vihvalaḥ patito bhūmau naṣṭacetā iva dvipaḥ || 8-3-1||

MHB 8-3-2

तस्मिन्निपतिते भूमौ विह्वले राजसत्तमे ।
आर्तनादो महानासीत्स्त्रीणां भरतसत्तम ॥ ८-३-२॥
tasminnipatite bhūmau vihvale rājasattame |
ārtanādo mahānāsītstrīṇāṃ bharatasattama || 8-3-2||

MHB 8-3-3

स शब्दः पृथिवीं सर्वां पूरयामास सर्वशः ।
शोकार्णवे महाघोरे निमग्ना भरतस्त्रियः ॥ ८-३-३॥
sa śabdaḥ pṛthivīṃ sarvāṃ pūrayāmāsa sarvaśaḥ |
śokārṇave mahāghore nimagnā bharatastriyaḥ || 8-3-3||

MHB 8-3-4

राजानं च समासाद्य गान्धारी भरतर्षभ ।
निःसंज्ञा पतिता भूमौ सर्वाण्यन्तःपुराणि च ॥ ८-३-४॥
rājānaṃ ca samāsādya gāndhārī bharatarṣabha |
niḥsaṃjñā patitā bhūmau sarvāṇyantaḥpurāṇi ca || 8-3-4||

MHB 8-3-5

ततस्ताः संजयो राजन्समाश्वासयदातुराः ।
मुह्यमानाः सुबहुशो मुञ्चन्त्यो वारि नेत्रजम् ॥ ८-३-५॥
tatastāḥ saṃjayo rājansamāśvāsayadāturāḥ |
muhyamānāḥ subahuśo muñcantyo vāri netrajam || 8-3-5||

MHB 8-3-6

समाश्वस्ताः स्त्रियस्तास्तु वेपमाना मुहुर्मुहुः ।
कदल्य इव वातेन धूयमानाः समन्ततः ॥ ८-३-६॥
samāśvastāḥ striyastāstu vepamānā muhurmuhuḥ |
kadalya iva vātena dhūyamānāḥ samantataḥ || 8-3-6||

MHB 8-3-7

राजानं विदुरश्चापि प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ।
आश्वासयामास तदा सिञ्चंस्तोयेन कौरवम् ॥ ८-३-७॥
rājānaṃ viduraścāpi prajñācakṣuṣamīśvaram |
āśvāsayāmāsa tadā siñcaṃstoyena kauravam || 8-3-7||

MHB 8-3-8

स लब्ध्वा शनकैः संज्ञां ताश्च दृष्ट्वा स्त्रियो नृप ।
उन्मत्त इव राजा स स्थितस्तूष्णीं विशां पते ॥ ८-३-८॥
sa labdhvā śanakaiḥ saṃjñāṃ tāśca dṛṣṭvā striyo nṛpa |
unmatta iva rājā sa sthitastūṣṇīṃ viśāṃ pate || 8-3-8||

MHB 8-3-9

ततो ध्यात्वा चिरं कालं निःश्वसंश्च पुनः पुनः ।
स्वान्पुत्रान्गर्हयामास बहु मेने च पाण्डवान् ॥ ८-३-९॥
tato dhyātvā ciraṃ kālaṃ niḥśvasaṃśca punaḥ punaḥ |
svānputrāngarhayāmāsa bahu mene ca pāṇḍavān || 8-3-9||

MHB 8-3-10

गर्हयित्वात्मनो बुद्धिं शकुनेः सौबलस्य च ।
ध्यात्वा च सुचिरं कालं वेपमानो मुहुर्मुहुः ॥ ८-३-१०॥
garhayitvātmano buddhiṃ śakuneḥ saubalasya ca |
dhyātvā ca suciraṃ kālaṃ vepamāno muhurmuhuḥ || 8-3-10||

MHB 8-3-11

संस्तभ्य च मनो भूयो राजा धैर्यसमन्वितः ।
पुनर्गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छत संजयम् ॥ ८-३-११॥
saṃstabhya ca mano bhūyo rājā dhairyasamanvitaḥ |
punargāvalgaṇiṃ sūtaṃ paryapṛcchata saṃjayam || 8-3-11||

MHB 8-3-12

यत्त्वया कथितं वाक्यं श्रुतं संजय तन्मया ।
कच्चिद्दुर्योधनः सूत न गतो वै यमक्षयम् ।
ब्रूहि संजय तत्त्वेन पुनरुक्तां कथामिमाम् ॥ ८-३-१२॥
yattvayā kathitaṃ vākyaṃ śrutaṃ saṃjaya tanmayā |
kaccidduryodhanaḥ sūta na gato vai yamakṣayam |
brūhi saṃjaya tattvena punaruktāṃ kathāmimām || 8-3-12||

MHB 8-3-13

एवमुक्तोऽब्रवीत्सूतो राजानं जनमेजय ।
हतो वैकर्तनो राजन्सह पुत्रैर्महारथैः ।
भ्रातृभिश्च महेष्वासैः सूतपुत्रैस्तनुत्यजैः ॥ ८-३-१३॥
evamukto'bravītsūto rājānaṃ janamejaya |
hato vaikartano rājansaha putrairmahārathaiḥ |
bhrātṛbhiśca maheṣvāsaiḥ sūtaputraistanutyajaiḥ || 8-3-13||

MHB 8-3-14

दुःशासनश्च निहतः पाण्डवेन यशस्विना ।
पीतं च रुधिरं कोपाद्भीमसेनेन संयुगे ॥ ८-३-१४॥
duḥśāsanaśca nihataḥ pāṇḍavena yaśasvinā |
pītaṃ ca rudhiraṃ kopādbhīmasenena saṃyuge || 8-3-14||

Adhyaya: 4/69 (108)

MHB 8-4-1

वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
अब्रवीत्संजयं सूतं शोकव्याकुलचेतनः ॥ ८-४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etacchrutvā mahārāja dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
abravītsaṃjayaṃ sūtaṃ śokavyākulacetanaḥ || 8-4-1||

MHB 8-4-2

दुष्प्रणीतेन मे तात मनसाभिप्लुतात्मनः ।
हतं वैकर्तनं श्रुत्वा शोको मर्माणि कृन्तति ॥ ८-४-२॥
duṣpraṇītena me tāta manasābhiplutātmanaḥ |
hataṃ vaikartanaṃ śrutvā śoko marmāṇi kṛntati || 8-4-2||

MHB 8-4-3

कृतास्त्रपरमाः शल्ये दुःखपारं तितीर्षवः ।
कुरूणां सृञ्जयानां च के नु जीवन्ति के मृताः ॥ ८-४-३॥
kṛtāstraparamāḥ śalye duḥkhapāraṃ titīrṣavaḥ |
kurūṇāṃ sṛñjayānāṃ ca ke nu jīvanti ke mṛtāḥ || 8-4-3||

MHB 8-4-4

संजय उवाच ।
हतः शांतनवो राजन्दुराधर्षः प्रतापवान् ।
हत्वा पाण्डवयोधानामर्बुदं दशभिर्दिनैः ॥ ८-४-४॥
saṃjaya uvāca |
hataḥ śāṃtanavo rājandurādharṣaḥ pratāpavān |
hatvā pāṇḍavayodhānāmarbudaṃ daśabhirdinaiḥ || 8-4-4||

MHB 8-4-5

ततो द्रोणो महेष्वासः पाञ्चालानां रथव्रजान् ।
निहत्य युधि दुर्धर्षः पश्चाद्रुक्मरथो हतः ॥ ८-४-५॥
tato droṇo maheṣvāsaḥ pāñcālānāṃ rathavrajān |
nihatya yudhi durdharṣaḥ paścādrukmaratho hataḥ || 8-4-5||

MHB 8-4-6

हतशिष्टस्य भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना ।
अर्धं निहत्य सैन्यस्य कर्णो वैकर्तनो हतः ॥ ८-४-६॥
hataśiṣṭasya bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā |
ardhaṃ nihatya sainyasya karṇo vaikartano hataḥ || 8-4-6||

MHB 8-4-7

विविंशतिर्महाराज राजपुत्रो महाबलः ।
आनर्तयोधाञ्शतशो निहत्य निहतो रणे ॥ ८-४-७॥
viviṃśatirmahārāja rājaputro mahābalaḥ |
ānartayodhāñśataśo nihatya nihato raṇe || 8-4-7||

MHB 8-4-8

अथ पुत्रो विकर्णस्ते क्षत्रव्रतमनुस्मरन् ।
क्षीणवाहायुधः शूरः स्थितोऽभिमुखतः परान् ॥ ८-४-८॥
atha putro vikarṇaste kṣatravratamanusmaran |
kṣīṇavāhāyudhaḥ śūraḥ sthito'bhimukhataḥ parān || 8-4-8||

MHB 8-4-9

घोररूपान्परिक्लेशान्दुर्योधनकृतान्बहून् ।
प्रतिज्ञां स्मरता चैव भीमसेनेन पातितः ॥ ८-४-९॥
ghorarūpānparikleśānduryodhanakṛtānbahūn |
pratijñāṃ smaratā caiva bhīmasenena pātitaḥ || 8-4-9||

MHB 8-4-10

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ राजपुत्रौ महाबलौ ।
कृत्वा नसुकरं कर्म गतौ वैवस्वतक्षयम् ॥ ८-४-१०॥
vindānuvindāvāvantyau rājaputrau mahābalau |
kṛtvā nasukaraṃ karma gatau vaivasvatakṣayam || 8-4-10||

MHB 8-4-11

सिन्धुराष्ट्रमुखानीह दश राष्ट्राणि यस्य वै ।
वशे तिष्ठन्ति वीरस्य यः स्थितस्तव शासने ॥ ८-४-११॥
sindhurāṣṭramukhānīha daśa rāṣṭrāṇi yasya vai |
vaśe tiṣṭhanti vīrasya yaḥ sthitastava śāsane || 8-4-11||

MHB 8-4-12

अक्षौहिणीर्दशैकां च निर्जित्य निशितैः शरैः ।
अर्जुनेन हतो राजन्महावीर्यो जयद्रथः ॥ ८-४-१२॥
akṣauhiṇīrdaśaikāṃ ca nirjitya niśitaiḥ śaraiḥ |
arjunena hato rājanmahāvīryo jayadrathaḥ || 8-4-12||

MHB 8-4-13

तथा दुर्योधनसुतस्तरस्वी युद्धदुर्मदः ।
वर्तमानः पितुः शास्त्रे सौभद्रेण निपातितः ॥ ८-४-१३॥
tathā duryodhanasutastarasvī yuddhadurmadaḥ |
vartamānaḥ pituḥ śāstre saubhadreṇa nipātitaḥ || 8-4-13||

MHB 8-4-14

तथा दौःशासनिर्वीरो बाहुशाली रणोत्कटः ।
द्रौपदेयेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥ ८-४-१४॥
tathā dauḥśāsanirvīro bāhuśālī raṇotkaṭaḥ |
draupadeyena vikramya gamito yamasādanam || 8-4-14||

MHB 8-4-15

किरातानामधिपतिः सागरानूपवासिनाम् ।
देवराजस्य धर्मात्मा प्रियो बहुमतः सखा ॥ ८-४-१५॥
kirātānāmadhipatiḥ sāgarānūpavāsinām |
devarājasya dharmātmā priyo bahumataḥ sakhā || 8-4-15||

MHB 8-4-16

भगदत्तो महीपालः क्षत्रधर्मरतः सदा ।
धनंजयेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥ ८-४-१६॥
bhagadatto mahīpālaḥ kṣatradharmarataḥ sadā |
dhanaṃjayena vikramya gamito yamasādanam || 8-4-16||

MHB 8-4-17

तथा कौरवदायादः सौमदत्तिर्महायशाः ।
हतो भूरिश्रवा राजञ्शूरः सात्यकिना युधि ॥ ८-४-१७॥
tathā kauravadāyādaḥ saumadattirmahāyaśāḥ |
hato bhūriśravā rājañśūraḥ sātyakinā yudhi || 8-4-17||

MHB 8-4-18

श्रुतायुरपि चाम्बष्ठः क्षत्रियाणां धनुर्धरः ।
चरन्नभीतवत्संख्ये निहतः सव्यसाचिना ॥ ८-४-१८॥
śrutāyurapi cāmbaṣṭhaḥ kṣatriyāṇāṃ dhanurdharaḥ |
carannabhītavatsaṃkhye nihataḥ savyasācinā || 8-4-18||

MHB 8-4-19

तव पुत्रः सदा संख्ये कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः ।
दुःशासनो महाराज भीमसेनेन पातितः ॥ ८-४-१९॥
tava putraḥ sadā saṃkhye kṛtāstro yuddhadurmadaḥ |
duḥśāsano mahārāja bhīmasenena pātitaḥ || 8-4-19||

MHB 8-4-20

यस्य राजन्गजानीकं बहुसाहस्रमद्भुतम् ।
सुदक्षिणः स संग्रामे निहतः सव्यसाचिना ॥ ८-४-२०॥
yasya rājangajānīkaṃ bahusāhasramadbhutam |
sudakṣiṇaḥ sa saṃgrāme nihataḥ savyasācinā || 8-4-20||

MHB 8-4-21

कोसलानामधिपतिर्हत्वा बहुशतान्परान् ।
सौभद्रेण हि विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥ ८-४-२१॥
kosalānāmadhipatirhatvā bahuśatānparān |
saubhadreṇa hi vikramya gamito yamasādanam || 8-4-21||

MHB 8-4-22

बहुशो योधयित्वा च भीमसेनं महारथः ।
चित्रसेनस्तव सुतो भीमसेनेन पातितः ॥ ८-४-२२॥
bahuśo yodhayitvā ca bhīmasenaṃ mahārathaḥ |
citrasenastava suto bhīmasenena pātitaḥ || 8-4-22||

MHB 8-4-23

मद्रराजात्मजः शूरः परेषां भयवर्धनः ।
असिचर्मधरः श्रीमान्सौभद्रेण निपातितः ॥ ८-४-२३॥
madrarājātmajaḥ śūraḥ pareṣāṃ bhayavardhanaḥ |
asicarmadharaḥ śrīmānsaubhadreṇa nipātitaḥ || 8-4-23||

MHB 8-4-24

समः कर्णस्य समरे यः स कर्णस्य पश्यतः ।
वृषसेनो महातेजाः शीघ्रास्त्रः कृतनिश्चयः ॥ ८-४-२४॥
samaḥ karṇasya samare yaḥ sa karṇasya paśyataḥ |
vṛṣaseno mahātejāḥ śīghrāstraḥ kṛtaniścayaḥ || 8-4-24||

MHB 8-4-25

अभिमन्योर्वधं स्मृत्वा प्रतिज्ञामपि चात्मनः ।
धनंजयेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥ ८-४-२५॥
abhimanyorvadhaṃ smṛtvā pratijñāmapi cātmanaḥ |
dhanaṃjayena vikramya gamito yamasādanam || 8-4-25||

MHB 8-4-26

नित्यप्रसक्तवैरो यः पाण्डवैः पृथिवीपतिः ।
विश्राव्य वैरं पार्थेन श्रुतायुः स निपातितः ॥ ८-४-२६॥
nityaprasaktavairo yaḥ pāṇḍavaiḥ pṛthivīpatiḥ |
viśrāvya vairaṃ pārthena śrutāyuḥ sa nipātitaḥ || 8-4-26||

MHB 8-4-27

शल्यपुत्रस्तु विक्रान्तः सहदेवेन मारिष ।
हतो रुक्मरथो राजन्भ्राता मातुलजो युधि ॥ ८-४-२७॥
śalyaputrastu vikrāntaḥ sahadevena māriṣa |
hato rukmaratho rājanbhrātā mātulajo yudhi || 8-4-27||

MHB 8-4-28

राजा भगीरथो वृद्धो बृहत्क्षत्रश्च केकयः ।
पराक्रमन्तौ विक्रान्तौ निहतौ वीर्यवत्तरौ ॥ ८-४-२८॥
rājā bhagīratho vṛddho bṛhatkṣatraśca kekayaḥ |
parākramantau vikrāntau nihatau vīryavattarau || 8-4-28||

MHB 8-4-29

भगदत्तसुतो राजन्कृतप्रज्ञो महाबलः ।
श्येनवच्चरता संख्ये नकुलेन निपातितः ॥ ८-४-२९॥
bhagadattasuto rājankṛtaprajño mahābalaḥ |
śyenavaccaratā saṃkhye nakulena nipātitaḥ || 8-4-29||

MHB 8-4-30

पितामहस्तव तथा बाह्लिकः सह बाह्लिकैः ।
भीमसेनेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥ ८-४-३०॥
pitāmahastava tathā bāhlikaḥ saha bāhlikaiḥ |
bhīmasenena vikramya gamito yamasādanam || 8-4-30||

MHB 8-4-31

जयत्सेनस्तथा राजञ्जारासंधिर्महाबलः ।
मागधो निहतः संख्ये सौभद्रेण महात्मना ॥ ८-४-३१॥
jayatsenastathā rājañjārāsaṃdhirmahābalaḥ |
māgadho nihataḥ saṃkhye saubhadreṇa mahātmanā || 8-4-31||

MHB 8-4-32

पुत्रस्ते दुर्मुखो राजन्दुःसहश्च महारथः ।
गदया भीमसेनेन निहतौ शूरमानिनौ ॥ ८-४-३२॥
putraste durmukho rājanduḥsahaśca mahārathaḥ |
gadayā bhīmasenena nihatau śūramāninau || 8-4-32||

MHB 8-4-33

दुर्मर्षणो दुर्विषहो दुर्जयश्च महारथः ।
कृत्वा नसुकरं कर्म गता वैवस्वतक्षयम् ॥ ८-४-३३॥
durmarṣaṇo durviṣaho durjayaśca mahārathaḥ |
kṛtvā nasukaraṃ karma gatā vaivasvatakṣayam || 8-4-33||

MHB 8-4-34

सचिवो वृषवर्मा ते सूतः परमवीर्यवान् ।
भीमसेनेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥ ८-४-३४॥
sacivo vṛṣavarmā te sūtaḥ paramavīryavān |
bhīmasenena vikramya gamito yamasādanam || 8-4-34||

MHB 8-4-35

नागायुतबलो राजा नागायुतबलो महान् ।
सगणः पाण्डुपुत्रेण निहतः सव्यसाचिना ॥ ८-४-३५॥
nāgāyutabalo rājā nāgāyutabalo mahān |
sagaṇaḥ pāṇḍuputreṇa nihataḥ savyasācinā || 8-4-35||

MHB 8-4-36

वसातयो महाराज द्विसाहस्राः प्रहारिणः ।
शूरसेनाश्च विक्रान्ताः सर्वे युधि निपातिताः ॥ ८-४-३६॥
vasātayo mahārāja dvisāhasrāḥ prahāriṇaḥ |
śūrasenāśca vikrāntāḥ sarve yudhi nipātitāḥ || 8-4-36||

MHB 8-4-37

अभीषाहाः कवचिनः प्रहरन्तो मदोत्कटाः ।
शिबयश्च रथोदाराः कलिङ्गसहिता हताः ॥ ८-४-३७॥
abhīṣāhāḥ kavacinaḥ praharanto madotkaṭāḥ |
śibayaśca rathodārāḥ kaliṅgasahitā hatāḥ || 8-4-37||

MHB 8-4-38

गोकुले नित्यसंवृद्धा युद्धे परमकोविदाः ।
श्रेणयो बहुसाहस्राः संशप्तकगणाश्च ये ।
ते सर्वे पार्थमासाद्य गता वैवस्वतक्षयम् ॥ ८-४-३८॥
gokule nityasaṃvṛddhā yuddhe paramakovidāḥ |
śreṇayo bahusāhasrāḥ saṃśaptakagaṇāśca ye |
te sarve pārthamāsādya gatā vaivasvatakṣayam || 8-4-38||

MHB 8-4-39

स्यालौ तव महाराज राजानौ वृषकाचलौ ।
त्वदर्थे संपराक्रान्तौ निहतौ सव्यसाचिना ॥ ८-४-३९॥
syālau tava mahārāja rājānau vṛṣakācalau |
tvadarthe saṃparākrāntau nihatau savyasācinā || 8-4-39||

MHB 8-4-40

उग्रकर्मा महेष्वासो नामतः कर्मतस्तथा ।
शाल्वराजो महाराज भीमसेनेन पातितः ॥ ८-४-४०॥
ugrakarmā maheṣvāso nāmataḥ karmatastathā |
śālvarājo mahārāja bhīmasenena pātitaḥ || 8-4-40||

MHB 8-4-41

ओघवांश्च महाराज बृहन्तः सहितो रणे ।
पराक्रमन्तौ मित्रार्थे गतौ वैवस्वतक्षयम् ॥ ८-४-४१॥
oghavāṃśca mahārāja bṛhantaḥ sahito raṇe |
parākramantau mitrārthe gatau vaivasvatakṣayam || 8-4-41||

MHB 8-4-42

तथैव रथिनां श्रेष्ठः क्षेमधूर्तिर्विशां पते ।
निहतो गदया राजन्भीमसेनेन संयुगे ॥ ८-४-४२॥
tathaiva rathināṃ śreṣṭhaḥ kṣemadhūrtirviśāṃ pate |
nihato gadayā rājanbhīmasenena saṃyuge || 8-4-42||

MHB 8-4-43

तथा राजा महेष्वासो जलसंधो महाबलः ।
सुमहत्कदनं कृत्वा हतः सात्यकिना रणे ॥ ८-४-४३॥
tathā rājā maheṣvāso jalasaṃdho mahābalaḥ |
sumahatkadanaṃ kṛtvā hataḥ sātyakinā raṇe || 8-4-43||

MHB 8-4-44

अलायुधो राक्षसेन्द्रः खरबन्धुरयानगः ।
घटोत्कचेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥ ८-४-४४॥
alāyudho rākṣasendraḥ kharabandhurayānagaḥ |
ghaṭotkacena vikramya gamito yamasādanam || 8-4-44||

MHB 8-4-45

राधेयाः सूतपुत्राश्च भ्रातरश्च महारथाः ।
केकयाः सर्वशश्चापि निहताः सव्यसाचिना ॥ ८-४-४५॥
rādheyāḥ sūtaputrāśca bhrātaraśca mahārathāḥ |
kekayāḥ sarvaśaścāpi nihatāḥ savyasācinā || 8-4-45||

MHB 8-4-46

मालवा मद्रकाश्चैव द्रविडाश्चोग्रविक्रमाः ।
यौधेयाश्च ललित्थाश्च क्षुद्रकाश्चाप्युशीनराः ॥ ८-४-४६॥
mālavā madrakāścaiva draviḍāścogravikramāḥ |
yaudheyāśca lalitthāśca kṣudrakāścāpyuśīnarāḥ || 8-4-46||

MHB 8-4-47

मावेल्लकास्तुण्डिकेराः सावित्रीपुत्रकाञ्चलाः ।
प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च मारिष ॥ ८-४-४७॥
māvellakāstuṇḍikerāḥ sāvitrīputrakāñcalāḥ |
prācyodīcyāḥ pratīcyāśca dākṣiṇātyāśca māriṣa || 8-4-47||

MHB 8-4-48

पत्तीनां निहताः संघा हयानामयुतानि च ।
रथव्रजाश्च निहता हताश्च वरवारणाः ॥ ८-४-४८॥
pattīnāṃ nihatāḥ saṃghā hayānāmayutāni ca |
rathavrajāśca nihatā hatāśca varavāraṇāḥ || 8-4-48||

MHB 8-4-49

सध्वजाः सायुधाः शूराः सवर्माम्बरभूषणाः ।
कालेन महता यत्ताः कुले ये च विवर्धिताः ॥ ८-४-४९॥
sadhvajāḥ sāyudhāḥ śūrāḥ savarmāmbarabhūṣaṇāḥ |
kālena mahatā yattāḥ kule ye ca vivardhitāḥ || 8-4-49||

MHB 8-4-50

ते हताः समरे राजन्पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा ।
अन्ये तथामितबलाः परस्परवधैषिणः ॥ ८-४-५०॥
te hatāḥ samare rājanpārthenākliṣṭakarmaṇā |
anye tathāmitabalāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ || 8-4-50||

MHB 8-4-51

एते चान्ये च बहवो राजानः सगणा रणे ।
हताः सहस्रशो राजन्यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
एवमेष क्षयो वृत्तः कर्णार्जुनसमागमे ॥ ८-४-५१॥
ete cānye ca bahavo rājānaḥ sagaṇā raṇe |
hatāḥ sahasraśo rājanyanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
evameṣa kṣayo vṛttaḥ karṇārjunasamāgame || 8-4-51||

MHB 8-4-52

महेन्द्रेण यथा वृत्रो यथा रामेण रावणः ।
यथा कृष्णेन निहतो मुरो रणनिपातितः ।
कार्तवीर्यश्च रामेण भार्गवेण हतो यथा ॥ ८-४-५२॥
mahendreṇa yathā vṛtro yathā rāmeṇa rāvaṇaḥ |
yathā kṛṣṇena nihato muro raṇanipātitaḥ |
kārtavīryaśca rāmeṇa bhārgaveṇa hato yathā || 8-4-52||

MHB 8-4-53

सज्ञातिबान्धवः शूरः समरे युद्धदुर्मदः ।
रणे कृत्वा महायुद्धं घोरं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ ८-४-५३॥
sajñātibāndhavaḥ śūraḥ samare yuddhadurmadaḥ |
raṇe kṛtvā mahāyuddhaṃ ghoraṃ trailokyaviśrutam || 8-4-53||

MHB 8-4-54

तथार्जुनेन निहतो द्वैरथे युद्धदुर्मदः ।
सामात्यबान्धवो राजन्कर्णः प्रहरतां वरः ॥ ८-४-५४॥
tathārjunena nihato dvairathe yuddhadurmadaḥ |
sāmātyabāndhavo rājankarṇaḥ praharatāṃ varaḥ || 8-4-54||

MHB 8-4-55

जयाशा धार्तराष्ट्राणां वैरस्य च मुखं यतः ।
तीर्णं तत्पाण्डवै राजन्यत्पुरा नावबुध्यसे ॥ ८-४-५५॥
jayāśā dhārtarāṣṭrāṇāṃ vairasya ca mukhaṃ yataḥ |
tīrṇaṃ tatpāṇḍavai rājanyatpurā nāvabudhyase || 8-4-55||

MHB 8-4-56

उच्यमानो महाराज बन्धुभिर्हितकाङ्क्षिभिः ।
तदिदं समनुप्राप्तं व्यसनं त्वां महात्ययम् ॥ ८-४-५६॥
ucyamāno mahārāja bandhubhirhitakāṅkṣibhiḥ |
tadidaṃ samanuprāptaṃ vyasanaṃ tvāṃ mahātyayam || 8-4-56||

MHB 8-4-57

पुत्राणां राज्यकामानां त्वया राजन्हितैषिणा ।
अहितानीव चीर्णानि तेषां ते फलमागतम् ॥ ८-४-५७॥
putrāṇāṃ rājyakāmānāṃ tvayā rājanhitaiṣiṇā |
ahitānīva cīrṇāni teṣāṃ te phalamāgatam || 8-4-57||

MHB 8-4-58

धृतराष्ट्र उवाच ।
आख्याता मामकास्तात निहता युधि पाण्डवैः ।
निहतान्पाण्डवेयानां मामकैर्ब्रूहि संजय ॥ ८-४-५८॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
ākhyātā māmakāstāta nihatā yudhi pāṇḍavaiḥ |
nihatānpāṇḍaveyānāṃ māmakairbrūhi saṃjaya || 8-4-58||

MHB 8-4-59

संजय उवाच ।
कुन्तयो युधि विक्रान्ता महासत्त्वा महाबलाः ।
सानुबन्धाः सहामात्या भीष्मेण युधि पातिताः ॥ ८-४-५९॥
saṃjaya uvāca |
kuntayo yudhi vikrāntā mahāsattvā mahābalāḥ |
sānubandhāḥ sahāmātyā bhīṣmeṇa yudhi pātitāḥ || 8-4-59||

MHB 8-4-60

समः किरीटिना संख्ये वीर्येण च बलेन च ।
सत्यजित्सत्यसंधेन द्रोणेन निहतो रणे ॥ ८-४-६०॥
samaḥ kirīṭinā saṃkhye vīryeṇa ca balena ca |
satyajitsatyasaṃdhena droṇena nihato raṇe || 8-4-60||

MHB 8-4-61

तथा विराटद्रुपदौ वृद्धौ सहसुतौ नृपौ ।
पराक्रमन्तौ मित्रार्थे द्रोणेन निहतौ रणे ॥ ८-४-६१॥
tathā virāṭadrupadau vṛddhau sahasutau nṛpau |
parākramantau mitrārthe droṇena nihatau raṇe || 8-4-61||

MHB 8-4-62

यो बाल एव समरे संमितः सव्यसाचिना ।
केशवेन च दुर्धर्षो बलदेवेन चाभिभूः ॥ ८-४-६२॥
yo bāla eva samare saṃmitaḥ savyasācinā |
keśavena ca durdharṣo baladevena cābhibhūḥ || 8-4-62||

MHB 8-4-63

स एष कदनं कृत्वा महद्रणविशारदः ।
परिवार्य महामात्रैः षड्भिः परमकै रथैः ।
अशक्नुवद्भिर्बीभत्सुमभिमन्युर्निपातितः ॥ ८-४-६३॥
sa eṣa kadanaṃ kṛtvā mahadraṇaviśāradaḥ |
parivārya mahāmātraiḥ ṣaḍbhiḥ paramakai rathaiḥ |
aśaknuvadbhirbībhatsumabhimanyurnipātitaḥ || 8-4-63||

MHB 8-4-64

तं कृतं विरथं वीरं क्षत्रधर्मे व्यवस्थितम् ।
दौःशासनिर्महाराज सौभद्रं हतवान्रणे ॥ ८-४-६४॥
taṃ kṛtaṃ virathaṃ vīraṃ kṣatradharme vyavasthitam |
dauḥśāsanirmahārāja saubhadraṃ hatavānraṇe || 8-4-64||

MHB 8-4-65

बृहन्तस्तु महेष्वासः कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः ।
दुःशासनेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥ ८-४-६५॥
bṛhantastu maheṣvāsaḥ kṛtāstro yuddhadurmadaḥ |
duḥśāsanena vikramya gamito yamasādanam || 8-4-65||

MHB 8-4-66

मणिमान्दण्डधारश्च राजानौ युद्धदुर्मदौ ।
पराक्रमन्तौ मित्रार्थे द्रोणेन विनिपातितौ ॥ ८-४-६६॥
maṇimāndaṇḍadhāraśca rājānau yuddhadurmadau |
parākramantau mitrārthe droṇena vinipātitau || 8-4-66||

MHB 8-4-67

अंशुमान्भोजराजस्तु सहसैन्यो महारथः ।
भारद्वाजेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥ ८-४-६७॥
aṃśumānbhojarājastu sahasainyo mahārathaḥ |
bhāradvājena vikramya gamito yamasādanam || 8-4-67||

MHB 8-4-68

चित्रायुधश्चित्रयोधी कृत्वा तौ कदनं महत् ।
चित्रमार्गेण विक्रम्य कर्णेन निहतौ युधि ॥ ८-४-६८॥
citrāyudhaścitrayodhī kṛtvā tau kadanaṃ mahat |
citramārgeṇa vikramya karṇena nihatau yudhi || 8-4-68||

MHB 8-4-69

वृकोदरसमो युद्धे दृढः केकयजो युधि ।
केकयेनैव विक्रम्य भ्रात्रा भ्राता निपातितः ॥ ८-४-६९॥
vṛkodarasamo yuddhe dṛḍhaḥ kekayajo yudhi |
kekayenaiva vikramya bhrātrā bhrātā nipātitaḥ || 8-4-69||

MHB 8-4-70

जनमेजयो गदायोधी पार्वतीयः प्रतापवान् ।
दुर्मुखेन महाराज तव पुत्रेण पातितः ॥ ८-४-७०॥
janamejayo gadāyodhī pārvatīyaḥ pratāpavān |
durmukhena mahārāja tava putreṇa pātitaḥ || 8-4-70||

MHB 8-4-71

रोचमानौ नरव्याघ्रौ रोचमानौ ग्रहाविव ।
द्रोणेन युगपद्राजन्दिवं संप्रेषितौ शरैः ॥ ८-४-७१॥
rocamānau naravyāghrau rocamānau grahāviva |
droṇena yugapadrājandivaṃ saṃpreṣitau śaraiḥ || 8-4-71||

MHB 8-4-72

नृपाश्च प्रतियुध्यन्तः पराक्रान्ता विशां पते ।
कृत्वा नसुकरं कर्म गता वैवस्वतक्षयम् ॥ ८-४-७२॥
nṛpāśca pratiyudhyantaḥ parākrāntā viśāṃ pate |
kṛtvā nasukaraṃ karma gatā vaivasvatakṣayam || 8-4-72||

MHB 8-4-73

पुरुजित्कुन्तिभोजश्च मातुलः सव्यसाचिनः ।
संग्रामनिर्जिताँल्लोकान्गमितो द्रोणसायकैः ॥ ८-४-७३॥
purujitkuntibhojaśca mātulaḥ savyasācinaḥ |
saṃgrāmanirjitā~llokāngamito droṇasāyakaiḥ || 8-4-73||

MHB 8-4-74

अभिभूः काशिराजश्च काशिकैर्बहुभिर्वृतः ।
वसुदानस्य पुत्रेण न्यासितो देहमाहवे ॥ ८-४-७४॥
abhibhūḥ kāśirājaśca kāśikairbahubhirvṛtaḥ |
vasudānasya putreṇa nyāsito dehamāhave || 8-4-74||

MHB 8-4-75

अमितौजा युधामन्युरुत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
निहत्य शतशः शूरान्परैर्विनिहतौ रणे ॥ ८-४-७५॥
amitaujā yudhāmanyuruttamaujāśca vīryavān |
nihatya śataśaḥ śūrānparairvinihatau raṇe || 8-4-75||

MHB 8-4-76

क्षत्रधर्मा च पाञ्चाल्यः क्षत्रवर्मा च मारिष ।
द्रोणेन परमेष्वासौ गमितौ यमसादनम् ॥ ८-४-७६॥
kṣatradharmā ca pāñcālyaḥ kṣatravarmā ca māriṣa |
droṇena parameṣvāsau gamitau yamasādanam || 8-4-76||

MHB 8-4-77

शिखण्डितनयो युद्धे क्षत्रदेवो युधां पतिः ।
लक्ष्मणेन हतो राजंस्तव पौत्रेण भारत ॥ ८-४-७७॥
śikhaṇḍitanayo yuddhe kṣatradevo yudhāṃ patiḥ |
lakṣmaṇena hato rājaṃstava pautreṇa bhārata || 8-4-77||

MHB 8-4-78

सुचित्रश्चित्रधर्मा च पितापुत्रौ महारथौ ।
प्रचरन्तौ महावीर्यौ द्रोणेन निहतौ रणे ॥ ८-४-७८॥
sucitraścitradharmā ca pitāputrau mahārathau |
pracarantau mahāvīryau droṇena nihatau raṇe || 8-4-78||

MHB 8-4-79

वार्धक्षेमिर्महाराज कृत्वा कदनमाहवे ।
बाह्लिकेन महाराज कौरवेण निपातितः ॥ ८-४-७९॥
vārdhakṣemirmahārāja kṛtvā kadanamāhave |
bāhlikena mahārāja kauraveṇa nipātitaḥ || 8-4-79||

MHB 8-4-80

धृष्टकेतुर्महाराज चेदीनां प्रवरो रथः ।
कृत्वा नसुकरं कर्म गतो वैवस्वतक्षयम् ॥ ८-४-८०॥
dhṛṣṭaketurmahārāja cedīnāṃ pravaro rathaḥ |
kṛtvā nasukaraṃ karma gato vaivasvatakṣayam || 8-4-80||

MHB 8-4-81

तथा सत्यधृतिस्तात कृत्वा कदनमाहवे ।
पाण्डवार्थे पराक्रान्तो गमितो यमसादनम् ॥ ८-४-८१॥
tathā satyadhṛtistāta kṛtvā kadanamāhave |
pāṇḍavārthe parākrānto gamito yamasādanam || 8-4-81||

MHB 8-4-82

पुत्रस्तु शिशुपालस्य सुकेतुः पृथिवीपते ।
निहत्य शात्रवान्संख्ये द्रोणेन निहतो युधि ॥ ८-४-८२॥
putrastu śiśupālasya suketuḥ pṛthivīpate |
nihatya śātravānsaṃkhye droṇena nihato yudhi || 8-4-82||

MHB 8-4-83

तथा सत्यधृतिर्वीरो मदिराश्वश्च वीर्यवान् ।
सूर्यदत्तश्च विक्रान्तो निहतो द्रोणसायकैः ॥ ८-४-८३॥
tathā satyadhṛtirvīro madirāśvaśca vīryavān |
sūryadattaśca vikrānto nihato droṇasāyakaiḥ || 8-4-83||

MHB 8-4-84

श्रेणिमांश्च महाराज युध्यमानः पराक्रमी ।
कृत्वा नसुकरं कर्म गतो वैवस्वतक्षयम् ॥ ८-४-८४॥
śreṇimāṃśca mahārāja yudhyamānaḥ parākramī |
kṛtvā nasukaraṃ karma gato vaivasvatakṣayam || 8-4-84||

MHB 8-4-85

तथैव युधि विक्रान्तो मागधः परवीरहा ।
भीष्मेण निहतो राजन्युध्यमानः पराक्रमी ॥ ८-४-८५॥
tathaiva yudhi vikrānto māgadhaḥ paravīrahā |
bhīṣmeṇa nihato rājanyudhyamānaḥ parākramī || 8-4-85||

MHB 8-4-86

वसुदानश्च कदनं कुर्वाणोऽतीव संयुगे ।
भारद्वाजेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥ ८-४-८६॥
vasudānaśca kadanaṃ kurvāṇo'tīva saṃyuge |
bhāradvājena vikramya gamito yamasādanam || 8-4-86||

MHB 8-4-87

एते चान्ये च बहवः पाण्डवानां महारथाः ।
हता द्रोणेन विक्रम्य यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ ८-४-८७॥
ete cānye ca bahavaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ |
hatā droṇena vikramya yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi || 8-4-87||

MHB 8-4-88

धृतराष्ट्र उवाच ।
हतप्रवीरे सैन्येऽस्मिन्मामके वदतां वर ।
अहताञ्शंस मे सूत येऽत्र जीवन्ति केचन ॥ ८-४-८८॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
hatapravīre sainye'sminmāmake vadatāṃ vara |
ahatāñśaṃsa me sūta ye'tra jīvanti kecana || 8-4-88||

MHB 8-4-89

एतेषु निहतेष्वद्य ये त्वया परिकीर्तिताः ।
अहतान्मन्यसे यांस्त्वं तेऽपि स्वर्गजितो मताः ॥ ८-४-८९॥
eteṣu nihateṣvadya ye tvayā parikīrtitāḥ |
ahatānmanyase yāṃstvaṃ te'pi svargajito matāḥ || 8-4-89||

MHB 8-4-90

संजय उवाच ।
यस्मिन्महास्त्राणि समर्पितानि चित्राणि शुभ्राणि चतुर्विधानि ।
दिव्यानि राजन्निहितानि चैव द्रोणेन वीरद्विजसत्तमेन ॥ ८-४-९०॥
saṃjaya uvāca |
yasminmahāstrāṇi samarpitāni citrāṇi śubhrāṇi caturvidhāni |
divyāni rājannihitāni caiva droṇena vīradvijasattamena || 8-4-90||

MHB 8-4-91

महारथः कृतिमान्क्षिप्रहस्तो दृढायुधो दृढमुष्टिर्दृढेषुः ।
स वीर्यवान्द्रोणपुत्रस्तरस्वी व्यवस्थितो योद्धुकामस्त्वदर्थे ॥ ८-४-९१॥
mahārathaḥ kṛtimānkṣiprahasto dṛḍhāyudho dṛḍhamuṣṭirdṛḍheṣuḥ |
sa vīryavāndroṇaputrastarasvī vyavasthito yoddhukāmastvadarthe || 8-4-91||

MHB 8-4-92

आनर्तवासी हृदिकात्मजोऽसौ महारथः सात्वतानां वरिष्ठः ।
स्वयं भोजः कृतवर्मा कृतास्त्रो व्यवस्थितो योद्धुकामस्त्वदर्थे ॥ ८-४-९२॥
ānartavāsī hṛdikātmajo'sau mahārathaḥ sātvatānāṃ variṣṭhaḥ |
svayaṃ bhojaḥ kṛtavarmā kṛtāstro vyavasthito yoddhukāmastvadarthe || 8-4-92||

MHB 8-4-93

शारद्वतो गौतमश्चापि राजन्महाबलो बहुचित्रास्त्रयोधी ।
धनुश्चित्रं सुमहद्भारसाहं व्यवस्थितो योत्स्यमानः प्रगृह्य ॥ ८-४-९३॥
śāradvato gautamaścāpi rājanmahābalo bahucitrāstrayodhī |
dhanuścitraṃ sumahadbhārasāhaṃ vyavasthito yotsyamānaḥ pragṛhya || 8-4-93||

MHB 8-4-94

आर्तायनिः समरे दुष्प्रकम्प्यः सेनाग्रणीः प्रथमस्तावकानाम् ।
स्वस्रेयांस्तान्पाण्डवेयान्विसृज्य सत्यां वाचं तां चिकीर्षुस्तरस्वी ॥ ८-४-९४॥
ārtāyaniḥ samare duṣprakampyaḥ senāgraṇīḥ prathamastāvakānām |
svasreyāṃstānpāṇḍaveyānvisṛjya satyāṃ vācaṃ tāṃ cikīrṣustarasvī || 8-4-94||

MHB 8-4-95

तेजोवधं सूतपुत्रस्य संख्ये प्रतिश्रुत्वाजातशत्रोः पुरस्तात् ।
दुराधर्षः शक्रसमानवीर्यः शल्यः स्थितो योद्धुकामस्त्वदर्थे ॥ ८-४-९५॥
tejovadhaṃ sūtaputrasya saṃkhye pratiśrutvājātaśatroḥ purastāt |
durādharṣaḥ śakrasamānavīryaḥ śalyaḥ sthito yoddhukāmastvadarthe || 8-4-95||

MHB 8-4-96

आजानेयैः सैन्धवैः पार्वतीयैर्नदीजकाम्बोजवनायुबाह्लिकैः ।
गान्धारराजः स्वबलेन युक्तो व्यवस्थितो योद्धुकामस्त्वदर्थे ॥ ८-४-९६॥
ājāneyaiḥ saindhavaiḥ pārvatīyairnadījakāmbojavanāyubāhlikaiḥ |
gāndhārarājaḥ svabalena yukto vyavasthito yoddhukāmastvadarthe || 8-4-96||

MHB 8-4-97

तथा सुतस्ते ज्वलनार्कवर्णं रथं समास्थाय कुरुप्रवीर ।
व्यवस्थितः कुरुमित्रो नरेन्द्र व्यभ्रे सूर्यो भ्राजमानो यथा वै ॥ ८-४-९७॥
tathā sutaste jvalanārkavarṇaṃ rathaṃ samāsthāya kurupravīra |
vyavasthitaḥ kurumitro narendra vyabhre sūryo bhrājamāno yathā vai || 8-4-97||

MHB 8-4-98

दुर्योधनो नागकुलस्य मध्ये महावीर्यः सह सैन्यप्रवीरैः ।
रथेन जाम्बूनदभूषणेन व्यवस्थितः समरे योद्धुकामः ॥ ८-४-९८॥
duryodhano nāgakulasya madhye mahāvīryaḥ saha sainyapravīraiḥ |
rathena jāmbūnadabhūṣaṇena vyavasthitaḥ samare yoddhukāmaḥ || 8-4-98||

MHB 8-4-99

स राजमध्ये पुरुषप्रवीरो रराज जाम्बूनदचित्रवर्मा ।
पद्मप्रभो वह्निरिवाल्पधूमो मेघान्तरे सूर्य इव प्रकाशः ॥ ८-४-९९॥
sa rājamadhye puruṣapravīro rarāja jāmbūnadacitravarmā |
padmaprabho vahnirivālpadhūmo meghāntare sūrya iva prakāśaḥ || 8-4-99||

MHB 8-4-100

तथा सुषेणोऽप्यसिचर्मपाणिस्तवात्मजः सत्यसेनश्च वीरः ।
व्यवस्थितौ चित्रसेनेन सार्धं हृष्टात्मानौ समरे योद्धुकामौ ॥ ८-४-१००॥
tathā suṣeṇo'pyasicarmapāṇistavātmajaḥ satyasenaśca vīraḥ |
vyavasthitau citrasenena sārdhaṃ hṛṣṭātmānau samare yoddhukāmau || 8-4-100||

MHB 8-4-101

ह्रीनिषेधा भरता राजपुत्राश्चित्रायुधः श्रुतकर्मा जयश्च ।
शलश्च सत्यव्रतदुःशलौ च व्यवस्थिता बलिनो योद्धुकामाः ॥ ८-४-१०१॥
hrīniṣedhā bharatā rājaputrāścitrāyudhaḥ śrutakarmā jayaśca |
śalaśca satyavrataduḥśalau ca vyavasthitā balino yoddhukāmāḥ || 8-4-101||

MHB 8-4-102

कैतव्यानामधिपः शूरमानी रणे रणे शत्रुहा राजपुत्रः ।
पत्री हयी नागरथप्रयायी व्यवस्थितो योद्धुकामस्त्वदर्थे ॥ ८-४-१०२॥
kaitavyānāmadhipaḥ śūramānī raṇe raṇe śatruhā rājaputraḥ |
patrī hayī nāgarathaprayāyī vyavasthito yoddhukāmastvadarthe || 8-4-102||

MHB 8-4-103

वीरः श्रुतायुश्च श्रुतायुधश्च चित्राङ्गदश्चित्रवर्मा स वीरः ।
व्यवस्थिता ये तु सैन्ये नराग्र्याः प्रहारिणो मानिनः सत्यसंधाः ॥ ८-४-१०३॥
vīraḥ śrutāyuśca śrutāyudhaśca citrāṅgadaścitravarmā sa vīraḥ |
vyavasthitā ye tu sainye narāgryāḥ prahāriṇo māninaḥ satyasaṃdhāḥ || 8-4-103||

MHB 8-4-104

कर्णात्मजः सत्यसेनो महात्मा व्यवस्थितः समरे योद्धुकामः ।
अथापरौ कर्णसुतौ वरार्हौ व्यवस्थितौ लघुहस्तौ नरेन्द्र ।
बलं महद्दुर्भिदमल्पधैर्यैः समाश्रितौ योत्स्यमानौ त्वदर्थे ॥ ८-४-१०४॥
karṇātmajaḥ satyaseno mahātmā vyavasthitaḥ samare yoddhukāmaḥ |
athāparau karṇasutau varārhau vyavasthitau laghuhastau narendra |
balaṃ mahaddurbhidamalpadhairyaiḥ samāśritau yotsyamānau tvadarthe || 8-4-104||

MHB 8-4-105

एतैश्च मुख्यैरपरैश्च राजन्योधप्रवीरैरमितप्रभावैः ।
व्यवस्थितो नागकुलस्य मध्ये यथा महेन्द्रः कुरुराजो जयाय ॥ ८-४-१०५॥
etaiśca mukhyairaparaiśca rājanyodhapravīrairamitaprabhāvaiḥ |
vyavasthito nāgakulasya madhye yathā mahendraḥ kururājo jayāya || 8-4-105||

MHB 8-4-106

धृतराष्ट्र उवाच ।
आख्याता जीवमाना ये परेभ्योऽन्ये यथातथम् ।
इतीदमभिगच्छामि व्यक्तमर्थाभिपत्तितः ॥ ८-४-१०६॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
ākhyātā jīvamānā ye parebhyo'nye yathātatham |
itīdamabhigacchāmi vyaktamarthābhipattitaḥ || 8-4-106||

MHB 8-4-107

वैशंपायन उवाच ।
एवं ब्रुवन्नेव तदा धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
हतप्रवीरं विध्वस्तं किंचिच्छेषं स्वकं बलम् ।
श्रुत्वा व्यामोहमगमच्छोकव्याकुलितेन्द्रियः ॥ ८-४-१०७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ bruvanneva tadā dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
hatapravīraṃ vidhvastaṃ kiṃciccheṣaṃ svakaṃ balam |
śrutvā vyāmohamagamacchokavyākulitendriyaḥ || 8-4-107||

MHB 8-4-108

मुह्यमानोऽब्रवीच्चापि मुहूर्तं तिष्ठ संजय ।
व्याकुलं मे मनस्तात श्रुत्वा सुमहदप्रियम् ।
नष्टचित्तस्ततः सोऽथ बभूव जगतीपतिः ॥ ८-४-१०८॥
muhyamāno'bravīccāpi muhūrtaṃ tiṣṭha saṃjaya |
vyākulaṃ me manastāta śrutvā sumahadapriyam |
naṣṭacittastataḥ so'tha babhūva jagatīpatiḥ || 8-4-108||

Adhyaya: 5/69 (110)

MHB 8-5-1

जनमेजय उवाच ।
श्रुत्वा कर्णं हतं युद्धे पुत्रांश्चैवापलायिनः ।
नरेन्द्रः किंचिदाश्वस्तो द्विजश्रेष्ठ किमब्रवीत् ॥ ८-५-१॥
janamejaya uvāca |
śrutvā karṇaṃ hataṃ yuddhe putrāṃścaivāpalāyinaḥ |
narendraḥ kiṃcidāśvasto dvijaśreṣṭha kimabravīt || 8-5-1||

MHB 8-5-2

प्राप्तवान्परमं दुःखं पुत्रव्यसनजं महत् ।
तस्मिन्यदुक्तवान्काले तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ ८-५-२॥
prāptavānparamaṃ duḥkhaṃ putravyasanajaṃ mahat |
tasminyaduktavānkāle tanmamācakṣva pṛcchataḥ || 8-5-2||

MHB 8-5-3

वैशंपायन उवाच ।
श्रुत्वा कर्णस्य निधनमश्रद्धेयमिवाद्भुतम् ।
भूतसंमोहनं भीमं मेरोः पर्यसनं यथा ॥ ८-५-३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śrutvā karṇasya nidhanamaśraddheyamivādbhutam |
bhūtasaṃmohanaṃ bhīmaṃ meroḥ paryasanaṃ yathā || 8-5-3||

MHB 8-5-4

चित्तमोहमिवायुक्तं भार्गवस्य महामतेः ।
पराजयमिवेन्द्रस्य द्विषद्भ्यो भीमकर्मणः ॥ ८-५-४॥
cittamohamivāyuktaṃ bhārgavasya mahāmateḥ |
parājayamivendrasya dviṣadbhyo bhīmakarmaṇaḥ || 8-5-4||

MHB 8-5-5

दिवः प्रपतनं भानोरुर्व्यामिव महाद्युतेः ।
संशोषणमिवाचिन्त्यं समुद्रस्याक्षयाम्भसः ॥ ८-५-५॥
divaḥ prapatanaṃ bhānorurvyāmiva mahādyuteḥ |
saṃśoṣaṇamivācintyaṃ samudrasyākṣayāmbhasaḥ || 8-5-5||

MHB 8-5-6

महीवियद्दिगीशानां सर्वनाशमिवाद्भुतम् ।
कर्मणोरिव वैफल्यमुभयोः पुण्यपापयोः ॥ ८-५-६॥
mahīviyaddigīśānāṃ sarvanāśamivādbhutam |
karmaṇoriva vaiphalyamubhayoḥ puṇyapāpayoḥ || 8-5-6||

MHB 8-5-7

संचिन्त्य निपुणं बुद्ध्या धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
नेदमस्तीति संचिन्त्य कर्णस्य निधनं प्रति ॥ ८-५-७॥
saṃcintya nipuṇaṃ buddhyā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ |
nedamastīti saṃcintya karṇasya nidhanaṃ prati || 8-5-7||

MHB 8-5-8

प्राणिनामेतदात्मत्वात्स्यादपीति विनाशनम् ।
शोकाग्निना दह्यमानो धम्यमान इवाशयः ॥ ८-५-८॥
prāṇināmetadātmatvātsyādapīti vināśanam |
śokāgninā dahyamāno dhamyamāna ivāśayaḥ || 8-5-8||

MHB 8-5-9

विध्वस्तात्मा श्वसन्दीनो हा हेत्युक्त्वा सुदुःखितः ।
विललाप महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ॥ ८-५-९॥
vidhvastātmā śvasandīno hā hetyuktvā suduḥkhitaḥ |
vilalāpa mahārāja dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ || 8-5-9||

MHB 8-5-10

धृतराष्ट्र उवाच ।
संजयाधिरथो वीरः सिंहद्विरदविक्रमः ।
वृषमप्रतिमस्कन्धो वृषभाक्षगतिस्वनः ॥ ८-५-१०॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
saṃjayādhiratho vīraḥ siṃhadviradavikramaḥ |
vṛṣamapratimaskandho vṛṣabhākṣagatisvanaḥ || 8-5-10||

MHB 8-5-11

वृषभो वृषभस्येव यो युद्धे न निवर्तते ।
शत्रोरपि महेन्द्रस्य वज्रसंहननो युवा ॥ ८-५-११॥
vṛṣabho vṛṣabhasyeva yo yuddhe na nivartate |
śatrorapi mahendrasya vajrasaṃhanano yuvā || 8-5-11||

MHB 8-5-12

यस्य ज्यातलशब्देन शरवृष्टिरवेण च ।
रथाश्वनरमातङ्गा नावतिष्ठन्ति संयुगे ॥ ८-५-१२॥
yasya jyātalaśabdena śaravṛṣṭiraveṇa ca |
rathāśvanaramātaṅgā nāvatiṣṭhanti saṃyuge || 8-5-12||

MHB 8-5-13

यमाश्रित्य महाबाहुं द्विषत्संघघ्नमच्युतम् ।
दुर्योधनोऽकरोद्वैरं पाण्डुपुत्रैर्महाबलैः ॥ ८-५-१३॥
yamāśritya mahābāhuṃ dviṣatsaṃghaghnamacyutam |
duryodhano'karodvairaṃ pāṇḍuputrairmahābalaiḥ || 8-5-13||

MHB 8-5-14

स कथं रथिनां श्रेष्ठः कर्णः पार्थेन संयुगे ।
निहतः पुरुषव्याघ्रः प्रसह्यासह्यविक्रमः ॥ ८-५-१४॥
sa kathaṃ rathināṃ śreṣṭhaḥ karṇaḥ pārthena saṃyuge |
nihataḥ puruṣavyāghraḥ prasahyāsahyavikramaḥ || 8-5-14||

MHB 8-5-15

यो नामन्यत वै नित्यमच्युतं न धनंजयम् ।
न वृष्णीनपि तानन्यान्स्वबाहुबलमाश्रितः ॥ ८-५-१५॥
yo nāmanyata vai nityamacyutaṃ na dhanaṃjayam |
na vṛṣṇīnapi tānanyānsvabāhubalamāśritaḥ || 8-5-15||

MHB 8-5-16

शार्ङ्गगाण्डीवधन्वानौ सहितावपराजितौ ।
अहं दिव्याद्रथादेकः पातयिष्यामि संयुगे ॥ ८-५-१६॥
śārṅgagāṇḍīvadhanvānau sahitāvaparājitau |
ahaṃ divyādrathādekaḥ pātayiṣyāmi saṃyuge || 8-5-16||

MHB 8-5-17

इति यः सततं मन्दमवोचल्लोभमोहितम् ।
दुर्योधनमपादीनं राज्यकामुकमातुरम् ॥ ८-५-१७॥
iti yaḥ satataṃ mandamavocallobhamohitam |
duryodhanamapādīnaṃ rājyakāmukamāturam || 8-5-17||

MHB 8-5-18

यश्चाजैषीदतिबलानमित्रानपि दुर्जयान् ।
गान्धारान्मद्रकान्मत्स्यांस्त्रिगर्तांस्तङ्गणाञ्शकान् ॥ ८-५-१८॥
yaścājaiṣīdatibalānamitrānapi durjayān |
gāndhārānmadrakānmatsyāṃstrigartāṃstaṅgaṇāñśakān || 8-5-18||

MHB 8-5-19

पाञ्चालांश्च विदेहांश्च कुणिन्दान्काशिकोसलान् ।
सुह्मानङ्गांश्च पुण्ड्रांश्च निषादान्वङ्गकीचकान् ॥ ८-५-१९॥
pāñcālāṃśca videhāṃśca kuṇindānkāśikosalān |
suhmānaṅgāṃśca puṇḍrāṃśca niṣādānvaṅgakīcakān || 8-5-19||

MHB 8-5-20

वत्सान्कलिङ्गांस्तरलानश्मकानृषिकांस्तथा ।
यो जित्वा समरे वीरश्चक्रे बलिभृतः पुरा ॥ ८-५-२०॥
vatsānkaliṅgāṃstaralānaśmakānṛṣikāṃstathā |
yo jitvā samare vīraścakre balibhṛtaḥ purā || 8-5-20||

MHB 8-5-21

उच्चैःश्रवा वरोऽश्वानां राज्ञां वैश्रवणो वरः ।
वरो महेन्द्रो देवानां कर्णः प्रहरतां वरः ॥ ८-५-२१॥
uccaiḥśravā varo'śvānāṃ rājñāṃ vaiśravaṇo varaḥ |
varo mahendro devānāṃ karṇaḥ praharatāṃ varaḥ || 8-5-21||

MHB 8-5-22

यं लब्ध्वा मागधो राजा सान्त्वमानार्थगौरवैः ।
अरौत्सीत्पार्थिवं क्षत्रमृते कौरवयादवान् ॥ ८-५-२२॥
yaṃ labdhvā māgadho rājā sāntvamānārthagauravaiḥ |
arautsītpārthivaṃ kṣatramṛte kauravayādavān || 8-5-22||

MHB 8-5-23

तं श्रुत्वा निहतं कर्णं द्वैरथे सव्यसाचिना ।
शोकार्णवे निमग्नोऽहमप्लवः सागरे यथा ॥ ८-५-२३॥
taṃ śrutvā nihataṃ karṇaṃ dvairathe savyasācinā |
śokārṇave nimagno'hamaplavaḥ sāgare yathā || 8-5-23||

MHB 8-5-24

ईदृशैर्यद्यहं दुःखैर्न विनश्यामि संजय ।
वज्राद्दृढतरं मन्ये हृदयं मम दुर्भिदम् ॥ ८-५-२४॥
īdṛśairyadyahaṃ duḥkhairna vinaśyāmi saṃjaya |
vajrāddṛḍhataraṃ manye hṛdayaṃ mama durbhidam || 8-5-24||

MHB 8-5-25

ज्ञातिसंबन्धिमित्राणामिमं श्रुत्वा पराजयम् ।
को मदन्यः पुमाँल्लोके न जह्यात्सूत जीवितम् ॥ ८-५-२५॥
jñātisaṃbandhimitrāṇāmimaṃ śrutvā parājayam |
ko madanyaḥ pumā~lloke na jahyātsūta jīvitam || 8-5-25||

MHB 8-5-26

विषमग्निं प्रपातं वा पर्वताग्रादहं वृणे ।
न हि शक्ष्यामि दुःखानि सोढुं कष्टानि संजय ॥ ८-५-२६॥
viṣamagniṃ prapātaṃ vā parvatāgrādahaṃ vṛṇe |
na hi śakṣyāmi duḥkhāni soḍhuṃ kaṣṭāni saṃjaya || 8-5-26||

MHB 8-5-27

संजय उवाच ।
श्रिया कुलेन यशसा तपसा च श्रुतेन च ।
त्वामद्य सन्तो मन्यन्ते ययातिमिव नाहुषम् ॥ ८-५-२७॥
saṃjaya uvāca |
śriyā kulena yaśasā tapasā ca śrutena ca |
tvāmadya santo manyante yayātimiva nāhuṣam || 8-5-27||

MHB 8-5-28

श्रुते महर्षिप्रतिमः कृतकृत्योऽसि पार्थिव ।
पर्यवस्थापयात्मानं मा विषादे मनः कृथाः ॥ ८-५-२८॥
śrute maharṣipratimaḥ kṛtakṛtyo'si pārthiva |
paryavasthāpayātmānaṃ mā viṣāde manaḥ kṛthāḥ || 8-5-28||

MHB 8-5-29

धृतराष्ट्र उवाच ।
दैवमेव परं मन्ये धिक्पौरुषमनर्थकम् ।
यत्र रामप्रतीकाशः कर्णोऽहन्यत संयुगे ॥ ८-५-२९॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
daivameva paraṃ manye dhikpauruṣamanarthakam |
yatra rāmapratīkāśaḥ karṇo'hanyata saṃyuge || 8-5-29||

MHB 8-5-30

हत्वा युधिष्ठिरानीकं पाञ्चालानां रथव्रजान् ।
प्रताप्य शरवर्षेण दिशः सर्वा महारथः ॥ ८-५-३०॥
hatvā yudhiṣṭhirānīkaṃ pāñcālānāṃ rathavrajān |
pratāpya śaravarṣeṇa diśaḥ sarvā mahārathaḥ || 8-5-30||

MHB 8-5-31

मोहयित्वा रणे पार्थान्वज्रहस्त इवासुरान् ।
स कथं निहतः शेते वातरुग्ण इव द्रुमः ॥ ८-५-३१॥
mohayitvā raṇe pārthānvajrahasta ivāsurān |
sa kathaṃ nihataḥ śete vātarugṇa iva drumaḥ || 8-5-31||

MHB 8-5-32

शोकस्यान्तं न पश्यामि समुद्रस्येव विप्लुकाः ।
चिन्ता मे वर्धते तीव्रा मुमूर्षा चापि जायते ॥ ८-५-३२॥
śokasyāntaṃ na paśyāmi samudrasyeva viplukāḥ |
cintā me vardhate tīvrā mumūrṣā cāpi jāyate || 8-5-32||

MHB 8-5-33

कर्णस्य निधनं श्रुत्वा विजयं फल्गुनस्य च ।
अश्रद्धेयमहं मन्ये वधं कर्णस्य संजय ॥ ८-५-३३॥
karṇasya nidhanaṃ śrutvā vijayaṃ phalgunasya ca |
aśraddheyamahaṃ manye vadhaṃ karṇasya saṃjaya || 8-5-33||

MHB 8-5-34

वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम ।
यच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं कर्णं न दीर्यते ॥ ८-५-३४॥
vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ mama |
yacchrutvā puruṣavyāghraṃ hataṃ karṇaṃ na dīryate || 8-5-34||

MHB 8-5-35

आयुर्नूनं सुदीर्घं मे विहितं दैवतैः पुरा ।
यत्र कर्णं हतं श्रुत्वा जीवामीह सुदुःखितः ॥ ८-५-३५॥
āyurnūnaṃ sudīrghaṃ me vihitaṃ daivataiḥ purā |
yatra karṇaṃ hataṃ śrutvā jīvāmīha suduḥkhitaḥ || 8-5-35||

MHB 8-5-36

धिग्जीवितमिदं मेऽद्य सुहृद्धीनस्य संजय ।
अद्य चाहं दशामेतां गतः संजय गर्हिताम् ।
कृपणं वर्तयिष्यामि शोच्यः सर्वस्य मन्दधीः ॥ ८-५-३६॥
dhigjīvitamidaṃ me'dya suhṛddhīnasya saṃjaya |
adya cāhaṃ daśāmetāṃ gataḥ saṃjaya garhitām |
kṛpaṇaṃ vartayiṣyāmi śocyaḥ sarvasya mandadhīḥ || 8-5-36||

MHB 8-5-37

अहमेव पुरा भूत्वा सर्वलोकस्य सत्कृतः ।
परिभूतः कथं सूत पुनः शक्ष्यामि जीवितुम् ।
दुःखात्सुदुःखं व्यसनं प्राप्तवानस्मि संजय ॥ ८-५-३७॥
ahameva purā bhūtvā sarvalokasya satkṛtaḥ |
paribhūtaḥ kathaṃ sūta punaḥ śakṣyāmi jīvitum |
duḥkhātsuduḥkhaṃ vyasanaṃ prāptavānasmi saṃjaya || 8-5-37||

MHB 8-5-38

तस्माद्भीष्मवधे चैव द्रोणस्य च महात्मनः ।
नात्र शेषं प्रपश्यामि सूतपुत्रे हते युधि ॥ ८-५-३८॥
tasmādbhīṣmavadhe caiva droṇasya ca mahātmanaḥ |
nātra śeṣaṃ prapaśyāmi sūtaputre hate yudhi || 8-5-38||

MHB 8-5-39

स हि पारं महानासीत्पुत्राणां मम संजय ।
युद्धे विनिहतः शूरो विसृजन्सायकान्बहून् ॥ ८-५-३९॥
sa hi pāraṃ mahānāsītputrāṇāṃ mama saṃjaya |
yuddhe vinihataḥ śūro visṛjansāyakānbahūn || 8-5-39||

MHB 8-5-40

को हि मे जीवितेनार्थस्तमृते पुरुषर्षभम् ।
रथादतिरथो नूनमपतत्सायकार्दितः ॥ ८-५-४०॥
ko hi me jīvitenārthastamṛte puruṣarṣabham |
rathādatiratho nūnamapatatsāyakārditaḥ || 8-5-40||

MHB 8-5-41

पर्वतस्येव शिखरं वज्रपातविदारितम् ।
शयीत पृथिवीं नूनं शोभयन्रुधिरोक्षितः ।
मातङ्ग इव मत्तेन मातङ्गेन निपातितः ॥ ८-५-४१॥
parvatasyeva śikharaṃ vajrapātavidāritam |
śayīta pṛthivīṃ nūnaṃ śobhayanrudhirokṣitaḥ |
mātaṅga iva mattena mātaṅgena nipātitaḥ || 8-5-41||

MHB 8-5-42

यद्बलं धार्तराष्ट्राणां पाण्डवानां यतो भयम् ।
सोऽर्जुनेन हतः कर्णः प्रतिमानं धनुष्मताम् ॥ ८-५-४२॥
yadbalaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ yato bhayam |
so'rjunena hataḥ karṇaḥ pratimānaṃ dhanuṣmatām || 8-5-42||

MHB 8-5-43

स हि वीरो महेष्वासः पुत्राणामभयंकरः ।
शेते विनिहतो वीरः शक्रेणेव यथा बलः ॥ ८-५-४३॥
sa hi vīro maheṣvāsaḥ putrāṇāmabhayaṃkaraḥ |
śete vinihato vīraḥ śakreṇeva yathā balaḥ || 8-5-43||

MHB 8-5-44

पङ्गोरिवाध्वगमनं दरिद्रस्येव कामितम् ।
दुर्योधनस्य चाकूतं तृषितस्येव पिप्लुकाः ॥ ८-५-४४॥
paṅgorivādhvagamanaṃ daridrasyeva kāmitam |
duryodhanasya cākūtaṃ tṛṣitasyeva piplukāḥ || 8-5-44||

MHB 8-5-45

अन्यथा चिन्तितं कार्यमन्यथा तत्तु जायते ।
अहो नु बलवद्दैवं कालश्च दुरतिक्रमः ॥ ८-५-४५॥
anyathā cintitaṃ kāryamanyathā tattu jāyate |
aho nu balavaddaivaṃ kālaśca duratikramaḥ || 8-5-45||

MHB 8-5-46

पलायमानः कृपणं दीनात्मा दीनपौरुषः ।
कच्चिन्न निहतः सूत पुत्रो दुःशासनो मम ॥ ८-५-४६॥
palāyamānaḥ kṛpaṇaṃ dīnātmā dīnapauruṣaḥ |
kaccinna nihataḥ sūta putro duḥśāsano mama || 8-5-46||

MHB 8-5-47

कच्चिन्न नीचाचरितं कृतवांस्तात संयुगे ।
कच्चिन्न निहतः शूरो यथा न क्षत्रिया हताः ॥ ८-५-४७॥
kaccinna nīcācaritaṃ kṛtavāṃstāta saṃyuge |
kaccinna nihataḥ śūro yathā na kṣatriyā hatāḥ || 8-5-47||

MHB 8-5-48

युधिष्ठिरस्य वचनं मा युद्धमिति सर्वदा ।
दुर्योधनो नाभ्यगृह्णान्मूढः पथ्यमिवौषधम् ॥ ८-५-४८॥
yudhiṣṭhirasya vacanaṃ mā yuddhamiti sarvadā |
duryodhano nābhyagṛhṇānmūḍhaḥ pathyamivauṣadham || 8-5-48||

MHB 8-5-49

शरतल्पे शयानेन भीष्मेण सुमहात्मना ।
पानीयं याचितः पार्थः सोऽविध्यन्मेदिनीतलम् ॥ ८-५-४९॥
śaratalpe śayānena bhīṣmeṇa sumahātmanā |
pānīyaṃ yācitaḥ pārthaḥ so'vidhyanmedinītalam || 8-5-49||

MHB 8-5-50

जलस्य धारां विहितां दृष्ट्वा तां पाण्डवेन ह ।
अब्रवीत्स महाबाहुस्तात संशाम्य पाण्डवैः ॥ ८-५-५०॥
jalasya dhārāṃ vihitāṃ dṛṣṭvā tāṃ pāṇḍavena ha |
abravītsa mahābāhustāta saṃśāmya pāṇḍavaiḥ || 8-5-50||

MHB 8-5-51

प्रशमाद्धि भवेच्छान्तिर्मदन्तं युद्धमस्तु च ।
भ्रातृभावेन पृथिवीं भुङ्क्ष्व पाण्डुसुतैः सह ॥ ८-५-५१॥
praśamāddhi bhavecchāntirmadantaṃ yuddhamastu ca |
bhrātṛbhāvena pṛthivīṃ bhuṅkṣva pāṇḍusutaiḥ saha || 8-5-51||

MHB 8-5-52

अकुर्वन्वचनं तस्य नूनं शोचति मे सुतः ।
तदिदं समनुप्राप्तं वचनं दीर्घदर्शिनः ॥ ८-५-५२॥
akurvanvacanaṃ tasya nūnaṃ śocati me sutaḥ |
tadidaṃ samanuprāptaṃ vacanaṃ dīrghadarśinaḥ || 8-5-52||

MHB 8-5-53

अहं तु निहतामात्यो हतपुत्रश्च संजय ।
द्यूततः कृच्छ्रमापन्नो लूनपक्ष इव द्विजः ॥ ८-५-५३॥
ahaṃ tu nihatāmātyo hataputraśca saṃjaya |
dyūtataḥ kṛcchramāpanno lūnapakṣa iva dvijaḥ || 8-5-53||

MHB 8-5-54

यथा हि शकुनिं गृह्य छित्त्वा पक्षौ च संजय ।
विसर्जयन्ति संहृष्टाः क्रीडमानाः कुमारकाः ॥ ८-५-५४॥
yathā hi śakuniṃ gṛhya chittvā pakṣau ca saṃjaya |
visarjayanti saṃhṛṣṭāḥ krīḍamānāḥ kumārakāḥ || 8-5-54||

MHB 8-5-55

छिन्नपक्षतया तस्य गमनं नोपपद्यते ।
तथाहमपि संप्राप्तो लूनपक्ष इव द्विजः ॥ ८-५-५५॥
chinnapakṣatayā tasya gamanaṃ nopapadyate |
tathāhamapi saṃprāpto lūnapakṣa iva dvijaḥ || 8-5-55||

MHB 8-5-56

क्षीणः सर्वार्थहीनश्च निर्बन्धुर्ज्ञातिवर्जितः ।
कां दिशं प्रतिपत्स्यामि दीनः शत्रुवशं गतः ॥ ८-५-५६॥
kṣīṇaḥ sarvārthahīnaśca nirbandhurjñātivarjitaḥ |
kāṃ diśaṃ pratipatsyāmi dīnaḥ śatruvaśaṃ gataḥ || 8-5-56||

MHB 8-5-57

दुर्योधनस्य वृद्ध्यर्थं पृथिवीं योऽजयत्प्रभुः ।
स जितः पाण्डवैः शूरैः समर्थैर्वीर्यशालिभिः ॥ ८-५-५७॥
duryodhanasya vṛddhyarthaṃ pṛthivīṃ yo'jayatprabhuḥ |
sa jitaḥ pāṇḍavaiḥ śūraiḥ samarthairvīryaśālibhiḥ || 8-5-57||

MHB 8-5-58

तस्मिन्हते महेष्वासे कर्णे युधि किरीटिना ।
के वीराः पर्यवर्तन्त तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ ८-५-५८॥
tasminhate maheṣvāse karṇe yudhi kirīṭinā |
ke vīrāḥ paryavartanta tanmamācakṣva saṃjaya || 8-5-58||

MHB 8-5-59

कच्चिन्नैकः परित्यक्तः पाण्डवैर्निहतो रणे ।
उक्तं त्वया पुरा वीर यथा वीरा निपातिताः ॥ ८-५-५९॥
kaccinnaikaḥ parityaktaḥ pāṇḍavairnihato raṇe |
uktaṃ tvayā purā vīra yathā vīrā nipātitāḥ || 8-5-59||

MHB 8-5-60

भीष्ममप्रतियुध्यन्तं शिखण्डी सायकोत्तमैः ।
पातयामास समरे सर्वशस्त्रभृतां वरम् ॥ ८-५-६०॥
bhīṣmamapratiyudhyantaṃ śikhaṇḍī sāyakottamaiḥ |
pātayāmāsa samare sarvaśastrabhṛtāṃ varam || 8-5-60||

MHB 8-5-61

तथा द्रौपदिना द्रोणो न्यस्तसर्वायुधो युधि ।
युक्तयोगो महेष्वासः शरैर्बहुभिराचितः ।
निहतः खड्गमुद्यम्य धृष्टद्युम्नेन संजय ॥ ८-५-६१॥
tathā draupadinā droṇo nyastasarvāyudho yudhi |
yuktayogo maheṣvāsaḥ śarairbahubhirācitaḥ |
nihataḥ khaḍgamudyamya dhṛṣṭadyumnena saṃjaya || 8-5-61||

MHB 8-5-62

अन्तरेण हतावेतौ छलेन च विशेषतः ।
अश्रौषमहमेतद्वै भीष्मद्रोणौ निपातितौ ॥ ८-५-६२॥
antareṇa hatāvetau chalena ca viśeṣataḥ |
aśrauṣamahametadvai bhīṣmadroṇau nipātitau || 8-5-62||

MHB 8-5-63

भीष्मद्रोणौ हि समरे न हन्याद्वज्रभृत्स्वयम् ।
न्यायेन युध्यमानौ हि तद्वै सत्यं ब्रवीमि ते ॥ ८-५-६३॥
bhīṣmadroṇau hi samare na hanyādvajrabhṛtsvayam |
nyāyena yudhyamānau hi tadvai satyaṃ bravīmi te || 8-5-63||

MHB 8-5-64

कर्णं त्वस्यन्तमस्त्राणि दिव्यानि च बहूनि च ।
कथमिन्द्रोपमं वीरं मृत्युर्युद्धे समस्पृशत् ॥ ८-५-६४॥
karṇaṃ tvasyantamastrāṇi divyāni ca bahūni ca |
kathamindropamaṃ vīraṃ mṛtyuryuddhe samaspṛśat || 8-5-64||

MHB 8-5-65

यस्य विद्युत्प्रभां शक्तिं दिव्यां कनकभूषणाम् ।
प्रायच्छद्द्विषतां हन्त्रीं कुण्डलाभ्यां पुरंदरः ॥ ८-५-६५॥
yasya vidyutprabhāṃ śaktiṃ divyāṃ kanakabhūṣaṇām |
prāyacchaddviṣatāṃ hantrīṃ kuṇḍalābhyāṃ puraṃdaraḥ || 8-5-65||

MHB 8-5-66

यस्य सर्पमुखो दिव्यः शरः कनकभूषणः ।
अशेत निहतः पत्री चन्दनेष्वरिसूदनः ॥ ८-५-६६॥
yasya sarpamukho divyaḥ śaraḥ kanakabhūṣaṇaḥ |
aśeta nihataḥ patrī candaneṣvarisūdanaḥ || 8-5-66||

MHB 8-5-67

भीष्मद्रोणमुखान्वीरान्योऽवमन्य महारथान् ।
जामदग्न्यान्महाघोरं ब्राह्ममस्त्रमशिक्षत ॥ ८-५-६७॥
bhīṣmadroṇamukhānvīrānyo'vamanya mahārathān |
jāmadagnyānmahāghoraṃ brāhmamastramaśikṣata || 8-5-67||

MHB 8-5-68

यश्च द्रोणमुखान्दृष्ट्वा विमुखानर्दिताञ्शरैः ।
सौभद्रस्य महाबाहुर्व्यधमत्कार्मुकं शरैः ॥ ८-५-६८॥
yaśca droṇamukhāndṛṣṭvā vimukhānarditāñśaraiḥ |
saubhadrasya mahābāhurvyadhamatkārmukaṃ śaraiḥ || 8-5-68||

MHB 8-5-69

यश्च नागायुतप्राणं वातरंहसमच्युतम् ।
विरथं भ्रातरं कृत्वा भीमसेनमुपाहसत् ॥ ८-५-६९॥
yaśca nāgāyutaprāṇaṃ vātaraṃhasamacyutam |
virathaṃ bhrātaraṃ kṛtvā bhīmasenamupāhasat || 8-5-69||

MHB 8-5-70

सहदेवं च निर्जित्य शरैः संनतपर्वभिः ।
कृपया विरथं कृत्वा नाहनद्धर्मवित्तया ॥ ८-५-७०॥
sahadevaṃ ca nirjitya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
kṛpayā virathaṃ kṛtvā nāhanaddharmavittayā || 8-5-70||

MHB 8-5-71

यश्च मायासहस्राणि ध्वंसयित्वा रणोत्कटम् ।
घटोत्कचं राक्षसेन्द्रं शक्रशक्त्याभिजघ्निवान् ॥ ८-५-७१॥
yaśca māyāsahasrāṇi dhvaṃsayitvā raṇotkaṭam |
ghaṭotkacaṃ rākṣasendraṃ śakraśaktyābhijaghnivān || 8-5-71||

MHB 8-5-72

एतानि दिवसान्यस्य युद्धे भीतो धनंजयः ।
नागमद्द्वैरथं वीरः स कथं निहतो रणे ॥ ८-५-७२॥
etāni divasānyasya yuddhe bhīto dhanaṃjayaḥ |
nāgamaddvairathaṃ vīraḥ sa kathaṃ nihato raṇe || 8-5-72||

MHB 8-5-73

रथसङ्गो न चेत्तस्य धनुर्वा न व्यशीर्यत ।
न चेदस्त्राणि निर्णेशुः स कथं निहतः परैः ॥ ८-५-७३॥
rathasaṅgo na cettasya dhanurvā na vyaśīryata |
na cedastrāṇi nirṇeśuḥ sa kathaṃ nihataḥ paraiḥ || 8-5-73||

MHB 8-5-74

को हि शक्तो रणे कर्णं विधुन्वानं महद्धनुः ।
विमुञ्चन्तं शरान्घोरान्दिव्यान्यस्त्राणि चाहवे ।
जेतुं पुरुषशार्दूलं शार्दूलमिव वेगितम् ॥ ८-५-७४॥
ko hi śakto raṇe karṇaṃ vidhunvānaṃ mahaddhanuḥ |
vimuñcantaṃ śarānghorāndivyānyastrāṇi cāhave |
jetuṃ puruṣaśārdūlaṃ śārdūlamiva vegitam || 8-5-74||

MHB 8-5-75

ध्रुवं तस्य धनुश्छिन्नं रथो वापि गतो महीम् ।
अस्त्राणि वा प्रनष्टानि यथा शंससि मे हतम् ।
न ह्यन्यदनुपश्यामि कारणं तस्य नाशने ॥ ८-५-७५॥
dhruvaṃ tasya dhanuśchinnaṃ ratho vāpi gato mahīm |
astrāṇi vā pranaṣṭāni yathā śaṃsasi me hatam |
na hyanyadanupaśyāmi kāraṇaṃ tasya nāśane || 8-5-75||

MHB 8-5-76

न हन्यामर्जुनं यावत्तावत्पादौ न धावये ।
इति यस्य महाघोरं व्रतमासीन्महात्मनः ॥ ८-५-७६॥
na hanyāmarjunaṃ yāvattāvatpādau na dhāvaye |
iti yasya mahāghoraṃ vratamāsīnmahātmanaḥ || 8-5-76||

MHB 8-5-77

यस्य भीतो वने नित्यं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
त्रयोदश समा निद्रां न लेभे पुरुषर्षभः ॥ ८-५-७७॥
yasya bhīto vane nityaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
trayodaśa samā nidrāṃ na lebhe puruṣarṣabhaḥ || 8-5-77||

MHB 8-5-78

यस्य वीर्यवतो वीर्यं समाश्रित्य महात्मनः ।
मम पुत्रः सभां भार्यां पाण्डूनां नीतवान्बलात् ॥ ८-५-७८॥
yasya vīryavato vīryaṃ samāśritya mahātmanaḥ |
mama putraḥ sabhāṃ bhāryāṃ pāṇḍūnāṃ nītavānbalāt || 8-5-78||

MHB 8-5-79

तत्र चापि सभामध्ये पाण्डवानां च पश्यताम् ।
दासभार्येति पाञ्चालीमब्रवीत्कुरुसंसदि ॥ ८-५-७९॥
tatra cāpi sabhāmadhye pāṇḍavānāṃ ca paśyatām |
dāsabhāryeti pāñcālīmabravītkurusaṃsadi || 8-5-79||

MHB 8-5-80

यश्च गाण्डीवमुक्तानां स्पर्शमुग्रमचिन्तयन् ।
अपतिर्ह्यसि कृष्णेति ब्रुवन्पार्थानवैक्षत ॥ ८-५-८०॥
yaśca gāṇḍīvamuktānāṃ sparśamugramacintayan |
apatirhyasi kṛṣṇeti bruvanpārthānavaikṣata || 8-5-80||

MHB 8-5-81

यस्य नासीद्भयं पार्थैः सपुत्रैः सजनार्दनैः ।
स्वबाहुबलमाश्रित्य मुहूर्तमपि संजय ॥ ८-५-८१॥
yasya nāsīdbhayaṃ pārthaiḥ saputraiḥ sajanārdanaiḥ |
svabāhubalamāśritya muhūrtamapi saṃjaya || 8-5-81||

MHB 8-5-82

तस्य नाहं वधं मन्ये देवैरपि सवासवैः ।
प्रतीपमुपधावद्भिः किं पुनस्तात पाण्डवैः ॥ ८-५-८२॥
tasya nāhaṃ vadhaṃ manye devairapi savāsavaiḥ |
pratīpamupadhāvadbhiḥ kiṃ punastāta pāṇḍavaiḥ || 8-5-82||

MHB 8-5-83

न हि ज्यां स्पृशमानस्य तलत्रे चापि गृह्णतः ।
पुमानाधिरथेः कश्चित्प्रमुखे स्थातुमर्हति ॥ ८-५-८३॥
na hi jyāṃ spṛśamānasya talatre cāpi gṛhṇataḥ |
pumānādhiratheḥ kaścitpramukhe sthātumarhati || 8-5-83||

MHB 8-5-84

अपि स्यान्मेदिनी हीना सोमसूर्यप्रभांशुभिः ।
न वधः पुरुषेन्द्रस्य समरेष्वपलायिनः ॥ ८-५-८४॥
api syānmedinī hīnā somasūryaprabhāṃśubhiḥ |
na vadhaḥ puruṣendrasya samareṣvapalāyinaḥ || 8-5-84||

MHB 8-5-85

यदि मन्दः सहायेन भ्रात्रा दुःशासनेन च ।
वासुदेवस्य दुर्बुद्धिः प्रत्याख्यानमरोचयत् ॥ ८-५-८५॥
yadi mandaḥ sahāyena bhrātrā duḥśāsanena ca |
vāsudevasya durbuddhiḥ pratyākhyānamarocayat || 8-5-85||

MHB 8-5-86

स नूनमृषभस्कन्धं दृष्ट्वा कर्णं निपातितम् ।
दुःशासनं च निहतं मन्ये शोचति पुत्रकः ॥ ८-५-८६॥
sa nūnamṛṣabhaskandhaṃ dṛṣṭvā karṇaṃ nipātitam |
duḥśāsanaṃ ca nihataṃ manye śocati putrakaḥ || 8-5-86||

MHB 8-5-87

हतं वैकर्तनं श्रुत्वा द्वैरथे सव्यसाचिना ।
जयतः पाण्डवान्दृष्ट्वा किं स्विद्दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ८-५-८७॥
hataṃ vaikartanaṃ śrutvā dvairathe savyasācinā |
jayataḥ pāṇḍavāndṛṣṭvā kiṃ svidduryodhano'bravīt || 8-5-87||

MHB 8-5-88

दुर्मर्षणं हतं श्रुत्वा वृषसेनं च संयुगे ।
प्रभग्नं च बलं दृष्ट्वा वध्यमानं महारथैः ॥ ८-५-८८॥
durmarṣaṇaṃ hataṃ śrutvā vṛṣasenaṃ ca saṃyuge |
prabhagnaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā vadhyamānaṃ mahārathaiḥ || 8-5-88||

MHB 8-5-89

पराङ्मुखांस्तथा राज्ञः पलायनपरायणान् ।
विद्रुतान्रथिनो दृष्ट्वा मन्ये शोचति पुत्रकः ॥ ८-५-८९॥
parāṅmukhāṃstathā rājñaḥ palāyanaparāyaṇān |
vidrutānrathino dṛṣṭvā manye śocati putrakaḥ || 8-5-89||

MHB 8-5-90

अनेयश्चाभिमानेन बालबुद्धिरमर्षणः ।
हतोत्साहं बलं दृष्ट्वा किं स्विद्दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ८-५-९०॥
aneyaścābhimānena bālabuddhiramarṣaṇaḥ |
hatotsāhaṃ balaṃ dṛṣṭvā kiṃ svidduryodhano'bravīt || 8-5-90||

MHB 8-5-91

भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे ।
रुधिरं पीयमानेन किं स्विद्दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ८-५-९१॥
bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyuge |
rudhiraṃ pīyamānena kiṃ svidduryodhano'bravīt || 8-5-91||

MHB 8-5-92

सह गान्धारराजेन सभायां यदभाषत ।
कर्णोऽर्जुनं रणे हन्ता हते तस्मिन्किमब्रवीत् ॥ ८-५-९२॥
saha gāndhārarājena sabhāyāṃ yadabhāṣata |
karṇo'rjunaṃ raṇe hantā hate tasminkimabravīt || 8-5-92||

MHB 8-5-93

द्यूतं कृत्वा पुरा हृष्टो वञ्चयित्वा च पाण्डवान् ।
शकुनिः सौबलस्तात हते कर्णे किमब्रवीत् ॥ ८-५-९३॥
dyūtaṃ kṛtvā purā hṛṣṭo vañcayitvā ca pāṇḍavān |
śakuniḥ saubalastāta hate karṇe kimabravīt || 8-5-93||

MHB 8-5-94

कृतवर्मा महेष्वासः सात्वतानां महारथः ।
कर्णं विनिहतं दृष्ट्वा हार्दिक्यः किमभाषत ॥ ८-५-९४॥
kṛtavarmā maheṣvāsaḥ sātvatānāṃ mahārathaḥ |
karṇaṃ vinihataṃ dṛṣṭvā hārdikyaḥ kimabhāṣata || 8-5-94||

MHB 8-5-95

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या यस्य शिक्षामुपासते ।
धनुर्वेदं चिकीर्षन्तो द्रोणपुत्रस्य धीमतः ॥ ८-५-९५॥
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā yasya śikṣāmupāsate |
dhanurvedaṃ cikīrṣanto droṇaputrasya dhīmataḥ || 8-5-95||

MHB 8-5-96

युवा रूपेण संपन्नो दर्शनीयो महायशाः ।
अश्वत्थामा हते कर्णे किमभाषत संजय ॥ ८-५-९६॥
yuvā rūpeṇa saṃpanno darśanīyo mahāyaśāḥ |
aśvatthāmā hate karṇe kimabhāṣata saṃjaya || 8-5-96||

MHB 8-5-97

आचार्यत्वं धनुर्वेदे गतः परमतत्त्ववित् ।
कृपः शारद्वतस्तात हते कर्णे किमब्रवीत् ॥ ८-५-९७॥
ācāryatvaṃ dhanurvede gataḥ paramatattvavit |
kṛpaḥ śāradvatastāta hate karṇe kimabravīt || 8-5-97||

MHB 8-5-98

मद्रराजो महेष्वासः शल्यः समितिशोभनः ।
दिष्टं तेन हि तत्सर्वं यथा कर्णो निपातितः ॥ ८-५-९८॥
madrarājo maheṣvāsaḥ śalyaḥ samitiśobhanaḥ |
diṣṭaṃ tena hi tatsarvaṃ yathā karṇo nipātitaḥ || 8-5-98||

MHB 8-5-99

ये च केचन राजानः पृथिव्यां योद्धुमागताः ।
वैकर्तनं हतं दृष्ट्वा किमभाषन्त संजय ॥ ८-५-९९॥
ye ca kecana rājānaḥ pṛthivyāṃ yoddhumāgatāḥ |
vaikartanaṃ hataṃ dṛṣṭvā kimabhāṣanta saṃjaya || 8-5-99||

MHB 8-5-100

कर्णे तु निहते वीरे रथव्याघ्रे नरर्षभे ।
किं वो मुखमनीकानामासीत्संजय भागशः ॥ ८-५-१००॥
karṇe tu nihate vīre rathavyāghre nararṣabhe |
kiṃ vo mukhamanīkānāmāsītsaṃjaya bhāgaśaḥ || 8-5-100||

MHB 8-5-101

मद्रराजः कथं शल्यो नियुक्तो रथिनां वरः ।
वैकर्तनस्य सारथ्ये तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ ८-५-१०१॥
madrarājaḥ kathaṃ śalyo niyukto rathināṃ varaḥ |
vaikartanasya sārathye tanmamācakṣva saṃjaya || 8-5-101||

MHB 8-5-102

केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रं सूतपुत्रस्य संयुगे ।
वामं चक्रं ररक्षुर्वा के वा वीरस्य पृष्ठतः ॥ ८-५-१०२॥
ke'rakṣandakṣiṇaṃ cakraṃ sūtaputrasya saṃyuge |
vāmaṃ cakraṃ rarakṣurvā ke vā vīrasya pṛṣṭhataḥ || 8-5-102||

MHB 8-5-103

के कर्णं वाजहुः शूराः के क्षुद्राः प्राद्रवन्भयात् ।
कथं च वः समेतानां हतः कर्णो महारथः ॥ ८-५-१०३॥
ke karṇaṃ vājahuḥ śūrāḥ ke kṣudrāḥ prādravanbhayāt |
kathaṃ ca vaḥ sametānāṃ hataḥ karṇo mahārathaḥ || 8-5-103||

MHB 8-5-104

पाण्डवाश्च कथं शूराः प्रत्युदीयुर्महारथम् ।
सृजन्तं शरवर्षाणि वारिधारा इवाम्बुदम् ॥ ८-५-१०४॥
pāṇḍavāśca kathaṃ śūrāḥ pratyudīyurmahāratham |
sṛjantaṃ śaravarṣāṇi vāridhārā ivāmbudam || 8-5-104||

MHB 8-5-105

स च सर्पमुखो दिव्यो महेषुप्रवरस्तदा ।
व्यर्थः कथं समभवत्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ ८-५-१०५॥
sa ca sarpamukho divyo maheṣupravarastadā |
vyarthaḥ kathaṃ samabhavattanmamācakṣva saṃjaya || 8-5-105||

MHB 8-5-106

मामकस्यास्य सैन्यस्य हृतोत्सेधस्य संजय ।
अवशेषं न पश्यामि ककुदे मृदिते सति ॥ ८-५-१०६॥
māmakasyāsya sainyasya hṛtotsedhasya saṃjaya |
avaśeṣaṃ na paśyāmi kakude mṛdite sati || 8-5-106||

MHB 8-5-107

तौ हि वीरौ महेष्वासौ मदर्थे कुरुसत्तमौ ।
भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा को न्वर्थो जीवितेन मे ॥ ८-५-१०७॥
tau hi vīrau maheṣvāsau madarthe kurusattamau |
bhīṣmadroṇau hatau śrutvā ko nvartho jīvitena me || 8-5-107||

MHB 8-5-108

न मृष्यामि च राधेयं हतमाहवशोभिनम् ।
यस्य बाह्वोर्बलं तुल्यं कुञ्जराणां शतं शतम् ॥ ८-५-१०८॥
na mṛṣyāmi ca rādheyaṃ hatamāhavaśobhinam |
yasya bāhvorbalaṃ tulyaṃ kuñjarāṇāṃ śataṃ śatam || 8-5-108||

MHB 8-5-109

द्रोणे हते च यद्वृत्तं कौरवाणां परैः सह ।
संग्रामे नरवीराणां तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ ८-५-१०९॥
droṇe hate ca yadvṛttaṃ kauravāṇāṃ paraiḥ saha |
saṃgrāme naravīrāṇāṃ tanmamācakṣva saṃjaya || 8-5-109||

MHB 8-5-110

यथा च कर्णः कौन्तेयैः सह युद्धमयोजयत् ।
यथा च द्विषतां हन्ता रणे शान्तस्तदुच्यताम् ॥ ८-५-११०॥
yathā ca karṇaḥ kaunteyaiḥ saha yuddhamayojayat |
yathā ca dviṣatāṃ hantā raṇe śāntastaducyatām || 8-5-110||

Adhyaya: 6/69 (46)

MHB 8-6-1

संजय उवाच ।
हते द्रोणे महेष्वासे तस्मिन्नहनि भारत ।
कृते च मोघसंकल्पे द्रोणपुत्रे महारथे ॥ ८-६-१॥
saṃjaya uvāca |
hate droṇe maheṣvāse tasminnahani bhārata |
kṛte ca moghasaṃkalpe droṇaputre mahārathe || 8-6-1||

MHB 8-6-2

द्रवमाणे महाराज कौरवाणां बले तथा ।
व्यूह्य पार्थः स्वकं सैन्यमतिष्ठद्भ्रातृभिः सह ॥ ८-६-२॥
dravamāṇe mahārāja kauravāṇāṃ bale tathā |
vyūhya pārthaḥ svakaṃ sainyamatiṣṭhadbhrātṛbhiḥ saha || 8-6-2||

MHB 8-6-3

तमवस्थितमाज्ञाय पुत्रस्ते भरतर्षभ ।
द्रवच्च स्वबलं दृष्ट्वा पौरुषेण न्यवारयत् ॥ ८-६-३॥
tamavasthitamājñāya putraste bharatarṣabha |
dravacca svabalaṃ dṛṣṭvā pauruṣeṇa nyavārayat || 8-6-3||

MHB 8-6-4

स्वमनीकमवस्थाप्य बाहुवीर्ये व्यवस्थितः ।
युद्ध्वा च सुचिरं कालं पाण्डवैः सह भारत ॥ ८-६-४॥
svamanīkamavasthāpya bāhuvīrye vyavasthitaḥ |
yuddhvā ca suciraṃ kālaṃ pāṇḍavaiḥ saha bhārata || 8-6-4||

MHB 8-6-5

लब्धलक्षैः परैर्हृष्टैर्व्यायच्छद्भिश्चिरं तदा ।
संध्याकालं समासाद्य प्रत्याहारमकारयत् ॥ ८-६-५॥
labdhalakṣaiḥ parairhṛṣṭairvyāyacchadbhiściraṃ tadā |
saṃdhyākālaṃ samāsādya pratyāhāramakārayat || 8-6-5||

MHB 8-6-6

कृत्वावहारं सैन्यानां प्रविश्य शिबिरं स्वकम् ।
कुरवोऽऽत्महितं मन्त्रं मन्त्रयां चक्रिरे तदा ॥ ८-६-६॥
kṛtvāvahāraṃ sainyānāṃ praviśya śibiraṃ svakam |
kuravo''tmahitaṃ mantraṃ mantrayāṃ cakrire tadā || 8-6-6||

MHB 8-6-7

पर्यङ्केषु परार्ध्येषु स्पर्ध्यास्तरणवत्सु च ।
वरासनेषूपविष्टाः सुखशय्यास्विवामराः ॥ ८-६-७॥
paryaṅkeṣu parārdhyeṣu spardhyāstaraṇavatsu ca |
varāsaneṣūpaviṣṭāḥ sukhaśayyāsvivāmarāḥ || 8-6-7||

MHB 8-6-8

ततो दुर्योधनो राजा साम्ना परमवल्गुना ।
तानाभाष्य महेष्वासान्प्राप्तकालमभाषत ॥ ८-६-८॥
tato duryodhano rājā sāmnā paramavalgunā |
tānābhāṣya maheṣvāsānprāptakālamabhāṣata || 8-6-8||

MHB 8-6-9

मतिं मतिमतां श्रेष्ठाः सर्वे प्रब्रूत माचिरम् ।
एवं गते तु यत्कार्यं भवेत्कार्यकरं नृपाः ॥ ८-६-९॥
matiṃ matimatāṃ śreṣṭhāḥ sarve prabrūta māciram |
evaṃ gate tu yatkāryaṃ bhavetkāryakaraṃ nṛpāḥ || 8-6-9||

MHB 8-6-10

एवमुक्ते नरेन्द्रेण नरसिंहा युयुत्सवः ।
चक्रुर्नानाविधाश्चेष्टाः सिंहासनगतास्तदा ॥ ८-६-१०॥
evamukte narendreṇa narasiṃhā yuyutsavaḥ |
cakrurnānāvidhāśceṣṭāḥ siṃhāsanagatāstadā || 8-6-10||

MHB 8-6-11

तेषां निशम्येङ्गितानि युद्धे प्राणाञ्जुहूषताम् ।
समुद्वीक्ष्य मुखं राज्ञो बालार्कसमवर्चसः ।
आचार्यपुत्रो मेधावी वाक्यज्ञो वाक्यमाददे ॥ ८-६-११॥
teṣāṃ niśamyeṅgitāni yuddhe prāṇāñjuhūṣatām |
samudvīkṣya mukhaṃ rājño bālārkasamavarcasaḥ |
ācāryaputro medhāvī vākyajño vākyamādade || 8-6-11||

MHB 8-6-12

रागो योगस्तथा दाक्ष्यं नयश्चेत्यर्थसाधकाः ।
उपायाः पण्डितैः प्रोक्ताः सर्वे दैवसमाश्रिताः ॥ ८-६-१२॥
rāgo yogastathā dākṣyaṃ nayaścetyarthasādhakāḥ |
upāyāḥ paṇḍitaiḥ proktāḥ sarve daivasamāśritāḥ || 8-6-12||

MHB 8-6-13

लोकप्रवीरा येऽस्माकं देवकल्पा महारथाः ।
नीतिमन्तस्तथा युक्ता दक्षा रक्ताश्च ते हताः ॥ ८-६-१३॥
lokapravīrā ye'smākaṃ devakalpā mahārathāḥ |
nītimantastathā yuktā dakṣā raktāśca te hatāḥ || 8-6-13||

MHB 8-6-14

न त्वेव कार्यं नैराश्यमस्माभिर्विजयं प्रति ।
सुनीतैरिह सर्वार्थैर्दैवमप्यनुलोम्यते ॥ ८-६-१४॥
na tveva kāryaṃ nairāśyamasmābhirvijayaṃ prati |
sunītairiha sarvārthairdaivamapyanulomyate || 8-6-14||

MHB 8-6-15

ते वयं प्रवरं नॄणां सर्वैर्गुणगणैर्युतम् ।
कर्णं सेनापतिं कृत्वा प्रमथिष्यामहे रिपून् ॥ ८-६-१५॥
te vayaṃ pravaraṃ nṝṇāṃ sarvairguṇagaṇairyutam |
karṇaṃ senāpatiṃ kṛtvā pramathiṣyāmahe ripūn || 8-6-15||

MHB 8-6-16

ततो दुर्योधनः प्रीतः प्रियं श्रुत्वा वचस्तदा ।
प्रीतिसंस्कारसंयुक्तं तथ्यमात्महितं शुभम् ॥ ८-६-१६॥
tato duryodhanaḥ prītaḥ priyaṃ śrutvā vacastadā |
prītisaṃskārasaṃyuktaṃ tathyamātmahitaṃ śubham || 8-6-16||

MHB 8-6-17

स्वं मनः समवस्थाप्य बाहुवीर्यमुपाश्रितः ।
दुर्योधनो महाराज राधेयमिदमब्रवीत् ॥ ८-६-१७॥
svaṃ manaḥ samavasthāpya bāhuvīryamupāśritaḥ |
duryodhano mahārāja rādheyamidamabravīt || 8-6-17||

MHB 8-6-18

कर्ण जानामि ते वीर्यं सौहृदं च परं मयि ।
तथापि त्वां महाबाहो प्रवक्ष्यामि हितं वचः ॥ ८-६-१८॥
karṇa jānāmi te vīryaṃ sauhṛdaṃ ca paraṃ mayi |
tathāpi tvāṃ mahābāho pravakṣyāmi hitaṃ vacaḥ || 8-6-18||

MHB 8-6-19

श्रुत्वा यथेष्टं च कुरु वीर यत्तव रोचते ।
भवान्प्राज्ञतमो नित्यं मम चैव परा गतिः ॥ ८-६-१९॥
śrutvā yatheṣṭaṃ ca kuru vīra yattava rocate |
bhavānprājñatamo nityaṃ mama caiva parā gatiḥ || 8-6-19||

MHB 8-6-20

भीष्मद्रोणावतिरथौ हतौ सेनापती मम ।
सेनापतिर्भवानस्तु ताभ्यां द्रविणवत्तरः ॥ ८-६-२०॥
bhīṣmadroṇāvatirathau hatau senāpatī mama |
senāpatirbhavānastu tābhyāṃ draviṇavattaraḥ || 8-6-20||

MHB 8-6-21

वृद्धौ च तौ महेष्वासौ सापेक्षौ च धनंजये ।
मानितौ च मया वीरौ राधेय वचनात्तव ॥ ८-६-२१॥
vṛddhau ca tau maheṣvāsau sāpekṣau ca dhanaṃjaye |
mānitau ca mayā vīrau rādheya vacanāttava || 8-6-21||

MHB 8-6-22

पितामहत्वं संप्रेक्ष्य पाण्डुपुत्रा महारणे ।
रक्षितास्तात भीष्मेण दिवसानि दशैव ह ॥ ८-६-२२॥
pitāmahatvaṃ saṃprekṣya pāṇḍuputrā mahāraṇe |
rakṣitāstāta bhīṣmeṇa divasāni daśaiva ha || 8-6-22||

MHB 8-6-23

न्यस्तशस्त्रे च भवति हतो भीष्मः पितामहः ।
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य फल्गुनेन महाहवे ॥ ८-६-२३॥
nyastaśastre ca bhavati hato bhīṣmaḥ pitāmahaḥ |
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya phalgunena mahāhave || 8-6-23||

MHB 8-6-24

हते तस्मिन्महाभागे शरतल्पगते तदा ।
त्वयोक्ते पुरुषव्याघ्र द्रोणो ह्यासीत्पुरःसरः ॥ ८-६-२४॥
hate tasminmahābhāge śaratalpagate tadā |
tvayokte puruṣavyāghra droṇo hyāsītpuraḥsaraḥ || 8-6-24||

MHB 8-6-25

तेनापि रक्षिताः पार्थाः शिष्यत्वादिह संयुगे ।
स चापि निहतो वृद्धो धृष्टद्युम्नेन सत्वरम् ॥ ८-६-२५॥
tenāpi rakṣitāḥ pārthāḥ śiṣyatvādiha saṃyuge |
sa cāpi nihato vṛddho dhṛṣṭadyumnena satvaram || 8-6-25||

MHB 8-6-26

निहताभ्यां प्रधानाभ्यां ताभ्याममितविक्रम ।
त्वत्समं समरे योधं नान्यं पश्यामि चिन्तयन् ॥ ८-६-२६॥
nihatābhyāṃ pradhānābhyāṃ tābhyāmamitavikrama |
tvatsamaṃ samare yodhaṃ nānyaṃ paśyāmi cintayan || 8-6-26||

MHB 8-6-27

भवानेव तु नः शक्तो विजयाय न संशयः ।
पूर्वं मध्ये च पश्चाच्च तवैव विदितं हि तत् ॥ ८-६-२७॥
bhavāneva tu naḥ śakto vijayāya na saṃśayaḥ |
pūrvaṃ madhye ca paścācca tavaiva viditaṃ hi tat || 8-6-27||

MHB 8-6-28

स भवान्धुर्यवत्संख्ये धुरमुद्वोढुमर्हसि ।
अभिषेचय सेनान्ये स्वयमात्मानमात्मना ॥ ८-६-२८॥
sa bhavāndhuryavatsaṃkhye dhuramudvoḍhumarhasi |
abhiṣecaya senānye svayamātmānamātmanā || 8-6-28||

MHB 8-6-29

देवतानां यथा स्कन्दः सेनानीः प्रभुरव्ययः ।
तथा भवानिमां सेनां धार्तराष्ट्रीं बिभर्तु मे ।
जहि शत्रुगणान्सर्वान्महेन्द्र इव दानवान् ॥ ८-६-२९॥
devatānāṃ yathā skandaḥ senānīḥ prabhuravyayaḥ |
tathā bhavānimāṃ senāṃ dhārtarāṣṭrīṃ bibhartu me |
jahi śatrugaṇānsarvānmahendra iva dānavān || 8-6-29||

MHB 8-6-30

अवस्थितं रणे ज्ञात्वा पाण्डवास्त्वां महारथम् ।
द्रविष्यन्ति सपाञ्चाला विष्णुं दृष्ट्वेव दानवाः ।
तस्मात्त्वं पुरुषव्याघ्र प्रकर्षेथा महाचमूम् ॥ ८-६-३०॥
avasthitaṃ raṇe jñātvā pāṇḍavāstvāṃ mahāratham |
draviṣyanti sapāñcālā viṣṇuṃ dṛṣṭveva dānavāḥ |
tasmāttvaṃ puruṣavyāghra prakarṣethā mahācamūm || 8-6-30||

MHB 8-6-31

भवत्यवस्थिते यत्ते पाण्डवा गतचेतसः ।
भविष्यन्ति सहामात्याः पाञ्चालैः सृञ्जयैः सह ॥ ८-६-३१॥
bhavatyavasthite yatte pāṇḍavā gatacetasaḥ |
bhaviṣyanti sahāmātyāḥ pāñcālaiḥ sṛñjayaiḥ saha || 8-6-31||

MHB 8-6-32

यथा ह्यभ्युदितः सूर्यः प्रतपन्स्वेन तेजसा ।
व्यपोहति तमस्तीव्रं तथा शत्रून्व्यपोह नः ॥ ८-६-३२॥
yathā hyabhyuditaḥ sūryaḥ pratapansvena tejasā |
vyapohati tamastīvraṃ tathā śatrūnvyapoha naḥ || 8-6-32||

MHB 8-6-33

कर्ण उवाच ।
उक्तमेतन्मया पूर्वं गान्धारे तव संनिधौ ।
जेष्यामि पाण्डवान्राजन्सपुत्रान्सजनार्दनान् ॥ ८-६-३३॥
karṇa uvāca |
uktametanmayā pūrvaṃ gāndhāre tava saṃnidhau |
jeṣyāmi pāṇḍavānrājansaputrānsajanārdanān || 8-6-33||

MHB 8-6-34

सेनापतिर्भविष्यामि तवाहं नात्र संशयः ।
स्थिरो भव महाराज जितान्विद्धि च पाण्डवान् ॥ ८-६-३४॥
senāpatirbhaviṣyāmi tavāhaṃ nātra saṃśayaḥ |
sthiro bhava mahārāja jitānviddhi ca pāṇḍavān || 8-6-34||

MHB 8-6-35

संजय उवाच ।
एवमुक्तो महातेजास्ततो दुर्योधनो नृपः ।
उत्तस्थौ राजभिः सार्धं देवैरिव शतक्रतुः ।
सेनापत्येन सत्कर्तुं कर्णं स्कन्दमिवामराः ॥ ८-६-३५॥
saṃjaya uvāca |
evamukto mahātejāstato duryodhano nṛpaḥ |
uttasthau rājabhiḥ sārdhaṃ devairiva śatakratuḥ |
senāpatyena satkartuṃ karṇaṃ skandamivāmarāḥ || 8-6-35||

MHB 8-6-36

ततोऽभिषिषिचुस्तूर्णं विधिदृष्टेन कर्मणा ।
दुर्योधनमुखा राजन्राजानो विजयैषिणः ।
शातकौम्भमयैः कुम्भैर्माहेयैश्चाभिमन्त्रितैः ॥ ८-६-३६॥
tato'bhiṣiṣicustūrṇaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā |
duryodhanamukhā rājanrājāno vijayaiṣiṇaḥ |
śātakaumbhamayaiḥ kumbhairmāheyaiścābhimantritaiḥ || 8-6-36||

MHB 8-6-37

तोयपूर्णैर्विषाणैश्च द्वीपिखड्गमहर्षभैः ।
मणिमुक्तामयैश्चान्यैः पुण्यगन्धैस्तथौषधैः ॥ ८-६-३७॥
toyapūrṇairviṣāṇaiśca dvīpikhaḍgamaharṣabhaiḥ |
maṇimuktāmayaiścānyaiḥ puṇyagandhaistathauṣadhaiḥ || 8-6-37||

MHB 8-6-38

औदुम्बरे समासीनमासने क्षौमसंवृतम् ।
शास्त्रदृष्टेन विधिना संभारैश्च सुसंभृतैः ॥ ८-६-३८॥
audumbare samāsīnamāsane kṣaumasaṃvṛtam |
śāstradṛṣṭena vidhinā saṃbhāraiśca susaṃbhṛtaiḥ || 8-6-38||

MHB 8-6-39

जय पार्थान्सगोविन्दान्सानुगांस्त्वं महाहवे ।
इति तं बन्दिनः प्राहुर्द्विजाश्च भरतर्षभ ॥ ८-६-३९॥
jaya pārthānsagovindānsānugāṃstvaṃ mahāhave |
iti taṃ bandinaḥ prāhurdvijāśca bharatarṣabha || 8-6-39||

MHB 8-6-40

जहि पार्थान्सपाञ्चालान्राधेय विजयाय नः ।
उद्यन्निव सदा भानुस्तमांस्युग्रैर्गभस्तिभिः ॥ ८-६-४०॥
jahi pārthānsapāñcālānrādheya vijayāya naḥ |
udyanniva sadā bhānustamāṃsyugrairgabhastibhiḥ || 8-6-40||

MHB 8-6-41

न ह्यलं त्वद्विसृष्टानां शराणां ते सकेशवाः ।
कृतघ्नाः सूर्यरश्मीनां ज्वलतामिव दर्शने ॥ ८-६-४१॥
na hyalaṃ tvadvisṛṣṭānāṃ śarāṇāṃ te sakeśavāḥ |
kṛtaghnāḥ sūryaraśmīnāṃ jvalatāmiva darśane || 8-6-41||

MHB 8-6-42

न हि पार्थाः सपाञ्चालाः स्थातुं शक्तास्तवाग्रतः ।
आत्तशस्त्रस्य समरे महेन्द्रस्येव दानवाः ॥ ८-६-४२॥
na hi pārthāḥ sapāñcālāḥ sthātuṃ śaktāstavāgrataḥ |
āttaśastrasya samare mahendrasyeva dānavāḥ || 8-6-42||

MHB 8-6-43

अभिषिक्तस्तु राधेयः प्रभया सोऽमितप्रभः ।
व्यत्यरिच्यत रूपेण दिवाकर इवापरः ॥ ८-६-४३॥
abhiṣiktastu rādheyaḥ prabhayā so'mitaprabhaḥ |
vyatyaricyata rūpeṇa divākara ivāparaḥ || 8-6-43||

MHB 8-6-44

सेनापत्येन राधेयमभिषिच्य सुतस्तव ।
अमन्यत तदात्मानं कृतार्थं कालचोदितः ॥ ८-६-४४॥
senāpatyena rādheyamabhiṣicya sutastava |
amanyata tadātmānaṃ kṛtārthaṃ kālacoditaḥ || 8-6-44||

MHB 8-6-45

कर्णोऽपि राजन्संप्राप्य सेनापत्यमरिंदमः ।
योगमाज्ञापयामास सूर्यस्योदयनं प्रति ॥ ८-६-४५॥
karṇo'pi rājansaṃprāpya senāpatyamariṃdamaḥ |
yogamājñāpayāmāsa sūryasyodayanaṃ prati || 8-6-45||

MHB 8-6-46

तव पुत्रैर्वृतः कर्णः शुशुभे तत्र भारत ।
देवैरिव यथा स्कन्दः संग्रामे तारकामये ॥ ८-६-४६॥
tava putrairvṛtaḥ karṇaḥ śuśubhe tatra bhārata |
devairiva yathā skandaḥ saṃgrāme tārakāmaye || 8-6-46||

Adhyaya: 7/69 (42)

MHB 8-7-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
सेनापत्यं तु संप्राप्य कर्णो वैकर्तनस्तदा ।
तथोक्तश्च स्वयं राज्ञा स्निग्धं भ्रातृसमं वचः ॥ ८-७-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
senāpatyaṃ tu saṃprāpya karṇo vaikartanastadā |
tathoktaśca svayaṃ rājñā snigdhaṃ bhrātṛsamaṃ vacaḥ || 8-7-1||

MHB 8-7-2

योगमाज्ञाप्य सेनाया आदित्येऽभ्युदिते तदा ।
अकरोत्किं महाप्राज्ञस्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ ८-७-२॥
yogamājñāpya senāyā āditye'bhyudite tadā |
akarotkiṃ mahāprājñastanmamācakṣva saṃjaya || 8-7-2||

MHB 8-7-3

संजय उवाच ।
कर्णस्य मतमाज्ञाय पुत्रस्ते भरतर्षभ ।
योगमाज्ञापयामास नान्दीतूर्यपुरःसरम् ॥ ८-७-३॥
saṃjaya uvāca |
karṇasya matamājñāya putraste bharatarṣabha |
yogamājñāpayāmāsa nāndītūryapuraḥsaram || 8-7-3||

MHB 8-7-4

महत्यपररात्रे तु तव पुत्रस्य मारिष ।
योगो योगेति सहसा प्रादुरासीन्महास्वनः ॥ ८-७-४॥
mahatyapararātre tu tava putrasya māriṣa |
yogo yogeti sahasā prādurāsīnmahāsvanaḥ || 8-7-4||

MHB 8-7-5

नागानां कल्पमानानां रथानां च वरूथिनाम् ।
संनह्यतां पदातीनां वाजिनां च विशां पते ॥ ८-७-५॥
nāgānāṃ kalpamānānāṃ rathānāṃ ca varūthinām |
saṃnahyatāṃ padātīnāṃ vājināṃ ca viśāṃ pate || 8-7-5||

MHB 8-7-6

क्रोशतां चापि योधानां त्वरितानां परस्परम् ।
बभूव तुमुलः शब्दो दिवस्पृक्सुमहांस्तदा ॥ ८-७-६॥
krośatāṃ cāpi yodhānāṃ tvaritānāṃ parasparam |
babhūva tumulaḥ śabdo divaspṛksumahāṃstadā || 8-7-6||

MHB 8-7-7

ततः श्वेतपताकेन बालार्काकारवाजिना ।
हेमपृष्ठेन धनुषा हस्तिकक्ष्येण केतुना ॥ ८-७-७॥
tataḥ śvetapatākena bālārkākāravājinā |
hemapṛṣṭhena dhanuṣā hastikakṣyeṇa ketunā || 8-7-7||

MHB 8-7-8

तूणेन शरपूर्णेन साङ्गदेन वरूथिना ।
शतघ्नीकिङ्किणीशक्तिशूलतोमरधारिणा ॥ ८-७-८॥
tūṇena śarapūrṇena sāṅgadena varūthinā |
śataghnīkiṅkiṇīśaktiśūlatomaradhāriṇā || 8-7-8||

MHB 8-7-9

कार्मुकेणोपपन्नेन विमलादित्यवर्चसा ।
रथेनातिपताकेन सूतपुत्रो व्यदृश्यत ॥ ८-७-९॥
kārmukeṇopapannena vimalādityavarcasā |
rathenātipatākena sūtaputro vyadṛśyata || 8-7-9||

MHB 8-7-10

धमन्तं वारिजं तात हेमजालविभूषितम् ।
विधुन्वानं महच्चापं कार्तस्वरविभूषितम् ॥ ८-७-१०॥
dhamantaṃ vārijaṃ tāta hemajālavibhūṣitam |
vidhunvānaṃ mahaccāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam || 8-7-10||

MHB 8-7-11

दृष्ट्वा कर्णं महेष्वासं रथस्थं रथिनां वरम् ।
भानुमन्तमिवोद्यन्तं तमो घ्नन्तं सहस्रशः ॥ ८-७-११॥
dṛṣṭvā karṇaṃ maheṣvāsaṃ rathasthaṃ rathināṃ varam |
bhānumantamivodyantaṃ tamo ghnantaṃ sahasraśaḥ || 8-7-11||

MHB 8-7-12

न भीष्मव्यसनं केचिन्नापि द्रोणस्य मारिष ।
नान्येषां पुरुषव्याघ्र मेनिरे तत्र कौरवाः ॥ ८-७-१२॥
na bhīṣmavyasanaṃ kecinnāpi droṇasya māriṣa |
nānyeṣāṃ puruṣavyāghra menire tatra kauravāḥ || 8-7-12||

MHB 8-7-13

ततस्तु त्वरयन्योधाञ्शङ्खशब्देन मारिष ।
कर्णो निष्कासयामास कौरवाणां वरूथिनीम् ॥ ८-७-१३॥
tatastu tvarayanyodhāñśaṅkhaśabdena māriṣa |
karṇo niṣkāsayāmāsa kauravāṇāṃ varūthinīm || 8-7-13||

MHB 8-7-14

व्यूहं व्यूह्य महेष्वासो माकरं शत्रुतापनः ।
प्रत्युद्ययौ तदा कर्णः पाण्डवान्विजिगीषया ॥ ८-७-१४॥
vyūhaṃ vyūhya maheṣvāso mākaraṃ śatrutāpanaḥ |
pratyudyayau tadā karṇaḥ pāṇḍavānvijigīṣayā || 8-7-14||

MHB 8-7-15

मकरस्य तु तुण्डे वै कर्णो राजन्व्यवस्थितः ।
नेत्राभ्यां शकुनिः शूर उलूकश्च महारथः ॥ ८-७-१५॥
makarasya tu tuṇḍe vai karṇo rājanvyavasthitaḥ |
netrābhyāṃ śakuniḥ śūra ulūkaśca mahārathaḥ || 8-7-15||

MHB 8-7-16

द्रोणपुत्रस्तु शिरसि ग्रीवायां सर्वसोदराः ।
मध्ये दुर्योधनो राजा बलेन महता वृतः ॥ ८-७-१६॥
droṇaputrastu śirasi grīvāyāṃ sarvasodarāḥ |
madhye duryodhano rājā balena mahatā vṛtaḥ || 8-7-16||

MHB 8-7-17

वामे पादे तु राजेन्द्र कृतवर्मा व्यवस्थितः ।
नारायणबलैर्युक्तो गोपालैर्युद्धदुर्मदः ॥ ८-७-१७॥
vāme pāde tu rājendra kṛtavarmā vyavasthitaḥ |
nārāyaṇabalairyukto gopālairyuddhadurmadaḥ || 8-7-17||

MHB 8-7-18

पादे तु दक्षिणे राजन्गौतमः सत्यविक्रमः ।
त्रिगर्तैश्च महेष्वासैर्दाक्षिणात्यैश्च संवृतः ॥ ८-७-१८॥
pāde tu dakṣiṇe rājangautamaḥ satyavikramaḥ |
trigartaiśca maheṣvāsairdākṣiṇātyaiśca saṃvṛtaḥ || 8-7-18||

MHB 8-7-19

अनुपादस्तु यो वामस्तत्र शल्यो व्यवस्थितः ।
महत्या सेनया सार्धं मद्रदेशसमुत्थया ॥ ८-७-१९॥
anupādastu yo vāmastatra śalyo vyavasthitaḥ |
mahatyā senayā sārdhaṃ madradeśasamutthayā || 8-7-19||

MHB 8-7-20

दक्षिणे तु महाराज सुषेणः सत्यसंगरः ।
वृतो रथसहस्रैश्च दन्तिनां च शतैस्तथा ॥ ८-७-२०॥
dakṣiṇe tu mahārāja suṣeṇaḥ satyasaṃgaraḥ |
vṛto rathasahasraiśca dantināṃ ca śataistathā || 8-7-20||

MHB 8-7-21

पुच्छे आस्तां महावीरौ भ्रातरौ पार्थिवौ तदा ।
चित्रसेनश्च चित्रश्च महत्या सेनया वृतौ ॥ ८-७-२१॥
pucche āstāṃ mahāvīrau bhrātarau pārthivau tadā |
citrasenaśca citraśca mahatyā senayā vṛtau || 8-7-21||

MHB 8-7-22

ततः प्रयाते राजेन्द्र कर्णे नरवरोत्तमे ।
धनंजयमभिप्रेक्ष्य धर्मराजोऽब्रवीदिदम् ॥ ८-७-२२॥
tataḥ prayāte rājendra karṇe naravarottame |
dhanaṃjayamabhiprekṣya dharmarājo'bravīdidam || 8-7-22||

MHB 8-7-23

पश्य पार्थ महासेनां धार्तराष्ट्रस्य संयुगे ।
कर्णेन निर्मितां वीर गुप्तां वीरैर्महारथैः ॥ ८-७-२३॥
paśya pārtha mahāsenāṃ dhārtarāṣṭrasya saṃyuge |
karṇena nirmitāṃ vīra guptāṃ vīrairmahārathaiḥ || 8-7-23||

MHB 8-7-24

हतवीरतमा ह्येषा धार्तराष्ट्री महाचमूः ।
फल्गुशेषा महाबाहो तृणैस्तुल्या मता मम ॥ ८-७-२४॥
hatavīratamā hyeṣā dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ |
phalguśeṣā mahābāho tṛṇaistulyā matā mama || 8-7-24||

MHB 8-7-25

एको ह्यत्र महेष्वासः सूतपुत्रो व्यवस्थितः ।
सदेवासुरगन्धर्वैः सकिंनरमहोरगैः ।
चराचरैस्त्रिभिर्लोकैर्योऽजय्यो रथिनां वरः ॥ ८-७-२५॥
eko hyatra maheṣvāsaḥ sūtaputro vyavasthitaḥ |
sadevāsuragandharvaiḥ sakiṃnaramahoragaiḥ |
carācaraistribhirlokairyo'jayyo rathināṃ varaḥ || 8-7-25||

MHB 8-7-26

तं हत्वाद्य महाबाहो विजयस्तव फल्गुन ।
उद्धृतश्च भवेच्छल्यो मम द्वादशवार्षिकः ।
एवं ज्ञात्वा महाबाहो व्यूहं व्यूह यथेच्छसि ॥ ८-७-२६॥
taṃ hatvādya mahābāho vijayastava phalguna |
uddhṛtaśca bhavecchalyo mama dvādaśavārṣikaḥ |
evaṃ jñātvā mahābāho vyūhaṃ vyūha yathecchasi || 8-7-26||

MHB 8-7-27

भ्रातुस्तद्वचनं श्रुत्वा पाण्डवः श्वेतवाहनः ।
अर्धचन्द्रेण व्यूहेन प्रत्यव्यूहत तां चमूम् ॥ ८-७-२७॥
bhrātustadvacanaṃ śrutvā pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ |
ardhacandreṇa vyūhena pratyavyūhata tāṃ camūm || 8-7-27||

MHB 8-7-28

वामपार्श्वेऽभवद्राजन्भीमसेनो व्यवस्थितः ।
दक्षिणे च महेष्वासो धृष्टद्युम्नो महाबलः ॥ ८-७-२८॥
vāmapārśve'bhavadrājanbhīmaseno vyavasthitaḥ |
dakṣiṇe ca maheṣvāso dhṛṣṭadyumno mahābalaḥ || 8-7-28||

MHB 8-7-29

मध्ये व्यूहस्य साक्षात्तु पाण्डवः कृष्णसारथिः ।
नकुलः सहदेवश्च धर्मराजश्च पृष्ठतः ॥ ८-७-२९॥
madhye vyūhasya sākṣāttu pāṇḍavaḥ kṛṣṇasārathiḥ |
nakulaḥ sahadevaśca dharmarājaśca pṛṣṭhataḥ || 8-7-29||

MHB 8-7-30

चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ ।
नार्जुनं जहतुर्युद्धे पाल्यमानौ किरीटिना ॥ ८-७-३०॥
cakrarakṣau tu pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau |
nārjunaṃ jahaturyuddhe pālyamānau kirīṭinā || 8-7-30||

MHB 8-7-31

शेषा नृपतयो वीराः स्थिता व्यूहस्य दंशिताः ।
यथाभावं यथोत्साहं यथासत्त्वं च भारत ॥ ८-७-३१॥
śeṣā nṛpatayo vīrāḥ sthitā vyūhasya daṃśitāḥ |
yathābhāvaṃ yathotsāhaṃ yathāsattvaṃ ca bhārata || 8-7-31||

MHB 8-7-32

एवमेतन्महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः ।
तावकाश्च महेष्वासा युद्धायैव मनो दधुः ॥ ८-७-३२॥
evametanmahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ |
tāvakāśca maheṣvāsā yuddhāyaiva mano dadhuḥ || 8-7-32||

MHB 8-7-33

दृष्ट्वा व्यूढां तव चमूं सूतपुत्रेण संयुगे ।
निहतान्पाण्डवान्मेने तव पुत्रः सहान्वयः ॥ ८-७-३३॥
dṛṣṭvā vyūḍhāṃ tava camūṃ sūtaputreṇa saṃyuge |
nihatānpāṇḍavānmene tava putraḥ sahānvayaḥ || 8-7-33||

MHB 8-7-34

तथैव पाण्डवीं सेनां व्यूढां दृष्ट्वा युधिष्ठिरः ।
धार्तराष्ट्रान्हतान्मेने सकर्णान्वै जनाधिप ॥ ८-७-३४॥
tathaiva pāṇḍavīṃ senāṃ vyūḍhāṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ |
dhārtarāṣṭrānhatānmene sakarṇānvai janādhipa || 8-7-34||

MHB 8-7-35

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त सशब्दाश्च समन्ततः ॥ ८-७-३५॥
tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥ |
sahasaivābhyahanyanta saśabdāśca samantataḥ || 8-7-35||

MHB 8-7-36

सेनयोरुभयो राजन्प्रावाद्यन्त महास्वनाः ।
सिंहनादश्च संजज्ञे शूराणां जयगृद्धिनाम् ॥ ८-७-३६॥
senayorubhayo rājanprāvādyanta mahāsvanāḥ |
siṃhanādaśca saṃjajñe śūrāṇāṃ jayagṛddhinām || 8-7-36||

MHB 8-7-37

हयहेषितशब्दाश्च वारणानां च बृंहितम् ।
रथनेमिस्वनाश्चोग्राः संबभूवुर्जनाधिप ॥ ८-७-३७॥
hayaheṣitaśabdāśca vāraṇānāṃ ca bṛṃhitam |
rathanemisvanāścogrāḥ saṃbabhūvurjanādhipa || 8-7-37||

MHB 8-7-38

न द्रोणव्यसनं कश्चिज्जानीते भरतर्षभ ।
दृष्ट्वा कर्णं महेष्वासं मुखे व्यूहस्य दंशितम् ॥ ८-७-३८॥
na droṇavyasanaṃ kaścijjānīte bharatarṣabha |
dṛṣṭvā karṇaṃ maheṣvāsaṃ mukhe vyūhasya daṃśitam || 8-7-38||

MHB 8-7-39

उभे सेने महासत्त्वे प्रहृष्टनरकुञ्जरे ।
योद्धुकामे स्थिते राजन्हन्तुमन्योन्यमञ्जसा ॥ ८-७-३९॥
ubhe sene mahāsattve prahṛṣṭanarakuñjare |
yoddhukāme sthite rājanhantumanyonyamañjasā || 8-7-39||

MHB 8-7-40

तत्र यत्तौ सुसंरब्धौ दृष्ट्वान्योन्यं व्यवस्थितौ ।
अनीकमध्ये राजेन्द्र रेजतुः कर्णपाण्डवौ ॥ ८-७-४०॥
tatra yattau susaṃrabdhau dṛṣṭvānyonyaṃ vyavasthitau |
anīkamadhye rājendra rejatuḥ karṇapāṇḍavau || 8-7-40||

MHB 8-7-41

नृत्यमाने तु ते सेने समेयातां परस्परम् ।
तयोः पक्षैः प्रपक्षैश्च निर्जग्मुर्वै युयुत्सवः ॥ ८-७-४१॥
nṛtyamāne tu te sene sameyātāṃ parasparam |
tayoḥ pakṣaiḥ prapakṣaiśca nirjagmurvai yuyutsavaḥ || 8-7-41||

MHB 8-7-42

ततः प्रववृते युद्धं नरवारणवाजिनाम् ।
रथिनां च महाराज अन्योन्यं निघ्नतां दृढम् ॥ ८-७-४२॥
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ naravāraṇavājinām |
rathināṃ ca mahārāja anyonyaṃ nighnatāṃ dṛḍham || 8-7-42||

Adhyaya: 8/69 (45)

MHB 8-8-1

संजय उवाच ।
ते सेनेऽन्योन्यमासाद्य प्रहृष्टाश्वनरद्विपे ।
बृहत्यौ संप्रजह्राते देवासुरचमूपमे ॥ ८-८-१॥
saṃjaya uvāca |
te sene'nyonyamāsādya prahṛṣṭāśvanaradvipe |
bṛhatyau saṃprajahrāte devāsuracamūpame || 8-8-1||

MHB 8-8-2

ततो गजा रथाश्चाश्वाः पत्तयश्च महाहवे ।
संप्रहारं परं चक्रुर्देहपाप्मप्रणाशनम् ॥ ८-८-२॥
tato gajā rathāścāśvāḥ pattayaśca mahāhave |
saṃprahāraṃ paraṃ cakrurdehapāpmapraṇāśanam || 8-8-2||

MHB 8-8-3

पूर्णचन्द्रार्कपद्मानां कान्तित्विड्गन्धतः समैः ।
उत्तमाङ्गैर्नृसिंहानां नृसिंहास्तस्तरुर्महीम् ॥ ८-८-३॥
pūrṇacandrārkapadmānāṃ kāntitviḍgandhataḥ samaiḥ |
uttamāṅgairnṛsiṃhānāṃ nṛsiṃhāstastarurmahīm || 8-8-3||

MHB 8-8-4

अर्धचन्द्रैस्तथा भल्लैः क्षुरप्रैरसिपट्टिशैः ।
परश्वधैश्चाप्यकृन्तन्नुत्तमाङ्गानि युध्यताम् ॥ ८-८-४॥
ardhacandraistathā bhallaiḥ kṣuraprairasipaṭṭiśaiḥ |
paraśvadhaiścāpyakṛntannuttamāṅgāni yudhyatām || 8-8-4||

MHB 8-8-5

व्यायतायतबाहूनां व्यायतायतबाहुभिः ।
व्यायता बाहवः पेतुश्छिन्नमुष्ट्यायुधाङ्गदाः ॥ ८-८-५॥
vyāyatāyatabāhūnāṃ vyāyatāyatabāhubhiḥ |
vyāyatā bāhavaḥ petuśchinnamuṣṭyāyudhāṅgadāḥ || 8-8-5||

MHB 8-8-6

तैः स्फुरद्भिर्मही भाति रक्ताङ्गुलितलैस्तदा ।
गरुडप्रहतैरुग्रैः पञ्चास्यैरिव पन्नगैः ॥ ८-८-६॥
taiḥ sphuradbhirmahī bhāti raktāṅgulitalaistadā |
garuḍaprahatairugraiḥ pañcāsyairiva pannagaiḥ || 8-8-6||

MHB 8-8-7

हयस्यन्दननागेभ्यः पेतुर्वीरा द्विषद्धताः ।
विमानेभ्यो यथा क्षीणे पुण्ये स्वर्गसदस्तथा ॥ ८-८-७॥
hayasyandananāgebhyaḥ peturvīrā dviṣaddhatāḥ |
vimānebhyo yathā kṣīṇe puṇye svargasadastathā || 8-8-7||

MHB 8-8-8

गदाभिरन्यैर्गुर्वीभिः परिघैर्मुसलैरपि ।
पोथिताः शतशः पेतुर्वीरा वीरतरै रणे ॥ ८-८-८॥
gadābhiranyairgurvībhiḥ parighairmusalairapi |
pothitāḥ śataśaḥ peturvīrā vīratarai raṇe || 8-8-8||

MHB 8-8-9

रथा रथैर्विनिहता मत्ता मत्तैर्द्विपैर्द्विपाः ।
सादिनः सादिभिश्चैव तस्मिन्परमसंकुले ॥ ८-८-९॥
rathā rathairvinihatā mattā mattairdvipairdvipāḥ |
sādinaḥ sādibhiścaiva tasminparamasaṃkule || 8-8-9||

MHB 8-8-10

रथा वररथैर्नागैरश्वारोहाश्च पत्तिभिः ।
अश्वारोहैः पदाताश्च निहता युधि शेरते ॥ ८-८-१०॥
rathā vararathairnāgairaśvārohāśca pattibhiḥ |
aśvārohaiḥ padātāśca nihatā yudhi śerate || 8-8-10||

MHB 8-8-11

रथाश्वपत्तयो नागै रथैर्नागाश्च पत्तयः ।
रथपत्तिद्विपाश्चाश्वैर्नृभिश्चाश्वरथद्विपाः ॥ ८-८-११॥
rathāśvapattayo nāgai rathairnāgāśca pattayaḥ |
rathapattidvipāścāśvairnṛbhiścāśvarathadvipāḥ || 8-8-11||

MHB 8-8-12

रथाश्वेभनराणां च नराश्वेभरथैः कृतम् ।
पाणिपादैश्च शस्त्रैश्च रथैश्च कदनं महत् ॥ ८-८-१२॥
rathāśvebhanarāṇāṃ ca narāśvebharathaiḥ kṛtam |
pāṇipādaiśca śastraiśca rathaiśca kadanaṃ mahat || 8-8-12||

MHB 8-8-13

तथा तस्मिन्बले शूरैर्वध्यमाने हतेऽपि च ।
अस्मानभ्यागमन्पार्था वृकोदरपुरोगमाः ॥ ८-८-१३॥
tathā tasminbale śūrairvadhyamāne hate'pi ca |
asmānabhyāgamanpārthā vṛkodarapurogamāḥ || 8-8-13||

MHB 8-8-14

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः ।
सात्यकिश्चेकितानश्च द्रविडैः सैनिकैः सह ॥ ८-८-१४॥
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ |
sātyakiścekitānaśca draviḍaiḥ sainikaiḥ saha || 8-8-14||

MHB 8-8-15

भृता वित्तेन महता पाण्ड्याश्चौड्राः सकेरलाः ।
व्यूढोरस्का दीर्घभुजाः प्रांशवः प्रियदर्शनाः ॥ ८-८-१५॥
bhṛtā vittena mahatā pāṇḍyāścauḍrāḥ sakeralāḥ |
vyūḍhoraskā dīrghabhujāḥ prāṃśavaḥ priyadarśanāḥ || 8-8-15||

MHB 8-8-16

आपीडिनो रक्तदन्ता मत्तमातङ्गविक्रमाः ।
नानाविरागवसना गन्धचूर्णावचूर्णिताः ॥ ८-८-१६॥
āpīḍino raktadantā mattamātaṅgavikramāḥ |
nānāvirāgavasanā gandhacūrṇāvacūrṇitāḥ || 8-8-16||

MHB 8-8-17

बद्धासयः पाशहस्ता वारणप्रतिवारणाः ।
समानमृत्यवो राजन्ननीकस्थाः परस्परम् ॥ ८-८-१७॥
baddhāsayaḥ pāśahastā vāraṇaprativāraṇāḥ |
samānamṛtyavo rājannanīkasthāḥ parasparam || 8-8-17||

MHB 8-8-18

कलापिनश्चापहस्ता दीर्घकेशाः प्रियाहवाः ।
पत्तयः सात्यकेरन्ध्रा घोररूपपराक्रमाः ॥ ८-८-१८॥
kalāpinaścāpahastā dīrghakeśāḥ priyāhavāḥ |
pattayaḥ sātyakerandhrā ghorarūpaparākramāḥ || 8-8-18||

MHB 8-8-19

अथापरे पुनः शूराश्चेदिपाञ्चालकेकयाः ।
करूषाः कोसलाः काश्या मागधाश्चापि दुद्रुवुः ॥ ८-८-१९॥
athāpare punaḥ śūrāścedipāñcālakekayāḥ |
karūṣāḥ kosalāḥ kāśyā māgadhāścāpi dudruvuḥ || 8-8-19||

MHB 8-8-20

तेषां रथाश्च नागाश्च प्रवराश्चापि पत्तयः ।
नानाविधरवैर्हृष्टा नृत्यन्ति च हसन्ति च ॥ ८-८-२०॥
teṣāṃ rathāśca nāgāśca pravarāścāpi pattayaḥ |
nānāvidharavairhṛṣṭā nṛtyanti ca hasanti ca || 8-8-20||

MHB 8-8-21

तस्य सैन्यस्य महतो महामात्रवरैर्वृतः ।
मध्यं वृकोदरोऽभ्यागात्त्वदीयं नागधूर्गतः ॥ ८-८-२१॥
tasya sainyasya mahato mahāmātravarairvṛtaḥ |
madhyaṃ vṛkodaro'bhyāgāttvadīyaṃ nāgadhūrgataḥ || 8-8-21||

MHB 8-8-22

स नागप्रवरोऽत्युग्रो विधिवत्कल्पितो बभौ ।
उदयाद्र्यग्र्यभवनं यथाभ्युदितभास्करम् ॥ ८-८-२२॥
sa nāgapravaro'tyugro vidhivatkalpito babhau |
udayādryagryabhavanaṃ yathābhyuditabhāskaram || 8-8-22||

MHB 8-8-23

तस्यायसं वर्मवरं वररत्नविभूषितम् ।
तारोद्भासस्य नभसः शारदस्य समत्विषम् ॥ ८-८-२३॥
tasyāyasaṃ varmavaraṃ vararatnavibhūṣitam |
tārodbhāsasya nabhasaḥ śāradasya samatviṣam || 8-8-23||

MHB 8-8-24

स तोमरप्रासकरश्चारुमौलिः स्वलंकृतः ।
चरन्मध्यंदिनार्काभस्तेजसा व्यदहद्रिपून् ॥ ८-८-२४॥
sa tomaraprāsakaraścārumauliḥ svalaṃkṛtaḥ |
caranmadhyaṃdinārkābhastejasā vyadahadripūn || 8-8-24||

MHB 8-8-25

तं दृष्ट्वा द्विरदं दूरात्क्षेमधूर्तिर्द्विपस्थितः ।
आह्वयानोऽभिदुद्राव प्रमनाः प्रमनस्तरम् ॥ ८-८-२५॥
taṃ dṛṣṭvā dviradaṃ dūrātkṣemadhūrtirdvipasthitaḥ |
āhvayāno'bhidudrāva pramanāḥ pramanastaram || 8-8-25||

MHB 8-8-26

तयोः समभवद्युद्धं द्विपयोरुग्ररूपयोः ।
यदृच्छया द्रुमवतोर्महापर्वतयोरिव ॥ ८-८-२६॥
tayoḥ samabhavadyuddhaṃ dvipayorugrarūpayoḥ |
yadṛcchayā drumavatormahāparvatayoriva || 8-8-26||

MHB 8-8-27

संसक्तनागौ तौ वीरौ तोमरैरितरेतरम् ।
बलवत्सूर्यरश्म्याभैर्भित्त्वा भित्त्वा विनेदतुः ॥ ८-८-२७॥
saṃsaktanāgau tau vīrau tomarairitaretaram |
balavatsūryaraśmyābhairbhittvā bhittvā vinedatuḥ || 8-8-27||

MHB 8-8-28

व्यपसृत्य तु नागाभ्यां मण्डलानि विचेरतुः ।
प्रगृह्य चैव धनुषी जघ्नतुर्वै परस्परम् ॥ ८-८-२८॥
vyapasṛtya tu nāgābhyāṃ maṇḍalāni viceratuḥ |
pragṛhya caiva dhanuṣī jaghnaturvai parasparam || 8-8-28||

MHB 8-8-29

क्ष्वेडितास्फोटितरवैर्बाणशब्दैश्च सर्वशः ।
तौ जनान्हर्षयित्वा च सिंहनादान्प्रचक्रतुः ॥ ८-८-२९॥
kṣveḍitāsphoṭitaravairbāṇaśabdaiśca sarvaśaḥ |
tau janānharṣayitvā ca siṃhanādānpracakratuḥ || 8-8-29||

MHB 8-8-30

समुद्यतकराभ्यां तौ द्विपाभ्यां कृतिनावुभौ ।
वातोद्धूतपताकाभ्यां युयुधाते महाबलौ ॥ ८-८-३०॥
samudyatakarābhyāṃ tau dvipābhyāṃ kṛtināvubhau |
vātoddhūtapatākābhyāṃ yuyudhāte mahābalau || 8-8-30||

MHB 8-8-31

तावन्योन्यस्य धनुषी छित्त्वान्योन्यं विनेदतुः ।
शक्तितोमरवर्षेण प्रावृण्मेघाविवाम्बुभिः ॥ ८-८-३१॥
tāvanyonyasya dhanuṣī chittvānyonyaṃ vinedatuḥ |
śaktitomaravarṣeṇa prāvṛṇmeghāvivāmbubhiḥ || 8-8-31||

MHB 8-8-32

क्षेमधूर्तिस्तदा भीमं तोमरेण स्तनान्तरे ।
निर्बिभेद तु वेगेन षड्भिश्चाप्यपरैर्नदन् ॥ ८-८-३२॥
kṣemadhūrtistadā bhīmaṃ tomareṇa stanāntare |
nirbibheda tu vegena ṣaḍbhiścāpyaparairnadan || 8-8-32||

MHB 8-8-33

स भीमसेनः शुशुभे तोमरैरङ्गमाश्रितैः ।
क्रोधदीप्तवपुर्मेघैः सप्तसप्तिरिवांशुमान् ॥ ८-८-३३॥
sa bhīmasenaḥ śuśubhe tomarairaṅgamāśritaiḥ |
krodhadīptavapurmeghaiḥ saptasaptirivāṃśumān || 8-8-33||

MHB 8-8-34

ततो भास्करवर्णाभमञ्जोगतिमयस्मयम् ।
ससर्ज तोमरं भीमः प्रत्यमित्राय यत्नवान् ॥ ८-८-३४॥
tato bhāskaravarṇābhamañjogatimayasmayam |
sasarja tomaraṃ bhīmaḥ pratyamitrāya yatnavān || 8-8-34||

MHB 8-8-35

ततः कुलूताधिपतिश्चापमायम्य सायकैः ।
दशभिस्तोमरं छित्त्वा शक्त्या विव्याध पाण्डवम् ॥ ८-८-३५॥
tataḥ kulūtādhipatiścāpamāyamya sāyakaiḥ |
daśabhistomaraṃ chittvā śaktyā vivyādha pāṇḍavam || 8-8-35||

MHB 8-8-36

अथ कार्मुकमादाय महाजलदनिस्वनम् ।
रिपोरभ्यर्दयन्नागमुन्मदः पाण्डवः शरैः ॥ ८-८-३६॥
atha kārmukamādāya mahājaladanisvanam |
riporabhyardayannāgamunmadaḥ pāṇḍavaḥ śaraiḥ || 8-8-36||

MHB 8-8-37

स शरौघार्दितो नागो भीमसेनेन संयुगे ।
निगृह्यमाणो नातिष्ठद्वातध्वस्त इवाम्बुदः ॥ ८-८-३७॥
sa śaraughārdito nāgo bhīmasenena saṃyuge |
nigṛhyamāṇo nātiṣṭhadvātadhvasta ivāmbudaḥ || 8-8-37||

MHB 8-8-38

तामभ्यधावद्द्विरदं भीमसेनस्य नागराट् ।
महावातेरितं मेघं वातोद्धूत इवाम्बुदः ॥ ८-८-३८॥
tāmabhyadhāvaddviradaṃ bhīmasenasya nāgarāṭ |
mahāvāteritaṃ meghaṃ vātoddhūta ivāmbudaḥ || 8-8-38||

MHB 8-8-39

संनिवर्त्यात्मनो नागं क्षेमधूर्तिः प्रयत्नतः ।
विव्याधाभिद्रुतं बाणैर्भीमसेनं सकुञ्जरम् ॥ ८-८-३९॥
saṃnivartyātmano nāgaṃ kṣemadhūrtiḥ prayatnataḥ |
vivyādhābhidrutaṃ bāṇairbhīmasenaṃ sakuñjaram || 8-8-39||

MHB 8-8-40

ततः साधुविसृष्टेन क्षुरेण पुरुषर्षभः ।
छित्त्वा शरासनं शत्रोर्नागमामित्रमार्दयत् ॥ ८-८-४०॥
tataḥ sādhuvisṛṣṭena kṣureṇa puruṣarṣabhaḥ |
chittvā śarāsanaṃ śatrornāgamāmitramārdayat || 8-8-40||

MHB 8-8-41

ततः खजाकया भीमं क्षेमधूर्तिः पराभिनत् ।
जघान चास्य द्विरदं नाराचैः सर्वमर्मसु ॥ ८-८-४१॥
tataḥ khajākayā bhīmaṃ kṣemadhūrtiḥ parābhinat |
jaghāna cāsya dviradaṃ nārācaiḥ sarvamarmasu || 8-8-41||

MHB 8-8-42

पुरा नागस्य पतनादवप्लुत्य स्थितो महीम् ।
भीमसेनो रिपोर्नागं गदया समपोथयत् ॥ ८-८-४२॥
purā nāgasya patanādavaplutya sthito mahīm |
bhīmaseno ripornāgaṃ gadayā samapothayat || 8-8-42||

MHB 8-8-43

तस्मात्प्रमथितान्नागात्क्षेमधूर्तिमवद्रुतम् ।
उद्यतासिमुपायान्तं गदयाहन्वृकोदरः ॥ ८-८-४३॥
tasmātpramathitānnāgātkṣemadhūrtimavadrutam |
udyatāsimupāyāntaṃ gadayāhanvṛkodaraḥ || 8-8-43||

MHB 8-8-44

स पपात हतः सासिर्व्यसुः स्वमभितो द्विपम् ।
वज्रप्ररुग्णमचलं सिंहो वज्रहतो यथा ॥ ८-८-४४॥
sa papāta hataḥ sāsirvyasuḥ svamabhito dvipam |
vajraprarugṇamacalaṃ siṃho vajrahato yathā || 8-8-44||

MHB 8-8-45

निहतं नृपतिं दृष्ट्वा कुलूतानां यशस्करम् ।
प्राद्रवद्व्यथिता सेना त्वदीया भरतर्षभ ॥ ८-८-४५॥
nihataṃ nṛpatiṃ dṛṣṭvā kulūtānāṃ yaśaskaram |
prādravadvyathitā senā tvadīyā bharatarṣabha || 8-8-45||

Adhyaya: 9/69 (35)

MHB 8-9-1

संजय उवाच ।
ततः कर्णो महेष्वासः पाण्डवानामनीकिनीम् ।
जघान समरे शूरः शरैः संनतपर्वभिः ॥ ८-९-१॥
saṃjaya uvāca |
tataḥ karṇo maheṣvāsaḥ pāṇḍavānāmanīkinīm |
jaghāna samare śūraḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ || 8-9-1||

MHB 8-9-2

तथैव पाण्डवा राजंस्तव पुत्रस्य वाहिनीम् ।
कर्णस्य प्रमुखे क्रुद्धा विनिजघ्नुर्महारथाः ॥ ८-९-२॥
tathaiva pāṇḍavā rājaṃstava putrasya vāhinīm |
karṇasya pramukhe kruddhā vinijaghnurmahārathāḥ || 8-9-2||

MHB 8-9-3

कर्णो राजन्महाबाहुर्न्यवधीत्पाण्डवीं चमूम् ।
नाराचैरर्करश्म्याभैः कर्मारपरिमार्जितैः ॥ ८-९-३॥
karṇo rājanmahābāhurnyavadhītpāṇḍavīṃ camūm |
nārācairarkaraśmyābhaiḥ karmāraparimārjitaiḥ || 8-9-3||

MHB 8-9-4

तत्र भारत कर्णेन नाराचैस्ताडिता गजाः ।
नेदुः सेदुश्च मम्लुश्च बभ्रमुश्च दिशो दश ॥ ८-९-४॥
tatra bhārata karṇena nārācaistāḍitā gajāḥ |
neduḥ seduśca mamluśca babhramuśca diśo daśa || 8-9-4||

MHB 8-9-5

वध्यमाने बले तस्मिन्सूतपुत्रेण मारिष ।
नकुलोऽभ्यद्रवत्तूर्णं सूतपुत्रं महारणे ॥ ८-९-५॥
vadhyamāne bale tasminsūtaputreṇa māriṣa |
nakulo'bhyadravattūrṇaṃ sūtaputraṃ mahāraṇe || 8-9-5||

MHB 8-9-6

भीमसेनस्तथा द्रौणिं कुर्वाणं कर्म दुष्करम् ।
विन्दानुविन्दौ कैकेयौ सात्यकिः समवारयत् ॥ ८-९-६॥
bhīmasenastathā drauṇiṃ kurvāṇaṃ karma duṣkaram |
vindānuvindau kaikeyau sātyakiḥ samavārayat || 8-9-6||

MHB 8-9-7

श्रुतकर्माणमायान्तं चित्रसेनो महीपतिः ।
प्रतिविन्ध्यं तथा चित्रश्चित्रकेतनकार्मुकः ॥ ८-९-७॥
śrutakarmāṇamāyāntaṃ citraseno mahīpatiḥ |
prativindhyaṃ tathā citraścitraketanakārmukaḥ || 8-9-7||

MHB 8-9-8

दुर्योधनस्तु राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
संशप्तकगणान्क्रुद्धो अभ्यधावद्धनंजयः ॥ ८-९-८॥
duryodhanastu rājānaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram |
saṃśaptakagaṇānkruddho abhyadhāvaddhanaṃjayaḥ || 8-9-8||

MHB 8-9-9

धृष्टद्युम्नः कृपं चाथ तस्मिन्वीरवरक्षये ।
शिखण्डी कृतवर्माणं समासादयदच्युतम् ॥ ८-९-९॥
dhṛṣṭadyumnaḥ kṛpaṃ cātha tasminvīravarakṣaye |
śikhaṇḍī kṛtavarmāṇaṃ samāsādayadacyutam || 8-9-9||

MHB 8-9-10

श्रुतकीर्तिस्तथा शल्यं माद्रीपुत्रः सुतं तव ।
दुःशासनं महाराज सहदेवः प्रतापवान् ॥ ८-९-१०॥
śrutakīrtistathā śalyaṃ mādrīputraḥ sutaṃ tava |
duḥśāsanaṃ mahārāja sahadevaḥ pratāpavān || 8-9-10||

MHB 8-9-11

केकयौ सात्यकिं युद्धे शरवर्षेण भास्वता ।
सात्यकिः केकयौ चैव छादयामास भारत ॥ ८-९-११॥
kekayau sātyakiṃ yuddhe śaravarṣeṇa bhāsvatā |
sātyakiḥ kekayau caiva chādayāmāsa bhārata || 8-9-11||

MHB 8-9-12

तावेनं भ्रातरौ वीरं जघ्नतुर्हृदये भृशम् ।
विषाणाभ्यां यथा नागौ प्रतिनागं महाहवे ॥ ८-९-१२॥
tāvenaṃ bhrātarau vīraṃ jaghnaturhṛdaye bhṛśam |
viṣāṇābhyāṃ yathā nāgau pratināgaṃ mahāhave || 8-9-12||

MHB 8-9-13

शरसंभिन्नवर्माणौ तावुभौ भ्रातरौ रणे ।
सात्यकिं सत्यकर्माणं राजन्विव्यधतुः शरैः ॥ ८-९-१३॥
śarasaṃbhinnavarmāṇau tāvubhau bhrātarau raṇe |
sātyakiṃ satyakarmāṇaṃ rājanvivyadhatuḥ śaraiḥ || 8-9-13||

MHB 8-9-14

तौ सात्यकिर्महाराज प्रहसन्सर्वतोदिशम् ।
छादयञ्शरवर्षेण वारयामास भारत ॥ ८-९-१४॥
tau sātyakirmahārāja prahasansarvatodiśam |
chādayañśaravarṣeṇa vārayāmāsa bhārata || 8-9-14||

MHB 8-9-15

वार्यमाणौ ततस्तौ तु शैनेयशरवृष्टिभिः ।
शैनेयस्य रथं तूर्णं छादयामासतुः शरैः ॥ ८-९-१५॥
vāryamāṇau tatastau tu śaineyaśaravṛṣṭibhiḥ |
śaineyasya rathaṃ tūrṇaṃ chādayāmāsatuḥ śaraiḥ || 8-9-15||

MHB 8-9-16

तयोस्तु धनुषी चित्रे छित्त्वा शौरिर्महाहवे ।
अथ तौ सायकैस्तीक्ष्णैश्छादयामास दुःसहैः ॥ ८-९-१६॥
tayostu dhanuṣī citre chittvā śaurirmahāhave |
atha tau sāyakaistīkṣṇaiśchādayāmāsa duḥsahaiḥ || 8-9-16||

MHB 8-9-17

अथान्ये धनुषी मृष्टे प्रगृह्य च महाशरान् ।
सात्यकिं पूरयन्तौ तौ चेरतुर्लघु सुष्ठु च ॥ ८-९-१७॥
athānye dhanuṣī mṛṣṭe pragṛhya ca mahāśarān |
sātyakiṃ pūrayantau tau ceraturlaghu suṣṭhu ca || 8-9-17||

MHB 8-9-18

ताभ्यां मुक्ता महाबाणाः कङ्कबर्हिणवाससः ।
द्योतयन्तो दिशः सर्वाः संपेतुः स्वर्णभूषणाः ॥ ८-९-१८॥
tābhyāṃ muktā mahābāṇāḥ kaṅkabarhiṇavāsasaḥ |
dyotayanto diśaḥ sarvāḥ saṃpetuḥ svarṇabhūṣaṇāḥ || 8-9-18||

MHB 8-9-19

बाणान्धकारमभवत्तयो राजन्महाहवे ।
अन्योन्यस्य धनुश्चैव चिच्छिदुस्ते महारथाः ॥ ८-९-१९॥
bāṇāndhakāramabhavattayo rājanmahāhave |
anyonyasya dhanuścaiva cicchiduste mahārathāḥ || 8-9-19||

MHB 8-9-20

ततः क्रुद्धो महाराज सात्वतो युद्धदुर्मदः ।
धनुरन्यत्समादाय सज्यं कृत्वा च संयुगे ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन अनुविन्दशिरोऽहरत् ॥ ८-९-२०॥
tataḥ kruddho mahārāja sātvato yuddhadurmadaḥ |
dhanuranyatsamādāya sajyaṃ kṛtvā ca saṃyuge |
kṣurapreṇa sutīkṣṇena anuvindaśiro'harat || 8-9-20||

MHB 8-9-21

तच्छिरो न्यपतद्भूमौ कुण्डलोत्पीडितं महत् ।
शम्बरस्य शिरो यद्वन्निहतस्य महारणे ।
शोषयन्केकयान्सर्वाञ्जगामाशु वसुंधराम् ॥ ८-९-२१॥
tacchiro nyapatadbhūmau kuṇḍalotpīḍitaṃ mahat |
śambarasya śiro yadvannihatasya mahāraṇe |
śoṣayankekayānsarvāñjagāmāśu vasuṃdharām || 8-9-21||

MHB 8-9-22

तं दृष्ट्वा निहतं शूरं भ्राता तस्य महारथः ।
सज्यमन्यद्धनुः कृत्वा शैनेयं प्रत्यवारयत् ॥ ८-९-२२॥
taṃ dṛṣṭvā nihataṃ śūraṃ bhrātā tasya mahārathaḥ |
sajyamanyaddhanuḥ kṛtvā śaineyaṃ pratyavārayat || 8-9-22||

MHB 8-9-23

स शक्त्या सात्यकिं विद्ध्वा स्वर्णपुङ्खैः शिलाशितैः ।
ननाद बलवन्नादं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ८-९-२३॥
sa śaktyā sātyakiṃ viddhvā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ |
nanāda balavannādaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 8-9-23||

MHB 8-9-24

स सात्यकिं पुनः क्रुद्धः केकयानां महारथः ।
शरैरग्निशिखाकारैर्बाह्वोरुरसि चार्दयत् ॥ ८-९-२४॥
sa sātyakiṃ punaḥ kruddhaḥ kekayānāṃ mahārathaḥ |
śarairagniśikhākārairbāhvorurasi cārdayat || 8-9-24||

MHB 8-9-25

स शरैः क्षतसर्वाङ्गः सात्वतः सत्त्वकोविदः ।
रराज समरे राजन्सपत्र इव किंशुकः ॥ ८-९-२५॥
sa śaraiḥ kṣatasarvāṅgaḥ sātvataḥ sattvakovidaḥ |
rarāja samare rājansapatra iva kiṃśukaḥ || 8-9-25||

MHB 8-9-26

सात्यकिः समरे विद्धः केकयेन महात्मना ।
केकयं पञ्चविंशत्या विव्याध प्रहसन्निव ॥ ८-९-२६॥
sātyakiḥ samare viddhaḥ kekayena mahātmanā |
kekayaṃ pañcaviṃśatyā vivyādha prahasanniva || 8-9-26||

MHB 8-9-27

शतचन्द्रचिते गृह्य चर्मणी सुभुजौ तु तौ ।
व्यरोचेतां महारङ्गे निस्त्रिंशवरधारिणौ ।
यथा देवासुरे युद्धे जम्भशक्रौ महाबलौ ॥ ८-९-२७॥
śatacandracite gṛhya carmaṇī subhujau tu tau |
vyarocetāṃ mahāraṅge nistriṃśavaradhāriṇau |
yathā devāsure yuddhe jambhaśakrau mahābalau || 8-9-27||

MHB 8-9-28

मण्डलानि ततस्तौ च विचरन्तौ महारणे ।
अन्योन्यमसिभिस्तूर्णं समाजघ्नतुराहवे ॥ ८-९-२८॥
maṇḍalāni tatastau ca vicarantau mahāraṇe |
anyonyamasibhistūrṇaṃ samājaghnaturāhave || 8-9-28||

MHB 8-9-29

केकयस्य ततश्चर्म द्विधा चिच्छेद सात्वतः ।
सात्यकेश्च तथैवासौ चर्म चिच्छेद पार्थिवः ॥ ८-९-२९॥
kekayasya tataścarma dvidhā ciccheda sātvataḥ |
sātyakeśca tathaivāsau carma ciccheda pārthivaḥ || 8-9-29||

MHB 8-9-30

चर्म च्छित्त्वा तु कैकेयस्तारागणशतैर्वृतम् ।
चचार मण्डलान्येव गतप्रत्यागतानि च ॥ ८-९-३०॥
carma cchittvā tu kaikeyastārāgaṇaśatairvṛtam |
cacāra maṇḍalānyeva gatapratyāgatāni ca || 8-9-30||

MHB 8-9-31

तं चरन्तं महारङ्गे निस्त्रिंशवरधारिणम् ।
अपहस्तेन चिच्छेद शैनेयस्त्वरयान्वितः ॥ ८-९-३१॥
taṃ carantaṃ mahāraṅge nistriṃśavaradhāriṇam |
apahastena ciccheda śaineyastvarayānvitaḥ || 8-9-31||

MHB 8-9-32

सवर्मा केकयो राजन्द्विधा छिन्नो महाहवे ।
निपपात महेष्वासो वज्रनुन्न इवाचलः ॥ ८-९-३२॥
savarmā kekayo rājandvidhā chinno mahāhave |
nipapāta maheṣvāso vajranunna ivācalaḥ || 8-9-32||

MHB 8-9-33

तं निहत्य रणे शूरः शैनेयो रथसत्तमः ।
युधामन्यो रथं तूर्णमारुरोह परंतपः ॥ ८-९-३३॥
taṃ nihatya raṇe śūraḥ śaineyo rathasattamaḥ |
yudhāmanyo rathaṃ tūrṇamāruroha paraṃtapaḥ || 8-9-33||

MHB 8-9-34

ततोऽन्यं रथमास्थाय विधिवत्कल्पितं पुनः ।
केकयानां महत्सैन्यं व्यधमत्सात्यकिः शरैः ॥ ८-९-३४॥
tato'nyaṃ rathamāsthāya vidhivatkalpitaṃ punaḥ |
kekayānāṃ mahatsainyaṃ vyadhamatsātyakiḥ śaraiḥ || 8-9-34||

MHB 8-9-35

सा वध्यमाना समरे केकयस्य महाचमूः ।
तमुत्सृज्य रथं शत्रुं प्रदुद्राव दिशो दश ॥ ८-९-३५॥
sā vadhyamānā samare kekayasya mahācamūḥ |
tamutsṛjya rathaṃ śatruṃ pradudrāva diśo daśa || 8-9-35||

Adhyaya: 10/69 (36)

MHB 8-10-1

संजय उवाच ।
श्रुतकर्मा महाराज चित्रसेनं महीपतिम् ।
आजघ्ने समरे क्रुद्धः पञ्चाशद्भिः शिलीमुखैः ॥ ८-१०-१॥
saṃjaya uvāca |
śrutakarmā mahārāja citrasenaṃ mahīpatim |
ājaghne samare kruddhaḥ pañcāśadbhiḥ śilīmukhaiḥ || 8-10-1||

MHB 8-10-2

अभिसारस्तु तं राजा नवभिर्निशितैः शरैः ।
श्रुतकर्माणमाहत्य सूतं विव्याध पञ्चभिः ॥ ८-१०-२॥
abhisārastu taṃ rājā navabhirniśitaiḥ śaraiḥ |
śrutakarmāṇamāhatya sūtaṃ vivyādha pañcabhiḥ || 8-10-2||

MHB 8-10-3

श्रुतकर्मा ततः क्रुद्धश्चित्रसेनं चमूमुखे ।
नाराचेन सुतीक्ष्णेन मर्मदेशे समर्दयत् ॥ ८-१०-३॥
śrutakarmā tataḥ kruddhaścitrasenaṃ camūmukhe |
nārācena sutīkṣṇena marmadeśe samardayat || 8-10-3||

MHB 8-10-4

एतस्मिन्नन्तरे चैनं श्रुतकीर्तिर्महायशाः ।
नवत्या जगतीपालं छादयामास पत्रिभिः ॥ ८-१०-४॥
etasminnantare cainaṃ śrutakīrtirmahāyaśāḥ |
navatyā jagatīpālaṃ chādayāmāsa patribhiḥ || 8-10-4||

MHB 8-10-5

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां चित्रसेनो महारथः ।
धनुश्चिच्छेद भल्लेन तं च विव्याध सप्तभिः ॥ ८-१०-५॥
pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ citraseno mahārathaḥ |
dhanuściccheda bhallena taṃ ca vivyādha saptabhiḥ || 8-10-5||

MHB 8-10-6

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय वेगघ्नं रुक्मभूषणम् ।
चित्ररूपतरं चक्रे चित्रसेनं शरोर्मिभिः ॥ ८-१०-६॥
so'nyatkārmukamādāya vegaghnaṃ rukmabhūṣaṇam |
citrarūpataraṃ cakre citrasenaṃ śarormibhiḥ || 8-10-6||

MHB 8-10-7

स शरैश्चित्रितो राजंश्चित्रमाल्यधरो युवा ।
युवेव समशोभत्स गोष्ठीमध्ये स्वलंकृतः ॥ ८-१०-७॥
sa śaraiścitrito rājaṃścitramālyadharo yuvā |
yuveva samaśobhatsa goṣṭhīmadhye svalaṃkṛtaḥ || 8-10-7||

MHB 8-10-8

श्रुतकर्माणमथ वै नाराचेन स्तनान्तरे ।
बिभेद समरे क्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ८-१०-८॥
śrutakarmāṇamatha vai nārācena stanāntare |
bibheda samare kruddhastiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 8-10-8||

MHB 8-10-9

श्रुतकर्मापि समरे नाराचेन समर्दितः ।
सुस्राव रुधिरं भूरि गैरिकाम्भ इवाचलः ॥ ८-१०-९॥
śrutakarmāpi samare nārācena samarditaḥ |
susrāva rudhiraṃ bhūri gairikāmbha ivācalaḥ || 8-10-9||

MHB 8-10-10

ततः स रुधिराक्ताङ्गो रुधिरेण कृतच्छविः ।
रराज समरे राजन्सपुष्प इव किंशुकः ॥ ८-१०-१०॥
tataḥ sa rudhirāktāṅgo rudhireṇa kṛtacchaviḥ |
rarāja samare rājansapuṣpa iva kiṃśukaḥ || 8-10-10||

MHB 8-10-11

श्रुतकर्मा ततो राजञ्शत्रूणां समभिद्रुतः ।
शत्रुसंवरणं कृत्वा द्विधा चिच्छेद कार्मुकम् ॥ ८-१०-११॥
śrutakarmā tato rājañśatrūṇāṃ samabhidrutaḥ |
śatrusaṃvaraṇaṃ kṛtvā dvidhā ciccheda kārmukam || 8-10-11||

MHB 8-10-12

अथैनं छिन्नधन्वानं नाराचानां त्रिभिः शतैः ।
विव्याध भरतश्रेष्ठ श्रुतकर्मा महायशाः ॥ ८-१०-१२॥
athainaṃ chinnadhanvānaṃ nārācānāṃ tribhiḥ śataiḥ |
vivyādha bharataśreṣṭha śrutakarmā mahāyaśāḥ || 8-10-12||

MHB 8-10-13

ततोऽपरेण भल्लेन भृशं तीक्ष्णेन सत्वरः ।
जहार सशिरस्त्राणं शिरस्तस्य महात्मनः ॥ ८-१०-१३॥
tato'pareṇa bhallena bhṛśaṃ tīkṣṇena satvaraḥ |
jahāra saśirastrāṇaṃ śirastasya mahātmanaḥ || 8-10-13||

MHB 8-10-14

तच्छिरो न्यपतद्भूमौ सुमहच्चित्रवर्मणः ।
यदृच्छया यथा चन्द्रश्च्युतः स्वर्गान्महीतले ॥ ८-१०-१४॥
tacchiro nyapatadbhūmau sumahaccitravarmaṇaḥ |
yadṛcchayā yathā candraścyutaḥ svargānmahītale || 8-10-14||

MHB 8-10-15

राजानं निहतं दृष्ट्वा अभिसारं च मारिष ।
अभ्यद्रवन्त वेगेन चित्रसेनस्य सैनिकाः ॥ ८-१०-१५॥
rājānaṃ nihataṃ dṛṣṭvā abhisāraṃ ca māriṣa |
abhyadravanta vegena citrasenasya sainikāḥ || 8-10-15||

MHB 8-10-16

ततः क्रुद्धो महेष्वासस्तत्सैन्यं प्राद्रवच्छरैः ।
अन्तकाले यथा क्रुद्धः सर्वभूतानि प्रेतराट् ।
द्रावयन्निषुभिस्तूर्णं श्रुतकर्मा व्यरोचत ॥ ८-१०-१६॥
tataḥ kruddho maheṣvāsastatsainyaṃ prādravaccharaiḥ |
antakāle yathā kruddhaḥ sarvabhūtāni pretarāṭ |
drāvayanniṣubhistūrṇaṃ śrutakarmā vyarocata || 8-10-16||

MHB 8-10-17

प्रतिविन्ध्यस्ततश्चित्रं भित्त्वा पञ्चभिराशुगैः ।
सारथिं त्रिभिरानर्च्छद्ध्वजमेकेषुणा ततः ॥ ८-१०-१७॥
prativindhyastataścitraṃ bhittvā pañcabhirāśugaiḥ |
sārathiṃ tribhirānarcchaddhvajamekeṣuṇā tataḥ || 8-10-17||

MHB 8-10-18

तं चित्रो नवभिर्भल्लैर्बाह्वोरुरसि चार्दयत् ।
स्वर्णपुङ्खैः शिलाधौतैः कङ्कबर्हिणवाजितैः ॥ ८-१०-१८॥
taṃ citro navabhirbhallairbāhvorurasi cārdayat |
svarṇapuṅkhaiḥ śilādhautaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ || 8-10-18||

MHB 8-10-19

प्रतिविन्ध्यो धनुस्तस्य छित्त्वा भारत सायकैः ।
पञ्चभिर्निशितैर्बाणैरथैनं संप्रजघ्निवान् ॥ ८-१०-१९॥
prativindhyo dhanustasya chittvā bhārata sāyakaiḥ |
pañcabhirniśitairbāṇairathainaṃ saṃprajaghnivān || 8-10-19||

MHB 8-10-20

ततः शक्तिं महाराज हेमदण्डां दुरासदाम् ।
प्राहिणोत्तव पुत्राय घोरामग्निशिखामिव ॥ ८-१०-२०॥
tataḥ śaktiṃ mahārāja hemadaṇḍāṃ durāsadām |
prāhiṇottava putrāya ghorāmagniśikhāmiva || 8-10-20||

MHB 8-10-21

तामापतन्तीं सहसा शक्तिमुल्कामिवाम्बरात् ।
द्विधा चिच्छेद समरे प्रतिविन्ध्यो हसन्निव ॥ ८-१०-२१॥
tāmāpatantīṃ sahasā śaktimulkāmivāmbarāt |
dvidhā ciccheda samare prativindhyo hasanniva || 8-10-21||

MHB 8-10-22

सा पपात तदा छिन्ना प्रतिविन्ध्यशरैः शितैः ।
युगान्ते सर्वभूतानि त्रासयन्ती यथाशनिः ॥ ८-१०-२२॥
sā papāta tadā chinnā prativindhyaśaraiḥ śitaiḥ |
yugānte sarvabhūtāni trāsayantī yathāśaniḥ || 8-10-22||

MHB 8-10-23

शक्तिं तां प्रहतां दृष्ट्वा चित्रो गृह्य महागदाम् ।
प्रतिविन्ध्याय चिक्षेप रुक्मजालविभूषिताम् ॥ ८-१०-२३॥
śaktiṃ tāṃ prahatāṃ dṛṣṭvā citro gṛhya mahāgadām |
prativindhyāya cikṣepa rukmajālavibhūṣitām || 8-10-23||

MHB 8-10-24

सा जघान हयांस्तस्य सारथिं च महारणे ।
रथं प्रमृद्य वेगेन धरणीमन्वपद्यत ॥ ८-१०-२४॥
sā jaghāna hayāṃstasya sārathiṃ ca mahāraṇe |
rathaṃ pramṛdya vegena dharaṇīmanvapadyata || 8-10-24||

MHB 8-10-25

एतस्मिन्नेव काले तु रथादाप्लुत्य भारत ।
शक्तिं चिक्षेप चित्राय स्वर्णघण्टामलंकृताम् ॥ ८-१०-२५॥
etasminneva kāle tu rathādāplutya bhārata |
śaktiṃ cikṣepa citrāya svarṇaghaṇṭāmalaṃkṛtām || 8-10-25||

MHB 8-10-26

तामापतन्तीं जग्राह चित्रो राजन्महामनाः ।
ततस्तामेव चिक्षेप प्रतिविन्ध्याय भारत ॥ ८-१०-२६॥
tāmāpatantīṃ jagrāha citro rājanmahāmanāḥ |
tatastāmeva cikṣepa prativindhyāya bhārata || 8-10-26||

MHB 8-10-27

समासाद्य रणे शूरं प्रतिविन्ध्यं महाप्रभा ।
निर्भिद्य दक्षिणं बाहुं निपपात महीतले ।
पतिताभासयच्चैव तं देशमशनिर्यथा ॥ ८-१०-२७॥
samāsādya raṇe śūraṃ prativindhyaṃ mahāprabhā |
nirbhidya dakṣiṇaṃ bāhuṃ nipapāta mahītale |
patitābhāsayaccaiva taṃ deśamaśaniryathā || 8-10-27||

MHB 8-10-28

प्रतिविन्ध्यस्ततो राजंस्तोमरं हेमभूषितम् ।
प्रेषयामास संक्रुद्धश्चित्रस्य वधकाम्यया ॥ ८-१०-२८॥
prativindhyastato rājaṃstomaraṃ hemabhūṣitam |
preṣayāmāsa saṃkruddhaścitrasya vadhakāmyayā || 8-10-28||

MHB 8-10-29

स तस्य देवावरणं भित्त्वा हृदयमेव च ।
जगाम धरणीं तूर्णं महोरग इवाशयम् ॥ ८-१०-२९॥
sa tasya devāvaraṇaṃ bhittvā hṛdayameva ca |
jagāma dharaṇīṃ tūrṇaṃ mahoraga ivāśayam || 8-10-29||

MHB 8-10-30

स पपात तदा राजंस्तोमरेण समाहतः ।
प्रसार्य विपुलौ बाहू पीनौ परिघसंनिभौ ॥ ८-१०-३०॥
sa papāta tadā rājaṃstomareṇa samāhataḥ |
prasārya vipulau bāhū pīnau parighasaṃnibhau || 8-10-30||

MHB 8-10-31

चित्रं संप्रेक्ष्य निहतं तावका रणशोभिनः ।
अभ्यद्रवन्त वेगेन प्रतिविन्ध्यं समन्ततः ॥ ८-१०-३१॥
citraṃ saṃprekṣya nihataṃ tāvakā raṇaśobhinaḥ |
abhyadravanta vegena prativindhyaṃ samantataḥ || 8-10-31||

MHB 8-10-32

सृजन्तो विविधान्बाणाञ्शतघ्नीश्च सकिङ्किणीः ।
त एनं छादयामासुः सूर्यमभ्रगणा इव ॥ ८-१०-३२॥
sṛjanto vividhānbāṇāñśataghnīśca sakiṅkiṇīḥ |
ta enaṃ chādayāmāsuḥ sūryamabhragaṇā iva || 8-10-32||

MHB 8-10-33

तानपास्य महाबाहुः शरजालेन संयुगे ।
व्यद्रावयत्तव चमूं वज्रहस्त इवासुरीम् ॥ ८-१०-३३॥
tānapāsya mahābāhuḥ śarajālena saṃyuge |
vyadrāvayattava camūṃ vajrahasta ivāsurīm || 8-10-33||

MHB 8-10-34

ते वध्यमानाः समरे तावकाः पाण्डवैर्नृप ।
विप्रकीर्यन्त सहसा वातनुन्ना घना इव ॥ ८-१०-३४॥
te vadhyamānāḥ samare tāvakāḥ pāṇḍavairnṛpa |
viprakīryanta sahasā vātanunnā ghanā iva || 8-10-34||

MHB 8-10-35

विप्रद्रुते बले तस्मिन्वध्यमाने समन्ततः ।
द्रौणिरेकोऽभ्ययात्तूर्णं भीमसेनं महाबलम् ॥ ८-१०-३५॥
vipradrute bale tasminvadhyamāne samantataḥ |
drauṇireko'bhyayāttūrṇaṃ bhīmasenaṃ mahābalam || 8-10-35||

MHB 8-10-36

ततः समागमो घोरो बभूव सहसा तयोः ।
यथा देवासुरे युद्धे वृत्रवासवयोरभूत् ॥ ८-१०-३६॥
tataḥ samāgamo ghoro babhūva sahasā tayoḥ |
yathā devāsure yuddhe vṛtravāsavayorabhūt || 8-10-36||

Adhyaya: 11/69 (41)

MHB 8-11-1

संजय उवाच ।
भीमसेनं ततो द्रौणी राजन्विव्याध पत्रिणा ।
त्वरया परया युक्तो दर्शयन्नस्त्रलाघवम् ॥ ८-११-१॥
saṃjaya uvāca |
bhīmasenaṃ tato drauṇī rājanvivyādha patriṇā |
tvarayā parayā yukto darśayannastralāghavam || 8-11-1||

MHB 8-11-2

अथैनं पुनराजघ्ने नवत्या निशितैः शरैः ।
सर्वमर्माणि संप्रेक्ष्य मर्मज्ञो लघुहस्तवत् ॥ ८-११-२॥
athainaṃ punarājaghne navatyā niśitaiḥ śaraiḥ |
sarvamarmāṇi saṃprekṣya marmajño laghuhastavat || 8-11-2||

MHB 8-11-3

भीमसेनः समाकीर्णो द्रौणिना निशितैः शरैः ।
रराज समरे राजन्रश्मिवानिव भास्करः ॥ ८-११-३॥
bhīmasenaḥ samākīrṇo drauṇinā niśitaiḥ śaraiḥ |
rarāja samare rājanraśmivāniva bhāskaraḥ || 8-11-3||

MHB 8-11-4

ततः शरसहस्रेण सुप्रयुक्तेन पाण्डवः ।
द्रोणपुत्रमवच्छाद्य सिंहनादममुञ्चत ॥ ८-११-४॥
tataḥ śarasahasreṇa suprayuktena pāṇḍavaḥ |
droṇaputramavacchādya siṃhanādamamuñcata || 8-11-4||

MHB 8-11-5

शरैः शरांस्ततो द्रौणिः संवार्य युधि पाण्डवम् ।
ललाटेऽभ्यहनद्राजन्नाराचेन स्मयन्निव ॥ ८-११-५॥
śaraiḥ śarāṃstato drauṇiḥ saṃvārya yudhi pāṇḍavam |
lalāṭe'bhyahanadrājannārācena smayanniva || 8-11-5||

MHB 8-11-6

ललाटस्थं ततो बाणं धारयामास पाण्डवः ।
यथा शृङ्गं वने दृप्तः खड्गो धारयते नृप ॥ ८-११-६॥
lalāṭasthaṃ tato bāṇaṃ dhārayāmāsa pāṇḍavaḥ |
yathā śṛṅgaṃ vane dṛptaḥ khaḍgo dhārayate nṛpa || 8-11-6||

MHB 8-11-7

ततो द्रौणिं रणे भीमो यतमानं पराक्रमी ।
त्रिभिर्विव्याध नाराचैर्ललाटे विस्मयन्निव ॥ ८-११-७॥
tato drauṇiṃ raṇe bhīmo yatamānaṃ parākramī |
tribhirvivyādha nārācairlalāṭe vismayanniva || 8-11-7||

MHB 8-11-8

ललाटस्थैस्ततो बाणैर्ब्राह्मणः स व्यरोचत ।
प्रावृषीव यथा सिक्तस्त्रिशृङ्गः पर्वतोत्तमः ॥ ८-११-८॥
lalāṭasthaistato bāṇairbrāhmaṇaḥ sa vyarocata |
prāvṛṣīva yathā siktastriśṛṅgaḥ parvatottamaḥ || 8-11-8||

MHB 8-11-9

ततः शरशतैर्द्रौणिमर्दयामास पाण्डवः ।
न चैनं कम्पयामास मातरिश्वेव पर्वतम् ॥ ८-११-९॥
tataḥ śaraśatairdrauṇimardayāmāsa pāṇḍavaḥ |
na cainaṃ kampayāmāsa mātariśveva parvatam || 8-11-9||

MHB 8-11-10

तथैव पाण्डवं युद्धे द्रौणिः शरशतैः शितैः ।
नाकम्पयत संहृष्टो वार्योघ इव पर्वतम् ॥ ८-११-१०॥
tathaiva pāṇḍavaṃ yuddhe drauṇiḥ śaraśataiḥ śitaiḥ |
nākampayata saṃhṛṣṭo vāryogha iva parvatam || 8-11-10||

MHB 8-11-11

तावन्योन्यं शरैर्घोरैश्छादयानौ महारथौ ।
रथचर्यागतौ शूरौ शुशुभाते रणोत्कटौ ॥ ८-११-११॥
tāvanyonyaṃ śarairghoraiśchādayānau mahārathau |
rathacaryāgatau śūrau śuśubhāte raṇotkaṭau || 8-11-11||

MHB 8-11-12

आदित्याविव संदीप्तौ लोकक्षयकरावुभौ ।
स्वरश्मिभिरिवान्योन्यं तापयन्तौ शरोत्तमैः ॥ ८-११-१२॥
ādityāviva saṃdīptau lokakṣayakarāvubhau |
svaraśmibhirivānyonyaṃ tāpayantau śarottamaiḥ || 8-11-12||

MHB 8-11-13

कृतप्रतिकृते यत्नं कुर्वाणौ च महारणे ।
कृतप्रतिकृते यत्नं चक्राते तावभीतवत् ॥ ८-११-१३॥
kṛtapratikṛte yatnaṃ kurvāṇau ca mahāraṇe |
kṛtapratikṛte yatnaṃ cakrāte tāvabhītavat || 8-11-13||

MHB 8-11-14

व्याघ्राविव च संग्रामे चेरतुस्तौ महारथौ ।
शरदंष्ट्रौ दुराधर्षौ चापव्यात्तौ भयानकौ ॥ ८-११-१४॥
vyāghrāviva ca saṃgrāme ceratustau mahārathau |
śaradaṃṣṭrau durādharṣau cāpavyāttau bhayānakau || 8-11-14||

MHB 8-11-15

अभूतां तावदृश्यौ च शरजालैः समन्ततः ।
मेघजालैरिव च्छन्नौ गगने चन्द्रभास्करौ ॥ ८-११-१५॥
abhūtāṃ tāvadṛśyau ca śarajālaiḥ samantataḥ |
meghajālairiva cchannau gagane candrabhāskarau || 8-11-15||

MHB 8-11-16

प्रकाशौ च मुहूर्तेन तत्रैवास्तामरिंदमौ ।
विमुक्तौ मेघजालेन शशिसूर्यौ यथा दिवि ॥ ८-११-१६॥
prakāśau ca muhūrtena tatraivāstāmariṃdamau |
vimuktau meghajālena śaśisūryau yathā divi || 8-11-16||

MHB 8-11-17

अपसव्यं ततश्चक्रे द्रौणिस्तत्र वृकोदरम् ।
किरञ्शरशतैरुग्रैर्धाराभिरिव पर्वतम् ॥ ८-११-१७॥
apasavyaṃ tataścakre drauṇistatra vṛkodaram |
kirañśaraśatairugrairdhārābhiriva parvatam || 8-11-17||

MHB 8-11-18

न तु तन्ममृषे भीमः शत्रोर्विजयलक्षणम् ।
प्रतिचक्रे च तं राजन्पाण्डवोऽप्यपसव्यतः ॥ ८-११-१८॥
na tu tanmamṛṣe bhīmaḥ śatrorvijayalakṣaṇam |
praticakre ca taṃ rājanpāṇḍavo'pyapasavyataḥ || 8-11-18||

MHB 8-11-19

मण्डलानां विभागेषु गतप्रत्यागतेषु च ।
बभूव तुमुलं युद्धं तयोस्तत्र महामृधे ॥ ८-११-१९॥
maṇḍalānāṃ vibhāgeṣu gatapratyāgateṣu ca |
babhūva tumulaṃ yuddhaṃ tayostatra mahāmṛdhe || 8-11-19||

MHB 8-11-20

चरित्वा विविधान्मार्गान्मण्डलं स्थानमेव च ।
शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः ॥ ८-११-२०॥
caritvā vividhānmārgānmaṇḍalaṃ sthānameva ca |
śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭairanyonyamabhijaghnatuḥ || 8-11-20||

MHB 8-11-21

अन्योन्यस्य वधे यत्नं चक्रतुस्तौ महारथौ ।
ईषतुर्विरथं चैव कर्तुमन्योन्यमाहवे ॥ ८-११-२१॥
anyonyasya vadhe yatnaṃ cakratustau mahārathau |
īṣaturvirathaṃ caiva kartumanyonyamāhave || 8-11-21||

MHB 8-11-22

ततो द्रौणिर्महास्त्राणि प्रादुश्चक्रे महारथः ।
तान्यस्त्रैरेव समरे प्रतिजघ्नेऽस्य पाण्डवः ॥ ८-११-२२॥
tato drauṇirmahāstrāṇi prāduścakre mahārathaḥ |
tānyastraireva samare pratijaghne'sya pāṇḍavaḥ || 8-11-22||

MHB 8-11-23

ततो घोरं महाराज अस्त्रयुद्धमवर्तत ।
ग्रहयुद्धं यथा घोरं प्रजासंहरणे अभूत् ॥ ८-११-२३॥
tato ghoraṃ mahārāja astrayuddhamavartata |
grahayuddhaṃ yathā ghoraṃ prajāsaṃharaṇe abhūt || 8-11-23||

MHB 8-11-24

ते बाणाः समसज्जन्त क्षिप्तास्ताभ्यां तु भारत ।
द्योतयन्तो दिशः सर्वास्तच्च सैन्यं समन्ततः ॥ ८-११-२४॥
te bāṇāḥ samasajjanta kṣiptāstābhyāṃ tu bhārata |
dyotayanto diśaḥ sarvāstacca sainyaṃ samantataḥ || 8-11-24||

MHB 8-11-25

बाणसंघावृतं घोरमाकाशं समपद्यत ।
उक्लापातकृतं यद्वत्प्रजानां संक्षये नृप ॥ ८-११-२५॥
bāṇasaṃghāvṛtaṃ ghoramākāśaṃ samapadyata |
uklāpātakṛtaṃ yadvatprajānāṃ saṃkṣaye nṛpa || 8-11-25||

MHB 8-11-26

बाणाभिघातात्संजज्ञे तत्र भारत पावकः ।
सविस्फुलिङ्गो दीप्तार्चिः सोऽदहद्वाहिनीद्वयम् ॥ ८-११-२६॥
bāṇābhighātātsaṃjajñe tatra bhārata pāvakaḥ |
savisphuliṅgo dīptārciḥ so'dahadvāhinīdvayam || 8-11-26||

MHB 8-11-27

तत्र सिद्धा महाराज संपतन्तोऽब्रुवन्वचः ।
अति युद्धानि सर्वाणि युद्धमेतत्ततोऽधिकम् ॥ ८-११-२७॥
tatra siddhā mahārāja saṃpatanto'bruvanvacaḥ |
ati yuddhāni sarvāṇi yuddhametattato'dhikam || 8-11-27||

MHB 8-11-28

सर्वयुद्धानि चैतस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।
नैतादृशं पुनर्युद्धं न भूतं न भविष्यति ॥ ८-११-२८॥
sarvayuddhāni caitasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm |
naitādṛśaṃ punaryuddhaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati || 8-11-28||

MHB 8-11-29

अहो ज्ञानेन संयुक्तावुभौ चोग्रपराक्रमौ ।
अहो भीमे बलं भीममेतयोश्च कृतास्त्रता ॥ ८-११-२९॥
aho jñānena saṃyuktāvubhau cograparākramau |
aho bhīme balaṃ bhīmametayośca kṛtāstratā || 8-11-29||

MHB 8-11-30

अहो वीर्यस्य सारत्वमहो सौष्ठवमेतयोः ।
स्थितावेतौ हि समरे कालान्तकयमोपमौ ॥ ८-११-३०॥
aho vīryasya sāratvamaho sauṣṭhavametayoḥ |
sthitāvetau hi samare kālāntakayamopamau || 8-11-30||

MHB 8-11-31

रुद्रौ द्वाविव संभूतौ यथा द्वाविव भास्करौ ।
यमौ वा पुरुषव्याघ्रौ घोररूपाविमौ रणे ॥ ८-११-३१॥
rudrau dvāviva saṃbhūtau yathā dvāviva bhāskarau |
yamau vā puruṣavyāghrau ghorarūpāvimau raṇe || 8-11-31||

MHB 8-11-32

श्रूयन्ते स्म तदा वाचः सिद्धानां वै मुहुर्मुहुः ।
सिंहनादश्च संजज्ञे समेतानां दिवौकसाम् ।
अद्भुतं चाप्यचिन्त्यं च दृष्ट्वा कर्म तयोर्मृधे ॥ ८-११-३२॥
śrūyante sma tadā vācaḥ siddhānāṃ vai muhurmuhuḥ |
siṃhanādaśca saṃjajñe sametānāṃ divaukasām |
adbhutaṃ cāpyacintyaṃ ca dṛṣṭvā karma tayormṛdhe || 8-11-32||

MHB 8-11-33

तौ शूरौ समरे राजन्परस्परकृतागसौ ।
परस्परमुदैक्षेतां क्रोधादुद्वृत्य चक्षुषी ॥ ८-११-३३॥
tau śūrau samare rājanparasparakṛtāgasau |
parasparamudaikṣetāṃ krodhādudvṛtya cakṣuṣī || 8-11-33||

MHB 8-11-34

क्रोधरक्तेक्षणौ तौ तु क्रोधात्प्रस्फुरिताधरौ ।
क्रोधात्संदष्टदशनौ संदष्टदशनच्छदौ ॥ ८-११-३४॥
krodharaktekṣaṇau tau tu krodhātprasphuritādharau |
krodhātsaṃdaṣṭadaśanau saṃdaṣṭadaśanacchadau || 8-11-34||

MHB 8-11-35

अन्योन्यं छादयन्तौ स्म शरवृष्ट्या महारथौ ।
शराम्बुधारौ समरे शस्त्रविद्युत्प्रकाशिनौ ॥ ८-११-३५॥
anyonyaṃ chādayantau sma śaravṛṣṭyā mahārathau |
śarāmbudhārau samare śastravidyutprakāśinau || 8-11-35||

MHB 8-11-36

तावन्योन्यं ध्वजौ विद्ध्वा सारथी च महारथौ ।
अन्योन्यस्य हयान्विद्ध्वा बिभिदाते परस्परम् ॥ ८-११-३६॥
tāvanyonyaṃ dhvajau viddhvā sārathī ca mahārathau |
anyonyasya hayānviddhvā bibhidāte parasparam || 8-11-36||

MHB 8-11-37

ततः क्रुद्धौ महाराज बाणौ गृह्य महाहवे ।
उभौ चिक्षिपतुस्तूर्णमन्योन्यस्य वधैषिणौ ॥ ८-११-३७॥
tataḥ kruddhau mahārāja bāṇau gṛhya mahāhave |
ubhau cikṣipatustūrṇamanyonyasya vadhaiṣiṇau || 8-11-37||

MHB 8-11-38

तौ सायकौ महाराज द्योतमानौ चमूमुखे ।
आजघ्नाते समासाद्य वज्रवेगौ दुरासदौ ॥ ८-११-३८॥
tau sāyakau mahārāja dyotamānau camūmukhe |
ājaghnāte samāsādya vajravegau durāsadau || 8-11-38||

MHB 8-11-39

तौ परस्परवेगाच्च शराभ्यां च भृशाहतौ ।
निपेततुर्महावीरौ स्वरथोपस्थयोस्तदा ॥ ८-११-३९॥
tau parasparavegācca śarābhyāṃ ca bhṛśāhatau |
nipetaturmahāvīrau svarathopasthayostadā || 8-11-39||

MHB 8-11-40

ततस्तु सारथिर्ज्ञात्वा द्रोणपुत्रमचेतनम् ।
अपोवाह रणाद्राजन्सर्वक्षत्रस्य पश्यतः ॥ ८-११-४०॥
tatastu sārathirjñātvā droṇaputramacetanam |
apovāha raṇādrājansarvakṣatrasya paśyataḥ || 8-11-40||

MHB 8-11-41

तथैव पाण्डवं राजन्विह्वलन्तं मुहुर्मुहुः ।
अपोवाह रथेनाजौ सारथिः शत्रुतापनम् ॥ ८-११-४१॥
tathaiva pāṇḍavaṃ rājanvihvalantaṃ muhurmuhuḥ |
apovāha rathenājau sārathiḥ śatrutāpanam || 8-11-41||

Adhyaya: 12/69 (71)

MHB 8-12-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
यथा संशप्तकैः सार्धमर्जुनस्याभवद्रणः ।
अन्येषां च मदीयानां पाण्डवैस्तद्ब्रवीहि मे ॥ ८-१२-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
yathā saṃśaptakaiḥ sārdhamarjunasyābhavadraṇaḥ |
anyeṣāṃ ca madīyānāṃ pāṇḍavaistadbravīhi me || 8-12-1||

MHB 8-12-2

संजय उवाच ।
शृणु राजन्यथावृत्तं संग्रामं ब्रुवतो मम ।
वीराणां शत्रुभिः सार्धं देहपाप्मप्रणाशनम् ॥ ८-१२-२॥
saṃjaya uvāca |
śṛṇu rājanyathāvṛttaṃ saṃgrāmaṃ bruvato mama |
vīrāṇāṃ śatrubhiḥ sārdhaṃ dehapāpmapraṇāśanam || 8-12-2||

MHB 8-12-3

पार्थः संशप्तकगणं प्रविश्यार्णवसंनिभम् ।
व्यक्षोभयदमित्रघ्नो महावात इवार्णवम् ॥ ८-१२-३॥
pārthaḥ saṃśaptakagaṇaṃ praviśyārṇavasaṃnibham |
vyakṣobhayadamitraghno mahāvāta ivārṇavam || 8-12-3||

MHB 8-12-4

शिरांस्युन्मथ्य वीराणां शितैर्भल्लैर्धनंजयः ।
पूर्णचन्द्राभवक्त्राणि स्वक्षिभ्रूदशनानि च ।
संतस्तार क्षितिं क्षिप्रं विनालैर्नलिनैरिव ॥ ८-१२-४॥
śirāṃsyunmathya vīrāṇāṃ śitairbhallairdhanaṃjayaḥ |
pūrṇacandrābhavaktrāṇi svakṣibhrūdaśanāni ca |
saṃtastāra kṣitiṃ kṣipraṃ vinālairnalinairiva || 8-12-4||

MHB 8-12-5

सुवृत्तानायतान्पुष्टांश्चन्दनागुरुभूषितान् ।
सायुधान्सतनुत्राणान्पञ्चास्योरगसंनिभान् ।
बाहून्क्षुरैरमित्राणां विचकर्तार्जुनो रणे ॥ ८-१२-५॥
suvṛttānāyatānpuṣṭāṃścandanāgurubhūṣitān |
sāyudhānsatanutrāṇānpañcāsyoragasaṃnibhān |
bāhūnkṣurairamitrāṇāṃ vicakartārjuno raṇe || 8-12-5||

MHB 8-12-6

धुर्यान्धुर्यतरान्सूतान्ध्वजांश्चापानि सायकान् ।
पाणीनरत्नीनसकृद्भल्लैश्चिच्छेद पाण्डवः ॥ ८-१२-६॥
dhuryāndhuryatarānsūtāndhvajāṃścāpāni sāyakān |
pāṇīnaratnīnasakṛdbhallaiściccheda pāṇḍavaḥ || 8-12-6||

MHB 8-12-7

द्विपान्हयान्रथांश्चैव सारोहानर्जुनो रणे ।
शरैरनेकसाहस्रै राजन्निन्ये यमक्षयम् ॥ ८-१२-७॥
dvipānhayānrathāṃścaiva sārohānarjuno raṇe |
śarairanekasāhasrai rājanninye yamakṣayam || 8-12-7||

MHB 8-12-8

तं प्रवीरं प्रतीयाता नर्दमाना इवर्षभाः ।
वाशितार्थमभिक्रुद्धा हुंकृत्वा चाभिदुद्रुवुः ।
निघ्नन्तमभिजघ्नुस्ते शरैः शृङ्गैरिवर्षभाः ॥ ८-१२-८॥
taṃ pravīraṃ pratīyātā nardamānā ivarṣabhāḥ |
vāśitārthamabhikruddhā huṃkṛtvā cābhidudruvuḥ |
nighnantamabhijaghnuste śaraiḥ śṛṅgairivarṣabhāḥ || 8-12-8||

MHB 8-12-9

तस्य तेषां च तद्युद्धमभवल्लोमहर्षणम् ।
त्रैलोक्यविजये यादृग्दैत्यानां सह वज्रिणा ॥ ८-१२-९॥
tasya teṣāṃ ca tadyuddhamabhavallomaharṣaṇam |
trailokyavijaye yādṛgdaityānāṃ saha vajriṇā || 8-12-9||

MHB 8-12-10

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य द्विषतां सर्वतोऽर्जुनः ।
इषुभिर्बहुभिस्तूर्णं विद्ध्वा प्राणान्ररास सः ॥ ८-१२-१०॥
astrairastrāṇi saṃvārya dviṣatāṃ sarvato'rjunaḥ |
iṣubhirbahubhistūrṇaṃ viddhvā prāṇānrarāsa saḥ || 8-12-10||

MHB 8-12-11

छिन्नत्रिवेणुचक्राक्षान्हतयोधाश्वसारथीन् ।
विध्वस्तायुधतूणीरान्समुन्मथितकेतनान् ॥ ८-१२-११॥
chinnatriveṇucakrākṣānhatayodhāśvasārathīn |
vidhvastāyudhatūṇīrānsamunmathitaketanān || 8-12-11||

MHB 8-12-12

संछिन्नयोक्त्ररश्मीकान्वित्रिवेणून्विकूबरान् ।
विध्वस्तबन्धुरयुगान्विशस्तायुधमण्डलान् ।
रथान्विशकलीकुर्वन्महाभ्राणीव मारुतः ॥ ८-१२-१२॥
saṃchinnayoktraraśmīkānvitriveṇūnvikūbarān |
vidhvastabandhurayugānviśastāyudhamaṇḍalān |
rathānviśakalīkurvanmahābhrāṇīva mārutaḥ || 8-12-12||

MHB 8-12-13

विस्मापयन्प्रेक्षणीयं द्विषातां भयवर्धनम् ।
महारथसहस्रस्य समं कर्मार्जुनोऽकरोत् ॥ ८-१२-१३॥
vismāpayanprekṣaṇīyaṃ dviṣātāṃ bhayavardhanam |
mahārathasahasrasya samaṃ karmārjuno'karot || 8-12-13||

MHB 8-12-14

सिद्धदेवर्षिसंघाश्च चारणाश्चैव तुष्टुवुः ।
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवर्षाणि चापतन् ।
केशवार्जुनयोर्मूर्ध्नि प्राह वाक्चाशरीरिणी ॥ ८-१२-१४॥
siddhadevarṣisaṃghāśca cāraṇāścaiva tuṣṭuvuḥ |
devadundubhayo neduḥ puṣpavarṣāṇi cāpatan |
keśavārjunayormūrdhni prāha vākcāśarīriṇī || 8-12-14||

MHB 8-12-15

चन्द्रार्कानिलवह्नीनां कान्तिदीप्तिबलद्युतीः ।
यौ सदा बिभ्रतुर्वीरौ ताविमौ केशवार्जुनौ ॥ ८-१२-१५॥
candrārkānilavahnīnāṃ kāntidīptibaladyutīḥ |
yau sadā bibhraturvīrau tāvimau keśavārjunau || 8-12-15||

MHB 8-12-16

ब्रह्मेशानाविवाजय्यौ वीरावेकरथे स्थितौ ।
सर्वभूतवरौ वीरौ नरनारायणावुभौ ॥ ८-१२-१६॥
brahmeśānāvivājayyau vīrāvekarathe sthitau |
sarvabhūtavarau vīrau naranārāyaṇāvubhau || 8-12-16||

MHB 8-12-17

इत्येतन्महदाश्चर्यं दृष्ट्वा श्रुत्वा च भारत ।
अश्वत्थामा सुसंयत्तः कृष्णावभ्यद्रवद्रणे ॥ ८-१२-१७॥
ityetanmahadāścaryaṃ dṛṣṭvā śrutvā ca bhārata |
aśvatthāmā susaṃyattaḥ kṛṣṇāvabhyadravadraṇe || 8-12-17||

MHB 8-12-18

अथ पाण्डवमस्यन्तं यमकालान्तकाञ्शरान् ।
सेषुणा पाणिनाहूय हसन्द्रौणिरथाब्रवीत् ॥ ८-१२-१८॥
atha pāṇḍavamasyantaṃ yamakālāntakāñśarān |
seṣuṇā pāṇināhūya hasandrauṇirathābravīt || 8-12-18||

MHB 8-12-19

यदि मां मन्यसे वीर प्राप्तमर्हमिवातिथिम् ।
ततः सर्वात्मनाद्य त्वं युद्धातिथ्यं प्रयच्छ मे ॥ ८-१२-१९॥
yadi māṃ manyase vīra prāptamarhamivātithim |
tataḥ sarvātmanādya tvaṃ yuddhātithyaṃ prayaccha me || 8-12-19||

MHB 8-12-20

एवमाचार्यपुत्रेण समाहूतो युयुत्सया ।
बहु मेनेऽर्जुनोऽऽत्मानमिदं चाह जनार्दनम् ॥ ८-१२-२०॥
evamācāryaputreṇa samāhūto yuyutsayā |
bahu mene'rjuno''tmānamidaṃ cāha janārdanam || 8-12-20||

MHB 8-12-21

संशप्तकाश्च मे वध्या द्रौणिराह्वयते च माम् ।
यदत्रानन्तरं प्राप्तं प्रशाधि त्वं महाभुज ॥ ८-१२-२१॥
saṃśaptakāśca me vadhyā drauṇirāhvayate ca mām |
yadatrānantaraṃ prāptaṃ praśādhi tvaṃ mahābhuja || 8-12-21||

MHB 8-12-22

एवमुक्तोऽवहत्पार्थं कृष्णो द्रोणात्मजान्तिकम् ।
जैत्रेण विधिनाहूतं वायुरिन्द्रमिवाध्वरे ॥ ८-१२-२२॥
evamukto'vahatpārthaṃ kṛṣṇo droṇātmajāntikam |
jaitreṇa vidhināhūtaṃ vāyurindramivādhvare || 8-12-22||

MHB 8-12-23

तमामन्त्र्यैकमनसा केशवो द्रौणिमब्रवीत् ।
अश्वत्थामन्स्थिरो भूत्वा प्रहराशु सहस्व च ॥ ८-१२-२३॥
tamāmantryaikamanasā keśavo drauṇimabravīt |
aśvatthāmansthiro bhūtvā praharāśu sahasva ca || 8-12-23||

MHB 8-12-24

निर्वेष्टुं भर्तृपिण्डं हि कालोऽयमुपजीविनाम् ।
सूक्ष्मो विवादो विप्राणां स्थूलौ क्षात्रौ जयाजयौ ॥ ८-१२-२४॥
nirveṣṭuṃ bhartṛpiṇḍaṃ hi kālo'yamupajīvinām |
sūkṣmo vivādo viprāṇāṃ sthūlau kṣātrau jayājayau || 8-12-24||

MHB 8-12-25

यां न संक्षमसे मोहाद्दिव्यां पार्थस्य सत्क्रियाम् ।
तामाप्तुमिच्छन्युध्यस्व स्थिरो भूत्वाद्य पाण्डवम् ॥ ८-१२-२५॥
yāṃ na saṃkṣamase mohāddivyāṃ pārthasya satkriyām |
tāmāptumicchanyudhyasva sthiro bhūtvādya pāṇḍavam || 8-12-25||

MHB 8-12-26

इत्युक्तो वासुदेवेन तथेत्युक्त्वा द्विजोत्तमः ।
विव्याध केशवं षष्ट्या नाराचैरर्जुनं त्रिभिः ॥ ८-१२-२६॥
ityukto vāsudevena tathetyuktvā dvijottamaḥ |
vivyādha keśavaṃ ṣaṣṭyā nārācairarjunaṃ tribhiḥ || 8-12-26||

MHB 8-12-27

तस्यार्जुनः सुसंक्रुद्धस्त्रिभिर्भल्लैः शरासनम् ।
चिच्छेदाथान्यदादत्त द्रौणिर्घोरतरं धनुः ॥ ८-१२-२७॥
tasyārjunaḥ susaṃkruddhastribhirbhallaiḥ śarāsanam |
cicchedāthānyadādatta drauṇirghorataraṃ dhanuḥ || 8-12-27||

MHB 8-12-28

सज्यं कृत्वा निमेषात्तद्विव्याधार्जुनकेशवौ ।
त्रिभिः शरैर्वासुदेवं सहस्रेण च पाण्डवम् ॥ ८-१२-२८॥
sajyaṃ kṛtvā nimeṣāttadvivyādhārjunakeśavau |
tribhiḥ śarairvāsudevaṃ sahasreṇa ca pāṇḍavam || 8-12-28||

MHB 8-12-29

ततः शरसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
ससृजे द्रौणिरायस्तः संस्तभ्य च रणेऽर्जुनम् ॥ ८-१२-२९॥
tataḥ śarasahasrāṇi prayutānyarbudāni ca |
sasṛje drauṇirāyastaḥ saṃstabhya ca raṇe'rjunam || 8-12-29||

MHB 8-12-30

इषुधेर्धनुषो ज्याया अङ्गुलीभ्यश्च मारिष ।
बाह्वोः कराभ्यामुरसो वदनघ्राणनेत्रतः ॥ ८-१२-३०॥
iṣudherdhanuṣo jyāyā aṅgulībhyaśca māriṣa |
bāhvoḥ karābhyāmuraso vadanaghrāṇanetrataḥ || 8-12-30||

MHB 8-12-31

कर्णाभ्यां शिरसोऽङ्गेभ्यो लोमवर्त्मभ्य एव च ।
रथध्वजेभ्यश्च शरा निष्पेतुर्ब्रह्मवादिनः ॥ ८-१२-३१॥
karṇābhyāṃ śiraso'ṅgebhyo lomavartmabhya eva ca |
rathadhvajebhyaśca śarā niṣpeturbrahmavādinaḥ || 8-12-31||

MHB 8-12-32

शरजालेन महता विद्ध्वा केशवपाण्डवौ ।
ननाद मुदितो द्रौणिर्महामेघौघनिस्वनः ॥ ८-१२-३२॥
śarajālena mahatā viddhvā keśavapāṇḍavau |
nanāda mudito drauṇirmahāmeghaughanisvanaḥ || 8-12-32||

MHB 8-12-33

तस्य नानदतः श्रुत्वा पाण्डवोऽच्युतमब्रवीत् ।
पश्य माधव दौरात्म्यं द्रोणपुत्रस्य मां प्रति ॥ ८-१२-३३॥
tasya nānadataḥ śrutvā pāṇḍavo'cyutamabravīt |
paśya mādhava daurātmyaṃ droṇaputrasya māṃ prati || 8-12-33||

MHB 8-12-34

वधप्राप्तौ मन्यते नौ प्रवेश्य शरवेश्मनि ।
एषोऽस्य हन्मि संकल्पं शिक्षया च बलेन च ॥ ८-१२-३४॥
vadhaprāptau manyate nau praveśya śaraveśmani |
eṣo'sya hanmi saṃkalpaṃ śikṣayā ca balena ca || 8-12-34||

MHB 8-12-35

अश्वत्थाम्नः शरानस्तांश्छित्त्वैकैकं त्रिधा त्रिधा ।
व्यधमद्भरतश्रेष्ठो नीहारमिव मारुतः ॥ ८-१२-३५॥
aśvatthāmnaḥ śarānastāṃśchittvaikaikaṃ tridhā tridhā |
vyadhamadbharataśreṣṭho nīhāramiva mārutaḥ || 8-12-35||

MHB 8-12-36

ततः संशप्तकान्भूयः साश्वसूतरथद्विपान् ।
ध्वजपत्तिगणानुग्रैर्बाणैर्विव्याध पाण्डवः ॥ ८-१२-३६॥
tataḥ saṃśaptakānbhūyaḥ sāśvasūtarathadvipān |
dhvajapattigaṇānugrairbāṇairvivyādha pāṇḍavaḥ || 8-12-36||

MHB 8-12-37

ये ये ददृशिरे तत्र यद्यद्रूपं यथा यथा ।
ते ते तत्तच्छरैर्व्याप्तं मेनिरेऽऽत्मानमेव च ॥ ८-१२-३७॥
ye ye dadṛśire tatra yadyadrūpaṃ yathā yathā |
te te tattaccharairvyāptaṃ menire''tmānameva ca || 8-12-37||

MHB 8-12-38

ते गाण्डीवप्रणुदिता नानारूपाः पतत्रिणः ।
क्रोशे साग्रे स्थितान्घ्नन्ति द्विपांश्च पुरुषान्रणे ॥ ८-१२-३८॥
te gāṇḍīvapraṇuditā nānārūpāḥ patatriṇaḥ |
krośe sāgre sthitānghnanti dvipāṃśca puruṣānraṇe || 8-12-38||

MHB 8-12-39

भल्लैश्छिन्नाः कराः पेतुः करिणां मदकर्षिणाम् ।
छिन्ना यथा परशुभिः प्रवृद्धाः शरदि द्रुमाः ॥ ८-१२-३९॥
bhallaiśchinnāḥ karāḥ petuḥ kariṇāṃ madakarṣiṇām |
chinnā yathā paraśubhiḥ pravṛddhāḥ śaradi drumāḥ || 8-12-39||

MHB 8-12-40

पश्चात्तु शैलवत्पेतुस्ते गजाः सह सादिभिः ।
वज्रिवज्रप्रमथिता यथैवाद्रिचयास्तथा ॥ ८-१२-४०॥
paścāttu śailavatpetuste gajāḥ saha sādibhiḥ |
vajrivajrapramathitā yathaivādricayāstathā || 8-12-40||

MHB 8-12-41

गन्धर्वनगराकारान्विधिवत्कल्पितान्रथान् ।
विनीतजवनान्युक्तानास्थितान्युद्धदुर्मदान् ॥ ८-१२-४१॥
gandharvanagarākārānvidhivatkalpitānrathān |
vinītajavanānyuktānāsthitānyuddhadurmadān || 8-12-41||

MHB 8-12-42

शरैर्विशकलीकुर्वन्नमित्रानभ्यवीवृषत् ।
अलंकृतानश्वसादीन्पत्तींश्चाहन्धनंजयः ॥ ८-१२-४२॥
śarairviśakalīkurvannamitrānabhyavīvṛṣat |
alaṃkṛtānaśvasādīnpattīṃścāhandhanaṃjayaḥ || 8-12-42||

MHB 8-12-43

धनंजययुगान्तार्कः संशप्तकमहार्णवम् ।
व्यशोषयत दुःशोषं तीव्रैः शरगभस्तिभिः ॥ ८-१२-४३॥
dhanaṃjayayugāntārkaḥ saṃśaptakamahārṇavam |
vyaśoṣayata duḥśoṣaṃ tīvraiḥ śaragabhastibhiḥ || 8-12-43||

MHB 8-12-44

पुनर्द्रौणिमहाशैलं नाराचैः सूर्यसंनिभैः ।
निर्बिभेद महावेगैस्त्वरन्वज्रीव पर्वतम् ॥ ८-१२-४४॥
punardrauṇimahāśailaṃ nārācaiḥ sūryasaṃnibhaiḥ |
nirbibheda mahāvegaistvaranvajrīva parvatam || 8-12-44||

MHB 8-12-45

तमाचार्यसुतः क्रुद्धः साश्वयन्तारमाशुगैः ।
युयुत्सुर्नाशकद्योद्धुं पार्थस्तानन्तराच्छिनत् ॥ ८-१२-४५॥
tamācāryasutaḥ kruddhaḥ sāśvayantāramāśugaiḥ |
yuyutsurnāśakadyoddhuṃ pārthastānantarācchinat || 8-12-45||

MHB 8-12-46

ततः परमसंक्रुद्धः काण्डकोशानवासृजत् ।
अश्वत्थामाभिरूपाय गृहानतिथये यथा ॥ ८-१२-४६॥
tataḥ paramasaṃkruddhaḥ kāṇḍakośānavāsṛjat |
aśvatthāmābhirūpāya gṛhānatithaye yathā || 8-12-46||

MHB 8-12-47

अथ संशप्तकांस्त्यक्त्वा पाण्डवो द्रौणिमभ्ययात् ।
अपाङ्क्तेयमिव त्यक्त्वा दाता पाङ्क्तेयमर्थिनम् ॥ ८-१२-४७॥
atha saṃśaptakāṃstyaktvā pāṇḍavo drauṇimabhyayāt |
apāṅkteyamiva tyaktvā dātā pāṅkteyamarthinam || 8-12-47||

MHB 8-12-48

ततः समभवद्युद्धं शुक्राङ्गिरसवर्चसोः ।
नक्षत्रमभितो व्योम्नि शुक्राङ्गिरसयोरिव ॥ ८-१२-४८॥
tataḥ samabhavadyuddhaṃ śukrāṅgirasavarcasoḥ |
nakṣatramabhito vyomni śukrāṅgirasayoriva || 8-12-48||

MHB 8-12-49

संतापयन्तावन्योन्यं दीप्तैः शरगभस्तिभिः ।
लोकत्रासकरावास्तां विमार्गस्थौ ग्रहाविव ॥ ८-१२-४९॥
saṃtāpayantāvanyonyaṃ dīptaiḥ śaragabhastibhiḥ |
lokatrāsakarāvāstāṃ vimārgasthau grahāviva || 8-12-49||

MHB 8-12-50

ततोऽविध्यद्भ्रुवोर्मध्ये नाराचेनार्जुनो भृशम् ।
स तेन विबभौ द्रौणिरूर्ध्वरश्मिर्यथा रविः ॥ ८-१२-५०॥
tato'vidhyadbhruvormadhye nārācenārjuno bhṛśam |
sa tena vibabhau drauṇirūrdhvaraśmiryathā raviḥ || 8-12-50||

MHB 8-12-51

अथ कृष्णौ शरशतैरश्वत्थाम्नार्दितौ भृशम् ।
सरश्मिजालनिकरौ युगान्तार्काविवासतुः ॥ ८-१२-५१॥
atha kṛṣṇau śaraśatairaśvatthāmnārditau bhṛśam |
saraśmijālanikarau yugāntārkāvivāsatuḥ || 8-12-51||

MHB 8-12-52

ततोऽर्जुनः सर्वतोधारमस्त्रमवासृजद्वासुदेवाभिगुप्तः ।
द्रौणायनिं चाभ्यहनत्पृषत्कैर्वज्राग्निवैवस्वतदण्डकल्पैः ॥ ८-१२-५२॥
tato'rjunaḥ sarvatodhāramastramavāsṛjadvāsudevābhiguptaḥ |
drauṇāyaniṃ cābhyahanatpṛṣatkairvajrāgnivaivasvatadaṇḍakalpaiḥ || 8-12-52||

MHB 8-12-53

स केशवं चार्जुनं चातितेजा विव्याध मर्मस्वतिरौद्रकर्मा ।
बाणैः सुमुक्तैरतितीव्रवेगैर्यैराहतो मृत्युरपि व्यथेत ॥ ८-१२-५३॥
sa keśavaṃ cārjunaṃ cātitejā vivyādha marmasvatiraudrakarmā |
bāṇaiḥ sumuktairatitīvravegairyairāhato mṛtyurapi vyatheta || 8-12-53||

MHB 8-12-54

द्रौणेरिषूनर्जुनः संनिवार्य व्यायच्छतस्तद्द्विगुणैः सुपुङ्खैः ।
तं साश्वसूतध्वजमेकवीरमावृत्य संशप्तकसैन्यमार्छत् ॥ ८-१२-५४॥
drauṇeriṣūnarjunaḥ saṃnivārya vyāyacchatastaddviguṇaiḥ supuṅkhaiḥ |
taṃ sāśvasūtadhvajamekavīramāvṛtya saṃśaptakasainyamārchat || 8-12-54||

MHB 8-12-55

धनूंषि बाणानिषुधीर्धनुर्ज्याः पाणीन्भुजान्पाणिगतं च शस्त्रम् ।
छत्राणि केतूंस्तुरगानथैषां वस्त्राणि माल्यान्यथ भूषणानि ॥ ८-१२-५५॥
dhanūṃṣi bāṇāniṣudhīrdhanurjyāḥ pāṇīnbhujānpāṇigataṃ ca śastram |
chatrāṇi ketūṃsturagānathaiṣāṃ vastrāṇi mālyānyatha bhūṣaṇāni || 8-12-55||

MHB 8-12-56

चर्माणि वर्माणि मनोरथांश्च प्रियाणि सर्वाणि शिरांसि चैव ।
चिच्छेद पार्थो द्विषतां प्रमुक्तैर्बाणैः स्थितानामपराङ्मुखानाम् ॥ ८-१२-५६॥
carmāṇi varmāṇi manorathāṃśca priyāṇi sarvāṇi śirāṃsi caiva |
ciccheda pārtho dviṣatāṃ pramuktairbāṇaiḥ sthitānāmaparāṅmukhānām || 8-12-56||

MHB 8-12-57

सुकल्पिताः स्यन्दनवाजिनागाः समास्थिताः कृतयत्नैर्नृवीरैः ।
पार्थेरितैर्बाणगणैर्निरस्तास्तैरेव सार्धं नृवरैर्निपेतुः ॥ ८-१२-५७॥
sukalpitāḥ syandanavājināgāḥ samāsthitāḥ kṛtayatnairnṛvīraiḥ |
pārtheritairbāṇagaṇairnirastāstaireva sārdhaṃ nṛvarairnipetuḥ || 8-12-57||

MHB 8-12-58

पद्मार्कपूर्णेन्दुसमाननानि किरीटमालामुकुटोत्कटानि ।
भल्लार्धचन्द्रक्षुरहिंसितानि प्रपेतुरुर्व्यां नृशिरांस्यजस्रम् ॥ ८-१२-५८॥
padmārkapūrṇendusamānanāni kirīṭamālāmukuṭotkaṭāni |
bhallārdhacandrakṣurahiṃsitāni prapetururvyāṃ nṛśirāṃsyajasram || 8-12-58||

MHB 8-12-59

अथ द्विपैर्देवपतिद्विपाभैर्देवारिदर्पोल्बणमन्युदर्पैः ।
कलिङ्गवङ्गाङ्गनिषादवीरा जिघांसवः पाण्डवमभ्यधावन् ॥ ८-१२-५९॥
atha dvipairdevapatidvipābhairdevāridarpolbaṇamanyudarpaiḥ |
kaliṅgavaṅgāṅganiṣādavīrā jighāṃsavaḥ pāṇḍavamabhyadhāvan || 8-12-59||

MHB 8-12-60

तेषां द्विपानां विचकर्त पार्थो वर्माणि मर्माणि करान्नियन्तॄन् ।
ध्वजाः पताकाश्च ततः प्रपेतुर्वज्राहतानीव गिरेः शिरांसि ॥ ८-१२-६०॥
teṣāṃ dvipānāṃ vicakarta pārtho varmāṇi marmāṇi karānniyantṝn |
dhvajāḥ patākāśca tataḥ prapeturvajrāhatānīva gireḥ śirāṃsi || 8-12-60||

MHB 8-12-61

तेषु प्ररुग्णेषु गुरोस्तनूजं बाणैः किरीटी नवसूर्यवर्णैः ।
प्रच्छादयामास महाभ्रजालैर्वायुः समुद्युक्तमिवांशुमन्तम् ॥ ८-१२-६१॥
teṣu prarugṇeṣu gurostanūjaṃ bāṇaiḥ kirīṭī navasūryavarṇaiḥ |
pracchādayāmāsa mahābhrajālairvāyuḥ samudyuktamivāṃśumantam || 8-12-61||

MHB 8-12-62

ततोऽर्जुनेषूनिषुभिर्निरस्य द्रौणिः शरैरर्जुनवासुदेवौ ।
प्रच्छादयित्व दिवि चन्द्रसूर्यौ ननाद सोऽम्भोद इवातपान्ते ॥ ८-१२-६२॥
tato'rjuneṣūniṣubhirnirasya drauṇiḥ śarairarjunavāsudevau |
pracchādayitva divi candrasūryau nanāda so'mbhoda ivātapānte || 8-12-62||

MHB 8-12-63

तमर्जुनस्तांश्च पुनस्त्वदीयानभ्यर्दितस्तैरविकृत्तशस्त्रैः ।
बाणान्धकारं सहसैव कृत्वा विव्याध सर्वानिषुभिः सुपुङ्खैः ॥ ८-१२-६३॥
tamarjunastāṃśca punastvadīyānabhyarditastairavikṛttaśastraiḥ |
bāṇāndhakāraṃ sahasaiva kṛtvā vivyādha sarvāniṣubhiḥ supuṅkhaiḥ || 8-12-63||

MHB 8-12-64

नाप्याददत्संदधन्नैव मुञ्चन्बाणान्रणेऽदृश्यत सव्यसाची ।
हतांश्च नागांस्तुरगान्पदातीन्संस्यूतदेहान्ददृशू रथांश्च ॥ ८-१२-६४॥
nāpyādadatsaṃdadhannaiva muñcanbāṇānraṇe'dṛśyata savyasācī |
hatāṃśca nāgāṃsturagānpadātīnsaṃsyūtadehāndadṛśū rathāṃśca || 8-12-64||

MHB 8-12-65

संधाय नाराचवरान्दशाशु द्रौणिस्त्वरन्नेकमिवोत्ससर्ज ।
तेषां च पञ्चार्जुनमभ्यविध्यन्पञ्चाच्युतं निर्बिभिदुः सुमुक्ताः ॥ ८-१२-६५॥
saṃdhāya nārācavarāndaśāśu drauṇistvarannekamivotsasarja |
teṣāṃ ca pañcārjunamabhyavidhyanpañcācyutaṃ nirbibhiduḥ sumuktāḥ || 8-12-65||

MHB 8-12-66

तैराहतौ सर्वमनुष्यमुख्यावसृक्क्षरन्तौ धनदेन्द्रकल्पौ ।
समाप्तविद्येन यथाभिभूतौ हतौ स्विदेतौ किमु मेनिरेऽन्ये ॥ ८-१२-६६॥
tairāhatau sarvamanuṣyamukhyāvasṛkkṣarantau dhanadendrakalpau |
samāptavidyena yathābhibhūtau hatau svidetau kimu menire'nye || 8-12-66||

MHB 8-12-67

अथार्जुनं प्राह दशार्हनाथः प्रमाद्यसे किं जहि योधमेतम् ।
कुर्याद्धि दोषं समुपेक्षितोऽसौ कष्टो भवेद्व्याधिरिवाक्रियावान् ॥ ८-१२-६७॥
athārjunaṃ prāha daśārhanāthaḥ pramādyase kiṃ jahi yodhametam |
kuryāddhi doṣaṃ samupekṣito'sau kaṣṭo bhavedvyādhirivākriyāvān || 8-12-67||

MHB 8-12-68

तथेति चोक्त्वाच्युतमप्रमादी द्रौणिं प्रयत्नादिषुभिस्ततक्ष ।
छित्त्वाश्वरश्मींस्तुरगानविध्यत्ते तं रणादूहुरतीव दूरम् ॥ ८-१२-६८॥
tatheti coktvācyutamapramādī drauṇiṃ prayatnādiṣubhistatakṣa |
chittvāśvaraśmīṃsturagānavidhyatte taṃ raṇādūhuratīva dūram || 8-12-68||

MHB 8-12-69

आवृत्य नेयेष पुनस्तु युद्धं पार्थेन सार्धं मतिमान्विमृश्य ।
जानञ्जयं नियतं वृष्णिवीरे धनंजये चाङ्गिरसां वरिष्ठः ॥ ८-१२-६९॥
āvṛtya neyeṣa punastu yuddhaṃ pārthena sārdhaṃ matimānvimṛśya |
jānañjayaṃ niyataṃ vṛṣṇivīre dhanaṃjaye cāṅgirasāṃ variṣṭhaḥ || 8-12-69||

MHB 8-12-70

प्रतीपकाये तु रणादश्वत्थाम्नि हृते हयैः ।
मन्त्रौषधिक्रियादानैर्व्याधौ देहादिवाहृते ॥ ८-१२-७०॥
pratīpakāye tu raṇādaśvatthāmni hṛte hayaiḥ |
mantrauṣadhikriyādānairvyādhau dehādivāhṛte || 8-12-70||

MHB 8-12-71

संशप्तकानभिमुखौ प्रयातौ केशवार्जुनौ ।
वातोद्धूतपताकेन स्यन्दनेनौघनादिना ॥ ८-१२-७१॥
saṃśaptakānabhimukhau prayātau keśavārjunau |
vātoddhūtapatākena syandanenaughanādinā || 8-12-71||

Adhyaya: 13/69 (25)

MHB 8-13-1

संजय उवाच ।
अथोत्तरेण पाण्डूनां सेनायां ध्वनिरुत्थितः ।
रथनागाश्वपत्तीनां दण्डधारेण वध्यताम् ॥ ८-१३-१॥
saṃjaya uvāca |
athottareṇa pāṇḍūnāṃ senāyāṃ dhvanirutthitaḥ |
rathanāgāśvapattīnāṃ daṇḍadhāreṇa vadhyatām || 8-13-1||

MHB 8-13-2

निवर्तयित्वा तु रथं केशवोऽर्जुनमब्रवीत् ।
वाहयन्नेव तुरगान्गरुडानिलरंहसः ॥ ८-१३-२॥
nivartayitvā tu rathaṃ keśavo'rjunamabravīt |
vāhayanneva turagāngaruḍānilaraṃhasaḥ || 8-13-2||

MHB 8-13-3

मागधोऽथाप्यतिक्रान्तो द्विरदेन प्रमाथिना ।
भगदत्तादनवरः शिक्षया च बलेन च ॥ ८-१३-३॥
māgadho'thāpyatikrānto dviradena pramāthinā |
bhagadattādanavaraḥ śikṣayā ca balena ca || 8-13-3||

MHB 8-13-4

एनं हत्वा निहन्तासि पुनः संशप्तकानिति ।
वाक्यान्ते प्रापयत्पार्थं दण्डधारान्तिकं प्रति ॥ ८-१३-४॥
enaṃ hatvā nihantāsi punaḥ saṃśaptakāniti |
vākyānte prāpayatpārthaṃ daṇḍadhārāntikaṃ prati || 8-13-4||

MHB 8-13-5

स मागधानां प्रवरोऽङ्कुशग्रहो ग्रहेष्वसह्यो विकचो यथा ग्रहः ।
सपत्नसेनां प्रममाथ दारुणो महीं समग्रां विकचो यथा ग्रहः ॥ ८-१३-५॥
sa māgadhānāṃ pravaro'ṅkuśagraho graheṣvasahyo vikaco yathā grahaḥ |
sapatnasenāṃ pramamātha dāruṇo mahīṃ samagrāṃ vikaco yathā grahaḥ || 8-13-5||

MHB 8-13-6

सुकल्पितं दानवनागसंनिभं महाभ्रसंह्रादममित्रमर्दनम् ।
रथाश्वमातङ्गगणान्सहस्रशः समास्थितो हन्ति शरैर्द्विपानपि ॥ ८-१३-६॥
sukalpitaṃ dānavanāgasaṃnibhaṃ mahābhrasaṃhrādamamitramardanam |
rathāśvamātaṅgagaṇānsahasraśaḥ samāsthito hanti śarairdvipānapi || 8-13-6||

MHB 8-13-7

रथानधिष्ठाय सवाजिसारथीन्रथांश्च पद्भिस्त्वरितो व्यपोथयत् ।
द्विपांश्च पद्भ्यां चरणैः करेण च द्विपास्थितो हन्ति स कालचक्रवत् ॥ ८-१३-७॥
rathānadhiṣṭhāya savājisārathīnrathāṃśca padbhistvarito vyapothayat |
dvipāṃśca padbhyāṃ caraṇaiḥ kareṇa ca dvipāsthito hanti sa kālacakravat || 8-13-7||

MHB 8-13-8

नरांश्च कार्ष्णायसवर्मभूषणान्निपात्य साश्वानपि पत्तिभिः सह ।
व्यपोथयद्दन्तिवरेण शुष्मिणा सशब्दवत्स्थूलनडान्यथा तथा ॥ ८-१३-८॥
narāṃśca kārṣṇāyasavarmabhūṣaṇānnipātya sāśvānapi pattibhiḥ saha |
vyapothayaddantivareṇa śuṣmiṇā saśabdavatsthūlanaḍānyathā tathā || 8-13-8||

MHB 8-13-9

अथार्जुनो ज्यातलनेमिनिस्वने मृदङ्गभेरीबहुशङ्खनादिते ।
नराश्वमातङ्गसहस्रनादितै रथोत्तमेनाभ्यपतद्द्विपोत्तमम् ॥ ८-१३-९॥
athārjuno jyātalaneminisvane mṛdaṅgabherībahuśaṅkhanādite |
narāśvamātaṅgasahasranāditai rathottamenābhyapataddvipottamam || 8-13-9||

MHB 8-13-10

ततोऽर्जुनं द्वादशभिः शरोत्तमैर्जनार्दनं षोडशभिः समार्दयत् ।
स दण्डधारस्तुरगांस्त्रिभिस्त्रिभिस्ततो ननाद प्रजहास चासकृत् ॥ ८-१३-१०॥
tato'rjunaṃ dvādaśabhiḥ śarottamairjanārdanaṃ ṣoḍaśabhiḥ samārdayat |
sa daṇḍadhārasturagāṃstribhistribhistato nanāda prajahāsa cāsakṛt || 8-13-10||

MHB 8-13-11

ततोऽस्य पार्थः सगुणेषुकार्मुकं चकर्त भल्लैर्ध्वजमप्यलंकृतम् ।
पुनर्नियन्तॄन्सह पादगोप्तृभिस्ततस्तु चुक्रोध गिरिव्रजेश्वरः ॥ ८-१३-११॥
tato'sya pārthaḥ saguṇeṣukārmukaṃ cakarta bhallairdhvajamapyalaṃkṛtam |
punarniyantṝnsaha pādagoptṛbhistatastu cukrodha girivrajeśvaraḥ || 8-13-11||

MHB 8-13-12

ततोऽर्जुनं भिन्नकटेन दन्तिना घनाघनेनानिलतुल्यरंहसा ।
अतीव चुक्षोभयिषुर्जनार्दनं धनंजयं चाभिजघान तोमरैः ॥ ८-१३-१२॥
tato'rjunaṃ bhinnakaṭena dantinā ghanāghanenānilatulyaraṃhasā |
atīva cukṣobhayiṣurjanārdanaṃ dhanaṃjayaṃ cābhijaghāna tomaraiḥ || 8-13-12||

MHB 8-13-13

अथास्य बाहू द्विपहस्तसंनिभौ शिरश्च पूर्णेन्दुनिभाननं त्रिभिः ।
क्षुरैः प्रचिच्छेद सहैव पाण्डवस्ततो द्विपं बाणशतैः समार्दयत् ॥ ८-१३-१३॥
athāsya bāhū dvipahastasaṃnibhau śiraśca pūrṇendunibhānanaṃ tribhiḥ |
kṣuraiḥ praciccheda sahaiva pāṇḍavastato dvipaṃ bāṇaśataiḥ samārdayat || 8-13-13||

MHB 8-13-14

स पार्थबाणैस्तपनीयभूषणैः समारुचत्काञ्चनवर्मभृद्द्विपः ।
तथा चकाशे निशि पर्वतो यथा दवाग्निना प्रज्वलितौषधिद्रुमः ॥ ८-१३-१४॥
sa pārthabāṇaistapanīyabhūṣaṇaiḥ samārucatkāñcanavarmabhṛddvipaḥ |
tathā cakāśe niśi parvato yathā davāgninā prajvalitauṣadhidrumaḥ || 8-13-14||

MHB 8-13-15

स वेदनार्तोऽम्बुदनिस्वनो नदंश्चलन्भ्रमन्प्रस्खलितोऽऽतुरो द्रवन् ।
पपात रुग्णः सनियन्तृकस्तथा यथा गिरिर्वज्रनिपातचूर्णितः ॥ ८-१३-१५॥
sa vedanārto'mbudanisvano nadaṃścalanbhramanpraskhalito''turo dravan |
papāta rugṇaḥ saniyantṛkastathā yathā girirvajranipātacūrṇitaḥ || 8-13-15||

MHB 8-13-16

हिमावदातेन सुवर्णमालिना हिमाद्रिकूटप्रतिमेन दन्तिना ।
हते रणे भ्रातरि दण्ड आव्रजज्जिघांसुरिन्द्रावरजं धनंजयम् ॥ ८-१३-१६॥
himāvadātena suvarṇamālinā himādrikūṭapratimena dantinā |
hate raṇe bhrātari daṇḍa āvrajajjighāṃsurindrāvarajaṃ dhanaṃjayam || 8-13-16||

MHB 8-13-17

स तोमरैरर्ककरप्रभैस्त्रिभिर्जनार्दनं पञ्चभिरेव चार्जुनम् ।
समर्पयित्वा विननाद चार्दयंस्ततोऽस्य बाहू विचकर्त पाण्डवः ॥ ८-१३-१७॥
sa tomarairarkakaraprabhaistribhirjanārdanaṃ pañcabhireva cārjunam |
samarpayitvā vinanāda cārdayaṃstato'sya bāhū vicakarta pāṇḍavaḥ || 8-13-17||

MHB 8-13-18

क्षुरप्रकृत्तौ सुभृशं सतोमरौ च्युताङ्गदौ चन्दनरूषितौ भुजौ ।
गजात्पतन्तौ युगपद्विरेजतुर्यथाद्रिशृङ्गात्पतितौ महोरगौ ॥ ८-१३-१८॥
kṣuraprakṛttau subhṛśaṃ satomarau cyutāṅgadau candanarūṣitau bhujau |
gajātpatantau yugapadvirejaturyathādriśṛṅgātpatitau mahoragau || 8-13-18||

MHB 8-13-19

अथार्धचन्द्रेण हृतं किरीटिना पपात दण्डस्य शिरः क्षितिं द्विपात् ।
तच्छोणिताभं निपतद्विरेजे दिवाकरोऽस्तादिव पश्चिमां दिशम् ॥ ८-१३-१९॥
athārdhacandreṇa hṛtaṃ kirīṭinā papāta daṇḍasya śiraḥ kṣitiṃ dvipāt |
tacchoṇitābhaṃ nipatadvireje divākaro'stādiva paścimāṃ diśam || 8-13-19||

MHB 8-13-20

अथ द्विपं श्वेतनगाग्रसंनिभं दिवाकरांशुप्रतिमैः शरोत्तमैः ।
बिभेद पार्थः स पपात नानदन्हिमाद्रिकूटः कुलिशाहतो यथा ॥ ८-१३-२०॥
atha dvipaṃ śvetanagāgrasaṃnibhaṃ divākarāṃśupratimaiḥ śarottamaiḥ |
bibheda pārthaḥ sa papāta nānadanhimādrikūṭaḥ kuliśāhato yathā || 8-13-20||

MHB 8-13-21

ततोऽपरे तत्प्रतिमा गजोत्तमा जिगीषवः संयति सव्यसाचिनम् ।
तथा कृतास्तेन यथैव तौ द्विपौ ततः प्रभग्नं सुमहद्रिपोर्बलम् ॥ ८-१३-२१॥
tato'pare tatpratimā gajottamā jigīṣavaḥ saṃyati savyasācinam |
tathā kṛtāstena yathaiva tau dvipau tataḥ prabhagnaṃ sumahadriporbalam || 8-13-21||

MHB 8-13-22

गजा रथाश्वाः पुरुषाश्च संघशः परस्परघ्नाः परिपेतुराहवे ।
परस्परप्रस्खलिताः समाहता भृशं च तत्तत्कुलभाषिणो हताः ॥ ८-१३-२२॥
gajā rathāśvāḥ puruṣāśca saṃghaśaḥ parasparaghnāḥ paripeturāhave |
parasparapraskhalitāḥ samāhatā bhṛśaṃ ca tattatkulabhāṣiṇo hatāḥ || 8-13-22||

MHB 8-13-23

अथार्जुनं स्वे परिवार्य सैनिकाः पुरंदरं देवगणा इवाब्रुवन् ।
अभैष्म यस्मान्मरणादिव प्रजाः स वीर दिष्ट्या निहतस्त्वया रिपुः ॥ ८-१३-२३॥
athārjunaṃ sve parivārya sainikāḥ puraṃdaraṃ devagaṇā ivābruvan |
abhaiṣma yasmānmaraṇādiva prajāḥ sa vīra diṣṭyā nihatastvayā ripuḥ || 8-13-23||

MHB 8-13-24

न चेत्परित्रास्य इमाञ्जनान्भयाद्द्विषद्भिरेवं बलिभिः प्रपीडितान् ।
तथाभविष्यद्द्विषतां प्रमोदनं यथा हतेष्वेष्विह नोऽरिषु त्वया ॥ ८-१३-२४॥
na cetparitrāsya imāñjanānbhayāddviṣadbhirevaṃ balibhiḥ prapīḍitān |
tathābhaviṣyaddviṣatāṃ pramodanaṃ yathā hateṣveṣviha no'riṣu tvayā || 8-13-24||

MHB 8-13-25

इतीव भूयश्च सुहृद्भिरीरिता निशम्य वाचः सुमनास्ततोऽर्जुनः ।
यथानुरूपं प्रतिपूज्य तं जनं जगाम संशप्तकसंघहा पुनः ॥ ८-१३-२५॥
itīva bhūyaśca suhṛdbhirīritā niśamya vācaḥ sumanāstato'rjunaḥ |
yathānurūpaṃ pratipūjya taṃ janaṃ jagāma saṃśaptakasaṃghahā punaḥ || 8-13-25||

Adhyaya: 14/69 (64)

MHB 8-14-1

संजय उवाच ।
प्रत्यागत्य पुनर्जिष्णुरहन्संशप्तकान्बहून् ।
वक्रानुवक्रगमनादङ्गारक इव ग्रहः ॥ ८-१४-१॥
saṃjaya uvāca |
pratyāgatya punarjiṣṇurahansaṃśaptakānbahūn |
vakrānuvakragamanādaṅgāraka iva grahaḥ || 8-14-1||

MHB 8-14-2

पार्थबाणहता राजन्नराश्वरथकुञ्जराः ।
विचेलुर्बभ्रमुर्नेदुः पेतुर्मम्लुश्च मारिष ॥ ८-१४-२॥
pārthabāṇahatā rājannarāśvarathakuñjarāḥ |
vicelurbabhramurneduḥ peturmamluśca māriṣa || 8-14-2||

MHB 8-14-3

धुर्यं धुर्यतरान्सूतान्रथांश्च परिसंक्षिपन् ।
पाणीन्पाणिगतं शस्त्रं बाहूनपि शिरांसि च ॥ ८-१४-३॥
dhuryaṃ dhuryatarānsūtānrathāṃśca parisaṃkṣipan |
pāṇīnpāṇigataṃ śastraṃ bāhūnapi śirāṃsi ca || 8-14-3||

MHB 8-14-4

भल्लैः क्षुरैरर्धचन्द्रैर्वत्सदन्तैश्च पाण्डवः ।
चिच्छेदामित्रवीराणां समरे प्रतियुध्यताम् ॥ ८-१४-४॥
bhallaiḥ kṣurairardhacandrairvatsadantaiśca pāṇḍavaḥ |
cicchedāmitravīrāṇāṃ samare pratiyudhyatām || 8-14-4||

MHB 8-14-5

वाशितार्थे युयुत्सन्तो वृषभा वृषभं यथा ।
आपतन्त्यर्जुनं शूराः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ८-१४-५॥
vāśitārthe yuyutsanto vṛṣabhā vṛṣabhaṃ yathā |
āpatantyarjunaṃ śūrāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ || 8-14-5||

MHB 8-14-6

तेषां तस्य च तद्युद्धमभवल्लोमहर्षणम् ।
त्रैलोक्यविजये यादृग्दैत्यानां सह वज्रिणा ॥ ८-१४-६॥
teṣāṃ tasya ca tadyuddhamabhavallomaharṣaṇam |
trailokyavijaye yādṛgdaityānāṃ saha vajriṇā || 8-14-6||

MHB 8-14-7

तमविध्यत्त्रिभिर्बाणैर्दन्दशूकैरिवाहिभिः ।
उग्रायुधस्ततस्तस्य शिरः कायादपाहरत् ॥ ८-१४-७॥
tamavidhyattribhirbāṇairdandaśūkairivāhibhiḥ |
ugrāyudhastatastasya śiraḥ kāyādapāharat || 8-14-7||

MHB 8-14-8

तेऽर्जुनं सर्वतः क्रुद्धा नानाशस्त्रैरवीवृषन् ।
मरुद्भिः प्रेषिता मेघा हिमवन्तमिवोष्णगे ॥ ८-१४-८॥
te'rjunaṃ sarvataḥ kruddhā nānāśastrairavīvṛṣan |
marudbhiḥ preṣitā meghā himavantamivoṣṇage || 8-14-8||

MHB 8-14-9

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य द्विषतां सर्वतोऽर्जुनः ।
सम्यगस्तैः शरैः सर्वान्सहितानहनद्बहून् ॥ ८-१४-९॥
astrairastrāṇi saṃvārya dviṣatāṃ sarvato'rjunaḥ |
samyagastaiḥ śaraiḥ sarvānsahitānahanadbahūn || 8-14-9||

MHB 8-14-10

छिन्नत्रिवेणुजङ्घेषान्निहतपार्ष्णिसारथीन् ।
संछिन्नरश्मियोक्त्राक्षान्व्यनुकर्षयुगान्रथान् ।
विध्वस्तसर्वसंनाहान्बाणैश्चक्रेऽर्जुनस्त्वरन् ॥ ८-१४-१०॥
chinnatriveṇujaṅgheṣānnihatapārṣṇisārathīn |
saṃchinnaraśmiyoktrākṣānvyanukarṣayugānrathān |
vidhvastasarvasaṃnāhānbāṇaiścakre'rjunastvaran || 8-14-10||

MHB 8-14-11

ते रथास्तत्र विध्वस्ताः परार्ध्या भान्त्यनेकशः ।
धनिनामिव वेश्मानि हतान्यग्न्यनिलाम्बुभिः ॥ ८-१४-११॥
te rathāstatra vidhvastāḥ parārdhyā bhāntyanekaśaḥ |
dhanināmiva veśmāni hatānyagnyanilāmbubhiḥ || 8-14-11||

MHB 8-14-12

द्विपाः संभिन्नमर्माणो वज्राशनिसमैः शरैः ।
पेतुर्गिर्यग्रवेश्मानि वज्रवाताग्निभिर्यथा ॥ ८-१४-१२॥
dvipāḥ saṃbhinnamarmāṇo vajrāśanisamaiḥ śaraiḥ |
peturgiryagraveśmāni vajravātāgnibhiryathā || 8-14-12||

MHB 8-14-13

सारोहास्तुरगाः पेतुर्बहवोऽर्जुनताडिताः ।
निर्जिह्वान्त्राः क्षितौ क्षीणा रुधिरार्द्राः सुदुर्दृशः ॥ ८-१४-१३॥
sārohāsturagāḥ peturbahavo'rjunatāḍitāḥ |
nirjihvāntrāḥ kṣitau kṣīṇā rudhirārdrāḥ sudurdṛśaḥ || 8-14-13||

MHB 8-14-14

नराश्वनागा नाराचैः संस्यूताः सव्यसाचिना ।
बभ्रमुश्चस्खलुः पेतुर्नेदुर्मम्लुश्च मारिष ॥ ८-१४-१४॥
narāśvanāgā nārācaiḥ saṃsyūtāḥ savyasācinā |
babhramuścaskhaluḥ peturnedurmamluśca māriṣa || 8-14-14||

MHB 8-14-15

अणकैश्च शिलाधौतैर्वज्राशनिविषोपमैः ।
शरैर्निजघ्निवान्पार्थो महेन्द्र इव दानवान् ॥ ८-१४-१५॥
aṇakaiśca śilādhautairvajrāśaniviṣopamaiḥ |
śarairnijaghnivānpārtho mahendra iva dānavān || 8-14-15||

MHB 8-14-16

महार्हवर्माभरणा नानारूपाम्बरायुधाः ।
सरथाः सध्वजा वीरा हताः पार्थेन शेरते ॥ ८-१४-१६॥
mahārhavarmābharaṇā nānārūpāmbarāyudhāḥ |
sarathāḥ sadhvajā vīrā hatāḥ pārthena śerate || 8-14-16||

MHB 8-14-17

विजिताः पुण्यकर्माणो विशिष्टाभिजनश्रुताः ।
गताः शरीरैर्वसुधामूर्जितैः कर्मभिर्दिवम् ॥ ८-१४-१७॥
vijitāḥ puṇyakarmāṇo viśiṣṭābhijanaśrutāḥ |
gatāḥ śarīrairvasudhāmūrjitaiḥ karmabhirdivam || 8-14-17||

MHB 8-14-18

अथार्जुनरथं वीरास्त्वदीयाः समुपाद्रवन् ।
नानाजनपदाध्यक्षाः सगणा जातमन्यवः ॥ ८-१४-१८॥
athārjunarathaṃ vīrāstvadīyāḥ samupādravan |
nānājanapadādhyakṣāḥ sagaṇā jātamanyavaḥ || 8-14-18||

MHB 8-14-19

उह्यमाना रथाश्वैस्ते पत्तयश्च जिघांसवः ।
समभ्यधावन्नस्यन्तो विविधं क्षिप्रमायुधम् ॥ ८-१४-१९॥
uhyamānā rathāśvaiste pattayaśca jighāṃsavaḥ |
samabhyadhāvannasyanto vividhaṃ kṣipramāyudham || 8-14-19||

MHB 8-14-20

तदायुधमहावर्षं क्षिप्तं योधमहाम्बुदैः ।
व्यधमन्निशितैर्बाणैः क्षिप्रमर्जुनमारुतः ॥ ८-१४-२०॥
tadāyudhamahāvarṣaṃ kṣiptaṃ yodhamahāmbudaiḥ |
vyadhamanniśitairbāṇaiḥ kṣipramarjunamārutaḥ || 8-14-20||

MHB 8-14-21

साश्वपत्तिद्विपरथं महाशस्त्रौघमप्लवम् ।
सहसा संतितीर्षन्तं पार्थं शस्त्रास्त्रसेतुना ॥ ८-१४-२१॥
sāśvapattidviparathaṃ mahāśastraughamaplavam |
sahasā saṃtitīrṣantaṃ pārthaṃ śastrāstrasetunā || 8-14-21||

MHB 8-14-22

अथाब्रवीद्वासुदेवः पार्थं किं क्रीडसेऽनघ ।
संशप्तकान्प्रमथ्यैतांस्ततः कर्णवधे त्वर ॥ ८-१४-२२॥
athābravīdvāsudevaḥ pārthaṃ kiṃ krīḍase'nagha |
saṃśaptakānpramathyaitāṃstataḥ karṇavadhe tvara || 8-14-22||

MHB 8-14-23

तथेत्युक्त्वार्जुनः क्षिप्रं शिष्टान्संशप्तकांस्तदा ।
आक्षिप्य शस्त्रेण बलाद्दैत्यानिन्द्र इवावधीत् ॥ ८-१४-२३॥
tathetyuktvārjunaḥ kṣipraṃ śiṣṭānsaṃśaptakāṃstadā |
ākṣipya śastreṇa balāddaityānindra ivāvadhīt || 8-14-23||

MHB 8-14-24

आदधत्संदधन्नेषून्दृष्टः कैश्चिद्रणेऽर्जुनः ।
विमुञ्चन्वा शराञ्शीघ्रं दृश्यते स्म हि कैरपि ॥ ८-१४-२४॥
ādadhatsaṃdadhanneṣūndṛṣṭaḥ kaiścidraṇe'rjunaḥ |
vimuñcanvā śarāñśīghraṃ dṛśyate sma hi kairapi || 8-14-24||

MHB 8-14-25

आश्चर्यमिति गोविन्दो ब्रुवन्नश्वानचोदयत् ।
हंसांसगौरास्ते सेनां हंसाः सर इवाविशन् ॥ ८-१४-२५॥
āścaryamiti govindo bruvannaśvānacodayat |
haṃsāṃsagaurāste senāṃ haṃsāḥ sara ivāviśan || 8-14-25||

MHB 8-14-26

ततः संग्रामभूमिं तां वर्तमाने जनक्षये ।
अवेक्षमाणो गोविन्दः सव्यसाचिनमब्रवीत् ॥ ८-१४-२६॥
tataḥ saṃgrāmabhūmiṃ tāṃ vartamāne janakṣaye |
avekṣamāṇo govindaḥ savyasācinamabravīt || 8-14-26||

MHB 8-14-27

एष पार्थ महारौद्रो वर्तते भरतक्षयः ।
पृथिव्यां पार्थिवानां वै दुर्योधनकृते महान् ॥ ८-१४-२७॥
eṣa pārtha mahāraudro vartate bharatakṣayaḥ |
pṛthivyāṃ pārthivānāṃ vai duryodhanakṛte mahān || 8-14-27||

MHB 8-14-28

पश्य भारत चापानि रुक्मपृष्ठानि धन्विनाम् ।
महतामपविद्धानि कलापानिषुधीस्तथा ॥ ८-१४-२८॥
paśya bhārata cāpāni rukmapṛṣṭhāni dhanvinām |
mahatāmapaviddhāni kalāpāniṣudhīstathā || 8-14-28||

MHB 8-14-29

जातरूपमयैः पुङ्खैः शरांश्च नतपर्वणः ।
तैलधौतांश्च नाराचान्निर्मुक्तानिव पन्नगान् ॥ ८-१४-२९॥
jātarūpamayaiḥ puṅkhaiḥ śarāṃśca nataparvaṇaḥ |
tailadhautāṃśca nārācānnirmuktāniva pannagān || 8-14-29||

MHB 8-14-30

हस्तिदन्तत्सरून्खड्गाञ्जातरूपपरिष्कृतान् ।
आकीर्णांस्तोमरांश्चापांश्चित्रान्हेमविभूषितान् ॥ ८-१४-३०॥
hastidantatsarūnkhaḍgāñjātarūpapariṣkṛtān |
ākīrṇāṃstomarāṃścāpāṃścitrānhemavibhūṣitān || 8-14-30||

MHB 8-14-31

वर्माणि चापविद्धानि रुक्मपृष्ठानि भारत ।
सुवर्णविकृतान्प्रासाञ्शक्तीः कनकभूषिताः ॥ ८-१४-३१॥
varmāṇi cāpaviddhāni rukmapṛṣṭhāni bhārata |
suvarṇavikṛtānprāsāñśaktīḥ kanakabhūṣitāḥ || 8-14-31||

MHB 8-14-32

जाम्बूनदमयैः पट्टैर्बद्धाश्च विपुला गदाः ।
जातरूपमयीश्चर्ष्टीः पट्टिशान्हेमभूषितान् ॥ ८-१४-३२॥
jāmbūnadamayaiḥ paṭṭairbaddhāśca vipulā gadāḥ |
jātarūpamayīścarṣṭīḥ paṭṭiśānhemabhūṣitān || 8-14-32||

MHB 8-14-33

दण्डैः कनकचित्रैश्च विप्रविद्धान्परश्वधान् ।
अयस्कुशान्तान्पतितान्मुसलानि गुरूणि च ॥ ८-१४-३३॥
daṇḍaiḥ kanakacitraiśca vipraviddhānparaśvadhān |
ayaskuśāntānpatitānmusalāni gurūṇi ca || 8-14-33||

MHB 8-14-34

शतघ्नीः पश्य चित्राश्च विपुलान्परिघांस्तथा ।
चक्राणि चापविद्धानि मुद्गरांश्च बहून्रणे ॥ ८-१४-३४॥
śataghnīḥ paśya citrāśca vipulānparighāṃstathā |
cakrāṇi cāpaviddhāni mudgarāṃśca bahūnraṇe || 8-14-34||

MHB 8-14-35

नानाविधानि शस्त्राणि प्रगृह्य जयगृद्धिनः ।
जीवन्त इव लक्ष्यन्ते गतसत्त्वास्तरस्विनः ॥ ८-१४-३५॥
nānāvidhāni śastrāṇi pragṛhya jayagṛddhinaḥ |
jīvanta iva lakṣyante gatasattvāstarasvinaḥ || 8-14-35||

MHB 8-14-36

गदाविमथितैर्गात्रैर्मुसलैर्भिन्नमस्तकान् ।
गजवाजिरथक्षुण्णान्पश्य योधान्सहस्रशः ॥ ८-१४-३६॥
gadāvimathitairgātrairmusalairbhinnamastakān |
gajavājirathakṣuṇṇānpaśya yodhānsahasraśaḥ || 8-14-36||

MHB 8-14-37

मनुष्यगजवाजीनां शरशक्त्यृष्टितोमरैः ।
निस्त्रिंशैः पट्टिशैः प्रासैर्नखरैर्लगुडैरपि ॥ ८-१४-३७॥
manuṣyagajavājīnāṃ śaraśaktyṛṣṭitomaraiḥ |
nistriṃśaiḥ paṭṭiśaiḥ prāsairnakharairlaguḍairapi || 8-14-37||

MHB 8-14-38

शरीरैर्बहुधा भिन्नैः शोणितौघपरिप्लुतैः ।
गतासुभिरमित्रघ्न संवृता रणभूमयः ॥ ८-१४-३८॥
śarīrairbahudhā bhinnaiḥ śoṇitaughapariplutaiḥ |
gatāsubhiramitraghna saṃvṛtā raṇabhūmayaḥ || 8-14-38||

MHB 8-14-39

बाहुभिश्चन्दनादिग्धैः साङ्गदैः शुभभूषणैः ।
सतलत्रैः सकेयूरैर्भाति भारत मेदिनी ॥ ८-१४-३९॥
bāhubhiścandanādigdhaiḥ sāṅgadaiḥ śubhabhūṣaṇaiḥ |
satalatraiḥ sakeyūrairbhāti bhārata medinī || 8-14-39||

MHB 8-14-40

साङ्गुलित्रैर्भुजाग्रैश्च विप्रविद्धैरलंकृतैः ।
हस्तिहस्तोपमैश्छिन्नैरूरुभिश्च तरस्विनाम् ॥ ८-१४-४०॥
sāṅgulitrairbhujāgraiśca vipraviddhairalaṃkṛtaiḥ |
hastihastopamaiśchinnairūrubhiśca tarasvinām || 8-14-40||

MHB 8-14-41

बद्धचूडामणिवरैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
निकृत्तैर्वृषभाक्षाणां विराजति वसुंधरा ॥ ८-१४-४१॥
baddhacūḍāmaṇivaraiḥ śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ |
nikṛttairvṛṣabhākṣāṇāṃ virājati vasuṃdharā || 8-14-41||

MHB 8-14-42

कबन्धैः शोणितादिग्धैश्छिन्नगात्रशिरोधरैः ।
भूर्भाति भरतश्रेष्ठ शान्तार्चिर्भिरिवाग्निभिः ॥ ८-१४-४२॥
kabandhaiḥ śoṇitādigdhaiśchinnagātraśirodharaiḥ |
bhūrbhāti bharataśreṣṭha śāntārcirbhirivāgnibhiḥ || 8-14-42||

MHB 8-14-43

रथान्बहुविधान्भग्नान्हेमकिङ्किणिनः शुभान् ।
अश्वांश्च बहुधा पश्य शोणितेन परिप्लुतान् ॥ ८-१४-४३॥
rathānbahuvidhānbhagnānhemakiṅkiṇinaḥ śubhān |
aśvāṃśca bahudhā paśya śoṇitena pariplutān || 8-14-43||

MHB 8-14-44

योधानां च महाशङ्खान्पाण्डुरांश्च प्रकीर्णकान् ।
निरस्तजिह्वान्मातङ्गाञ्शयानान्पर्वतोपमान् ॥ ८-१४-४४॥
yodhānāṃ ca mahāśaṅkhānpāṇḍurāṃśca prakīrṇakān |
nirastajihvānmātaṅgāñśayānānparvatopamān || 8-14-44||

MHB 8-14-45

वैजयन्तीविचित्रांश्च हतांश्च गजयोधिनः ।
वारणानां परिस्तोमान्सुयुक्ताम्बरकम्बलान् ॥ ८-१४-४५॥
vaijayantīvicitrāṃśca hatāṃśca gajayodhinaḥ |
vāraṇānāṃ paristomānsuyuktāmbarakambalān || 8-14-45||

MHB 8-14-46

विपाटिता विचित्राश्च रूपचित्राः कुथास्तथा ।
भिन्नाश्च बहुधा घण्टाः पतद्भिश्चूर्णिता गजैः ॥ ८-१४-४६॥
vipāṭitā vicitrāśca rūpacitrāḥ kuthāstathā |
bhinnāśca bahudhā ghaṇṭāḥ patadbhiścūrṇitā gajaiḥ || 8-14-46||

MHB 8-14-47

वैडूर्यमणिदण्डांश्च पतितानङ्कुशान्भुवि ।
बद्धाः सादिध्वजाग्रेषु सुवर्णविकृताः कशाः ॥ ८-१४-४७॥
vaiḍūryamaṇidaṇḍāṃśca patitānaṅkuśānbhuvi |
baddhāḥ sādidhvajāgreṣu suvarṇavikṛtāḥ kaśāḥ || 8-14-47||

MHB 8-14-48

विचित्रान्मणिचित्रांश्च जातरूपपरिष्कृतान् ।
अश्वास्तरपरिस्तोमान्राङ्कवान्पतितान्भुवि ॥ ८-१४-४८॥
vicitrānmaṇicitrāṃśca jātarūpapariṣkṛtān |
aśvāstaraparistomānrāṅkavānpatitānbhuvi || 8-14-48||

MHB 8-14-49

चूडामणीन्नरेन्द्राणां विचित्राः काञ्चनस्रजः ।
छत्राणि चापविद्धानि चामरव्यजनानि च ॥ ८-१४-४९॥
cūḍāmaṇīnnarendrāṇāṃ vicitrāḥ kāñcanasrajaḥ |
chatrāṇi cāpaviddhāni cāmaravyajanāni ca || 8-14-49||

MHB 8-14-50

चन्द्रनक्षत्रभासैश्च वदनैश्चारुकुण्डलैः ।
कॢप्तश्मश्रुभिरत्यर्थं वीराणां समलंकृतैः ।
वदनैः पश्य संछन्नां महीं शोणितकर्दमाम् ॥ ८-१४-५०॥
candranakṣatrabhāsaiśca vadanaiścārukuṇḍalaiḥ |
kḷptaśmaśrubhiratyarthaṃ vīrāṇāṃ samalaṃkṛtaiḥ |
vadanaiḥ paśya saṃchannāṃ mahīṃ śoṇitakardamām || 8-14-50||

MHB 8-14-51

सजीवांश्च नरान्पश्य कूजमानान्समन्ततः ।
उपास्यमानान्बहुभिर्न्यस्तशस्त्रैर्विशां पते ॥ ८-१४-५१॥
sajīvāṃśca narānpaśya kūjamānānsamantataḥ |
upāsyamānānbahubhirnyastaśastrairviśāṃ pate || 8-14-51||

MHB 8-14-52

ज्ञातिभिः सहितैस्तत्र रोदमानैर्मुहुर्मुहुः ।
व्युत्क्रान्तानपरान्योधांश्छादयित्वा तरस्विनः ।
पुनर्युद्धाय गच्छन्ति जयगृद्धाः प्रमन्यवः ॥ ८-१४-५२॥
jñātibhiḥ sahitaistatra rodamānairmuhurmuhuḥ |
vyutkrāntānaparānyodhāṃśchādayitvā tarasvinaḥ |
punaryuddhāya gacchanti jayagṛddhāḥ pramanyavaḥ || 8-14-52||

MHB 8-14-53

अपरे तत्र तत्रैव परिधावन्ति मानिनः ।
ज्ञातिभिः पतितैः शूरैर्याच्यमानास्तथोदकम् ॥ ८-१४-५३॥
apare tatra tatraiva paridhāvanti māninaḥ |
jñātibhiḥ patitaiḥ śūrairyācyamānāstathodakam || 8-14-53||

MHB 8-14-54

जलार्थं च गताः केचिन्निष्प्राणा बहवोऽर्जुन ।
संनिवृत्ताश्च ते शूरास्तान्दृष्ट्वैव विचेतसः ॥ ८-१४-५४॥
jalārthaṃ ca gatāḥ kecinniṣprāṇā bahavo'rjuna |
saṃnivṛttāśca te śūrāstāndṛṣṭvaiva vicetasaḥ || 8-14-54||

MHB 8-14-55

जलं दृष्ट्वा प्रधावन्ति क्रोशमानाः परस्परम् ।
जलं पीत्वा मृतान्पश्य पिबतोऽन्यांश्च भारत ॥ ८-१४-५५॥
jalaṃ dṛṣṭvā pradhāvanti krośamānāḥ parasparam |
jalaṃ pītvā mṛtānpaśya pibato'nyāṃśca bhārata || 8-14-55||

MHB 8-14-56

परित्यज्य प्रियानन्ये बान्धवान्बान्धवप्रिय ।
व्युत्क्रान्ताः समदृश्यन्त तत्र तत्र महारणे ॥ ८-१४-५६॥
parityajya priyānanye bāndhavānbāndhavapriya |
vyutkrāntāḥ samadṛśyanta tatra tatra mahāraṇe || 8-14-56||

MHB 8-14-57

पश्यापरान्नरश्रेष्ठ संदष्टौष्ठपुटान्पुनः ।
भ्रुकुटीकुटिलैर्वक्त्रैः प्रेक्षमाणान्समन्ततः ॥ ८-१४-५७॥
paśyāparānnaraśreṣṭha saṃdaṣṭauṣṭhapuṭānpunaḥ |
bhrukuṭīkuṭilairvaktraiḥ prekṣamāṇānsamantataḥ || 8-14-57||

MHB 8-14-58

एतत्तवैवानुरूपं कर्मार्जुन महाहवे ।
दिवि वा देवराजस्य त्वया यत्कृतमाहवे ॥ ८-१४-५८॥
etattavaivānurūpaṃ karmārjuna mahāhave |
divi vā devarājasya tvayā yatkṛtamāhave || 8-14-58||

MHB 8-14-59

एवं तां दर्शयन्कृष्णो युद्धभूमिं किरीटिने ।
गच्छन्नेवाशृणोच्छब्दं दुर्योधनबले महत् ॥ ८-१४-५९॥
evaṃ tāṃ darśayankṛṣṇo yuddhabhūmiṃ kirīṭine |
gacchannevāśṛṇocchabdaṃ duryodhanabale mahat || 8-14-59||

MHB 8-14-60

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषान्भेरीपणवमिश्रितान् ।
रथाश्वगजनादांश्च शस्त्रशब्दांश्च दारुणान् ॥ ८-१४-६०॥
śaṅkhadundubhinirghoṣānbherīpaṇavamiśritān |
rathāśvagajanādāṃśca śastraśabdāṃśca dāruṇān || 8-14-60||

MHB 8-14-61

प्रविश्य तद्बलं कृष्णस्तुरगैर्वातवेगिभिः ।
पाण्ड्येनाभ्यर्दितां सेनां त्वदीयां वीक्ष्य धिष्ठितः ॥ ८-१४-६१॥
praviśya tadbalaṃ kṛṣṇasturagairvātavegibhiḥ |
pāṇḍyenābhyarditāṃ senāṃ tvadīyāṃ vīkṣya dhiṣṭhitaḥ || 8-14-61||

MHB 8-14-62

स हि नानाविधैर्बाणैरिष्वासप्रवरो युधि ।
न्यहनद्द्विषतां व्रातान्गतासूनन्तको यथा ॥ ८-१४-६२॥
sa hi nānāvidhairbāṇairiṣvāsapravaro yudhi |
nyahanaddviṣatāṃ vrātāngatāsūnantako yathā || 8-14-62||

MHB 8-14-63

गजवाजिमनुष्याणां शरीराणि शितैः शरैः ।
भित्त्वा प्रहरतां श्रेष्ठो विदेहासूंश्चकार सः ॥ ८-१४-६३॥
gajavājimanuṣyāṇāṃ śarīrāṇi śitaiḥ śaraiḥ |
bhittvā praharatāṃ śreṣṭho videhāsūṃścakāra saḥ || 8-14-63||

MHB 8-14-64

शत्रुप्रवीरैरस्तानि नानाशस्त्राणि सायकैः ।
भित्त्वा तानहनत्पाण्ड्यः शत्रूञ्शक्र इवासुरान् ॥ ८-१४-६४॥
śatrupravīrairastāni nānāśastrāṇi sāyakaiḥ |
bhittvā tānahanatpāṇḍyaḥ śatrūñśakra ivāsurān || 8-14-64||

Adhyaya: 15/69 (43)

MHB 8-15-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
प्रोक्तस्त्वया पूर्वमेव प्रवीरो लोकविश्रुतः ।
न त्वस्य कर्म संग्रामे त्वया संजय कीर्तितम् ॥ ८-१५-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
proktastvayā pūrvameva pravīro lokaviśrutaḥ |
na tvasya karma saṃgrāme tvayā saṃjaya kīrtitam || 8-15-1||

MHB 8-15-2

तस्य विस्तरतो ब्रूहि प्रवीरस्याद्य विक्रमम् ।
शिक्षां प्रभावं वीर्यं च प्रमाणं दर्पमेव च ॥ ८-१५-२॥
tasya vistarato brūhi pravīrasyādya vikramam |
śikṣāṃ prabhāvaṃ vīryaṃ ca pramāṇaṃ darpameva ca || 8-15-2||

MHB 8-15-3

संजय उवाच ।
द्रोणभीष्मकृपद्रौणिकर्णार्जुनजनार्दनान् ।
समाप्तविद्यान्धनुषि श्रेष्ठान्यान्मन्यसे युधि ॥ ८-१५-३॥
saṃjaya uvāca |
droṇabhīṣmakṛpadrauṇikarṇārjunajanārdanān |
samāptavidyāndhanuṣi śreṣṭhānyānmanyase yudhi || 8-15-3||

MHB 8-15-4

तुल्यता कर्णभीष्माभ्यामात्मनो येन दृश्यते ।
वासुदेवार्जुनाभ्यां च न्यूनतां नात्मनीच्छति ॥ ८-१५-४॥
tulyatā karṇabhīṣmābhyāmātmano yena dṛśyate |
vāsudevārjunābhyāṃ ca nyūnatāṃ nātmanīcchati || 8-15-4||

MHB 8-15-5

स पाण्ड्यो नृपतिश्रेष्ठः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
कर्णस्यानीकमवधीत्परिभूत इवान्तकः ॥ ८-१५-५॥
sa pāṇḍyo nṛpatiśreṣṭhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
karṇasyānīkamavadhītparibhūta ivāntakaḥ || 8-15-5||

MHB 8-15-6

तदुदीर्णरथाश्वं च पत्तिप्रवरकुञ्जरम् ।
कुलालचक्रवद्भ्रान्तं पाण्ड्येनाधिष्ठितं बलम् ॥ ८-१५-६॥
tadudīrṇarathāśvaṃ ca pattipravarakuñjaram |
kulālacakravadbhrāntaṃ pāṇḍyenādhiṣṭhitaṃ balam || 8-15-6||

MHB 8-15-7

व्यश्वसूतध्वजरथान्विप्रविद्धायुधान्रिपून् ।
सम्यगस्तैः शरैः पाण्ड्यो वायुर्मेघानिवाक्षिपत् ॥ ८-१५-७॥
vyaśvasūtadhvajarathānvipraviddhāyudhānripūn |
samyagastaiḥ śaraiḥ pāṇḍyo vāyurmeghānivākṣipat || 8-15-7||

MHB 8-15-8

द्विरदान्प्रहतप्रोथान्विपताकध्वजायुधान् ।
सपादरक्षानवधीद्वज्रेणारीनिवारिहा ॥ ८-१५-८॥
dviradānprahataprothānvipatākadhvajāyudhān |
sapādarakṣānavadhīdvajreṇārīnivārihā || 8-15-8||

MHB 8-15-9

सशक्तिप्रासतूणीरानश्वारोहान्हयानपि ।
पुलिन्दखशबाह्लीकान्निषादान्ध्रकतङ्गणान् ॥ ८-१५-९॥
saśaktiprāsatūṇīrānaśvārohānhayānapi |
pulindakhaśabāhlīkānniṣādāndhrakataṅgaṇān || 8-15-9||

MHB 8-15-10

दाक्षिणात्यांश्च भोजांश्च क्रूरान्संग्रामकर्कशान् ।
विशस्त्रकवचान्बाणैः कृत्वा पाण्ड्योऽकरोद्व्यसून् ॥ ८-१५-१०॥
dākṣiṇātyāṃśca bhojāṃśca krūrānsaṃgrāmakarkaśān |
viśastrakavacānbāṇaiḥ kṛtvā pāṇḍyo'karodvyasūn || 8-15-10||

MHB 8-15-11

चतुरङ्गं बलं बाणैर्निघ्नन्तं पाण्ड्यमाहवे ।
दृष्ट्वा द्रौणिरसंभ्रान्तमसंभ्रान्ततरोऽभ्ययात् ॥ ८-१५-११॥
caturaṅgaṃ balaṃ bāṇairnighnantaṃ pāṇḍyamāhave |
dṛṣṭvā drauṇirasaṃbhrāntamasaṃbhrāntataro'bhyayāt || 8-15-11||

MHB 8-15-12

आभाष्य चैनं मधुरमभि नृत्यन्नभीतवत् ।
प्राह प्रहरतां श्रेष्ठः स्मितपूर्वं समाह्वयन् ॥ ८-१५-१२॥
ābhāṣya cainaṃ madhuramabhi nṛtyannabhītavat |
prāha praharatāṃ śreṣṭhaḥ smitapūrvaṃ samāhvayan || 8-15-12||

MHB 8-15-13

राजन्कमलपत्राक्ष प्रधानायुधवाहन ।
वज्रसंहननप्रख्य प्रधानबलपौरुष ॥ ८-१५-१३॥
rājankamalapatrākṣa pradhānāyudhavāhana |
vajrasaṃhananaprakhya pradhānabalapauruṣa || 8-15-13||

MHB 8-15-14

मुष्टिश्लिष्टायुधाभ्यां च व्यायताभ्यां महद्धनुः ।
दोर्भ्यां विस्फारयन्भासि महाजलदवद्भृशम् ॥ ८-१५-१४॥
muṣṭiśliṣṭāyudhābhyāṃ ca vyāyatābhyāṃ mahaddhanuḥ |
dorbhyāṃ visphārayanbhāsi mahājaladavadbhṛśam || 8-15-14||

MHB 8-15-15

शरवर्षैर्महावेगैरमित्रानभिवर्षतः ।
मदन्यं नानुपश्यामि प्रतिवीरं तवाहवे ॥ ८-१५-१५॥
śaravarṣairmahāvegairamitrānabhivarṣataḥ |
madanyaṃ nānupaśyāmi prativīraṃ tavāhave || 8-15-15||

MHB 8-15-16

रथद्विरदपत्त्यश्वानेकः प्रमथसे बहून् ।
मृगसंघानिवारण्ये विभीर्भीमबलो हरिः ॥ ८-१५-१६॥
rathadviradapattyaśvānekaḥ pramathase bahūn |
mṛgasaṃghānivāraṇye vibhīrbhīmabalo hariḥ || 8-15-16||

MHB 8-15-17

महता रथघोषेण दिवं भूमिं च नादयन् ।
वर्षान्ते सस्यहा पीथो भाभिरापूरयन्निव ॥ ८-१५-१७॥
mahatā rathaghoṣeṇa divaṃ bhūmiṃ ca nādayan |
varṣānte sasyahā pītho bhābhirāpūrayanniva || 8-15-17||

MHB 8-15-18

संस्पृशानः शरांस्तीक्ष्णांस्तूणादाशीविषोपमान् ।
मयैवैकेन युध्यस्व त्र्यम्बकेणान्धको यथा ॥ ८-१५-१८॥
saṃspṛśānaḥ śarāṃstīkṣṇāṃstūṇādāśīviṣopamān |
mayaivaikena yudhyasva tryambakeṇāndhako yathā || 8-15-18||

MHB 8-15-19

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा प्रहरेति च ताडितः ।
कर्णिना द्रोणतनयं विव्याध मलयध्वजः ॥ ८-१५-१९॥
evamuktastathetyuktvā prahareti ca tāḍitaḥ |
karṇinā droṇatanayaṃ vivyādha malayadhvajaḥ || 8-15-19||

MHB 8-15-20

मर्मभेदिभिरत्युग्रैर्बाणैरग्निशिखोपमैः ।
स्मयन्नभ्यहनद्द्रौणिः पाण्ड्यमाचार्यसत्तमः ॥ ८-१५-२०॥
marmabhedibhiratyugrairbāṇairagniśikhopamaiḥ |
smayannabhyahanaddrauṇiḥ pāṇḍyamācāryasattamaḥ || 8-15-20||

MHB 8-15-21

ततो नवापरांस्तीक्ष्णान्नाराचान्कङ्कवाससः ।
गत्या दशम्या संयुक्तानश्वत्थामा व्यवासृजत् ॥ ८-१५-२१॥
tato navāparāṃstīkṣṇānnārācānkaṅkavāsasaḥ |
gatyā daśamyā saṃyuktānaśvatthāmā vyavāsṛjat || 8-15-21||

MHB 8-15-22

तेषां पञ्चाच्छिनत्पाण्ड्यः पञ्चभिर्निशितैः शरैः ।
चत्वारोऽभ्याहनन्वाहानाशु ते व्यसवोऽभवन् ॥ ८-१५-२२॥
teṣāṃ pañcācchinatpāṇḍyaḥ pañcabhirniśitaiḥ śaraiḥ |
catvāro'bhyāhananvāhānāśu te vyasavo'bhavan || 8-15-22||

MHB 8-15-23

अथ द्रोणसुतस्येषूंस्तांश्छित्त्वा निशितैः शरैः ।
धनुर्ज्यां विततां पाण्ड्यश्चिच्छेदादित्यवर्चसः ॥ ८-१५-२३॥
atha droṇasutasyeṣūṃstāṃśchittvā niśitaiḥ śaraiḥ |
dhanurjyāṃ vitatāṃ pāṇḍyaścicchedādityavarcasaḥ || 8-15-23||

MHB 8-15-24

विज्यं धनुरथाधिज्यं कृत्वा द्रौणिरमित्रहा ।
ततः शरसहस्राणि प्रेषयामास पाण्ड्यतः ।
इषुसंबाधमाकाशमकरोद्दिश एव च ॥ ८-१५-२४॥
vijyaṃ dhanurathādhijyaṃ kṛtvā drauṇiramitrahā |
tataḥ śarasahasrāṇi preṣayāmāsa pāṇḍyataḥ |
iṣusaṃbādhamākāśamakaroddiśa eva ca || 8-15-24||

MHB 8-15-25

ततस्तानस्यतः सर्वान्द्रौणेर्बाणान्महात्मनः ।
जानानोऽप्यक्षयान्पाण्ड्योऽशातयत्पुरुषर्षभः ॥ ८-१५-२५॥
tatastānasyataḥ sarvāndrauṇerbāṇānmahātmanaḥ |
jānāno'pyakṣayānpāṇḍyo'śātayatpuruṣarṣabhaḥ || 8-15-25||

MHB 8-15-26

प्रहितांस्तान्प्रयत्नेन छित्त्वा द्रौणेरिषूनरिः ।
चक्ररक्षौ ततस्तस्य प्राणुदन्निशितैः शरैः ॥ ८-१५-२६॥
prahitāṃstānprayatnena chittvā drauṇeriṣūnariḥ |
cakrarakṣau tatastasya prāṇudanniśitaiḥ śaraiḥ || 8-15-26||

MHB 8-15-27

अथारेर्लाघवं दृष्ट्वा मण्डलीकृतकार्मुकः ।
प्रास्यद्द्रोणसुतो बाणान्वृष्टिं पूषानुजो यथा ॥ ८-१५-२७॥
athārerlāghavaṃ dṛṣṭvā maṇḍalīkṛtakārmukaḥ |
prāsyaddroṇasuto bāṇānvṛṣṭiṃ pūṣānujo yathā || 8-15-27||

MHB 8-15-28

अष्टावष्टगवान्यूहुः शकटानि यदायुधम् ।
अह्नस्तदष्टभागेन द्रौणिश्चिक्षेप मारिष ॥ ८-१५-२८॥
aṣṭāvaṣṭagavānyūhuḥ śakaṭāni yadāyudham |
ahnastadaṣṭabhāgena drauṇiścikṣepa māriṣa || 8-15-28||

MHB 8-15-29

तमन्तकमिव क्रुद्धमन्तकालान्तकोपमम् ।
ये ये ददृशिरे तत्र विसंज्ञाः प्रायशोऽभवन् ॥ ८-१५-२९॥
tamantakamiva kruddhamantakālāntakopamam |
ye ye dadṛśire tatra visaṃjñāḥ prāyaśo'bhavan || 8-15-29||

MHB 8-15-30

पर्जन्य इव घर्मान्ते वृष्ट्या साद्रिद्रुमां महीम् ।
आचार्यपुत्रस्तां सेनां बाणवृष्ट्याभ्यवीवृषत् ॥ ८-१५-३०॥
parjanya iva gharmānte vṛṣṭyā sādridrumāṃ mahīm |
ācāryaputrastāṃ senāṃ bāṇavṛṣṭyābhyavīvṛṣat || 8-15-30||

MHB 8-15-31

द्रौणिपर्जन्यमुक्तां तां बाणवृष्टिं सुदुःसहाम् ।
वायव्यास्त्रेण स क्षिप्रं रुद्ध्वा पाण्ड्यानिलोऽनदत् ॥ ८-१५-३१॥
drauṇiparjanyamuktāṃ tāṃ bāṇavṛṣṭiṃ suduḥsahām |
vāyavyāstreṇa sa kṣipraṃ ruddhvā pāṇḍyānilo'nadat || 8-15-31||

MHB 8-15-32

तस्य नानदतः केतुं चन्दनागुरुभूषितम् ।
मलयप्रतिमं द्रौणिश्छित्त्वाश्वांश्चतुरोऽहनत् ॥ ८-१५-३२॥
tasya nānadataḥ ketuṃ candanāgurubhūṣitam |
malayapratimaṃ drauṇiśchittvāśvāṃścaturo'hanat || 8-15-32||

MHB 8-15-33

सूतमेकेषुणा हत्वा महाजलदनिस्वनम् ।
धनुश्छित्त्वार्धचन्द्रेण व्यधमत्तिलशो रथम् ॥ ८-१५-३३॥
sūtamekeṣuṇā hatvā mahājaladanisvanam |
dhanuśchittvārdhacandreṇa vyadhamattilaśo ratham || 8-15-33||

MHB 8-15-34

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य छित्त्वा सर्वायुधानि च ।
प्राप्तमप्यहितं द्रौणिर्न जघान रणेप्सया ॥ ८-१५-३४॥
astrairastrāṇi saṃvārya chittvā sarvāyudhāni ca |
prāptamapyahitaṃ drauṇirna jaghāna raṇepsayā || 8-15-34||

MHB 8-15-35

हतेश्वरो दन्तिवरः सुकल्पितस्त्वराभिसृष्टः प्रतिशर्मगो बली ।
तमध्यतिष्ठन्मलयेश्वरो महान्यथाद्रिशृङ्गं हरिरुन्नदंस्तथा ॥ ८-१५-३५॥
hateśvaro dantivaraḥ sukalpitastvarābhisṛṣṭaḥ pratiśarmago balī |
tamadhyatiṣṭhanmalayeśvaro mahānyathādriśṛṅgaṃ harirunnadaṃstathā || 8-15-35||

MHB 8-15-36

स तोमरं भास्कररश्मिसंनिभं बलास्त्रसर्गोत्तमयत्नमन्युभिः ।
ससर्ज शीघ्रं प्रतिपीडयन्गजं गुरोः सुतायाद्रिपतीश्वरो नदन् ॥ ८-१५-३६॥
sa tomaraṃ bhāskararaśmisaṃnibhaṃ balāstrasargottamayatnamanyubhiḥ |
sasarja śīghraṃ pratipīḍayangajaṃ guroḥ sutāyādripatīśvaro nadan || 8-15-36||

MHB 8-15-37

मणिप्रतानोत्तमवज्रहाटकैरलंकृतं चांशुकमाल्यमौक्तिकैः ।
हतोऽस्यसावित्यसकृन्मुदा नदन्पराभिनद्द्रौणिवराङ्गभूषणम् ॥ ८-१५-३७॥
maṇipratānottamavajrahāṭakairalaṃkṛtaṃ cāṃśukamālyamauktikaiḥ |
hato'syasāvityasakṛnmudā nadanparābhinaddrauṇivarāṅgabhūṣaṇam || 8-15-37||

MHB 8-15-38

तदर्कचन्द्रग्रहपावकत्विषं भृशाभिघातात्पतितं विचूर्णितम् ।
महेन्द्रवज्राभिहतं महावनं यथाद्रिशृङ्गं धरणीतले तथा ॥ ८-१५-३८॥
tadarkacandragrahapāvakatviṣaṃ bhṛśābhighātātpatitaṃ vicūrṇitam |
mahendravajrābhihataṃ mahāvanaṃ yathādriśṛṅgaṃ dharaṇītale tathā || 8-15-38||

MHB 8-15-39

ततः प्रजज्वाल परेण मन्युना पदाहतो नागपतिर्यथा तथा ।
समादधे चान्तकदण्डसंनिभानिषूनमित्रान्तकरांश्चतुर्दश ॥ ८-१५-३९॥
tataḥ prajajvāla pareṇa manyunā padāhato nāgapatiryathā tathā |
samādadhe cāntakadaṇḍasaṃnibhāniṣūnamitrāntakarāṃścaturdaśa || 8-15-39||

MHB 8-15-40

द्विपस्य पादाग्रकरान्स पञ्चभिर्नृपस्य बाहू च शिरोऽथ च त्रिभिः ।
जघान षड्भिः षडृतूत्तमत्विषः स पाण्ड्यराजानुचरान्महारथान् ॥ ८-१५-४०॥
dvipasya pādāgrakarānsa pañcabhirnṛpasya bāhū ca śiro'tha ca tribhiḥ |
jaghāna ṣaḍbhiḥ ṣaḍṛtūttamatviṣaḥ sa pāṇḍyarājānucarānmahārathān || 8-15-40||

MHB 8-15-41

सुदीर्घवृत्तौ वरचन्दनोक्षितौ सुवर्णमुक्तामणिवज्रभूषितौ ।
भुजौ धरायां पतितौ नृपस्य तौ विवेष्टतुस्तार्क्ष्यहताविवोरगौ ॥ ८-१५-४१॥
sudīrghavṛttau varacandanokṣitau suvarṇamuktāmaṇivajrabhūṣitau |
bhujau dharāyāṃ patitau nṛpasya tau viveṣṭatustārkṣyahatāvivoragau || 8-15-41||

MHB 8-15-42

शिरश्च तत्पूर्णशशिप्रभाननं सरोषताम्रायतनेत्रमुन्नसम् ।
क्षितौ विबभ्राज पतत्सकुण्डलं विशाखयोर्मध्यगतः शशी यथा ॥ ८-१५-४२॥
śiraśca tatpūrṇaśaśiprabhānanaṃ saroṣatāmrāyatanetramunnasam |
kṣitau vibabhrāja patatsakuṇḍalaṃ viśākhayormadhyagataḥ śaśī yathā || 8-15-42||

MHB 8-15-43

समाप्तविद्यं तु गुरोः सुतं नृपः समाप्तकर्माणमुपेत्य ते सुतः ।
सुहृद्वृतोऽत्यर्थमपूजयन्मुदा जिते बलौ विष्णुमिवामरेश्वरः ॥ ८-१५-४३॥
samāptavidyaṃ tu guroḥ sutaṃ nṛpaḥ samāptakarmāṇamupetya te sutaḥ |
suhṛdvṛto'tyarthamapūjayanmudā jite balau viṣṇumivāmareśvaraḥ || 8-15-43||

Adhyaya: 16/69 (38)

MHB 8-16-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
पाण्ड्ये हते किमकरोदर्जुनो युधि संजय ।
एकवीरेण कर्णेन द्रावितेषु परेषु च ॥ ८-१६-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
pāṇḍye hate kimakarodarjuno yudhi saṃjaya |
ekavīreṇa karṇena drāviteṣu pareṣu ca || 8-16-1||

MHB 8-16-2

समाप्तविद्यो बलवान्युक्तो वीरश्च पाण्डवः ।
सर्वभूतेष्वनुज्ञातः शंकरेण महात्मना ॥ ८-१६-२॥
samāptavidyo balavānyukto vīraśca pāṇḍavaḥ |
sarvabhūteṣvanujñātaḥ śaṃkareṇa mahātmanā || 8-16-2||

MHB 8-16-3

तस्मान्महद्भयं तीव्रममित्रघ्नाद्धनंजयात् ।
स यत्तत्राकरोत्पार्थस्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ ८-१६-३॥
tasmānmahadbhayaṃ tīvramamitraghnāddhanaṃjayāt |
sa yattatrākarotpārthastanmamācakṣva saṃjaya || 8-16-3||

MHB 8-16-4

संजय उवाच ।
हते पाण्ड्येऽर्जुनं कृष्णस्त्वरन्नाह वचो हितम् ।
पश्यातिमान्यं राजानमपयातांश्च पाण्डवान् ॥ ८-१६-४॥
saṃjaya uvāca |
hate pāṇḍye'rjunaṃ kṛṣṇastvarannāha vaco hitam |
paśyātimānyaṃ rājānamapayātāṃśca pāṇḍavān || 8-16-4||

MHB 8-16-5

अश्वत्थाम्नश्च संकल्पाद्धताः कर्णेन सृञ्जयाः ।
तथाश्वनरनागानां कृतं च कदनं महत् ।
इत्याचष्ट सुदुर्धर्षो वासुदेवः किरीटिने ॥ ८-१६-५॥
aśvatthāmnaśca saṃkalpāddhatāḥ karṇena sṛñjayāḥ |
tathāśvanaranāgānāṃ kṛtaṃ ca kadanaṃ mahat |
ityācaṣṭa sudurdharṣo vāsudevaḥ kirīṭine || 8-16-5||

MHB 8-16-6

एतच्छ्रुत्वा च दृष्ट्वा च भ्रातुर्घोरं महद्भयम् ।
वाहयाश्वान्हृषीकेश क्षिप्रमित्याह पाण्डवः ॥ ८-१६-६॥
etacchrutvā ca dṛṣṭvā ca bhrāturghoraṃ mahadbhayam |
vāhayāśvānhṛṣīkeśa kṣipramityāha pāṇḍavaḥ || 8-16-6||

MHB 8-16-7

ततः प्रायाद्धृषीकेशो रथेनाप्रतियोधिना ।
दारुणश्च पुनस्तत्र प्रादुरासीत्समागमः ॥ ८-१६-७॥
tataḥ prāyāddhṛṣīkeśo rathenāpratiyodhinā |
dāruṇaśca punastatra prādurāsītsamāgamaḥ || 8-16-7||

MHB 8-16-8

ततः प्रववृते भूयः संग्रामो राजसत्तम ।
कर्णस्य पाण्डवानां च यमराष्ट्रविवर्धनः ॥ ८-१६-८॥
tataḥ pravavṛte bhūyaḥ saṃgrāmo rājasattama |
karṇasya pāṇḍavānāṃ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ || 8-16-8||

MHB 8-16-9

धनूंषि बाणान्परिघानसितोमरपट्टिशान् ।
मुसलानि भुशुण्डीश्च शक्तिऋष्टिपरश्वधान् ॥ ८-१६-९॥
dhanūṃṣi bāṇānparighānasitomarapaṭṭiśān |
musalāni bhuśuṇḍīśca śaktiṛṣṭiparaśvadhān || 8-16-9||

MHB 8-16-10

गदाः प्रासानसीन्कुन्तान्भिण्डिपालान्महाङ्कुशान् ।
प्रगृह्य क्षिप्रमापेतुः परस्परजिगीषया ॥ ८-१६-१०॥
gadāḥ prāsānasīnkuntānbhiṇḍipālānmahāṅkuśān |
pragṛhya kṣipramāpetuḥ parasparajigīṣayā || 8-16-10||

MHB 8-16-11

बाणज्यातलशब्देन द्यां दिशः प्रदिशो वियत् ।
पृथिवीं नेमिघोषेण नादयन्तोऽभ्ययुः परान् ॥ ८-१६-११॥
bāṇajyātalaśabdena dyāṃ diśaḥ pradiśo viyat |
pṛthivīṃ nemighoṣeṇa nādayanto'bhyayuḥ parān || 8-16-11||

MHB 8-16-12

तेन शब्देन महता संहृष्टाश्चक्रुराहवम् ।
वीरा वीरैर्महाघोरं कलहान्तं तितीर्षवः ॥ ८-१६-१२॥
tena śabdena mahatā saṃhṛṣṭāścakrurāhavam |
vīrā vīrairmahāghoraṃ kalahāntaṃ titīrṣavaḥ || 8-16-12||

MHB 8-16-13

ज्यातलत्रधनुःशब्दाः कुञ्जराणां च बृंहितम् ।
ताडितानां च पततां निनादः सुमहानभूत् ॥ ८-१६-१३॥
jyātalatradhanuḥśabdāḥ kuñjarāṇāṃ ca bṛṃhitam |
tāḍitānāṃ ca patatāṃ ninādaḥ sumahānabhūt || 8-16-13||

MHB 8-16-14

बाणशब्दांश्च विविधाञ्शूराणामभिगर्जताम् ।
श्रुत्वा शब्दं भृशं त्रेसुर्जघ्नुर्मम्लुश्च भारत ॥ ८-१६-१४॥
bāṇaśabdāṃśca vividhāñśūrāṇāmabhigarjatām |
śrutvā śabdaṃ bhṛśaṃ tresurjaghnurmamluśca bhārata || 8-16-14||

MHB 8-16-15

तेषां नानद्यतां चैव शस्त्रवृष्टिं च मुञ्चताम् ।
बहूनाधिरथिः कर्णः प्रममाथ रणेषुभिः ॥ ८-१६-१५॥
teṣāṃ nānadyatāṃ caiva śastravṛṣṭiṃ ca muñcatām |
bahūnādhirathiḥ karṇaḥ pramamātha raṇeṣubhiḥ || 8-16-15||

MHB 8-16-16

पञ्च पाञ्चालवीराणां रथान्दश च पञ्च च ।
साश्वसूतध्वजान्कर्णः शरैर्निन्ये यमक्षयम् ॥ ८-१६-१६॥
pañca pāñcālavīrāṇāṃ rathāndaśa ca pañca ca |
sāśvasūtadhvajānkarṇaḥ śarairninye yamakṣayam || 8-16-16||

MHB 8-16-17

योधमुख्या महावीर्याः पाण्डूनां कर्णमाहवे ।
शीघ्रास्त्रा दिवमावृत्य परिवव्रुः समन्ततः ॥ ८-१६-१७॥
yodhamukhyā mahāvīryāḥ pāṇḍūnāṃ karṇamāhave |
śīghrāstrā divamāvṛtya parivavruḥ samantataḥ || 8-16-17||

MHB 8-16-18

ततः कर्णो द्विषत्सेनां शरवर्षैर्विलोडयन् ।
विजगाहेऽण्डजापूर्णां पद्मिनीमिव यूथपः ॥ ८-१६-१८॥
tataḥ karṇo dviṣatsenāṃ śaravarṣairviloḍayan |
vijagāhe'ṇḍajāpūrṇāṃ padminīmiva yūthapaḥ || 8-16-18||

MHB 8-16-19

द्विषन्मध्यमवस्कन्द्य राधेयो धनुरुत्तमम् ।
विधुन्वानः शितैर्बाणैः शिरांस्युन्मथ्य पातयत् ॥ ८-१६-१९॥
dviṣanmadhyamavaskandya rādheyo dhanuruttamam |
vidhunvānaḥ śitairbāṇaiḥ śirāṃsyunmathya pātayat || 8-16-19||

MHB 8-16-20

चर्मवर्माणि संछिन्द्य निर्वापमिव देहिनाम् ।
विषेहुर्नास्य संपर्कं द्वितीयस्य पतत्रिणः ॥ ८-१६-२०॥
carmavarmāṇi saṃchindya nirvāpamiva dehinām |
viṣehurnāsya saṃparkaṃ dvitīyasya patatriṇaḥ || 8-16-20||

MHB 8-16-21

वर्मदेहासुमथनैर्धनुषः प्रच्युतैः शरैः ।
मौर्व्या तलत्रैर्न्यवधीत्कशया वाजिनो यथा ॥ ८-१६-२१॥
varmadehāsumathanairdhanuṣaḥ pracyutaiḥ śaraiḥ |
maurvyā talatrairnyavadhītkaśayā vājino yathā || 8-16-21||

MHB 8-16-22

पाण्डुसृञ्जयपाञ्चालाञ्शरगोचरमानयत् ।
ममर्द कर्णस्तरसा सिंहो मृगगणानिव ॥ ८-१६-२२॥
pāṇḍusṛñjayapāñcālāñśaragocaramānayat |
mamarda karṇastarasā siṃho mṛgagaṇāniva || 8-16-22||

MHB 8-16-23

ततः पाञ्चालपुत्राश्च द्रौपदेयाश्च मारिष ।
यमौ च युयुधानश्च सहिताः कर्णमभ्ययुः ॥ ८-१६-२३॥
tataḥ pāñcālaputrāśca draupadeyāśca māriṣa |
yamau ca yuyudhānaśca sahitāḥ karṇamabhyayuḥ || 8-16-23||

MHB 8-16-24

व्यायच्छमानाः सुभृशं कुरुपाण्डवसृञ्जयाः ।
प्रियानसून्रणे त्यक्त्वा योधा जग्मुः परस्परम् ॥ ८-१६-२४॥
vyāyacchamānāḥ subhṛśaṃ kurupāṇḍavasṛñjayāḥ |
priyānasūnraṇe tyaktvā yodhā jagmuḥ parasparam || 8-16-24||

MHB 8-16-25

सुसंनद्धाः कवचिनः सशिरस्त्राणभूषणाः ।
गदाभिर्मुसलैश्चान्ये परिघैश्च महारथाः ॥ ८-१६-२५॥
susaṃnaddhāḥ kavacinaḥ saśirastrāṇabhūṣaṇāḥ |
gadābhirmusalaiścānye parighaiśca mahārathāḥ || 8-16-25||

MHB 8-16-26

समभ्यधावन्त भृशं देवा दण्डैरिवोद्यतैः ।
नदन्तश्चाह्वयन्तश्च प्रवल्गन्तश्च मारिष ॥ ८-१६-२६॥
samabhyadhāvanta bhṛśaṃ devā daṇḍairivodyataiḥ |
nadantaścāhvayantaśca pravalgantaśca māriṣa || 8-16-26||

MHB 8-16-27

ततो निजघ्नुरन्योन्यं पेतुश्चाहवताडिताः ।
वमन्तो रुधिरं गात्रैर्विमस्तिष्केक्षणा युधि ॥ ८-१६-२७॥
tato nijaghnuranyonyaṃ petuścāhavatāḍitāḥ |
vamanto rudhiraṃ gātrairvimastiṣkekṣaṇā yudhi || 8-16-27||

MHB 8-16-28

दन्तपूर्णैः सरुधिरैर्वक्त्रैर्दाडिमसंनिभैः ।
जीवन्त इव चाप्येते तस्थुः शस्त्रोपबृंहिताः ॥ ८-१६-२८॥
dantapūrṇaiḥ sarudhirairvaktrairdāḍimasaṃnibhaiḥ |
jīvanta iva cāpyete tasthuḥ śastropabṛṃhitāḥ || 8-16-28||

MHB 8-16-29

परस्परं चाप्यपरे पट्टिशैरसिभिस्तथा ।
शक्तिभिर्भिण्डिपालैश्च नखरप्रासतोमरैः ॥ ८-१६-२९॥
parasparaṃ cāpyapare paṭṭiśairasibhistathā |
śaktibhirbhiṇḍipālaiśca nakharaprāsatomaraiḥ || 8-16-29||

MHB 8-16-30

ततक्षुश्चिच्छिदुश्चान्ये बिभिदुश्चिक्षिपुस्तथा ।
संचकर्तुश्च जघ्नुश्च क्रुद्धा निर्बिभिदुश्च ह ॥ ८-१६-३०॥
tatakṣuścicchiduścānye bibhiduścikṣipustathā |
saṃcakartuśca jaghnuśca kruddhā nirbibhiduśca ha || 8-16-30||

MHB 8-16-31

पेतुरन्योन्यनिहता व्यसवो रुधिरोक्षिताः ।
क्षरन्तः स्वरसं रक्तं प्रकृताश्चन्दना इव ॥ ८-१६-३१॥
peturanyonyanihatā vyasavo rudhirokṣitāḥ |
kṣarantaḥ svarasaṃ raktaṃ prakṛtāścandanā iva || 8-16-31||

MHB 8-16-32

रथै रथा विनिहता हस्तिनश्चापि हस्तिभिः ।
नरा नरवरैः पेतुरश्वाश्चाश्वैः सहस्रशः ॥ ८-१६-३२॥
rathai rathā vinihatā hastinaścāpi hastibhiḥ |
narā naravaraiḥ peturaśvāścāśvaiḥ sahasraśaḥ || 8-16-32||

MHB 8-16-33

ध्वजाः शिरांसि च्छत्राणि द्विपहस्ता नृणां भुजाः ।
क्षुरैर्भल्लार्धचन्द्रैश्च छिन्नाः शस्त्राणि तत्यजुः ॥ ८-१६-३३॥
dhvajāḥ śirāṃsi cchatrāṇi dvipahastā nṛṇāṃ bhujāḥ |
kṣurairbhallārdhacandraiśca chinnāḥ śastrāṇi tatyajuḥ || 8-16-33||

MHB 8-16-34

नरांश्च नागांश्च रथान्हयान्ममृदुराहवे ।
अश्वारोहैर्हताः शूराश्छिन्नहस्ताश्च दन्तिनः ॥ ८-१६-३४॥
narāṃśca nāgāṃśca rathānhayānmamṛdurāhave |
aśvārohairhatāḥ śūrāśchinnahastāśca dantinaḥ || 8-16-34||

MHB 8-16-35

सपताका ध्वजाः पेतुर्विशीर्णा इव पर्वताः ।
पत्तिभिश्च समाप्लुत्य द्विरदाः स्यन्दनास्तथा ॥ ८-१६-३५॥
sapatākā dhvajāḥ peturviśīrṇā iva parvatāḥ |
pattibhiśca samāplutya dviradāḥ syandanāstathā || 8-16-35||

MHB 8-16-36

प्रहता हन्यमानाश्च पतिताश्चैव सर्वशः ।
अश्वारोहाः समासाद्य त्वरिताः पत्तिभिर्हताः ।
सादिभिः पत्तिसंघाश्च निहता युधि शेरते ॥ ८-१६-३६॥
prahatā hanyamānāśca patitāścaiva sarvaśaḥ |
aśvārohāḥ samāsādya tvaritāḥ pattibhirhatāḥ |
sādibhiḥ pattisaṃghāśca nihatā yudhi śerate || 8-16-36||

MHB 8-16-37

मृदितानीव पद्मानि प्रम्लाना इव च स्रजः ।
हतानां वदनान्यासन्गात्राणि च महामते ॥ ८-१६-३७॥
mṛditānīva padmāni pramlānā iva ca srajaḥ |
hatānāṃ vadanānyāsangātrāṇi ca mahāmate || 8-16-37||

MHB 8-16-38

रूपाण्यत्यर्थकाम्यानि द्विरदाश्वनृणां नृप ।
समुन्नानीव वस्त्राणि प्रापुर्दुर्दर्शतां परम् ॥ ८-१६-३८॥
rūpāṇyatyarthakāmyāni dviradāśvanṛṇāṃ nṛpa |
samunnānīva vastrāṇi prāpurdurdarśatāṃ param || 8-16-38||

Adhyaya: 17/69 (120)

MHB 8-17-1

संजय उवाच ।
हस्तिभिस्तु महामात्रास्तव पुत्रेण चोदिताः ।
धृष्टद्युम्नं जिघांसन्तः क्रुद्धाः पार्षतमभ्ययुः ॥ ८-१७-१॥
saṃjaya uvāca |
hastibhistu mahāmātrāstava putreṇa coditāḥ |
dhṛṣṭadyumnaṃ jighāṃsantaḥ kruddhāḥ pārṣatamabhyayuḥ || 8-17-1||

MHB 8-17-2

प्राच्याश्च दाक्षिणात्याश्च प्रवीरा गजयोधिनः ।
अङ्गा वङ्गाश्च पुण्ड्राश्च मागधास्ताम्रलिप्तकाः ॥ ८-१७-२॥
prācyāśca dākṣiṇātyāśca pravīrā gajayodhinaḥ |
aṅgā vaṅgāśca puṇḍrāśca māgadhāstāmraliptakāḥ || 8-17-2||

MHB 8-17-3

मेकलाः कोशला मद्रा दशार्णा निषधास्तथा ।
गजयुद्धेषु कुशलाः कलिङ्गैः सह भारत ॥ ८-१७-३॥
mekalāḥ kośalā madrā daśārṇā niṣadhāstathā |
gajayuddheṣu kuśalāḥ kaliṅgaiḥ saha bhārata || 8-17-3||

MHB 8-17-4

शरतोमरनाराचैर्वृष्टिमन्त इवाम्बुदाः ।
सिषिचुस्ते ततः सर्वे पाञ्चालाचलमाहवे ॥ ८-१७-४॥
śaratomaranārācairvṛṣṭimanta ivāmbudāḥ |
siṣicuste tataḥ sarve pāñcālācalamāhave || 8-17-4||

MHB 8-17-5

तान्संमिमर्दिषुर्नागान्पार्ष्ण्यङ्गुष्ठाङ्कुशैर्भृशम् ।
पोथितान्पार्षतो बाणैर्नाराचैश्चाभ्यवीवृषत् ॥ ८-१७-५॥
tānsaṃmimardiṣurnāgānpārṣṇyaṅguṣṭhāṅkuśairbhṛśam |
pothitānpārṣato bāṇairnārācaiścābhyavīvṛṣat || 8-17-5||

MHB 8-17-6

एकैकं दशभिः षड्भिरष्टाभिरपि भारत ।
द्विरदानभिविव्याध क्षिप्तैर्गिरिनिभाञ्शरैः ।
प्रच्छाद्यमानो द्विरदैर्मेघैरिव दिवाकरः ॥ ८-१७-६॥
ekaikaṃ daśabhiḥ ṣaḍbhiraṣṭābhirapi bhārata |
dviradānabhivivyādha kṣiptairgirinibhāñśaraiḥ |
pracchādyamāno dviradairmeghairiva divākaraḥ || 8-17-6||

MHB 8-17-7

पर्यासुः पाण्डुपाञ्चाला नदन्तो निशितायुधाः ।
तान्नागानभिवर्षन्तो ज्यातन्त्रीशरनादितैः ॥ ८-१७-७॥
paryāsuḥ pāṇḍupāñcālā nadanto niśitāyudhāḥ |
tānnāgānabhivarṣanto jyātantrīśaranāditaiḥ || 8-17-7||

MHB 8-17-8

नकुलः सहदेवश्च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः ।
सात्यकिश्च शिखण्डी च चेकितानश्च वीर्यवान् ॥ ८-१७-८॥
nakulaḥ sahadevaśca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ |
sātyakiśca śikhaṇḍī ca cekitānaśca vīryavān || 8-17-8||

MHB 8-17-9

ते म्लेच्छैः प्रेषिता नागा नरानश्वान्रथानपि ।
हस्तैराक्षिप्य ममृदुः पद्भिश्चाप्यतिमन्यवः ॥ ८-१७-९॥
te mlecchaiḥ preṣitā nāgā narānaśvānrathānapi |
hastairākṣipya mamṛduḥ padbhiścāpyatimanyavaḥ || 8-17-9||

MHB 8-17-10

बिभिदुश्च विषाणाग्रैः समाक्षिप्य च चिक्षिपुः ।
विषाणलग्नैश्चाप्यन्ये परिपेतुर्विभीषणाः ॥ ८-१७-१०॥
bibhiduśca viṣāṇāgraiḥ samākṣipya ca cikṣipuḥ |
viṣāṇalagnaiścāpyanye paripeturvibhīṣaṇāḥ || 8-17-10||

MHB 8-17-11

प्रमुखे वर्तमानं तु द्विपं वङ्गस्य सात्यकिः ।
नाराचेनोग्रवेगेन भित्त्वा मर्मण्यपातयत् ॥ ८-१७-११॥
pramukhe vartamānaṃ tu dvipaṃ vaṅgasya sātyakiḥ |
nārācenogravegena bhittvā marmaṇyapātayat || 8-17-11||

MHB 8-17-12

तस्यावर्जितनागस्य द्विरदादुत्पतिष्यतः ।
नाराचेनाभिनद्वक्षः सोऽपतद्भुवि सात्यकेः ॥ ८-१७-१२॥
tasyāvarjitanāgasya dviradādutpatiṣyataḥ |
nārācenābhinadvakṣaḥ so'patadbhuvi sātyakeḥ || 8-17-12||

MHB 8-17-13

पुण्ड्रस्यापततो नागं चलन्तमिव पर्वतम् ।
सहदेवः प्रयत्नात्तैर्नाराचैर्व्यहनत्त्रिभिः ॥ ८-१७-१३॥
puṇḍrasyāpatato nāgaṃ calantamiva parvatam |
sahadevaḥ prayatnāttairnārācairvyahanattribhiḥ || 8-17-13||

MHB 8-17-14

विपताकं वियन्तारं विवर्मध्वजजीवितम् ।
तं कृत्वा द्विरदं भूयः सहदेवोऽङ्गमभ्यगात् ॥ ८-१७-१४॥
vipatākaṃ viyantāraṃ vivarmadhvajajīvitam |
taṃ kṛtvā dviradaṃ bhūyaḥ sahadevo'ṅgamabhyagāt || 8-17-14||

MHB 8-17-15

सहदेवं तु नकुलो वारयित्वाङ्गमार्दयत् ।
नाराचैर्यमदण्डाभैस्त्रिभिर्नागं शतेन च ॥ ८-१७-१५॥
sahadevaṃ tu nakulo vārayitvāṅgamārdayat |
nārācairyamadaṇḍābhaistribhirnāgaṃ śatena ca || 8-17-15||

MHB 8-17-16

दिवाकरकरप्रख्यानङ्गश्चिक्षेप तोमरान् ।
नकुलाय शतान्यष्टौ त्रिधैकैकं तु सोऽच्छिनत् ॥ ८-१७-१६॥
divākarakaraprakhyānaṅgaścikṣepa tomarān |
nakulāya śatānyaṣṭau tridhaikaikaṃ tu so'cchinat || 8-17-16||

MHB 8-17-17

तथार्धचन्द्रेण शिरस्तस्य चिच्छेद पाण्डवः ।
स पपात हतो म्लेच्छस्तेनैव सह दन्तिना ॥ ८-१७-१७॥
tathārdhacandreṇa śirastasya ciccheda pāṇḍavaḥ |
sa papāta hato mlecchastenaiva saha dantinā || 8-17-17||

MHB 8-17-18

आचार्यपुत्रे निहते हस्तिशिक्षाविशारदे ।
अङ्गाः क्रुद्धा महामात्रा नागैर्नकुलमभ्ययुः ॥ ८-१७-१८॥
ācāryaputre nihate hastiśikṣāviśārade |
aṅgāḥ kruddhā mahāmātrā nāgairnakulamabhyayuḥ || 8-17-18||

MHB 8-17-19

चलत्पताकैः प्रमुखैर्हेमकक्ष्यातनुच्छदैः ।
मिमर्दिषन्तस्त्वरिताः प्रदीप्तैरिव पर्वतैः ॥ ८-१७-१९॥
calatpatākaiḥ pramukhairhemakakṣyātanucchadaiḥ |
mimardiṣantastvaritāḥ pradīptairiva parvataiḥ || 8-17-19||

MHB 8-17-20

मेकलोत्कलकालिङ्गा निषादास्ताम्रलिप्तकाः ।
शरतोमरवर्षाणि विमुञ्चन्तो जिघांसवः ॥ ८-१७-२०॥
mekalotkalakāliṅgā niṣādāstāmraliptakāḥ |
śaratomaravarṣāṇi vimuñcanto jighāṃsavaḥ || 8-17-20||

MHB 8-17-21

तैश्छाद्यमानं नकुलं दिवाकरमिवाम्बुदैः ।
परि पेतुः सुसंरब्धाः पाण्डुपाञ्चालसोमकाः ॥ ८-१७-२१॥
taiśchādyamānaṃ nakulaṃ divākaramivāmbudaiḥ |
pari petuḥ susaṃrabdhāḥ pāṇḍupāñcālasomakāḥ || 8-17-21||

MHB 8-17-22

ततस्तदभवद्युद्धं रथिनां हस्तिभिः सह ।
सृजतां शरवर्षाणि तोमरांश्च सहस्रशः ॥ ८-१७-२२॥
tatastadabhavadyuddhaṃ rathināṃ hastibhiḥ saha |
sṛjatāṃ śaravarṣāṇi tomarāṃśca sahasraśaḥ || 8-17-22||

MHB 8-17-23

नागानां प्रस्फुटुः कुम्भा मर्माणि विविधानि च ।
दन्ताश्चैवातिविद्धानां नाराचैर्भूषणानि च ॥ ८-१७-२३॥
nāgānāṃ prasphuṭuḥ kumbhā marmāṇi vividhāni ca |
dantāścaivātividdhānāṃ nārācairbhūṣaṇāni ca || 8-17-23||

MHB 8-17-24

तेषामष्टौ महानागांश्चतुःषष्ट्या सुतेजनैः ।
सहदेवो जघानाशु ते पेतुः सह सादिभिः ॥ ८-१७-२४॥
teṣāmaṣṭau mahānāgāṃścatuḥṣaṣṭyā sutejanaiḥ |
sahadevo jaghānāśu te petuḥ saha sādibhiḥ || 8-17-24||

MHB 8-17-25

अञ्जोगतिभिरायम्य प्रयत्नाद्धनुरुत्तमम् ।
नाराचैरहनन्नागान्नकुलः कुरुनन्दन ॥ ८-१७-२५॥
añjogatibhirāyamya prayatnāddhanuruttamam |
nārācairahanannāgānnakulaḥ kurunandana || 8-17-25||

MHB 8-17-26

ततः शैनेयपाञ्चाल्यौ द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः ।
शिखण्डी च महानागान्सिषिचुः शरवृष्टिभिः ॥ ८-१७-२६॥
tataḥ śaineyapāñcālyau draupadeyāḥ prabhadrakāḥ |
śikhaṇḍī ca mahānāgānsiṣicuḥ śaravṛṣṭibhiḥ || 8-17-26||

MHB 8-17-27

ते पाण्डुयोधाम्बुधरैः शत्रुद्विरदपर्वताः ।
बाणवर्षैर्हताः पेतुर्वज्रवर्षैरिवाचलाः ॥ ८-१७-२७॥
te pāṇḍuyodhāmbudharaiḥ śatrudviradaparvatāḥ |
bāṇavarṣairhatāḥ peturvajravarṣairivācalāḥ || 8-17-27||

MHB 8-17-28

एवं हत्वा तव गजांस्ते पाण्डुनरकुञ्जराः ।
द्रुतं सेनामवैक्षन्त भिन्नकूलामिवापगाम् ॥ ८-१७-२८॥
evaṃ hatvā tava gajāṃste pāṇḍunarakuñjarāḥ |
drutaṃ senāmavaikṣanta bhinnakūlāmivāpagām || 8-17-28||

MHB 8-17-29

ते तां सेनामवालोक्य पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः ।
विक्षोभयित्वा च पुनः कर्णमेवाभिदुद्रुवुः ॥ ८-१७-२९॥
te tāṃ senāmavālokya pāṇḍuputrasya sainikāḥ |
vikṣobhayitvā ca punaḥ karṇamevābhidudruvuḥ || 8-17-29||

MHB 8-17-30

सहदेवं ततः क्रुद्धं दहन्तं तव वाहिनीम् ।
दुःशासनो महाराज भ्राता भ्रातरमभ्ययात् ॥ ८-१७-३०॥
sahadevaṃ tataḥ kruddhaṃ dahantaṃ tava vāhinīm |
duḥśāsano mahārāja bhrātā bhrātaramabhyayāt || 8-17-30||

MHB 8-17-31

तौ समेतौ महायुद्धे दृष्ट्वा तत्र नराधिपाः ।
सिंहनादरवांश्चक्रुर्वासांस्यादुधुवुश्च ह ॥ ८-१७-३१॥
tau sametau mahāyuddhe dṛṣṭvā tatra narādhipāḥ |
siṃhanādaravāṃścakrurvāsāṃsyādudhuvuśca ha || 8-17-31||

MHB 8-17-32

ततो भारत क्रुद्धेन तव पुत्रेण धन्विना ।
पाण्डुपुत्रस्त्रिभिर्बाणैर्वक्षस्यभिहतो बली ॥ ८-१७-३२॥
tato bhārata kruddhena tava putreṇa dhanvinā |
pāṇḍuputrastribhirbāṇairvakṣasyabhihato balī || 8-17-32||

MHB 8-17-33

सहदेवस्ततो राजन्नाराचेन तवात्मजम् ।
विद्ध्वा विव्याध सप्तत्या सारथिं च त्रिभिस्त्रिभिः ॥ ८-१७-३३॥
sahadevastato rājannārācena tavātmajam |
viddhvā vivyādha saptatyā sārathiṃ ca tribhistribhiḥ || 8-17-33||

MHB 8-17-34

दुःशासनस्तदा राजंश्छित्त्वा चापं महाहवे ।
सहदेवं त्रिसप्तत्या बाह्वोरुरसि चार्दयत् ॥ ८-१७-३४॥
duḥśāsanastadā rājaṃśchittvā cāpaṃ mahāhave |
sahadevaṃ trisaptatyā bāhvorurasi cārdayat || 8-17-34||

MHB 8-17-35

सहदेवस्ततः क्रुद्धः खड्गं गृह्य महाहवे ।
व्याविध्यत युधां श्रेष्ठः श्रीमांस्तव सुतं प्रति ॥ ८-१७-३५॥
sahadevastataḥ kruddhaḥ khaḍgaṃ gṛhya mahāhave |
vyāvidhyata yudhāṃ śreṣṭhaḥ śrīmāṃstava sutaṃ prati || 8-17-35||

MHB 8-17-36

समार्गणगणं चापं छित्त्वा तस्य महानसिः ।
निपपात ततो भूमौ च्युतः सर्प इवाम्बरात् ॥ ८-१७-३६॥
samārgaṇagaṇaṃ cāpaṃ chittvā tasya mahānasiḥ |
nipapāta tato bhūmau cyutaḥ sarpa ivāmbarāt || 8-17-36||

MHB 8-17-37

अथान्यद्धनुरादाय सहदेवः प्रतापवान् ।
दुःशासनाय चिक्षेप बाणमन्तकरं ततः ॥ ८-१७-३७॥
athānyaddhanurādāya sahadevaḥ pratāpavān |
duḥśāsanāya cikṣepa bāṇamantakaraṃ tataḥ || 8-17-37||

MHB 8-17-38

तमापतन्तं विशिखं यमदण्डोपमत्विषम् ।
खड्गेन शितधारेण द्विधा चिच्छेद कौरवः ॥ ८-१७-३८॥
tamāpatantaṃ viśikhaṃ yamadaṇḍopamatviṣam |
khaḍgena śitadhāreṇa dvidhā ciccheda kauravaḥ || 8-17-38||

MHB 8-17-39

तमापतन्तं सहसा निस्त्रिंशं निशितैः शरैः ।
पातयामास समरे सहदेवो हसन्निव ॥ ८-१७-३९॥
tamāpatantaṃ sahasā nistriṃśaṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
pātayāmāsa samare sahadevo hasanniva || 8-17-39||

MHB 8-17-40

ततो बाणांश्चतुःषष्टिं तव पुत्रो महारणे ।
सहदेवरथे तूर्णं पातयामास भारत ॥ ८-१७-४०॥
tato bāṇāṃścatuḥṣaṣṭiṃ tava putro mahāraṇe |
sahadevarathe tūrṇaṃ pātayāmāsa bhārata || 8-17-40||

MHB 8-17-41

ताञ्शरान्समरे राजन्वेगेनापततो बहून् ।
एकैकं पञ्चभिर्बाणैः सहदेवो न्यकृन्तत ॥ ८-१७-४१॥
tāñśarānsamare rājanvegenāpatato bahūn |
ekaikaṃ pañcabhirbāṇaiḥ sahadevo nyakṛntata || 8-17-41||

MHB 8-17-42

स निवार्य महाबाणांस्तव पुत्रेण प्रेषितान् ।
अथास्मै सुबहून्बाणान्माद्रीपुत्रः समाचिनोत् ॥ ८-१७-४२॥
sa nivārya mahābāṇāṃstava putreṇa preṣitān |
athāsmai subahūnbāṇānmādrīputraḥ samācinot || 8-17-42||

MHB 8-17-43

ततः क्रुद्धो महाराज सहदेवः प्रतापवान् ।
समाधत्त शरं घोरं मृत्युकालान्तकोपमम् ।
विकृष्य बलवच्चापं तव पुत्राय सोऽसृजत् ॥ ८-१७-४३॥
tataḥ kruddho mahārāja sahadevaḥ pratāpavān |
samādhatta śaraṃ ghoraṃ mṛtyukālāntakopamam |
vikṛṣya balavaccāpaṃ tava putrāya so'sṛjat || 8-17-43||

MHB 8-17-44

स तं निर्भिद्य वेगेन भित्त्वा च कवचं महत् ।
प्राविशद्धरणीं राजन्वल्मीकमिव पन्नगः ।
ततः स मुमुहे राजंस्तव पुत्रो महारथः ॥ ८-१७-४४॥
sa taṃ nirbhidya vegena bhittvā ca kavacaṃ mahat |
prāviśaddharaṇīṃ rājanvalmīkamiva pannagaḥ |
tataḥ sa mumuhe rājaṃstava putro mahārathaḥ || 8-17-44||

MHB 8-17-45

मूढं चैनं समालक्ष्य सारथिस्त्वरितो रथम् ।
अपोवाह भृशं त्रस्तो वध्यमानं शितैः शरैः ॥ ८-१७-४५॥
mūḍhaṃ cainaṃ samālakṣya sārathistvarito ratham |
apovāha bhṛśaṃ trasto vadhyamānaṃ śitaiḥ śaraiḥ || 8-17-45||

MHB 8-17-46

पराजित्य रणे तं तु पाण्डवः पाण्डुपूर्वज ।
दुर्योधनबलं हृष्टः प्रामथद्वै समन्ततः ॥ ८-१७-४६॥
parājitya raṇe taṃ tu pāṇḍavaḥ pāṇḍupūrvaja |
duryodhanabalaṃ hṛṣṭaḥ prāmathadvai samantataḥ || 8-17-46||

MHB 8-17-47

पिपीलिकापुटं राजन्यथामृद्नान्नरो रुषा ।
तथा सा कौरवी सेना मृदिता तेन भारत ॥ ८-१७-४७॥
pipīlikāpuṭaṃ rājanyathāmṛdnānnaro ruṣā |
tathā sā kauravī senā mṛditā tena bhārata || 8-17-47||

MHB 8-17-48

नकुलं रभसं युद्धे दारयन्तं वरूथिनीम् ।
कर्णो वैकर्तनो राजन्वारयामास वै तदा ॥ ८-१७-४८॥
nakulaṃ rabhasaṃ yuddhe dārayantaṃ varūthinīm |
karṇo vaikartano rājanvārayāmāsa vai tadā || 8-17-48||

MHB 8-17-49

नकुलश्च तदा कर्णं प्रहसन्निदमब्रवीत् ।
चिरस्य बत दृष्टोऽहं दैवतैः सौम्यचक्षुषा ॥ ८-१७-४९॥
nakulaśca tadā karṇaṃ prahasannidamabravīt |
cirasya bata dṛṣṭo'haṃ daivataiḥ saumyacakṣuṣā || 8-17-49||

MHB 8-17-50

यस्य मे त्वं रणे पाप चक्षुर्विषयमागतः ।
त्वं हि मूलमनर्थानां वैरस्य कलहस्य च ॥ ८-१७-५०॥
yasya me tvaṃ raṇe pāpa cakṣurviṣayamāgataḥ |
tvaṃ hi mūlamanarthānāṃ vairasya kalahasya ca || 8-17-50||

MHB 8-17-51

त्वद्दोषात्कुरवः क्षीणाः समासाद्य परस्परम् ।
त्वामद्य समरे हत्वा कृतकृत्योऽस्मि विज्वरः ॥ ८-१७-५१॥
tvaddoṣātkuravaḥ kṣīṇāḥ samāsādya parasparam |
tvāmadya samare hatvā kṛtakṛtyo'smi vijvaraḥ || 8-17-51||

MHB 8-17-52

एवमुक्तः प्रत्युवाच नकुलं सूतनन्दनः ।
सदृशं राजपुत्रस्य धन्विनश्च विशेषतः ॥ ८-१७-५२॥
evamuktaḥ pratyuvāca nakulaṃ sūtanandanaḥ |
sadṛśaṃ rājaputrasya dhanvinaśca viśeṣataḥ || 8-17-52||

MHB 8-17-53

प्रहरस्व रणे बाल पश्यामस्तव पौरुषम् ।
कर्म कृत्वा रणे शूर ततः कत्थितुमर्हसि ॥ ८-१७-५३॥
praharasva raṇe bāla paśyāmastava pauruṣam |
karma kṛtvā raṇe śūra tataḥ katthitumarhasi || 8-17-53||

MHB 8-17-54

अनुक्त्वा समरे तात शूरा युध्यन्ति शक्तितः ।
स युध्यस्व मया शक्त्या विनेष्ये दर्पमद्य ते ॥ ८-१७-५४॥
anuktvā samare tāta śūrā yudhyanti śaktitaḥ |
sa yudhyasva mayā śaktyā vineṣye darpamadya te || 8-17-54||

MHB 8-17-55

इत्युक्त्वा प्राहरत्तूर्णं पाण्डुपुत्राय सूतजः ।
विव्याध चैनं समरे त्रिसप्तत्या शिलीमुखैः ॥ ८-१७-५५॥
ityuktvā prāharattūrṇaṃ pāṇḍuputrāya sūtajaḥ |
vivyādha cainaṃ samare trisaptatyā śilīmukhaiḥ || 8-17-55||

MHB 8-17-56

नकुलस्तु ततो विद्धः सूतपुत्रेण भारत ।
अशीत्याशीविषप्रख्यैः सूतपुत्रमविध्यत ॥ ८-१७-५६॥
nakulastu tato viddhaḥ sūtaputreṇa bhārata |
aśītyāśīviṣaprakhyaiḥ sūtaputramavidhyata || 8-17-56||

MHB 8-17-57

तस्य कर्णो धनुश्छित्त्वा स्वर्णपुङ्खैः शिलाशितैः ।
त्रिंशता परमेष्वासः शरैः पाण्डवमार्दयत् ॥ ८-१७-५७॥
tasya karṇo dhanuśchittvā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ |
triṃśatā parameṣvāsaḥ śaraiḥ pāṇḍavamārdayat || 8-17-57||

MHB 8-17-58

ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे ।
आशीविषा यथा नागा भित्त्वा गां सलिलं पपुः ॥ ८-१७-५८॥
te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitamāhave |
āśīviṣā yathā nāgā bhittvā gāṃ salilaṃ papuḥ || 8-17-58||

MHB 8-17-59

अथान्यद्धनुरादाय हेमपृष्ठं दुरासदम् ।
कर्णं विव्याध विंशत्या सारथिं च त्रिभिः शरैः ॥ ८-१७-५९॥
athānyaddhanurādāya hemapṛṣṭhaṃ durāsadam |
karṇaṃ vivyādha viṃśatyā sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ || 8-17-59||

MHB 8-17-60

ततः क्रुद्धो महाराज नकुलः परवीरहा ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन कर्णस्य धनुरच्छिनत् ॥ ८-१७-६०॥
tataḥ kruddho mahārāja nakulaḥ paravīrahā |
kṣurapreṇa sutīkṣṇena karṇasya dhanuracchinat || 8-17-60||

MHB 8-17-61

अथैनं छिन्नधन्वानं सायकानां शतैस्त्रिभिः ।
आजघ्ने प्रहसन्वीरः सर्वलोकमहारथम् ॥ ८-१७-६१॥
athainaṃ chinnadhanvānaṃ sāyakānāṃ śataistribhiḥ |
ājaghne prahasanvīraḥ sarvalokamahāratham || 8-17-61||

MHB 8-17-62

कर्णमभ्यर्दितं दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रेण मारिष ।
विस्मयं परमं जग्मू रथिनः सह दैवतैः ॥ ८-१७-६२॥
karṇamabhyarditaṃ dṛṣṭvā pāṇḍuputreṇa māriṣa |
vismayaṃ paramaṃ jagmū rathinaḥ saha daivataiḥ || 8-17-62||

MHB 8-17-63

अथान्यद्धनुरादाय कर्णो वैकर्तनस्तदा ।
नकुलं पञ्चभिर्बाणैर्जत्रुदेशे समार्दयत् ॥ ८-१७-६३॥
athānyaddhanurādāya karṇo vaikartanastadā |
nakulaṃ pañcabhirbāṇairjatrudeśe samārdayat || 8-17-63||

MHB 8-17-64

उरःस्थैरथ तैर्बाणैर्माद्रीपुत्रो व्यरोचत ।
स्वरश्मिभिरिवादित्यो भुवने विसृजन्प्रभाम् ॥ ८-१७-६४॥
uraḥsthairatha tairbāṇairmādrīputro vyarocata |
svaraśmibhirivādityo bhuvane visṛjanprabhām || 8-17-64||

MHB 8-17-65

नकुलस्तु ततः कर्णं विद्ध्वा सप्तभिरायसैः ।
अथास्य धनुषः कोटिं पुनश्चिच्छेद मारिष ॥ ८-१७-६५॥
nakulastu tataḥ karṇaṃ viddhvā saptabhirāyasaiḥ |
athāsya dhanuṣaḥ koṭiṃ punaściccheda māriṣa || 8-17-65||

MHB 8-17-66

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय समरे वेगवत्तरम् ।
नकुलस्य ततो बाणैः सर्वतोऽवारयद्दिशः ॥ ८-१७-६६॥
so'nyatkārmukamādāya samare vegavattaram |
nakulasya tato bāṇaiḥ sarvato'vārayaddiśaḥ || 8-17-66||

MHB 8-17-67

संछाद्यमानः सहसा कर्णचापच्युतैः शरैः ।
चिच्छेद स शरांस्तूर्णं शरैरेव महारथः ॥ ८-१७-६७॥
saṃchādyamānaḥ sahasā karṇacāpacyutaiḥ śaraiḥ |
ciccheda sa śarāṃstūrṇaṃ śaraireva mahārathaḥ || 8-17-67||

MHB 8-17-68

ततो बाणमयं जालं विततं व्योम्न्यदृश्यत ।
खद्योतानां गणैरेव संपतद्भिर्यथा नभः ॥ ८-१७-६८॥
tato bāṇamayaṃ jālaṃ vitataṃ vyomnyadṛśyata |
khadyotānāṃ gaṇaireva saṃpatadbhiryathā nabhaḥ || 8-17-68||

MHB 8-17-69

तैर्विमुक्तैः शरशतैश्छादितं गगनं तदा ।
शलभानां यथा व्रातैस्तद्वदासीत्समाकुलम् ॥ ८-१७-६९॥
tairvimuktaiḥ śaraśataiśchāditaṃ gaganaṃ tadā |
śalabhānāṃ yathā vrātaistadvadāsītsamākulam || 8-17-69||

MHB 8-17-70

ते शरा हेमविकृताः संपतन्तो मुहुर्मुहुः ।
श्रेणीकृता अभासन्त हंसाः श्रेणीगता इव ॥ ८-१७-७०॥
te śarā hemavikṛtāḥ saṃpatanto muhurmuhuḥ |
śreṇīkṛtā abhāsanta haṃsāḥ śreṇīgatā iva || 8-17-70||

MHB 8-17-71

बाणजालावृते व्योम्नि छादिते च दिवाकरे ।
समसर्पत्ततो भूतं किंचिदेव विशां पते ॥ ८-१७-७१॥
bāṇajālāvṛte vyomni chādite ca divākare |
samasarpattato bhūtaṃ kiṃcideva viśāṃ pate || 8-17-71||

MHB 8-17-72

निरुद्धे तत्र मार्गे तु शरसंघैः समन्ततः ।
व्यरोचतां महाभागौ बालसूर्याविवोदितौ ॥ ८-१७-७२॥
niruddhe tatra mārge tu śarasaṃghaiḥ samantataḥ |
vyarocatāṃ mahābhāgau bālasūryāvivoditau || 8-17-72||

MHB 8-17-73

कर्णचापच्युतैर्बाणैर्वध्यमानास्तु सोमकाः ।
अवालीयन्त राजेन्द्र वेदनार्ताः शरार्दिताः ॥ ८-१७-७३॥
karṇacāpacyutairbāṇairvadhyamānāstu somakāḥ |
avālīyanta rājendra vedanārtāḥ śarārditāḥ || 8-17-73||

MHB 8-17-74

नकुलस्य तथा बाणैर्वध्यमाना चमूस्तव ।
व्यशीर्यत दिशो राजन्वातनुन्ना इवाम्बुदाः ॥ ८-१७-७४॥
nakulasya tathā bāṇairvadhyamānā camūstava |
vyaśīryata diśo rājanvātanunnā ivāmbudāḥ || 8-17-74||

MHB 8-17-75

ते सेने वध्यमाने तु ताभ्यां दिव्यैर्महाशरैः ।
शरपातमपक्रम्य ततः प्रेक्षकवत्स्थिते ॥ ८-१७-७५॥
te sene vadhyamāne tu tābhyāṃ divyairmahāśaraiḥ |
śarapātamapakramya tataḥ prekṣakavatsthite || 8-17-75||

MHB 8-17-76

प्रोत्सारिते जने तस्मिन्कर्णपाण्डवयोः शरैः ।
विव्याधाते महात्मानावन्योन्यं शरवृष्टिभिः ॥ ८-१७-७६॥
protsārite jane tasminkarṇapāṇḍavayoḥ śaraiḥ |
vivyādhāte mahātmānāvanyonyaṃ śaravṛṣṭibhiḥ || 8-17-76||

MHB 8-17-77

निदर्शयन्तौ त्वस्त्राणि दिव्यानि रणमूर्धनि ।
छादयन्तौ च सहसा परस्परवधैषिणौ ॥ ८-१७-७७॥
nidarśayantau tvastrāṇi divyāni raṇamūrdhani |
chādayantau ca sahasā parasparavadhaiṣiṇau || 8-17-77||

MHB 8-17-78

नकुलेन शरा मुक्ताः कङ्कबर्हिणवाससः ।
ते तु कर्णमवच्छाद्य व्यतिष्ठन्त यथा परे ॥ ८-१७-७८॥
nakulena śarā muktāḥ kaṅkabarhiṇavāsasaḥ |
te tu karṇamavacchādya vyatiṣṭhanta yathā pare || 8-17-78||

MHB 8-17-79

शरवेश्मप्रविष्टौ तौ ददृशाते न कैश्चन ।
चन्द्रसूर्यौ यथा राजंश्छाद्यमानौ जलागमे ॥ ८-१७-७९॥
śaraveśmapraviṣṭau tau dadṛśāte na kaiścana |
candrasūryau yathā rājaṃśchādyamānau jalāgame || 8-17-79||

MHB 8-17-80

ततः क्रुद्धो रणे कर्णः कृत्वा घोरतरं वपुः ।
पाण्डवं छादयामास समन्ताच्छरवृष्टिभिः ॥ ८-१७-८०॥
tataḥ kruddho raṇe karṇaḥ kṛtvā ghorataraṃ vapuḥ |
pāṇḍavaṃ chādayāmāsa samantāccharavṛṣṭibhiḥ || 8-17-80||

MHB 8-17-81

स च्छाद्यमानः समरे सूतपुत्रेण पाण्डवः ।
न चकार व्यथां राजन्भास्करो जलदैर्यथा ॥ ८-१७-८१॥
sa cchādyamānaḥ samare sūtaputreṇa pāṇḍavaḥ |
na cakāra vyathāṃ rājanbhāskaro jaladairyathā || 8-17-81||

MHB 8-17-82

ततः प्रहस्याधिरथिः शरजालानि मारिष ।
प्रेषयामास समरे शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ८-१७-८२॥
tataḥ prahasyādhirathiḥ śarajālāni māriṣa |
preṣayāmāsa samare śataśo'tha sahasraśaḥ || 8-17-82||

MHB 8-17-83

एकच्छायमभूत्सर्वं तस्य बाणैर्महात्मनः ।
अभ्रच्छायेव संजज्ञे संपतद्भिः शरोत्तमैः ॥ ८-१७-८३॥
ekacchāyamabhūtsarvaṃ tasya bāṇairmahātmanaḥ |
abhracchāyeva saṃjajñe saṃpatadbhiḥ śarottamaiḥ || 8-17-83||

MHB 8-17-84

ततः कर्णो महाराज धनुश्छित्त्वा महात्मनः ।
सारथिं पातयामास रथनीडाद्धसन्निव ॥ ८-१७-८४॥
tataḥ karṇo mahārāja dhanuśchittvā mahātmanaḥ |
sārathiṃ pātayāmāsa rathanīḍāddhasanniva || 8-17-84||

MHB 8-17-85

तथाश्वांश्चतुरश्चास्य चतुर्भिर्निशितैः शरैः ।
यमस्य सदनं तूर्णं प्रेषयामास भारत ॥ ८-१७-८५॥
tathāśvāṃścaturaścāsya caturbhirniśitaiḥ śaraiḥ |
yamasya sadanaṃ tūrṇaṃ preṣayāmāsa bhārata || 8-17-85||

MHB 8-17-86

अथास्य तं रथं तूर्णं तिलशो व्यधमच्छरैः ।
पताकां चक्ररक्षौ च ध्वजं खड्गं च मारिष ।
शतचन्द्रं ततश्चर्म सर्वोपकरणानि च ॥ ८-१७-८६॥
athāsya taṃ rathaṃ tūrṇaṃ tilaśo vyadhamaccharaiḥ |
patākāṃ cakrarakṣau ca dhvajaṃ khaḍgaṃ ca māriṣa |
śatacandraṃ tataścarma sarvopakaraṇāni ca || 8-17-86||

MHB 8-17-87

हताश्वो विरथश्चैव विवर्मा च विशां पते ।
अवतीर्य रथात्तूर्णं परिघं गृह्य विष्ठितः ॥ ८-१७-८७॥
hatāśvo virathaścaiva vivarmā ca viśāṃ pate |
avatīrya rathāttūrṇaṃ parighaṃ gṛhya viṣṭhitaḥ || 8-17-87||

MHB 8-17-88

तमुद्यतं महाघोरं परिघं तस्य सूतजः ।
व्यहनत्सायकै राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ८-१७-८८॥
tamudyataṃ mahāghoraṃ parighaṃ tasya sūtajaḥ |
vyahanatsāyakai rājañśataśo'tha sahasraśaḥ || 8-17-88||

MHB 8-17-89

व्यायुधं चैनमालक्ष्य शरैः संनतपर्वभिः ।
आर्दयद्बहुशः कर्णो न चैनं समपीडयत् ॥ ८-१७-८९॥
vyāyudhaṃ cainamālakṣya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
ārdayadbahuśaḥ karṇo na cainaṃ samapīḍayat || 8-17-89||

MHB 8-17-90

स वध्यमानः समरे कृतास्त्रेण बलीयसा ।
प्राद्रवत्सहसा राजन्नकुलो व्याकुलेन्द्रियः ॥ ८-१७-९०॥
sa vadhyamānaḥ samare kṛtāstreṇa balīyasā |
prādravatsahasā rājannakulo vyākulendriyaḥ || 8-17-90||

MHB 8-17-91

तमभिद्रुत्य राधेयः प्रहसन्वै पुनः पुनः ।
सज्यमस्य धनुः कण्ठे सोऽवासृजत भारत ॥ ८-१७-९१॥
tamabhidrutya rādheyaḥ prahasanvai punaḥ punaḥ |
sajyamasya dhanuḥ kaṇṭhe so'vāsṛjata bhārata || 8-17-91||

MHB 8-17-92

ततः स शुशुभे राजन्कण्ठासक्तमहाधनुः ।
परिवेषमनुप्राप्तो यथा स्याद्व्योम्नि चन्द्रमाः ।
यथैव च सितो मेघः शक्रचापेन शोभितः ॥ ८-१७-९२॥
tataḥ sa śuśubhe rājankaṇṭhāsaktamahādhanuḥ |
pariveṣamanuprāpto yathā syādvyomni candramāḥ |
yathaiva ca sito meghaḥ śakracāpena śobhitaḥ || 8-17-92||

MHB 8-17-93

तमब्रवीत्तदा कर्णो व्यर्थं व्याहृतवानसि ।
वदेदानीं पुनर्हृष्टो वध्यं मां त्वं पुनः पुनः ॥ ८-१७-९३॥
tamabravīttadā karṇo vyarthaṃ vyāhṛtavānasi |
vadedānīṃ punarhṛṣṭo vadhyaṃ māṃ tvaṃ punaḥ punaḥ || 8-17-93||

MHB 8-17-94

मा योत्सीर्गुरुभिः सार्धं बलवद्भिश्च पाण्डव ।
सदृशैस्तात युध्यस्व व्रीडां मा कुरु पाण्डव ।
गृहं वा गच्छ माद्रेय यत्र वा कृष्णफल्गुनौ ॥ ८-१७-९४॥
mā yotsīrgurubhiḥ sārdhaṃ balavadbhiśca pāṇḍava |
sadṛśaistāta yudhyasva vrīḍāṃ mā kuru pāṇḍava |
gṛhaṃ vā gaccha mādreya yatra vā kṛṣṇaphalgunau || 8-17-94||

MHB 8-17-95

एवमुक्त्वा महाराज व्यसर्जयत तं ततः ।
वधप्राप्तं तु तं राजन्नावधीत्सूतनन्दनः ।
स्मृत्वा कुन्त्या वचो राजंस्तत एनं व्यसर्जयत् ॥ ८-१७-९५॥
evamuktvā mahārāja vyasarjayata taṃ tataḥ |
vadhaprāptaṃ tu taṃ rājannāvadhītsūtanandanaḥ |
smṛtvā kuntyā vaco rājaṃstata enaṃ vyasarjayat || 8-17-95||

MHB 8-17-96

विसृष्टः पाण्डवो राजन्सूतपुत्रेण धन्विना ।
व्रीडन्निव जगामाथ युधिष्ठिररथं प्रति ॥ ८-१७-९६॥
visṛṣṭaḥ pāṇḍavo rājansūtaputreṇa dhanvinā |
vrīḍanniva jagāmātha yudhiṣṭhirarathaṃ prati || 8-17-96||

MHB 8-17-97

आरुरोह रथं चापि सूतपुत्रप्रतापितः ।
निःश्वसन्दुःखसंतप्तः कुम्भे क्षिप्त इवोरगः ॥ ८-१७-९७॥
āruroha rathaṃ cāpi sūtaputrapratāpitaḥ |
niḥśvasanduḥkhasaṃtaptaḥ kumbhe kṣipta ivoragaḥ || 8-17-97||

MHB 8-17-98

तं विसृज्य रणे कर्णः पाञ्चालांस्त्वरितो ययौ ।
रथेनातिपताकेन चन्द्रवर्णहयेन च ॥ ८-१७-९८॥
taṃ visṛjya raṇe karṇaḥ pāñcālāṃstvarito yayau |
rathenātipatākena candravarṇahayena ca || 8-17-98||

MHB 8-17-99

तत्राक्रन्दो महानासीत्पाण्डवानां विशां पते ।
दृष्ट्वा सेनापतिं यान्तं पाञ्चालानां रथव्रजान् ॥ ८-१७-९९॥
tatrākrando mahānāsītpāṇḍavānāṃ viśāṃ pate |
dṛṣṭvā senāpatiṃ yāntaṃ pāñcālānāṃ rathavrajān || 8-17-99||

MHB 8-17-100

तत्राकरोन्महाराज कदनं सूतनन्दनः ।
मध्यं गते दिनकरे चक्रवत्प्रचरन्प्रभुः ॥ ८-१७-१००॥
tatrākaronmahārāja kadanaṃ sūtanandanaḥ |
madhyaṃ gate dinakare cakravatpracaranprabhuḥ || 8-17-100||

MHB 8-17-101

भग्नचक्रै रथैः केचिच्छिन्नध्वजपताकिभिः ।
ससूतैर्हतसूतैश्च भग्नाक्षैश्चैव मारिष ।
ह्रियमाणानपश्याम पाञ्चालानां रथव्रजान् ॥ ८-१७-१०१॥
bhagnacakrai rathaiḥ kecicchinnadhvajapatākibhiḥ |
sasūtairhatasūtaiśca bhagnākṣaiścaiva māriṣa |
hriyamāṇānapaśyāma pāñcālānāṃ rathavrajān || 8-17-101||

MHB 8-17-102

तत्र तत्र च संभ्रान्ता विचेरुर्मत्तकुञ्जराः ।
दवाग्निना परीताङ्गा यथैव स्युर्महावने ॥ ८-१७-१०२॥
tatra tatra ca saṃbhrāntā vicerurmattakuñjarāḥ |
davāgninā parītāṅgā yathaiva syurmahāvane || 8-17-102||

MHB 8-17-103

भिन्नकुम्भा विरुधिराश्छिन्नहस्ताश्च वारणाः ।
भिन्नगात्रवराश्चैव च्छिन्नवालाश्च मारिष ।
छिन्नाभ्राणीव संपेतुर्वध्यमाना महात्मना ॥ ८-१७-१०३॥
bhinnakumbhā virudhirāśchinnahastāśca vāraṇāḥ |
bhinnagātravarāścaiva cchinnavālāśca māriṣa |
chinnābhrāṇīva saṃpeturvadhyamānā mahātmanā || 8-17-103||

MHB 8-17-104

अपरे त्रासिता नागा नाराचशततोमरैः ।
तमेवाभिमुखा यान्ति शलभा इव पावकम् ॥ ८-१७-१०४॥
apare trāsitā nāgā nārācaśatatomaraiḥ |
tamevābhimukhā yānti śalabhā iva pāvakam || 8-17-104||

MHB 8-17-105

अपरे निष्टनन्तः स्म व्यदृश्यन्त महाद्विपाः ।
क्षरन्तः शोणितं गात्रैर्नगा इव जलप्लवम् ॥ ८-१७-१०५॥
apare niṣṭanantaḥ sma vyadṛśyanta mahādvipāḥ |
kṣarantaḥ śoṇitaṃ gātrairnagā iva jalaplavam || 8-17-105||

MHB 8-17-106

उरश्छदैर्विमुक्ताश्च वालबन्धैश्च वाजिनः ।
राजतैश्च तथा कांस्यैः सौवर्णैश्चैव भूषणैः ॥ ८-१७-१०६॥
uraśchadairvimuktāśca vālabandhaiśca vājinaḥ |
rājataiśca tathā kāṃsyaiḥ sauvarṇaiścaiva bhūṣaṇaiḥ || 8-17-106||

MHB 8-17-107

हीना आस्तरणैश्चैव खलीनैश्च विवर्जिताः ।
चामरैश्च कुथाभिश्च तूणीरैः पतितैरपि ॥ ८-१७-१०७॥
hīnā āstaraṇaiścaiva khalīnaiśca vivarjitāḥ |
cāmaraiśca kuthābhiśca tūṇīraiḥ patitairapi || 8-17-107||

MHB 8-17-108

निहतैः सादिभिश्चैव शूरैराहवशोभिभिः ।
अपश्याम रणे तत्र भ्राम्यमाणान्हयोत्तमान् ॥ ८-१७-१०८॥
nihataiḥ sādibhiścaiva śūrairāhavaśobhibhiḥ |
apaśyāma raṇe tatra bhrāmyamāṇānhayottamān || 8-17-108||

MHB 8-17-109

प्रासैः खड्गैश्च संस्यूतानृष्टिभिश्च नराधिप ।
हययोधानपश्याम कञ्चुकोष्णीषधारिणः ॥ ८-१७-१०९॥
prāsaiḥ khaḍgaiśca saṃsyūtānṛṣṭibhiśca narādhipa |
hayayodhānapaśyāma kañcukoṣṇīṣadhāriṇaḥ || 8-17-109||

MHB 8-17-110

रथान्हेमपरिष्कारान्सुयुक्ताञ्जवनैर्हयैः ।
भ्रममाणानपश्याम हतेषु रथिषु द्रुतम् ॥ ८-१७-११०॥
rathānhemapariṣkārānsuyuktāñjavanairhayaiḥ |
bhramamāṇānapaśyāma hateṣu rathiṣu drutam || 8-17-110||

MHB 8-17-111

भग्नाक्षकूबरान्कांश्चिच्छिन्नचक्रांश्च मारिष ।
विपताकाध्वजांश्चान्याञ्छिन्नेषायुगबन्धुरान् ॥ ८-१७-१११॥
bhagnākṣakūbarānkāṃścicchinnacakrāṃśca māriṣa |
vipatākādhvajāṃścānyāñchinneṣāyugabandhurān || 8-17-111||

MHB 8-17-112

विहीनान्रथिनस्तत्र धावमानान्समन्ततः ।
सूर्यपुत्रशरैस्त्रस्तानपश्याम विशां पते ॥ ८-१७-११२॥
vihīnānrathinastatra dhāvamānānsamantataḥ |
sūryaputraśaraistrastānapaśyāma viśāṃ pate || 8-17-112||

MHB 8-17-113

विशस्त्रांश्च तथैवान्यान्सशस्त्रांश्च बहून्हतान् ।
तावकाञ्जालसंछन्नानुरोघण्टाविभूषितान् ॥ ८-१७-११३॥
viśastrāṃśca tathaivānyānsaśastrāṃśca bahūnhatān |
tāvakāñjālasaṃchannānuroghaṇṭāvibhūṣitān || 8-17-113||

MHB 8-17-114

नानावर्णविचित्राभिः पताकाभिरलंकृतान् ।
पदातीनन्वपश्याम धावमानान्समन्ततः ॥ ८-१७-११४॥
nānāvarṇavicitrābhiḥ patākābhiralaṃkṛtān |
padātīnanvapaśyāma dhāvamānānsamantataḥ || 8-17-114||

MHB 8-17-115

शिरांसि बाहूनूरूंश्च छिन्नानन्यांस्तथा युधि ।
कर्णचापच्युतैर्बाणैरपश्याम विनाकृतान् ॥ ८-१७-११५॥
śirāṃsi bāhūnūrūṃśca chinnānanyāṃstathā yudhi |
karṇacāpacyutairbāṇairapaśyāma vinākṛtān || 8-17-115||

MHB 8-17-116

महान्व्यतिकरो रौद्रो योधानामन्वदृश्यत ।
कर्णसायकनुन्नानां हतानां निशितैः शरैः ॥ ८-१७-११६॥
mahānvyatikaro raudro yodhānāmanvadṛśyata |
karṇasāyakanunnānāṃ hatānāṃ niśitaiḥ śaraiḥ || 8-17-116||

MHB 8-17-117

ते वध्यमानाः समरे सूतपुत्रेण सृञ्जयाः ।
तमेवाभिमुखा यान्ति पतंगा इव पावकम् ॥ ८-१७-११७॥
te vadhyamānāḥ samare sūtaputreṇa sṛñjayāḥ |
tamevābhimukhā yānti pataṃgā iva pāvakam || 8-17-117||

MHB 8-17-118

तं दहन्तमनीकानि तत्र तत्र महारथम् ।
क्षत्रिया वर्जयामासुर्युगान्ताग्निमिवोल्बणम् ॥ ८-१७-११८॥
taṃ dahantamanīkāni tatra tatra mahāratham |
kṣatriyā varjayāmāsuryugāntāgnimivolbaṇam || 8-17-118||

MHB 8-17-119

हतशेषास्तु ये वीराः पाञ्चालानां महारथाः ।
तान्प्रभग्नान्द्रुतान्कर्णः पृष्ठतो विकिरञ्शरैः ।
अभ्यधावत तेजस्वी विशीर्णकवचध्वजान् ॥ ८-१७-११९॥
hataśeṣāstu ye vīrāḥ pāñcālānāṃ mahārathāḥ |
tānprabhagnāndrutānkarṇaḥ pṛṣṭhato vikirañśaraiḥ |
abhyadhāvata tejasvī viśīrṇakavacadhvajān || 8-17-119||

MHB 8-17-120

तापयामास तान्बाणैः सूतपुत्रो महारथः ।
मध्यंदिनमनुप्राप्तो भूतानीव तमोनुदः ॥ ८-१७-१२०॥
tāpayāmāsa tānbāṇaiḥ sūtaputro mahārathaḥ |
madhyaṃdinamanuprāpto bhūtānīva tamonudaḥ || 8-17-120||

Adhyaya: 18/69 (76)

MHB 8-18-1

संजय उवाच ।
युयुत्सुं तव पुत्रं तु प्राद्रवन्तं महद्बलम् ।
उलूकोऽभ्यपतत्तूर्णं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ८-१८-१॥
saṃjaya uvāca |
yuyutsuṃ tava putraṃ tu prādravantaṃ mahadbalam |
ulūko'bhyapatattūrṇaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 8-18-1||

MHB 8-18-2

युयुत्सुस्तु ततो राजञ्शितधारेण पत्रिणा ।
उलूकं ताडयामास वज्रेणेन्द्र इवाचलम् ॥ ८-१८-२॥
yuyutsustu tato rājañśitadhāreṇa patriṇā |
ulūkaṃ tāḍayāmāsa vajreṇendra ivācalam || 8-18-2||

MHB 8-18-3

उलूकस्तु ततः क्रुद्धस्तव पुत्रस्य संयुगे ।
क्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा ताडयामास कर्णिना ॥ ८-१८-३॥
ulūkastu tataḥ kruddhastava putrasya saṃyuge |
kṣurapreṇa dhanuśchittvā tāḍayāmāsa karṇinā || 8-18-3||

MHB 8-18-4

तदपास्य धनुश्छिन्नं युयुत्सुर्वेगवत्तरम् ।
अन्यदादत्त सुमहच्चापं संरक्तलोचनः ॥ ८-१८-४॥
tadapāsya dhanuśchinnaṃ yuyutsurvegavattaram |
anyadādatta sumahaccāpaṃ saṃraktalocanaḥ || 8-18-4||

MHB 8-18-5

शाकुनिं च ततः षष्ट्या विव्याध भरतर्षभ ।
सारथिं त्रिभिरानर्छत्तं च भूयो व्यविध्यत ॥ ८-१८-५॥
śākuniṃ ca tataḥ ṣaṣṭyā vivyādha bharatarṣabha |
sārathiṃ tribhirānarchattaṃ ca bhūyo vyavidhyata || 8-18-5||

MHB 8-18-6

उलूकस्तं तु विंशत्या विद्ध्वा हेमविभूषितैः ।
अथास्य समरे क्रुद्धो ध्वजं चिच्छेद काञ्चनम् ॥ ८-१८-६॥
ulūkastaṃ tu viṃśatyā viddhvā hemavibhūṣitaiḥ |
athāsya samare kruddho dhvajaṃ ciccheda kāñcanam || 8-18-6||

MHB 8-18-7

स च्छिन्नयष्टिः सुमहाञ्शीर्यमाणो महाध्वजः ।
पपात प्रमुखे राजन्युयुत्सोः काञ्चनोज्ज्वलः ॥ ८-१८-७॥
sa cchinnayaṣṭiḥ sumahāñśīryamāṇo mahādhvajaḥ |
papāta pramukhe rājanyuyutsoḥ kāñcanojjvalaḥ || 8-18-7||

MHB 8-18-8

ध्वजमुन्मथितं दृष्ट्वा युयुत्सुः क्रोधमूर्छितः ।
उलूकं पञ्चभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे ॥ ८-१८-८॥
dhvajamunmathitaṃ dṛṣṭvā yuyutsuḥ krodhamūrchitaḥ |
ulūkaṃ pañcabhirbāṇairājaghāna stanāntare || 8-18-8||

MHB 8-18-9

उलूकस्तस्य भल्लेन तैलधौतेन मारिष ।
शिरश्चिच्छेद सहसा यन्तुर्भरतसत्तम ॥ ८-१८-९॥
ulūkastasya bhallena tailadhautena māriṣa |
śiraściccheda sahasā yanturbharatasattama || 8-18-9||

MHB 8-18-10

जघान चतुरोऽश्वांश्च तं च विव्याध पञ्चभिः ।
सोऽतिविद्धो बलवता प्रत्यपायाद्रथान्तरम् ॥ ८-१८-१०॥
jaghāna caturo'śvāṃśca taṃ ca vivyādha pañcabhiḥ |
so'tividdho balavatā pratyapāyādrathāntaram || 8-18-10||

MHB 8-18-11

तं निर्जित्य रणे राजन्नुलूकस्त्वरितो ययौ ।
पाञ्चालान्सृञ्जयांश्चैव विनिघ्नन्निशितैः शरैः ॥ ८-१८-११॥
taṃ nirjitya raṇe rājannulūkastvarito yayau |
pāñcālānsṛñjayāṃścaiva vinighnanniśitaiḥ śaraiḥ || 8-18-11||

MHB 8-18-12

शतानीकं महाराज श्रुतकर्मा सुतस्तव ।
व्यश्वसूतरथं चक्रे निमेषार्धादसंभ्रमम् ॥ ८-१८-१२॥
śatānīkaṃ mahārāja śrutakarmā sutastava |
vyaśvasūtarathaṃ cakre nimeṣārdhādasaṃbhramam || 8-18-12||

MHB 8-18-13

हताश्वे तु रथे तिष्ठञ्शतानीको महाबलः ।
गदां चिक्षेप संक्रुद्धस्तव पुत्रस्य मारिष ॥ ८-१८-१३॥
hatāśve tu rathe tiṣṭhañśatānīko mahābalaḥ |
gadāṃ cikṣepa saṃkruddhastava putrasya māriṣa || 8-18-13||

MHB 8-18-14

सा कृत्वा स्यन्दनं भस्म हयांश्चैव ससारथीन् ।
पपात धरणीं तूर्णं दारयन्तीव भारत ॥ ८-१८-१४॥
sā kṛtvā syandanaṃ bhasma hayāṃścaiva sasārathīn |
papāta dharaṇīṃ tūrṇaṃ dārayantīva bhārata || 8-18-14||

MHB 8-18-15

तावुभौ विरथौ वीरौ कुरूणां कीर्तिवर्धनौ ।
अपाक्रमेतां युद्धार्तौ प्रेक्षमाणौ परस्परम् ॥ ८-१८-१५॥
tāvubhau virathau vīrau kurūṇāṃ kīrtivardhanau |
apākrametāṃ yuddhārtau prekṣamāṇau parasparam || 8-18-15||

MHB 8-18-16

पुत्रस्तु तव संभ्रान्तो विवित्सो रथमाविशत् ।
शतानीकोऽपि त्वरितः प्रतिविन्ध्यरथं गतः ॥ ८-१८-१६॥
putrastu tava saṃbhrānto vivitso rathamāviśat |
śatānīko'pi tvaritaḥ prativindhyarathaṃ gataḥ || 8-18-16||

MHB 8-18-17

सुतसोमस्तु शकुनिं विव्याध निशितैः शरैः ।
नाकम्पयत संरब्धो वार्योघ इव पर्वतम् ॥ ८-१८-१७॥
sutasomastu śakuniṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ |
nākampayata saṃrabdho vāryogha iva parvatam || 8-18-17||

MHB 8-18-18

सुतसोमस्तु तं दृष्ट्वा पितुरत्यन्तवैरिणम् ।
शरैरनेकसाहस्रैश्छादयामास भारत ॥ ८-१८-१८॥
sutasomastu taṃ dṛṣṭvā pituratyantavairiṇam |
śarairanekasāhasraiśchādayāmāsa bhārata || 8-18-18||

MHB 8-18-19

ताञ्शराञ्शकुनिस्तूर्णं चिच्छेदान्यैः पतत्रिभिः ।
लघ्वस्त्रश्चित्रयोधी च जितकाशी च संयुगे ॥ ८-१८-१९॥
tāñśarāñśakunistūrṇaṃ cicchedānyaiḥ patatribhiḥ |
laghvastraścitrayodhī ca jitakāśī ca saṃyuge || 8-18-19||

MHB 8-18-20

निवार्य समरे चापि शरांस्तान्निशितैः शरैः ।
आजघान सुसंक्रुद्धः सुतसोमं त्रिभिः शरैः ॥ ८-१८-२०॥
nivārya samare cāpi śarāṃstānniśitaiḥ śaraiḥ |
ājaghāna susaṃkruddhaḥ sutasomaṃ tribhiḥ śaraiḥ || 8-18-20||

MHB 8-18-21

तस्याश्वान्केतनं सूतं तिलशो व्यधमच्छरैः ।
स्यालस्तव महावीर्यस्ततस्ते चुक्रुशुर्जनाः ॥ ८-१८-२१॥
tasyāśvānketanaṃ sūtaṃ tilaśo vyadhamaccharaiḥ |
syālastava mahāvīryastataste cukruśurjanāḥ || 8-18-21||

MHB 8-18-22

हताश्वो विरथश्चैव छिन्नधन्वा च मारिष ।
धन्वी धनुर्वरं गृह्य रथाद्भूमावतिष्ठत ।
व्यसृजत्सायकांश्चैव स्वर्णपुङ्खाञ्शिलाशितान् ॥ ८-१८-२२॥
hatāśvo virathaścaiva chinnadhanvā ca māriṣa |
dhanvī dhanurvaraṃ gṛhya rathādbhūmāvatiṣṭhata |
vyasṛjatsāyakāṃścaiva svarṇapuṅkhāñśilāśitān || 8-18-22||

MHB 8-18-23

छादयामासुरथ ते तव स्यालस्य तं रथम् ।
पतंगानामिव व्राताः शरव्राता महारथम् ॥ ८-१८-२३॥
chādayāmāsuratha te tava syālasya taṃ ratham |
pataṃgānāmiva vrātāḥ śaravrātā mahāratham || 8-18-23||

MHB 8-18-24

रथोपस्थान्समीक्ष्यापि विव्यथे नैव सौबलः ।
प्रमृद्नंश्च शरांस्तांस्ताञ्शरव्रातैर्महायशाः ॥ ८-१८-२४॥
rathopasthānsamīkṣyāpi vivyathe naiva saubalaḥ |
pramṛdnaṃśca śarāṃstāṃstāñśaravrātairmahāyaśāḥ || 8-18-24||

MHB 8-18-25

तत्रातुष्यन्त योधाश्च सिद्धाश्चापि दिवि स्थिताः ।
सुतसोमस्य तत्कर्म दृष्ट्वाश्रद्धेयमद्भुतम् ।
रथस्थं नृपतिं तं तु पदातिः सन्नयोधयत् ॥ ८-१८-२५॥
tatrātuṣyanta yodhāśca siddhāścāpi divi sthitāḥ |
sutasomasya tatkarma dṛṣṭvāśraddheyamadbhutam |
rathasthaṃ nṛpatiṃ taṃ tu padātiḥ sannayodhayat || 8-18-25||

MHB 8-18-26

तस्य तीक्ष्णैर्महावेगैर्भल्लैः संनतपर्वभिः ।
व्यहनत्कार्मुकं राजा तूणीरं चैव सर्वशः ॥ ८-१८-२६॥
tasya tīkṣṇairmahāvegairbhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ |
vyahanatkārmukaṃ rājā tūṇīraṃ caiva sarvaśaḥ || 8-18-26||

MHB 8-18-27

स च्छिन्नधन्वा समरे खड्गमुद्यम्य नानदन् ।
वैडूर्योत्पलवर्णाभं हस्तिदन्तमयत्सरुम् ॥ ८-१८-२७॥
sa cchinnadhanvā samare khaḍgamudyamya nānadan |
vaiḍūryotpalavarṇābhaṃ hastidantamayatsarum || 8-18-27||

MHB 8-18-28

भ्राम्यमाणं ततस्तं तु विमलाम्बरवर्चसम् ।
कालोपमं ततो मेने सुतसोमस्य धीमतः ॥ ८-१८-२८॥
bhrāmyamāṇaṃ tatastaṃ tu vimalāmbaravarcasam |
kālopamaṃ tato mene sutasomasya dhīmataḥ || 8-18-28||

MHB 8-18-29

सोऽचरत्सहसा खड्गी मण्डलानि सहस्रशः ।
चतुर्विंशन्महाराज शिक्षाबलसमन्वितः ॥ ८-१८-२९॥
so'caratsahasā khaḍgī maṇḍalāni sahasraśaḥ |
caturviṃśanmahārāja śikṣābalasamanvitaḥ || 8-18-29||

MHB 8-18-30

सौबलस्तु ततस्तस्य शरांश्चिक्षेप वीर्यवान् ।
तानापतत एवाशु चिच्छेद परमासिना ॥ ८-१८-३०॥
saubalastu tatastasya śarāṃścikṣepa vīryavān |
tānāpatata evāśu ciccheda paramāsinā || 8-18-30||

MHB 8-18-31

ततः क्रुद्धो महाराज सौबलः परवीरहा ।
प्राहिणोत्सुतसोमस्य शरानाशीविषोपमान् ॥ ८-१८-३१॥
tataḥ kruddho mahārāja saubalaḥ paravīrahā |
prāhiṇotsutasomasya śarānāśīviṣopamān || 8-18-31||

MHB 8-18-32

चिच्छेद तांश्च खड्गेन शिक्षया च बलेन च ।
दर्शयँल्लाघवं युद्धे तार्क्ष्यवीर्यसमद्युतिः ॥ ८-१८-३२॥
ciccheda tāṃśca khaḍgena śikṣayā ca balena ca |
darśaya~llāghavaṃ yuddhe tārkṣyavīryasamadyutiḥ || 8-18-32||

MHB 8-18-33

तस्य संचरतो राजन्मण्डलावर्तने तदा ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन खड्गं चिच्छेद सुप्रभम् ॥ ८-१८-३३॥
tasya saṃcarato rājanmaṇḍalāvartane tadā |
kṣurapreṇa sutīkṣṇena khaḍgaṃ ciccheda suprabham || 8-18-33||

MHB 8-18-34

स च्छिन्नः सहसा भूमौ निपपात महानसिः ।
अवशस्य स्थितं हस्ते तं खड्गं सत्सरुं तदा ॥ ८-१८-३४॥
sa cchinnaḥ sahasā bhūmau nipapāta mahānasiḥ |
avaśasya sthitaṃ haste taṃ khaḍgaṃ satsaruṃ tadā || 8-18-34||

MHB 8-18-35

छिन्नमाज्ञाय निस्त्रिंशमवप्लुत्य पदानि षट् ।
प्राविध्यत ततः शेषं सुतसोमो महारथः ॥ ८-१८-३५॥
chinnamājñāya nistriṃśamavaplutya padāni ṣaṭ |
prāvidhyata tataḥ śeṣaṃ sutasomo mahārathaḥ || 8-18-35||

MHB 8-18-36

स च्छित्त्वा सगुणं चापं रणे तस्य महात्मनः ।
पपात धरणीं तूर्णं स्वर्णवज्रविभूषितः ।
सुतसोमस्ततोऽगच्छच्छ्रुतकीर्तेर्महारथम् ॥ ८-१८-३६॥
sa cchittvā saguṇaṃ cāpaṃ raṇe tasya mahātmanaḥ |
papāta dharaṇīṃ tūrṇaṃ svarṇavajravibhūṣitaḥ |
sutasomastato'gacchacchrutakīrtermahāratham || 8-18-36||

MHB 8-18-37

सौबलोऽपि धनुर्गृह्य घोरमन्यत्सुदुःसहम् ।
अभ्ययात्पाण्डवानीकं निघ्नञ्शत्रुगणान्बहून् ॥ ८-१८-३७॥
saubalo'pi dhanurgṛhya ghoramanyatsuduḥsaham |
abhyayātpāṇḍavānīkaṃ nighnañśatrugaṇānbahūn || 8-18-37||

MHB 8-18-38

तत्र नादो महानासीत्पाण्डवानां विशां पते ।
सौबलं समरे दृष्ट्वा विचरन्तमभीतवत् ॥ ८-१८-३८॥
tatra nādo mahānāsītpāṇḍavānāṃ viśāṃ pate |
saubalaṃ samare dṛṣṭvā vicarantamabhītavat || 8-18-38||

MHB 8-18-39

तान्यनीकानि दृप्तानि शस्त्रवन्ति महान्ति च ।
द्राव्यमाणान्यदृश्यन्त सौबलेन महात्मना ॥ ८-१८-३९॥
tānyanīkāni dṛptāni śastravanti mahānti ca |
drāvyamāṇānyadṛśyanta saubalena mahātmanā || 8-18-39||

MHB 8-18-40

यथा दैत्यचमूं राजन्देवराजो ममर्द ह ।
तथैव पाण्डवीं सेनां सौबलेयो व्यनाशयत् ॥ ८-१८-४०॥
yathā daityacamūṃ rājandevarājo mamarda ha |
tathaiva pāṇḍavīṃ senāṃ saubaleyo vyanāśayat || 8-18-40||

MHB 8-18-41

धृष्टद्युम्नं कृपो राजन्वारयामास संयुगे ।
यथा दृप्तं वने नागं शरभो वारयेद्युधि ॥ ८-१८-४१॥
dhṛṣṭadyumnaṃ kṛpo rājanvārayāmāsa saṃyuge |
yathā dṛptaṃ vane nāgaṃ śarabho vārayedyudhi || 8-18-41||

MHB 8-18-42

निरुद्धः पार्षतस्तेन गौतमेन बलीयसा ।
पदात्पदं विचलितुं नाशक्नोत्तत्र भारत ॥ ८-१८-४२॥
niruddhaḥ pārṣatastena gautamena balīyasā |
padātpadaṃ vicalituṃ nāśaknottatra bhārata || 8-18-42||

MHB 8-18-43

गौतमस्य वपुर्दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नरथं प्रति ।
वित्रेसुः सर्वभूतानि क्षयं प्राप्तं च मेनिरे ॥ ८-१८-४३॥
gautamasya vapurdṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnarathaṃ prati |
vitresuḥ sarvabhūtāni kṣayaṃ prāptaṃ ca menire || 8-18-43||

MHB 8-18-44

तत्रावोचन्विमनसो रथिनः सादिनस्तथा ।
द्रोणस्य निधने नूनं संक्रुद्धो द्विपदां वरः ॥ ८-१८-४४॥
tatrāvocanvimanaso rathinaḥ sādinastathā |
droṇasya nidhane nūnaṃ saṃkruddho dvipadāṃ varaḥ || 8-18-44||

MHB 8-18-45

शारद्वतो महातेजा दिव्यास्त्रविदुदारधीः ।
अपि स्वस्ति भवेदद्य धृष्टद्युम्नस्य गौतमात् ॥ ८-१८-४५॥
śāradvato mahātejā divyāstravidudāradhīḥ |
api svasti bhavedadya dhṛṣṭadyumnasya gautamāt || 8-18-45||

MHB 8-18-46

अपीयं वाहिनी कृत्स्ना मुच्येत महतो भयात् ।
अप्ययं ब्राह्मणः सर्वान्न नो हन्यात्समागतान् ॥ ८-१८-४६॥
apīyaṃ vāhinī kṛtsnā mucyeta mahato bhayāt |
apyayaṃ brāhmaṇaḥ sarvānna no hanyātsamāgatān || 8-18-46||

MHB 8-18-47

यादृशं दृश्यते रूपमन्तकप्रतिमं भृशम् ।
गमिष्यत्यद्य पदवीं भारद्वाजस्य संयुगे ॥ ८-१८-४७॥
yādṛśaṃ dṛśyate rūpamantakapratimaṃ bhṛśam |
gamiṣyatyadya padavīṃ bhāradvājasya saṃyuge || 8-18-47||

MHB 8-18-48

आचार्यः क्षिप्रहस्तश्च विजयी च सदा युधि ।
अस्त्रवान्वीर्यसंपन्नः क्रोधेन च समन्वितः ॥ ८-१८-४८॥
ācāryaḥ kṣiprahastaśca vijayī ca sadā yudhi |
astravānvīryasaṃpannaḥ krodhena ca samanvitaḥ || 8-18-48||

MHB 8-18-49

पार्षतश्च भृशं युद्धे विमुखोऽद्यापि लक्ष्यते ।
इत्येवं विविधा वाचस्तावकानां परैः सह ॥ ८-१८-४९॥
pārṣataśca bhṛśaṃ yuddhe vimukho'dyāpi lakṣyate |
ityevaṃ vividhā vācastāvakānāṃ paraiḥ saha || 8-18-49||

MHB 8-18-50

विनिःश्वस्य ततः क्रुद्धः कृपः शारद्वतो नृप ।
पार्षतं छादयामास निश्चेष्टं सर्वमर्मसु ॥ ८-१८-५०॥
viniḥśvasya tataḥ kruddhaḥ kṛpaḥ śāradvato nṛpa |
pārṣataṃ chādayāmāsa niśceṣṭaṃ sarvamarmasu || 8-18-50||

MHB 8-18-51

स वध्यमानः समरे गौतमेन महात्मना ।
कर्तव्यं न प्रजानाति मोहितः परमाहवे ॥ ८-१८-५१॥
sa vadhyamānaḥ samare gautamena mahātmanā |
kartavyaṃ na prajānāti mohitaḥ paramāhave || 8-18-51||

MHB 8-18-52

तमब्रवीत्ततो यन्ता कच्चित्क्षेमं नु पार्षत ।
ईदृशं व्यसनं युद्धे न ते दृष्टं कदाचन ॥ ८-१८-५२॥
tamabravīttato yantā kaccitkṣemaṃ nu pārṣata |
īdṛśaṃ vyasanaṃ yuddhe na te dṛṣṭaṃ kadācana || 8-18-52||

MHB 8-18-53

दैवयोगात्तु ते बाणा नातरन्मर्मभेदिनः ।
प्रेषिता द्विजमुख्येन मर्माण्युद्दिश्य सर्वशः ॥ ८-१८-५३॥
daivayogāttu te bāṇā nātaranmarmabhedinaḥ |
preṣitā dvijamukhyena marmāṇyuddiśya sarvaśaḥ || 8-18-53||

MHB 8-18-54

व्यावर्तये तत्र रथं नदीवेगमिवार्णवात् ।
अवध्यं ब्राह्मणं मन्ये येन ते विक्रमो हतः ॥ ८-१८-५४॥
vyāvartaye tatra rathaṃ nadīvegamivārṇavāt |
avadhyaṃ brāhmaṇaṃ manye yena te vikramo hataḥ || 8-18-54||

MHB 8-18-55

धृष्टद्युम्नस्ततो राजञ्शनकैरब्रवीद्वचः ।
मुह्यते मे मनस्तात गात्रे स्वेदश्च जायते ॥ ८-१८-५५॥
dhṛṣṭadyumnastato rājañśanakairabravīdvacaḥ |
muhyate me manastāta gātre svedaśca jāyate || 8-18-55||

MHB 8-18-56

वेपथुं च शरीरे मे रोमहर्षं च पश्य वै ।
वर्जयन्ब्राह्मणं युद्धे शनैर्याहि यतोऽच्युतः ॥ ८-१८-५६॥
vepathuṃ ca śarīre me romaharṣaṃ ca paśya vai |
varjayanbrāhmaṇaṃ yuddhe śanairyāhi yato'cyutaḥ || 8-18-56||

MHB 8-18-57

अर्जुनं भीमसेनं वा समरे प्राप्य सारथे ।
क्षेममद्य भवेद्यन्तरिति मे नैष्ठिकी मतिः ॥ ८-१८-५७॥
arjunaṃ bhīmasenaṃ vā samare prāpya sārathe |
kṣemamadya bhavedyantariti me naiṣṭhikī matiḥ || 8-18-57||

MHB 8-18-58

ततः प्रायान्महाराज सारथिस्त्वरयन्हयान् ।
यतो भीमो महेष्वासो युयुधे तव सैनिकैः ॥ ८-१८-५८॥
tataḥ prāyānmahārāja sārathistvarayanhayān |
yato bhīmo maheṣvāso yuyudhe tava sainikaiḥ || 8-18-58||

MHB 8-18-59

प्रद्रुतं तु रथं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नस्य मारिष ।
किरञ्शरशतान्येव गौतमोऽनुययौ तदा ॥ ८-१८-५९॥
pradrutaṃ tu rathaṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnasya māriṣa |
kirañśaraśatānyeva gautamo'nuyayau tadā || 8-18-59||

MHB 8-18-60

शङ्खं च पूरयामास मुहुर्मुहुररिंदमः ।
पार्षतं प्राद्रवद्यन्तं महेन्द्र इव शम्बरम् ॥ ८-१८-६०॥
śaṅkhaṃ ca pūrayāmāsa muhurmuhurariṃdamaḥ |
pārṣataṃ prādravadyantaṃ mahendra iva śambaram || 8-18-60||

MHB 8-18-61

शिखण्डिनं तु समरे भीष्ममृत्युं दुरासदम् ।
हार्दिक्यो वारयामास स्मयन्निव मुहुर्मुहुः ॥ ८-१८-६१॥
śikhaṇḍinaṃ tu samare bhīṣmamṛtyuṃ durāsadam |
hārdikyo vārayāmāsa smayanniva muhurmuhuḥ || 8-18-61||

MHB 8-18-62

शिखण्डी च समासाद्य हृदिकानां महारथम् ।
पञ्चभिर्निशितैर्भल्लैर्जत्रुदेशे समार्दयत् ॥ ८-१८-६२॥
śikhaṇḍī ca samāsādya hṛdikānāṃ mahāratham |
pañcabhirniśitairbhallairjatrudeśe samārdayat || 8-18-62||

MHB 8-18-63

कृतवर्मा तु संक्रुद्धो भित्त्वा षष्टिभिराशुगैः ।
धनुरेकेन चिच्छेद हसन्राजन्महारथः ॥ ८-१८-६३॥
kṛtavarmā tu saṃkruddho bhittvā ṣaṣṭibhirāśugaiḥ |
dhanurekena ciccheda hasanrājanmahārathaḥ || 8-18-63||

MHB 8-18-64

अथान्यद्धनुरादाय द्रुपदस्यात्मजो बली ।
तिष्ठ तिष्ठेति संक्रुद्धो हार्दिक्यं प्रत्यभाषत ॥ ८-१८-६४॥
athānyaddhanurādāya drupadasyātmajo balī |
tiṣṭha tiṣṭheti saṃkruddho hārdikyaṃ pratyabhāṣata || 8-18-64||

MHB 8-18-65

ततोऽस्य नवतिं बाणान्रुक्मपुङ्खान्सुतेजनान् ।
प्रेषयामास राजेन्द्र तेऽस्याभ्रश्यन्त वर्मणः ॥ ८-१८-६५॥
tato'sya navatiṃ bāṇānrukmapuṅkhānsutejanān |
preṣayāmāsa rājendra te'syābhraśyanta varmaṇaḥ || 8-18-65||

MHB 8-18-66

वितथांस्तान्समालक्ष्य पतितांश्च महीतले ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन कार्मुकं चिच्छिदे बली ॥ ८-१८-६६॥
vitathāṃstānsamālakṣya patitāṃśca mahītale |
kṣurapreṇa sutīkṣṇena kārmukaṃ cicchide balī || 8-18-66||

MHB 8-18-67

अथैनं छिन्नधन्वानं भग्नशृङ्गमिवर्षभम् ।
अशीत्या मार्गणैः क्रुद्धो बाह्वोरुरसि चार्दयत् ॥ ८-१८-६७॥
athainaṃ chinnadhanvānaṃ bhagnaśṛṅgamivarṣabham |
aśītyā mārgaṇaiḥ kruddho bāhvorurasi cārdayat || 8-18-67||

MHB 8-18-68

कृतवर्मा तु संक्रुद्धो मार्गणैः कृतविक्षतः ।
धनुरन्यत्समादाय समार्गणगणं प्रभो ।
शिखण्डिनं बाणवरैः स्कन्धदेशेऽभ्यताडयत् ॥ ८-१८-६८॥
kṛtavarmā tu saṃkruddho mārgaṇaiḥ kṛtavikṣataḥ |
dhanuranyatsamādāya samārgaṇagaṇaṃ prabho |
śikhaṇḍinaṃ bāṇavaraiḥ skandhadeśe'bhyatāḍayat || 8-18-68||

MHB 8-18-69

स्कन्धदेशे स्थितैर्बाणैः शिखण्डी च रराज ह ।
शाखाप्रतानैर्विमलैः सुमहान्स यथा द्रुमः ॥ ८-१८-६९॥
skandhadeśe sthitairbāṇaiḥ śikhaṇḍī ca rarāja ha |
śākhāpratānairvimalaiḥ sumahānsa yathā drumaḥ || 8-18-69||

MHB 8-18-70

तावन्योन्यं भृशं विद्ध्वा रुधिरेण समुक्षितौ ।
अन्योन्यशृङ्गाभिहतौ रेजतुर्वृषभाविव ॥ ८-१८-७०॥
tāvanyonyaṃ bhṛśaṃ viddhvā rudhireṇa samukṣitau |
anyonyaśṛṅgābhihatau rejaturvṛṣabhāviva || 8-18-70||

MHB 8-18-71

अन्योन्यस्य वधे यत्नं कुर्वाणौ तौ महारथौ ।
रथाभ्यां चेरतुस्तत्र मण्डलानि सहस्रशः ॥ ८-१८-७१॥
anyonyasya vadhe yatnaṃ kurvāṇau tau mahārathau |
rathābhyāṃ ceratustatra maṇḍalāni sahasraśaḥ || 8-18-71||

MHB 8-18-72

कृतवर्मा महाराज पार्षतं निशितैः शरैः ।
रणे विव्याध सप्तत्या स्वर्णपुङ्खैः शिलाशितैः ॥ ८-१८-७२॥
kṛtavarmā mahārāja pārṣataṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
raṇe vivyādha saptatyā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ || 8-18-72||

MHB 8-18-73

ततोऽस्य समरे बाणं भोजः प्रहरतां वरः ।
जीवितान्तकरं घोरं व्यसृजत्त्वरयान्वितः ॥ ८-१८-७३॥
tato'sya samare bāṇaṃ bhojaḥ praharatāṃ varaḥ |
jīvitāntakaraṃ ghoraṃ vyasṛjattvarayānvitaḥ || 8-18-73||

MHB 8-18-74

स तेनाभिहतो राजन्मूर्छामाशु समाविशत् ।
ध्वजयष्टिं च सहसा शिश्रिये कश्मलावृतः ॥ ८-१८-७४॥
sa tenābhihato rājanmūrchāmāśu samāviśat |
dhvajayaṣṭiṃ ca sahasā śiśriye kaśmalāvṛtaḥ || 8-18-74||

MHB 8-18-75

अपोवाह रणात्तं तु सारथी रथिनां वरम् ।
हार्दिक्यशरसंतप्तं निःश्वसन्तं पुनः पुनः ॥ ८-१८-७५॥
apovāha raṇāttaṃ tu sārathī rathināṃ varam |
hārdikyaśarasaṃtaptaṃ niḥśvasantaṃ punaḥ punaḥ || 8-18-75||

MHB 8-18-76

पराजिते ततः शूरे द्रुपदस्य सुते प्रभो ।
प्राद्रवत्पाण्डवी सेना वध्यमाना समन्ततः ॥ ८-१८-७६॥
parājite tataḥ śūre drupadasya sute prabho |
prādravatpāṇḍavī senā vadhyamānā samantataḥ || 8-18-76||

Adhyaya: 19/69 (75)

MHB 8-19-1

संजय उवाच ।
श्वेताश्वोऽपि महाराज व्यधमत्तावकं बलम् ।
यथा वायुः समासाद्य तूलराशिं समन्ततः ॥ ८-१९-१॥
saṃjaya uvāca |
śvetāśvo'pi mahārāja vyadhamattāvakaṃ balam |
yathā vāyuḥ samāsādya tūlarāśiṃ samantataḥ || 8-19-1||

MHB 8-19-2

प्रत्युद्ययुस्त्रिगर्तास्तं शिबयः कौरवैः सह ।
शाल्वाः संशप्तकाश्चैव नारायणबलं च यत् ॥ ८-१९-२॥
pratyudyayustrigartāstaṃ śibayaḥ kauravaiḥ saha |
śālvāḥ saṃśaptakāścaiva nārāyaṇabalaṃ ca yat || 8-19-2||

MHB 8-19-3

सत्यसेनः सत्यकीर्तिर्मित्रदेवः श्रुतंजयः ।
सौश्रुतिश्चित्रसेनश्च मित्रवर्मा च भारत ॥ ८-१९-३॥
satyasenaḥ satyakīrtirmitradevaḥ śrutaṃjayaḥ |
sauśrutiścitrasenaśca mitravarmā ca bhārata || 8-19-3||

MHB 8-19-4

त्रिगर्तराजः समरे भ्रातृभिः परिवारितः ।
पुत्रैश्चैव महेष्वासैर्नानाशस्त्रधरैर्युधि ॥ ८-१९-४॥
trigartarājaḥ samare bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ |
putraiścaiva maheṣvāsairnānāśastradharairyudhi || 8-19-4||

MHB 8-19-5

ते सृजन्तः शरव्रातान्किरन्तोऽर्जुनमाहवे ।
अभ्यद्रवन्त समरे वार्योघा इव सागरम् ॥ ८-१९-५॥
te sṛjantaḥ śaravrātānkiranto'rjunamāhave |
abhyadravanta samare vāryoghā iva sāgaram || 8-19-5||

MHB 8-19-6

ते त्वर्जुनं समासाद्य योधाः शतसहस्रशः ।
अगच्छन्विलयं सर्वे तार्क्ष्यं दृष्ट्वेव पन्नगाः ॥ ८-१९-६॥
te tvarjunaṃ samāsādya yodhāḥ śatasahasraśaḥ |
agacchanvilayaṃ sarve tārkṣyaṃ dṛṣṭveva pannagāḥ || 8-19-6||

MHB 8-19-7

ते वध्यमानाः समरे नाजहुः पाण्डवं तदा ।
दह्यमाना यथा राजञ्शलभा इव पावकम् ॥ ८-१९-७॥
te vadhyamānāḥ samare nājahuḥ pāṇḍavaṃ tadā |
dahyamānā yathā rājañśalabhā iva pāvakam || 8-19-7||

MHB 8-19-8

सत्यसेनस्त्रिभिर्बाणैर्विव्याध युधि पाण्डवम् ।
मित्रदेवस्त्रिषष्ट्या च चन्द्रदेवश्च सप्तभिः ॥ ८-१९-८॥
satyasenastribhirbāṇairvivyādha yudhi pāṇḍavam |
mitradevastriṣaṣṭyā ca candradevaśca saptabhiḥ || 8-19-8||

MHB 8-19-9

मित्रवर्मा त्रिसप्तत्या सौश्रुतिश्चापि पञ्चभिः ।
शत्रुंजयश्च विंशत्या सुशर्मा नवभिः शरैः ॥ ८-१९-९॥
mitravarmā trisaptatyā sauśrutiścāpi pañcabhiḥ |
śatruṃjayaśca viṃśatyā suśarmā navabhiḥ śaraiḥ || 8-19-9||

MHB 8-19-10

शत्रुंजयं च राजानं हत्वा तत्र शिलाशितैः ।
सौश्रुतेः सशिरस्त्राणं शिरः कायादपाहरत् ।
त्वरितश्चन्द्रदेवं च शरैर्निन्ये यमक्षयम् ॥ ८-१९-१०॥
śatruṃjayaṃ ca rājānaṃ hatvā tatra śilāśitaiḥ |
sauśruteḥ saśirastrāṇaṃ śiraḥ kāyādapāharat |
tvaritaścandradevaṃ ca śarairninye yamakṣayam || 8-19-10||

MHB 8-19-11

अथेतरान्महाराज यतमानान्महारथान् ।
पञ्चभिः पञ्चभिर्बाणैरेकैकं प्रत्यवारयत् ॥ ८-१९-११॥
athetarānmahārāja yatamānānmahārathān |
pañcabhiḥ pañcabhirbāṇairekaikaṃ pratyavārayat || 8-19-11||

MHB 8-19-12

सत्यसेनस्तु संक्रुद्धस्तोमरं व्यसृजन्महत् ।
समुद्दिश्य रणे कृष्णं सिंहनादं ननाद च ॥ ८-१९-१२॥
satyasenastu saṃkruddhastomaraṃ vyasṛjanmahat |
samuddiśya raṇe kṛṣṇaṃ siṃhanādaṃ nanāda ca || 8-19-12||

MHB 8-19-13

स निर्भिद्य भुजं सव्यं माधवस्य महात्मनः ।
अयस्मयो महाचण्डो जगाम धरणीं तदा ॥ ८-१९-१३॥
sa nirbhidya bhujaṃ savyaṃ mādhavasya mahātmanaḥ |
ayasmayo mahācaṇḍo jagāma dharaṇīṃ tadā || 8-19-13||

MHB 8-19-14

माधवस्य तु विद्धस्य तोमरेण महारणे ।
प्रतोदः प्रापतद्धस्ताद्रश्मयश्च विशां पते ॥ ८-१९-१४॥
mādhavasya tu viddhasya tomareṇa mahāraṇe |
pratodaḥ prāpataddhastādraśmayaśca viśāṃ pate || 8-19-14||

MHB 8-19-15

स प्रतोदं पुनर्गृह्य रश्मींश्चैव महायशाः ।
वाहयामास तानश्वान्सत्यसेनरथं प्रति ॥ ८-१९-१५॥
sa pratodaṃ punargṛhya raśmīṃścaiva mahāyaśāḥ |
vāhayāmāsa tānaśvānsatyasenarathaṃ prati || 8-19-15||

MHB 8-19-16

विष्वक्सेनं तु निर्भिन्नं प्रेक्ष्य पार्थो धनंजयः ।
सत्यसेनं शरैस्तीक्ष्णैर्दारयित्वा महाबलः ॥ ८-१९-१६॥
viṣvaksenaṃ tu nirbhinnaṃ prekṣya pārtho dhanaṃjayaḥ |
satyasenaṃ śaraistīkṣṇairdārayitvā mahābalaḥ || 8-19-16||

MHB 8-19-17

ततः सुनिशितैर्बाणै राज्ञस्तस्य महच्छिरः ।
कुण्डलोपचितं कायाच्चकर्त पृतनान्तरे ॥ ८-१९-१७॥
tataḥ suniśitairbāṇai rājñastasya mahacchiraḥ |
kuṇḍalopacitaṃ kāyāccakarta pṛtanāntare || 8-19-17||

MHB 8-19-18

तं निहत्य शितैर्बाणैर्मित्रवर्माणमाक्षिपत् ।
वत्सदन्तेन तीक्ष्णेन सारथिं चास्य मारिष ॥ ८-१९-१८॥
taṃ nihatya śitairbāṇairmitravarmāṇamākṣipat |
vatsadantena tīkṣṇena sārathiṃ cāsya māriṣa || 8-19-18||

MHB 8-19-19

ततः शरशतैर्भूयः संशप्तकगणान्वशी ।
पातयामास संक्रुद्धः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ८-१९-१९॥
tataḥ śaraśatairbhūyaḥ saṃśaptakagaṇānvaśī |
pātayāmāsa saṃkruddhaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ || 8-19-19||

MHB 8-19-20

ततो रजतपुङ्खेन राज्ञः शीर्षं महात्मनः ।
मित्रदेवस्य चिच्छेद क्षुरप्रेण महायशाः ।
सुशर्माणं च संक्रुद्धो जत्रुदेशे समार्दयत् ॥ ८-१९-२०॥
tato rajatapuṅkhena rājñaḥ śīrṣaṃ mahātmanaḥ |
mitradevasya ciccheda kṣurapreṇa mahāyaśāḥ |
suśarmāṇaṃ ca saṃkruddho jatrudeśe samārdayat || 8-19-20||

MHB 8-19-21

ततः संशप्तकाः सर्वे परिवार्य धनंजयम् ।
शस्त्रौघैर्ममृदुः क्रुद्धा नादयन्तो दिशो दश ॥ ८-१९-२१॥
tataḥ saṃśaptakāḥ sarve parivārya dhanaṃjayam |
śastraughairmamṛduḥ kruddhā nādayanto diśo daśa || 8-19-21||

MHB 8-19-22

अभ्यर्दितस्तु तैर्जिष्णुः शक्रतुल्यपराक्रमः ।
ऐन्द्रमस्त्रममेयात्मा प्रादुश्चक्रे महारथः ।
ततः शरसहस्राणि प्रादुरासन्विशां पते ॥ ८-१९-२२॥
abhyarditastu tairjiṣṇuḥ śakratulyaparākramaḥ |
aindramastramameyātmā prāduścakre mahārathaḥ |
tataḥ śarasahasrāṇi prādurāsanviśāṃ pate || 8-19-22||

MHB 8-19-23

ध्वजानां छिद्यमानानां कार्मुकाणां च संयुगे ।
रथानां सपताकानां तूणीराणां शरैः सह ॥ ८-१९-२३॥
dhvajānāṃ chidyamānānāṃ kārmukāṇāṃ ca saṃyuge |
rathānāṃ sapatākānāṃ tūṇīrāṇāṃ śaraiḥ saha || 8-19-23||

MHB 8-19-24

अक्षाणामथ योक्त्राणां चक्राणां रश्मिभिः सह ।
कूबराणां वरूथानां पृषत्कानां च संयुगे ॥ ८-१९-२४॥
akṣāṇāmatha yoktrāṇāṃ cakrāṇāṃ raśmibhiḥ saha |
kūbarāṇāṃ varūthānāṃ pṛṣatkānāṃ ca saṃyuge || 8-19-24||

MHB 8-19-25

अश्मनां पततां चैव प्रासानामृष्टिभिः सह ।
गदानां परिघाणां च शक्तीनां तोमरैः सह ॥ ८-१९-२५॥
aśmanāṃ patatāṃ caiva prāsānāmṛṣṭibhiḥ saha |
gadānāṃ parighāṇāṃ ca śaktīnāṃ tomaraiḥ saha || 8-19-25||

MHB 8-19-26

शतघ्नीनां सचक्राणां भुजानामूरुभिः सह ।
कण्ठसूत्राङ्गदानां च केयूराणां च मारिष ॥ ८-१९-२६॥
śataghnīnāṃ sacakrāṇāṃ bhujānāmūrubhiḥ saha |
kaṇṭhasūtrāṅgadānāṃ ca keyūrāṇāṃ ca māriṣa || 8-19-26||

MHB 8-19-27

हाराणामथ निष्काणां तनुत्राणां च भारत ।
छत्राणां व्यजनानां च शिरसां मुकुटैः सह ।
अश्रूयत महाञ्शब्दस्तत्र तत्र विशां पते ॥ ८-१९-२७॥
hārāṇāmatha niṣkāṇāṃ tanutrāṇāṃ ca bhārata |
chatrāṇāṃ vyajanānāṃ ca śirasāṃ mukuṭaiḥ saha |
aśrūyata mahāñśabdastatra tatra viśāṃ pate || 8-19-27||

MHB 8-19-28

सकुण्डलानि स्वक्षीणि पूर्णचन्द्रनिभानि च ।
शिरांस्युर्व्यामदृश्यन्त तारागण इवाम्बरे ॥ ८-१९-२८॥
sakuṇḍalāni svakṣīṇi pūrṇacandranibhāni ca |
śirāṃsyurvyāmadṛśyanta tārāgaṇa ivāmbare || 8-19-28||

MHB 8-19-29

सुस्रग्वीणि सुवासांसि चन्दनेनोक्षितानि च ।
शरीराणि व्यदृश्यन्त हतानां च महीतले ।
गन्धर्वनगराकारं घोरमायोधनं तदा ॥ ८-१९-२९॥
susragvīṇi suvāsāṃsi candanenokṣitāni ca |
śarīrāṇi vyadṛśyanta hatānāṃ ca mahītale |
gandharvanagarākāraṃ ghoramāyodhanaṃ tadā || 8-19-29||

MHB 8-19-30

निहतै राजपुत्रैश्च क्षत्रियैश्च महाबलैः ।
हस्तिभिः पतितैश्चैव तुरगैश्चाभवन्मही ।
अगम्यमार्गा समरे विशीर्णैरिव पर्वतैः ॥ ८-१९-३०॥
nihatai rājaputraiśca kṣatriyaiśca mahābalaiḥ |
hastibhiḥ patitaiścaiva turagaiścābhavanmahī |
agamyamārgā samare viśīrṇairiva parvataiḥ || 8-19-30||

MHB 8-19-31

नासीच्चक्रपथश्चैव पाण्डवस्य महात्मनः ।
निघ्नतः शात्रवान्भल्लैर्हस्त्यश्वं चामितं महत् ॥ ८-१९-३१॥
nāsīccakrapathaścaiva pāṇḍavasya mahātmanaḥ |
nighnataḥ śātravānbhallairhastyaśvaṃ cāmitaṃ mahat || 8-19-31||

MHB 8-19-32

आ तुम्बादवसीदन्ति रथचक्राणि मारिष ।
रणे विचरतस्तस्य तस्मिँल्लोहितकर्दमे ॥ ८-१९-३२॥
ā tumbādavasīdanti rathacakrāṇi māriṣa |
raṇe vicaratastasya tasmi~llohitakardame || 8-19-32||

MHB 8-19-33

सीदमानानि चक्राणि समूहुस्तुरगा भृशम् ।
श्रमेण महता युक्ता मनोमारुतरंहसः ॥ ८-१९-३३॥
sīdamānāni cakrāṇi samūhusturagā bhṛśam |
śrameṇa mahatā yuktā manomārutaraṃhasaḥ || 8-19-33||

MHB 8-19-34

वध्यमानं तु तत्सैन्यं पाण्डुपुत्रेण धन्विना ।
प्रायशो विमुखं सर्वं नावतिष्ठत संयुगे ॥ ८-१९-३४॥
vadhyamānaṃ tu tatsainyaṃ pāṇḍuputreṇa dhanvinā |
prāyaśo vimukhaṃ sarvaṃ nāvatiṣṭhata saṃyuge || 8-19-34||

MHB 8-19-35

ताञ्जित्वा समरे जिष्णुः संशप्तकगणान्बहून् ।
रराज स महाराज विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ॥ ८-१९-३५॥
tāñjitvā samare jiṣṇuḥ saṃśaptakagaṇānbahūn |
rarāja sa mahārāja vidhūmo'gniriva jvalan || 8-19-35||

MHB 8-19-36

युधिष्ठिरं महाराज विसृजन्तं शरान्बहून् ।
स्वयं दुर्योधनो राजा प्रत्यगृह्णादभीतवत् ॥ ८-१९-३६॥
yudhiṣṭhiraṃ mahārāja visṛjantaṃ śarānbahūn |
svayaṃ duryodhano rājā pratyagṛhṇādabhītavat || 8-19-36||

MHB 8-19-37

तमापतन्तं सहसा तव पुत्रं महाबलम् ।
धर्मराजो द्रुतं विद्ध्वा तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ८-१९-३७॥
tamāpatantaṃ sahasā tava putraṃ mahābalam |
dharmarājo drutaṃ viddhvā tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 8-19-37||

MHB 8-19-38

स च तं प्रतिविव्याध नवभिर्निशितैः शरैः ।
सारथिं चास्य भल्लेन भृशं क्रुद्धोऽभ्यताडयत् ॥ ८-१९-३८॥
sa ca taṃ prativivyādha navabhirniśitaiḥ śaraiḥ |
sārathiṃ cāsya bhallena bhṛśaṃ kruddho'bhyatāḍayat || 8-19-38||

MHB 8-19-39

ततो युधिष्ठिरो राजा हेमपुङ्खाञ्शिलीमुखान् ।
दुर्योधनाय चिक्षेप त्रयोदश शिलाशितान् ॥ ८-१९-३९॥
tato yudhiṣṭhiro rājā hemapuṅkhāñśilīmukhān |
duryodhanāya cikṣepa trayodaśa śilāśitān || 8-19-39||

MHB 8-19-40

चतुर्भिश्चतुरो वाहांस्तस्य हत्वा महारथः ।
पञ्चमेन शिरः कायात्सारथेस्तु समाक्षिपत् ॥ ८-१९-४०॥
caturbhiścaturo vāhāṃstasya hatvā mahārathaḥ |
pañcamena śiraḥ kāyātsārathestu samākṣipat || 8-19-40||

MHB 8-19-41

षष्ठेन च ध्वजं राज्ञः सप्तमेन च कार्मुकम् ।
अष्टमेन तथा खड्गं पातयामास भूतले ।
पञ्चभिर्नृपतिं चापि धर्मराजोऽर्दयद्भृशम् ॥ ८-१९-४१॥
ṣaṣṭhena ca dhvajaṃ rājñaḥ saptamena ca kārmukam |
aṣṭamena tathā khaḍgaṃ pātayāmāsa bhūtale |
pañcabhirnṛpatiṃ cāpi dharmarājo'rdayadbhṛśam || 8-19-41||

MHB 8-19-42

हताश्वात्तु रथात्तस्मादवप्लुत्य सुतस्तव ।
उत्तमं व्यसनं प्राप्तो भूमावेव व्यतिष्ठत ॥ ८-१९-४२॥
hatāśvāttu rathāttasmādavaplutya sutastava |
uttamaṃ vyasanaṃ prāpto bhūmāveva vyatiṣṭhata || 8-19-42||

MHB 8-19-43

तं तु कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा कर्णद्रौणिकृपादयः ।
अभ्यवर्तन्त सहिताः परीप्सन्तो नराधिपम् ॥ ८-१९-४३॥
taṃ tu kṛcchragataṃ dṛṣṭvā karṇadrauṇikṛpādayaḥ |
abhyavartanta sahitāḥ parīpsanto narādhipam || 8-19-43||

MHB 8-19-44

अथ पाण्डुसुताः सर्वे परिवार्य युधिष्ठिरम् ।
अभ्ययुः समरे राजंस्ततो युद्धमवर्तत ॥ ८-१९-४४॥
atha pāṇḍusutāḥ sarve parivārya yudhiṣṭhiram |
abhyayuḥ samare rājaṃstato yuddhamavartata || 8-19-44||

MHB 8-19-45

अथ तूर्यसहस्राणि प्रावाद्यन्त महामृधे ।
क्ष्वेडाः किलकिलाशब्दाः प्रादुरासन्महीपते ।
यदभ्यगच्छन्समरे पाञ्चालाः कौरवैः सह ॥ ८-१९-४५॥
atha tūryasahasrāṇi prāvādyanta mahāmṛdhe |
kṣveḍāḥ kilakilāśabdāḥ prādurāsanmahīpate |
yadabhyagacchansamare pāñcālāḥ kauravaiḥ saha || 8-19-45||

MHB 8-19-46

नरा नरैः समाजग्मुर्वारणा वरवारणैः ।
रथाश्च रथिभिः सार्धं हयाश्च हयसादिभिः ॥ ८-१९-४६॥
narā naraiḥ samājagmurvāraṇā varavāraṇaiḥ |
rathāśca rathibhiḥ sārdhaṃ hayāśca hayasādibhiḥ || 8-19-46||

MHB 8-19-47

द्वंद्वान्यासन्महाराज प्रेक्षणीयानि संयुगे ।
विस्मापनान्यचिन्त्यानि शस्त्रवन्त्युत्तमानि च ॥ ८-१९-४७॥
dvaṃdvānyāsanmahārāja prekṣaṇīyāni saṃyuge |
vismāpanānyacintyāni śastravantyuttamāni ca || 8-19-47||

MHB 8-19-48

अयुध्यन्त महावेगाः परस्परवधैषिणः ।
अन्योन्यं समरे जघ्नुर्योधव्रतमनुष्ठिताः ।
न हि ते समरं चक्रुः पृष्ठतो वै कथंचन ॥ ८-१९-४८॥
ayudhyanta mahāvegāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ |
anyonyaṃ samare jaghnuryodhavratamanuṣṭhitāḥ |
na hi te samaraṃ cakruḥ pṛṣṭhato vai kathaṃcana || 8-19-48||

MHB 8-19-49

मुहूर्तमेव तद्युद्धमासीन्मधुरदर्शनम् ।
तत उन्मत्तवद्राजन्निर्मर्यादमवर्तत ॥ ८-१९-४९॥
muhūrtameva tadyuddhamāsīnmadhuradarśanam |
tata unmattavadrājannirmaryādamavartata || 8-19-49||

MHB 8-19-50

रथी नागं समासाद्य विचरन्रणमूर्धनि ।
प्रेषयामास कालाय शरैः संनतपर्वभिः ॥ ८-१९-५०॥
rathī nāgaṃ samāsādya vicaranraṇamūrdhani |
preṣayāmāsa kālāya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ || 8-19-50||

MHB 8-19-51

नागा हयान्समासाद्य विक्षिपन्तो बहूनथ ।
द्रावयामासुरत्युग्रास्तत्र तत्र तदा तदा ॥ ८-१९-५१॥
nāgā hayānsamāsādya vikṣipanto bahūnatha |
drāvayāmāsuratyugrāstatra tatra tadā tadā || 8-19-51||

MHB 8-19-52

विद्राव्य च बहूनश्वान्नागा राजन्बलोत्कटाः ।
विषाणैश्चापरे जघ्नुर्ममृदुश्चापरे भृशम् ॥ ८-१९-५२॥
vidrāvya ca bahūnaśvānnāgā rājanbalotkaṭāḥ |
viṣāṇaiścāpare jaghnurmamṛduścāpare bhṛśam || 8-19-52||

MHB 8-19-53

साश्वारोहांश्च तुरगान्विषाणैर्बिभिदू रणे ।
अपरांश्चिक्षिपुर्वेगात्प्रगृह्यातिबलास्तथा ॥ ८-१९-५३॥
sāśvārohāṃśca turagānviṣāṇairbibhidū raṇe |
aparāṃścikṣipurvegātpragṛhyātibalāstathā || 8-19-53||

MHB 8-19-54

पादातैराहता नागा विवरेषु समन्ततः ।
चक्रुरार्तस्वरं घोरं व्यद्रवन्त दिशो दश ॥ ८-१९-५४॥
pādātairāhatā nāgā vivareṣu samantataḥ |
cakrurārtasvaraṃ ghoraṃ vyadravanta diśo daśa || 8-19-54||

MHB 8-19-55

पदातीनां तु सहसा प्रद्रुतानां महामृधे ।
उत्सृज्याभरणं तूर्णमवप्लुत्य रणाजिरे ॥ ८-१९-५५॥
padātīnāṃ tu sahasā pradrutānāṃ mahāmṛdhe |
utsṛjyābharaṇaṃ tūrṇamavaplutya raṇājire || 8-19-55||

MHB 8-19-56

निमित्तं मन्यमानास्तु परिणम्य महागजाः ।
जगृहुर्बिभिदुश्चैव चित्राण्याभरणानि च ॥ ८-१९-५६॥
nimittaṃ manyamānāstu pariṇamya mahāgajāḥ |
jagṛhurbibhiduścaiva citrāṇyābharaṇāni ca || 8-19-56||

MHB 8-19-57

प्रतिमानेषु कुम्भेषु दन्तवेष्टेषु चापरे ।
निगृहीता भृशं नागाः प्रासतोमरशक्तिभिः ॥ ८-१९-५७॥
pratimāneṣu kumbheṣu dantaveṣṭeṣu cāpare |
nigṛhītā bhṛśaṃ nāgāḥ prāsatomaraśaktibhiḥ || 8-19-57||

MHB 8-19-58

निगृह्य च गदाः केचित्पार्श्वस्थैर्भृशदारुणैः ।
रथाश्वसादिभिस्तत्र संभिन्ना न्यपतन्भुवि ॥ ८-१९-५८॥
nigṛhya ca gadāḥ kecitpārśvasthairbhṛśadāruṇaiḥ |
rathāśvasādibhistatra saṃbhinnā nyapatanbhuvi || 8-19-58||

MHB 8-19-59

सरथं सादिनं तत्र अपरे तु महागजाः ।
भूमावमृद्नन्वेगेन सवर्माणं पताकिनम् ॥ ८-१९-५९॥
sarathaṃ sādinaṃ tatra apare tu mahāgajāḥ |
bhūmāvamṛdnanvegena savarmāṇaṃ patākinam || 8-19-59||

MHB 8-19-60

रथं नागाः समासाद्य धुरि गृह्य च मारिष ।
व्याक्षिपन्सहसा तत्र घोररूपे महामृधे ॥ ८-१९-६०॥
rathaṃ nāgāḥ samāsādya dhuri gṛhya ca māriṣa |
vyākṣipansahasā tatra ghorarūpe mahāmṛdhe || 8-19-60||

MHB 8-19-61

नाराचैर्निहतश्चापि निपपात महागजः ।
पर्वतस्येव शिखरं वज्रभग्नं महीतले ॥ ८-१९-६१॥
nārācairnihataścāpi nipapāta mahāgajaḥ |
parvatasyeva śikharaṃ vajrabhagnaṃ mahītale || 8-19-61||

MHB 8-19-62

योधा योधान्समासाद्य मुष्टिभिर्व्यहनन्युधि ।
केशेष्वन्योन्यमाक्षिप्य चिच्छिदुर्बिभिदुः सह ॥ ८-१९-६२॥
yodhā yodhānsamāsādya muṣṭibhirvyahananyudhi |
keśeṣvanyonyamākṣipya cicchidurbibhiduḥ saha || 8-19-62||

MHB 8-19-63

उद्यम्य च भुजावन्यो निक्षिप्य च महीतले ।
पदा चोरः समाक्रम्य स्फुरतो व्यहनच्छिरः ॥ ८-१९-६३॥
udyamya ca bhujāvanyo nikṣipya ca mahītale |
padā coraḥ samākramya sphurato vyahanacchiraḥ || 8-19-63||

MHB 8-19-64

मृतमन्यो महाराज पद्भ्यां ताडितवांस्तदा ।
जीवतश्च तथैवान्यः शस्त्रं काये न्यमज्जयत् ॥ ८-१९-६४॥
mṛtamanyo mahārāja padbhyāṃ tāḍitavāṃstadā |
jīvataśca tathaivānyaḥ śastraṃ kāye nyamajjayat || 8-19-64||

MHB 8-19-65

मुष्टियुद्धं महच्चासीद्योधानां तत्र भारत ।
तथा केशग्रहश्चोग्रो बाहुयुद्धं च केवलम् ॥ ८-१९-६५॥
muṣṭiyuddhaṃ mahaccāsīdyodhānāṃ tatra bhārata |
tathā keśagrahaścogro bāhuyuddhaṃ ca kevalam || 8-19-65||

MHB 8-19-66

समासक्तस्य चान्येन अविज्ञातस्तथापरः ।
जहार समरे प्राणान्नानाशस्त्रैरनेकधा ॥ ८-१९-६६॥
samāsaktasya cānyena avijñātastathāparaḥ |
jahāra samare prāṇānnānāśastrairanekadhā || 8-19-66||

MHB 8-19-67

संसक्तेषु च योधेषु वर्तमाने च संकुले ।
कबन्धान्युत्थितानि स्म शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ८-१९-६७॥
saṃsakteṣu ca yodheṣu vartamāne ca saṃkule |
kabandhānyutthitāni sma śataśo'tha sahasraśaḥ || 8-19-67||

MHB 8-19-68

लोहितैः सिच्यमानानि शस्त्राणि कवचानि च ।
महारङ्गानुरक्तानि वस्त्राणीव चकाशिरे ॥ ८-१९-६८॥
lohitaiḥ sicyamānāni śastrāṇi kavacāni ca |
mahāraṅgānuraktāni vastrāṇīva cakāśire || 8-19-68||

MHB 8-19-69

एवमेतन्महायुद्धं दारुणं भृशसंकुलम् ।
उन्मत्तरङ्गप्रतिमं शब्देनापूरयज्जगत् ॥ ८-१९-६९॥
evametanmahāyuddhaṃ dāruṇaṃ bhṛśasaṃkulam |
unmattaraṅgapratimaṃ śabdenāpūrayajjagat || 8-19-69||

MHB 8-19-70

नैव स्वे न परे राजन्विज्ञायन्ते शरातुराः ।
योद्धव्यमिति युध्यन्ते राजानो जयगृद्धिनः ॥ ८-१९-७०॥
naiva sve na pare rājanvijñāyante śarāturāḥ |
yoddhavyamiti yudhyante rājāno jayagṛddhinaḥ || 8-19-70||

MHB 8-19-71

स्वान्स्वे जघ्नुर्महाराज परांश्चैव समागतान् ।
उभयोः सेनयोर्वीरैर्व्याकुलं समपद्यत ॥ ८-१९-७१॥
svānsve jaghnurmahārāja parāṃścaiva samāgatān |
ubhayoḥ senayorvīrairvyākulaṃ samapadyata || 8-19-71||

MHB 8-19-72

रथैर्भग्नैर्महाराज वारणैश्च निपातितैः ।
हयैश्च पतितैस्तत्र नरैश्च विनिपातितैः ॥ ८-१९-७२॥
rathairbhagnairmahārāja vāraṇaiśca nipātitaiḥ |
hayaiśca patitaistatra naraiśca vinipātitaiḥ || 8-19-72||

MHB 8-19-73

अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा ।
क्षणेनासीन्महाराज क्षतजौघप्रवर्तिनी ॥ ८-१९-७३॥
agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā |
kṣaṇenāsīnmahārāja kṣatajaughapravartinī || 8-19-73||

MHB 8-19-74

पाञ्चालानवधीत्कर्णस्त्रिगर्तांश्च धनंजयः ।
भीमसेनः कुरून्राजन्हस्त्यनीकं च सर्वशः ॥ ८-१९-७४॥
pāñcālānavadhītkarṇastrigartāṃśca dhanaṃjayaḥ |
bhīmasenaḥ kurūnrājanhastyanīkaṃ ca sarvaśaḥ || 8-19-74||

MHB 8-19-75

एवमेष क्षयो वृत्तः कुरुपाण्डवसेनयोः ।
अपराह्णे महाराज काङ्क्षन्त्योर्विपुलं जयम् ॥ ८-१९-७५॥
evameṣa kṣayo vṛttaḥ kurupāṇḍavasenayoḥ |
aparāhṇe mahārāja kāṅkṣantyorvipulaṃ jayam || 8-19-75||

Adhyaya: 20/69 (32)

MHB 8-20-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
अतितीव्राणि दुःखानि दुःसहानि बहूनि च ।
तवाहं संजयाश्रौषं पुत्राणां मम संक्षयम् ॥ ८-२०-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
atitīvrāṇi duḥkhāni duḥsahāni bahūni ca |
tavāhaṃ saṃjayāśrauṣaṃ putrāṇāṃ mama saṃkṣayam || 8-20-1||

MHB 8-20-2

तथा तु मे कथयसे यथा युद्धं तु वर्तते ।
न सन्ति सूत कौरव्या इति मे नैष्ठिकी मतिः ॥ ८-२०-२॥
tathā tu me kathayase yathā yuddhaṃ tu vartate |
na santi sūta kauravyā iti me naiṣṭhikī matiḥ || 8-20-2||

MHB 8-20-3

दुर्योधनस्तु विरथः कृतस्तत्र महारणे ।
धर्मपुत्रः कथं चक्रे तस्मिन्वा नृपतिः कथम् ॥ ८-२०-३॥
duryodhanastu virathaḥ kṛtastatra mahāraṇe |
dharmaputraḥ kathaṃ cakre tasminvā nṛpatiḥ katham || 8-20-3||

MHB 8-20-4

अपराह्णे कथं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् ।
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन कुशलो ह्यसि संजय ॥ ८-२०-४॥
aparāhṇe kathaṃ yuddhamabhavallomaharṣaṇam |
tanmamācakṣva tattvena kuśalo hyasi saṃjaya || 8-20-4||

MHB 8-20-5

संजय उवाच ।
संसक्तेषु च सैन्येषु युध्यमानेषु भागशः ।
रथमन्यं समास्थाय पुत्रस्तव विशां पते ॥ ८-२०-५॥
saṃjaya uvāca |
saṃsakteṣu ca sainyeṣu yudhyamāneṣu bhāgaśaḥ |
rathamanyaṃ samāsthāya putrastava viśāṃ pate || 8-20-5||

MHB 8-20-6

क्रोधेन महताविष्टः सविषो भुजगो यथा ।
दुर्योधनस्तु दृष्ट्वा वै धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
उवाच सूत त्वरितं याहि याहीति भारत ॥ ८-२०-६॥
krodhena mahatāviṣṭaḥ saviṣo bhujago yathā |
duryodhanastu dṛṣṭvā vai dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
uvāca sūta tvaritaṃ yāhi yāhīti bhārata || 8-20-6||

MHB 8-20-7

अत्र मां प्रापय क्षिप्रं सारथे यत्र पाण्डवः ।
ध्रियमाणेन छत्रेण राजा राजति दंशितः ॥ ८-२०-७॥
atra māṃ prāpaya kṣipraṃ sārathe yatra pāṇḍavaḥ |
dhriyamāṇena chatreṇa rājā rājati daṃśitaḥ || 8-20-7||

MHB 8-20-8

स सूतश्चोदितो राज्ञा राज्ञः स्यन्दनमुत्तमम् ।
युधिष्ठिरस्याभिमुखं प्रेषयामास संयुगे ॥ ८-२०-८॥
sa sūtaścodito rājñā rājñaḥ syandanamuttamam |
yudhiṣṭhirasyābhimukhaṃ preṣayāmāsa saṃyuge || 8-20-8||

MHB 8-20-9

ततो युधिष्ठिरः क्रुद्धः प्रमत्त इव सद्गवः ।
सारथिं चोदयामास याहि यत्र सुयोधनः ॥ ८-२०-९॥
tato yudhiṣṭhiraḥ kruddhaḥ pramatta iva sadgavaḥ |
sārathiṃ codayāmāsa yāhi yatra suyodhanaḥ || 8-20-9||

MHB 8-20-10

तौ समाजग्मतुर्वीरौ भ्रातरौ रथसत्तमौ ।
समेत्य च महावीर्यौ संनद्धौ युद्धदुर्मदौ ।
ततक्षतुर्महेष्वासौ शरैरन्योन्यमाहवे ॥ ८-२०-१०॥
tau samājagmaturvīrau bhrātarau rathasattamau |
sametya ca mahāvīryau saṃnaddhau yuddhadurmadau |
tatakṣaturmaheṣvāsau śarairanyonyamāhave || 8-20-10||

MHB 8-20-11

ततो दुर्योधनो राजा धर्मशीलस्य मारिष ।
शिलाशितेन भल्लेन धनुश्चिच्छेद संयुगे ।
तं नामृष्यत संक्रुद्धो व्यवसायं युधिष्ठिरः ॥ ८-२०-११॥
tato duryodhano rājā dharmaśīlasya māriṣa |
śilāśitena bhallena dhanuściccheda saṃyuge |
taṃ nāmṛṣyata saṃkruddho vyavasāyaṃ yudhiṣṭhiraḥ || 8-20-11||

MHB 8-20-12

अपविध्य धनुश्छिन्नं क्रोधसंरक्तलोचनः ।
अन्यत्कार्मुकमादाय धर्मपुत्रश्चमूमुखे ॥ ८-२०-१२॥
apavidhya dhanuśchinnaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ |
anyatkārmukamādāya dharmaputraścamūmukhe || 8-20-12||

MHB 8-20-13

दुर्योधनस्य चिच्छेद ध्वजं कार्मुकमेव च ।
अथान्यद्धनुरादाय प्रत्यविध्यत पाण्डवम् ॥ ८-२०-१३॥
duryodhanasya ciccheda dhvajaṃ kārmukameva ca |
athānyaddhanurādāya pratyavidhyata pāṇḍavam || 8-20-13||

MHB 8-20-14

तावन्योन्यं सुसंरब्धौ शरवर्षाण्यमुञ्चताम् ।
सिंहाविव सुसंक्रुद्धौ परस्परजिगीषया ॥ ८-२०-१४॥
tāvanyonyaṃ susaṃrabdhau śaravarṣāṇyamuñcatām |
siṃhāviva susaṃkruddhau parasparajigīṣayā || 8-20-14||

MHB 8-20-15

अन्योन्यं जघ्नतुश्चैव नर्दमानौ वृषाविव ।
अन्योन्यं प्रेक्षमाणौ च चेरतुस्तौ महारथौ ॥ ८-२०-१५॥
anyonyaṃ jaghnatuścaiva nardamānau vṛṣāviva |
anyonyaṃ prekṣamāṇau ca ceratustau mahārathau || 8-20-15||

MHB 8-20-16

ततः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यं सुकृतव्रणौ ।
विरेजतुर्महाराज पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ ८-२०-१६॥
tataḥ pūrṇāyatotsṛṣṭairanyonyaṃ sukṛtavraṇau |
virejaturmahārāja puṣpitāviva kiṃśukau || 8-20-16||

MHB 8-20-17

ततो राजन्प्रतिभयान्सिंहनादान्मुहुर्मुहुः ।
तलयोश्च तथा शब्दान्धनुषोश्च महाहवे ॥ ८-२०-१७॥
tato rājanpratibhayānsiṃhanādānmuhurmuhuḥ |
talayośca tathā śabdāndhanuṣośca mahāhave || 8-20-17||

MHB 8-20-18

शङ्खशब्दरवांश्चैव चक्रतुस्तौ रथोत्तमौ ।
अन्योन्यं च महाराज पीडयां चक्रतुर्भृशम् ॥ ८-२०-१८॥
śaṅkhaśabdaravāṃścaiva cakratustau rathottamau |
anyonyaṃ ca mahārāja pīḍayāṃ cakraturbhṛśam || 8-20-18||

MHB 8-20-19

ततो युधिष्ठिरो राजा तव पुत्रं त्रिभिः शरैः ।
आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रवेगो दुरासदः ॥ ८-२०-१९॥
tato yudhiṣṭhiro rājā tava putraṃ tribhiḥ śaraiḥ |
ājaghānorasi kruddho vajravego durāsadaḥ || 8-20-19||

MHB 8-20-20

प्रतिविव्याध तं तूर्णं तव पुत्रो महीपतिम् ।
पञ्चभिर्निशितैर्बाणैर्हेमपुङ्खैः शिलाशितैः ॥ ८-२०-२०॥
prativivyādha taṃ tūrṇaṃ tava putro mahīpatim |
pañcabhirniśitairbāṇairhemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ || 8-20-20||

MHB 8-20-21

ततो दुर्योधनो राजा शक्तिं चिक्षेप भारत ।
सर्वपारशवीं तीक्ष्णां महोल्काप्रतिमां तदा ॥ ८-२०-२१॥
tato duryodhano rājā śaktiṃ cikṣepa bhārata |
sarvapāraśavīṃ tīkṣṇāṃ maholkāpratimāṃ tadā || 8-20-21||

MHB 8-20-22

तामापतन्तीं सहसा धर्मराजः शिलाशितैः ।
त्रिभिश्चिच्छेद सहसा तं च विव्याध सप्तभिः ॥ ८-२०-२२॥
tāmāpatantīṃ sahasā dharmarājaḥ śilāśitaiḥ |
tribhiściccheda sahasā taṃ ca vivyādha saptabhiḥ || 8-20-22||

MHB 8-20-23

निपपात ततः साथ हेमदण्डा महाघना ।
निपतन्ती महोल्केव व्यराजच्छिखिसंनिभा ॥ ८-२०-२३॥
nipapāta tataḥ sātha hemadaṇḍā mahāghanā |
nipatantī maholkeva vyarājacchikhisaṃnibhā || 8-20-23||

MHB 8-20-24

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा पुत्रस्तव विशां पते ।
नवभिर्निशितैर्भल्लैर्निजघान युधिष्ठिरम् ॥ ८-२०-२४॥
śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā putrastava viśāṃ pate |
navabhirniśitairbhallairnijaghāna yudhiṣṭhiram || 8-20-24||

MHB 8-20-25

सोऽतिविद्धो बलवतामग्रणीः शत्रुतापनः ।
दुर्योधनं समुद्दिश्य बाणं जग्राह सत्वरः ॥ ८-२०-२५॥
so'tividdho balavatāmagraṇīḥ śatrutāpanaḥ |
duryodhanaṃ samuddiśya bāṇaṃ jagrāha satvaraḥ || 8-20-25||

MHB 8-20-26

समाधत्त च तं बाणं धनुष्युग्रं महाबलः ।
चिक्षेप च ततो राजा राज्ञः क्रुद्धः पराक्रमी ॥ ८-२०-२६॥
samādhatta ca taṃ bāṇaṃ dhanuṣyugraṃ mahābalaḥ |
cikṣepa ca tato rājā rājñaḥ kruddhaḥ parākramī || 8-20-26||

MHB 8-20-27

स तु बाणः समासाद्य तव पुत्रं महारथम् ।
व्यमोहयत राजानं धरणीं च जगाम ह ॥ ८-२०-२७॥
sa tu bāṇaḥ samāsādya tava putraṃ mahāratham |
vyamohayata rājānaṃ dharaṇīṃ ca jagāma ha || 8-20-27||

MHB 8-20-28

ततो दुर्योधनः क्रुद्धो गदामुद्यम्य वेगितः ।
विधित्सुः कलहस्यान्तमभिदुद्राव पाण्डवम् ॥ ८-२०-२८॥
tato duryodhanaḥ kruddho gadāmudyamya vegitaḥ |
vidhitsuḥ kalahasyāntamabhidudrāva pāṇḍavam || 8-20-28||

MHB 8-20-29

तमालक्ष्योद्यतगदं दण्डहस्तमिवान्तकम् ।
धर्मराजो महाशक्तिं प्राहिणोत्तव सूनवे ।
दीप्यमानां महावेगां महोल्कां ज्वलितामिव ॥ ८-२०-२९॥
tamālakṣyodyatagadaṃ daṇḍahastamivāntakam |
dharmarājo mahāśaktiṃ prāhiṇottava sūnave |
dīpyamānāṃ mahāvegāṃ maholkāṃ jvalitāmiva || 8-20-29||

MHB 8-20-30

रथस्थः स तया विद्धो वर्म भित्त्वा महाहवे ।
भृशं संविग्नहृदयः पपात च मुमोह च ॥ ८-२०-३०॥
rathasthaḥ sa tayā viddho varma bhittvā mahāhave |
bhṛśaṃ saṃvignahṛdayaḥ papāta ca mumoha ca || 8-20-30||

MHB 8-20-31

ततस्त्वरितमागत्य कृतवर्मा तवात्मजम् ।
प्रत्यपद्यत राजानं मग्नं वै व्यसनार्णवे ॥ ८-२०-३१॥
tatastvaritamāgatya kṛtavarmā tavātmajam |
pratyapadyata rājānaṃ magnaṃ vai vyasanārṇave || 8-20-31||

MHB 8-20-32

भीमोऽपि महतीं गृह्य गदां हेमपरिष्कृताम् ।
अभिदुद्राव वेगेन कृतवर्माणमाहवे ।
एवं तदभवद्युद्धं त्वदीयानां परैः सह ॥ ८-२०-३२॥
bhīmo'pi mahatīṃ gṛhya gadāṃ hemapariṣkṛtām |
abhidudrāva vegena kṛtavarmāṇamāhave |
evaṃ tadabhavadyuddhaṃ tvadīyānāṃ paraiḥ saha || 8-20-32||

Adhyaya: 21/69 (42)

MHB 8-21-1

संजय उवाच ।
ततः कर्णं पुरस्कृत्य त्वदीया युद्धदुर्मदाः ।
पुनरावृत्य संग्रामं चक्रुर्देवासुरोपमम् ॥ ८-२१-१॥
saṃjaya uvāca |
tataḥ karṇaṃ puraskṛtya tvadīyā yuddhadurmadāḥ |
punarāvṛtya saṃgrāmaṃ cakrurdevāsuropamam || 8-21-1||

MHB 8-21-2

द्विरदरथनराश्वशङ्खशब्दैः परिहृषिता विविधैश्च शस्त्रपातैः ।
द्विरदरथपदातिसार्थवाहाः परिपतिताभिमुखाः प्रजह्रिरे ते ॥ ८-२१-२॥
dviradarathanarāśvaśaṅkhaśabdaiḥ parihṛṣitā vividhaiśca śastrapātaiḥ |
dviradarathapadātisārthavāhāḥ paripatitābhimukhāḥ prajahrire te || 8-21-2||

MHB 8-21-3

शरपरशुवरासिपट्टिशैरिषुभिरनेकविधैश्च सादिताः ।
द्विरदरथहया महाहवे वरपुरुषैः पुरुषाश्च वाहनैः ॥ ८-२१-३॥
śaraparaśuvarāsipaṭṭiśairiṣubhiranekavidhaiśca sāditāḥ |
dviradarathahayā mahāhave varapuruṣaiḥ puruṣāśca vāhanaiḥ || 8-21-3||

MHB 8-21-4

कमलदिनकरेन्दुसंनिभैः सितदशनैः सुमुखाक्षिनासिकैः ।
रुचिरमुकुटकुण्डलैर्मही पुरुषशिरोभिरवस्तृता बभौ ॥ ८-२१-४॥
kamaladinakarendusaṃnibhaiḥ sitadaśanaiḥ sumukhākṣināsikaiḥ |
ruciramukuṭakuṇḍalairmahī puruṣaśirobhiravastṛtā babhau || 8-21-4||

MHB 8-21-5

परिघमुसलशक्तितोमरैर्नखरभुशुण्डिगदाशतैर्द्रुताः ।
द्विरदनरहयाः सहस्रशो रुधिरनदीप्रवहास्तदाभवन् ॥ ८-२१-५॥
parighamusalaśaktitomarairnakharabhuśuṇḍigadāśatairdrutāḥ |
dviradanarahayāḥ sahasraśo rudhiranadīpravahāstadābhavan || 8-21-5||

MHB 8-21-6

प्रहतनररथाश्वकुञ्जरं प्रतिभयदर्शनमुल्बणं तदा ।
तदहितनिहतं बभौ बलं पितृपतिराष्ट्रमिव प्रजाक्षये ॥ ८-२१-६॥
prahatanararathāśvakuñjaraṃ pratibhayadarśanamulbaṇaṃ tadā |
tadahitanihataṃ babhau balaṃ pitṛpatirāṣṭramiva prajākṣaye || 8-21-6||

MHB 8-21-7

अथ तव नरदेव सैनिकास्तव च सुताः सुरसूनुसंनिभाः ।
अमितबलपुरःसरा रणे कुरुवृषभाः शिनिपुत्रमभ्ययुः ॥ ८-२१-७॥
atha tava naradeva sainikāstava ca sutāḥ surasūnusaṃnibhāḥ |
amitabalapuraḥsarā raṇe kuruvṛṣabhāḥ śiniputramabhyayuḥ || 8-21-7||

MHB 8-21-8

तदतिरुचिरभीममाबभौ पुरुषवराश्वरथद्विपाकुलम् ।
लवणजलसमुद्धतस्वनं बलममरासुरसैन्यसंनिभम् ॥ ८-२१-८॥
tadatirucirabhīmamābabhau puruṣavarāśvarathadvipākulam |
lavaṇajalasamuddhatasvanaṃ balamamarāsurasainyasaṃnibham || 8-21-8||

MHB 8-21-9

सुरपतिसमविक्रमस्ततस्त्रिदशवरावरजोपमं युधि ।
दिनकरकिरणप्रभैः पृषत्कै रवितनयोऽभ्यहनच्छिनिप्रवीरम् ॥ ८-२१-९॥
surapatisamavikramastatastridaśavarāvarajopamaṃ yudhi |
dinakarakiraṇaprabhaiḥ pṛṣatkai ravitanayo'bhyahanacchinipravīram || 8-21-9||

MHB 8-21-10

तमपि सरथवाजिसारथिं शिनिवृषभो विविधैः शरैस्त्वरन् ।
भुजगविषसमप्रभै रणे पुरुषवरं समवास्तृणोत्तदा ॥ ८-२१-१०॥
tamapi sarathavājisārathiṃ śinivṛṣabho vividhaiḥ śaraistvaran |
bhujagaviṣasamaprabhai raṇe puruṣavaraṃ samavāstṛṇottadā || 8-21-10||

MHB 8-21-11

शिनिवृषभशरप्रपीडितं तव सुहृदो वसुषेणमभ्ययुः ।
त्वरितमतिरथा रथर्षभं द्विरदरथाश्वपदातिभिः सह ॥ ८-२१-११॥
śinivṛṣabhaśaraprapīḍitaṃ tava suhṛdo vasuṣeṇamabhyayuḥ |
tvaritamatirathā ratharṣabhaṃ dviradarathāśvapadātibhiḥ saha || 8-21-11||

MHB 8-21-12

तमुदधिनिभमाद्रवद्बली त्वरिततरैः समभिद्रुतं परैः ।
द्रुपदसुतसखस्तदाकरोत्पुरुषरथाश्वगजक्षयं महत् ॥ ८-२१-१२॥
tamudadhinibhamādravadbalī tvaritataraiḥ samabhidrutaṃ paraiḥ |
drupadasutasakhastadākarotpuruṣarathāśvagajakṣayaṃ mahat || 8-21-12||

MHB 8-21-13

अथ पुरुषवरौ कृताह्निकौ भवमभिपूज्य यथाविधि प्रभुम् ।
अरिवधकृतनिश्चयौ द्रुतं तव बलमर्जुनकेशवौ सृतौ ॥ ८-२१-१३॥
atha puruṣavarau kṛtāhnikau bhavamabhipūjya yathāvidhi prabhum |
arivadhakṛtaniścayau drutaṃ tava balamarjunakeśavau sṛtau || 8-21-13||

MHB 8-21-14

जलदनिनदनिस्वनं रथं पवनविधूतपताककेतनम् ।
सितहयमुपयान्तमन्तिकं हृतमनसो ददृशुस्तदारयः ॥ ८-२१-१४॥
jaladaninadanisvanaṃ rathaṃ pavanavidhūtapatākaketanam |
sitahayamupayāntamantikaṃ hṛtamanaso dadṛśustadārayaḥ || 8-21-14||

MHB 8-21-15

अथ विस्फार्य गाण्डीवं रणे नृत्यन्निवार्जुनः ।
शरसंबाधमकरोत्खं दिशः प्रदिशस्तथा ॥ ८-२१-१५॥
atha visphārya gāṇḍīvaṃ raṇe nṛtyannivārjunaḥ |
śarasaṃbādhamakarotkhaṃ diśaḥ pradiśastathā || 8-21-15||

MHB 8-21-16

रथान्विमानप्रतिमान्सज्जयन्त्रायुधध्वजान् ।
ससारथींस्तदा बाणैरभ्राणीवानिलोऽवधीत् ॥ ८-२१-१६॥
rathānvimānapratimānsajjayantrāyudhadhvajān |
sasārathīṃstadā bāṇairabhrāṇīvānilo'vadhīt || 8-21-16||

MHB 8-21-17

गजान्गजप्रयन्तॄंश्च वैजयन्त्यायुधध्वजान् ।
सादिनोऽश्वांश्च पत्तींश्च शरैर्निन्ये यमक्षयम् ॥ ८-२१-१७॥
gajāngajaprayantṝṃśca vaijayantyāyudhadhvajān |
sādino'śvāṃśca pattīṃśca śarairninye yamakṣayam || 8-21-17||

MHB 8-21-18

तमन्तकमिव क्रुद्धमनिवार्यं महारथम् ।
दुर्योधनोऽभ्ययादेको निघ्नन्बाणैः पृथग्विधैः ॥ ८-२१-१८॥
tamantakamiva kruddhamanivāryaṃ mahāratham |
duryodhano'bhyayādeko nighnanbāṇaiḥ pṛthagvidhaiḥ || 8-21-18||

MHB 8-21-19

तस्यार्जुनो धनुः सूतं केतुमश्वांश्च सायकैः ।
हत्वा सप्तभिरेकैकं छत्रं चिच्छेद पत्रिणा ॥ ८-२१-१९॥
tasyārjuno dhanuḥ sūtaṃ ketumaśvāṃśca sāyakaiḥ |
hatvā saptabhirekaikaṃ chatraṃ ciccheda patriṇā || 8-21-19||

MHB 8-21-20

नवमं च समासाद्य व्यसृजत्प्रतिघातिनम् ।
दुर्योधनायेषुवरं तं द्रौणिः सप्तधाच्छिनत् ॥ ८-२१-२०॥
navamaṃ ca samāsādya vyasṛjatpratighātinam |
duryodhanāyeṣuvaraṃ taṃ drauṇiḥ saptadhācchinat || 8-21-20||

MHB 8-21-21

ततो द्रौणेर्धनुश्छित्त्वा हत्वा चाश्ववराञ्शरैः ।
कृपस्यापि तथात्युग्रं धनुश्चिच्छेद पाण्डवः ॥ ८-२१-२१॥
tato drauṇerdhanuśchittvā hatvā cāśvavarāñśaraiḥ |
kṛpasyāpi tathātyugraṃ dhanuściccheda pāṇḍavaḥ || 8-21-21||

MHB 8-21-22

हार्दिक्यस्य धनुश्छित्त्वा ध्वजं चाश्वं तथावधीत् ।
दुःशासनस्येषुवरं छित्त्वा राधेयमभ्ययात् ॥ ८-२१-२२॥
hārdikyasya dhanuśchittvā dhvajaṃ cāśvaṃ tathāvadhīt |
duḥśāsanasyeṣuvaraṃ chittvā rādheyamabhyayāt || 8-21-22||

MHB 8-21-23

अथ सात्यकिमुत्सृज्य त्वरन्कर्णोऽर्जुनं त्रिभिः ।
विद्ध्वा विव्याध विंशत्या कृष्णं पार्थं पुनस्त्रिभिः ॥ ८-२१-२३॥
atha sātyakimutsṛjya tvarankarṇo'rjunaṃ tribhiḥ |
viddhvā vivyādha viṃśatyā kṛṣṇaṃ pārthaṃ punastribhiḥ || 8-21-23||

MHB 8-21-24

अथ सात्यकिरागत्य कर्णं विद्ध्वा शितैः शरैः ।
नवत्या नवभिश्चोग्रैः शतेन पुनरार्दयत् ॥ ८-२१-२४॥
atha sātyakirāgatya karṇaṃ viddhvā śitaiḥ śaraiḥ |
navatyā navabhiścograiḥ śatena punarārdayat || 8-21-24||

MHB 8-21-25

ततः प्रवीराः पाण्डूनां सर्वे कर्णमपीडयन् ।
युधामन्युः शिखण्डी च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः ॥ ८-२१-२५॥
tataḥ pravīrāḥ pāṇḍūnāṃ sarve karṇamapīḍayan |
yudhāmanyuḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ || 8-21-25||

MHB 8-21-26

उत्तमौजा युयुत्सुश्च यमौ पार्षत एव च ।
चेदिकारूषमत्स्यानां केकयानां च यद्बलम् ।
चेकितानश्च बलवान्धर्मराजश्च सुव्रतः ॥ ८-२१-२६॥
uttamaujā yuyutsuśca yamau pārṣata eva ca |
cedikārūṣamatsyānāṃ kekayānāṃ ca yadbalam |
cekitānaśca balavāndharmarājaśca suvrataḥ || 8-21-26||

MHB 8-21-27

एते रथाश्वद्विरदैः पत्तिभिश्चोग्रविक्रमैः ।
परिवार्य रणे कर्णं नानाशस्त्रैरवाकिरन् ।
भाषन्तो वाग्भिरुग्राभिः सर्वे कर्णवधे वृताः ॥ ८-२१-२७॥
ete rathāśvadviradaiḥ pattibhiścogravikramaiḥ |
parivārya raṇe karṇaṃ nānāśastrairavākiran |
bhāṣanto vāgbhirugrābhiḥ sarve karṇavadhe vṛtāḥ || 8-21-27||

MHB 8-21-28

तां शस्त्रवृष्टिं बहुधा छित्त्वा कर्णः शितैः शरैः ।
अपोवाह स्म तान्सर्वान्द्रुमान्भङ्क्त्वेव मारुतः ॥ ८-२१-२८॥
tāṃ śastravṛṣṭiṃ bahudhā chittvā karṇaḥ śitaiḥ śaraiḥ |
apovāha sma tānsarvāndrumānbhaṅktveva mārutaḥ || 8-21-28||

MHB 8-21-29

रथिनः समहामात्रान्गजानश्वान्ससादिनः ।
शरव्रातांश्च संक्रुद्धो निघ्नन्कर्णो व्यदृश्यत ॥ ८-२१-२९॥
rathinaḥ samahāmātrāngajānaśvānsasādinaḥ |
śaravrātāṃśca saṃkruddho nighnankarṇo vyadṛśyata || 8-21-29||

MHB 8-21-30

तद्वध्यमानं पाण्डूनां बलं कर्णास्त्रतेजसा ।
विशस्त्रक्षतदेहं च प्राय आसीत्पराङ्मुखम् ॥ ८-२१-३०॥
tadvadhyamānaṃ pāṇḍūnāṃ balaṃ karṇāstratejasā |
viśastrakṣatadehaṃ ca prāya āsītparāṅmukham || 8-21-30||

MHB 8-21-31

अथ कर्णास्त्रमस्त्रेण प्रतिहत्यार्जुनः स्वयम् ।
दिशः खं चैव भूमिं च प्रावृणोच्छरवृष्टिभिः ॥ ८-२१-३१॥
atha karṇāstramastreṇa pratihatyārjunaḥ svayam |
diśaḥ khaṃ caiva bhūmiṃ ca prāvṛṇoccharavṛṣṭibhiḥ || 8-21-31||

MHB 8-21-32

मुसलानीव निष्पेतुः परिघा इव चेषवः ।
शतघ्न्य इव चाप्यन्ये वज्राण्युग्राणि वापरे ॥ ८-२१-३२॥
musalānīva niṣpetuḥ parighā iva ceṣavaḥ |
śataghnya iva cāpyanye vajrāṇyugrāṇi vāpare || 8-21-32||

MHB 8-21-33

तैर्वध्यमानं तत्सैन्यं सपत्त्यश्वरथद्विपम् ।
निमीलिताक्षमत्यर्थमुदभ्राम्यत्समन्ततः ॥ ८-२१-३३॥
tairvadhyamānaṃ tatsainyaṃ sapattyaśvarathadvipam |
nimīlitākṣamatyarthamudabhrāmyatsamantataḥ || 8-21-33||

MHB 8-21-34

निष्कैवल्यं तदा युद्धं प्रापुरश्वनरद्विपाः ।
वध्यमानाः शरैरन्ये तदा भीताः प्रदुद्रुवुः ॥ ८-२१-३४॥
niṣkaivalyaṃ tadā yuddhaṃ prāpuraśvanaradvipāḥ |
vadhyamānāḥ śarairanye tadā bhītāḥ pradudruvuḥ || 8-21-34||

MHB 8-21-35

एवं तेषां तदा युद्धे संसक्तानां जयैषिणाम् ।
गिरिमस्तं समासाद्य प्रत्यपद्यत भानुमान् ॥ ८-२१-३५॥
evaṃ teṣāṃ tadā yuddhe saṃsaktānāṃ jayaiṣiṇām |
girimastaṃ samāsādya pratyapadyata bhānumān || 8-21-35||

MHB 8-21-36

तमसा च महाराज रजसा च विशेषतः ।
न किंचित्प्रत्यपश्याम शुभं वा यदि वाशुभम् ॥ ८-२१-३६॥
tamasā ca mahārāja rajasā ca viśeṣataḥ |
na kiṃcitpratyapaśyāma śubhaṃ vā yadi vāśubham || 8-21-36||

MHB 8-21-37

ते त्रसन्तो महेष्वासा रात्रियुद्धस्य भारत ।
अपयानं ततश्चक्रुः सहिताः सर्ववाजिभिः ॥ ८-२१-३७॥
te trasanto maheṣvāsā rātriyuddhasya bhārata |
apayānaṃ tataścakruḥ sahitāḥ sarvavājibhiḥ || 8-21-37||

MHB 8-21-38

कौरवेषु च यातेषु तदा राजन्दिनक्षये ।
जयं सुमनसः प्राप्य पार्थाः स्वशिबिरं ययुः ॥ ८-२१-३८॥
kauraveṣu ca yāteṣu tadā rājandinakṣaye |
jayaṃ sumanasaḥ prāpya pārthāḥ svaśibiraṃ yayuḥ || 8-21-38||

MHB 8-21-39

वादित्रशब्दैर्विविधैः सिंहनादैश्च नर्तितैः ।
परानवहसन्तश्च स्तुवन्तश्चाच्युतार्जुनौ ॥ ८-२१-३९॥
vāditraśabdairvividhaiḥ siṃhanādaiśca nartitaiḥ |
parānavahasantaśca stuvantaścācyutārjunau || 8-21-39||

MHB 8-21-40

कृतेऽवहारे तैर्वीरैः सैनिकाः सर्व एव ते ।
आशिषः पाण्डवेयेषु प्रायुज्यन्त नरेश्वराः ॥ ८-२१-४०॥
kṛte'vahāre tairvīraiḥ sainikāḥ sarva eva te |
āśiṣaḥ pāṇḍaveyeṣu prāyujyanta nareśvarāḥ || 8-21-40||

MHB 8-21-41

ततः कृतेऽवहारे च प्रहृष्टाः कुरुपाण्डवाः ।
निशायां शिबिरं गत्वा न्यविशन्त नरेश्वराः ॥ ८-२१-४१॥
tataḥ kṛte'vahāre ca prahṛṣṭāḥ kurupāṇḍavāḥ |
niśāyāṃ śibiraṃ gatvā nyaviśanta nareśvarāḥ || 8-21-41||

MHB 8-21-42

यक्षरक्षःपिशाचाश्च श्वापदानि च संघशः ।
जग्मुरायोधनं घोरं रुद्रस्यानर्तनोपमम् ॥ ८-२१-४२॥
yakṣarakṣaḥpiśācāśca śvāpadāni ca saṃghaśaḥ |
jagmurāyodhanaṃ ghoraṃ rudrasyānartanopamam || 8-21-42||

Adhyaya: 22/69 (61)

MHB 8-22-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
स्वेन च्छन्देन नः सर्वान्नावधीद्व्यक्तमर्जुनः ।
न ह्यस्य समरे मुच्येतान्तकोऽप्याततायिनः ॥ ८-२२-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
svena cchandena naḥ sarvānnāvadhīdvyaktamarjunaḥ |
na hyasya samare mucyetāntako'pyātatāyinaḥ || 8-22-1||

MHB 8-22-2

पार्थो ह्येकोऽहरद्भद्रामेकश्चाग्निमतर्पयत् ।
एकश्चेमां महीं जित्वा चक्रे बलिभृतो नृपान् ॥ ८-२२-२॥
pārtho hyeko'haradbhadrāmekaścāgnimatarpayat |
ekaścemāṃ mahīṃ jitvā cakre balibhṛto nṛpān || 8-22-2||

MHB 8-22-3

एको निवातकवचानवधीद्दिव्यकार्मुकः ।
एकः किरातरूपेण स्थितं शर्वमयोधयत् ॥ ८-२२-३॥
eko nivātakavacānavadhīddivyakārmukaḥ |
ekaḥ kirātarūpeṇa sthitaṃ śarvamayodhayat || 8-22-3||

MHB 8-22-4

एकोऽभ्यरक्षद्भरतानेको भवमतोषयत् ।
तेनैकेन जिताः सर्वे मदीया उग्रतेजसः ।
ते न निन्द्याः प्रशस्याश्च यत्ते चक्रुर्ब्रवीहि तत् ॥ ८-२२-४॥
eko'bhyarakṣadbharatāneko bhavamatoṣayat |
tenaikena jitāḥ sarve madīyā ugratejasaḥ |
te na nindyāḥ praśasyāśca yatte cakrurbravīhi tat || 8-22-4||

MHB 8-22-5

संजय उवाच ।
हतप्रहतविध्वस्ता विवर्मायुधवाहनाः ।
दीनस्वरा दूयमाना मानिनः शत्रुभिर्जिताः ॥ ८-२२-५॥
saṃjaya uvāca |
hataprahatavidhvastā vivarmāyudhavāhanāḥ |
dīnasvarā dūyamānā māninaḥ śatrubhirjitāḥ || 8-22-5||

MHB 8-22-6

शिबिरस्थाः पुनर्मन्त्रं मन्त्रयन्ति स्म कौरवाः ।
भग्नदंष्ट्रा हतविषाः पदाक्रान्ता इवोरगाः ॥ ८-२२-६॥
śibirasthāḥ punarmantraṃ mantrayanti sma kauravāḥ |
bhagnadaṃṣṭrā hataviṣāḥ padākrāntā ivoragāḥ || 8-22-6||

MHB 8-22-7

तानब्रवीत्ततः कर्णः क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् ।
करं करेणाभिपीड्य प्रेक्षमाणस्तवात्मजम् ॥ ८-२२-७॥
tānabravīttataḥ karṇaḥ kruddhaḥ sarpa iva śvasan |
karaṃ kareṇābhipīḍya prekṣamāṇastavātmajam || 8-22-7||

MHB 8-22-8

यत्तो दृढश्च दक्षश्च धृतिमानर्जुनः सदा ।
स बोधयति चाप्येनं प्राप्तकालमधोक्षजः ॥ ८-२२-८॥
yatto dṛḍhaśca dakṣaśca dhṛtimānarjunaḥ sadā |
sa bodhayati cāpyenaṃ prāptakālamadhokṣajaḥ || 8-22-8||

MHB 8-22-9

सहसास्त्रविसर्गेण वयं तेनाद्य वञ्चिताः ।
श्वस्त्वहं तस्य संकल्पं सर्वं हन्ता महीपते ॥ ८-२२-९॥
sahasāstravisargeṇa vayaṃ tenādya vañcitāḥ |
śvastvahaṃ tasya saṃkalpaṃ sarvaṃ hantā mahīpate || 8-22-9||

MHB 8-22-10

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा सोऽनुजज्ञे नृपोत्तमान् ।
सुखोषितास्ते रजनीं हृष्टा युद्धाय निर्ययुः ॥ ८-२२-१०॥
evamuktastathetyuktvā so'nujajñe nṛpottamān |
sukhoṣitāste rajanīṃ hṛṣṭā yuddhāya niryayuḥ || 8-22-10||

MHB 8-22-11

तेऽपश्यन्विहितं व्यूहं धर्मराजेन दुर्जयम् ।
प्रयत्नात्कुरुमुख्येन बृहस्पत्युशनोमतात् ॥ ८-२२-११॥
te'paśyanvihitaṃ vyūhaṃ dharmarājena durjayam |
prayatnātkurumukhyena bṛhaspatyuśanomatāt || 8-22-11||

MHB 8-22-12

अथ प्रतीपकर्तारं सततं विजितात्मनाम् ।
सस्मार वृषभस्कन्धं कर्णं दुर्योधनस्तदा ॥ ८-२२-१२॥
atha pratīpakartāraṃ satataṃ vijitātmanām |
sasmāra vṛṣabhaskandhaṃ karṇaṃ duryodhanastadā || 8-22-12||

MHB 8-22-13

पुरंदरसमं युद्धे मरुद्गणसमं बले ।
कार्तवीर्यसमं वीर्ये कर्णं राज्ञोऽगमन्मनः ।
सूतपुत्रं महेष्वासं बन्धुमात्ययिकेष्विव ॥ ८-२२-१३॥
puraṃdarasamaṃ yuddhe marudgaṇasamaṃ bale |
kārtavīryasamaṃ vīrye karṇaṃ rājño'gamanmanaḥ |
sūtaputraṃ maheṣvāsaṃ bandhumātyayikeṣviva || 8-22-13||

MHB 8-22-14

धृतराष्ट्र उवाच ।
यद्वोऽगमन्मनो मन्दाः कर्णं वैकर्तनं तदा ।
अप्यद्राक्षत तं यूयं शीतार्ता इव भास्करम् ॥ ८-२२-१४॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
yadvo'gamanmano mandāḥ karṇaṃ vaikartanaṃ tadā |
apyadrākṣata taṃ yūyaṃ śītārtā iva bhāskaram || 8-22-14||

MHB 8-22-15

कृतेऽवहारे सैन्यानां प्रवृत्ते च रणे पुनः ।
कथं वैकर्तनः कर्णस्तत्रायुध्यत संजय ।
कथं च पाण्डवाः सर्वे युयुधुस्तत्र सूतजम् ॥ ८-२२-१५॥
kṛte'vahāre sainyānāṃ pravṛtte ca raṇe punaḥ |
kathaṃ vaikartanaḥ karṇastatrāyudhyata saṃjaya |
kathaṃ ca pāṇḍavāḥ sarve yuyudhustatra sūtajam || 8-22-15||

MHB 8-22-16

कर्णो ह्येको महाबाहुर्हन्यात्पार्थान्ससोमकान् ।
कर्णस्य भुजयोर्वीर्यं शक्रविष्णुसमं मतम् ।
तथास्त्राणि सुघोराणि विक्रमश्च महात्मनः ॥ ८-२२-१६॥
karṇo hyeko mahābāhurhanyātpārthānsasomakān |
karṇasya bhujayorvīryaṃ śakraviṣṇusamaṃ matam |
tathāstrāṇi sughorāṇi vikramaśca mahātmanaḥ || 8-22-16||

MHB 8-22-17

दुर्योधनं तदा दृष्ट्वा पाण्डवेन भृशार्दितम् ।
पराक्रान्तान्पाण्डुसुतान्दृष्ट्वा चापि महाहवे ॥ ८-२२-१७॥
duryodhanaṃ tadā dṛṣṭvā pāṇḍavena bhṛśārditam |
parākrāntānpāṇḍusutāndṛṣṭvā cāpi mahāhave || 8-22-17||

MHB 8-22-18

कर्णमाश्रित्य संग्रामे दर्पो दुर्योधने पुनः ।
जेतुमुत्सहते पार्थान्सपुत्रान्सहकेशवान् ॥ ८-२२-१८॥
karṇamāśritya saṃgrāme darpo duryodhane punaḥ |
jetumutsahate pārthānsaputrānsahakeśavān || 8-22-18||

MHB 8-22-19

अहो बत महद्दुःखं यत्र पाण्डुसुतान्रणे ।
नातरद्रभसः कर्णो दैवं नूनं परायणम् ।
अहो द्यूतस्य निष्ठेयं घोरा संप्रति वर्तते ॥ ८-२२-१९॥
aho bata mahadduḥkhaṃ yatra pāṇḍusutānraṇe |
nātaradrabhasaḥ karṇo daivaṃ nūnaṃ parāyaṇam |
aho dyūtasya niṣṭheyaṃ ghorā saṃprati vartate || 8-22-19||

MHB 8-22-20

अहो दुःखानि तीव्राणि दुर्योधनकृतान्यहम् ।
सहिष्यामि सुघोराणि शल्यभूतानि संजय ॥ ८-२२-२०॥
aho duḥkhāni tīvrāṇi duryodhanakṛtānyaham |
sahiṣyāmi sughorāṇi śalyabhūtāni saṃjaya || 8-22-20||

MHB 8-22-21

सौबलं च तथा तात नीतिमानिति मन्यते ॥ ८-२२-२१॥
saubalaṃ ca tathā tāta nītimāniti manyate || 8-22-21||

MHB 8-22-22

युद्धेषु नाम दिव्येषु वर्तमानेषु संजय ।
अश्रौषं निहतान्पुत्रान्नित्यमेव च निर्जितान् ॥ ८-२२-२२॥
yuddheṣu nāma divyeṣu vartamāneṣu saṃjaya |
aśrauṣaṃ nihatānputrānnityameva ca nirjitān || 8-22-22||

MHB 8-22-23

न पाण्डवानां समरे कश्चिदस्ति निवारकः ।
स्त्रीमध्यमिव गाहन्ति दैवं हि बलवत्तरम् ॥ ८-२२-२३॥
na pāṇḍavānāṃ samare kaścidasti nivārakaḥ |
strīmadhyamiva gāhanti daivaṃ hi balavattaram || 8-22-23||

MHB 8-22-24

संजय उवाच ।
अतिक्रान्तं हि यत्कार्यं पश्चाच्चिन्तयतीति च ।
तच्चास्य न भवेत्कार्यं चिन्तया च विनश्यति ॥ ८-२२-२४॥
saṃjaya uvāca |
atikrāntaṃ hi yatkāryaṃ paścāccintayatīti ca |
taccāsya na bhavetkāryaṃ cintayā ca vinaśyati || 8-22-24||

MHB 8-22-25

तदिदं तव कार्यं तु दूरप्राप्तं विजानता ।
न कृतं यत्त्वया पूर्वं प्राप्ताप्राप्तविचारणे ॥ ८-२२-२५॥
tadidaṃ tava kāryaṃ tu dūraprāptaṃ vijānatā |
na kṛtaṃ yattvayā pūrvaṃ prāptāprāptavicāraṇe || 8-22-25||

MHB 8-22-26

उक्तोऽसि बहुधा राजन्मा युध्यस्वेति पाण्डवैः ।
गृह्णीषे न च तन्मोहात्पाण्डवेषु विशां पते ॥ ८-२२-२६॥
ukto'si bahudhā rājanmā yudhyasveti pāṇḍavaiḥ |
gṛhṇīṣe na ca tanmohātpāṇḍaveṣu viśāṃ pate || 8-22-26||

MHB 8-22-27

त्वया पापानि घोराणि समाचीर्णानि पाण्डुषु ।
त्वत्कृते वर्तते घोरः पार्थिवानां जनक्षयः ॥ ८-२२-२७॥
tvayā pāpāni ghorāṇi samācīrṇāni pāṇḍuṣu |
tvatkṛte vartate ghoraḥ pārthivānāṃ janakṣayaḥ || 8-22-27||

MHB 8-22-28

तत्त्विदानीमतिक्रम्य मा शुचो भरतर्षभ ।
शृणु सर्वं यथावृत्तं घोरं वैशसमच्युत ॥ ८-२२-२८॥
tattvidānīmatikramya mā śuco bharatarṣabha |
śṛṇu sarvaṃ yathāvṛttaṃ ghoraṃ vaiśasamacyuta || 8-22-28||

MHB 8-22-29

प्रभातायां रजन्यां तु कर्णो राजानमभ्ययात् ।
समेत्य च महाबाहुर्दुर्योधनमभाषत ॥ ८-२२-२९॥
prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu karṇo rājānamabhyayāt |
sametya ca mahābāhurduryodhanamabhāṣata || 8-22-29||

MHB 8-22-30

अद्य राजन्समेष्यामि पाण्डवेन यशस्विना ।
हनिष्यामि च तं वीरं स वा मां निहनिष्यति ॥ ८-२२-३०॥
adya rājansameṣyāmi pāṇḍavena yaśasvinā |
haniṣyāmi ca taṃ vīraṃ sa vā māṃ nihaniṣyati || 8-22-30||

MHB 8-22-31

बहुत्वान्मम कार्याणां तथा पार्थस्य पार्थिव ।
नाभूत्समागमो राजन्मम चैवार्जुनस्य च ॥ ८-२२-३१॥
bahutvānmama kāryāṇāṃ tathā pārthasya pārthiva |
nābhūtsamāgamo rājanmama caivārjunasya ca || 8-22-31||

MHB 8-22-32

इदं तु मे यथाप्रज्ञं शृणु वाक्यं विशां पते ।
अनिहत्य रणे पार्थं नाहमेष्यामि भारत ॥ ८-२२-३२॥
idaṃ tu me yathāprajñaṃ śṛṇu vākyaṃ viśāṃ pate |
anihatya raṇe pārthaṃ nāhameṣyāmi bhārata || 8-22-32||

MHB 8-22-33

हतप्रवीरे सैन्येऽस्मिन्मयि चैव स्थिते युधि ।
अभियास्यति मां पार्थः शक्रशक्त्या विनाकृतम् ॥ ८-२२-३३॥
hatapravīre sainye'sminmayi caiva sthite yudhi |
abhiyāsyati māṃ pārthaḥ śakraśaktyā vinākṛtam || 8-22-33||

MHB 8-22-34

ततः श्रेयस्करं यत्ते तन्निबोध जनेश्वर ।
आयुधानां च यद्वीर्यं द्रव्याणामर्जुनस्य च ॥ ८-२२-३४॥
tataḥ śreyaskaraṃ yatte tannibodha janeśvara |
āyudhānāṃ ca yadvīryaṃ dravyāṇāmarjunasya ca || 8-22-34||

MHB 8-22-35

कायस्य महतो भेदे लाघवे दूरपातने ।
सौष्ठवे चास्त्रयोगे च सव्यसाची न मत्समः ॥ ८-२२-३५॥
kāyasya mahato bhede lāghave dūrapātane |
sauṣṭhave cāstrayoge ca savyasācī na matsamaḥ || 8-22-35||

MHB 8-22-36

सर्वायुधमहामात्रं विजयं नाम तद्धनुः ।
इन्द्रार्थमभिकामेन निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ ८-२२-३६॥
sarvāyudhamahāmātraṃ vijayaṃ nāma taddhanuḥ |
indrārthamabhikāmena nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 8-22-36||

MHB 8-22-37

येन दैत्यगणान्राजञ्जितवान्वै शतक्रतुः ।
यस्य घोषेण दैत्यानां विमुह्यन्ति दिशो दश ।
तद्भार्गवाय प्रायच्छच्छक्रः परमसंमतम् ॥ ८-२२-३७॥
yena daityagaṇānrājañjitavānvai śatakratuḥ |
yasya ghoṣeṇa daityānāṃ vimuhyanti diśo daśa |
tadbhārgavāya prāyacchacchakraḥ paramasaṃmatam || 8-22-37||

MHB 8-22-38

तद्दिव्यं भार्गवो मह्यमददाद्धनुरुत्तमम् ।
येन योत्स्ये महाबाहुमर्जुनं जयतां वरम् ।
यथेन्द्रः समरे सर्वान्दैतेयान्वै समागतान् ॥ ८-२२-३८॥
taddivyaṃ bhārgavo mahyamadadāddhanuruttamam |
yena yotsye mahābāhumarjunaṃ jayatāṃ varam |
yathendraḥ samare sarvāndaiteyānvai samāgatān || 8-22-38||

MHB 8-22-39

धनुर्घोरं रामदत्तं गाण्डीवात्तद्विशिष्यते ।
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी धनुषा तेन निर्जिता ॥ ८-२२-३९॥
dhanurghoraṃ rāmadattaṃ gāṇḍīvāttadviśiṣyate |
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī dhanuṣā tena nirjitā || 8-22-39||

MHB 8-22-40

धनुषो यस्य कर्माणि दिव्यानि प्राह भार्गवः ।
तद्रामो ह्यददान्मह्यं येन योत्स्यामि पाण्डवम् ॥ ८-२२-४०॥
dhanuṣo yasya karmāṇi divyāni prāha bhārgavaḥ |
tadrāmo hyadadānmahyaṃ yena yotsyāmi pāṇḍavam || 8-22-40||

MHB 8-22-41

अद्य दुर्योधनाहं त्वां नन्दयिष्ये सबान्धवम् ।
निहत्य समरे वीरमर्जुनं जयतां वरम् ॥ ८-२२-४१॥
adya duryodhanāhaṃ tvāṃ nandayiṣye sabāndhavam |
nihatya samare vīramarjunaṃ jayatāṃ varam || 8-22-41||

MHB 8-22-42

सपर्वतवनद्वीपा हतद्विड्भूः ससागरा ।
पुत्रपौत्रप्रतिष्ठा ते भविष्यत्यद्य पार्थिव ॥ ८-२२-४२॥
saparvatavanadvīpā hatadviḍbhūḥ sasāgarā |
putrapautrapratiṣṭhā te bhaviṣyatyadya pārthiva || 8-22-42||

MHB 8-22-43

नासाध्यं विद्यते मेऽद्य त्वत्प्रियार्थं विशेषतः ।
सम्यग्धर्मानुरक्तस्य सिद्धिरात्मवतो यथा ॥ ८-२२-४३॥
nāsādhyaṃ vidyate me'dya tvatpriyārthaṃ viśeṣataḥ |
samyagdharmānuraktasya siddhirātmavato yathā || 8-22-43||

MHB 8-22-44

न हि मां समरे सोढुं स शक्तोऽग्निं तरुर्यथा ।
अवश्यं तु मया वाच्यं येन हीनोऽस्मि फल्गुनात् ॥ ८-२२-४४॥
na hi māṃ samare soḍhuṃ sa śakto'gniṃ taruryathā |
avaśyaṃ tu mayā vācyaṃ yena hīno'smi phalgunāt || 8-22-44||

MHB 8-22-45

ज्या तस्य धनुषो दिव्या तथाक्षय्यौ महेषुधी ।
तस्य दिव्यं धनुः श्रेष्ठं गाण्डीवमजरं युधि ॥ ८-२२-४५॥
jyā tasya dhanuṣo divyā tathākṣayyau maheṣudhī |
tasya divyaṃ dhanuḥ śreṣṭhaṃ gāṇḍīvamajaraṃ yudhi || 8-22-45||

MHB 8-22-46

विजयं च महद्दिव्यं ममापि धनुरुत्तमम् ।
तत्राहमधिकः पार्थाद्धनुषा तेन पार्थिव ॥ ८-२२-४६॥
vijayaṃ ca mahaddivyaṃ mamāpi dhanuruttamam |
tatrāhamadhikaḥ pārthāddhanuṣā tena pārthiva || 8-22-46||

MHB 8-22-47

मया चाभ्यधिको वीरः पाण्डवस्तन्निबोध मे ।
रश्मिग्राहश्च दाशार्हः सर्वलोकनमस्कृतः ॥ ८-२२-४७॥
mayā cābhyadhiko vīraḥ pāṇḍavastannibodha me |
raśmigrāhaśca dāśārhaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ || 8-22-47||

MHB 8-22-48

अग्निदत्तश्च वै दिव्यो रथः काञ्चनभूषणः ।
अच्छेद्यः सर्वतो वीर वाजिनश्च मनोजवाः ।
ध्वजश्च दिव्यो द्युतिमान्वानरो विस्मयंकरः ॥ ८-२२-४८॥
agnidattaśca vai divyo rathaḥ kāñcanabhūṣaṇaḥ |
acchedyaḥ sarvato vīra vājinaśca manojavāḥ |
dhvajaśca divyo dyutimānvānaro vismayaṃkaraḥ || 8-22-48||

MHB 8-22-49

कृष्णश्च स्रष्टा जगतो रथं तमभिरक्षति ।
एभिर्द्रव्यैरहं हीनो योद्धुमिच्छामि पाण्डवम् ॥ ८-२२-४९॥
kṛṣṇaśca sraṣṭā jagato rathaṃ tamabhirakṣati |
ebhirdravyairahaṃ hīno yoddhumicchāmi pāṇḍavam || 8-22-49||

MHB 8-22-50

अयं तु सदृशो वीरः शल्यः समितिशोभनः ।
सारथ्यं यदि मे कुर्याद्ध्रुवस्ते विजयो भवेत् ॥ ८-२२-५०॥
ayaṃ tu sadṛśo vīraḥ śalyaḥ samitiśobhanaḥ |
sārathyaṃ yadi me kuryāddhruvaste vijayo bhavet || 8-22-50||

MHB 8-22-51

तस्य मे सारथिः शल्यो भवत्वसुकरः परैः ।
नाराचान्गार्ध्रपत्रांश्च शकटानि वहन्तु मे ॥ ८-२२-५१॥
tasya me sārathiḥ śalyo bhavatvasukaraḥ paraiḥ |
nārācāngārdhrapatrāṃśca śakaṭāni vahantu me || 8-22-51||

MHB 8-22-52

रथाश्च मुख्या राजेन्द्र युक्ता वाजिभिरुत्तमैः ।
आयान्तु पश्चात्सततं मामेव भरतर्षभ ॥ ८-२२-५२॥
rathāśca mukhyā rājendra yuktā vājibhiruttamaiḥ |
āyāntu paścātsatataṃ māmeva bharatarṣabha || 8-22-52||

MHB 8-22-53

एवमभ्यधिकः पार्थाद्भविष्यामि गुणैरहम् ।
शल्यो ह्यभ्यधिकः कृष्णादर्जुनादधिको ह्यहम् ॥ ८-२२-५३॥
evamabhyadhikaḥ pārthādbhaviṣyāmi guṇairaham |
śalyo hyabhyadhikaḥ kṛṣṇādarjunādadhiko hyaham || 8-22-53||

MHB 8-22-54

यथाश्वहृदयं वेद दाशार्हः परवीरहा ।
तथा शल्योऽपि जानीते हयानां वै महारथः ॥ ८-२२-५४॥
yathāśvahṛdayaṃ veda dāśārhaḥ paravīrahā |
tathā śalyo'pi jānīte hayānāṃ vai mahārathaḥ || 8-22-54||

MHB 8-22-55

बाहुवीर्ये समो नास्ति मद्रराजस्य कश्चन ।
तथास्त्रैर्मत्समो नास्ति कश्चिदेव धनुर्धरः ॥ ८-२२-५५॥
bāhuvīrye samo nāsti madrarājasya kaścana |
tathāstrairmatsamo nāsti kaścideva dhanurdharaḥ || 8-22-55||

MHB 8-22-56

तथा शल्यसमो नास्ति हययाने ह कश्चन ।
सोऽयमभ्यधिकः पार्थाद्भविष्यति रथो मम ॥ ८-२२-५६॥
tathā śalyasamo nāsti hayayāne ha kaścana |
so'yamabhyadhikaḥ pārthādbhaviṣyati ratho mama || 8-22-56||

MHB 8-22-57

एतत्कृतं महाराज त्वयेच्छामि परंतप ।
एवं कृते कृतं मह्यं सर्वकामैर्भविष्यति ॥ ८-२२-५७॥
etatkṛtaṃ mahārāja tvayecchāmi paraṃtapa |
evaṃ kṛte kṛtaṃ mahyaṃ sarvakāmairbhaviṣyati || 8-22-57||

MHB 8-22-58

ततो द्रष्टासि समरे यत्करिष्यामि भारत ।
सर्वथा पाण्डवान्सर्वाञ्जेष्याम्यद्य समागतान् ॥ ८-२२-५८॥
tato draṣṭāsi samare yatkariṣyāmi bhārata |
sarvathā pāṇḍavānsarvāñjeṣyāmyadya samāgatān || 8-22-58||

MHB 8-22-59

दुर्योधन उवाच ।
सर्वमेतत्करिष्यामि यथा त्वं कर्ण मन्यसे ।
सोपासङ्गा रथाः साश्वा अनुयास्यन्ति सूतज ॥ ८-२२-५९॥
duryodhana uvāca |
sarvametatkariṣyāmi yathā tvaṃ karṇa manyase |
sopāsaṅgā rathāḥ sāśvā anuyāsyanti sūtaja || 8-22-59||

MHB 8-22-60

नाराचान्गार्ध्रपक्षांश्च शकटानि वहन्तु ते ।
अनुयास्याम कर्ण त्वां वयं सर्वे च पार्थिवाः ॥ ८-२२-६०॥
nārācāngārdhrapakṣāṃśca śakaṭāni vahantu te |
anuyāsyāma karṇa tvāṃ vayaṃ sarve ca pārthivāḥ || 8-22-60||

MHB 8-22-61

संजय उवाच ।
एवमुक्त्वा महाराज तव पुत्राः प्रतापवान् ।
अभिगम्याब्रवीद्राजा मद्रराजमिदं वचः ॥ ८-२२-६१॥
saṃjaya uvāca |
evamuktvā mahārāja tava putrāḥ pratāpavān |
abhigamyābravīdrājā madrarājamidaṃ vacaḥ || 8-22-61||

Adhyaya: 23/69 (54)

MHB 8-23-1

संजय उवाच ।
पुत्रस्तव महाराज मद्रराजमिदं वचः ।
विनयेनोपसंगम्य प्रणयाद्वाक्यमब्रवीत् ॥ ८-२३-१॥
saṃjaya uvāca |
putrastava mahārāja madrarājamidaṃ vacaḥ |
vinayenopasaṃgamya praṇayādvākyamabravīt || 8-23-1||

MHB 8-23-2

सत्यव्रत महाभाग द्विषतामघवर्धन ।
मद्रेश्वर रणे शूर परसैन्यभयंकर ॥ ८-२३-२॥
satyavrata mahābhāga dviṣatāmaghavardhana |
madreśvara raṇe śūra parasainyabhayaṃkara || 8-23-2||

MHB 8-23-3

श्रुतवानसि कर्णस्य ब्रुवतो वदतां वर ।
यथा नृपतिसिंहानां मध्ये त्वां वरयत्ययम् ॥ ८-२३-३॥
śrutavānasi karṇasya bruvato vadatāṃ vara |
yathā nṛpatisiṃhānāṃ madhye tvāṃ varayatyayam || 8-23-3||

MHB 8-23-4

तस्मात्पार्थविनाशार्थं हितार्थं मम चैव हि ।
सारथ्यं रथिनां श्रेष्ठ सुमनाः कर्तुमर्हसि ॥ ८-२३-४॥
tasmātpārthavināśārthaṃ hitārthaṃ mama caiva hi |
sārathyaṃ rathināṃ śreṣṭha sumanāḥ kartumarhasi || 8-23-4||

MHB 8-23-5

अस्याभीशुग्रहो लोके नान्योऽस्ति भवता समः ।
स पातु सर्वतः कर्णं भवान्ब्रह्मेव शंकरम् ॥ ८-२३-५॥
asyābhīśugraho loke nānyo'sti bhavatā samaḥ |
sa pātu sarvataḥ karṇaṃ bhavānbrahmeva śaṃkaram || 8-23-5||

MHB 8-23-6

पार्थस्य सचिवः कृष्णो यथाभीशुग्रहो वरः ।
तथा त्वमपि राधेयं सर्वतः परिपालय ॥ ८-२३-६॥
pārthasya sacivaḥ kṛṣṇo yathābhīśugraho varaḥ |
tathā tvamapi rādheyaṃ sarvataḥ paripālaya || 8-23-6||

MHB 8-23-7

भीष्मो द्रोणः कृपः कर्णो भवान्भोजश्च वीर्यवान् ।
शकुनिः सौबलो द्रौणिरहमेव च नो बलम् ।
एषामेव कृतो भागो नवधा पृतनापते ॥ ८-२३-७॥
bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ karṇo bhavānbhojaśca vīryavān |
śakuniḥ saubalo drauṇirahameva ca no balam |
eṣāmeva kṛto bhāgo navadhā pṛtanāpate || 8-23-7||

MHB 8-23-8

नैव भागोऽत्र भीष्मस्य द्रोणस्य च महात्मनः ।
ताभ्यामतीत्य तौ भागौ निहता मम शत्रवः ॥ ८-२३-८॥
naiva bhāgo'tra bhīṣmasya droṇasya ca mahātmanaḥ |
tābhyāmatītya tau bhāgau nihatā mama śatravaḥ || 8-23-8||

MHB 8-23-9

वृद्धौ हि तौ नरव्याघ्रौ छलेन निहतौ च तौ ।
कृत्वा नसुकरं कर्म गतौ स्वर्गमितोऽनघ ॥ ८-२३-९॥
vṛddhau hi tau naravyāghrau chalena nihatau ca tau |
kṛtvā nasukaraṃ karma gatau svargamito'nagha || 8-23-9||

MHB 8-23-10

तथान्ये पुरुषव्याघ्राः परैर्विनिहता युधि ।
अस्मदीयाश्च बहवः स्वर्गायोपगता रणे ।
त्यक्त्वा प्राणान्यथाशक्ति चेष्टाः कृत्वा च पुष्कलाः ॥ ८-२३-१०॥
tathānye puruṣavyāghrāḥ parairvinihatā yudhi |
asmadīyāśca bahavaḥ svargāyopagatā raṇe |
tyaktvā prāṇānyathāśakti ceṣṭāḥ kṛtvā ca puṣkalāḥ || 8-23-10||

MHB 8-23-11

कर्णो ह्येको महाबाहुरस्मत्प्रियहिते रतः ।
भवांश्च पुरुषव्याघ्र सर्वलोकमहारथः ।
तस्मिञ्जयाशा विपुला मम मद्रजनाधिप ॥ ८-२३-११॥
karṇo hyeko mahābāhurasmatpriyahite rataḥ |
bhavāṃśca puruṣavyāghra sarvalokamahārathaḥ |
tasmiñjayāśā vipulā mama madrajanādhipa || 8-23-11||

MHB 8-23-12

पार्थस्य समरे कृष्णो यथाभीशुवरग्रहः ।
तेन युक्तो रणे पार्थो रक्ष्यमाणश्च पार्थिव ।
यानि कर्माणि कुरुते प्रत्यक्षाणि तथैव ते ॥ ८-२३-१२॥
pārthasya samare kṛṣṇo yathābhīśuvaragrahaḥ |
tena yukto raṇe pārtho rakṣyamāṇaśca pārthiva |
yāni karmāṇi kurute pratyakṣāṇi tathaiva te || 8-23-12||

MHB 8-23-13

पूर्वं न समरे ह्येवमवधीदर्जुनो रिपून् ।
अहन्यहनि मद्रेश द्रावयन्दृश्यते युधि ॥ ८-२३-१३॥
pūrvaṃ na samare hyevamavadhīdarjuno ripūn |
ahanyahani madreśa drāvayandṛśyate yudhi || 8-23-13||

MHB 8-23-14

भागोऽवशिष्टः कर्णस्य तव चैव महाद्युते ।
तं भागं सह कर्णेन युगपन्नाशयाहवे ॥ ८-२३-१४॥
bhāgo'vaśiṣṭaḥ karṇasya tava caiva mahādyute |
taṃ bhāgaṃ saha karṇena yugapannāśayāhave || 8-23-14||

MHB 8-23-15

सूर्यारुणौ यथा दृष्ट्वा तमो नश्यति मारिष ।
तथा नश्यन्तु कौन्तेयाः सपाञ्चालाः ससृञ्जयाः ॥ ८-२३-१५॥
sūryāruṇau yathā dṛṣṭvā tamo naśyati māriṣa |
tathā naśyantu kaunteyāḥ sapāñcālāḥ sasṛñjayāḥ || 8-23-15||

MHB 8-23-16

रथानां प्रवरः कर्णो यन्तॄणां प्रवरो भवान् ।
संनिपातः समो लोके भवतोर्नास्ति कश्चन ॥ ८-२३-१६॥
rathānāṃ pravaraḥ karṇo yantṝṇāṃ pravaro bhavān |
saṃnipātaḥ samo loke bhavatornāsti kaścana || 8-23-16||

MHB 8-23-17

यथा सर्वास्ववस्थासु वार्ष्णेयः पाति पाण्डवम् ।
तथा भवान्परित्रातु कर्णं वैकर्तनं रणे ॥ ८-२३-१७॥
yathā sarvāsvavasthāsu vārṣṇeyaḥ pāti pāṇḍavam |
tathā bhavānparitrātu karṇaṃ vaikartanaṃ raṇe || 8-23-17||

MHB 8-23-18

त्वया सारथिना ह्येष अप्रधृष्यो भविष्यति ।
देवतानामपि रणे सशक्राणां महीपते ।
किं पुनः पाण्डवेयानां मातिशङ्कीर्वचो मम ॥ ८-२३-१८॥
tvayā sārathinā hyeṣa apradhṛṣyo bhaviṣyati |
devatānāmapi raṇe saśakrāṇāṃ mahīpate |
kiṃ punaḥ pāṇḍaveyānāṃ mātiśaṅkīrvaco mama || 8-23-18||

MHB 8-23-19

दुर्योधनवचः श्रुत्वा शल्यः क्रोधसमन्वितः ।
त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा धुन्वन्हस्तौ पुनः पुनः ॥ ८-२३-१९॥
duryodhanavacaḥ śrutvā śalyaḥ krodhasamanvitaḥ |
triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā dhunvanhastau punaḥ punaḥ || 8-23-19||

MHB 8-23-20

क्रोधरक्ते महानेत्रे परिवर्त्य महाभुजः ।
कुलैश्वर्यश्रुतिबलैर्दृप्तः शल्योऽब्रवीदिदम् ॥ ८-२३-२०॥
krodharakte mahānetre parivartya mahābhujaḥ |
kulaiśvaryaśrutibalairdṛptaḥ śalyo'bravīdidam || 8-23-20||

MHB 8-23-21

अवमन्यसे मां गान्धारे ध्रुवं मां परिशङ्कसे ।
यन्मां ब्रवीषि विस्रब्धं सारथ्यं क्रियतामिति ॥ ८-२३-२१॥
avamanyase māṃ gāndhāre dhruvaṃ māṃ pariśaṅkase |
yanmāṃ bravīṣi visrabdhaṃ sārathyaṃ kriyatāmiti || 8-23-21||

MHB 8-23-22

अस्मत्तोऽभ्यधिकं कर्णं मन्यमानः प्रशंससि ।
न चाहं युधि राधेयं गणये तुल्यमात्मना ॥ ८-२३-२२॥
asmatto'bhyadhikaṃ karṇaṃ manyamānaḥ praśaṃsasi |
na cāhaṃ yudhi rādheyaṃ gaṇaye tulyamātmanā || 8-23-22||

MHB 8-23-23

आदिश्यतामभ्यधिको ममांशः पृथिवीपते ।
तमहं समरे हत्वा गमिष्यामि यथागतम् ॥ ८-२३-२३॥
ādiśyatāmabhyadhiko mamāṃśaḥ pṛthivīpate |
tamahaṃ samare hatvā gamiṣyāmi yathāgatam || 8-23-23||

MHB 8-23-24

अथ वाप्येक एवाहं योत्स्यामि कुरुनन्दन ।
पश्य वीर्यं ममाद्य त्वं संग्रामे दहतो रिपून् ॥ ८-२३-२४॥
atha vāpyeka evāhaṃ yotsyāmi kurunandana |
paśya vīryaṃ mamādya tvaṃ saṃgrāme dahato ripūn || 8-23-24||

MHB 8-23-25

न चाभिकामान्कौरव्य विधाय हृदये पुमान् ।
अस्मद्विधः प्रवर्तेत मा मा त्वमतिशङ्किथाः ॥ ८-२३-२५॥
na cābhikāmānkauravya vidhāya hṛdaye pumān |
asmadvidhaḥ pravarteta mā mā tvamatiśaṅkithāḥ || 8-23-25||

MHB 8-23-26

युधि चाप्यवमानो मे न कर्तव्यः कथंचन ।
पश्य हीमौ मम भुजौ वज्रसंहननोपमौ ॥ ८-२३-२६॥
yudhi cāpyavamāno me na kartavyaḥ kathaṃcana |
paśya hīmau mama bhujau vajrasaṃhananopamau || 8-23-26||

MHB 8-23-27

धनुः पश्य च मे चित्रं शरांश्चाशीविषोपमान् ।
रथं पश्य च मे कॢप्तं सदश्वैर्वातवेगितैः ।
गदां च पश्य गान्धारे हेमपट्टविभूषिताम् ॥ ८-२३-२७॥
dhanuḥ paśya ca me citraṃ śarāṃścāśīviṣopamān |
rathaṃ paśya ca me kḷptaṃ sadaśvairvātavegitaiḥ |
gadāṃ ca paśya gāndhāre hemapaṭṭavibhūṣitām || 8-23-27||

MHB 8-23-28

दारयेयं महीं क्रुद्धो विकिरेयं च पर्वतान् ।
शोषयेयं समुद्रांश्च तेजसा स्वेन पार्थिव ॥ ८-२३-२८॥
dārayeyaṃ mahīṃ kruddho vikireyaṃ ca parvatān |
śoṣayeyaṃ samudrāṃśca tejasā svena pārthiva || 8-23-28||

MHB 8-23-29

तन्मामेवंविधं जानन्समर्थमरिनिग्रहे ।
कस्माद्युनक्षि सारथ्ये न्यूनस्याधिरथेर्नृप ॥ ८-२३-२९॥
tanmāmevaṃvidhaṃ jānansamarthamarinigrahe |
kasmādyunakṣi sārathye nyūnasyādhirathernṛpa || 8-23-29||

MHB 8-23-30

न नाम धुरि राजेन्द्र प्रयोक्तुं त्वमिहार्हसि ।
न हि पापीयसः श्रेयान्भूत्वा प्रेष्यत्वमुत्सहे ॥ ८-२३-३०॥
na nāma dhuri rājendra prayoktuṃ tvamihārhasi |
na hi pāpīyasaḥ śreyānbhūtvā preṣyatvamutsahe || 8-23-30||

MHB 8-23-31

यो ह्यभ्युपगतं प्रीत्या गरीयांसं वशे स्थितम् ।
वशे पापीयसो धत्ते तत्पापमधरोत्तरम् ॥ ८-२३-३१॥
yo hyabhyupagataṃ prītyā garīyāṃsaṃ vaśe sthitam |
vaśe pāpīyaso dhatte tatpāpamadharottaram || 8-23-31||

MHB 8-23-32

ब्राह्मणा ब्रह्मणा सृष्टा मुखात्क्षत्रमथोरसः ।
ऊरुभ्यामसृजद्वैश्याञ्शूद्रान्पद्भ्यामिति श्रुतिः ।
तेभ्यो वर्णविशेषाश्च प्रतिलोमानुलोमजाः ॥ ८-२३-३२॥
brāhmaṇā brahmaṇā sṛṣṭā mukhātkṣatramathorasaḥ |
ūrubhyāmasṛjadvaiśyāñśūdrānpadbhyāmiti śrutiḥ |
tebhyo varṇaviśeṣāśca pratilomānulomajāḥ || 8-23-32||

MHB 8-23-33

अथान्योन्यस्य संयोगाच्चातुर्वर्ण्यस्य भारत ।
गोप्तारः संग्रहीतारो दातारः क्षत्रियाः स्मृताः ॥ ८-२३-३३॥
athānyonyasya saṃyogāccāturvarṇyasya bhārata |
goptāraḥ saṃgrahītāro dātāraḥ kṣatriyāḥ smṛtāḥ || 8-23-33||

MHB 8-23-34

याजनाध्यापनैर्विप्रा विशुद्धैश्च प्रतिग्रहैः ।
लोकस्यानुग्रहार्थाय स्थापिता ब्रह्मणा भुवि ॥ ८-२३-३४॥
yājanādhyāpanairviprā viśuddhaiśca pratigrahaiḥ |
lokasyānugrahārthāya sthāpitā brahmaṇā bhuvi || 8-23-34||

MHB 8-23-35

कृषिश्च पाशुपाल्यं च विशां दानं च सर्वशः ।
ब्रह्मक्षत्रविशां शूद्रा विहिताः परिचारकाः ॥ ८-२३-३५॥
kṛṣiśca pāśupālyaṃ ca viśāṃ dānaṃ ca sarvaśaḥ |
brahmakṣatraviśāṃ śūdrā vihitāḥ paricārakāḥ || 8-23-35||

MHB 8-23-36

ब्रह्मक्षत्रस्य विहिताः सूता वै परिचारकाः ।
न विट्शूद्रस्य तत्रैव शृणु वाक्यं ममानघ ॥ ८-२३-३६॥
brahmakṣatrasya vihitāḥ sūtā vai paricārakāḥ |
na viṭśūdrasya tatraiva śṛṇu vākyaṃ mamānagha || 8-23-36||

MHB 8-23-37

सोऽहं मूर्धावसिक्तः सन्राजर्षिकुलसंभवः ।
महारथः समाख्यातः सेव्यः स्तव्यश्च बन्दिनाम् ॥ ८-२३-३७॥
so'haṃ mūrdhāvasiktaḥ sanrājarṣikulasaṃbhavaḥ |
mahārathaḥ samākhyātaḥ sevyaḥ stavyaśca bandinām || 8-23-37||

MHB 8-23-38

सोऽहमेतादृशो भूत्वा नेहारिकुलमर्दन ।
सूतपुत्रस्य संग्रामे सारथ्यं कर्तुमुत्सहे ॥ ८-२३-३८॥
so'hametādṛśo bhūtvā nehārikulamardana |
sūtaputrasya saṃgrāme sārathyaṃ kartumutsahe || 8-23-38||

MHB 8-23-39

अवमानमहं प्राप्य न योत्स्यामि कथंचन ।
आपृच्छ्य त्वाद्य गान्धारे गमिष्यामि यथागतम् ॥ ८-२३-३९॥
avamānamahaṃ prāpya na yotsyāmi kathaṃcana |
āpṛcchya tvādya gāndhāre gamiṣyāmi yathāgatam || 8-23-39||

MHB 8-23-40

एवमुक्त्वा नरव्याघ्रः शल्यः समितिशोभनः ।
उत्थाय प्रययौ तूर्णं राजमध्यादमर्षितः ॥ ८-२३-४०॥
evamuktvā naravyāghraḥ śalyaḥ samitiśobhanaḥ |
utthāya prayayau tūrṇaṃ rājamadhyādamarṣitaḥ || 8-23-40||

MHB 8-23-41

प्रणयाद्बहुमानाच्च तं निगृह्य सुतस्तव ।
अब्रवीन्मधुरं वाक्यं साम सर्वार्थसाधकम् ॥ ८-२३-४१॥
praṇayādbahumānācca taṃ nigṛhya sutastava |
abravīnmadhuraṃ vākyaṃ sāma sarvārthasādhakam || 8-23-41||

MHB 8-23-42

यथा शल्य त्वमात्थेदमेवमेतदसंशयम् ।
अभिप्रायस्तु मे कश्चित्तं निबोध जनेश्वर ॥ ८-२३-४२॥
yathā śalya tvamātthedamevametadasaṃśayam |
abhiprāyastu me kaścittaṃ nibodha janeśvara || 8-23-42||

MHB 8-23-43

न कर्णोऽभ्यधिकस्त्वत्तः शङ्के नैव कथंचन ।
न हि मद्रेश्वरो राजा कुर्याद्यदनृतं भवेत् ॥ ८-२३-४३॥
na karṇo'bhyadhikastvattaḥ śaṅke naiva kathaṃcana |
na hi madreśvaro rājā kuryādyadanṛtaṃ bhavet || 8-23-43||

MHB 8-23-44

ऋतमेव हि पूर्वास्ते वहन्ति पुरुषोत्तमाः ।
तस्मादार्तायनिः प्रोक्तो भवानिति मतिर्मम ॥ ८-२३-४४॥
ṛtameva hi pūrvāste vahanti puruṣottamāḥ |
tasmādārtāyaniḥ prokto bhavāniti matirmama || 8-23-44||

MHB 8-23-45

शल्यभूतश्च शत्रूणां यस्मात्त्वं भुवि मानद ।
तस्माच्छल्येति ते नाम कथ्यते पृथिवीपते ॥ ८-२३-४५॥
śalyabhūtaśca śatrūṇāṃ yasmāttvaṃ bhuvi mānada |
tasmācchalyeti te nāma kathyate pṛthivīpate || 8-23-45||

MHB 8-23-46

यदेव व्याहृतं पूर्वं भवता भूरिदक्षिण ।
तदेव कुरु धर्मज्ञ मदर्थं यद्यदुच्यसे ॥ ८-२३-४६॥
yadeva vyāhṛtaṃ pūrvaṃ bhavatā bhūridakṣiṇa |
tadeva kuru dharmajña madarthaṃ yadyaducyase || 8-23-46||

MHB 8-23-47

न च त्वत्तो हि राधेयो न चाहमपि वीर्यवान् ।
वृणीमस्त्वां हयाग्र्याणां यन्तारमिति संयुगे ॥ ८-२३-४७॥
na ca tvatto hi rādheyo na cāhamapi vīryavān |
vṛṇīmastvāṃ hayāgryāṇāṃ yantāramiti saṃyuge || 8-23-47||

MHB 8-23-48

यथा ह्यभ्यधिकं कर्णं गुणैस्तात धनंजयात् ।
वासुदेवादपि त्वां च लोकोऽयमिति मन्यते ॥ ८-२३-४८॥
yathā hyabhyadhikaṃ karṇaṃ guṇaistāta dhanaṃjayāt |
vāsudevādapi tvāṃ ca loko'yamiti manyate || 8-23-48||

MHB 8-23-49

कर्णो ह्यभ्यधिकः पार्थादस्त्रैरेव नरर्षभ ।
भवानप्यधिकः कृष्णादश्वयाने बले तथा ॥ ८-२३-४९॥
karṇo hyabhyadhikaḥ pārthādastraireva nararṣabha |
bhavānapyadhikaḥ kṛṣṇādaśvayāne bale tathā || 8-23-49||

MHB 8-23-50

यथाश्वहृदयं वेद वासुदेवो महामनाः ।
द्विगुणं त्वं तथा वेत्थ मद्रराज न संशयः ॥ ८-२३-५०॥
yathāśvahṛdayaṃ veda vāsudevo mahāmanāḥ |
dviguṇaṃ tvaṃ tathā vettha madrarāja na saṃśayaḥ || 8-23-50||

MHB 8-23-51

शल्य उवाच ।
यन्मा ब्रवीषि गान्धारे मध्ये सैन्यस्य कौरव ।
विशिष्टं देवकीपुत्रात्प्रीतिमानस्म्यहं त्वयि ॥ ८-२३-५१॥
śalya uvāca |
yanmā bravīṣi gāndhāre madhye sainyasya kaurava |
viśiṣṭaṃ devakīputrātprītimānasmyahaṃ tvayi || 8-23-51||

MHB 8-23-52

एष सारथ्यमातिष्ठे राधेयस्य यशस्विनः ।
युध्यतः पाण्डवाग्र्येण यथा त्वं वीर मन्यसे ॥ ८-२३-५२॥
eṣa sārathyamātiṣṭhe rādheyasya yaśasvinaḥ |
yudhyataḥ pāṇḍavāgryeṇa yathā tvaṃ vīra manyase || 8-23-52||

MHB 8-23-53

समयश्च हि मे वीर कश्चिद्वैकर्तनं प्रति ।
उत्सृजेयं यथाश्रद्धमहं वाचोऽस्य संनिधौ ॥ ८-२३-५३॥
samayaśca hi me vīra kaścidvaikartanaṃ prati |
utsṛjeyaṃ yathāśraddhamahaṃ vāco'sya saṃnidhau || 8-23-53||

MHB 8-23-54

संजय उवाच ।
तथेति राजन्पुत्रस्ते सह कर्णेन भारत ।
अब्रवीन्मद्रराजस्य सुतं भरतसत्तम ॥ ८-२३-५४॥
saṃjaya uvāca |
tatheti rājanputraste saha karṇena bhārata |
abravīnmadrarājasya sutaṃ bharatasattama || 8-23-54||

Adhyaya: 24/69 (161)

MHB 8-24-1

दुर्योधन उवाच ।
भूय एव तु मद्रेश यत्ते वक्ष्यामि तच्छृणु ।
यथा पुरा वृत्तमिदं युद्धे देवासुरे विभो ॥ ८-२४-१॥
duryodhana uvāca |
bhūya eva tu madreśa yatte vakṣyāmi tacchṛṇu |
yathā purā vṛttamidaṃ yuddhe devāsure vibho || 8-24-1||

MHB 8-24-2

यदुक्तवान्पितुर्मह्यं मार्कण्डेयो महानृषिः ।
तदशेषेण ब्रुवतो मम राजर्षिसत्तम ।
त्वं निबोध न चाप्यत्र कर्तव्या ते विचारणा ॥ ८-२४-२॥
yaduktavānpiturmahyaṃ mārkaṇḍeyo mahānṛṣiḥ |
tadaśeṣeṇa bruvato mama rājarṣisattama |
tvaṃ nibodha na cāpyatra kartavyā te vicāraṇā || 8-24-2||

MHB 8-24-3

देवानामसुराणां च महानासीत्समागमः ।
बभूव प्रथमो राजन्संग्रामस्तारकामयः ।
निर्जिताश्च तदा दैत्या दैवतैरिति नः श्रुतम् ॥ ८-२४-३॥
devānāmasurāṇāṃ ca mahānāsītsamāgamaḥ |
babhūva prathamo rājansaṃgrāmastārakāmayaḥ |
nirjitāśca tadā daityā daivatairiti naḥ śrutam || 8-24-3||

MHB 8-24-4

निर्जितेषु च दैत्येषु तारकस्य सुतास्त्रयः ।
ताराक्षः कमलाक्षश्च विद्युन्माली च पार्थिव ॥ ८-२४-४॥
nirjiteṣu ca daityeṣu tārakasya sutāstrayaḥ |
tārākṣaḥ kamalākṣaśca vidyunmālī ca pārthiva || 8-24-4||

MHB 8-24-5

तप उग्रं समास्थाय नियमे परमे स्थिताः ।
तपसा कर्शयामासुर्देहान्स्वाञ्शत्रुतापन ॥ ८-२४-५॥
tapa ugraṃ samāsthāya niyame parame sthitāḥ |
tapasā karśayāmāsurdehānsvāñśatrutāpana || 8-24-5||

MHB 8-24-6

दमेन तपसा चैव नियमेन च पार्थिव ।
तेषां पितामहः प्रीतो वरदः प्रददौ वरान् ॥ ८-२४-६॥
damena tapasā caiva niyamena ca pārthiva |
teṣāṃ pitāmahaḥ prīto varadaḥ pradadau varān || 8-24-6||

MHB 8-24-7

अवध्यत्वं च ते राजन्सर्वभूतेषु सर्वदा ।
सहिता वरयामासुः सर्वलोकपितामहम् ॥ ८-२४-७॥
avadhyatvaṃ ca te rājansarvabhūteṣu sarvadā |
sahitā varayāmāsuḥ sarvalokapitāmaham || 8-24-7||

MHB 8-24-8

तानब्रवीत्तदा देवो लोकानां प्रभुरीश्वरः ।
नास्ति सर्वामरत्वं हि निवर्तध्वमतोऽसुराः ।
वरमन्यं वृणीध्वं वै यादृशं संप्ररोचते ॥ ८-२४-८॥
tānabravīttadā devo lokānāṃ prabhurīśvaraḥ |
nāsti sarvāmaratvaṃ hi nivartadhvamato'surāḥ |
varamanyaṃ vṛṇīdhvaṃ vai yādṛśaṃ saṃprarocate || 8-24-8||

MHB 8-24-9

ततस्ते सहिता राजन्संप्रधार्यासकृद्बहु ।
सर्वलोकेश्वरं वाक्यं प्रणम्यैनमथाब्रुवन् ॥ ८-२४-९॥
tataste sahitā rājansaṃpradhāryāsakṛdbahu |
sarvalokeśvaraṃ vākyaṃ praṇamyainamathābruvan || 8-24-9||

MHB 8-24-10

अस्माकं त्वं वरं देव प्रयच्छेमं पितामह ।
वयं पुराणि त्रीण्येव समास्थाय महीमिमाम् ।
विचरिष्याम लोकेऽस्मिंस्त्वत्प्रसादपुरस्कृताः ॥ ८-२४-१०॥
asmākaṃ tvaṃ varaṃ deva prayacchemaṃ pitāmaha |
vayaṃ purāṇi trīṇyeva samāsthāya mahīmimām |
vicariṣyāma loke'smiṃstvatprasādapuraskṛtāḥ || 8-24-10||

MHB 8-24-11

ततो वर्षसहस्रे तु समेष्यामः परस्परम् ।
एकीभावं गमिष्यन्ति पुराण्येतानि चानघ ॥ ८-२४-११॥
tato varṣasahasre tu sameṣyāmaḥ parasparam |
ekībhāvaṃ gamiṣyanti purāṇyetāni cānagha || 8-24-11||

MHB 8-24-12

समागतानि चैतानि यो हन्याद्भगवंस्तदा ।
एकेषुणा देववरः स नो मृत्युर्भविष्यति ।
एवमस्त्विति तान्देवः प्रत्युक्त्वा प्राविशद्दिवम् ॥ ८-२४-१२॥
samāgatāni caitāni yo hanyādbhagavaṃstadā |
ekeṣuṇā devavaraḥ sa no mṛtyurbhaviṣyati |
evamastviti tāndevaḥ pratyuktvā prāviśaddivam || 8-24-12||

MHB 8-24-13

ते तु लब्धवराः प्रीताः संप्रधार्य परस्परम् ।
पुरत्रयविसृष्ट्यर्थं मयं वव्रुर्महासुरम् ।
विश्वकर्माणमजरं दैत्यदानवपूजितम् ॥ ८-२४-१३॥
te tu labdhavarāḥ prītāḥ saṃpradhārya parasparam |
puratrayavisṛṣṭyarthaṃ mayaṃ vavrurmahāsuram |
viśvakarmāṇamajaraṃ daityadānavapūjitam || 8-24-13||

MHB 8-24-14

ततो मयः स्वतपसा चक्रे धीमान्पुराणि ह ।
त्रीणि काञ्चनमेकं तु रौप्यं कार्ष्णायसं तथा ॥ ८-२४-१४॥
tato mayaḥ svatapasā cakre dhīmānpurāṇi ha |
trīṇi kāñcanamekaṃ tu raupyaṃ kārṣṇāyasaṃ tathā || 8-24-14||

MHB 8-24-15

काञ्चनं दिवि तत्रासीदन्तरिक्षे च राजतम् ।
आयसं चाभवद्भूमौ चक्रस्थं पृथिवीपते ॥ ८-२४-१५॥
kāñcanaṃ divi tatrāsīdantarikṣe ca rājatam |
āyasaṃ cābhavadbhūmau cakrasthaṃ pṛthivīpate || 8-24-15||

MHB 8-24-16

एकैकं योजनशतं विस्तारायामसंमितम् ।
गृहाट्टाट्टालकयुतं बृहत्प्राकारतोरणम् ॥ ८-२४-१६॥
ekaikaṃ yojanaśataṃ vistārāyāmasaṃmitam |
gṛhāṭṭāṭṭālakayutaṃ bṛhatprākāratoraṇam || 8-24-16||

MHB 8-24-17

गुणप्रसवसंबाधमसंबाधमनामयम् ।
प्रासादैर्विविधैश्चैव द्वारैश्चाप्युपशोभितम् ॥ ८-२४-१७॥
guṇaprasavasaṃbādhamasaṃbādhamanāmayam |
prāsādairvividhaiścaiva dvāraiścāpyupaśobhitam || 8-24-17||

MHB 8-24-18

पुरेषु चाभवन्राजन्राजानो वै पृथक्पृथक् ।
काञ्चनं तारकाक्षस्य चित्रमासीन्महात्मनः ।
राजतं कमलाक्षस्य विद्युन्मालिन आयसम् ॥ ८-२४-१८॥
pureṣu cābhavanrājanrājāno vai pṛthakpṛthak |
kāñcanaṃ tārakākṣasya citramāsīnmahātmanaḥ |
rājataṃ kamalākṣasya vidyunmālina āyasam || 8-24-18||

MHB 8-24-19

त्रयस्ते दैत्यराजानस्त्रीँल्लोकानाशु तेजसा ।
आक्रम्य तस्थुर्वर्षाणां पूगान्नाम प्रजापतिः ॥ ८-२४-१९॥
trayaste daityarājānastrī~llokānāśu tejasā |
ākramya tasthurvarṣāṇāṃ pūgānnāma prajāpatiḥ || 8-24-19||

MHB 8-24-20

तेषां दानवमुख्यानां प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
कोट्यश्चाप्रतिवीराणां समाजग्मुस्ततस्ततः ।
महदैश्वर्यमिच्छन्तस्त्रिपुरं दुर्गमाश्रिताः ॥ ८-२४-२०॥
teṣāṃ dānavamukhyānāṃ prayutānyarbudāni ca |
koṭyaścāprativīrāṇāṃ samājagmustatastataḥ |
mahadaiśvaryamicchantastripuraṃ durgamāśritāḥ || 8-24-20||

MHB 8-24-21

सर्वेषां च पुनस्तेषां सर्वयोगवहो मयः ।
तमाश्रित्य हि ते सर्वे अवर्तन्ताकुतोभयाः ॥ ८-२४-२१॥
sarveṣāṃ ca punasteṣāṃ sarvayogavaho mayaḥ |
tamāśritya hi te sarve avartantākutobhayāḥ || 8-24-21||

MHB 8-24-22

यो हि यं मनसा कामं दध्यौ त्रिपुरसंश्रयः ।
तस्मै कामं मयस्तं तं विदधे मायया तदा ॥ ८-२४-२२॥
yo hi yaṃ manasā kāmaṃ dadhyau tripurasaṃśrayaḥ |
tasmai kāmaṃ mayastaṃ taṃ vidadhe māyayā tadā || 8-24-22||

MHB 8-24-23

तारकाक्षसुतश्चासीद्धरिर्नाम महाबलः ।
तपस्तेपे परमकं येनातुष्यत्पितामहः ॥ ८-२४-२३॥
tārakākṣasutaścāsīddharirnāma mahābalaḥ |
tapastepe paramakaṃ yenātuṣyatpitāmahaḥ || 8-24-23||

MHB 8-24-24

स तुष्टमवृणोद्देवं वापी भवतु नः पुरे ।
शस्त्रैर्विनिहता यत्र क्षिप्ताः स्युर्बलवत्तराः ॥ ८-२४-२४॥
sa tuṣṭamavṛṇoddevaṃ vāpī bhavatu naḥ pure |
śastrairvinihatā yatra kṣiptāḥ syurbalavattarāḥ || 8-24-24||

MHB 8-24-25

स तु लब्ध्वा वरं वीरस्तारकाक्षसुतो हरिः ।
ससृजे तत्र वापीं तां मृतानां जीवनीं प्रभो ॥ ८-२४-२५॥
sa tu labdhvā varaṃ vīrastārakākṣasuto hariḥ |
sasṛje tatra vāpīṃ tāṃ mṛtānāṃ jīvanīṃ prabho || 8-24-25||

MHB 8-24-26

येन रूपेण दैत्यस्तु येन वेषेण चैव ह ।
मृतस्तस्यां परिक्षिप्तस्तादृशेनैव जज्ञिवान् ॥ ८-२४-२६॥
yena rūpeṇa daityastu yena veṣeṇa caiva ha |
mṛtastasyāṃ parikṣiptastādṛśenaiva jajñivān || 8-24-26||

MHB 8-24-27

तां प्राप्य त्रैपुरस्थास्तु सर्वाँल्लोकान्बबाधिरे ।
महता तपसा सिद्धाः सुराणां भयवर्धनाः ।
न तेषामभवद्राजन्क्षयो युद्धे कथंचन ॥ ८-२४-२७॥
tāṃ prāpya traipurasthāstu sarvā~llokānbabādhire |
mahatā tapasā siddhāḥ surāṇāṃ bhayavardhanāḥ |
na teṣāmabhavadrājankṣayo yuddhe kathaṃcana || 8-24-27||

MHB 8-24-28

ततस्ते लोभमोहाभ्यामभिभूता विचेतसः ।
निर्ह्रीकाः संस्थितिं सर्वे स्थापितां समलूलुपन् ॥ ८-२४-२८॥
tataste lobhamohābhyāmabhibhūtā vicetasaḥ |
nirhrīkāḥ saṃsthitiṃ sarve sthāpitāṃ samalūlupan || 8-24-28||

MHB 8-24-29

विद्राव्य सगणान्देवांस्तत्र तत्र तदा तदा ।
विचेरुः स्वेन कामेन वरदानेन दर्पिताः ॥ ८-२४-२९॥
vidrāvya sagaṇāndevāṃstatra tatra tadā tadā |
viceruḥ svena kāmena varadānena darpitāḥ || 8-24-29||

MHB 8-24-30

देवारण्यानि सर्वाणि प्रियाणि च दिवौकसाम् ।
ऋषीणामाश्रमान्पुण्यान्यूपाञ्जनपदांस्तथा ।
व्यनाशयन्त मर्यादा दानवा दुष्टचारिणः ॥ ८-२४-३०॥
devāraṇyāni sarvāṇi priyāṇi ca divaukasām |
ṛṣīṇāmāśramānpuṇyānyūpāñjanapadāṃstathā |
vyanāśayanta maryādā dānavā duṣṭacāriṇaḥ || 8-24-30||

MHB 8-24-31

ते देवाः सहिताः सर्वे पितामहमरिंदम ।
अभिजग्मुस्तदाख्यातुं विप्रकारं सुरेतरैः ॥ ८-२४-३१॥
te devāḥ sahitāḥ sarve pitāmahamariṃdama |
abhijagmustadākhyātuṃ viprakāraṃ suretaraiḥ || 8-24-31||

MHB 8-24-32

ते तत्त्वं सर्वमाख्याय शिरसाभिप्रणम्य च ।
वधोपायमपृच्छन्त भगवन्तं पितामहम् ॥ ८-२४-३२॥
te tattvaṃ sarvamākhyāya śirasābhipraṇamya ca |
vadhopāyamapṛcchanta bhagavantaṃ pitāmaham || 8-24-32||

MHB 8-24-33

श्रुत्वा तद्भगवान्देवो देवानिदमुवाच ह ।
असुराश्च दुरात्मानस्ते चापि विबुधद्विषः ।
अपराध्यन्ति सततं ये युष्मान्पीडयन्त्युत ॥ ८-२४-३३॥
śrutvā tadbhagavāndevo devānidamuvāca ha |
asurāśca durātmānaste cāpi vibudhadviṣaḥ |
aparādhyanti satataṃ ye yuṣmānpīḍayantyuta || 8-24-33||

MHB 8-24-34

अहं हि तुल्यः सर्वेषां भूतानां नात्र संशयः ।
अधार्मिकास्तु हन्तव्या इत्यहं प्रब्रवीमि वः ॥ ८-२४-३४॥
ahaṃ hi tulyaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ nātra saṃśayaḥ |
adhārmikāstu hantavyā ityahaṃ prabravīmi vaḥ || 8-24-34||

MHB 8-24-35

ते यूयं स्थाणुमीशानं जिष्णुमक्लिष्टकारिणम् ।
योद्धारं वृणुतादित्याः स तान्हन्ता सुरेतरान् ॥ ८-२४-३५॥
te yūyaṃ sthāṇumīśānaṃ jiṣṇumakliṣṭakāriṇam |
yoddhāraṃ vṛṇutādityāḥ sa tānhantā suretarān || 8-24-35||

MHB 8-24-36

इति तस्य वचः श्रुत्वा देवाः शक्रपुरोगमाः ।
ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा वृषाङ्कं शरणं ययुः ॥ ८-२४-३६॥
iti tasya vacaḥ śrutvā devāḥ śakrapurogamāḥ |
brahmāṇamagrataḥ kṛtvā vṛṣāṅkaṃ śaraṇaṃ yayuḥ || 8-24-36||

MHB 8-24-37

तपः परं समातस्थुर्गृणन्तो ब्रह्म शाश्वतम् ।
ऋषिभिः सह धर्मज्ञा भवं सर्वात्मना गताः ॥ ८-२४-३७॥
tapaḥ paraṃ samātasthurgṛṇanto brahma śāśvatam |
ṛṣibhiḥ saha dharmajñā bhavaṃ sarvātmanā gatāḥ || 8-24-37||

MHB 8-24-38

तुष्टुवुर्वाग्भिरर्थ्याभिर्भयेष्वभयकृत्तमम् ।
सर्वात्मानं महात्मानं येनाप्तं सर्वमात्मना ॥ ८-२४-३८॥
tuṣṭuvurvāgbhirarthyābhirbhayeṣvabhayakṛttamam |
sarvātmānaṃ mahātmānaṃ yenāptaṃ sarvamātmanā || 8-24-38||

MHB 8-24-39

तपोविशेषैर्बहुभिर्योगं यो वेद चात्मनः ।
यः सांख्यमात्मनो वेद यस्य चात्मा वशे सदा ॥ ८-२४-३९॥
tapoviśeṣairbahubhiryogaṃ yo veda cātmanaḥ |
yaḥ sāṃkhyamātmano veda yasya cātmā vaśe sadā || 8-24-39||

MHB 8-24-40

ते तं ददृशुरीशानं तेजोराशिमुमापतिम् ।
अनन्यसदृशं लोके व्रतवन्तमकल्मषम् ॥ ८-२४-४०॥
te taṃ dadṛśurīśānaṃ tejorāśimumāpatim |
ananyasadṛśaṃ loke vratavantamakalmaṣam || 8-24-40||

MHB 8-24-41

एकं च भगवन्तं ते नानारूपमकल्पयन् ।
आत्मनः प्रतिरूपाणि रूपाण्यथ महात्मनि ।
परस्परस्य चापश्यन्सर्वे परमविस्मिताः ॥ ८-२४-४१॥
ekaṃ ca bhagavantaṃ te nānārūpamakalpayan |
ātmanaḥ pratirūpāṇi rūpāṇyatha mahātmani |
parasparasya cāpaśyansarve paramavismitāḥ || 8-24-41||

MHB 8-24-42

सर्वभूतमयं चेशं तमजं जगतः पतिम् ।
देवा ब्रह्मर्षयश्चैव शिरोभिर्धरणीं गताः ॥ ८-२४-४२॥
sarvabhūtamayaṃ ceśaṃ tamajaṃ jagataḥ patim |
devā brahmarṣayaścaiva śirobhirdharaṇīṃ gatāḥ || 8-24-42||

MHB 8-24-43

तान्स्वस्तिवाक्येनाभ्यर्च्य समुत्थाप्य च शंकरः ।
ब्रूत ब्रूतेति भगवान्स्मयमानोऽभ्यभाषत ॥ ८-२४-४३॥
tānsvastivākyenābhyarcya samutthāpya ca śaṃkaraḥ |
brūta brūteti bhagavānsmayamāno'bhyabhāṣata || 8-24-43||

MHB 8-24-44

त्र्यम्बकेणाभ्यनुज्ञातास्ततस्तेऽस्वस्थचेतसः ।
नमो नमस्तेऽस्तु विभो तत इत्यब्रुवन्भवम् ॥ ८-२४-४४॥
tryambakeṇābhyanujñātāstataste'svasthacetasaḥ |
namo namaste'stu vibho tata ityabruvanbhavam || 8-24-44||

MHB 8-24-45

नमो देवातिदेवाय धन्विने चातिमन्यवे ।
प्रजापतिमखघ्नाय प्रजापतिभिरीड्यसे ॥ ८-२४-४५॥
namo devātidevāya dhanvine cātimanyave |
prajāpatimakhaghnāya prajāpatibhirīḍyase || 8-24-45||

MHB 8-24-46

नमः स्तुताय स्तुत्याय स्तूयमानाय मृत्यवे ।
विलोहिताय रुद्राय नीलग्रीवाय शूलिने ॥ ८-२४-४६॥
namaḥ stutāya stutyāya stūyamānāya mṛtyave |
vilohitāya rudrāya nīlagrīvāya śūline || 8-24-46||

MHB 8-24-47

अमोघाय मृगाक्षाय प्रवरायुधयोधिने ।
दुर्वारणाय शुक्राय ब्रह्मणे ब्रह्मचारिणे ॥ ८-२४-४७॥
amoghāya mṛgākṣāya pravarāyudhayodhine |
durvāraṇāya śukrāya brahmaṇe brahmacāriṇe || 8-24-47||

MHB 8-24-48

ईशानायाप्रमेयाय नियन्त्रे चर्मवाससे ।
तपोनित्याय पिङ्गाय व्रतिने कृत्तिवाससे ॥ ८-२४-४८॥
īśānāyāprameyāya niyantre carmavāsase |
taponityāya piṅgāya vratine kṛttivāsase || 8-24-48||

MHB 8-24-49

कुमारपित्रे त्र्यक्षाय प्रवरायुधधारिणे ।
प्रपन्नार्तिविनाशाय ब्रह्मद्विट्संघघातिने ॥ ८-२४-४९॥
kumārapitre tryakṣāya pravarāyudhadhāriṇe |
prapannārtivināśāya brahmadviṭsaṃghaghātine || 8-24-49||

MHB 8-24-50

वनस्पतीनां पतये नराणां पतये नमः ।
गवां च पतये नित्यं यज्ञानां पतये नमः ॥ ८-२४-५०॥
vanaspatīnāṃ pataye narāṇāṃ pataye namaḥ |
gavāṃ ca pataye nityaṃ yajñānāṃ pataye namaḥ || 8-24-50||

MHB 8-24-51

नमोऽस्तु ते ससैन्याय त्र्यम्बकायोग्रतेजसे ।
मनोवाक्कर्मभिर्देव त्वां प्रपन्नान्भजस्व नः ॥ ८-२४-५१॥
namo'stu te sasainyāya tryambakāyogratejase |
manovākkarmabhirdeva tvāṃ prapannānbhajasva naḥ || 8-24-51||

MHB 8-24-52

ततः प्रसन्नो भगवान्स्वागतेनाभिनन्द्य तान् ।
प्रोवाच व्येतु वस्त्रासो ब्रूत किं करवाणि वः ॥ ८-२४-५२॥
tataḥ prasanno bhagavānsvāgatenābhinandya tān |
provāca vyetu vastrāso brūta kiṃ karavāṇi vaḥ || 8-24-52||

MHB 8-24-53

पितृदेवर्षिसंघेभ्यो वरे दत्ते महात्मना ।
सत्कृत्य शंकरं प्राह ब्रह्मा लोकहितं वचः ॥ ८-२४-५३॥
pitṛdevarṣisaṃghebhyo vare datte mahātmanā |
satkṛtya śaṃkaraṃ prāha brahmā lokahitaṃ vacaḥ || 8-24-53||

MHB 8-24-54

तवातिसर्गाद्देवेश प्राजापत्यमिदं पदम् ।
मयाधितिष्ठता दत्तो दानवेभ्यो महान्वरः ॥ ८-२४-५४॥
tavātisargāddeveśa prājāpatyamidaṃ padam |
mayādhitiṣṭhatā datto dānavebhyo mahānvaraḥ || 8-24-54||

MHB 8-24-55

तानतिक्रान्तमर्यादान्नान्यः संहर्तुमर्हति ।
त्वामृते भूतभव्येश त्वं ह्येषां प्रत्यरिर्वधे ॥ ८-२४-५५॥
tānatikrāntamaryādānnānyaḥ saṃhartumarhati |
tvāmṛte bhūtabhavyeśa tvaṃ hyeṣāṃ pratyarirvadhe || 8-24-55||

MHB 8-24-56

स त्वं देव प्रपन्नानां याचतां च दिवौकसाम् ।
कुरु प्रसादं देवेश दानवाञ्जहि शूलभृत् ॥ ८-२४-५६॥
sa tvaṃ deva prapannānāṃ yācatāṃ ca divaukasām |
kuru prasādaṃ deveśa dānavāñjahi śūlabhṛt || 8-24-56||

MHB 8-24-57

श्रीभगवानुवाच ।
हन्तव्याः शत्रवः सर्वे युष्माकमिति मे मतिः ।
न त्वेकोऽहं वधे तेषां समर्थो वै सुरद्विषाम् ॥ ८-२४-५७॥
śrībhagavānuvāca |
hantavyāḥ śatravaḥ sarve yuṣmākamiti me matiḥ |
na tveko'haṃ vadhe teṣāṃ samartho vai suradviṣām || 8-24-57||

MHB 8-24-58

ते यूयं सहिताः सर्वे मदीयेनास्त्रतेजसा ।
जयध्वं युधि ताञ्शत्रून्संघातो हि महाबलः ॥ ८-२४-५८॥
te yūyaṃ sahitāḥ sarve madīyenāstratejasā |
jayadhvaṃ yudhi tāñśatrūnsaṃghāto hi mahābalaḥ || 8-24-58||

MHB 8-24-59

देवा ऊचुः ।
अस्मत्तेजोबलं यावत्तावद्द्विगुणमेव च ।
तेषामिति ह मन्यामो दृष्टतेजोबला हि ते ॥ ८-२४-५९॥
devā ūcuḥ |
asmattejobalaṃ yāvattāvaddviguṇameva ca |
teṣāmiti ha manyāmo dṛṣṭatejobalā hi te || 8-24-59||

MHB 8-24-60

भगवानुवाच ।
वध्यास्ते सर्वतः पापा ये युष्मास्वपराधिनः ।
मम तेजोबलार्धेन सर्वांस्तान्घ्नत शात्रवान् ॥ ८-२४-६०॥
bhagavānuvāca |
vadhyāste sarvataḥ pāpā ye yuṣmāsvaparādhinaḥ |
mama tejobalārdhena sarvāṃstānghnata śātravān || 8-24-60||

MHB 8-24-61

देवा ऊचुः ।
बिभर्तुं तेजसोऽर्धं ते न शक्ष्यामो महेश्वर ।
सर्वेषां नो बलार्धेन त्वमेव जहि शात्रवान् ॥ ८-२४-६१॥
devā ūcuḥ |
bibhartuṃ tejaso'rdhaṃ te na śakṣyāmo maheśvara |
sarveṣāṃ no balārdhena tvameva jahi śātravān || 8-24-61||

MHB 8-24-62

दुर्योधन उवाच ।
ततस्तथेति देवेशस्तैरुक्तो राजसत्तम ।
अर्धमादाय सर्वेभ्यस्तेजसाभ्यधिकोऽभवत् ॥ ८-२४-६२॥
duryodhana uvāca |
tatastatheti deveśastairukto rājasattama |
ardhamādāya sarvebhyastejasābhyadhiko'bhavat || 8-24-62||

MHB 8-24-63

स तु देवो बलेनासीत्सर्वेभ्यो बलवत्तरः ।
महादेव इति ख्यातस्तदाप्रभृति शंकरः ॥ ८-२४-६३॥
sa tu devo balenāsītsarvebhyo balavattaraḥ |
mahādeva iti khyātastadāprabhṛti śaṃkaraḥ || 8-24-63||

MHB 8-24-64

ततोऽब्रवीन्महादेवो धनुर्बाणधरस्त्वहम् ।
हनिष्यामि रथेनाजौ तान्रिपून्वै दिवौकसः ॥ ८-२४-६४॥
tato'bravīnmahādevo dhanurbāṇadharastvaham |
haniṣyāmi rathenājau tānripūnvai divaukasaḥ || 8-24-64||

MHB 8-24-65

ते यूयं मे रथं चैव धनुर्बाणं तथैव च ।
पश्यध्वं यावदद्यैतान्पातयामि महीतले ॥ ८-२४-६५॥
te yūyaṃ me rathaṃ caiva dhanurbāṇaṃ tathaiva ca |
paśyadhvaṃ yāvadadyaitānpātayāmi mahītale || 8-24-65||

MHB 8-24-66

देवा ऊचुः ।
मूर्तिसर्वस्वमादाय त्रैलोक्यस्य ततस्ततः ।
रथं ते कल्पयिष्याम देवेश्वर महौजसम् ॥ ८-२४-६६॥
devā ūcuḥ |
mūrtisarvasvamādāya trailokyasya tatastataḥ |
rathaṃ te kalpayiṣyāma deveśvara mahaujasam || 8-24-66||

MHB 8-24-67

तथैव बुद्ध्या विहितं विश्वकर्मकृतं शुभम् ।
ततो विबुधशार्दूलास्तं रथं समकल्पयन् ॥ ८-२४-६७॥
tathaiva buddhyā vihitaṃ viśvakarmakṛtaṃ śubham |
tato vibudhaśārdūlāstaṃ rathaṃ samakalpayan || 8-24-67||

MHB 8-24-68

वन्धुरं पृथिवीं देवीं विशालपुरमालिनीम् ।
सपर्वतवनद्वीपां चक्रुर्भूतधरां तदा ॥ ८-२४-६८॥
vandhuraṃ pṛthivīṃ devīṃ viśālapuramālinīm |
saparvatavanadvīpāṃ cakrurbhūtadharāṃ tadā || 8-24-68||

MHB 8-24-69

मन्दरं पर्वतं चाक्षं जङ्घास्तस्य महानदीः ।
दिशश्च प्रदिशश्चैव परिवारं रथस्य हि ॥ ८-२४-६९॥
mandaraṃ parvataṃ cākṣaṃ jaṅghāstasya mahānadīḥ |
diśaśca pradiśaścaiva parivāraṃ rathasya hi || 8-24-69||

MHB 8-24-70

अनुकर्षान्ग्रहान्दीप्तान्वरूथं चापि तारकाः ।
धर्मार्थकामसंयुक्तं त्रिवेणुं चापि बन्धुरम् ।
ओषधीर्विविधास्तत्र नानापुष्पफलोद्गमाः ॥ ८-२४-७०॥
anukarṣāngrahāndīptānvarūthaṃ cāpi tārakāḥ |
dharmārthakāmasaṃyuktaṃ triveṇuṃ cāpi bandhuram |
oṣadhīrvividhāstatra nānāpuṣpaphalodgamāḥ || 8-24-70||

MHB 8-24-71

सूर्याचन्द्रमसौ कृत्वा चक्रे रथवरोत्तमे ।
पक्षौ पूर्वापरौ तत्र कृते रात्र्यहनी शुभे ॥ ८-२४-७१॥
sūryācandramasau kṛtvā cakre rathavarottame |
pakṣau pūrvāparau tatra kṛte rātryahanī śubhe || 8-24-71||

MHB 8-24-72

दश नागपतीनीषां धृतराष्ट्रमुखान्दृढाम् ।
द्यां युगं युगचर्माणि संवर्तकबलाहकान् ॥ ८-२४-७२॥
daśa nāgapatīnīṣāṃ dhṛtarāṣṭramukhāndṛḍhām |
dyāṃ yugaṃ yugacarmāṇi saṃvartakabalāhakān || 8-24-72||

MHB 8-24-73

शम्यां धृतिं च मेधां च स्थितिं संनतिमेव च ।
ग्रहनक्षत्रताराभिश्चर्म चित्रं नभस्तलम् ॥ ८-२४-७३॥
śamyāṃ dhṛtiṃ ca medhāṃ ca sthitiṃ saṃnatimeva ca |
grahanakṣatratārābhiścarma citraṃ nabhastalam || 8-24-73||

MHB 8-24-74

सुराम्बुप्रेतवित्तानां पतीँल्लोकेश्वरान्हयान् ।
सिनीवालीमनुमतिं कुहूं राकां च सुव्रताम् ।
योक्त्राणि चक्रुर्वाहानां रोहकांश्चापि कण्ठकम् ॥ ८-२४-७४॥
surāmbupretavittānāṃ patī~llokeśvarānhayān |
sinīvālīmanumatiṃ kuhūṃ rākāṃ ca suvratām |
yoktrāṇi cakrurvāhānāṃ rohakāṃścāpi kaṇṭhakam || 8-24-74||

MHB 8-24-75

कर्म सत्यं तपोऽर्थश्च विहितास्तत्र रश्मयः ।
अधिष्ठानं मनस्त्वासीत्परिरथ्यं सरस्वती ॥ ८-२४-७५॥
karma satyaṃ tapo'rthaśca vihitāstatra raśmayaḥ |
adhiṣṭhānaṃ manastvāsītparirathyaṃ sarasvatī || 8-24-75||

MHB 8-24-76

नानावर्णाश्च चित्राश्च पताकाः पवनेरिताः ।
विद्युदिन्द्रधनुर्नद्धं रथं दीप्तं व्यदीपयत् ॥ ८-२४-७६॥
nānāvarṇāśca citrāśca patākāḥ pavaneritāḥ |
vidyudindradhanurnaddhaṃ rathaṃ dīptaṃ vyadīpayat || 8-24-76||

MHB 8-24-77

एवं तस्मिन्महाराज कल्पिते रथसत्तमे ।
देवैर्मनुजशार्दूल द्विषतामभिमर्दने ॥ ८-२४-७७॥
evaṃ tasminmahārāja kalpite rathasattame |
devairmanujaśārdūla dviṣatāmabhimardane || 8-24-77||

MHB 8-24-78

स्वान्यायुधानि मुख्यानि न्यदधाच्छंकरो रथे ।
रथयष्टिं वियत्कृष्टां स्थापयामास गोवृषम् ॥ ८-२४-७८॥
svānyāyudhāni mukhyāni nyadadhācchaṃkaro rathe |
rathayaṣṭiṃ viyatkṛṣṭāṃ sthāpayāmāsa govṛṣam || 8-24-78||

MHB 8-24-79

ब्रह्मदण्डः कालदण्डो रुद्रदण्डस्तथा ज्वरः ।
परिस्कन्दा रथस्यास्य सर्वतोदिशमुद्यताः ॥ ८-२४-७९॥
brahmadaṇḍaḥ kāladaṇḍo rudradaṇḍastathā jvaraḥ |
pariskandā rathasyāsya sarvatodiśamudyatāḥ || 8-24-79||

MHB 8-24-80

अथर्वाङ्गिरसावास्तां चक्ररक्षौ महात्मनः ।
ऋग्वेदः सामवेदश्च पुराणं च पुरःसराः ॥ ८-२४-८०॥
atharvāṅgirasāvāstāṃ cakrarakṣau mahātmanaḥ |
ṛgvedaḥ sāmavedaśca purāṇaṃ ca puraḥsarāḥ || 8-24-80||

MHB 8-24-81

इतिहासयजुर्वेदौ पृष्ठरक्षौ बभूवतुः ।
दिव्या वाचश्च विद्याश्च परिपार्श्वचराः कृताः ॥ ८-२४-८१॥
itihāsayajurvedau pṛṣṭharakṣau babhūvatuḥ |
divyā vācaśca vidyāśca paripārśvacarāḥ kṛtāḥ || 8-24-81||

MHB 8-24-82

तोत्त्रादयश्च राजेन्द्र वषट्कारस्तथैव च ।
ओंकारश्च मुखे राजन्नतिशोभाकरोऽभवत् ॥ ८-२४-८२॥
tottrādayaśca rājendra vaṣaṭkārastathaiva ca |
oṃkāraśca mukhe rājannatiśobhākaro'bhavat || 8-24-82||

MHB 8-24-83

विचित्रमृतुभिः षड्भिः कृत्वा संवत्सरं धनुः ।
तस्मान्नॄणां कालरात्रिर्ज्या कृता धनुषोऽजरा ॥ ८-२४-८३॥
vicitramṛtubhiḥ ṣaḍbhiḥ kṛtvā saṃvatsaraṃ dhanuḥ |
tasmānnṝṇāṃ kālarātrirjyā kṛtā dhanuṣo'jarā || 8-24-83||

MHB 8-24-84

इषुश्चाप्यभवद्विष्णुर्ज्वलनः सोम एव च ।
अग्नीषोमौ जगत्कृत्स्नं वैष्णवं चोच्यते जगत् ॥ ८-२४-८४॥
iṣuścāpyabhavadviṣṇurjvalanaḥ soma eva ca |
agnīṣomau jagatkṛtsnaṃ vaiṣṇavaṃ cocyate jagat || 8-24-84||

MHB 8-24-85

विष्णुश्चात्मा भगवतो भवस्यामिततेजसः ।
तस्माद्धनुर्ज्यासंस्पर्शं न विषेहुर्हरस्य ते ॥ ८-२४-८५॥
viṣṇuścātmā bhagavato bhavasyāmitatejasaḥ |
tasmāddhanurjyāsaṃsparśaṃ na viṣehurharasya te || 8-24-85||

MHB 8-24-86

तस्मिञ्शरे तिग्ममन्युर्मुमोचाविषहं प्रभुः ।
भृग्वङ्गिरोमन्युभवं क्रोधाग्निमतिदुःसहम् ॥ ८-२४-८६॥
tasmiñśare tigmamanyurmumocāviṣahaṃ prabhuḥ |
bhṛgvaṅgiromanyubhavaṃ krodhāgnimatiduḥsaham || 8-24-86||

MHB 8-24-87

स नीललोहितो धूम्रः कृत्तिवासा भयंकरः ।
आदित्यायुतसंकाशस्तेजोज्वालावृतो ज्वलन् ॥ ८-२४-८७॥
sa nīlalohito dhūmraḥ kṛttivāsā bhayaṃkaraḥ |
ādityāyutasaṃkāśastejojvālāvṛto jvalan || 8-24-87||

MHB 8-24-88

दुश्च्यावश्च्यावनो जेता हन्ता ब्रह्मद्विषां हरः ।
नित्यं त्राता च हन्ता च धर्माधर्माश्रिताञ्जनान् ॥ ८-२४-८८॥
duścyāvaścyāvano jetā hantā brahmadviṣāṃ haraḥ |
nityaṃ trātā ca hantā ca dharmādharmāśritāñjanān || 8-24-88||

MHB 8-24-89

प्रमाथिभिर्घोररूपैर्भीमोदग्रैर्गणैर्वृतः ।
विभाति भगवान्स्थाणुस्तैरेवात्मगुणैर्वृतः ॥ ८-२४-८९॥
pramāthibhirghorarūpairbhīmodagrairgaṇairvṛtaḥ |
vibhāti bhagavānsthāṇustairevātmaguṇairvṛtaḥ || 8-24-89||

MHB 8-24-90

तस्याङ्गानि समाश्रित्य स्थितं विश्वमिदं जगत् ।
जङ्गमाजङ्गमं राजञ्शुशुभेऽद्भुतदर्शनम् ॥ ८-२४-९०॥
tasyāṅgāni samāśritya sthitaṃ viśvamidaṃ jagat |
jaṅgamājaṅgamaṃ rājañśuśubhe'dbhutadarśanam || 8-24-90||

MHB 8-24-91

दृष्ट्वा तु तं रथं दिव्यं कवची स शरासनी ।
बाणमादत्त तं दिव्यं सोमविष्ण्वग्निसंभवम् ॥ ८-२४-९१॥
dṛṣṭvā tu taṃ rathaṃ divyaṃ kavacī sa śarāsanī |
bāṇamādatta taṃ divyaṃ somaviṣṇvagnisaṃbhavam || 8-24-91||

MHB 8-24-92

तस्य वाजांस्ततो देवाः कल्पयां चक्रिरे विभोः ।
पुण्यगन्धवहं राजञ्श्वसनं राजसत्तम ॥ ८-२४-९२॥
tasya vājāṃstato devāḥ kalpayāṃ cakrire vibhoḥ |
puṇyagandhavahaṃ rājañśvasanaṃ rājasattama || 8-24-92||

MHB 8-24-93

तमास्थाय महादेवस्त्रासयन्दैवतान्यपि ।
आरुरोह तदा यत्तः कम्पयन्निव रोदसी ॥ ८-२४-९३॥
tamāsthāya mahādevastrāsayandaivatānyapi |
āruroha tadā yattaḥ kampayanniva rodasī || 8-24-93||

MHB 8-24-94

स शोभमानो वरदः खड्गी बाणी शरासनी ।
हसन्निवाब्रवीद्देवो सारथिः को भविष्यति ॥ ८-२४-९४॥
sa śobhamāno varadaḥ khaḍgī bāṇī śarāsanī |
hasannivābravīddevo sārathiḥ ko bhaviṣyati || 8-24-94||

MHB 8-24-95

तमब्रुवन्देवगणा यं भवान्संनियोक्ष्यते ।
स भविष्यति देवेश सारथिस्ते न संशयः ॥ ८-२४-९५॥
tamabruvandevagaṇā yaṃ bhavānsaṃniyokṣyate |
sa bhaviṣyati deveśa sārathiste na saṃśayaḥ || 8-24-95||

MHB 8-24-96

तानब्रवीत्पुनर्देवो मत्तः श्रेष्ठतरो हि यः ।
तं सारथिं कुरुध्वं मे स्वयं संचिन्त्य माचिरम् ॥ ८-२४-९६॥
tānabravītpunardevo mattaḥ śreṣṭhataro hi yaḥ |
taṃ sārathiṃ kurudhvaṃ me svayaṃ saṃcintya māciram || 8-24-96||

MHB 8-24-97

एतच्छ्रुत्वा ततो देवा वाक्यमुक्तं महात्मना ।
गत्वा पितामहं देवं प्रसाद्यैवं वचोऽब्रुवन् ॥ ८-२४-९७॥
etacchrutvā tato devā vākyamuktaṃ mahātmanā |
gatvā pitāmahaṃ devaṃ prasādyaivaṃ vaco'bruvan || 8-24-97||

MHB 8-24-98

देव त्वयेदं कथितं त्रिदशारिनिबर्हणम् ।
तथा च कृतमस्माभिः प्रसन्नो वृषभध्वजः ॥ ८-२४-९८॥
deva tvayedaṃ kathitaṃ tridaśārinibarhaṇam |
tathā ca kṛtamasmābhiḥ prasanno vṛṣabhadhvajaḥ || 8-24-98||

MHB 8-24-99

रथश्च विहितोऽस्माभिर्विचित्रायुधसंवृतः ।
सारथिं तु न जानीमः कः स्यात्तस्मिन्रथोत्तमे ॥ ८-२४-९९॥
rathaśca vihito'smābhirvicitrāyudhasaṃvṛtaḥ |
sārathiṃ tu na jānīmaḥ kaḥ syāttasminrathottame || 8-24-99||

MHB 8-24-100

तस्माद्विधीयतां कश्चित्सारथिर्देवसत्तम ।
सफलां तां गिरं देव कर्तुमर्हसि नो विभो ॥ ८-२४-१००॥
tasmādvidhīyatāṃ kaścitsārathirdevasattama |
saphalāṃ tāṃ giraṃ deva kartumarhasi no vibho || 8-24-100||

MHB 8-24-101

एवमस्मासु हि पुरा भगवन्नुक्तवानसि ।
हितं कर्तास्मि भवतामिति तत्कर्तुमर्हसि ॥ ८-२४-१०१॥
evamasmāsu hi purā bhagavannuktavānasi |
hitaṃ kartāsmi bhavatāmiti tatkartumarhasi || 8-24-101||

MHB 8-24-102

स देव युक्तो रथसत्तमो नो दुरावरो द्रावणः शात्रवाणाम् ।
पिनाकपाणिर्विहितोऽत्र योद्धा विभीषयन्दानवानुद्यतोऽसौ ॥ ८-२४-१०२॥
sa deva yukto rathasattamo no durāvaro drāvaṇaḥ śātravāṇām |
pinākapāṇirvihito'tra yoddhā vibhīṣayandānavānudyato'sau || 8-24-102||

MHB 8-24-103

तथैव वेदाश्चतुरो हयाग्र्या धरा सशैला च रथो महात्मन् ।
नक्षत्रवंशोऽनुगतो वरूथे यस्मिन्योद्धा सारथिनाभिरक्ष्यः ॥ ८-२४-१०३॥
tathaiva vedāścaturo hayāgryā dharā saśailā ca ratho mahātman |
nakṣatravaṃśo'nugato varūthe yasminyoddhā sārathinābhirakṣyaḥ || 8-24-103||

MHB 8-24-104

तत्र सारथिरेष्टव्यः सर्वैरेतैर्विशेषवान् ।
तत्प्रतिष्ठो रथो देव हया योद्धा तथैव च ।
कवचानि च शस्त्राणि कार्मुकं च पितामह ॥ ८-२४-१०४॥
tatra sārathireṣṭavyaḥ sarvairetairviśeṣavān |
tatpratiṣṭho ratho deva hayā yoddhā tathaiva ca |
kavacāni ca śastrāṇi kārmukaṃ ca pitāmaha || 8-24-104||

MHB 8-24-105

त्वामृते सारथिं तत्र नान्यं पश्यामहे वयम् ।
त्वं हि सर्वैर्गुणैर्युक्तो देवताभ्योऽधिकः प्रभो ।
सारथ्ये तूर्णमारोह संयच्छ परमान्हयान् ॥ ८-२४-१०५॥
tvāmṛte sārathiṃ tatra nānyaṃ paśyāmahe vayam |
tvaṃ hi sarvairguṇairyukto devatābhyo'dhikaḥ prabho |
sārathye tūrṇamāroha saṃyaccha paramānhayān || 8-24-105||

MHB 8-24-106

इति ते शिरसा नत्वा त्रिलोकेशं पितामहम् ।
देवाः प्रसादयामासुः सारथ्यायेति नः श्रुतम् ॥ ८-२४-१०६॥
iti te śirasā natvā trilokeśaṃ pitāmaham |
devāḥ prasādayāmāsuḥ sārathyāyeti naḥ śrutam || 8-24-106||

MHB 8-24-107

ब्रह्मोवाच ।
नात्र किंचिन्मृषा वाक्यं यदुक्तं वो दिवौकसः ।
संयच्छामि हयानेष युध्यतो वै कपर्दिनः ॥ ८-२४-१०७॥
brahmovāca |
nātra kiṃcinmṛṣā vākyaṃ yaduktaṃ vo divaukasaḥ |
saṃyacchāmi hayāneṣa yudhyato vai kapardinaḥ || 8-24-107||

MHB 8-24-108

ततः स भगवान्देवो लोकस्रष्टा पितामहः ।
सारथ्ये कल्पितो देवैरीशानस्य महात्मनः ॥ ८-२४-१०८॥
tataḥ sa bhagavāndevo lokasraṣṭā pitāmahaḥ |
sārathye kalpito devairīśānasya mahātmanaḥ || 8-24-108||

MHB 8-24-109

तस्मिन्नारोहति क्षिप्रं स्यन्दनं लोकपूजिते ।
शिरोभिरगमंस्तूर्णं ते हया वातरंहसः ॥ ८-२४-१०९॥
tasminnārohati kṣipraṃ syandanaṃ lokapūjite |
śirobhiragamaṃstūrṇaṃ te hayā vātaraṃhasaḥ || 8-24-109||

MHB 8-24-110

महेश्वरे त्वारुहति जानुभ्यामगमन्महीम् ॥ ८-२४-११०॥
maheśvare tvāruhati jānubhyāmagamanmahīm || 8-24-110||

MHB 8-24-111

अभीशून्हि त्रिलोकेशः संगृह्य प्रपितामहः ।
तानश्वांश्चोदयामास मनोमारुतरंहसः ॥ ८-२४-१११॥
abhīśūnhi trilokeśaḥ saṃgṛhya prapitāmahaḥ |
tānaśvāṃścodayāmāsa manomārutaraṃhasaḥ || 8-24-111||

MHB 8-24-112

ततोऽधिरूढे वरदे प्रयाते चासुरान्प्रति ।
साधु साध्विति विश्वेशः स्मयमानोऽभ्यभाषत ॥ ८-२४-११२॥
tato'dhirūḍhe varade prayāte cāsurānprati |
sādhu sādhviti viśveśaḥ smayamāno'bhyabhāṣata || 8-24-112||

MHB 8-24-113

याहि देव यतो दैत्याश्चोदयाश्वानतन्द्रितः ।
पश्य बाह्वोर्बलं मेऽद्य निघ्नतः शात्रवान्रणे ॥ ८-२४-११३॥
yāhi deva yato daityāścodayāśvānatandritaḥ |
paśya bāhvorbalaṃ me'dya nighnataḥ śātravānraṇe || 8-24-113||

MHB 8-24-114

ततस्तांश्चोदयामास वायुवेगसमाञ्जवे ।
येन तत्त्रिपुरं राजन्दैत्यदानवरक्षितम् ॥ ८-२४-११४॥
tatastāṃścodayāmāsa vāyuvegasamāñjave |
yena tattripuraṃ rājandaityadānavarakṣitam || 8-24-114||

MHB 8-24-115

अथाधिज्यं धनुः कृत्वा शर्वः संधाय तं शरम् ।
युक्त्वा पाशुपतास्त्रेण त्रिपुरं समचिन्तयत् ॥ ८-२४-११५॥
athādhijyaṃ dhanuḥ kṛtvā śarvaḥ saṃdhāya taṃ śaram |
yuktvā pāśupatāstreṇa tripuraṃ samacintayat || 8-24-115||

MHB 8-24-116

तस्मिन्स्थिते तदा राजन्क्रुद्धे विधृतकार्मुके ।
पुराणि तानि कालेन जग्मुरेकत्वतां तदा ॥ ८-२४-११६॥
tasminsthite tadā rājankruddhe vidhṛtakārmuke |
purāṇi tāni kālena jagmurekatvatāṃ tadā || 8-24-116||

MHB 8-24-117

एकीभावं गते चैव त्रिपुरे समुपागते ।
बभूव तुमुलो हर्षो दैवतानां महात्मनाम् ॥ ८-२४-११७॥
ekībhāvaṃ gate caiva tripure samupāgate |
babhūva tumulo harṣo daivatānāṃ mahātmanām || 8-24-117||

MHB 8-24-118

ततो देवगणाः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ।
जयेति वाचो मुमुचुः संस्तुवन्तो मुदान्विताः ॥ ८-२४-११८॥
tato devagaṇāḥ sarve siddhāśca paramarṣayaḥ |
jayeti vāco mumucuḥ saṃstuvanto mudānvitāḥ || 8-24-118||

MHB 8-24-119

ततोऽग्रतः प्रादुरभूत्त्रिपुरं जघ्नुषोऽसुरान् ।
अनिर्देश्योग्रवपुषो देवस्यासह्यतेजसः ॥ ८-२४-११९॥
tato'grataḥ prādurabhūttripuraṃ jaghnuṣo'surān |
anirdeśyogravapuṣo devasyāsahyatejasaḥ || 8-24-119||

MHB 8-24-120

स तद्विकृष्य भगवान्दिव्यं लोकेश्वरो धनुः ।
त्रैलोक्यसारं तमिषुं मुमोच त्रिपुरं प्रति ।
तत्सासुरगणं दग्ध्वा प्राक्षिपत्पश्चिमार्णवे ॥ ८-२४-१२०॥
sa tadvikṛṣya bhagavāndivyaṃ lokeśvaro dhanuḥ |
trailokyasāraṃ tamiṣuṃ mumoca tripuraṃ prati |
tatsāsuragaṇaṃ dagdhvā prākṣipatpaścimārṇave || 8-24-120||

MHB 8-24-121

एवं तत्त्रिपुरं दग्धं दानवाश्चाप्यशेषतः ।
महेश्वरेण क्रुद्धेन त्रैलोक्यस्य हितैषिणा ॥ ८-२४-१२१॥
evaṃ tattripuraṃ dagdhaṃ dānavāścāpyaśeṣataḥ |
maheśvareṇa kruddhena trailokyasya hitaiṣiṇā || 8-24-121||

MHB 8-24-122

स चात्मक्रोधजो वह्निर्हाहेत्युक्त्वा निवारितः ।
मा कार्षीर्भस्मसाल्लोकानिति त्र्यक्षोऽब्रवीच्च तम् ॥ ८-२४-१२२॥
sa cātmakrodhajo vahnirhāhetyuktvā nivāritaḥ |
mā kārṣīrbhasmasāllokāniti tryakṣo'bravīcca tam || 8-24-122||

MHB 8-24-123

ततः प्रकृतिमापन्ना देवा लोकास्तथर्षयः ।
तुष्टुवुर्वाग्भिरर्थ्याभिः स्थाणुमप्रतिमौजसम् ॥ ८-२४-१२३॥
tataḥ prakṛtimāpannā devā lokāstatharṣayaḥ |
tuṣṭuvurvāgbhirarthyābhiḥ sthāṇumapratimaujasam || 8-24-123||

MHB 8-24-124

तेऽनुज्ञाता भगवता जग्मुः सर्वे यथागतम् ।
कृतकामाः प्रसन्नेन प्रजापतिमुखाः सुराः ॥ ८-२४-१२४॥
te'nujñātā bhagavatā jagmuḥ sarve yathāgatam |
kṛtakāmāḥ prasannena prajāpatimukhāḥ surāḥ || 8-24-124||

MHB 8-24-125

यथैव भगवान्ब्रह्मा लोकधाता पितामहः ।
संयच्छ त्वं हयानस्य राधेयस्य महात्मनः ॥ ८-२४-१२५॥
yathaiva bhagavānbrahmā lokadhātā pitāmahaḥ |
saṃyaccha tvaṃ hayānasya rādheyasya mahātmanaḥ || 8-24-125||

MHB 8-24-126

त्वं हि कृष्णाच्च कर्णाच्च फल्गुनाच्च विशेषतः ।
विशिष्टो राजशार्दूल नास्ति तत्र विचारणा ॥ ८-२४-१२६॥
tvaṃ hi kṛṣṇācca karṇācca phalgunācca viśeṣataḥ |
viśiṣṭo rājaśārdūla nāsti tatra vicāraṇā || 8-24-126||

MHB 8-24-127

युद्धे ह्ययं रुद्रकल्पस्त्वं च ब्रह्मसमोऽनघ ।
तस्माच्छक्तौ युवां जेतुं मच्छत्रूंस्ताविवासुरान् ॥ ८-२४-१२७॥
yuddhe hyayaṃ rudrakalpastvaṃ ca brahmasamo'nagha |
tasmācchaktau yuvāṃ jetuṃ macchatrūṃstāvivāsurān || 8-24-127||

MHB 8-24-128

यथा शल्याद्य कर्णोऽयं श्वेताश्वं कृष्णसारथिम् ।
प्रमथ्य हन्यात्कौन्तेयं तथा शीघ्रं विधीयताम् ।
त्वयि कर्णश्च राज्यं च वयं चैव प्रतिष्ठिताः ॥ ८-२४-१२८॥
yathā śalyādya karṇo'yaṃ śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim |
pramathya hanyātkaunteyaṃ tathā śīghraṃ vidhīyatām |
tvayi karṇaśca rājyaṃ ca vayaṃ caiva pratiṣṭhitāḥ || 8-24-128||

MHB 8-24-129

इमं चाप्यपरं भूय इतिहासं निबोध मे ।
पितुर्मम सकाशे यं ब्राह्मणः प्राह धर्मवित् ॥ ८-२४-१२९॥
imaṃ cāpyaparaṃ bhūya itihāsaṃ nibodha me |
piturmama sakāśe yaṃ brāhmaṇaḥ prāha dharmavit || 8-24-129||

MHB 8-24-130

श्रुत्वा चैतद्वचश्चित्रं हेतुकार्यार्थसंहितम् ।
कुरु शल्य विनिश्चित्य मा भूदत्र विचारणा ॥ ८-२४-१३०॥
śrutvā caitadvacaścitraṃ hetukāryārthasaṃhitam |
kuru śalya viniścitya mā bhūdatra vicāraṇā || 8-24-130||

MHB 8-24-131

भार्गवाणां कुले जातो जमदग्निर्महातपाः ।
तस्य रामेति विख्यातः पुत्रस्तेजोगुणान्वितः ॥ ८-२४-१३१॥
bhārgavāṇāṃ kule jāto jamadagnirmahātapāḥ |
tasya rāmeti vikhyātaḥ putrastejoguṇānvitaḥ || 8-24-131||

MHB 8-24-132

स तीव्रं तप आस्थाय प्रसादयितवान्भवम् ।
अस्त्रहेतोः प्रसन्नात्मा नियतः संयतेन्द्रियः ॥ ८-२४-१३२॥
sa tīvraṃ tapa āsthāya prasādayitavānbhavam |
astrahetoḥ prasannātmā niyataḥ saṃyatendriyaḥ || 8-24-132||

MHB 8-24-133

तस्य तुष्टो महादेवो भक्त्या च प्रशमेन च ।
हृद्गतं चास्य विज्ञाय दर्शयामास शंकरः ॥ ८-२४-१३३॥
tasya tuṣṭo mahādevo bhaktyā ca praśamena ca |
hṛdgataṃ cāsya vijñāya darśayāmāsa śaṃkaraḥ || 8-24-133||

MHB 8-24-134

ईश्वर उवाच ।
राम तुष्टोऽस्मि भद्रं ते विदितं मे तवेप्सितम् ।
कुरुष्व पूतमात्मानं सर्वमेतदवाप्स्यसि ॥ ८-२४-१३४॥
īśvara uvāca |
rāma tuṣṭo'smi bhadraṃ te viditaṃ me tavepsitam |
kuruṣva pūtamātmānaṃ sarvametadavāpsyasi || 8-24-134||

MHB 8-24-135

दास्यामि ते तदास्त्राणि यदा पूतो भविष्यसि ।
अपात्रमसमर्थं च दहन्त्यस्त्राणि भार्गव ॥ ८-२४-१३५॥
dāsyāmi te tadāstrāṇi yadā pūto bhaviṣyasi |
apātramasamarthaṃ ca dahantyastrāṇi bhārgava || 8-24-135||

MHB 8-24-136

इत्युक्तो जामदग्न्यस्तु देवदेवेन शूलिना ।
प्रत्युवाच महात्मानं शिरसावनतः प्रभुम् ॥ ८-२४-१३६॥
ityukto jāmadagnyastu devadevena śūlinā |
pratyuvāca mahātmānaṃ śirasāvanataḥ prabhum || 8-24-136||

MHB 8-24-137

यदा जानासि देवेश पात्रं मामस्त्रधारणे ।
तदा शुश्रूषतेऽस्त्राणि भवान्मे दातुमर्हति ॥ ८-२४-१३७॥
yadā jānāsi deveśa pātraṃ māmastradhāraṇe |
tadā śuśrūṣate'strāṇi bhavānme dātumarhati || 8-24-137||

MHB 8-24-138

दुर्योधन उवाच ।
ततः स तपसा चैव दमेन नियमेन च ।
पूजोपहारबलिभिर्होममन्त्रपुरस्कृतैः ॥ ८-२४-१३८॥
duryodhana uvāca |
tataḥ sa tapasā caiva damena niyamena ca |
pūjopahārabalibhirhomamantrapuraskṛtaiḥ || 8-24-138||

MHB 8-24-139

आराधयितवाञ्शर्वं बहून्वर्षगणांस्तदा ।
प्रसन्नश्च महादेवो भार्गवस्य महात्मनः ॥ ८-२४-१३९॥
ārādhayitavāñśarvaṃ bahūnvarṣagaṇāṃstadā |
prasannaśca mahādevo bhārgavasya mahātmanaḥ || 8-24-139||

MHB 8-24-140

अब्रवीत्तस्य बहुशो गुणान्देव्याः समीपतः ।
भक्तिमानेष सततं मयि रामो दृढव्रतः ॥ ८-२४-१४०॥
abravīttasya bahuśo guṇāndevyāḥ samīpataḥ |
bhaktimāneṣa satataṃ mayi rāmo dṛḍhavrataḥ || 8-24-140||

MHB 8-24-141

एवं तस्य गुणान्प्रीतो बहुशोऽकथयत्प्रभुः ।
देवतानां पितॄणां च समक्षमरिसूदनः ॥ ८-२४-१४१॥
evaṃ tasya guṇānprīto bahuśo'kathayatprabhuḥ |
devatānāṃ pitṝṇāṃ ca samakṣamarisūdanaḥ || 8-24-141||

MHB 8-24-142

एतस्मिन्नेव काले तु दैत्या आसन्महाबलाः ।
तैस्तदा दर्पमोहान्धैरबाध्यन्त दिवौकसः ॥ ८-२४-१४२॥
etasminneva kāle tu daityā āsanmahābalāḥ |
taistadā darpamohāndhairabādhyanta divaukasaḥ || 8-24-142||

MHB 8-24-143

ततः संभूय विबुधास्तान्हन्तुं कृतनिश्चयाः ।
चक्रुः शत्रुवधे यत्नं न शेकुर्जेतुमेव ते ॥ ८-२४-१४३॥
tataḥ saṃbhūya vibudhāstānhantuṃ kṛtaniścayāḥ |
cakruḥ śatruvadhe yatnaṃ na śekurjetumeva te || 8-24-143||

MHB 8-24-144

अभिगम्य ततो देवा महेश्वरमथाब्रुवन् ।
प्रसादयन्तस्तं भक्त्या जहि शत्रुगणानिति ॥ ८-२४-१४४॥
abhigamya tato devā maheśvaramathābruvan |
prasādayantastaṃ bhaktyā jahi śatrugaṇāniti || 8-24-144||

MHB 8-24-145

प्रतिज्ञाय ततो देवो देवतानां रिपुक्षयम् ।
रामं भार्गवमाहूय सोऽभ्यभाषत शंकरः ॥ ८-२४-१४५॥
pratijñāya tato devo devatānāṃ ripukṣayam |
rāmaṃ bhārgavamāhūya so'bhyabhāṣata śaṃkaraḥ || 8-24-145||

MHB 8-24-146

रिपून्भार्गव देवानां जहि सर्वान्समागतान् ।
लोकानां हितकामार्थं मत्प्रीत्यर्थं तथैव च ॥ ८-२४-१४६॥
ripūnbhārgava devānāṃ jahi sarvānsamāgatān |
lokānāṃ hitakāmārthaṃ matprītyarthaṃ tathaiva ca || 8-24-146||

MHB 8-24-147

राम उवाच ।
अकृतास्त्रस्य देवेश का शक्तिर्मे महेश्वर ।
निहन्तुं दानवान्सर्वान्कृतास्त्रान्युद्धदुर्मदान् ॥ ८-२४-१४७॥
rāma uvāca |
akṛtāstrasya deveśa kā śaktirme maheśvara |
nihantuṃ dānavānsarvānkṛtāstrānyuddhadurmadān || 8-24-147||

MHB 8-24-148

ईश्वर उवाच ।
गच्छ त्वं मदनुध्यानान्निहनिष्यसि दानवान् ।
विजित्य च रिपून्सर्वान्गुणान्प्राप्स्यसि पुष्कलान् ॥ ८-२४-१४८॥
īśvara uvāca |
gaccha tvaṃ madanudhyānānnihaniṣyasi dānavān |
vijitya ca ripūnsarvānguṇānprāpsyasi puṣkalān || 8-24-148||

MHB 8-24-149

दुर्योधन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा च वचनं प्रतिगृह्य च सर्वशः ।
रामः कृतस्वस्त्ययनः प्रययौ दानवान्प्रति ॥ ८-२४-१४९॥
duryodhana uvāca |
etacchrutvā ca vacanaṃ pratigṛhya ca sarvaśaḥ |
rāmaḥ kṛtasvastyayanaḥ prayayau dānavānprati || 8-24-149||

MHB 8-24-150

अवधीद्देवशत्रूंस्तान्मददर्पबलान्वितान् ।
वज्राशनिसमस्पर्शैः प्रहारैरेव भार्गवः ॥ ८-२४-१५०॥
avadhīddevaśatrūṃstānmadadarpabalānvitān |
vajrāśanisamasparśaiḥ prahāraireva bhārgavaḥ || 8-24-150||

MHB 8-24-151

स दानवैः क्षततनुर्जामदग्न्यो द्विजोत्तमः ।
संस्पृष्टः स्थाणुना सद्यो निर्व्रणः समजायत ॥ ८-२४-१५१॥
sa dānavaiḥ kṣatatanurjāmadagnyo dvijottamaḥ |
saṃspṛṣṭaḥ sthāṇunā sadyo nirvraṇaḥ samajāyata || 8-24-151||

MHB 8-24-152

प्रीतश्च भगवान्देवः कर्मणा तेन तस्य वै ।
वरान्प्रादाद्ब्रह्मविदे भार्गवाय महात्मने ॥ ८-२४-१५२॥
prītaśca bhagavāndevaḥ karmaṇā tena tasya vai |
varānprādādbrahmavide bhārgavāya mahātmane || 8-24-152||

MHB 8-24-153

उक्तश्च देवदेवेन प्रीतियुक्तेन शूलिना ।
निपातात्तव शस्त्राणां शरीरे याभवद्रुजा ॥ ८-२४-१५३॥
uktaśca devadevena prītiyuktena śūlinā |
nipātāttava śastrāṇāṃ śarīre yābhavadrujā || 8-24-153||

MHB 8-24-154

तया ते मानुषं कर्म व्यपोढं भृगुनन्दन ।
गृहाणास्त्राणि दिव्यानि मत्सकाशाद्यथेप्सितम् ॥ ८-२४-१५४॥
tayā te mānuṣaṃ karma vyapoḍhaṃ bhṛgunandana |
gṛhāṇāstrāṇi divyāni matsakāśādyathepsitam || 8-24-154||

MHB 8-24-155

ततोऽस्त्राणि समस्तानि वरांश्च मनसेप्सितान् ।
लब्ध्वा बहुविधान्रामः प्रणम्य शिरसा शिवम् ॥ ८-२४-१५५॥
tato'strāṇi samastāni varāṃśca manasepsitān |
labdhvā bahuvidhānrāmaḥ praṇamya śirasā śivam || 8-24-155||

MHB 8-24-156

अनुज्ञां प्राप्य देवेशाज्जगाम स महातपाः ।
एवमेतत्पुरावृत्तं तदा कथितवानृषिः ॥ ८-२४-१५६॥
anujñāṃ prāpya deveśājjagāma sa mahātapāḥ |
evametatpurāvṛttaṃ tadā kathitavānṛṣiḥ || 8-24-156||

MHB 8-24-157

भार्गवोऽप्यददात्सर्वं धनुर्वेदं महात्मने ।
कर्णाय पुरुषव्याघ्र सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥ ८-२४-१५७॥
bhārgavo'pyadadātsarvaṃ dhanurvedaṃ mahātmane |
karṇāya puruṣavyāghra suprītenāntarātmanā || 8-24-157||

MHB 8-24-158

वृजिनं हि भवेत्किंचिद्यदि कर्णस्य पार्थिव ।
नास्मै ह्यस्त्राणि दिव्यानि प्रादास्यद्भृगुनन्दनः ॥ ८-२४-१५८॥
vṛjinaṃ hi bhavetkiṃcidyadi karṇasya pārthiva |
nāsmai hyastrāṇi divyāni prādāsyadbhṛgunandanaḥ || 8-24-158||

MHB 8-24-159

नापि सूतकुले जातं कर्णं मन्ये कथंचन ।
देवपुत्रमहं मन्ये क्षत्रियाणां कुलोद्भवम् ॥ ८-२४-१५९॥
nāpi sūtakule jātaṃ karṇaṃ manye kathaṃcana |
devaputramahaṃ manye kṣatriyāṇāṃ kulodbhavam || 8-24-159||

MHB 8-24-160

सकुण्डलं सकवचं दीर्घबाहुं महारथम् ।
कथमादित्यसदृशं मृगी व्याघ्रं जनिष्यति ॥ ८-२४-१६०॥
sakuṇḍalaṃ sakavacaṃ dīrghabāhuṃ mahāratham |
kathamādityasadṛśaṃ mṛgī vyāghraṃ janiṣyati || 8-24-160||

MHB 8-24-161

पश्य ह्यस्य भुजौ पीनौ नागराजकरोपमौ ।
वक्षः पश्य विशालं च सर्वशत्रुनिबर्हणम् ॥ ८-२४-१६१॥
paśya hyasya bhujau pīnau nāgarājakaropamau |
vakṣaḥ paśya viśālaṃ ca sarvaśatrunibarhaṇam || 8-24-161||

Adhyaya: 25/69 (11)

MHB 8-25-1

दुर्योधन उवाच ।
एवं स भगवान्देवः सर्वलोकपितामहः ।
सारथ्यमकरोत्तत्र यत्र रुद्रोऽभवद्रथी ॥ ८-२५-१॥
duryodhana uvāca |
evaṃ sa bhagavāndevaḥ sarvalokapitāmahaḥ |
sārathyamakarottatra yatra rudro'bhavadrathī || 8-25-1||

MHB 8-25-2

रथिनाभ्यधिको वीरः कर्तव्यो रथसारथिः ।
तस्मात्त्वं पुरुषव्याघ्र नियच्छ तुरगान्युधि ॥ ८-२५-२॥
rathinābhyadhiko vīraḥ kartavyo rathasārathiḥ |
tasmāttvaṃ puruṣavyāghra niyaccha turagānyudhi || 8-25-2||

MHB 8-25-3

संजय उवाच ।
ततः शल्यः परिष्वज्य सुतं ते वाक्यमब्रवीत् ।
दुर्योधनममित्रघ्नः प्रीतो मद्राधिपस्तदा ॥ ८-२५-३॥
saṃjaya uvāca |
tataḥ śalyaḥ pariṣvajya sutaṃ te vākyamabravīt |
duryodhanamamitraghnaḥ prīto madrādhipastadā || 8-25-3||

MHB 8-25-4

एवं चेन्मन्यसे राजन्गान्धारे प्रियदर्शन ।
तस्मात्ते यत्प्रियं किंचित्तत्सर्वं करवाण्यहम् ॥ ८-२५-४॥
evaṃ cenmanyase rājangāndhāre priyadarśana |
tasmātte yatpriyaṃ kiṃcittatsarvaṃ karavāṇyaham || 8-25-4||

MHB 8-25-5

यत्रास्मि भरतश्रेष्ठ योग्यः कर्मणि कर्हिचित् ।
तत्र सर्वात्मना युक्तो वक्ष्ये कार्यधुरं तव ॥ ८-२५-५॥
yatrāsmi bharataśreṣṭha yogyaḥ karmaṇi karhicit |
tatra sarvātmanā yukto vakṣye kāryadhuraṃ tava || 8-25-5||

MHB 8-25-6

यत्तु कर्णमहं ब्रूयां हितकामः प्रियाप्रियम् ।
मम तत्क्षमतां सर्वं भवान्कर्णश्च सर्वशः ॥ ८-२५-६॥
yattu karṇamahaṃ brūyāṃ hitakāmaḥ priyāpriyam |
mama tatkṣamatāṃ sarvaṃ bhavānkarṇaśca sarvaśaḥ || 8-25-6||

MHB 8-25-7

कर्ण उवाच ।
ईशानस्य यथा ब्रह्मा यथा पार्थस्य केशवः ।
तथा नित्यं हिते युक्तो मद्रराज भजस्व नः ॥ ८-२५-७॥
karṇa uvāca |
īśānasya yathā brahmā yathā pārthasya keśavaḥ |
tathā nityaṃ hite yukto madrarāja bhajasva naḥ || 8-25-7||

MHB 8-25-8

शल्य उवाच ।
आत्मनिन्दात्मपूजा च परनिन्दा परस्तवः ।
अनाचरितमार्याणां वृत्तमेतच्चतुर्विधम् ॥ ८-२५-८॥
śalya uvāca |
ātmanindātmapūjā ca paranindā parastavaḥ |
anācaritamāryāṇāṃ vṛttametaccaturvidham || 8-25-8||

MHB 8-25-9

यत्तु विद्वन्प्रवक्ष्यामि प्रत्ययार्थमहं तव ।
आत्मनः स्तवसंयुक्तं तन्निबोध यथातथम् ॥ ८-२५-९॥
yattu vidvanpravakṣyāmi pratyayārthamahaṃ tava |
ātmanaḥ stavasaṃyuktaṃ tannibodha yathātatham || 8-25-9||

MHB 8-25-10

अहं शक्रस्य सारथ्ये योग्यो मातलिवत्प्रभो ।
अप्रमादप्रयोगाच्च ज्ञानविद्याचिकित्सितैः ॥ ८-२५-१०॥
ahaṃ śakrasya sārathye yogyo mātalivatprabho |
apramādaprayogācca jñānavidyācikitsitaiḥ || 8-25-10||

MHB 8-25-11

ततः पार्थेन संग्रामे युध्यमानस्य तेऽनघ ।
वाहयिष्यामि तुरगान्विज्वरो भव सूतज ॥ ८-२५-११॥
tataḥ pārthena saṃgrāme yudhyamānasya te'nagha |
vāhayiṣyāmi turagānvijvaro bhava sūtaja || 8-25-11||

Adhyaya: 26/69 (74)

MHB 8-26-1

दुर्योधन उवाच ।
अयं ते कर्ण सारथ्यं मद्रराजः करिष्यति ।
कृष्णादभ्यधिको यन्ता देवेन्द्रस्येव मातलिः ॥ ८-२६-१॥
duryodhana uvāca |
ayaṃ te karṇa sārathyaṃ madrarājaḥ kariṣyati |
kṛṣṇādabhyadhiko yantā devendrasyeva mātaliḥ || 8-26-1||

MHB 8-26-2

यथा हरिहयैर्युक्तं संगृह्णाति स मातलिः ।
शल्यस्तव तथाद्यायं संयन्ता रथवाजिनाम् ॥ ८-२६-२॥
yathā harihayairyuktaṃ saṃgṛhṇāti sa mātaliḥ |
śalyastava tathādyāyaṃ saṃyantā rathavājinām || 8-26-2||

MHB 8-26-3

योधे त्वयि रथस्थे च मद्रराजे च सारथौ ।
रथश्रेष्ठो ध्रुवं संख्ये पार्थो नाभिभविष्यति ॥ ८-२६-३॥
yodhe tvayi rathasthe ca madrarāje ca sārathau |
rathaśreṣṭho dhruvaṃ saṃkhye pārtho nābhibhaviṣyati || 8-26-3||

MHB 8-26-4

संजय उवाच ।
ततो दुर्योधनो भूयो मद्रराजं तरस्विनम् ।
उवाच राजन्संग्रामे संयच्छन्तं हयोत्तमान् ॥ ८-२६-४॥
saṃjaya uvāca |
tato duryodhano bhūyo madrarājaṃ tarasvinam |
uvāca rājansaṃgrāme saṃyacchantaṃ hayottamān || 8-26-4||

MHB 8-26-5

त्वयाभिगुप्तो राधेयो विजेष्यति धनंजयम् ।
इत्युक्तो रथमास्थाय तथेति प्राह भारत ॥ ८-२६-५॥
tvayābhigupto rādheyo vijeṣyati dhanaṃjayam |
ityukto rathamāsthāya tatheti prāha bhārata || 8-26-5||

MHB 8-26-6

शल्येऽभ्युपगते कर्णः सारथिं सुमनोऽब्रवीत् ।
स्वं सूत स्यन्दनं मह्यं कल्पयेत्यसकृत्त्वरन् ॥ ८-२६-६॥
śalye'bhyupagate karṇaḥ sārathiṃ sumano'bravīt |
svaṃ sūta syandanaṃ mahyaṃ kalpayetyasakṛttvaran || 8-26-6||

MHB 8-26-7

ततो जैत्रं रथवरं गन्धर्वनगरोपमम् ।
विधिवत्कल्पितं भर्त्रे जयेत्युक्त्वा न्यवेदयत् ॥ ८-२६-७॥
tato jaitraṃ rathavaraṃ gandharvanagaropamam |
vidhivatkalpitaṃ bhartre jayetyuktvā nyavedayat || 8-26-7||

MHB 8-26-8

तं रथं रथिनां श्रेष्ठः कर्णोऽभ्यर्च्य यथाविधि ।
संपादितं ब्रह्मविदा पूर्वमेव पुरोधसा ॥ ८-२६-८॥
taṃ rathaṃ rathināṃ śreṣṭhaḥ karṇo'bhyarcya yathāvidhi |
saṃpāditaṃ brahmavidā pūrvameva purodhasā || 8-26-8||

MHB 8-26-9

कृत्वा प्रदक्षिणं यत्नादुपस्थाय च भास्करम् ।
समीपस्थं मद्रराजं समारोपयदग्रतः ॥ ८-२६-९॥
kṛtvā pradakṣiṇaṃ yatnādupasthāya ca bhāskaram |
samīpasthaṃ madrarājaṃ samāropayadagrataḥ || 8-26-9||

MHB 8-26-10

ततः कर्णस्य दुर्धर्षं स्यन्दनप्रवरं महत् ।
आरुरोह महातेजाः शल्यः सिंह इवाचलम् ॥ ८-२६-१०॥
tataḥ karṇasya durdharṣaṃ syandanapravaraṃ mahat |
āruroha mahātejāḥ śalyaḥ siṃha ivācalam || 8-26-10||

MHB 8-26-11

ततः शल्यास्थितं राजन्कर्णः स्वरथमुत्तमम् ।
अध्यतिष्ठद्यथाम्भोदं विद्युत्वन्तं दिवाकरः ॥ ८-२६-११॥
tataḥ śalyāsthitaṃ rājankarṇaḥ svarathamuttamam |
adhyatiṣṭhadyathāmbhodaṃ vidyutvantaṃ divākaraḥ || 8-26-11||

MHB 8-26-12

तावेकरथमारूढावादित्याग्निसमत्विषौ ।
व्यभ्राजेतां यथा मेघं सूर्याग्नी सहितौ दिवि ॥ ८-२६-१२॥
tāvekarathamārūḍhāvādityāgnisamatviṣau |
vyabhrājetāṃ yathā meghaṃ sūryāgnī sahitau divi || 8-26-12||

MHB 8-26-13

संस्तूयमानौ तौ वीरौ तदास्तां द्युतिमत्तरौ ।
ऋत्विक्सदस्यैरिन्द्राग्नी हूयमानाविवाध्वरे ॥ ८-२६-१३॥
saṃstūyamānau tau vīrau tadāstāṃ dyutimattarau |
ṛtviksadasyairindrāgnī hūyamānāvivādhvare || 8-26-13||

MHB 8-26-14

स शल्यसंगृहीताश्वे रथे कर्णः स्थितोऽभवत् ।
धनुर्विस्फारयन्घोरं परिवेषीव भास्करः ॥ ८-२६-१४॥
sa śalyasaṃgṛhītāśve rathe karṇaḥ sthito'bhavat |
dhanurvisphārayanghoraṃ pariveṣīva bhāskaraḥ || 8-26-14||

MHB 8-26-15

आस्थितः स रथश्रेष्ठं कर्णः शरगभस्तिमान् ।
प्रबभौ पुरुषव्याघ्रो मन्दरस्थ इवांशुमान् ॥ ८-२६-१५॥
āsthitaḥ sa rathaśreṣṭhaṃ karṇaḥ śaragabhastimān |
prababhau puruṣavyāghro mandarastha ivāṃśumān || 8-26-15||

MHB 8-26-16

तं रथस्थं महावीरं यान्तं चामिततेजसम् ।
दुर्योधनः स्म राधेयमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ८-२६-१६॥
taṃ rathasthaṃ mahāvīraṃ yāntaṃ cāmitatejasam |
duryodhanaḥ sma rādheyamidaṃ vacanamabravīt || 8-26-16||

MHB 8-26-17

अकृतं द्रोणभीष्माभ्यां दुष्करं कर्म संयुगे ।
कुरुष्वाधिरथे वीर मिषतां सर्वधन्विनाम् ॥ ८-२६-१७॥
akṛtaṃ droṇabhīṣmābhyāṃ duṣkaraṃ karma saṃyuge |
kuruṣvādhirathe vīra miṣatāṃ sarvadhanvinām || 8-26-17||

MHB 8-26-18

मनोगतं मम ह्यासीद्भीष्मद्रोणौ महारथौ ।
अर्जुनं भीमसेनं च निहन्ताराविति ध्रुवम् ॥ ८-२६-१८॥
manogataṃ mama hyāsīdbhīṣmadroṇau mahārathau |
arjunaṃ bhīmasenaṃ ca nihantārāviti dhruvam || 8-26-18||

MHB 8-26-19

ताभ्यां यदकृतं वीर वीरकर्म महामृधे ।
तत्कर्म कुरु राधेय वज्रपाणिरिवापरः ॥ ८-२६-१९॥
tābhyāṃ yadakṛtaṃ vīra vīrakarma mahāmṛdhe |
tatkarma kuru rādheya vajrapāṇirivāparaḥ || 8-26-19||

MHB 8-26-20

गृहाण धर्मराजं वा जहि वा त्वं धनंजयम् ।
भीमसेनं च राधेय माद्रीपुत्रौ यमावपि ॥ ८-२६-२०॥
gṛhāṇa dharmarājaṃ vā jahi vā tvaṃ dhanaṃjayam |
bhīmasenaṃ ca rādheya mādrīputrau yamāvapi || 8-26-20||

MHB 8-26-21

जयश्च तेऽस्तु भद्रं च प्रयाहि पुरुषर्षभ ।
पाण्डुपुत्रस्य सैन्यानि कुरु सर्वाणि भस्मसात् ॥ ८-२६-२१॥
jayaśca te'stu bhadraṃ ca prayāhi puruṣarṣabha |
pāṇḍuputrasya sainyāni kuru sarvāṇi bhasmasāt || 8-26-21||

MHB 8-26-22

ततस्तूर्यसहस्राणि भेरीणामयुतानि च ।
वाद्यमानान्यरोचन्त मेघशब्दा यथा दिवि ॥ ८-२६-२२॥
tatastūryasahasrāṇi bherīṇāmayutāni ca |
vādyamānānyarocanta meghaśabdā yathā divi || 8-26-22||

MHB 8-26-23

प्रतिगृह्य तु तद्वाक्यं रथस्थो रथसत्तमः ।
अभ्यभाषत राधेयः शल्यं युद्धविशारदम् ॥ ८-२६-२३॥
pratigṛhya tu tadvākyaṃ rathastho rathasattamaḥ |
abhyabhāṣata rādheyaḥ śalyaṃ yuddhaviśāradam || 8-26-23||

MHB 8-26-24

चोदयाश्वान्महाबाहो यावद्धन्मि धनंजयम् ।
भीमसेनं यमौ चोभौ राजानं च युधिष्ठिरम् ॥ ८-२६-२४॥
codayāśvānmahābāho yāvaddhanmi dhanaṃjayam |
bhīmasenaṃ yamau cobhau rājānaṃ ca yudhiṣṭhiram || 8-26-24||

MHB 8-26-25

अद्य पश्यतु मे शल्य बाहुवीर्यं धनंजयः ।
अस्यतः कङ्कपत्राणां सहस्राणि शतानि च ॥ ८-२६-२५॥
adya paśyatu me śalya bāhuvīryaṃ dhanaṃjayaḥ |
asyataḥ kaṅkapatrāṇāṃ sahasrāṇi śatāni ca || 8-26-25||

MHB 8-26-26

अद्य क्षेप्स्याम्यहं शल्य शरान्परमतेजनान् ।
पाण्डवानां विनाशाय दुर्योधनजयाय च ॥ ८-२६-२६॥
adya kṣepsyāmyahaṃ śalya śarānparamatejanān |
pāṇḍavānāṃ vināśāya duryodhanajayāya ca || 8-26-26||

MHB 8-26-27

शल्य उवाच ।
सूतपुत्र कथं नु त्वं पाण्डवानवमन्यसे ।
सर्वास्त्रज्ञान्महेष्वासान्सर्वानेव महारथान् ॥ ८-२६-२७॥
śalya uvāca |
sūtaputra kathaṃ nu tvaṃ pāṇḍavānavamanyase |
sarvāstrajñānmaheṣvāsānsarvāneva mahārathān || 8-26-27||

MHB 8-26-28

अनिवर्तिनो महाभागानजेयान्सत्यविक्रमान् ।
अपि संजनयेयुर्ये भयं साक्षाच्छतक्रतोः ॥ ८-२६-२८॥
anivartino mahābhāgānajeyānsatyavikramān |
api saṃjanayeyurye bhayaṃ sākṣācchatakratoḥ || 8-26-28||

MHB 8-26-29

यदा श्रोष्यसि निर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः ।
राधेय गाण्डिवस्याजौ तदा नैवं वदिष्यसि ॥ ८-२६-२९॥
yadā śroṣyasi nirghoṣaṃ visphūrjitamivāśaneḥ |
rādheya gāṇḍivasyājau tadā naivaṃ vadiṣyasi || 8-26-29||

MHB 8-26-30

संजय उवाच ।
अनादृत्य तु तद्वाक्यं मद्रराजेन भाषितम् ।
द्रक्ष्यस्यद्येत्यवोचद्वै शल्यं कर्णो नरेश्वर ॥ ८-२६-३०॥
saṃjaya uvāca |
anādṛtya tu tadvākyaṃ madrarājena bhāṣitam |
drakṣyasyadyetyavocadvai śalyaṃ karṇo nareśvara || 8-26-30||

MHB 8-26-31

दृष्ट्वा कर्णं महेष्वासं युयुत्सुं समवस्थितम् ।
चुक्रुशुः कुरवः सर्वे हृष्टरूपाः परंतप ॥ ८-२६-३१॥
dṛṣṭvā karṇaṃ maheṣvāsaṃ yuyutsuṃ samavasthitam |
cukruśuḥ kuravaḥ sarve hṛṣṭarūpāḥ paraṃtapa || 8-26-31||

MHB 8-26-32

ततो दुन्दुभिघोषेण भेरीणां निनदेन च ।
बाणशब्दैश्च विविधैर्गर्जितैश्च तरस्विनाम् ।
निर्ययुस्तावका युद्धे मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥ ८-२६-३२॥
tato dundubhighoṣeṇa bherīṇāṃ ninadena ca |
bāṇaśabdaiśca vividhairgarjitaiśca tarasvinām |
niryayustāvakā yuddhe mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam || 8-26-32||

MHB 8-26-33

प्रयाते तु ततः कर्णे योधेषु मुदितेषु च ।
चचाल पृथिवी राजन्ररास च सुविस्वरम् ॥ ८-२६-३३॥
prayāte tu tataḥ karṇe yodheṣu muditeṣu ca |
cacāla pṛthivī rājanrarāsa ca suvisvaram || 8-26-33||

MHB 8-26-34

निश्चरन्तो व्यदृश्यन्त सूर्यात्सप्त महाग्रहाः ।
उल्कापातश्च संजज्ञे दिशां दाहस्तथैव च ।
तथाशन्यश्च संपेतुर्ववुर्वाताश्च दारुणाः ॥ ८-२६-३४॥
niścaranto vyadṛśyanta sūryātsapta mahāgrahāḥ |
ulkāpātaśca saṃjajñe diśāṃ dāhastathaiva ca |
tathāśanyaśca saṃpeturvavurvātāśca dāruṇāḥ || 8-26-34||

MHB 8-26-35

मृगपक्षिगणाश्चैव बहुशः पृतनां तव ।
अपसव्यं तदा चक्रुर्वेदयन्तो महद्भयम् ॥ ८-२६-३५॥
mṛgapakṣigaṇāścaiva bahuśaḥ pṛtanāṃ tava |
apasavyaṃ tadā cakrurvedayanto mahadbhayam || 8-26-35||

MHB 8-26-36

प्रस्थितस्य च कर्णस्य निपेतुस्तुरगा भुवि ।
अस्थिवर्षं च पतितमन्तरिक्षाद्भयानकम् ॥ ८-२६-३६॥
prasthitasya ca karṇasya nipetusturagā bhuvi |
asthivarṣaṃ ca patitamantarikṣādbhayānakam || 8-26-36||

MHB 8-26-37

जज्वलुश्चैव शस्त्राणि ध्वजाश्चैव चकम्पिरे ।
अश्रूणि च व्यमुञ्चन्त वाहनानि विशां पते ॥ ८-२६-३७॥
jajvaluścaiva śastrāṇi dhvajāścaiva cakampire |
aśrūṇi ca vyamuñcanta vāhanāni viśāṃ pate || 8-26-37||

MHB 8-26-38

एते चान्ये च बहव उत्पातास्तत्र मारिष ।
समुत्पेतुर्विनाशाय कौरवाणां सुदारुणाः ॥ ८-२६-३८॥
ete cānye ca bahava utpātāstatra māriṣa |
samutpeturvināśāya kauravāṇāṃ sudāruṇāḥ || 8-26-38||

MHB 8-26-39

न च तान्गणयामासुः सर्वे ते दैवमोहिताः ।
प्रस्थितं सूतपुत्रं च जयेत्यूचुर्नरा भुवि ।
निर्जितान्पाण्डवांश्चैव मेनिरे तव कौरवाः ॥ ८-२६-३९॥
na ca tāngaṇayāmāsuḥ sarve te daivamohitāḥ |
prasthitaṃ sūtaputraṃ ca jayetyūcurnarā bhuvi |
nirjitānpāṇḍavāṃścaiva menire tava kauravāḥ || 8-26-39||

MHB 8-26-40

ततो रथस्थः परवीरहन्ता भीष्मद्रोणावात्तवीर्यौ निरीक्ष्य ।
समज्वलद्भारत पावकाभो वैकर्तनोऽसौ रथकुञ्जरो वृषः ॥ ८-२६-४०॥
tato rathasthaḥ paravīrahantā bhīṣmadroṇāvāttavīryau nirīkṣya |
samajvaladbhārata pāvakābho vaikartano'sau rathakuñjaro vṛṣaḥ || 8-26-40||

MHB 8-26-41

स शल्यमाभाष्य जगाद वाक्यं पार्थस्य कर्माप्रतिमं च दृष्ट्वा ।
मानेन दर्पेण च दह्यमानः क्रोधेन दीप्यन्निव निःश्वसित्वा ॥ ८-२६-४१॥
sa śalyamābhāṣya jagāda vākyaṃ pārthasya karmāpratimaṃ ca dṛṣṭvā |
mānena darpeṇa ca dahyamānaḥ krodhena dīpyanniva niḥśvasitvā || 8-26-41||

MHB 8-26-42

नाहं महेन्द्रादपि वज्रपाणेः क्रुद्धाद्बिभेम्यात्तधनू रथस्थः ।
दृष्ट्वा तु भीष्मप्रमुखाञ्शयानान्न त्वेव मां स्थिरता संजहाति ॥ ८-२६-४२॥
nāhaṃ mahendrādapi vajrapāṇeḥ kruddhādbibhemyāttadhanū rathasthaḥ |
dṛṣṭvā tu bhīṣmapramukhāñśayānānna tveva māṃ sthiratā saṃjahāti || 8-26-42||

MHB 8-26-43

महेन्द्रविष्णुप्रतिमावनिन्दितौ रथाश्वनागप्रवरप्रमाथिनौ ।
अवध्यकल्पौ निहतौ यदा परैस्ततो ममाद्यापि रणेऽस्ति साध्वसम् ॥ ८-२६-४३॥
mahendraviṣṇupratimāvaninditau rathāśvanāgapravarapramāthinau |
avadhyakalpau nihatau yadā paraistato mamādyāpi raṇe'sti sādhvasam || 8-26-43||

MHB 8-26-44

समीक्ष्य संख्येऽतिबलान्नराधिपैर्नराश्वमातङ्गरथाञ्शरैर्हतान् ।
कथं न सर्वानहितान्रणेऽवधीन्महास्त्रविद्ब्राह्मणपुंगवो गुरुः ॥ ८-२६-४४॥
samīkṣya saṃkhye'tibalānnarādhipairnarāśvamātaṅgarathāñśarairhatān |
kathaṃ na sarvānahitānraṇe'vadhīnmahāstravidbrāhmaṇapuṃgavo guruḥ || 8-26-44||

MHB 8-26-45

स संस्मरन्द्रोणहवं महाहवे ब्रवीमि सत्यं कुरवो निबोधत ।
न वो मदन्यः प्रसहेद्रणेऽर्जुनं क्रमागतं मृत्युमिवोग्ररूपिणम् ॥ ८-२६-४५॥
sa saṃsmarandroṇahavaṃ mahāhave bravīmi satyaṃ kuravo nibodhata |
na vo madanyaḥ prasahedraṇe'rjunaṃ kramāgataṃ mṛtyumivograrūpiṇam || 8-26-45||

MHB 8-26-46

शिक्षा प्रसादश्च बलं धृतिश्च द्रोणे महास्त्राणि च संनतिश्च ।
स चेदगान्मृत्युवशं महात्मा सर्वानन्यानातुरानद्य मन्ये ॥ ८-२६-४६॥
śikṣā prasādaśca balaṃ dhṛtiśca droṇe mahāstrāṇi ca saṃnatiśca |
sa cedagānmṛtyuvaśaṃ mahātmā sarvānanyānāturānadya manye || 8-26-46||

MHB 8-26-47

नेह ध्रुवं किंचिदपि प्रचिन्त्यं विदुर्लोके कर्मणोऽनित्ययोगात् ।
सूर्योदये को हि विमुक्तसंशयो गर्वं कुर्वीताद्य गुरौ निपातिते ॥ ८-२६-४७॥
neha dhruvaṃ kiṃcidapi pracintyaṃ vidurloke karmaṇo'nityayogāt |
sūryodaye ko hi vimuktasaṃśayo garvaṃ kurvītādya gurau nipātite || 8-26-47||

MHB 8-26-48

न नूनमस्त्राणि बलं पराक्रमः क्रिया सुनीतं परमायुधानि वा ।
अलं मनुष्यस्य सुखाय वर्तितुं तथा हि युद्धे निहतः परैर्गुरुः ॥ ८-२६-४८॥
na nūnamastrāṇi balaṃ parākramaḥ kriyā sunītaṃ paramāyudhāni vā |
alaṃ manuṣyasya sukhāya vartituṃ tathā hi yuddhe nihataḥ parairguruḥ || 8-26-48||

MHB 8-26-49

हुताशनादित्यसमानतेजसं पराक्रमे विष्णुपुरंदरोपमम् ।
नये बृहस्पत्युशनःसमं सदा न चैनमस्त्रं तदपात्सुदुःसहम् ॥ ८-२६-४९॥
hutāśanādityasamānatejasaṃ parākrame viṣṇupuraṃdaropamam |
naye bṛhaspatyuśanaḥsamaṃ sadā na cainamastraṃ tadapātsuduḥsaham || 8-26-49||

MHB 8-26-50

संप्रक्रुष्टे रुदितस्त्रीकुमारे पराभूते पौरुषे धार्तराष्ट्रे ।
मया कृत्यमिति जानामि शल्य प्रयाहि तस्माद्द्विषतामनीकम् ॥ ८-२६-५०॥
saṃprakruṣṭe ruditastrīkumāre parābhūte pauruṣe dhārtarāṣṭre |
mayā kṛtyamiti jānāmi śalya prayāhi tasmāddviṣatāmanīkam || 8-26-50||

MHB 8-26-51

यत्र राजा पाण्डवः सत्यसंधो व्यवस्थितो भीमसेनार्जुनौ च ।
वासुदेवः सृञ्जयाः सात्यकिश्च यमौ च कस्तौ विषहेन्मदन्यः ॥ ८-२६-५१॥
yatra rājā pāṇḍavaḥ satyasaṃdho vyavasthito bhīmasenārjunau ca |
vāsudevaḥ sṛñjayāḥ sātyakiśca yamau ca kastau viṣahenmadanyaḥ || 8-26-51||

MHB 8-26-52

तस्मात्क्षिप्रं मद्रपते प्रयाहि रणे पाञ्चालान्पाण्डवान्सृञ्जयांश्च ।
तान्वा हनिष्यामि समेत्य संख्ये यास्यामि वा द्रोणमुखाय मन्ये ॥ ८-२६-५२॥
tasmātkṣipraṃ madrapate prayāhi raṇe pāñcālānpāṇḍavānsṛñjayāṃśca |
tānvā haniṣyāmi sametya saṃkhye yāsyāmi vā droṇamukhāya manye || 8-26-52||

MHB 8-26-53

न त्वेवाहं न गमिष्यामि मध्यं तेषां शूराणामिति मा शल्य विद्धि ।
मित्रद्रोहो मर्षणीयो न मेऽयं त्यक्त्वा प्राणाननुयास्यामि द्रोणम् ॥ ८-२६-५३॥
na tvevāhaṃ na gamiṣyāmi madhyaṃ teṣāṃ śūrāṇāmiti mā śalya viddhi |
mitradroho marṣaṇīyo na me'yaṃ tyaktvā prāṇānanuyāsyāmi droṇam || 8-26-53||

MHB 8-26-54

प्राज्ञस्य मूढस्य च जीवितान्ते प्राणप्रमोक्षोऽन्तकवक्त्रगस्य ।
अतो विद्वन्नभियास्यामि पार्थं दिष्टं न शक्यं व्यतिवर्तितुं वै ॥ ८-२६-५४॥
prājñasya mūḍhasya ca jīvitānte prāṇapramokṣo'ntakavaktragasya |
ato vidvannabhiyāsyāmi pārthaṃ diṣṭaṃ na śakyaṃ vyativartituṃ vai || 8-26-54||

MHB 8-26-55

कल्याणवृत्तः सततं हि राजन्वैचित्रवीर्यस्य सुतो ममासीत् ।
तस्यार्थसिद्ध्यर्थमहं त्यजामि प्रियान्भोगान्दुस्त्यजं जीवितं च ॥ ८-२६-५५॥
kalyāṇavṛttaḥ satataṃ hi rājanvaicitravīryasya suto mamāsīt |
tasyārthasiddhyarthamahaṃ tyajāmi priyānbhogāndustyajaṃ jīvitaṃ ca || 8-26-55||

MHB 8-26-56

वैयाघ्रचर्माणमकूजनाक्षं हैमत्रिकोशं रजतत्रिवेणुम् ।
रथप्रबर्हं तुरगप्रबर्हैर्युक्तं प्रादान्मह्यमिदं हि रामः ॥ ८-२६-५६॥
vaiyāghracarmāṇamakūjanākṣaṃ haimatrikośaṃ rajatatriveṇum |
rathaprabarhaṃ turagaprabarhairyuktaṃ prādānmahyamidaṃ hi rāmaḥ || 8-26-56||

MHB 8-26-57

धनूंषि चित्राणि निरीक्ष्य शल्य ध्वजं गदां सायकांश्चोग्ररूपान् ।
असिं च दीप्तं परमायुधं च शङ्खं च शुभ्रं स्वनवन्तमुग्रम् ॥ ८-२६-५७॥
dhanūṃṣi citrāṇi nirīkṣya śalya dhvajaṃ gadāṃ sāyakāṃścograrūpān |
asiṃ ca dīptaṃ paramāyudhaṃ ca śaṅkhaṃ ca śubhraṃ svanavantamugram || 8-26-57||

MHB 8-26-58

पताकिनं वज्रनिपातनिस्वनं सिताश्वयुक्तं शुभतूणशोभितम् ।
इमं समास्थाय रथं रथर्षभं रणे हनिष्याम्यहमर्जुनं बलात् ॥ ८-२६-५८॥
patākinaṃ vajranipātanisvanaṃ sitāśvayuktaṃ śubhatūṇaśobhitam |
imaṃ samāsthāya rathaṃ ratharṣabhaṃ raṇe haniṣyāmyahamarjunaṃ balāt || 8-26-58||

MHB 8-26-59

तं चेन्मृत्युः सर्वहरोऽभिरक्षते सदाप्रमत्तः समरे पाण्डुपुत्रम् ।
तं वा हनिष्यामि समेत्य युद्धे यास्यामि वा भीष्ममुखो यमाय ॥ ८-२६-५९॥
taṃ cenmṛtyuḥ sarvaharo'bhirakṣate sadāpramattaḥ samare pāṇḍuputram |
taṃ vā haniṣyāmi sametya yuddhe yāsyāmi vā bhīṣmamukho yamāya || 8-26-59||

MHB 8-26-60

यमवरुणकुबेरवासवा वा यदि युगपत्सगणा महाहवे ।
जुगुपिषव इहैत्य पाण्डवं किमु बहुना सह तैर्जयामि तम् ॥ ८-२६-६०॥
yamavaruṇakuberavāsavā vā yadi yugapatsagaṇā mahāhave |
jugupiṣava ihaitya pāṇḍavaṃ kimu bahunā saha tairjayāmi tam || 8-26-60||

MHB 8-26-61

इति रणरभसस्य कत्थतस्तदुपनिशम्य वचः स मद्रराट् ।
अवहसदवमन्य वीर्यवान्प्रतिषिषिधे च जगाद चोत्तरम् ॥ ८-२६-६१॥
iti raṇarabhasasya katthatastadupaniśamya vacaḥ sa madrarāṭ |
avahasadavamanya vīryavānpratiṣiṣidhe ca jagāda cottaram || 8-26-61||

MHB 8-26-62

विरम विरम कर्ण कत्थनादतिरभसोऽस्यति चाप्ययुक्तवाक् ।
क्व च हि नरवरो धनंजयः क्व पुनरिह त्वमुपारमाबुध ॥ ८-२६-६२॥
virama virama karṇa katthanādatirabhaso'syati cāpyayuktavāk |
kva ca hi naravaro dhanaṃjayaḥ kva punariha tvamupāramābudha || 8-26-62||

MHB 8-26-63

यदुसदनमुपेन्द्रपालितं त्रिदिवमिवामरराजरक्षितम् ।
प्रसभमिह विलोक्य को हरेत्पुरुषवरावरजामृतेऽर्जुनात् ॥ ८-२६-६३॥
yadusadanamupendrapālitaṃ tridivamivāmararājarakṣitam |
prasabhamiha vilokya ko haretpuruṣavarāvarajāmṛte'rjunāt || 8-26-63||

MHB 8-26-64

त्रिभुवनसृजमीश्वरेश्वरं क इह पुमान्भवमाह्वयेद्युधि ।
मृगवधकलहे ऋतेऽर्जुनात्सुरपतिवीर्यसमप्रभावतः ॥ ८-२६-६४॥
tribhuvanasṛjamīśvareśvaraṃ ka iha pumānbhavamāhvayedyudhi |
mṛgavadhakalahe ṛte'rjunātsurapativīryasamaprabhāvataḥ || 8-26-64||

MHB 8-26-65

असुरसुरमहोरगान्नरान्गरुडपिशाचसयक्षराक्षसान् ।
इषुभिरजयदग्निगौरवात्स्वभिलषितं च हविर्ददौ जयः ॥ ८-२६-६५॥
asurasuramahoragānnarāngaruḍapiśācasayakṣarākṣasān |
iṣubhirajayadagnigauravātsvabhilaṣitaṃ ca havirdadau jayaḥ || 8-26-65||

MHB 8-26-66

स्मरसि ननु यदा परैर्हृतः स च धृतराष्ट्रसुतो विमोक्षितः ।
दिनकरज नरोत्तमैर्यदा मरुषु बहून्विनिहत्य तानरीन् ॥ ८-२६-६६॥
smarasi nanu yadā parairhṛtaḥ sa ca dhṛtarāṣṭrasuto vimokṣitaḥ |
dinakaraja narottamairyadā maruṣu bahūnvinihatya tānarīn || 8-26-66||

MHB 8-26-67

प्रथममपि पलायिते त्वयि प्रियकलहा धृतराष्ट्रसूनवः ।
स्मरसि ननु यदा प्रमोचिताः खचरगणानवजित्य पाण्डवैः ॥ ८-२६-६७॥
prathamamapi palāyite tvayi priyakalahā dhṛtarāṣṭrasūnavaḥ |
smarasi nanu yadā pramocitāḥ khacaragaṇānavajitya pāṇḍavaiḥ || 8-26-67||

MHB 8-26-68

समुदितबलवाहनाः पुनः पुरुषवरेण जिताः स्थ गोग्रहे ।
सगुरुगुरुसुताः सभीष्मकाः किमु न जितः स तदा त्वयार्जुनः ॥ ८-२६-६८॥
samuditabalavāhanāḥ punaḥ puruṣavareṇa jitāḥ stha gograhe |
sagurugurusutāḥ sabhīṣmakāḥ kimu na jitaḥ sa tadā tvayārjunaḥ || 8-26-68||

MHB 8-26-69

इदमपरमुपस्थितं पुनस्तव निधनाय सुयुद्धमद्य वै ।
यदि न रिपुभयात्पलायसे समरगतोऽद्य हतोऽसि सूतज ॥ ८-२६-६९॥
idamaparamupasthitaṃ punastava nidhanāya suyuddhamadya vai |
yadi na ripubhayātpalāyase samaragato'dya hato'si sūtaja || 8-26-69||

MHB 8-26-70

संजय उवाच ।
इति बहुपरुषं प्रभाषति प्रमनसि मद्रपतौ रिपुस्तवम् ।
भृशमतिरुषितः परं वृषः कुरुपृतनापतिराह मद्रपम् ॥ ८-२६-७०॥
saṃjaya uvāca |
iti bahuparuṣaṃ prabhāṣati pramanasi madrapatau ripustavam |
bhṛśamatiruṣitaḥ paraṃ vṛṣaḥ kurupṛtanāpatirāha madrapam || 8-26-70||

MHB 8-26-71

भवतु भवतु किं विकत्थसे ननु मम तस्य च युद्धमुद्यतम् ।
यदि स जयति मां महाहवे तत इदमस्तु सुकत्थितं तव ॥ ८-२६-७१॥
bhavatu bhavatu kiṃ vikatthase nanu mama tasya ca yuddhamudyatam |
yadi sa jayati māṃ mahāhave tata idamastu sukatthitaṃ tava || 8-26-71||

MHB 8-26-72

एवमस्त्विति मद्रेश उक्त्वा नोत्तरमुक्तवान् ।
याहि मद्रेश चाप्येनं कर्णः प्राह युयुत्सया ॥ ८-२६-७२॥
evamastviti madreśa uktvā nottaramuktavān |
yāhi madreśa cāpyenaṃ karṇaḥ prāha yuyutsayā || 8-26-72||

MHB 8-26-73

स रथः प्रययौ शत्रूञ्श्वेताश्वः शल्यसारथिः ।
निघ्नन्नमित्रान्समरे तमो घ्नन्सविता यथा ॥ ८-२६-७३॥
sa rathaḥ prayayau śatrūñśvetāśvaḥ śalyasārathiḥ |
nighnannamitrānsamare tamo ghnansavitā yathā || 8-26-73||

MHB 8-26-74

ततः प्रायात्प्रीतिमान्वै रथेन वैयाघ्रेण श्वेतयुजाथ कर्णः ।
स चालोक्य ध्वजिनीं पाण्डवानां धनंजयं त्वरया पर्यपृच्छत् ॥ ८-२६-७४॥
tataḥ prāyātprītimānvai rathena vaiyāghreṇa śvetayujātha karṇaḥ |
sa cālokya dhvajinīṃ pāṇḍavānāṃ dhanaṃjayaṃ tvarayā paryapṛcchat || 8-26-74||

Adhyaya: 27/69 (105)

MHB 8-27-1

संजय उवाच ।
प्रयानेव तदा कर्णो हर्षयन्वाहिनीं तव ।
एकैकं समरे दृष्ट्वा पाण्डवं पर्यपृच्छत ॥ ८-२७-१॥
saṃjaya uvāca |
prayāneva tadā karṇo harṣayanvāhinīṃ tava |
ekaikaṃ samare dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ paryapṛcchata || 8-27-1||

MHB 8-27-2

यो ममाद्य महात्मानं दर्शयेच्छ्वेतवाहनम् ।
तस्मै दद्यामभिप्रेतं वरं यं मनसेच्छति ॥ ८-२७-२॥
yo mamādya mahātmānaṃ darśayecchvetavāhanam |
tasmai dadyāmabhipretaṃ varaṃ yaṃ manasecchati || 8-27-2||

MHB 8-27-3

स चेत्तदभिमन्येत तस्मै दद्यामहं पुनः ।
शकटं रत्नसंपूर्णं यो मे ब्रूयाद्धनंजयम् ॥ ८-२७-३॥
sa cettadabhimanyeta tasmai dadyāmahaṃ punaḥ |
śakaṭaṃ ratnasaṃpūrṇaṃ yo me brūyāddhanaṃjayam || 8-27-3||

MHB 8-27-4

स चेत्तदभिमन्येत पुरुषोऽर्जुनदर्शिवान् ।
अन्यं तस्मै पुनर्दद्यां सौवर्णं हस्तिषड्गवम् ॥ ८-२७-४॥
sa cettadabhimanyeta puruṣo'rjunadarśivān |
anyaṃ tasmai punardadyāṃ sauvarṇaṃ hastiṣaḍgavam || 8-27-4||

MHB 8-27-5

तथा तस्मै पुनर्दद्यां स्त्रीणां शतमलंकृतम् ।
श्यामानां निष्ककण्ठीनां गीतवाद्यविपश्चिताम् ॥ ८-२७-५॥
tathā tasmai punardadyāṃ strīṇāṃ śatamalaṃkṛtam |
śyāmānāṃ niṣkakaṇṭhīnāṃ gītavādyavipaścitām || 8-27-5||

MHB 8-27-6

स चेत्तदभिमन्येत पुरुषोऽर्जुनदर्शिवान् ।
अन्यं तस्मै वरं दद्यां श्वेतान्पञ्चशतान्हयान् ॥ ८-२७-६॥
sa cettadabhimanyeta puruṣo'rjunadarśivān |
anyaṃ tasmai varaṃ dadyāṃ śvetānpañcaśatānhayān || 8-27-6||

MHB 8-27-7

हेमभाण्डपरिच्छन्नान्सुमृष्टमणिकुण्डलान् ।
सुदान्तानपि चैवाहं दद्यामष्टशतान्परान् ॥ ८-२७-७॥
hemabhāṇḍaparicchannānsumṛṣṭamaṇikuṇḍalān |
sudāntānapi caivāhaṃ dadyāmaṣṭaśatānparān || 8-27-7||

MHB 8-27-8

रथं च शुभ्रं सौवर्णं दद्यां तस्मै स्वलंकृतम् ।
युक्तं परमकाम्बोजैर्यो मे ब्रूयाद्धनंजयम् ॥ ८-२७-८॥
rathaṃ ca śubhraṃ sauvarṇaṃ dadyāṃ tasmai svalaṃkṛtam |
yuktaṃ paramakāmbojairyo me brūyāddhanaṃjayam || 8-27-8||

MHB 8-27-9

अन्यं तस्मै वरं दद्यां कुञ्जराणां शतानि षट् ।
काञ्चनैर्विविधैर्भाण्डैराच्छन्नान्हेममालिनः ।
उत्पन्नानपरान्तेषु विनीतान्हस्तिशिक्षकैः ॥ ८-२७-९॥
anyaṃ tasmai varaṃ dadyāṃ kuñjarāṇāṃ śatāni ṣaṭ |
kāñcanairvividhairbhāṇḍairācchannānhemamālinaḥ |
utpannānaparānteṣu vinītānhastiśikṣakaiḥ || 8-27-9||

MHB 8-27-10

स चेत्तदभिमन्येत पुरुषोऽर्जुनदर्शिवान् ।
अन्यं तस्मै वरं दद्यां यमसौ कामयेत्स्वयम् ॥ ८-२७-१०॥
sa cettadabhimanyeta puruṣo'rjunadarśivān |
anyaṃ tasmai varaṃ dadyāṃ yamasau kāmayetsvayam || 8-27-10||

MHB 8-27-11

पुत्रदारान्विहारांश्च यदन्यद्वित्तमस्ति मे ।
तच्च तस्मै पुनर्दद्यां यद्यत्स मनसेच्छति ॥ ८-२७-११॥
putradārānvihārāṃśca yadanyadvittamasti me |
tacca tasmai punardadyāṃ yadyatsa manasecchati || 8-27-11||

MHB 8-27-12

हत्वा च सहितौ कृष्णौ तयोर्वित्तानि सर्वशः ।
तस्मै दद्यामहं यो मे प्रब्रूयात्केशवार्जुनौ ॥ ८-२७-१२॥
hatvā ca sahitau kṛṣṇau tayorvittāni sarvaśaḥ |
tasmai dadyāmahaṃ yo me prabrūyātkeśavārjunau || 8-27-12||

MHB 8-27-13

एता वाचः सुबहुशः कर्ण उच्चारयन्युधि ।
दध्मौ सागरसंभूतं सुस्वनं शङ्खमुत्तमम् ॥ ८-२७-१३॥
etā vācaḥ subahuśaḥ karṇa uccārayanyudhi |
dadhmau sāgarasaṃbhūtaṃ susvanaṃ śaṅkhamuttamam || 8-27-13||

MHB 8-27-14

ता वाचः सूतपुत्रस्य तथा युक्ता निशम्य तु ।
दुर्योधनो महाराज प्रहृष्टः सानुगोऽभवत् ॥ ८-२७-१४॥
tā vācaḥ sūtaputrasya tathā yuktā niśamya tu |
duryodhano mahārāja prahṛṣṭaḥ sānugo'bhavat || 8-27-14||

MHB 8-27-15

ततो दुन्दुभिनिर्घोषो मृदङ्गानां च सर्वशः ।
सिंहनादः सवादित्रः कुञ्जराणां च निस्वनः ॥ ८-२७-१५॥
tato dundubhinirghoṣo mṛdaṅgānāṃ ca sarvaśaḥ |
siṃhanādaḥ savāditraḥ kuñjarāṇāṃ ca nisvanaḥ || 8-27-15||

MHB 8-27-16

प्रादुरासीत्तदा राजंस्त्वत्सैन्ये भरतर्षभ ।
योधानां संप्रहृष्टानां तथा समभवत्स्वनः ॥ ८-२७-१६॥
prādurāsīttadā rājaṃstvatsainye bharatarṣabha |
yodhānāṃ saṃprahṛṣṭānāṃ tathā samabhavatsvanaḥ || 8-27-16||

MHB 8-27-17

तथा प्रहृष्टे सैन्ये तु प्लवमानं महारथम् ।
विकत्थमानं समरे राधेयमरिकर्शनम् ।
मद्रराजः प्रहस्येदं वचनं प्रत्यभाषत ॥ ८-२७-१७॥
tathā prahṛṣṭe sainye tu plavamānaṃ mahāratham |
vikatthamānaṃ samare rādheyamarikarśanam |
madrarājaḥ prahasyedaṃ vacanaṃ pratyabhāṣata || 8-27-17||

MHB 8-27-18

मा सूतपुत्र मानेन सौवर्णं हस्तिषड्गवम् ।
प्रयच्छ पुरुषायाद्य द्रक्ष्यसि त्वं धनंजयम् ॥ ८-२७-१८॥
mā sūtaputra mānena sauvarṇaṃ hastiṣaḍgavam |
prayaccha puruṣāyādya drakṣyasi tvaṃ dhanaṃjayam || 8-27-18||

MHB 8-27-19

बाल्यादिव त्वं त्यजसि वसु वैश्रवणो यथा ।
अयत्नेनैव राधेय द्रष्टास्यद्य धनंजयम् ॥ ८-२७-१९॥
bālyādiva tvaṃ tyajasi vasu vaiśravaṇo yathā |
ayatnenaiva rādheya draṣṭāsyadya dhanaṃjayam || 8-27-19||

MHB 8-27-20

परासृजसि मिथ्या किं किं च त्वं बहु मूढवत् ।
अपात्रदाने ये दोषास्तान्मोहान्नावबुध्यसे ॥ ८-२७-२०॥
parāsṛjasi mithyā kiṃ kiṃ ca tvaṃ bahu mūḍhavat |
apātradāne ye doṣāstānmohānnāvabudhyase || 8-27-20||

MHB 8-27-21

यत्प्रवेदयसे वित्तं बहुत्वेन खलु त्वया ।
शक्यं बहुविधैर्यज्ञैर्यष्टुं सूत यजस्व तैः ॥ ८-२७-२१॥
yatpravedayase vittaṃ bahutvena khalu tvayā |
śakyaṃ bahuvidhairyajñairyaṣṭuṃ sūta yajasva taiḥ || 8-27-21||

MHB 8-27-22

यच्च प्रार्थयसे हन्तुं कृष्णौ मोहान्मृषैव तत् ।
न हि शुश्रुम संमर्दे क्रोष्ट्रा सिंहौ निपातितौ ॥ ८-२७-२२॥
yacca prārthayase hantuṃ kṛṣṇau mohānmṛṣaiva tat |
na hi śuśruma saṃmarde kroṣṭrā siṃhau nipātitau || 8-27-22||

MHB 8-27-23

अप्रार्थितं प्रार्थयसे सुहृदो न हि सन्ति ते ।
ये त्वां न वारयन्त्याशु प्रपतन्तं हुताशने ॥ ८-२७-२३॥
aprārthitaṃ prārthayase suhṛdo na hi santi te |
ye tvāṃ na vārayantyāśu prapatantaṃ hutāśane || 8-27-23||

MHB 8-27-24

कालकार्यं न जानीषे कालपक्वोऽस्यसंशयम् ।
बह्वबद्धमकर्णीयं को हि ब्रूयाज्जिजीविषुः ॥ ८-२७-२४॥
kālakāryaṃ na jānīṣe kālapakvo'syasaṃśayam |
bahvabaddhamakarṇīyaṃ ko hi brūyājjijīviṣuḥ || 8-27-24||

MHB 8-27-25

समुद्रतरणं दोर्भ्यां कण्ठे बद्ध्वा यथा शिलाम् ।
गिर्यग्राद्वा निपतनं तादृक्तव चिकीर्षितम् ॥ ८-२७-२५॥
samudrataraṇaṃ dorbhyāṃ kaṇṭhe baddhvā yathā śilām |
giryagrādvā nipatanaṃ tādṛktava cikīrṣitam || 8-27-25||

MHB 8-27-26

सहितः सर्वयोधैस्त्वं व्यूढानीकैः सुरक्षितः ।
धनंजयेन युध्यस्व श्रेयश्चेत्प्राप्तुमिच्छसि ॥ ८-२७-२६॥
sahitaḥ sarvayodhaistvaṃ vyūḍhānīkaiḥ surakṣitaḥ |
dhanaṃjayena yudhyasva śreyaścetprāptumicchasi || 8-27-26||

MHB 8-27-27

हितार्थं धार्तराष्ट्रस्य ब्रवीमि त्वा न हिंसया ।
श्रद्धत्स्वैतन्मया प्रोक्तं यदि तेऽस्ति जिजीविषा ॥ ८-२७-२७॥
hitārthaṃ dhārtarāṣṭrasya bravīmi tvā na hiṃsayā |
śraddhatsvaitanmayā proktaṃ yadi te'sti jijīviṣā || 8-27-27||

MHB 8-27-28

कर्ण उवाच ।
स्ववीर्येऽहं पराश्वस्य प्रार्थयाम्यर्जुनं रणे ।
त्वं तु मित्रमुखः शत्रुर्मां भीषयितुमिच्छसि ॥ ८-२७-२८॥
karṇa uvāca |
svavīrye'haṃ parāśvasya prārthayāmyarjunaṃ raṇe |
tvaṃ tu mitramukhaḥ śatrurmāṃ bhīṣayitumicchasi || 8-27-28||

MHB 8-27-29

न मामस्मादभिप्रायात्कश्चिदद्य निवर्तयेत् ।
अपीन्द्रो वज्रमुद्यम्य किं नु मर्त्यः करिष्यति ॥ ८-२७-२९॥
na māmasmādabhiprāyātkaścidadya nivartayet |
apīndro vajramudyamya kiṃ nu martyaḥ kariṣyati || 8-27-29||

MHB 8-27-30

संजय उवाच ।
इति कर्णस्य वाक्यान्ते शल्यः प्राहोत्तरं वचः ।
चुकोपयिषुरत्यर्थं कर्णं मद्रेश्वरः पुनः ॥ ८-२७-३०॥
saṃjaya uvāca |
iti karṇasya vākyānte śalyaḥ prāhottaraṃ vacaḥ |
cukopayiṣuratyarthaṃ karṇaṃ madreśvaraḥ punaḥ || 8-27-30||

MHB 8-27-31

यदा वै त्वां फल्गुनवेगनुन्ना ज्याचोदिता हस्तवता विसृष्टाः ।
अन्वेतारः कङ्कपत्राः शिताग्रास्तदा तप्स्यस्यर्जुनस्याभियोगात् ॥ ८-२७-३१॥
yadā vai tvāṃ phalgunaveganunnā jyācoditā hastavatā visṛṣṭāḥ |
anvetāraḥ kaṅkapatrāḥ śitāgrāstadā tapsyasyarjunasyābhiyogāt || 8-27-31||

MHB 8-27-32

यदा दिव्यं धनुरादाय पार्थः प्रभासयन्पृतनां सव्यसाची ।
त्वामर्दयेत निशितैः पृषत्कैस्तदा पश्चात्तप्स्यसे सूतपुत्र ॥ ८-२७-३२॥
yadā divyaṃ dhanurādāya pārthaḥ prabhāsayanpṛtanāṃ savyasācī |
tvāmardayeta niśitaiḥ pṛṣatkaistadā paścāttapsyase sūtaputra || 8-27-32||

MHB 8-27-33

बालश्चन्द्रं मातुरङ्के शयानो यथा कश्चित्प्रार्थयतेऽपहर्तुम् ।
तद्वन्मोहाद्यतमानो रथस्थस्त्वं प्रार्थयस्यर्जुनमद्य जेतुम् ॥ ८-२७-३३॥
bālaścandraṃ māturaṅke śayāno yathā kaścitprārthayate'pahartum |
tadvanmohādyatamāno rathasthastvaṃ prārthayasyarjunamadya jetum || 8-27-33||

MHB 8-27-34

त्रिशूलमाश्लिष्य सुतीक्ष्णधारं सर्वाणि गात्राणि निघर्षसि त्वम् ।
सुतीक्ष्णधारोपमकर्मणा त्वं युयुत्ससे योऽर्जुनेनाद्य कर्ण ॥ ८-२७-३४॥
triśūlamāśliṣya sutīkṣṇadhāraṃ sarvāṇi gātrāṇi nigharṣasi tvam |
sutīkṣṇadhāropamakarmaṇā tvaṃ yuyutsase yo'rjunenādya karṇa || 8-27-34||

MHB 8-27-35

सिद्धं सिंहं केसरिणं बृहन्तं बालो मूढः क्षुद्रमृगस्तरस्वी ।
समाह्वयेत्तद्वदेतत्तवाद्य समाह्वानं सूतपुत्रार्जुनस्य ॥ ८-२७-३५॥
siddhaṃ siṃhaṃ kesariṇaṃ bṛhantaṃ bālo mūḍhaḥ kṣudramṛgastarasvī |
samāhvayettadvadetattavādya samāhvānaṃ sūtaputrārjunasya || 8-27-35||

MHB 8-27-36

मा सूतपुत्राह्वय राजपुत्रं महावीर्यं केसरिणं यथैव ।
वने सृगालः पिशितस्य तृप्तो मा पार्थमासाद्य विनङ्क्ष्यसि त्वम् ॥ ८-२७-३६॥
mā sūtaputrāhvaya rājaputraṃ mahāvīryaṃ kesariṇaṃ yathaiva |
vane sṛgālaḥ piśitasya tṛpto mā pārthamāsādya vinaṅkṣyasi tvam || 8-27-36||

MHB 8-27-37

ईषादन्तं महानागं प्रभिन्नकरटामुखम् ।
शशकाह्वयसे युद्धे कर्ण पार्थं धनंजयम् ॥ ८-२७-३७॥
īṣādantaṃ mahānāgaṃ prabhinnakaraṭāmukham |
śaśakāhvayase yuddhe karṇa pārthaṃ dhanaṃjayam || 8-27-37||

MHB 8-27-38

बिलस्थं कृष्णसर्पं त्वं बाल्यात्काष्ठेन विध्यसि ।
महाविषं पूर्णकोशं यत्पार्थं योद्धुमिच्छसि ॥ ८-२७-३८॥
bilasthaṃ kṛṣṇasarpaṃ tvaṃ bālyātkāṣṭhena vidhyasi |
mahāviṣaṃ pūrṇakośaṃ yatpārthaṃ yoddhumicchasi || 8-27-38||

MHB 8-27-39

सिंहं केसरिणं क्रुद्धमतिक्रम्याभिनर्दसि ।
सृगाल इव मूढत्वान्नृसिंहं कर्ण पाण्डवम् ॥ ८-२७-३९॥
siṃhaṃ kesariṇaṃ kruddhamatikramyābhinardasi |
sṛgāla iva mūḍhatvānnṛsiṃhaṃ karṇa pāṇḍavam || 8-27-39||

MHB 8-27-40

सुपर्णं पतगश्रेष्ठं वैनतेयं तरस्विनम् ।
लट्वेवाह्वयसे पाते कर्ण पार्थं धनंजयम् ॥ ८-२७-४०॥
suparṇaṃ patagaśreṣṭhaṃ vainateyaṃ tarasvinam |
laṭvevāhvayase pāte karṇa pārthaṃ dhanaṃjayam || 8-27-40||

MHB 8-27-41

सर्वाम्भोनिलयं भीममूर्मिमन्तं झषायुतम् ।
चन्द्रोदये विवर्तन्तमप्लवः संतितीर्षसि ॥ ८-२७-४१॥
sarvāmbhonilayaṃ bhīmamūrmimantaṃ jhaṣāyutam |
candrodaye vivartantamaplavaḥ saṃtitīrṣasi || 8-27-41||

MHB 8-27-42

ऋषभं दुन्दुभिग्रीवं तीक्ष्णशृङ्गं प्रहारिणम् ।
वत्स आह्वयसे युद्धे कर्ण पार्थं धनंजयम् ॥ ८-२७-४२॥
ṛṣabhaṃ dundubhigrīvaṃ tīkṣṇaśṛṅgaṃ prahāriṇam |
vatsa āhvayase yuddhe karṇa pārthaṃ dhanaṃjayam || 8-27-42||

MHB 8-27-43

महाघोषं महामेघं दर्दुरः प्रतिनर्दसि ।
कामतोयप्रदं लोके नरपर्जन्यमर्जुनम् ॥ ८-२७-४३॥
mahāghoṣaṃ mahāmeghaṃ darduraḥ pratinardasi |
kāmatoyapradaṃ loke naraparjanyamarjunam || 8-27-43||

MHB 8-27-44

यथा च स्वगृहस्थः श्वा व्याघ्रं वनगतं भषेत् ।
तथा त्वं भषसे कर्ण नरव्याघ्रं धनंजयम् ॥ ८-२७-४४॥
yathā ca svagṛhasthaḥ śvā vyāghraṃ vanagataṃ bhaṣet |
tathā tvaṃ bhaṣase karṇa naravyāghraṃ dhanaṃjayam || 8-27-44||

MHB 8-27-45

सृगालोऽपि वने कर्ण शशैः परिवृतो वसन् ।
मन्यते सिंहमात्मानं यावत्सिंहं न पश्यति ॥ ८-२७-४५॥
sṛgālo'pi vane karṇa śaśaiḥ parivṛto vasan |
manyate siṃhamātmānaṃ yāvatsiṃhaṃ na paśyati || 8-27-45||

MHB 8-27-46

तथा त्वमपि राधेय सिंहमात्मानमिच्छसि ।
अपश्यञ्शत्रुदमनं नरव्याघ्रं धनंजयम् ॥ ८-२७-४६॥
tathā tvamapi rādheya siṃhamātmānamicchasi |
apaśyañśatrudamanaṃ naravyāghraṃ dhanaṃjayam || 8-27-46||

MHB 8-27-47

व्याघ्रं त्वं मन्यसेऽऽत्मानं यावत्कृष्णौ न पश्यसि ।
समास्थितावेकरथे सूर्याचन्द्रमसाविव ॥ ८-२७-४७॥
vyāghraṃ tvaṃ manyase''tmānaṃ yāvatkṛṣṇau na paśyasi |
samāsthitāvekarathe sūryācandramasāviva || 8-27-47||

MHB 8-27-48

यावद्गाण्डीवनिर्घोषं न शृणोषि महाहवे ।
तावदेव त्वया कर्ण शक्यं वक्तुं यथेच्छसि ॥ ८-२७-४८॥
yāvadgāṇḍīvanirghoṣaṃ na śṛṇoṣi mahāhave |
tāvadeva tvayā karṇa śakyaṃ vaktuṃ yathecchasi || 8-27-48||

MHB 8-27-49

रथशब्दधनुःशब्दैर्नादयन्तं दिशो दश ।
नर्दन्तमिव शार्दूलं दृष्ट्वा क्रोष्टा भविष्यसि ॥ ८-२७-४९॥
rathaśabdadhanuḥśabdairnādayantaṃ diśo daśa |
nardantamiva śārdūlaṃ dṛṣṭvā kroṣṭā bhaviṣyasi || 8-27-49||

MHB 8-27-50

नित्यमेव सृगालस्त्वं नित्यं सिंहो धनंजयः ।
वीरप्रद्वेषणान्मूढ नित्यं क्रोष्टेव लक्ष्यसे ॥ ८-२७-५०॥
nityameva sṛgālastvaṃ nityaṃ siṃho dhanaṃjayaḥ |
vīrapradveṣaṇānmūḍha nityaṃ kroṣṭeva lakṣyase || 8-27-50||

MHB 8-27-51

यथाखुः स्याद्बिडालश्च श्वा व्याघ्रश्च बलाबले ।
यथा सृगालः सिंहश्च यथा च शशकुञ्जरौ ॥ ८-२७-५१॥
yathākhuḥ syādbiḍālaśca śvā vyāghraśca balābale |
yathā sṛgālaḥ siṃhaśca yathā ca śaśakuñjarau || 8-27-51||

MHB 8-27-52

यथानृतं च सत्यं च यथा चापि विषामृते ।
तथा त्वमपि पार्थश्च प्रख्यातावात्मकर्मभिः ॥ ८-२७-५२॥
yathānṛtaṃ ca satyaṃ ca yathā cāpi viṣāmṛte |
tathā tvamapi pārthaśca prakhyātāvātmakarmabhiḥ || 8-27-52||

MHB 8-27-53

संजय उवाच ।
अधिक्षिप्तस्तु राधेयः शल्येनामिततेजसा ।
शल्यमाह सुसंक्रुद्धो वाक्शल्यमवधारयन् ॥ ८-२७-५३॥
saṃjaya uvāca |
adhikṣiptastu rādheyaḥ śalyenāmitatejasā |
śalyamāha susaṃkruddho vākśalyamavadhārayan || 8-27-53||

MHB 8-27-54

गुणान्गुणवतः शल्य गुणवान्वेत्ति नागुणः ।
त्वं तु नित्यं गुणैर्हीनः किं ज्ञास्यस्यगुणो गुणान् ॥ ८-२७-५४॥
guṇānguṇavataḥ śalya guṇavānvetti nāguṇaḥ |
tvaṃ tu nityaṃ guṇairhīnaḥ kiṃ jñāsyasyaguṇo guṇān || 8-27-54||

MHB 8-27-55

अर्जुनस्य महास्त्राणि क्रोधं वीर्यं धनुः शरान् ।
अहं शल्याभिजानामि न त्वं जानासि तत्तथा ॥ ८-२७-५५॥
arjunasya mahāstrāṇi krodhaṃ vīryaṃ dhanuḥ śarān |
ahaṃ śalyābhijānāmi na tvaṃ jānāsi tattathā || 8-27-55||

MHB 8-27-56

एवमेवात्मनो वीर्यमहं वीर्यं च पाण्डवे ।
जानन्नेवाह्वये युद्धे शल्य नाग्निं पतंगवत् ॥ ८-२७-५६॥
evamevātmano vīryamahaṃ vīryaṃ ca pāṇḍave |
jānannevāhvaye yuddhe śalya nāgniṃ pataṃgavat || 8-27-56||

MHB 8-27-57

अस्ति चायमिषुः शल्य सुपुङ्खो रक्तभोजनः ।
एकतूणीशयः पत्री सुधौतः समलंकृतः ॥ ८-२७-५७॥
asti cāyamiṣuḥ śalya supuṅkho raktabhojanaḥ |
ekatūṇīśayaḥ patrī sudhautaḥ samalaṃkṛtaḥ || 8-27-57||

MHB 8-27-58

शेते चन्दनपूर्णेन पूजितो बहुलाः समाः ।
आहेयो विषवानुग्रो नराश्वद्विपसंघहा ॥ ८-२७-५८॥
śete candanapūrṇena pūjito bahulāḥ samāḥ |
āheyo viṣavānugro narāśvadvipasaṃghahā || 8-27-58||

MHB 8-27-59

एकवीरो महारौद्रस्तनुत्रास्थिविदारणः ।
निर्भिन्द्यां येन रुष्टोऽहमपि मेरुं महागिरिम् ॥ ८-२७-५९॥
ekavīro mahāraudrastanutrāsthividāraṇaḥ |
nirbhindyāṃ yena ruṣṭo'hamapi meruṃ mahāgirim || 8-27-59||

MHB 8-27-60

तमहं जातु नास्येयमन्यस्मिन्फल्गुनादृते ।
कृष्णाद्वा देवकीपुत्रात्सत्यं चात्र शृणुष्व मे ॥ ८-२७-६०॥
tamahaṃ jātu nāsyeyamanyasminphalgunādṛte |
kṛṣṇādvā devakīputrātsatyaṃ cātra śṛṇuṣva me || 8-27-60||

MHB 8-27-61

तेनाहमिषुणा शल्य वासुदेवधनंजयौ ।
योत्स्ये परमसंक्रुद्धस्तत्कर्म सदृशं मम ॥ ८-२७-६१॥
tenāhamiṣuṇā śalya vāsudevadhanaṃjayau |
yotsye paramasaṃkruddhastatkarma sadṛśaṃ mama || 8-27-61||

MHB 8-27-62

सर्वेषां वासुदेवानां कृष्णे लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता ।
सर्वेषां पाण्डुपुत्राणां जयः पार्थे प्रतिष्ठितः ।
उभयं तत्समासाद्य कोऽतिवर्तितुमर्हति ॥ ८-२७-६२॥
sarveṣāṃ vāsudevānāṃ kṛṣṇe lakṣmīḥ pratiṣṭhitā |
sarveṣāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ jayaḥ pārthe pratiṣṭhitaḥ |
ubhayaṃ tatsamāsādya ko'tivartitumarhati || 8-27-62||

MHB 8-27-63

तावेतौ पुरुषव्याघ्रौ समेतौ स्यन्दने स्थितौ ।
मामेकमभिसंयातौ सुजातं शल्य पश्य मे ॥ ८-२७-६३॥
tāvetau puruṣavyāghrau sametau syandane sthitau |
māmekamabhisaṃyātau sujātaṃ śalya paśya me || 8-27-63||

MHB 8-27-64

पितृष्वसामातुलजौ भ्रातरावपराजितौ ।
मणी सूत्र इव प्रोतौ द्रष्टासि निहतौ मया ॥ ८-२७-६४॥
pitṛṣvasāmātulajau bhrātarāvaparājitau |
maṇī sūtra iva protau draṣṭāsi nihatau mayā || 8-27-64||

MHB 8-27-65

अर्जुने गाण्डिवं कृष्णे चक्रं तार्क्ष्यकपिध्वजौ ।
भीरूणां त्रासजननौ शल्य हर्षकरौ मम ॥ ८-२७-६५॥
arjune gāṇḍivaṃ kṛṣṇe cakraṃ tārkṣyakapidhvajau |
bhīrūṇāṃ trāsajananau śalya harṣakarau mama || 8-27-65||

MHB 8-27-66

त्वं तु दुष्प्रकृतिर्मूढो महायुद्धेष्वकोविदः ।
भयावतीर्णः संत्रासादबद्धं बहु भाषसे ॥ ८-२७-६६॥
tvaṃ tu duṣprakṛtirmūḍho mahāyuddheṣvakovidaḥ |
bhayāvatīrṇaḥ saṃtrāsādabaddhaṃ bahu bhāṣase || 8-27-66||

MHB 8-27-67

संस्तौषि त्वं तु केनापि हेतुना तौ कुदेशज ।
तौ हत्वा समरे हन्ता त्वामद्धा सहबान्धवम् ॥ ८-२७-६७॥
saṃstauṣi tvaṃ tu kenāpi hetunā tau kudeśaja |
tau hatvā samare hantā tvāmaddhā sahabāndhavam || 8-27-67||

MHB 8-27-68

पापदेशज दुर्बुद्धे क्षुद्र क्षत्रियपांसन ।
सुहृद्भूत्वा रिपुः किं मां कृष्णाभ्यां भीषयन्नसि ॥ ८-२७-६८॥
pāpadeśaja durbuddhe kṣudra kṣatriyapāṃsana |
suhṛdbhūtvā ripuḥ kiṃ māṃ kṛṣṇābhyāṃ bhīṣayannasi || 8-27-68||

MHB 8-27-69

तौ वा ममाद्य हन्तारौ हन्तास्मि समरे स्थितौ ।
नाहं बिभेमि कृष्णाभ्यां विजानन्नात्मनो बलम् ॥ ८-२७-६९॥
tau vā mamādya hantārau hantāsmi samare sthitau |
nāhaṃ bibhemi kṛṣṇābhyāṃ vijānannātmano balam || 8-27-69||

MHB 8-27-70

वासुदेवसहस्रं वा फल्गुनानां शतानि च ।
अहमेको हनिष्यामि जोषमास्स्व कुदेशज ॥ ८-२७-७०॥
vāsudevasahasraṃ vā phalgunānāṃ śatāni ca |
ahameko haniṣyāmi joṣamāssva kudeśaja || 8-27-70||

MHB 8-27-71

स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च प्रायः क्रीडागता जनाः ।
या गाथाः संप्रगायन्ति कुर्वन्तोऽध्ययनं यथा ।
ता गाथाः शृणु मे शल्य मद्रकेषु दुरात्मसु ॥ ८-२७-७१॥
striyo bālāśca vṛddhāśca prāyaḥ krīḍāgatā janāḥ |
yā gāthāḥ saṃpragāyanti kurvanto'dhyayanaṃ yathā |
tā gāthāḥ śṛṇu me śalya madrakeṣu durātmasu || 8-27-71||

MHB 8-27-72

ब्राह्मणैः कथिताः पूर्वं यथावद्राजसंनिधौ ।
श्रुत्वा चैकमना मूढ क्षम वा ब्रूहि वोत्तरम् ॥ ८-२७-७२॥
brāhmaṇaiḥ kathitāḥ pūrvaṃ yathāvadrājasaṃnidhau |
śrutvā caikamanā mūḍha kṣama vā brūhi vottaram || 8-27-72||

MHB 8-27-73

मित्रध्रुङ्मद्रको नित्यं यो नो द्वेष्टि स मद्रकः ।
मद्रके संगतं नास्ति क्षुद्रवाक्ये नराधमे ॥ ८-२७-७३॥
mitradhruṅmadrako nityaṃ yo no dveṣṭi sa madrakaḥ |
madrake saṃgataṃ nāsti kṣudravākye narādhame || 8-27-73||

MHB 8-27-74

दुरात्मा मद्रको नित्यं नित्यं चानृतिकोऽनृजुः ।
यावदन्तं हि दौरात्म्यं मद्रकेष्विति नः श्रुतम् ॥ ८-२७-७४॥
durātmā madrako nityaṃ nityaṃ cānṛtiko'nṛjuḥ |
yāvadantaṃ hi daurātmyaṃ madrakeṣviti naḥ śrutam || 8-27-74||

MHB 8-27-75

पिता माता च पुत्रश्च श्वश्रूश्वशुरमातुलाः ।
जामाता दुहिता भ्राता नप्ता ते ते च बान्धवाः ॥ ८-२७-७५॥
pitā mātā ca putraśca śvaśrūśvaśuramātulāḥ |
jāmātā duhitā bhrātā naptā te te ca bāndhavāḥ || 8-27-75||

MHB 8-27-76

वयस्याभ्यागताश्चान्ये दासीदासं च संगतम् ।
पुंभिर्विमिश्रा नार्यश्च ज्ञाताज्ञाताः स्वयेच्छया ॥ ८-२७-७६॥
vayasyābhyāgatāścānye dāsīdāsaṃ ca saṃgatam |
puṃbhirvimiśrā nāryaśca jñātājñātāḥ svayecchayā || 8-27-76||

MHB 8-27-77

येषां गृहेषु शिष्टानां सक्तुमन्थाशिनां सदा ।
पीत्वा सीधुं सगोमांसं नर्दन्ति च हसन्ति च ॥ ८-२७-७७॥
yeṣāṃ gṛheṣu śiṣṭānāṃ saktumanthāśināṃ sadā |
pītvā sīdhuṃ sagomāṃsaṃ nardanti ca hasanti ca || 8-27-77||

MHB 8-27-78

यानि चैवाप्यबद्धानि प्रवर्तन्ते च कामतः ।
कामप्रलापिनोऽन्योन्यं तेषु धर्मः कथं भवेत् ॥ ८-२७-७८॥
yāni caivāpyabaddhāni pravartante ca kāmataḥ |
kāmapralāpino'nyonyaṃ teṣu dharmaḥ kathaṃ bhavet || 8-27-78||

MHB 8-27-79

मद्रकेषु विलुप्तेषु प्रख्याताशुभकर्मसु ।
नापि वैरं न सौहार्दं मद्रकेषु समाचरेत् ॥ ८-२७-७९॥
madrakeṣu vilupteṣu prakhyātāśubhakarmasu |
nāpi vairaṃ na sauhārdaṃ madrakeṣu samācaret || 8-27-79||

MHB 8-27-80

मद्रके संगतं नास्ति मद्रको हि सचापलः ।
मद्रकेषु च दुःस्पर्शं शौचं गान्धारकेषु च ॥ ८-२७-८०॥
madrake saṃgataṃ nāsti madrako hi sacāpalaḥ |
madrakeṣu ca duḥsparśaṃ śaucaṃ gāndhārakeṣu ca || 8-27-80||

MHB 8-27-81

राजयाजकयाज्येन नष्टं दत्तं हविर्भवेत् ॥ ८-२७-८१॥
rājayājakayājyena naṣṭaṃ dattaṃ havirbhavet || 8-27-81||

MHB 8-27-82

शूद्रसंस्कारको विप्रो यथा याति पराभवम् ।
तथा ब्रह्मद्विषो नित्यं गच्छन्तीह पराभवम् ॥ ८-२७-८२॥
śūdrasaṃskārako vipro yathā yāti parābhavam |
tathā brahmadviṣo nityaṃ gacchantīha parābhavam || 8-27-82||

MHB 8-27-83

मद्रके संगतं नास्ति हतं वृश्चिकतो विषम् ।
आथर्वणेन मन्त्रेण सर्वा शान्तिः कृता भवेत् ॥ ८-२७-८३॥
madrake saṃgataṃ nāsti hataṃ vṛścikato viṣam |
ātharvaṇena mantreṇa sarvā śāntiḥ kṛtā bhavet || 8-27-83||

MHB 8-27-84

इति वृश्चिकदष्टस्य नानाविषहतस्य च ।
कुर्वन्ति भेषजं प्राज्ञाः सत्यं तच्चापि दृश्यते ।
एवं विद्वञ्जोषमास्स्व शृणु चात्रोत्तरं वचः ॥ ८-२७-८४॥
iti vṛścikadaṣṭasya nānāviṣahatasya ca |
kurvanti bheṣajaṃ prājñāḥ satyaṃ taccāpi dṛśyate |
evaṃ vidvañjoṣamāssva śṛṇu cātrottaraṃ vacaḥ || 8-27-84||

MHB 8-27-85

वासांस्युत्सृज्य नृत्यन्ति स्त्रियो या मद्यमोहिताः ।
मिथुनेऽसंयताश्चापि यथाकामचराश्च ताः ।
तासां पुत्रः कथं धर्मं मद्रको वक्तुमर्हति ॥ ८-२७-८५॥
vāsāṃsyutsṛjya nṛtyanti striyo yā madyamohitāḥ |
mithune'saṃyatāścāpi yathākāmacarāśca tāḥ |
tāsāṃ putraḥ kathaṃ dharmaṃ madrako vaktumarhati || 8-27-85||

MHB 8-27-86

यास्तिष्ठन्त्यः प्रमेहन्ति यथैवोष्ट्रीदशेरके ।
तासां विभ्रष्टलज्जानां निर्लज्जानां ततस्ततः ।
त्वं पुत्रस्तादृशीनां हि धर्मं वक्तुमिहेच्छसि ॥ ८-२७-८६॥
yāstiṣṭhantyaḥ pramehanti yathaivoṣṭrīdaśerake |
tāsāṃ vibhraṣṭalajjānāṃ nirlajjānāṃ tatastataḥ |
tvaṃ putrastādṛśīnāṃ hi dharmaṃ vaktumihecchasi || 8-27-86||

MHB 8-27-87

सुवीरकं याच्यमाना मद्रका कषति स्फिजौ ।
अदातुकामा वचनमिदं वदति दारुणम् ॥ ८-२७-८७॥
suvīrakaṃ yācyamānā madrakā kaṣati sphijau |
adātukāmā vacanamidaṃ vadati dāruṇam || 8-27-87||

MHB 8-27-88

मा मा सुवीरकं कश्चिद्याचतां दयितो मम ।
पुत्रं दद्यां प्रतिपदं न तु दद्यां सुवीरकम् ॥ ८-२७-८८॥
mā mā suvīrakaṃ kaścidyācatāṃ dayito mama |
putraṃ dadyāṃ pratipadaṃ na tu dadyāṃ suvīrakam || 8-27-88||

MHB 8-27-89

नार्यो बृहत्यो निर्ह्रीका मद्रकाः कम्बलावृताः ।
घस्मरा नष्टशौचाश्च प्राय इत्यनुशुश्रुम ॥ ८-२७-८९॥
nāryo bṛhatyo nirhrīkā madrakāḥ kambalāvṛtāḥ |
ghasmarā naṣṭaśaucāśca prāya ityanuśuśruma || 8-27-89||

MHB 8-27-90

एवमादि मयान्यैर्वा शक्यं वक्तुं भवेद्बहु ।
आ केशाग्रान्नखाग्राच्च वक्तव्येषु कुवर्त्मसु ॥ ८-२७-९०॥
evamādi mayānyairvā śakyaṃ vaktuṃ bhavedbahu |
ā keśāgrānnakhāgrācca vaktavyeṣu kuvartmasu || 8-27-90||

MHB 8-27-91

मद्रकाः सिन्धुसौवीरा धर्मं विद्युः कथं त्विह ।
पापदेशोद्भवा म्लेच्छा धर्माणामविचक्षणाः ॥ ८-२७-९१॥
madrakāḥ sindhusauvīrā dharmaṃ vidyuḥ kathaṃ tviha |
pāpadeśodbhavā mlecchā dharmāṇāmavicakṣaṇāḥ || 8-27-91||

MHB 8-27-92

एष मुख्यतमो धर्मः क्षत्रियस्येति नः श्रुतम् ।
यदाजौ निहतः शेते सद्भिः समभिपूजितः ॥ ८-२७-९२॥
eṣa mukhyatamo dharmaḥ kṣatriyasyeti naḥ śrutam |
yadājau nihataḥ śete sadbhiḥ samabhipūjitaḥ || 8-27-92||

MHB 8-27-93

आयुधानां संपराये यन्मुच्येयमहं ततः ।
न मे स प्रथमः कल्पो निधने स्वर्गमिच्छतः ॥ ८-२७-९३॥
āyudhānāṃ saṃparāye yanmucyeyamahaṃ tataḥ |
na me sa prathamaḥ kalpo nidhane svargamicchataḥ || 8-27-93||

MHB 8-27-94

सोऽहं प्रियः सखा चास्मि धार्तराष्ट्रस्य धीमतः ।
तदर्थे हि मम प्राणा यच्च मे विद्यते वसु ॥ ८-२७-९४॥
so'haṃ priyaḥ sakhā cāsmi dhārtarāṣṭrasya dhīmataḥ |
tadarthe hi mama prāṇā yacca me vidyate vasu || 8-27-94||

MHB 8-27-95

व्यक्तं त्वमप्युपहितः पाण्डवैः पापदेशज ।
यथा ह्यमित्रवत्सर्वं त्वमस्मासु प्रवर्तसे ॥ ८-२७-९५॥
vyaktaṃ tvamapyupahitaḥ pāṇḍavaiḥ pāpadeśaja |
yathā hyamitravatsarvaṃ tvamasmāsu pravartase || 8-27-95||

MHB 8-27-96

कामं न खलु शक्योऽहं त्वद्विधानां शतैरपि ।
संग्रामाद्विमुखः कर्तुं धर्मज्ञ इव नास्तिकैः ॥ ८-२७-९६॥
kāmaṃ na khalu śakyo'haṃ tvadvidhānāṃ śatairapi |
saṃgrāmādvimukhaḥ kartuṃ dharmajña iva nāstikaiḥ || 8-27-96||

MHB 8-27-97

सारङ्ग इव घर्मार्तः कामं विलप शुष्य च ।
नाहं भीषयितुं शक्यः क्षत्रवृत्ते व्यवस्थितः ॥ ८-२७-९७॥
sāraṅga iva gharmārtaḥ kāmaṃ vilapa śuṣya ca |
nāhaṃ bhīṣayituṃ śakyaḥ kṣatravṛtte vyavasthitaḥ || 8-27-97||

MHB 8-27-98

तनुत्यजां नृसिंहानामाहवेष्वनिवर्तिनाम् ।
या गतिर्गुरुणा प्राङ्मे प्रोक्ता रामेण तां स्मर ॥ ८-२७-९८॥
tanutyajāṃ nṛsiṃhānāmāhaveṣvanivartinām |
yā gatirguruṇā prāṅme proktā rāmeṇa tāṃ smara || 8-27-98||

MHB 8-27-99

स्वेषां त्राणार्थमुद्युक्तं वधाय द्विषतामपि ।
विद्धि मामास्थितं वृत्तं पौरूरवसमुत्तमम् ॥ ८-२७-९९॥
sveṣāṃ trāṇārthamudyuktaṃ vadhāya dviṣatāmapi |
viddhi māmāsthitaṃ vṛttaṃ paurūravasamuttamam || 8-27-99||

MHB 8-27-100

न तद्भूतं प्रपश्यामि त्रिषु लोकेषु मद्रक ।
यो मामस्मादभिप्रायाद्वारयेदिति मे मतिः ॥ ८-२७-१००॥
na tadbhūtaṃ prapaśyāmi triṣu lokeṣu madraka |
yo māmasmādabhiprāyādvārayediti me matiḥ || 8-27-100||

MHB 8-27-101

एवं विद्वञ्जोषमास्स्व त्रासात्किं बहु भाषसे ।
मा त्वा हत्वा प्रदास्यामि क्रव्याद्भ्यो मद्रकाधम ॥ ८-२७-१०१॥
evaṃ vidvañjoṣamāssva trāsātkiṃ bahu bhāṣase |
mā tvā hatvā pradāsyāmi kravyādbhyo madrakādhama || 8-27-101||

MHB 8-27-102

मित्रप्रतीक्षया शल्य धार्तराष्ट्रस्य चोभयोः ।
अपवादतितिक्षाभिस्त्रिभिरेतैर्हि जीवसि ॥ ८-२७-१०२॥
mitrapratīkṣayā śalya dhārtarāṣṭrasya cobhayoḥ |
apavādatitikṣābhistribhiretairhi jīvasi || 8-27-102||

MHB 8-27-103

पुनश्चेदीदृशं वाक्यं मद्रराज वदिष्यसि ।
शिरस्ते पातयिष्यामि गदया वज्रकल्पया ॥ ८-२७-१०३॥
punaścedīdṛśaṃ vākyaṃ madrarāja vadiṣyasi |
śiraste pātayiṣyāmi gadayā vajrakalpayā || 8-27-103||

MHB 8-27-104

श्रोतारस्त्विदमद्येह द्रष्टारो वा कुदेशज ।
कर्णं वा जघ्नतुः कृष्णौ कर्णो वापि जघान तौ ॥ ८-२७-१०४॥
śrotārastvidamadyeha draṣṭāro vā kudeśaja |
karṇaṃ vā jaghnatuḥ kṛṣṇau karṇo vāpi jaghāna tau || 8-27-104||

MHB 8-27-105

एवमुक्त्वा तु राधेयः पुनरेव विशां पते ।
अब्रवीन्मद्रराजानं याहि याहीत्यसंभ्रमम् ॥ ८-२७-१०५॥
evamuktvā tu rādheyaḥ punareva viśāṃ pate |
abravīnmadrarājānaṃ yāhi yāhītyasaṃbhramam || 8-27-105||

Adhyaya: 28/69 (66)

MHB 8-28-1

संजय उवाच ।
मारिषाधिरथेः श्रुत्वा वचो युद्धाभिनन्दिनः ।
शल्योऽब्रवीत्पुनः कर्णं निदर्शनमुदाहरन् ॥ ८-२८-१॥
saṃjaya uvāca |
māriṣādhiratheḥ śrutvā vaco yuddhābhinandinaḥ |
śalyo'bravītpunaḥ karṇaṃ nidarśanamudāharan || 8-28-1||

MHB 8-28-2

यथैव मत्तो मद्येन त्वं तथा न च वा तथा ।
तथाहं त्वां प्रमाद्यन्तं चिकित्सामि सुहृत्तया ॥ ८-२८-२॥
yathaiva matto madyena tvaṃ tathā na ca vā tathā |
tathāhaṃ tvāṃ pramādyantaṃ cikitsāmi suhṛttayā || 8-28-2||

MHB 8-28-3

इमां काकोपमां कर्ण प्रोच्यमानां निबोध मे ।
श्रुत्वा यथेष्टं कुर्यास्त्वं विहीन कुलपांसन ॥ ८-२८-३॥
imāṃ kākopamāṃ karṇa procyamānāṃ nibodha me |
śrutvā yatheṣṭaṃ kuryāstvaṃ vihīna kulapāṃsana || 8-28-3||

MHB 8-28-4

नाहमात्मनि किंचिद्वै किल्बिषं कर्ण संस्मरे ।
येन त्वं मां महाबाहो हन्तुमिच्छस्यनागसम् ॥ ८-२८-४॥
nāhamātmani kiṃcidvai kilbiṣaṃ karṇa saṃsmare |
yena tvaṃ māṃ mahābāho hantumicchasyanāgasam || 8-28-4||

MHB 8-28-5

अवश्यं तु मया वाच्यं बुध्यतां यदि ते हितम् ।
विशेषतो रथस्थेन राज्ञश्चैव हितैषिणा ॥ ८-२८-५॥
avaśyaṃ tu mayā vācyaṃ budhyatāṃ yadi te hitam |
viśeṣato rathasthena rājñaścaiva hitaiṣiṇā || 8-28-5||

MHB 8-28-6

समं च विषमं चैव रथिनश्च बलाबलम् ।
श्रमः खेदश्च सततं हयानां रथिना सह ॥ ८-२८-६॥
samaṃ ca viṣamaṃ caiva rathinaśca balābalam |
śramaḥ khedaśca satataṃ hayānāṃ rathinā saha || 8-28-6||

MHB 8-28-7

आयुधस्य परिज्ञानं रुतं च मृगपक्षिणाम् ।
भारश्चाप्यतिभारश्च शल्यानां च प्रतिक्रिया ॥ ८-२८-७॥
āyudhasya parijñānaṃ rutaṃ ca mṛgapakṣiṇām |
bhāraścāpyatibhāraśca śalyānāṃ ca pratikriyā || 8-28-7||

MHB 8-28-8

अस्त्रयोगश्च युद्धं च निमित्तानि तथैव च ।
सर्वमेतन्मया ज्ञेयं रथस्यास्य कुटुम्बिना ।
अतस्त्वां कथये कर्ण निदर्शनमिदं पुनः ॥ ८-२८-८॥
astrayogaśca yuddhaṃ ca nimittāni tathaiva ca |
sarvametanmayā jñeyaṃ rathasyāsya kuṭumbinā |
atastvāṃ kathaye karṇa nidarśanamidaṃ punaḥ || 8-28-8||

MHB 8-28-9

वैश्यः किल समुद्रान्ते प्रभूतधनधान्यवान् ।
यज्वा दानपतिः क्षान्तः स्वकर्मस्थोऽभवच्छुचिः ॥ ८-२८-९॥
vaiśyaḥ kila samudrānte prabhūtadhanadhānyavān |
yajvā dānapatiḥ kṣāntaḥ svakarmastho'bhavacchuciḥ || 8-28-9||

MHB 8-28-10

बहुपुत्रः प्रियापत्यः सर्वभूतानुकम्पकः ।
राज्ञो धर्मप्रधानस्य राष्ट्रे वसति निर्भयः ॥ ८-२८-१०॥
bahuputraḥ priyāpatyaḥ sarvabhūtānukampakaḥ |
rājño dharmapradhānasya rāṣṭre vasati nirbhayaḥ || 8-28-10||

MHB 8-28-11

पुत्राणां तस्य बालानां कुमाराणां यशस्विनाम् ।
काको बहूनामभवदुच्छिष्टकृतभोजनः ॥ ८-२८-११॥
putrāṇāṃ tasya bālānāṃ kumārāṇāṃ yaśasvinām |
kāko bahūnāmabhavaducchiṣṭakṛtabhojanaḥ || 8-28-11||

MHB 8-28-12

तस्मै सदा प्रयच्छन्ति वैश्यपुत्राः कुमारकाः ।
मांसोदनं दधि क्षीरं पायसं मधुसर्पिषी ॥ ८-२८-१२॥
tasmai sadā prayacchanti vaiśyaputrāḥ kumārakāḥ |
māṃsodanaṃ dadhi kṣīraṃ pāyasaṃ madhusarpiṣī || 8-28-12||

MHB 8-28-13

स चोच्छिष्टभृतः काको वैश्यपुत्रैः कुमारकैः ।
सदृशान्पक्षिणो दृप्तः श्रेयसश्चावमन्यते ॥ ८-२८-१३॥
sa cocchiṣṭabhṛtaḥ kāko vaiśyaputraiḥ kumārakaiḥ |
sadṛśānpakṣiṇo dṛptaḥ śreyasaścāvamanyate || 8-28-13||

MHB 8-28-14

अथ हंसाः समुद्रान्ते कदाचिदभिपातिनः ।
गरुडस्य गतौ तुल्याश्चक्राङ्गा हृष्टचेतसः ॥ ८-२८-१४॥
atha haṃsāḥ samudrānte kadācidabhipātinaḥ |
garuḍasya gatau tulyāścakrāṅgā hṛṣṭacetasaḥ || 8-28-14||

MHB 8-28-15

कुमारकास्ततो हंसान्दृष्ट्वा काकमथाब्रुवन् ।
भवानेव विशिष्टो हि पतत्रिभ्यो विहंगम ॥ ८-२८-१५॥
kumārakāstato haṃsāndṛṣṭvā kākamathābruvan |
bhavāneva viśiṣṭo hi patatribhyo vihaṃgama || 8-28-15||

MHB 8-28-16

प्रतार्यमाणस्तु स तैरल्पबुद्धिभिरण्डजः ।
तद्वचः सत्यमित्येव मौर्ख्याद्दर्पाच्च मन्यते ॥ ८-२८-१६॥
pratāryamāṇastu sa tairalpabuddhibhiraṇḍajaḥ |
tadvacaḥ satyamityeva maurkhyāddarpācca manyate || 8-28-16||

MHB 8-28-17

तान्सोऽभिपत्य जिज्ञासुः क एषां श्रेष्ठभागिति ।
उच्छिष्टदर्पितः काको बहूनां दूरपातिनाम् ॥ ८-२८-१७॥
tānso'bhipatya jijñāsuḥ ka eṣāṃ śreṣṭhabhāgiti |
ucchiṣṭadarpitaḥ kāko bahūnāṃ dūrapātinām || 8-28-17||

MHB 8-28-18

तेषां यं प्रवरं मेने हंसानां दूरपातिनाम् ।
तमाह्वयत दुर्बुद्धिः पताम इति पक्षिणम् ॥ ८-२८-१८॥
teṣāṃ yaṃ pravaraṃ mene haṃsānāṃ dūrapātinām |
tamāhvayata durbuddhiḥ patāma iti pakṣiṇam || 8-28-18||

MHB 8-28-19

तच्छ्रुत्वा प्राहसन्हंसा ये तत्रासन्समागताः ।
भाषतो बहु काकस्य बलिनः पततां वराः ।
इदमूचुश्च चक्राङ्गा वचः काकं विहंगमाः ॥ ८-२८-१९॥
tacchrutvā prāhasanhaṃsā ye tatrāsansamāgatāḥ |
bhāṣato bahu kākasya balinaḥ patatāṃ varāḥ |
idamūcuśca cakrāṅgā vacaḥ kākaṃ vihaṃgamāḥ || 8-28-19||

MHB 8-28-20

वयं हंसाश्चरामेमां पृथिवीं मानसौकसः ।
पक्षिणां च वयं नित्यं दूरपातेन पूजिताः ॥ ८-२८-२०॥
vayaṃ haṃsāścarāmemāṃ pṛthivīṃ mānasaukasaḥ |
pakṣiṇāṃ ca vayaṃ nityaṃ dūrapātena pūjitāḥ || 8-28-20||

MHB 8-28-21

कथं नु हंसं बलिनं वज्राङ्गं दूरपातिनम् ।
काको भूत्वा निपतने समाह्वयसि दुर्मते ।
कथं त्वं पतनं काक सहास्माभिर्ब्रवीषि तत् ॥ ८-२८-२१॥
kathaṃ nu haṃsaṃ balinaṃ vajrāṅgaṃ dūrapātinam |
kāko bhūtvā nipatane samāhvayasi durmate |
kathaṃ tvaṃ patanaṃ kāka sahāsmābhirbravīṣi tat || 8-28-21||

MHB 8-28-22

अथ हंसवचो मूढः कुत्सयित्वा पुनः पुनः ।
प्रजगादोत्तरं काकः कत्थनो जातिलाघवात् ॥ ८-२८-२२॥
atha haṃsavaco mūḍhaḥ kutsayitvā punaḥ punaḥ |
prajagādottaraṃ kākaḥ katthano jātilāghavāt || 8-28-22||

MHB 8-28-23

शतमेकं च पातानां पतितास्मि न संशयः ।
शतयोजनमेकैकं विचित्रं विविधं तथा ॥ ८-२८-२३॥
śatamekaṃ ca pātānāṃ patitāsmi na saṃśayaḥ |
śatayojanamekaikaṃ vicitraṃ vividhaṃ tathā || 8-28-23||

MHB 8-28-24

उड्डीनमवडीनं च प्रडीनं डीनमेव च ।
निडीनमथ संडीनं तिर्यक्चातिगतानि च ॥ ८-२८-२४॥
uḍḍīnamavaḍīnaṃ ca praḍīnaṃ ḍīnameva ca |
niḍīnamatha saṃḍīnaṃ tiryakcātigatāni ca || 8-28-24||

MHB 8-28-25

विडीनं परिडीनं च पराडीनं सुडीनकम् ।
अतिडीनं महाडीनं निडीनं परिडीनकम् ॥ ८-२८-२५॥
viḍīnaṃ pariḍīnaṃ ca parāḍīnaṃ suḍīnakam |
atiḍīnaṃ mahāḍīnaṃ niḍīnaṃ pariḍīnakam || 8-28-25||

MHB 8-28-26

गतागतप्रतिगता बह्वीश्च निकुडीनिकाः ।
कर्तास्मि मिषतां वोऽद्य ततो द्रक्ष्यथ मे बलम् ॥ ८-२८-२६॥
gatāgatapratigatā bahvīśca nikuḍīnikāḥ |
kartāsmi miṣatāṃ vo'dya tato drakṣyatha me balam || 8-28-26||

MHB 8-28-27

एवमुक्ते तु काकेन प्रहस्यैको विहंगमः ।
उवाच हंसस्तं काकं वचनं तन्निबोध मे ॥ ८-२८-२७॥
evamukte tu kākena prahasyaiko vihaṃgamaḥ |
uvāca haṃsastaṃ kākaṃ vacanaṃ tannibodha me || 8-28-27||

MHB 8-28-28

शतमेकं च पातानां त्वं काक पतिता ध्रुवम् ।
एकमेव तु ये पातं विदुः सर्वे विहंगमाः ॥ ८-२८-२८॥
śatamekaṃ ca pātānāṃ tvaṃ kāka patitā dhruvam |
ekameva tu ye pātaṃ viduḥ sarve vihaṃgamāḥ || 8-28-28||

MHB 8-28-29

तमहं पतिता काक नान्यं जानामि कंचन ।
पत त्वमपि रक्ताक्ष येन वा तेन मन्यसे ॥ ८-२८-२९॥
tamahaṃ patitā kāka nānyaṃ jānāmi kaṃcana |
pata tvamapi raktākṣa yena vā tena manyase || 8-28-29||

MHB 8-28-30

अथ काकाः प्रजहसुर्ये तत्रासन्समागताः ।
कथमेकेन पातेन हंसः पातशतं जयेत् ॥ ८-२८-३०॥
atha kākāḥ prajahasurye tatrāsansamāgatāḥ |
kathamekena pātena haṃsaḥ pātaśataṃ jayet || 8-28-30||

MHB 8-28-31

एकेनैव शतस्यैकं पातेनाभिभविष्यति ।
हंसस्य पतितं काको बलवानाशुविक्रमः ॥ ८-२८-३१॥
ekenaiva śatasyaikaṃ pātenābhibhaviṣyati |
haṃsasya patitaṃ kāko balavānāśuvikramaḥ || 8-28-31||

MHB 8-28-32

प्रपेततुः स्पर्धयाथ ततस्तौ हंसवायसौ ।
एकपाती च चक्राङ्गः काकः पातशतेन च ॥ ८-२८-३२॥
prapetatuḥ spardhayātha tatastau haṃsavāyasau |
ekapātī ca cakrāṅgaḥ kākaḥ pātaśatena ca || 8-28-32||

MHB 8-28-33

पेतिवानथ चक्राङ्गः पेतिवानथ वायसः ।
विसिस्मापयिषुः पातैराचक्षाणोऽऽत्मनः क्रियाम् ॥ ८-२८-३३॥
petivānatha cakrāṅgaḥ petivānatha vāyasaḥ |
visismāpayiṣuḥ pātairācakṣāṇo''tmanaḥ kriyām || 8-28-33||

MHB 8-28-34

अथ काकस्य चित्राणि पतितानीतराणि च ।
दृष्ट्वा प्रमुदिताः काका विनेदुरथ तैः स्वरैः ॥ ८-२८-३४॥
atha kākasya citrāṇi patitānītarāṇi ca |
dṛṣṭvā pramuditāḥ kākā vineduratha taiḥ svaraiḥ || 8-28-34||

MHB 8-28-35

हंसांश्चावहसन्ति स्म प्रावदन्नप्रियाणि च ।
उत्पत्योत्पत्य च प्राहुर्मुहूर्तमिति चेति च ॥ ८-२८-३५॥
haṃsāṃścāvahasanti sma prāvadannapriyāṇi ca |
utpatyotpatya ca prāhurmuhūrtamiti ceti ca || 8-28-35||

MHB 8-28-36

वृक्षाग्रेभ्यः स्थलेभ्यश्च निपतन्त्युत्पतन्ति च ।
कुर्वाणा विविधान्रावानाशंसन्तस्तदा जयम् ॥ ८-२८-३६॥
vṛkṣāgrebhyaḥ sthalebhyaśca nipatantyutpatanti ca |
kurvāṇā vividhānrāvānāśaṃsantastadā jayam || 8-28-36||

MHB 8-28-37

हंसस्तु मृदुकेनैव विक्रान्तुमुपचक्रमे ।
प्रत्यहीयत काकाच्च मुहूर्तमिव मारिष ॥ ८-२८-३७॥
haṃsastu mṛdukenaiva vikrāntumupacakrame |
pratyahīyata kākācca muhūrtamiva māriṣa || 8-28-37||

MHB 8-28-38

अवमन्य रयं हंसानिदं वचनमब्रवीत् ।
योऽसावुत्पतितो हंसः सोऽसावेव प्रहीयते ॥ ८-२८-३८॥
avamanya rayaṃ haṃsānidaṃ vacanamabravīt |
yo'sāvutpatito haṃsaḥ so'sāveva prahīyate || 8-28-38||

MHB 8-28-39

अथ हंसः स तच्छ्रुत्वा प्रापतत्पश्चिमां दिशम् ।
उपर्युपरि वेगेन सागरं वरुणालयम् ॥ ८-२८-३९॥
atha haṃsaḥ sa tacchrutvā prāpatatpaścimāṃ diśam |
uparyupari vegena sāgaraṃ varuṇālayam || 8-28-39||

MHB 8-28-40

ततो भीः प्राविशत्काकं तदा तत्र विचेतसम् ।
द्वीपद्रुमानपश्यन्तं निपतन्तं श्रमान्वितम् ।
निपतेयं क्व नु श्रान्त इति तस्मिञ्जलार्णवे ॥ ८-२८-४०॥
tato bhīḥ prāviśatkākaṃ tadā tatra vicetasam |
dvīpadrumānapaśyantaṃ nipatantaṃ śramānvitam |
nipateyaṃ kva nu śrānta iti tasmiñjalārṇave || 8-28-40||

MHB 8-28-41

अविषह्यः समुद्रो हि बहुसत्त्वगणालयः ।
महाभूतशतोद्भासी नभसोऽपि विशिष्यते ॥ ८-२८-४१॥
aviṣahyaḥ samudro hi bahusattvagaṇālayaḥ |
mahābhūtaśatodbhāsī nabhaso'pi viśiṣyate || 8-28-41||

MHB 8-28-42

गाम्भीर्याद्धि समुद्रस्य न विशेषः कुलाधम ।
दिगम्बराम्भसां कर्ण समुद्रस्था हि दुर्जयाः ।
विदूरपातात्तोयस्य किं पुनः कर्ण वायसः ॥ ८-२८-४२॥
gāmbhīryāddhi samudrasya na viśeṣaḥ kulādhama |
digambarāmbhasāṃ karṇa samudrasthā hi durjayāḥ |
vidūrapātāttoyasya kiṃ punaḥ karṇa vāyasaḥ || 8-28-42||

MHB 8-28-43

अथ हंसोऽभ्यतिक्रम्य मुहूर्तमिति चेति च ।
अवेक्षमाणस्तं काकं नाशक्नोद्व्यपसर्पितुम् ।
अतिक्रम्य च चक्राङ्गः काकं तं समुदैक्षत ॥ ८-२८-४३॥
atha haṃso'bhyatikramya muhūrtamiti ceti ca |
avekṣamāṇastaṃ kākaṃ nāśaknodvyapasarpitum |
atikramya ca cakrāṅgaḥ kākaṃ taṃ samudaikṣata || 8-28-43||

MHB 8-28-44

तं तथा हीयमानं च हंसो दृष्ट्वाब्रवीदिदम् ।
उज्जिहीर्षुर्निमज्जन्तं स्मरन्सत्पुरुषव्रतम् ॥ ८-२८-४४॥
taṃ tathā hīyamānaṃ ca haṃso dṛṣṭvābravīdidam |
ujjihīrṣurnimajjantaṃ smaransatpuruṣavratam || 8-28-44||

MHB 8-28-45

बहूनि पतनानि त्वमाचक्षाणो मुहुर्मुहुः ।
पतस्यव्याहरंश्चेदं न नो गुह्यं प्रभाषसे ॥ ८-२८-४५॥
bahūni patanāni tvamācakṣāṇo muhurmuhuḥ |
patasyavyāharaṃścedaṃ na no guhyaṃ prabhāṣase || 8-28-45||

MHB 8-28-46

किं नाम पतनं काक यत्त्वं पतसि सांप्रतम् ।
जलं स्पृशसि पक्षाभ्यां तुण्डेन च पुनः पुनः ॥ ८-२८-४६॥
kiṃ nāma patanaṃ kāka yattvaṃ patasi sāṃpratam |
jalaṃ spṛśasi pakṣābhyāṃ tuṇḍena ca punaḥ punaḥ || 8-28-46||

MHB 8-28-47

स पक्षाभ्यां स्पृशन्नार्तस्तुण्डेन जलमर्णवे ।
काको दृढं परिश्रान्तः सहसा निपपात ह ॥ ८-२८-४७॥
sa pakṣābhyāṃ spṛśannārtastuṇḍena jalamarṇave |
kāko dṛḍhaṃ pariśrāntaḥ sahasā nipapāta ha || 8-28-47||

MHB 8-28-48

हंस उवाच ।
शतमेकं च पातानां यत्प्रभाषसि वायस ।
नानाविधानीह पुरा तच्चानृतमिहाद्य ते ॥ ८-२८-४८॥
haṃsa uvāca |
śatamekaṃ ca pātānāṃ yatprabhāṣasi vāyasa |
nānāvidhānīha purā taccānṛtamihādya te || 8-28-48||

MHB 8-28-49

काक उवाच ।
उच्छिष्टदर्पितो हंस मन्येऽऽत्मानं सुपर्णवत् ।
अवमन्य बहूंश्चाहं काकानन्यांश्च पक्षिणः ।
प्राणैर्हंस प्रपद्ये त्वां द्वीपान्तं प्रापयस्व माम् ॥ ८-२८-४९॥
kāka uvāca |
ucchiṣṭadarpito haṃsa manye''tmānaṃ suparṇavat |
avamanya bahūṃścāhaṃ kākānanyāṃśca pakṣiṇaḥ |
prāṇairhaṃsa prapadye tvāṃ dvīpāntaṃ prāpayasva mām || 8-28-49||

MHB 8-28-50

यद्यहं स्वस्तिमान्हंस स्वदेशं प्राप्नुयां पुनः ।
न कंचिदवमन्येयमापदो मां समुद्धर ॥ ८-२८-५०॥
yadyahaṃ svastimānhaṃsa svadeśaṃ prāpnuyāṃ punaḥ |
na kaṃcidavamanyeyamāpado māṃ samuddhara || 8-28-50||

MHB 8-28-51

तमेवंवादिनं दीनं विलपन्तमचेतनम् ।
काक काकेति वाशन्तं निमज्जन्तं महार्णवे ॥ ८-२८-५१॥
tamevaṃvādinaṃ dīnaṃ vilapantamacetanam |
kāka kāketi vāśantaṃ nimajjantaṃ mahārṇave || 8-28-51||

MHB 8-28-52

तथैत्य वायसं हंसो जलक्लिन्नं सुदुर्दशम् ।
पद्भ्यामुत्क्षिप्य वेपन्तं पृष्ठमारोपयच्छनैः ॥ ८-२८-५२॥
tathaitya vāyasaṃ haṃso jalaklinnaṃ sudurdaśam |
padbhyāmutkṣipya vepantaṃ pṛṣṭhamāropayacchanaiḥ || 8-28-52||

MHB 8-28-53

आरोप्य पृष्ठं काकं तं हंसः कर्ण विचेतसम् ।
आजगाम पुनर्द्वीपं स्पर्धया पेततुर्यतः ॥ ८-२८-५३॥
āropya pṛṣṭhaṃ kākaṃ taṃ haṃsaḥ karṇa vicetasam |
ājagāma punardvīpaṃ spardhayā petaturyataḥ || 8-28-53||

MHB 8-28-54

संस्थाप्य तं चापि पुनः समाश्वास्य च खेचरम् ।
गतो यथेप्सितं देशं हंसो मन इवाशुगः ॥ ८-२८-५४॥
saṃsthāpya taṃ cāpi punaḥ samāśvāsya ca khecaram |
gato yathepsitaṃ deśaṃ haṃso mana ivāśugaḥ || 8-28-54||

MHB 8-28-55

उच्छिष्टभोजनात्काको यथा वैश्यकुले तु सः ।
एवं त्वमुच्छिष्टभृतो धार्तराष्ट्रैर्न संशयः ।
सदृशाञ्श्रेयसश्चापि सर्वान्कर्णातिमन्यसे ॥ ८-२८-५५॥
ucchiṣṭabhojanātkāko yathā vaiśyakule tu saḥ |
evaṃ tvamucchiṣṭabhṛto dhārtarāṣṭrairna saṃśayaḥ |
sadṛśāñśreyasaścāpi sarvānkarṇātimanyase || 8-28-55||

MHB 8-28-56

द्रोणद्रौणिकृपैर्गुप्तो भीष्मेणान्यैश्च कौरवैः ।
विराटनगरे पार्थमेकं किं नावधीस्तदा ॥ ८-२८-५६॥
droṇadrauṇikṛpairgupto bhīṣmeṇānyaiśca kauravaiḥ |
virāṭanagare pārthamekaṃ kiṃ nāvadhīstadā || 8-28-56||

MHB 8-28-57

यत्र व्यस्ताः समस्ताश्च निर्जिताः स्थ किरीटिना ।
सृगाला इव सिंहेन क्व ते वीर्यमभूत्तदा ॥ ८-२८-५७॥
yatra vyastāḥ samastāśca nirjitāḥ stha kirīṭinā |
sṛgālā iva siṃhena kva te vīryamabhūttadā || 8-28-57||

MHB 8-28-58

भ्रातरं च हतं दृष्ट्वा निर्जितः सव्यसाचिना ।
पश्यतां कुरुवीराणां प्रथमं त्वं पलायथाः ॥ ८-२८-५८॥
bhrātaraṃ ca hataṃ dṛṣṭvā nirjitaḥ savyasācinā |
paśyatāṃ kuruvīrāṇāṃ prathamaṃ tvaṃ palāyathāḥ || 8-28-58||

MHB 8-28-59

तथा द्वैतवने कर्ण गन्धर्वैः समभिद्रुतः ।
कुरून्समग्रानुत्सृज्य प्रथमं त्वं पलायथाः ॥ ८-२८-५९॥
tathā dvaitavane karṇa gandharvaiḥ samabhidrutaḥ |
kurūnsamagrānutsṛjya prathamaṃ tvaṃ palāyathāḥ || 8-28-59||

MHB 8-28-60

हत्वा जित्वा च गन्धर्वांश्चित्रसेनमुखान्रणे ।
कर्ण दुर्योधनं पार्थः सभार्यं सममोचयत् ॥ ८-२८-६०॥
hatvā jitvā ca gandharvāṃścitrasenamukhānraṇe |
karṇa duryodhanaṃ pārthaḥ sabhāryaṃ samamocayat || 8-28-60||

MHB 8-28-61

पुनः प्रभावः पार्थस्य पुराणः केशवस्य च ।
कथितः कर्ण रामेण सभायां राजसंसदि ॥ ८-२८-६१॥
punaḥ prabhāvaḥ pārthasya purāṇaḥ keśavasya ca |
kathitaḥ karṇa rāmeṇa sabhāyāṃ rājasaṃsadi || 8-28-61||

MHB 8-28-62

सततं च तदश्रौषीर्वचनं द्रोणभीष्मयोः ।
अवध्यौ वदतोः कृष्णौ संनिधौ वै महीक्षिताम् ॥ ८-२८-६२॥
satataṃ ca tadaśrauṣīrvacanaṃ droṇabhīṣmayoḥ |
avadhyau vadatoḥ kṛṣṇau saṃnidhau vai mahīkṣitām || 8-28-62||

MHB 8-28-63

कियन्तं तत्र वक्ष्यामि येन येन धनंजयः ।
त्वत्तोऽतिरिक्तः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ब्राह्मणो यथा ॥ ८-२८-६३॥
kiyantaṃ tatra vakṣyāmi yena yena dhanaṃjayaḥ |
tvatto'tiriktaḥ sarvebhyo bhūtebhyo brāhmaṇo yathā || 8-28-63||

MHB 8-28-64

इदानीमेव द्रष्टासि प्रधने स्यन्दने स्थितौ ।
पुत्रं च वसुदेवस्य पाण्डवं च धनंजयम् ॥ ८-२८-६४॥
idānīmeva draṣṭāsi pradhane syandane sthitau |
putraṃ ca vasudevasya pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam || 8-28-64||

MHB 8-28-65

देवासुरमनुष्येषु प्रख्यातौ यौ नरर्षभौ ।
प्रकाशेनाभिविख्यातौ त्वं तु खद्योतवन्नृषु ॥ ८-२८-६५॥
devāsuramanuṣyeṣu prakhyātau yau nararṣabhau |
prakāśenābhivikhyātau tvaṃ tu khadyotavannṛṣu || 8-28-65||

MHB 8-28-66

एवं विद्वान्मावमंस्थाः सूतपुत्राच्युतार्जुनौ ।
नृसिंहौ तौ नरश्वा त्वं जोषमास्स्व विकत्थन ॥ ८-२८-६६॥
evaṃ vidvānmāvamaṃsthāḥ sūtaputrācyutārjunau |
nṛsiṃhau tau naraśvā tvaṃ joṣamāssva vikatthana || 8-28-66||

Adhyaya: 29/69 (40)

MHB 8-29-1

संजय उवाच ।
मद्राधिपस्याधिरथिस्तदैवं वचो निशम्याप्रियमप्रतीतः ।
उवाच शल्यं विदितं ममैतद्यथाविधावर्जुनवासुदेवौ ॥ ८-२९-१॥
saṃjaya uvāca |
madrādhipasyādhirathistadaivaṃ vaco niśamyāpriyamapratītaḥ |
uvāca śalyaṃ viditaṃ mamaitadyathāvidhāvarjunavāsudevau || 8-29-1||

MHB 8-29-2

शौरे रथं वाहयतोऽर्जुनस्य बलं महास्त्राणि च पाण्डवस्य ।
अहं विजानामि यथावदद्य परोक्षभूतं तव तत्तु शल्य ॥ ८-२९-२॥
śaure rathaṃ vāhayato'rjunasya balaṃ mahāstrāṇi ca pāṇḍavasya |
ahaṃ vijānāmi yathāvadadya parokṣabhūtaṃ tava tattu śalya || 8-29-2||

MHB 8-29-3

तौ चाप्रधृष्यौ शस्त्रभृतां वरिष्ठौ व्यपेतभीर्योधयिष्यामि कृष्णौ ।
संतापयत्यभ्यधिकं तु रामाच्छापोऽद्य मां ब्राह्मणसत्तमाच्च ॥ ८-२९-३॥
tau cāpradhṛṣyau śastrabhṛtāṃ variṣṭhau vyapetabhīryodhayiṣyāmi kṛṣṇau |
saṃtāpayatyabhyadhikaṃ tu rāmācchāpo'dya māṃ brāhmaṇasattamācca || 8-29-3||

MHB 8-29-4

अवात्सं वै ब्राह्मणच्छद्मनाहं रामे पुरा दिव्यमस्त्रं चिकीर्षुः ।
तत्रापि मे देवराजेन विघ्नो हितार्थिना फल्गुनस्यैव शल्य ॥ ८-२९-४॥
avātsaṃ vai brāhmaṇacchadmanāhaṃ rāme purā divyamastraṃ cikīrṣuḥ |
tatrāpi me devarājena vighno hitārthinā phalgunasyaiva śalya || 8-29-4||

MHB 8-29-5

कृतोऽवभेदेन ममोरुमेत्य प्रविश्य कीटस्य तनुं विरूपाम् ।
गुरोर्भयाच्चापि न चेलिवानहं तच्चावबुद्धो ददृशे स विप्रः ॥ ८-२९-५॥
kṛto'vabhedena mamorumetya praviśya kīṭasya tanuṃ virūpām |
gurorbhayāccāpi na celivānahaṃ taccāvabuddho dadṛśe sa vipraḥ || 8-29-5||

MHB 8-29-6

पृष्टश्चाहं तमवोचं महर्षिं सूतोऽहमस्मीति स मां शशाप ।
सूतोपधावाप्तमिदं त्वयास्त्रं न कर्मकाले प्रतिभास्यति त्वाम् ॥ ८-२९-६॥
pṛṣṭaścāhaṃ tamavocaṃ maharṣiṃ sūto'hamasmīti sa māṃ śaśāpa |
sūtopadhāvāptamidaṃ tvayāstraṃ na karmakāle pratibhāsyati tvām || 8-29-6||

MHB 8-29-7

अन्यत्र यस्मात्तव मृत्युकालादब्राह्मणे ब्रह्म न हि ध्रुवं स्यात् ।
तदद्य पर्याप्तमतीव शस्त्रमस्मिन्संग्रामे तुमुले तात भीमे ॥ ८-२९-७॥
anyatra yasmāttava mṛtyukālādabrāhmaṇe brahma na hi dhruvaṃ syāt |
tadadya paryāptamatīva śastramasminsaṃgrāme tumule tāta bhīme || 8-29-7||

MHB 8-29-8

अपां पतिर्वेगवानप्रमेयो निमज्जयिष्यन्निवहान्प्रजानाम् ।
महानगं यः कुरुते समुद्रं वेलैव तं वारयत्यप्रमेयम् ॥ ८-२९-८॥
apāṃ patirvegavānaprameyo nimajjayiṣyannivahānprajānām |
mahānagaṃ yaḥ kurute samudraṃ velaiva taṃ vārayatyaprameyam || 8-29-8||

MHB 8-29-9

प्रमुञ्चन्तं बाणसंघानमोघान्मर्मच्छिदो वीरहणः सपत्रान् ।
कुन्तीपुत्रं प्रतियोत्स्यामि युद्धे ज्याकर्षिणामुत्तममद्य लोके ॥ ८-२९-९॥
pramuñcantaṃ bāṇasaṃghānamoghānmarmacchido vīrahaṇaḥ sapatrān |
kuntīputraṃ pratiyotsyāmi yuddhe jyākarṣiṇāmuttamamadya loke || 8-29-9||

MHB 8-29-10

एवं बलेनातिबलं महास्त्रं समुद्रकल्पं सुदुरापमुग्रम् ।
शरौघिणं पार्थिवान्मज्जयन्तं वेलेव पार्थमिषुभिः संसहिष्ये ॥ ८-२९-१०॥
evaṃ balenātibalaṃ mahāstraṃ samudrakalpaṃ sudurāpamugram |
śaraughiṇaṃ pārthivānmajjayantaṃ veleva pārthamiṣubhiḥ saṃsahiṣye || 8-29-10||

MHB 8-29-11

अद्याहवे यस्य न तुल्यमन्यं मन्ये मनुष्यं धनुराददानम् ।
सुरासुरान्वै युधि यो जयेत तेनाद्य मे पश्य युद्धं सुघोरम् ॥ ८-२९-११॥
adyāhave yasya na tulyamanyaṃ manye manuṣyaṃ dhanurādadānam |
surāsurānvai yudhi yo jayeta tenādya me paśya yuddhaṃ sughoram || 8-29-11||

MHB 8-29-12

अतिमानी पाण्डवो युद्धकामो अमानुषैरेष्यति मे महास्त्रैः ।
तस्यास्त्रमस्त्रैरभिहत्य संख्ये शरोत्तमैः पातयिष्यामि पार्थम् ॥ ८-२९-१२॥
atimānī pāṇḍavo yuddhakāmo amānuṣaireṣyati me mahāstraiḥ |
tasyāstramastrairabhihatya saṃkhye śarottamaiḥ pātayiṣyāmi pārtham || 8-29-12||

MHB 8-29-13

दिवाकरेणापि समं तपन्तं समाप्तरश्मिं यशसा ज्वलन्तम् ।
तमोनुदं मेघ इवातिमात्रो धनंजयं छादयिष्यामि बाणैः ॥ ८-२९-१३॥
divākareṇāpi samaṃ tapantaṃ samāptaraśmiṃ yaśasā jvalantam |
tamonudaṃ megha ivātimātro dhanaṃjayaṃ chādayiṣyāmi bāṇaiḥ || 8-29-13||

MHB 8-29-14

वैश्वानरं धूमशिखं ज्वलन्तं तेजस्विनं लोकमिमं दहन्तम् ।
मेघो भूत्वा शरवर्षैर्यथाग्निं तथा पार्थं शमयिष्यामि युद्धे ॥ ८-२९-१४॥
vaiśvānaraṃ dhūmaśikhaṃ jvalantaṃ tejasvinaṃ lokamimaṃ dahantam |
megho bhūtvā śaravarṣairyathāgniṃ tathā pārthaṃ śamayiṣyāmi yuddhe || 8-29-14||

MHB 8-29-15

प्रमाथिनं बलवन्तं प्रहारिणं प्रभञ्जनं मातरिश्वानमुग्रम् ।
युद्धे सहिष्ये हिमवानिवाचलो धनंजयं क्रुद्धममृष्यमाणम् ॥ ८-२९-१५॥
pramāthinaṃ balavantaṃ prahāriṇaṃ prabhañjanaṃ mātariśvānamugram |
yuddhe sahiṣye himavānivācalo dhanaṃjayaṃ kruddhamamṛṣyamāṇam || 8-29-15||

MHB 8-29-16

विशारदं रथमार्गेष्वसक्तं धुर्यं नित्यं समरेषु प्रवीरम् ।
लोके वरं सर्वधनुर्धराणां धनंजयं संयुगे संसहिष्ये ॥ ८-२९-१६॥
viśāradaṃ rathamārgeṣvasaktaṃ dhuryaṃ nityaṃ samareṣu pravīram |
loke varaṃ sarvadhanurdharāṇāṃ dhanaṃjayaṃ saṃyuge saṃsahiṣye || 8-29-16||

MHB 8-29-17

अद्याहवे यस्य न तुल्यमन्यं मध्येमनुष्यं धनुराददानम् ।
सर्वामिमां यः पृथिवीं सहेत तथा विद्वान्योत्स्यमानोऽस्मि तेन ॥ ८-२९-१७॥
adyāhave yasya na tulyamanyaṃ madhyemanuṣyaṃ dhanurādadānam |
sarvāmimāṃ yaḥ pṛthivīṃ saheta tathā vidvānyotsyamāno'smi tena || 8-29-17||

MHB 8-29-18

यः सर्वभूतानि सदेवकानि प्रस्थेऽजयत्खाण्डवे सव्यसाची ।
को जीवितं रक्षमाणो हि तेन युयुत्सते मामृते मानुषोऽन्यः ॥ ८-२९-१८॥
yaḥ sarvabhūtāni sadevakāni prasthe'jayatkhāṇḍave savyasācī |
ko jīvitaṃ rakṣamāṇo hi tena yuyutsate māmṛte mānuṣo'nyaḥ || 8-29-18||

MHB 8-29-19

अहं तस्य पौरुषं पाण्डवस्य ब्रूयां हृष्टः समितौ क्षत्रियाणाम् ।
किं त्वं मूर्खः प्रभषन्मूढचेता मामवोचः पौरुषमर्जुनस्य ॥ ८-२९-१९॥
ahaṃ tasya pauruṣaṃ pāṇḍavasya brūyāṃ hṛṣṭaḥ samitau kṣatriyāṇām |
kiṃ tvaṃ mūrkhaḥ prabhaṣanmūḍhacetā māmavocaḥ pauruṣamarjunasya || 8-29-19||

MHB 8-29-20

अप्रियो यः परुषो निष्ठुरो हि क्षुद्रः क्षेप्ता क्षमिणश्चाक्षमावान् ।
हन्यामहं तादृशानां शतानि क्षमामि त्वां क्षमया कालयोगात् ॥ ८-२९-२०॥
apriyo yaḥ paruṣo niṣṭhuro hi kṣudraḥ kṣeptā kṣamiṇaścākṣamāvān |
hanyāmahaṃ tādṛśānāṃ śatāni kṣamāmi tvāṃ kṣamayā kālayogāt || 8-29-20||

MHB 8-29-21

अवोचस्त्वं पाण्डवार्थेऽप्रियाणि प्रधर्षयन्मां मूढवत्पापकर्मन् ।
मय्यार्जवे जिह्मगतिर्हतस्त्वं मित्रद्रोही सप्तपदं हि मित्रम् ॥ ८-२९-२१॥
avocastvaṃ pāṇḍavārthe'priyāṇi pradharṣayanmāṃ mūḍhavatpāpakarman |
mayyārjave jihmagatirhatastvaṃ mitradrohī saptapadaṃ hi mitram || 8-29-21||

MHB 8-29-22

कालस्त्वयं मृत्युमयोऽतिदारुणो दुर्योधनो युद्धमुपागमद्यत् ।
तस्यार्थसिद्धिमभिकाङ्क्षमाणस्तमभ्येष्ये यत्र नैकान्त्यमस्ति ॥ ८-२९-२२॥
kālastvayaṃ mṛtyumayo'tidāruṇo duryodhano yuddhamupāgamadyat |
tasyārthasiddhimabhikāṅkṣamāṇastamabhyeṣye yatra naikāntyamasti || 8-29-22||

MHB 8-29-23

मित्रं मिदेर्नन्दतेः प्रीयतेर्वा संत्रायतेर्मानद मोदतेर्वा ।
ब्रवीति तच्चामुत विप्रपूर्वात्तच्चापि सर्वं मम दुर्योधनेऽस्ति ॥ ८-२९-२३॥
mitraṃ midernandateḥ prīyatervā saṃtrāyatermānada modatervā |
bravīti taccāmuta viprapūrvāttaccāpi sarvaṃ mama duryodhane'sti || 8-29-23||

MHB 8-29-24

शत्रुः शदेः शासतेः शायतेर्वा शृणातेर्वा श्वयतेर्वापि सर्गे ।
उपसर्गाद्बहुधा सूदतेश्च प्रायेण सर्वं त्वयि तच्च मह्यम् ॥ ८-२९-२४॥
śatruḥ śadeḥ śāsateḥ śāyatervā śṛṇātervā śvayatervāpi sarge |
upasargādbahudhā sūdateśca prāyeṇa sarvaṃ tvayi tacca mahyam || 8-29-24||

MHB 8-29-25

दुर्योधनार्थं तव चाप्रियार्थं यशोर्थमात्मार्थमपीश्वरार्थम् ।
तस्मादहं पाण्डववासुदेवौ योत्स्ये यत्नात्कर्म तत्पश्य मेऽद्य ॥ ८-२९-२५॥
duryodhanārthaṃ tava cāpriyārthaṃ yaśorthamātmārthamapīśvarārtham |
tasmādahaṃ pāṇḍavavāsudevau yotsye yatnātkarma tatpaśya me'dya || 8-29-25||

MHB 8-29-26

अस्त्राणि पश्याद्य ममोत्तमानि ब्राह्माणि दिव्यान्यथ मानुषाणि ।
आसादयिष्याम्यहमुग्रवीर्यं द्विपोत्तमं मत्तमिवाभिमत्तः ॥ ८-२९-२६॥
astrāṇi paśyādya mamottamāni brāhmāṇi divyānyatha mānuṣāṇi |
āsādayiṣyāmyahamugravīryaṃ dvipottamaṃ mattamivābhimattaḥ || 8-29-26||

MHB 8-29-27

अस्त्रं ब्राह्मं मनसा तद्ध्यजय्यं क्षेप्स्ये पार्थायाप्रतिमं जयाय ।
तेनापि मे नैव मुच्येत युद्धे न चेत्पतेद्विषमे मेऽद्य चक्रम् ॥ ८-२९-२७॥
astraṃ brāhmaṃ manasā taddhyajayyaṃ kṣepsye pārthāyāpratimaṃ jayāya |
tenāpi me naiva mucyeta yuddhe na cetpatedviṣame me'dya cakram || 8-29-27||

MHB 8-29-28

वैवस्वताद्दण्डहस्ताद्वरुणाद्वापि पाशिनः ।
सगदाद्वा धनपतेः सवज्राद्वापि वासवात् ॥ ८-२९-२८॥
vaivasvatāddaṇḍahastādvaruṇādvāpi pāśinaḥ |
sagadādvā dhanapateḥ savajrādvāpi vāsavāt || 8-29-28||

MHB 8-29-29

नान्यस्मादपि कस्माच्चिद्बिभिमो ह्याततायिनः ।
इति शल्य विजानीहि यथा नाहं बिभेम्यभीः ॥ ८-२९-२९॥
nānyasmādapi kasmāccidbibhimo hyātatāyinaḥ |
iti śalya vijānīhi yathā nāhaṃ bibhemyabhīḥ || 8-29-29||

MHB 8-29-30

तस्माद्भयं न मे पार्थान्नापि चैव जनार्दनात् ।
अद्य युद्धं हि ताभ्यां मे संपराये भविष्यति ॥ ८-२९-३०॥
tasmādbhayaṃ na me pārthānnāpi caiva janārdanāt |
adya yuddhaṃ hi tābhyāṃ me saṃparāye bhaviṣyati || 8-29-30||

MHB 8-29-31

श्वभ्रे ते पततां चक्रमिति मे ब्राह्मणोऽवदत् ।
युध्यमानस्य संग्रामे प्राप्तस्यैकायने भयम् ॥ ८-२९-३१॥
śvabhre te patatāṃ cakramiti me brāhmaṇo'vadat |
yudhyamānasya saṃgrāme prāptasyaikāyane bhayam || 8-29-31||

MHB 8-29-32

तस्माद्बिभेमि बलवद्ब्राह्मणव्याहृतादहम् ।
एते हि सोमराजान ईश्वराः सुखदुःखयोः ॥ ८-२९-३२॥
tasmādbibhemi balavadbrāhmaṇavyāhṛtādaham |
ete hi somarājāna īśvarāḥ sukhaduḥkhayoḥ || 8-29-32||

MHB 8-29-33

होमधेन्वा वत्समस्य प्रमत्त इषुणाहनम् ।
चरन्तमजने शल्य ब्राह्मणात्तपसो निधेः ॥ ८-२९-३३॥
homadhenvā vatsamasya pramatta iṣuṇāhanam |
carantamajane śalya brāhmaṇāttapaso nidheḥ || 8-29-33||

MHB 8-29-34

ईषादन्तान्सप्तशतान्दासीदासशतानि च ।
ददतो द्विजमुख्याय प्रसादं न चकार मे ॥ ८-२९-३४॥
īṣādantānsaptaśatāndāsīdāsaśatāni ca |
dadato dvijamukhyāya prasādaṃ na cakāra me || 8-29-34||

MHB 8-29-35

कृष्णानां श्वेतवत्सानां सहस्राणि चतुर्दश ।
आहरन्न लभे तस्मात्प्रसादं द्विजसत्तमात् ॥ ८-२९-३५॥
kṛṣṇānāṃ śvetavatsānāṃ sahasrāṇi caturdaśa |
āharanna labhe tasmātprasādaṃ dvijasattamāt || 8-29-35||

MHB 8-29-36

ऋद्धं गेहं सर्वकामैर्यच्च मे वसु किंचन ।
तत्सर्वमस्मै सत्कृत्य प्रयच्छामि न चेच्छति ॥ ८-२९-३६॥
ṛddhaṃ gehaṃ sarvakāmairyacca me vasu kiṃcana |
tatsarvamasmai satkṛtya prayacchāmi na cecchati || 8-29-36||

MHB 8-29-37

ततोऽब्रवीन्मां याचन्तमपराद्धं प्रयत्नतः ।
व्याहृतं यन्मया सूत तत्तथा न तदन्यथा ॥ ८-२९-३७॥
tato'bravīnmāṃ yācantamaparāddhaṃ prayatnataḥ |
vyāhṛtaṃ yanmayā sūta tattathā na tadanyathā || 8-29-37||

MHB 8-29-38

अनृतोक्तं प्रजा हन्यात्ततः पापमवाप्नुयात् ।
तस्माद्धर्माभिरक्षार्थं नानृतं वक्तुमुत्सहे ॥ ८-२९-३८॥
anṛtoktaṃ prajā hanyāttataḥ pāpamavāpnuyāt |
tasmāddharmābhirakṣārthaṃ nānṛtaṃ vaktumutsahe || 8-29-38||

MHB 8-29-39

मा त्वं ब्रह्मगतिं हिंस्याः प्रायश्चित्तं कृतं त्वया ।
मद्वाक्यं नानृतं लोके कश्चित्कुर्यात्समाप्नुहि ॥ ८-२९-३९॥
mā tvaṃ brahmagatiṃ hiṃsyāḥ prāyaścittaṃ kṛtaṃ tvayā |
madvākyaṃ nānṛtaṃ loke kaścitkuryātsamāpnuhi || 8-29-39||

MHB 8-29-40

इत्येतत्ते मया प्रोक्तं क्षिप्तेनापि सुहृत्तया ।
जानामि त्वाधिक्षिपन्तं जोषमास्स्वोत्तरं शृणु ॥ ८-२९-४०॥
ityetatte mayā proktaṃ kṣiptenāpi suhṛttayā |
jānāmi tvādhikṣipantaṃ joṣamāssvottaraṃ śṛṇu || 8-29-40||

Adhyaya: 30/69 (88)

MHB 8-30-1

संजय उवाच ।
ततः पुनर्महाराज मद्रराजमरिंदमम् ।
अभ्यभाषत राधेयः संनिवार्योत्तरं वचः ॥ ८-३०-१॥
saṃjaya uvāca |
tataḥ punarmahārāja madrarājamariṃdamam |
abhyabhāṣata rādheyaḥ saṃnivāryottaraṃ vacaḥ || 8-30-1||

MHB 8-30-2

यत्त्वं निदर्शनार्थं मां शल्य जल्पितवानसि ।
नाहं शक्यस्त्वया वाचा विभीषयितुमाहवे ॥ ८-३०-२॥
yattvaṃ nidarśanārthaṃ māṃ śalya jalpitavānasi |
nāhaṃ śakyastvayā vācā vibhīṣayitumāhave || 8-30-2||

MHB 8-30-3

यदि मां देवताः सर्वा योधयेयुः सवासवाः ।
तथापि मे भयं न स्यात्किमु पार्थात्सकेशवात् ॥ ८-३०-३॥
yadi māṃ devatāḥ sarvā yodhayeyuḥ savāsavāḥ |
tathāpi me bhayaṃ na syātkimu pārthātsakeśavāt || 8-30-3||

MHB 8-30-4

नाहं भीषयितुं शक्यो वाङ्मात्रेण कथंचन ।
अन्यं जानीहि यः शक्यस्त्वया भीषयितुं रणे ॥ ८-३०-४॥
nāhaṃ bhīṣayituṃ śakyo vāṅmātreṇa kathaṃcana |
anyaṃ jānīhi yaḥ śakyastvayā bhīṣayituṃ raṇe || 8-30-4||

MHB 8-30-5

नीचस्य बलमेतावत्पारुष्यं यत्त्वमात्थ माम् ।
अशक्तोऽस्मद्गुणान्प्राप्तुं वल्गसे बहु दुर्मते ॥ ८-३०-५॥
nīcasya balametāvatpāruṣyaṃ yattvamāttha mām |
aśakto'smadguṇānprāptuṃ valgase bahu durmate || 8-30-5||

MHB 8-30-6

न हि कर्णः समुद्भूतो भयार्थमिह मारिष ।
विक्रमार्थमहं जातो यशोर्थं च तथैव च ॥ ८-३०-६॥
na hi karṇaḥ samudbhūto bhayārthamiha māriṣa |
vikramārthamahaṃ jāto yaśorthaṃ ca tathaiva ca || 8-30-6||

MHB 8-30-7

इदं तु मे त्वमेकाग्रः शृणु मद्रजनाधिप ।
संनिधौ धृतराष्ट्रस्य प्रोच्यमानं मया श्रुतम् ॥ ८-३०-७॥
idaṃ tu me tvamekāgraḥ śṛṇu madrajanādhipa |
saṃnidhau dhṛtarāṣṭrasya procyamānaṃ mayā śrutam || 8-30-7||

MHB 8-30-8

देशांश्च विविधांश्चित्रान्पूर्ववृत्तांश्च पार्थिवान् ।
ब्राह्मणाः कथयन्तः स्म धृतराष्ट्रमुपासते ॥ ८-३०-८॥
deśāṃśca vividhāṃścitrānpūrvavṛttāṃśca pārthivān |
brāhmaṇāḥ kathayantaḥ sma dhṛtarāṣṭramupāsate || 8-30-8||

MHB 8-30-9

तत्र वृद्धः पुरावृत्ताः कथाः काश्चिद्द्विजोत्तमः ।
बाह्लीकदेशं मद्रांश्च कुत्सयन्वाक्यमब्रवीत् ॥ ८-३०-९॥
tatra vṛddhaḥ purāvṛttāḥ kathāḥ kāściddvijottamaḥ |
bāhlīkadeśaṃ madrāṃśca kutsayanvākyamabravīt || 8-30-9||

MHB 8-30-10

बहिष्कृता हिमवता गङ्गया च तिरस्कृताः ।
सरस्वत्या यमुनया कुरुक्षेत्रेण चापि ये ॥ ८-३०-१०॥
bahiṣkṛtā himavatā gaṅgayā ca tiraskṛtāḥ |
sarasvatyā yamunayā kurukṣetreṇa cāpi ye || 8-30-10||

MHB 8-30-11

पञ्चानां सिन्धुषष्ठानां नदीनां येऽन्तराश्रिताः ।
तान्धर्मबाह्यानशुचीन्बाह्लीकान्परिवर्जयेत् ॥ ८-३०-११॥
pañcānāṃ sindhuṣaṣṭhānāṃ nadīnāṃ ye'ntarāśritāḥ |
tāndharmabāhyānaśucīnbāhlīkānparivarjayet || 8-30-11||

MHB 8-30-12

गोवर्धनो नाम वटः सुभाण्डं नाम चत्वरम् ।
एतद्राजकुलद्वारमाकुमारः स्मराम्यहम् ॥ ८-३०-१२॥
govardhano nāma vaṭaḥ subhāṇḍaṃ nāma catvaram |
etadrājakuladvāramākumāraḥ smarāmyaham || 8-30-12||

MHB 8-30-13

कार्येणात्यर्थगाढेन बाह्लीकेषूषितं मया ।
तत एषां समाचारः संवासाद्विदितो मम ॥ ८-३०-१३॥
kāryeṇātyarthagāḍhena bāhlīkeṣūṣitaṃ mayā |
tata eṣāṃ samācāraḥ saṃvāsādvidito mama || 8-30-13||

MHB 8-30-14

शाकलं नाम नगरमापगा नाम निम्नगा ।
जर्तिका नाम बाह्लीकास्तेषां वृत्तं सुनिन्दितम् ॥ ८-३०-१४॥
śākalaṃ nāma nagaramāpagā nāma nimnagā |
jartikā nāma bāhlīkāsteṣāṃ vṛttaṃ suninditam || 8-30-14||

MHB 8-30-15

धानागौडासवे पीत्वा गोमांसं लशुनैः सह ।
अपूपमांसवाट्यानामाशिनः शीलवर्जिताः ॥ ८-३०-१५॥
dhānāgauḍāsave pītvā gomāṃsaṃ laśunaiḥ saha |
apūpamāṃsavāṭyānāmāśinaḥ śīlavarjitāḥ || 8-30-15||

MHB 8-30-16

हसन्ति गान्ति नृत्यन्ति स्त्रीभिर्मत्ता विवाससः ।
नगरागारवप्रेषु बहिर्माल्यानुलेपनाः ॥ ८-३०-१६॥
hasanti gānti nṛtyanti strībhirmattā vivāsasaḥ |
nagarāgāravapreṣu bahirmālyānulepanāḥ || 8-30-16||

MHB 8-30-17

मत्तावगीतैर्विविधैः खरोष्ट्रनिनदोपमैः ।
आहुरन्योन्यमुक्तानि प्रब्रुवाणा मदोत्कटाः ॥ ८-३०-१७॥
mattāvagītairvividhaiḥ kharoṣṭraninadopamaiḥ |
āhuranyonyamuktāni prabruvāṇā madotkaṭāḥ || 8-30-17||

MHB 8-30-18

हा हते हा हतेत्येव स्वामिभर्तृहतेति च ।
आक्रोशन्त्यः प्रनृत्यन्ति मन्दाः पर्वस्वसंयताः ॥ ८-३०-१८॥
hā hate hā hatetyeva svāmibhartṛhateti ca |
ākrośantyaḥ pranṛtyanti mandāḥ parvasvasaṃyatāḥ || 8-30-18||

MHB 8-30-19

तेषां किलावलिप्तानां निवसन्कुरुजाङ्गले ।
कश्चिद्बाह्लीकमुख्यानां नातिहृष्टमना जगौ ॥ ८-३०-१९॥
teṣāṃ kilāvaliptānāṃ nivasankurujāṅgale |
kaścidbāhlīkamukhyānāṃ nātihṛṣṭamanā jagau || 8-30-19||

MHB 8-30-20

सा नूनं बृहती गौरी सूक्ष्मकम्बलवासिनी ।
मामनुस्मरती शेते बाह्लीकं कुरुवासिनम् ॥ ८-३०-२०॥
sā nūnaṃ bṛhatī gaurī sūkṣmakambalavāsinī |
māmanusmaratī śete bāhlīkaṃ kuruvāsinam || 8-30-20||

MHB 8-30-21

शतद्रुकनदीं तीर्त्वा तां च रम्यामिरावतीम् ।
गत्वा स्वदेशं द्रक्ष्यामि स्थूलशङ्खाः शुभाः स्त्रियः ॥ ८-३०-२१॥
śatadrukanadīṃ tīrtvā tāṃ ca ramyāmirāvatīm |
gatvā svadeśaṃ drakṣyāmi sthūlaśaṅkhāḥ śubhāḥ striyaḥ || 8-30-21||

MHB 8-30-22

मनःशिलोज्ज्वलापाङ्गा गौर्यस्त्रिककुदाञ्जनाः ।
केवलाजिनसंवीताः कूर्दन्त्यः प्रियदर्शनाः ॥ ८-३०-२२॥
manaḥśilojjvalāpāṅgā gauryastrikakudāñjanāḥ |
kevalājinasaṃvītāḥ kūrdantyaḥ priyadarśanāḥ || 8-30-22||

MHB 8-30-23

मृदङ्गानकशङ्खानां मर्दलानां च निस्वनैः ।
खरोष्ट्राश्वतरैश्चैव मत्ता यास्यामहे सुखम् ॥ ८-३०-२३॥
mṛdaṅgānakaśaṅkhānāṃ mardalānāṃ ca nisvanaiḥ |
kharoṣṭrāśvataraiścaiva mattā yāsyāmahe sukham || 8-30-23||

MHB 8-30-24

शमीपीलुकरीराणां वनेषु सुखवर्त्मसु ।
अपूपान्सक्तुपिण्डीश्च खादन्तो मथितान्विताः ॥ ८-३०-२४॥
śamīpīlukarīrāṇāṃ vaneṣu sukhavartmasu |
apūpānsaktupiṇḍīśca khādanto mathitānvitāḥ || 8-30-24||

MHB 8-30-25

पथिषु प्रबला भूत्वा कदासमृदितेऽध्वनि ।
खलोपहारं कुर्वाणास्ताडयिष्याम भूयसः ॥ ८-३०-२५॥
pathiṣu prabalā bhūtvā kadāsamṛdite'dhvani |
khalopahāraṃ kurvāṇāstāḍayiṣyāma bhūyasaḥ || 8-30-25||

MHB 8-30-26

एवं हीनेषु व्रात्येषु बाह्लीकेषु दुरात्मसु ।
कश्चेतयानो निवसेन्मुहूर्तमपि मानवः ॥ ८-३०-२६॥
evaṃ hīneṣu vrātyeṣu bāhlīkeṣu durātmasu |
kaścetayāno nivasenmuhūrtamapi mānavaḥ || 8-30-26||

MHB 8-30-27

ईदृशा ब्राह्मणेनोक्ता बाह्लीका मोघचारिणः ।
येषां षड्भागहर्ता त्वमुभयोः शुभपापयोः ॥ ८-३०-२७॥
īdṛśā brāhmaṇenoktā bāhlīkā moghacāriṇaḥ |
yeṣāṃ ṣaḍbhāgahartā tvamubhayoḥ śubhapāpayoḥ || 8-30-27||

MHB 8-30-28

इत्युक्त्वा ब्राह्मणः साधुरुत्तरं पुनरुक्तवान् ।
बाह्लीकेष्वविनीतेषु प्रोच्यमानं निबोधत ॥ ८-३०-२८॥
ityuktvā brāhmaṇaḥ sādhuruttaraṃ punaruktavān |
bāhlīkeṣvavinīteṣu procyamānaṃ nibodhata || 8-30-28||

MHB 8-30-29

तत्र स्म राक्षसी गाति सदा कृष्णचतुर्दशीम् ।
नगरे शाकले स्फीते आहत्य निशि दुन्दुभिम् ॥ ८-३०-२९॥
tatra sma rākṣasī gāti sadā kṛṣṇacaturdaśīm |
nagare śākale sphīte āhatya niśi dundubhim || 8-30-29||

MHB 8-30-30

कदा वा घोषिका गाथाः पुनर्गास्यन्ति शाकले ।
गव्यस्य तृप्ता मांसस्य पीत्वा गौडं महासवम् ॥ ८-३०-३०॥
kadā vā ghoṣikā gāthāḥ punargāsyanti śākale |
gavyasya tṛptā māṃsasya pītvā gauḍaṃ mahāsavam || 8-30-30||

MHB 8-30-31

गौरीभिः सह नारीभिर्बृहतीभिः स्वलंकृताः ।
पलाण्डुगण्डूषयुतान्खादन्ते चैडकान्बहून् ॥ ८-३०-३१॥
gaurībhiḥ saha nārībhirbṛhatībhiḥ svalaṃkṛtāḥ |
palāṇḍugaṇḍūṣayutānkhādante caiḍakānbahūn || 8-30-31||

MHB 8-30-32

वाराहं कौक्कुटं मांसं गव्यं गार्दभमौष्ट्रकम् ।
ऐडं च ये न खादन्ति तेषां जन्म निरर्थकम् ॥ ८-३०-३२॥
vārāhaṃ kaukkuṭaṃ māṃsaṃ gavyaṃ gārdabhamauṣṭrakam |
aiḍaṃ ca ye na khādanti teṣāṃ janma nirarthakam || 8-30-32||

MHB 8-30-33

इति गायन्ति ये मत्ताः शीधुना शाकलावतः ।
सबालवृद्धाः कूर्दन्तस्तेषु वृत्तं कथं भवेत् ॥ ८-३०-३३॥
iti gāyanti ye mattāḥ śīdhunā śākalāvataḥ |
sabālavṛddhāḥ kūrdantasteṣu vṛttaṃ kathaṃ bhavet || 8-30-33||

MHB 8-30-34

इति शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते ।
यदन्योऽप्युक्तवानस्मान्ब्राह्मणः कुरुसंसदि ॥ ८-३०-३४॥
iti śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te |
yadanyo'pyuktavānasmānbrāhmaṇaḥ kurusaṃsadi || 8-30-34||

MHB 8-30-35

पञ्च नद्यो वहन्त्येता यत्र पीलुवनान्यपि ।
शतद्रुश्च विपाशा च तृतीयेरावती तथा ।
चन्द्रभागा वितस्ता च सिन्धुषष्ठा बहिर्गताः ॥ ८-३०-३५॥
pañca nadyo vahantyetā yatra pīluvanānyapi |
śatadruśca vipāśā ca tṛtīyerāvatī tathā |
candrabhāgā vitastā ca sindhuṣaṣṭhā bahirgatāḥ || 8-30-35||

MHB 8-30-36

आरट्टा नाम ते देशा नष्टधर्मान्न तान्व्रजेत् ।
व्रात्यानां दासमीयानां विदेहानामयज्वनाम् ॥ ८-३०-३६॥
āraṭṭā nāma te deśā naṣṭadharmānna tānvrajet |
vrātyānāṃ dāsamīyānāṃ videhānāmayajvanām || 8-30-36||

MHB 8-30-37

न देवाः प्रतिगृह्णन्ति पितरो ब्राह्मणास्तथा ।
तेषां प्रनष्टधर्माणां बाह्लीकानामिति श्रुतिः ॥ ८-३०-३७॥
na devāḥ pratigṛhṇanti pitaro brāhmaṇāstathā |
teṣāṃ pranaṣṭadharmāṇāṃ bāhlīkānāmiti śrutiḥ || 8-30-37||

MHB 8-30-38

ब्राह्मणेन तथा प्रोक्तं विदुषा साधुसंसदि ।
काष्ठकुण्डेषु बाह्लीका मृण्मयेषु च भुञ्जते ।
सक्तुवाट्यावलिप्तेषु श्वादिलीढेषु निर्घृणाः ॥ ८-३०-३८॥
brāhmaṇena tathā proktaṃ viduṣā sādhusaṃsadi |
kāṣṭhakuṇḍeṣu bāhlīkā mṛṇmayeṣu ca bhuñjate |
saktuvāṭyāvalipteṣu śvādilīḍheṣu nirghṛṇāḥ || 8-30-38||

MHB 8-30-39

आविकं चौष्ट्रिकं चैव क्षीरं गार्दभमेव च ।
तद्विकारांश्च बाह्लीकाः खादन्ति च पिबन्ति च ॥ ८-३०-३९॥
āvikaṃ cauṣṭrikaṃ caiva kṣīraṃ gārdabhameva ca |
tadvikārāṃśca bāhlīkāḥ khādanti ca pibanti ca || 8-30-39||

MHB 8-30-40

पुत्रसंकरिणो जाल्माः सर्वान्नक्षीरभोजनाः ।
आरट्टा नाम बाह्लीका वर्जनीया विपश्चिता ॥ ८-३०-४०॥
putrasaṃkariṇo jālmāḥ sarvānnakṣīrabhojanāḥ |
āraṭṭā nāma bāhlīkā varjanīyā vipaścitā || 8-30-40||

MHB 8-30-41

उत शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते ।
यदन्योऽप्युक्तवान्सभ्यो ब्राह्मणः कुरुसंसदि ॥ ८-३०-४१॥
uta śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te |
yadanyo'pyuktavānsabhyo brāhmaṇaḥ kurusaṃsadi || 8-30-41||

MHB 8-30-42

युगंधरे पयः पीत्वा प्रोष्य चाप्यच्युतस्थले ।
तद्वद्भूतिलये स्नात्वा कथं स्वर्गं गमिष्यति ॥ ८-३०-४२॥
yugaṃdhare payaḥ pītvā proṣya cāpyacyutasthale |
tadvadbhūtilaye snātvā kathaṃ svargaṃ gamiṣyati || 8-30-42||

MHB 8-30-43

पञ्च नद्यो वहन्त्येता यत्र निःसृत्य पर्वतात् ।
आरट्टा नाम बाह्लीका न तेष्वार्यो द्व्यहं वसेत् ॥ ८-३०-४३॥
pañca nadyo vahantyetā yatra niḥsṛtya parvatāt |
āraṭṭā nāma bāhlīkā na teṣvāryo dvyahaṃ vaset || 8-30-43||

MHB 8-30-44

बहिश्च नाम ह्लीकश्च विपाशायां पिशाचकौ ।
तयोरपत्यं बाह्लीका नैषा सृष्टिः प्रजापतेः ॥ ८-३०-४४॥
bahiśca nāma hlīkaśca vipāśāyāṃ piśācakau |
tayorapatyaṃ bāhlīkā naiṣā sṛṣṭiḥ prajāpateḥ || 8-30-44||

MHB 8-30-45

कारस्करान्महिषकान्कलिङ्गान्कीकटाटवीन् ।
कर्कोटकान्वीरकांश्च दुर्धर्मांश्च विवर्जयेत् ॥ ८-३०-४५॥
kāraskarānmahiṣakānkaliṅgānkīkaṭāṭavīn |
karkoṭakānvīrakāṃśca durdharmāṃśca vivarjayet || 8-30-45||

MHB 8-30-46

इति तीर्थानुसर्तारं राक्षसी काचिदब्रवीत् ।
एकरात्रा शमीगेहे महोलूखलमेखला ॥ ८-३०-४६॥
iti tīrthānusartāraṃ rākṣasī kācidabravīt |
ekarātrā śamīgehe maholūkhalamekhalā || 8-30-46||

MHB 8-30-47

आरट्टा नाम ते देशा बाह्लीका नाम ते जनाः ।
वसातिसिन्धुसौवीरा इति प्रायो विकुत्सिताः ॥ ८-३०-४७॥
āraṭṭā nāma te deśā bāhlīkā nāma te janāḥ |
vasātisindhusauvīrā iti prāyo vikutsitāḥ || 8-30-47||

MHB 8-30-48

उत शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते ।
उच्यमानं मया सम्यक्तदेकाग्रमनाः शृणु ॥ ८-३०-४८॥
uta śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te |
ucyamānaṃ mayā samyaktadekāgramanāḥ śṛṇu || 8-30-48||

MHB 8-30-49

ब्राह्मणः शिल्पिनो गेहमभ्यगच्छत्पुरातिथिः ।
आचारं तत्र संप्रेक्ष्य प्रीतः शिल्पिनमब्रवीत् ॥ ८-३०-४९॥
brāhmaṇaḥ śilpino gehamabhyagacchatpurātithiḥ |
ācāraṃ tatra saṃprekṣya prītaḥ śilpinamabravīt || 8-30-49||

MHB 8-30-50

मया हिमवतः शृङ्गमेकेनाध्युषितं चिरम् ।
दृष्टाश्च बहवो देशा नानाधर्मसमाकुलाः ॥ ८-३०-५०॥
mayā himavataḥ śṛṅgamekenādhyuṣitaṃ ciram |
dṛṣṭāśca bahavo deśā nānādharmasamākulāḥ || 8-30-50||

MHB 8-30-51

न च केन च धर्मेण विरुध्यन्ते प्रजा इमाः ।
सर्वे हि तेऽब्रुवन्धर्मं यथोक्तं वेदपारगैः ॥ ८-३०-५१॥
na ca kena ca dharmeṇa virudhyante prajā imāḥ |
sarve hi te'bruvandharmaṃ yathoktaṃ vedapāragaiḥ || 8-30-51||

MHB 8-30-52

अटता तु सदा देशान्नानाधर्मसमाकुलान् ।
आगच्छता महाराज बाह्लीकेषु निशामितम् ॥ ८-३०-५२॥
aṭatā tu sadā deśānnānādharmasamākulān |
āgacchatā mahārāja bāhlīkeṣu niśāmitam || 8-30-52||

MHB 8-30-53

तत्रैव ब्राह्मणो भूत्वा ततो भवति क्षत्रियः ।
वैश्यः शूद्रश्च बाह्लीकस्ततो भवति नापितः ॥ ८-३०-५३॥
tatraiva brāhmaṇo bhūtvā tato bhavati kṣatriyaḥ |
vaiśyaḥ śūdraśca bāhlīkastato bhavati nāpitaḥ || 8-30-53||

MHB 8-30-54

नापितश्च ततो भूत्वा पुनर्भवति ब्राह्मणः ।
द्विजो भूत्वा च तत्रैव पुनर्दासोऽपि जायते ॥ ८-३०-५४॥
nāpitaśca tato bhūtvā punarbhavati brāhmaṇaḥ |
dvijo bhūtvā ca tatraiva punardāso'pi jāyate || 8-30-54||

MHB 8-30-55

भवत्येकः कुले विप्रः शिष्टान्ये कामचारिणः ।
गान्धारा मद्रकाश्चैव बाह्लीकाः केऽप्यचेतसः ॥ ८-३०-५५॥
bhavatyekaḥ kule vipraḥ śiṣṭānye kāmacāriṇaḥ |
gāndhārā madrakāścaiva bāhlīkāḥ ke'pyacetasaḥ || 8-30-55||

MHB 8-30-56

एतन्मया श्रुतं तत्र धर्मसंकरकारकम् ।
कृत्स्नामटित्वा पृथिवीं बाह्लीकेषु विपर्ययः ॥ ८-३०-५६॥
etanmayā śrutaṃ tatra dharmasaṃkarakārakam |
kṛtsnāmaṭitvā pṛthivīṃ bāhlīkeṣu viparyayaḥ || 8-30-56||

MHB 8-30-57

उत शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते ।
यदप्यन्योऽब्रवीद्वाक्यं बाह्लीकानां विकुत्सितम् ॥ ८-३०-५७॥
uta śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te |
yadapyanyo'bravīdvākyaṃ bāhlīkānāṃ vikutsitam || 8-30-57||

MHB 8-30-58

सती पुरा हृता काचिदारट्टा किल दस्युभिः ।
अधर्मतश्चोपयाता सा तानभ्यशपत्ततः ॥ ८-३०-५८॥
satī purā hṛtā kācidāraṭṭā kila dasyubhiḥ |
adharmataścopayātā sā tānabhyaśapattataḥ || 8-30-58||

MHB 8-30-59

बालां बन्धुमतीं यन्मामधर्मेणोपगच्छथ ।
तस्मान्नार्यो भविष्यन्ति बन्धक्यो वै कुलेषु वः ।
न चैवास्मात्प्रमोक्ष्यध्वं घोरात्पापान्नराधमाः ॥ ८-३०-५९॥
bālāṃ bandhumatīṃ yanmāmadharmeṇopagacchatha |
tasmānnāryo bhaviṣyanti bandhakyo vai kuleṣu vaḥ |
na caivāsmātpramokṣyadhvaṃ ghorātpāpānnarādhamāḥ || 8-30-59||

MHB 8-30-60

कुरवः सहपाञ्चालाः शाल्वा मत्स्याः सनैमिषाः ।
कोसलाः काशयोऽङ्गाश्च कलिङ्गा मगधास्तथा ॥ ८-३०-६०॥
kuravaḥ sahapāñcālāḥ śālvā matsyāḥ sanaimiṣāḥ |
kosalāḥ kāśayo'ṅgāśca kaliṅgā magadhāstathā || 8-30-60||

MHB 8-30-61

चेदयश्च महाभागा धर्मं जानन्ति शाश्वतम् ।
नानादेशेषु सन्तश्च प्रायो बाह्या लयादृते ॥ ८-३०-६१॥
cedayaśca mahābhāgā dharmaṃ jānanti śāśvatam |
nānādeśeṣu santaśca prāyo bāhyā layādṛte || 8-30-61||

MHB 8-30-62

आ मत्स्येभ्यः कुरुपाञ्चालदेश्या आ नैमिषाच्चेदयो ये विशिष्टाः ।
धर्मं पुराणमुपजीवन्ति सन्तो मद्रानृते पञ्चनदांश्च जिह्मान् ॥ ८-३०-६२॥
ā matsyebhyaḥ kurupāñcāladeśyā ā naimiṣāccedayo ye viśiṣṭāḥ |
dharmaṃ purāṇamupajīvanti santo madrānṛte pañcanadāṃśca jihmān || 8-30-62||

MHB 8-30-63

एवं विद्वन्धर्मकथांश्च राजंस्तूष्णींभूतो जडवच्छल्य भूयाः ।
त्वं तस्य गोप्ता च जनस्य राजा षड्भागहर्ता शुभदुष्कृतस्य ॥ ८-३०-६३॥
evaṃ vidvandharmakathāṃśca rājaṃstūṣṇīṃbhūto jaḍavacchalya bhūyāḥ |
tvaṃ tasya goptā ca janasya rājā ṣaḍbhāgahartā śubhaduṣkṛtasya || 8-30-63||

MHB 8-30-64

अथ वा दुष्कृतस्य त्वं हर्ता तेषामरक्षिता ।
रक्षिता पुण्यभाग्राजा प्रजानां त्वं त्वपुण्यभाक् ॥ ८-३०-६४॥
atha vā duṣkṛtasya tvaṃ hartā teṣāmarakṣitā |
rakṣitā puṇyabhāgrājā prajānāṃ tvaṃ tvapuṇyabhāk || 8-30-64||

MHB 8-30-65

पूज्यमाने पुरा धर्मे सर्वदेशेषु शाश्वते ।
धर्मं पाञ्चनदं दृष्ट्वा धिगित्याह पितामहः ॥ ८-३०-६५॥
pūjyamāne purā dharme sarvadeśeṣu śāśvate |
dharmaṃ pāñcanadaṃ dṛṣṭvā dhigityāha pitāmahaḥ || 8-30-65||

MHB 8-30-66

व्रात्यानां दाशमीयानां कृतेऽप्यशुभकर्मणाम् ।
इति पाञ्चनदं धर्ममवमेने पितामहः ।
स्वधर्मस्थेषु वर्णेषु सोऽप्येतं नाभिपूजयेत् ॥ ८-३०-६६॥
vrātyānāṃ dāśamīyānāṃ kṛte'pyaśubhakarmaṇām |
iti pāñcanadaṃ dharmamavamene pitāmahaḥ |
svadharmastheṣu varṇeṣu so'pyetaṃ nābhipūjayet || 8-30-66||

MHB 8-30-67

उत शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते ।
कल्माषपादः सरसि निमज्जन्राक्षसोऽब्रवीत् ॥ ८-३०-६७॥
uta śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te |
kalmāṣapādaḥ sarasi nimajjanrākṣaso'bravīt || 8-30-67||

MHB 8-30-68

क्षत्रियस्य मलं भैक्षं ब्राह्मणस्यानृतं मलम् ।
मलं पृथिव्या बाह्लीकाः स्त्रीणां मद्रस्त्रियो मलम् ॥ ८-३०-६८॥
kṣatriyasya malaṃ bhaikṣaṃ brāhmaṇasyānṛtaṃ malam |
malaṃ pṛthivyā bāhlīkāḥ strīṇāṃ madrastriyo malam || 8-30-68||

MHB 8-30-69

निमज्जमानमुद्धृत्य कश्चिद्राजा निशाचरम् ।
अपृच्छत्तेन चाख्यातं प्रोक्तवान्यन्निबोध तत् ॥ ८-३०-६९॥
nimajjamānamuddhṛtya kaścidrājā niśācaram |
apṛcchattena cākhyātaṃ proktavānyannibodha tat || 8-30-69||

MHB 8-30-70

मानुषाणां मलं म्लेच्छा म्लेच्छानां मौष्टिका मलम् ।
मौष्टिकानां मलं शण्डाः शण्डानां राजयाजकाः ॥ ८-३०-७०॥
mānuṣāṇāṃ malaṃ mlecchā mlecchānāṃ mauṣṭikā malam |
mauṣṭikānāṃ malaṃ śaṇḍāḥ śaṇḍānāṃ rājayājakāḥ || 8-30-70||

MHB 8-30-71

राजयाजकयाज्यानां मद्रकाणां च यन्मलम् ।
तद्भवेद्वै तव मलं यद्यस्मान्न विमुञ्चसि ॥ ८-३०-७१॥
rājayājakayājyānāṃ madrakāṇāṃ ca yanmalam |
tadbhavedvai tava malaṃ yadyasmānna vimuñcasi || 8-30-71||

MHB 8-30-72

इति रक्षोपसृष्टेषु विषवीर्यहतेषु च ।
राक्षसं भेषजं प्रोक्तं संसिद्धं वचनोत्तरम् ॥ ८-३०-७२॥
iti rakṣopasṛṣṭeṣu viṣavīryahateṣu ca |
rākṣasaṃ bheṣajaṃ proktaṃ saṃsiddhaṃ vacanottaram || 8-30-72||

MHB 8-30-73

ब्राह्मं पाञ्चालाः कौरवेयाः स्वधर्मः सत्यं मत्स्याः शूरसेनाश्च यज्ञः ।
प्राच्या दासा वृषला दाक्षिणात्याः स्तेना बाह्लीकाः संकरा वै सुराष्ट्राः ॥ ८-३०-७३॥
brāhmaṃ pāñcālāḥ kauraveyāḥ svadharmaḥ satyaṃ matsyāḥ śūrasenāśca yajñaḥ |
prācyā dāsā vṛṣalā dākṣiṇātyāḥ stenā bāhlīkāḥ saṃkarā vai surāṣṭrāḥ || 8-30-73||

MHB 8-30-74

कृतघ्नता परवित्तापहारः सुरापानं गुरुदारावमर्शः ।
येषां धर्मस्तान्प्रति नास्त्यधर्म आरट्टकान्पाञ्चनदान्धिगस्तु ॥ ८-३०-७४॥
kṛtaghnatā paravittāpahāraḥ surāpānaṃ gurudārāvamarśaḥ |
yeṣāṃ dharmastānprati nāstyadharma āraṭṭakānpāñcanadāndhigastu || 8-30-74||

MHB 8-30-75

आ पाञ्चालेभ्यः कुरवो नैमिषाश्च मत्स्याश्चैवाप्यथ जानन्ति धर्मम् ।
कलिङ्गकाश्चाङ्गका मागधाश्च शिष्टान्धर्मानुपजीवन्ति वृद्धाः ॥ ८-३०-७५॥
ā pāñcālebhyaḥ kuravo naimiṣāśca matsyāścaivāpyatha jānanti dharmam |
kaliṅgakāścāṅgakā māgadhāśca śiṣṭāndharmānupajīvanti vṛddhāḥ || 8-30-75||

MHB 8-30-76

प्राचीं दिशं श्रिता देवा जातवेदःपुरोगमाः ।
दक्षिणां पितरो गुप्तां यमेन शुभकर्मणा ॥ ८-३०-७६॥
prācīṃ diśaṃ śritā devā jātavedaḥpurogamāḥ |
dakṣiṇāṃ pitaro guptāṃ yamena śubhakarmaṇā || 8-30-76||

MHB 8-30-77

प्रतीचीं वरुणः पाति पालयन्नसुरान्बली ।
उदीचीं भगवान्सोमो ब्रह्मण्यो ब्राह्मणैः सह ॥ ८-३०-७७॥
pratīcīṃ varuṇaḥ pāti pālayannasurānbalī |
udīcīṃ bhagavānsomo brahmaṇyo brāhmaṇaiḥ saha || 8-30-77||

MHB 8-30-78

रक्षःपिशाचान्हिमवान्गुह्यकान्गन्धमादनः ।
ध्रुवः सर्वाणि भूतानि विष्णुर्लोकाञ्जनार्दनः ॥ ८-३०-७८॥
rakṣaḥpiśācānhimavānguhyakāngandhamādanaḥ |
dhruvaḥ sarvāṇi bhūtāni viṣṇurlokāñjanārdanaḥ || 8-30-78||

MHB 8-30-79

इङ्गितज्ञाश्च मगधाः प्रेक्षितज्ञाश्च कोसलाः ।
अर्धोक्ताः कुरुपाञ्चालाः शाल्वाः कृत्स्नानुशासनाः ।
पार्वतीयाश्च विषमा यथैव गिरयस्तथा ॥ ८-३०-७९॥
iṅgitajñāśca magadhāḥ prekṣitajñāśca kosalāḥ |
ardhoktāḥ kurupāñcālāḥ śālvāḥ kṛtsnānuśāsanāḥ |
pārvatīyāśca viṣamā yathaiva girayastathā || 8-30-79||

MHB 8-30-80

सर्वज्ञा यवना राजञ्शूराश्चैव विशेषतः ।
म्लेच्छाः स्वसंज्ञानियता नानुक्त इतरो जनः ॥ ८-३०-८०॥
sarvajñā yavanā rājañśūrāścaiva viśeṣataḥ |
mlecchāḥ svasaṃjñāniyatā nānukta itaro janaḥ || 8-30-80||

MHB 8-30-81

प्रतिरब्धास्तु बाह्लीका न च केचन मद्रकाः ।
स त्वमेतादृशः शल्य नोत्तरं वक्तुमर्हसि ॥ ८-३०-८१॥
pratirabdhāstu bāhlīkā na ca kecana madrakāḥ |
sa tvametādṛśaḥ śalya nottaraṃ vaktumarhasi || 8-30-81||

MHB 8-30-82

एतज्ज्ञात्वा जोषमास्स्व प्रतीपं मा स्म वै कृथाः ।
स त्वां पूर्वमहं हत्वा हनिष्ये केशवार्जुनौ ॥ ८-३०-८२॥
etajjñātvā joṣamāssva pratīpaṃ mā sma vai kṛthāḥ |
sa tvāṃ pūrvamahaṃ hatvā haniṣye keśavārjunau || 8-30-82||

MHB 8-30-83

शल्य उवाच ।
आतुराणां परित्यागः स्वदारसुतविक्रयः ।
अङ्गेषु वर्तते कर्ण येषामधिपतिर्भवान् ॥ ८-३०-८३॥
śalya uvāca |
āturāṇāṃ parityāgaḥ svadārasutavikrayaḥ |
aṅgeṣu vartate karṇa yeṣāmadhipatirbhavān || 8-30-83||

MHB 8-30-84

रथातिरथसंख्यायां यत्त्वा भीष्मस्तदाब्रवीत् ।
तान्विदित्वात्मनो दोषान्निर्मन्युर्भव मा क्रुधः ॥ ८-३०-८४॥
rathātirathasaṃkhyāyāṃ yattvā bhīṣmastadābravīt |
tānviditvātmano doṣānnirmanyurbhava mā krudhaḥ || 8-30-84||

MHB 8-30-85

सर्वत्र ब्राह्मणाः सन्ति सन्ति सर्वत्र क्षत्रियाः ।
वैश्याः शूद्रास्तथा कर्ण स्त्रियः साध्व्यश्च सुव्रताः ॥ ८-३०-८५॥
sarvatra brāhmaṇāḥ santi santi sarvatra kṣatriyāḥ |
vaiśyāḥ śūdrāstathā karṇa striyaḥ sādhvyaśca suvratāḥ || 8-30-85||

MHB 8-30-86

रमन्ते चोपहासेन पुरुषाः पुरुषैः सह ।
अन्योन्यमवतक्षन्तो देशे देशे समैथुनाः ॥ ८-३०-८६॥
ramante copahāsena puruṣāḥ puruṣaiḥ saha |
anyonyamavatakṣanto deśe deśe samaithunāḥ || 8-30-86||

MHB 8-30-87

परवाच्येषु निपुणः सर्वो भवति सर्वदा ।
आत्मवाच्यं न जानीते जानन्नपि विमुह्यति ॥ ८-३०-८७॥
paravācyeṣu nipuṇaḥ sarvo bhavati sarvadā |
ātmavācyaṃ na jānīte jānannapi vimuhyati || 8-30-87||

MHB 8-30-88

संजय उवाच ।
कर्णोऽपि नोत्तरं प्राह शल्योऽप्यभिमुखः परान् ।
पुनः प्रहस्य राधेयः पुनर्याहीत्यचोदयत् ॥ ८-३०-८८॥
saṃjaya uvāca |
karṇo'pi nottaraṃ prāha śalyo'pyabhimukhaḥ parān |
punaḥ prahasya rādheyaḥ punaryāhītyacodayat || 8-30-88||

Adhyaya: 31/69 (68)

MHB 8-31-1

संजय उवाच ।
ततः परानीकभिदं व्यूहमप्रतिमं परैः ।
समीक्ष्य कर्णः पार्थानां धृष्टद्युम्नाभिरक्षितम् ॥ ८-३१-१॥
saṃjaya uvāca |
tataḥ parānīkabhidaṃ vyūhamapratimaṃ paraiḥ |
samīkṣya karṇaḥ pārthānāṃ dhṛṣṭadyumnābhirakṣitam || 8-31-1||

MHB 8-31-2

प्रययौ रथघोषेण सिंहनादरवेण च ।
वादित्राणां च निनदैः कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥ ८-३१-२॥
prayayau rathaghoṣeṇa siṃhanādaraveṇa ca |
vāditrāṇāṃ ca ninadaiḥ kampayanniva medinīm || 8-31-2||

MHB 8-31-3

वेपमान इव क्रोधाद्युद्धशौण्डः परंतपः ।
प्रतिव्यूह्य महातेजा यथावद्भरतर्षभ ॥ ८-३१-३॥
vepamāna iva krodhādyuddhaśauṇḍaḥ paraṃtapaḥ |
prativyūhya mahātejā yathāvadbharatarṣabha || 8-31-3||

MHB 8-31-4

व्यधमत्पाण्डवीं सेनामासुरीं मघवानिव ।
युधिष्ठिरं चाभिभवन्नपसव्यं चकार ह ॥ ८-३१-४॥
vyadhamatpāṇḍavīṃ senāmāsurīṃ maghavāniva |
yudhiṣṭhiraṃ cābhibhavannapasavyaṃ cakāra ha || 8-31-4||

MHB 8-31-5

धृतराष्ट्र उवाच ।
कथं संजय राधेयः प्रत्यव्यूहत पाण्डवान् ।
धृष्टद्युम्नमुखान्वीरान्भीमसेनाभिरक्षितान् ॥ ८-३१-५॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
kathaṃ saṃjaya rādheyaḥ pratyavyūhata pāṇḍavān |
dhṛṣṭadyumnamukhānvīrānbhīmasenābhirakṣitān || 8-31-5||

MHB 8-31-6

के च प्रपक्षौ पक्षौ वा मम सैन्यस्य संजय ।
प्रविभज्य यथान्यायं कथं वा समवस्थिताः ॥ ८-३१-६॥
ke ca prapakṣau pakṣau vā mama sainyasya saṃjaya |
pravibhajya yathānyāyaṃ kathaṃ vā samavasthitāḥ || 8-31-6||

MHB 8-31-7

कथं पाण्डुसुताश्चापि प्रत्यव्यूहन्त मामकान् ।
कथं चैतन्महायुद्धं प्रावर्तत सुदारुणम् ॥ ८-३१-७॥
kathaṃ pāṇḍusutāścāpi pratyavyūhanta māmakān |
kathaṃ caitanmahāyuddhaṃ prāvartata sudāruṇam || 8-31-7||

MHB 8-31-8

क्व च बीभत्सुरभवद्यत्कर्णोऽयाद्युधिष्ठिरम् ।
को ह्यर्जुनस्य सांनिध्ये शक्तोऽभ्येतुं युधिष्ठिरम् ॥ ८-३१-८॥
kva ca bībhatsurabhavadyatkarṇo'yādyudhiṣṭhiram |
ko hyarjunasya sāṃnidhye śakto'bhyetuṃ yudhiṣṭhiram || 8-31-8||

MHB 8-31-9

सर्वभूतानि यो ह्येकः खाण्डवे जितवान्पुरा ।
कस्तमन्यत्र राधेयात्प्रतियुध्येज्जिजीविषुः ॥ ८-३१-९॥
sarvabhūtāni yo hyekaḥ khāṇḍave jitavānpurā |
kastamanyatra rādheyātpratiyudhyejjijīviṣuḥ || 8-31-9||

MHB 8-31-10

संजय उवाच ।
शृणु व्यूहस्य रचनामर्जुनश्च यथा गतः ।
परिदाय नृपं तेभ्यः संग्रामश्चाभवद्यथा ॥ ८-३१-१०॥
saṃjaya uvāca |
śṛṇu vyūhasya racanāmarjunaśca yathā gataḥ |
paridāya nṛpaṃ tebhyaḥ saṃgrāmaścābhavadyathā || 8-31-10||

MHB 8-31-11

कृपः शारद्वतो राजन्मागधश्च तरस्विनः ।
सात्वतः कृतवर्मा च दक्षिणं पक्षमाश्रिताः ॥ ८-३१-११॥
kṛpaḥ śāradvato rājanmāgadhaśca tarasvinaḥ |
sātvataḥ kṛtavarmā ca dakṣiṇaṃ pakṣamāśritāḥ || 8-31-11||

MHB 8-31-12

तेषां प्रपक्षे शकुनिरुलूकश्च महारथः ।
सादिभिर्विमलप्रासैस्तवानीकमरक्षताम् ॥ ८-३१-१२॥
teṣāṃ prapakṣe śakunirulūkaśca mahārathaḥ |
sādibhirvimalaprāsaistavānīkamarakṣatām || 8-31-12||

MHB 8-31-13

गान्धारिभिरसंभ्रान्तैः पार्वतीयैश्च दुर्जयैः ।
शलभानामिव व्रातैः पिशाचैरिव दुर्दृशैः ॥ ८-३१-१३॥
gāndhāribhirasaṃbhrāntaiḥ pārvatīyaiśca durjayaiḥ |
śalabhānāmiva vrātaiḥ piśācairiva durdṛśaiḥ || 8-31-13||

MHB 8-31-14

चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि रथानामनिवर्तिनाम् ।
संशप्तका युद्धशौण्डा वामं पार्श्वमपालयन् ॥ ८-३१-१४॥
catustriṃśatsahasrāṇi rathānāmanivartinām |
saṃśaptakā yuddhaśauṇḍā vāmaṃ pārśvamapālayan || 8-31-14||

MHB 8-31-15

समुच्चितास्तव सुतैः कृष्णार्जुनजिघांसवः ।
तेषां प्रपक्षः काम्बोजाः शकाश्च यवनैः सह ॥ ८-३१-१५॥
samuccitāstava sutaiḥ kṛṣṇārjunajighāṃsavaḥ |
teṣāṃ prapakṣaḥ kāmbojāḥ śakāśca yavanaiḥ saha || 8-31-15||

MHB 8-31-16

निदेशात्सूतपुत्रस्य सरथाः साश्वपत्तयः ।
आह्वयन्तोऽर्जुनं तस्थुः केशवं च महाबलम् ॥ ८-३१-१६॥
nideśātsūtaputrasya sarathāḥ sāśvapattayaḥ |
āhvayanto'rjunaṃ tasthuḥ keśavaṃ ca mahābalam || 8-31-16||

MHB 8-31-17

मध्येसेनामुखं कर्णो व्यवातिष्ठत दंशितः ।
चित्रवर्माङ्गदः स्रग्वी पालयन्ध्वजिनीमुखम् ॥ ८-३१-१७॥
madhyesenāmukhaṃ karṇo vyavātiṣṭhata daṃśitaḥ |
citravarmāṅgadaḥ sragvī pālayandhvajinīmukham || 8-31-17||

MHB 8-31-18

रक्ष्यमाणः सुसंरब्धैः पुत्रैः शस्त्रभृतां वरः ।
वाहिनीप्रमुखं वीरः संप्रकर्षन्नशोभत ॥ ८-३१-१८॥
rakṣyamāṇaḥ susaṃrabdhaiḥ putraiḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ |
vāhinīpramukhaṃ vīraḥ saṃprakarṣannaśobhata || 8-31-18||

MHB 8-31-19

अयोरत्निर्महाबाहुः सूर्यवैश्वानरद्युतिः ।
महाद्विपस्कन्धगतः पिङ्गलः प्रियदर्शनः ।
दुःशासनो वृतः सैन्यैः स्थितो व्यूहस्य पृष्ठतः ॥ ८-३१-१९॥
ayoratnirmahābāhuḥ sūryavaiśvānaradyutiḥ |
mahādvipaskandhagataḥ piṅgalaḥ priyadarśanaḥ |
duḥśāsano vṛtaḥ sainyaiḥ sthito vyūhasya pṛṣṭhataḥ || 8-31-19||

MHB 8-31-20

तमन्वयान्महाराज स्वयं दुर्योधनो नृपः ।
चित्राश्वैश्चित्रसंनाहैः सोदर्यैरभिरक्षितः ॥ ८-३१-२०॥
tamanvayānmahārāja svayaṃ duryodhano nṛpaḥ |
citrāśvaiścitrasaṃnāhaiḥ sodaryairabhirakṣitaḥ || 8-31-20||

MHB 8-31-21

रक्ष्यमाणो महावीर्यैः सहितैर्मद्रकेकयैः ।
अशोभत महाराज देवैरिव शतक्रतुः ॥ ८-३१-२१॥
rakṣyamāṇo mahāvīryaiḥ sahitairmadrakekayaiḥ |
aśobhata mahārāja devairiva śatakratuḥ || 8-31-21||

MHB 8-31-22

अश्वत्थामा कुरूणां च ये प्रवीरा महारथाः ।
नित्यमत्ताश्च मातङ्गाः शूरैर्म्लेच्छैरधिष्ठिताः ।
अन्वयुस्तद्रथानीकं क्षरन्त इव तोयदाः ॥ ८-३१-२२॥
aśvatthāmā kurūṇāṃ ca ye pravīrā mahārathāḥ |
nityamattāśca mātaṅgāḥ śūrairmlecchairadhiṣṭhitāḥ |
anvayustadrathānīkaṃ kṣaranta iva toyadāḥ || 8-31-22||

MHB 8-31-23

ते ध्वजैर्वैजयन्तीभिर्ज्वलद्भिः परमायुधैः ।
सादिभिश्चास्थिता रेजुर्द्रुमवन्त इवाचलाः ॥ ८-३१-२३॥
te dhvajairvaijayantībhirjvaladbhiḥ paramāyudhaiḥ |
sādibhiścāsthitā rejurdrumavanta ivācalāḥ || 8-31-23||

MHB 8-31-24

तेषां पदातिनागानां पादरक्षाः सहस्रशः ।
पट्टिशासिधराः शूरा बभूवुरनिवर्तिनः ॥ ८-३१-२४॥
teṣāṃ padātināgānāṃ pādarakṣāḥ sahasraśaḥ |
paṭṭiśāsidharāḥ śūrā babhūvuranivartinaḥ || 8-31-24||

MHB 8-31-25

सादिभिः स्यन्दनैर्नागैरधिकं समलंकृतैः ।
स व्यूहराजो विबभौ देवासुरचमूपमः ॥ ८-३१-२५॥
sādibhiḥ syandanairnāgairadhikaṃ samalaṃkṛtaiḥ |
sa vyūharājo vibabhau devāsuracamūpamaḥ || 8-31-25||

MHB 8-31-26

बार्हस्पत्यः सुविहितो नायकेन विपश्चिता ।
नृत्यतीव महाव्यूहः परेषामादधद्भयम् ॥ ८-३१-२६॥
bārhaspatyaḥ suvihito nāyakena vipaścitā |
nṛtyatīva mahāvyūhaḥ pareṣāmādadhadbhayam || 8-31-26||

MHB 8-31-27

तस्य पक्षप्रपक्षेभ्यो निष्पतन्ति युयुत्सवः ।
पत्त्यश्वरथमातङ्गाः प्रावृषीव बलाहकाः ॥ ८-३१-२७॥
tasya pakṣaprapakṣebhyo niṣpatanti yuyutsavaḥ |
pattyaśvarathamātaṅgāḥ prāvṛṣīva balāhakāḥ || 8-31-27||

MHB 8-31-28

ततः सेनामुखे कर्णं दृष्ट्वा राजा युधिष्ठिरः ।
धनंजयममित्रघ्नमेकवीरमुवाच ह ॥ ८-३१-२८॥
tataḥ senāmukhe karṇaṃ dṛṣṭvā rājā yudhiṣṭhiraḥ |
dhanaṃjayamamitraghnamekavīramuvāca ha || 8-31-28||

MHB 8-31-29

पश्यार्जुन महाव्यूहं कर्णेन विहितं रणे ।
युक्तं पक्षैः प्रपक्षैश्च सेनानीकं प्रकाशते ॥ ८-३१-२९॥
paśyārjuna mahāvyūhaṃ karṇena vihitaṃ raṇe |
yuktaṃ pakṣaiḥ prapakṣaiśca senānīkaṃ prakāśate || 8-31-29||

MHB 8-31-30

तदेतद्वै समालोक्य प्रत्यमित्रं महद्बलम् ।
यथा नाभिभवत्यस्मांस्तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ ८-३१-३०॥
tadetadvai samālokya pratyamitraṃ mahadbalam |
yathā nābhibhavatyasmāṃstathā nītirvidhīyatām || 8-31-30||

MHB 8-31-31

एवमुक्तोऽर्जुनो राज्ञा प्राञ्जलिर्नृपमब्रवीत् ।
यथा भवानाह तथा तत्सर्वं न तदन्यथा ॥ ८-३१-३१॥
evamukto'rjuno rājñā prāñjalirnṛpamabravīt |
yathā bhavānāha tathā tatsarvaṃ na tadanyathā || 8-31-31||

MHB 8-31-32

यस्त्वस्य विहितो घातस्तं करिष्यामि भारत ।
प्रधानवध एवास्य विनाशस्तं करोम्यहम् ॥ ८-३१-३२॥
yastvasya vihito ghātastaṃ kariṣyāmi bhārata |
pradhānavadha evāsya vināśastaṃ karomyaham || 8-31-32||

MHB 8-31-33

युधिष्ठिर उवाच ।
तस्मात्त्वमेव राधेयं भीमसेनः सुयोधनम् ।
वृषसेनं च नकुलः सहदेवोऽपि सौबलम् ॥ ८-३१-३३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
tasmāttvameva rādheyaṃ bhīmasenaḥ suyodhanam |
vṛṣasenaṃ ca nakulaḥ sahadevo'pi saubalam || 8-31-33||

MHB 8-31-34

दुःशासनं शतानीको हार्दिक्यं शिनिपुंगवः ।
धृष्टद्युम्नस्तथा द्रौणिं स्वयं यास्याम्यहं कृपम् ॥ ८-३१-३४॥
duḥśāsanaṃ śatānīko hārdikyaṃ śinipuṃgavaḥ |
dhṛṣṭadyumnastathā drauṇiṃ svayaṃ yāsyāmyahaṃ kṛpam || 8-31-34||

MHB 8-31-35

द्रौपदेया धार्तराष्ट्राञ्शिष्टान्सह शिखण्डिना ।
ते ते च तांस्तानहितानस्माकं घ्नन्तु मामकाः ॥ ८-३१-३५॥
draupadeyā dhārtarāṣṭrāñśiṣṭānsaha śikhaṇḍinā |
te te ca tāṃstānahitānasmākaṃ ghnantu māmakāḥ || 8-31-35||

MHB 8-31-36

संजय उवाच ।
इत्युक्तो धर्मराजेन तथेत्युक्त्वा धनंजयः ।
व्यादिदेश स्वसैन्यानि स्वयं चागाच्चमूमुखम् ॥ ८-३१-३६॥
saṃjaya uvāca |
ityukto dharmarājena tathetyuktvā dhanaṃjayaḥ |
vyādideśa svasainyāni svayaṃ cāgāccamūmukham || 8-31-36||

MHB 8-31-37

अथ तं रथमायान्तं दृष्ट्वात्यद्भुतदर्शनम् ।
उवाचाधिरथिं शल्यः पुनस्तं युद्धदुर्मदम् ॥ ८-३१-३७॥
atha taṃ rathamāyāntaṃ dṛṣṭvātyadbhutadarśanam |
uvācādhirathiṃ śalyaḥ punastaṃ yuddhadurmadam || 8-31-37||

MHB 8-31-38

अयं स रथ आयाति श्वेताश्वः कृष्णसारथिः ।
निघ्नन्नमित्रान्कौन्तेयो यं यं त्वं परिपृच्छसि ॥ ८-३१-३८॥
ayaṃ sa ratha āyāti śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ |
nighnannamitrānkaunteyo yaṃ yaṃ tvaṃ paripṛcchasi || 8-31-38||

MHB 8-31-39

श्रूयते तुमुलः शब्दो रथनेमिस्वनो महान् ।
एष रेणुः समुद्भूतो दिवमावृत्य तिष्ठति ॥ ८-३१-३९॥
śrūyate tumulaḥ śabdo rathanemisvano mahān |
eṣa reṇuḥ samudbhūto divamāvṛtya tiṣṭhati || 8-31-39||

MHB 8-31-40

चक्रनेमिप्रणुन्ना च कम्पते कर्ण मेदिनी ।
प्रवात्येष महावायुरभितस्तव वाहिनीम् ।
क्रव्यादा व्याहरन्त्येते मृगाः कुर्वन्ति भैरवम् ॥ ८-३१-४०॥
cakranemipraṇunnā ca kampate karṇa medinī |
pravātyeṣa mahāvāyurabhitastava vāhinīm |
kravyādā vyāharantyete mṛgāḥ kurvanti bhairavam || 8-31-40||

MHB 8-31-41

पश्य कर्ण महाघोरं भयदं लोमहर्षणम् ।
कबन्धं मेघसंकाशं भानुमावृत्य संस्थितम् ॥ ८-३१-४१॥
paśya karṇa mahāghoraṃ bhayadaṃ lomaharṣaṇam |
kabandhaṃ meghasaṃkāśaṃ bhānumāvṛtya saṃsthitam || 8-31-41||

MHB 8-31-42

पश्य यूथैर्बहुविधैर्मृगाणां सर्वतोदिशम् ।
बलिभिर्दृप्तशार्दूलैरादित्योऽभिनिरीक्ष्यते ॥ ८-३१-४२॥
paśya yūthairbahuvidhairmṛgāṇāṃ sarvatodiśam |
balibhirdṛptaśārdūlairādityo'bhinirīkṣyate || 8-31-42||

MHB 8-31-43

पश्य कङ्कांश्च गृध्रांश्च समवेतान्सहस्रशः ।
स्थितानभिमुखान्घोरानन्योन्यमभिभाषतः ॥ ८-३१-४३॥
paśya kaṅkāṃśca gṛdhrāṃśca samavetānsahasraśaḥ |
sthitānabhimukhānghorānanyonyamabhibhāṣataḥ || 8-31-43||

MHB 8-31-44

सिताश्चाश्वाः समायुक्तास्तव कर्ण महारथे ।
प्रदराः प्रज्वलन्त्येते ध्वजश्चैव प्रकम्पते ॥ ८-३१-४४॥
sitāścāśvāḥ samāyuktāstava karṇa mahārathe |
pradarāḥ prajvalantyete dhvajaścaiva prakampate || 8-31-44||

MHB 8-31-45

उदीर्यतो हयान्पश्य महाकायान्महाजवान् ।
प्लवमानान्दर्शनीयानाकाशे गरुडानिव ॥ ८-३१-४५॥
udīryato hayānpaśya mahākāyānmahājavān |
plavamānāndarśanīyānākāśe garuḍāniva || 8-31-45||

MHB 8-31-46

ध्रुवमेषु निमित्तेषु भूमिमावृत्य पार्थिवाः ।
स्वप्स्यन्ति निहताः कर्ण शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ८-३१-४६॥
dhruvameṣu nimitteṣu bhūmimāvṛtya pārthivāḥ |
svapsyanti nihatāḥ karṇa śataśo'tha sahasraśaḥ || 8-31-46||

MHB 8-31-47

शङ्खानां तुमुलः शब्दः श्रूयते लोमहर्षणः ।
आनकानां च राधेय मृदङ्गानां च सर्वशः ॥ ८-३१-४७॥
śaṅkhānāṃ tumulaḥ śabdaḥ śrūyate lomaharṣaṇaḥ |
ānakānāṃ ca rādheya mṛdaṅgānāṃ ca sarvaśaḥ || 8-31-47||

MHB 8-31-48

बाणशब्दान्बहुविधान्नराश्वरथनिस्वनान् ।
ज्यातलत्रेषुशब्दांश्च शृणु कर्ण महात्मनाम् ॥ ८-३१-४८॥
bāṇaśabdānbahuvidhānnarāśvarathanisvanān |
jyātalatreṣuśabdāṃśca śṛṇu karṇa mahātmanām || 8-31-48||

MHB 8-31-49

हेमरूप्यप्रमृष्टानां वाससां शिल्पिनिर्मिताः ।
नानावर्णा रथे भान्ति श्वसनेन प्रकम्पिताः ॥ ८-३१-४९॥
hemarūpyapramṛṣṭānāṃ vāsasāṃ śilpinirmitāḥ |
nānāvarṇā rathe bhānti śvasanena prakampitāḥ || 8-31-49||

MHB 8-31-50

सहेमचन्द्रतारार्काः पताकाः किङ्किणीयुताः ।
पश्य कर्णार्जुनस्यैताः सौदामिन्य इवाम्बुदे ॥ ८-३१-५०॥
sahemacandratārārkāḥ patākāḥ kiṅkiṇīyutāḥ |
paśya karṇārjunasyaitāḥ saudāminya ivāmbude || 8-31-50||

MHB 8-31-51

ध्वजाः कणकणायन्ते वातेनाभिसमीरिताः ।
सपताका रथाश्चापि पाञ्चालानां महात्मनाम् ॥ ८-३१-५१॥
dhvajāḥ kaṇakaṇāyante vātenābhisamīritāḥ |
sapatākā rathāścāpi pāñcālānāṃ mahātmanām || 8-31-51||

MHB 8-31-52

नागाश्वरथपत्त्यौघांस्तावकान्समभिघ्नतः ।
ध्वजाग्रं दृश्यते त्वस्य ज्याशब्दश्चापि श्रूयते ॥ ८-३१-५२॥
nāgāśvarathapattyaughāṃstāvakānsamabhighnataḥ |
dhvajāgraṃ dṛśyate tvasya jyāśabdaścāpi śrūyate || 8-31-52||

MHB 8-31-53

अद्य द्रष्टासि तं वीरं श्वेताश्वं कृष्णसारथिम् ।
निघ्नन्तं शात्रवान्संख्ये यं कर्ण परिपृच्छसि ॥ ८-३१-५३॥
adya draṣṭāsi taṃ vīraṃ śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim |
nighnantaṃ śātravānsaṃkhye yaṃ karṇa paripṛcchasi || 8-31-53||

MHB 8-31-54

अद्य तौ पुरुषव्याघ्रौ लोहिताक्षौ परंतपौ ।
वासुदेवार्जुनौ कर्ण द्रष्टास्येकरथस्थितौ ॥ ८-३१-५४॥
adya tau puruṣavyāghrau lohitākṣau paraṃtapau |
vāsudevārjunau karṇa draṣṭāsyekarathasthitau || 8-31-54||

MHB 8-31-55

सारथिर्यस्य वार्ष्णेयो गाण्डीवं यस्य कार्मुकम् ।
तं चेद्धन्तासि राधेय त्वं नो राजा भविष्यसि ॥ ८-३१-५५॥
sārathiryasya vārṣṇeyo gāṇḍīvaṃ yasya kārmukam |
taṃ ceddhantāsi rādheya tvaṃ no rājā bhaviṣyasi || 8-31-55||

MHB 8-31-56

एष संशप्तकाहूतस्तानेवाभिमुखो गतः ।
करोति कदनं चैषां संग्रामे द्विषतां बली ।
इति ब्रुवाणं मद्रेशं कर्णः प्राहातिमन्युमान् ॥ ८-३१-५६॥
eṣa saṃśaptakāhūtastānevābhimukho gataḥ |
karoti kadanaṃ caiṣāṃ saṃgrāme dviṣatāṃ balī |
iti bruvāṇaṃ madreśaṃ karṇaḥ prāhātimanyumān || 8-31-56||

MHB 8-31-57

पश्य संशप्तकैः क्रुद्धैः सर्वतः समभिद्रुतः ।
एष सूर्य इवाम्भोदैश्छन्नः पार्थो न दृश्यते ।
एतदन्तोऽर्जुनः शल्य निमग्नः शोकसागरे ॥ ८-३१-५७॥
paśya saṃśaptakaiḥ kruddhaiḥ sarvataḥ samabhidrutaḥ |
eṣa sūrya ivāmbhodaiśchannaḥ pārtho na dṛśyate |
etadanto'rjunaḥ śalya nimagnaḥ śokasāgare || 8-31-57||

MHB 8-31-58

शल्य उवाच ।
वरुणं कोऽम्भसा हन्यादिन्धनेन च पावकम् ।
को वानिलं निगृह्णीयात्पिबेद्वा को महार्णवम् ॥ ८-३१-५८॥
śalya uvāca |
varuṇaṃ ko'mbhasā hanyādindhanena ca pāvakam |
ko vānilaṃ nigṛhṇīyātpibedvā ko mahārṇavam || 8-31-58||

MHB 8-31-59

ईदृग्रूपमहं मन्ये पार्थस्य युधि निग्रहम् ।
न हि शक्योऽर्जुनो जेतुं सेन्द्रैः सर्वैः सुरासुरैः ॥ ८-३१-५९॥
īdṛgrūpamahaṃ manye pārthasya yudhi nigraham |
na hi śakyo'rjuno jetuṃ sendraiḥ sarvaiḥ surāsuraiḥ || 8-31-59||

MHB 8-31-60

अथैवं परितोषस्ते वाचोक्त्वा सुमना भव ।
न स शक्यो युधा जेतुमन्यं कुरु मनोरथम् ॥ ८-३१-६०॥
athaivaṃ paritoṣaste vācoktvā sumanā bhava |
na sa śakyo yudhā jetumanyaṃ kuru manoratham || 8-31-60||

MHB 8-31-61

बाहुभ्यामुद्धरेद्भूमिं दहेत्क्रुद्ध इमाः प्रजाः ।
पातयेत्त्रिदिवाद्देवान्योऽर्जुनं समरे जयेत् ॥ ८-३१-६१॥
bāhubhyāmuddharedbhūmiṃ dahetkruddha imāḥ prajāḥ |
pātayettridivāddevānyo'rjunaṃ samare jayet || 8-31-61||

MHB 8-31-62

पश्य कुन्तीसुतं वीरं भीममक्लिष्टकारिणम् ।
प्रभासन्तं महाबाहुं स्थितं मेरुमिवाचलम् ॥ ८-३१-६२॥
paśya kuntīsutaṃ vīraṃ bhīmamakliṣṭakāriṇam |
prabhāsantaṃ mahābāhuṃ sthitaṃ merumivācalam || 8-31-62||

MHB 8-31-63

अमर्षी नित्यसंरब्धश्चिरं वैरमनुस्मरन् ।
एष भीमो जयप्रेप्सुर्युधि तिष्ठति वीर्यवान् ॥ ८-३१-६३॥
amarṣī nityasaṃrabdhaściraṃ vairamanusmaran |
eṣa bhīmo jayaprepsuryudhi tiṣṭhati vīryavān || 8-31-63||

MHB 8-31-64

एष धर्मभृतां श्रेष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
तिष्ठत्यसुकरः संख्ये परैः परपुरंजयः ॥ ८-३१-६४॥
eṣa dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
tiṣṭhatyasukaraḥ saṃkhye paraiḥ parapuraṃjayaḥ || 8-31-64||

MHB 8-31-65

एतौ च पुरुषव्याघ्रावश्विनाविव सोदरौ ।
नकुलः सहदेवश्च तिष्ठतो युधि दुर्जयौ ॥ ८-३१-६५॥
etau ca puruṣavyāghrāvaśvināviva sodarau |
nakulaḥ sahadevaśca tiṣṭhato yudhi durjayau || 8-31-65||

MHB 8-31-66

दृश्यन्त एते कार्ष्णेयाः पञ्च पञ्चाचला इव ।
व्यवस्थिता योत्स्यमानाः सर्वेऽर्जुनसमा युधि ॥ ८-३१-६६॥
dṛśyanta ete kārṣṇeyāḥ pañca pañcācalā iva |
vyavasthitā yotsyamānāḥ sarve'rjunasamā yudhi || 8-31-66||

MHB 8-31-67

एते द्रुपदपुत्राश्च धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।
हीनाः सत्यजिता वीरास्तिष्ठन्ति परमौजसः ॥ ८-३१-६७॥
ete drupadaputrāśca dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ |
hīnāḥ satyajitā vīrāstiṣṭhanti paramaujasaḥ || 8-31-67||

MHB 8-31-68

इति संवदतोरेव तयोः पुरुषसिंहयोः ।
ते सेने समसज्जेतां गङ्गायमुनवद्भृशम् ॥ ८-३१-६८॥
iti saṃvadatoreva tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ |
te sene samasajjetāṃ gaṅgāyamunavadbhṛśam || 8-31-68||

Adhyaya: 32/69 (84)

MHB 8-32-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
तथा व्यूढेष्वनीकेषु संसक्तेषु च संजय ।
संशप्तकान्कथं पार्थो गतः कर्णश्च पाण्डवान् ॥ ८-३२-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
tathā vyūḍheṣvanīkeṣu saṃsakteṣu ca saṃjaya |
saṃśaptakānkathaṃ pārtho gataḥ karṇaśca pāṇḍavān || 8-32-1||

MHB 8-32-2

एतद्विस्तरतो युद्धं प्रब्रूहि कुशलो ह्यसि ।
न हि तृप्यामि वीराणां शृण्वानो विक्रमान्रणे ॥ ८-३२-२॥
etadvistarato yuddhaṃ prabrūhi kuśalo hyasi |
na hi tṛpyāmi vīrāṇāṃ śṛṇvāno vikramānraṇe || 8-32-2||

MHB 8-32-3

संजय उवाच ।
तत्स्थाने समवस्थाप्य प्रत्यमित्रं महाबलम् ।
अव्यूहतार्जुनो व्यूहं पुत्रस्य तव दुर्नये ॥ ८-३२-३॥
saṃjaya uvāca |
tatsthāne samavasthāpya pratyamitraṃ mahābalam |
avyūhatārjuno vyūhaṃ putrasya tava durnaye || 8-32-3||

MHB 8-32-4

तत्सादिनागकलिलं पदातिरथसंकुलम् ।
धृष्टद्युम्नमुखैर्व्यूढमशोभत महद्बलम् ॥ ८-३२-४॥
tatsādināgakalilaṃ padātirathasaṃkulam |
dhṛṣṭadyumnamukhairvyūḍhamaśobhata mahadbalam || 8-32-4||

MHB 8-32-5

पारावतसवर्णाश्वश्चन्द्रादित्यसमद्युतिः ।
पार्षतः प्रबभौ धन्वी कालो विग्रहवानिव ॥ ८-३२-५॥
pārāvatasavarṇāśvaścandrādityasamadyutiḥ |
pārṣataḥ prababhau dhanvī kālo vigrahavāniva || 8-32-5||

MHB 8-32-6

पार्षतं त्वभि संतस्थुर्द्रौपदेया युयुत्सवः ।
सानुगा भीमवपुषश्चन्द्रं तारागणा इव ॥ ८-३२-६॥
pārṣataṃ tvabhi saṃtasthurdraupadeyā yuyutsavaḥ |
sānugā bhīmavapuṣaścandraṃ tārāgaṇā iva || 8-32-6||

MHB 8-32-7

अथ व्यूढेष्वनीकेषु प्रेक्ष्य संशप्तकान्रणे ।
क्रुद्धोऽर्जुनोऽभिदुद्राव व्याक्षिपन्गाण्डिवं धनुः ॥ ८-३२-७॥
atha vyūḍheṣvanīkeṣu prekṣya saṃśaptakānraṇe |
kruddho'rjuno'bhidudrāva vyākṣipangāṇḍivaṃ dhanuḥ || 8-32-7||

MHB 8-32-8

अथ संशप्तकाः पार्थमभ्यधावन्वधैषिणः ।
विजये कृतसंकल्पा मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥ ८-३२-८॥
atha saṃśaptakāḥ pārthamabhyadhāvanvadhaiṣiṇaḥ |
vijaye kṛtasaṃkalpā mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam || 8-32-8||

MHB 8-32-9

तदश्वसंघबहुलं मत्तनागरथाकुलम् ।
पत्तिमच्छूरवीरौघैर्द्रुतमर्जुनमाद्रवत् ॥ ८-३२-९॥
tadaśvasaṃghabahulaṃ mattanāgarathākulam |
pattimacchūravīraughairdrutamarjunamādravat || 8-32-9||

MHB 8-32-10

स संप्रहारस्तुमुलस्तेषामासीत्किरीटिना ।
तस्यैव नः श्रुतो यादृङ्निवातकवचैः सह ॥ ८-३२-१०॥
sa saṃprahārastumulasteṣāmāsītkirīṭinā |
tasyaiva naḥ śruto yādṛṅnivātakavacaiḥ saha || 8-32-10||

MHB 8-32-11

रथानश्वान्ध्वजान्नागान्पत्तीन्रथपतीनपि ।
इषून्धनूंषि खड्गांश्च चक्राणि च परश्वधान् ॥ ८-३२-११॥
rathānaśvāndhvajānnāgānpattīnrathapatīnapi |
iṣūndhanūṃṣi khaḍgāṃśca cakrāṇi ca paraśvadhān || 8-32-11||

MHB 8-32-12

सायुधानुद्यतान्बाहूनुद्यतान्यायुधानि च ।
चिच्छेद द्विषतां पार्थः शिरांसि च सहस्रशः ॥ ८-३२-१२॥
sāyudhānudyatānbāhūnudyatānyāyudhāni ca |
ciccheda dviṣatāṃ pārthaḥ śirāṃsi ca sahasraśaḥ || 8-32-12||

MHB 8-32-13

तस्मिन्सैन्ये महावर्ते पातालावर्तसंनिभे ।
निमग्नं तं रथं मत्वा नेदुः संशप्तका मुदा ॥ ८-३२-१३॥
tasminsainye mahāvarte pātālāvartasaṃnibhe |
nimagnaṃ taṃ rathaṃ matvā neduḥ saṃśaptakā mudā || 8-32-13||

MHB 8-32-14

स पुरस्तादरीन्हत्वा पश्चार्धेनोत्तरेण च ।
दक्षिणेन च बीभत्सुः क्रुद्धो रुद्रः पशूनिव ॥ ८-३२-१४॥
sa purastādarīnhatvā paścārdhenottareṇa ca |
dakṣiṇena ca bībhatsuḥ kruddho rudraḥ paśūniva || 8-32-14||

MHB 8-32-15

अथ पाञ्चालचेदीनां सृञ्जयानां च मारिष ।
त्वदीयैः सह संग्राम आसीत्परमदारुणः ॥ ८-३२-१५॥
atha pāñcālacedīnāṃ sṛñjayānāṃ ca māriṣa |
tvadīyaiḥ saha saṃgrāma āsītparamadāruṇaḥ || 8-32-15||

MHB 8-32-16

कृपश्च कृतवर्मा च शकुनिश्चापि सौबलः ।
हृष्टसेनाः सुसंरब्धा रथानीकैः प्रहारिणः ॥ ८-३२-१६॥
kṛpaśca kṛtavarmā ca śakuniścāpi saubalaḥ |
hṛṣṭasenāḥ susaṃrabdhā rathānīkaiḥ prahāriṇaḥ || 8-32-16||

MHB 8-32-17

कोसलैः काशिमत्स्यैश्च कारूषैः केकयैरपि ।
शूरसेनैः शूरवीरैर्युयुधुर्युद्धदुर्मदाः ॥ ८-३२-१७॥
kosalaiḥ kāśimatsyaiśca kārūṣaiḥ kekayairapi |
śūrasenaiḥ śūravīrairyuyudhuryuddhadurmadāḥ || 8-32-17||

MHB 8-32-18

तेषामन्तकरं युद्धं देहपाप्मप्रणाशनम् ।
शूद्रविट्क्षत्रवीराणां धर्म्यं स्वर्ग्यं यशस्करम् ॥ ८-३२-१८॥
teṣāmantakaraṃ yuddhaṃ dehapāpmapraṇāśanam |
śūdraviṭkṣatravīrāṇāṃ dharmyaṃ svargyaṃ yaśaskaram || 8-32-18||

MHB 8-32-19

दुर्योधनोऽपि सहितो भ्रातृभिर्भरतर्षभ ।
गुप्तः कुरुप्रवीरैश्च मद्राणां च महारथैः ॥ ८-३२-१९॥
duryodhano'pi sahito bhrātṛbhirbharatarṣabha |
guptaḥ kurupravīraiśca madrāṇāṃ ca mahārathaiḥ || 8-32-19||

MHB 8-32-20

पाण्डवैः सहपाञ्चालैश्चेदिभिः सात्यकेन च ।
युध्यमानं रणे कर्णं कुरुवीरोऽभ्यपालयत् ॥ ८-३२-२०॥
pāṇḍavaiḥ sahapāñcālaiścedibhiḥ sātyakena ca |
yudhyamānaṃ raṇe karṇaṃ kuruvīro'bhyapālayat || 8-32-20||

MHB 8-32-21

कर्णोऽपि निशितैर्बाणैर्विनिहत्य महाचमूम् ।
प्रमृद्य च रथश्रेष्ठान्युधिष्ठिरमपीडयत् ॥ ८-३२-२१॥
karṇo'pi niśitairbāṇairvinihatya mahācamūm |
pramṛdya ca rathaśreṣṭhānyudhiṣṭhiramapīḍayat || 8-32-21||

MHB 8-32-22

विपत्रायुधदेहासून्कृत्वा शत्रून्सहस्रशः ।
युक्त्वा स्वर्गयशोभ्यां च स्वेभ्यो मुदमुदावहत् ॥ ८-३२-२२॥
vipatrāyudhadehāsūnkṛtvā śatrūnsahasraśaḥ |
yuktvā svargayaśobhyāṃ ca svebhyo mudamudāvahat || 8-32-22||

MHB 8-32-23

धृतराष्ट्र उवाच ।
यत्तत्प्रविश्य पार्थानां सेनां कुर्वञ्जनक्षयम् ।
कर्णो राजानमभ्यर्च्छत्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ ८-३२-२३॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
yattatpraviśya pārthānāṃ senāṃ kurvañjanakṣayam |
karṇo rājānamabhyarcchattanmamācakṣva saṃjaya || 8-32-23||

MHB 8-32-24

के च प्रवीराः पार्थानां युधि कर्णमवारयन् ।
कांश्च प्रमथ्याधिरथिर्युधिष्ठिरमपीडयत् ॥ ८-३२-२४॥
ke ca pravīrāḥ pārthānāṃ yudhi karṇamavārayan |
kāṃśca pramathyādhirathiryudhiṣṭhiramapīḍayat || 8-32-24||

MHB 8-32-25

संजय उवाच ।
धृष्टद्युम्नमुखान्पार्थान्दृष्ट्वा कर्णो व्यवस्थितान् ।
समभ्यधावत्त्वरितः पाञ्चालाञ्शत्रुकर्शनः ॥ ८-३२-२५॥
saṃjaya uvāca |
dhṛṣṭadyumnamukhānpārthāndṛṣṭvā karṇo vyavasthitān |
samabhyadhāvattvaritaḥ pāñcālāñśatrukarśanaḥ || 8-32-25||

MHB 8-32-26

तं तूर्णमभिधावन्तं पाञ्चाला जितकाशिनः ।
प्रत्युद्ययुर्महाराज हंसा इव महार्णवम् ॥ ८-३२-२६॥
taṃ tūrṇamabhidhāvantaṃ pāñcālā jitakāśinaḥ |
pratyudyayurmahārāja haṃsā iva mahārṇavam || 8-32-26||

MHB 8-32-27

ततः शङ्खसहस्राणां निस्वनो हृदयंगमः ।
प्रादुरासीदुभयतो भेरीशब्दश्च दारुणः ॥ ८-३२-२७॥
tataḥ śaṅkhasahasrāṇāṃ nisvano hṛdayaṃgamaḥ |
prādurāsīdubhayato bherīśabdaśca dāruṇaḥ || 8-32-27||

MHB 8-32-28

नानावादित्रनादश्च द्विपाश्वरथनिस्वनः ।
सिंहनादश्च वीराणामभवद्दारुणस्तदा ॥ ८-३२-२८॥
nānāvāditranādaśca dvipāśvarathanisvanaḥ |
siṃhanādaśca vīrāṇāmabhavaddāruṇastadā || 8-32-28||

MHB 8-32-29

साद्रिद्रुमार्णवा भूमिः सवाताम्बुदमम्बरम् ।
सार्केन्दुग्रहनक्षत्रा द्यौश्च व्यक्तं व्यघूर्णत ॥ ८-३२-२९॥
sādridrumārṇavā bhūmiḥ savātāmbudamambaram |
sārkendugrahanakṣatrā dyauśca vyaktaṃ vyaghūrṇata || 8-32-29||

MHB 8-32-30

अति भूतानि तं शब्दं मेनिरेऽति च विव्यथुः ।
यानि चाप्लवसत्त्वानि प्रायस्तानि मृतानि च ॥ ८-३२-३०॥
ati bhūtāni taṃ śabdaṃ menire'ti ca vivyathuḥ |
yāni cāplavasattvāni prāyastāni mṛtāni ca || 8-32-30||

MHB 8-32-31

अथ कर्णो भृशं क्रुद्धः शीघ्रमस्त्रमुदीरयन् ।
जघान पाण्डवीं सेनामासुरीं मघवानिव ॥ ८-३२-३१॥
atha karṇo bhṛśaṃ kruddhaḥ śīghramastramudīrayan |
jaghāna pāṇḍavīṃ senāmāsurīṃ maghavāniva || 8-32-31||

MHB 8-32-32

स पाण्डवरथांस्तूर्णं प्रविश्य विसृजञ्शरान् ।
प्रभद्रकाणां प्रवरानहनत्सप्तसप्ततिम् ॥ ८-३२-३२॥
sa pāṇḍavarathāṃstūrṇaṃ praviśya visṛjañśarān |
prabhadrakāṇāṃ pravarānahanatsaptasaptatim || 8-32-32||

MHB 8-32-33

ततः सुपुङ्खैर्निशितै रथश्रेष्ठो रथेषुभिः ।
अवधीत्पञ्चविंशत्या पाञ्चालान्पञ्चविंशतिम् ॥ ८-३२-३३॥
tataḥ supuṅkhairniśitai rathaśreṣṭho ratheṣubhiḥ |
avadhītpañcaviṃśatyā pāñcālānpañcaviṃśatim || 8-32-33||

MHB 8-32-34

सुवर्णपुङ्खैर्नाराचैः परकायविदारणैः ।
चेदिकानवधीद्वीरः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ८-३२-३४॥
suvarṇapuṅkhairnārācaiḥ parakāyavidāraṇaiḥ |
cedikānavadhīdvīraḥ śataśo'tha sahasraśaḥ || 8-32-34||

MHB 8-32-35

तं तथा समरे कर्म कुर्वाणमतिमानुषम् ।
परिवव्रुर्महाराज पाञ्चालानां रथव्रजाः ॥ ८-३२-३५॥
taṃ tathā samare karma kurvāṇamatimānuṣam |
parivavrurmahārāja pāñcālānāṃ rathavrajāḥ || 8-32-35||

MHB 8-32-36

ततः संधाय विशिखान्पञ्च भारत दुःसहान् ।
पाञ्चालानवधीत्पञ्च कर्णो वैकर्तनो वृषः ॥ ८-३२-३६॥
tataḥ saṃdhāya viśikhānpañca bhārata duḥsahān |
pāñcālānavadhītpañca karṇo vaikartano vṛṣaḥ || 8-32-36||

MHB 8-32-37

भानुदेवं चित्रसेनं सेनाबिन्दुं च भारत ।
तपनं शूरसेनं च पाञ्चालानवधीद्रणे ॥ ८-३२-३७॥
bhānudevaṃ citrasenaṃ senābinduṃ ca bhārata |
tapanaṃ śūrasenaṃ ca pāñcālānavadhīdraṇe || 8-32-37||

MHB 8-32-38

पाञ्चालेषु च शूरेषु वध्यमानेषु सायकैः ।
हाहाकारो महानासीत्पाञ्चालानां महाहवे ॥ ८-३२-३८॥
pāñcāleṣu ca śūreṣu vadhyamāneṣu sāyakaiḥ |
hāhākāro mahānāsītpāñcālānāṃ mahāhave || 8-32-38||

MHB 8-32-39

तेषां संकीर्यमाणानां हाहाकारकृता दिशः ।
पुनरेव च तान्कर्णो जघानाशु पतत्रिभिः ॥ ८-३२-३९॥
teṣāṃ saṃkīryamāṇānāṃ hāhākārakṛtā diśaḥ |
punareva ca tānkarṇo jaghānāśu patatribhiḥ || 8-32-39||

MHB 8-32-40

चक्ररक्षौ तु कर्णस्य पुत्रौ मारिष दुर्जयौ ।
सुषेणः सत्यसेनश्च त्यक्त्वा प्राणानयुध्यताम् ॥ ८-३२-४०॥
cakrarakṣau tu karṇasya putrau māriṣa durjayau |
suṣeṇaḥ satyasenaśca tyaktvā prāṇānayudhyatām || 8-32-40||

MHB 8-32-41

पृष्ठगोपस्तु कर्णस्य ज्येष्ठः पुत्रो महारथः ।
वृषसेनः स्वयं कर्णं पृष्ठतः पर्यपालयत् ॥ ८-३२-४१॥
pṛṣṭhagopastu karṇasya jyeṣṭhaḥ putro mahārathaḥ |
vṛṣasenaḥ svayaṃ karṇaṃ pṛṣṭhataḥ paryapālayat || 8-32-41||

MHB 8-32-42

धृष्टद्युम्नः सात्यकिश्च द्रौपदेया वृकोदरः ।
जनमेजयः शिखण्डी च प्रवीराश्च प्रभद्रकाः ॥ ८-३२-४२॥
dhṛṣṭadyumnaḥ sātyakiśca draupadeyā vṛkodaraḥ |
janamejayaḥ śikhaṇḍī ca pravīrāśca prabhadrakāḥ || 8-32-42||

MHB 8-32-43

चेदिकेकयपाञ्चाला यमौ मत्स्याश्च दंशिताः ।
समभ्यधावन्राधेयं जिघांसन्तः प्रहारिणः ॥ ८-३२-४३॥
cedikekayapāñcālā yamau matsyāśca daṃśitāḥ |
samabhyadhāvanrādheyaṃ jighāṃsantaḥ prahāriṇaḥ || 8-32-43||

MHB 8-32-44

त एनं विविधैः शस्त्रैः शरधाराभिरेव च ।
अभ्यवर्षन्विमृद्नन्तः प्रावृषीवाम्बुदा गिरिम् ॥ ८-३२-४४॥
ta enaṃ vividhaiḥ śastraiḥ śaradhārābhireva ca |
abhyavarṣanvimṛdnantaḥ prāvṛṣīvāmbudā girim || 8-32-44||

MHB 8-32-45

पितरं तु परीप्सन्तः कर्णपुत्राः प्रहारिणः ।
त्वदीयाश्चापरे राजन्वीरा वीरानवारयन् ॥ ८-३२-४५॥
pitaraṃ tu parīpsantaḥ karṇaputrāḥ prahāriṇaḥ |
tvadīyāścāpare rājanvīrā vīrānavārayan || 8-32-45||

MHB 8-32-46

सुषेणो भीमसेनस्य छित्त्वा भल्लेन कार्मुकम् ।
नाराचैः सप्तभिर्विद्ध्वा हृदि भीमं ननाद ह ॥ ८-३२-४६॥
suṣeṇo bhīmasenasya chittvā bhallena kārmukam |
nārācaiḥ saptabhirviddhvā hṛdi bhīmaṃ nanāda ha || 8-32-46||

MHB 8-32-47

अथान्यद्धनुरादाय सुदृढं भीमविक्रमः ।
सज्यं वृकोदरः कृत्वा सुषेणस्याच्छिनद्धनुः ॥ ८-३२-४७॥
athānyaddhanurādāya sudṛḍhaṃ bhīmavikramaḥ |
sajyaṃ vṛkodaraḥ kṛtvā suṣeṇasyācchinaddhanuḥ || 8-32-47||

MHB 8-32-48

विव्याध चैनं नवभिः क्रुद्धो नृत्यन्निवेषुभिः ।
कर्णं च तूर्णं विव्याध त्रिसप्तत्या शितैः शरैः ॥ ८-३२-४८॥
vivyādha cainaṃ navabhiḥ kruddho nṛtyanniveṣubhiḥ |
karṇaṃ ca tūrṇaṃ vivyādha trisaptatyā śitaiḥ śaraiḥ || 8-32-48||

MHB 8-32-49

सत्यसेनं च दशभिः साश्वसूतध्वजायुधम् ।
पश्यतां सुहृदां मध्ये कर्णपुत्रमपातयत् ॥ ८-३२-४९॥
satyasenaṃ ca daśabhiḥ sāśvasūtadhvajāyudham |
paśyatāṃ suhṛdāṃ madhye karṇaputramapātayat || 8-32-49||

MHB 8-32-50

क्षुरप्रणुन्नं तत्तस्य शिरश्चन्द्रनिभाननम् ।
शुभदर्शनमेवासीन्नालभ्रष्टमिवाम्बुजम् ॥ ८-३२-५०॥
kṣurapraṇunnaṃ tattasya śiraścandranibhānanam |
śubhadarśanamevāsīnnālabhraṣṭamivāmbujam || 8-32-50||

MHB 8-32-51

हत्वा कर्णसुतं भीमस्तावकान्पुनरार्दयत् ।
कृपहार्दिक्ययोश्छित्त्वा चापे तावप्यथार्दयत् ॥ ८-३२-५१॥
hatvā karṇasutaṃ bhīmastāvakānpunarārdayat |
kṛpahārdikyayośchittvā cāpe tāvapyathārdayat || 8-32-51||

MHB 8-32-52

दुःशासनं त्रिभिर्विद्ध्वा शकुनिं षड्भिरायसैः ।
उलूकं च पतत्रिं च चकार विरथावुभौ ॥ ८-३२-५२॥
duḥśāsanaṃ tribhirviddhvā śakuniṃ ṣaḍbhirāyasaiḥ |
ulūkaṃ ca patatriṃ ca cakāra virathāvubhau || 8-32-52||

MHB 8-32-53

हे सुषेण हतोऽसीति ब्रुवन्नादत्त सायकम् ।
तमस्य कर्णश्चिच्छेद त्रिभिश्चैनमताडयत् ॥ ८-३२-५३॥
he suṣeṇa hato'sīti bruvannādatta sāyakam |
tamasya karṇaściccheda tribhiścainamatāḍayat || 8-32-53||

MHB 8-32-54

अथान्यमपि जग्राह सुपर्वाणं सुतेजनम् ।
सुषेणायासृजद्भीमस्तमप्यस्याच्छिनद्वृषः ॥ ८-३२-५४॥
athānyamapi jagrāha suparvāṇaṃ sutejanam |
suṣeṇāyāsṛjadbhīmastamapyasyācchinadvṛṣaḥ || 8-32-54||

MHB 8-32-55

पुनः कर्णस्त्रिसप्तत्या भीमसेनं रथेषुभिः ।
पुत्रं परीप्सन्विव्याध क्रूरं क्रूरैर्जिघांसया ॥ ८-३२-५५॥
punaḥ karṇastrisaptatyā bhīmasenaṃ ratheṣubhiḥ |
putraṃ parīpsanvivyādha krūraṃ krūrairjighāṃsayā || 8-32-55||

MHB 8-32-56

सुषेणस्तु धनुर्गृह्य भारसाधनमुत्तमम् ।
नकुलं पञ्चभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्दयत् ॥ ८-३२-५६॥
suṣeṇastu dhanurgṛhya bhārasādhanamuttamam |
nakulaṃ pañcabhirbāṇairbāhvorurasi cārdayat || 8-32-56||

MHB 8-32-57

नकुलस्तं तु विंशत्या विद्ध्वा भारसहैर्दृढैः ।
ननाद बलवन्नादं कर्णस्य भयमादधत् ॥ ८-३२-५७॥
nakulastaṃ tu viṃśatyā viddhvā bhārasahairdṛḍhaiḥ |
nanāda balavannādaṃ karṇasya bhayamādadhat || 8-32-57||

MHB 8-32-58

तं सुषेणो महाराज विद्ध्वा दशभिराशुगैः ।
चिच्छेद च धनुः शीघ्रं क्षुरप्रेण महारथः ॥ ८-३२-५८॥
taṃ suṣeṇo mahārāja viddhvā daśabhirāśugaiḥ |
ciccheda ca dhanuḥ śīghraṃ kṣurapreṇa mahārathaḥ || 8-32-58||

MHB 8-32-59

अथान्यद्धनुरादाय नकुलः क्रोधमूर्च्छितः ।
सुषेणं बहुभिर्बाणैर्वारयामास संयुगे ॥ ८-३२-५९॥
athānyaddhanurādāya nakulaḥ krodhamūrcchitaḥ |
suṣeṇaṃ bahubhirbāṇairvārayāmāsa saṃyuge || 8-32-59||

MHB 8-32-60

स तु बाणैर्दिशो राजन्नाच्छाद्य परवीरहा ।
आजघ्ने सारथिं चास्य सुषेणं च ततस्त्रिभिः ।
चिच्छेद चास्य सुदृढं धनुर्भल्लैस्त्रिभिस्त्रिधा ॥ ८-३२-६०॥
sa tu bāṇairdiśo rājannācchādya paravīrahā |
ājaghne sārathiṃ cāsya suṣeṇaṃ ca tatastribhiḥ |
ciccheda cāsya sudṛḍhaṃ dhanurbhallaistribhistridhā || 8-32-60||

MHB 8-32-61

अथान्यद्धनुरादाय सुषेणः क्रोधमूर्छितः ।
अविध्यन्नकुलं षष्ट्या सहदेवं च सप्तभिः ॥ ८-३२-६१॥
athānyaddhanurādāya suṣeṇaḥ krodhamūrchitaḥ |
avidhyannakulaṃ ṣaṣṭyā sahadevaṃ ca saptabhiḥ || 8-32-61||

MHB 8-32-62

तद्युद्धं सुमहद्घोरमासीद्देवासुरोपमम् ।
निघ्नतां सायकैस्तूर्णमन्योन्यस्य वधं प्रति ॥ ८-३२-६२॥
tadyuddhaṃ sumahadghoramāsīddevāsuropamam |
nighnatāṃ sāyakaistūrṇamanyonyasya vadhaṃ prati || 8-32-62||

MHB 8-32-63

सात्यकिर्वृषसेनस्य हत्वा सूतं त्रिभिः शरैः ।
धनुश्चिच्छेद भल्लेन जघानाश्वांश्च सप्तभिः ।
ध्वजमेकेषुणोन्मथ्य त्रिभिस्तं हृद्यताडयत् ॥ ८-३२-६३॥
sātyakirvṛṣasenasya hatvā sūtaṃ tribhiḥ śaraiḥ |
dhanuściccheda bhallena jaghānāśvāṃśca saptabhiḥ |
dhvajamekeṣuṇonmathya tribhistaṃ hṛdyatāḍayat || 8-32-63||

MHB 8-32-64

अथावसन्नः स्वरथे मुहूर्तात्पुनरुत्थितः ।
अथो जिघांसुः शैनेयं खड्गचर्मभृदभ्ययात् ॥ ८-३२-६४॥
athāvasannaḥ svarathe muhūrtātpunarutthitaḥ |
atho jighāṃsuḥ śaineyaṃ khaḍgacarmabhṛdabhyayāt || 8-32-64||

MHB 8-32-65

तस्य चाप्लवतः शीघ्रं वृषसेनस्य सात्यकिः ।
वराहकर्णैर्दशभिरविध्यदसिचर्मणी ॥ ८-३२-६५॥
tasya cāplavataḥ śīghraṃ vṛṣasenasya sātyakiḥ |
varāhakarṇairdaśabhiravidhyadasicarmaṇī || 8-32-65||

MHB 8-32-66

दुःशासनस्तु तं दृष्ट्वा विरथं व्यायुधं कृतम् ।
आरोप्य स्वरथे तूर्णमपोवाह रथान्तरम् ॥ ८-३२-६६॥
duḥśāsanastu taṃ dṛṣṭvā virathaṃ vyāyudhaṃ kṛtam |
āropya svarathe tūrṇamapovāha rathāntaram || 8-32-66||

MHB 8-32-67

अथान्यं रथमास्थाय वृषसेनो महारथः ।
कर्णस्य युधि दुर्धर्षः पुनः पृष्ठमपालयत् ॥ ८-३२-६७॥
athānyaṃ rathamāsthāya vṛṣaseno mahārathaḥ |
karṇasya yudhi durdharṣaḥ punaḥ pṛṣṭhamapālayat || 8-32-67||

MHB 8-32-68

दुःशासनं तु शैनेयो नवैर्नवभिराशुगैः ।
विसूताश्वरथं कृत्वा ललाटे त्रिभिरार्पयत् ॥ ८-३२-६८॥
duḥśāsanaṃ tu śaineyo navairnavabhirāśugaiḥ |
visūtāśvarathaṃ kṛtvā lalāṭe tribhirārpayat || 8-32-68||

MHB 8-32-69

स त्वन्यं रथमास्थाय विधिवत्कल्पितं पुनः ।
युयुधे पाण्डुभिः सार्धं कर्णस्याप्याययन्बलम् ॥ ८-३२-६९॥
sa tvanyaṃ rathamāsthāya vidhivatkalpitaṃ punaḥ |
yuyudhe pāṇḍubhiḥ sārdhaṃ karṇasyāpyāyayanbalam || 8-32-69||

MHB 8-32-70

धृष्टद्युम्नस्ततः कर्णमविध्यद्दशभिः शरैः ।
द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या युयुधानस्तु सप्तभिः ॥ ८-३२-७०॥
dhṛṣṭadyumnastataḥ karṇamavidhyaddaśabhiḥ śaraiḥ |
draupadeyāstrisaptatyā yuyudhānastu saptabhiḥ || 8-32-70||

MHB 8-32-71

भीमसेनश्चतुःषष्ट्या सहदेवश्च पञ्चभिः ।
नकुलस्त्रिंशता बाणैः शतानीकश्च सप्तभिः ।
शिखण्डी दशभिर्वीरो धर्मराजः शतेन तु ॥ ८-३२-७१॥
bhīmasenaścatuḥṣaṣṭyā sahadevaśca pañcabhiḥ |
nakulastriṃśatā bāṇaiḥ śatānīkaśca saptabhiḥ |
śikhaṇḍī daśabhirvīro dharmarājaḥ śatena tu || 8-32-71||

MHB 8-32-72

एते चान्ये च राजेन्द्र प्रवीरा जयगृद्धिनः ।
अभ्यर्दयन्महेष्वासं सूतपुत्रं महामृधे ॥ ८-३२-७२॥
ete cānye ca rājendra pravīrā jayagṛddhinaḥ |
abhyardayanmaheṣvāsaṃ sūtaputraṃ mahāmṛdhe || 8-32-72||

MHB 8-32-73

तान्सूतपुत्रो विशिखैर्दशभिर्दशभिः शितैः ।
रथे चारु चरन्वीरः प्रत्यविध्यदरिंदमः ॥ ८-३२-७३॥
tānsūtaputro viśikhairdaśabhirdaśabhiḥ śitaiḥ |
rathe cāru caranvīraḥ pratyavidhyadariṃdamaḥ || 8-32-73||

MHB 8-32-74

तत्रास्त्रवीर्यं कर्णस्य लाघवं च महात्मनः ।
अपश्याम महाराज तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ८-३२-७४॥
tatrāstravīryaṃ karṇasya lāghavaṃ ca mahātmanaḥ |
apaśyāma mahārāja tadadbhutamivābhavat || 8-32-74||

MHB 8-32-75

न ह्याददानं ददृशुः संदधानं च सायकान् ।
विमुञ्चन्तं च संरम्भाद्ददृशुस्ते महारथम् ॥ ८-३२-७५॥
na hyādadānaṃ dadṛśuḥ saṃdadhānaṃ ca sāyakān |
vimuñcantaṃ ca saṃrambhāddadṛśuste mahāratham || 8-32-75||

MHB 8-32-76

द्यौर्वियद्भूर्दिशश्चाशु प्रणुन्ना निशितैः शरैः ।
अरुणाभ्रावृताकारं तस्मिन्देशे बभौ वियत् ॥ ८-३२-७६॥
dyaurviyadbhūrdiśaścāśu praṇunnā niśitaiḥ śaraiḥ |
aruṇābhrāvṛtākāraṃ tasmindeśe babhau viyat || 8-32-76||

MHB 8-32-77

नृत्यन्निव हि राधेयश्चापहस्तः प्रतापवान् ।
यैर्विद्धः प्रत्यविध्यत्तानेकैकं त्रिगुणैः शरैः ॥ ८-३२-७७॥
nṛtyanniva hi rādheyaścāpahastaḥ pratāpavān |
yairviddhaḥ pratyavidhyattānekaikaṃ triguṇaiḥ śaraiḥ || 8-32-77||

MHB 8-32-78

दशभिर्दशभिश्चैनान्पुनर्विद्ध्वा ननाद ह ।
साश्वसूतध्वजच्छत्रास्ततस्ते विवरं ददुः ॥ ८-३२-७८॥
daśabhirdaśabhiścainānpunarviddhvā nanāda ha |
sāśvasūtadhvajacchatrāstataste vivaraṃ daduḥ || 8-32-78||

MHB 8-32-79

तान्प्रमृद्नन्महेष्वासान्राधेयः शरवृष्टिभिः ।
राजानीकमसंबाधं प्राविशच्छत्रुकर्शनः ॥ ८-३२-७९॥
tānpramṛdnanmaheṣvāsānrādheyaḥ śaravṛṣṭibhiḥ |
rājānīkamasaṃbādhaṃ prāviśacchatrukarśanaḥ || 8-32-79||

MHB 8-32-80

स रथांस्त्रिशतान्हत्वा चेदीनामनिवर्तिनाम् ।
राधेयो निशितैर्बाणैस्ततोऽभ्यार्च्छद्युधिष्ठिरम् ॥ ८-३२-८०॥
sa rathāṃstriśatānhatvā cedīnāmanivartinām |
rādheyo niśitairbāṇaistato'bhyārcchadyudhiṣṭhiram || 8-32-80||

MHB 8-32-81

ततस्ते पाण्डवा राजञ्शिखण्डी च ससात्यकिः ।
राधेयात्परिरक्षन्तो राजानं पर्यवारयन् ॥ ८-३२-८१॥
tataste pāṇḍavā rājañśikhaṇḍī ca sasātyakiḥ |
rādheyātparirakṣanto rājānaṃ paryavārayan || 8-32-81||

MHB 8-32-82

तथैव तावकाः सर्वे कर्णं दुर्वारणं रणे ।
यत्ताः सेनामहेष्वासाः पर्यरक्षन्त सर्वशः ॥ ८-३२-८२॥
tathaiva tāvakāḥ sarve karṇaṃ durvāraṇaṃ raṇe |
yattāḥ senāmaheṣvāsāḥ paryarakṣanta sarvaśaḥ || 8-32-82||

MHB 8-32-83

नानावादित्रघोषाश्च प्रादुरासन्विशां पते ।
सिंहनादश्च संजज्ञे शूराणामनिवर्तिनाम् ॥ ८-३२-८३॥
nānāvāditraghoṣāśca prādurāsanviśāṃ pate |
siṃhanādaśca saṃjajñe śūrāṇāmanivartinām || 8-32-83||

MHB 8-32-84

ततः पुनः समाजग्मुरभीताः कुरुपाण्डवाः ।
युधिष्ठिरमुखाः पार्थाः सूतपुत्रमुखा वयम् ॥ ८-३२-८४॥
tataḥ punaḥ samājagmurabhītāḥ kurupāṇḍavāḥ |
yudhiṣṭhiramukhāḥ pārthāḥ sūtaputramukhā vayam || 8-32-84||

Adhyaya: 33/69 (70)

MHB 8-33-1

संजय उवाच ।
विदार्य कर्णस्तां सेनां धर्मराजमुपाद्रवत् ।
रथहस्त्यश्वपत्तीनां सहस्रैः परिवारितः ॥ ८-३३-१॥
saṃjaya uvāca |
vidārya karṇastāṃ senāṃ dharmarājamupādravat |
rathahastyaśvapattīnāṃ sahasraiḥ parivāritaḥ || 8-33-1||

MHB 8-33-2

नानायुधसहस्राणि प्रेषितान्यरिभिर्वृषः ।
छित्त्वा बाणशतैरुग्रैस्तानविध्यदसंभ्रमः ॥ ८-३३-२॥
nānāyudhasahasrāṇi preṣitānyaribhirvṛṣaḥ |
chittvā bāṇaśatairugraistānavidhyadasaṃbhramaḥ || 8-33-2||

MHB 8-33-3

निचकर्त शिरांस्येषां बाहूनूरूंश्च सर्वशः ।
ते हता वसुधां पेतुर्भग्नाश्चान्ये विदुद्रुवुः ॥ ८-३३-३॥
nicakarta śirāṃsyeṣāṃ bāhūnūrūṃśca sarvaśaḥ |
te hatā vasudhāṃ peturbhagnāścānye vidudruvuḥ || 8-33-3||

MHB 8-33-4

द्रविडान्ध्रनिषादास्तु पुनः सात्यकिचोदिताः ।
अभ्यर्दयञ्जिघांसन्तः पत्तयः कर्णमाहवे ॥ ८-३३-४॥
draviḍāndhraniṣādāstu punaḥ sātyakicoditāḥ |
abhyardayañjighāṃsantaḥ pattayaḥ karṇamāhave || 8-33-4||

MHB 8-33-5

ते विबाहुशिरस्त्राणाः प्रहताः कर्णसायकैः ।
पेतुः पृथिव्यां युगपच्छिन्नं शालवनं यथा ॥ ८-३३-५॥
te vibāhuśirastrāṇāḥ prahatāḥ karṇasāyakaiḥ |
petuḥ pṛthivyāṃ yugapacchinnaṃ śālavanaṃ yathā || 8-33-5||

MHB 8-33-6

एवं योधशतान्याजौ सहस्राण्ययुतानि च ।
हतानीयुर्महीं देहैर्यशसापूरयन्दिशः ॥ ८-३३-६॥
evaṃ yodhaśatānyājau sahasrāṇyayutāni ca |
hatānīyurmahīṃ dehairyaśasāpūrayandiśaḥ || 8-33-6||

MHB 8-33-7

अथ वैकर्तनं कर्णं रणे क्रुद्धमिवान्तकम् ।
रुरुधुः पाण्डुपाञ्चाला व्याधिं मन्त्रौषधैरिव ॥ ८-३३-७॥
atha vaikartanaṃ karṇaṃ raṇe kruddhamivāntakam |
rurudhuḥ pāṇḍupāñcālā vyādhiṃ mantrauṣadhairiva || 8-33-7||

MHB 8-33-8

स तान्प्रमृद्याभ्यपतत्पुनरेव युधिष्ठिरम् ।
मन्त्रौषधिक्रियातीतो व्याधिरत्युल्बणो यथा ॥ ८-३३-८॥
sa tānpramṛdyābhyapatatpunareva yudhiṣṭhiram |
mantrauṣadhikriyātīto vyādhiratyulbaṇo yathā || 8-33-8||

MHB 8-33-9

स राजगृद्धिभी रुद्धः पाण्डुपाञ्चालकेकयैः ।
नाशकत्तानतिक्रान्तुं मृत्युर्ब्रह्मविदो यथा ॥ ८-३३-९॥
sa rājagṛddhibhī ruddhaḥ pāṇḍupāñcālakekayaiḥ |
nāśakattānatikrāntuṃ mṛtyurbrahmavido yathā || 8-33-9||

MHB 8-33-10

ततो युधिष्ठिरः कर्णमदूरस्थं निवारितम् ।
अब्रवीत्परवीरघ्नः क्रोधसंरक्तलोचनः ॥ ८-३३-१०॥
tato yudhiṣṭhiraḥ karṇamadūrasthaṃ nivāritam |
abravītparavīraghnaḥ krodhasaṃraktalocanaḥ || 8-33-10||

MHB 8-33-11

कर्ण कर्ण वृथादृष्टे सूतपुत्र वचः शृणु ।
सदा स्पर्धसि संग्रामे फल्गुनेन यशस्विना ।
तथास्मान्बाधसे नित्यं धार्तराष्ट्रमते स्थितः ॥ ८-३३-११॥
karṇa karṇa vṛthādṛṣṭe sūtaputra vacaḥ śṛṇu |
sadā spardhasi saṃgrāme phalgunena yaśasvinā |
tathāsmānbādhase nityaṃ dhārtarāṣṭramate sthitaḥ || 8-33-11||

MHB 8-33-12

यद्बलं यच्च ते वीर्यं प्रद्वेषो यश्च पाण्डुषु ।
तत्सर्वं दर्शयस्वाद्य पौरुषं महदास्थितः ।
युद्धश्रद्धां स तेऽद्याहं विनेष्यामि महाहवे ॥ ८-३३-१२॥
yadbalaṃ yacca te vīryaṃ pradveṣo yaśca pāṇḍuṣu |
tatsarvaṃ darśayasvādya pauruṣaṃ mahadāsthitaḥ |
yuddhaśraddhāṃ sa te'dyāhaṃ vineṣyāmi mahāhave || 8-33-12||

MHB 8-33-13

एवमुक्त्वा महाराज कर्णं पाण्डुसुतस्तदा ।
सुवर्णपुङ्खैर्दशभिर्विव्याधायस्मयैः शितैः ॥ ८-३३-१३॥
evamuktvā mahārāja karṇaṃ pāṇḍusutastadā |
suvarṇapuṅkhairdaśabhirvivyādhāyasmayaiḥ śitaiḥ || 8-33-13||

MHB 8-33-14

तं सूतपुत्रो नवभिः प्रत्यविध्यदरिंदमः ।
वत्सदन्तैर्महेष्वासः प्रहसन्निव भारत ॥ ८-३३-१४॥
taṃ sūtaputro navabhiḥ pratyavidhyadariṃdamaḥ |
vatsadantairmaheṣvāsaḥ prahasanniva bhārata || 8-33-14||

MHB 8-33-15

ततः क्षुराभ्यां पाञ्चाल्यौ चक्ररक्षौ महात्मनः ।
जघान समरे शूरः शरैः संनतपर्वभिः ॥ ८-३३-१५॥
tataḥ kṣurābhyāṃ pāñcālyau cakrarakṣau mahātmanaḥ |
jaghāna samare śūraḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ || 8-33-15||

MHB 8-33-16

तावुभौ धर्मराजस्य प्रवीरौ परिपार्श्वतः ।
रथाभ्याशे चकाशेते चन्द्रस्येव पुनर्वसू ॥ ८-३३-१६॥
tāvubhau dharmarājasya pravīrau paripārśvataḥ |
rathābhyāśe cakāśete candrasyeva punarvasū || 8-33-16||

MHB 8-33-17

युधिष्ठिरः पुनः कर्णमविध्यत्त्रिंशता शरैः ।
सुषेणं सत्यसेनं च त्रिभिस्त्रिभिरताडयत् ॥ ८-३३-१७॥
yudhiṣṭhiraḥ punaḥ karṇamavidhyattriṃśatā śaraiḥ |
suṣeṇaṃ satyasenaṃ ca tribhistribhiratāḍayat || 8-33-17||

MHB 8-33-18

शल्यं नवत्या विव्याध त्रिसप्तत्या च सूतजम् ।
तांश्चास्य गोप्तॄन्विव्याध त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ॥ ८-३३-१८॥
śalyaṃ navatyā vivyādha trisaptatyā ca sūtajam |
tāṃścāsya goptṝnvivyādha tribhistribhirajihmagaiḥ || 8-33-18||

MHB 8-33-19

ततः प्रहस्याधिरथिर्विधुन्वानः स कार्मुकम् ।
भित्त्वा भल्लेन राजानं विद्ध्वा षष्ट्यानदन्मुदा ॥ ८-३३-१९॥
tataḥ prahasyādhirathirvidhunvānaḥ sa kārmukam |
bhittvā bhallena rājānaṃ viddhvā ṣaṣṭyānadanmudā || 8-33-19||

MHB 8-33-20

ततः प्रवीराः पाण्डूनामभ्यधावन्युधिष्ठिरम् ।
सूतपुत्रात्परीप्सन्तः कर्णमभ्यर्दयञ्शरैः ॥ ८-३३-२०॥
tataḥ pravīrāḥ pāṇḍūnāmabhyadhāvanyudhiṣṭhiram |
sūtaputrātparīpsantaḥ karṇamabhyardayañśaraiḥ || 8-33-20||

MHB 8-33-21

सात्यकिश्चेकितानश्च युयुत्सुः पाण्ड्य एव च ।
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः ॥ ८-३३-२१॥
sātyakiścekitānaśca yuyutsuḥ pāṇḍya eva ca |
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ || 8-33-21||

MHB 8-33-22

यमौ च भीमसेनश्च शिशुपालस्य चात्मजः ।
कारूषा मत्स्यशेषाश्च केकयाः काशिकोसलाः ।
एते च त्वरिता वीरा वसुषेणमवारयन् ॥ ८-३३-२२॥
yamau ca bhīmasenaśca śiśupālasya cātmajaḥ |
kārūṣā matsyaśeṣāśca kekayāḥ kāśikosalāḥ |
ete ca tvaritā vīrā vasuṣeṇamavārayan || 8-33-22||

MHB 8-33-23

जनमेजयश्च पाञ्चाल्यः कर्णं विव्याध सायकैः ।
वराहकर्णैर्नाराचैर्नालीकैर्निशितैः शरैः ।
वत्सदन्तैर्विपाठैश्च क्षुरप्रैश्चटकामुखैः ॥ ८-३३-२३॥
janamejayaśca pāñcālyaḥ karṇaṃ vivyādha sāyakaiḥ |
varāhakarṇairnārācairnālīkairniśitaiḥ śaraiḥ |
vatsadantairvipāṭhaiśca kṣurapraiścaṭakāmukhaiḥ || 8-33-23||

MHB 8-33-24

नानाप्रहरणैश्चोग्रै रथहस्त्यश्वसादिनः ।
सर्वतोऽभ्याद्रवन्कर्णं परिवार्य जिघांसया ॥ ८-३३-२४॥
nānāpraharaṇaiścograi rathahastyaśvasādinaḥ |
sarvato'bhyādravankarṇaṃ parivārya jighāṃsayā || 8-33-24||

MHB 8-33-25

स पाण्डवानां प्रवरैः सर्वतः समभिद्रुतः ।
उदैरयद्ब्राह्ममस्त्रं शरैः संपूरयन्दिशः ॥ ८-३३-२५॥
sa pāṇḍavānāṃ pravaraiḥ sarvataḥ samabhidrutaḥ |
udairayadbrāhmamastraṃ śaraiḥ saṃpūrayandiśaḥ || 8-33-25||

MHB 8-33-26

ततः शरमहाज्वालो वीर्योष्मा कर्णपावकः ।
निर्दहन्पाण्डववनं चारु पर्यचरद्रणे ॥ ८-३३-२६॥
tataḥ śaramahājvālo vīryoṣmā karṇapāvakaḥ |
nirdahanpāṇḍavavanaṃ cāru paryacaradraṇe || 8-33-26||

MHB 8-33-27

स संवार्य महास्त्राणि महेष्वासो महात्मनाम् ।
प्रहस्य पुरुषेन्द्रस्य शरैश्चिच्छेद कार्मुकम् ॥ ८-३३-२७॥
sa saṃvārya mahāstrāṇi maheṣvāso mahātmanām |
prahasya puruṣendrasya śaraiściccheda kārmukam || 8-33-27||

MHB 8-33-28

ततः संधाय नवतिं निमेषान्नतपर्वणाम् ।
बिभेद कवचं राज्ञो रणे कर्णः शितैः शरैः ॥ ८-३३-२८॥
tataḥ saṃdhāya navatiṃ nimeṣānnataparvaṇām |
bibheda kavacaṃ rājño raṇe karṇaḥ śitaiḥ śaraiḥ || 8-33-28||

MHB 8-33-29

तद्वर्म हेमविकृतं रराज निपतत्तदा ।
सविद्युदभ्रं सवितुः शिष्टं वातहतं यथा ॥ ८-३३-२९॥
tadvarma hemavikṛtaṃ rarāja nipatattadā |
savidyudabhraṃ savituḥ śiṣṭaṃ vātahataṃ yathā || 8-33-29||

MHB 8-33-30

तदङ्गं पुरुषेन्द्रस्य भ्रष्टवर्म व्यरोचत ।
रत्नैरलंकृतं दिव्यैर्व्यभ्रं निशि यथा नभः ॥ ८-३३-३०॥
tadaṅgaṃ puruṣendrasya bhraṣṭavarma vyarocata |
ratnairalaṃkṛtaṃ divyairvyabhraṃ niśi yathā nabhaḥ || 8-33-30||

MHB 8-33-31

स विवर्मा शरैः पार्थो रुधिरेण समुक्षितः ।
क्रुद्धः सर्वायसीं शक्तिं चिक्षेपाधिरथिं प्रति ॥ ८-३३-३१॥
sa vivarmā śaraiḥ pārtho rudhireṇa samukṣitaḥ |
kruddhaḥ sarvāyasīṃ śaktiṃ cikṣepādhirathiṃ prati || 8-33-31||

MHB 8-33-32

तां ज्वलन्तीमिवाकाशे शरैश्चिच्छेद सप्तभिः ।
सा छिन्ना भूमिमपतन्महेष्वासस्य सायकैः ॥ ८-३३-३२॥
tāṃ jvalantīmivākāśe śaraiściccheda saptabhiḥ |
sā chinnā bhūmimapatanmaheṣvāsasya sāyakaiḥ || 8-33-32||

MHB 8-33-33

ततो बाह्वोर्ललाटे च हृदि चैव युधिष्ठिरः ।
चतुर्भिस्तोमरैः कर्णं ताडयित्वा मुदानदत् ॥ ८-३३-३३॥
tato bāhvorlalāṭe ca hṛdi caiva yudhiṣṭhiraḥ |
caturbhistomaraiḥ karṇaṃ tāḍayitvā mudānadat || 8-33-33||

MHB 8-33-34

उद्भिन्नरुधिरः कर्णः क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् ।
ध्वजं चिच्छेद भल्लेन त्रिभिर्विव्याध पाण्डवम् ।
इषुधी चास्य चिच्छेद रथं च तिलशोऽच्छिनत् ॥ ८-३३-३४॥
udbhinnarudhiraḥ karṇaḥ kruddhaḥ sarpa iva śvasan |
dhvajaṃ ciccheda bhallena tribhirvivyādha pāṇḍavam |
iṣudhī cāsya ciccheda rathaṃ ca tilaśo'cchinat || 8-33-34||

MHB 8-33-35

एवं पार्थो व्यपायात्स निहतप्रार्ष्टिसारथिः ।
अशक्नुवन्प्रमुखतः स्थातुं कर्णस्य दुर्मनाः ॥ ८-३३-३५॥
evaṃ pārtho vyapāyātsa nihataprārṣṭisārathiḥ |
aśaknuvanpramukhataḥ sthātuṃ karṇasya durmanāḥ || 8-33-35||

MHB 8-33-36

तमभिद्रुत्य राधेयः स्कन्धं संस्पृश्य पाणिना ।
अब्रवीत्प्रहसन्राजन्कुत्सयन्निव पाण्डवम् ॥ ८-३३-३६॥
tamabhidrutya rādheyaḥ skandhaṃ saṃspṛśya pāṇinā |
abravītprahasanrājankutsayanniva pāṇḍavam || 8-33-36||

MHB 8-33-37

कथं नाम कुले जातः क्षत्रधर्मे व्यवस्थितः ।
प्रजह्यात्समरे शत्रून्प्राणान्रक्षन्महाहवे ॥ ८-३३-३७॥
kathaṃ nāma kule jātaḥ kṣatradharme vyavasthitaḥ |
prajahyātsamare śatrūnprāṇānrakṣanmahāhave || 8-33-37||

MHB 8-33-38

न भवान्क्षत्रधर्मेषु कुशलोऽसीति मे मतिः ।
ब्राह्मे बले भवान्युक्तः स्वाध्याये यज्ञकर्मणि ॥ ८-३३-३८॥
na bhavānkṣatradharmeṣu kuśalo'sīti me matiḥ |
brāhme bale bhavānyuktaḥ svādhyāye yajñakarmaṇi || 8-33-38||

MHB 8-33-39

मा स्म युध्यस्व कौन्तेय मा च वीरान्समासदः ।
मा चैनानप्रियं ब्रूहि मा च व्रज महारणम् ॥ ८-३३-३९॥
mā sma yudhyasva kaunteya mā ca vīrānsamāsadaḥ |
mā cainānapriyaṃ brūhi mā ca vraja mahāraṇam || 8-33-39||

MHB 8-33-40

एवमुक्त्वा ततः पार्थं विसृज्य च महाबलः ।
न्यहनत्पाण्डवीं सेनां वज्रहस्त इवासुरीम् ।
ततः प्रायाद्द्रुतं राजन्व्रीडन्निव जनेश्वरः ॥ ८-३३-४०॥
evamuktvā tataḥ pārthaṃ visṛjya ca mahābalaḥ |
nyahanatpāṇḍavīṃ senāṃ vajrahasta ivāsurīm |
tataḥ prāyāddrutaṃ rājanvrīḍanniva janeśvaraḥ || 8-33-40||

MHB 8-33-41

अथ प्रयान्तं राजानमन्वयुस्ते तदाच्युतम् ।
चेदिपाण्डवपाञ्चालाः सात्यकिश्च महारथः ।
द्रौपदेयास्तथा शूरा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥ ८-३३-४१॥
atha prayāntaṃ rājānamanvayuste tadācyutam |
cedipāṇḍavapāñcālāḥ sātyakiśca mahārathaḥ |
draupadeyāstathā śūrā mādrīputrau ca pāṇḍavau || 8-33-41||

MHB 8-33-42

ततो युधिष्ठिरानीकं दृष्ट्वा कर्णः पराङ्मुखम् ।
कुरुभिः सहितो वीरैः पृष्ठगैः पृष्ठमन्वयात् ॥ ८-३३-४२॥
tato yudhiṣṭhirānīkaṃ dṛṣṭvā karṇaḥ parāṅmukham |
kurubhiḥ sahito vīraiḥ pṛṣṭhagaiḥ pṛṣṭhamanvayāt || 8-33-42||

MHB 8-33-43

शङ्खभेरीनिनादैश्च कार्मुकाणां च निस्वनैः ।
बभूव धार्तराष्ट्राणां सिंहनादरवस्तदा ॥ ८-३३-४३॥
śaṅkhabherīninādaiśca kārmukāṇāṃ ca nisvanaiḥ |
babhūva dhārtarāṣṭrāṇāṃ siṃhanādaravastadā || 8-33-43||

MHB 8-33-44

युधिष्ठिरस्तु कौरव्य रथमारुह्य सत्वरः ।
श्रुतकीर्तेर्महाराज दृष्टवान्कर्णविक्रमम् ॥ ८-३३-४४॥
yudhiṣṭhirastu kauravya rathamāruhya satvaraḥ |
śrutakīrtermahārāja dṛṣṭavānkarṇavikramam || 8-33-44||

MHB 8-33-45

काल्यमानं बलं दृष्ट्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
तान्योधानब्रवीत्क्रुद्धो हतैनं वै सहस्रशः ॥ ८-३३-४५॥
kālyamānaṃ balaṃ dṛṣṭvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
tānyodhānabravītkruddho hatainaṃ vai sahasraśaḥ || 8-33-45||

MHB 8-33-46

ततो राज्ञाभ्यनुज्ञाताः पाण्डवानां महारथाः ।
भीमसेनमुखाः सर्वे पुत्रांस्ते प्रत्युपाद्रवन् ॥ ८-३३-४६॥
tato rājñābhyanujñātāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ |
bhīmasenamukhāḥ sarve putrāṃste pratyupādravan || 8-33-46||

MHB 8-33-47

अभवत्तुमुलः शब्दो योधानां तत्र भारत ।
हस्त्यश्वरथपत्तीनां शस्त्राणां च ततस्ततः ॥ ८-३३-४७॥
abhavattumulaḥ śabdo yodhānāṃ tatra bhārata |
hastyaśvarathapattīnāṃ śastrāṇāṃ ca tatastataḥ || 8-33-47||

MHB 8-33-48

उत्तिष्ठत प्रहरत प्रैताभिपततेति च ।
इति ब्रुवाणा अन्योन्यं जघ्नुर्योधा रणाजिरे ॥ ८-३३-४८॥
uttiṣṭhata praharata praitābhipatateti ca |
iti bruvāṇā anyonyaṃ jaghnuryodhā raṇājire || 8-33-48||

MHB 8-33-49

अभ्रच्छायेव तत्रासीच्छरवृष्टिभिरम्बरे ।
समावृत्तैर्नरवरैर्निघ्नद्भिरितरेतरम् ॥ ८-३३-४९॥
abhracchāyeva tatrāsīccharavṛṣṭibhirambare |
samāvṛttairnaravarairnighnadbhiritaretaram || 8-33-49||

MHB 8-33-50

विपताकाध्वजच्छत्रा व्यश्वसूतायुधा रणे ।
व्यङ्गाङ्गावयवाः पेतुः क्षितौ क्षीणा हतेश्वराः ॥ ८-३३-५०॥
vipatākādhvajacchatrā vyaśvasūtāyudhā raṇe |
vyaṅgāṅgāvayavāḥ petuḥ kṣitau kṣīṇā hateśvarāḥ || 8-33-50||

MHB 8-33-51

प्रवराणीव शैलानां शिखराणि द्विपोत्तमाः ।
सारोहा निहताः पेतुर्वज्रभिन्ना इवाद्रयः ॥ ८-३३-५१॥
pravarāṇīva śailānāṃ śikharāṇi dvipottamāḥ |
sārohā nihatāḥ peturvajrabhinnā ivādrayaḥ || 8-33-51||

MHB 8-33-52

छिन्नभिन्नविपर्यस्तैर्वर्मालंकारविग्रहैः ।
सारोहास्तुरगाः पेतुर्हतवीराः सहस्रशः ॥ ८-३३-५२॥
chinnabhinnaviparyastairvarmālaṃkāravigrahaiḥ |
sārohāsturagāḥ peturhatavīrāḥ sahasraśaḥ || 8-33-52||

MHB 8-33-53

विप्रविद्धायुधाङ्गाश्च द्विरदाश्वरथैर्हताः ।
प्रतिवीरैश्च संमर्दे पत्तिसंघाः सहस्रशः ॥ ८-३३-५३॥
vipraviddhāyudhāṅgāśca dviradāśvarathairhatāḥ |
prativīraiśca saṃmarde pattisaṃghāḥ sahasraśaḥ || 8-33-53||

MHB 8-33-54

विशालायतताम्राक्षैः पद्मेन्दुसदृशाननैः ।
शिरोभिर्युद्धशौण्डानां सर्वतः संस्तृता मही ॥ ८-३३-५४॥
viśālāyatatāmrākṣaiḥ padmendusadṛśānanaiḥ |
śirobhiryuddhaśauṇḍānāṃ sarvataḥ saṃstṛtā mahī || 8-33-54||

MHB 8-33-55

तथा तु वितते व्योम्नि निस्वनं शुश्रुवुर्जनाः ।
विमानैरप्सरःसंघैर्गीतवादित्रनिस्वनैः ॥ ८-३३-५५॥
tathā tu vitate vyomni nisvanaṃ śuśruvurjanāḥ |
vimānairapsaraḥsaṃghairgītavāditranisvanaiḥ || 8-33-55||

MHB 8-33-56

हतान्कृत्तानभिमुखान्वीरान्वीरैः सहस्रशः ।
आरोप्यारोप्य गच्छन्ति विमानेष्वप्सरोगणाः ॥ ८-३३-५६॥
hatānkṛttānabhimukhānvīrānvīraiḥ sahasraśaḥ |
āropyāropya gacchanti vimāneṣvapsarogaṇāḥ || 8-33-56||

MHB 8-33-57

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं प्रत्यक्षं स्वर्गलिप्सया ।
प्रहृष्टमनसः शूराः क्षिप्रं जग्मुः परस्परम् ॥ ८-३३-५७॥
taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ pratyakṣaṃ svargalipsayā |
prahṛṣṭamanasaḥ śūrāḥ kṣipraṃ jagmuḥ parasparam || 8-33-57||

MHB 8-33-58

रथिनो रथिभिः सार्धं चित्रं युयुधुराहवे ।
पत्तयः पत्तिभिर्नागा नागैः सह हयैर्हयाः ॥ ८-३३-५८॥
rathino rathibhiḥ sārdhaṃ citraṃ yuyudhurāhave |
pattayaḥ pattibhirnāgā nāgaiḥ saha hayairhayāḥ || 8-33-58||

MHB 8-33-59

एवं प्रवृत्ते संग्रामे गजवाजिजनक्षये ।
सैन्ये च रजसा व्याप्ते स्वे स्वाञ्जघ्नुः परे परान् ॥ ८-३३-५९॥
evaṃ pravṛtte saṃgrāme gajavājijanakṣaye |
sainye ca rajasā vyāpte sve svāñjaghnuḥ pare parān || 8-33-59||

MHB 8-33-60

कचाकचि बभौ युद्धं दन्तादन्ति नखानखि ।
मुष्टियुद्धं नियुद्धं च देहपाप्मविनाशनम् ॥ ८-३३-६०॥
kacākaci babhau yuddhaṃ dantādanti nakhānakhi |
muṣṭiyuddhaṃ niyuddhaṃ ca dehapāpmavināśanam || 8-33-60||

MHB 8-33-61

तथा वर्तति संग्रामे गजवाजिजनक्षये ।
नराश्वगजदेहेभ्यः प्रसृता लोहितापगा ।
नराश्वगजदेहान्सा व्युवाह पतितान्बहून् ॥ ८-३३-६१॥
tathā vartati saṃgrāme gajavājijanakṣaye |
narāśvagajadehebhyaḥ prasṛtā lohitāpagā |
narāśvagajadehānsā vyuvāha patitānbahūn || 8-33-61||

MHB 8-33-62

नराश्वगजसंबाधे नराश्वगजसादिनाम् ।
लोहितोदा महाघोरा नदी लोहितकर्दमा ।
नराश्वगजदेहान्सा वहन्ती भीरुभीषणी ॥ ८-३३-६२॥
narāśvagajasaṃbādhe narāśvagajasādinām |
lohitodā mahāghorā nadī lohitakardamā |
narāśvagajadehānsā vahantī bhīrubhīṣaṇī || 8-33-62||

MHB 8-33-63

तस्याः परमपारं च व्रजन्ति विजयैषिणः ।
गाधेन च प्लवन्तश्च निमज्ज्योन्मज्ज्य चापरे ॥ ८-३३-६३॥
tasyāḥ paramapāraṃ ca vrajanti vijayaiṣiṇaḥ |
gādhena ca plavantaśca nimajjyonmajjya cāpare || 8-33-63||

MHB 8-33-64

ते तु लोहितदिग्धाङ्गा रक्तवर्मायुधाम्बराः ।
सस्नुस्तस्यां पपुश्चासृङ्मम्लुश्च भरतर्षभ ॥ ८-३३-६४॥
te tu lohitadigdhāṅgā raktavarmāyudhāmbarāḥ |
sasnustasyāṃ papuścāsṛṅmamluśca bharatarṣabha || 8-33-64||

MHB 8-33-65

रथानश्वान्नरान्नागानायुधाभरणानि च ।
वसनान्यथ वर्माणि हन्यमानान्हतानपि ।
भूमिं खं द्यां दिशश्चैव प्रायः पश्याम लोहितम् ॥ ८-३३-६५॥
rathānaśvānnarānnāgānāyudhābharaṇāni ca |
vasanānyatha varmāṇi hanyamānānhatānapi |
bhūmiṃ khaṃ dyāṃ diśaścaiva prāyaḥ paśyāma lohitam || 8-33-65||

MHB 8-33-66

लोहितस्य तु गन्धेन स्पर्शेन च रसेन च ।
रूपेण चातिरिक्तेन शब्देन च विसर्पता ।
विषादः सुमहानासीत्प्रायः सैन्यस्य भारत ॥ ८-३३-६६॥
lohitasya tu gandhena sparśena ca rasena ca |
rūpeṇa cātiriktena śabdena ca visarpatā |
viṣādaḥ sumahānāsītprāyaḥ sainyasya bhārata || 8-33-66||

MHB 8-33-67

तत्तु विप्रहतं सैन्यं भीमसेनमुखैस्तव ।
भूयः समाद्रवन्वीराः सात्यकिप्रमुखा रथाः ॥ ८-३३-६७॥
tattu viprahataṃ sainyaṃ bhīmasenamukhaistava |
bhūyaḥ samādravanvīrāḥ sātyakipramukhā rathāḥ || 8-33-67||

MHB 8-33-68

तेषामापततां वेगमविषह्य महात्मनाम् ।
पुत्राणां ते महत्सैन्यमासीद्राजन्पराङ्मुखम् ॥ ८-३३-६८॥
teṣāmāpatatāṃ vegamaviṣahya mahātmanām |
putrāṇāṃ te mahatsainyamāsīdrājanparāṅmukham || 8-33-68||

MHB 8-33-69

तत्प्रकीर्णरथाश्वेभं नरवाजिसमाकुलम् ।
विध्वस्तचर्मकवचं प्रविद्धायुधकार्मुकम् ॥ ८-३३-६९॥
tatprakīrṇarathāśvebhaṃ naravājisamākulam |
vidhvastacarmakavacaṃ praviddhāyudhakārmukam || 8-33-69||

MHB 8-33-70

व्यद्रवत्तावकं सैन्यं लोड्यमानं समन्ततः ।
सिंहार्दितं महारण्ये यथा गजकुलं तथा ॥ ८-३३-७०॥
vyadravattāvakaṃ sainyaṃ loḍyamānaṃ samantataḥ |
siṃhārditaṃ mahāraṇye yathā gajakulaṃ tathā || 8-33-70||

Adhyaya: 34/69 (42)

MHB 8-34-1

संजय उवाच ।
तानभिद्रवतो दृष्ट्वा पाण्डवांस्तावकं बलम् ।
क्रोशतस्तव पुत्रस्य न स्म राजन्न्यवर्तत ॥ ८-३४-१॥
saṃjaya uvāca |
tānabhidravato dṛṣṭvā pāṇḍavāṃstāvakaṃ balam |
krośatastava putrasya na sma rājannyavartata || 8-34-1||

MHB 8-34-2

ततः पक्षात्प्रपक्षाच्च प्रपक्षैश्चापि दक्षिणात् ।
उदस्तशस्त्राः कुरवो भीममभ्यद्रवन्रणे ॥ ८-३४-२॥
tataḥ pakṣātprapakṣācca prapakṣaiścāpi dakṣiṇāt |
udastaśastrāḥ kuravo bhīmamabhyadravanraṇe || 8-34-2||

MHB 8-34-3

कर्णोऽपि दृष्ट्वा द्रवतो धार्तराष्ट्रान्पराङ्मुखान् ।
हंसवर्णान्हयाग्र्यांस्तान्प्रैषीद्यत्र वृकोदरम् ॥ ८-३४-३॥
karṇo'pi dṛṣṭvā dravato dhārtarāṣṭrānparāṅmukhān |
haṃsavarṇānhayāgryāṃstānpraiṣīdyatra vṛkodaram || 8-34-3||

MHB 8-34-4

ते प्रेषिता महाराज शल्येनाहवशोभिना ।
भीमसेनरथं प्राप्य समसज्जन्त वाजिनः ॥ ८-३४-४॥
te preṣitā mahārāja śalyenāhavaśobhinā |
bhīmasenarathaṃ prāpya samasajjanta vājinaḥ || 8-34-4||

MHB 8-34-5

दृष्ट्वा कर्णं समायान्तं भीमः क्रोधसमन्वितः ।
मतिं दध्रे विनाशाय कर्णस्य भरतर्षभ ॥ ८-३४-५॥
dṛṣṭvā karṇaṃ samāyāntaṃ bhīmaḥ krodhasamanvitaḥ |
matiṃ dadhre vināśāya karṇasya bharatarṣabha || 8-34-5||

MHB 8-34-6

सोऽब्रवीत्सात्यकिं वीरं धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ।
एनं रक्षत राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
संशयान्महतो मुक्तं कथंचित्प्रेक्षतो मम ॥ ८-३४-६॥
so'bravītsātyakiṃ vīraṃ dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam |
enaṃ rakṣata rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
saṃśayānmahato muktaṃ kathaṃcitprekṣato mama || 8-34-6||

MHB 8-34-7

अग्रतो मे कृतो राजा छिन्नसर्वपरिच्छदः ।
दुर्योधनस्य प्रीत्यर्थं राधेयेन दुरात्मना ॥ ८-३४-७॥
agrato me kṛto rājā chinnasarvaparicchadaḥ |
duryodhanasya prītyarthaṃ rādheyena durātmanā || 8-34-7||

MHB 8-34-8

अन्तमद्य करिष्यामि तस्य दुःखस्य पार्षत ।
हन्ता वास्मि रणे कर्णं स वा मां निहनिष्यति ।
संग्रामेण सुघोरेण सत्यमेतद्ब्रवीमि वः ॥ ८-३४-८॥
antamadya kariṣyāmi tasya duḥkhasya pārṣata |
hantā vāsmi raṇe karṇaṃ sa vā māṃ nihaniṣyati |
saṃgrāmeṇa sughoreṇa satyametadbravīmi vaḥ || 8-34-8||

MHB 8-34-9

राजानमद्य भवतां न्यासभूतं ददामि वै ।
अस्य संरक्षणे सर्वे यतध्वं विगतज्वराः ॥ ८-३४-९॥
rājānamadya bhavatāṃ nyāsabhūtaṃ dadāmi vai |
asya saṃrakṣaṇe sarve yatadhvaṃ vigatajvarāḥ || 8-34-9||

MHB 8-34-10

एवमुक्त्वा महाबाहुः प्रायादाधिरथिं प्रति ।
सिंहनादेन महता सर्वाः संनादयन्दिशः ॥ ८-३४-१०॥
evamuktvā mahābāhuḥ prāyādādhirathiṃ prati |
siṃhanādena mahatā sarvāḥ saṃnādayandiśaḥ || 8-34-10||

MHB 8-34-11

दृष्ट्वा त्वरितमायान्तं भीमं युद्धाभिनन्दिनम् ।
सूतपुत्रमथोवाच मद्राणामीश्वरो विभुः ॥ ८-३४-११॥
dṛṣṭvā tvaritamāyāntaṃ bhīmaṃ yuddhābhinandinam |
sūtaputramathovāca madrāṇāmīśvaro vibhuḥ || 8-34-11||

MHB 8-34-12

पश्य कर्ण महाबाहुं क्रुद्धं पाण्डवनन्दनम् ।
दीर्घकालार्जितं क्रोधं मोक्तुकामं त्वयि ध्रुवम् ॥ ८-३४-१२॥
paśya karṇa mahābāhuṃ kruddhaṃ pāṇḍavanandanam |
dīrghakālārjitaṃ krodhaṃ moktukāmaṃ tvayi dhruvam || 8-34-12||

MHB 8-34-13

ईदृशं नास्य रूपं मे दृष्टपूर्वं कदाचन ।
अभिमन्यौ हते कर्ण राक्षसे वा घटोत्कचे ॥ ८-३४-१३॥
īdṛśaṃ nāsya rūpaṃ me dṛṣṭapūrvaṃ kadācana |
abhimanyau hate karṇa rākṣase vā ghaṭotkace || 8-34-13||

MHB 8-34-14

त्रैलोक्यस्य समस्तस्य शक्तः क्रुद्धो निवारणे ।
बिभर्ति यादृशं रूपं कालाग्निसदृशं शुभम् ॥ ८-३४-१४॥
trailokyasya samastasya śaktaḥ kruddho nivāraṇe |
bibharti yādṛśaṃ rūpaṃ kālāgnisadṛśaṃ śubham || 8-34-14||

MHB 8-34-15

इति ब्रुवति राधेयं मद्राणामीश्वरे नृप ।
अभ्यवर्तत वै कर्णं क्रोधदीप्तो वृकोदरः ॥ ८-३४-१५॥
iti bruvati rādheyaṃ madrāṇāmīśvare nṛpa |
abhyavartata vai karṇaṃ krodhadīpto vṛkodaraḥ || 8-34-15||

MHB 8-34-16

तथागतं तु संप्रेक्ष्य भीमं युद्धाभिनन्दिनम् ।
अब्रवीद्वचनं शल्यं राधेयः प्रहसन्निव ॥ ८-३४-१६॥
tathāgataṃ tu saṃprekṣya bhīmaṃ yuddhābhinandinam |
abravīdvacanaṃ śalyaṃ rādheyaḥ prahasanniva || 8-34-16||

MHB 8-34-17

यदुक्तं वचनं मेऽद्य त्वया मद्रजनेश्वर ।
भीमसेनं प्रति विभो तत्सत्यं नात्र संशयः ॥ ८-३४-१७॥
yaduktaṃ vacanaṃ me'dya tvayā madrajaneśvara |
bhīmasenaṃ prati vibho tatsatyaṃ nātra saṃśayaḥ || 8-34-17||

MHB 8-34-18

एष शूरश्च वीरश्च क्रोधनश्च वृकोदरः ।
निरपेक्षः शरीरे च प्राणतश्च बलाधिकः ॥ ८-३४-१८॥
eṣa śūraśca vīraśca krodhanaśca vṛkodaraḥ |
nirapekṣaḥ śarīre ca prāṇataśca balādhikaḥ || 8-34-18||

MHB 8-34-19

अज्ञातवासं वसता विराटनगरे तदा ।
द्रौपद्याः प्रियकामेन केवलं बाहुसंश्रयात् ।
गूढभावं समाश्रित्य कीचकः सगणो हतः ॥ ८-३४-१९॥
ajñātavāsaṃ vasatā virāṭanagare tadā |
draupadyāḥ priyakāmena kevalaṃ bāhusaṃśrayāt |
gūḍhabhāvaṃ samāśritya kīcakaḥ sagaṇo hataḥ || 8-34-19||

MHB 8-34-20

सोऽद्य संग्रामशिरसि संनद्धः क्रोधमूर्च्छितः ।
किंकरोद्यतदण्डेन मृत्युनापि व्रजेद्रणम् ॥ ८-३४-२०॥
so'dya saṃgrāmaśirasi saṃnaddhaḥ krodhamūrcchitaḥ |
kiṃkarodyatadaṇḍena mṛtyunāpi vrajedraṇam || 8-34-20||

MHB 8-34-21

चिरकालाभिलषितो ममायं तु मनोरथः ।
अर्जुनं समरे हन्यां मां वा हन्याद्धनंजयः ।
स मे कदाचिदद्यैव भवेद्भीमसमागमात् ॥ ८-३४-२१॥
cirakālābhilaṣito mamāyaṃ tu manorathaḥ |
arjunaṃ samare hanyāṃ māṃ vā hanyāddhanaṃjayaḥ |
sa me kadācidadyaiva bhavedbhīmasamāgamāt || 8-34-21||

MHB 8-34-22

निहते भीमसेने तु यदि वा विरथीकृते ।
अभियास्यति मां पार्थस्तन्मे साधु भविष्यति ।
अत्र यन्मन्यसे प्राप्तं तच्छीघ्रं संप्रधारय ॥ ८-३४-२२॥
nihate bhīmasene tu yadi vā virathīkṛte |
abhiyāsyati māṃ pārthastanme sādhu bhaviṣyati |
atra yanmanyase prāptaṃ tacchīghraṃ saṃpradhāraya || 8-34-22||

MHB 8-34-23

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं राधेयस्य महात्मनः ।
उवाच वचनं शल्यः सूतपुत्रं तथागतम् ॥ ८-३४-२३॥
etacchrutvā tu vacanaṃ rādheyasya mahātmanaḥ |
uvāca vacanaṃ śalyaḥ sūtaputraṃ tathāgatam || 8-34-23||

MHB 8-34-24

अभियासि महाबाहो भीमसेनं महाबलम् ।
निरस्य भीमसेनं तु ततः प्राप्स्यसि फल्गुनम् ॥ ८-३४-२४॥
abhiyāsi mahābāho bhīmasenaṃ mahābalam |
nirasya bhīmasenaṃ tu tataḥ prāpsyasi phalgunam || 8-34-24||

MHB 8-34-25

यस्ते कामोऽभिलषितश्चिरात्प्रभृति हृद्गतः ।
स वै संपत्स्यते कर्ण सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ८-३४-२५॥
yaste kāmo'bhilaṣitaścirātprabhṛti hṛdgataḥ |
sa vai saṃpatsyate karṇa satyametadbravīmi te || 8-34-25||

MHB 8-34-26

एवमुक्ते ततः कर्णः शल्यं पुनरभाषत ।
हन्ताहमर्जुनं संख्ये मां वा हन्ता धनंजयः ।
युद्धे मनः समाधाय याहि याहीत्यचोदयत् ॥ ८-३४-२६॥
evamukte tataḥ karṇaḥ śalyaṃ punarabhāṣata |
hantāhamarjunaṃ saṃkhye māṃ vā hantā dhanaṃjayaḥ |
yuddhe manaḥ samādhāya yāhi yāhītyacodayat || 8-34-26||

MHB 8-34-27

ततः प्रायाद्रथेनाशु शल्यस्तत्र विशां पते ।
यत्र भीमो महेष्वासो व्यद्रावयत वाहिनीम् ॥ ८-३४-२७॥
tataḥ prāyādrathenāśu śalyastatra viśāṃ pate |
yatra bhīmo maheṣvāso vyadrāvayata vāhinīm || 8-34-27||

MHB 8-34-28

ततस्तूर्यनिनादश्च भेरीणां च महास्वनः ।
उदतिष्ठत राजेन्द्र कर्णभीमसमागमे ॥ ८-३४-२८॥
tatastūryaninādaśca bherīṇāṃ ca mahāsvanaḥ |
udatiṣṭhata rājendra karṇabhīmasamāgame || 8-34-28||

MHB 8-34-29

भीमसेनोऽथ संक्रुद्धस्तव सैन्यं दुरासदम् ।
नाराचैर्विमलैस्तीक्ष्णैर्दिशः प्राद्रावयद्बली ॥ ८-३४-२९॥
bhīmaseno'tha saṃkruddhastava sainyaṃ durāsadam |
nārācairvimalaistīkṣṇairdiśaḥ prādrāvayadbalī || 8-34-29||

MHB 8-34-30

स संनिपातस्तुमुलो भीमरूपो विशां पते ।
आसीद्रौद्रो महाराज कर्णपाण्डवयोर्मृधे ।
ततो मुहूर्ताद्राजेन्द्र पाण्डवः कर्णमाद्रवत् ॥ ८-३४-३०॥
sa saṃnipātastumulo bhīmarūpo viśāṃ pate |
āsīdraudro mahārāja karṇapāṇḍavayormṛdhe |
tato muhūrtādrājendra pāṇḍavaḥ karṇamādravat || 8-34-30||

MHB 8-34-31

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य कर्णो वैकर्तनो वृषः ।
आजघानोरसि क्रुद्धो नाराचेन स्तनान्तरे ।
पुनश्चैनममेयात्मा शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ८-३४-३१॥
tamāpatantaṃ saṃprekṣya karṇo vaikartano vṛṣaḥ |
ājaghānorasi kruddho nārācena stanāntare |
punaścainamameyātmā śaravarṣairavākirat || 8-34-31||

MHB 8-34-32

स विद्धः सूतपुत्रेण छादयामास पत्रिभिः ।
विव्याध निशितैः कर्ण नवभिर्नतपर्वभिः ॥ ८-३४-३२॥
sa viddhaḥ sūtaputreṇa chādayāmāsa patribhiḥ |
vivyādha niśitaiḥ karṇa navabhirnataparvabhiḥ || 8-34-32||

MHB 8-34-33

तस्य कर्णो धनुर्मध्ये द्विधा चिच्छेद पत्रिणा ।
अथ तं छिन्नधन्वानमभ्यविध्यत्स्तनान्तरे ।
नाराचेन सुतीक्ष्णेन सर्वावरणभेदिना ॥ ८-३४-३३॥
tasya karṇo dhanurmadhye dvidhā ciccheda patriṇā |
atha taṃ chinnadhanvānamabhyavidhyatstanāntare |
nārācena sutīkṣṇena sarvāvaraṇabhedinā || 8-34-33||

MHB 8-34-34

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय सूतपुत्रं वृकोदरः ।
राजन्मर्मसु मर्मज्ञो विद्ध्वा सुनिशितैः शरैः ।
ननाद बलवन्नादं कम्पयन्निव रोदसी ॥ ८-३४-३४॥
so'nyatkārmukamādāya sūtaputraṃ vṛkodaraḥ |
rājanmarmasu marmajño viddhvā suniśitaiḥ śaraiḥ |
nanāda balavannādaṃ kampayanniva rodasī || 8-34-34||

MHB 8-34-35

तं कर्णः पञ्चविंशत्या नाराचानां समार्दयत् ।
मदोत्कटं वने दृप्तमुल्काभिरिव कुञ्जरम् ॥ ८-३४-३५॥
taṃ karṇaḥ pañcaviṃśatyā nārācānāṃ samārdayat |
madotkaṭaṃ vane dṛptamulkābhiriva kuñjaram || 8-34-35||

MHB 8-34-36

ततः सायकभिन्नाङ्गः पाण्डवः क्रोधमूर्च्छितः ।
संरम्भामर्षताम्राक्षः सूतपुत्रवधेच्छया ॥ ८-३४-३६॥
tataḥ sāyakabhinnāṅgaḥ pāṇḍavaḥ krodhamūrcchitaḥ |
saṃrambhāmarṣatāmrākṣaḥ sūtaputravadhecchayā || 8-34-36||

MHB 8-34-37

स कार्मुके महावेगं भारसाधनमुत्तमम् ।
गिरीणामपि भेत्तारं सायकं समयोजयत् ॥ ८-३४-३७॥
sa kārmuke mahāvegaṃ bhārasādhanamuttamam |
girīṇāmapi bhettāraṃ sāyakaṃ samayojayat || 8-34-37||

MHB 8-34-38

विकृष्य बलवच्चापमा कर्णादतिमारुतिः ।
तं मुमोच महेष्वासः क्रुद्धः कर्णजिघांसया ॥ ८-३४-३८॥
vikṛṣya balavaccāpamā karṇādatimārutiḥ |
taṃ mumoca maheṣvāsaḥ kruddhaḥ karṇajighāṃsayā || 8-34-38||

MHB 8-34-39

स विसृष्टो बलवता बाणो वज्राशनिस्वनः ।
अदारयद्रणे कर्णं वज्रवेग इवाचलम् ॥ ८-३४-३९॥
sa visṛṣṭo balavatā bāṇo vajrāśanisvanaḥ |
adārayadraṇe karṇaṃ vajravega ivācalam || 8-34-39||

MHB 8-34-40

स भीमसेनाभिहतो सूतपुत्रः कुरूद्वह ।
निषसाद रथोपस्थे विसंज्ञः पृतनापतिः ॥ ८-३४-४०॥
sa bhīmasenābhihato sūtaputraḥ kurūdvaha |
niṣasāda rathopasthe visaṃjñaḥ pṛtanāpatiḥ || 8-34-40||

MHB 8-34-41

ततो मद्राधिपो दृष्ट्वा विसंज्ञं सूतनन्दनम् ।
अपोवाह रथेनाजौ कर्णमाहवशोभिनम् ॥ ८-३४-४१॥
tato madrādhipo dṛṣṭvā visaṃjñaṃ sūtanandanam |
apovāha rathenājau karṇamāhavaśobhinam || 8-34-41||

MHB 8-34-42

ततः पराजिते कर्णे धार्तराष्ट्रीं महाचमूम् ।
व्यद्रावयद्भीमसेनो यथेन्द्रो दानवीं चमूम् ॥ ८-३४-४२॥
tataḥ parājite karṇe dhārtarāṣṭrīṃ mahācamūm |
vyadrāvayadbhīmaseno yathendro dānavīṃ camūm || 8-34-42||

Adhyaya: 35/69 (60)

MHB 8-35-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
सुदुष्करमिदं कर्म कृतं भीमेन संजय ।
येन कर्णो महाबाहू रथोपस्थे निपातितः ॥ ८-३५-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
suduṣkaramidaṃ karma kṛtaṃ bhīmena saṃjaya |
yena karṇo mahābāhū rathopasthe nipātitaḥ || 8-35-1||

MHB 8-35-2

कर्णो ह्येको रणे हन्ता सृञ्जयान्पाण्डवैः सह ।
इति दुर्योधनः सूत प्राब्रवीन्मां मुहुर्मुहुः ॥ ८-३५-२॥
karṇo hyeko raṇe hantā sṛñjayānpāṇḍavaiḥ saha |
iti duryodhanaḥ sūta prābravīnmāṃ muhurmuhuḥ || 8-35-2||

MHB 8-35-3

पराजितं तु राधेयं दृष्ट्वा भीमेन संयुगे ।
ततः परं किमकरोत्पुत्रो दुर्योधनो मम ॥ ८-३५-३॥
parājitaṃ tu rādheyaṃ dṛṣṭvā bhīmena saṃyuge |
tataḥ paraṃ kimakarotputro duryodhano mama || 8-35-3||

MHB 8-35-4

संजय उवाच ।
विभ्रान्तं प्रेक्ष्य राधेयं सूतपुत्रं महाहवे ।
महत्या सेनया राजन्सोदर्यान्समभाषत ॥ ८-३५-४॥
saṃjaya uvāca |
vibhrāntaṃ prekṣya rādheyaṃ sūtaputraṃ mahāhave |
mahatyā senayā rājansodaryānsamabhāṣata || 8-35-4||

MHB 8-35-5

शीघ्रं गच्छत भद्रं वो राधेयं परिरक्षत ।
भीमसेनभयागाधे मज्जन्तं व्यसनार्णवे ॥ ८-३५-५॥
śīghraṃ gacchata bhadraṃ vo rādheyaṃ parirakṣata |
bhīmasenabhayāgādhe majjantaṃ vyasanārṇave || 8-35-5||

MHB 8-35-6

ते तु राज्ञा समादिष्टा भीमसेनजिघांसवः ।
अभ्यवर्तन्त संक्रुद्धाः पतंगा इव पावकम् ॥ ८-३५-६॥
te tu rājñā samādiṣṭā bhīmasenajighāṃsavaḥ |
abhyavartanta saṃkruddhāḥ pataṃgā iva pāvakam || 8-35-6||

MHB 8-35-7

श्रुतायुर्दुर्धरः क्राथो विवित्सुर्विकटः समः ।
निषङ्गी कवची पाशी तथा नन्दोपनन्दकौ ॥ ८-३५-७॥
śrutāyurdurdharaḥ krātho vivitsurvikaṭaḥ samaḥ |
niṣaṅgī kavacī pāśī tathā nandopanandakau || 8-35-7||

MHB 8-35-8

दुष्प्रधर्षः सुबाहुश्च वातवेगसुवर्चसौ ।
धनुर्ग्राहो दुर्मदश्च तथा सत्त्वसमः सहः ॥ ८-३५-८॥
duṣpradharṣaḥ subāhuśca vātavegasuvarcasau |
dhanurgrāho durmadaśca tathā sattvasamaḥ sahaḥ || 8-35-8||

MHB 8-35-9

एते रथैः परिवृता वीर्यवन्तो महाबलाः ।
भीमसेनं समासाद्य समन्तात्पर्यवारयन् ।
ते व्यमुञ्चञ्शरव्रातान्नानालिङ्गान्समन्ततः ॥ ८-३५-९॥
ete rathaiḥ parivṛtā vīryavanto mahābalāḥ |
bhīmasenaṃ samāsādya samantātparyavārayan |
te vyamuñcañśaravrātānnānāliṅgānsamantataḥ || 8-35-9||

MHB 8-35-10

स तैरभ्यर्द्यमानस्तु भीमसेनो महाबलः ।
तेषामापततां क्षिप्रं सुतानां ते नराधिप ।
रथैः पञ्चाशता सार्धं पञ्चाशन्न्यहनद्रथान् ॥ ८-३५-१०॥
sa tairabhyardyamānastu bhīmaseno mahābalaḥ |
teṣāmāpatatāṃ kṣipraṃ sutānāṃ te narādhipa |
rathaiḥ pañcāśatā sārdhaṃ pañcāśannyahanadrathān || 8-35-10||

MHB 8-35-11

विवित्सोस्तु ततः क्रुद्धो भल्लेनापाहरच्छिरः ।
सकुण्डलशिरस्त्राणं पूर्णचन्द्रोपमं तदा ।
भीमेन च महाराज स पपात हतो भुवि ॥ ८-३५-११॥
vivitsostu tataḥ kruddho bhallenāpāharacchiraḥ |
sakuṇḍalaśirastrāṇaṃ pūrṇacandropamaṃ tadā |
bhīmena ca mahārāja sa papāta hato bhuvi || 8-35-11||

MHB 8-35-12

तं दृष्ट्वा निहतं शूरं भ्रातरः सर्वतः प्रभो ।
अभ्यद्रवन्त समरे भीमं भीमपराक्रमम् ॥ ८-३५-१२॥
taṃ dṛṣṭvā nihataṃ śūraṃ bhrātaraḥ sarvataḥ prabho |
abhyadravanta samare bhīmaṃ bhīmaparākramam || 8-35-12||

MHB 8-35-13

ततोऽपराभ्यां भल्लाभ्यां पुत्रयोस्ते महाहवे ।
जहार समरे प्राणान्भीमो भीमपराक्रमः ॥ ८-३५-१३॥
tato'parābhyāṃ bhallābhyāṃ putrayoste mahāhave |
jahāra samare prāṇānbhīmo bhīmaparākramaḥ || 8-35-13||

MHB 8-35-14

तौ धरामन्वपद्येतां वातरुग्णाविव द्रुमौ ।
विकटश्च समश्चोभौ देवगर्भसमौ नृप ॥ ८-३५-१४॥
tau dharāmanvapadyetāṃ vātarugṇāviva drumau |
vikaṭaśca samaścobhau devagarbhasamau nṛpa || 8-35-14||

MHB 8-35-15

ततस्तु त्वरितो भीमः क्राथं निन्ये यमक्षयम् ।
नाराचेन सुतीक्ष्णेन स हतो न्यपतद्भुवि ॥ ८-३५-१५॥
tatastu tvarito bhīmaḥ krāthaṃ ninye yamakṣayam |
nārācena sutīkṣṇena sa hato nyapatadbhuvi || 8-35-15||

MHB 8-35-16

हाहाकारस्ततस्तीव्रः संबभूव जनेश्वर ।
वध्यमानेषु ते राजंस्तदा पुत्रेषु धन्विषु ॥ ८-३५-१६॥
hāhākārastatastīvraḥ saṃbabhūva janeśvara |
vadhyamāneṣu te rājaṃstadā putreṣu dhanviṣu || 8-35-16||

MHB 8-35-17

तेषां संलुलिते सैन्ये भीमसेनो महाबलः ।
नन्दोपनन्दौ समरे प्रापयद्यमसादनम् ॥ ८-३५-१७॥
teṣāṃ saṃlulite sainye bhīmaseno mahābalaḥ |
nandopanandau samare prāpayadyamasādanam || 8-35-17||

MHB 8-35-18

ततस्ते प्राद्रवन्भीताः पुत्रास्ते विह्वलीकृताः ।
भीमसेनं रणे दृष्ट्वा कालान्तकयमोपमम् ॥ ८-३५-१८॥
tataste prādravanbhītāḥ putrāste vihvalīkṛtāḥ |
bhīmasenaṃ raṇe dṛṣṭvā kālāntakayamopamam || 8-35-18||

MHB 8-35-19

पुत्रांस्ते निहतान्दृष्ट्वा सूतपुत्रो महामनाः ।
हंसवर्णान्हयान्भूयः प्राहिणोद्यत्र पाण्डवः ॥ ८-३५-१९॥
putrāṃste nihatāndṛṣṭvā sūtaputro mahāmanāḥ |
haṃsavarṇānhayānbhūyaḥ prāhiṇodyatra pāṇḍavaḥ || 8-35-19||

MHB 8-35-20

ते प्रेषिता महाराज मद्रराजेन वाजिनः ।
भीमसेनरथं प्राप्य समसज्जन्त वेगिताः ॥ ८-३५-२०॥
te preṣitā mahārāja madrarājena vājinaḥ |
bhīmasenarathaṃ prāpya samasajjanta vegitāḥ || 8-35-20||

MHB 8-35-21

स संनिपातस्तुमुलो घोररूपो विशां पते ।
आसीद्रौद्रो महाराज कर्णपाण्डवयोर्मृधे ॥ ८-३५-२१॥
sa saṃnipātastumulo ghorarūpo viśāṃ pate |
āsīdraudro mahārāja karṇapāṇḍavayormṛdhe || 8-35-21||

MHB 8-35-22

दृष्ट्वा मम महाराज तौ समेतौ महारथौ ।
आसीद्बुद्धिः कथं नूनमेतदद्य भविष्यति ॥ ८-३५-२२॥
dṛṣṭvā mama mahārāja tau sametau mahārathau |
āsīdbuddhiḥ kathaṃ nūnametadadya bhaviṣyati || 8-35-22||

MHB 8-35-23

ततो मुहूर्ताद्राजेन्द्र नातिकृच्छ्राद्धसन्निव ।
विरथं भीमकर्माणं भीमं कर्णश्चकार ह ॥ ८-३५-२३॥
tato muhūrtādrājendra nātikṛcchrāddhasanniva |
virathaṃ bhīmakarmāṇaṃ bhīmaṃ karṇaścakāra ha || 8-35-23||

MHB 8-35-24

विरथो भरतश्रेष्ठः प्रहसन्ननिलोपमः ।
गदाहस्तो महाबाहुरपतत्स्यन्दनोत्तमात् ॥ ८-३५-२४॥
viratho bharataśreṣṭhaḥ prahasannanilopamaḥ |
gadāhasto mahābāhurapatatsyandanottamāt || 8-35-24||

MHB 8-35-25

नागान्सप्तशतान्राजन्नीषादन्तान्प्रहारिणः ।
व्यधमत्सहसा भीमः क्रुद्धरूपः परंतपः ॥ ८-३५-२५॥
nāgānsaptaśatānrājannīṣādantānprahāriṇaḥ |
vyadhamatsahasā bhīmaḥ kruddharūpaḥ paraṃtapaḥ || 8-35-25||

MHB 8-35-26

दन्तवेष्टेषु नेत्रेषु कम्भेषु स कटेषु च ।
मर्मस्वपि च मर्मज्ञो निनदन्व्यधमद्भृशम् ॥ ८-३५-२६॥
dantaveṣṭeṣu netreṣu kambheṣu sa kaṭeṣu ca |
marmasvapi ca marmajño ninadanvyadhamadbhṛśam || 8-35-26||

MHB 8-35-27

ततस्ते प्राद्रवन्भीताः प्रतीपं प्रहिताः पुनः ।
महामात्रैस्तमावव्रुर्मेघा इव दिवाकरम् ॥ ८-३५-२७॥
tataste prādravanbhītāḥ pratīpaṃ prahitāḥ punaḥ |
mahāmātraistamāvavrurmeghā iva divākaram || 8-35-27||

MHB 8-35-28

तान्स सप्तशतान्नागान्सारोहायुधकेतनान् ।
भूमिष्ठो गदया जघ्ने शरन्मेघानिवानिलः ॥ ८-३५-२८॥
tānsa saptaśatānnāgānsārohāyudhaketanān |
bhūmiṣṭho gadayā jaghne śaranmeghānivānilaḥ || 8-35-28||

MHB 8-35-29

ततः सुबलपुत्रस्य नागानतिबलान्पुनः ।
पोथयामास कौन्तेयो द्वापञ्चाशतमाहवे ॥ ८-३५-२९॥
tataḥ subalaputrasya nāgānatibalānpunaḥ |
pothayāmāsa kaunteyo dvāpañcāśatamāhave || 8-35-29||

MHB 8-35-30

तथा रथशतं साग्रं पत्तींश्च शतशोऽपरान् ।
न्यहनत्पाण्डवो युद्धे तापयंस्तव वाहिनीम् ॥ ८-३५-३०॥
tathā rathaśataṃ sāgraṃ pattīṃśca śataśo'parān |
nyahanatpāṇḍavo yuddhe tāpayaṃstava vāhinīm || 8-35-30||

MHB 8-35-31

प्रताप्यमानं सूर्येण भीमेन च महात्मना ।
तव सैन्यं संचुकोच चर्म वह्निगतं यथा ॥ ८-३५-३१॥
pratāpyamānaṃ sūryeṇa bhīmena ca mahātmanā |
tava sainyaṃ saṃcukoca carma vahnigataṃ yathā || 8-35-31||

MHB 8-35-32

ते भीमभयसंत्रस्तास्तावका भरतर्षभ ।
विहाय समरे भीमं दुद्रुवुर्वै दिशो दश ॥ ८-३५-३२॥
te bhīmabhayasaṃtrastāstāvakā bharatarṣabha |
vihāya samare bhīmaṃ dudruvurvai diśo daśa || 8-35-32||

MHB 8-35-33

रथाः पञ्चशताश्चान्ये ह्रादिनश्चर्मवर्मिणः ।
भीममभ्यद्रवंस्तूर्णं शरपूगैः समन्ततः ॥ ८-३५-३३॥
rathāḥ pañcaśatāścānye hrādinaścarmavarmiṇaḥ |
bhīmamabhyadravaṃstūrṇaṃ śarapūgaiḥ samantataḥ || 8-35-33||

MHB 8-35-34

तान्ससूतरथान्सर्वान्सपताकाध्वजायुधान् ।
पोथयामास गदया भीमो विष्णुरिवासुरान् ॥ ८-३५-३४॥
tānsasūtarathānsarvānsapatākādhvajāyudhān |
pothayāmāsa gadayā bhīmo viṣṇurivāsurān || 8-35-34||

MHB 8-35-35

ततः शकुनिनिर्दिष्टाः सादिनः शूरसंमताः ।
त्रिसाहस्रा ययुर्भीमं शक्त्यृष्टिप्रासपाणयः ॥ ८-३५-३५॥
tataḥ śakuninirdiṣṭāḥ sādinaḥ śūrasaṃmatāḥ |
trisāhasrā yayurbhīmaṃ śaktyṛṣṭiprāsapāṇayaḥ || 8-35-35||

MHB 8-35-36

तान्प्रत्युद्गम्य यवनानश्वारोहान्वरारिहा ।
विचरन्विविधान्मार्गान्घातयामास पोथयन् ॥ ८-३५-३६॥
tānpratyudgamya yavanānaśvārohānvarārihā |
vicaranvividhānmārgānghātayāmāsa pothayan || 8-35-36||

MHB 8-35-37

तेषामासीन्महाञ्शब्दस्ताडितानां च सार्वशः ।
असिभिश्छिद्यमानानां नडानामिव भारत ॥ ८-३५-३७॥
teṣāmāsīnmahāñśabdastāḍitānāṃ ca sārvaśaḥ |
asibhiśchidyamānānāṃ naḍānāmiva bhārata || 8-35-37||

MHB 8-35-38

एवं सुबलपुत्रस्य त्रिसाहस्रान्हयोत्तमान् ।
हत्वान्यं रथमास्थाय क्रुद्धो राधेयमभ्ययात् ॥ ८-३५-३८॥
evaṃ subalaputrasya trisāhasrānhayottamān |
hatvānyaṃ rathamāsthāya kruddho rādheyamabhyayāt || 8-35-38||

MHB 8-35-39

कर्णोऽपि समरे राजन्धर्मपुत्रमरिंदमम् ।
शरैः प्रच्छादयामास सारथिं चाप्यपातयत् ॥ ८-३५-३९॥
karṇo'pi samare rājandharmaputramariṃdamam |
śaraiḥ pracchādayāmāsa sārathiṃ cāpyapātayat || 8-35-39||

MHB 8-35-40

ततः संप्रद्रुतं संख्ये रथं दृष्ट्वा महारथः ।
अन्वधावत्किरन्बाणैः कङ्कपत्रैरजिह्मगैः ॥ ८-३५-४०॥
tataḥ saṃpradrutaṃ saṃkhye rathaṃ dṛṣṭvā mahārathaḥ |
anvadhāvatkiranbāṇaiḥ kaṅkapatrairajihmagaiḥ || 8-35-40||

MHB 8-35-41

राजानमभि धावन्तं शरैरावृत्य रोदसी ।
क्रुद्धः प्रच्छादयामास शरजालेन मारुतिः ॥ ८-३५-४१॥
rājānamabhi dhāvantaṃ śarairāvṛtya rodasī |
kruddhaḥ pracchādayāmāsa śarajālena mārutiḥ || 8-35-41||

MHB 8-35-42

संनिवृत्तस्ततस्तूर्णं राधेयः शत्रुकर्शनः ।
भीमं प्रच्छादयामास समन्तान्निशितैः शरैः ॥ ८-३५-४२॥
saṃnivṛttastatastūrṇaṃ rādheyaḥ śatrukarśanaḥ |
bhīmaṃ pracchādayāmāsa samantānniśitaiḥ śaraiḥ || 8-35-42||

MHB 8-35-43

भीमसेनरथव्यग्रं कर्णं भारत सात्यकिः ।
अभ्यर्दयदमेयात्मा पार्ष्णिग्रहणकारणात् ।
अभ्यवर्तत कर्णस्तमर्दितोऽपि शरैर्भृशम् ॥ ८-३५-४३॥
bhīmasenarathavyagraṃ karṇaṃ bhārata sātyakiḥ |
abhyardayadameyātmā pārṣṇigrahaṇakāraṇāt |
abhyavartata karṇastamardito'pi śarairbhṛśam || 8-35-43||

MHB 8-35-44

तावन्योन्यं समासाद्य वृषभौ सर्वधन्विनाम् ।
विसृजन्तौ शरांश्चित्रान्विभ्राजेतां मनस्विनौ ॥ ८-३५-४४॥
tāvanyonyaṃ samāsādya vṛṣabhau sarvadhanvinām |
visṛjantau śarāṃścitrānvibhrājetāṃ manasvinau || 8-35-44||

MHB 8-35-45

ताभ्यां वियति राजेन्द्र विततं भीमदर्शनम् ।
क्रौञ्चपृष्ठारुणं रौद्रं बाणजालं व्यदृश्यत ॥ ८-३५-४५॥
tābhyāṃ viyati rājendra vitataṃ bhīmadarśanam |
krauñcapṛṣṭhāruṇaṃ raudraṃ bāṇajālaṃ vyadṛśyata || 8-35-45||

MHB 8-35-46

नैव सूर्यप्रभां खं वा न दिशः प्रदिशः कुतः ।
प्राज्ञासिष्म वयं ताभ्यां शरैर्मुक्तैः सहस्रशः ॥ ८-३५-४६॥
naiva sūryaprabhāṃ khaṃ vā na diśaḥ pradiśaḥ kutaḥ |
prājñāsiṣma vayaṃ tābhyāṃ śarairmuktaiḥ sahasraśaḥ || 8-35-46||

MHB 8-35-47

मध्याह्ने तपतो राजन्भास्करस्य महाप्रभाः ।
हृताः सर्वाः शरौघैस्तैः कर्णमाधवयोस्तदा ॥ ८-३५-४७॥
madhyāhne tapato rājanbhāskarasya mahāprabhāḥ |
hṛtāḥ sarvāḥ śaraughaistaiḥ karṇamādhavayostadā || 8-35-47||

MHB 8-35-48

सौबलं कृतवर्माणं द्रौणिमाधिरथिं कृपम् ।
संसक्तान्पाण्डवैर्दृष्ट्वा निवृत्ताः कुरवः पुनः ॥ ८-३५-४८॥
saubalaṃ kṛtavarmāṇaṃ drauṇimādhirathiṃ kṛpam |
saṃsaktānpāṇḍavairdṛṣṭvā nivṛttāḥ kuravaḥ punaḥ || 8-35-48||

MHB 8-35-49

तेषामापततां शब्दस्तीव्र आसीद्विशां पते ।
उद्धूतानां यथा वृष्ट्या सागराणां भयावहः ॥ ८-३५-४९॥
teṣāmāpatatāṃ śabdastīvra āsīdviśāṃ pate |
uddhūtānāṃ yathā vṛṣṭyā sāgarāṇāṃ bhayāvahaḥ || 8-35-49||

MHB 8-35-50

ते सेने भृशसंविग्ने दृष्ट्वान्योन्यं महारणे ।
हर्षेण महता युक्ते परिगृह्य परस्परम् ॥ ८-३५-५०॥
te sene bhṛśasaṃvigne dṛṣṭvānyonyaṃ mahāraṇe |
harṣeṇa mahatā yukte parigṛhya parasparam || 8-35-50||

MHB 8-35-51

ततः प्रववृते युद्धं मध्यं प्राप्ते दिवाकरे ।
यादृशं न कदाचिद्धि दृष्टपूर्वं न च श्रुतम् ॥ ८-३५-५१॥
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ madhyaṃ prāpte divākare |
yādṛśaṃ na kadāciddhi dṛṣṭapūrvaṃ na ca śrutam || 8-35-51||

MHB 8-35-52

बलौघस्तु समासाद्य बलौघं सहसा रणे ।
उपासर्पत वेगेन जलौघ इव सागरम् ॥ ८-३५-५२॥
balaughastu samāsādya balaughaṃ sahasā raṇe |
upāsarpata vegena jalaugha iva sāgaram || 8-35-52||

MHB 8-35-53

आसीन्निनादः सुमहान्बलौघानां परस्परम् ।
गर्जतां सागरौघाणां यथा स्यान्निस्वनो महान् ॥ ८-३५-५३॥
āsīnninādaḥ sumahānbalaughānāṃ parasparam |
garjatāṃ sāgaraughāṇāṃ yathā syānnisvano mahān || 8-35-53||

MHB 8-35-54

ते तु सेने समासाद्य वेगवत्यौ परस्परम् ।
एकीभावमनुप्राप्ते नद्याविव समागमे ॥ ८-३५-५४॥
te tu sene samāsādya vegavatyau parasparam |
ekībhāvamanuprāpte nadyāviva samāgame || 8-35-54||

MHB 8-35-55

ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं विशां पते ।
कुरूणां पाण्डवानां च लिप्सतां सुमहद्यशः ॥ ८-३५-५५॥
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ viśāṃ pate |
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca lipsatāṃ sumahadyaśaḥ || 8-35-55||

MHB 8-35-56

कुरूणां गर्जतां तत्र अविच्छेदकृता गिरः ।
श्रूयन्ते विविधा राजन्नामान्युद्दिश्य भारत ॥ ८-३५-५६॥
kurūṇāṃ garjatāṃ tatra avicchedakṛtā giraḥ |
śrūyante vividhā rājannāmānyuddiśya bhārata || 8-35-56||

MHB 8-35-57

यस्य यद्धि रणे न्यङ्गं पितृतो मातृतोऽपि वा ।
कर्मतः शीलतो वापि स तच्छ्रावयते युधि ॥ ८-३५-५७॥
yasya yaddhi raṇe nyaṅgaṃ pitṛto mātṛto'pi vā |
karmataḥ śīlato vāpi sa tacchrāvayate yudhi || 8-35-57||

MHB 8-35-58

तान्दृष्ट्वा समरे शूरांस्तर्जयानान्परस्परम् ।
अभवन्मे मती राजन्नैषामस्तीति जीवितम् ॥ ८-३५-५८॥
tāndṛṣṭvā samare śūrāṃstarjayānānparasparam |
abhavanme matī rājannaiṣāmastīti jīvitam || 8-35-58||

MHB 8-35-59

तेषां दृष्ट्वा तु क्रुद्धानां वपूंष्यमिततेजसाम् ।
अभवन्मे भयं तीव्रं कथमेतद्भविष्यति ॥ ८-३५-५९॥
teṣāṃ dṛṣṭvā tu kruddhānāṃ vapūṃṣyamitatejasām |
abhavanme bhayaṃ tīvraṃ kathametadbhaviṣyati || 8-35-59||

MHB 8-35-60

ततस्ते पाण्डवा राजन्कौरवाश्च महारथाः ।
ततक्षुः सायकैस्तीक्ष्णैर्निघ्नन्तो हि परस्परम् ॥ ८-३५-६०॥
tataste pāṇḍavā rājankauravāśca mahārathāḥ |
tatakṣuḥ sāyakaistīkṣṇairnighnanto hi parasparam || 8-35-60||

Adhyaya: 36/69 (40)

MHB 8-36-1

संजय उवाच ।
क्षत्रियास्ते महाराज परस्परवधैषिणः ।
अन्योन्यं समरे जघ्नुः कृतवैराः परस्परम् ॥ ८-३६-१॥
saṃjaya uvāca |
kṣatriyāste mahārāja parasparavadhaiṣiṇaḥ |
anyonyaṃ samare jaghnuḥ kṛtavairāḥ parasparam || 8-36-1||

MHB 8-36-2

रथौघाश्च हयौघाश्च नरौघाश्च समन्ततः ।
गजौघाश्च महाराज संसक्ताः स्म परस्परम् ॥ ८-३६-२॥
rathaughāśca hayaughāśca naraughāśca samantataḥ |
gajaughāśca mahārāja saṃsaktāḥ sma parasparam || 8-36-2||

MHB 8-36-3

गदानां परिघाणां च कणपानां च सर्पताम् ।
प्रासानां भिण्डिपालानां भुशुण्डीनां च सर्वशः ॥ ८-३६-३॥
gadānāṃ parighāṇāṃ ca kaṇapānāṃ ca sarpatām |
prāsānāṃ bhiṇḍipālānāṃ bhuśuṇḍīnāṃ ca sarvaśaḥ || 8-36-3||

MHB 8-36-4

संपातं चान्वपश्याम संग्रामे भृशदारुणे ।
शलभा इव संपेतुः समन्ताच्छरवृष्टयः ॥ ८-३६-४॥
saṃpātaṃ cānvapaśyāma saṃgrāme bhṛśadāruṇe |
śalabhā iva saṃpetuḥ samantāccharavṛṣṭayaḥ || 8-36-4||

MHB 8-36-5

नागा नागान्समासाद्य व्यधमन्त परस्परम् ।
हया हयांश्च समरे रथिनो रथिनस्तथा ।
पत्तयः पत्तिसंघैश्च हयसंघैर्हयास्तथा ॥ ८-३६-५॥
nāgā nāgānsamāsādya vyadhamanta parasparam |
hayā hayāṃśca samare rathino rathinastathā |
pattayaḥ pattisaṃghaiśca hayasaṃghairhayāstathā || 8-36-5||

MHB 8-36-6

पत्तयो रथमातङ्गान्रथा हस्त्यश्वमेव च ।
नागाश्च समरे त्र्यङ्गं ममृदुः शीघ्रगा नृप ॥ ८-३६-६॥
pattayo rathamātaṅgānrathā hastyaśvameva ca |
nāgāśca samare tryaṅgaṃ mamṛduḥ śīghragā nṛpa || 8-36-6||

MHB 8-36-7

पततां तत्र शूराणां क्रोशतां च परस्परम् ।
घोरमायोधनं जज्ञे पशूनां वैशसं यथा ॥ ८-३६-७॥
patatāṃ tatra śūrāṇāṃ krośatāṃ ca parasparam |
ghoramāyodhanaṃ jajñe paśūnāṃ vaiśasaṃ yathā || 8-36-7||

MHB 8-36-8

रुधिरेण समास्तीर्णा भाति भारत मेदिनी ।
शक्रगोपगणाकीर्णा प्रावृषीव यथा धरा ॥ ८-३६-८॥
rudhireṇa samāstīrṇā bhāti bhārata medinī |
śakragopagaṇākīrṇā prāvṛṣīva yathā dharā || 8-36-8||

MHB 8-36-9

यथा वा वाससी शुक्ले महारजनरञ्जिते ।
बिभृयाद्युवतिः श्यामा तद्वदासीद्वसुंधरा ।
मांसशोणितचित्रेव शातकौम्भमयीव च ॥ ८-३६-९॥
yathā vā vāsasī śukle mahārajanarañjite |
bibhṛyādyuvatiḥ śyāmā tadvadāsīdvasuṃdharā |
māṃsaśoṇitacitreva śātakaumbhamayīva ca || 8-36-9||

MHB 8-36-10

छिन्नानां चोत्तमाङ्गानां बाहूनां चोरुभिः सह ।
कुण्डलानां प्रविद्धानां भूषणानां च भारत ॥ ८-३६-१०॥
chinnānāṃ cottamāṅgānāṃ bāhūnāṃ corubhiḥ saha |
kuṇḍalānāṃ praviddhānāṃ bhūṣaṇānāṃ ca bhārata || 8-36-10||

MHB 8-36-11

निष्काणामधिसूत्राणां शरीराणां च धन्विनाम् ।
वर्मणां सपताकानां संघास्तत्रापतन्भुवि ॥ ८-३६-११॥
niṣkāṇāmadhisūtrāṇāṃ śarīrāṇāṃ ca dhanvinām |
varmaṇāṃ sapatākānāṃ saṃghāstatrāpatanbhuvi || 8-36-11||

MHB 8-36-12

गजान्गजाः समासाद्य विषाणाग्रैरदारयन् ।
विषाणाभिहतास्ते च भ्राजन्ते द्विरदा यथा ॥ ८-३६-१२॥
gajāngajāḥ samāsādya viṣāṇāgrairadārayan |
viṣāṇābhihatāste ca bhrājante dviradā yathā || 8-36-12||

MHB 8-36-13

रुधिरेणावसिक्ताङ्गा गैरिकप्रस्रवा इव ।
यथा भ्राजन्ति स्यन्दन्तः पर्वता धातुमण्डिताः ॥ ८-३६-१३॥
rudhireṇāvasiktāṅgā gairikaprasravā iva |
yathā bhrājanti syandantaḥ parvatā dhātumaṇḍitāḥ || 8-36-13||

MHB 8-36-14

तोमरान्गजिभिर्मुक्तान्प्रतीपानास्थितान्बहून् ।
हस्तैर्विचेरुस्ते नागा बभञ्जुश्चापरे तथा ॥ ८-३६-१४॥
tomarāngajibhirmuktānpratīpānāsthitānbahūn |
hastairviceruste nāgā babhañjuścāpare tathā || 8-36-14||

MHB 8-36-15

नाराचैश्छिन्नवर्माणो भ्राजन्ते स्म गजोत्तमाः ।
हिमागमे महाराज व्यभ्रा इव महीधराः ॥ ८-३६-१५॥
nārācaiśchinnavarmāṇo bhrājante sma gajottamāḥ |
himāgame mahārāja vyabhrā iva mahīdharāḥ || 8-36-15||

MHB 8-36-16

शरैः कनकपुङ्खैस्तु चिता रेजुर्गजोत्तमाः ।
उल्काभिः संप्रदीप्ताग्राः पर्वता इव मारिष ॥ ८-३६-१६॥
śaraiḥ kanakapuṅkhaistu citā rejurgajottamāḥ |
ulkābhiḥ saṃpradīptāgrāḥ parvatā iva māriṣa || 8-36-16||

MHB 8-36-17

केचिदभ्याहता नागा नागैर्नगनिभा भुवि ।
निपेतुः समरे तस्मिन्पक्षवन्त इवाद्रयः ॥ ८-३६-१७॥
kecidabhyāhatā nāgā nāgairnaganibhā bhuvi |
nipetuḥ samare tasminpakṣavanta ivādrayaḥ || 8-36-17||

MHB 8-36-18

अपरे प्राद्रवन्नागाः शल्यार्ता व्रणपीडिताः ।
प्रतिमानैश्च कुम्भैश्च पेतुरुर्व्यां महाहवे ॥ ८-३६-१८॥
apare prādravannāgāḥ śalyārtā vraṇapīḍitāḥ |
pratimānaiśca kumbhaiśca petururvyāṃ mahāhave || 8-36-18||

MHB 8-36-19

निषेदुः सिंहवच्चान्ये नदन्तो भैरवान्रवान् ।
मम्लुश्च बहवो राजंश्चुकूजुश्चापरे तथा ॥ ८-३६-१९॥
niṣeduḥ siṃhavaccānye nadanto bhairavānravān |
mamluśca bahavo rājaṃścukūjuścāpare tathā || 8-36-19||

MHB 8-36-20

हयाश्च निहता बाणैः स्वर्णभाण्डपरिच्छदाः ।
निषेदुश्चैव मम्लुश्च बभ्रमुश्च दिशो दश ॥ ८-३६-२०॥
hayāśca nihatā bāṇaiḥ svarṇabhāṇḍaparicchadāḥ |
niṣeduścaiva mamluśca babhramuśca diśo daśa || 8-36-20||

MHB 8-36-21

अपरे कृष्यमाणाश्च विवेष्टन्तो महीतले ।
भावान्बहुविधांश्चक्रुस्ताडिताः शरतोमरैः ॥ ८-३६-२१॥
apare kṛṣyamāṇāśca viveṣṭanto mahītale |
bhāvānbahuvidhāṃścakrustāḍitāḥ śaratomaraiḥ || 8-36-21||

MHB 8-36-22

नरास्तु निहता भूमौ कूजन्तस्तत्र मारिष ।
दृष्ट्वा च बान्धवानन्ये पितॄनन्ये पितामहान् ॥ ८-३६-२२॥
narāstu nihatā bhūmau kūjantastatra māriṣa |
dṛṣṭvā ca bāndhavānanye pitṝnanye pitāmahān || 8-36-22||

MHB 8-36-23

धावमानान्परांश्चैव दृष्ट्वान्ये तत्र भारत ।
गोत्रनामानि ख्यातानि शशंसुरितरेतरम् ॥ ८-३६-२३॥
dhāvamānānparāṃścaiva dṛṣṭvānye tatra bhārata |
gotranāmāni khyātāni śaśaṃsuritaretaram || 8-36-23||

MHB 8-36-24

तेषां छिन्ना महाराज भुजाः कनकभूषणाः ।
उद्वेष्टन्ते विवेष्टन्ते पतन्ते चोत्पतन्ति च ॥ ८-३६-२४॥
teṣāṃ chinnā mahārāja bhujāḥ kanakabhūṣaṇāḥ |
udveṣṭante viveṣṭante patante cotpatanti ca || 8-36-24||

MHB 8-36-25

निपतन्ति तथा भूमौ स्फुरन्ति च सहस्रशः ।
वेगांश्चान्ये रणे चक्रुः स्फुरन्त इव पन्नगाः ॥ ८-३६-२५॥
nipatanti tathā bhūmau sphuranti ca sahasraśaḥ |
vegāṃścānye raṇe cakruḥ sphuranta iva pannagāḥ || 8-36-25||

MHB 8-36-26

ते भुजा भोगिभोगाभाश्चन्दनाक्ता विशां पते ।
लोहितार्द्रा भृशं रेजुस्तपनीयध्वजा इव ॥ ८-३६-२६॥
te bhujā bhogibhogābhāścandanāktā viśāṃ pate |
lohitārdrā bhṛśaṃ rejustapanīyadhvajā iva || 8-36-26||

MHB 8-36-27

वर्तमाने तथा घोरे संकुले सर्वतोदिशम् ।
अविज्ञाताः स्म युध्यन्ते विनिघ्नन्तः परस्परम् ॥ ८-३६-२७॥
vartamāne tathā ghore saṃkule sarvatodiśam |
avijñātāḥ sma yudhyante vinighnantaḥ parasparam || 8-36-27||

MHB 8-36-28

भौमेन रजसा कीर्णे शस्त्रसंपातसंकुले ।
नैव स्वे न परे राजन्व्यज्ञायन्त तमोवृते ॥ ८-३६-२८॥
bhaumena rajasā kīrṇe śastrasaṃpātasaṃkule |
naiva sve na pare rājanvyajñāyanta tamovṛte || 8-36-28||

MHB 8-36-29

तथा तदभवद्युद्धं घोररूपं भयानकम् ।
शोणितोदा महानद्यः प्रसस्रुस्तत्र चासकृत् ॥ ८-३६-२९॥
tathā tadabhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam |
śoṇitodā mahānadyaḥ prasasrustatra cāsakṛt || 8-36-29||

MHB 8-36-30

शीर्षपाषाणसंछन्नाः केशशैवलशाद्वलाः ।
अस्थिसंघातसंकीर्णा धनुःशरवरोत्तमाः ॥ ८-३६-३०॥
śīrṣapāṣāṇasaṃchannāḥ keśaśaivalaśādvalāḥ |
asthisaṃghātasaṃkīrṇā dhanuḥśaravarottamāḥ || 8-36-30||

MHB 8-36-31

मांसकर्दमपङ्काश्च शोणितौघाः सुदारुणाः ।
नदीः प्रवर्तयामासुर्यमराष्ट्रविवर्धनीः ॥ ८-३६-३१॥
māṃsakardamapaṅkāśca śoṇitaughāḥ sudāruṇāḥ |
nadīḥ pravartayāmāsuryamarāṣṭravivardhanīḥ || 8-36-31||

MHB 8-36-32

ता नद्यो घोररूपाश्च नयन्त्यो यमसादनम् ।
अवगाढा मज्जयन्त्यः क्षत्रस्याजनयन्भयम् ॥ ८-३६-३२॥
tā nadyo ghorarūpāśca nayantyo yamasādanam |
avagāḍhā majjayantyaḥ kṣatrasyājanayanbhayam || 8-36-32||

MHB 8-36-33

क्रव्यादानां नरव्याघ्र नर्दतां तत्र तत्र ह ।
घोरमायोधनं जज्ञे प्रेतराजपुरोपमम् ॥ ८-३६-३३॥
kravyādānāṃ naravyāghra nardatāṃ tatra tatra ha |
ghoramāyodhanaṃ jajñe pretarājapuropamam || 8-36-33||

MHB 8-36-34

उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्ततः ।
नृत्यन्ति वै भूतगणाः संतृप्ता मांसशोणितैः ॥ ८-३६-३४॥
utthitānyagaṇeyāni kabandhāni samantataḥ |
nṛtyanti vai bhūtagaṇāḥ saṃtṛptā māṃsaśoṇitaiḥ || 8-36-34||

MHB 8-36-35

पीत्वा च शोणितं तत्र वसां पीत्वा च भारत ।
मेदोमज्जावसातृप्तास्तृप्ता मांसस्य चैव हि ।
धावमानाश्च दृश्यन्ते काकगृध्रबलास्तथा ॥ ८-३६-३५॥
pītvā ca śoṇitaṃ tatra vasāṃ pītvā ca bhārata |
medomajjāvasātṛptāstṛptā māṃsasya caiva hi |
dhāvamānāśca dṛśyante kākagṛdhrabalāstathā || 8-36-35||

MHB 8-36-36

शूरास्तु समरे राजन्भयं त्यक्त्वा सुदुस्त्यजम् ।
योधव्रतसमाख्याताश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ॥ ८-३६-३६॥
śūrāstu samare rājanbhayaṃ tyaktvā sudustyajam |
yodhavratasamākhyātāścakruḥ karmāṇyabhītavat || 8-36-36||

MHB 8-36-37

शरशक्तिसमाकीर्णे क्रव्यादगणसंकुले ।
व्यचरन्त गणैः शूराः ख्यापयन्तः स्वपौरुषम् ॥ ८-३६-३७॥
śaraśaktisamākīrṇe kravyādagaṇasaṃkule |
vyacaranta gaṇaiḥ śūrāḥ khyāpayantaḥ svapauruṣam || 8-36-37||

MHB 8-36-38

अन्योन्यं श्रावयन्ति स्म नामगोत्राणि भारत ।
पितृनामानि च रणे गोत्रनामानि चाभितः ॥ ८-३६-३८॥
anyonyaṃ śrāvayanti sma nāmagotrāṇi bhārata |
pitṛnāmāni ca raṇe gotranāmāni cābhitaḥ || 8-36-38||

MHB 8-36-39

श्रावयन्तो हि बहवस्तत्र योधा विशां पते ।
अन्योन्यमवमृद्नन्तः शक्तितोमरपट्टिशैः ॥ ८-३६-३९॥
śrāvayanto hi bahavastatra yodhā viśāṃ pate |
anyonyamavamṛdnantaḥ śaktitomarapaṭṭiśaiḥ || 8-36-39||

MHB 8-36-40

वर्तमाने तदा युद्धे घोररूपे सुदारुणे ।
व्यषीदत्कौरवी सेना भिन्ना नौरिव सागरे ॥ ८-३६-४०॥
vartamāne tadā yuddhe ghorarūpe sudāruṇe |
vyaṣīdatkauravī senā bhinnā nauriva sāgare || 8-36-40||

Adhyaya: 37/69 (38)

MHB 8-37-1

संजय उवाच ।
वर्तमाने तदा युद्धे क्षत्रियाणां निमज्जने ।
गाण्डीवस्य महान्घोषः शुश्रुवे युधि मारिष ॥ ८-३७-१॥
saṃjaya uvāca |
vartamāne tadā yuddhe kṣatriyāṇāṃ nimajjane |
gāṇḍīvasya mahānghoṣaḥ śuśruve yudhi māriṣa || 8-37-1||

MHB 8-37-2

संशप्तकानां कदनमकरोद्यत्र पाण्डवः ।
कोसलानां तथा राजन्नारायणबलस्य च ॥ ८-३७-२॥
saṃśaptakānāṃ kadanamakarodyatra pāṇḍavaḥ |
kosalānāṃ tathā rājannārāyaṇabalasya ca || 8-37-2||

MHB 8-37-3

संशप्तकास्तु समरे शरवृष्टिं समन्ततः ।
अपातयन्पार्थमूर्ध्नि जयगृद्धाः प्रमन्यवः ॥ ८-३७-३॥
saṃśaptakāstu samare śaravṛṣṭiṃ samantataḥ |
apātayanpārthamūrdhni jayagṛddhāḥ pramanyavaḥ || 8-37-3||

MHB 8-37-4

तां वृष्टिं सहसा राजंस्तरसा धारयन्प्रभुः ।
व्यगाहत रणे पार्थो विनिघ्नन्रथिनां वरः ॥ ८-३७-४॥
tāṃ vṛṣṭiṃ sahasā rājaṃstarasā dhārayanprabhuḥ |
vyagāhata raṇe pārtho vinighnanrathināṃ varaḥ || 8-37-4||

MHB 8-37-5

निगृह्य तु रथानीकं कङ्कपत्रैः शिलाशितैः ।
आससाद रणे पार्थः सुशर्माणं महारथम् ॥ ८-३७-५॥
nigṛhya tu rathānīkaṃ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ |
āsasāda raṇe pārthaḥ suśarmāṇaṃ mahāratham || 8-37-5||

MHB 8-37-6

स तस्य शरवर्षाणि ववर्ष रथिनां वरः ।
तथा संशप्तकाश्चैव पार्थस्य समरे स्थिताः ॥ ८-३७-६॥
sa tasya śaravarṣāṇi vavarṣa rathināṃ varaḥ |
tathā saṃśaptakāścaiva pārthasya samare sthitāḥ || 8-37-6||

MHB 8-37-7

सुशर्मा तु ततः पार्थं विद्ध्वा नवभिराशुगैः ।
जनार्दनं त्रिभिर्बाणैरभ्यहन्दक्षिणे भुजे ।
ततोऽपरेण भल्लेन केतुं विव्याध मारिष ॥ ८-३७-७॥
suśarmā tu tataḥ pārthaṃ viddhvā navabhirāśugaiḥ |
janārdanaṃ tribhirbāṇairabhyahandakṣiṇe bhuje |
tato'pareṇa bhallena ketuṃ vivyādha māriṣa || 8-37-7||

MHB 8-37-8

स वानरवरो राजन्विश्वकर्मकृतो महान् ।
ननाद सुमहन्नादं भीषयन्वै ननर्द च ॥ ८-३७-८॥
sa vānaravaro rājanviśvakarmakṛto mahān |
nanāda sumahannādaṃ bhīṣayanvai nanarda ca || 8-37-8||

MHB 8-37-9

कपेस्तु निनदं श्रुत्वा संत्रस्ता तव वाहिनी ।
भयं विपुलमादाय निश्चेष्टा समपद्यत ॥ ८-३७-९॥
kapestu ninadaṃ śrutvā saṃtrastā tava vāhinī |
bhayaṃ vipulamādāya niśceṣṭā samapadyata || 8-37-9||

MHB 8-37-10

ततः सा शुशुभे सेना निश्चेष्टावस्थिता नृप ।
नानापुष्पसमाकीर्णं यथा चैत्ररथं वनम् ॥ ८-३७-१०॥
tataḥ sā śuśubhe senā niśceṣṭāvasthitā nṛpa |
nānāpuṣpasamākīrṇaṃ yathā caitrarathaṃ vanam || 8-37-10||

MHB 8-37-11

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां योधास्ते कुरुसत्तम ।
अर्जुनं सिषिचुर्बाणैः पर्वतं जलदा इव ।
परिवव्रुस्तदा सर्वे पाण्डवस्य महारथम् ॥ ८-३७-११॥
pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ yodhāste kurusattama |
arjunaṃ siṣicurbāṇaiḥ parvataṃ jaladā iva |
parivavrustadā sarve pāṇḍavasya mahāratham || 8-37-11||

MHB 8-37-12

ते हयान्रथचक्रे च रथेषाश्चापि भारत ।
निगृह्य बलवत्तूर्णं सिंहनादमथानदन् ॥ ८-३७-१२॥
te hayānrathacakre ca ratheṣāścāpi bhārata |
nigṛhya balavattūrṇaṃ siṃhanādamathānadan || 8-37-12||

MHB 8-37-13

अपरे जगृहुश्चैव केशवस्य महाभुजौ ।
पार्थमन्ये महाराज रथस्थं जगृहुर्मुदा ॥ ८-३७-१३॥
apare jagṛhuścaiva keśavasya mahābhujau |
pārthamanye mahārāja rathasthaṃ jagṛhurmudā || 8-37-13||

MHB 8-37-14

केशवस्तु तदा बाहू विधुन्वन्रणमूर्धनि ।
पातयामास तान्सर्वान्दुष्टहस्तीव हस्तिनः ॥ ८-३७-१४॥
keśavastu tadā bāhū vidhunvanraṇamūrdhani |
pātayāmāsa tānsarvānduṣṭahastīva hastinaḥ || 8-37-14||

MHB 8-37-15

ततः क्रुद्धो रणे पार्थः संवृतस्तैर्महारथैः ।
निगृहीतं रथं दृष्ट्वा केशवं चाप्यभिद्रुतम् ।
रथारूढांश्च सुबहून्पदातींश्चाप्यपातयत् ॥ ८-३७-१५॥
tataḥ kruddho raṇe pārthaḥ saṃvṛtastairmahārathaiḥ |
nigṛhītaṃ rathaṃ dṛṣṭvā keśavaṃ cāpyabhidrutam |
rathārūḍhāṃśca subahūnpadātīṃścāpyapātayat || 8-37-15||

MHB 8-37-16

आसन्नांश्च ततो योधाञ्शरैरासन्नयोधिभिः ।
च्यावयामास समरे केशवं चेदमब्रवीत् ॥ ८-३७-१६॥
āsannāṃśca tato yodhāñśarairāsannayodhibhiḥ |
cyāvayāmāsa samare keśavaṃ cedamabravīt || 8-37-16||

MHB 8-37-17

पश्य कृष्ण महाबाहो संशप्तकगणान्मया ।
कुर्वाणान्दारुणं कर्म वध्यमानान्सहस्रशः ॥ ८-३७-१७॥
paśya kṛṣṇa mahābāho saṃśaptakagaṇānmayā |
kurvāṇāndāruṇaṃ karma vadhyamānānsahasraśaḥ || 8-37-17||

MHB 8-37-18

रथबन्धमिमं घोरं पृथिव्यां नास्ति कश्चन ।
यः सहेत पुमाँल्लोके मदन्यो यदुपुंगव ॥ ८-३७-१८॥
rathabandhamimaṃ ghoraṃ pṛthivyāṃ nāsti kaścana |
yaḥ saheta pumā~lloke madanyo yadupuṃgava || 8-37-18||

MHB 8-37-19

इत्येवमुक्त्वा बीभत्सुर्देवदत्तमथाधमत् ।
पाञ्चजन्यं च कृष्णोऽपि पूरयन्निव रोदसी ॥ ८-३७-१९॥
ityevamuktvā bībhatsurdevadattamathādhamat |
pāñcajanyaṃ ca kṛṣṇo'pi pūrayanniva rodasī || 8-37-19||

MHB 8-37-20

तं तु शङ्खस्वनं श्रुत्वा संशप्तकवरूथिनी ।
संचचाल महाराज वित्रस्ता चाभवद्भृशम् ॥ ८-३७-२०॥
taṃ tu śaṅkhasvanaṃ śrutvā saṃśaptakavarūthinī |
saṃcacāla mahārāja vitrastā cābhavadbhṛśam || 8-37-20||

MHB 8-37-21

पदबन्धं ततश्चक्रे पाण्डवः परवीरहा ।
नागमस्त्रं महाराज संप्रोदीर्य मुहुर्मुहुः ॥ ८-३७-२१॥
padabandhaṃ tataścakre pāṇḍavaḥ paravīrahā |
nāgamastraṃ mahārāja saṃprodīrya muhurmuhuḥ || 8-37-21||

MHB 8-37-22

यानुद्दिश्य रणे पार्थः पदबन्धं चकार ह ।
ते बद्धाः पदबन्धेन पाण्डवेन महात्मना ।
निश्चेष्टा अभवन्राजन्नश्मसारमया इव ॥ ८-३७-२२॥
yānuddiśya raṇe pārthaḥ padabandhaṃ cakāra ha |
te baddhāḥ padabandhena pāṇḍavena mahātmanā |
niśceṣṭā abhavanrājannaśmasāramayā iva || 8-37-22||

MHB 8-37-23

निश्चेष्टांस्तु ततो योधानवधीत्पाण्डुनन्दनः ।
यथेन्द्रः समरे दैत्यांस्तारकस्य वधे पुरा ॥ ८-३७-२३॥
niśceṣṭāṃstu tato yodhānavadhītpāṇḍunandanaḥ |
yathendraḥ samare daityāṃstārakasya vadhe purā || 8-37-23||

MHB 8-37-24

ते वध्यमानाः समरे मुमुचुस्तं रथोत्तमम् ।
आयुधानि च सर्वाणि विस्रष्टुमुपचक्रमुः ॥ ८-३७-२४॥
te vadhyamānāḥ samare mumucustaṃ rathottamam |
āyudhāni ca sarvāṇi visraṣṭumupacakramuḥ || 8-37-24||

MHB 8-37-25

ततः सुशर्मा राजेन्द्र गृहीतां वीक्ष्य वाहिनीम् ।
सौपर्णमस्त्रं त्वरितः प्रादुश्चक्रे महारथः ॥ ८-३७-२५॥
tataḥ suśarmā rājendra gṛhītāṃ vīkṣya vāhinīm |
sauparṇamastraṃ tvaritaḥ prāduścakre mahārathaḥ || 8-37-25||

MHB 8-37-26

ततः सुपर्णाः संपेतुर्भक्षयन्तो भुजंगमान् ।
ते वै विदुद्रुवुर्नागा दृष्ट्वा तान्खचरान्नृप ॥ ८-३७-२६॥
tataḥ suparṇāḥ saṃpeturbhakṣayanto bhujaṃgamān |
te vai vidudruvurnāgā dṛṣṭvā tānkhacarānnṛpa || 8-37-26||

MHB 8-37-27

बभौ बलं तद्विमुक्तं पदबन्धाद्विशां पते ।
मेघवृन्दाद्यथा मुक्तो भास्करस्तापयन्प्रजाः ॥ ८-३७-२७॥
babhau balaṃ tadvimuktaṃ padabandhādviśāṃ pate |
meghavṛndādyathā mukto bhāskarastāpayanprajāḥ || 8-37-27||

MHB 8-37-28

विप्रमुक्तास्तु ते योधाः फल्गुनस्य रथं प्रति ।
ससृजुर्बाणसंघांश्च शस्त्रसंघांश्च मारिष ॥ ८-३७-२८॥
vipramuktāstu te yodhāḥ phalgunasya rathaṃ prati |
sasṛjurbāṇasaṃghāṃśca śastrasaṃghāṃśca māriṣa || 8-37-28||

MHB 8-37-29

तां महास्त्रमयीं वृष्टिं संछिद्य शरवृष्टिभिः ।
व्यवातिष्ठत्ततो योधान्वासविः परवीरहा ॥ ८-३७-२९॥
tāṃ mahāstramayīṃ vṛṣṭiṃ saṃchidya śaravṛṣṭibhiḥ |
vyavātiṣṭhattato yodhānvāsaviḥ paravīrahā || 8-37-29||

MHB 8-37-30

सुशर्मा तु ततो राजन्बाणेनानतपर्वणा ।
अर्जुनं हृदये विद्ध्वा विव्याधान्यैस्त्रिभिः शरैः ।
स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् ॥ ८-३७-३०॥
suśarmā tu tato rājanbāṇenānataparvaṇā |
arjunaṃ hṛdaye viddhvā vivyādhānyaistribhiḥ śaraiḥ |
sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat || 8-37-30||

MHB 8-37-31

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां श्वेताश्वः कृष्णसारथिः ।
ऐन्द्रमस्त्रममेयात्मा प्रादुश्चक्रे त्वरान्वितः ।
ततो बाणसहस्राणि समुत्पन्नानि मारिष ॥ ८-३७-३१॥
pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ |
aindramastramameyātmā prāduścakre tvarānvitaḥ |
tato bāṇasahasrāṇi samutpannāni māriṣa || 8-37-31||

MHB 8-37-32

सर्वदिक्षु व्यदृश्यन्त सूदयन्तो नृप द्विपान् ।
हयान्रथांश्च समरे शस्त्रैः शतसहस्रशः ॥ ८-३७-३२॥
sarvadikṣu vyadṛśyanta sūdayanto nṛpa dvipān |
hayānrathāṃśca samare śastraiḥ śatasahasraśaḥ || 8-37-32||

MHB 8-37-33

वध्यमाने ततः सैन्ये विपुला भीः समाविशत् ।
संशप्तकगणानां च गोपालानां च भारत ।
न हि कश्चित्पुमांस्तत्र योऽर्जुनं प्रत्ययुध्यत ॥ ८-३७-३३॥
vadhyamāne tataḥ sainye vipulā bhīḥ samāviśat |
saṃśaptakagaṇānāṃ ca gopālānāṃ ca bhārata |
na hi kaścitpumāṃstatra yo'rjunaṃ pratyayudhyata || 8-37-33||

MHB 8-37-34

पश्यतां तत्र वीराणामहन्यत महद्बलम् ।
हन्यमानमपश्यंश्च निश्चेष्टाः स्म पराक्रमे ॥ ८-३७-३४॥
paśyatāṃ tatra vīrāṇāmahanyata mahadbalam |
hanyamānamapaśyaṃśca niśceṣṭāḥ sma parākrame || 8-37-34||

MHB 8-37-35

अयुतं तत्र योधानां हत्वा पाण्डुसुतो रणे ।
व्यभ्राजत रणे राजन्विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ॥ ८-३७-३५॥
ayutaṃ tatra yodhānāṃ hatvā pāṇḍusuto raṇe |
vyabhrājata raṇe rājanvidhūmo'gniriva jvalan || 8-37-35||

MHB 8-37-36

चतुर्दश सहस्राणि यानि शिष्टानि भारत ।
रथानामयुतं चैव त्रिसाहस्राश्च दन्तिनः ॥ ८-३७-३६॥
caturdaśa sahasrāṇi yāni śiṣṭāni bhārata |
rathānāmayutaṃ caiva trisāhasrāśca dantinaḥ || 8-37-36||

MHB 8-37-37

ततः संशप्तका भूयः परिवव्रुर्धनंजयम् ।
मर्तव्यमिति निश्चित्य जयं वापि निवर्तनम् ॥ ८-३७-३७॥
tataḥ saṃśaptakā bhūyaḥ parivavrurdhanaṃjayam |
martavyamiti niścitya jayaṃ vāpi nivartanam || 8-37-37||

MHB 8-37-38

तत्र युद्धं महद्ध्यासीत्तावकानां विशां पते ।
शूरेण बलिना सार्धं पाण्डवेन किरीटिना ॥ ८-३७-३८॥
tatra yuddhaṃ mahaddhyāsīttāvakānāṃ viśāṃ pate |
śūreṇa balinā sārdhaṃ pāṇḍavena kirīṭinā || 8-37-38||

Adhyaya: 38/69 (42)

MHB 8-38-1

संजय उवाच ।
कृतवर्मा कृपो द्रौणिः सूतपुत्रश्च मारिष ।
उलूकः सौबलश्चैव राजा च सह सोदरैः ॥ ८-३८-१॥
saṃjaya uvāca |
kṛtavarmā kṛpo drauṇiḥ sūtaputraśca māriṣa |
ulūkaḥ saubalaścaiva rājā ca saha sodaraiḥ || 8-38-1||

MHB 8-38-2

सीदमानां चमूं दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रभयार्दिताम् ।
समुज्जिहीर्षुर्वेगेन भिन्नां नावमिवार्णवे ॥ ८-३८-२॥
sīdamānāṃ camūṃ dṛṣṭvā pāṇḍuputrabhayārditām |
samujjihīrṣurvegena bhinnāṃ nāvamivārṇave || 8-38-2||

MHB 8-38-3

ततो युद्धमतीवासीन्मुहूर्तमिव भारत ।
भीरूणां त्रासजननं शूराणां हर्षवर्धनम् ॥ ८-३८-३॥
tato yuddhamatīvāsīnmuhūrtamiva bhārata |
bhīrūṇāṃ trāsajananaṃ śūrāṇāṃ harṣavardhanam || 8-38-3||

MHB 8-38-4

कृपेण शरवर्षाणि विप्रमुक्तानि संयुगे ।
सृञ्जयाः शातयामासुः शलभानां व्रजा इव ॥ ८-३८-४॥
kṛpeṇa śaravarṣāṇi vipramuktāni saṃyuge |
sṛñjayāḥ śātayāmāsuḥ śalabhānāṃ vrajā iva || 8-38-4||

MHB 8-38-5

शिखण्डी तु ततः क्रुद्धो गौतमं त्वरितो ययौ ।
ववर्ष शरवर्षाणि समन्तादेव ब्राह्मणे ॥ ८-३८-५॥
śikhaṇḍī tu tataḥ kruddho gautamaṃ tvarito yayau |
vavarṣa śaravarṣāṇi samantādeva brāhmaṇe || 8-38-5||

MHB 8-38-6

कृपस्तु शरवर्षं तद्विनिहत्य महास्त्रवित् ।
शिखण्डिनं रणे क्रुद्धो विव्याध दशभिः शरैः ॥ ८-३८-६॥
kṛpastu śaravarṣaṃ tadvinihatya mahāstravit |
śikhaṇḍinaṃ raṇe kruddho vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ || 8-38-6||

MHB 8-38-7

ततः शिखण्डी कुपीतः शरैः सप्तभिराहवे ।
कृपं विव्याध सुभृशं कङ्कपत्रैरजिह्मगैः ॥ ८-३८-७॥
tataḥ śikhaṇḍī kupītaḥ śaraiḥ saptabhirāhave |
kṛpaṃ vivyādha subhṛśaṃ kaṅkapatrairajihmagaiḥ || 8-38-7||

MHB 8-38-8

ततः कृपः शरैस्तीक्ष्णैः सोऽतिविद्धो महारथः ।
व्यश्वसूतरथं चक्रे पार्षतं तु द्विजोत्तमः ॥ ८-३८-८॥
tataḥ kṛpaḥ śaraistīkṣṇaiḥ so'tividdho mahārathaḥ |
vyaśvasūtarathaṃ cakre pārṣataṃ tu dvijottamaḥ || 8-38-8||

MHB 8-38-9

हताश्वात्तु ततो यानादवप्लुत्य महारथः ।
चर्मखड्गे च संगृह्य सत्वरं ब्राह्मणं ययौ ॥ ८-३८-९॥
hatāśvāttu tato yānādavaplutya mahārathaḥ |
carmakhaḍge ca saṃgṛhya satvaraṃ brāhmaṇaṃ yayau || 8-38-9||

MHB 8-38-10

तमापतन्तं सहसा शरैः संनतपर्वभिः ।
छादयामास समरे तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ८-३८-१०॥
tamāpatantaṃ sahasā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
chādayāmāsa samare tadadbhutamivābhavat || 8-38-10||

MHB 8-38-11

तत्राद्भुतमपश्याम शिलानां प्लवनं यथा ।
निश्चेष्टो यद्रणे राजञ्शिखण्डी समतिष्ठत ॥ ८-३८-११॥
tatrādbhutamapaśyāma śilānāṃ plavanaṃ yathā |
niśceṣṭo yadraṇe rājañśikhaṇḍī samatiṣṭhata || 8-38-11||

MHB 8-38-12

कृपेण छादितं दृष्ट्वा नृपोत्तम शिखण्डिनम् ।
प्रत्युद्ययौ कृपं तूर्णं धृष्टद्युम्नो महारथः ॥ ८-३८-१२॥
kṛpeṇa chāditaṃ dṛṣṭvā nṛpottama śikhaṇḍinam |
pratyudyayau kṛpaṃ tūrṇaṃ dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ || 8-38-12||

MHB 8-38-13

धृष्टद्युम्नं ततो यान्तं शारद्वतरथं प्रति ।
प्रतिजग्राह वेगेन कृतवर्मा महारथः ॥ ८-३८-१३॥
dhṛṣṭadyumnaṃ tato yāntaṃ śāradvatarathaṃ prati |
pratijagrāha vegena kṛtavarmā mahārathaḥ || 8-38-13||

MHB 8-38-14

युधिष्ठिरमथायान्तं शारद्वतरथं प्रति ।
सपुत्रं सहसेनं च द्रोणपुत्रो न्यवारयत् ॥ ८-३८-१४॥
yudhiṣṭhiramathāyāntaṃ śāradvatarathaṃ prati |
saputraṃ sahasenaṃ ca droṇaputro nyavārayat || 8-38-14||

MHB 8-38-15

नकुलं सहदेवं च त्वरमाणौ महारथौ ।
प्रतिजग्राह ते पुत्रः शरवर्षेण वारयन् ॥ ८-३८-१५॥
nakulaṃ sahadevaṃ ca tvaramāṇau mahārathau |
pratijagrāha te putraḥ śaravarṣeṇa vārayan || 8-38-15||

MHB 8-38-16

भीमसेनं करूषांश्च केकयान्सहसृञ्जयान् ।
कर्णो वैकर्तनो युद्धे वारयामास भारत ॥ ८-३८-१६॥
bhīmasenaṃ karūṣāṃśca kekayānsahasṛñjayān |
karṇo vaikartano yuddhe vārayāmāsa bhārata || 8-38-16||

MHB 8-38-17

शिखण्डिनस्ततो बाणान्कृपः शारद्वतो युधि ।
प्राहिणोत्त्वरया युक्तो दिधक्षुरिव मारिष ॥ ८-३८-१७॥
śikhaṇḍinastato bāṇānkṛpaḥ śāradvato yudhi |
prāhiṇottvarayā yukto didhakṣuriva māriṣa || 8-38-17||

MHB 8-38-18

ताञ्शरान्प्रेषितांस्तेन समन्ताद्धेमभूषणान् ।
चिच्छेद खड्गमाविध्य भ्रामयंश्च पुनः पुनः ॥ ८-३८-१८॥
tāñśarānpreṣitāṃstena samantāddhemabhūṣaṇān |
ciccheda khaḍgamāvidhya bhrāmayaṃśca punaḥ punaḥ || 8-38-18||

MHB 8-38-19

शतचन्द्रं ततश्चर्म गौतमः पार्षतस्य ह ।
व्यधमत्सायकैस्तूर्णं तत उच्चुक्रुशुर्जनाः ॥ ८-३८-१९॥
śatacandraṃ tataścarma gautamaḥ pārṣatasya ha |
vyadhamatsāyakaistūrṇaṃ tata uccukruśurjanāḥ || 8-38-19||

MHB 8-38-20

स विचर्मा महाराज खड्गपाणिरुपाद्रवत् ।
कृपस्य वशमापन्नो मृत्योरास्यमिवातुरः ॥ ८-३८-२०॥
sa vicarmā mahārāja khaḍgapāṇirupādravat |
kṛpasya vaśamāpanno mṛtyorāsyamivāturaḥ || 8-38-20||

MHB 8-38-21

शारद्वतशरैर्ग्रस्तं क्लिश्यमानं महाबलम् ।
चित्रकेतुसुतो राजन्सुकेतुस्त्वरितो ययौ ॥ ८-३८-२१॥
śāradvataśarairgrastaṃ kliśyamānaṃ mahābalam |
citraketusuto rājansuketustvarito yayau || 8-38-21||

MHB 8-38-22

विकिरन्ब्राह्मणं युद्धे बहुभिर्निशितैः शरैः ।
अभ्यापतदमेयात्मा गौतमस्य रथं प्रति ॥ ८-३८-२२॥
vikiranbrāhmaṇaṃ yuddhe bahubhirniśitaiḥ śaraiḥ |
abhyāpatadameyātmā gautamasya rathaṃ prati || 8-38-22||

MHB 8-38-23

दृष्ट्वाविषह्यं तं युद्धे ब्राह्मणं चरितव्रतम् ।
अपयातस्ततस्तूर्णं शिखण्डी राजसत्तम ॥ ८-३८-२३॥
dṛṣṭvāviṣahyaṃ taṃ yuddhe brāhmaṇaṃ caritavratam |
apayātastatastūrṇaṃ śikhaṇḍī rājasattama || 8-38-23||

MHB 8-38-24

सुकेतुस्तु ततो राजन्गौतमं नवभिः शरैः ।
विद्ध्वा विव्याध सप्तत्या पुनश्चैनं त्रिभिः शरैः ॥ ८-३८-२४॥
suketustu tato rājangautamaṃ navabhiḥ śaraiḥ |
viddhvā vivyādha saptatyā punaścainaṃ tribhiḥ śaraiḥ || 8-38-24||

MHB 8-38-25

अथास्य सशरं चापं पुनश्चिच्छेद मारिष ।
सारथिं च शरेणास्य भृशं मर्मण्यताडयत् ॥ ८-३८-२५॥
athāsya saśaraṃ cāpaṃ punaściccheda māriṣa |
sārathiṃ ca śareṇāsya bhṛśaṃ marmaṇyatāḍayat || 8-38-25||

MHB 8-38-26

गौतमस्तु ततः क्रुद्धो धनुर्गृह्य नवं दृढम् ।
सुकेतुं त्रिंशता बाणैः सर्वमर्मस्वताडयत् ॥ ८-३८-२६॥
gautamastu tataḥ kruddho dhanurgṛhya navaṃ dṛḍham |
suketuṃ triṃśatā bāṇaiḥ sarvamarmasvatāḍayat || 8-38-26||

MHB 8-38-27

स विह्वलितसर्वाङ्गः प्रचचाल रथोत्तमे ।
भूमिचाले यथा वृक्षश्चलत्याकम्पितो भृशम् ॥ ८-३८-२७॥
sa vihvalitasarvāṅgaḥ pracacāla rathottame |
bhūmicāle yathā vṛkṣaścalatyākampito bhṛśam || 8-38-27||

MHB 8-38-28

चलतस्तस्य कायात्तु शिरो ज्वलितकुण्डलम् ।
सोष्णीषं सशिरस्त्राणं क्षुरप्रेणान्वपातयत् ॥ ८-३८-२८॥
calatastasya kāyāttu śiro jvalitakuṇḍalam |
soṣṇīṣaṃ saśirastrāṇaṃ kṣurapreṇānvapātayat || 8-38-28||

MHB 8-38-29

तच्छिरः प्रापतद्भूमौ श्येनाहृतमिवामिषम् ।
ततोऽस्य कायो वसुधां पश्चात्प्राप तदा च्युतः ॥ ८-३८-२९॥
tacchiraḥ prāpatadbhūmau śyenāhṛtamivāmiṣam |
tato'sya kāyo vasudhāṃ paścātprāpa tadā cyutaḥ || 8-38-29||

MHB 8-38-30

तस्मिन्हते महाराज त्रस्तास्तस्य पदानुगाः ।
गौतमं समरे त्यक्त्वा दुद्रुवुस्ते दिशो दश ॥ ८-३८-३०॥
tasminhate mahārāja trastāstasya padānugāḥ |
gautamaṃ samare tyaktvā dudruvuste diśo daśa || 8-38-30||

MHB 8-38-31

धृष्टद्युम्नं तु समरे संनिवार्य महाबलः ।
कृतवर्माब्रवीद्धृष्टस्तिष्ठ तिष्ठेति पार्षतम् ॥ ८-३८-३१॥
dhṛṣṭadyumnaṃ tu samare saṃnivārya mahābalaḥ |
kṛtavarmābravīddhṛṣṭastiṣṭha tiṣṭheti pārṣatam || 8-38-31||

MHB 8-38-32

तदभूत्तुमुलं युद्धं वृष्णिपार्षतयो रणे ।
आमिषार्थे यथा युद्धं श्येनयोर्गृद्धयोर्नृप ॥ ८-३८-३२॥
tadabhūttumulaṃ yuddhaṃ vṛṣṇipārṣatayo raṇe |
āmiṣārthe yathā yuddhaṃ śyenayorgṛddhayornṛpa || 8-38-32||

MHB 8-38-33

धृष्टद्युम्नस्तु समरे हार्दिक्यं नवभिः शरैः ।
आजघानोरसि क्रुद्धः पीडयन्हृदिकात्मजम् ॥ ८-३८-३३॥
dhṛṣṭadyumnastu samare hārdikyaṃ navabhiḥ śaraiḥ |
ājaghānorasi kruddhaḥ pīḍayanhṛdikātmajam || 8-38-33||

MHB 8-38-34

कृतवर्मा तु समरे पार्षतेन दृढाहतः ।
पार्षतं सरथं साश्वं छादयामास सायकैः ॥ ८-३८-३४॥
kṛtavarmā tu samare pārṣatena dṛḍhāhataḥ |
pārṣataṃ sarathaṃ sāśvaṃ chādayāmāsa sāyakaiḥ || 8-38-34||

MHB 8-38-35

सरथश्छादितो राजन्धृष्टद्युम्नो न दृश्यते ।
मेघैरिव परिच्छन्नो भास्करो जलदागमे ॥ ८-३८-३५॥
sarathaśchādito rājandhṛṣṭadyumno na dṛśyate |
meghairiva paricchanno bhāskaro jaladāgame || 8-38-35||

MHB 8-38-36

विधूय तं बाणगणं शरैः कनकभूषणैः ।
व्यरोचत रणे राजन्धृष्टद्युम्नः कृतव्रणः ॥ ८-३८-३६॥
vidhūya taṃ bāṇagaṇaṃ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ |
vyarocata raṇe rājandhṛṣṭadyumnaḥ kṛtavraṇaḥ || 8-38-36||

MHB 8-38-37

ततस्तु पार्षतः क्रुद्धः शस्त्रवृष्टिं सुदारुणाम् ।
कृतवर्माणमासाद्य व्यसृजत्पृतनापतिः ॥ ८-३८-३७॥
tatastu pārṣataḥ kruddhaḥ śastravṛṣṭiṃ sudāruṇām |
kṛtavarmāṇamāsādya vyasṛjatpṛtanāpatiḥ || 8-38-37||

MHB 8-38-38

तामापतन्तीं सहसा शस्त्रवृष्टिं निरन्तराम् ।
शरैरनेकसाहस्रैर्हार्दिक्यो व्यधमद्युधि ॥ ८-३८-३८॥
tāmāpatantīṃ sahasā śastravṛṣṭiṃ nirantarām |
śarairanekasāhasrairhārdikyo vyadhamadyudhi || 8-38-38||

MHB 8-38-39

दृष्ट्वा तु दारितां युद्धे शस्त्रवृष्टिं दुरुत्तराम् ।
कृतवर्माणमभ्येत्य वारयामास पार्षतः ॥ ८-३८-३९॥
dṛṣṭvā tu dāritāṃ yuddhe śastravṛṣṭiṃ duruttarām |
kṛtavarmāṇamabhyetya vārayāmāsa pārṣataḥ || 8-38-39||

MHB 8-38-40

सारथिं चास्य तरसा प्राहिणोद्यमसादनम् ।
भल्लेन शितधारेण स हतः प्रापतद्रथात् ॥ ८-३८-४०॥
sārathiṃ cāsya tarasā prāhiṇodyamasādanam |
bhallena śitadhāreṇa sa hataḥ prāpatadrathāt || 8-38-40||

MHB 8-38-41

धृष्टद्युम्नस्तु बलवाञ्जित्वा शत्रुं महारथम् ।
कौरवान्समरे तूर्णं वारयामास सायकैः ॥ ८-३८-४१॥
dhṛṣṭadyumnastu balavāñjitvā śatruṃ mahāratham |
kauravānsamare tūrṇaṃ vārayāmāsa sāyakaiḥ || 8-38-41||

MHB 8-38-42

ततस्ते तावका योधा धृष्टद्युम्नमुपाद्रवन् ।
सिंहनादरवं कृत्वा ततो युद्धमवर्तत ॥ ८-३८-४२॥
tataste tāvakā yodhā dhṛṣṭadyumnamupādravan |
siṃhanādaravaṃ kṛtvā tato yuddhamavartata || 8-38-42||

Adhyaya: 39/69 (38)

MHB 8-39-1

संजय उवाच ।
द्रौणिर्युधिष्ठिरं दृष्ट्वा शैनेयेनाभिरक्षितम् ।
द्रौपदेयैस्तथा शूरैरभ्यवर्तत हृष्टवत् ॥ ८-३९-१॥
saṃjaya uvāca |
drauṇiryudhiṣṭhiraṃ dṛṣṭvā śaineyenābhirakṣitam |
draupadeyaistathā śūrairabhyavartata hṛṣṭavat || 8-39-1||

MHB 8-39-2

किरन्निषुगणान्घोरान्स्वर्णपुङ्खाञ्शिलाशितान् ।
दर्शयन्विविधान्मार्गाञ्शिक्षार्थं लघुहस्तवत् ॥ ८-३९-२॥
kiranniṣugaṇānghorānsvarṇapuṅkhāñśilāśitān |
darśayanvividhānmārgāñśikṣārthaṃ laghuhastavat || 8-39-2||

MHB 8-39-3

ततः खं पूरयामास शरैर्दिव्यास्त्रमन्त्रितैः ।
युधिष्ठिरं च समरे पर्यवारयदस्त्रवित् ॥ ८-३९-३॥
tataḥ khaṃ pūrayāmāsa śarairdivyāstramantritaiḥ |
yudhiṣṭhiraṃ ca samare paryavārayadastravit || 8-39-3||

MHB 8-39-4

द्रौणायनिशरच्छन्नं न प्राज्ञायत किंचन ।
बाणभूतमभूत्सर्वमायोधनशिरो हि तत् ॥ ८-३९-४॥
drauṇāyaniśaracchannaṃ na prājñāyata kiṃcana |
bāṇabhūtamabhūtsarvamāyodhanaśiro hi tat || 8-39-4||

MHB 8-39-5

बाणजालं दिविष्ठं तत्स्वर्णजालविभूषितम् ।
शुशुभे भरतश्रेष्ठ वितानमिव विष्ठितम् ॥ ८-३९-५॥
bāṇajālaṃ diviṣṭhaṃ tatsvarṇajālavibhūṣitam |
śuśubhe bharataśreṣṭha vitānamiva viṣṭhitam || 8-39-5||

MHB 8-39-6

तेन छन्ने रणे राजन्बाणजालेन भास्वता ।
अभ्रच्छायेव संजज्ञे बाणरुद्धे नभस्तले ॥ ८-३९-६॥
tena channe raṇe rājanbāṇajālena bhāsvatā |
abhracchāyeva saṃjajñe bāṇaruddhe nabhastale || 8-39-6||

MHB 8-39-7

तत्राश्चर्यमपश्याम बाणभूते तथाविधे ।
न स्म संपतते भूमौ दृष्ट्वा द्रौणेः पराक्रमम् ॥ ८-३९-७॥
tatrāścaryamapaśyāma bāṇabhūte tathāvidhe |
na sma saṃpatate bhūmau dṛṣṭvā drauṇeḥ parākramam || 8-39-7||

MHB 8-39-8

लाघवं द्रोणपुत्रस्य दृष्ट्वा तत्र महारथाः ।
व्यस्मयन्त महाराज न चैनं प्रतिवीक्षितुम् ।
शेकुस्ते सर्वराजानस्तपन्तमिव भास्करम् ॥ ८-३९-८॥
lāghavaṃ droṇaputrasya dṛṣṭvā tatra mahārathāḥ |
vyasmayanta mahārāja na cainaṃ prativīkṣitum |
śekuste sarvarājānastapantamiva bhāskaram || 8-39-8||

MHB 8-39-9

सात्यकिर्यतमानस्तु धर्मराजश्च पाण्डवः ।
तथेतराणि सैन्यानि न स्म चक्रुः पराक्रमम् ॥ ८-३९-९॥
sātyakiryatamānastu dharmarājaśca pāṇḍavaḥ |
tathetarāṇi sainyāni na sma cakruḥ parākramam || 8-39-9||

MHB 8-39-10

वध्यमाने ततः सैन्ये द्रौपदेया महारथाः ।
सात्यकिर्धर्मराजश्च पाञ्चालाश्चापि संगताः ।
त्यक्त्वा मृत्युभयं घोरं द्रौणायनिमुपाद्रवन् ॥ ८-३९-१०॥
vadhyamāne tataḥ sainye draupadeyā mahārathāḥ |
sātyakirdharmarājaśca pāñcālāścāpi saṃgatāḥ |
tyaktvā mṛtyubhayaṃ ghoraṃ drauṇāyanimupādravan || 8-39-10||

MHB 8-39-11

सात्यकिः पञ्चविंशत्या द्रौणिं विद्ध्वा शिलामुखैः ।
पुनर्विव्याध नाराचैः सप्तभिः स्वर्णभूषितैः ॥ ८-३९-११॥
sātyakiḥ pañcaviṃśatyā drauṇiṃ viddhvā śilāmukhaiḥ |
punarvivyādha nārācaiḥ saptabhiḥ svarṇabhūṣitaiḥ || 8-39-11||

MHB 8-39-12

युधिष्ठिरस्त्रिसप्तत्या प्रतिविन्ध्यश्च सप्तभिः ।
श्रुतकर्मा त्रिभिर्बाणैः श्रुतकीर्तिस्तु सप्तभिः ॥ ८-३९-१२॥
yudhiṣṭhirastrisaptatyā prativindhyaśca saptabhiḥ |
śrutakarmā tribhirbāṇaiḥ śrutakīrtistu saptabhiḥ || 8-39-12||

MHB 8-39-13

सुतसोमश्च नवभिः शतानीकश्च सप्तभिः ।
अन्ये च बहवः शूरा विव्यधुस्तं समन्ततः ॥ ८-३९-१३॥
sutasomaśca navabhiḥ śatānīkaśca saptabhiḥ |
anye ca bahavaḥ śūrā vivyadhustaṃ samantataḥ || 8-39-13||

MHB 8-39-14

सोऽतिक्रुद्धस्ततो राजन्नाशीविष इव श्वसन् ।
सात्यकिं पञ्चविंशत्या प्राविध्यत शिलाशितैः ॥ ८-३९-१४॥
so'tikruddhastato rājannāśīviṣa iva śvasan |
sātyakiṃ pañcaviṃśatyā prāvidhyata śilāśitaiḥ || 8-39-14||

MHB 8-39-15

श्रुतकीर्तिं च नवभिः सुतसोमं च पञ्चभिः ।
अष्टभिः श्रुतकर्माणं प्रतिविन्ध्यं त्रिभिः शरैः ।
शतानीकं च नवभिर्धर्मपुत्रं च सप्तभिः ॥ ८-३९-१५॥
śrutakīrtiṃ ca navabhiḥ sutasomaṃ ca pañcabhiḥ |
aṣṭabhiḥ śrutakarmāṇaṃ prativindhyaṃ tribhiḥ śaraiḥ |
śatānīkaṃ ca navabhirdharmaputraṃ ca saptabhiḥ || 8-39-15||

MHB 8-39-16

अथेतरांस्ततः शूरान्द्वाभ्यां द्वाभ्यामताडयत् ।
श्रुतकीर्तेस्तथा चापं चिच्छेद निशितैः शरैः ॥ ८-३९-१६॥
athetarāṃstataḥ śūrāndvābhyāṃ dvābhyāmatāḍayat |
śrutakīrtestathā cāpaṃ ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ || 8-39-16||

MHB 8-39-17

अथान्यद्धनुरादाय श्रुतकीर्तिर्महारथः ।
द्रौणायनिं त्रिभिर्विद्ध्वा विव्याधान्यैः शितैः शरैः ॥ ८-३९-१७॥
athānyaddhanurādāya śrutakīrtirmahārathaḥ |
drauṇāyaniṃ tribhirviddhvā vivyādhānyaiḥ śitaiḥ śaraiḥ || 8-39-17||

MHB 8-39-18

ततो द्रौणिर्महाराज शरवर्षेण भारत ।
छादयामास तत्सैन्यं समन्ताच्च शरैर्नृपान् ॥ ८-३९-१८॥
tato drauṇirmahārāja śaravarṣeṇa bhārata |
chādayāmāsa tatsainyaṃ samantācca śarairnṛpān || 8-39-18||

MHB 8-39-19

ततः पुनरमेयात्मा धर्मराजस्य कार्मुकम् ।
द्रौणिश्चिच्छेद विहसन्विव्याध च शरैस्त्रिभिः ॥ ८-३९-१९॥
tataḥ punarameyātmā dharmarājasya kārmukam |
drauṇiściccheda vihasanvivyādha ca śaraistribhiḥ || 8-39-19||

MHB 8-39-20

ततो धर्मसुतो राजन्प्रगृह्यान्यन्महद्धनुः ।
द्रौणिं विव्याध सप्तत्या बाह्वोरुरसि चार्दयत् ॥ ८-३९-२०॥
tato dharmasuto rājanpragṛhyānyanmahaddhanuḥ |
drauṇiṃ vivyādha saptatyā bāhvorurasi cārdayat || 8-39-20||

MHB 8-39-21

सात्यकिस्तु ततः क्रुद्धो द्रौणेः प्रहरतो रणे ।
अर्धचन्द्रेण तीक्ष्णेन धनुश्छित्त्वानदद्भृशम् ॥ ८-३९-२१॥
sātyakistu tataḥ kruddho drauṇeḥ praharato raṇe |
ardhacandreṇa tīkṣṇena dhanuśchittvānadadbhṛśam || 8-39-21||

MHB 8-39-22

छिन्नधन्वा ततो द्रौणिः शक्त्या शक्तिमतां वरः ।
सारथिं पातयामास शैनेयस्य रथाद्द्रुतम् ॥ ८-३९-२२॥
chinnadhanvā tato drauṇiḥ śaktyā śaktimatāṃ varaḥ |
sārathiṃ pātayāmāsa śaineyasya rathāddrutam || 8-39-22||

MHB 8-39-23

अथान्यद्धनुरादाय द्रोणपुत्रः प्रतापवान् ।
शैनेयं शरवर्षेण छादयामास भारत ॥ ८-३९-२३॥
athānyaddhanurādāya droṇaputraḥ pratāpavān |
śaineyaṃ śaravarṣeṇa chādayāmāsa bhārata || 8-39-23||

MHB 8-39-24

तस्याश्वाः प्रद्रुताः संख्ये पतिते रथसारथौ ।
तत्र तत्रैव धावन्तः समदृश्यन्त भारत ॥ ८-३९-२४॥
tasyāśvāḥ pradrutāḥ saṃkhye patite rathasārathau |
tatra tatraiva dhāvantaḥ samadṛśyanta bhārata || 8-39-24||

MHB 8-39-25

युधिष्ठिरपुरोगास्ते द्रौणिं शस्त्रभृतां वरम् ।
अभ्यवर्षन्त वेगेन विसृजन्तः शिताञ्शरान् ॥ ८-३९-२५॥
yudhiṣṭhirapurogāste drauṇiṃ śastrabhṛtāṃ varam |
abhyavarṣanta vegena visṛjantaḥ śitāñśarān || 8-39-25||

MHB 8-39-26

आगच्छमानांस्तान्दृष्ट्वा रौद्ररूपान्परंतपः ।
प्रहसन्प्रतिजग्राह द्रोणपुत्रो महारणे ॥ ८-३९-२६॥
āgacchamānāṃstāndṛṣṭvā raudrarūpānparaṃtapaḥ |
prahasanpratijagrāha droṇaputro mahāraṇe || 8-39-26||

MHB 8-39-27

ततः शरशतज्वालः सेनाकक्षं महारथः ।
द्रौणिर्ददाह समरे कक्षमग्निर्यथा वने ॥ ८-३९-२७॥
tataḥ śaraśatajvālaḥ senākakṣaṃ mahārathaḥ |
drauṇirdadāha samare kakṣamagniryathā vane || 8-39-27||

MHB 8-39-28

तद्बलं पाण्डुपुत्रस्य द्रोणपुत्रप्रतापितम् ।
चुक्षुभे भरतश्रेष्ठ तिमिनेव नदीमुखम् ॥ ८-३९-२८॥
tadbalaṃ pāṇḍuputrasya droṇaputrapratāpitam |
cukṣubhe bharataśreṣṭha timineva nadīmukham || 8-39-28||

MHB 8-39-29

दृष्ट्वा ते च महाराज द्रोणपुत्रपराक्रमम् ।
निहतान्मेनिरे सर्वान्पाण्डून्द्रोणसुतेन वै ॥ ८-३९-२९॥
dṛṣṭvā te ca mahārāja droṇaputraparākramam |
nihatānmenire sarvānpāṇḍūndroṇasutena vai || 8-39-29||

MHB 8-39-30

युधिष्ठिरस्तु त्वरितो द्रौणिं श्लिष्य महारथम् ।
अब्रवीद्द्रोणपुत्रं तु रोषामर्षसमन्वितः ॥ ८-३९-३०॥
yudhiṣṭhirastu tvarito drauṇiṃ śliṣya mahāratham |
abravīddroṇaputraṃ tu roṣāmarṣasamanvitaḥ || 8-39-30||

MHB 8-39-31

नैव नाम तव प्रीतिर्नैव नाम कृतज्ञता ।
यतस्त्वं पुरुषव्याघ्र मामेवाद्य जिघांससि ॥ ८-३९-३१॥
naiva nāma tava prītirnaiva nāma kṛtajñatā |
yatastvaṃ puruṣavyāghra māmevādya jighāṃsasi || 8-39-31||

MHB 8-39-32

ब्राह्मणेन तपः कार्यं दानमध्ययनं तथा ।
क्षत्रियेण धनुर्नाम्यं स भवान्ब्राह्मणब्रुवः ॥ ८-३९-३२॥
brāhmaṇena tapaḥ kāryaṃ dānamadhyayanaṃ tathā |
kṣatriyeṇa dhanurnāmyaṃ sa bhavānbrāhmaṇabruvaḥ || 8-39-32||

MHB 8-39-33

मिषतस्ते महाबाहो जेष्यामि युधि कौरवान् ।
कुरुष्व समरे कर्म ब्रह्मबन्धुरसि ध्रुवम् ॥ ८-३९-३३॥
miṣataste mahābāho jeṣyāmi yudhi kauravān |
kuruṣva samare karma brahmabandhurasi dhruvam || 8-39-33||

MHB 8-39-34

एवमुक्तो महाराज द्रोणपुत्रः स्मयन्निव ।
युक्तत्वं तच्च संचिन्त्य नोत्तरं किंचिदब्रवीत् ॥ ८-३९-३४॥
evamukto mahārāja droṇaputraḥ smayanniva |
yuktatvaṃ tacca saṃcintya nottaraṃ kiṃcidabravīt || 8-39-34||

MHB 8-39-35

अनुक्त्वा च ततः किंचिच्छरवर्षेण पाण्डवम् ।
छादयामास समरे क्रुद्धोऽन्तक इव प्रजाः ॥ ८-३९-३५॥
anuktvā ca tataḥ kiṃciccharavarṣeṇa pāṇḍavam |
chādayāmāsa samare kruddho'ntaka iva prajāḥ || 8-39-35||

MHB 8-39-36

संछाद्यमानस्तु तदा द्रोणपुत्रेण मारिष ।
पार्थोऽपयातः शीघ्रं वै विहाय महतीं चमूम् ॥ ८-३९-३६॥
saṃchādyamānastu tadā droṇaputreṇa māriṣa |
pārtho'payātaḥ śīghraṃ vai vihāya mahatīṃ camūm || 8-39-36||

MHB 8-39-37

अपयाते ततस्तस्मिन्धर्मपुत्रे युधिष्ठिरे ।
द्रोणपुत्रः स्थितो राजन्प्रत्यादेशान्महात्मनः ॥ ८-३९-३७॥
apayāte tatastasmindharmaputre yudhiṣṭhire |
droṇaputraḥ sthito rājanpratyādeśānmahātmanaḥ || 8-39-37||

MHB 8-39-38

ततो युधिष्ठिरो राजा त्यक्त्वा द्रौणिं महाहवे ।
प्रययौ तावकं सैन्यं युक्तः क्रूराय कर्मणे ॥ ८-३९-३८॥
tato yudhiṣṭhiro rājā tyaktvā drauṇiṃ mahāhave |
prayayau tāvakaṃ sainyaṃ yuktaḥ krūrāya karmaṇe || 8-39-38||

Adhyaya: 40/69 (130)

MHB 8-40-1

संजय उवाच ।
भीमसेनं सपाञ्चाल्यं चेदिकेकयसंवृतम् ।
वैकर्तनः स्वयं रुद्ध्वा वारयामास सायकैः ॥ ८-४०-१॥
saṃjaya uvāca |
bhīmasenaṃ sapāñcālyaṃ cedikekayasaṃvṛtam |
vaikartanaḥ svayaṃ ruddhvā vārayāmāsa sāyakaiḥ || 8-40-1||

MHB 8-40-2

ततस्तु चेदिकारूषान्सृञ्जयांश्च महारथान् ।
कर्णो जघान संक्रुद्धो भीमसेनस्य पश्यतः ॥ ८-४०-२॥
tatastu cedikārūṣānsṛñjayāṃśca mahārathān |
karṇo jaghāna saṃkruddho bhīmasenasya paśyataḥ || 8-40-2||

MHB 8-40-3

भीमसेनस्ततः कर्णं विहाय रथसत्तमम् ।
प्रययौ कौरवं सैन्यं कक्षमग्निरिव ज्वलन् ॥ ८-४०-३॥
bhīmasenastataḥ karṇaṃ vihāya rathasattamam |
prayayau kauravaṃ sainyaṃ kakṣamagniriva jvalan || 8-40-3||

MHB 8-40-4

सूतपुत्रोऽपि समरे पाञ्चालान्केकयांस्तथा ।
सृञ्जयांश्च महेष्वासान्निजघान सहस्रशः ॥ ८-४०-४॥
sūtaputro'pi samare pāñcālānkekayāṃstathā |
sṛñjayāṃśca maheṣvāsānnijaghāna sahasraśaḥ || 8-40-4||

MHB 8-40-5

संशप्तकेषु पार्थश्च कौरवेषु वृकोदरः ।
पाञ्चालेषु तथा कर्णः क्षयं चक्रूर्महारथाः ॥ ८-४०-५॥
saṃśaptakeṣu pārthaśca kauraveṣu vṛkodaraḥ |
pāñcāleṣu tathā karṇaḥ kṣayaṃ cakrūrmahārathāḥ || 8-40-5||

MHB 8-40-6

ते क्षत्रिया दह्यमानास्त्रिभिस्तैः पावकोपमैः ।
जग्मुर्विनाशं समरे राजन्दुर्मन्त्रिते तव ॥ ८-४०-६॥
te kṣatriyā dahyamānāstribhistaiḥ pāvakopamaiḥ |
jagmurvināśaṃ samare rājandurmantrite tava || 8-40-6||

MHB 8-40-7

ततो दुर्योधनः क्रुद्धो नकुलं नवभिः शरैः ।
विव्याध भरतश्रेष्ठ चतुरश्चास्य वाजिनः ॥ ८-४०-७॥
tato duryodhanaḥ kruddho nakulaṃ navabhiḥ śaraiḥ |
vivyādha bharataśreṣṭha caturaścāsya vājinaḥ || 8-40-7||

MHB 8-40-8

ततः पुनरमेयात्मा तव पुत्रो जनाधिपः ।
क्षुरेण सहदेवस्य ध्वजं चिच्छेद काञ्चनम् ॥ ८-४०-८॥
tataḥ punarameyātmā tava putro janādhipaḥ |
kṣureṇa sahadevasya dhvajaṃ ciccheda kāñcanam || 8-40-8||

MHB 8-40-9

नकुलस्तु ततः क्रुद्धस्तव पुत्रं त्रिसप्तभिः ।
जघान समरे राजन्सहदेवश्च पञ्चभिः ॥ ८-४०-९॥
nakulastu tataḥ kruddhastava putraṃ trisaptabhiḥ |
jaghāna samare rājansahadevaśca pañcabhiḥ || 8-40-9||

MHB 8-40-10

तावुभौ भरतश्रेष्ठौ श्रेष्ठौ सर्वधनुष्मताम् ।
विव्याधोरसि संक्रुद्धः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः ॥ ८-४०-१०॥
tāvubhau bharataśreṣṭhau śreṣṭhau sarvadhanuṣmatām |
vivyādhorasi saṃkruddhaḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ || 8-40-10||

MHB 8-40-11

ततोऽपराभ्यां भल्लाभ्यां धनुषी समकृन्तत ।
यमयोः प्रहसन्राजन्विव्याधैव च सप्तभिः ॥ ८-४०-११॥
tato'parābhyāṃ bhallābhyāṃ dhanuṣī samakṛntata |
yamayoḥ prahasanrājanvivyādhaiva ca saptabhiḥ || 8-40-11||

MHB 8-40-12

तावन्ये धनुषी श्रेष्ठे शक्रचापनिभे शुभे ।
प्रगृह्य रेजतुः शूरौ देवपुत्रसमौ युधि ॥ ८-४०-१२॥
tāvanye dhanuṣī śreṣṭhe śakracāpanibhe śubhe |
pragṛhya rejatuḥ śūrau devaputrasamau yudhi || 8-40-12||

MHB 8-40-13

ततस्तौ रभसौ युद्धे भ्रातरौ भ्रातरं नृप ।
शरैर्ववर्षतुर्घोरैर्महामेघौ यथाचलम् ॥ ८-४०-१३॥
tatastau rabhasau yuddhe bhrātarau bhrātaraṃ nṛpa |
śarairvavarṣaturghorairmahāmeghau yathācalam || 8-40-13||

MHB 8-40-14

ततः क्रुद्धो महाराज तव पुत्रो महारथः ।
पाण्डुपुत्रौ महेष्वासौ वारयामास पत्रिभिः ॥ ८-४०-१४॥
tataḥ kruddho mahārāja tava putro mahārathaḥ |
pāṇḍuputrau maheṣvāsau vārayāmāsa patribhiḥ || 8-40-14||

MHB 8-40-15

धनुर्मण्डलमेवास्य दृश्यते युधि भारत ।
सायकाश्चैव दृश्यन्ते निश्चरन्तः समन्ततः ॥ ८-४०-१५॥
dhanurmaṇḍalamevāsya dṛśyate yudhi bhārata |
sāyakāścaiva dṛśyante niścarantaḥ samantataḥ || 8-40-15||

MHB 8-40-16

तस्य सायकसंछन्नौ चकाशेतां च पाण्डवौ ।
मेघच्छन्नौ यथा व्योम्नि चन्द्रसूर्यौ हतप्रभौ ॥ ८-४०-१६॥
tasya sāyakasaṃchannau cakāśetāṃ ca pāṇḍavau |
meghacchannau yathā vyomni candrasūryau hataprabhau || 8-40-16||

MHB 8-40-17

ते तु बाणा महाराज हेमपुङ्खाः शिलाशिताः ।
आच्छादयन्दिशः सर्वाः सूर्यस्येवांशवस्तदा ॥ ८-४०-१७॥
te tu bāṇā mahārāja hemapuṅkhāḥ śilāśitāḥ |
ācchādayandiśaḥ sarvāḥ sūryasyevāṃśavastadā || 8-40-17||

MHB 8-40-18

बाणभूते ततस्तस्मिन्संछन्ने च नभस्तले ।
यमाभ्यां ददृशे रूपं कालान्तकयमोपमम् ॥ ८-४०-१८॥
bāṇabhūte tatastasminsaṃchanne ca nabhastale |
yamābhyāṃ dadṛśe rūpaṃ kālāntakayamopamam || 8-40-18||

MHB 8-40-19

पराक्रमं तु तं दृष्ट्वा तव सूनोर्महारथाः ।
मृत्योरुपान्तिकं प्राप्तौ माद्रीपुत्रौ स्म मेनिरे ॥ ८-४०-१९॥
parākramaṃ tu taṃ dṛṣṭvā tava sūnormahārathāḥ |
mṛtyorupāntikaṃ prāptau mādrīputrau sma menire || 8-40-19||

MHB 8-40-20

ततः सेनापती राजन्पाण्डवस्य महात्मनः ।
पार्षतः प्रययौ तत्र यत्र राजा सुयोधनः ॥ ८-४०-२०॥
tataḥ senāpatī rājanpāṇḍavasya mahātmanaḥ |
pārṣataḥ prayayau tatra yatra rājā suyodhanaḥ || 8-40-20||

MHB 8-40-21

माद्रीपुत्रौ ततः शूरौ व्यतिक्रम्य महारथौ ।
धृष्टद्युम्नस्तव सुतं ताडयामास सायकैः ॥ ८-४०-२१॥
mādrīputrau tataḥ śūrau vyatikramya mahārathau |
dhṛṣṭadyumnastava sutaṃ tāḍayāmāsa sāyakaiḥ || 8-40-21||

MHB 8-40-22

तमविध्यदमेयात्मा तव पुत्रोऽत्यमर्षणः ।
पाञ्चाल्यं पञ्चविंशत्या प्रहस्य पुरुषर्षभ ॥ ८-४०-२२॥
tamavidhyadameyātmā tava putro'tyamarṣaṇaḥ |
pāñcālyaṃ pañcaviṃśatyā prahasya puruṣarṣabha || 8-40-22||

MHB 8-40-23

ततः पुनरमेयात्मा पुत्रस्ते पृथिवीपते ।
विद्ध्वा ननाद पाञ्चाल्यं षष्ट्या पञ्चभिरेव च ॥ ८-४०-२३॥
tataḥ punarameyātmā putraste pṛthivīpate |
viddhvā nanāda pāñcālyaṃ ṣaṣṭyā pañcabhireva ca || 8-40-23||

MHB 8-40-24

अथास्य सशरं चापं हस्तावापं च मारिष ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन राजा चिच्छेद संयुगे ॥ ८-४०-२४॥
athāsya saśaraṃ cāpaṃ hastāvāpaṃ ca māriṣa |
kṣurapreṇa sutīkṣṇena rājā ciccheda saṃyuge || 8-40-24||

MHB 8-40-25

तदपास्य धनुश्छिन्नं पाञ्चाल्यः शत्रुकर्शनः ।
अन्यदादत्त वेगेन धनुर्भारसहं नवम् ॥ ८-४०-२५॥
tadapāsya dhanuśchinnaṃ pāñcālyaḥ śatrukarśanaḥ |
anyadādatta vegena dhanurbhārasahaṃ navam || 8-40-25||

MHB 8-40-26

प्रज्वलन्निव वेगेन संरम्भाद्रुधिरेक्षणः ।
अशोभत महेष्वासो धृष्टद्युम्नः कृतव्रणः ॥ ८-४०-२६॥
prajvalanniva vegena saṃrambhādrudhirekṣaṇaḥ |
aśobhata maheṣvāso dhṛṣṭadyumnaḥ kṛtavraṇaḥ || 8-40-26||

MHB 8-40-27

स पञ्चदश नाराचाञ्श्वसतः पन्नगानिव ।
जिघांसुर्भरतश्रेष्ठं धृष्टद्युम्नो व्यवासृजत् ॥ ८-४०-२७॥
sa pañcadaśa nārācāñśvasataḥ pannagāniva |
jighāṃsurbharataśreṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumno vyavāsṛjat || 8-40-27||

MHB 8-40-28

ते वर्म हेमविकृतं भित्त्वा राज्ञः शिलाशिताः ।
विविशुर्वसुधां वेगात्कङ्कबर्हिणवाससः ॥ ८-४०-२८॥
te varma hemavikṛtaṃ bhittvā rājñaḥ śilāśitāḥ |
viviśurvasudhāṃ vegātkaṅkabarhiṇavāsasaḥ || 8-40-28||

MHB 8-40-29

सोऽतिविद्धो महाराज पुत्रस्तेऽतिव्यराजत ।
वसन्ते पुष्पशबलः सपुष्प इव किंशुकः ॥ ८-४०-२९॥
so'tividdho mahārāja putraste'tivyarājata |
vasante puṣpaśabalaḥ sapuṣpa iva kiṃśukaḥ || 8-40-29||

MHB 8-40-30

स छिन्नवर्मा नाराचैः प्रहारैर्जर्जरच्छविः ।
धृष्टद्युम्नस्य भल्लेन क्रुद्धश्चिच्छेद कार्मुकम् ॥ ८-४०-३०॥
sa chinnavarmā nārācaiḥ prahārairjarjaracchaviḥ |
dhṛṣṭadyumnasya bhallena kruddhaściccheda kārmukam || 8-40-30||

MHB 8-40-31

अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महीपतिः ।
सायकैर्दशभी राजन्भ्रुवोर्मध्ये समार्दयत् ॥ ८-४०-३१॥
athainaṃ chinnadhanvānaṃ tvaramāṇo mahīpatiḥ |
sāyakairdaśabhī rājanbhruvormadhye samārdayat || 8-40-31||

MHB 8-40-32

तस्य तेऽशोभयन्वक्त्रं कर्मारपरिमार्जिताः ।
प्रफुल्लं चम्पकं यद्वद्भ्रमरा मधुलिप्सवः ॥ ८-४०-३२॥
tasya te'śobhayanvaktraṃ karmāraparimārjitāḥ |
praphullaṃ campakaṃ yadvadbhramarā madhulipsavaḥ || 8-40-32||

MHB 8-40-33

तदपास्य धनुश्छिन्नं धृष्टद्युम्नो महामनाः ।
अन्यदादत्त वेगेन धनुर्भल्लांश्च षोडश ॥ ८-४०-३३॥
tadapāsya dhanuśchinnaṃ dhṛṣṭadyumno mahāmanāḥ |
anyadādatta vegena dhanurbhallāṃśca ṣoḍaśa || 8-40-33||

MHB 8-40-34

ततो दुर्योधनस्याश्वान्हत्वा सूतं च पञ्चभिः ।
धनुश्चिच्छेद भल्लेन जातरूपपरिष्कृतम् ॥ ८-४०-३४॥
tato duryodhanasyāśvānhatvā sūtaṃ ca pañcabhiḥ |
dhanuściccheda bhallena jātarūpapariṣkṛtam || 8-40-34||

MHB 8-40-35

रथं सोपस्करं छत्रं शक्तिं खड्गं गदां ध्वजम् ।
भल्लैश्चिच्छेद नवभिः पुत्रस्य तव पार्षतः ॥ ८-४०-३५॥
rathaṃ sopaskaraṃ chatraṃ śaktiṃ khaḍgaṃ gadāṃ dhvajam |
bhallaiściccheda navabhiḥ putrasya tava pārṣataḥ || 8-40-35||

MHB 8-40-36

तपनीयाङ्गदं चित्रं नागं मणिमयं शुभम् ।
ध्वजं कुरुपतेश्छिन्नं ददृशुः सर्वपार्थिवाः ॥ ८-४०-३६॥
tapanīyāṅgadaṃ citraṃ nāgaṃ maṇimayaṃ śubham |
dhvajaṃ kurupateśchinnaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ || 8-40-36||

MHB 8-40-37

दुर्योधनं तु विरथं छिन्नसर्वायुधं रणे ।
भ्रातरः पर्यरक्षन्त सोदर्या भरतर्षभ ॥ ८-४०-३७॥
duryodhanaṃ tu virathaṃ chinnasarvāyudhaṃ raṇe |
bhrātaraḥ paryarakṣanta sodaryā bharatarṣabha || 8-40-37||

MHB 8-40-38

तमारोप्य रथे राजन्दण्डधारो जनाधिपम् ।
अपोवाह च संभ्रान्तो धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः ॥ ८-४०-३८॥
tamāropya rathe rājandaṇḍadhāro janādhipam |
apovāha ca saṃbhrānto dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ || 8-40-38||

MHB 8-40-39

कर्णस्तु सात्यकिं जित्वा राजगृद्धी महाबलः ।
द्रोणहन्तारमुग्रेषुं ससाराभिमुखं रणे ॥ ८-४०-३९॥
karṇastu sātyakiṃ jitvā rājagṛddhī mahābalaḥ |
droṇahantāramugreṣuṃ sasārābhimukhaṃ raṇe || 8-40-39||

MHB 8-40-40

तं पृष्ठतोऽभ्ययात्तूर्णं शैनेयो वितुदञ्शरैः ।
वारणं जघनोपान्ते विषाणाभ्यामिव द्विपः ॥ ८-४०-४०॥
taṃ pṛṣṭhato'bhyayāttūrṇaṃ śaineyo vitudañśaraiḥ |
vāraṇaṃ jaghanopānte viṣāṇābhyāmiva dvipaḥ || 8-40-40||

MHB 8-40-41

स भारत महानासीद्योधानां सुमहात्मनाम् ।
कर्णपार्षतयोर्मध्ये त्वदीयानां महारणः ॥ ८-४०-४१॥
sa bhārata mahānāsīdyodhānāṃ sumahātmanām |
karṇapārṣatayormadhye tvadīyānāṃ mahāraṇaḥ || 8-40-41||

MHB 8-40-42

न पाण्डवानां नास्माकं योधः कश्चित्पराङ्मुखः ।
प्रत्यदृश्यत यत्कर्णः पाञ्चालांस्त्वरितो ययौ ॥ ८-४०-४२॥
na pāṇḍavānāṃ nāsmākaṃ yodhaḥ kaścitparāṅmukhaḥ |
pratyadṛśyata yatkarṇaḥ pāñcālāṃstvarito yayau || 8-40-42||

MHB 8-40-43

तस्मिन्क्षणे नरश्रेष्ठ गजवाजिनरक्षयः ।
प्रादुरासीदुभयतो राजन्मध्यंगतेऽहनि ॥ ८-४०-४३॥
tasminkṣaṇe naraśreṣṭha gajavājinarakṣayaḥ |
prādurāsīdubhayato rājanmadhyaṃgate'hani || 8-40-43||

MHB 8-40-44

पाञ्चालास्तु महाराज त्वरिता विजिगीषवः ।
सर्वतोऽभ्यद्रवन्कर्णं पतत्रिण इव द्रुमम् ॥ ८-४०-४४॥
pāñcālāstu mahārāja tvaritā vijigīṣavaḥ |
sarvato'bhyadravankarṇaṃ patatriṇa iva drumam || 8-40-44||

MHB 8-40-45

तेषामाधिरथिः क्रुद्धो यतमानान्मनस्विनः ।
विचिन्वन्नेव बाणाग्रैः समासादयदग्रतः ॥ ८-४०-४५॥
teṣāmādhirathiḥ kruddho yatamānānmanasvinaḥ |
vicinvanneva bāṇāgraiḥ samāsādayadagrataḥ || 8-40-45||

MHB 8-40-46

व्याघ्रकेतुं सुशर्माणं शङ्कुं चोग्रं धनंजयम् ।
शुक्लं च रोचमानं च सिंहसेनं च दुर्जयम् ॥ ८-४०-४६॥
vyāghraketuṃ suśarmāṇaṃ śaṅkuṃ cograṃ dhanaṃjayam |
śuklaṃ ca rocamānaṃ ca siṃhasenaṃ ca durjayam || 8-40-46||

MHB 8-40-47

ते वीरा रथवेगेन परिवव्रुर्नरोत्तमम् ।
सृजन्तं सायकान्क्रुद्धं कर्णमाहवशोभिनम् ॥ ८-४०-४७॥
te vīrā rathavegena parivavrurnarottamam |
sṛjantaṃ sāyakānkruddhaṃ karṇamāhavaśobhinam || 8-40-47||

MHB 8-40-48

युध्यमानांस्तु ताञ्शूरान्मनुजेन्द्रः प्रतापवान् ।
अष्टाभिरष्टौ राधेयो न्यहनन्निशितैः शरैः ॥ ८-४०-४८॥
yudhyamānāṃstu tāñśūrānmanujendraḥ pratāpavān |
aṣṭābhiraṣṭau rādheyo nyahananniśitaiḥ śaraiḥ || 8-40-48||

MHB 8-40-49

अथापरान्महाराज सूतपुत्रः प्रतापवान् ।
जघान बहुसाहस्रान्योधान्युद्धविशारदः ॥ ८-४०-४९॥
athāparānmahārāja sūtaputraḥ pratāpavān |
jaghāna bahusāhasrānyodhānyuddhaviśāradaḥ || 8-40-49||

MHB 8-40-50

विष्णुं च विष्णुकर्माणं देवापिं भद्रमेव च ।
दण्डं च समरे राजंश्चित्रं चित्रायुधं हरिम् ॥ ८-४०-५०॥
viṣṇuṃ ca viṣṇukarmāṇaṃ devāpiṃ bhadrameva ca |
daṇḍaṃ ca samare rājaṃścitraṃ citrāyudhaṃ harim || 8-40-50||

MHB 8-40-51

सिंहकेतुं रोचमानं शलभं च महारथम् ।
निजघान सुसंक्रुद्धश्चेदीनां च महारथान् ॥ ८-४०-५१॥
siṃhaketuṃ rocamānaṃ śalabhaṃ ca mahāratham |
nijaghāna susaṃkruddhaścedīnāṃ ca mahārathān || 8-40-51||

MHB 8-40-52

तेषामाददतः प्राणानासीदाधिरथेर्वपुः ।
शोणिताभ्युक्षिताङ्गस्य रुद्रस्येवोर्जितं महत् ॥ ८-४०-५२॥
teṣāmādadataḥ prāṇānāsīdādhirathervapuḥ |
śoṇitābhyukṣitāṅgasya rudrasyevorjitaṃ mahat || 8-40-52||

MHB 8-40-53

तत्र भारत कर्णेन मातङ्गास्ताडिताः शरैः ।
सर्वतोऽभ्यद्रवन्भीताः कुर्वन्तो महदाकुलम् ॥ ८-४०-५३॥
tatra bhārata karṇena mātaṅgāstāḍitāḥ śaraiḥ |
sarvato'bhyadravanbhītāḥ kurvanto mahadākulam || 8-40-53||

MHB 8-40-54

निपेतुरुर्व्यां समरे कर्णसायकपीडिताः ।
कुर्वन्तो विविधान्नादान्वज्रनुन्ना इवाचलाः ॥ ८-४०-५४॥
nipetururvyāṃ samare karṇasāyakapīḍitāḥ |
kurvanto vividhānnādānvajranunnā ivācalāḥ || 8-40-54||

MHB 8-40-55

गजवाजिमनुष्यैश्च निपतद्भिः समन्ततः ।
रथैश्चावगतैर्मार्गे पर्यस्तीर्यत मेदिनी ॥ ८-४०-५५॥
gajavājimanuṣyaiśca nipatadbhiḥ samantataḥ |
rathaiścāvagatairmārge paryastīryata medinī || 8-40-55||

MHB 8-40-56

नैव भीष्मो न च द्रोणो नाप्यन्ये युधि तावकाः ।
चक्रुः स्म तादृशं कर्म यादृशं वै कृतं रणे ॥ ८-४०-५६॥
naiva bhīṣmo na ca droṇo nāpyanye yudhi tāvakāḥ |
cakruḥ sma tādṛśaṃ karma yādṛśaṃ vai kṛtaṃ raṇe || 8-40-56||

MHB 8-40-57

सूतपुत्रेण नागेषु रथेषु च हयेषु च ।
नरेषु च नरव्याघ्र कृतं स्म कदनं महत् ॥ ८-४०-५७॥
sūtaputreṇa nāgeṣu ratheṣu ca hayeṣu ca |
nareṣu ca naravyāghra kṛtaṃ sma kadanaṃ mahat || 8-40-57||

MHB 8-40-58

मृगमध्ये यथा सिंहो दृश्यते निर्भयश्चरन् ।
पाञ्चालानां तथा मध्ये कर्णोऽचरदभीतवत् ॥ ८-४०-५८॥
mṛgamadhye yathā siṃho dṛśyate nirbhayaścaran |
pāñcālānāṃ tathā madhye karṇo'caradabhītavat || 8-40-58||

MHB 8-40-59

यथा मृगगणांस्त्रस्तान्सिंहो द्रावयते दिशः ।
पाञ्चालानां रथव्रातान्कर्णो द्रावयते तथा ॥ ८-४०-५९॥
yathā mṛgagaṇāṃstrastānsiṃho drāvayate diśaḥ |
pāñcālānāṃ rathavrātānkarṇo drāvayate tathā || 8-40-59||

MHB 8-40-60

सिंहास्यं च यथा प्राप्य न जीवन्ति मृगाः क्वचित् ।
तथा कर्णमनुप्राप्य न जीवन्ति महारथाः ॥ ८-४०-६०॥
siṃhāsyaṃ ca yathā prāpya na jīvanti mṛgāḥ kvacit |
tathā karṇamanuprāpya na jīvanti mahārathāḥ || 8-40-60||

MHB 8-40-61

वैश्वानरं यथा दीप्तं दह्यन्ते प्राप्य वै जनाः ।
कर्णाग्निना रणे तद्वद्दग्धा भारत सृञ्जयाः ॥ ८-४०-६१॥
vaiśvānaraṃ yathā dīptaṃ dahyante prāpya vai janāḥ |
karṇāgninā raṇe tadvaddagdhā bhārata sṛñjayāḥ || 8-40-61||

MHB 8-40-62

कर्णेन चेदिष्वेकेन पाञ्चालेषु च भारत ।
विश्राव्य नाम निहता बहवः शूरसंमताः ॥ ८-४०-६२॥
karṇena cediṣvekena pāñcāleṣu ca bhārata |
viśrāvya nāma nihatā bahavaḥ śūrasaṃmatāḥ || 8-40-62||

MHB 8-40-63

मम चासीन्मनुष्येन्द्र दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम् ।
नैकोऽप्याधिरथेर्जीवन्पाञ्चाल्यो मोक्ष्यते युधि ॥ ८-४०-६३॥
mama cāsīnmanuṣyendra dṛṣṭvā karṇasya vikramam |
naiko'pyādhiratherjīvanpāñcālyo mokṣyate yudhi || 8-40-63||

MHB 8-40-64

पाञ्चालान्विधमन्संख्ये सूतपुत्रः प्रतापवान् ।
अभ्यधावत संक्रुद्धो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ ८-४०-६४॥
pāñcālānvidhamansaṃkhye sūtaputraḥ pratāpavān |
abhyadhāvata saṃkruddho dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram || 8-40-64||

MHB 8-40-65

धृष्टद्युम्नश्च राजानं द्रौपदेयाश्च मारिष ।
परिवव्रुरमित्रघ्नं शतशश्चापरे जनाः ॥ ८-४०-६५॥
dhṛṣṭadyumnaśca rājānaṃ draupadeyāśca māriṣa |
parivavruramitraghnaṃ śataśaścāpare janāḥ || 8-40-65||

MHB 8-40-66

शिखण्डी सहदेवश्च नकुलो नाकुलिस्तथा ।
जनमेजयः शिनेर्नप्ता बहवश्च प्रभद्रकाः ॥ ८-४०-६६॥
śikhaṇḍī sahadevaśca nakulo nākulistathā |
janamejayaḥ śinernaptā bahavaśca prabhadrakāḥ || 8-40-66||

MHB 8-40-67

एते पुरोगमा भूत्वा धृष्टद्युम्नस्य संयुगे ।
कर्णमस्यन्तमिष्वस्त्रैर्विचेरुरमितौजसः ॥ ८-४०-६७॥
ete purogamā bhūtvā dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge |
karṇamasyantamiṣvastrairviceruramitaujasaḥ || 8-40-67||

MHB 8-40-68

तांस्तत्राधिरथिः संख्ये चेदिपाञ्चालपाण्डवान् ।
एको बहूनभ्यपतद्गरुत्मन्पन्नगानिव ॥ ८-४०-६८॥
tāṃstatrādhirathiḥ saṃkhye cedipāñcālapāṇḍavān |
eko bahūnabhyapatadgarutmanpannagāniva || 8-40-68||

MHB 8-40-69

भीमसेनस्तु संक्रुद्धः कुरून्मद्रान्सकेकयान् ।
एकः संख्ये महेष्वासो योधयन्बह्वशोभत ॥ ८-४०-६९॥
bhīmasenastu saṃkruddhaḥ kurūnmadrānsakekayān |
ekaḥ saṃkhye maheṣvāso yodhayanbahvaśobhata || 8-40-69||

MHB 8-40-70

तत्र मर्मसु भीमेन नाराचैस्ताडिता गजाः ।
प्रपतन्तो हतारोहाः कम्पयन्ति स्म मेदिनीम् ॥ ८-४०-७०॥
tatra marmasu bhīmena nārācaistāḍitā gajāḥ |
prapatanto hatārohāḥ kampayanti sma medinīm || 8-40-70||

MHB 8-40-71

वाजिनश्च हतारोहाः पत्तयश्च गतासवः ।
शेरते युधि निर्भिन्ना वमन्तो रुधिरं बहु ॥ ८-४०-७१॥
vājinaśca hatārohāḥ pattayaśca gatāsavaḥ |
śerate yudhi nirbhinnā vamanto rudhiraṃ bahu || 8-40-71||

MHB 8-40-72

सहस्रशश्च रथिनः पतिताः पतितायुधाः ।
अक्षताः समदृश्यन्त भीमाद्भीता गतासवः ॥ ८-४०-७२॥
sahasraśaśca rathinaḥ patitāḥ patitāyudhāḥ |
akṣatāḥ samadṛśyanta bhīmādbhītā gatāsavaḥ || 8-40-72||

MHB 8-40-73

रथिभिर्वाजिभिः सूतैः पत्तिभिश्च तथा गजैः ।
भीमसेनशरच्छिन्नैरास्तीर्णा वसुधाभवत् ॥ ८-४०-७३॥
rathibhirvājibhiḥ sūtaiḥ pattibhiśca tathā gajaiḥ |
bhīmasenaśaracchinnairāstīrṇā vasudhābhavat || 8-40-73||

MHB 8-40-74

तत्स्तम्भितमिवातिष्ठद्भीमसेनबलार्दितम् ।
दुर्योधनबलं राजन्निरुत्साहं कृतव्रणम् ॥ ८-४०-७४॥
tatstambhitamivātiṣṭhadbhīmasenabalārditam |
duryodhanabalaṃ rājannirutsāhaṃ kṛtavraṇam || 8-40-74||

MHB 8-40-75

निश्चेष्टं तुमुले दीनं बभौ तस्मिन्महारणे ।
प्रसन्नसलिलः काले यथा स्यात्सागरो नृप ॥ ८-४०-७५॥
niśceṣṭaṃ tumule dīnaṃ babhau tasminmahāraṇe |
prasannasalilaḥ kāle yathā syātsāgaro nṛpa || 8-40-75||

MHB 8-40-76

मन्युवीर्यबलोपेतं बलात्पर्यवरोपितम् ।
अभवत्तव पुत्रस्य तत्सैन्यमिषुभिस्तदा ।
रुधिरौघपरिक्लिन्नं रुधिरार्द्रं बभूव ह ॥ ८-४०-७६॥
manyuvīryabalopetaṃ balātparyavaropitam |
abhavattava putrasya tatsainyamiṣubhistadā |
rudhiraughapariklinnaṃ rudhirārdraṃ babhūva ha || 8-40-76||

MHB 8-40-77

सूतपुत्रो रणे क्रुद्धः पाण्डवानामनीकिनीम् ।
भीमसेनः कुरूंश्चापि द्रावयन्बह्वशोभत ॥ ८-४०-७७॥
sūtaputro raṇe kruddhaḥ pāṇḍavānāmanīkinīm |
bhīmasenaḥ kurūṃścāpi drāvayanbahvaśobhata || 8-40-77||

MHB 8-40-78

वर्तमाने तथा रौद्रे संग्रामेऽद्भुतदर्शने ।
निहत्य पृतनामध्ये संशप्तकगणान्बहून् ॥ ८-४०-७८॥
vartamāne tathā raudre saṃgrāme'dbhutadarśane |
nihatya pṛtanāmadhye saṃśaptakagaṇānbahūn || 8-40-78||

MHB 8-40-79

अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो वासुदेवमथाब्रवीत् ।
प्रभग्नं बलमेतद्धि योत्स्यमानं जनार्दन ॥ ८-४०-७९॥
arjuno jayatāṃ śreṣṭho vāsudevamathābravīt |
prabhagnaṃ balametaddhi yotsyamānaṃ janārdana || 8-40-79||

MHB 8-40-80

एते धावन्ति सगणाः संशप्तकमहारथाः ।
अपारयन्तो मद्बाणान्सिंहशब्दान्मृगा इव ॥ ८-४०-८०॥
ete dhāvanti sagaṇāḥ saṃśaptakamahārathāḥ |
apārayanto madbāṇānsiṃhaśabdānmṛgā iva || 8-40-80||

MHB 8-40-81

दीर्यते च महत्सैन्यं सृञ्जयानां महारणे ।
हस्तिकक्ष्यो ह्यसौ कृष्ण केतुः कर्णस्य धीमतः ।
दृश्यते राजसैन्यस्य मध्ये विचरतो मुहुः ॥ ८-४०-८१॥
dīryate ca mahatsainyaṃ sṛñjayānāṃ mahāraṇe |
hastikakṣyo hyasau kṛṣṇa ketuḥ karṇasya dhīmataḥ |
dṛśyate rājasainyasya madhye vicarato muhuḥ || 8-40-81||

MHB 8-40-82

न च कर्णं रणे शक्ता जेतुमन्ये महारथाः ।
जानीते हि भवान्कर्णं वीर्यवन्तं पराक्रमे ॥ ८-४०-८२॥
na ca karṇaṃ raṇe śaktā jetumanye mahārathāḥ |
jānīte hi bhavānkarṇaṃ vīryavantaṃ parākrame || 8-40-82||

MHB 8-40-83

तत्र याहि यतः कर्णो द्रावयत्येष नो बलम् ॥ ८-४०-८३॥
tatra yāhi yataḥ karṇo drāvayatyeṣa no balam || 8-40-83||

MHB 8-40-84

वर्जयित्वा रणे याहि सूतपुत्रं महारथम् ।
श्रमो मा बाधते कृष्ण यथा वा तव रोचते ॥ ८-४०-८४॥
varjayitvā raṇe yāhi sūtaputraṃ mahāratham |
śramo mā bādhate kṛṣṇa yathā vā tava rocate || 8-40-84||

MHB 8-40-85

एतच्छ्रुत्वा महाराज गोविन्दः प्रहसन्निव ।
अब्रवीदर्जुनं तूर्णं कौरवाञ्जहि पाण्डव ॥ ८-४०-८५॥
etacchrutvā mahārāja govindaḥ prahasanniva |
abravīdarjunaṃ tūrṇaṃ kauravāñjahi pāṇḍava || 8-40-85||

MHB 8-40-86

ततस्तव महत्सैन्यं गोविन्दप्रेरिता हयाः ।
हंसवर्णाः प्रविविशुर्वहन्तः कृष्णपाण्डवौ ॥ ८-४०-८६॥
tatastava mahatsainyaṃ govindapreritā hayāḥ |
haṃsavarṇāḥ praviviśurvahantaḥ kṛṣṇapāṇḍavau || 8-40-86||

MHB 8-40-87

केशवप्रहितैरश्वैः श्वेतैः काञ्चनभूषणैः ।
प्रविशद्भिस्तव बलं चतुर्दिशमभिद्यत ॥ ८-४०-८७॥
keśavaprahitairaśvaiḥ śvetaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
praviśadbhistava balaṃ caturdiśamabhidyata || 8-40-87||

MHB 8-40-88

तौ विदार्य महासेनां प्रविष्टौ केशवार्जुनौ ।
क्रुद्धौ संरम्भरक्ताक्षौ व्यभ्राजेतां महाद्युती ॥ ८-४०-८८॥
tau vidārya mahāsenāṃ praviṣṭau keśavārjunau |
kruddhau saṃrambharaktākṣau vyabhrājetāṃ mahādyutī || 8-40-88||

MHB 8-40-89

युद्धशौण्डौ समाहूतावरिभिस्तौ रणाध्वरम् ।
यज्वभिर्विधिनाहूतौ मखे देवाविवाश्विनौ ॥ ८-४०-८९॥
yuddhaśauṇḍau samāhūtāvaribhistau raṇādhvaram |
yajvabhirvidhināhūtau makhe devāvivāśvinau || 8-40-89||

MHB 8-40-90

क्रुद्धौ तौ तु नरव्याघ्रौ वेगवन्तौ बभूवतुः ।
तलशब्देन रुषितौ यथा नागौ महाहवे ॥ ८-४०-९०॥
kruddhau tau tu naravyāghrau vegavantau babhūvatuḥ |
talaśabdena ruṣitau yathā nāgau mahāhave || 8-40-90||

MHB 8-40-91

विगाहन्स रथानीकमश्वसंघांश्च फल्गुनः ।
व्यचरत्पृतनामध्ये पाशहस्त इवान्तकः ॥ ८-४०-९१॥
vigāhansa rathānīkamaśvasaṃghāṃśca phalgunaḥ |
vyacaratpṛtanāmadhye pāśahasta ivāntakaḥ || 8-40-91||

MHB 8-40-92

तं दृष्ट्वा युधि विक्रान्तं सेनायां तव भारत ।
संशप्तकगणान्भूयः पुत्रस्ते समचोदयत् ॥ ८-४०-९२॥
taṃ dṛṣṭvā yudhi vikrāntaṃ senāyāṃ tava bhārata |
saṃśaptakagaṇānbhūyaḥ putraste samacodayat || 8-40-92||

MHB 8-40-93

ततो रथसहस्रेण द्विरदानां त्रिभिः शतैः ।
चतुर्दशसहस्रैश्च तुरगाणां महाहवे ॥ ८-४०-९३॥
tato rathasahasreṇa dviradānāṃ tribhiḥ śataiḥ |
caturdaśasahasraiśca turagāṇāṃ mahāhave || 8-40-93||

MHB 8-40-94

द्वाभ्यां शतसहस्राभ्यां पदातीनां च धन्विनाम् ।
शूराणां नामलब्धानां विदितानां समन्ततः ।
अभ्यवर्तन्त तौ वीरौ छादयन्तो महारथाः ॥ ८-४०-९४॥
dvābhyāṃ śatasahasrābhyāṃ padātīnāṃ ca dhanvinām |
śūrāṇāṃ nāmalabdhānāṃ viditānāṃ samantataḥ |
abhyavartanta tau vīrau chādayanto mahārathāḥ || 8-40-94||

MHB 8-40-95

स छाद्यमानः समरे शरैः परबलार्दनः ।
दर्शयन्रौद्रमात्मानं पाशहस्त इवान्तकः ।
निघ्नन्संशप्तकान्पार्थः प्रेक्षणीयतरोऽभवत् ॥ ८-४०-९५॥
sa chādyamānaḥ samare śaraiḥ parabalārdanaḥ |
darśayanraudramātmānaṃ pāśahasta ivāntakaḥ |
nighnansaṃśaptakānpārthaḥ prekṣaṇīyataro'bhavat || 8-40-95||

MHB 8-40-96

ततो विद्युत्प्रभैर्बाणैः कार्तस्वरविभूषितैः ।
निरन्तरमिवाकाशमासीन्नुन्नैः किरीटिना ॥ ८-४०-९६॥
tato vidyutprabhairbāṇaiḥ kārtasvaravibhūṣitaiḥ |
nirantaramivākāśamāsīnnunnaiḥ kirīṭinā || 8-40-96||

MHB 8-40-97

किरीटिभुजनिर्मुक्तैः संपतद्भिर्महाशरैः ।
समाच्छन्नं बभौ सर्वं काद्रवेयैरिव प्रभो ॥ ८-४०-९७॥
kirīṭibhujanirmuktaiḥ saṃpatadbhirmahāśaraiḥ |
samācchannaṃ babhau sarvaṃ kādraveyairiva prabho || 8-40-97||

MHB 8-40-98

रुक्मपुङ्खान्प्रसन्नाग्राञ्शरान्संनतपर्वणः ।
अदर्शयदमेयात्मा दिक्षु सर्वासु पाण्डवः ॥ ८-४०-९८॥
rukmapuṅkhānprasannāgrāñśarānsaṃnataparvaṇaḥ |
adarśayadameyātmā dikṣu sarvāsu pāṇḍavaḥ || 8-40-98||

MHB 8-40-99

हत्वा दश सहस्राणि पार्थिवानां महारथः ।
संशप्तकानां कौन्तेयः प्रपक्षं त्वरितोऽभ्ययात् ॥ ८-४०-९९॥
hatvā daśa sahasrāṇi pārthivānāṃ mahārathaḥ |
saṃśaptakānāṃ kaunteyaḥ prapakṣaṃ tvarito'bhyayāt || 8-40-99||

MHB 8-40-100

प्रपक्षं स समासाद्य पार्थः काम्बोजरक्षितम् ।
प्रममाथ बलाद्बाणैर्दानवानिव वासवः ॥ ८-४०-१००॥
prapakṣaṃ sa samāsādya pārthaḥ kāmbojarakṣitam |
pramamātha balādbāṇairdānavāniva vāsavaḥ || 8-40-100||

MHB 8-40-101

प्रचिच्छेदाशु भल्लैश्च द्विषतामाततायिनाम् ।
शस्त्रपाणींस्तथा बाहूंस्तथापि च शिरांस्युत ॥ ८-४०-१०१॥
pracicchedāśu bhallaiśca dviṣatāmātatāyinām |
śastrapāṇīṃstathā bāhūṃstathāpi ca śirāṃsyuta || 8-40-101||

MHB 8-40-102

अङ्गाङ्गावयवैश्छिन्नैर्व्यायुधास्तेऽपतन्क्षितौ ।
विष्वग्वाताभिसंभग्ना बहुशाखा इव द्रुमाः ॥ ८-४०-१०२॥
aṅgāṅgāvayavaiśchinnairvyāyudhāste'patankṣitau |
viṣvagvātābhisaṃbhagnā bahuśākhā iva drumāḥ || 8-40-102||

MHB 8-40-103

हस्त्यश्वरथपत्तीनां व्रातान्निघ्नन्तमर्जुनम् ।
सुदक्षिणादवरजः शरवृष्ट्याभ्यवीवृषत् ॥ ८-४०-१०३॥
hastyaśvarathapattīnāṃ vrātānnighnantamarjunam |
sudakṣiṇādavarajaḥ śaravṛṣṭyābhyavīvṛṣat || 8-40-103||

MHB 8-40-104

अस्यास्यतोऽर्धचन्द्राभ्यां स बाहू परिघोपमौ ।
पूर्णचन्द्राभवक्त्रं च क्षुरेणाभ्यहनच्छिरः ॥ ८-४०-१०४॥
asyāsyato'rdhacandrābhyāṃ sa bāhū parighopamau |
pūrṇacandrābhavaktraṃ ca kṣureṇābhyahanacchiraḥ || 8-40-104||

MHB 8-40-105

स पपात ततो वाहात्स्वलोहितपरिस्रवः ।
मनःशिलागिरेः शृङ्गं वज्रेणेवावदारितम् ॥ ८-४०-१०५॥
sa papāta tato vāhātsvalohitaparisravaḥ |
manaḥśilāgireḥ śṛṅgaṃ vajreṇevāvadāritam || 8-40-105||

MHB 8-40-106

सुदक्षिणादवरजं काम्बोजं ददृशुर्हतम् ।
प्रांशुं कमलपत्राक्षमत्यर्थं प्रियदर्शनम् ।
काञ्चनस्तम्भसंकाशं भिन्नं हेमगिरिं यथा ॥ ८-४०-१०६॥
sudakṣiṇādavarajaṃ kāmbojaṃ dadṛśurhatam |
prāṃśuṃ kamalapatrākṣamatyarthaṃ priyadarśanam |
kāñcanastambhasaṃkāśaṃ bhinnaṃ hemagiriṃ yathā || 8-40-106||

MHB 8-40-107

ततोऽभवत्पुनर्युद्धं घोरमद्भुतदर्शनम् ।
नानावस्थाश्च योधानां बभूवुस्तत्र युध्यताम् ॥ ८-४०-१०७॥
tato'bhavatpunaryuddhaṃ ghoramadbhutadarśanam |
nānāvasthāśca yodhānāṃ babhūvustatra yudhyatām || 8-40-107||

MHB 8-40-108

एतेष्वावर्जितैरश्वैः काम्बोजैर्यवनैः शकैः ।
शोणिताक्तैस्तदा रक्तं सर्वमासीद्विशां पते ॥ ८-४०-१०८॥
eteṣvāvarjitairaśvaiḥ kāmbojairyavanaiḥ śakaiḥ |
śoṇitāktaistadā raktaṃ sarvamāsīdviśāṃ pate || 8-40-108||

MHB 8-40-109

रथै रथाश्वसूतैश्च हतारोहैश्च वाजिभिः ।
द्विरदैश्च हतारोहैर्महामात्रैर्हतद्विपैः ।
अन्योन्येन महाराज कृतो घोरो जनक्षयः ॥ ८-४०-१०९॥
rathai rathāśvasūtaiśca hatārohaiśca vājibhiḥ |
dviradaiśca hatārohairmahāmātrairhatadvipaiḥ |
anyonyena mahārāja kṛto ghoro janakṣayaḥ || 8-40-109||

MHB 8-40-110

तस्मिन्प्रपक्षे पक्षे च वध्यमाने महात्मना ।
अर्जुनं जयतां श्रेष्ठं त्वरितो द्रौणिराययौ ॥ ८-४०-११०॥
tasminprapakṣe pakṣe ca vadhyamāne mahātmanā |
arjunaṃ jayatāṃ śreṣṭhaṃ tvarito drauṇirāyayau || 8-40-110||

MHB 8-40-111

विधुन्वानो महच्चापं कार्तस्वरविभूषितम् ।
आददानः शरान्घोरान्स्वरश्मीनिव भास्करः ॥ ८-४०-१११॥
vidhunvāno mahaccāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam |
ādadānaḥ śarānghorānsvaraśmīniva bhāskaraḥ || 8-40-111||

MHB 8-40-112

तैः पतद्भिर्महाराज द्रौणिमुक्तैः समन्ततः ।
संछादितौ रथस्थौ तावुभौ कृष्णधनंजयौ ॥ ८-४०-११२॥
taiḥ patadbhirmahārāja drauṇimuktaiḥ samantataḥ |
saṃchāditau rathasthau tāvubhau kṛṣṇadhanaṃjayau || 8-40-112||

MHB 8-40-113

ततः शरशतैस्तीक्ष्णैर्भारद्वाजः प्रतापवान् ।
निश्चेष्टौ तावुभौ चक्रे युद्धे माधवपाण्डवौ ॥ ८-४०-११३॥
tataḥ śaraśataistīkṣṇairbhāradvājaḥ pratāpavān |
niśceṣṭau tāvubhau cakre yuddhe mādhavapāṇḍavau || 8-40-113||

MHB 8-40-114

हाहाकृतमभूत्सर्वं जङ्गमं स्थावरं तथा ।
चराचरस्य गोप्तारौ दृष्ट्वा संछादितौ शरैः ॥ ८-४०-११४॥
hāhākṛtamabhūtsarvaṃ jaṅgamaṃ sthāvaraṃ tathā |
carācarasya goptārau dṛṣṭvā saṃchāditau śaraiḥ || 8-40-114||

MHB 8-40-115

सिद्धचारणसंघाश्च संपेतुर्वै समन्ततः ।
चिन्तयन्तो भवेदद्य लोकानां स्वस्त्यपीत्यह ॥ ८-४०-११५॥
siddhacāraṇasaṃghāśca saṃpeturvai samantataḥ |
cintayanto bhavedadya lokānāṃ svastyapītyaha || 8-40-115||

MHB 8-40-116

न मया तादृशो राजन्दृष्टपूर्वः पराक्रमः ।
संजज्ञे यादृशो द्रौणेः कृष्णौ संछादयिष्यतः ॥ ८-४०-११६॥
na mayā tādṛśo rājandṛṣṭapūrvaḥ parākramaḥ |
saṃjajñe yādṛśo drauṇeḥ kṛṣṇau saṃchādayiṣyataḥ || 8-40-116||

MHB 8-40-117

द्रौणेस्तु धनुषः शब्दमहितत्रासनं रणे ।
अश्रौषं बहुशो राजन्सिंहस्य नदतो यथा ॥ ८-४०-११७॥
drauṇestu dhanuṣaḥ śabdamahitatrāsanaṃ raṇe |
aśrauṣaṃ bahuśo rājansiṃhasya nadato yathā || 8-40-117||

MHB 8-40-118

ज्या चास्य चरतो युद्धे सव्यदक्षिणमस्यतः ।
विद्युदम्बुदमध्यस्था भ्राजमानेव साभवत् ॥ ८-४०-११८॥
jyā cāsya carato yuddhe savyadakṣiṇamasyataḥ |
vidyudambudamadhyasthā bhrājamāneva sābhavat || 8-40-118||

MHB 8-40-119

स तथा क्षिप्रकारी च दृढहस्तश्च पाण्डवः ।
संमोहं परमं गत्वा प्रैक्षत द्रोणजं ततः ॥ ८-४०-११९॥
sa tathā kṣiprakārī ca dṛḍhahastaśca pāṇḍavaḥ |
saṃmohaṃ paramaṃ gatvā praikṣata droṇajaṃ tataḥ || 8-40-119||

MHB 8-40-120

स विक्रमं हृतं मेने आत्मनः सुमहात्मना ।
तथास्य समरे राजन्वपुरासीत्सुदुर्दृशम् ॥ ८-४०-१२०॥
sa vikramaṃ hṛtaṃ mene ātmanaḥ sumahātmanā |
tathāsya samare rājanvapurāsītsudurdṛśam || 8-40-120||

MHB 8-40-121

द्रौणिपाण्डवयोरेवं वर्तमाने महारणे ।
वर्धमाने च राजेन्द्र द्रोणपुत्रे महाबले ।
हीयमाने च कौन्तेये कृष्णं रोषः समभ्ययात् ॥ ८-४०-१२१॥
drauṇipāṇḍavayorevaṃ vartamāne mahāraṇe |
vardhamāne ca rājendra droṇaputre mahābale |
hīyamāne ca kaunteye kṛṣṇaṃ roṣaḥ samabhyayāt || 8-40-121||

MHB 8-40-122

स रोषान्निःश्वसन्राजन्निर्दहन्निव चक्षुषा ।
द्रौणिं ह्यपश्यत्संग्रामे फल्गुनं च मुहुर्मुहुः ॥ ८-४०-१२२॥
sa roṣānniḥśvasanrājannirdahanniva cakṣuṣā |
drauṇiṃ hyapaśyatsaṃgrāme phalgunaṃ ca muhurmuhuḥ || 8-40-122||

MHB 8-40-123

ततः क्रुद्धोऽब्रवीत्कृष्णः पार्थं सप्रणयं तदा ।
अत्यद्भुतमिदं पार्थ तव पश्यामि संयुगे ।
अतिशेते हि यत्र त्वा द्रोणपुत्रोऽद्य भारत ॥ ८-४०-१२३॥
tataḥ kruddho'bravītkṛṣṇaḥ pārthaṃ sapraṇayaṃ tadā |
atyadbhutamidaṃ pārtha tava paśyāmi saṃyuge |
atiśete hi yatra tvā droṇaputro'dya bhārata || 8-40-123||

MHB 8-40-124

कच्चित्ते गाण्डिवं हस्ते रथे तिष्ठसि चार्जुन ।
कच्चित्कुशलिनौ बाहू कच्चिद्वीर्यं तदेव ते ॥ ८-४०-१२४॥
kaccitte gāṇḍivaṃ haste rathe tiṣṭhasi cārjuna |
kaccitkuśalinau bāhū kaccidvīryaṃ tadeva te || 8-40-124||

MHB 8-40-125

एवमुक्तस्तु कृष्णेन क्षिप्त्वा भल्लांश्चतुर्दश ।
त्वरमाणस्त्वराकाले द्रौणेर्धनुरथाच्छिनत् ।
ध्वजं छत्रं पताकां च रथं शक्तिं गदां तथा ॥ ८-४०-१२५॥
evamuktastu kṛṣṇena kṣiptvā bhallāṃścaturdaśa |
tvaramāṇastvarākāle drauṇerdhanurathācchinat |
dhvajaṃ chatraṃ patākāṃ ca rathaṃ śaktiṃ gadāṃ tathā || 8-40-125||

MHB 8-40-126

जत्रुदेशे च सुभृशं वत्सदन्तैरताडयत् ।
स मूर्च्छां परमां गत्वा ध्वजयष्टिं समाश्रितः ॥ ८-४०-१२६॥
jatrudeśe ca subhṛśaṃ vatsadantairatāḍayat |
sa mūrcchāṃ paramāṃ gatvā dhvajayaṣṭiṃ samāśritaḥ || 8-40-126||

MHB 8-40-127

तं विसंज्ञं महाराज किरीटिभयपीडितम् ।
अपोवाह रणात्सूतो रक्षमाणो धनंजयात् ॥ ८-४०-१२७॥
taṃ visaṃjñaṃ mahārāja kirīṭibhayapīḍitam |
apovāha raṇātsūto rakṣamāṇo dhanaṃjayāt || 8-40-127||

MHB 8-40-128

एतस्मिन्नेव काले तु विजयः शत्रुतापनः ।
न्यवधीत्तावकं सैन्यं शतशोऽथ सहस्रशः ।
पश्यतस्तव पुत्रस्य तस्य वीरस्य भारत ॥ ८-४०-१२८॥
etasminneva kāle tu vijayaḥ śatrutāpanaḥ |
nyavadhīttāvakaṃ sainyaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ |
paśyatastava putrasya tasya vīrasya bhārata || 8-40-128||

MHB 8-40-129

एवमेष क्षयो वृत्तस्तावकानां परैः सह ।
क्रूरो विशसनो घोरो राजन्दुर्मन्त्रिते तव ॥ ८-४०-१२९॥
evameṣa kṣayo vṛttastāvakānāṃ paraiḥ saha |
krūro viśasano ghoro rājandurmantrite tava || 8-40-129||

MHB 8-40-130

संशप्तकांश्च कौन्तेयः कुरूंश्चापि वृकोदरः ।
वसुषेणं च पाञ्चालः कृत्स्नेन व्यधमद्रणे ॥ ८-४०-१३०॥
saṃśaptakāṃśca kaunteyaḥ kurūṃścāpi vṛkodaraḥ |
vasuṣeṇaṃ ca pāñcālaḥ kṛtsnena vyadhamadraṇe || 8-40-130||

Adhyaya: 41/69 (7)

MHB 8-41-1

संजय उवाच ।
त्वरमाणः पुनः कृष्णः पार्थमभ्यवदच्छनैः ।
पश्य कौरव्य राजानमपयातांश्च पाण्डवान् ॥ ८-४१-१॥
saṃjaya uvāca |
tvaramāṇaḥ punaḥ kṛṣṇaḥ pārthamabhyavadacchanaiḥ |
paśya kauravya rājānamapayātāṃśca pāṇḍavān || 8-41-1||

MHB 8-41-2

कर्णं पश्य महारङ्गे ज्वलन्तमिव पावकम् ।
असौ भीमो महेष्वासः संनिवृत्तो रणं प्रति ॥ ८-४१-२॥
karṇaṃ paśya mahāraṅge jvalantamiva pāvakam |
asau bhīmo maheṣvāsaḥ saṃnivṛtto raṇaṃ prati || 8-41-2||

MHB 8-41-3

तमेतेऽनु निवर्तन्ते धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।
पाञ्चालानां सृञ्जयानां पाण्डवानां च यन्मुखम् ।
निवृत्तैश्च तथा पार्थैर्भग्नं शत्रुबलं महत् ॥ ८-४१-३॥
tamete'nu nivartante dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ |
pāñcālānāṃ sṛñjayānāṃ pāṇḍavānāṃ ca yanmukham |
nivṛttaiśca tathā pārthairbhagnaṃ śatrubalaṃ mahat || 8-41-3||

MHB 8-41-4

कौरवान्द्रवतो ह्येष कर्णो धारयतेऽर्जुन ।
अन्तकप्रतिमो वेगे शक्रतुल्यपराक्रमः ॥ ८-४१-४॥
kauravāndravato hyeṣa karṇo dhārayate'rjuna |
antakapratimo vege śakratulyaparākramaḥ || 8-41-4||

MHB 8-41-5

असौ गच्छति कौरव्य द्रौणिरस्त्रभृतां वरः ।
तमेष प्रद्रुतः संख्ये धृष्टद्युम्नो महारथः ॥ ८-४१-५॥
asau gacchati kauravya drauṇirastrabhṛtāṃ varaḥ |
tameṣa pradrutaḥ saṃkhye dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ || 8-41-5||

MHB 8-41-6

सर्वं व्याचष्ट दुर्धर्षो वासुदेवः किरीटिने ।
ततो राजन्प्रादुरासीन्महाघोरो महारणः ॥ ८-४१-६॥
sarvaṃ vyācaṣṭa durdharṣo vāsudevaḥ kirīṭine |
tato rājanprādurāsīnmahāghoro mahāraṇaḥ || 8-41-6||

MHB 8-41-7

सिंहनादरवाश्चात्र प्रादुरासन्समागमे ।
उभयोः सेनयो राजन्मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥ ८-४१-७॥
siṃhanādaravāścātra prādurāsansamāgame |
ubhayoḥ senayo rājanmṛtyuṃ kṛtvā nivartanam || 8-41-7||

Adhyaya: 42/69 (57)

MHB 8-42-1

संजय उवाच ।
ततः पुनः समाजग्मुरभीताः कुरुसृञ्जयाः ।
युधिष्ठिरमुखाः पार्था वैकर्तनमुखा वयम् ॥ ८-४२-१॥
saṃjaya uvāca |
tataḥ punaḥ samājagmurabhītāḥ kurusṛñjayāḥ |
yudhiṣṭhiramukhāḥ pārthā vaikartanamukhā vayam || 8-42-1||

MHB 8-42-2

ततः प्रववृते भीमः संग्रामो लोमहर्षणः ।
कर्णस्य पाण्डवानां च यमराष्ट्रविवर्धनः ॥ ८-४२-२॥
tataḥ pravavṛte bhīmaḥ saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥ |
karṇasya pāṇḍavānāṃ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ || 8-42-2||

MHB 8-42-3

तस्मिन्प्रवृत्ते संग्रामे तुमुले शोणितोदके ।
संशप्तकेषु शूरेषु किंचिच्छिष्टेषु भारत ॥ ८-४२-३॥
tasminpravṛtte saṃgrāme tumule śoṇitodake |
saṃśaptakeṣu śūreṣu kiṃcicchiṣṭeṣu bhārata || 8-42-3||

MHB 8-42-4

धृष्टद्युम्नो महाराज सहितः सर्वराजभिः ।
कर्णमेवाभिदुद्राव पाण्डवाश्च महारथाः ॥ ८-४२-४॥
dhṛṣṭadyumno mahārāja sahitaḥ sarvarājabhiḥ |
karṇamevābhidudrāva pāṇḍavāśca mahārathāḥ || 8-42-4||

MHB 8-42-5

आगच्छमानांस्तान्संख्ये प्रहृष्टान्विजयैषिणः ।
दधारैको रणे कर्णो जलौघानिव पर्वतः ॥ ८-४२-५॥
āgacchamānāṃstānsaṃkhye prahṛṣṭānvijayaiṣiṇaḥ |
dadhāraiko raṇe karṇo jalaughāniva parvataḥ || 8-42-5||

MHB 8-42-6

तमासाद्य तु ते कर्णं व्यशीर्यन्त महारथाः ।
यथाचलं समासाद्य जलौघाः सर्वतोदिशम् ।
तयोरासीन्महाराज संग्रामो लोमहर्षणः ॥ ८-४२-६॥
tamāsādya tu te karṇaṃ vyaśīryanta mahārathāḥ |
yathācalaṃ samāsādya jalaughāḥ sarvatodiśam |
tayorāsīnmahārāja saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥ || 8-42-6||

MHB 8-42-7

धृष्टद्युम्नस्तु राधेयं शरेण नतपर्वणा ।
ताडयामास संक्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ८-४२-७॥
dhṛṣṭadyumnastu rādheyaṃ śareṇa nataparvaṇā |
tāḍayāmāsa saṃkruddhastiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 8-42-7||

MHB 8-42-8

विजयं तु धनुःश्रेष्ठं विधुन्वानो महारथः ।
पार्षतस्य धनुश्छित्त्वा शरानाशीविषोपमान् ।
ताडयामास संक्रुद्धः पार्षतं नवभिः शरैः ॥ ८-४२-८॥
vijayaṃ tu dhanuḥśreṣṭhaṃ vidhunvāno mahārathaḥ |
pārṣatasya dhanuśchittvā śarānāśīviṣopamān |
tāḍayāmāsa saṃkruddhaḥ pārṣataṃ navabhiḥ śaraiḥ || 8-42-8||

MHB 8-42-9

ते वर्म हेमविकृतं भित्त्वा तस्य महात्मनः ।
शोणिताक्ता व्यराजन्त शक्रगोपा इवानघ ॥ ८-४२-९॥
te varma hemavikṛtaṃ bhittvā tasya mahātmanaḥ |
śoṇitāktā vyarājanta śakragopā ivānagha || 8-42-9||

MHB 8-42-10

तदपास्य धनुश्छिन्नं धृष्टद्युम्नो महारथः ।
अन्यद्धनुरुपादाय शरांश्चाशीविषोपमान् ।
कर्णं विव्याध सप्तत्या शरैः संनतपर्वभिः ॥ ८-४२-१०॥
tadapāsya dhanuśchinnaṃ dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ |
anyaddhanurupādāya śarāṃścāśīviṣopamān |
karṇaṃ vivyādha saptatyā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ || 8-42-10||

MHB 8-42-11

तथैव राजन्कर्णोऽपि पार्षतं शत्रुतापनम् ।
द्रोणशत्रुं महेष्वासो विव्याध निशितैः शरैः ॥ ८-४२-११॥
tathaiva rājankarṇo'pi pārṣataṃ śatrutāpanam |
droṇaśatruṃ maheṣvāso vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ || 8-42-11||

MHB 8-42-12

तस्य कर्णो महाराज शरं कनकभूषणम् ।
प्रेषयामास संक्रुद्धो मृत्युदण्डमिवापरम् ॥ ८-४२-१२॥
tasya karṇo mahārāja śaraṃ kanakabhūṣaṇam |
preṣayāmāsa saṃkruddho mṛtyudaṇḍamivāparam || 8-42-12||

MHB 8-42-13

तमापतन्तं सहसा घोररूपं विशां पते ।
चिच्छेद सप्तधा राजञ्शैनेयः कृतहस्तवत् ॥ ८-४२-१३॥
tamāpatantaṃ sahasā ghorarūpaṃ viśāṃ pate |
ciccheda saptadhā rājañśaineyaḥ kṛtahastavat || 8-42-13||

MHB 8-42-14

दृष्ट्वा विनिहितं बाणं शरैः कर्णो विशां पते ।
सात्यकिं शरवर्षेण समन्तात्पर्यवारयत् ॥ ८-४२-१४॥
dṛṣṭvā vinihitaṃ bāṇaṃ śaraiḥ karṇo viśāṃ pate |
sātyakiṃ śaravarṣeṇa samantātparyavārayat || 8-42-14||

MHB 8-42-15

विव्याध चैनं समरे नाराचैस्तत्र सप्तभिः ।
तं प्रत्यविध्यच्छैनेयः शरैर्हेमविभूषितैः ॥ ८-४२-१५॥
vivyādha cainaṃ samare nārācaistatra saptabhiḥ |
taṃ pratyavidhyacchaineyaḥ śarairhemavibhūṣitaiḥ || 8-42-15||

MHB 8-42-16

ततो युद्धमतीवासीच्चक्षुःश्रोत्रभयावहम् ।
राजन्घोरं च चित्रं च प्रेक्षणीयं समन्ततः ॥ ८-४२-१६॥
tato yuddhamatīvāsīccakṣuḥśrotrabhayāvaham |
rājanghoraṃ ca citraṃ ca prekṣaṇīyaṃ samantataḥ || 8-42-16||

MHB 8-42-17

सर्वेषां तत्र भूतानां लोमहर्षो व्यजायत ।
तद्दृष्ट्वा समरे कर्म कर्णशैनेययोर्नृप ॥ ८-४२-१७॥
sarveṣāṃ tatra bhūtānāṃ lomaharṣo vyajāyata |
taddṛṣṭvā samare karma karṇaśaineyayornṛpa || 8-42-17||

MHB 8-42-18

एतस्मिन्नन्तरे द्रौणिरभ्ययात्सुमहाबलम् ।
पार्षतं शत्रुदमनं शत्रुवीर्यासुनाशनम् ॥ ८-४२-१८॥
etasminnantare drauṇirabhyayātsumahābalam |
pārṣataṃ śatrudamanaṃ śatruvīryāsunāśanam || 8-42-18||

MHB 8-42-19

अभ्यभाषत संक्रुद्धो द्रौणिर्दूरे धनंजये ।
तिष्ठ तिष्ठाद्य ब्रह्मघ्न न मे जीवन्विमोक्ष्यसे ॥ ८-४२-१९॥
abhyabhāṣata saṃkruddho drauṇirdūre dhanaṃjaye |
tiṣṭha tiṣṭhādya brahmaghna na me jīvanvimokṣyase || 8-42-19||

MHB 8-42-20

इत्युक्त्वा सुभृशं वीरः शीघ्रकृन्निशितैः शरैः ।
पार्षतं छादयामास घोररूपैः सुतेजनैः ।
यतमानं परं शक्त्या यतमानो महारथः ॥ ८-४२-२०॥
ityuktvā subhṛśaṃ vīraḥ śīghrakṛnniśitaiḥ śaraiḥ |
pārṣataṃ chādayāmāsa ghorarūpaiḥ sutejanaiḥ |
yatamānaṃ paraṃ śaktyā yatamāno mahārathaḥ || 8-42-20||

MHB 8-42-21

यथा हि समरे द्रौणिः पार्षतं वीक्ष्य मारिष ।
तथा द्रौणिं रणे दृष्ट्वा पार्षतः परवीरहा ।
नातिहृष्टमना भूत्वा मन्यते मृत्युमात्मनः ॥ ८-४२-२१॥
yathā hi samare drauṇiḥ pārṣataṃ vīkṣya māriṣa |
tathā drauṇiṃ raṇe dṛṣṭvā pārṣataḥ paravīrahā |
nātihṛṣṭamanā bhūtvā manyate mṛtyumātmanaḥ || 8-42-21||

MHB 8-42-22

द्रौणिस्तु दृष्ट्वा राजेन्द्र धृष्टद्युम्नं रणे स्थितम् ।
क्रोधेन निःश्वसन्वीरः पार्षतं समुपाद्रवत् ।
तावन्योन्यं तु दृष्ट्वैव संरम्भं जग्मतुः परम् ॥ ८-४२-२२॥
drauṇistu dṛṣṭvā rājendra dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe sthitam |
krodhena niḥśvasanvīraḥ pārṣataṃ samupādravat |
tāvanyonyaṃ tu dṛṣṭvaiva saṃrambhaṃ jagmatuḥ param || 8-42-22||

MHB 8-42-23

अथाब्रवीन्महाराज द्रोणपुत्रः प्रतापवान् ।
धृष्टद्युम्नं समीपस्थं त्वरमाणो विशां पते ।
पाञ्चालापसदाद्य त्वां प्रेषयिष्यामि मृत्यवे ॥ ८-४२-२३॥
athābravīnmahārāja droṇaputraḥ pratāpavān |
dhṛṣṭadyumnaṃ samīpasthaṃ tvaramāṇo viśāṃ pate |
pāñcālāpasadādya tvāṃ preṣayiṣyāmi mṛtyave || 8-42-23||

MHB 8-42-24

पापं हि यत्त्वया कर्म घ्नता द्रोणं पुरा कृतम् ।
अद्य त्वा पत्स्यते तद्वै यथा ह्यकुशलं तथा ॥ ८-४२-२४॥
pāpaṃ hi yattvayā karma ghnatā droṇaṃ purā kṛtam |
adya tvā patsyate tadvai yathā hyakuśalaṃ tathā || 8-42-24||

MHB 8-42-25

अरक्ष्यमाणः पार्थेन यदि तिष्ठसि संयुगे ।
नापक्रमसि वा मूढ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ८-४२-२५॥
arakṣyamāṇaḥ pārthena yadi tiṣṭhasi saṃyuge |
nāpakramasi vā mūḍha satyametadbravīmi te || 8-42-25||

MHB 8-42-26

एवमुक्तः प्रत्युवाच धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् ।
प्रतिवाक्यं स एवासिर्मामको दास्यते तव ।
येनैव ते पितुर्दत्तं यतमानस्य संयुगे ॥ ८-४२-२६॥
evamuktaḥ pratyuvāca dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān |
prativākyaṃ sa evāsirmāmako dāsyate tava |
yenaiva te piturdattaṃ yatamānasya saṃyuge || 8-42-26||

MHB 8-42-27

यदि तावन्मया द्रोणो निहतो ब्राह्मणब्रुवः ।
त्वामिदानीं कथं युद्धे न हनिष्यामि विक्रमात् ॥ ८-४२-२७॥
yadi tāvanmayā droṇo nihato brāhmaṇabruvaḥ |
tvāmidānīṃ kathaṃ yuddhe na haniṣyāmi vikramāt || 8-42-27||

MHB 8-42-28

एवमुक्त्वा महाराज सेनापतिरमर्षणः ।
निशितेनाथ बाणेन द्रौणिं विव्याध पार्षतः ॥ ८-४२-२८॥
evamuktvā mahārāja senāpatiramarṣaṇaḥ |
niśitenātha bāṇena drauṇiṃ vivyādha pārṣataḥ || 8-42-28||

MHB 8-42-29

ततो द्रौणिः सुसंक्रुद्धः शरैः संनतपर्वभिः ।
प्राच्छादयद्दिशो राजन्धृष्टद्युम्नस्य संयुगे ॥ ८-४२-२९॥
tato drauṇiḥ susaṃkruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
prācchādayaddiśo rājandhṛṣṭadyumnasya saṃyuge || 8-42-29||

MHB 8-42-30

नैवान्तरिक्षं न दिशो नैव योधाः समन्ततः ।
दृश्यन्ते वै महाराज शरैश्छन्नाः सहस्रशः ॥ ८-४२-३०॥
naivāntarikṣaṃ na diśo naiva yodhāḥ samantataḥ |
dṛśyante vai mahārāja śaraiśchannāḥ sahasraśaḥ || 8-42-30||

MHB 8-42-31

तथैव पार्षतो राजन्द्रौणिमाहवशोभिनम् ।
शरैः संछादयामास सूतपुत्रस्य पश्यतः ॥ ८-४२-३१॥
tathaiva pārṣato rājandrauṇimāhavaśobhinam |
śaraiḥ saṃchādayāmāsa sūtaputrasya paśyataḥ || 8-42-31||

MHB 8-42-32

राधेयोऽपि महाराज पाञ्चालान्सह पाण्डवैः ।
द्रौपदेयान्युधामन्युं सात्यकिं च महारथम् ।
एकः स वारयामास प्रेक्षणीयः समन्ततः ॥ ८-४२-३२॥
rādheyo'pi mahārāja pāñcālānsaha pāṇḍavaiḥ |
draupadeyānyudhāmanyuṃ sātyakiṃ ca mahāratham |
ekaḥ sa vārayāmāsa prekṣaṇīyaḥ samantataḥ || 8-42-32||

MHB 8-42-33

धृष्टद्युम्नोऽपि समरे द्रौणेश्चिच्छेद कार्मुकम् ।
तदपास्य धनुश्छिन्नमन्यदादत्त कार्मुकम् ।
वेगवत्समरे घोरं शरांश्चाशीविषोपमान् ॥ ८-४२-३३॥
dhṛṣṭadyumno'pi samare drauṇeściccheda kārmukam |
tadapāsya dhanuśchinnamanyadādatta kārmukam |
vegavatsamare ghoraṃ śarāṃścāśīviṣopamān || 8-42-33||

MHB 8-42-34

स पार्षतस्य राजेन्द्र धनुः शक्तिं गदां ध्वजम् ।
हयान्सूतं रथं चैव निमेषाद्व्यधमच्छरैः ॥ ८-४२-३४॥
sa pārṣatasya rājendra dhanuḥ śaktiṃ gadāṃ dhvajam |
hayānsūtaṃ rathaṃ caiva nimeṣādvyadhamaccharaiḥ || 8-42-34||

MHB 8-42-35

स छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।
खड्गमादत्त विपुलं शतचन्द्रं च भानुमत् ॥ ८-४२-३५॥
sa chinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ |
khaḍgamādatta vipulaṃ śatacandraṃ ca bhānumat || 8-42-35||

MHB 8-42-36

द्रौणिस्तदपि राजेन्द्र भल्लैः क्षिप्रं महारथः ।
चिच्छेद समरे वीरः क्षिप्रहस्तो दृढायुधः ।
रथादनवरूढस्य तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ८-४२-३६॥
drauṇistadapi rājendra bhallaiḥ kṣipraṃ mahārathaḥ |
ciccheda samare vīraḥ kṣiprahasto dṛḍhāyudhaḥ |
rathādanavarūḍhasya tadadbhutamivābhavat || 8-42-36||

MHB 8-42-37

धृष्टद्युम्नं तु विरथं हताश्वं छिन्नकार्मुकम् ।
शरैश्च बहुधा विद्धमस्त्रैश्च शकलीकृतम् ।
नातरद्भरतश्रेष्ठ यतमानो महारथः ॥ ८-४२-३७॥
dhṛṣṭadyumnaṃ tu virathaṃ hatāśvaṃ chinnakārmukam |
śaraiśca bahudhā viddhamastraiśca śakalīkṛtam |
nātaradbharataśreṣṭha yatamāno mahārathaḥ || 8-42-37||

MHB 8-42-38

तस्यान्तमिषुभी राजन्यदा द्रौणिर्न जग्मिवान् ।
अथ त्यक्त्वा धनुर्वीरः पार्षतं त्वरितोऽन्वगात् ॥ ८-४२-३८॥
tasyāntamiṣubhī rājanyadā drauṇirna jagmivān |
atha tyaktvā dhanurvīraḥ pārṣataṃ tvarito'nvagāt || 8-42-38||

MHB 8-42-39

आसीदाद्रवतो राजन्वेगस्तस्य महात्मनः ।
गरुडस्येव पततो जिघृक्षोः पन्नगोत्तमम् ॥ ८-४२-३९॥
āsīdādravato rājanvegastasya mahātmanaḥ |
garuḍasyeva patato jighṛkṣoḥ pannagottamam || 8-42-39||

MHB 8-42-40

एतस्मिन्नेव काले तु माधवोऽर्जुनमब्रवीत् ।
पश्य पार्थ यथा द्रौणिः पार्षतस्य वधं प्रति ।
यत्नं करोति विपुलं हन्याच्चैनमसंशयम् ॥ ८-४२-४०॥
etasminneva kāle tu mādhavo'rjunamabravīt |
paśya pārtha yathā drauṇiḥ pārṣatasya vadhaṃ prati |
yatnaṃ karoti vipulaṃ hanyāccainamasaṃśayam || 8-42-40||

MHB 8-42-41

तं मोचय महाबाहो पार्षतं शत्रुतापनम् ।
द्रौणेरास्यमनुप्राप्तं मृत्योरास्यगतं यथा ॥ ८-४२-४१॥
taṃ mocaya mahābāho pārṣataṃ śatrutāpanam |
drauṇerāsyamanuprāptaṃ mṛtyorāsyagataṃ yathā || 8-42-41||

MHB 8-42-42

एवमुक्त्वा महाराज वासुदेवः प्रतापवान् ।
प्रैषयत्तत्र तुरगान्यत्र द्रौणिर्व्यवस्थितः ॥ ८-४२-४२॥
evamuktvā mahārāja vāsudevaḥ pratāpavān |
praiṣayattatra turagānyatra drauṇirvyavasthitaḥ || 8-42-42||

MHB 8-42-43

ते हयाश्चन्द्रसंकाशाः केशवेन प्रचोदिताः ।
पिबन्त इव तद्व्योम जग्मुर्द्रौणिरथं प्रति ॥ ८-४२-४३॥
te hayāścandrasaṃkāśāḥ keśavena pracoditāḥ |
pibanta iva tadvyoma jagmurdrauṇirathaṃ prati || 8-42-43||

MHB 8-42-44

दृष्ट्वायान्तौ महावीर्यावुभौ कृष्णधनंजयौ ।
धृष्टद्युम्नवधे राजंश्चक्रे यत्नं महाबलः ॥ ८-४२-४४॥
dṛṣṭvāyāntau mahāvīryāvubhau kṛṣṇadhanaṃjayau |
dhṛṣṭadyumnavadhe rājaṃścakre yatnaṃ mahābalaḥ || 8-42-44||

MHB 8-42-45

विकृष्यमाणं दृष्ट्वैव धृष्टद्युम्नं जनेश्वर ।
शरांश्चिक्षेप वै पार्थो द्रौणिं प्रति महाबलः ॥ ८-४२-४५॥
vikṛṣyamāṇaṃ dṛṣṭvaiva dhṛṣṭadyumnaṃ janeśvara |
śarāṃścikṣepa vai pārtho drauṇiṃ prati mahābalaḥ || 8-42-45||

MHB 8-42-46

ते शरा हेमविकृता गाण्डीवप्रेषिता भृशम् ।
द्रौणिमासाद्य विविशुर्वल्मीकमिव पन्नगाः ॥ ८-४२-४६॥
te śarā hemavikṛtā gāṇḍīvapreṣitā bhṛśam |
drauṇimāsādya viviśurvalmīkamiva pannagāḥ || 8-42-46||

MHB 8-42-47

स विध्वस्तैः शरैर्घोरैर्द्रोणपुत्रः प्रतापवान् ।
रथमारुरुहे वीरो धनंजयशरार्दितः ।
प्रगृह्य च धनुः श्रेष्ठं पार्थं विव्याध सायकैः ॥ ८-४२-४७॥
sa vidhvastaiḥ śarairghorairdroṇaputraḥ pratāpavān |
rathamāruruhe vīro dhanaṃjayaśarārditaḥ |
pragṛhya ca dhanuḥ śreṣṭhaṃ pārthaṃ vivyādha sāyakaiḥ || 8-42-47||

MHB 8-42-48

एतस्मिन्नन्तरे वीरः सहदेवो जनाधिप ।
अपोवाह रथेनाजौ पार्षतं शत्रुतापनम् ॥ ८-४२-४८॥
etasminnantare vīraḥ sahadevo janādhipa |
apovāha rathenājau pārṣataṃ śatrutāpanam || 8-42-48||

MHB 8-42-49

अर्जुनोऽपि महाराज द्रौणिं विव्याध पत्रिभिः ।
तं द्रोणपुत्रः संक्रुद्धो बाह्वोरुरसि चार्दयत् ॥ ८-४२-४९॥
arjuno'pi mahārāja drauṇiṃ vivyādha patribhiḥ |
taṃ droṇaputraḥ saṃkruddho bāhvorurasi cārdayat || 8-42-49||

MHB 8-42-50

क्रोधितस्तु रणे पार्थो नाराचं कालसंमितम् ।
द्रोणपुत्राय चिक्षेप कालदण्डमिवापरम् ।
स ब्राह्मणस्यांसदेशे निपपात महाद्युतिः ॥ ८-४२-५०॥
krodhitastu raṇe pārtho nārācaṃ kālasaṃmitam |
droṇaputrāya cikṣepa kāladaṇḍamivāparam |
sa brāhmaṇasyāṃsadeśe nipapāta mahādyutiḥ || 8-42-50||

MHB 8-42-51

स विह्वलो महाराज शरवेगेन संयुगे ।
निषसाद रथोपस्थे वैक्लव्यं च परं ययौ ॥ ८-४२-५१॥
sa vihvalo mahārāja śaravegena saṃyuge |
niṣasāda rathopasthe vaiklavyaṃ ca paraṃ yayau || 8-42-51||

MHB 8-42-52

ततः कर्णो महाराज व्याक्षिपद्विजयं धनुः ।
अर्जुनं समरे क्रुद्धः प्रेक्षमाणो मुहुर्मुहुः ।
द्वैरथं चापि पार्थेन कामयानो महारणे ॥ ८-४२-५२॥
tataḥ karṇo mahārāja vyākṣipadvijayaṃ dhanuḥ |
arjunaṃ samare kruddhaḥ prekṣamāṇo muhurmuhuḥ |
dvairathaṃ cāpi pārthena kāmayāno mahāraṇe || 8-42-52||

MHB 8-42-53

तं तु हित्वा हतं वीरं सारथिः शत्रुकर्शनम् ।
अपोवाह रथेनाजौ त्वरमाणो रणाजिरात् ॥ ८-४२-५३॥
taṃ tu hitvā hataṃ vīraṃ sārathiḥ śatrukarśanam |
apovāha rathenājau tvaramāṇo raṇājirāt || 8-42-53||

MHB 8-42-54

अथोत्क्रुष्टं महाराज पाञ्चालैर्जितकाशिभिः ।
मोक्षितं पार्षतं दृष्ट्वा द्रोणपुत्रं च पीडितम् ॥ ८-४२-५४॥
athotkruṣṭaṃ mahārāja pāñcālairjitakāśibhiḥ |
mokṣitaṃ pārṣataṃ dṛṣṭvā droṇaputraṃ ca pīḍitam || 8-42-54||

MHB 8-42-55

वादित्राणि च दिव्यानि प्रावाद्यन्त सहस्रशः ।
सिंहनादश्च संजज्ञे दृष्ट्वा घोरं महाद्भुतम् ॥ ८-४२-५५॥
vāditrāṇi ca divyāni prāvādyanta sahasraśaḥ |
siṃhanādaśca saṃjajñe dṛṣṭvā ghoraṃ mahādbhutam || 8-42-55||

MHB 8-42-56

एवं कृत्वाब्रवीत्पार्थो वासुदेवं धनंजयः ।
याहि संशप्तकान्कृष्ण कार्यमेतत्परं मम ॥ ८-४२-५६॥
evaṃ kṛtvābravītpārtho vāsudevaṃ dhanaṃjayaḥ |
yāhi saṃśaptakānkṛṣṇa kāryametatparaṃ mama || 8-42-56||

MHB 8-42-57

ततः प्रयातो दाशार्हः श्रुत्वा पाण्डवभाषितम् ।
रथेनातिपताकेन मनोमारुतरंहसा ॥ ८-४२-५७॥
tataḥ prayāto dāśārhaḥ śrutvā pāṇḍavabhāṣitam |
rathenātipatākena manomārutaraṃhasā || 8-42-57||

Adhyaya: 43/69 (78)

MHB 8-43-1

संजय उवाच ।
एतस्मिन्नन्तरे कृष्णः पार्थं वचनमब्रवीत् ।
दर्शयन्निव कौन्तेयं धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥ ८-४३-१॥
saṃjaya uvāca |
etasminnantare kṛṣṇaḥ pārthaṃ vacanamabravīt |
darśayanniva kaunteyaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram || 8-43-1||

MHB 8-43-2

एष पाण्डव ते भ्राता धार्तराष्ट्रैर्महाबलैः ।
जिघांसुभिर्महेष्वासैर्द्रुतं पार्थानुसर्यते ॥ ८-४३-२॥
eṣa pāṇḍava te bhrātā dhārtarāṣṭrairmahābalaiḥ |
jighāṃsubhirmaheṣvāsairdrutaṃ pārthānusaryate || 8-43-2||

MHB 8-43-3

तथानुयान्ति संरब्धाः पाञ्चाला युद्धदुर्मदाः ।
युधिष्ठिरं महात्मानं परीप्सन्तो महाजवाः ॥ ८-४३-३॥
tathānuyānti saṃrabdhāḥ pāñcālā yuddhadurmadāḥ |
yudhiṣṭhiraṃ mahātmānaṃ parīpsanto mahājavāḥ || 8-43-3||

MHB 8-43-4

एष दुर्योधनः पार्थ रथानीकेन दंशितः ।
राजा सर्वस्य लोकस्य राजानमनुधावति ॥ ८-४३-४॥
eṣa duryodhanaḥ pārtha rathānīkena daṃśitaḥ |
rājā sarvasya lokasya rājānamanudhāvati || 8-43-4||

MHB 8-43-5

जिघांसुः पुरुषव्याघ्रं भ्रातृभिः सहितो बली ।
आशीविषसमस्पर्शैः सर्वयुद्धविशारदैः ॥ ८-४३-५॥
jighāṃsuḥ puruṣavyāghraṃ bhrātṛbhiḥ sahito balī |
āśīviṣasamasparśaiḥ sarvayuddhaviśāradaiḥ || 8-43-5||

MHB 8-43-6

एते जिघृक्षवो यान्ति द्विपाश्वरथपत्तयः ।
युधिष्ठिरं धार्तराष्ट्रा रत्नोत्तममिवार्थिनः ॥ ८-४३-६॥
ete jighṛkṣavo yānti dvipāśvarathapattayaḥ |
yudhiṣṭhiraṃ dhārtarāṣṭrā ratnottamamivārthinaḥ || 8-43-6||

MHB 8-43-7

पश्य सात्वतभीमाभ्यां निरुद्धाधिष्ठितः प्रभुः ।
जिहीर्षवोऽमृतं दैत्याः शक्राग्निभ्यामिवावशाः ॥ ८-४३-७॥
paśya sātvatabhīmābhyāṃ niruddhādhiṣṭhitaḥ prabhuḥ |
jihīrṣavo'mṛtaṃ daityāḥ śakrāgnibhyāmivāvaśāḥ || 8-43-7||

MHB 8-43-8

एते बहुत्वात्त्वरिताः पुनर्गच्छन्ति पाण्डवम् ।
समुद्रमिव वार्योघाः प्रावृट्काले महारथाः ॥ ८-४३-८॥
ete bahutvāttvaritāḥ punargacchanti pāṇḍavam |
samudramiva vāryoghāḥ prāvṛṭkāle mahārathāḥ || 8-43-8||

MHB 8-43-9

नदन्तः सिंहनादांश्च धमन्तश्चापि वारिजान् ।
बलवन्तो महेष्वासा विधुन्वन्तो धनूंषि च ॥ ८-४३-९॥
nadantaḥ siṃhanādāṃśca dhamantaścāpi vārijān |
balavanto maheṣvāsā vidhunvanto dhanūṃṣi ca || 8-43-9||

MHB 8-43-10

मृत्योर्मुखगतं मन्ये कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
हुतमग्नौ च भद्रं ते दुर्योधनवशं गतम् ॥ ८-४३-१०॥
mṛtyormukhagataṃ manye kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram |
hutamagnau ca bhadraṃ te duryodhanavaśaṃ gatam || 8-43-10||

MHB 8-43-11

यथायुक्तमनीकं हि धार्तराष्ट्रस्य पाण्डव ।
नास्य शक्रोऽपि मुच्येत संप्राप्तो बाणगोचरम् ॥ ८-४३-११॥
yathāyuktamanīkaṃ hi dhārtarāṣṭrasya pāṇḍava |
nāsya śakro'pi mucyeta saṃprāpto bāṇagocaram || 8-43-11||

MHB 8-43-12

दुर्योधनस्य शूरस्य द्रौणेः शारद्वतस्य च ।
कर्णस्य चेषुवेगो वै पर्वतानपि दारयेत् ॥ ८-४३-१२॥
duryodhanasya śūrasya drauṇeḥ śāradvatasya ca |
karṇasya ceṣuvego vai parvatānapi dārayet || 8-43-12||

MHB 8-43-13

दुर्योधनस्य शूरस्य शरौघाञ्शीघ्रमस्यतः ।
संक्रुद्धस्यान्तकस्येव को वेगं संसहेद्रणे ॥ ८-४३-१३॥
duryodhanasya śūrasya śaraughāñśīghramasyataḥ |
saṃkruddhasyāntakasyeva ko vegaṃ saṃsahedraṇe || 8-43-13||

MHB 8-43-14

कर्णेन च कृतो राजा विमुखः शत्रुतापनः ।
बलवाँल्लघुहस्तश्च कृती युद्धविशारदः ॥ ८-४३-१४॥
karṇena ca kṛto rājā vimukhaḥ śatrutāpanaḥ |
balavā~llaghuhastaśca kṛtī yuddhaviśāradaḥ || 8-43-14||

MHB 8-43-15

राधेयः पाण्डवश्रेष्ठं शक्तः पीडयितुं रणे ।
सहितो धृतराष्ट्रस्य पुत्रैः शूरो महात्मभिः ॥ ८-४३-१५॥
rādheyaḥ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ śaktaḥ pīḍayituṃ raṇe |
sahito dhṛtarāṣṭrasya putraiḥ śūro mahātmabhiḥ || 8-43-15||

MHB 8-43-16

तस्यैवं युध्यमानस्य संग्रामे संयतात्मनः ।
अन्यैरपि च पार्थस्य हृतं वर्म महारथैः ॥ ८-४३-१६॥
tasyaivaṃ yudhyamānasya saṃgrāme saṃyatātmanaḥ |
anyairapi ca pārthasya hṛtaṃ varma mahārathaiḥ || 8-43-16||

MHB 8-43-17

उपवासकृशो राजा भृशं भरतसत्तम ।
ब्राह्मे बले स्थितो ह्येष न क्षत्रेऽतिबले विभो ॥ ८-४३-१७॥
upavāsakṛśo rājā bhṛśaṃ bharatasattama |
brāhme bale sthito hyeṣa na kṣatre'tibale vibho || 8-43-17||

MHB 8-43-18

न जीवति महाराजो मन्ये पार्थ युधिष्ठिरः ।
यद्भीमसेनः सहते सिंहनादममर्षणः ॥ ८-४३-१८॥
na jīvati mahārājo manye pārtha yudhiṣṭhiraḥ |
yadbhīmasenaḥ sahate siṃhanādamamarṣaṇaḥ || 8-43-18||

MHB 8-43-19

नर्दतां धार्तराष्ट्राणां पुनः पुनररिंदम ।
धमतां च महाशङ्खान्संग्रामे जितकाशिनाम् ॥ ८-४३-१९॥
nardatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ punaḥ punarariṃdama |
dhamatāṃ ca mahāśaṅkhānsaṃgrāme jitakāśinām || 8-43-19||

MHB 8-43-20

युधिष्ठिरं पाण्डवेयं हतेति भरतर्षभ ।
संचोदयत्यसौ कर्णो धार्तराष्ट्रान्महाबलान् ॥ ८-४३-२०॥
yudhiṣṭhiraṃ pāṇḍaveyaṃ hateti bharatarṣabha |
saṃcodayatyasau karṇo dhārtarāṣṭrānmahābalān || 8-43-20||

MHB 8-43-21

स्थूणाकर्णेन्द्रजालेन पार्थ पाशुपतेन च ।
प्रच्छादयन्तो राजानमनुयान्ति महारथाः ।
आतुरो मे मतो राजा संनिषेव्यश्च भारत ॥ ८-४३-२१॥
sthūṇākarṇendrajālena pārtha pāśupatena ca |
pracchādayanto rājānamanuyānti mahārathāḥ |
āturo me mato rājā saṃniṣevyaśca bhārata || 8-43-21||

MHB 8-43-22

यथैनमनुवर्तन्ते पाञ्चालाः सह पाण्डवैः ।
त्वरमाणास्त्वराकाले सर्वशस्त्रभृतां वराः ।
मज्जन्तमिव पाताले बलिनोऽप्युज्जिहीर्षवः ॥ ८-४३-२२॥
yathainamanuvartante pāñcālāḥ saha pāṇḍavaiḥ |
tvaramāṇāstvarākāle sarvaśastrabhṛtāṃ varāḥ |
majjantamiva pātāle balino'pyujjihīrṣavaḥ || 8-43-22||

MHB 8-43-23

न केतुर्दृश्यते राज्ञः कर्णेन निहतः शरैः ।
पश्यतोर्यमयोः पार्थ सात्यकेश्च शिखण्डिनः ॥ ८-४३-२३॥
na keturdṛśyate rājñaḥ karṇena nihataḥ śaraiḥ |
paśyatoryamayoḥ pārtha sātyakeśca śikhaṇḍinaḥ || 8-43-23||

MHB 8-43-24

धृष्टद्युम्नस्य भीमस्य शतानीकस्य वा विभो ।
पाञ्चालानां च सर्वेषां चेदीनां चैव भारत ॥ ८-४३-२४॥
dhṛṣṭadyumnasya bhīmasya śatānīkasya vā vibho |
pāñcālānāṃ ca sarveṣāṃ cedīnāṃ caiva bhārata || 8-43-24||

MHB 8-43-25

एष कर्णो रणे पार्थ पाण्डवानामनीकिनीम् ।
शरैर्विध्वंसयति वै नलिनीमिव कुञ्जरः ॥ ८-४३-२५॥
eṣa karṇo raṇe pārtha pāṇḍavānāmanīkinīm |
śarairvidhvaṃsayati vai nalinīmiva kuñjaraḥ || 8-43-25||

MHB 8-43-26

एते द्रवन्ति रथिनस्त्वदीयाः पाण्डुनन्दन ।
पश्य पश्य यथा पार्थ गच्छन्त्येते महारथाः ॥ ८-४३-२६॥
ete dravanti rathinastvadīyāḥ pāṇḍunandana |
paśya paśya yathā pārtha gacchantyete mahārathāḥ || 8-43-26||

MHB 8-43-27

एते भारत मातङ्गाः कर्णेनाभिहता रणे ।
आर्तनादान्विकुर्वाणा विद्रवन्ति दिशो दश ॥ ८-४३-२७॥
ete bhārata mātaṅgāḥ karṇenābhihatā raṇe |
ārtanādānvikurvāṇā vidravanti diśo daśa || 8-43-27||

MHB 8-43-28

रथानां द्रवतां वृन्दं पश्य पार्थ समन्ततः ।
द्राव्यमाणं रणे चैव कर्णेनामित्रकर्शिना ॥ ८-४३-२८॥
rathānāṃ dravatāṃ vṛndaṃ paśya pārtha samantataḥ |
drāvyamāṇaṃ raṇe caiva karṇenāmitrakarśinā || 8-43-28||

MHB 8-43-29

हस्तिकक्ष्यां रणे पश्य चरन्तीं तत्र तत्र ह ।
रथस्थं सूतपुत्रस्य केतुं केतुमतां वर ॥ ८-४३-२९॥
hastikakṣyāṃ raṇe paśya carantīṃ tatra tatra ha |
rathasthaṃ sūtaputrasya ketuṃ ketumatāṃ vara || 8-43-29||

MHB 8-43-30

असौ धावति राधेयो भीमसेनरथं प्रति ।
किरञ्शरशतानीव विनिघ्नंस्तव वाहिनीम् ॥ ८-४३-३०॥
asau dhāvati rādheyo bhīmasenarathaṃ prati |
kirañśaraśatānīva vinighnaṃstava vāhinīm || 8-43-30||

MHB 8-43-31

एतान्पश्य च पाञ्चालान्द्राव्यमाणान्महात्मना ।
शक्रेणेव यथा दैत्यान्हन्यमानान्महाहवे ॥ ८-४३-३१॥
etānpaśya ca pāñcālāndrāvyamāṇānmahātmanā |
śakreṇeva yathā daityānhanyamānānmahāhave || 8-43-31||

MHB 8-43-32

एष कर्णो रणे जित्वा पाञ्चालान्पाण्डुसृञ्जयान् ।
दिशो विप्रेक्षते सर्वास्त्वदर्थमिति मे मतिः ॥ ८-४३-३२॥
eṣa karṇo raṇe jitvā pāñcālānpāṇḍusṛñjayān |
diśo viprekṣate sarvāstvadarthamiti me matiḥ || 8-43-32||

MHB 8-43-33

पश्य पार्थ धनुः श्रेष्ठं विकर्षन्साधु शोभते ।
शत्रूञ्जित्वा यथा शक्रो देवसंघैः समावृतः ॥ ८-४३-३३॥
paśya pārtha dhanuḥ śreṣṭhaṃ vikarṣansādhu śobhate |
śatrūñjitvā yathā śakro devasaṃghaiḥ samāvṛtaḥ || 8-43-33||

MHB 8-43-34

एते नदन्ति कौरव्या दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम् ।
त्रासयन्तो रणे पार्थान्सृञ्जयांश्च सहस्रशः ॥ ८-४३-३४॥
ete nadanti kauravyā dṛṣṭvā karṇasya vikramam |
trāsayanto raṇe pārthānsṛñjayāṃśca sahasraśaḥ || 8-43-34||

MHB 8-43-35

एष सर्वात्मना पाण्डूंस्त्रासयित्वा महारणे ।
अभिभाषति राधेयः सर्वसैन्यानि मानदः ॥ ८-४३-३५॥
eṣa sarvātmanā pāṇḍūṃstrāsayitvā mahāraṇe |
abhibhāṣati rādheyaḥ sarvasainyāni mānadaḥ || 8-43-35||

MHB 8-43-36

अभिद्रवत गच्छध्वं द्रुतं द्रवत कौरवाः ।
यथा जीवन्न वः कश्चिन्मुच्यते युधि सृञ्जयः ॥ ८-४३-३६॥
abhidravata gacchadhvaṃ drutaṃ dravata kauravāḥ |
yathā jīvanna vaḥ kaścinmucyate yudhi sṛñjayaḥ || 8-43-36||

MHB 8-43-37

तथा कुरुत संयत्ता वयं यास्याम पृष्ठतः ।
एवमुक्त्वा ययावेष पृष्ठतो विकिरञ्शरैः ॥ ८-४३-३७॥
tathā kuruta saṃyattā vayaṃ yāsyāma pṛṣṭhataḥ |
evamuktvā yayāveṣa pṛṣṭhato vikirañśaraiḥ || 8-43-37||

MHB 8-43-38

पश्य कर्णं रणे पार्थ श्वेतच्छविविराजितम् ।
उदयं पर्वतं यद्वच्छोभयन्वै दिवाकरः ॥ ८-४३-३८॥
paśya karṇaṃ raṇe pārtha śvetacchavivirājitam |
udayaṃ parvataṃ yadvacchobhayanvai divākaraḥ || 8-43-38||

MHB 8-43-39

पूर्णचन्द्रनिकाशेन मूर्ध्नि छत्रेण भारत ।
ध्रियमाणेन समरे तथा शतशलाकिना ॥ ८-४३-३९॥
pūrṇacandranikāśena mūrdhni chatreṇa bhārata |
dhriyamāṇena samare tathā śataśalākinā || 8-43-39||

MHB 8-43-40

एष त्वां प्रेक्षते कर्णः सकटाक्षो विशां पते ।
उत्तमं यत्नमास्थाय ध्रुवमेष्यति संयुगे ॥ ८-४३-४०॥
eṣa tvāṃ prekṣate karṇaḥ sakaṭākṣo viśāṃ pate |
uttamaṃ yatnamāsthāya dhruvameṣyati saṃyuge || 8-43-40||

MHB 8-43-41

पश्य ह्येनं महाबाहो विधुन्वानं महद्धनुः ।
शरांश्चाशीविषाकारान्विसृजन्तं महाबलम् ॥ ८-४३-४१॥
paśya hyenaṃ mahābāho vidhunvānaṃ mahaddhanuḥ |
śarāṃścāśīviṣākārānvisṛjantaṃ mahābalam || 8-43-41||

MHB 8-43-42

असौ निवृत्तो राधेयो दृश्यते वानरध्वज ।
वधाय चात्मनोऽभ्येति दीपस्य शलभो यथा ॥ ८-४३-४२॥
asau nivṛtto rādheyo dṛśyate vānaradhvaja |
vadhāya cātmano'bhyeti dīpasya śalabho yathā || 8-43-42||

MHB 8-43-43

कर्णमेकाकिनं दृष्ट्वा रथानीकेन भारत ।
रिरक्षिषुः सुसंयत्तो धार्तराष्ट्रोऽभिवर्तते ॥ ८-४३-४३॥
karṇamekākinaṃ dṛṣṭvā rathānīkena bhārata |
rirakṣiṣuḥ susaṃyatto dhārtarāṣṭro'bhivartate || 8-43-43||

MHB 8-43-44

सार्वैः सहैभिर्दुष्टात्मा वध्य एष प्रयत्नतः ।
त्वया यशश्च राज्यं च सुखं चोत्तममिच्छता ॥ ८-४३-४४॥
sārvaiḥ sahaibhirduṣṭātmā vadhya eṣa prayatnataḥ |
tvayā yaśaśca rājyaṃ ca sukhaṃ cottamamicchatā || 8-43-44||

MHB 8-43-45

आत्मानं च कृतात्मानं समीक्ष्य भरतर्षभ ।
कृतागसं च राधेयं धर्मात्मनि युधिष्ठिरे ॥ ८-४३-४५॥
ātmānaṃ ca kṛtātmānaṃ samīkṣya bharatarṣabha |
kṛtāgasaṃ ca rādheyaṃ dharmātmani yudhiṣṭhire || 8-43-45||

MHB 8-43-46

प्रतिपद्यस्व राधेयं प्राप्तकालमनन्तरम् ।
आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा प्रत्येहि रथयूथपम् ॥ ८-४३-४६॥
pratipadyasva rādheyaṃ prāptakālamanantaram |
āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā pratyehi rathayūthapam || 8-43-46||

MHB 8-43-47

पञ्च ह्येतानि मुख्यानां रथानां रथसत्तम ।
शतान्यायान्ति वेगेन बलिनां भीमतेजसाम् ॥ ८-४३-४७॥
pañca hyetāni mukhyānāṃ rathānāṃ rathasattama |
śatānyāyānti vegena balināṃ bhīmatejasām || 8-43-47||

MHB 8-43-48

पञ्च नागसहस्राणि द्विगुणा वाजिनस्तथा ।
अभिसंहत्य कौन्तेय पदातिप्रयुतानि च ।
अन्योन्यरक्षितं वीर बलं त्वामभिवर्तते ॥ ८-४३-४८॥
pañca nāgasahasrāṇi dviguṇā vājinastathā |
abhisaṃhatya kaunteya padātiprayutāni ca |
anyonyarakṣitaṃ vīra balaṃ tvāmabhivartate || 8-43-48||

MHB 8-43-49

सूतपुत्रे महेष्वासे दर्शयात्मानमात्मना ।
उत्तमं यत्नमास्थाय प्रत्येहि भरतर्षभ ॥ ८-४३-४९॥
sūtaputre maheṣvāse darśayātmānamātmanā |
uttamaṃ yatnamāsthāya pratyehi bharatarṣabha || 8-43-49||

MHB 8-43-50

असौ कर्णः सुसंरब्धः पाञ्चालानभिधावति ।
केतुमस्य हि पश्यामि धृष्टद्युम्नरथं प्रति ।
समुच्छेत्स्यति पाञ्चालानिति मन्ये परंतप ॥ ८-४३-५०॥
asau karṇaḥ susaṃrabdhaḥ pāñcālānabhidhāvati |
ketumasya hi paśyāmi dhṛṣṭadyumnarathaṃ prati |
samucchetsyati pāñcālāniti manye paraṃtapa || 8-43-50||

MHB 8-43-51

आचक्षे ते प्रियं पार्थ तदेवं भरतर्षभ ।
राजा जीवति कौरव्यो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ८-४३-५१॥
ācakṣe te priyaṃ pārtha tadevaṃ bharatarṣabha |
rājā jīvati kauravyo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ || 8-43-51||

MHB 8-43-52

असौ भीमो महाबाहुः संनिवृत्तश्चमूमुखे ।
वृतः सृञ्जयसैन्येन सात्यकेन च भारत ॥ ८-४३-५२॥
asau bhīmo mahābāhuḥ saṃnivṛttaścamūmukhe |
vṛtaḥ sṛñjayasainyena sātyakena ca bhārata || 8-43-52||

MHB 8-43-53

वध्यन्त एते समरे कौरवा निशितैः शरैः ।
भीमसेनेन कौन्तेय पाञ्चालैश्च महात्मभिः ॥ ८-४३-५३॥
vadhyanta ete samare kauravā niśitaiḥ śaraiḥ |
bhīmasenena kaunteya pāñcālaiśca mahātmabhiḥ || 8-43-53||

MHB 8-43-54

सेना हि धार्तराष्ट्रस्य विमुखा चाभवद्रणात् ।
विप्रधावति वेगेन भीमस्य निहता शरैः ॥ ८-४३-५४॥
senā hi dhārtarāṣṭrasya vimukhā cābhavadraṇāt |
vipradhāvati vegena bhīmasya nihatā śaraiḥ || 8-43-54||

MHB 8-43-55

विपन्नसस्येव मही रुधिरेण समुक्षिता ।
भारती भरतश्रेष्ठ सेना कृपणदर्शना ॥ ८-४३-५५॥
vipannasasyeva mahī rudhireṇa samukṣitā |
bhāratī bharataśreṣṭha senā kṛpaṇadarśanā || 8-43-55||

MHB 8-43-56

निवृत्तं पश्य कौन्तेय भीमसेनं युधां पतिम् ।
आशीविषमिव क्रुद्धं तस्माद्द्रवति वाहिनी ॥ ८-४३-५६॥
nivṛttaṃ paśya kaunteya bhīmasenaṃ yudhāṃ patim |
āśīviṣamiva kruddhaṃ tasmāddravati vāhinī || 8-43-56||

MHB 8-43-57

पीतरक्तासितसितास्ताराचन्द्रार्कमण्डिताः ।
पताका विप्रकीर्यन्ते छत्राण्येतानि चार्जुन ॥ ८-४३-५७॥
pītaraktāsitasitāstārācandrārkamaṇḍitāḥ |
patākā viprakīryante chatrāṇyetāni cārjuna || 8-43-57||

MHB 8-43-58

सौवर्णा राजताश्चैव तैजसाश्च पृथग्विधाः ।
केतवो विनिपात्यन्ते हस्त्यश्वं विप्रकीर्यते ॥ ८-४३-५८॥
sauvarṇā rājatāścaiva taijasāśca pṛthagvidhāḥ |
ketavo vinipātyante hastyaśvaṃ viprakīryate || 8-43-58||

MHB 8-43-59

रथेभ्यः प्रपतन्त्येते रथिनो विगतासवः ।
नानावर्णैर्हता बाणैः पाञ्चालैरपलायिभिः ॥ ८-४३-५९॥
rathebhyaḥ prapatantyete rathino vigatāsavaḥ |
nānāvarṇairhatā bāṇaiḥ pāñcālairapalāyibhiḥ || 8-43-59||

MHB 8-43-60

निर्मनुष्यान्गजानश्वान्रथांश्चैव धनंजय ।
समाद्रवन्ति पाञ्चाला धार्तराष्ट्रांस्तरस्विनः ॥ ८-४३-६०॥
nirmanuṣyāngajānaśvānrathāṃścaiva dhanaṃjaya |
samādravanti pāñcālā dhārtarāṣṭrāṃstarasvinaḥ || 8-43-60||

MHB 8-43-61

मृद्नन्ति च नरव्याघ्रा भीमसेनव्यपाश्रयात् ।
बलं परेषां दुर्धर्षं त्यक्त्वा प्राणानरिंदम ॥ ८-४३-६१॥
mṛdnanti ca naravyāghrā bhīmasenavyapāśrayāt |
balaṃ pareṣāṃ durdharṣaṃ tyaktvā prāṇānariṃdama || 8-43-61||

MHB 8-43-62

एते नदन्ति पाञ्चाला धमन्त्यपि च वारिजान् ।
अभिद्रवन्ति च रणे निघ्नन्तः सायकैः परान् ॥ ८-४३-६२॥
ete nadanti pāñcālā dhamantyapi ca vārijān |
abhidravanti ca raṇe nighnantaḥ sāyakaiḥ parān || 8-43-62||

MHB 8-43-63

पश्य स्वर्गस्य माहात्म्यं पाञ्चाला हि परंतप ।
धार्तराष्ट्रान्विनिघ्नन्ति क्रुद्धाः सिंहा इव द्विपान् ॥ ८-४३-६३॥
paśya svargasya māhātmyaṃ pāñcālā hi paraṃtapa |
dhārtarāṣṭrānvinighnanti kruddhāḥ siṃhā iva dvipān || 8-43-63||

MHB 8-43-64

सर्वतश्चाभिपन्नैषा धार्तराष्ट्री महाचमूः ।
पाञ्चालैर्मानसादेत्य हंसैर्गङ्गेव वेगितैः ॥ ८-४३-६४॥
sarvataścābhipannaiṣā dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ |
pāñcālairmānasādetya haṃsairgaṅgeva vegitaiḥ || 8-43-64||

MHB 8-43-65

सुभृशं च पराक्रान्ताः पाञ्चालानां निवारणे ।
कृपकर्णादयो वीरा ऋषभाणामिवर्षभाः ॥ ८-४३-६५॥
subhṛśaṃ ca parākrāntāḥ pāñcālānāṃ nivāraṇe |
kṛpakarṇādayo vīrā ṛṣabhāṇāmivarṣabhāḥ || 8-43-65||

MHB 8-43-66

सुनिमग्नांश्च भीमास्त्रैर्धार्तराष्ट्रान्महारथान् ।
धृष्टद्युम्नमुखा वीरा घ्नन्ति शत्रून्सहस्रशः ।
विषण्णभूयिष्ठरथा धार्तराष्ट्री महाचमूः ॥ ८-४३-६६॥
sunimagnāṃśca bhīmāstrairdhārtarāṣṭrānmahārathān |
dhṛṣṭadyumnamukhā vīrā ghnanti śatrūnsahasraśaḥ |
viṣaṇṇabhūyiṣṭharathā dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ || 8-43-66||

MHB 8-43-67

पश्य भीमेन नाराचैश्छिन्ना नागाः पतन्त्यमी ।
वज्रिवज्राहतानीव शिखराणि महीभृताम् ॥ ८-४३-६७॥
paśya bhīmena nārācaiśchinnā nāgāḥ patantyamī |
vajrivajrāhatānīva śikharāṇi mahībhṛtām || 8-43-67||

MHB 8-43-68

भीमसेनस्य निर्विद्धा बाणैः संनतपर्वभिः ।
स्वान्यनीकानि मृद्नन्तो द्रवन्त्येते महागजाः ॥ ८-४३-६८॥
bhīmasenasya nirviddhā bāṇaiḥ saṃnataparvabhiḥ |
svānyanīkāni mṛdnanto dravantyete mahāgajāḥ || 8-43-68||

MHB 8-43-69

नाभिजानासि भीमस्य सिंहनादं दुरुत्सहम् ।
नदतोऽर्जुन संग्रामे वीरस्य जितकाशिनः ॥ ८-४३-६९॥
nābhijānāsi bhīmasya siṃhanādaṃ durutsaham |
nadato'rjuna saṃgrāme vīrasya jitakāśinaḥ || 8-43-69||

MHB 8-43-70

एष नैषादिरभ्येति द्विपमुख्येन पाण्डवम् ।
जिघांसुस्तोमरैः क्रुद्धो दण्डपाणिरिवान्तकः ॥ ८-४३-७०॥
eṣa naiṣādirabhyeti dvipamukhyena pāṇḍavam |
jighāṃsustomaraiḥ kruddho daṇḍapāṇirivāntakaḥ || 8-43-70||

MHB 8-43-71

सतोमरावस्य भुजौ छिन्नौ भीमेन गर्जतः ।
तीक्ष्णैरग्निशिखाप्रख्यैर्नाराचैर्दशभिर्हतः ॥ ८-४३-७१॥
satomarāvasya bhujau chinnau bhīmena garjataḥ |
tīkṣṇairagniśikhāprakhyairnārācairdaśabhirhataḥ || 8-43-71||

MHB 8-43-72

हत्वैनं पुनरायाति नागानन्यान्प्रहारिणः ।
पश्य नीलाम्बुदनिभान्महामात्रैरधिष्ठितान् ।
शक्तितोमरसंकाशैर्विनिघ्नन्तं वृकोदरम् ॥ ८-४३-७२॥
hatvainaṃ punarāyāti nāgānanyānprahāriṇaḥ |
paśya nīlāmbudanibhānmahāmātrairadhiṣṭhitān |
śaktitomarasaṃkāśairvinighnantaṃ vṛkodaram || 8-43-72||

MHB 8-43-73

सप्त सप्त च नागांस्तान्वैजयन्तीश्च सध्वजाः ।
निहत्य निशितैर्बाणैश्छिन्नाः पार्थाग्रजेन ते ।
दशभिर्दशभिश्चैको नाराचैर्निहतो गजः ॥ ८-४३-७३॥
sapta sapta ca nāgāṃstānvaijayantīśca sadhvajāḥ |
nihatya niśitairbāṇaiśchinnāḥ pārthāgrajena te |
daśabhirdaśabhiścaiko nārācairnihato gajaḥ || 8-43-73||

MHB 8-43-74

न चासौ धार्तराष्ट्राणां श्रूयते निनदस्तथा ।
पुरंदरसमे क्रुद्धे निवृत्ते भरतर्षभे ॥ ८-४३-७४॥
na cāsau dhārtarāṣṭrāṇāṃ śrūyate ninadastathā |
puraṃdarasame kruddhe nivṛtte bharatarṣabhe || 8-43-74||

MHB 8-43-75

अक्षौहिण्यस्तथा तिस्रो धार्तराष्ट्रस्य संहताः ।
क्रुद्धेन नरसिंहेन भीमसेनेन वारिताः ॥ ८-४३-७५॥
akṣauhiṇyastathā tisro dhārtarāṣṭrasya saṃhatāḥ |
kruddhena narasiṃhena bhīmasenena vāritāḥ || 8-43-75||

MHB 8-43-76

संजय उवाच ।
भीमसेनेन तत्कर्म कृतं दृष्ट्वा सुदुष्करम् ।
अर्जुनो व्यधमच्छिष्टानहितान्निशितैः शरैः ॥ ८-४३-७६॥
saṃjaya uvāca |
bhīmasenena tatkarma kṛtaṃ dṛṣṭvā suduṣkaram |
arjuno vyadhamacchiṣṭānahitānniśitaiḥ śaraiḥ || 8-43-76||

MHB 8-43-77

ते वध्यमानाः समरे संशप्तकगणाः प्रभो ।
शक्रस्यातिथितां गत्वा विशोका ह्यभवन्मुदा ॥ ८-४३-७७॥
te vadhyamānāḥ samare saṃśaptakagaṇāḥ prabho |
śakrasyātithitāṃ gatvā viśokā hyabhavanmudā || 8-43-77||

MHB 8-43-78

पार्थश्च पुरुषव्याघ्रः शरैः संनतपर्वभिः ।
जघान धार्तराष्ट्रस्य चतुर्विधबलां चमूम् ॥ ८-४३-७८॥
pārthaśca puruṣavyāghraḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
jaghāna dhārtarāṣṭrasya caturvidhabalāṃ camūm || 8-43-78||

Adhyaya: 44/69 (55)

MHB 8-44-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
निवृत्ते भीमसेने च पाण्डवे च युधिष्ठिरे ।
वध्यमाने बले चापि मामके पाण्डुसृञ्जयैः ॥ ८-४४-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
nivṛtte bhīmasene ca pāṇḍave ca yudhiṣṭhire |
vadhyamāne bale cāpi māmake pāṇḍusṛñjayaiḥ || 8-44-1||

MHB 8-44-2

द्रवमाणे बलौघे च निराक्रन्दे मुहुर्मुहुः ।
किमकुर्वन्त कुरवस्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ ८-४४-२॥
dravamāṇe balaughe ca nirākrande muhurmuhuḥ |
kimakurvanta kuravastanmamācakṣva saṃjaya || 8-44-2||

MHB 8-44-3

संजय उवाच ।
दृष्ट्वा भीमं महाबाहुं सूतपुत्रः प्रतापवान् ।
क्रोधरक्तेक्षणो राजन्भीमसेनमुपाद्रवत् ॥ ८-४४-३॥
saṃjaya uvāca |
dṛṣṭvā bhīmaṃ mahābāhuṃ sūtaputraḥ pratāpavān |
krodharaktekṣaṇo rājanbhīmasenamupādravat || 8-44-3||

MHB 8-44-4

तावकं च बलं दृष्ट्वा भीमसेनात्पराङ्मुखम् ।
यत्नेन महता राजन्पर्यवस्थापयद्बली ॥ ८-४४-४॥
tāvakaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā bhīmasenātparāṅmukham |
yatnena mahatā rājanparyavasthāpayadbalī || 8-44-4||

MHB 8-44-5

व्यवस्थाप्य महाबाहुस्तव पुत्रस्य वाहिनीम् ।
प्रत्युद्ययौ तदा कर्णः पाण्डवान्युद्धदुर्मदान् ॥ ८-४४-५॥
vyavasthāpya mahābāhustava putrasya vāhinīm |
pratyudyayau tadā karṇaḥ pāṇḍavānyuddhadurmadān || 8-44-5||

MHB 8-44-6

प्रत्युद्ययुस्तु राधेयं पाण्डवानां महारथाः ।
धुन्वानाः कार्मुकाण्याजौ विक्षिपन्तश्च सायकान् ॥ ८-४४-६॥
pratyudyayustu rādheyaṃ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ |
dhunvānāḥ kārmukāṇyājau vikṣipantaśca sāyakān || 8-44-6||

MHB 8-44-7

भीमसेनः शिनेर्नप्ता शिखण्डी जनमेजयः ।
धृष्टद्युम्नश्च बलवान्सर्वे चापि प्रभद्रकाः ॥ ८-४४-७॥
bhīmasenaḥ śinernaptā śikhaṇḍī janamejayaḥ |
dhṛṣṭadyumnaśca balavānsarve cāpi prabhadrakāḥ || 8-44-7||

MHB 8-44-8

पाञ्चालाश्च नरव्याघ्राः समन्तात्तव वाहिनीम् ।
अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धाः समरे जितकाशिनः ॥ ८-४४-८॥
pāñcālāśca naravyāghrāḥ samantāttava vāhinīm |
abhyadravanta saṃkruddhāḥ samare jitakāśinaḥ || 8-44-8||

MHB 8-44-9

तथैव तावका राजन्पाण्डवानामनीकिनीम् ।
अभ्यद्रवन्त त्वरिता जिघांसन्तो महारथाः ॥ ८-४४-९॥
tathaiva tāvakā rājanpāṇḍavānāmanīkinīm |
abhyadravanta tvaritā jighāṃsanto mahārathāḥ || 8-44-9||

MHB 8-44-10

रथनागाश्वकलिलं पत्तिध्वजसमाकुलम् ।
बभूव पुरुषव्याघ्र सैन्यमद्भुतदर्शनम् ॥ ८-४४-१०॥
rathanāgāśvakalilaṃ pattidhvajasamākulam |
babhūva puruṣavyāghra sainyamadbhutadarśanam || 8-44-10||

MHB 8-44-11

शिखण्डी च ययौ कर्णं धृष्टद्युम्नः सुतं तव ।
दुःशासनं महाराज महत्या सेनया वृतम् ॥ ८-४४-११॥
śikhaṇḍī ca yayau karṇaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ sutaṃ tava |
duḥśāsanaṃ mahārāja mahatyā senayā vṛtam || 8-44-11||

MHB 8-44-12

नकुलो वृषसेनं च चित्रसेनं युधिष्ठिरः ।
उलूकं समरे राजन्सहदेवः समभ्ययात् ॥ ८-४४-१२॥
nakulo vṛṣasenaṃ ca citrasenaṃ yudhiṣṭhiraḥ |
ulūkaṃ samare rājansahadevaḥ samabhyayāt || 8-44-12||

MHB 8-44-13

सात्यकिः शकुनिं चापि भीमसेनश्च कौरवान् ।
अर्जुनं च रणे यत्तं द्रोणपुत्रो महारथः ॥ ८-४४-१३॥
sātyakiḥ śakuniṃ cāpi bhīmasenaśca kauravān |
arjunaṃ ca raṇe yattaṃ droṇaputro mahārathaḥ || 8-44-13||

MHB 8-44-14

युधामन्युं महेष्वासं गौतमोऽभ्यपतद्रणे ।
कृतवर्मा च बलवानुत्तमौजसमाद्रवत् ॥ ८-४४-१४॥
yudhāmanyuṃ maheṣvāsaṃ gautamo'bhyapatadraṇe |
kṛtavarmā ca balavānuttamaujasamādravat || 8-44-14||

MHB 8-44-15

भीमसेनः कुरून्सर्वान्पुत्रांश्च तव मारिष ।
सहानीकान्महाबाहुरेक एवाभ्यवारयत् ॥ ८-४४-१५॥
bhīmasenaḥ kurūnsarvānputrāṃśca tava māriṣa |
sahānīkānmahābāhureka evābhyavārayat || 8-44-15||

MHB 8-44-16

शिखण्डी च ततः कर्णं विचरन्तमभीतवत् ।
भीष्महन्ता महाराज वारयामास पत्रिभिः ॥ ८-४४-१६॥
śikhaṇḍī ca tataḥ karṇaṃ vicarantamabhītavat |
bhīṣmahantā mahārāja vārayāmāsa patribhiḥ || 8-44-16||

MHB 8-44-17

प्रतिरब्धस्ततः कर्णो रोषात्प्रस्फुरिताधरः ।
शिखण्डिनं त्रिभिर्बाणैर्भ्रुवोर्मध्ये व्यताडयत् ॥ ८-४४-१७॥
pratirabdhastataḥ karṇo roṣātprasphuritādharaḥ |
śikhaṇḍinaṃ tribhirbāṇairbhruvormadhye vyatāḍayat || 8-44-17||

MHB 8-44-18

धारयंस्तु स तान्बाणाञ्शिखण्डी बह्वशोभत ।
राजतः पर्वतो यद्वत्त्रिभिः शृङ्गैः समन्वितः ॥ ८-४४-१८॥
dhārayaṃstu sa tānbāṇāñśikhaṇḍī bahvaśobhata |
rājataḥ parvato yadvattribhiḥ śṛṅgaiḥ samanvitaḥ || 8-44-18||

MHB 8-44-19

सोऽतिविद्धो महेष्वासः सूतपुत्रेण संयुगे ।
कर्णं विव्याध समरे नवत्या निशितैः शरैः ॥ ८-४४-१९॥
so'tividdho maheṣvāsaḥ sūtaputreṇa saṃyuge |
karṇaṃ vivyādha samare navatyā niśitaiḥ śaraiḥ || 8-44-19||

MHB 8-44-20

तस्य कर्णो हयान्हत्वा सारथिं च त्रिभिः शरैः ।
उन्ममाथ ध्वजं चास्य क्षुरप्रेण महारथः ॥ ८-४४-२०॥
tasya karṇo hayānhatvā sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ |
unmamātha dhvajaṃ cāsya kṣurapreṇa mahārathaḥ || 8-44-20||

MHB 8-44-21

हताश्वात्तु ततो यानादवप्लुत्य महारथः ।
शक्तिं चिक्षेप कर्णाय संक्रुद्धः शत्रुतापनः ॥ ८-४४-२१॥
hatāśvāttu tato yānādavaplutya mahārathaḥ |
śaktiṃ cikṣepa karṇāya saṃkruddhaḥ śatrutāpanaḥ || 8-44-21||

MHB 8-44-22

तां छित्त्वा समरे कर्णस्त्रिभिर्भारत सायकैः ।
शिखण्डिनमथाविध्यन्नवभिर्निशितैः शरैः ॥ ८-४४-२२॥
tāṃ chittvā samare karṇastribhirbhārata sāyakaiḥ |
śikhaṇḍinamathāvidhyannavabhirniśitaiḥ śaraiḥ || 8-44-22||

MHB 8-44-23

कर्णचापच्युतान्बाणान्वर्जयंस्तु नरोत्तमः ।
अपयातस्ततस्तूर्णं शिखण्डी जयतां वरः ॥ ८-४४-२३॥
karṇacāpacyutānbāṇānvarjayaṃstu narottamaḥ |
apayātastatastūrṇaṃ śikhaṇḍī jayatāṃ varaḥ || 8-44-23||

MHB 8-44-24

ततः कर्णो महाराज पाण्डुसैन्यान्यशातयत् ।
तूलराशिं समासाद्य यथा वायुर्महाजवः ॥ ८-४४-२४॥
tataḥ karṇo mahārāja pāṇḍusainyānyaśātayat |
tūlarāśiṃ samāsādya yathā vāyurmahājavaḥ || 8-44-24||

MHB 8-44-25

धृष्टद्युम्नो महाराज तव पुत्रेण पीडितः ।
दुःशासनं त्रिभिर्बाणैरभ्यविध्यत्स्तनान्तरे ॥ ८-४४-२५॥
dhṛṣṭadyumno mahārāja tava putreṇa pīḍitaḥ |
duḥśāsanaṃ tribhirbāṇairabhyavidhyatstanāntare || 8-44-25||

MHB 8-44-26

तस्य दुःशासनो बाहुं सव्यं विव्याध मारिष ।
शितेन रुक्मपुङ्खेन भल्लेन नतपर्वणा ॥ ८-४४-२६॥
tasya duḥśāsano bāhuṃ savyaṃ vivyādha māriṣa |
śitena rukmapuṅkhena bhallena nataparvaṇā || 8-44-26||

MHB 8-44-27

धृष्टद्युम्नस्तु निर्विद्धः शरं घोरममर्षणः ।
दुःशासनाय संक्रुद्धः प्रेषयामास भारत ॥ ८-४४-२७॥
dhṛṣṭadyumnastu nirviddhaḥ śaraṃ ghoramamarṣaṇaḥ |
duḥśāsanāya saṃkruddhaḥ preṣayāmāsa bhārata || 8-44-27||

MHB 8-44-28

आपतन्तं महावेगं धृष्टद्युम्नसमीरितम् ।
शरैश्चिच्छेद पुत्रस्ते त्रिभिरेव विशां पते ॥ ८-४४-२८॥
āpatantaṃ mahāvegaṃ dhṛṣṭadyumnasamīritam |
śaraiściccheda putraste tribhireva viśāṃ pate || 8-44-28||

MHB 8-44-29

अथापरैः सप्तदशैर्भल्लैः कनकभूषणैः ।
धृष्टद्युम्नं समासाद्य बाह्वोरुरसि चार्दयत् ॥ ८-४४-२९॥
athāparaiḥ saptadaśairbhallaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ |
dhṛṣṭadyumnaṃ samāsādya bāhvorurasi cārdayat || 8-44-29||

MHB 8-44-30

ततः स पार्षतः क्रुद्धो धनुश्चिच्छेद मारिष ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन तत उच्चुक्रुशुर्जनाः ॥ ८-४४-३०॥
tataḥ sa pārṣataḥ kruddho dhanuściccheda māriṣa |
kṣurapreṇa sutīkṣṇena tata uccukruśurjanāḥ || 8-44-30||

MHB 8-44-31

अथान्यद्धनुरादाय पुत्रस्ते भरतर्षभ ।
धृष्टद्युम्नं शरव्रातैः समन्तात्पर्यवारयत् ॥ ८-४४-३१॥
athānyaddhanurādāya putraste bharatarṣabha |
dhṛṣṭadyumnaṃ śaravrātaiḥ samantātparyavārayat || 8-44-31||

MHB 8-44-32

तव पुत्रस्य ते दृष्ट्वा विक्रमं तं महात्मनः ।
व्यहसन्त रणे योधाः सिद्धाश्चाप्सरसां गणाः ॥ ८-४४-३२॥
tava putrasya te dṛṣṭvā vikramaṃ taṃ mahātmanaḥ |
vyahasanta raṇe yodhāḥ siddhāścāpsarasāṃ gaṇāḥ || 8-44-32||

MHB 8-44-33

ततः प्रववृते युद्धं तावकानां परैः सह ।
घोरं प्राणभृतां काले घोररूपं परंतप ॥ ८-४४-३३॥
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tāvakānāṃ paraiḥ saha |
ghoraṃ prāṇabhṛtāṃ kāle ghorarūpaṃ paraṃtapa || 8-44-33||

MHB 8-44-34

नकुलं वृषसेनस्तु विद्ध्वा पञ्चभिरायसैः ।
पितुः समीपे तिष्ठन्तं त्रिभिरन्यैरविध्यत ॥ ८-४४-३४॥
nakulaṃ vṛṣasenastu viddhvā pañcabhirāyasaiḥ |
pituḥ samīpe tiṣṭhantaṃ tribhiranyairavidhyata || 8-44-34||

MHB 8-44-35

नकुलस्तु ततः क्रुद्धो वृषसेनं स्मयन्निव ।
नाराचेन सुतीक्ष्णेन विव्याध हृदये दृढम् ॥ ८-४४-३५॥
nakulastu tataḥ kruddho vṛṣasenaṃ smayanniva |
nārācena sutīkṣṇena vivyādha hṛdaye dṛḍham || 8-44-35||

MHB 8-44-36

सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुकर्शनः ।
शत्रुं विव्याध विंशत्या स च तं पञ्चभिः शरैः ॥ ८-४४-३६॥
so'tividdho balavatā śatruṇā śatrukarśanaḥ |
śatruṃ vivyādha viṃśatyā sa ca taṃ pañcabhiḥ śaraiḥ || 8-44-36||

MHB 8-44-37

ततः शरसहस्रेण तावुभौ पुरुषर्षभौ ।
अन्योन्यमाच्छादयतामथाभज्यत वाहिनी ॥ ८-४४-३७॥
tataḥ śarasahasreṇa tāvubhau puruṣarṣabhau |
anyonyamācchādayatāmathābhajyata vāhinī || 8-44-37||

MHB 8-44-38

दृष्ट्वा तु प्रद्रुतां सेनां धार्तराष्ट्रस्य सूतजः ।
निवारयामास बलादनुपत्य विशां पते ।
निवृत्ते तु ततः कर्णे नकुलः कौरवान्ययौ ॥ ८-४४-३८॥
dṛṣṭvā tu pradrutāṃ senāṃ dhārtarāṣṭrasya sūtajaḥ |
nivārayāmāsa balādanupatya viśāṃ pate |
nivṛtte tu tataḥ karṇe nakulaḥ kauravānyayau || 8-44-38||

MHB 8-44-39

कर्णपुत्रस्तु समरे हित्वा नकुलमेव तु ।
जुगोप चक्रं त्वरितं राधेयस्यैव मारिष ॥ ८-४४-३९॥
karṇaputrastu samare hitvā nakulameva tu |
jugopa cakraṃ tvaritaṃ rādheyasyaiva māriṣa || 8-44-39||

MHB 8-44-40

उलूकस्तु रणे क्रुद्धः सहदेवेन वारितः ।
तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सहदेवः प्रतापवान् ।
सारथिं प्रेषयामास यमस्य सदनं प्रति ॥ ८-४४-४०॥
ulūkastu raṇe kruddhaḥ sahadevena vāritaḥ |
tasyāśvāṃścaturo hatvā sahadevaḥ pratāpavān |
sārathiṃ preṣayāmāsa yamasya sadanaṃ prati || 8-44-40||

MHB 8-44-41

उलूकस्तु ततो यानादवप्लुत्य विशां पते ।
त्रिगर्तानां बलं पूर्णं जगाम पितृनन्दनः ॥ ८-४४-४१॥
ulūkastu tato yānādavaplutya viśāṃ pate |
trigartānāṃ balaṃ pūrṇaṃ jagāma pitṛnandanaḥ || 8-44-41||

MHB 8-44-42

सात्यकिः शकुनिं विद्ध्वा विंशत्या निशितैः शरैः ।
ध्वजं चिच्छेद भल्लेन सौबलस्य हसन्निव ॥ ८-४४-४२॥
sātyakiḥ śakuniṃ viddhvā viṃśatyā niśitaiḥ śaraiḥ |
dhvajaṃ ciccheda bhallena saubalasya hasanniva || 8-44-42||

MHB 8-44-43

सौबलस्तस्य समरे क्रुद्धो राजन्प्रतापवान् ।
विदार्य कवचं भूयो ध्वजं चिच्छेद काञ्चनम् ॥ ८-४४-४३॥
saubalastasya samare kruddho rājanpratāpavān |
vidārya kavacaṃ bhūyo dhvajaṃ ciccheda kāñcanam || 8-44-43||

MHB 8-44-44

अथैनं निशितैर्बाणैः सात्यकिः प्रत्यविध्यत ।
सारथिं च महाराज त्रिभिरेव समार्दयत् ।
अथास्य वाहांस्त्वरितः शरैर्निन्ये यमक्षयम् ॥ ८-४४-४४॥
athainaṃ niśitairbāṇaiḥ sātyakiḥ pratyavidhyata |
sārathiṃ ca mahārāja tribhireva samārdayat |
athāsya vāhāṃstvaritaḥ śarairninye yamakṣayam || 8-44-44||

MHB 8-44-45

ततोऽवप्लुत्य सहसा शकुनिर्भरतर्षभ ।
आरुरोह रथं तूर्णमुलूकस्य महारथः ।
अपोवाहाथ शीघ्रं स शैनेयाद्युद्धशालिनः ॥ ८-४४-४५॥
tato'vaplutya sahasā śakunirbharatarṣabha |
āruroha rathaṃ tūrṇamulūkasya mahārathaḥ |
apovāhātha śīghraṃ sa śaineyādyuddhaśālinaḥ || 8-44-45||

MHB 8-44-46

सात्यकिस्तु रणे राजंस्तावकानामनीकिनीम् ।
अभिदुद्राव वेगेन ततोऽनीकमभिद्यत ॥ ८-४४-४६॥
sātyakistu raṇe rājaṃstāvakānāmanīkinīm |
abhidudrāva vegena tato'nīkamabhidyata || 8-44-46||

MHB 8-44-47

शैनेयशरनुन्नं तु ततः सैन्यं विशां पते ।
भेजे दश दिशस्तूर्णं न्यपतच्च गतासुवत् ॥ ८-४४-४७॥
śaineyaśaranunnaṃ tu tataḥ sainyaṃ viśāṃ pate |
bheje daśa diśastūrṇaṃ nyapatacca gatāsuvat || 8-44-47||

MHB 8-44-48

भीमसेनं तव सुतो वारयामास संयुगे ।
तं तु भीमो मुहूर्तेन व्यश्वसूतरथध्वजम् ।
चक्रे लोकेश्वरं तत्र तेनातुष्यन्त चारणाः ॥ ८-४४-४८॥
bhīmasenaṃ tava suto vārayāmāsa saṃyuge |
taṃ tu bhīmo muhūrtena vyaśvasūtarathadhvajam |
cakre lokeśvaraṃ tatra tenātuṣyanta cāraṇāḥ || 8-44-48||

MHB 8-44-49

ततोऽपायान्नृपस्तत्र भीमसेनस्य गोचरात् ।
कुरुसैन्यं ततः सर्वं भीमसेनमुपाद्रवत् ।
तत्र रावो महानासीद्भीममेकं जिघांसताम् ॥ ८-४४-४९॥
tato'pāyānnṛpastatra bhīmasenasya gocarāt |
kurusainyaṃ tataḥ sarvaṃ bhīmasenamupādravat |
tatra rāvo mahānāsīdbhīmamekaṃ jighāṃsatām || 8-44-49||

MHB 8-44-50

युधामन्युः कृपं विद्ध्वा धनुरस्याशु चिच्छिदे ।
अथान्यद्धनुरादाय कृपः शस्त्रभृतां वरः ॥ ८-४४-५०॥
yudhāmanyuḥ kṛpaṃ viddhvā dhanurasyāśu cicchide |
athānyaddhanurādāya kṛpaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ || 8-44-50||

MHB 8-44-51

युधामन्योर्ध्वजं सूतं छत्रं चापातयत्क्षितौ ।
ततोऽपायाद्रथेनैव युधामन्युर्महारथः ॥ ८-४४-५१॥
yudhāmanyordhvajaṃ sūtaṃ chatraṃ cāpātayatkṣitau |
tato'pāyādrathenaiva yudhāmanyurmahārathaḥ || 8-44-51||

MHB 8-44-52

उत्तमौजास्तु हार्दिक्यं शरैर्भीमपराक्रमम् ।
छादयामास सहसा मेघो वृष्ट्या यथाचलम् ॥ ८-४४-५२॥
uttamaujāstu hārdikyaṃ śarairbhīmaparākramam |
chādayāmāsa sahasā megho vṛṣṭyā yathācalam || 8-44-52||

MHB 8-44-53

तद्युद्धं सुमहच्चासीद्घोररूपं परंतप ।
यादृशं न मया युद्धं दृष्टपूर्वं विशां पते ॥ ८-४४-५३॥
tadyuddhaṃ sumahaccāsīdghorarūpaṃ paraṃtapa |
yādṛśaṃ na mayā yuddhaṃ dṛṣṭapūrvaṃ viśāṃ pate || 8-44-53||

MHB 8-44-54

कृतवर्मा ततो राजन्नुत्तमौजसमाहवे ।
हृदि विव्याध स तदा रथोपस्थ उपाविशत् ॥ ८-४४-५४॥
kṛtavarmā tato rājannuttamaujasamāhave |
hṛdi vivyādha sa tadā rathopastha upāviśat || 8-44-54||

MHB 8-44-55

सारथिस्तमपोवाह रथेन रथिनां वरम् ।
ततस्तु सत्वरं राजन्पाण्डुसैन्यमुपाद्रवत् ॥ ८-४४-५५॥
sārathistamapovāha rathena rathināṃ varam |
tatastu satvaraṃ rājanpāṇḍusainyamupādravat || 8-44-55||

Adhyaya: 45/69 (73)

MHB 8-45-1

संजय उवाच ।
द्रौणिस्तु रथवंशेन महता परिवारितः ।
आपतत्सहसा राजन्यत्र राजा व्यवस्थितः ॥ ८-४५-१॥
saṃjaya uvāca |
drauṇistu rathavaṃśena mahatā parivāritaḥ |
āpatatsahasā rājanyatra rājā vyavasthitaḥ || 8-45-1||

MHB 8-45-2

तमापतन्तं सहसा शूरः शौरिसहायवान् ।
दधार सहसा पार्थो वेलेव मकरालयम् ॥ ८-४५-२॥
tamāpatantaṃ sahasā śūraḥ śaurisahāyavān |
dadhāra sahasā pārtho veleva makarālayam || 8-45-2||

MHB 8-45-3

ततः क्रुद्धो महाराज द्रोणपुत्रः प्रतापवान् ।
अर्जुनं वासुदेवं च छादयामास पत्रिभिः ॥ ८-४५-३॥
tataḥ kruddho mahārāja droṇaputraḥ pratāpavān |
arjunaṃ vāsudevaṃ ca chādayāmāsa patribhiḥ || 8-45-3||

MHB 8-45-4

अवच्छन्नौ ततः कृष्णौ दृष्ट्वा तत्र महारथाः ।
विस्मयं परमं गत्वा प्रैक्षन्त कुरवस्तदा ॥ ८-४५-४॥
avacchannau tataḥ kṛṣṇau dṛṣṭvā tatra mahārathāḥ |
vismayaṃ paramaṃ gatvā praikṣanta kuravastadā || 8-45-4||

MHB 8-45-5

अर्जुनस्तु ततो दिव्यमस्त्रं चक्रे हसन्निव ।
तदस्त्रं ब्राह्मणो युद्धे वारयामास भारत ॥ ८-४५-५॥
arjunastu tato divyamastraṃ cakre hasanniva |
tadastraṃ brāhmaṇo yuddhe vārayāmāsa bhārata || 8-45-5||

MHB 8-45-6

यद्यद्धि व्याक्षिपद्युद्धे पाण्डवोऽस्त्रं जिघांसया ।
तत्तदस्त्रं महेष्वासो द्रोणपुत्रो व्यशातयत् ॥ ८-४५-६॥
yadyaddhi vyākṣipadyuddhe pāṇḍavo'straṃ jighāṃsayā |
tattadastraṃ maheṣvāso droṇaputro vyaśātayat || 8-45-6||

MHB 8-45-7

अस्त्रयुद्धे ततो राजन्वर्तमाने भयावहे ।
अपश्याम रणे द्रौणिं व्यात्ताननमिवान्तकम् ॥ ८-४५-७॥
astrayuddhe tato rājanvartamāne bhayāvahe |
apaśyāma raṇe drauṇiṃ vyāttānanamivāntakam || 8-45-7||

MHB 8-45-8

स दिशो विदिशश्चैव छादयित्वा विजिह्मगैः ।
वासुदेवं त्रिभिर्बाणैरविध्यद्दक्षिणे भुजे ॥ ८-४५-८॥
sa diśo vidiśaścaiva chādayitvā vijihmagaiḥ |
vāsudevaṃ tribhirbāṇairavidhyaddakṣiṇe bhuje || 8-45-8||

MHB 8-45-9

ततोऽर्जुनो हयान्हत्वा सर्वांस्तस्य महात्मनः ।
चकार समरे भूमिं शोणितौघतरङ्गिणीम् ॥ ८-४५-९॥
tato'rjuno hayānhatvā sarvāṃstasya mahātmanaḥ |
cakāra samare bhūmiṃ śoṇitaughataraṅgiṇīm || 8-45-9||

MHB 8-45-10

निहता रथिनः पेतुः पार्थचापच्युतैः शरैः ।
हयाश्च पर्यधावन्त मुक्तयोक्त्रास्ततस्ततः ॥ ८-४५-१०॥
nihatā rathinaḥ petuḥ pārthacāpacyutaiḥ śaraiḥ |
hayāśca paryadhāvanta muktayoktrāstatastataḥ || 8-45-10||

MHB 8-45-11

तद्दृष्ट्वा कर्म पार्थस्य द्रौणिराहवशोभिनः ।
अवाकिरद्रणे कृष्णं समन्तान्निशितैः शरैः ॥ ८-४५-११॥
taddṛṣṭvā karma pārthasya drauṇirāhavaśobhinaḥ |
avākiradraṇe kṛṣṇaṃ samantānniśitaiḥ śaraiḥ || 8-45-11||

MHB 8-45-12

ततोऽर्जुनं महाराज द्रौणिरायम्य पत्रिणा ।
वक्षोदेशे समासाद्य ताडयामास संयुगे ॥ ८-४५-१२॥
tato'rjunaṃ mahārāja drauṇirāyamya patriṇā |
vakṣodeśe samāsādya tāḍayāmāsa saṃyuge || 8-45-12||

MHB 8-45-13

सोऽतिविद्धो रणे तेन द्रोणपुत्रेण भारत ।
आदत्त परिघं घोरं द्रौणेश्चैनमवाक्षिपत् ॥ ८-४५-१३॥
so'tividdho raṇe tena droṇaputreṇa bhārata |
ādatta parighaṃ ghoraṃ drauṇeścainamavākṣipat || 8-45-13||

MHB 8-45-14

तमापतन्तं परिघं कार्तस्वरविभूषितम् ।
द्रौणिश्चिच्छेद सहसा तत उच्चुक्रुशुर्जनाः ॥ ८-४५-१४॥
tamāpatantaṃ parighaṃ kārtasvaravibhūṣitam |
drauṇiściccheda sahasā tata uccukruśurjanāḥ || 8-45-14||

MHB 8-45-15

सोऽनेकधापतद्भूमौ भारद्वाजस्य सायकैः ।
विशीर्णः पर्वतो राजन्यथा स्यान्मातरिश्वना ॥ ८-४५-१५॥
so'nekadhāpatadbhūmau bhāradvājasya sāyakaiḥ |
viśīrṇaḥ parvato rājanyathā syānmātariśvanā || 8-45-15||

MHB 8-45-16

ततोऽर्जुनो रणे द्रौणिं विव्याध दशभिः शरैः ।
सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपाहरत् ॥ ८-४५-१६॥
tato'rjuno raṇe drauṇiṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ |
sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍādapāharat || 8-45-16||

MHB 8-45-17

स संगृह्य स्वयं वाहान्कृष्णौ प्राच्छादयच्छरैः ।
तत्राद्भुतमपश्याम द्रौणेराशु पराक्रमम् ॥ ८-४५-१७॥
sa saṃgṛhya svayaṃ vāhānkṛṣṇau prācchādayaccharaiḥ |
tatrādbhutamapaśyāma drauṇerāśu parākramam || 8-45-17||

MHB 8-45-18

अयच्छत्तुरगान्यच्च फल्गुनं चाप्ययोधयत् ।
तदस्य समरे राजन्सर्वे योधा अपूजयन् ॥ ८-४५-१८॥
ayacchatturagānyacca phalgunaṃ cāpyayodhayat |
tadasya samare rājansarve yodhā apūjayan || 8-45-18||

MHB 8-45-19

यदा त्वग्रस्यत रणे द्रोणपुत्रेण फल्गुनः ।
ततो रश्मीन्रथाश्वानां क्षुरप्रैश्चिच्छिदे जयः ॥ ८-४५-१९॥
yadā tvagrasyata raṇe droṇaputreṇa phalgunaḥ |
tato raśmīnrathāśvānāṃ kṣurapraiścicchide jayaḥ || 8-45-19||

MHB 8-45-20

प्राद्रवंस्तुरगास्ते तु शरवेगप्रबाधिताः ।
ततोऽभून्निनदो भूयस्तव सैन्यस्य भारत ॥ ८-४५-२०॥
prādravaṃsturagāste tu śaravegaprabādhitāḥ |
tato'bhūnninado bhūyastava sainyasya bhārata || 8-45-20||

MHB 8-45-21

पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा तव सैन्यमुपाद्रवन् ।
समन्तान्निशितान्बाणान्विमुञ्चन्तो जयैषिणः ॥ ८-४५-२१॥
pāṇḍavāstu jayaṃ labdhvā tava sainyamupādravan |
samantānniśitānbāṇānvimuñcanto jayaiṣiṇaḥ || 8-45-21||

MHB 8-45-22

पाण्डवैस्तु महाराज धार्तराष्ट्री महाचमूः ।
पुनः पुनरथो वीरैरभज्यत जयोद्धतैः ॥ ८-४५-२२॥
pāṇḍavaistu mahārāja dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ |
punaḥ punaratho vīrairabhajyata jayoddhataiḥ || 8-45-22||

MHB 8-45-23

पश्यतां ते महाराज पुत्राणां चित्रयोधिनाम् ।
शकुनेः सौबलेयस्य कर्णस्य च महात्मनः ॥ ८-४५-२३॥
paśyatāṃ te mahārāja putrāṇāṃ citrayodhinām |
śakuneḥ saubaleyasya karṇasya ca mahātmanaḥ || 8-45-23||

MHB 8-45-24

वार्यमाणा महासेना पुत्रैस्तव जनेश्वर ।
नावतिष्ठत संग्रामे ताड्यमाना समन्ततः ॥ ८-४५-२४॥
vāryamāṇā mahāsenā putraistava janeśvara |
nāvatiṣṭhata saṃgrāme tāḍyamānā samantataḥ || 8-45-24||

MHB 8-45-25

ततो योधैर्महाराज पलायद्भिस्ततस्ततः ।
अभवद्व्याकुलं भीतैः पुत्राणां ते महद्बलम् ॥ ८-४५-२५॥
tato yodhairmahārāja palāyadbhistatastataḥ |
abhavadvyākulaṃ bhītaiḥ putrāṇāṃ te mahadbalam || 8-45-25||

MHB 8-45-26

तिष्ठ तिष्ठेति सततं सूतपुत्रस्य जल्पतः ।
नावतिष्ठत सा सेना वध्यमाना महात्मभिः ॥ ८-४५-२६॥
tiṣṭha tiṣṭheti satataṃ sūtaputrasya jalpataḥ |
nāvatiṣṭhata sā senā vadhyamānā mahātmabhiḥ || 8-45-26||

MHB 8-45-27

अथोत्क्रुष्टं महाराज पाण्डवैर्जितकाशिभिः ।
धार्तराष्ट्रबलं दृष्ट्वा द्रवमाणं समन्ततः ॥ ८-४५-२७॥
athotkruṣṭaṃ mahārāja pāṇḍavairjitakāśibhiḥ |
dhārtarāṣṭrabalaṃ dṛṣṭvā dravamāṇaṃ samantataḥ || 8-45-27||

MHB 8-45-28

ततो दुर्योधनः कर्णमब्रवीत्प्रणयादिव ।
पश्य कर्ण यथा सेना पाण्डवैरर्दिता भृशम् ॥ ८-४५-२८॥
tato duryodhanaḥ karṇamabravītpraṇayādiva |
paśya karṇa yathā senā pāṇḍavairarditā bhṛśam || 8-45-28||

MHB 8-45-29

त्वयि तिष्ठति संत्रासात्पलायति समन्ततः ।
एतज्ज्ञात्वा महाबाहो कुरु प्राप्तमरिंदम ॥ ८-४५-२९॥
tvayi tiṣṭhati saṃtrāsātpalāyati samantataḥ |
etajjñātvā mahābāho kuru prāptamariṃdama || 8-45-29||

MHB 8-45-30

सहस्राणि च योधानां त्वामेव पुरुषर्षभ ।
क्रोशन्ति समरे वीर द्राव्यमाणानि पाण्डवैः ॥ ८-४५-३०॥
sahasrāṇi ca yodhānāṃ tvāmeva puruṣarṣabha |
krośanti samare vīra drāvyamāṇāni pāṇḍavaiḥ || 8-45-30||

MHB 8-45-31

एतच्छ्रुत्वा तु राधेयो दुर्योधनवचो महत् ।
मद्रराजमिदं वाक्यमब्रवीत्सूतनन्दनः ॥ ८-४५-३१॥
etacchrutvā tu rādheyo duryodhanavaco mahat |
madrarājamidaṃ vākyamabravītsūtanandanaḥ || 8-45-31||

MHB 8-45-32

पश्य मे भुजयोर्वीर्यमस्त्राणां च जनेश्वर ।
अद्य हन्मि रणे सर्वान्पाञ्चालान्पाण्डुभिः सह ।
वाहयाश्वान्नरव्याघ्र भद्रेणैव जनेश्वर ॥ ८-४५-३२॥
paśya me bhujayorvīryamastrāṇāṃ ca janeśvara |
adya hanmi raṇe sarvānpāñcālānpāṇḍubhiḥ saha |
vāhayāśvānnaravyāghra bhadreṇaiva janeśvara || 8-45-32||

MHB 8-45-33

एवमुक्त्वा महाराज सूतपुत्रः प्रतापवान् ।
प्रगृह्य विजयं वीरो धनुःश्रेष्ठं पुरातनम् ।
सज्यं कृत्वा महाराज संमृज्य च पुनः पुनः ॥ ८-४५-३३॥
evamuktvā mahārāja sūtaputraḥ pratāpavān |
pragṛhya vijayaṃ vīro dhanuḥśreṣṭhaṃ purātanam |
sajyaṃ kṛtvā mahārāja saṃmṛjya ca punaḥ punaḥ || 8-45-33||

MHB 8-45-34

संनिवार्य च योधान्स्वान्सत्येन शपथेन च ।
प्रायोजयदमेयात्मा भार्गवास्त्रं महाबलः ॥ ८-४५-३४॥
saṃnivārya ca yodhānsvānsatyena śapathena ca |
prāyojayadameyātmā bhārgavāstraṃ mahābalaḥ || 8-45-34||

MHB 8-45-35

ततो राजन्सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
कोटिशश्च शरास्तीक्ष्णा निरगच्छन्महामृधे ॥ ८-४५-३५॥
tato rājansahasrāṇi prayutānyarbudāni ca |
koṭiśaśca śarāstīkṣṇā niragacchanmahāmṛdhe || 8-45-35||

MHB 8-45-36

ज्वलितैस्तैर्महाघोरैः कङ्कबर्हिणवाजितैः ।
संछन्ना पाण्डवी सेना न प्राज्ञायत किंचन ॥ ८-४५-३६॥
jvalitaistairmahāghoraiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ |
saṃchannā pāṇḍavī senā na prājñāyata kiṃcana || 8-45-36||

MHB 8-45-37

हाहाकारो महानासीत्पाञ्चालानां विशां पते ।
पीडितानां बलवता भार्गवास्त्रेण संयुगे ॥ ८-४५-३७॥
hāhākāro mahānāsītpāñcālānāṃ viśāṃ pate |
pīḍitānāṃ balavatā bhārgavāstreṇa saṃyuge || 8-45-37||

MHB 8-45-38

निपतद्भिर्गजै राजन्नरैश्चापि सहस्रशः ।
रथैश्चापि नरव्याघ्र हयैश्चापि समन्ततः ॥ ८-४५-३८॥
nipatadbhirgajai rājannaraiścāpi sahasraśaḥ |
rathaiścāpi naravyāghra hayaiścāpi samantataḥ || 8-45-38||

MHB 8-45-39

प्राकम्पत मही राजन्निहतैस्तैस्ततस्ततः ।
व्याकुलं सर्वमभवत्पाण्डवानां महद्बलम् ॥ ८-४५-३९॥
prākampata mahī rājannihataistaistatastataḥ |
vyākulaṃ sarvamabhavatpāṇḍavānāṃ mahadbalam || 8-45-39||

MHB 8-45-40

कर्णस्त्वेको युधां श्रेष्ठो विधूम इव पावकः ।
दहञ्शत्रून्नरव्याघ्र शुशुभे स परंतपः ॥ ८-४५-४०॥
karṇastveko yudhāṃ śreṣṭho vidhūma iva pāvakaḥ |
dahañśatrūnnaravyāghra śuśubhe sa paraṃtapaḥ || 8-45-40||

MHB 8-45-41

ते वध्यमानाः कर्णेन पाञ्चालाश्चेदिभिः सह ।
तत्र तत्र व्यमुह्यन्त वनदाहे यथा द्विपाः ।
चुक्रुशुस्ते नरव्याघ्र यथाप्राग्वा नरोत्तमाः ॥ ८-४५-४१॥
te vadhyamānāḥ karṇena pāñcālāścedibhiḥ saha |
tatra tatra vyamuhyanta vanadāhe yathā dvipāḥ |
cukruśuste naravyāghra yathāprāgvā narottamāḥ || 8-45-41||

MHB 8-45-42

तेषां तु क्रोशतां श्रुत्वा भीतानां रणमूर्धनि ।
धावतां च दिशो राजन्वित्रस्तानां समन्ततः ।
आर्तनादो महांस्तत्र प्रेतानामिव संप्लवे ॥ ८-४५-४२॥
teṣāṃ tu krośatāṃ śrutvā bhītānāṃ raṇamūrdhani |
dhāvatāṃ ca diśo rājanvitrastānāṃ samantataḥ |
ārtanādo mahāṃstatra pretānāmiva saṃplave || 8-45-42||

MHB 8-45-43

वध्यमानांस्तु तान्दृष्ट्वा सूतपुत्रेण मारिष ।
वित्रेसुः सर्वभूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि ॥ ८-४५-४३॥
vadhyamānāṃstu tāndṛṣṭvā sūtaputreṇa māriṣa |
vitresuḥ sarvabhūtāni tiryagyonigatānyapi || 8-45-43||

MHB 8-45-44

ते वध्यमानाः समरे सूतपुत्रेण सृञ्जयाः ।
अर्जुनं वासुदेवं च व्याक्रोशन्त मुहुर्मुहुः ।
प्रेतराजपुरे यद्वत्प्रेतराजं विचेतसः ॥ ८-४५-४४॥
te vadhyamānāḥ samare sūtaputreṇa sṛñjayāḥ |
arjunaṃ vāsudevaṃ ca vyākrośanta muhurmuhuḥ |
pretarājapure yadvatpretarājaṃ vicetasaḥ || 8-45-44||

MHB 8-45-45

अथाब्रवीद्वासुदेवं कुन्तीपुत्रो धनंजयः ।
भार्गवास्त्रं महाघोरं दृष्ट्वा तत्र सभीरितम् ॥ ८-४५-४५॥
athābravīdvāsudevaṃ kuntīputro dhanaṃjayaḥ |
bhārgavāstraṃ mahāghoraṃ dṛṣṭvā tatra sabhīritam || 8-45-45||

MHB 8-45-46

पश्य कृष्ण महाबाहो भार्गवास्त्रस्य विक्रमम् ।
नैतदस्त्रं हि समरे शक्यं हन्तुं कथंचन ॥ ८-४५-४६॥
paśya kṛṣṇa mahābāho bhārgavāstrasya vikramam |
naitadastraṃ hi samare śakyaṃ hantuṃ kathaṃcana || 8-45-46||

MHB 8-45-47

सूतपुत्रं च संरब्धं पश्य कृष्ण महारणे ।
अन्तकप्रतिमं वीरं कुर्वाणं कर्म दारुणम् ॥ ८-४५-४७॥
sūtaputraṃ ca saṃrabdhaṃ paśya kṛṣṇa mahāraṇe |
antakapratimaṃ vīraṃ kurvāṇaṃ karma dāruṇam || 8-45-47||

MHB 8-45-48

सुतीक्ष्णं चोदयन्नश्वान्प्रेक्षते मां मुहुर्मुहुः ।
न च पश्यामि समरे कर्णस्य प्रपलायितम् ॥ ८-४५-४८॥
sutīkṣṇaṃ codayannaśvānprekṣate māṃ muhurmuhuḥ |
na ca paśyāmi samare karṇasya prapalāyitam || 8-45-48||

MHB 8-45-49

जीवन्प्राप्नोति पुरुषः संख्ये जयपराजयौ ।
जितस्य तु हृषीकेश वध एव कुतो जयः ॥ ८-४५-४९॥
jīvanprāpnoti puruṣaḥ saṃkhye jayaparājayau |
jitasya tu hṛṣīkeśa vadha eva kuto jayaḥ || 8-45-49||

MHB 8-45-50

ततो जनार्दनः प्रायाद्द्रष्टुमिच्छन्युधिष्ठिरम् ।
श्रमेण ग्राहयिष्यंश्च कर्णं युद्धेन मारिष ॥ ८-४५-५०॥
tato janārdanaḥ prāyāddraṣṭumicchanyudhiṣṭhiram |
śrameṇa grāhayiṣyaṃśca karṇaṃ yuddhena māriṣa || 8-45-50||

MHB 8-45-51

अर्जुनं चाब्रवीत्कृष्णो भृशं राजा परिक्षतः ।
तमाश्वास्य कुरुश्रेष्ठ ततः कर्णं हनिष्यसि ॥ ८-४५-५१॥
arjunaṃ cābravītkṛṣṇo bhṛśaṃ rājā parikṣataḥ |
tamāśvāsya kuruśreṣṭha tataḥ karṇaṃ haniṣyasi || 8-45-51||

MHB 8-45-52

ततो धनंजयो द्रष्टुं राजानं बाणपीडितम् ।
रथेन प्रययौ क्षिप्रं संग्रामे केशवाज्ञया ॥ ८-४५-५२॥
tato dhanaṃjayo draṣṭuṃ rājānaṃ bāṇapīḍitam |
rathena prayayau kṣipraṃ saṃgrāme keśavājñayā || 8-45-52||

MHB 8-45-53

गच्छन्नेव तु कौन्तेयो धर्मराजदिदृक्षया ।
सैन्यमालोकयामास नापश्यत्तत्र चाग्रजम् ॥ ८-४५-५३॥
gacchanneva tu kaunteyo dharmarājadidṛkṣayā |
sainyamālokayāmāsa nāpaśyattatra cāgrajam || 8-45-53||

MHB 8-45-54

युद्धं कृत्वा तु कौन्तेयो द्रोणपुत्रेण भारत ।
दुःसहं वज्रिणा संख्ये पराजिग्ये भृगोः सुतम् ॥ ८-४५-५४॥
yuddhaṃ kṛtvā tu kaunteyo droṇaputreṇa bhārata |
duḥsahaṃ vajriṇā saṃkhye parājigye bhṛgoḥ sutam || 8-45-54||

MHB 8-45-55

द्रौणिं पराजित्य ततोग्रधन्वा कृत्वा महद्दुष्करमार्यकर्म ।
आलोकयामास ततः स्वसैन्यं धनंजयः शत्रुभिरप्रधृष्यः ॥ ८-४५-५५॥
drauṇiṃ parājitya tatogradhanvā kṛtvā mahadduṣkaramāryakarma |
ālokayāmāsa tataḥ svasainyaṃ dhanaṃjayaḥ śatrubhirapradhṛṣyaḥ || 8-45-55||

MHB 8-45-56

स युध्यमानः पृतनामुखस्थाञ्शूराञ्शूरो हर्षयन्सव्यसाची ।
पूर्वापदानैः प्रथितैः प्रशंसन्स्थिरांश्चकारात्मरथाननीके ॥ ८-४५-५६॥
sa yudhyamānaḥ pṛtanāmukhasthāñśūrāñśūro harṣayansavyasācī |
pūrvāpadānaiḥ prathitaiḥ praśaṃsansthirāṃścakārātmarathānanīke || 8-45-56||

MHB 8-45-57

अपश्यमानस्तु किरीटमाली युधि ज्येष्ठं भ्रातरमाजमीढम् ।
उवाच भीमं तरसाभ्युपेत्य राज्ञः प्रवृत्तिस्त्विह केति राजन् ॥ ८-४५-५७॥
apaśyamānastu kirīṭamālī yudhi jyeṣṭhaṃ bhrātaramājamīḍham |
uvāca bhīmaṃ tarasābhyupetya rājñaḥ pravṛttistviha keti rājan || 8-45-57||

MHB 8-45-58

भीम उवाच ।
अपयात इतो राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
कर्णबाणविभुग्नाङ्गो यदि जीवेत्कथंचन ॥ ८-४५-५८॥
bhīma uvāca |
apayāta ito rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
karṇabāṇavibhugnāṅgo yadi jīvetkathaṃcana || 8-45-58||

MHB 8-45-59

अर्जुन उवाच ।
तस्माद्भवाञ्शीघ्रमितः प्रयातु राज्ञः प्रवृत्त्यै कुरुसत्तमस्य ।
नूनं हि विद्धोऽतिभृशं पृषत्कैः कर्णेन राजा शिबिरं गतोऽसौ ॥ ८-४५-५९॥
arjuna uvāca |
tasmādbhavāñśīghramitaḥ prayātu rājñaḥ pravṛttyai kurusattamasya |
nūnaṃ hi viddho'tibhṛśaṃ pṛṣatkaiḥ karṇena rājā śibiraṃ gato'sau || 8-45-59||

MHB 8-45-60

यः संप्रहारे निशि संप्रवृत्ते द्रोणेन विद्धोऽतिभृशं तरस्वी ।
तस्थौ च तत्रापि जयप्रतीक्षो द्रोणेन यावन्न हतः किलासीत् ॥ ८-४५-६०॥
yaḥ saṃprahāre niśi saṃpravṛtte droṇena viddho'tibhṛśaṃ tarasvī |
tasthau ca tatrāpi jayapratīkṣo droṇena yāvanna hataḥ kilāsīt || 8-45-60||

MHB 8-45-61

स संशयं गमितः पाण्डवाग्र्यः संख्येऽद्य कर्णेन महानुभावः ।
ज्ञातुं प्रयाह्याशु तमद्य भीम स्थास्याम्यहं शत्रुगणान्निरुध्य ॥ ८-४५-६१॥
sa saṃśayaṃ gamitaḥ pāṇḍavāgryaḥ saṃkhye'dya karṇena mahānubhāvaḥ |
jñātuṃ prayāhyāśu tamadya bhīma sthāsyāmyahaṃ śatrugaṇānnirudhya || 8-45-61||

MHB 8-45-62

भीम उवाच ।
त्वमेव जानीहि महानुभाव राज्ञः प्रवृत्तिं भरतर्षभस्य ।
अहं हि यद्यर्जुन यामि तत्र वक्ष्यन्ति मां भीत इति प्रवीराः ॥ ८-४५-६२॥
bhīma uvāca |
tvameva jānīhi mahānubhāva rājñaḥ pravṛttiṃ bharatarṣabhasya |
ahaṃ hi yadyarjuna yāmi tatra vakṣyanti māṃ bhīta iti pravīrāḥ || 8-45-62||

MHB 8-45-63

ततोऽब्रवीदर्जुनो भीमसेनं संशप्तकाः प्रत्यनीकं स्थिता मे ।
एतानहत्वा न मया तु शक्यमितोऽपयातुं रिपुसंघगोष्ठात् ॥ ८-४५-६३॥
tato'bravīdarjuno bhīmasenaṃ saṃśaptakāḥ pratyanīkaṃ sthitā me |
etānahatvā na mayā tu śakyamito'payātuṃ ripusaṃghagoṣṭhāt || 8-45-63||

MHB 8-45-64

अथाब्रवीदर्जुनं भीमसेनः स्ववीर्यमाश्रित्य कुरुप्रवीर ।
संशप्तकान्प्रतियोत्स्यामि संख्ये सर्वानहं याहि धनंजयेति ॥ ८-४५-६४॥
athābravīdarjunaṃ bhīmasenaḥ svavīryamāśritya kurupravīra |
saṃśaptakānpratiyotsyāmi saṃkhye sarvānahaṃ yāhi dhanaṃjayeti || 8-45-64||

MHB 8-45-65

तद्भीमसेनस्य वचो निशम्य सुदुर्वचं भ्रातुरमित्रमध्ये ।
द्रष्टुं कुरुश्रेष्ठमभिप्रयातुं प्रोवाच वृष्णिप्रवरं तदानीम् ॥ ८-४५-६५॥
tadbhīmasenasya vaco niśamya sudurvacaṃ bhrāturamitramadhye |
draṣṭuṃ kuruśreṣṭhamabhiprayātuṃ provāca vṛṣṇipravaraṃ tadānīm || 8-45-65||

MHB 8-45-66

चोदयाश्वान्हृषीकेश विगाह्यैतं रथार्णवम् ।
अजातशत्रुं राजानं द्रष्टुमिच्छामि केशव ॥ ८-४५-६६॥
codayāśvānhṛṣīkeśa vigāhyaitaṃ rathārṇavam |
ajātaśatruṃ rājānaṃ draṣṭumicchāmi keśava || 8-45-66||

MHB 8-45-67

ततो हयान्सर्वदाशार्हमुख्यः प्राचोदयद्भीममुवाच चेदम् ।
नैतच्चित्रं तव कर्माद्य वीर यास्यामहे जहि भीमारिसंघान् ॥ ८-४५-६७॥
tato hayānsarvadāśārhamukhyaḥ prācodayadbhīmamuvāca cedam |
naitaccitraṃ tava karmādya vīra yāsyāmahe jahi bhīmārisaṃghān || 8-45-67||

MHB 8-45-68

ततो ययौ हृषीकेशो यत्र राजा युधिष्ठिरः ।
शीघ्राच्छीघ्रतरं राजन्वाजिभिर्गरुडोपमैः ॥ ८-४५-६८॥
tato yayau hṛṣīkeśo yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ |
śīghrācchīghrataraṃ rājanvājibhirgaruḍopamaiḥ || 8-45-68||

MHB 8-45-69

प्रत्यनीके व्यवस्थाप्य भीमसेनमरिंदमम् ।
संदिश्य चैव राजेन्द्र युद्धं प्रति वृकोदरम् ॥ ८-४५-६९॥
pratyanīke vyavasthāpya bhīmasenamariṃdamam |
saṃdiśya caiva rājendra yuddhaṃ prati vṛkodaram || 8-45-69||

MHB 8-45-70

ततस्तु गत्वा पुरुषप्रवीरौ राजानमासाद्य शयानमेकम् ।
रथादुभौ प्रत्यवरुह्य तस्माद्ववन्दतुर्धर्मराजस्य पादौ ॥ ८-४५-७०॥
tatastu gatvā puruṣapravīrau rājānamāsādya śayānamekam |
rathādubhau pratyavaruhya tasmādvavandaturdharmarājasya pādau || 8-45-70||

MHB 8-45-71

तौ दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रौ क्षेमिणौ पुरुषर्षभ ।
मुदाभ्युपगतौ कृष्णावश्विनाविव वासवम् ॥ ८-४५-७१॥
tau dṛṣṭvā puruṣavyāghrau kṣemiṇau puruṣarṣabha |
mudābhyupagatau kṛṣṇāvaśvināviva vāsavam || 8-45-71||

MHB 8-45-72

तावभ्यनन्दद्राजा हि विवस्वानश्विनाविव ।
हते महासुरे जम्भे शक्रविष्णू यथा गुरुः ॥ ८-४५-७२॥
tāvabhyanandadrājā hi vivasvānaśvināviva |
hate mahāsure jambhe śakraviṣṇū yathā guruḥ || 8-45-72||

MHB 8-45-73

मन्यमानो हतं कर्णं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
हर्षगद्गदया वाचा प्रीतः प्राह परंतपौ ॥ ८-४५-७३॥
manyamāno hataṃ karṇaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
harṣagadgadayā vācā prītaḥ prāha paraṃtapau || 8-45-73||

Adhyaya: 46/69 (48)

MHB 8-46-1

संजय उवाच ।
महासत्त्वौ तु तौ दृष्ट्वा सहितौ केशवार्जुनौ ।
हतमाधिरथिं मेने संख्ये गाण्डीवधन्वना ॥ ८-४६-१॥
saṃjaya uvāca |
mahāsattvau tu tau dṛṣṭvā sahitau keśavārjunau |
hatamādhirathiṃ mene saṃkhye gāṇḍīvadhanvanā || 8-46-1||

MHB 8-46-2

तावभ्यनन्दत्कौन्तेयः साम्ना परमवल्गुना ।
स्मितपूर्वममित्रघ्नः पूजयन्भरतर्षभ ॥ ८-४६-२॥
tāvabhyanandatkaunteyaḥ sāmnā paramavalgunā |
smitapūrvamamitraghnaḥ pūjayanbharatarṣabha || 8-46-2||

MHB 8-46-3

युधिष्ठिर उवाच ।
स्वागतं देवकीपुत्र स्वागतं ते धनंजय ।
प्रियं मे दर्शनं बाढं युवयोरच्युतार्जुनौ ॥ ८-४६-३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
svāgataṃ devakīputra svāgataṃ te dhanaṃjaya |
priyaṃ me darśanaṃ bāḍhaṃ yuvayoracyutārjunau || 8-46-3||

MHB 8-46-4

अक्षताभ्यामरिष्टाभ्यां कथं युध्य महारथम् ।
आशीविषसमं युद्धे सर्वशस्त्रविशारदम् ॥ ८-४६-४॥
akṣatābhyāmariṣṭābhyāṃ kathaṃ yudhya mahāratham |
āśīviṣasamaṃ yuddhe sarvaśastraviśāradam || 8-46-4||

MHB 8-46-5

अग्रगं धार्तराष्ट्राणां सर्वेषां शर्म वर्म च ।
रक्षितं वृषसेनेन सुषेणेन च धन्विना ॥ ८-४६-५॥
agragaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ sarveṣāṃ śarma varma ca |
rakṣitaṃ vṛṣasenena suṣeṇena ca dhanvinā || 8-46-5||

MHB 8-46-6

अनुज्ञातं महावीर्यं रामेणास्त्रेषु दुर्जयम् ।
त्रातारं धार्तराष्ट्राणां गन्तारं वाहिनीमुखे ॥ ८-४६-६॥
anujñātaṃ mahāvīryaṃ rāmeṇāstreṣu durjayam |
trātāraṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ gantāraṃ vāhinīmukhe || 8-46-6||

MHB 8-46-7

हन्तारमरिसैन्यानाममित्रगणमर्दनम् ।
दुर्योधनहिते युक्तमस्मद्युद्धाय चोद्यतम् ॥ ८-४६-७॥
hantāramarisainyānāmamitragaṇamardanam |
duryodhanahite yuktamasmadyuddhāya codyatam || 8-46-7||

MHB 8-46-8

अप्रधृष्यं महायुद्धे देवैरपि सवासवैः ।
अनलानिलयोस्तुल्यं तेजसा च बलेन च ॥ ८-४६-८॥
apradhṛṣyaṃ mahāyuddhe devairapi savāsavaiḥ |
analānilayostulyaṃ tejasā ca balena ca || 8-46-8||

MHB 8-46-9

पातालमिव गम्भीरं सुहृदानन्दवर्धनम् ।
अन्तकाभममित्राणां कर्णं हत्वा महाहवे ।
दिष्ट्या युवामनुप्राप्तौ जित्वासुरमिवामरौ ॥ ८-४६-९॥
pātālamiva gambhīraṃ suhṛdānandavardhanam |
antakābhamamitrāṇāṃ karṇaṃ hatvā mahāhave |
diṣṭyā yuvāmanuprāptau jitvāsuramivāmarau || 8-46-9||

MHB 8-46-10

तेन युद्धमदीनेन मया ह्यद्याच्युतार्जुनौ ।
कुपितेनान्तकेनेव प्रजाः सर्वा जिघांसता ॥ ८-४६-१०॥
tena yuddhamadīnena mayā hyadyācyutārjunau |
kupitenāntakeneva prajāḥ sarvā jighāṃsatā || 8-46-10||

MHB 8-46-11

तेन केतुश्च मे छिन्नो हतौ च पार्ष्णिसारथी ।
हतवाहः कृतश्चास्मि युयुधानस्य पश्यतः ॥ ८-४६-११॥
tena ketuśca me chinno hatau ca pārṣṇisārathī |
hatavāhaḥ kṛtaścāsmi yuyudhānasya paśyataḥ || 8-46-11||

MHB 8-46-12

धृष्टद्युम्नस्य यमयोर्वीरस्य च शिखण्डिनः ।
पश्यतां द्रौपदेयानां पाञ्चालानां च सर्वशः ॥ ८-४६-१२॥
dhṛṣṭadyumnasya yamayorvīrasya ca śikhaṇḍinaḥ |
paśyatāṃ draupadeyānāṃ pāñcālānāṃ ca sarvaśaḥ || 8-46-12||

MHB 8-46-13

एताञ्जित्वा महावीर्यान्कर्णः शत्रुगणान्बहून् ।
जितवान्मां महाबाहो यतमानं महारणे ॥ ८-४६-१३॥
etāñjitvā mahāvīryānkarṇaḥ śatrugaṇānbahūn |
jitavānmāṃ mahābāho yatamānaṃ mahāraṇe || 8-46-13||

MHB 8-46-14

अनुसृत्य च मां युद्धे परुषाण्युक्तवान्बहु ।
तत्र तत्र युधां श्रेष्ठः परिभूय न संशयः ॥ ८-४६-१४॥
anusṛtya ca māṃ yuddhe paruṣāṇyuktavānbahu |
tatra tatra yudhāṃ śreṣṭhaḥ paribhūya na saṃśayaḥ || 8-46-14||

MHB 8-46-15

भीमसेनप्रभावात्तु यज्जीवामि धनंजय ।
बहुनात्र किमुक्तेन नाहं तत्सोढुमुत्सहे ॥ ८-४६-१५॥
bhīmasenaprabhāvāttu yajjīvāmi dhanaṃjaya |
bahunātra kimuktena nāhaṃ tatsoḍhumutsahe || 8-46-15||

MHB 8-46-16

त्रयोदशाहं वर्षाणि यस्माद्भीतो धनंजय ।
न स्म निद्रां लभे रात्रौ न चाहनि सुखं क्वचित् ॥ ८-४६-१६॥
trayodaśāhaṃ varṣāṇi yasmādbhīto dhanaṃjaya |
na sma nidrāṃ labhe rātrau na cāhani sukhaṃ kvacit || 8-46-16||

MHB 8-46-17

तस्य द्वेषेण संयुक्तः परिदह्ये धनंजय ।
आत्मनो मरणं जानन्वाध्रीणस इव द्विपः ॥ ८-४६-१७॥
tasya dveṣeṇa saṃyuktaḥ paridahye dhanaṃjaya |
ātmano maraṇaṃ jānanvādhrīṇasa iva dvipaḥ || 8-46-17||

MHB 8-46-18

यस्यायमगमत्कालश्चिन्तयानस्य मे विभो ।
कथं शक्यो मया कर्णो युद्धे क्षपयितुं भवेत् ॥ ८-४६-१८॥
yasyāyamagamatkālaścintayānasya me vibho |
kathaṃ śakyo mayā karṇo yuddhe kṣapayituṃ bhavet || 8-46-18||

MHB 8-46-19

जाग्रत्स्वपंश्च कौन्तेय कर्णमेव सदा ह्यहम् ।
पश्यामि तत्र तत्रैव कर्णभूतमिदं जगत् ॥ ८-४६-१९॥
jāgratsvapaṃśca kaunteya karṇameva sadā hyaham |
paśyāmi tatra tatraiva karṇabhūtamidaṃ jagat || 8-46-19||

MHB 8-46-20

यत्र यत्र हि गच्छामि कर्णाद्भीतो धनंजय ।
तत्र तत्र हि पश्यामि कर्णमेवाग्रतः स्थितम् ॥ ८-४६-२०॥
yatra yatra hi gacchāmi karṇādbhīto dhanaṃjaya |
tatra tatra hi paśyāmi karṇamevāgrataḥ sthitam || 8-46-20||

MHB 8-46-21

सोऽहं तेनैव वीरेण समरेष्वपलायिना ।
सहयः सरथः पार्थ जित्वा जीवन्विसर्जितः ॥ ८-४६-२१॥
so'haṃ tenaiva vīreṇa samareṣvapalāyinā |
sahayaḥ sarathaḥ pārtha jitvā jīvanvisarjitaḥ || 8-46-21||

MHB 8-46-22

को नु मे जीवितेनार्थो राज्येनार्थोऽथ वा पुनः ।
ममैवं धिक्कृतस्येह कर्णेनाहवशोभिना ॥ ८-४६-२२॥
ko nu me jīvitenārtho rājyenārtho'tha vā punaḥ |
mamaivaṃ dhikkṛtasyeha karṇenāhavaśobhinā || 8-46-22||

MHB 8-46-23

न प्राप्तपूर्वं यद्भीष्मात्कृपाद्द्रोणाच्च संयुगे ।
तत्प्राप्तमद्य मे युद्धे सूतपुत्रान्महारथात् ॥ ८-४६-२३॥
na prāptapūrvaṃ yadbhīṣmātkṛpāddroṇācca saṃyuge |
tatprāptamadya me yuddhe sūtaputrānmahārathāt || 8-46-23||

MHB 8-46-24

तत्त्वा पृच्छामि कौन्तेय यथा ह्यकुशलस्तथा ।
तन्ममाचक्ष्व कार्त्स्न्येन यथा कर्णस्त्वया हतः ॥ ८-४६-२४॥
tattvā pṛcchāmi kaunteya yathā hyakuśalastathā |
tanmamācakṣva kārtsnyena yathā karṇastvayā hataḥ || 8-46-24||

MHB 8-46-25

शक्रवीर्यसमो युद्धे यमतुल्यपराक्रमः ।
रामतुल्यस्तथास्त्रे यः स कथं वै निषूदितः ॥ ८-४६-२५॥
śakravīryasamo yuddhe yamatulyaparākramaḥ |
rāmatulyastathāstre yaḥ sa kathaṃ vai niṣūditaḥ || 8-46-25||

MHB 8-46-26

महारथः समाख्यातः सर्वयुद्धविशारदः ।
धनुर्धराणां प्रवरः सर्वेषामेकपूरुषः ॥ ८-४६-२६॥
mahārathaḥ samākhyātaḥ sarvayuddhaviśāradaḥ |
dhanurdharāṇāṃ pravaraḥ sarveṣāmekapūruṣaḥ || 8-46-26||

MHB 8-46-27

पूजितो धृतराष्ट्रेण सपुत्रेण विशां पते ।
सदा त्वदर्थं राधेयः स कथं निहतस्त्वया ॥ ८-४६-२७॥
pūjito dhṛtarāṣṭreṇa saputreṇa viśāṃ pate |
sadā tvadarthaṃ rādheyaḥ sa kathaṃ nihatastvayā || 8-46-27||

MHB 8-46-28

धृतराष्ट्रो हि योधेषु सर्वेष्वेव सदार्जुन ।
तव मृत्युं रणे कर्णं मन्यते पुरुषर्षभः ॥ ८-४६-२८॥
dhṛtarāṣṭro hi yodheṣu sarveṣveva sadārjuna |
tava mṛtyuṃ raṇe karṇaṃ manyate puruṣarṣabhaḥ || 8-46-28||

MHB 8-46-29

स त्वया पुरुषव्याघ्र कथं युद्धे निषूदितः ।
तं ममाचक्ष्व बीभत्सो यथा कर्णो हतस्त्वया ॥ ८-४६-२९॥
sa tvayā puruṣavyāghra kathaṃ yuddhe niṣūditaḥ |
taṃ mamācakṣva bībhatso yathā karṇo hatastvayā || 8-46-29||

MHB 8-46-30

सोत्सेधमस्य च शिरः पश्यतां सुहृदां हृतम् ।
त्वया पुरुषशार्दूल शार्दूलेन यथा रुरोः ॥ ८-४६-३०॥
sotsedhamasya ca śiraḥ paśyatāṃ suhṛdāṃ hṛtam |
tvayā puruṣaśārdūla śārdūlena yathā ruroḥ || 8-46-30||

MHB 8-46-31

यः पर्युपासीत्प्रदिशो दिशश्च त्वां सूतपुत्रः समरे परीप्सन् ।
दित्सुः कर्णः समरे हस्तिपूगं स हीदानीं कङ्कपत्रैः सुतीक्ष्णैः ॥ ८-४६-३१॥
yaḥ paryupāsītpradiśo diśaśca tvāṃ sūtaputraḥ samare parīpsan |
ditsuḥ karṇaḥ samare hastipūgaṃ sa hīdānīṃ kaṅkapatraiḥ sutīkṣṇaiḥ || 8-46-31||

MHB 8-46-32

त्वया रणे निहतः सूतपुत्रः कच्चिच्छेते भूमितले दुरात्मा ।
कच्चित्प्रियं मे परमं त्वयाद्य कृतं रणे सूतपुत्रं निहत्य ॥ ८-४६-३२॥
tvayā raṇe nihataḥ sūtaputraḥ kaccicchete bhūmitale durātmā |
kaccitpriyaṃ me paramaṃ tvayādya kṛtaṃ raṇe sūtaputraṃ nihatya || 8-46-32||

MHB 8-46-33

यः सर्वतः पर्यपतत्त्वदर्थे मदान्वितो गर्वितः सूतपुत्रः ।
स शूरमानी समरे समेत्य कच्चित्त्वया निहतः संयुगेऽद्य ॥ ८-४६-३३॥
yaḥ sarvataḥ paryapatattvadarthe madānvito garvitaḥ sūtaputraḥ |
sa śūramānī samare sametya kaccittvayā nihataḥ saṃyuge'dya || 8-46-33||

MHB 8-46-34

रौक्मं रथं हस्तिवरैश्च युक्तं रथं दित्सुर्यः परेभ्यस्त्वदर्थे ।
सदा रणे स्पर्धते यः स पापः कच्चित्त्वया निहतस्तात युद्धे ॥ ८-४६-३४॥
raukmaṃ rathaṃ hastivaraiśca yuktaṃ rathaṃ ditsuryaḥ parebhyastvadarthe |
sadā raṇe spardhate yaḥ sa pāpaḥ kaccittvayā nihatastāta yuddhe || 8-46-34||

MHB 8-46-35

योऽसौ नित्यं शूरमदेन मत्तो विकत्थते संसदि कौरवाणाम् ।
प्रियोऽत्यर्थं तस्य सुयोधनस्य कच्चित्स पापो निहतस्त्वयाद्य ॥ ८-४६-३५॥
yo'sau nityaṃ śūramadena matto vikatthate saṃsadi kauravāṇām |
priyo'tyarthaṃ tasya suyodhanasya kaccitsa pāpo nihatastvayādya || 8-46-35||

MHB 8-46-36

कच्चित्समागम्य धनुःप्रमुक्तैस्त्वत्प्रेषितैर्लोहितार्थैर्विहंगैः ।
शेतेऽद्य पापः स विभिन्नगात्रः कच्चिद्भग्नो धार्तराष्ट्रस्य बाहुः ॥ ८-४६-३६॥
kaccitsamāgamya dhanuḥpramuktaistvatpreṣitairlohitārthairvihaṃgaiḥ |
śete'dya pāpaḥ sa vibhinnagātraḥ kaccidbhagno dhārtarāṣṭrasya bāhuḥ || 8-46-36||

MHB 8-46-37

योऽसौ सदा श्लाघते राजमध्ये दुर्योधनं हर्षयन्दर्पपूर्णः ।
अहं हन्ता फल्गुनस्येति मोहात्कच्चिद्धतस्तस्य न वै तथा रथः ॥ ८-४६-३७॥
yo'sau sadā ślāghate rājamadhye duryodhanaṃ harṣayandarpapūrṇaḥ |
ahaṃ hantā phalgunasyeti mohātkacciddhatastasya na vai tathā rathaḥ || 8-46-37||

MHB 8-46-38

नाहं पादौ धावयिष्ये कदाचिद्यावत्स्थितः पार्थ इत्यल्पबुद्धिः ।
व्रतं तस्यैतत्सर्वदा शक्रसूनो कच्चित्त्वया निहतः सोऽद्य कर्णः ॥ ८-४६-३८॥
nāhaṃ pādau dhāvayiṣye kadācidyāvatsthitaḥ pārtha ityalpabuddhiḥ |
vrataṃ tasyaitatsarvadā śakrasūno kaccittvayā nihataḥ so'dya karṇaḥ || 8-46-38||

MHB 8-46-39

योऽसौ कृष्णामब्रवीद्दुष्टबुद्धिः कर्णः सभायां कुरुवीरमध्ये ।
किं पाण्डवांस्त्वं न जहासि कृष्णे सुदुर्बलान्पतितान्हीनसत्त्वान् ॥ ८-४६-३९॥
yo'sau kṛṣṇāmabravīdduṣṭabuddhiḥ karṇaḥ sabhāyāṃ kuruvīramadhye |
kiṃ pāṇḍavāṃstvaṃ na jahāsi kṛṣṇe sudurbalānpatitānhīnasattvān || 8-46-39||

MHB 8-46-40

यत्तत्कर्णः प्रत्यजानात्त्वदर्थे नाहत्वाहं सह कृष्णेन पार्थम् ।
इहोपयातेति स पापबुद्धिः कच्चिच्छेते शरसंभिन्नगात्रः ॥ ८-४६-४०॥
yattatkarṇaḥ pratyajānāttvadarthe nāhatvāhaṃ saha kṛṣṇena pārtham |
ihopayāteti sa pāpabuddhiḥ kaccicchete śarasaṃbhinnagātraḥ || 8-46-40||

MHB 8-46-41

कच्चित्संग्रामे विदितो वा तदायं समागमः सृञ्जयकौरवाणाम् ।
यत्रावस्थामीदृशीं प्रापितोऽहं कच्चित्त्वया सोऽद्य हतः समेत्य ॥ ८-४६-४१॥
kaccitsaṃgrāme vidito vā tadāyaṃ samāgamaḥ sṛñjayakauravāṇām |
yatrāvasthāmīdṛśīṃ prāpito'haṃ kaccittvayā so'dya hataḥ sametya || 8-46-41||

MHB 8-46-42

कच्चित्त्वया तस्य सुमन्दबुद्धेर्गाण्डीवमुक्तैर्विशिखैर्ज्वलद्भिः ।
सकुण्डलं भानुमदुत्तमाङ्गं कायात्प्रकृत्तं युधि सव्यसाचिन् ॥ ८-४६-४२॥
kaccittvayā tasya sumandabuddhergāṇḍīvamuktairviśikhairjvaladbhiḥ |
sakuṇḍalaṃ bhānumaduttamāṅgaṃ kāyātprakṛttaṃ yudhi savyasācin || 8-46-42||

MHB 8-46-43

यत्तन्मया बाणसमर्पितेन ध्यातोऽसि कर्णस्य वधाय वीर ।
तन्मे त्वया कच्चिदमोघमद्य ध्यातं कृतं कर्णनिपातनेन ॥ ८-४६-४३॥
yattanmayā bāṇasamarpitena dhyāto'si karṇasya vadhāya vīra |
tanme tvayā kaccidamoghamadya dhyātaṃ kṛtaṃ karṇanipātanena || 8-46-43||

MHB 8-46-44

यद्दर्पपूर्णः स सुयोधनोऽस्मानवेक्षते कर्णसमाश्रयेण ।
कच्चित्त्वया सोऽद्य समाश्रयोऽस्य भग्नः पराक्रम्य सुयोधनस्य ॥ ८-४६-४४॥
yaddarpapūrṇaḥ sa suyodhano'smānavekṣate karṇasamāśrayeṇa |
kaccittvayā so'dya samāśrayo'sya bhagnaḥ parākramya suyodhanasya || 8-46-44||

MHB 8-46-45

यो नः पुरा षण्ढतिलानवोचत्सभामध्ये पार्थिवानां समक्षम् ।
स दुर्मतिः कच्चिदुपेत्य संख्ये त्वया हतः सूतपुत्रोऽत्यमर्षी ॥ ८-४६-४५॥
yo naḥ purā ṣaṇḍhatilānavocatsabhāmadhye pārthivānāṃ samakṣam |
sa durmatiḥ kaccidupetya saṃkhye tvayā hataḥ sūtaputro'tyamarṣī || 8-46-45||

MHB 8-46-46

यः सूतपुत्रः प्रहसन्दुरात्मा पुराब्रवीन्निर्जितां सौबलेन ।
स्वयं प्रसह्यानय याज्ञसेनीमपीह कच्चित्स हतस्त्वयाद्य ॥ ८-४६-४६॥
yaḥ sūtaputraḥ prahasandurātmā purābravīnnirjitāṃ saubalena |
svayaṃ prasahyānaya yājñasenīmapīha kaccitsa hatastvayādya || 8-46-46||

MHB 8-46-47

यः शस्त्रभृच्छ्रेष्ठतमं पृथिव्यां पितामहं व्याक्षिपदल्पचेताः ।
संख्यायमानोऽर्धरथः स कच्चित्त्वया हतोऽद्याधिरथिर्दुरात्मा ॥ ८-४६-४७॥
yaḥ śastrabhṛcchreṣṭhatamaṃ pṛthivyāṃ pitāmahaṃ vyākṣipadalpacetāḥ |
saṃkhyāyamāno'rdharathaḥ sa kaccittvayā hato'dyādhirathirdurātmā || 8-46-47||

MHB 8-46-48

अमर्षणं निकृतिसमीरणेरितं हृदि श्रितं ज्वलनमिमं सदा मम ।
हतो मया सोऽद्य समेत्य पापधीरिति ब्रुवन्प्रशमय मेऽद्य फल्गुन ॥ ८-४६-४८॥
amarṣaṇaṃ nikṛtisamīraṇeritaṃ hṛdi śritaṃ jvalanamimaṃ sadā mama |
hato mayā so'dya sametya pāpadhīriti bruvanpraśamaya me'dya phalguna || 8-46-48||

Adhyaya: 47/69 (14)

MHB 8-47-1

संजय उवाच ।
तद्धर्मशीलस्य वचो निशम्य राज्ञः क्रुद्धस्याधिरथौ महात्मा ।
उवाच दुर्धर्षमदीनसत्त्वं युधिष्ठिरं जिष्णुरनन्तवीर्यः ॥ ८-४७-१॥
saṃjaya uvāca |
taddharmaśīlasya vaco niśamya rājñaḥ kruddhasyādhirathau mahātmā |
uvāca durdharṣamadīnasattvaṃ yudhiṣṭhiraṃ jiṣṇuranantavīryaḥ || 8-47-1||

MHB 8-47-2

संशप्तकैर्युध्यमानस्य मेऽद्य सेनाग्रयायी कुरुसैन्यस्य राजन् ।
आशीविषाभान्खगमान्प्रमुञ्चन्द्रौणिः पुरस्तात्सहसा व्यतिष्ठत् ॥ ८-४७-२॥
saṃśaptakairyudhyamānasya me'dya senāgrayāyī kurusainyasya rājan |
āśīviṣābhānkhagamānpramuñcandrauṇiḥ purastātsahasā vyatiṣṭhat || 8-47-2||

MHB 8-47-3

दृष्ट्वा रथं मेघनिभं ममेममम्बष्ठसेना मरणे व्यतिष्ठत् ।
तेषामहं पञ्च शतानि हत्वा ततो द्रौणिमगमं पार्थिवाग्र्य ॥ ८-४७-३॥
dṛṣṭvā rathaṃ meghanibhaṃ mamemamambaṣṭhasenā maraṇe vyatiṣṭhat |
teṣāmahaṃ pañca śatāni hatvā tato drauṇimagamaṃ pārthivāgrya || 8-47-3||

MHB 8-47-4

ततोऽपरान्बाणसंघाननेकानाकर्णपूर्णायतविप्रमुक्तान् ।
ससर्ज शिक्षास्त्रबलप्रयत्नैस्तथा यथा प्रावृषि कालमेघः ॥ ८-४७-४॥
tato'parānbāṇasaṃghānanekānākarṇapūrṇāyatavipramuktān |
sasarja śikṣāstrabalaprayatnaistathā yathā prāvṛṣi kālameghaḥ || 8-47-4||

MHB 8-47-5

नैवाददानं न च संदधानं जानीमहे कतरेणास्यतीति ।
वामेन वा यदि वा दक्षिणेन स द्रोणपुत्रः समरे पर्यवर्तत् ॥ ८-४७-५॥
naivādadānaṃ na ca saṃdadhānaṃ jānīmahe katareṇāsyatīti |
vāmena vā yadi vā dakṣiṇena sa droṇaputraḥ samare paryavartat || 8-47-5||

MHB 8-47-6

अविध्यन्मां पञ्चभिर्द्रोणपुत्रः शितैः शरैः पञ्चभिर्वासुदेवम् ।
अहं तु तं त्रिंशता वज्रकल्पैः समार्दयं निमिषस्यान्तरेण ॥ ८-४७-६॥
avidhyanmāṃ pañcabhirdroṇaputraḥ śitaiḥ śaraiḥ pañcabhirvāsudevam |
ahaṃ tu taṃ triṃśatā vajrakalpaiḥ samārdayaṃ nimiṣasyāntareṇa || 8-47-6||

MHB 8-47-7

स विक्षरन्रुधिरं सर्वगात्रै रथानीकं सूतसूनोर्विवेश ।
मयाभिभूतः सैनिकानां प्रबर्हानसावपश्यन्रुधिरेण प्रदिग्धान् ॥ ८-४७-७॥
sa vikṣaranrudhiraṃ sarvagātrai rathānīkaṃ sūtasūnorviveśa |
mayābhibhūtaḥ sainikānāṃ prabarhānasāvapaśyanrudhireṇa pradigdhān || 8-47-7||

MHB 8-47-8

ततोऽभिभूतं युधि वीक्ष्य सैन्यं विध्वस्तयोधं द्रुतवाजिनागम् ।
पञ्चाशता रथमुख्यैः समेतः कर्णस्त्वरन्मामुपायात्प्रमाथी ॥ ८-४७-८॥
tato'bhibhūtaṃ yudhi vīkṣya sainyaṃ vidhvastayodhaṃ drutavājināgam |
pañcāśatā rathamukhyaiḥ sametaḥ karṇastvaranmāmupāyātpramāthī || 8-47-8||

MHB 8-47-9

तान्सूदयित्वाहमपास्य कर्णं द्रष्टुं भवन्तं त्वरयाभियातः ।
सर्वे पाञ्चाला ह्युद्विजन्ते स्म कर्णाद्गन्धाद्गावः केसरिणो यथैव ॥ ८-४७-९॥
tānsūdayitvāhamapāsya karṇaṃ draṣṭuṃ bhavantaṃ tvarayābhiyātaḥ |
sarve pāñcālā hyudvijante sma karṇādgandhādgāvaḥ kesariṇo yathaiva || 8-47-9||

MHB 8-47-10

महाझषस्येव मुखं प्रपन्नाः प्रभद्रकाः कर्णमभि द्रवन्ति ।
मृत्योरास्यं व्यात्तमिवान्वपद्यन्प्रभद्रकाः कर्णमासाद्य राजन् ॥ ८-४७-१०॥
mahājhaṣasyeva mukhaṃ prapannāḥ prabhadrakāḥ karṇamabhi dravanti |
mṛtyorāsyaṃ vyāttamivānvapadyanprabhadrakāḥ karṇamāsādya rājan || 8-47-10||

MHB 8-47-11

आयाहि पश्याद्य युयुत्समानं मां सूतपुत्रं च वृतौ जयाय ।
षट्साहस्रा भारत राजपुत्राः स्वर्गाय लोकाय रथा निमग्नाः ॥ ८-४७-११॥
āyāhi paśyādya yuyutsamānaṃ māṃ sūtaputraṃ ca vṛtau jayāya |
ṣaṭsāhasrā bhārata rājaputrāḥ svargāya lokāya rathā nimagnāḥ || 8-47-11||

MHB 8-47-12

समेत्याहं सूतपुत्रेण संख्ये वृत्रेण वज्रीव नरेन्द्रमुख्य ।
योत्स्ये भृशं भारत सूतपुत्रमस्मिन्संग्रामे यदि वै दृश्यतेऽद्य ॥ ८-४७-१२॥
sametyāhaṃ sūtaputreṇa saṃkhye vṛtreṇa vajrīva narendramukhya |
yotsye bhṛśaṃ bhārata sūtaputramasminsaṃgrāme yadi vai dṛśyate'dya || 8-47-12||

MHB 8-47-13

कर्णं न चेदद्य निहन्मि राजन्सबान्धवं युध्यमानं प्रसह्य ।
प्रतिश्रुत्याकुर्वतां वै गतिर्या कष्टां गच्छेयं तामहं राजसिंह ॥ ८-४७-१३॥
karṇaṃ na cedadya nihanmi rājansabāndhavaṃ yudhyamānaṃ prasahya |
pratiśrutyākurvatāṃ vai gatiryā kaṣṭāṃ gaccheyaṃ tāmahaṃ rājasiṃha || 8-47-13||

MHB 8-47-14

आमन्त्रये त्वां ब्रूहि जयं रणे मे पुरा भीमं धार्तराष्ट्रा ग्रसन्ते ।
सौतिं हनिष्यामि नरेन्द्रसिंह सैन्यं तथा शत्रुगणांश्च सर्वान् ॥ ८-४७-१४॥
āmantraye tvāṃ brūhi jayaṃ raṇe me purā bhīmaṃ dhārtarāṣṭrā grasante |
sautiṃ haniṣyāmi narendrasiṃha sainyaṃ tathā śatrugaṇāṃśca sarvān || 8-47-14||

Adhyaya: 48/69 (15)

MHB 8-48-1

संजय उवाच ।
श्रुत्वा कर्णं कल्यमुदारवीर्यं क्रुद्धः पार्थः फल्गुनस्यामितौजाः ।
धनंजयं वाक्यमुवाच चेदं युधिष्ठिरः कर्णशराभितप्तः ॥ ८-४८-१॥
saṃjaya uvāca |
śrutvā karṇaṃ kalyamudāravīryaṃ kruddhaḥ pārthaḥ phalgunasyāmitaujāḥ |
dhanaṃjayaṃ vākyamuvāca cedaṃ yudhiṣṭhiraḥ karṇaśarābhitaptaḥ || 8-48-1||

MHB 8-48-2

इदं यदि द्वैतवने ह्यवक्ष्यः कर्णं योद्धुं न प्रसहे नृपेति ।
वयं तदा प्राप्तकालानि सर्वे वृत्तान्युपैष्याम तदैव पार्थ ॥ ८-४८-२॥
idaṃ yadi dvaitavane hyavakṣyaḥ karṇaṃ yoddhuṃ na prasahe nṛpeti |
vayaṃ tadā prāptakālāni sarve vṛttānyupaiṣyāma tadaiva pārtha || 8-48-2||

MHB 8-48-3

मयि प्रतिश्रुत्य वधं हि तस्य बलस्य चाप्तस्य तथैव वीर ।
आनीय नः शत्रुमध्यं स कस्मात्समुत्क्षिप्य स्थण्डिले प्रत्यपिंष्ठाः ॥ ८-४८-३॥
mayi pratiśrutya vadhaṃ hi tasya balasya cāptasya tathaiva vīra |
ānīya naḥ śatrumadhyaṃ sa kasmātsamutkṣipya sthaṇḍile pratyapiṃṣṭhāḥ || 8-48-3||

MHB 8-48-4

अन्वाशिष्म वयमर्जुन त्वयि यियासवो बहु कल्याणमिष्टम् ।
तन्नः सर्वं विफलं राजपुत्र फलार्थिनां निचुल इवातिपुष्पः ॥ ८-४८-४॥
anvāśiṣma vayamarjuna tvayi yiyāsavo bahu kalyāṇamiṣṭam |
tannaḥ sarvaṃ viphalaṃ rājaputra phalārthināṃ nicula ivātipuṣpaḥ || 8-48-4||

MHB 8-48-5

प्रच्छादितं बडिशमिवामिषेण प्रच्छादितो गवय इवापवाचा ।
अनर्थकं मे दर्शितवानसि त्वं राज्यार्थिनो राज्यरूपं विनाशम् ॥ ८-४८-५॥
pracchāditaṃ baḍiśamivāmiṣeṇa pracchādito gavaya ivāpavācā |
anarthakaṃ me darśitavānasi tvaṃ rājyārthino rājyarūpaṃ vināśam || 8-48-5||

MHB 8-48-6

यत्तत्पृथां वागुवाचान्तरिक्षे सप्ताहजाते त्वयि मन्दबुद्धौ ।
जातः पुत्रो वासवविक्रमोऽयं सर्वाञ्शूराञ्शात्रवाञ्जेष्यतीति ॥ ८-४८-६॥
yattatpṛthāṃ vāguvācāntarikṣe saptāhajāte tvayi mandabuddhau |
jātaḥ putro vāsavavikramo'yaṃ sarvāñśūrāñśātravāñjeṣyatīti || 8-48-6||

MHB 8-48-7

अयं जेता खाण्डवे देवसंघान्सर्वाणि भूतान्यपि चोत्तमौजाः ।
अयं जेता मद्रकलिङ्गकेकयानयं कुरून्हन्ति च राजमध्ये ॥ ८-४८-७॥
ayaṃ jetā khāṇḍave devasaṃghānsarvāṇi bhūtānyapi cottamaujāḥ |
ayaṃ jetā madrakaliṅgakekayānayaṃ kurūnhanti ca rājamadhye || 8-48-7||

MHB 8-48-8

अस्मात्परो न भविता धनुर्धरो न वै भूतः कश्चन जातु जेता ।
इच्छन्नार्यः सर्वभूतानि कुर्याद्वशे वशी सर्वसमाप्तविद्यः ॥ ८-४८-८॥
asmātparo na bhavitā dhanurdharo na vai bhūtaḥ kaścana jātu jetā |
icchannāryaḥ sarvabhūtāni kuryādvaśe vaśī sarvasamāptavidyaḥ || 8-48-8||

MHB 8-48-9

कान्त्या शशाङ्कस्य जवेन वायोः स्थैर्येण मेरोः क्षमया पृथिव्याः ।
सूर्यस्य भासा धनदस्य लक्ष्म्या शौर्येण शक्रस्य बलेन विष्णोः ॥ ८-४८-९॥
kāntyā śaśāṅkasya javena vāyoḥ sthairyeṇa meroḥ kṣamayā pṛthivyāḥ |
sūryasya bhāsā dhanadasya lakṣmyā śauryeṇa śakrasya balena viṣṇoḥ || 8-48-9||

MHB 8-48-10

तुल्यो महात्मा तव कुन्ति पुत्रो जातोऽदितेर्विष्णुरिवारिहन्ता ।
स्वेषां जयाय द्विषतां वधाय ख्यातोऽमितौजाः कुलतन्तुकर्ता ॥ ८-४८-१०॥
tulyo mahātmā tava kunti putro jāto'diterviṣṇurivārihantā |
sveṣāṃ jayāya dviṣatāṃ vadhāya khyāto'mitaujāḥ kulatantukartā || 8-48-10||

MHB 8-48-11

इत्यन्तरिक्षे शतशृङ्गमूर्ध्नि तपस्विनां शृण्वतां वागुवाच ।
एवंविधं त्वां तच्च नाभूत्तवाद्य देवा हि नूनमनृतं वदन्ति ॥ ८-४८-११॥
ityantarikṣe śataśṛṅgamūrdhni tapasvināṃ śṛṇvatāṃ vāguvāca |
evaṃvidhaṃ tvāṃ tacca nābhūttavādya devā hi nūnamanṛtaṃ vadanti || 8-48-11||

MHB 8-48-12

तथापरेषामृषिसत्तमानां श्रुत्वा गिरं पूजयतां सदैव ।
न संनतिं प्रैमि सुयोधनस्य न त्वा जानाम्याधिरथेर्भयार्तम् ॥ ८-४८-१२॥
tathāpareṣāmṛṣisattamānāṃ śrutvā giraṃ pūjayatāṃ sadaiva |
na saṃnatiṃ praimi suyodhanasya na tvā jānāmyādhiratherbhayārtam || 8-48-12||

MHB 8-48-13

त्वष्ट्रा कृतं वाहमकूजनाक्षं शुभं समास्थाय कपिध्वजं त्वम् ।
खड्गं गृहीत्वा हेमचित्रं समिद्धं धनुश्चेदं गाण्डिवं तालमात्रम् ।
स केशवेनोह्यमानः कथं नु कर्णाद्भीतो व्यपयातोऽसि पार्थ ॥ ८-४८-१३॥
tvaṣṭrā kṛtaṃ vāhamakūjanākṣaṃ śubhaṃ samāsthāya kapidhvajaṃ tvam |
khaḍgaṃ gṛhītvā hemacitraṃ samiddhaṃ dhanuścedaṃ gāṇḍivaṃ tālamātram |
sa keśavenohyamānaḥ kathaṃ nu karṇādbhīto vyapayāto'si pārtha || 8-48-13||

MHB 8-48-14

धनुश्चैतत्केशवाय प्रदाय यन्ताभविष्यस्त्वं रणे चेद्दुरात्मन् ।
ततोऽहनिष्यत्केशवः कर्णमुग्रं मरुत्पतिर्वृत्रमिवात्तवज्रः ॥ ८-४८-१४॥
dhanuścaitatkeśavāya pradāya yantābhaviṣyastvaṃ raṇe ceddurātman |
tato'haniṣyatkeśavaḥ karṇamugraṃ marutpatirvṛtramivāttavajraḥ || 8-48-14||

MHB 8-48-15

मासेऽपतिष्यः पञ्चमे त्वं प्रकृच्छ्रे न वा गर्भोऽप्यभविष्यः पृथायाः ।
तत्ते श्रमो राजपुत्राभविष्यन्न संग्रामादपयातुं दुरात्मन् ॥ ८-४८-१५॥
māse'patiṣyaḥ pañcame tvaṃ prakṛcchre na vā garbho'pyabhaviṣyaḥ pṛthāyāḥ |
tatte śramo rājaputrābhaviṣyanna saṃgrāmādapayātuṃ durātman || 8-48-15||

Adhyaya: 49/69 (116)

MHB 8-49-1

संजय उवाच ।
युधिष्ठिरेणैवमुक्तः कौन्तेयः श्वेतवाहनः ।
असिं जग्राह संक्रुद्धो जिघांसुर्भरतर्षभम् ॥ ८-४९-१॥
saṃjaya uvāca |
yudhiṣṭhireṇaivamuktaḥ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ |
asiṃ jagrāha saṃkruddho jighāṃsurbharatarṣabham || 8-49-1||

MHB 8-49-2

तस्य कोपं समुद्वीक्ष्य चित्तज्ञः केशवस्तदा ।
उवाच किमिदं पार्थ गृहीतः खड्ग इत्युत ॥ ८-४९-२॥
tasya kopaṃ samudvīkṣya cittajñaḥ keśavastadā |
uvāca kimidaṃ pārtha gṛhītaḥ khaḍga ityuta || 8-49-2||

MHB 8-49-3

नेह पश्यामि योद्धव्यं तव किंचिद्धनंजय ।
ते ध्वस्ता धार्तराष्ट्रा हि सर्वे भीमेन धीमता ॥ ८-४९-३॥
neha paśyāmi yoddhavyaṃ tava kiṃciddhanaṃjaya |
te dhvastā dhārtarāṣṭrā hi sarve bhīmena dhīmatā || 8-49-3||

MHB 8-49-4

अपयातोऽसि कौन्तेय राजा द्रष्टव्य इत्यपि ।
स राजा भवता दृष्टः कुशली च युधिष्ठिरः ॥ ८-४९-४॥
apayāto'si kaunteya rājā draṣṭavya ityapi |
sa rājā bhavatā dṛṣṭaḥ kuśalī ca yudhiṣṭhiraḥ || 8-49-4||

MHB 8-49-5

तं दृष्ट्वा नृपशार्दूलं शार्दूलसमविक्रमम् ।
हर्षकाले तु संप्राप्ते कस्मात्त्वा मन्युराविशत् ॥ ८-४९-५॥
taṃ dṛṣṭvā nṛpaśārdūlaṃ śārdūlasamavikramam |
harṣakāle tu saṃprāpte kasmāttvā manyurāviśat || 8-49-5||

MHB 8-49-6

न तं पश्यामि कौन्तेय यस्ते वध्यो भवेदिह ।
कस्माद्भवान्महाखड्गं परिगृह्णाति सत्वरम् ॥ ८-४९-६॥
na taṃ paśyāmi kaunteya yaste vadhyo bhavediha |
kasmādbhavānmahākhaḍgaṃ parigṛhṇāti satvaram || 8-49-6||

MHB 8-49-7

तत्त्वा पृच्छामि कौन्तेय किमिदं ते चिकीर्षितम् ।
परामृशसि यत्क्रुद्धः खड्गमद्भुतविक्रम ॥ ८-४९-७॥
tattvā pṛcchāmi kaunteya kimidaṃ te cikīrṣitam |
parāmṛśasi yatkruddhaḥ khaḍgamadbhutavikrama || 8-49-7||

MHB 8-49-8

एवमुक्तस्तु कृष्णेन प्रेक्षमाणो युधिष्ठिरम् ।
अर्जुनः प्राह गोविन्दं क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् ॥ ८-४९-८॥
evamuktastu kṛṣṇena prekṣamāṇo yudhiṣṭhiram |
arjunaḥ prāha govindaṃ kruddhaḥ sarpa iva śvasan || 8-49-8||

MHB 8-49-9

दद गाण्डीवमन्यस्मा इति मां योऽभिचोदयेत् ।
छिन्द्यामहं शिरस्तस्य इत्युपांशुव्रतं मम ॥ ८-४९-९॥
dada gāṇḍīvamanyasmā iti māṃ yo'bhicodayet |
chindyāmahaṃ śirastasya ityupāṃśuvrataṃ mama || 8-49-9||

MHB 8-49-10

तदुक्तोऽहमदीनात्मन्राज्ञामितपराक्रम ।
समक्षं तव गोविन्द न तत्क्षन्तुमिहोत्सहे ॥ ८-४९-१०॥
tadukto'hamadīnātmanrājñāmitaparākrama |
samakṣaṃ tava govinda na tatkṣantumihotsahe || 8-49-10||

MHB 8-49-11

तस्मादेनं वधिष्यामि राजानं धर्मभीरुकम् ।
प्रतिज्ञां पालयिष्यामि हत्वेमं नरसत्तमम् ।
एतदर्थं मया खड्गो गृहीतो यदुनन्दन ॥ ८-४९-११॥
tasmādenaṃ vadhiṣyāmi rājānaṃ dharmabhīrukam |
pratijñāṃ pālayiṣyāmi hatvemaṃ narasattamam |
etadarthaṃ mayā khaḍgo gṛhīto yadunandana || 8-49-11||

MHB 8-49-12

सोऽहं युधिष्ठिरं हत्वा सत्येऽप्यानृण्यतां गतः ।
विशोको विज्वरश्चापि भविष्यामि जनार्दन ॥ ८-४९-१२॥
so'haṃ yudhiṣṭhiraṃ hatvā satye'pyānṛṇyatāṃ gataḥ |
viśoko vijvaraścāpi bhaviṣyāmi janārdana || 8-49-12||

MHB 8-49-13

किं वा त्वं मन्यसे प्राप्तमस्मिन्काले समुत्थिते ।
त्वमस्य जगतस्तात वेत्थ सर्वं गतागतम् ।
तत्तथा प्रकरिष्यामि यथा मां वक्ष्यते भवान् ॥ ८-४९-१३॥
kiṃ vā tvaṃ manyase prāptamasminkāle samutthite |
tvamasya jagatastāta vettha sarvaṃ gatāgatam |
tattathā prakariṣyāmi yathā māṃ vakṣyate bhavān || 8-49-13||

MHB 8-49-14

कृष्ण उवाच ।
इदानीं पार्थ जानामि न वृद्धाः सेवितास्त्वया ।
अकाले पुरुषव्याघ्र संरम्भक्रिययानया ।
न हि धर्मविभागज्ञः कुर्यादेवं धनंजय ॥ ८-४९-१४॥
kṛṣṇa uvāca |
idānīṃ pārtha jānāmi na vṛddhāḥ sevitāstvayā |
akāle puruṣavyāghra saṃrambhakriyayānayā |
na hi dharmavibhāgajñaḥ kuryādevaṃ dhanaṃjaya || 8-49-14||

MHB 8-49-15

अकार्याणां च कार्याणां संयोगं यः करोति वै ।
कार्याणामक्रियाणां च स पार्थ पुरुषाधमः ॥ ८-४९-१५॥
akāryāṇāṃ ca kāryāṇāṃ saṃyogaṃ yaḥ karoti vai |
kāryāṇāmakriyāṇāṃ ca sa pārtha puruṣādhamaḥ || 8-49-15||

MHB 8-49-16

अनुसृत्य तु ये धर्मं कवयः समुपस्थिताः ।
समासविस्तरविदां न तेषां वेत्थ निश्चयम् ॥ ८-४९-१६॥
anusṛtya tu ye dharmaṃ kavayaḥ samupasthitāḥ |
samāsavistaravidāṃ na teṣāṃ vettha niścayam || 8-49-16||

MHB 8-49-17

अनिश्चयज्ञो हि नरः कार्याकार्यविनिश्चये ।
अवशो मुह्यते पार्थ यथा त्वं मूढ एव तु ॥ ८-४९-१७॥
aniścayajño hi naraḥ kāryākāryaviniścaye |
avaśo muhyate pārtha yathā tvaṃ mūḍha eva tu || 8-49-17||

MHB 8-49-18

न हि कार्यमकार्यं वा सुखं ज्ञातुं कथंचन ।
श्रुतेन ज्ञायते सर्वं तच्च त्वं नावबुध्यसे ॥ ८-४९-१८॥
na hi kāryamakāryaṃ vā sukhaṃ jñātuṃ kathaṃcana |
śrutena jñāyate sarvaṃ tacca tvaṃ nāvabudhyase || 8-49-18||

MHB 8-49-19

अविज्ञानाद्भवान्यच्च धर्मं रक्षति धर्मवित् ।
प्राणिनां हि वधं पार्थ धार्मिको नावबुध्यते ॥ ८-४९-१९॥
avijñānādbhavānyacca dharmaṃ rakṣati dharmavit |
prāṇināṃ hi vadhaṃ pārtha dhārmiko nāvabudhyate || 8-49-19||

MHB 8-49-20

प्राणिनामवधस्तात सर्वज्यायान्मतो मम ।
अनृतं तु भवेद्वाच्यं न च हिंस्यात्कथंचन ॥ ८-४९-२०॥
prāṇināmavadhastāta sarvajyāyānmato mama |
anṛtaṃ tu bhavedvācyaṃ na ca hiṃsyātkathaṃcana || 8-49-20||

MHB 8-49-21

स कथं भ्रातरं ज्येष्ठं राजानं धर्मकोविदम् ।
हन्याद्भवान्नरश्रेष्ठ प्राकृतोऽन्यः पुमानिव ॥ ८-४९-२१॥
sa kathaṃ bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ rājānaṃ dharmakovidam |
hanyādbhavānnaraśreṣṭha prākṛto'nyaḥ pumāniva || 8-49-21||

MHB 8-49-22

अयुध्यमानस्य वधस्तथाशस्त्रस्य भारत ।
पराङ्मुखस्य द्रवतः शरणं वाभिगच्छतः ।
कृताञ्जलेः प्रपन्नस्य न वधः पूज्यते बुधैः ॥ ८-४९-२२॥
ayudhyamānasya vadhastathāśastrasya bhārata |
parāṅmukhasya dravataḥ śaraṇaṃ vābhigacchataḥ |
kṛtāñjaleḥ prapannasya na vadhaḥ pūjyate budhaiḥ || 8-49-22||

MHB 8-49-23

त्वया चैव व्रतं पार्थ बालेनैव कृतं पुरा ।
तस्मादधर्मसंयुक्तं मौढ्यात्कर्म व्यवस्यसि ॥ ८-४९-२३॥
tvayā caiva vrataṃ pārtha bālenaiva kṛtaṃ purā |
tasmādadharmasaṃyuktaṃ mauḍhyātkarma vyavasyasi || 8-49-23||

MHB 8-49-24

स गुरुं पार्थ कस्मात्त्वं हन्या धर्ममनुस्मरन् ।
असंप्रधार्य धर्माणां गतिं सूक्ष्मां दुरन्वयाम् ॥ ८-४९-२४॥
sa guruṃ pārtha kasmāttvaṃ hanyā dharmamanusmaran |
asaṃpradhārya dharmāṇāṃ gatiṃ sūkṣmāṃ duranvayām || 8-49-24||

MHB 8-49-25

इदं धर्मरहस्यं च वक्ष्यामि भरतर्षभ ।
यद्ब्रूयात्तव भीष्मो वा धर्मज्ञो वा युधिष्ठिरः ॥ ८-४९-२५॥
idaṃ dharmarahasyaṃ ca vakṣyāmi bharatarṣabha |
yadbrūyāttava bhīṣmo vā dharmajño vā yudhiṣṭhiraḥ || 8-49-25||

MHB 8-49-26

विदुरो वा तथा क्षत्ता कुन्ती वापि यशस्विनी ।
तत्ते वक्ष्यामि तत्त्वेन तन्निबोध धनंजय ॥ ८-४९-२६॥
viduro vā tathā kṣattā kuntī vāpi yaśasvinī |
tatte vakṣyāmi tattvena tannibodha dhanaṃjaya || 8-49-26||

MHB 8-49-27

सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम् ।
तत्त्वेनैतत्सुदुर्ज्ञेयं यस्य सत्यमनुष्ठितम् ॥ ८-४९-२७॥
satyasya vacanaṃ sādhu na satyādvidyate param |
tattvenaitatsudurjñeyaṃ yasya satyamanuṣṭhitam || 8-49-27||

MHB 8-49-28

भवेत्सत्यमवक्तव्यं वक्तव्यमनृतं भवेत् ।
सर्वस्वस्यापहारे तु वक्तव्यमनृतं भवेत् ॥ ८-४९-२८॥
bhavetsatyamavaktavyaṃ vaktavyamanṛtaṃ bhavet |
sarvasvasyāpahāre tu vaktavyamanṛtaṃ bhavet || 8-49-28||

MHB 8-49-29

प्राणात्यये विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत् ।
यत्रानृतं भवेत्सत्यं सत्यं चाप्यनृतं भवेत् ॥ ८-४९-२९॥
prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyamanṛtaṃ bhavet |
yatrānṛtaṃ bhavetsatyaṃ satyaṃ cāpyanṛtaṃ bhavet || 8-49-29||

MHB 8-49-30

तादृशं पश्यते बालो यस्य सत्यमनुष्ठितम् ।
सत्यानृते विनिश्चित्य ततो भवति धर्मवित् ॥ ८-४९-३०॥
tādṛśaṃ paśyate bālo yasya satyamanuṣṭhitam |
satyānṛte viniścitya tato bhavati dharmavit || 8-49-30||

MHB 8-49-31

किमाश्चर्यं कृतप्रज्ञः पुरुषोऽपि सुदारुणः ।
सुमहत्प्राप्नुयात्पुण्यं बलाकोऽन्धवधादिव ॥ ८-४९-३१॥
kimāścaryaṃ kṛtaprajñaḥ puruṣo'pi sudāruṇaḥ |
sumahatprāpnuyātpuṇyaṃ balāko'ndhavadhādiva || 8-49-31||

MHB 8-49-32

किमाश्चर्यं पुनर्मूढो धर्मकामोऽप्यपण्डितः ।
सुमहत्प्राप्नुयात्पापमापगामिव कौशिकः ॥ ८-४९-३२॥
kimāścaryaṃ punarmūḍho dharmakāmo'pyapaṇḍitaḥ |
sumahatprāpnuyātpāpamāpagāmiva kauśikaḥ || 8-49-32||

MHB 8-49-33

अर्जुन उवाच ।
आचक्ष्व भगवन्नेतद्यथा विद्यामहं तथा ।
बलाकान्धाभिसंबद्धं नदीनां कौशिकस्य च ॥ ८-४९-३३॥
arjuna uvāca |
ācakṣva bhagavannetadyathā vidyāmahaṃ tathā |
balākāndhābhisaṃbaddhaṃ nadīnāṃ kauśikasya ca || 8-49-33||

MHB 8-49-34

कृष्ण उवाच ।
मृगव्याधोऽभवत्कश्चिद्बलाको नाम भारत ।
यात्रार्थं पुत्रदारस्य मृगान्हन्ति न कामतः ॥ ८-४९-३४॥
kṛṣṇa uvāca |
mṛgavyādho'bhavatkaścidbalāko nāma bhārata |
yātrārthaṃ putradārasya mṛgānhanti na kāmataḥ || 8-49-34||

MHB 8-49-35

सोऽन्धौ च मातापितरौ बिभर्त्यन्यांश्च संश्रितान् ।
स्वधर्मनिरतो नित्यं सत्यवागनसूयकः ॥ ८-४९-३५॥
so'ndhau ca mātāpitarau bibhartyanyāṃśca saṃśritān |
svadharmanirato nityaṃ satyavāganasūyakaḥ || 8-49-35||

MHB 8-49-36

स कदाचिन्मृगाँल्लिप्सुर्नान्वविन्दत्प्रयत्नवान् ।
अथापश्यत्स पीतोदं श्वापदं घ्राणचक्षुषम् ॥ ८-४९-३६॥
sa kadācinmṛgā~llipsurnānvavindatprayatnavān |
athāpaśyatsa pītodaṃ śvāpadaṃ ghrāṇacakṣuṣam || 8-49-36||

MHB 8-49-37

अदृष्टपूर्वमपि तत्सत्त्वं तेन हतं तदा ।
अन्वेव च ततो व्योम्नः पुष्पवर्षमवापतत् ॥ ८-४९-३७॥
adṛṣṭapūrvamapi tatsattvaṃ tena hataṃ tadā |
anveva ca tato vyomnaḥ puṣpavarṣamavāpatat || 8-49-37||

MHB 8-49-38

अप्सरोगीतवादित्रैर्नादितं च मनोरमम् ।
विमानमागमत्स्वर्गान्मृगव्याधनिनीषया ॥ ८-४९-३८॥
apsarogītavāditrairnāditaṃ ca manoramam |
vimānamāgamatsvargānmṛgavyādhaninīṣayā || 8-49-38||

MHB 8-49-39

तद्भूतं सर्वभूतानामभावाय किलार्जुन ।
तपस्तप्त्वा वरं प्राप्तं कृतमन्धं स्वयंभुवा ॥ ८-४९-३९॥
tadbhūtaṃ sarvabhūtānāmabhāvāya kilārjuna |
tapastaptvā varaṃ prāptaṃ kṛtamandhaṃ svayaṃbhuvā || 8-49-39||

MHB 8-49-40

तद्धत्वा सर्वभूतानामभावकृतनिश्चयम् ।
ततो बलाकः स्वरगादेवं धर्मः सुदुर्विदः ॥ ८-४९-४०॥
taddhatvā sarvabhūtānāmabhāvakṛtaniścayam |
tato balākaḥ svaragādevaṃ dharmaḥ sudurvidaḥ || 8-49-40||

MHB 8-49-41

कौशिकोऽप्यभवद्विप्रस्तपस्वी न बहुश्रुतः ।
नदीनां संगमे ग्रामाददूरे स किलावसत् ॥ ८-४९-४१॥
kauśiko'pyabhavadviprastapasvī na bahuśrutaḥ |
nadīnāṃ saṃgame grāmādadūre sa kilāvasat || 8-49-41||

MHB 8-49-42

सत्यं मया सदा वाच्यमिति तस्याभवद्व्रतम् ।
सत्यवादीति विख्यातः स तदासीद्धनंजय ॥ ८-४९-४२॥
satyaṃ mayā sadā vācyamiti tasyābhavadvratam |
satyavādīti vikhyātaḥ sa tadāsīddhanaṃjaya || 8-49-42||

MHB 8-49-43

अथ दस्युभयात्केचित्तदा तद्वनमाविशन् ।
दस्यवोऽपि गताः क्रूरा व्यमार्गन्त प्रयत्नतः ॥ ८-४९-४३॥
atha dasyubhayātkecittadā tadvanamāviśan |
dasyavo'pi gatāḥ krūrā vyamārganta prayatnataḥ || 8-49-43||

MHB 8-49-44

अथ कौशिकमभ्येत्य प्राहुस्तं सत्यवादिनम् ।
कतमेन पथा याता भगवन्बहवो जनाः ।
सत्येन पृष्टः प्रब्रूहि यदि तान्वेत्थ शंस नः ॥ ८-४९-४४॥
atha kauśikamabhyetya prāhustaṃ satyavādinam |
katamena pathā yātā bhagavanbahavo janāḥ |
satyena pṛṣṭaḥ prabrūhi yadi tānvettha śaṃsa naḥ || 8-49-44||

MHB 8-49-45

स पृष्टः कौशिकः सत्यं वचनं तानुवाच ह ।
बहुवृक्षलतागुल्ममेतद्वनमुपाश्रिताः ।
ततस्ते तान्समासाद्य क्रूरा जघ्नुरिति श्रुतिः ॥ ८-४९-४५॥
sa pṛṣṭaḥ kauśikaḥ satyaṃ vacanaṃ tānuvāca ha |
bahuvṛkṣalatāgulmametadvanamupāśritāḥ |
tataste tānsamāsādya krūrā jaghnuriti śrutiḥ || 8-49-45||

MHB 8-49-46

तेनाधर्मेण महता वाग्दुरुक्तेन कौशिकः ।
गतः सुकष्टं नरकं सूक्ष्मधर्मेष्वकोविदः ।
अप्रभूतश्रुतो मूढो धर्माणामविभागवित् ॥ ८-४९-४६॥
tenādharmeṇa mahatā vāgduruktena kauśikaḥ |
gataḥ sukaṣṭaṃ narakaṃ sūkṣmadharmeṣvakovidaḥ |
aprabhūtaśruto mūḍho dharmāṇāmavibhāgavit || 8-49-46||

MHB 8-49-47

वृद्धानपृष्ट्वा संदेहं महच्छ्वभ्रमितोऽर्हति ।
तत्र ते लक्षणोद्देशः कश्चिदेव भविष्यति ॥ ८-४९-४७॥
vṛddhānapṛṣṭvā saṃdehaṃ mahacchvabhramito'rhati |
tatra te lakṣaṇoddeśaḥ kaścideva bhaviṣyati || 8-49-47||

MHB 8-49-48

दुष्करं परमज्ञानं तर्केणात्र व्यवस्यति ।
श्रुतिर्धर्म इति ह्येके वदन्ति बहवो जनाः ॥ ८-४९-४८॥
duṣkaraṃ paramajñānaṃ tarkeṇātra vyavasyati |
śrutirdharma iti hyeke vadanti bahavo janāḥ || 8-49-48||

MHB 8-49-49

न त्वेतत्प्रतिसूयामि न हि सर्वं विधीयते ।
प्रभवार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम् ॥ ८-४९-४९॥
na tvetatpratisūyāmi na hi sarvaṃ vidhīyate |
prabhavārthāya bhūtānāṃ dharmapravacanaṃ kṛtam || 8-49-49||

MHB 8-49-50

धारणाद्धर्ममित्याहुर्धर्मो धारयति प्रजाः ।
यः स्याद्धारणसंयुक्तः स धर्म इति निश्चयः ॥ ८-४९-५०॥
dhāraṇāddharmamityāhurdharmo dhārayati prajāḥ |
yaḥ syāddhāraṇasaṃyuktaḥ sa dharma iti niścayaḥ || 8-49-50||

MHB 8-49-51

येऽन्यायेन जिहीर्षन्तो जना इच्छन्ति कर्हिचित् ।
अकूजनेन चेन्मोक्षो नात्र कूजेत्कथंचन ॥ ८-४९-५१॥
ye'nyāyena jihīrṣanto janā icchanti karhicit |
akūjanena cenmokṣo nātra kūjetkathaṃcana || 8-49-51||

MHB 8-49-52

अवश्यं कूजितव्यं वा शङ्केरन्वाप्यकूजतः ।
श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं सत्यादिति विचारितम् ॥ ८-४९-५२॥
avaśyaṃ kūjitavyaṃ vā śaṅkeranvāpyakūjataḥ |
śreyastatrānṛtaṃ vaktuṃ satyāditi vicāritam || 8-49-52||

MHB 8-49-53

प्राणात्यये विवाहे वा सर्वज्ञातिधनक्षये ।
नर्मण्यभिप्रवृत्ते वा प्रवक्तव्यं मृषा भवेत् ।
अधर्मं नात्र पश्यन्ति धर्मतत्त्वार्थदर्शिनः ॥ ८-४९-५३॥
prāṇātyaye vivāhe vā sarvajñātidhanakṣaye |
narmaṇyabhipravṛtte vā pravaktavyaṃ mṛṣā bhavet |
adharmaṃ nātra paśyanti dharmatattvārthadarśinaḥ || 8-49-53||

MHB 8-49-54

यः स्तेनैः सह संबन्धान्मुच्यते शपथैरपि ।
श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं तत्सत्यमविचारितम् ॥ ८-४९-५४॥
yaḥ stenaiḥ saha saṃbandhānmucyate śapathairapi |
śreyastatrānṛtaṃ vaktuṃ tatsatyamavicāritam || 8-49-54||

MHB 8-49-55

न च तेभ्यो धनं देयं शक्ये सति कथंचन ।
पापेभ्यो हि धनं दत्तं दातारमपि पीडयेत् ।
तस्माद्धर्मार्थमनृतमुक्त्वा नानृतवाग्भवेत् ॥ ८-४९-५५॥
na ca tebhyo dhanaṃ deyaṃ śakye sati kathaṃcana |
pāpebhyo hi dhanaṃ dattaṃ dātāramapi pīḍayet |
tasmāddharmārthamanṛtamuktvā nānṛtavāgbhavet || 8-49-55||

MHB 8-49-56

एष ते लक्षणोद्देशः समुद्दिष्टो यथाविधि ।
एतच्छ्रुत्वा ब्रूहि पार्थ यदि वध्यो युधिष्ठिरः ॥ ८-४९-५६॥
eṣa te lakṣaṇoddeśaḥ samuddiṣṭo yathāvidhi |
etacchrutvā brūhi pārtha yadi vadhyo yudhiṣṭhiraḥ || 8-49-56||

MHB 8-49-57

अर्जुन उवाच ।
यथा ब्रूयान्महाप्राज्ञो यथा ब्रूयान्महामतिः ।
हितं चैव यथास्माकं तथैतद्वचनं तव ॥ ८-४९-५७॥
arjuna uvāca |
yathā brūyānmahāprājño yathā brūyānmahāmatiḥ |
hitaṃ caiva yathāsmākaṃ tathaitadvacanaṃ tava || 8-49-57||

MHB 8-49-58

भवान्मातृसमोऽस्माकं तथा पितृसमोऽपि च ।
गतिश्च परमा कृष्ण तेन ते वाक्यमद्भुतम् ॥ ८-४९-५८॥
bhavānmātṛsamo'smākaṃ tathā pitṛsamo'pi ca |
gatiśca paramā kṛṣṇa tena te vākyamadbhutam || 8-49-58||

MHB 8-49-59

न हि ते त्रिषु लोकेषु विद्यतेऽविदितं क्वचित् ।
तस्माद्भवान्परं धर्मं वेद सर्वं यथातथम् ॥ ८-४९-५९॥
na hi te triṣu lokeṣu vidyate'viditaṃ kvacit |
tasmādbhavānparaṃ dharmaṃ veda sarvaṃ yathātatham || 8-49-59||

MHB 8-49-60

अवध्यं पाण्डवं मन्ये धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
तस्मिन्समयसंयोगे ब्रूहि किंचिदनुग्रहम् ।
इदं चापरमत्रैव शृणु हृत्स्थं विवक्षितम् ॥ ८-४९-६०॥
avadhyaṃ pāṇḍavaṃ manye dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
tasminsamayasaṃyoge brūhi kiṃcidanugraham |
idaṃ cāparamatraiva śṛṇu hṛtsthaṃ vivakṣitam || 8-49-60||

MHB 8-49-61

जानासि दाशार्ह मम व्रतं त्वं यो मां ब्रूयात्कश्चन मानुषेषु ।
अन्यस्मै त्वं गाण्डिवं देहि पार्थ यस्त्वत्तोऽस्त्रैर्भविता वा विशिष्टः ॥ ८-४९-६१॥
jānāsi dāśārha mama vrataṃ tvaṃ yo māṃ brūyātkaścana mānuṣeṣu |
anyasmai tvaṃ gāṇḍivaṃ dehi pārtha yastvatto'strairbhavitā vā viśiṣṭaḥ || 8-49-61||

MHB 8-49-62

हन्यामहं केशव तं प्रसह्य भीमो हन्यात्तूबरकेति चोक्तः ।
तन्मे राजा प्रोक्तवांस्ते समक्षं धनुर्देहीत्यसकृद्वृष्णिसिंह ॥ ८-४९-६२॥
hanyāmahaṃ keśava taṃ prasahya bhīmo hanyāttūbaraketi coktaḥ |
tanme rājā proktavāṃste samakṣaṃ dhanurdehītyasakṛdvṛṣṇisiṃha || 8-49-62||

MHB 8-49-63

तं हत्वा चेत्केशव जीवलोके स्थाता कालं नाहमप्यल्पमात्रम् ।
सा च प्रतिज्ञा मम लोकप्रबुद्धा भवेत्सत्या धर्मभृतां वरिष्ठ ।
यथा जीवेत्पाण्डवोऽहं च कृष्ण तथा बुद्धिं दातुमद्यार्हसि त्वम् ॥ ८-४९-६३॥
taṃ hatvā cetkeśava jīvaloke sthātā kālaṃ nāhamapyalpamātram |
sā ca pratijñā mama lokaprabuddhā bhavetsatyā dharmabhṛtāṃ variṣṭha |
yathā jīvetpāṇḍavo'haṃ ca kṛṣṇa tathā buddhiṃ dātumadyārhasi tvam || 8-49-63||

MHB 8-49-64

वासुदेव उवाच ।
राजा श्रान्तो जगतो विक्षतश्च कर्णेन संख्ये निशितैर्बाणसंघैः ।
तस्मात्पार्थ त्वां परुषाण्यवोचत्कर्णे द्यूतं ह्यद्य रणे निबद्धम् ॥ ८-४९-६४॥
vāsudeva uvāca |
rājā śrānto jagato vikṣataśca karṇena saṃkhye niśitairbāṇasaṃghaiḥ |
tasmātpārtha tvāṃ paruṣāṇyavocatkarṇe dyūtaṃ hyadya raṇe nibaddham || 8-49-64||

MHB 8-49-65

तस्मिन्हते कुरवो निर्जिताः स्युरेवंबुद्धिः पार्थिवो धर्मपुत्रः ।
यदावमानं लभते महान्तं तदा जीवन्मृत इत्युच्यते सः ॥ ८-४९-६५॥
tasminhate kuravo nirjitāḥ syurevaṃbuddhiḥ pārthivo dharmaputraḥ |
yadāvamānaṃ labhate mahāntaṃ tadā jīvanmṛta ityucyate saḥ || 8-49-65||

MHB 8-49-66

तन्मानितः पार्थिवोऽयं सदैव त्वया सभीमेन तथा यमाभ्याम् ।
वृद्धैश्च लोके पुरुषप्रवीरैस्तस्यावमानं कलया त्वं प्रयुङ्क्ष्व ॥ ८-४९-६६॥
tanmānitaḥ pārthivo'yaṃ sadaiva tvayā sabhīmena tathā yamābhyām |
vṛddhaiśca loke puruṣapravīraistasyāvamānaṃ kalayā tvaṃ prayuṅkṣva || 8-49-66||

MHB 8-49-67

त्वमित्यत्रभवन्तं त्वं ब्रूहि पार्थ युधिष्ठिरम् ।
त्वमित्युक्तो हि निहतो गुरुर्भवति भारत ॥ ८-४९-६७॥
tvamityatrabhavantaṃ tvaṃ brūhi pārtha yudhiṣṭhiram |
tvamityukto hi nihato gururbhavati bhārata || 8-49-67||

MHB 8-49-68

एवमाचर कौन्तेय धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
अधर्मयुक्तं संयोगं कुरुष्वैवं कुरूद्वह ॥ ८-४९-६८॥
evamācara kaunteya dharmarāje yudhiṣṭhire |
adharmayuktaṃ saṃyogaṃ kuruṣvaivaṃ kurūdvaha || 8-49-68||

MHB 8-49-69

अथर्वाङ्गिरसी ह्येषा श्रुतीनामुत्तमा श्रुतिः ।
अविचार्यैव कार्यैषा श्रेयःकामैर्नरैः सदा ॥ ८-४९-६९॥
atharvāṅgirasī hyeṣā śrutīnāmuttamā śrutiḥ |
avicāryaiva kāryaiṣā śreyaḥkāmairnaraiḥ sadā || 8-49-69||

MHB 8-49-70

वधो ह्ययं पाण्डव धर्मराज्ञस्त्वत्तो युक्तो वेत्स्यते चैवमेषः ।
ततोऽस्य पादावभिवाद्य पश्चाच्छमं ब्रूयाः सान्त्वपूर्वं च पार्थम् ॥ ८-४९-७०॥
vadho hyayaṃ pāṇḍava dharmarājñastvatto yukto vetsyate caivameṣaḥ |
tato'sya pādāvabhivādya paścācchamaṃ brūyāḥ sāntvapūrvaṃ ca pārtham || 8-49-70||

MHB 8-49-71

भ्राता प्राज्ञस्तव कोपं न जातु कुर्याद्राजा कंचन पाण्डवेयः ।
मुक्तोऽनृताद्भ्रातृवधाच्च पार्थ हृष्टः कर्णं त्वं जहि सूतपुत्रम् ॥ ८-४९-७१॥
bhrātā prājñastava kopaṃ na jātu kuryādrājā kaṃcana pāṇḍaveyaḥ |
mukto'nṛtādbhrātṛvadhācca pārtha hṛṣṭaḥ karṇaṃ tvaṃ jahi sūtaputram || 8-49-71||

MHB 8-49-72

संजय उवाच ।
इत्येवमुक्तस्तु जनार्दनेन पार्थः प्रशस्याथ सुहृद्वधं तम् ।
ततोऽब्रवीदर्जुनो धर्मराजमनुक्तपूर्वं परुषं प्रसह्य ॥ ८-४९-७२॥
saṃjaya uvāca |
ityevamuktastu janārdanena pārthaḥ praśasyātha suhṛdvadhaṃ tam |
tato'bravīdarjuno dharmarājamanuktapūrvaṃ paruṣaṃ prasahya || 8-49-72||

MHB 8-49-73

मा त्वं राजन्व्याहर व्याहरत्सु न तिष्ठसे क्रोशमात्रे रणार्धे ।
भीमस्तु मामर्हति गर्हणाय यो युध्यते सर्वयोधप्रवीरः ॥ ८-४९-७३॥
mā tvaṃ rājanvyāhara vyāharatsu na tiṣṭhase krośamātre raṇārdhe |
bhīmastu māmarhati garhaṇāya yo yudhyate sarvayodhapravīraḥ || 8-49-73||

MHB 8-49-74

काले हि शत्रून्प्रतिपीड्य संख्ये हत्वा च शूरान्पृथिवीपतींस्तान् ।
यः कुञ्जराणामधिकं सहस्रं हत्वानदत्तुमुलं सिंहनादम् ॥ ८-४९-७४॥
kāle hi śatrūnpratipīḍya saṃkhye hatvā ca śūrānpṛthivīpatīṃstān |
yaḥ kuñjarāṇāmadhikaṃ sahasraṃ hatvānadattumulaṃ siṃhanādam || 8-49-74||

MHB 8-49-75

सुदुष्करं कर्म करोति वीरः कर्तुं यथा नार्हसि त्वं कदाचित् ।
रथादवप्लुत्य गदां परामृशंस्तया निहन्त्यश्वनरद्विपान्रणे ॥ ८-४९-७५॥
suduṣkaraṃ karma karoti vīraḥ kartuṃ yathā nārhasi tvaṃ kadācit |
rathādavaplutya gadāṃ parāmṛśaṃstayā nihantyaśvanaradvipānraṇe || 8-49-75||

MHB 8-49-76

वरासिना वाजिरथाश्वकुञ्जरांस्तथा रथाङ्गैर्धनुषा च हन्त्यरीन् ।
प्रमृद्य पद्भ्यामहितान्निहन्ति यः पुनश्च दोर्भ्यां शतमन्युविक्रमः ॥ ८-४९-७६॥
varāsinā vājirathāśvakuñjarāṃstathā rathāṅgairdhanuṣā ca hantyarīn |
pramṛdya padbhyāmahitānnihanti yaḥ punaśca dorbhyāṃ śatamanyuvikramaḥ || 8-49-76||

MHB 8-49-77

महाबलो वैश्रवणान्तकोपमः प्रसह्य हन्ता द्विषतां यथार्हम् ।
स भीमसेनोऽर्हति गर्हणां मे न त्वं नित्यं रक्ष्यसे यः सुहृद्भिः ॥ ८-४९-७७॥
mahābalo vaiśravaṇāntakopamaḥ prasahya hantā dviṣatāṃ yathārham |
sa bhīmaseno'rhati garhaṇāṃ me na tvaṃ nityaṃ rakṣyase yaḥ suhṛdbhiḥ || 8-49-77||

MHB 8-49-78

महारथान्नागवरान्हयांश्च पदातिमुख्यानपि च प्रमथ्य ।
एको भीमो धार्तराष्ट्रेषु मग्नः स मामुपालब्धुमरिंदमोऽर्हति ॥ ८-४९-७८॥
mahārathānnāgavarānhayāṃśca padātimukhyānapi ca pramathya |
eko bhīmo dhārtarāṣṭreṣu magnaḥ sa māmupālabdhumariṃdamo'rhati || 8-49-78||

MHB 8-49-79

कलिङ्गवङ्गाङ्गनिषादमागधान्सदामदान्नीलबलाहकोपमान् ।
निहन्ति यः शत्रुगणाननेकशः स माभिवक्तुं प्रभवत्यनागसम् ॥ ८-४९-७९॥
kaliṅgavaṅgāṅganiṣādamāgadhānsadāmadānnīlabalāhakopamān |
nihanti yaḥ śatrugaṇānanekaśaḥ sa mābhivaktuṃ prabhavatyanāgasam || 8-49-79||

MHB 8-49-80

सुयुक्तमास्थाय रथं हि काले धनुर्विकर्षञ्शरपूर्णमुष्टिः ।
सृजत्यसौ शरवर्षाणि वीरो महाहवे मेघ इवाम्बुधाराः ॥ ८-४९-८०॥
suyuktamāsthāya rathaṃ hi kāle dhanurvikarṣañśarapūrṇamuṣṭiḥ |
sṛjatyasau śaravarṣāṇi vīro mahāhave megha ivāmbudhārāḥ || 8-49-80||

MHB 8-49-81

बलं तु वाचि द्विजसत्तमानां क्षात्रं बुधा बाहुबलं वदन्ति ।
त्वं वाग्बलो भारत निष्ठुरश्च त्वमेव मां वेत्सि यथाविधोऽहम् ॥ ८-४९-८१॥
balaṃ tu vāci dvijasattamānāṃ kṣātraṃ budhā bāhubalaṃ vadanti |
tvaṃ vāgbalo bhārata niṣṭhuraśca tvameva māṃ vetsi yathāvidho'ham || 8-49-81||

MHB 8-49-82

यतामि नित्यं तव कर्तुमिष्टं दारैः सुतैर्जीवितेनात्मना च ।
एवं च मां वाग्विशिखैर्निहंसि त्वत्तः सुखं न वयं विद्म किंचित् ॥ ८-४९-८२॥
yatāmi nityaṃ tava kartumiṣṭaṃ dāraiḥ sutairjīvitenātmanā ca |
evaṃ ca māṃ vāgviśikhairnihaṃsi tvattaḥ sukhaṃ na vayaṃ vidma kiṃcit || 8-49-82||

MHB 8-49-83

अवामंस्था मां द्रौपदीतल्पसंस्थो महारथान्प्रतिहन्मि त्वदर्थे ।
तेनातिशङ्की भारत निष्ठुरोऽसि त्वत्तः सुखं नाभिजानामि किंचित् ॥ ८-४९-८३॥
avāmaṃsthā māṃ draupadītalpasaṃstho mahārathānpratihanmi tvadarthe |
tenātiśaṅkī bhārata niṣṭhuro'si tvattaḥ sukhaṃ nābhijānāmi kiṃcit || 8-49-83||

MHB 8-49-84

प्रोक्तः स्वयं सत्यसंधेन मृत्युस्तव प्रियार्थं नरदेव युद्धे ।
वीरः शिखण्डी द्रौपदोऽसौ महात्मा मयाभिगुप्तेन हतश्च तेन ॥ ८-४९-८४॥
proktaḥ svayaṃ satyasaṃdhena mṛtyustava priyārthaṃ naradeva yuddhe |
vīraḥ śikhaṇḍī draupado'sau mahātmā mayābhiguptena hataśca tena || 8-49-84||

MHB 8-49-85

न चाभिनन्दामि तवाधिराज्यं यतस्त्वमक्षेष्वहिताय सक्तः ।
स्वयं कृत्वा पापमनार्यजुष्टमेभिर्युद्धे तर्तुमिच्छस्यरींस्तु ॥ ८-४९-८५॥
na cābhinandāmi tavādhirājyaṃ yatastvamakṣeṣvahitāya saktaḥ |
svayaṃ kṛtvā pāpamanāryajuṣṭamebhiryuddhe tartumicchasyarīṃstu || 8-49-85||

MHB 8-49-86

अक्षेषु दोषा बहवो विधर्माः श्रुतास्त्वया सहदेवोऽब्रवीद्यान् ।
तान्नैषि संतर्तुमसाधुजुष्टान्येन स्म सर्वे निरयं प्रपन्नाः ॥ ८-४९-८६॥
akṣeṣu doṣā bahavo vidharmāḥ śrutāstvayā sahadevo'bravīdyān |
tānnaiṣi saṃtartumasādhujuṣṭānyena sma sarve nirayaṃ prapannāḥ || 8-49-86||

MHB 8-49-87

त्वं देविता त्वत्कृते राज्यनाशस्त्वत्संभवं व्यसनं नो नरेन्द्र ।
मास्मान्क्रूरैर्वाक्प्रतोदैस्तुद त्वं भूयो राजन्कोपयन्नल्पभाग्यान् ॥ ८-४९-८७॥
tvaṃ devitā tvatkṛte rājyanāśastvatsaṃbhavaṃ vyasanaṃ no narendra |
māsmānkrūrairvākpratodaistuda tvaṃ bhūyo rājankopayannalpabhāgyān || 8-49-87||

MHB 8-49-88

एता वाचः परुषाः सव्यसाची स्थिरप्रज्ञं श्रावयित्वा ततक्ष ।
तदानुतेपे सुरराजपुत्रो विनिःश्वसंश्चाप्यसिमुद्बबर्ह ॥ ८-४९-८८॥
etā vācaḥ paruṣāḥ savyasācī sthiraprajñaṃ śrāvayitvā tatakṣa |
tadānutepe surarājaputro viniḥśvasaṃścāpyasimudbabarha || 8-49-88||

MHB 8-49-89

तमाह कृष्णः किमिदं पुनर्भवान्विकोशमाकाशनिभं करोत्यसिम् ।
प्रब्रूहि सत्यं पुनरुत्तरं विधेर्वचः प्रवक्ष्याम्यहमर्थसिद्धये ॥ ८-४९-८९॥
tamāha kṛṣṇaḥ kimidaṃ punarbhavānvikośamākāśanibhaṃ karotyasim |
prabrūhi satyaṃ punaruttaraṃ vidhervacaḥ pravakṣyāmyahamarthasiddhaye || 8-49-89||

MHB 8-49-90

इत्येव पृष्टः पुरुषोत्तमेन सुदुःखितः केशवमाह वाक्यम् ।
अहं हनिष्ये स्वशरीरमेव प्रसह्य येनाहितमाचरं वै ॥ ८-४९-९०॥
ityeva pṛṣṭaḥ puruṣottamena suduḥkhitaḥ keśavamāha vākyam |
ahaṃ haniṣye svaśarīrameva prasahya yenāhitamācaraṃ vai || 8-49-90||

MHB 8-49-91

निशम्य तत्पार्थवचोऽब्रवीदिदं धनंजयं धर्मभृतां वरिष्ठः ।
प्रब्रूहि पार्थ स्वगुणानिहात्मनस्तथा स्वहार्दं भवतीह सद्यः ॥ ८-४९-९१॥
niśamya tatpārthavaco'bravīdidaṃ dhanaṃjayaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ |
prabrūhi pārtha svaguṇānihātmanastathā svahārdaṃ bhavatīha sadyaḥ || 8-49-91||

MHB 8-49-92

तथास्तु कृष्णेत्यभिनन्द्य वाक्यं धनंजयः प्राह धनुर्विनाम्य ।
युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठं शृणुष्व राजन्निति शक्रसूनुः ॥ ८-४९-९२॥
tathāstu kṛṣṇetyabhinandya vākyaṃ dhanaṃjayaḥ prāha dhanurvināmya |
yudhiṣṭhiraṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhaṃ śṛṇuṣva rājanniti śakrasūnuḥ || 8-49-92||

MHB 8-49-93

न मादृशोऽन्यो नरदेव विद्यते धनुर्धरो देवमृते पिनाकिनम् ।
अहं हि तेनानुमतो महात्मना क्षणेन हन्यां सचराचरं जगत् ॥ ८-४९-९३॥
na mādṛśo'nyo naradeva vidyate dhanurdharo devamṛte pinākinam |
ahaṃ hi tenānumato mahātmanā kṣaṇena hanyāṃ sacarācaraṃ jagat || 8-49-93||

MHB 8-49-94

मया हि राजन्सदिगीश्वरा दिशो विजित्य सर्वा भवतः कृता वशे ।
स राजसूयश्च समाप्तदक्षिणः सभा च दिव्या भवतो ममौजसा ॥ ८-४९-९४॥
mayā hi rājansadigīśvarā diśo vijitya sarvā bhavataḥ kṛtā vaśe |
sa rājasūyaśca samāptadakṣiṇaḥ sabhā ca divyā bhavato mamaujasā || 8-49-94||

MHB 8-49-95

पाणौ पृषत्का लिखिता ममेमे धनुश्च संख्ये विततं सबाणम् ।
पादौ च मे सशरौ सहध्वजौ न मादृशं युद्धगतं जयन्ति ॥ ८-४९-९५॥
pāṇau pṛṣatkā likhitā mameme dhanuśca saṃkhye vitataṃ sabāṇam |
pādau ca me saśarau sahadhvajau na mādṛśaṃ yuddhagataṃ jayanti || 8-49-95||

MHB 8-49-96

हता उदीच्या निहताः प्रतीच्याः प्राच्या निरस्ता दाक्षिणात्या विशस्ताः ।
संशप्तकानां किंचिदेवावशिष्टं सर्वस्य सैन्यस्य हतं मयार्धम् ॥ ८-४९-९६॥
hatā udīcyā nihatāḥ pratīcyāḥ prācyā nirastā dākṣiṇātyā viśastāḥ |
saṃśaptakānāṃ kiṃcidevāvaśiṣṭaṃ sarvasya sainyasya hataṃ mayārdham || 8-49-96||

MHB 8-49-97

शेते मया निहता भारती च चमू राजन्देवचमूप्रकाशा ।
ये नास्त्रज्ञास्तानहं हन्मि शस्त्रैस्तस्माल्लोकं नेह करोमि भस्मसात् ॥ ८-४९-९७॥
śete mayā nihatā bhāratī ca camū rājandevacamūprakāśā |
ye nāstrajñāstānahaṃ hanmi śastraistasmāllokaṃ neha karomi bhasmasāt || 8-49-97||

MHB 8-49-98

इत्येवमुक्त्वा पुनराह पार्थो युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठम् ।
अप्यपुत्रा तेन राधा भवित्री कुन्ती मया वा तदृतं विद्धि राजन् ।
प्रसीद राजन्क्षम यन्मयोक्तं काले भवान्वेत्स्यति तन्नमस्ते ॥ ८-४९-९८॥
ityevamuktvā punarāha pārtho yudhiṣṭhiraṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham |
apyaputrā tena rādhā bhavitrī kuntī mayā vā tadṛtaṃ viddhi rājan |
prasīda rājankṣama yanmayoktaṃ kāle bhavānvetsyati tannamaste || 8-49-98||

MHB 8-49-99

प्रसाद्य राजानममित्रसाहं स्थितोऽब्रवीच्चैनमभिप्रपन्नः ।
याम्येष भीमं समरात्प्रमोक्तुं सर्वात्मना सूतपुत्रं च हन्तुम् ॥ ८-४९-९९॥
prasādya rājānamamitrasāhaṃ sthito'bravīccainamabhiprapannaḥ |
yāmyeṣa bhīmaṃ samarātpramoktuṃ sarvātmanā sūtaputraṃ ca hantum || 8-49-99||

MHB 8-49-100

तव प्रियार्थं मम जीवितं हि ब्रवीमि सत्यं तदवेहि राजन् ।
इति प्रायादुपसंगृह्य पादौ समुत्थितो दीप्ततेजाः किरीटी ।
नेदं चिरात्क्षिप्रमिदं भविष्यत्यावर्ततेऽसावभियामि चैनम् ॥ ८-४९-१००॥
tava priyārthaṃ mama jīvitaṃ hi bravīmi satyaṃ tadavehi rājan |
iti prāyādupasaṃgṛhya pādau samutthito dīptatejāḥ kirīṭī |
nedaṃ cirātkṣipramidaṃ bhaviṣyatyāvartate'sāvabhiyāmi cainam || 8-49-100||

MHB 8-49-101

एतच्छ्रुत्वा पाण्डवो धर्मराजो भ्रातुर्वाक्यं परुषं फल्गुनस्य ।
उत्थाय तस्माच्छयनादुवाच पार्थं ततो दुःखपरीतचेताः ॥ ८-४९-१०१॥
etacchrutvā pāṇḍavo dharmarājo bhrāturvākyaṃ paruṣaṃ phalgunasya |
utthāya tasmācchayanāduvāca pārthaṃ tato duḥkhaparītacetāḥ || 8-49-101||

MHB 8-49-102

कृतं मया पार्थ यथा न साधु येन प्राप्तं व्यसनं वः सुघोरम् ।
तस्माच्छिरश्छिन्द्धि ममेदमद्य कुलान्तकस्याधमपूरुषस्य ॥ ८-४९-१०२॥
kṛtaṃ mayā pārtha yathā na sādhu yena prāptaṃ vyasanaṃ vaḥ sughoram |
tasmācchiraśchinddhi mamedamadya kulāntakasyādhamapūruṣasya || 8-49-102||

MHB 8-49-103

पापस्य पापव्यसनान्वितस्य विमूढबुद्धेरलसस्य भीरोः ।
वृद्धावमन्तुः परुषस्य चैव किं ते चिरं मामनुवृत्य रूक्षम् ॥ ८-४९-१०३॥
pāpasya pāpavyasanānvitasya vimūḍhabuddheralasasya bhīroḥ |
vṛddhāvamantuḥ paruṣasya caiva kiṃ te ciraṃ māmanuvṛtya rūkṣam || 8-49-103||

MHB 8-49-104

गच्छाम्यहं वनमेवाद्य पापः सुखं भवान्वर्ततां मद्विहीनः ।
योग्यो राजा भीमसेनो महात्मा क्लीबस्य वा मम किं राज्यकृत्यम् ॥ ८-४९-१०४॥
gacchāmyahaṃ vanamevādya pāpaḥ sukhaṃ bhavānvartatāṃ madvihīnaḥ |
yogyo rājā bhīmaseno mahātmā klībasya vā mama kiṃ rājyakṛtyam || 8-49-104||

MHB 8-49-105

न चास्मि शक्तः परुषाणि सोढुं पुनस्तवेमानि रुषान्वितस्य ।
भीमोऽस्तु राजा मम जीवितेन किं कार्यमद्यावमतस्य वीर ॥ ८-४९-१०५॥
na cāsmi śaktaḥ paruṣāṇi soḍhuṃ punastavemāni ruṣānvitasya |
bhīmo'stu rājā mama jīvitena kiṃ kāryamadyāvamatasya vīra || 8-49-105||

MHB 8-49-106

इत्येवमुक्त्वा सहसोत्पपात राजा ततस्तच्छयनं विहाय ।
इयेष निर्गन्तुमथो वनाय तं वासुदेवः प्रणतोऽभ्युवाच ॥ ८-४९-१०६॥
ityevamuktvā sahasotpapāta rājā tatastacchayanaṃ vihāya |
iyeṣa nirgantumatho vanāya taṃ vāsudevaḥ praṇato'bhyuvāca || 8-49-106||

MHB 8-49-107

राजन्विदितमेतत्ते यथा गाण्डीवधन्वनः ।
प्रतिज्ञा सत्यसंधस्य गाण्डीवं प्रति विश्रुता ॥ ८-४९-१०७॥
rājanviditametatte yathā gāṇḍīvadhanvanaḥ |
pratijñā satyasaṃdhasya gāṇḍīvaṃ prati viśrutā || 8-49-107||

MHB 8-49-108

ब्रूयाद्य एवं गाण्डीवं देह्यन्यस्मै त्वमित्युत ।
स वध्योऽस्य पुमाँल्लोके त्वया चोक्तोऽयमीदृशम् ॥ ८-४९-१०८॥
brūyādya evaṃ gāṇḍīvaṃ dehyanyasmai tvamityuta |
sa vadhyo'sya pumā~lloke tvayā cokto'yamīdṛśam || 8-49-108||

MHB 8-49-109

अतः सत्यां प्रतिज्ञां तां पार्थेन परिरक्षता ।
मच्छन्दादवमानोऽयं कृतस्तव महीपते ।
गुरूणामवमानो हि वध इत्यभिधीयते ॥ ८-४९-१०९॥
ataḥ satyāṃ pratijñāṃ tāṃ pārthena parirakṣatā |
macchandādavamāno'yaṃ kṛtastava mahīpate |
gurūṇāmavamāno hi vadha ityabhidhīyate || 8-49-109||

MHB 8-49-110

तस्मात्त्वं वै महाबाहो मम पार्थस्य चोभयोः ।
व्यतिक्रममिमं राजन्संक्षमस्वार्जुनं प्रति ॥ ८-४९-११०॥
tasmāttvaṃ vai mahābāho mama pārthasya cobhayoḥ |
vyatikramamimaṃ rājansaṃkṣamasvārjunaṃ prati || 8-49-110||

MHB 8-49-111

शरणं त्वां महाराज प्रपन्नौ स्व उभावपि ।
क्षन्तुमर्हसि मे राजन्प्रणतस्याभियाचतः ॥ ८-४९-१११॥
śaraṇaṃ tvāṃ mahārāja prapannau sva ubhāvapi |
kṣantumarhasi me rājanpraṇatasyābhiyācataḥ || 8-49-111||

MHB 8-49-112

राधेयस्याद्य पापस्य भूमिः पास्यति शोणितम् ।
सत्यं ते प्रतिजानामि हतं विद्ध्यद्य सूतजम् ।
यस्येच्छसि वधं तस्य गतमेवाद्य जीवितम् ॥ ८-४९-११२॥
rādheyasyādya pāpasya bhūmiḥ pāsyati śoṇitam |
satyaṃ te pratijānāmi hataṃ viddhyadya sūtajam |
yasyecchasi vadhaṃ tasya gatamevādya jīvitam || 8-49-112||

MHB 8-49-113

इति कृष्णवचः श्रुत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
ससंभ्रमं हृषीकेशमुत्थाप्य प्रणतं तदा ।
कृताञ्जलिमिदं वाक्यमुवाचानन्तरं वचः ॥ ८-४९-११३॥
iti kṛṣṇavacaḥ śrutvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
sasaṃbhramaṃ hṛṣīkeśamutthāpya praṇataṃ tadā |
kṛtāñjalimidaṃ vākyamuvācānantaraṃ vacaḥ || 8-49-113||

MHB 8-49-114

एवमेतद्यथात्थ त्वमस्त्येषोऽतिक्रमो मम ।
अनुनीतोऽस्मि गोविन्द तारितश्चाद्य माधव ।
मोक्षिता व्यसनाद्घोराद्वयमद्य त्वयाच्युत ॥ ८-४९-११४॥
evametadyathāttha tvamastyeṣo'tikramo mama |
anunīto'smi govinda tāritaścādya mādhava |
mokṣitā vyasanādghorādvayamadya tvayācyuta || 8-49-114||

MHB 8-49-115

भवन्तं नाथमासाद्य आवां व्यसनसागरात् ।
घोरादद्य समुत्तीर्णावुभावज्ञानमोहितौ ॥ ८-४९-११५॥
bhavantaṃ nāthamāsādya āvāṃ vyasanasāgarāt |
ghorādadya samuttīrṇāvubhāvajñānamohitau || 8-49-115||

MHB 8-49-116

त्वद्बुद्धिप्लवमासाद्य दुःखशोकार्णवाद्वयम् ।
समुत्तीर्णाः सहामात्याः सनाथाः स्म त्वयाच्युत ॥ ८-४९-११६॥
tvadbuddhiplavamāsādya duḥkhaśokārṇavādvayam |
samuttīrṇāḥ sahāmātyāḥ sanāthāḥ sma tvayācyuta || 8-49-116||

Adhyaya: 50/69 (65)

MHB 8-50-1

संजय उवाच ।
इति स्म कृष्णवचनात्प्रत्युच्चार्य युधिष्ठिरम् ।
बभूव विमनाः पार्थः किंचित्कृत्वेव पातकम् ॥ ८-५०-१॥
saṃjaya uvāca |
iti sma kṛṣṇavacanātpratyuccārya yudhiṣṭhiram |
babhūva vimanāḥ pārthaḥ kiṃcitkṛtveva pātakam || 8-50-1||

MHB 8-50-2

ततोऽब्रवीद्वासुदेवः प्रहसन्निव पाण्डवम् ।
कथं नाम भवेदेतद्यदि त्वं पार्थ धर्मजम् ।
असिना तीक्ष्णधारेण हन्या धर्मे व्यवस्थितम् ॥ ८-५०-२॥
tato'bravīdvāsudevaḥ prahasanniva pāṇḍavam |
kathaṃ nāma bhavedetadyadi tvaṃ pārtha dharmajam |
asinā tīkṣṇadhāreṇa hanyā dharme vyavasthitam || 8-50-2||

MHB 8-50-3

त्वमित्युक्त्वैव राजानमेवं कश्मलमाविशः ।
हत्वा तु नृपतिं पार्थ अकरिष्यः किमुत्तरम् ।
एवं सुदुर्विदो धर्मो मन्दप्रज्ञैर्विशेषतः ॥ ८-५०-३॥
tvamityuktvaiva rājānamevaṃ kaśmalamāviśaḥ |
hatvā tu nṛpatiṃ pārtha akariṣyaḥ kimuttaram |
evaṃ sudurvido dharmo mandaprajñairviśeṣataḥ || 8-50-3||

MHB 8-50-4

स भवान्धर्मभीरुत्वाद्ध्रुवमैष्यन्महत्तमः ।
नरकं घोररूपं च भ्रातुर्ज्येष्ठस्य वै वधात् ॥ ८-५०-४॥
sa bhavāndharmabhīrutvāddhruvamaiṣyanmahattamaḥ |
narakaṃ ghorarūpaṃ ca bhrāturjyeṣṭhasya vai vadhāt || 8-50-4||

MHB 8-50-5

स त्वं धर्मभृतां श्रेष्ठं राजानं धर्मसंहितम् ।
प्रसादय कुरुश्रेष्ठमेतदत्र मतं मम ॥ ८-५०-५॥
sa tvaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ rājānaṃ dharmasaṃhitam |
prasādaya kuruśreṣṭhametadatra mataṃ mama || 8-50-5||

MHB 8-50-6

प्रसाद्य भक्त्या राजानं प्रीतं चैव युधिष्ठिरम् ।
प्रयामस्त्वरिता योद्धुं सूतपुत्ररथं प्रति ॥ ८-५०-६॥
prasādya bhaktyā rājānaṃ prītaṃ caiva yudhiṣṭhiram |
prayāmastvaritā yoddhuṃ sūtaputrarathaṃ prati || 8-50-6||

MHB 8-50-7

हत्वा सुदुर्जयं कर्णं त्वमद्य निशितैः शरैः ।
विपुलां प्रीतिमाधत्स्व धर्मपुत्रस्य मानद ॥ ८-५०-७॥
hatvā sudurjayaṃ karṇaṃ tvamadya niśitaiḥ śaraiḥ |
vipulāṃ prītimādhatsva dharmaputrasya mānada || 8-50-7||

MHB 8-50-8

एतदत्र महाबाहो प्राप्तकालं मतं मम ।
एवं कृते कृतं चैव तव कार्यं भविष्यति ॥ ८-५०-८॥
etadatra mahābāho prāptakālaṃ mataṃ mama |
evaṃ kṛte kṛtaṃ caiva tava kāryaṃ bhaviṣyati || 8-50-8||

MHB 8-50-9

ततोऽर्जुनो महाराज लज्जया वै समन्वितः ।
धर्मराजस्य चरणौ प्रपेदे शिरसानघ ॥ ८-५०-९॥
tato'rjuno mahārāja lajjayā vai samanvitaḥ |
dharmarājasya caraṇau prapede śirasānagha || 8-50-9||

MHB 8-50-10

उवाच भरतश्रेष्ठ प्रसीदेति पुनः पुनः ।
क्षमस्व राजन्यत्प्रोक्तं धर्मकामेन भीरुणा ॥ ८-५०-१०॥
uvāca bharataśreṣṭha prasīdeti punaḥ punaḥ |
kṣamasva rājanyatproktaṃ dharmakāmena bhīruṇā || 8-50-10||

MHB 8-50-11

पादयोः पतितं दृष्ट्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
धनंजयममित्रघ्नं रुदन्तं भरतर्षभ ॥ ८-५०-११॥
pādayoḥ patitaṃ dṛṣṭvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
dhanaṃjayamamitraghnaṃ rudantaṃ bharatarṣabha || 8-50-11||

MHB 8-50-12

उत्थाप्य भ्रातरं राजा धर्मराजो धनंजयम् ।
समाश्लिष्य च सस्नेहं प्ररुरोद महीपतिः ॥ ८-५०-१२॥
utthāpya bhrātaraṃ rājā dharmarājo dhanaṃjayam |
samāśliṣya ca sasnehaṃ praruroda mahīpatiḥ || 8-50-12||

MHB 8-50-13

रुदित्वा तु चिरं कालं भ्रातरौ सुमहाद्युती ।
कृतशौचौ नरव्याघ्रौ प्रीतिमन्तौ बभूवतुः ॥ ८-५०-१३॥
ruditvā tu ciraṃ kālaṃ bhrātarau sumahādyutī |
kṛtaśaucau naravyāghrau prītimantau babhūvatuḥ || 8-50-13||

MHB 8-50-14

तत आश्लिष्य स प्रेम्णा मूर्ध्नि चाघ्राय पाण्डवम् ।
प्रीत्या परमया युक्तः प्रस्मयंश्चाब्रवीज्जयम् ॥ ८-५०-१४॥
tata āśliṣya sa premṇā mūrdhni cāghrāya pāṇḍavam |
prītyā paramayā yuktaḥ prasmayaṃścābravījjayam || 8-50-14||

MHB 8-50-15

कर्णेन मे महाबाहो सर्वसैन्यस्य पश्यतः ।
कवचं च ध्वजश्चैव धनुः शक्तिर्हया गदा ।
शरैः कृत्ता महेष्वास यतमानस्य संयुगे ॥ ८-५०-१५॥
karṇena me mahābāho sarvasainyasya paśyataḥ |
kavacaṃ ca dhvajaścaiva dhanuḥ śaktirhayā gadā |
śaraiḥ kṛttā maheṣvāsa yatamānasya saṃyuge || 8-50-15||

MHB 8-50-16

सोऽहं ज्ञात्वा रणे तस्य कर्म दृष्ट्वा च फल्गुन ।
व्यवसीदामि दुःखेन न च मे जीवितं प्रियम् ॥ ८-५०-१६॥
so'haṃ jñātvā raṇe tasya karma dṛṣṭvā ca phalguna |
vyavasīdāmi duḥkhena na ca me jīvitaṃ priyam || 8-50-16||

MHB 8-50-17

तमद्य यदि वै वीर न हनिष्यसि सूतजम् ।
प्राणानेव परित्यक्ष्ये जीवितार्थो हि को मम ॥ ८-५०-१७॥
tamadya yadi vai vīra na haniṣyasi sūtajam |
prāṇāneva parityakṣye jīvitārtho hi ko mama || 8-50-17||

MHB 8-50-18

एवमुक्तः प्रत्युवाच विजयो भरतर्षभ ।
सत्येन ते शपे राजन्प्रसादेन तवैव च ।
भीमेन च नरश्रेष्ठ यमाभ्यां च महीपते ॥ ८-५०-१८॥
evamuktaḥ pratyuvāca vijayo bharatarṣabha |
satyena te śape rājanprasādena tavaiva ca |
bhīmena ca naraśreṣṭha yamābhyāṃ ca mahīpate || 8-50-18||

MHB 8-50-19

यथाद्य समरे कर्णं हनिष्यामि हतोऽथ वा ।
महीतले पतिष्यामि सत्येनायुधमालभे ॥ ८-५०-१९॥
yathādya samare karṇaṃ haniṣyāmi hato'tha vā |
mahītale patiṣyāmi satyenāyudhamālabhe || 8-50-19||

MHB 8-50-20

एवमाभाष्य राजानमब्रवीन्माधवं वचः ।
अद्य कर्णं रणे कृष्ण सूदयिष्ये न संशयः ।
तदनुध्याहि भद्रं ते वधं तस्य दुरात्मनः ॥ ८-५०-२०॥
evamābhāṣya rājānamabravīnmādhavaṃ vacaḥ |
adya karṇaṃ raṇe kṛṣṇa sūdayiṣye na saṃśayaḥ |
tadanudhyāhi bhadraṃ te vadhaṃ tasya durātmanaḥ || 8-50-20||

MHB 8-50-21

एवमुक्तोऽब्रवीत्पार्थं केशवो राजसत्तम ।
शक्तोऽस्मि भरतश्रेष्ठ यत्नं कर्तुं यथाबलम् ॥ ८-५०-२१॥
evamukto'bravītpārthaṃ keśavo rājasattama |
śakto'smi bharataśreṣṭha yatnaṃ kartuṃ yathābalam || 8-50-21||

MHB 8-50-22

एवं चापि हि मे कामो नित्यमेव महारथ ।
कथं भवान्रणे कर्णं निहन्यादिति मे मतिः ॥ ८-५०-२२॥
evaṃ cāpi hi me kāmo nityameva mahāratha |
kathaṃ bhavānraṇe karṇaṃ nihanyāditi me matiḥ || 8-50-22||

MHB 8-50-23

भूयश्चोवाच मतिमान्माधवो धर्मनन्दनम् ।
युधिष्ठिरेमं बीभत्सुं त्वं सान्त्वयितुमर्हसि ।
अनुज्ञातुं च कर्णस्य वधायाद्य दुरात्मनः ॥ ८-५०-२३॥
bhūyaścovāca matimānmādhavo dharmanandanam |
yudhiṣṭhiremaṃ bībhatsuṃ tvaṃ sāntvayitumarhasi |
anujñātuṃ ca karṇasya vadhāyādya durātmanaḥ || 8-50-23||

MHB 8-50-24

श्रुत्वा ह्ययमहं चैव त्वां कर्णशरपीडितम् ।
प्रवृत्तिं ज्ञातुमायाताविह पाण्डवनन्दन ॥ ८-५०-२४॥
śrutvā hyayamahaṃ caiva tvāṃ karṇaśarapīḍitam |
pravṛttiṃ jñātumāyātāviha pāṇḍavanandana || 8-50-24||

MHB 8-50-25

दिष्ट्यासि राजन्निरुजो दिष्ट्या न ग्रहणं गतः ।
परिसान्त्वय बीभत्सुं जयमाशाधि चानघ ॥ ८-५०-२५॥
diṣṭyāsi rājannirujo diṣṭyā na grahaṇaṃ gataḥ |
parisāntvaya bībhatsuṃ jayamāśādhi cānagha || 8-50-25||

MHB 8-50-26

युधिष्ठिर उवाच ।
एह्येहि पार्थ बीभत्सो मां परिष्वज पाण्डव ।
वक्तव्यमुक्तोऽस्म्यहितं त्वया क्षान्तं च तन्मया ॥ ८-५०-२६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ehyehi pārtha bībhatso māṃ pariṣvaja pāṇḍava |
vaktavyamukto'smyahitaṃ tvayā kṣāntaṃ ca tanmayā || 8-50-26||

MHB 8-50-27

अहं त्वामनुजानामि जहि कर्णं धनंजय ।
मन्युं च मा कृथाः पार्थ यन्मयोक्तोऽसि दारुणम् ॥ ८-५०-२७॥
ahaṃ tvāmanujānāmi jahi karṇaṃ dhanaṃjaya |
manyuṃ ca mā kṛthāḥ pārtha yanmayokto'si dāruṇam || 8-50-27||

MHB 8-50-28

संजय उवाच ।
ततो धनंजयो राजञ्शिरसा प्रणतस्तदा ।
पादौ जग्राह पाणिभ्यां भ्रातुर्ज्येष्ठस्य मारिष ॥ ८-५०-२८॥
saṃjaya uvāca |
tato dhanaṃjayo rājañśirasā praṇatastadā |
pādau jagrāha pāṇibhyāṃ bhrāturjyeṣṭhasya māriṣa || 8-50-28||

MHB 8-50-29

समुत्थाप्य ततो राजा परिष्वज्य च पीडितम् ।
मूर्ध्न्युपाघ्राय चैवैनमिदं पुनरुवाच ह ॥ ८-५०-२९॥
samutthāpya tato rājā pariṣvajya ca pīḍitam |
mūrdhnyupāghrāya caivainamidaṃ punaruvāca ha || 8-50-29||

MHB 8-50-30

धनंजय महाबाहो मानितोऽस्मि दृढं त्वया ।
माहात्म्यं विजयं चैव भूयः प्राप्नुहि शाश्वतम् ॥ ८-५०-३०॥
dhanaṃjaya mahābāho mānito'smi dṛḍhaṃ tvayā |
māhātmyaṃ vijayaṃ caiva bhūyaḥ prāpnuhi śāśvatam || 8-50-30||

MHB 8-50-31

अर्जुन उवाच ।
अद्य तं पापकर्माणं सानुबन्धं रणे शरैः ।
नयाम्यन्तं समासाद्य राधेयं बलगर्वितम् ॥ ८-५०-३१॥
arjuna uvāca |
adya taṃ pāpakarmāṇaṃ sānubandhaṃ raṇe śaraiḥ |
nayāmyantaṃ samāsādya rādheyaṃ balagarvitam || 8-50-31||

MHB 8-50-32

येन त्वं पीडितो बाणैर्दृढमायम्य कार्मुकम् ।
तस्याद्य कर्मणः कर्णः फलं प्राप्स्यति दारुणम् ॥ ८-५०-३२॥
yena tvaṃ pīḍito bāṇairdṛḍhamāyamya kārmukam |
tasyādya karmaṇaḥ karṇaḥ phalaṃ prāpsyati dāruṇam || 8-50-32||

MHB 8-50-33

अद्य त्वामहमेष्यामि कर्णं हत्वा महीपते ।
सभाजयितुमाक्रन्दादिति सत्यं ब्रवीमि ते ॥ ८-५०-३३॥
adya tvāmahameṣyāmi karṇaṃ hatvā mahīpate |
sabhājayitumākrandāditi satyaṃ bravīmi te || 8-50-33||

MHB 8-50-34

नाहत्वा विनिवर्तेऽहं कर्णमद्य रणाजिरात् ।
इति सत्येन ते पादौ स्पृशामि जगतीपते ॥ ८-५०-३४॥
nāhatvā vinivarte'haṃ karṇamadya raṇājirāt |
iti satyena te pādau spṛśāmi jagatīpate || 8-50-34||

MHB 8-50-35

संजय उवाच ।
प्रसाद्य धर्मराजानं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
पार्थः प्रोवाच गोविन्दं सूतपुत्रवधोद्यतः ॥ ८-५०-३५॥
saṃjaya uvāca |
prasādya dharmarājānaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā |
pārthaḥ provāca govindaṃ sūtaputravadhodyataḥ || 8-50-35||

MHB 8-50-36

कल्प्यतां च रथो भूयो युज्यन्तां च हयोत्तमाः ।
आयुधानि च सर्वाणि सज्ज्यन्तां वै महारथे ॥ ८-५०-३६॥
kalpyatāṃ ca ratho bhūyo yujyantāṃ ca hayottamāḥ |
āyudhāni ca sarvāṇi sajjyantāṃ vai mahārathe || 8-50-36||

MHB 8-50-37

उपावृत्ताश्च तुरगाः शिक्षिताश्चाश्वसादिनः ।
रथोपकरणैः सर्वैरुपायान्तु त्वरान्विताः ॥ ८-५०-३७॥
upāvṛttāśca turagāḥ śikṣitāścāśvasādinaḥ |
rathopakaraṇaiḥ sarvairupāyāntu tvarānvitāḥ || 8-50-37||

MHB 8-50-38

एवमुक्ते महाराज फल्गुनेन महात्मना ।
उवाच दारुकं कृष्णः कुरु सर्वं यथाब्रवीत् ।
अर्जुनो भरतश्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ ८-५०-३८॥
evamukte mahārāja phalgunena mahātmanā |
uvāca dārukaṃ kṛṣṇaḥ kuru sarvaṃ yathābravīt |
arjuno bharataśreṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām || 8-50-38||

MHB 8-50-39

आज्ञप्तस्त्वथ कृष्णेन दारुको राजसत्तम ।
योजयामास स रथं वैयाघ्रं शत्रुतापनम् ॥ ८-५०-३९॥
ājñaptastvatha kṛṣṇena dāruko rājasattama |
yojayāmāsa sa rathaṃ vaiyāghraṃ śatrutāpanam || 8-50-39||

MHB 8-50-40

युक्तं तु रथमास्थाय दारुकेण महात्मना ।
आपृच्छ्य धर्मराजानं ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च ।
समङ्गलस्वस्त्ययनमारुरोह रथोत्तमम् ॥ ८-५०-४०॥
yuktaṃ tu rathamāsthāya dārukeṇa mahātmanā |
āpṛcchya dharmarājānaṃ brāhmaṇānsvasti vācya ca |
samaṅgalasvastyayanamāruroha rathottamam || 8-50-40||

MHB 8-50-41

तस्य राजा महाप्राज्ञो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
आशिषोऽयुङ्क्त परमा युक्ताः कर्णवधं प्रति ॥ ८-५०-४१॥
tasya rājā mahāprājño dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
āśiṣo'yuṅkta paramā yuktāḥ karṇavadhaṃ prati || 8-50-41||

MHB 8-50-42

तं प्रयान्तं महेष्वासं दृष्ट्वा भूतानि भारत ।
निहतं मेनिरे कर्णं पाण्डवेन महात्मना ॥ ८-५०-४२॥
taṃ prayāntaṃ maheṣvāsaṃ dṛṣṭvā bhūtāni bhārata |
nihataṃ menire karṇaṃ pāṇḍavena mahātmanā || 8-50-42||

MHB 8-50-43

बभूवुर्विमलाः सर्वा दिशो राजन्समन्ततः ।
चाषाश्च शतपत्राश्च क्रौञ्चाश्चैव जनेश्वर ।
प्रदक्षिणमकुर्वन्त तदा वै पाण्डुनन्दनम् ॥ ८-५०-४३॥
babhūvurvimalāḥ sarvā diśo rājansamantataḥ |
cāṣāśca śatapatrāśca krauñcāścaiva janeśvara |
pradakṣiṇamakurvanta tadā vai pāṇḍunandanam || 8-50-43||

MHB 8-50-44

बहवः पक्षिणो राजन्पुंनामानः शुभाः शिवाः ।
त्वरयन्तोऽर्जुनं युद्धे हृष्टरूपा ववाशिरे ॥ ८-५०-४४॥
bahavaḥ pakṣiṇo rājanpuṃnāmānaḥ śubhāḥ śivāḥ |
tvarayanto'rjunaṃ yuddhe hṛṣṭarūpā vavāśire || 8-50-44||

MHB 8-50-45

कङ्का गृध्रा वडाश्चैव वायसाश्च विशां पते ।
अग्रतस्तस्य गच्छन्ति भक्ष्यहेतोर्भयानकाः ॥ ८-५०-४५॥
kaṅkā gṛdhrā vaḍāścaiva vāyasāśca viśāṃ pate |
agratastasya gacchanti bhakṣyahetorbhayānakāḥ || 8-50-45||

MHB 8-50-46

निमित्तानि च धन्यानि पार्थस्य प्रशशंसिरे ।
विनाशमरिसैन्यानां कर्णस्य च वधं तथा ॥ ८-५०-४६॥
nimittāni ca dhanyāni pārthasya praśaśaṃsire |
vināśamarisainyānāṃ karṇasya ca vadhaṃ tathā || 8-50-46||

MHB 8-50-47

प्रयातस्याथ पार्थस्य महान्स्वेदो व्यजायत ।
चिन्ता च विपुला जज्ञे कथं न्वेतद्भविष्यति ॥ ८-५०-४७॥
prayātasyātha pārthasya mahānsvedo vyajāyata |
cintā ca vipulā jajñe kathaṃ nvetadbhaviṣyati || 8-50-47||

MHB 8-50-48

ततो गाण्डीवधन्वानमब्रवीन्मधुसूदनः ।
दृष्ट्वा पार्थं तदायस्तं चिन्तापरिगतं तदा ॥ ८-५०-४८॥
tato gāṇḍīvadhanvānamabravīnmadhusūdanaḥ |
dṛṣṭvā pārthaṃ tadāyastaṃ cintāparigataṃ tadā || 8-50-48||

MHB 8-50-49

गाण्डीवधन्वन्संग्रामे ये त्वया धनुषा जिताः ।
न तेषां मानुषो जेता त्वदन्य इह विद्यते ॥ ८-५०-४९॥
gāṇḍīvadhanvansaṃgrāme ye tvayā dhanuṣā jitāḥ |
na teṣāṃ mānuṣo jetā tvadanya iha vidyate || 8-50-49||

MHB 8-50-50

दृष्टा हि बहवः शूराः शक्रतुल्यपराक्रमाः ।
त्वां प्राप्य समरे वीरं ये गताः परमां गतिम् ॥ ८-५०-५०॥
dṛṣṭā hi bahavaḥ śūrāḥ śakratulyaparākramāḥ |
tvāṃ prāpya samare vīraṃ ye gatāḥ paramāṃ gatim || 8-50-50||

MHB 8-50-51

को हि द्रोणं च भीष्मं च भगदत्तं च मारिष ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजं च सुदक्षिणम् ॥ ८-५०-५१॥
ko hi droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca bhagadattaṃ ca māriṣa |
vindānuvindāvāvantyau kāmbojaṃ ca sudakṣiṇam || 8-50-51||

MHB 8-50-52

श्रुतायुषं महावीर्यमच्युतायुषमेव च ।
प्रत्युद्गम्य भवेत्क्षेमी यो न स्यात्त्वमिव क्षमी ॥ ८-५०-५२॥
śrutāyuṣaṃ mahāvīryamacyutāyuṣameva ca |
pratyudgamya bhavetkṣemī yo na syāttvamiva kṣamī || 8-50-52||

MHB 8-50-53

तव ह्यस्त्राणि दिव्यानि लाघवं बलमेव च ।
वेधः पातश्च लक्षश्च योगश्चैव तवार्जुन ।
असंमोहश्च युद्धेषु विज्ञानस्य च संनतिः ॥ ८-५०-५३॥
tava hyastrāṇi divyāni lāghavaṃ balameva ca |
vedhaḥ pātaśca lakṣaśca yogaścaiva tavārjuna |
asaṃmohaśca yuddheṣu vijñānasya ca saṃnatiḥ || 8-50-53||

MHB 8-50-54

भवान्देवासुरान्सर्वान्हन्यात्सहचराचरान् ।
पृथिव्यां हि रणे पार्थ न योद्धा त्वत्समः पुमान् ॥ ८-५०-५४॥
bhavāndevāsurānsarvānhanyātsahacarācarān |
pṛthivyāṃ hi raṇe pārtha na yoddhā tvatsamaḥ pumān || 8-50-54||

MHB 8-50-55

धनुर्ग्रहा हि ये केचित्क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः ।
आ देवात्त्वत्समं तेषां न पश्यामि शृणोमि वा ॥ ८-५०-५५॥
dhanurgrahā hi ye kecitkṣatriyā yuddhadurmadāḥ |
ā devāttvatsamaṃ teṣāṃ na paśyāmi śṛṇomi vā || 8-50-55||

MHB 8-50-56

ब्रह्मणा च प्रजाः सृष्टा गाण्डीवं च महाद्भुतम् ।
येन त्वं युध्यसे पार्थ तस्मान्नास्ति त्वया समः ॥ ८-५०-५६॥
brahmaṇā ca prajāḥ sṛṣṭā gāṇḍīvaṃ ca mahādbhutam |
yena tvaṃ yudhyase pārtha tasmānnāsti tvayā samaḥ || 8-50-56||

MHB 8-50-57

अवश्यं तु मया वाच्यं यत्पथ्यं तव पाण्डव ।
मावमंस्था महाबाहो कर्णमाहवशोभिनम् ॥ ८-५०-५७॥
avaśyaṃ tu mayā vācyaṃ yatpathyaṃ tava pāṇḍava |
māvamaṃsthā mahābāho karṇamāhavaśobhinam || 8-50-57||

MHB 8-50-58

कर्णो हि बलवान्धृष्टः कृतास्त्रश्च महारथः ।
कृती च चित्रयोधी च देशे काले च कोविदः ॥ ८-५०-५८॥
karṇo hi balavāndhṛṣṭaḥ kṛtāstraśca mahārathaḥ |
kṛtī ca citrayodhī ca deśe kāle ca kovidaḥ || 8-50-58||

MHB 8-50-59

तेजसा वह्निसदृशो वायुवेगसमो जवे ।
अन्तकप्रतिमः क्रोधे सिंहसंहननो बली ॥ ८-५०-५९॥
tejasā vahnisadṛśo vāyuvegasamo jave |
antakapratimaḥ krodhe siṃhasaṃhanano balī || 8-50-59||

MHB 8-50-60

अयोरत्निर्महाबाहुर्व्यूढोरस्कः सुदुर्जयः ।
अतिमानी च शूरश्च प्रवीरः प्रियदर्शनः ॥ ८-५०-६०॥
ayoratnirmahābāhurvyūḍhoraskaḥ sudurjayaḥ |
atimānī ca śūraśca pravīraḥ priyadarśanaḥ || 8-50-60||

MHB 8-50-61

सर्वैर्योधगुणैर्युक्तो मित्राणामभयंकरः ।
सततं पाण्डवद्वेषी धार्तराष्ट्रहिते रतः ॥ ८-५०-६१॥
sarvairyodhaguṇairyukto mitrāṇāmabhayaṃkaraḥ |
satataṃ pāṇḍavadveṣī dhārtarāṣṭrahite rataḥ || 8-50-61||

MHB 8-50-62

सर्वैरवध्यो राधेयो देवैरपि सवासवैः ।
ऋते त्वामिति मे बुद्धिस्त्वमद्य जहि सूतजम् ॥ ८-५०-६२॥
sarvairavadhyo rādheyo devairapi savāsavaiḥ |
ṛte tvāmiti me buddhistvamadya jahi sūtajam || 8-50-62||

MHB 8-50-63

देवैरपि हि संयत्तैर्बिभ्रद्भिर्मांसशोणितम् ।
अशक्यः समरे जेतुं सर्वैरपि युयुत्सुभिः ॥ ८-५०-६३॥
devairapi hi saṃyattairbibhradbhirmāṃsaśoṇitam |
aśakyaḥ samare jetuṃ sarvairapi yuyutsubhiḥ || 8-50-63||

MHB 8-50-64

दुरात्मानं पापमतिं नृशंसं दुष्टप्रज्ञं पाण्डवेयेषु नित्यम् ।
हीनस्वार्थं पाण्डवेयैर्विरोधे हत्वा कर्णं धिष्ठितार्थो भवाद्य ॥ ८-५०-६४॥
durātmānaṃ pāpamatiṃ nṛśaṃsaṃ duṣṭaprajñaṃ pāṇḍaveyeṣu nityam |
hīnasvārthaṃ pāṇḍaveyairvirodhe hatvā karṇaṃ dhiṣṭhitārtho bhavādya || 8-50-64||

MHB 8-50-65

वीरं मन्यत आत्मानं येन पापः सुयोधनः ।
तमद्य मूलं पापानां जय सौतिं धनंजय ॥ ८-५०-६५॥
vīraṃ manyata ātmānaṃ yena pāpaḥ suyodhanaḥ |
tamadya mūlaṃ pāpānāṃ jaya sautiṃ dhanaṃjaya || 8-50-65||

Adhyaya: 51/69 (110)

MHB 8-51-1

संजय उवाच ।
ततः पुनरमेयात्मा केशवोऽर्जुनमब्रवीत् ।
कृतसंकल्पमायस्तं वधे कर्णस्य सर्वशः ॥ ८-५१-१॥
saṃjaya uvāca |
tataḥ punarameyātmā keśavo'rjunamabravīt |
kṛtasaṃkalpamāyastaṃ vadhe karṇasya sarvaśaḥ || 8-51-1||

MHB 8-51-2

अद्य सप्तदशाहानि वर्तमानस्य भारत ।
विनाशस्यातिघोरस्य नरवारणवाजिनाम् ॥ ८-५१-२॥
adya saptadaśāhāni vartamānasya bhārata |
vināśasyātighorasya naravāraṇavājinām || 8-51-2||

MHB 8-51-3

भूत्वा हि विपुला सेना तावकानां परैः सह ।
अन्योन्यं समरे प्राप्य किंचिच्छेषा विशां पते ॥ ८-५१-३॥
bhūtvā hi vipulā senā tāvakānāṃ paraiḥ saha |
anyonyaṃ samare prāpya kiṃciccheṣā viśāṃ pate || 8-51-3||

MHB 8-51-4

भूत्वा हि कौरवाः पार्थ प्रभूतगजवाजिनः ।
त्वां वै शत्रुं समासाद्य विनष्टा रणमूर्धनि ॥ ८-५१-४॥
bhūtvā hi kauravāḥ pārtha prabhūtagajavājinaḥ |
tvāṃ vai śatruṃ samāsādya vinaṣṭā raṇamūrdhani || 8-51-4||

MHB 8-51-5

एते च सर्वे पाञ्चालाः सृञ्जयाश्च सहान्वयाः ।
त्वां समासाद्य दुर्धर्षं पाण्डवाश्च व्यवस्थिताः ॥ ८-५१-५॥
ete ca sarve pāñcālāḥ sṛñjayāśca sahānvayāḥ |
tvāṃ samāsādya durdharṣaṃ pāṇḍavāśca vyavasthitāḥ || 8-51-5||

MHB 8-51-6

पाञ्चालैः पाण्डवैर्मत्स्यैः कारूषैश्चेदिकेकयैः ।
त्वया गुप्तैरमित्रघ्न कृतः शत्रुगणक्षयः ॥ ८-५१-६॥
pāñcālaiḥ pāṇḍavairmatsyaiḥ kārūṣaiścedikekayaiḥ |
tvayā guptairamitraghna kṛtaḥ śatrugaṇakṣayaḥ || 8-51-6||

MHB 8-51-7

को हि शक्तो रणे जेतुं कौरवांस्तात संगतान् ।
अन्यत्र पाण्डवान्युद्धे त्वया गुप्तान्महारथान् ॥ ८-५१-७॥
ko hi śakto raṇe jetuṃ kauravāṃstāta saṃgatān |
anyatra pāṇḍavānyuddhe tvayā guptānmahārathān || 8-51-7||

MHB 8-51-8

त्वं हि शक्तो रणे जेतुं ससुरासुरमानुषान् ।
त्रीँल्लोकान्सममुद्युक्तान्किं पुनः कौरवं बलम् ॥ ८-५१-८॥
tvaṃ hi śakto raṇe jetuṃ sasurāsuramānuṣān |
trī~llokānsamamudyuktānkiṃ punaḥ kauravaṃ balam || 8-51-8||

MHB 8-51-9

भगदत्तं हि राजानं कोऽन्यः शक्तस्त्वया विना ।
जेतुं पुरुषशार्दूल योऽपि स्याद्वासवोपमः ॥ ८-५१-९॥
bhagadattaṃ hi rājānaṃ ko'nyaḥ śaktastvayā vinā |
jetuṃ puruṣaśārdūla yo'pi syādvāsavopamaḥ || 8-51-9||

MHB 8-51-10

तथेमां विपुलां सेनां गुप्तां पार्थ त्वयानघ ।
न शेकुः पार्थिवाः सर्वे चक्षुर्भिरभिवीक्षितुम् ॥ ८-५१-१०॥
tathemāṃ vipulāṃ senāṃ guptāṃ pārtha tvayānagha |
na śekuḥ pārthivāḥ sarve cakṣurbhirabhivīkṣitum || 8-51-10||

MHB 8-51-11

तथैव सततं पार्थ रक्षिताभ्यां त्वया रणे ।
धृष्टद्युम्नशिखण्डिभ्यां भीष्मद्रोणौ निपातितौ ॥ ८-५१-११॥
tathaiva satataṃ pārtha rakṣitābhyāṃ tvayā raṇe |
dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍibhyāṃ bhīṣmadroṇau nipātitau || 8-51-11||

MHB 8-51-12

को हि शक्तो रणे पार्थ पाञ्चालानां महारथौ ।
भीष्मद्रोणौ युधा जेतुं शक्रतुल्यपराक्रमौ ॥ ८-५१-१२॥
ko hi śakto raṇe pārtha pāñcālānāṃ mahārathau |
bhīṣmadroṇau yudhā jetuṃ śakratulyaparākramau || 8-51-12||

MHB 8-51-13

को हि शांतनवं संख्ये द्रोणं वैकर्तनं कृपम् ।
द्रौणिं च सौमदत्तिं च कृतवर्माणमेव च ।
सैन्धवं मद्रराजं च राजानं च सुयोधनम् ॥ ८-५१-१३॥
ko hi śāṃtanavaṃ saṃkhye droṇaṃ vaikartanaṃ kṛpam |
drauṇiṃ ca saumadattiṃ ca kṛtavarmāṇameva ca |
saindhavaṃ madrarājaṃ ca rājānaṃ ca suyodhanam || 8-51-13||

MHB 8-51-14

वीरान्कृतास्त्रान्समरे सर्वानेवानुवर्तिनः ।
अक्षौहिणीपतीनुग्रान्संरब्धान्युद्धदुर्मदान् ॥ ८-५१-१४॥
vīrānkṛtāstrānsamare sarvānevānuvartinaḥ |
akṣauhiṇīpatīnugrānsaṃrabdhānyuddhadurmadān || 8-51-14||

MHB 8-51-15

श्रेण्यश्च बहुलाः क्षीणाः प्रदीर्णाश्वरथद्विपाः ।
नानाजनपदाश्चोग्राः क्षत्रियाणाममर्षिणाम् ॥ ८-५१-१५॥
śreṇyaśca bahulāḥ kṣīṇāḥ pradīrṇāśvarathadvipāḥ |
nānājanapadāścogrāḥ kṣatriyāṇāmamarṣiṇām || 8-51-15||

MHB 8-51-16

गोवासदासमीयानां वसातीनां च भारत ।
व्रात्यानां वाटधानानां भोजानां चापि मानिनाम् ॥ ८-५१-१६॥
govāsadāsamīyānāṃ vasātīnāṃ ca bhārata |
vrātyānāṃ vāṭadhānānāṃ bhojānāṃ cāpi māninām || 8-51-16||

MHB 8-51-17

उदीर्णाश्च महासेना ब्रह्मक्षत्रस्य भारत ।
त्वां समासाद्य निधनं गताः साश्वरथद्विपाः ॥ ८-५१-१७॥
udīrṇāśca mahāsenā brahmakṣatrasya bhārata |
tvāṃ samāsādya nidhanaṃ gatāḥ sāśvarathadvipāḥ || 8-51-17||

MHB 8-51-18

उग्राश्च क्रूरकर्माणस्तुखारा यवनाः खशाः ।
दार्वाभिसारा दरदाः शका रमठतङ्गणाः ॥ ८-५१-१८॥
ugrāśca krūrakarmāṇastukhārā yavanāḥ khaśāḥ |
dārvābhisārā daradāḥ śakā ramaṭhataṅgaṇāḥ || 8-51-18||

MHB 8-51-19

अन्ध्रकाश्च पुलिन्दाश्च किराताश्चोग्रविक्रमाः ।
म्लेच्छाश्च पार्वतीयाश्च सागरानूपवासिनः ।
संरम्भिणो युद्धशौण्डा बलिनो दृब्धपाणयः ॥ ८-५१-१९॥
andhrakāśca pulindāśca kirātāścogravikramāḥ |
mlecchāśca pārvatīyāśca sāgarānūpavāsinaḥ |
saṃrambhiṇo yuddhaśauṇḍā balino dṛbdhapāṇayaḥ || 8-51-19||

MHB 8-51-20

एते सुयोधनस्यार्थे संरब्धाः कुरुभिः सह ।
न शक्या युधि निर्जेतुं त्वदन्येन परंतप ॥ ८-५१-२०॥
ete suyodhanasyārthe saṃrabdhāḥ kurubhiḥ saha |
na śakyā yudhi nirjetuṃ tvadanyena paraṃtapa || 8-51-20||

MHB 8-51-21

धार्तराष्ट्रमुदग्रं हि व्यूढं दृष्ट्वा महाबलम् ।
यस्य त्वं न भवेस्त्राता प्रतीयात्को नु मानवः ॥ ८-५१-२१॥
dhārtarāṣṭramudagraṃ hi vyūḍhaṃ dṛṣṭvā mahābalam |
yasya tvaṃ na bhavestrātā pratīyātko nu mānavaḥ || 8-51-21||

MHB 8-51-22

तत्सागरमिवोद्धूतं रजसा संवृतं बलम् ।
विदार्य पाण्डवैः क्रुद्धैस्त्वया गुप्तैर्हतं विभो ॥ ८-५१-२२॥
tatsāgaramivoddhūtaṃ rajasā saṃvṛtaṃ balam |
vidārya pāṇḍavaiḥ kruddhaistvayā guptairhataṃ vibho || 8-51-22||

MHB 8-51-23

मागधानामधिपतिर्जयत्सेनो महाबलः ।
अद्य सप्तैव चाहानि हतः संख्येऽभिमन्युना ॥ ८-५१-२३॥
māgadhānāmadhipatirjayatseno mahābalaḥ |
adya saptaiva cāhāni hataḥ saṃkhye'bhimanyunā || 8-51-23||

MHB 8-51-24

ततो दश सहस्राणि गजानां भीमकर्मणाम् ।
जघान गदया भीमस्तस्य राज्ञः परिच्छदम् ।
ततोऽन्येऽपि हता नागा रथाश्च शतशो बलात् ॥ ८-५१-२४॥
tato daśa sahasrāṇi gajānāṃ bhīmakarmaṇām |
jaghāna gadayā bhīmastasya rājñaḥ paricchadam |
tato'nye'pi hatā nāgā rathāśca śataśo balāt || 8-51-24||

MHB 8-51-25

तदेवं समरे तात वर्तमाने महाभये ।
भीमसेनं समासाद्य त्वां च पाण्डव कौरवाः ।
सवाजिरथनागाश्च मृत्युलोकमितो गताः ॥ ८-५१-२५॥
tadevaṃ samare tāta vartamāne mahābhaye |
bhīmasenaṃ samāsādya tvāṃ ca pāṇḍava kauravāḥ |
savājirathanāgāśca mṛtyulokamito gatāḥ || 8-51-25||

MHB 8-51-26

तथा सेनामुखे तत्र निहते पार्थ पाण्डवैः ।
भीष्मः प्रासृजदुग्राणि शरवर्षाणि मारिष ॥ ८-५१-२६॥
tathā senāmukhe tatra nihate pārtha pāṇḍavaiḥ |
bhīṣmaḥ prāsṛjadugrāṇi śaravarṣāṇi māriṣa || 8-51-26||

MHB 8-51-27

स चेदिकाशिपाञ्चालान्करूषान्मत्स्यकेकयान् ।
शरैः प्रच्छाद्य निधनमनयत्परुषास्त्रवित् ॥ ८-५१-२७॥
sa cedikāśipāñcālānkarūṣānmatsyakekayān |
śaraiḥ pracchādya nidhanamanayatparuṣāstravit || 8-51-27||

MHB 8-51-28

तस्य चापच्युतैर्बाणैः परदेहविदारणैः ।
पूर्णमाकाशमभवद्रुक्मपुङ्खैरजिह्मगैः ॥ ८-५१-२८॥
tasya cāpacyutairbāṇaiḥ paradehavidāraṇaiḥ |
pūrṇamākāśamabhavadrukmapuṅkhairajihmagaiḥ || 8-51-28||

MHB 8-51-29

गत्या दशम्या ते गत्वा जघ्नुर्वाजिरथद्विपान् ।
हित्वा नव गतीर्दुष्टाः स बाणान्व्यायतोऽमुचत् ॥ ८-५१-२९॥
gatyā daśamyā te gatvā jaghnurvājirathadvipān |
hitvā nava gatīrduṣṭāḥ sa bāṇānvyāyato'mucat || 8-51-29||

MHB 8-51-30

दिनानि दश भीष्मेण निघ्नता तावकं बलम् ।
शून्याः कृता रथोपस्था हताश्च गजवाजिनः ॥ ८-५१-३०॥
dināni daśa bhīṣmeṇa nighnatā tāvakaṃ balam |
śūnyāḥ kṛtā rathopasthā hatāśca gajavājinaḥ || 8-51-30||

MHB 8-51-31

दर्शयित्वात्मनो रूपं रुद्रोपेन्द्रसमं युधि ।
पाण्डवानामनीकानि प्रविगाह्य व्यशातयत् ॥ ८-५१-३१॥
darśayitvātmano rūpaṃ rudropendrasamaṃ yudhi |
pāṇḍavānāmanīkāni pravigāhya vyaśātayat || 8-51-31||

MHB 8-51-32

विनिघ्नन्पृथिवीपालांश्चेदिपाञ्चालकेकयान् ।
व्यदहत्पाण्डवीं सेनां नराश्वगजसंकुलाम् ॥ ८-५१-३२॥
vinighnanpṛthivīpālāṃścedipāñcālakekayān |
vyadahatpāṇḍavīṃ senāṃ narāśvagajasaṃkulām || 8-51-32||

MHB 8-51-33

मज्जन्तमप्लवे मन्दमुज्जिहीर्षुः सुयोधनम् ।
तथा चरन्तं समरे तपन्तमिव भास्करम् ।
न शेकुः सृञ्जया द्रष्टुं तथैवान्ये महीक्षितः ॥ ८-५१-३३॥
majjantamaplave mandamujjihīrṣuḥ suyodhanam |
tathā carantaṃ samare tapantamiva bhāskaram |
na śekuḥ sṛñjayā draṣṭuṃ tathaivānye mahīkṣitaḥ || 8-51-33||

MHB 8-51-34

विचरन्तं तथा तं तु संग्रामे जितकाशिनम् ।
सर्वोद्योगेन सहसा पाण्डवाः समुपाद्रवन् ॥ ८-५१-३४॥
vicarantaṃ tathā taṃ tu saṃgrāme jitakāśinam |
sarvodyogena sahasā pāṇḍavāḥ samupādravan || 8-51-34||

MHB 8-51-35

स तु विद्राव्य समरे पाण्डवान्सृञ्जयानपि ।
एक एव रणे भीष्म एकवीरत्वमागतः ॥ ८-५१-३५॥
sa tu vidrāvya samare pāṇḍavānsṛñjayānapi |
eka eva raṇe bhīṣma ekavīratvamāgataḥ || 8-51-35||

MHB 8-51-36

तं शिखण्डी समासाद्य त्वया गुप्तो महारथम् ।
जघान पुरुषव्याघ्रं शरैः संनतपर्वभिः ॥ ८-५१-३६॥
taṃ śikhaṇḍī samāsādya tvayā gupto mahāratham |
jaghāna puruṣavyāghraṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ || 8-51-36||

MHB 8-51-37

स एष पतितः शेते शरतल्पे पितामहः ।
त्वां प्राप्य पुरुषव्याघ्र गृध्रः प्राप्येव वायसम् ॥ ८-५१-३७॥
sa eṣa patitaḥ śete śaratalpe pitāmahaḥ |
tvāṃ prāpya puruṣavyāghra gṛdhraḥ prāpyeva vāyasam || 8-51-37||

MHB 8-51-38

द्रोणः पञ्च दिनान्युग्रो विधम्य रिपुवाहिनीः ।
कृत्वा व्यूहं महायुद्धे पातयित्वा महारथान् ॥ ८-५१-३८॥
droṇaḥ pañca dinānyugro vidhamya ripuvāhinīḥ |
kṛtvā vyūhaṃ mahāyuddhe pātayitvā mahārathān || 8-51-38||

MHB 8-51-39

जयद्रथस्य समरे कृत्वा रक्षां महारथः ।
अन्तकप्रतिमश्चोग्रां रात्रिं युद्ध्वादहत्प्रजाः ॥ ८-५१-३९॥
jayadrathasya samare kṛtvā rakṣāṃ mahārathaḥ |
antakapratimaścogrāṃ rātriṃ yuddhvādahatprajāḥ || 8-51-39||

MHB 8-51-40

अद्येति द्वे दिने वीरो भारद्वाजः प्रतापवान् ।
धृष्टद्युम्नं समासाद्य स गतः परमां गतिम् ॥ ८-५१-४०॥
adyeti dve dine vīro bhāradvājaḥ pratāpavān |
dhṛṣṭadyumnaṃ samāsādya sa gataḥ paramāṃ gatim || 8-51-40||

MHB 8-51-41

यदि चैव परान्युद्धे सूतपुत्रमुखान्रथान् ।
नावारयिष्यः संग्रामे न स्म द्रोणो व्यनङ्क्ष्यत ॥ ८-५१-४१॥
yadi caiva parānyuddhe sūtaputramukhānrathān |
nāvārayiṣyaḥ saṃgrāme na sma droṇo vyanaṅkṣyata || 8-51-41||

MHB 8-51-42

भवता तु बलं सर्वं धार्तराष्ट्रस्य वारितम् ।
ततो द्रोणो हतो युद्धे पार्षतेन धनंजय ॥ ८-५१-४२॥
bhavatā tu balaṃ sarvaṃ dhārtarāṣṭrasya vāritam |
tato droṇo hato yuddhe pārṣatena dhanaṃjaya || 8-51-42||

MHB 8-51-43

क इवान्यो रणे कुर्यात्त्वदन्यः क्षत्रियो युधि ।
यादृशं ते कृतं पार्थ जयद्रथवधं प्रति ॥ ८-५१-४३॥
ka ivānyo raṇe kuryāttvadanyaḥ kṣatriyo yudhi |
yādṛśaṃ te kṛtaṃ pārtha jayadrathavadhaṃ prati || 8-51-43||

MHB 8-51-44

निवार्य सेनां महतीं हत्वा शूरांश्च पार्थिवान् ।
निहतः सैन्धवो राजा त्वयास्त्रबलतेजसा ॥ ८-५१-४४॥
nivārya senāṃ mahatīṃ hatvā śūrāṃśca pārthivān |
nihataḥ saindhavo rājā tvayāstrabalatejasā || 8-51-44||

MHB 8-51-45

आश्चर्यं सिन्धुराजस्य वधं जानन्ति पार्थिवाः ।
अनाश्चर्यं हि तत्त्वत्तस्त्वं हि पार्थ महारथः ॥ ८-५१-४५॥
āścaryaṃ sindhurājasya vadhaṃ jānanti pārthivāḥ |
anāścaryaṃ hi tattvattastvaṃ hi pārtha mahārathaḥ || 8-51-45||

MHB 8-51-46

त्वां हि प्राप्य रणे क्षत्रमेकाहादिति भारत ।
तप्यमानमसंयुक्तं न भवेदिति मे मतिः ॥ ८-५१-४६॥
tvāṃ hi prāpya raṇe kṣatramekāhāditi bhārata |
tapyamānamasaṃyuktaṃ na bhavediti me matiḥ || 8-51-46||

MHB 8-51-47

सेयं पार्थ चमूर्घोरा धार्तराष्ट्रस्य संयुगे ।
हता ससर्ववीरा हि भीष्मद्रोणौ यदा हतौ ॥ ८-५१-४७॥
seyaṃ pārtha camūrghorā dhārtarāṣṭrasya saṃyuge |
hatā sasarvavīrā hi bhīṣmadroṇau yadā hatau || 8-51-47||

MHB 8-51-48

शीर्णप्रवरयोधाद्य हतवाजिनरद्विपा ।
हीना सूर्येन्दुनक्षत्रैर्द्यौरिवाभाति भारती ॥ ८-५१-४८॥
śīrṇapravarayodhādya hatavājinaradvipā |
hīnā sūryendunakṣatrairdyaurivābhāti bhāratī || 8-51-48||

MHB 8-51-49

विध्वस्ता हि रणे पार्थ सेनेयं भीमविक्रमात् ।
आसुरीव पुरा सेना शक्रस्येव पराक्रमैः ॥ ८-५१-४९॥
vidhvastā hi raṇe pārtha seneyaṃ bhīmavikramāt |
āsurīva purā senā śakrasyeva parākramaiḥ || 8-51-49||

MHB 8-51-50

तेषां हतावशिष्टास्तु पञ्च सन्ति महारथाः ।
अश्वत्थामा कृतवर्मा कर्णो मद्राधिपः कृपः ॥ ८-५१-५०॥
teṣāṃ hatāvaśiṣṭāstu pañca santi mahārathāḥ |
aśvatthāmā kṛtavarmā karṇo madrādhipaḥ kṛpaḥ || 8-51-50||

MHB 8-51-51

तांस्त्वमद्य नरव्याघ्र हत्वा पञ्च महारथान् ।
हतामित्रः प्रयच्छोर्वीं राज्ञः सद्वीपपत्तनाम् ॥ ८-५१-५१॥
tāṃstvamadya naravyāghra hatvā pañca mahārathān |
hatāmitraḥ prayacchorvīṃ rājñaḥ sadvīpapattanām || 8-51-51||

MHB 8-51-52

साकाशजलपातालां सपर्वतमहावनाम् ।
प्राप्नोत्वमितवीर्यश्रीरद्य पार्थो वसुंधराम् ॥ ८-५१-५२॥
sākāśajalapātālāṃ saparvatamahāvanām |
prāpnotvamitavīryaśrīradya pārtho vasuṃdharām || 8-51-52||

MHB 8-51-53

एतां पुरा विष्णुरिव हत्वा दैतेयदानवान् ।
प्रयच्छ मेदिनीं राज्ञे शक्रायेव यथा हरिः ॥ ८-५१-५३॥
etāṃ purā viṣṇuriva hatvā daiteyadānavān |
prayaccha medinīṃ rājñe śakrāyeva yathā hariḥ || 8-51-53||

MHB 8-51-54

अद्य मोदन्तु पाञ्चाला निहतेष्वरिषु त्वया ।
विष्णुना निहतेष्वेव दानवेयेषु देवताः ॥ ८-५१-५४॥
adya modantu pāñcālā nihateṣvariṣu tvayā |
viṣṇunā nihateṣveva dānaveyeṣu devatāḥ || 8-51-54||

MHB 8-51-55

यदि वा द्विपदां श्रेष्ठ द्रोणं मानयतो गुरुम् ।
अश्वत्थाम्नि कृपा तेऽस्ति कृपे चाचार्यगौरवात् ॥ ८-५१-५५॥
yadi vā dvipadāṃ śreṣṭha droṇaṃ mānayato gurum |
aśvatthāmni kṛpā te'sti kṛpe cācāryagauravāt || 8-51-55||

MHB 8-51-56

अत्यन्तोपचितान्वा त्वं मानयन्भ्रातृबान्धवान् ।
कृतवर्माणमासाद्य न नेष्यसि यमक्षयम् ॥ ८-५१-५६॥
atyantopacitānvā tvaṃ mānayanbhrātṛbāndhavān |
kṛtavarmāṇamāsādya na neṣyasi yamakṣayam || 8-51-56||

MHB 8-51-57

भ्रातरं मातुरासाद्य शल्यं मद्रजनाधिपम् ।
यदि त्वमरविन्दाक्ष दयावान्न जिघांससि ॥ ८-५१-५७॥
bhrātaraṃ māturāsādya śalyaṃ madrajanādhipam |
yadi tvamaravindākṣa dayāvānna jighāṃsasi || 8-51-57||

MHB 8-51-58

इमं पापमतिं क्षुद्रमत्यन्तं पाण्डवान्प्रति ।
कर्णमद्य नरश्रेष्ठ जह्याशु निशितैः शरैः ॥ ८-५१-५८॥
imaṃ pāpamatiṃ kṣudramatyantaṃ pāṇḍavānprati |
karṇamadya naraśreṣṭha jahyāśu niśitaiḥ śaraiḥ || 8-51-58||

MHB 8-51-59

एतत्ते सुकृतं कर्म नात्र किंचिन्न युज्यते ।
वयमप्यत्र जानीमो नात्र दोषोऽस्ति कश्चन ॥ ८-५१-५९॥
etatte sukṛtaṃ karma nātra kiṃcinna yujyate |
vayamapyatra jānīmo nātra doṣo'sti kaścana || 8-51-59||

MHB 8-51-60

दहने यत्सपुत्राया निशि मातुस्तवानघ ।
द्यूतार्थे यच्च युष्मासु प्रावर्तत सुयोधनः ।
तत्र सर्वत्र दुष्टात्मा कर्णो मूलमिहार्जुन ॥ ८-५१-६०॥
dahane yatsaputrāyā niśi mātustavānagha |
dyūtārthe yacca yuṣmāsu prāvartata suyodhanaḥ |
tatra sarvatra duṣṭātmā karṇo mūlamihārjuna || 8-51-60||

MHB 8-51-61

कर्णाद्धि मन्यते त्राणं नित्यमेव सुयोधनः ।
ततो मामपि संरब्धो निग्रहीतुं प्रचक्रमे ॥ ८-५१-६१॥
karṇāddhi manyate trāṇaṃ nityameva suyodhanaḥ |
tato māmapi saṃrabdho nigrahītuṃ pracakrame || 8-51-61||

MHB 8-51-62

स्थिरा बुद्धिर्नरेन्द्रस्य धार्तराष्ट्रस्य मानद ।
कर्णः पार्थान्रणे सर्वान्विजेष्यति न संशयः ॥ ८-५१-६२॥
sthirā buddhirnarendrasya dhārtarāṣṭrasya mānada |
karṇaḥ pārthānraṇe sarvānvijeṣyati na saṃśayaḥ || 8-51-62||

MHB 8-51-63

कर्णमाश्रित्य कौन्तेय धार्तराष्ट्रेण विग्रहः ।
रोचितो भवता सार्धं जानतापि बलं तव ॥ ८-५१-६३॥
karṇamāśritya kaunteya dhārtarāṣṭreṇa vigrahaḥ |
rocito bhavatā sārdhaṃ jānatāpi balaṃ tava || 8-51-63||

MHB 8-51-64

कर्णो हि भाषते नित्यमहं पार्थान्समागतान् ।
वासुदेवं सराजानं विजेष्यामि महारणे ॥ ८-५१-६४॥
karṇo hi bhāṣate nityamahaṃ pārthānsamāgatān |
vāsudevaṃ sarājānaṃ vijeṣyāmi mahāraṇe || 8-51-64||

MHB 8-51-65

प्रोत्साहयन्दुरात्मानं धार्तराष्ट्रं सुदुर्मतिः ।
समितौ गर्जते कर्णस्तमद्य जहि भारत ॥ ८-५१-६५॥
protsāhayandurātmānaṃ dhārtarāṣṭraṃ sudurmatiḥ |
samitau garjate karṇastamadya jahi bhārata || 8-51-65||

MHB 8-51-66

यच्च युष्मासु पापं वै धार्तराष्ट्रः प्रयुक्तवान् ।
तत्र सर्वत्र दुष्टात्मा कर्णः पापमतिर्मुखम् ॥ ८-५१-६६॥
yacca yuṣmāsu pāpaṃ vai dhārtarāṣṭraḥ prayuktavān |
tatra sarvatra duṣṭātmā karṇaḥ pāpamatirmukham || 8-51-66||

MHB 8-51-67

यच्च तद्धार्तराष्ट्राणां क्रूरैः षड्भिर्महारथैः ।
अपश्यं निहतं वीरं सौभद्रमृषभेक्षणम् ॥ ८-५१-६७॥
yacca taddhārtarāṣṭrāṇāṃ krūraiḥ ṣaḍbhirmahārathaiḥ |
apaśyaṃ nihataṃ vīraṃ saubhadramṛṣabhekṣaṇam || 8-51-67||

MHB 8-51-68

द्रोणद्रौणिकृपान्वीरान्कम्पयन्तो महारथान् ।
निर्मनुष्यांश्च मातङ्गान्विरथांश्च महारथान् ॥ ८-५१-६८॥
droṇadrauṇikṛpānvīrānkampayanto mahārathān |
nirmanuṣyāṃśca mātaṅgānvirathāṃśca mahārathān || 8-51-68||

MHB 8-51-69

व्यश्वारोहांश्च तुरगान्पत्तीन्व्यायुधजीवितान् ।
कुर्वन्तमृषभस्कन्धं कुरुवृष्णियशस्करम् ॥ ८-५१-६९॥
vyaśvārohāṃśca turagānpattīnvyāyudhajīvitān |
kurvantamṛṣabhaskandhaṃ kuruvṛṣṇiyaśaskaram || 8-51-69||

MHB 8-51-70

विधमन्तमनीकानि व्यथयन्तं महारथान् ।
मनुष्यवाजिमातङ्गान्प्रहिण्वन्तं यमक्षयम् ॥ ८-५१-७०॥
vidhamantamanīkāni vyathayantaṃ mahārathān |
manuṣyavājimātaṅgānprahiṇvantaṃ yamakṣayam || 8-51-70||

MHB 8-51-71

शरैः सौभद्रमायस्तं दहन्तमिव वाहिनीम् ।
तन्मे दहति गात्राणि सखे सत्येन ते शपे ॥ ८-५१-७१॥
śaraiḥ saubhadramāyastaṃ dahantamiva vāhinīm |
tanme dahati gātrāṇi sakhe satyena te śape || 8-51-71||

MHB 8-51-72

यत्तत्रापि च दुष्टात्मा कर्णोऽभ्यद्रुह्यत प्रभो ।
अशक्नुवंश्चाभिमन्योः कर्णः स्थातुं रणेऽग्रतः ॥ ८-५१-७२॥
yattatrāpi ca duṣṭātmā karṇo'bhyadruhyata prabho |
aśaknuvaṃścābhimanyoḥ karṇaḥ sthātuṃ raṇe'grataḥ || 8-51-72||

MHB 8-51-73

सौभद्रशरनिर्भिन्नो विसंज्ञः शोणितोक्षितः ।
निःश्वसन्क्रोधसंदीप्तो विमुखः सायकार्दितः ॥ ८-५१-७३॥
saubhadraśaranirbhinno visaṃjñaḥ śoṇitokṣitaḥ |
niḥśvasankrodhasaṃdīpto vimukhaḥ sāyakārditaḥ || 8-51-73||

MHB 8-51-74

अपयानकृतोत्साहो निराशश्चापि जीविते ।
तस्थौ सुविह्वलः संख्ये प्रहारजनितश्रमः ॥ ८-५१-७४॥
apayānakṛtotsāho nirāśaścāpi jīvite |
tasthau suvihvalaḥ saṃkhye prahārajanitaśramaḥ || 8-51-74||

MHB 8-51-75

अथ द्रोणस्य समरे तत्कालसदृशं तदा ।
श्रुत्वा कर्णो वचः क्रूरं ततश्चिच्छेद कार्मुकम् ॥ ८-५१-७५॥
atha droṇasya samare tatkālasadṛśaṃ tadā |
śrutvā karṇo vacaḥ krūraṃ tataściccheda kārmukam || 8-51-75||

MHB 8-51-76

ततश्छिन्नायुधं तेन रणे पञ्च महारथाः ।
स चैव निकृतिप्रज्ञः प्रावधीच्छरवृष्टिभिः ॥ ८-५१-७६॥
tataśchinnāyudhaṃ tena raṇe pañca mahārathāḥ |
sa caiva nikṛtiprajñaḥ prāvadhīccharavṛṣṭibhiḥ || 8-51-76||

MHB 8-51-77

यच्च कर्णोऽब्रवीत्कृष्णां सभायां परुषं वचः ।
प्रमुखे पाण्डवेयानां कुरूणां च नृशंसवत् ॥ ८-५१-७७॥
yacca karṇo'bravītkṛṣṇāṃ sabhāyāṃ paruṣaṃ vacaḥ |
pramukhe pāṇḍaveyānāṃ kurūṇāṃ ca nṛśaṃsavat || 8-51-77||

MHB 8-51-78

विनष्टाः पाण्डवाः कृष्णे शाश्वतं नरकं गताः ।
पतिमन्यं पृथुश्रोणि वृणीष्व मितभाषिणि ॥ ८-५१-७८॥
vinaṣṭāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇe śāśvataṃ narakaṃ gatāḥ |
patimanyaṃ pṛthuśroṇi vṛṇīṣva mitabhāṣiṇi || 8-51-78||

MHB 8-51-79

लेखाभ्रु धृतराष्ट्रस्य दासी भूत्वा निवेशनम् ।
प्रविशारालपक्ष्माक्षि न सन्ति पतयस्तव ॥ ८-५१-७९॥
lekhābhru dhṛtarāṣṭrasya dāsī bhūtvā niveśanam |
praviśārālapakṣmākṣi na santi patayastava || 8-51-79||

MHB 8-51-80

इत्युक्तवानधर्मज्ञस्तदा परमदुर्मतिः ।
पापः पापं वचः कर्णः शृण्वतस्तव भारत ॥ ८-५१-८०॥
ityuktavānadharmajñastadā paramadurmatiḥ |
pāpaḥ pāpaṃ vacaḥ karṇaḥ śṛṇvatastava bhārata || 8-51-80||

MHB 8-51-81

तस्य पापस्य तद्वाक्यं सुवर्णविकृताः शराः ।
शमयन्तु शिलाधौतास्त्वयास्ता जीवितच्छिदः ॥ ८-५१-८१॥
tasya pāpasya tadvākyaṃ suvarṇavikṛtāḥ śarāḥ |
śamayantu śilādhautāstvayāstā jīvitacchidaḥ || 8-51-81||

MHB 8-51-82

यानि चान्यानि दुष्टात्मा पापानि कृतवांस्त्वयि ।
तान्यद्य जीवितं चास्य शमयन्तु शरास्तव ॥ ८-५१-८२॥
yāni cānyāni duṣṭātmā pāpāni kṛtavāṃstvayi |
tānyadya jīvitaṃ cāsya śamayantu śarāstava || 8-51-82||

MHB 8-51-83

गाण्डीवप्रहितान्घोरानद्य गात्रैः स्पृशञ्शरान् ।
कर्णः स्मरतु दुष्टात्मा वचनं द्रोणभीष्मयोः ॥ ८-५१-८३॥
gāṇḍīvaprahitānghorānadya gātraiḥ spṛśañśarān |
karṇaḥ smaratu duṣṭātmā vacanaṃ droṇabhīṣmayoḥ || 8-51-83||

MHB 8-51-84

सुवर्णपुङ्खा नाराचाः शत्रुघ्ना वैद्युतप्रभाः ।
त्वयास्तास्तस्य मर्माणि भित्त्वा पास्यन्ति शोणितम् ॥ ८-५१-८४॥
suvarṇapuṅkhā nārācāḥ śatrughnā vaidyutaprabhāḥ |
tvayāstāstasya marmāṇi bhittvā pāsyanti śoṇitam || 8-51-84||

MHB 8-51-85

उग्रास्त्वद्भुजनिर्मुक्ता मर्म भित्त्वा शिताः शराः ।
अद्य कर्णं महावेगाः प्रेषयन्तु यमक्षयम् ॥ ८-५१-८५॥
ugrāstvadbhujanirmuktā marma bhittvā śitāḥ śarāḥ |
adya karṇaṃ mahāvegāḥ preṣayantu yamakṣayam || 8-51-85||

MHB 8-51-86

अद्य हाहाकृता दीना विषण्णास्त्वच्छरार्दिताः ।
प्रपतन्तं रथात्कर्णं पश्यन्तु वसुधाधिपाः ॥ ८-५१-८६॥
adya hāhākṛtā dīnā viṣaṇṇāstvaccharārditāḥ |
prapatantaṃ rathātkarṇaṃ paśyantu vasudhādhipāḥ || 8-51-86||

MHB 8-51-87

अद्य स्वशोणिते मग्नं शयानं पतितं भुवि ।
अपविद्धायुधं कर्णं पश्यन्तु सुहृदो निजाः ॥ ८-५१-८७॥
adya svaśoṇite magnaṃ śayānaṃ patitaṃ bhuvi |
apaviddhāyudhaṃ karṇaṃ paśyantu suhṛdo nijāḥ || 8-51-87||

MHB 8-51-88

हस्तिकक्ष्यो महानस्य भल्लेनोन्मथितस्त्वया ।
प्रकम्पमानः पततु भूमावाधिरथेर्ध्वजः ॥ ८-५१-८८॥
hastikakṣyo mahānasya bhallenonmathitastvayā |
prakampamānaḥ patatu bhūmāvādhiratherdhvajaḥ || 8-51-88||

MHB 8-51-89

त्वया शरशतैश्छिन्नं रथं हेमविभूषितम् ।
हतयोधं समुत्सृज्य भीतः शल्यः पलायताम् ॥ ८-५१-८९॥
tvayā śaraśataiśchinnaṃ rathaṃ hemavibhūṣitam |
hatayodhaṃ samutsṛjya bhītaḥ śalyaḥ palāyatām || 8-51-89||

MHB 8-51-90

ततः सुयोधनो दृष्ट्वा हतमाधिरथिं त्वया ।
निराशो जीविते त्वद्य राज्ये चैव धनंजय ॥ ८-५१-९०॥
tataḥ suyodhano dṛṣṭvā hatamādhirathiṃ tvayā |
nirāśo jīvite tvadya rājye caiva dhanaṃjaya || 8-51-90||

MHB 8-51-91

एते द्रवन्ति पाञ्चाला वध्यमानाः शितैः शरैः ।
कर्णेन भरतश्रेष्ठ पाण्डवानुज्जिहीर्षवः ॥ ८-५१-९१॥
ete dravanti pāñcālā vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ |
karṇena bharataśreṣṭha pāṇḍavānujjihīrṣavaḥ || 8-51-91||

MHB 8-51-92

पाञ्चालान्द्रौपदेयांश्च धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ ।
धृष्टद्युम्नतनूजांश्च शतानीकं च नाकुलिम् ॥ ८-५१-९२॥
pāñcālāndraupadeyāṃśca dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau |
dhṛṣṭadyumnatanūjāṃśca śatānīkaṃ ca nākulim || 8-51-92||

MHB 8-51-93

नकुलं सहदेवं च दुर्मुखं जनमेजयम् ।
सुवर्माणं सात्यकिं च विद्धि कर्णवशं गतान् ॥ ८-५१-९३॥
nakulaṃ sahadevaṃ ca durmukhaṃ janamejayam |
suvarmāṇaṃ sātyakiṃ ca viddhi karṇavaśaṃ gatān || 8-51-93||

MHB 8-51-94

अभ्याहतानां कर्णेन पाञ्चालानां महारणे ।
श्रूयते निनदो घोरस्त्वद्बन्धूनां परंतप ॥ ८-५१-९४॥
abhyāhatānāṃ karṇena pāñcālānāṃ mahāraṇe |
śrūyate ninado ghorastvadbandhūnāṃ paraṃtapa || 8-51-94||

MHB 8-51-95

न त्वेव भीताः पाञ्चालाः कथंचित्स्युः पराङ्मुखाः ।
न हि मृत्युं महेष्वासा गणयन्ति महारथाः ॥ ८-५१-९५॥
na tveva bhītāḥ pāñcālāḥ kathaṃcitsyuḥ parāṅmukhāḥ |
na hi mṛtyuṃ maheṣvāsā gaṇayanti mahārathāḥ || 8-51-95||

MHB 8-51-96

य एकः पाण्डवीं सेनां शरौघैः समवेष्टयत् ।
तं समासाद्य पाञ्चाला भीष्मं नासन्पराङ्मुखाः ॥ ८-५१-९६॥
ya ekaḥ pāṇḍavīṃ senāṃ śaraughaiḥ samaveṣṭayat |
taṃ samāsādya pāñcālā bhīṣmaṃ nāsanparāṅmukhāḥ || 8-51-96||

MHB 8-51-97

तथा ज्वलन्तमस्त्राग्निं गुरुं सर्वधनुष्मताम् ।
निर्दहन्तं समारोहन्दुर्धर्षं द्रोणमोजसा ॥ ८-५१-९७॥
tathā jvalantamastrāgniṃ guruṃ sarvadhanuṣmatām |
nirdahantaṃ samārohandurdharṣaṃ droṇamojasā || 8-51-97||

MHB 8-51-98

ते नित्यमुदिता जेतुं युद्धे शत्रूनरिंदमाः ।
न जात्वाधिरथेर्भीताः पाञ्चालाः स्युः पराङ्मुखाः ॥ ८-५१-९८॥
te nityamuditā jetuṃ yuddhe śatrūnariṃdamāḥ |
na jātvādhiratherbhītāḥ pāñcālāḥ syuḥ parāṅmukhāḥ || 8-51-98||

MHB 8-51-99

तेषामापततां शूरः पाञ्चालानां तरस्विनाम् ।
आदत्तेऽसूञ्शरैः कर्णः पतंगानामिवानलः ॥ ८-५१-९९॥
teṣāmāpatatāṃ śūraḥ pāñcālānāṃ tarasvinām |
ādatte'sūñśaraiḥ karṇaḥ pataṃgānāmivānalaḥ || 8-51-99||

MHB 8-51-100

तांस्तथाभिमुखान्वीरान्मित्रार्थे त्यक्तजीवितान् ।
क्षयं नयति राधेयः पाञ्चालाञ्शतशो रणे ॥ ८-५१-१००॥
tāṃstathābhimukhānvīrānmitrārthe tyaktajīvitān |
kṣayaṃ nayati rādheyaḥ pāñcālāñśataśo raṇe || 8-51-100||

MHB 8-51-101

अस्त्रं हि रामात्कर्णेन भार्गवादृषिसत्तमात् ।
यदुपात्तं पुरा घोरं तस्य रूपमुदीर्यते ॥ ८-५१-१०१॥
astraṃ hi rāmātkarṇena bhārgavādṛṣisattamāt |
yadupāttaṃ purā ghoraṃ tasya rūpamudīryate || 8-51-101||

MHB 8-51-102

तापनं सर्वसैन्यानां घोररूपं सुदारुणम् ।
समावृत्य महासेनां ज्वलति स्वेन तेजसा ॥ ८-५१-१०२॥
tāpanaṃ sarvasainyānāṃ ghorarūpaṃ sudāruṇam |
samāvṛtya mahāsenāṃ jvalati svena tejasā || 8-51-102||

MHB 8-51-103

एते चरन्ति संग्रामे कर्णचापच्युताः शराः ।
भ्रमराणामिव व्रातास्तापयन्तः स्म तावकान् ॥ ८-५१-१०३॥
ete caranti saṃgrāme karṇacāpacyutāḥ śarāḥ |
bhramarāṇāmiva vrātāstāpayantaḥ sma tāvakān || 8-51-103||

MHB 8-51-104

एते चरन्ति पाञ्चाला दिक्षु सर्वासु भारत ।
कर्णास्त्रं समरे प्राप्य दुर्निवारमनात्मभिः ॥ ८-५१-१०४॥
ete caranti pāñcālā dikṣu sarvāsu bhārata |
karṇāstraṃ samare prāpya durnivāramanātmabhiḥ || 8-51-104||

MHB 8-51-105

एष भीमो दृढक्रोधो वृतः पार्थ समन्ततः ।
सृञ्जयैर्योधयन्कर्णं पीड्यते स्म शितैः शरैः ॥ ८-५१-१०५॥
eṣa bhīmo dṛḍhakrodho vṛtaḥ pārtha samantataḥ |
sṛñjayairyodhayankarṇaṃ pīḍyate sma śitaiḥ śaraiḥ || 8-51-105||

MHB 8-51-106

पाण्डवान्सृञ्जयांश्चैव पाञ्चालांश्चैव भारत ।
हन्यादुपेक्षितः कर्णो रोगो देहमिवाततः ॥ ८-५१-१०६॥
pāṇḍavānsṛñjayāṃścaiva pāñcālāṃścaiva bhārata |
hanyādupekṣitaḥ karṇo rogo dehamivātataḥ || 8-51-106||

MHB 8-51-107

नान्यं त्वत्तोऽभिपश्यामि योधं यौधिष्ठिरे बले ।
यः समासाद्य राधेयं स्वस्तिमानाव्रजेद्गृहम् ॥ ८-५१-१०७॥
nānyaṃ tvatto'bhipaśyāmi yodhaṃ yaudhiṣṭhire bale |
yaḥ samāsādya rādheyaṃ svastimānāvrajedgṛham || 8-51-107||

MHB 8-51-108

तमद्य निशितैर्बाणैर्निहत्य भरतर्षभ ।
यथाप्रतिज्ञं पार्थ त्वं कृत्वा कीर्तिमवाप्नुहि ॥ ८-५१-१०८॥
tamadya niśitairbāṇairnihatya bharatarṣabha |
yathāpratijñaṃ pārtha tvaṃ kṛtvā kīrtimavāpnuhi || 8-51-108||

MHB 8-51-109

त्वं हि शक्तो रणे जेतुं सकर्णानपि कौरवान् ।
नान्यो युधि युधां श्रेष्ठ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ८-५१-१०९॥
tvaṃ hi śakto raṇe jetuṃ sakarṇānapi kauravān |
nānyo yudhi yudhāṃ śreṣṭha satyametadbravīmi te || 8-51-109||

MHB 8-51-110

एतत्कृत्वा महत्कर्म हत्वा कर्णं महारथम् ।
कृतार्थः सफलः पार्थ सुखी भव नरोत्तम ॥ ८-५१-११०॥
etatkṛtvā mahatkarma hatvā karṇaṃ mahāratham |
kṛtārthaḥ saphalaḥ pārtha sukhī bhava narottama || 8-51-110||

Adhyaya: 52/69 (33)

MHB 8-52-1

संजय उवाच ।
स केशवस्य बीभत्सुः श्रुत्वा भारत भाषितम् ।
विशोकः संप्रहृष्टश्च क्षणेन समपद्यत ॥ ८-५२-१॥
saṃjaya uvāca |
sa keśavasya bībhatsuḥ śrutvā bhārata bhāṣitam |
viśokaḥ saṃprahṛṣṭaśca kṣaṇena samapadyata || 8-52-1||

MHB 8-52-2

ततो ज्यामनुमृज्याशु व्याक्षिपद्गाण्डिवं धनुः ।
दध्रे कर्णविनाशाय केशवं चाभ्यभाषत ॥ ८-५२-२॥
tato jyāmanumṛjyāśu vyākṣipadgāṇḍivaṃ dhanuḥ |
dadhre karṇavināśāya keśavaṃ cābhyabhāṣata || 8-52-2||

MHB 8-52-3

त्वया नाथेन गोविन्द ध्रुव एष जयो मम ।
प्रसन्नो यस्य मेऽद्य त्वं भूतभव्यभवत्प्रभुः ॥ ८-५२-३॥
tvayā nāthena govinda dhruva eṣa jayo mama |
prasanno yasya me'dya tvaṃ bhūtabhavyabhavatprabhuḥ || 8-52-3||

MHB 8-52-4

त्वत्सहायो ह्यहं कृष्ण त्रीँल्लोकान्वै समागतान् ।
प्रापयेयं परं लोकं किमु कर्णं महारणे ॥ ८-५२-४॥
tvatsahāyo hyahaṃ kṛṣṇa trī~llokānvai samāgatān |
prāpayeyaṃ paraṃ lokaṃ kimu karṇaṃ mahāraṇe || 8-52-4||

MHB 8-52-5

पश्यामि द्रवतीं सेनां पाञ्चालानां जनार्दन ।
पश्यामि कर्णं समरे विचरन्तमभीतवत् ॥ ८-५२-५॥
paśyāmi dravatīṃ senāṃ pāñcālānāṃ janārdana |
paśyāmi karṇaṃ samare vicarantamabhītavat || 8-52-5||

MHB 8-52-6

भार्गवास्त्रं च पश्यामि विचरन्तं समन्ततः ।
सृष्टं कर्णेन वार्ष्णेय शक्रेणेव महाशनिम् ॥ ८-५२-६॥
bhārgavāstraṃ ca paśyāmi vicarantaṃ samantataḥ |
sṛṣṭaṃ karṇena vārṣṇeya śakreṇeva mahāśanim || 8-52-6||

MHB 8-52-7

अयं खलु स संग्रामो यत्र कृष्ण मया कृतम् ।
कथयिष्यन्ति भूतानि यावद्भूमिर्धरिष्यति ॥ ८-५२-७॥
ayaṃ khalu sa saṃgrāmo yatra kṛṣṇa mayā kṛtam |
kathayiṣyanti bhūtāni yāvadbhūmirdhariṣyati || 8-52-7||

MHB 8-52-8

अद्य कृष्ण विकर्णा मे कर्णं नेष्यन्ति मृत्यवे ।
गाण्डीवमुक्ताः क्षिण्वन्तो मम हस्तप्रचोदिताः ॥ ८-५२-८॥
adya kṛṣṇa vikarṇā me karṇaṃ neṣyanti mṛtyave |
gāṇḍīvamuktāḥ kṣiṇvanto mama hastapracoditāḥ || 8-52-8||

MHB 8-52-9

अद्य राजा धृतराष्ट्रः स्वां बुद्धिमवमंस्यते ।
दुर्योधनमराज्यार्हं यया राज्येऽभ्यषेचयत् ॥ ८-५२-९॥
adya rājā dhṛtarāṣṭraḥ svāṃ buddhimavamaṃsyate |
duryodhanamarājyārhaṃ yayā rājye'bhyaṣecayat || 8-52-9||

MHB 8-52-10

अद्य राज्यात्सुखाच्चैव श्रियो राष्ट्रात्तथा पुरात् ।
पुत्रेभ्यश्च महाबाहो धृतराष्ट्रो वियोक्ष्यते ॥ ८-५२-१०॥
adya rājyātsukhāccaiva śriyo rāṣṭrāttathā purāt |
putrebhyaśca mahābāho dhṛtarāṣṭro viyokṣyate || 8-52-10||

MHB 8-52-11

अद्य दुर्योधनो राजा जीविताच्च निराशकः ।
भविष्यति हते कर्णे कृष्ण सत्यं ब्रवीमि ते ॥ ८-५२-११॥
adya duryodhano rājā jīvitācca nirāśakaḥ |
bhaviṣyati hate karṇe kṛṣṇa satyaṃ bravīmi te || 8-52-11||

MHB 8-52-12

अद्य दृष्ट्वा मया कर्णं शरैर्विशकलीकृतम् ।
स्मरतां तव वाक्यानि शमं प्रति जनेश्वरः ॥ ८-५२-१२॥
adya dṛṣṭvā mayā karṇaṃ śarairviśakalīkṛtam |
smaratāṃ tava vākyāni śamaṃ prati janeśvaraḥ || 8-52-12||

MHB 8-52-13

अद्यासौ सौबलः कृष्ण ग्लहं जानातु वै शरान् ।
दुरोदरं च गाण्डीवं मण्डलं च रथं मम ॥ ८-५२-१३॥
adyāsau saubalaḥ kṛṣṇa glahaṃ jānātu vai śarān |
durodaraṃ ca gāṇḍīvaṃ maṇḍalaṃ ca rathaṃ mama || 8-52-13||

MHB 8-52-14

योऽसौ रणे नरं नान्यं पृथिव्यामभिमन्यते ।
तस्याद्य सूतपुत्रस्य भूमिः पास्यति शोणितम् ।
गाण्डीवसृष्टा दास्यन्ति कर्णस्य परमां गतिम् ॥ ८-५२-१४॥
yo'sau raṇe naraṃ nānyaṃ pṛthivyāmabhimanyate |
tasyādya sūtaputrasya bhūmiḥ pāsyati śoṇitam |
gāṇḍīvasṛṣṭā dāsyanti karṇasya paramāṃ gatim || 8-52-14||

MHB 8-52-15

अद्य तप्स्यति राधेयः पाञ्चालीं यत्तदाब्रवीत् ।
सभामध्ये वचः क्रूरं कुत्सयन्पाण्डवान्प्रति ॥ ८-५२-१५॥
adya tapsyati rādheyaḥ pāñcālīṃ yattadābravīt |
sabhāmadhye vacaḥ krūraṃ kutsayanpāṇḍavānprati || 8-52-15||

MHB 8-52-16

ये वै षण्ढतिलास्तत्र भवितारोऽद्य ते तिलाः ।
हते वैकर्तने कर्णे सूतपुत्रे दुरात्मनि ॥ ८-५२-१६॥
ye vai ṣaṇḍhatilāstatra bhavitāro'dya te tilāḥ |
hate vaikartane karṇe sūtaputre durātmani || 8-52-16||

MHB 8-52-17

अहं वः पाण्डुपुत्रेभ्यस्त्रास्यामीति यदब्रवीत् ।
अनृतं तत्करिष्यन्ति मामका निशिताः शराः ॥ ८-५२-१७॥
ahaṃ vaḥ pāṇḍuputrebhyastrāsyāmīti yadabravīt |
anṛtaṃ tatkariṣyanti māmakā niśitāḥ śarāḥ || 8-52-17||

MHB 8-52-18

हन्ताहं पाण्डवान्सर्वान्सपुत्रानिति योऽब्रवीत् ।
तमद्य कर्णं हन्तास्मि मिषतां सर्वधन्विनाम् ॥ ८-५२-१८॥
hantāhaṃ pāṇḍavānsarvānsaputrāniti yo'bravīt |
tamadya karṇaṃ hantāsmi miṣatāṃ sarvadhanvinām || 8-52-18||

MHB 8-52-19

यस्य वीर्ये समाश्वस्य धार्तराष्ट्रो बृहन्मनाः ।
अवामन्यत दुर्बुद्धिर्नित्यमस्मान्दुरात्मवान् ।
तमद्य कर्णं राधेयं हन्तास्मि मधुसूदन ॥ ८-५२-१९॥
yasya vīrye samāśvasya dhārtarāṣṭro bṛhanmanāḥ |
avāmanyata durbuddhirnityamasmāndurātmavān |
tamadya karṇaṃ rādheyaṃ hantāsmi madhusūdana || 8-52-19||

MHB 8-52-20

अद्य कर्णे हते कृष्ण धार्तराष्ट्राः सराजकाः ।
विद्रवन्तु दिशो भीताः सिंहत्रस्ता मृगा इव ॥ ८-५२-२०॥
adya karṇe hate kṛṣṇa dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ |
vidravantu diśo bhītāḥ siṃhatrastā mṛgā iva || 8-52-20||

MHB 8-52-21

अद्य दुर्योधनो राजा पृथिवीमन्ववेक्षताम् ।
हते कर्णे मया संख्ये सपुत्रे ससुहृज्जने ॥ ८-५२-२१॥
adya duryodhano rājā pṛthivīmanvavekṣatām |
hate karṇe mayā saṃkhye saputre sasuhṛjjane || 8-52-21||

MHB 8-52-22

अद्य कर्णं हतं दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रोऽत्यमर्षणः ।
जानातु मां रणे कृष्ण प्रवरं सर्वधन्विनाम् ॥ ८-५२-२२॥
adya karṇaṃ hataṃ dṛṣṭvā dhārtarāṣṭro'tyamarṣaṇaḥ |
jānātu māṃ raṇe kṛṣṇa pravaraṃ sarvadhanvinām || 8-52-22||

MHB 8-52-23

अद्याहमनृणः कृष्ण भविष्यामि धनुर्भृताम् ।
क्रोधस्य च कुरूणां च शराणां गाण्डिवस्य च ॥ ८-५२-२३॥
adyāhamanṛṇaḥ kṛṣṇa bhaviṣyāmi dhanurbhṛtām |
krodhasya ca kurūṇāṃ ca śarāṇāṃ gāṇḍivasya ca || 8-52-23||

MHB 8-52-24

अद्य दुःखमहं मोक्ष्ये त्रयोदशसमार्जितम् ।
हत्वा कर्णं रणे कृष्ण शम्बरं मघवानिव ॥ ८-५२-२४॥
adya duḥkhamahaṃ mokṣye trayodaśasamārjitam |
hatvā karṇaṃ raṇe kṛṣṇa śambaraṃ maghavāniva || 8-52-24||

MHB 8-52-25

अद्य कर्णे हते युद्धे सोमकानां महारथाः ।
कृतं कार्यं च मन्यन्तां मित्रकार्येप्सवो युधि ॥ ८-५२-२५॥
adya karṇe hate yuddhe somakānāṃ mahārathāḥ |
kṛtaṃ kāryaṃ ca manyantāṃ mitrakāryepsavo yudhi || 8-52-25||

MHB 8-52-26

न जाने च कथं प्रीतिः शैनेयस्याद्य माधव ।
भविष्यति हते कर्णे मयि चापि जयाधिके ॥ ८-५२-२६॥
na jāne ca kathaṃ prītiḥ śaineyasyādya mādhava |
bhaviṣyati hate karṇe mayi cāpi jayādhike || 8-52-26||

MHB 8-52-27

अहं हत्वा रणे कर्णं पुत्रं चास्य महारथम् ।
प्रीतिं दास्यामि भीमस्य यमयोः सात्यकेरपि ॥ ८-५२-२७॥
ahaṃ hatvā raṇe karṇaṃ putraṃ cāsya mahāratham |
prītiṃ dāsyāmi bhīmasya yamayoḥ sātyakerapi || 8-52-27||

MHB 8-52-28

धृष्टद्युम्नशिखण्डिभ्यां पाञ्चालानां च माधव ।
अध्यानृण्यं गमिष्यामि हत्वा कर्णं महारणे ॥ ८-५२-२८॥
dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍibhyāṃ pāñcālānāṃ ca mādhava |
adhyānṛṇyaṃ gamiṣyāmi hatvā karṇaṃ mahāraṇe || 8-52-28||

MHB 8-52-29

अद्य पश्यन्तु संग्रामे धनंजयममर्षणम् ।
युध्यन्तं कौरवान्संख्ये पातयन्तं च सूतजम् ।
भवत्सकाशे वक्ष्ये च पुनरेवात्मसंस्तवम् ॥ ८-५२-२९॥
adya paśyantu saṃgrāme dhanaṃjayamamarṣaṇam |
yudhyantaṃ kauravānsaṃkhye pātayantaṃ ca sūtajam |
bhavatsakāśe vakṣye ca punarevātmasaṃstavam || 8-52-29||

MHB 8-52-30

धनुर्वेदे मत्समो नास्ति लोके पराक्रमे वा मम कोऽस्ति तुल्यः ।
को वाप्यन्यो मत्समोऽस्ति क्षमायां तथा क्रोधे सदृशोऽन्यो न मेऽस्ति ॥ ८-५२-३०॥
dhanurvede matsamo nāsti loke parākrame vā mama ko'sti tulyaḥ |
ko vāpyanyo matsamo'sti kṣamāyāṃ tathā krodhe sadṛśo'nyo na me'sti || 8-52-30||

MHB 8-52-31

अहं धनुष्मानसुरान्सुरांश्च सर्वाणि भूतानि च संगतानि ।
स्वबाहुवीर्याद्गमये पराभवं मत्पौरुषं विद्धि परः परेभ्यः ॥ ८-५२-३१॥
ahaṃ dhanuṣmānasurānsurāṃśca sarvāṇi bhūtāni ca saṃgatāni |
svabāhuvīryādgamaye parābhavaṃ matpauruṣaṃ viddhi paraḥ parebhyaḥ || 8-52-31||

MHB 8-52-32

शरार्चिषा गाण्डिवेनाहमेकः सर्वान्कुरून्बाह्लिकांश्चाभिपत्य ।
हिमात्यये कक्षगतो यथाग्निस्तहा दहेयं सगणान्प्रसह्य ॥ ८-५२-३२॥
śarārciṣā gāṇḍivenāhamekaḥ sarvānkurūnbāhlikāṃścābhipatya |
himātyaye kakṣagato yathāgnistahā daheyaṃ sagaṇānprasahya || 8-52-32||

MHB 8-52-33

पाणौ पृषत्का लिखिता ममैते धनुश्च सव्ये निहितं सबाणम् ।
पादौ च मे सरथौ सध्वजौ च न मादृशं युद्धगतं जयन्ति ॥ ८-५२-३३॥
pāṇau pṛṣatkā likhitā mamaite dhanuśca savye nihitaṃ sabāṇam |
pādau ca me sarathau sadhvajau ca na mādṛśaṃ yuddhagataṃ jayanti || 8-52-33||

Adhyaya: 53/69 (14)

MHB 8-53-1

संजय उवाच ।
तेषामनीकानि बृहद्ध्वजानि रणे समृद्धानि समागतानि ।
गर्जन्ति भेरीनिनदोन्मुखानि मेघैर्यथा मेघगणास्तपान्ते ॥ ८-५३-१॥
saṃjaya uvāca |
teṣāmanīkāni bṛhaddhvajāni raṇe samṛddhāni samāgatāni |
garjanti bherīninadonmukhāni meghairyathā meghagaṇāstapānte || 8-53-1||

MHB 8-53-2

महागजाभ्राकुलमस्त्रतोयं वादित्रनेमीतलशब्दवच्च ।
हिरण्यचित्रायुधवैद्युतं च महारथैरावृतशब्दवच्च ॥ ८-५३-२॥
mahāgajābhrākulamastratoyaṃ vāditranemītalaśabdavacca |
hiraṇyacitrāyudhavaidyutaṃ ca mahārathairāvṛtaśabdavacca || 8-53-2||

MHB 8-53-3

तद्भीमवेगं रुधिरौघवाहि खड्गाकुलं क्षत्रियजीववाहि ।
अनार्तवं क्रूरमनिष्टवर्षं बभूव तत्संहरणं प्रजानाम् ॥ ८-५३-३॥
tadbhīmavegaṃ rudhiraughavāhi khaḍgākulaṃ kṣatriyajīvavāhi |
anārtavaṃ krūramaniṣṭavarṣaṃ babhūva tatsaṃharaṇaṃ prajānām || 8-53-3||

MHB 8-53-4

रथान्ससूतान्सहयान्गजांश्च सर्वानरीन्मृत्युवशं शरौघैः ।
निन्ये हयांश्चैव तथा ससादीन्पदातिसंघांश्च तथैव पार्थः ॥ ८-५३-४॥
rathānsasūtānsahayāngajāṃśca sarvānarīnmṛtyuvaśaṃ śaraughaiḥ |
ninye hayāṃścaiva tathā sasādīnpadātisaṃghāṃśca tathaiva pārthaḥ || 8-53-4||

MHB 8-53-5

कृपः शिखण्डी च रणे समेतौ दुर्योधनं सात्यकिरभ्यगच्छत ।
श्रुतश्रवा द्रोणसुतेन सार्धं युधामन्युश्चित्रसेनेन चापि ॥ ८-५३-५॥
kṛpaḥ śikhaṇḍī ca raṇe sametau duryodhanaṃ sātyakirabhyagacchata |
śrutaśravā droṇasutena sārdhaṃ yudhāmanyuścitrasenena cāpi || 8-53-5||

MHB 8-53-6

कर्णस्य पुत्रस्तु रथी सुषेणं समागतः सृञ्जयांश्चोत्तमौजाः ।
गान्धारराजं सहदेवः क्षुधार्तो महर्षभं सिंह इवाभ्यधावत् ॥ ८-५३-६॥
karṇasya putrastu rathī suṣeṇaṃ samāgataḥ sṛñjayāṃścottamaujāḥ |
gāndhārarājaṃ sahadevaḥ kṣudhārto maharṣabhaṃ siṃha ivābhyadhāvat || 8-53-6||

MHB 8-53-7

शतानीको नाकुलिः कर्णपुत्रं युवा युवानं वृषसेनं शरौघैः ।
समार्दयत्कर्णसुतश्च वीरः पाञ्चालेयं शरवर्षैरनेकैः ॥ ८-५३-७॥
śatānīko nākuliḥ karṇaputraṃ yuvā yuvānaṃ vṛṣasenaṃ śaraughaiḥ |
samārdayatkarṇasutaśca vīraḥ pāñcāleyaṃ śaravarṣairanekaiḥ || 8-53-7||

MHB 8-53-8

रथर्षभः कृतवर्माणमार्च्छन्माद्रीपुत्रो नकुलश्चित्रयोधी ।
पाञ्चालानामधिपो याज्ञसेनिः सेनापतिं कर्णमार्च्छत्ससैन्यम् ॥ ८-५३-८॥
ratharṣabhaḥ kṛtavarmāṇamārcchanmādrīputro nakulaścitrayodhī |
pāñcālānāmadhipo yājñaseniḥ senāpatiṃ karṇamārcchatsasainyam || 8-53-8||

MHB 8-53-9

दुःशासनो भारत भारती च संशप्तकानां पृतना समृद्धा ।
भीमं रणे शस्त्रभृतां वरिष्ठं तदा समार्च्छत्तमसह्यवेगम् ॥ ८-५३-९॥
duḥśāsano bhārata bhāratī ca saṃśaptakānāṃ pṛtanā samṛddhā |
bhīmaṃ raṇe śastrabhṛtāṃ variṣṭhaṃ tadā samārcchattamasahyavegam || 8-53-9||

MHB 8-53-10

कर्णात्मजं तत्र जघान शूरस्तथाच्छिनच्चोत्तमौजाः प्रसह्य ।
तस्योत्तमाङ्गं निपपात भूमौ निनादयद्गां निनदेन खं च ॥ ८-५३-१०॥
karṇātmajaṃ tatra jaghāna śūrastathācchinaccottamaujāḥ prasahya |
tasyottamāṅgaṃ nipapāta bhūmau ninādayadgāṃ ninadena khaṃ ca || 8-53-10||

MHB 8-53-11

सुषेणशीर्षं पतितं पृथिव्यां विलोक्य कर्णोऽथ तदार्तरूपः ।
क्रोधाद्धयांस्तस्य रथं ध्वजं च बाणैः सुधारैर्निशितैर्न्यकृन्तत् ॥ ८-५३-११॥
suṣeṇaśīrṣaṃ patitaṃ pṛthivyāṃ vilokya karṇo'tha tadārtarūpaḥ |
krodhāddhayāṃstasya rathaṃ dhvajaṃ ca bāṇaiḥ sudhārairniśitairnyakṛntat || 8-53-11||

MHB 8-53-12

स तूत्तमौजा निशितैः पृषत्कैर्विव्याध खड्गेन च भास्वरेण ।
पार्ष्णिं हयांश्चैव कृपस्य हत्वा शिखण्डिवाहं स ततोऽभ्यरोहत् ॥ ८-५३-१२॥
sa tūttamaujā niśitaiḥ pṛṣatkairvivyādha khaḍgena ca bhāsvareṇa |
pārṣṇiṃ hayāṃścaiva kṛpasya hatvā śikhaṇḍivāhaṃ sa tato'bhyarohat || 8-53-12||

MHB 8-53-13

कृपं तु दृष्ट्वा विरथं रथस्थो नैच्छच्छरैस्ताडयितुं शिखण्डी ।
तं द्रौणिरावार्य रथं कृपं स्म समुज्जह्रे पङ्कगतां यथा गाम् ॥ ८-५३-१३॥
kṛpaṃ tu dṛṣṭvā virathaṃ rathastho naicchaccharaistāḍayituṃ śikhaṇḍī |
taṃ drauṇirāvārya rathaṃ kṛpaṃ sma samujjahre paṅkagatāṃ yathā gām || 8-53-13||

MHB 8-53-14

हिरण्यवर्मा निशितैः पृषत्कैस्तवात्मजानामनिलात्मजो वै ।
अतापयत्सैन्यमतीव भीमः काले शुचौ मध्यगतो यथार्कः ॥ ८-५३-१४॥
hiraṇyavarmā niśitaiḥ pṛṣatkaistavātmajānāmanilātmajo vai |
atāpayatsainyamatīva bhīmaḥ kāle śucau madhyagato yathārkaḥ || 8-53-14||

Adhyaya: 54/69 (29)

MHB 8-54-1

संजय उवाच ।
अथ त्विदानीं तुमुले विमर्दे द्विषद्भिरेको बहुभिः समावृतः ।
महाभये सारथिमित्युवाच भीमश्चमूं वारयन्धार्तराष्ट्रीम् ।
त्वं सारथे याहि जवेन वाहैर्नयाम्येतान्धार्तराष्ट्रान्यमाय ॥ ८-५४-१॥
saṃjaya uvāca |
atha tvidānīṃ tumule vimarde dviṣadbhireko bahubhiḥ samāvṛtaḥ |
mahābhaye sārathimityuvāca bhīmaścamūṃ vārayandhārtarāṣṭrīm |
tvaṃ sārathe yāhi javena vāhairnayāmyetāndhārtarāṣṭrānyamāya || 8-54-1||

MHB 8-54-2

संचोदितो भीमसेनेन चैवं स सारथिः पुत्रबलं त्वदीयम् ।
प्रायात्ततः सारथिरुग्रवेगो यतो भीमस्तद्बलं गन्तुमैच्छत् ॥ ८-५४-२॥
saṃcodito bhīmasenena caivaṃ sa sārathiḥ putrabalaṃ tvadīyam |
prāyāttataḥ sārathirugravego yato bhīmastadbalaṃ gantumaicchat || 8-54-2||

MHB 8-54-3

ततोऽपरे नागरथाश्वपत्तिभिः प्रत्युद्ययुः कुरवस्तं समन्तात् ।
भीमस्य वाहाग्र्यमुदारवेगं समन्ततो बाणगणैर्निजघ्नुः ॥ ८-५४-३॥
tato'pare nāgarathāśvapattibhiḥ pratyudyayuḥ kuravastaṃ samantāt |
bhīmasya vāhāgryamudāravegaṃ samantato bāṇagaṇairnijaghnuḥ || 8-54-3||

MHB 8-54-4

ततः शरानापततो महात्मा चिच्छेद बाणैस्तपनीयपुङ्खैः ।
ते वै निपेतुस्तपनीयपुङ्खा द्विधा त्रिधा भीमशरैर्निकृत्ताः ॥ ८-५४-४॥
tataḥ śarānāpatato mahātmā ciccheda bāṇaistapanīyapuṅkhaiḥ |
te vai nipetustapanīyapuṅkhā dvidhā tridhā bhīmaśarairnikṛttāḥ || 8-54-4||

MHB 8-54-5

ततो राजन्नागरथाश्वयूनां भीमाहतानां तव राजमध्ये ।
घोरो निनादः प्रबभौ नरेन्द्र वज्राहतानामिव पर्वतानाम् ॥ ८-५४-५॥
tato rājannāgarathāśvayūnāṃ bhīmāhatānāṃ tava rājamadhye |
ghoro ninādaḥ prababhau narendra vajrāhatānāmiva parvatānām || 8-54-5||

MHB 8-54-6

ते वध्यमानाश्च नरेन्द्रमुख्या निर्भिन्ना वै भीमसेनप्रवेकैः ।
भीमं समन्तात्समरेऽध्यरोहन्वृक्षं शकुन्ता इव पुष्पहेतोः ॥ ८-५४-६॥
te vadhyamānāśca narendramukhyā nirbhinnā vai bhīmasenapravekaiḥ |
bhīmaṃ samantātsamare'dhyarohanvṛkṣaṃ śakuntā iva puṣpahetoḥ || 8-54-6||

MHB 8-54-7

ततोऽभिपातं तव सैन्यमध्ये प्रादुश्चक्रे वेगमिवात्तवेगः ।
यथान्तकाले क्षपयन्दिधक्षुर्भूतान्तकृत्काल इवात्तदण्डः ॥ ८-५४-७॥
tato'bhipātaṃ tava sainyamadhye prāduścakre vegamivāttavegaḥ |
yathāntakāle kṣapayandidhakṣurbhūtāntakṛtkāla ivāttadaṇḍaḥ || 8-54-7||

MHB 8-54-8

तस्यातिवेगस्य रणेऽतिवेगं नाशक्नुवन्धारयितुं त्वदीयाः ।
व्यात्ताननस्यापततो यथैव कालस्य काले हरतः प्रजा वै ॥ ८-५४-८॥
tasyātivegasya raṇe'tivegaṃ nāśaknuvandhārayituṃ tvadīyāḥ |
vyāttānanasyāpatato yathaiva kālasya kāle harataḥ prajā vai || 8-54-8||

MHB 8-54-9

ततो बलं भारत भारतानां प्रदह्यमानं समरे महात्मन् ।
भीतं दिशोऽकीर्यत भीमनुन्नं महानिलेनाभ्रगणो यथैव ॥ ८-५४-९॥
tato balaṃ bhārata bhāratānāṃ pradahyamānaṃ samare mahātman |
bhītaṃ diśo'kīryata bhīmanunnaṃ mahānilenābhragaṇo yathaiva || 8-54-9||

MHB 8-54-10

ततो धीमान्सारथिमब्रवीद्बली स भीमसेनः पुनरेव हृष्टः ।
सूताभिजानीहि परान्स्वकान्वा रथान्ध्वजांश्चापततः समेतान् ।
युध्यन्नहं नाभिजानामि किंचिन्मा सैन्यं स्वं छादयिष्ये पृषत्कैः ॥ ८-५४-१०॥
tato dhīmānsārathimabravīdbalī sa bhīmasenaḥ punareva hṛṣṭaḥ |
sūtābhijānīhi parānsvakānvā rathāndhvajāṃścāpatataḥ sametān |
yudhyannahaṃ nābhijānāmi kiṃcinmā sainyaṃ svaṃ chādayiṣye pṛṣatkaiḥ || 8-54-10||

MHB 8-54-11

अरीन्विशोकाभिनिरीक्ष्य सर्वतो मनस्तु चिन्ता प्रदुनोति मे भृशम् ।
राजातुरो नागमद्यत्किरीटी बहूनि दुःखान्यभिजातोऽस्मि सूत ॥ ८-५४-११॥
arīnviśokābhinirīkṣya sarvato manastu cintā pradunoti me bhṛśam |
rājāturo nāgamadyatkirīṭī bahūni duḥkhānyabhijāto'smi sūta || 8-54-11||

MHB 8-54-12

एतद्दुःखं सारथे धर्मराजो यन्मां हित्वा यातवाञ्शत्रुमध्ये ।
नैनं जीवन्नापि जानाम्यजीवन्बीभत्सुं वा तन्ममाद्यातिदुःखम् ॥ ८-५४-१२॥
etadduḥkhaṃ sārathe dharmarājo yanmāṃ hitvā yātavāñśatrumadhye |
nainaṃ jīvannāpi jānāmyajīvanbībhatsuṃ vā tanmamādyātiduḥkham || 8-54-12||

MHB 8-54-13

सोऽहं द्विषत्सैन्यमुदग्रकल्पं विनाशयिष्ये परमप्रतीतः ।
एतान्निहत्याजिमध्ये समेतान्प्रीतो भविष्यामि सह त्वयाद्य ॥ ८-५४-१३॥
so'haṃ dviṣatsainyamudagrakalpaṃ vināśayiṣye paramapratītaḥ |
etānnihatyājimadhye sametānprīto bhaviṣyāmi saha tvayādya || 8-54-13||

MHB 8-54-14

सर्वांस्तूणीरान्मार्गणान्वान्ववेक्ष्य किं शिष्टं स्यात्सायकानां रथे मे ।
का वा जातिः किं प्रमाणं च तेषां ज्ञात्वा व्यक्तं तन्ममाचक्ष्व सूत ॥ ८-५४-१४॥
sarvāṃstūṇīrānmārgaṇānvānvavekṣya kiṃ śiṣṭaṃ syātsāyakānāṃ rathe me |
kā vā jātiḥ kiṃ pramāṇaṃ ca teṣāṃ jñātvā vyaktaṃ tanmamācakṣva sūta || 8-54-14||

MHB 8-54-15

विशोक उवाच ।
षण्मार्गणानामयुतानि वीर क्षुराश्च भल्लाश्च तथायुताख्याः ।
नाराचानां द्वे सहस्रे तु वीर त्रीण्येव च प्रदराणां च पार्थ ॥ ८-५४-१५॥
viśoka uvāca |
ṣaṇmārgaṇānāmayutāni vīra kṣurāśca bhallāśca tathāyutākhyāḥ |
nārācānāṃ dve sahasre tu vīra trīṇyeva ca pradarāṇāṃ ca pārtha || 8-54-15||

MHB 8-54-16

अस्त्यायुधं पाण्डवेयावशिष्टं न यद्वहेच्छकटं षड्गवीयम् ।
एतद्विद्वन्मुञ्च सहस्रशोऽपि गदासिबाहुद्रविणं च तेऽस्ति ॥ ८-५४-१६॥
astyāyudhaṃ pāṇḍaveyāvaśiṣṭaṃ na yadvahecchakaṭaṃ ṣaḍgavīyam |
etadvidvanmuñca sahasraśo'pi gadāsibāhudraviṇaṃ ca te'sti || 8-54-16||

MHB 8-54-17

भीम उवाच ।
सूताद्येमं पश्य भीमप्रमुक्तैः संभिन्दद्भिः पार्थिवानाशुवेगैः ।
उग्रैर्बाणैराहवं घोररूपं नष्टादित्यं मृत्युलोकेन तुल्यम् ॥ ८-५४-१७॥
bhīma uvāca |
sūtādyemaṃ paśya bhīmapramuktaiḥ saṃbhindadbhiḥ pārthivānāśuvegaiḥ |
ugrairbāṇairāhavaṃ ghorarūpaṃ naṣṭādityaṃ mṛtyulokena tulyam || 8-54-17||

MHB 8-54-18

अद्यैव तद्विदितं पार्थिवानां भविष्यति आकुमारं च सूत ।
निमग्नो वा समरे भीमसेन एकः कुरून्वा समरे विजेता ॥ ८-५४-१८॥
adyaiva tadviditaṃ pārthivānāṃ bhaviṣyati ākumāraṃ ca sūta |
nimagno vā samare bhīmasena ekaḥ kurūnvā samare vijetā || 8-54-18||

MHB 8-54-19

सर्वे संख्ये कुरवो निष्पतन्तु मां वा लोकाः कीर्तयन्त्वाकुमारम् ।
सर्वानेकस्तानहं पातयिष्ये ते वा सर्वे भीमसेनं तुदन्तु ॥ ८-५४-१९॥
sarve saṃkhye kuravo niṣpatantu māṃ vā lokāḥ kīrtayantvākumāram |
sarvānekastānahaṃ pātayiṣye te vā sarve bhīmasenaṃ tudantu || 8-54-19||

MHB 8-54-20

आशास्तारः कर्म चाप्युत्तमं वा तन्मे देवाः केवलं साधयन्तु ।
आयात्विहाद्यार्जुनः शत्रुघाती शक्रस्तूर्णं यज्ञ इवोपहूतः ॥ ८-५४-२०॥
āśāstāraḥ karma cāpyuttamaṃ vā tanme devāḥ kevalaṃ sādhayantu |
āyātvihādyārjunaḥ śatrughātī śakrastūrṇaṃ yajña ivopahūtaḥ || 8-54-20||

MHB 8-54-21

ईक्षस्वैतां भारतीं दीर्यमाणामेते कस्माद्विद्रवन्ते नरेन्द्राः ।
व्यक्तं धीमान्सव्यसाची नराग्र्यः सैन्यं ह्येतच्छादयत्याशु बाणैः ॥ ८-५४-२१॥
īkṣasvaitāṃ bhāratīṃ dīryamāṇāmete kasmādvidravante narendrāḥ |
vyaktaṃ dhīmānsavyasācī narāgryaḥ sainyaṃ hyetacchādayatyāśu bāṇaiḥ || 8-54-21||

MHB 8-54-22

पश्य ध्वजांश्च द्रवतो विशोक नागान्हयान्पत्तिसंघांश्च संख्ये ।
रथान्विशीर्णाञ्शरशक्तिताडितान्पश्यस्वैतान्रथिनश्चैव सूत ॥ ८-५४-२२॥
paśya dhvajāṃśca dravato viśoka nāgānhayānpattisaṃghāṃśca saṃkhye |
rathānviśīrṇāñśaraśaktitāḍitānpaśyasvaitānrathinaścaiva sūta || 8-54-22||

MHB 8-54-23

आपूर्यते कौरवी चाप्यभीक्ष्णं सेना ह्यसौ सुभृशं हन्यमाना ।
धनंजयस्याशनितुल्यवेगैर्ग्रस्ता शरैर्बर्हिसुवर्णवाजैः ॥ ८-५४-२३॥
āpūryate kauravī cāpyabhīkṣṇaṃ senā hyasau subhṛśaṃ hanyamānā |
dhanaṃjayasyāśanitulyavegairgrastā śarairbarhisuvarṇavājaiḥ || 8-54-23||

MHB 8-54-24

एते द्रवन्ति स्म रथाश्वनागाः पदातिसंघानवमर्दयन्तः ।
संमुह्यमानाः कौरवाः सर्व एव द्रवन्ति नागा इव दावभीताः ।
हाहाकृताश्चैव रणे विशोक मुञ्चन्ति नादान्विपुलान्गजेन्द्राः ॥ ८-५४-२४॥
ete dravanti sma rathāśvanāgāḥ padātisaṃghānavamardayantaḥ |
saṃmuhyamānāḥ kauravāḥ sarva eva dravanti nāgā iva dāvabhītāḥ |
hāhākṛtāścaiva raṇe viśoka muñcanti nādānvipulāngajendrāḥ || 8-54-24||

MHB 8-54-25

विशोक उवाच ।
सर्वे कामाः पाण्डव ते समृद्धाः कपिध्वजो दृश्यते हस्तिसैन्ये ।
नीलाद्धनाद्विद्युतमुच्चरन्तीं तथापश्यं विस्फुरद्वै धनुस्तत् ॥ ८-५४-२५॥
viśoka uvāca |
sarve kāmāḥ pāṇḍava te samṛddhāḥ kapidhvajo dṛśyate hastisainye |
nīlāddhanādvidyutamuccarantīṃ tathāpaśyaṃ visphuradvai dhanustat || 8-54-25||

MHB 8-54-26

कपिर्ह्यसौ वीक्ष्यते सर्वतो वै ध्वजाग्रमारुह्य धनंजयस्य ।
दिवाकराभो मणिरेष दिव्यो विभ्राजते चैव किरीटसंस्थः ॥ ८-५४-२६॥
kapirhyasau vīkṣyate sarvato vai dhvajāgramāruhya dhanaṃjayasya |
divākarābho maṇireṣa divyo vibhrājate caiva kirīṭasaṃsthaḥ || 8-54-26||

MHB 8-54-27

पार्श्वे भीमं पाण्डुराभ्रप्रकाशं पश्येमं त्वं देवदत्तं सुघोषम् ।
अभीशुहस्तस्य जनार्दनस्य विगाहमानस्य चमूं परेषाम् ॥ ८-५४-२७॥
pārśve bhīmaṃ pāṇḍurābhraprakāśaṃ paśyemaṃ tvaṃ devadattaṃ sughoṣam |
abhīśuhastasya janārdanasya vigāhamānasya camūṃ pareṣām || 8-54-27||

MHB 8-54-28

रविप्रभं वज्रनाभं क्षुरान्तं पार्श्वे स्थितं पश्य जनार्दनस्य ।
चक्रं यशो वर्धयत्केशवस्य सदार्चितं यदुभिः पश्य वीर ॥ ८-५४-२८॥
raviprabhaṃ vajranābhaṃ kṣurāntaṃ pārśve sthitaṃ paśya janārdanasya |
cakraṃ yaśo vardhayatkeśavasya sadārcitaṃ yadubhiḥ paśya vīra || 8-54-28||

MHB 8-54-29

भीम उवाच ।
ददामि ते ग्रामवरांश्चतुर्दश प्रियाख्याने सारथे सुप्रसन्नः ।
दसीशतं चापि रथांश्च विंशतिं यदर्जुनं वेदयसे विशोक ॥ ८-५४-२९॥
bhīma uvāca |
dadāmi te grāmavarāṃścaturdaśa priyākhyāne sārathe suprasannaḥ |
dasīśataṃ cāpi rathāṃśca viṃśatiṃ yadarjunaṃ vedayase viśoka || 8-54-29||

Adhyaya: 55/69 (73)

MHB 8-55-1

संजय उवाच ।
श्रुत्वा च रथनिर्घोषं सिंहनादं च संयुगे ।
अर्जुनः प्राह गोविन्दं शीघ्रं चोदय वाजिनः ॥ ८-५५-१॥
saṃjaya uvāca |
śrutvā ca rathanirghoṣaṃ siṃhanādaṃ ca saṃyuge |
arjunaḥ prāha govindaṃ śīghraṃ codaya vājinaḥ || 8-55-1||

MHB 8-55-2

अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा गोविन्दोऽर्जुनमब्रवीत् ।
एष गच्छामि सुक्षिप्रं यत्र भीमो व्यवस्थितः ॥ ८-५५-२॥
arjunasya vacaḥ śrutvā govindo'rjunamabravīt |
eṣa gacchāmi sukṣipraṃ yatra bhīmo vyavasthitaḥ || 8-55-2||

MHB 8-55-3

आयान्तमश्वैर्हिमशङ्खवर्णैः सुवर्णमुक्तामणिजालनद्धैः ।
जम्भं जिघांसुं प्रगृहीतवज्रं जयाय देवेन्द्रमिवोग्रमन्युम् ॥ ८-५५-३॥
āyāntamaśvairhimaśaṅkhavarṇaiḥ suvarṇamuktāmaṇijālanaddhaiḥ |
jambhaṃ jighāṃsuṃ pragṛhītavajraṃ jayāya devendramivogramanyum || 8-55-3||

MHB 8-55-4

रथाश्वमातङ्गपदातिसंघा बाणस्वनैर्नेमिखुरस्वनैश्च ।
संनादयन्तो वसुधां दिशश्च क्रुद्धा नृसिंहा जयमभ्युदीयुः ॥ ८-५५-४॥
rathāśvamātaṅgapadātisaṃghā bāṇasvanairnemikhurasvanaiśca |
saṃnādayanto vasudhāṃ diśaśca kruddhā nṛsiṃhā jayamabhyudīyuḥ || 8-55-4||

MHB 8-55-5

तेषां च पार्थस्य महत्तदासीद्देहासुपाप्मक्षपणं सुयुद्धम् ।
त्रैलोक्यहेतोरसुरैर्यथासीद्देवस्य विष्णोर्जयतां वरस्य ॥ ८-५५-५॥
teṣāṃ ca pārthasya mahattadāsīddehāsupāpmakṣapaṇaṃ suyuddham |
trailokyahetorasurairyathāsīddevasya viṣṇorjayatāṃ varasya || 8-55-5||

MHB 8-55-6

तैरस्तमुच्चावचमायुधौघमेकः प्रचिच्छेद किरीटमाली ।
क्षुरार्धचन्द्रैर्निशितैश्च बाणैः शिरांसि तेषां बहुधा च बाहून् ॥ ८-५५-६॥
tairastamuccāvacamāyudhaughamekaḥ praciccheda kirīṭamālī |
kṣurārdhacandrairniśitaiśca bāṇaiḥ śirāṃsi teṣāṃ bahudhā ca bāhūn || 8-55-6||

MHB 8-55-7

छत्राणि वालव्यजनानि केतूनश्वान्रथान्पत्तिगणान्द्विपांश्च ।
ते पेतुरुर्व्यां बहुधा विरूपा वातप्रभग्नानि यथा वनानि ॥ ८-५५-७॥
chatrāṇi vālavyajanāni ketūnaśvānrathānpattigaṇāndvipāṃśca |
te petururvyāṃ bahudhā virūpā vātaprabhagnāni yathā vanāni || 8-55-7||

MHB 8-55-8

सुवर्णजालावतता महागजाः सवैजयन्तीध्वजयोधकल्पिताः ।
सुवर्णपुङ्खैरिषुभिः समाचिताश्चकाशिरे प्रज्वलिता यथाचलाः ॥ ८-५५-८॥
suvarṇajālāvatatā mahāgajāḥ savaijayantīdhvajayodhakalpitāḥ |
suvarṇapuṅkhairiṣubhiḥ samācitāścakāśire prajvalitā yathācalāḥ || 8-55-8||

MHB 8-55-9

विदार्य नागांश्च रथांश्च वाजिनः शरोत्तमैर्वासववज्रसंनिभैः ।
द्रुतं ययौ कर्णजिघांसया तथा यथा मरुत्वान्बलभेदने पुरा ॥ ८-५५-९॥
vidārya nāgāṃśca rathāṃśca vājinaḥ śarottamairvāsavavajrasaṃnibhaiḥ |
drutaṃ yayau karṇajighāṃsayā tathā yathā marutvānbalabhedane purā || 8-55-9||

MHB 8-55-10

ततः स पुरुषव्याघ्रः सूतसैन्यमरिंदम ।
प्रविवेश महाबाहुर्मकरः सागरं यथा ॥ ८-५५-१०॥
tataḥ sa puruṣavyāghraḥ sūtasainyamariṃdama |
praviveśa mahābāhurmakaraḥ sāgaraṃ yathā || 8-55-10||

MHB 8-55-11

तं दृष्ट्वा तावका राजन्रथपत्तिसमन्विताः ।
गजाश्वसादिबहुलाः पाण्डवं समुपाद्रवन् ॥ ८-५५-११॥
taṃ dṛṣṭvā tāvakā rājanrathapattisamanvitāḥ |
gajāśvasādibahulāḥ pāṇḍavaṃ samupādravan || 8-55-11||

MHB 8-55-12

तत्राभिद्रवतां पार्थमारावः सुमहानभूत् ।
सागरस्येव मत्तस्य यथा स्यात्सलिलस्वनः ॥ ८-५५-१२॥
tatrābhidravatāṃ pārthamārāvaḥ sumahānabhūt |
sāgarasyeva mattasya yathā syātsalilasvanaḥ || 8-55-12||

MHB 8-55-13

ते तु तं पुरुषव्याघ्रं व्याघ्रा इव महारथाः ।
अभ्यद्रवन्त संग्रामे त्यक्त्वा प्राणकृतं भयम् ॥ ८-५५-१३॥
te tu taṃ puruṣavyāghraṃ vyāghrā iva mahārathāḥ |
abhyadravanta saṃgrāme tyaktvā prāṇakṛtaṃ bhayam || 8-55-13||

MHB 8-55-14

तेषामापततां तत्र शरवर्षाणि मुञ्चताम् ।
अर्जुनो व्यधमत्सैन्यं महावातो घनानिव ॥ ८-५५-१४॥
teṣāmāpatatāṃ tatra śaravarṣāṇi muñcatām |
arjuno vyadhamatsainyaṃ mahāvāto ghanāniva || 8-55-14||

MHB 8-55-15

तेऽर्जुनं सहिता भूत्वा रथवंशैः प्रहारिणः ।
अभियाय महेष्वासा विव्यधुर्निशितैः शरैः ॥ ८-५५-१५॥
te'rjunaṃ sahitā bhūtvā rathavaṃśaiḥ prahāriṇaḥ |
abhiyāya maheṣvāsā vivyadhurniśitaiḥ śaraiḥ || 8-55-15||

MHB 8-55-16

ततोऽर्जुनः सहस्राणि रथवारणवाजिनाम् ।
प्रेषयामास विशिखैर्यमस्य सदनं प्रति ॥ ८-५५-१६॥
tato'rjunaḥ sahasrāṇi rathavāraṇavājinām |
preṣayāmāsa viśikhairyamasya sadanaṃ prati || 8-55-16||

MHB 8-55-17

ते वध्यमानाः समरे पार्थचापच्युतैः शरैः ।
तत्र तत्र स्म लीयन्ते भये जाते महारथाः ॥ ८-५५-१७॥
te vadhyamānāḥ samare pārthacāpacyutaiḥ śaraiḥ |
tatra tatra sma līyante bhaye jāte mahārathāḥ || 8-55-17||

MHB 8-55-18

तेषां चतुःशतान्वीरान्यतमानान्महारथान् ।
अर्जुनो निशितैर्बाणैरनयद्यमसादनम् ॥ ८-५५-१८॥
teṣāṃ catuḥśatānvīrānyatamānānmahārathān |
arjuno niśitairbāṇairanayadyamasādanam || 8-55-18||

MHB 8-55-19

ते वध्यमानाः समरे नानालिङ्गैः शितैः शरैः ।
अर्जुनं समभित्यज्य दुद्रुवुर्वै दिशो भयात् ॥ ८-५५-१९॥
te vadhyamānāḥ samare nānāliṅgaiḥ śitaiḥ śaraiḥ |
arjunaṃ samabhityajya dudruvurvai diśo bhayāt || 8-55-19||

MHB 8-55-20

तेषां शब्दो महानासीद्द्रवतां वाहिनीमुखे ।
महौघस्येव भद्रं ते गिरिमासाद्य दीर्यतः ॥ ८-५५-२०॥
teṣāṃ śabdo mahānāsīddravatāṃ vāhinīmukhe |
mahaughasyeva bhadraṃ te girimāsādya dīryataḥ || 8-55-20||

MHB 8-55-21

तां तु सेनां भृशं विद्ध्वा द्रावयित्वार्जुनः शरैः ।
प्रायादभिमुखः पार्थः सूतानीकानि मारिष ॥ ८-५५-२१॥
tāṃ tu senāṃ bhṛśaṃ viddhvā drāvayitvārjunaḥ śaraiḥ |
prāyādabhimukhaḥ pārthaḥ sūtānīkāni māriṣa || 8-55-21||

MHB 8-55-22

तस्य शब्दो महानासीत्परानभिमुखस्य वै ।
गरुडस्येव पततः पन्नगार्थे यथा पुरा ॥ ८-५५-२२॥
tasya śabdo mahānāsītparānabhimukhasya vai |
garuḍasyeva patataḥ pannagārthe yathā purā || 8-55-22||

MHB 8-55-23

तं तु शब्दमभिश्रुत्य भीमसेनो महाबलः ।
बभूव परमप्रीतः पार्थदर्शनलालसः ॥ ८-५५-२३॥
taṃ tu śabdamabhiśrutya bhīmaseno mahābalaḥ |
babhūva paramaprītaḥ pārthadarśanalālasaḥ || 8-55-23||

MHB 8-55-24

श्रुत्वैव पार्थमायान्तं भीमसेनः प्रतापवान् ।
त्यक्त्वा प्राणान्महाराज सेनां तव ममर्द ह ॥ ८-५५-२४॥
śrutvaiva pārthamāyāntaṃ bhīmasenaḥ pratāpavān |
tyaktvā prāṇānmahārāja senāṃ tava mamarda ha || 8-55-24||

MHB 8-55-25

स वायुवेगप्रतिमो वायुवेगसमो जवे ।
वायुवद्व्यचरद्भीमो वायुपुत्रः प्रतापवान् ॥ ८-५५-२५॥
sa vāyuvegapratimo vāyuvegasamo jave |
vāyuvadvyacaradbhīmo vāyuputraḥ pratāpavān || 8-55-25||

MHB 8-55-26

तेनार्द्यमाना राजेन्द्र सेना तव विशां पते ।
व्यभ्राम्यत महाराज भिन्ना नौरिव सागरे ॥ ८-५५-२६॥
tenārdyamānā rājendra senā tava viśāṃ pate |
vyabhrāmyata mahārāja bhinnā nauriva sāgare || 8-55-26||

MHB 8-55-27

तां तु सेनां तदा भीमो दर्शयन्पाणिलाघवम् ।
शरैरवचकर्तोग्रैः प्रेषयिष्यन्यमक्षयम् ॥ ८-५५-२७॥
tāṃ tu senāṃ tadā bhīmo darśayanpāṇilāghavam |
śarairavacakartograiḥ preṣayiṣyanyamakṣayam || 8-55-27||

MHB 8-55-28

तत्र भारत भीमस्य बलं दृष्ट्वातिमानुषम् ।
व्यत्रस्यन्त रणे योधाः कालस्येव युगक्षये ॥ ८-५५-२८॥
tatra bhārata bhīmasya balaṃ dṛṣṭvātimānuṣam |
vyatrasyanta raṇe yodhāḥ kālasyeva yugakṣaye || 8-55-28||

MHB 8-55-29

तथार्दितान्भीमबलान्भीमसेनेन भारत ।
दृष्ट्वा दुर्योधनो राजा इदं वचनमब्रवीत् ॥ ८-५५-२९॥
tathārditānbhīmabalānbhīmasenena bhārata |
dṛṣṭvā duryodhano rājā idaṃ vacanamabravīt || 8-55-29||

MHB 8-55-30

सैनिकान्स महेष्वासो योधांश्च भरतर्षभ ।
समादिशद्रणे सर्वान्हत भीममिति स्म ह ।
तस्मिन्हते हतं मन्ये सर्वसैन्यमशेषतः ॥ ८-५५-३०॥
sainikānsa maheṣvāso yodhāṃśca bharatarṣabha |
samādiśadraṇe sarvānhata bhīmamiti sma ha |
tasminhate hataṃ manye sarvasainyamaśeṣataḥ || 8-55-30||

MHB 8-55-31

प्रतिगृह्य च तामाज्ञां तव पुत्रस्य पार्थिवाः ।
भीमं प्रच्छादयामासुः शरवर्षैः समन्ततः ॥ ८-५५-३१॥
pratigṛhya ca tāmājñāṃ tava putrasya pārthivāḥ |
bhīmaṃ pracchādayāmāsuḥ śaravarṣaiḥ samantataḥ || 8-55-31||

MHB 8-55-32

गजाश्च बहुला राजन्नराश्च जयगृद्धिनः ।
रथा हयाश्च राजेन्द्र परिवव्रुर्वृकोदरम् ॥ ८-५५-३२॥
gajāśca bahulā rājannarāśca jayagṛddhinaḥ |
rathā hayāśca rājendra parivavrurvṛkodaram || 8-55-32||

MHB 8-55-33

स तैः परिवृतः शूरैः शूरो राजन्समन्ततः ।
शुशुभे भरतश्रेष्ठ नक्षत्रैरिव चन्द्रमाः ॥ ८-५५-३३॥
sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ śūro rājansamantataḥ |
śuśubhe bharataśreṣṭha nakṣatrairiva candramāḥ || 8-55-33||

MHB 8-55-34

स रराज तथा संख्ये दर्शनीयो नरोत्तमः ।
निर्विशेषं महाराज यथा हि विजयस्तथा ॥ ८-५५-३४॥
sa rarāja tathā saṃkhye darśanīyo narottamaḥ |
nirviśeṣaṃ mahārāja yathā hi vijayastathā || 8-55-34||

MHB 8-55-35

तत्र ते पार्थिवाः सर्वे शरवृष्टीः समासृजन् ।
क्रोधरक्तेक्षणाः क्रूरा हन्तुकामा वृकोदरम् ॥ ८-५५-३५॥
tatra te pārthivāḥ sarve śaravṛṣṭīḥ samāsṛjan |
krodharaktekṣaṇāḥ krūrā hantukāmā vṛkodaram || 8-55-35||

MHB 8-55-36

स विदार्य महासेनां शरैः संनतपर्वभिः ।
निश्चक्राम रणाद्भीमो मत्स्यो जालादिवाम्भसि ॥ ८-५५-३६॥
sa vidārya mahāsenāṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
niścakrāma raṇādbhīmo matsyo jālādivāmbhasi || 8-55-36||

MHB 8-55-37

हत्वा दश सहस्राणि गजानामनिवर्तिनाम् ।
नृणां शतसहस्रे द्वे द्वे शते चैव भारत ॥ ८-५५-३७॥
hatvā daśa sahasrāṇi gajānāmanivartinām |
nṛṇāṃ śatasahasre dve dve śate caiva bhārata || 8-55-37||

MHB 8-55-38

पञ्च चाश्वसहस्राणि रथानां शतमेव च ।
हत्वा प्रास्यन्दयद्भीमो नदीं शोणितकर्दमाम् ॥ ८-५५-३८॥
pañca cāśvasahasrāṇi rathānāṃ śatameva ca |
hatvā prāsyandayadbhīmo nadīṃ śoṇitakardamām || 8-55-38||

MHB 8-55-39

शोणितोदां रथावर्तां हस्तिग्राहसमाकुलाम् ।
नरमीनामश्वनक्रां केशशैवलशाद्वलाम् ॥ ८-५५-३९॥
śoṇitodāṃ rathāvartāṃ hastigrāhasamākulām |
naramīnāmaśvanakrāṃ keśaśaivalaśādvalām || 8-55-39||

MHB 8-55-40

संछिन्नभुजनागेन्द्रां बहुरत्नापहारिणीम् ।
ऊरुग्राहां मज्जपङ्कां शीर्षोपलसमाकुलाम् ॥ ८-५५-४०॥
saṃchinnabhujanāgendrāṃ bahuratnāpahāriṇīm |
ūrugrāhāṃ majjapaṅkāṃ śīrṣopalasamākulām || 8-55-40||

MHB 8-55-41

धनुष्काशां शरावापां गदापरिघकेतनाम् ।
योधव्रातवतीं संख्ये वहन्तीं यमसादनम् ॥ ८-५५-४१॥
dhanuṣkāśāṃ śarāvāpāṃ gadāparighaketanām |
yodhavrātavatīṃ saṃkhye vahantīṃ yamasādanam || 8-55-41||

MHB 8-55-42

क्षणेन पुरुषव्याघ्रः प्रावर्तयत निम्नगाम् ।
यथा वैतरणीमुग्रां दुस्तरामकृतात्मभिः ॥ ८-५५-४२॥
kṣaṇena puruṣavyāghraḥ prāvartayata nimnagām |
yathā vaitaraṇīmugrāṃ dustarāmakṛtātmabhiḥ || 8-55-42||

MHB 8-55-43

यतो यतः पाण्डवेयः प्रवृत्तो रथसत्तमः ।
ततस्ततोऽपातयत योधाञ्शतसहस्रशः ॥ ८-५५-४३॥
yato yataḥ pāṇḍaveyaḥ pravṛtto rathasattamaḥ |
tatastato'pātayata yodhāñśatasahasraśaḥ || 8-55-43||

MHB 8-55-44

एवं दृष्ट्वा कृतं कर्म भीमसेनेन संयुगे ।
दुर्योधनो महाराज शकुनिं वाक्यमब्रवीत् ॥ ८-५५-४४॥
evaṃ dṛṣṭvā kṛtaṃ karma bhīmasenena saṃyuge |
duryodhano mahārāja śakuniṃ vākyamabravīt || 8-55-44||

MHB 8-55-45

जय मातुल संग्रामे भीमसेनं महाबलम् ।
अस्मिञ्जिते जितं मन्ये पाण्डवेयं महाबलम् ॥ ८-५५-४५॥
jaya mātula saṃgrāme bhīmasenaṃ mahābalam |
asmiñjite jitaṃ manye pāṇḍaveyaṃ mahābalam || 8-55-45||

MHB 8-55-46

ततः प्रायान्महाराज सौबलेयः प्रतापवान् ।
रणाय महते युक्तो भ्रातृभिः परिवारितः ॥ ८-५५-४६॥
tataḥ prāyānmahārāja saubaleyaḥ pratāpavān |
raṇāya mahate yukto bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ || 8-55-46||

MHB 8-55-47

स समासाद्य संग्रामे भीमं भीमपराक्रमम् ।
वारयामास तं वीरो वेलेव मकरालयम् ।
स न्यवर्तत तं भीमो वार्यमाणः शितैः शरैः ॥ ८-५५-४७॥
sa samāsādya saṃgrāme bhīmaṃ bhīmaparākramam |
vārayāmāsa taṃ vīro veleva makarālayam |
sa nyavartata taṃ bhīmo vāryamāṇaḥ śitaiḥ śaraiḥ || 8-55-47||

MHB 8-55-48

शकुनिस्तस्य राजेन्द्र वामे पार्श्वे स्तनान्तरे ।
प्रेषयामास नाराचान्रुक्मपुङ्खाञ्शिलाशितान् ॥ ८-५५-४८॥
śakunistasya rājendra vāme pārśve stanāntare |
preṣayāmāsa nārācānrukmapuṅkhāñśilāśitān || 8-55-48||

MHB 8-55-49

वर्म भित्त्वा तु सौवर्णं बाणास्तस्य महात्मनः ।
न्यमज्जन्त महाराज कङ्कबर्हिणवाससः ॥ ८-५५-४९॥
varma bhittvā tu sauvarṇaṃ bāṇāstasya mahātmanaḥ |
nyamajjanta mahārāja kaṅkabarhiṇavāsasaḥ || 8-55-49||

MHB 8-55-50

सोऽतिविद्धो रणे भीमः शरं हेमविभूषितम् ।
प्रेषयामास सहसा सौबलं प्रति भारत ॥ ८-५५-५०॥
so'tividdho raṇe bhīmaḥ śaraṃ hemavibhūṣitam |
preṣayāmāsa sahasā saubalaṃ prati bhārata || 8-55-50||

MHB 8-55-51

तमायान्तं शरं घोरं शकुनिः शत्रुतापनः ।
चिच्छेद शतधा राजन्कृतहस्तो महाबलः ॥ ८-५५-५१॥
tamāyāntaṃ śaraṃ ghoraṃ śakuniḥ śatrutāpanaḥ |
ciccheda śatadhā rājankṛtahasto mahābalaḥ || 8-55-51||

MHB 8-55-52

तस्मिन्निपतिते भूमौ भीमः क्रुद्धो विशां पते ।
धनुश्चिच्छेद भल्लेन सौबलस्य हसन्निव ॥ ८-५५-५२॥
tasminnipatite bhūmau bhīmaḥ kruddho viśāṃ pate |
dhanuściccheda bhallena saubalasya hasanniva || 8-55-52||

MHB 8-55-53

तदपास्य धनुश्छिन्नं सौबलेयः प्रतापवान् ।
अन्यदादत्त वेगेन धनुर्भल्लांश्च षोडश ॥ ८-५५-५३॥
tadapāsya dhanuśchinnaṃ saubaleyaḥ pratāpavān |
anyadādatta vegena dhanurbhallāṃśca ṣoḍaśa || 8-55-53||

MHB 8-55-54

तैस्तस्य तु महाराज भल्लैः संनतपर्वभिः ।
चतुर्भिः सारथिं ह्यार्च्छद्भीमं पञ्चभिरेव च ॥ ८-५५-५४॥
taistasya tu mahārāja bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ |
caturbhiḥ sārathiṃ hyārcchadbhīmaṃ pañcabhireva ca || 8-55-54||

MHB 8-55-55

ध्वजमेकेन चिच्छेद छत्रं द्वाभ्यां विशां पते ।
चतुर्भिश्चतुरो वाहान्विव्याध सुबलात्मजः ॥ ८-५५-५५॥
dhvajamekena ciccheda chatraṃ dvābhyāṃ viśāṃ pate |
caturbhiścaturo vāhānvivyādha subalātmajaḥ || 8-55-55||

MHB 8-55-56

ततः क्रुद्धो महाराज भीमसेनः प्रतापवान् ।
शक्तिं चिक्षेप समरे रुक्मदण्डामयस्मयीम् ॥ ८-५५-५६॥
tataḥ kruddho mahārāja bhīmasenaḥ pratāpavān |
śaktiṃ cikṣepa samare rukmadaṇḍāmayasmayīm || 8-55-56||

MHB 8-55-57

सा भीमभुजनिर्मुक्ता नागजिह्वेव चञ्चला ।
निपपात रथे तूर्णं सौबलस्य महात्मनः ॥ ८-५५-५७॥
sā bhīmabhujanirmuktā nāgajihveva cañcalā |
nipapāta rathe tūrṇaṃ saubalasya mahātmanaḥ || 8-55-57||

MHB 8-55-58

ततस्तामेव संगृह्य शक्तिं कनकभूषणाम् ।
भीमसेनाय चिक्षेप क्रुद्धरूपो विशां पते ॥ ८-५५-५८॥
tatastāmeva saṃgṛhya śaktiṃ kanakabhūṣaṇām |
bhīmasenāya cikṣepa kruddharūpo viśāṃ pate || 8-55-58||

MHB 8-55-59

सा निर्भिद्य भुजं सव्यं पाण्डवस्य महात्मनः ।
पपात च ततो भूमौ यथा विद्युन्नभश्च्युता ॥ ८-५५-५९॥
sā nirbhidya bhujaṃ savyaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ |
papāta ca tato bhūmau yathā vidyunnabhaścyutā || 8-55-59||

MHB 8-55-60

अथोत्क्रुष्टं महाराज धार्तराष्ट्रैः समन्ततः ।
न तु तं ममृषे भीमः सिंहनादं तरस्विनाम् ॥ ८-५५-६०॥
athotkruṣṭaṃ mahārāja dhārtarāṣṭraiḥ samantataḥ |
na tu taṃ mamṛṣe bhīmaḥ siṃhanādaṃ tarasvinām || 8-55-60||

MHB 8-55-61

स संगृह्य धनुः सज्यं त्वरमाणो महारथः ।
मुहूर्तादिव राजेन्द्र छादयामास सायकैः ।
सौबलस्य बलं संख्ये त्यक्त्वात्मानं महाबलः ॥ ८-५५-६१॥
sa saṃgṛhya dhanuḥ sajyaṃ tvaramāṇo mahārathaḥ |
muhūrtādiva rājendra chādayāmāsa sāyakaiḥ |
saubalasya balaṃ saṃkhye tyaktvātmānaṃ mahābalaḥ || 8-55-61||

MHB 8-55-62

तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सूतं चैव विशां पते ।
ध्वजं चिच्छेद भल्लेन त्वरमाणः पराक्रमी ॥ ८-५५-६२॥
tasyāśvāṃścaturo hatvā sūtaṃ caiva viśāṃ pate |
dhvajaṃ ciccheda bhallena tvaramāṇaḥ parākramī || 8-55-62||

MHB 8-55-63

हताश्वं रथमुत्सृज्य त्वरमाणो नरोत्तमः ।
तस्थौ विस्फारयंश्चापं क्रोधरक्तेक्षणः श्वसन् ।
शरैश्च बहुधा राजन्भीममार्च्छत्समन्ततः ॥ ८-५५-६३॥
hatāśvaṃ rathamutsṛjya tvaramāṇo narottamaḥ |
tasthau visphārayaṃścāpaṃ krodharaktekṣaṇaḥ śvasan |
śaraiśca bahudhā rājanbhīmamārcchatsamantataḥ || 8-55-63||

MHB 8-55-64

प्रतिहत्य तु वेगेन भीमसेनः प्रतापवान् ।
धनुश्चिच्छेद संक्रुद्धो विव्याध च शितैः शरैः ॥ ८-५५-६४॥
pratihatya tu vegena bhīmasenaḥ pratāpavān |
dhanuściccheda saṃkruddho vivyādha ca śitaiḥ śaraiḥ || 8-55-64||

MHB 8-55-65

सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुकर्शनः ।
निपपात ततो भूमौ किंचित्प्राणो नराधिप ॥ ८-५५-६५॥
so'tividdho balavatā śatruṇā śatrukarśanaḥ |
nipapāta tato bhūmau kiṃcitprāṇo narādhipa || 8-55-65||

MHB 8-55-66

ततस्तं विह्वलं ज्ञात्वा पुत्रस्तव विशां पते ।
अपोवाह रथेनाजौ भीमसेनस्य पश्यतः ॥ ८-५५-६६॥
tatastaṃ vihvalaṃ jñātvā putrastava viśāṃ pate |
apovāha rathenājau bhīmasenasya paśyataḥ || 8-55-66||

MHB 8-55-67

रथस्थे तु नरव्याघ्रे धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखाः ।
प्रदुद्रुवुर्दिशो भीता भीमाज्जाते महाभये ॥ ८-५५-६७॥
rathasthe tu naravyāghre dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukhāḥ |
pradudruvurdiśo bhītā bhīmājjāte mahābhaye || 8-55-67||

MHB 8-55-68

सौबले निर्जिते राजन्भीमसेनेन धन्विना ।
भयेन महता भग्नः पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
अपायाज्जवनैरश्वैः सापेक्षो मातुलं प्रति ॥ ८-५५-६८॥
saubale nirjite rājanbhīmasenena dhanvinā |
bhayena mahatā bhagnaḥ putro duryodhanastava |
apāyājjavanairaśvaiḥ sāpekṣo mātulaṃ prati || 8-55-68||

MHB 8-55-69

पराङ्मुखं तु राजानं दृष्ट्वा सैन्यानि भारत ।
विप्रजग्मुः समुत्सृज्य द्वैरथानि समन्ततः ॥ ८-५५-६९॥
parāṅmukhaṃ tu rājānaṃ dṛṣṭvā sainyāni bhārata |
viprajagmuḥ samutsṛjya dvairathāni samantataḥ || 8-55-69||

MHB 8-55-70

तान्दृष्ट्वातिरथान्सर्वान्धार्तराष्ट्रान्पराङ्मुखान् ।
जवेनाभ्यपतद्भीमः किरञ्शरशतान्बहून् ॥ ८-५५-७०॥
tāndṛṣṭvātirathānsarvāndhārtarāṣṭrānparāṅmukhān |
javenābhyapatadbhīmaḥ kirañśaraśatānbahūn || 8-55-70||

MHB 8-55-71

ते वध्यमाना भीमेन धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखाः ।
कर्णमासाद्य समरे स्थिता राजन्समन्ततः ।
स हि तेषां महावीर्यो द्वीपोऽभूत्सुमहाबलः ॥ ८-५५-७१॥
te vadhyamānā bhīmena dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukhāḥ |
karṇamāsādya samare sthitā rājansamantataḥ |
sa hi teṣāṃ mahāvīryo dvīpo'bhūtsumahābalaḥ || 8-55-71||

MHB 8-55-72

भिन्ननौका यथा राजन्द्वीपमासाद्य निर्वृताः ।
भवन्ति पुरुषव्याघ्र नाविकाः कालपर्यये ॥ ८-५५-७२॥
bhinnanaukā yathā rājandvīpamāsādya nirvṛtāḥ |
bhavanti puruṣavyāghra nāvikāḥ kālaparyaye || 8-55-72||

MHB 8-55-73

तथा कर्णं समासाद्य तावका भरतर्षभ ।
समाश्वस्ताः स्थिता राजन्संप्रहृष्टाः परस्परम् ।
समाजग्मुश्च युद्धाय मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥ ८-५५-७३॥
tathā karṇaṃ samāsādya tāvakā bharatarṣabha |
samāśvastāḥ sthitā rājansaṃprahṛṣṭāḥ parasparam |
samājagmuśca yuddhāya mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam || 8-55-73||

Adhyaya: 56/69 (58)

MHB 8-56-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
ततो भग्नेषु सैन्येषु भीमसेनेन संयुगे ।
दुर्योधनोऽब्रवीत्किं नु सौबलो वापि संजय ॥ ८-५६-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
tato bhagneṣu sainyeṣu bhīmasenena saṃyuge |
duryodhano'bravītkiṃ nu saubalo vāpi saṃjaya || 8-56-1||

MHB 8-56-2

कर्णो वा जयतां श्रेष्ठो योधा वा मामका युधि ।
कृपो वा कृतवर्मा च द्रौणिर्दुःशासनोऽपि वा ॥ ८-५६-२॥
karṇo vā jayatāṃ śreṣṭho yodhā vā māmakā yudhi |
kṛpo vā kṛtavarmā ca drauṇirduḥśāsano'pi vā || 8-56-2||

MHB 8-56-3

अत्यद्भुतमिदं मन्ये पाण्डवेयस्य विक्रमम् ।
यथाप्रतिज्ञं योधानां राधेयः कृतवानपि ॥ ८-५६-३॥
atyadbhutamidaṃ manye pāṇḍaveyasya vikramam |
yathāpratijñaṃ yodhānāṃ rādheyaḥ kṛtavānapi || 8-56-3||

MHB 8-56-4

कुरूणामपि सर्वेषां कर्णः शत्रुनिषूदनः ।
शर्म वर्म प्रतिष्ठा च जीविताशा च संजय ॥ ८-५६-४॥
kurūṇāmapi sarveṣāṃ karṇaḥ śatruniṣūdanaḥ |
śarma varma pratiṣṭhā ca jīvitāśā ca saṃjaya || 8-56-4||

MHB 8-56-5

तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा कौन्तेयेनामितौजसा ।
राधेयानामधिरथः कर्णः किमकरोद्युधि ॥ ८-५६-५॥
tatprabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā kaunteyenāmitaujasā |
rādheyānāmadhirathaḥ karṇaḥ kimakarodyudhi || 8-56-5||

MHB 8-56-6

पुत्रा वा मम दुर्धर्षा राजानो वा महारथाः ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व कुशलो ह्यसि संजय ॥ ८-५६-६॥
putrā vā mama durdharṣā rājāno vā mahārathāḥ |
etanme sarvamācakṣva kuśalo hyasi saṃjaya || 8-56-6||

MHB 8-56-7

संजय उवाच ।
अपराह्णे महाराज सूतपुत्रः प्रतापवान् ।
जघान सोमकान्सर्वान्भीमसेनस्य पश्यतः ।
भीमोऽप्यतिबलः सैन्यं धार्तराष्ट्रं व्यपोथयत् ॥ ८-५६-७॥
saṃjaya uvāca |
aparāhṇe mahārāja sūtaputraḥ pratāpavān |
jaghāna somakānsarvānbhīmasenasya paśyataḥ |
bhīmo'pyatibalaḥ sainyaṃ dhārtarāṣṭraṃ vyapothayat || 8-56-7||

MHB 8-56-8

द्राव्यमाणं बलं दृष्ट्वा भीमसेनेन धीमता ।
यन्तारमब्रवीत्कर्णः पाञ्चालानेव मा वह ॥ ८-५६-८॥
drāvyamāṇaṃ balaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena dhīmatā |
yantāramabravītkarṇaḥ pāñcālāneva mā vaha || 8-56-8||

MHB 8-56-9

मद्रराजस्ततः शल्यः श्वेतानश्वान्महाजवान् ।
प्राहिणोच्चेदिपाञ्चालान्करूषांश्च महाबलः ॥ ८-५६-९॥
madrarājastataḥ śalyaḥ śvetānaśvānmahājavān |
prāhiṇoccedipāñcālānkarūṣāṃśca mahābalaḥ || 8-56-9||

MHB 8-56-10

प्रविश्य च स तां सेनां शल्यः परबलार्दनः ।
न्ययच्छत्तुरगान्हृष्टो यत्र यत्रैच्छदग्रणीः ॥ ८-५६-१०॥
praviśya ca sa tāṃ senāṃ śalyaḥ parabalārdanaḥ |
nyayacchatturagānhṛṣṭo yatra yatraicchadagraṇīḥ || 8-56-10||

MHB 8-56-11

तं रथं मेघसंकाशं वैयाघ्रपरिवारणम् ।
संदृश्य पाण्डुपाञ्चालास्त्रस्ता आसन्विशां पते ॥ ८-५६-११॥
taṃ rathaṃ meghasaṃkāśaṃ vaiyāghraparivāraṇam |
saṃdṛśya pāṇḍupāñcālāstrastā āsanviśāṃ pate || 8-56-11||

MHB 8-56-12

ततो रथस्य निनदः प्रादुरासीन्महारणे ।
पर्जन्यसमनिर्घोषः पर्वतस्येव दीर्यतः ॥ ८-५६-१२॥
tato rathasya ninadaḥ prādurāsīnmahāraṇe |
parjanyasamanirghoṣaḥ parvatasyeva dīryataḥ || 8-56-12||

MHB 8-56-13

ततः शरशतैस्तीक्ष्णैः कर्णोऽप्याकर्णनिःसृतैः ।
जघान पाण्डवबलं शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ८-५६-१३॥
tataḥ śaraśataistīkṣṇaiḥ karṇo'pyākarṇaniḥsṛtaiḥ |
jaghāna pāṇḍavabalaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ || 8-56-13||

MHB 8-56-14

तं तथा समरे कर्म कुर्वाणमतिमानुषम् ।
परिवव्रुर्महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः ॥ ८-५६-१४॥
taṃ tathā samare karma kurvāṇamatimānuṣam |
parivavrurmaheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ || 8-56-14||

MHB 8-56-15

तं शिखण्डी च भीमश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
नकुलः सहदेवश्च द्रौपदेयाः ससात्यकाः ।
परिवव्रुर्जिघांसन्तो राधेयं शरवृष्टिभिः ॥ ८-५६-१५॥
taṃ śikhaṇḍī ca bhīmaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
nakulaḥ sahadevaśca draupadeyāḥ sasātyakāḥ |
parivavrurjighāṃsanto rādheyaṃ śaravṛṣṭibhiḥ || 8-56-15||

MHB 8-56-16

सात्यकिस्तु ततः कर्णं विंशत्या निशितैः शरैः ।
अताडयद्रणे शूरो जत्रुदेशे नरोत्तमः ॥ ८-५६-१६॥
sātyakistu tataḥ karṇaṃ viṃśatyā niśitaiḥ śaraiḥ |
atāḍayadraṇe śūro jatrudeśe narottamaḥ || 8-56-16||

MHB 8-56-17

शिखण्डी पञ्चविंशत्या धृष्टद्युम्नश्च पञ्चभिः ।
द्रौपदेयाश्चतुःषष्ट्या सहदेवश्च सप्तभिः ।
नकुलश्च शतेनाजौ कर्णं विव्याध सायकैः ॥ ८-५६-१७॥
śikhaṇḍī pañcaviṃśatyā dhṛṣṭadyumnaśca pañcabhiḥ |
draupadeyāścatuḥṣaṣṭyā sahadevaśca saptabhiḥ |
nakulaśca śatenājau karṇaṃ vivyādha sāyakaiḥ || 8-56-17||

MHB 8-56-18

भीमसेनस्तु राधेयं नवत्या नतपर्वणाम् ।
विव्याध समरे क्रुद्धो जत्रुदेशे महाबलः ॥ ८-५६-१८॥
bhīmasenastu rādheyaṃ navatyā nataparvaṇām |
vivyādha samare kruddho jatrudeśe mahābalaḥ || 8-56-18||

MHB 8-56-19

ततः प्रहस्याधिरथिर्विक्षिपन्धनुरुत्तमम् ।
मुमोच निशितान्बाणान्पीडयन्सुमहाबलः ।
तान्प्रत्यविध्यद्राधेयः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः ॥ ८-५६-१९॥
tataḥ prahasyādhirathirvikṣipandhanuruttamam |
mumoca niśitānbāṇānpīḍayansumahābalaḥ |
tānpratyavidhyadrādheyaḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ || 8-56-19||

MHB 8-56-20

सात्यकेस्तु धनुश्छित्त्वा ध्वजं च पुरुषर्षभः ।
अथैनं नवभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे ॥ ८-५६-२०॥
sātyakestu dhanuśchittvā dhvajaṃ ca puruṣarṣabhaḥ |
athainaṃ navabhirbāṇairājaghāna stanāntare || 8-56-20||

MHB 8-56-21

भीमसेनस्तु तं क्रुद्धो विव्याध त्रिंशता शरैः ।
सारथिं च त्रिभिर्बाणैराजघान परंतपः ॥ ८-५६-२१॥
bhīmasenastu taṃ kruddho vivyādha triṃśatā śaraiḥ |
sārathiṃ ca tribhirbāṇairājaghāna paraṃtapaḥ || 8-56-21||

MHB 8-56-22

विरथान्द्रौपदेयांश्च चकार पुरुषर्षभः ।
अक्ष्णोर्निमेषमात्रेण तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ८-५६-२२॥
virathāndraupadeyāṃśca cakāra puruṣarṣabhaḥ |
akṣṇornimeṣamātreṇa tadadbhutamivābhavat || 8-56-22||

MHB 8-56-23

विमुखीकृत्य तान्सर्वाञ्शरैः संनतपर्वभिः ।
पाञ्चालानहनच्छूरश्चेदीनां च महारथान् ॥ ८-५६-२३॥
vimukhīkṛtya tānsarvāñśaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
pāñcālānahanacchūraścedīnāṃ ca mahārathān || 8-56-23||

MHB 8-56-24

ते वध्यमानाः समरे चेदिमत्स्या विशां पते ।
कर्णमेकमभिद्रुत्य शरसंघैः समार्दयन् ।
ताञ्जघान शितैर्बाणैः सूतपुत्रो महारथः ॥ ८-५६-२४॥
te vadhyamānāḥ samare cedimatsyā viśāṃ pate |
karṇamekamabhidrutya śarasaṃghaiḥ samārdayan |
tāñjaghāna śitairbāṇaiḥ sūtaputro mahārathaḥ || 8-56-24||

MHB 8-56-25

एतदत्यद्भुतं कर्णे दृष्टवानस्मि भारत ।
यदेकः समरे शूरान्सूतपुत्रः प्रतापवान् ॥ ८-५६-२५॥
etadatyadbhutaṃ karṇe dṛṣṭavānasmi bhārata |
yadekaḥ samare śūrānsūtaputraḥ pratāpavān || 8-56-25||

MHB 8-56-26

यतमानान्परं शक्त्यायोधयत्तांश्च धन्विनः ।
पाण्डवेयान्महाराज शरैर्वारितवान्रणे ॥ ८-५६-२६॥
yatamānānparaṃ śaktyāyodhayattāṃśca dhanvinaḥ |
pāṇḍaveyānmahārāja śarairvāritavānraṇe || 8-56-26||

MHB 8-56-27

तत्र भारत कर्णस्य लाघवेन महात्मनः ।
तुतुषुर्देवताः सर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ ८-५६-२७॥
tatra bhārata karṇasya lāghavena mahātmanaḥ |
tutuṣurdevatāḥ sarvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ || 8-56-27||

MHB 8-56-28

अपूजयन्महेष्वासा धार्तराष्ट्रा नरोत्तमम् ।
कर्णं रथवरश्रेष्ठं श्रेष्ठं सर्वधनुष्मताम् ॥ ८-५६-२८॥
apūjayanmaheṣvāsā dhārtarāṣṭrā narottamam |
karṇaṃ rathavaraśreṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ sarvadhanuṣmatām || 8-56-28||

MHB 8-56-29

ततः कर्णो महाराज ददाह रिपुवाहिनीम् ।
कक्षमिद्धो यथा वह्निर्निदाघे ज्वलितो महान् ॥ ८-५६-२९॥
tataḥ karṇo mahārāja dadāha ripuvāhinīm |
kakṣamiddho yathā vahnirnidāghe jvalito mahān || 8-56-29||

MHB 8-56-30

ते वध्यमानाः कर्णेन पाण्डवेयास्ततस्ततः ।
प्राद्रवन्त रणे भीताः कर्णं दृष्ट्वा महाबलम् ॥ ८-५६-३०॥
te vadhyamānāḥ karṇena pāṇḍaveyāstatastataḥ |
prādravanta raṇe bhītāḥ karṇaṃ dṛṣṭvā mahābalam || 8-56-30||

MHB 8-56-31

तत्राक्रन्दो महानासीत्पाञ्चालानां महारणे ।
वध्यतां सायकैस्तीक्ष्णैः कर्णचापवरच्युतैः ॥ ८-५६-३१॥
tatrākrando mahānāsītpāñcālānāṃ mahāraṇe |
vadhyatāṃ sāyakaistīkṣṇaiḥ karṇacāpavaracyutaiḥ || 8-56-31||

MHB 8-56-32

तेन शब्देन वित्रस्ता पाण्डवानां महाचमूः ।
कर्णमेकं रणे योधं मेनिरे तत्र शात्रवाः ॥ ८-५६-३२॥
tena śabdena vitrastā pāṇḍavānāṃ mahācamūḥ |
karṇamekaṃ raṇe yodhaṃ menire tatra śātravāḥ || 8-56-32||

MHB 8-56-33

तत्राद्भुतं परं चक्रे राधेयः शत्रुकर्शनः ।
यदेकं पाण्डवाः सर्वे न शेकुरभिवीक्षितुम् ॥ ८-५६-३३॥
tatrādbhutaṃ paraṃ cakre rādheyaḥ śatrukarśanaḥ |
yadekaṃ pāṇḍavāḥ sarve na śekurabhivīkṣitum || 8-56-33||

MHB 8-56-34

यथौघः पर्वतश्रेष्ठमासाद्याभिप्रदीर्यते ।
तथा तत्पाण्डवं सैन्यं कर्णमासाद्य दीर्यते ॥ ८-५६-३४॥
yathaughaḥ parvataśreṣṭhamāsādyābhipradīryate |
tathā tatpāṇḍavaṃ sainyaṃ karṇamāsādya dīryate || 8-56-34||

MHB 8-56-35

कर्णोऽपि समरे राजन्विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ।
दहंस्तस्थौ महाबाहुः पाण्डवानां महाचमूम् ॥ ८-५६-३५॥
karṇo'pi samare rājanvidhūmo'gniriva jvalan |
dahaṃstasthau mahābāhuḥ pāṇḍavānāṃ mahācamūm || 8-56-35||

MHB 8-56-36

शिरांसि च महाराज कर्णांश्चञ्चलकुण्डलान् ।
बाहूंश्च वीरो वीराणां चिच्छेद लघु चेषुभिः ॥ ८-५६-३६॥
śirāṃsi ca mahārāja karṇāṃścañcalakuṇḍalān |
bāhūṃśca vīro vīrāṇāṃ ciccheda laghu ceṣubhiḥ || 8-56-36||

MHB 8-56-37

हस्तिदन्तान्त्सरून्खड्गान्ध्वजाञ्शक्तीर्हयान्गजान् ।
रथांश्च विविधान्राजन्पताका व्यजनानि च ॥ ८-५६-३७॥
hastidantāntsarūnkhaḍgāndhvajāñśaktīrhayāngajān |
rathāṃśca vividhānrājanpatākā vyajanāni ca || 8-56-37||

MHB 8-56-38

अक्षेषायुगयोक्त्राणि चक्राणि विविधानि च ।
चिच्छेद शतधा कर्णो योधव्रतमनुष्ठितः ॥ ८-५६-३८॥
akṣeṣāyugayoktrāṇi cakrāṇi vividhāni ca |
ciccheda śatadhā karṇo yodhavratamanuṣṭhitaḥ || 8-56-38||

MHB 8-56-39

तत्र भारत कर्णेन निहतैर्गजवाजिभिः ।
अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा ॥ ८-५६-३९॥
tatra bhārata karṇena nihatairgajavājibhiḥ |
agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā || 8-56-39||

MHB 8-56-40

विषमं च समं चैव हतैरश्वपदातिभिः ।
रथैश्च कुञ्जरैश्चैव न प्राज्ञायत किंचन ॥ ८-५६-४०॥
viṣamaṃ ca samaṃ caiva hatairaśvapadātibhiḥ |
rathaiśca kuñjaraiścaiva na prājñāyata kiṃcana || 8-56-40||

MHB 8-56-41

नापि स्वे न परे योधाः प्राज्ञायन्त परस्परम् ।
घोरे शरान्धकारे तु कर्णास्त्रे च विजृम्भिते ॥ ८-५६-४१॥
nāpi sve na pare yodhāḥ prājñāyanta parasparam |
ghore śarāndhakāre tu karṇāstre ca vijṛmbhite || 8-56-41||

MHB 8-56-42

राधेयचापनिर्मुक्तैः शरैः काञ्चनभूषितैः ।
संछादिता महाराज यतमाना महारथाः ॥ ८-५६-४२॥
rādheyacāpanirmuktaiḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ |
saṃchāditā mahārāja yatamānā mahārathāḥ || 8-56-42||

MHB 8-56-43

ते पाण्डवेयाः समरे कर्णेन स्म पुनः पुनः ।
अभज्यन्त महाराज यतमाना महारथाः ॥ ८-५६-४३॥
te pāṇḍaveyāḥ samare karṇena sma punaḥ punaḥ |
abhajyanta mahārāja yatamānā mahārathāḥ || 8-56-43||

MHB 8-56-44

मृगसंघान्यथा क्रुद्धः सिंहो द्रावयते वने ।
कर्णस्तु समरे योधांस्तत्र तत्र महायशाः ।
कालयामास तत्सैन्यं यथा पशुगणान्वृकः ॥ ८-५६-४४॥
mṛgasaṃghānyathā kruddhaḥ siṃho drāvayate vane |
karṇastu samare yodhāṃstatra tatra mahāyaśāḥ |
kālayāmāsa tatsainyaṃ yathā paśugaṇānvṛkaḥ || 8-56-44||

MHB 8-56-45

दृष्ट्वा तु पाण्डवीं सेनां धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखीम् ।
अभिजग्मुर्महेष्वासा रुवन्तो भैरवान्रवान् ॥ ८-५६-४५॥
dṛṣṭvā tu pāṇḍavīṃ senāṃ dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukhīm |
abhijagmurmaheṣvāsā ruvanto bhairavānravān || 8-56-45||

MHB 8-56-46

दुर्योधनो हि राजेन्द्र मुदा परमया युतः ।
वादयामास संहृष्टो नानावाद्यानि सर्वशः ॥ ८-५६-४६॥
duryodhano hi rājendra mudā paramayā yutaḥ |
vādayāmāsa saṃhṛṣṭo nānāvādyāni sarvaśaḥ || 8-56-46||

MHB 8-56-47

पाञ्चालापि महेष्वासा भग्ना भग्ना नरोत्तमाः ।
न्यवर्तन्त यथा शूरा मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥ ८-५६-४७॥
pāñcālāpi maheṣvāsā bhagnā bhagnā narottamāḥ |
nyavartanta yathā śūrā mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam || 8-56-47||

MHB 8-56-48

तान्निवृत्तान्रणे शूरान्राधेयः शत्रुतापनः ।
अनेकशो महाराज बभञ्ज पुरुषर्षभः ॥ ८-५६-४८॥
tānnivṛttānraṇe śūrānrādheyaḥ śatrutāpanaḥ |
anekaśo mahārāja babhañja puruṣarṣabhaḥ || 8-56-48||

MHB 8-56-49

तत्र भारत कर्णेन पाञ्चाला विंशती रथाः ।
निहताः सादयः क्रोधाच्चेदयश्च परःशताः ॥ ८-५६-४९॥
tatra bhārata karṇena pāñcālā viṃśatī rathāḥ |
nihatāḥ sādayaḥ krodhāccedayaśca paraḥśatāḥ || 8-56-49||

MHB 8-56-50

कृत्वा शून्यान्रथोपस्थान्वाजिपृष्ठांश्च भारत ।
निर्मनुष्यान्गजस्कन्धान्पादातांश्चैव विद्रुतान् ॥ ८-५६-५०॥
kṛtvā śūnyānrathopasthānvājipṛṣṭhāṃśca bhārata |
nirmanuṣyāngajaskandhānpādātāṃścaiva vidrutān || 8-56-50||

MHB 8-56-51

आदित्य इव मध्याह्ने दुर्निरीक्ष्यः परंतपः ।
कालान्तकवपुः क्रूरः सूतपुत्रश्चचार ह ॥ ८-५६-५१॥
āditya iva madhyāhne durnirīkṣyaḥ paraṃtapaḥ |
kālāntakavapuḥ krūraḥ sūtaputraścacāra ha || 8-56-51||

MHB 8-56-52

एवमेतान्महाराज नरवाजिरथद्विपान् ।
हत्वा तस्थौ महेष्वासः कर्णोऽरिगणसूदनः ॥ ८-५६-५२॥
evametānmahārāja naravājirathadvipān |
hatvā tasthau maheṣvāsaḥ karṇo'rigaṇasūdanaḥ || 8-56-52||

MHB 8-56-53

यथा भूतगणान्हत्वा कालस्तिष्ठेन्महाबलः ।
तथा स सोमकान्हत्वा तस्थावेको महारथः ॥ ८-५६-५३॥
yathā bhūtagaṇānhatvā kālastiṣṭhenmahābalaḥ |
tathā sa somakānhatvā tasthāveko mahārathaḥ || 8-56-53||

MHB 8-56-54

तत्राद्भुतमपश्याम पाञ्चालानां पराक्रमम् ।
वध्यमानापि कर्णेन नाजहू रणमूर्धनि ॥ ८-५६-५४॥
tatrādbhutamapaśyāma pāñcālānāṃ parākramam |
vadhyamānāpi karṇena nājahū raṇamūrdhani || 8-56-54||

MHB 8-56-55

राजा दुःशासनश्चैव कृपः शारद्वतस्तथा ।
अश्वत्थामा कृतवर्मा शकुनिश्चापि सौबलः ।
न्यहनन्पाण्डवीं सेनां शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ८-५६-५५॥
rājā duḥśāsanaścaiva kṛpaḥ śāradvatastathā |
aśvatthāmā kṛtavarmā śakuniścāpi saubalaḥ |
nyahananpāṇḍavīṃ senāṃ śataśo'tha sahasraśaḥ || 8-56-55||

MHB 8-56-56

कर्णपुत्रौ च राजेन्द्र भ्रातरौ सत्यविक्रमौ ।
अनाशयेतां बलिनः पाञ्चालान्वै ततस्ततः ।
तत्र युद्धं तदा ह्यासीत्क्रूरं विशसनं महत् ॥ ८-५६-५६॥
karṇaputrau ca rājendra bhrātarau satyavikramau |
anāśayetāṃ balinaḥ pāñcālānvai tatastataḥ |
tatra yuddhaṃ tadā hyāsītkrūraṃ viśasanaṃ mahat || 8-56-56||

MHB 8-56-57

तथैव पाण्डवाः शूरा धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ ।
द्रौपदेयाश्च संक्रुद्धा अभ्यघ्नंस्तावकं बलम् ॥ ८-५६-५७॥
tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau |
draupadeyāśca saṃkruddhā abhyaghnaṃstāvakaṃ balam || 8-56-57||

MHB 8-56-58

एवमेष क्षयो वृत्तः पाण्डवानां ततस्ततः ।
तावकानामपि रणे भीमं प्राप्य महाबलम् ॥ ८-५६-५८॥
evameṣa kṣayo vṛttaḥ pāṇḍavānāṃ tatastataḥ |
tāvakānāmapi raṇe bhīmaṃ prāpya mahābalam || 8-56-58||

Adhyaya: 57/69 (69)

MHB 8-57-1

संजय उवाच ।
अर्जुनस्तु महाराज कृत्वा सैन्यं पृथग्विधम् ।
सूतपुत्रं सुसंरब्धं दृष्ट्वा चैव महारणे ॥ ८-५७-१॥
saṃjaya uvāca |
arjunastu mahārāja kṛtvā sainyaṃ pṛthagvidham |
sūtaputraṃ susaṃrabdhaṃ dṛṣṭvā caiva mahāraṇe || 8-57-1||

MHB 8-57-2

शोणितोदां महीं कृत्वा मांसमज्जास्थिवाहिनीम् ।
वासुदेवमिदं वाक्यमब्रवीत्पुरुषर्षभ ॥ ८-५७-२॥
śoṇitodāṃ mahīṃ kṛtvā māṃsamajjāsthivāhinīm |
vāsudevamidaṃ vākyamabravītpuruṣarṣabha || 8-57-2||

MHB 8-57-3

एष केतू रणे कृष्ण सूतपुत्रस्य दृश्यते ।
भीमसेनादयश्चैते योधयन्ति महारथान् ।
एते द्रवन्ति पाञ्चालाः कर्णात्त्रस्ता जनार्दन ॥ ८-५७-३॥
eṣa ketū raṇe kṛṣṇa sūtaputrasya dṛśyate |
bhīmasenādayaścaite yodhayanti mahārathān |
ete dravanti pāñcālāḥ karṇāttrastā janārdana || 8-57-3||

MHB 8-57-4

एष दुर्योधनो राजा श्वेतच्छत्रेण भास्वता ।
कर्णेन भग्नान्पाञ्चालान्द्रावयन्बहु शोभते ॥ ८-५७-४॥
eṣa duryodhano rājā śvetacchatreṇa bhāsvatā |
karṇena bhagnānpāñcālāndrāvayanbahu śobhate || 8-57-4||

MHB 8-57-5

कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्चैव महाबलः ।
एते रक्षन्ति राजानं सूतपुत्रेण रक्षिताः ।
अवध्यमानास्तेऽस्माभिर्घातयिष्यन्ति सोमकान् ॥ ८-५७-५॥
kṛpaśca kṛtavarmā ca drauṇiścaiva mahābalaḥ |
ete rakṣanti rājānaṃ sūtaputreṇa rakṣitāḥ |
avadhyamānāste'smābhirghātayiṣyanti somakān || 8-57-5||

MHB 8-57-6

एष शल्यो रथोपस्थे रश्मिसंचारकोविदः ।
सूतपुत्ररथं कृष्ण वाहयन्बहु शोभते ॥ ८-५७-६॥
eṣa śalyo rathopasthe raśmisaṃcārakovidaḥ |
sūtaputrarathaṃ kṛṣṇa vāhayanbahu śobhate || 8-57-6||

MHB 8-57-7

तत्र मे बुद्धिरुत्पन्ना वाहयात्र महारथम् ।
नाहत्वा समरे कर्णं निवर्तिष्ये कथंचन ॥ ८-५७-७॥
tatra me buddhirutpannā vāhayātra mahāratham |
nāhatvā samare karṇaṃ nivartiṣye kathaṃcana || 8-57-7||

MHB 8-57-8

राधेयोऽप्यन्यथा पार्थान्सृञ्जयांश्च महारथान् ।
निःशेषान्समरे कुर्यात्पश्यतोर्नौ जनार्दन ॥ ८-५७-८॥
rādheyo'pyanyathā pārthānsṛñjayāṃśca mahārathān |
niḥśeṣānsamare kuryātpaśyatornau janārdana || 8-57-8||

MHB 8-57-9

ततः प्रायाद्रथेनाशु केशवस्तव वाहिनीम् ।
कर्णं प्रति महेष्वासं द्वैरथे सव्यसाचिना ॥ ८-५७-९॥
tataḥ prāyādrathenāśu keśavastava vāhinīm |
karṇaṃ prati maheṣvāsaṃ dvairathe savyasācinā || 8-57-9||

MHB 8-57-10

प्रयातश्च महाबाहुः पाण्डवानुज्ञया हरिः ।
आश्वासयन्रथेनैव पाण्डुसैन्यानि सर्वशः ॥ ८-५७-१०॥
prayātaśca mahābāhuḥ pāṇḍavānujñayā hariḥ |
āśvāsayanrathenaiva pāṇḍusainyāni sarvaśaḥ || 8-57-10||

MHB 8-57-11

रथघोषः स संग्रामे पाण्डवेयस्य संबभौ ।
वासवाशनितुल्यस्य महौघस्येव मारिष ॥ ८-५७-११॥
rathaghoṣaḥ sa saṃgrāme pāṇḍaveyasya saṃbabhau |
vāsavāśanitulyasya mahaughasyeva māriṣa || 8-57-11||

MHB 8-57-12

महता रथघोषेण पाण्डवः सत्यविक्रमः ।
अभ्ययादप्रमेयात्मा विजयस्तव वाहिनीम् ॥ ८-५७-१२॥
mahatā rathaghoṣeṇa pāṇḍavaḥ satyavikramaḥ |
abhyayādaprameyātmā vijayastava vāhinīm || 8-57-12||

MHB 8-57-13

तमायान्तं समीक्ष्यैव श्वेताश्वं कृष्णसारथिम् ।
मद्रराजोऽब्रवीत्कर्णं केतुं दृष्ट्वा महात्मनः ॥ ८-५७-१३॥
tamāyāntaṃ samīkṣyaiva śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim |
madrarājo'bravītkarṇaṃ ketuṃ dṛṣṭvā mahātmanaḥ || 8-57-13||

MHB 8-57-14

अयं स रथ आयाति श्वेताश्वः कृष्णसारथिः ।
निघ्नन्नमित्रान्समरे यं कर्ण परिपृच्छसि ॥ ८-५७-१४॥
ayaṃ sa ratha āyāti śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ |
nighnannamitrānsamare yaṃ karṇa paripṛcchasi || 8-57-14||

MHB 8-57-15

एष तिष्ठति कौन्तेयः संस्पृशन्गाण्डिवं धनुः ।
तं हनिष्यसि चेदद्य तन्नः श्रेयो भविष्यति ॥ ८-५७-१५॥
eṣa tiṣṭhati kaunteyaḥ saṃspṛśangāṇḍivaṃ dhanuḥ |
taṃ haniṣyasi cedadya tannaḥ śreyo bhaviṣyati || 8-57-15||

MHB 8-57-16

एषा विदीर्यते सेना धार्तराष्ट्री समन्ततः ।
अर्जुनस्य भयात्तूर्णं निघ्नतः शात्रवान्बहून् ॥ ८-५७-१६॥
eṣā vidīryate senā dhārtarāṣṭrī samantataḥ |
arjunasya bhayāttūrṇaṃ nighnataḥ śātravānbahūn || 8-57-16||

MHB 8-57-17

वर्जयन्सर्वसैन्यानि त्वरते हि धनंजयः ।
त्वदर्थमिति मन्येऽहं यथास्योदीर्यते वपुः ॥ ८-५७-१७॥
varjayansarvasainyāni tvarate hi dhanaṃjayaḥ |
tvadarthamiti manye'haṃ yathāsyodīryate vapuḥ || 8-57-17||

MHB 8-57-18

न ह्यवस्थाप्यते पार्थो युयुत्सुः केनचित्सह ।
त्वामृते क्रोधदीप्तो हि पीड्यमाने वृकोदरे ॥ ८-५७-१८॥
na hyavasthāpyate pārtho yuyutsuḥ kenacitsaha |
tvāmṛte krodhadīpto hi pīḍyamāne vṛkodare || 8-57-18||

MHB 8-57-19

विरथं धर्मराजं च दृष्ट्वा सुदृढविक्षतम् ।
शिखण्डिनं सात्यकिं च धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ॥ ८-५७-१९॥
virathaṃ dharmarājaṃ ca dṛṣṭvā sudṛḍhavikṣatam |
śikhaṇḍinaṃ sātyakiṃ ca dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam || 8-57-19||

MHB 8-57-20

द्रौपदेयान्युधामन्युमुत्तमौजसमेव च ।
नकुलं सहदेवं च भ्रातरौ द्वौ समीक्ष्य च ॥ ८-५७-२०॥
draupadeyānyudhāmanyumuttamaujasameva ca |
nakulaṃ sahadevaṃ ca bhrātarau dvau samīkṣya ca || 8-57-20||

MHB 8-57-21

सहसैकरथः पार्थस्त्वामभ्येति परंतप ।
क्रोधरक्तेक्षणः क्रुद्धो जिघांसुः सर्वधन्विनाम् ॥ ८-५७-२१॥
sahasaikarathaḥ pārthastvāmabhyeti paraṃtapa |
krodharaktekṣaṇaḥ kruddho jighāṃsuḥ sarvadhanvinām || 8-57-21||

MHB 8-57-22

त्वरितोऽभिपतत्यस्मांस्त्यक्त्वा सैन्यान्यसंशयम् ।
त्वं कर्ण प्रतियाह्येनं नास्त्यन्यो हि धनुर्धरः ॥ ८-५७-२२॥
tvarito'bhipatatyasmāṃstyaktvā sainyānyasaṃśayam |
tvaṃ karṇa pratiyāhyenaṃ nāstyanyo hi dhanurdharaḥ || 8-57-22||

MHB 8-57-23

न तं पश्यामि लोकेऽस्मिंस्त्वत्तोऽप्यन्यं धनुर्धरम् ।
अर्जुनं समरे क्रुद्धं यो वेलामिव धारयेत् ॥ ८-५७-२३॥
na taṃ paśyāmi loke'smiṃstvatto'pyanyaṃ dhanurdharam |
arjunaṃ samare kruddhaṃ yo velāmiva dhārayet || 8-57-23||

MHB 8-57-24

न चास्य रक्षां पश्यामि पृष्ठतो न च पार्श्वतः ।
एक एवाभियाति त्वां पश्य साफल्यमात्मनः ॥ ८-५७-२४॥
na cāsya rakṣāṃ paśyāmi pṛṣṭhato na ca pārśvataḥ |
eka evābhiyāti tvāṃ paśya sāphalyamātmanaḥ || 8-57-24||

MHB 8-57-25

त्वं हि कृष्णौ रणे शक्तः संसाधयितुमाहवे ।
तवैष भारो राधेय प्रत्युद्याहि धनंजयम् ॥ ८-५७-२५॥
tvaṃ hi kṛṣṇau raṇe śaktaḥ saṃsādhayitumāhave |
tavaiṣa bhāro rādheya pratyudyāhi dhanaṃjayam || 8-57-25||

MHB 8-57-26

त्वं कृतो ह्येव भीष्मेण द्रोणद्रौणिकृपैरपि ।
सव्यसाचिप्रतिरथस्तं निवर्तय पाण्डवम् ॥ ८-५७-२६॥
tvaṃ kṛto hyeva bhīṣmeṇa droṇadrauṇikṛpairapi |
savyasācipratirathastaṃ nivartaya pāṇḍavam || 8-57-26||

MHB 8-57-27

लेलिहानं यथा सर्पं गर्जन्तमृषभं यथा ।
लयस्थितं यथा व्याघ्रं जहि कर्ण धनंजयम् ॥ ८-५७-२७॥
lelihānaṃ yathā sarpaṃ garjantamṛṣabhaṃ yathā |
layasthitaṃ yathā vyāghraṃ jahi karṇa dhanaṃjayam || 8-57-27||

MHB 8-57-28

एते द्रवन्ति समरे धार्तराष्ट्रा महारथाः ।
अर्जुनस्य भयात्तूर्णं निरपेक्षा जनाधिपाः ॥ ८-५७-२८॥
ete dravanti samare dhārtarāṣṭrā mahārathāḥ |
arjunasya bhayāttūrṇaṃ nirapekṣā janādhipāḥ || 8-57-28||

MHB 8-57-29

द्रवतामथ तेषां तु युधि नान्योऽस्ति मानवः ।
भयहा यो भवेद्वीर त्वामृते सूतनन्दन ॥ ८-५७-२९॥
dravatāmatha teṣāṃ tu yudhi nānyo'sti mānavaḥ |
bhayahā yo bhavedvīra tvāmṛte sūtanandana || 8-57-29||

MHB 8-57-30

एते त्वां कुरवः सर्वे द्वीपमासाद्य संयुगे ।
विष्ठिताः पुरुषव्याघ्र त्वत्तः शरणकाङ्क्षिणः ॥ ८-५७-३०॥
ete tvāṃ kuravaḥ sarve dvīpamāsādya saṃyuge |
viṣṭhitāḥ puruṣavyāghra tvattaḥ śaraṇakāṅkṣiṇaḥ || 8-57-30||

MHB 8-57-31

वैदेहाम्बष्ठकाम्बोजास्तथा नग्नजितस्त्वया ।
गान्धाराश्च यया धृत्या जिताः संख्ये सुदुर्जयाः ॥ ८-५७-३१॥
vaidehāmbaṣṭhakāmbojāstathā nagnajitastvayā |
gāndhārāśca yayā dhṛtyā jitāḥ saṃkhye sudurjayāḥ || 8-57-31||

MHB 8-57-32

तां धृतिं कुरु राधेय ततः प्रत्येहि पाण्डवम् ।
वासुदेवं च वार्ष्णेयं प्रीयमाणं किरीटिना ॥ ८-५७-३२॥
tāṃ dhṛtiṃ kuru rādheya tataḥ pratyehi pāṇḍavam |
vāsudevaṃ ca vārṣṇeyaṃ prīyamāṇaṃ kirīṭinā || 8-57-32||

MHB 8-57-33

कर्ण उवाच ।
प्रकृतिस्थो हि मे शल्य इदानीं संमतस्तथा ।
प्रतिभासि महाबाहो विभीश्चैव धनंजयात् ॥ ८-५७-३३॥
karṇa uvāca |
prakṛtistho hi me śalya idānīṃ saṃmatastathā |
pratibhāsi mahābāho vibhīścaiva dhanaṃjayāt || 8-57-33||

MHB 8-57-34

पश्य बाह्वोर्बलं मेऽद्य शिक्षितस्य च पश्य मे ।
एकोऽद्य निहनिष्यामि पाण्डवानां महाचमूम् ॥ ८-५७-३४॥
paśya bāhvorbalaṃ me'dya śikṣitasya ca paśya me |
eko'dya nihaniṣyāmi pāṇḍavānāṃ mahācamūm || 8-57-34||

MHB 8-57-35

कृष्णौ च पुरुषव्याघ्रौ तच्च सत्यं ब्रवीमि ते ।
नाहत्वा युधि तौ वीरावपयास्ये कथंचन ॥ ८-५७-३५॥
kṛṣṇau ca puruṣavyāghrau tacca satyaṃ bravīmi te |
nāhatvā yudhi tau vīrāvapayāsye kathaṃcana || 8-57-35||

MHB 8-57-36

स्वप्स्ये वा निहतस्ताभ्यामसत्यो हि रणे जयः ।
कृतार्थो वा भविष्यामि हत्वा तावथ वा हतः ॥ ८-५७-३६॥
svapsye vā nihatastābhyāmasatyo hi raṇe jayaḥ |
kṛtārtho vā bhaviṣyāmi hatvā tāvatha vā hataḥ || 8-57-36||

MHB 8-57-37

नैतादृशो जातु बभूव लोके रथोत्तमो यावदनुश्रुतं नः ।
तमीदृशं प्रतियोत्स्यामि पार्थं महाहवे पश्य च पौरुषं मे ॥ ८-५७-३७॥
naitādṛśo jātu babhūva loke rathottamo yāvadanuśrutaṃ naḥ |
tamīdṛśaṃ pratiyotsyāmi pārthaṃ mahāhave paśya ca pauruṣaṃ me || 8-57-37||

MHB 8-57-38

रथे चरत्येष रथप्रवीरः शीघ्रैर्हयैः कौरवराजपुत्रः ।
स वाद्य मां नेष्यति कृच्छ्रमेतत्कर्णस्यान्तादेतदन्ताः स्थ सर्वे ॥ ८-५७-३८॥
rathe caratyeṣa rathapravīraḥ śīghrairhayaiḥ kauravarājaputraḥ |
sa vādya māṃ neṣyati kṛcchrametatkarṇasyāntādetadantāḥ stha sarve || 8-57-38||

MHB 8-57-39

अस्वेदिनौ राजपुत्रस्य हस्ताववेपिनौ जातकिणौ बृहन्तौ ।
दृढायुधः कृतिमान्क्षिप्रहस्तो न पाण्डवेयेन समोऽस्ति योधः ॥ ८-५७-३९॥
asvedinau rājaputrasya hastāvavepinau jātakiṇau bṛhantau |
dṛḍhāyudhaḥ kṛtimānkṣiprahasto na pāṇḍaveyena samo'sti yodhaḥ || 8-57-39||

MHB 8-57-40

गृह्णात्यनेकानपि कङ्कपत्रानेकं यथा तान्क्षितिपान्प्रमथ्य ।
ते क्रोशमात्रं निपतन्त्यमोघाः कस्तेन योधोऽस्ति समः पृथिव्याम् ॥ ८-५७-४०॥
gṛhṇātyanekānapi kaṅkapatrānekaṃ yathā tānkṣitipānpramathya |
te krośamātraṃ nipatantyamoghāḥ kastena yodho'sti samaḥ pṛthivyām || 8-57-40||

MHB 8-57-41

अतोषयत्पाण्डवेयो हुताशं कृष्णद्वितीयोऽतिरथस्तरस्वी ।
लेभे चक्रं यत्र कृष्णो महात्मा धनुर्गाण्डीवं पाण्डवः सव्यसाची ॥ ८-५७-४१॥
atoṣayatpāṇḍaveyo hutāśaṃ kṛṣṇadvitīyo'tirathastarasvī |
lebhe cakraṃ yatra kṛṣṇo mahātmā dhanurgāṇḍīvaṃ pāṇḍavaḥ savyasācī || 8-57-41||

MHB 8-57-42

श्वेताश्वयुक्तं च सुघोषमग्र्यं रथं महाबाहुरदीनसत्त्वः ।
महेषुधी चाक्षयौ दिव्यरूपौ शस्त्राणि दिव्यानि च हव्यवाहात् ॥ ८-५७-४२॥
śvetāśvayuktaṃ ca sughoṣamagryaṃ rathaṃ mahābāhuradīnasattvaḥ |
maheṣudhī cākṣayau divyarūpau śastrāṇi divyāni ca havyavāhāt || 8-57-42||

MHB 8-57-43

तथेन्द्रलोके निजघान दैत्यानसंख्येयान्कालकेयांश्च सर्वान् ।
लेभे शङ्खं देवदत्तं स्म तत्र को नाम तेनाभ्यधिकः पृथिव्याम् ॥ ८-५७-४३॥
tathendraloke nijaghāna daityānasaṃkhyeyānkālakeyāṃśca sarvān |
lebhe śaṅkhaṃ devadattaṃ sma tatra ko nāma tenābhyadhikaḥ pṛthivyām || 8-57-43||

MHB 8-57-44

महादेवं तोषयामास चैव साक्षात्सुयुद्धेन महानुभावः ।
लेभे ततः पाशुपतं सुघोरं त्रैलोक्यसंहारकरं महास्त्रम् ॥ ८-५७-४४॥
mahādevaṃ toṣayāmāsa caiva sākṣātsuyuddhena mahānubhāvaḥ |
lebhe tataḥ pāśupataṃ sughoraṃ trailokyasaṃhārakaraṃ mahāstram || 8-57-44||

MHB 8-57-45

पृथक्पृथग्लोकपालाः समेता ददुर्ह्यस्त्राण्यप्रमेयाणि यस्य ।
यैस्ताञ्जघानाशु रणे नृसिंहान्स कालखञ्जानसुरान्समेतान् ॥ ८-५७-४५॥
pṛthakpṛthaglokapālāḥ sametā dadurhyastrāṇyaprameyāṇi yasya |
yaistāñjaghānāśu raṇe nṛsiṃhānsa kālakhañjānasurānsametān || 8-57-45||

MHB 8-57-46

तथा विराटस्य पुरे समेतान्सर्वानस्मानेकरथेन जित्वा ।
जहार तद्गोधनमाजिमध्ये वस्त्राणि चादत्त महारथेभ्यः ॥ ८-५७-४६॥
tathā virāṭasya pure sametānsarvānasmānekarathena jitvā |
jahāra tadgodhanamājimadhye vastrāṇi cādatta mahārathebhyaḥ || 8-57-46||

MHB 8-57-47

तमीदृशं वीर्यगुणोपपन्नं कृष्णद्वितीयं वरये रणाय ।
अनन्तवीर्येण च केशवेन नारायणेनाप्रतिमेन गुप्तम् ॥ ८-५७-४७॥
tamīdṛśaṃ vīryaguṇopapannaṃ kṛṣṇadvitīyaṃ varaye raṇāya |
anantavīryeṇa ca keśavena nārāyaṇenāpratimena guptam || 8-57-47||

MHB 8-57-48

वर्षायुतैर्यस्य गुणा न शक्या वक्तुं समेतैरपि सर्वलोकैः ।
महात्मनः शङ्खचक्रासिपाणेर्विष्णोर्जिष्णोर्वसुदेवात्मजस्य ।
भयं मे वै जायते साध्वसं च दृष्ट्वा कृष्णावेकरथे समेतौ ॥ ८-५७-४८॥
varṣāyutairyasya guṇā na śakyā vaktuṃ sametairapi sarvalokaiḥ |
mahātmanaḥ śaṅkhacakrāsipāṇerviṣṇorjiṣṇorvasudevātmajasya |
bhayaṃ me vai jāyate sādhvasaṃ ca dṛṣṭvā kṛṣṇāvekarathe sametau || 8-57-48||

MHB 8-57-49

उभौ हि शूरौ कृतिनौ दृढास्त्रौ महारथौ संहननोपपन्नौ ।
एतादृशौ फल्गुनवासुदेवौ कोऽन्यः प्रतीयान्मदृते नु शल्य ॥ ८-५७-४९॥
ubhau hi śūrau kṛtinau dṛḍhāstrau mahārathau saṃhananopapannau |
etādṛśau phalgunavāsudevau ko'nyaḥ pratīyānmadṛte nu śalya || 8-57-49||

MHB 8-57-50

एतावहं युधि वा पातयिष्ये मां वा कृष्णौ निहनिष्यतोऽद्य ।
इति ब्रुवञ्शल्यममित्रहन्ता कर्णो रणे मेघ इवोन्ननाद ॥ ८-५७-५०॥
etāvahaṃ yudhi vā pātayiṣye māṃ vā kṛṣṇau nihaniṣyato'dya |
iti bruvañśalyamamitrahantā karṇo raṇe megha ivonnanāda || 8-57-50||

MHB 8-57-51

अभ्येत्य पुत्रेण तवाभिनन्दितः समेत्य चोवाच कुरुप्रवीरान् ।
कृपं च भोजं च महाभुजावुभौ तथैव गान्धारनृपं सहानुजम् ।
गुरोः सुतं चावरजं तथात्मनः पदातिनोऽथ द्विपसादिनोऽन्यान् ॥ ८-५७-५१॥
abhyetya putreṇa tavābhinanditaḥ sametya covāca kurupravīrān |
kṛpaṃ ca bhojaṃ ca mahābhujāvubhau tathaiva gāndhāranṛpaṃ sahānujam |
guroḥ sutaṃ cāvarajaṃ tathātmanaḥ padātino'tha dvipasādino'nyān || 8-57-51||

MHB 8-57-52

निरुन्धताभिद्रवताच्युतार्जुनौ श्रमेण संयोजयताशु सर्वतः ।
यथा भवद्भिर्भृशविक्षतावुभौ सुखेन हन्यामहमद्य भूमिपाः ॥ ८-५७-५२॥
nirundhatābhidravatācyutārjunau śrameṇa saṃyojayatāśu sarvataḥ |
yathā bhavadbhirbhṛśavikṣatāvubhau sukhena hanyāmahamadya bhūmipāḥ || 8-57-52||

MHB 8-57-53

तथेति चोक्त्वा त्वरिताः स्म तेऽर्जुनं जिघांसवो वीरतमाः समभ्ययुः ।
नदीनदान्भूरिजलो महार्णवो यथा तथा तान्समरेऽर्जुनोऽग्रसत् ॥ ८-५७-५३॥
tatheti coktvā tvaritāḥ sma te'rjunaṃ jighāṃsavo vīratamāḥ samabhyayuḥ |
nadīnadānbhūrijalo mahārṇavo yathā tathā tānsamare'rjuno'grasat || 8-57-53||

MHB 8-57-54

न संदधानो न तथा शरोत्तमान्प्रमुञ्चमानो रिपुभिः प्रदृश्यते ।
धनंजयस्तस्य शरैश्च दारिता हताश्च पेतुर्नरवाजिकुञ्जराः ॥ ८-५७-५४॥
na saṃdadhāno na tathā śarottamānpramuñcamāno ripubhiḥ pradṛśyate |
dhanaṃjayastasya śaraiśca dāritā hatāśca peturnaravājikuñjarāḥ || 8-57-54||

MHB 8-57-55

शरार्चिषं गाण्डिवचारुमण्डलं युगान्तसूर्यप्रतिमानतेजसम् ।
न कौरवाः शेकुरुदीक्षितुं जयं यथा रविं व्याधितचक्षुषो जनाः ॥ ८-५७-५५॥
śarārciṣaṃ gāṇḍivacārumaṇḍalaṃ yugāntasūryapratimānatejasam |
na kauravāḥ śekurudīkṣituṃ jayaṃ yathā raviṃ vyādhitacakṣuṣo janāḥ || 8-57-55||

MHB 8-57-56

तमभ्यधावद्विसृजञ्शरान्कृपस्तथैव भोजस्तव चात्मजः स्वयम् ।
जिघांसुभिस्तान्कुशलैः शरोत्तमान्महाहवे संजवितान्प्रयत्नतः ।
शरैः प्रचिच्छेद च पाण्डवस्त्वरन्पराभिनद्वक्षसि च त्रिभिस्त्रिभिः ॥ ८-५७-५६॥
tamabhyadhāvadvisṛjañśarānkṛpastathaiva bhojastava cātmajaḥ svayam |
jighāṃsubhistānkuśalaiḥ śarottamānmahāhave saṃjavitānprayatnataḥ |
śaraiḥ praciccheda ca pāṇḍavastvaranparābhinadvakṣasi ca tribhistribhiḥ || 8-57-56||

MHB 8-57-57

स गाण्डिवाभ्यायतपूर्णमण्डलस्तपन्रिपूनर्जुनभास्करो बभौ ।
शरोग्ररश्मिः शुचिशुक्रमध्यगो यथैव सूर्यः परिवेषगस्तथा ॥ ८-५७-५७॥
sa gāṇḍivābhyāyatapūrṇamaṇḍalastapanripūnarjunabhāskaro babhau |
śarograraśmiḥ śuciśukramadhyago yathaiva sūryaḥ pariveṣagastathā || 8-57-57||

MHB 8-57-58

अथाग्र्यबाणैर्दशभिर्धनंजयं पराभिनद्द्रोणसुतोऽच्युतं त्रिभिः ।
चतुर्भिरश्वांश्चतुरः कपिं तथा शरैः स नाराचवरैरवाकिरत् ॥ ८-५७-५८॥
athāgryabāṇairdaśabhirdhanaṃjayaṃ parābhinaddroṇasuto'cyutaṃ tribhiḥ |
caturbhiraśvāṃścaturaḥ kapiṃ tathā śaraiḥ sa nārācavarairavākirat || 8-57-58||

MHB 8-57-59

तथा तु तत्तत्स्फुरदात्तकार्मुकं त्रिभिः शरैर्यन्तृशिरः क्षुरेण ।
हयांश्चतुर्भिश्चतुरस्त्रिभिर्ध्वजं धनंजयो द्रौणिरथान्न्यपातयत् ॥ ८-५७-५९॥
tathā tu tattatsphuradāttakārmukaṃ tribhiḥ śarairyantṛśiraḥ kṣureṇa |
hayāṃścaturbhiścaturastribhirdhvajaṃ dhanaṃjayo drauṇirathānnyapātayat || 8-57-59||

MHB 8-57-60

स रोषपूर्णोऽशनिवज्रहाटकैरलंकृतं तक्षकभोगवर्चसम् ।
सुबन्धनं कार्मुकमन्यदाददे यथा महाहिप्रवरं गिरेस्तथा ॥ ८-५७-६०॥
sa roṣapūrṇo'śanivajrahāṭakairalaṃkṛtaṃ takṣakabhogavarcasam |
subandhanaṃ kārmukamanyadādade yathā mahāhipravaraṃ girestathā || 8-57-60||

MHB 8-57-61

स्वमायुधं चोपविकीर्य भूतले धनुश्च कृत्वा सगुणं गुणाधिकः ।
समानयानावजितौ नरोत्तमौ शरोत्तमैर्द्रौणिरविध्यदन्तिकात् ॥ ८-५७-६१॥
svamāyudhaṃ copavikīrya bhūtale dhanuśca kṛtvā saguṇaṃ guṇādhikaḥ |
samānayānāvajitau narottamau śarottamairdrauṇiravidhyadantikāt || 8-57-61||

MHB 8-57-62

कृपश्च भोजश्च तथात्मजश्च ते तमोनुदं वारिधरा इवापतन् ।
कृपस्य पार्थः सशरं शरासनं हयान्ध्वजं सारथिमेव पत्रिभिः ॥ ८-५७-६२॥
kṛpaśca bhojaśca tathātmajaśca te tamonudaṃ vāridharā ivāpatan |
kṛpasya pārthaḥ saśaraṃ śarāsanaṃ hayāndhvajaṃ sārathimeva patribhiḥ || 8-57-62||

MHB 8-57-63

शरैः प्रचिच्छेद तवात्मजस्य ध्वजं धनुश्च प्रचकर्त नर्दतः ।
जघान चाश्वान्कृतवर्मणः शुभान्ध्वजं च चिच्छेद ततः प्रतापवान् ॥ ८-५७-६३॥
śaraiḥ praciccheda tavātmajasya dhvajaṃ dhanuśca pracakarta nardataḥ |
jaghāna cāśvānkṛtavarmaṇaḥ śubhāndhvajaṃ ca ciccheda tataḥ pratāpavān || 8-57-63||

MHB 8-57-64

सवाजिसूतेष्वसनान्सकेतनाञ्जघान नागाश्वरथांस्त्वरंश्च सः ।
ततः प्रकीर्णं सुमहद्बलं तव प्रदारितं सेतुरिवाम्भसा यथा ।
ततोऽर्जुनस्याशु रथेन केशवश्चकार शत्रूनपसव्यमातुरान् ॥ ८-५७-६४॥
savājisūteṣvasanānsaketanāñjaghāna nāgāśvarathāṃstvaraṃśca saḥ |
tataḥ prakīrṇaṃ sumahadbalaṃ tava pradāritaṃ seturivāmbhasā yathā |
tato'rjunasyāśu rathena keśavaścakāra śatrūnapasavyamāturān || 8-57-64||

MHB 8-57-65

ततः प्रयान्तं त्वरितं धनंजयं शतक्रतुं वृत्रनिजघ्नुषं यथा ।
समन्वधावन्पुनरुच्छ्रितैर्ध्वजै रथैः सुयुक्तैरपरे युयुत्सवः ॥ ८-५७-६५॥
tataḥ prayāntaṃ tvaritaṃ dhanaṃjayaṃ śatakratuṃ vṛtranijaghnuṣaṃ yathā |
samanvadhāvanpunarucchritairdhvajai rathaiḥ suyuktairapare yuyutsavaḥ || 8-57-65||

MHB 8-57-66

अथाभिसृत्य प्रतिवार्य तानरीन्धनंजयस्याभि रथं महारथाः ।
शिखण्डिशैनेययमाः शितैः शरैर्विदारयन्तो व्यनदन्सुभैरवम् ॥ ८-५७-६६॥
athābhisṛtya prativārya tānarīndhanaṃjayasyābhi rathaṃ mahārathāḥ |
śikhaṇḍiśaineyayamāḥ śitaiḥ śarairvidārayanto vyanadansubhairavam || 8-57-66||

MHB 8-57-67

ततोऽभिजघ्नुः कुपिताः परस्परं शरैस्तदाञ्जोगतिभिः सुतेजनैः ।
कुरुप्रवीराः सह सृञ्जयैर्यथासुराः पुरा देववरैरयोधयन् ॥ ८-५७-६७॥
tato'bhijaghnuḥ kupitāḥ parasparaṃ śaraistadāñjogatibhiḥ sutejanaiḥ |
kurupravīrāḥ saha sṛñjayairyathāsurāḥ purā devavarairayodhayan || 8-57-67||

MHB 8-57-68

जयेप्सवः स्वर्गमनाय चोत्सुकाः पतन्ति नागाश्वरथाः परंतप ।
जगर्जुरुच्चैर्बलवच्च विव्यधुः शरैः सुमुक्तैरितरेतरं पृथक् ॥ ८-५७-६८॥
jayepsavaḥ svargamanāya cotsukāḥ patanti nāgāśvarathāḥ paraṃtapa |
jagarjuruccairbalavacca vivyadhuḥ śaraiḥ sumuktairitaretaraṃ pṛthak || 8-57-68||

MHB 8-57-69

शरान्धकारे तु महात्मभिः कृते महामृधे योधवरैः परस्परम् ।
बभुर्दशाशा न दिवं च पार्थिव प्रभा च सूर्यस्य तमोवृताभवत् ॥ ८-५७-६९॥
śarāndhakāre tu mahātmabhiḥ kṛte mahāmṛdhe yodhavaraiḥ parasparam |
babhurdaśāśā na divaṃ ca pārthiva prabhā ca sūryasya tamovṛtābhavat || 8-57-69||

Adhyaya: 58/69 (28)

MHB 8-58-1

संजय उवाच ।
राजन्कुरूणां प्रवरैर्बलैर्भीममभिद्रुतम् ।
मज्जन्तमिव कौन्तेयमुज्जिहीर्षुर्धनंजयः ॥ ८-५८-१॥
saṃjaya uvāca |
rājankurūṇāṃ pravarairbalairbhīmamabhidrutam |
majjantamiva kaunteyamujjihīrṣurdhanaṃjayaḥ || 8-58-1||

MHB 8-58-2

विमृद्य सूतपुत्रस्य सेनां भारत सायकैः ।
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय परवीरान्धनंजयः ॥ ८-५८-२॥
vimṛdya sūtaputrasya senāṃ bhārata sāyakaiḥ |
prāhiṇonmṛtyulokāya paravīrāndhanaṃjayaḥ || 8-58-2||

MHB 8-58-3

ततोऽस्याम्बरमावृत्य शरजालानि भागशः ।
अदृश्यन्त तथान्ये च निघ्नन्तस्तव वाहिनीम् ॥ ८-५८-३॥
tato'syāmbaramāvṛtya śarajālāni bhāgaśaḥ |
adṛśyanta tathānye ca nighnantastava vāhinīm || 8-58-3||

MHB 8-58-4

स पक्षिसंघाचरितमाकाशं पूरयञ्शरैः ।
धनंजयो महाराज कुरूणामन्तकोऽभवत् ॥ ८-५८-४॥
sa pakṣisaṃghācaritamākāśaṃ pūrayañśaraiḥ |
dhanaṃjayo mahārāja kurūṇāmantako'bhavat || 8-58-4||

MHB 8-58-5

ततो भल्लैः क्षुरप्रैश्च नाराचैर्निर्मलैरपि ।
गात्राणि प्राक्षिणोत्पार्थः शिरांसि च चकर्त ह ॥ ८-५८-५॥
tato bhallaiḥ kṣurapraiśca nārācairnirmalairapi |
gātrāṇi prākṣiṇotpārthaḥ śirāṃsi ca cakarta ha || 8-58-5||

MHB 8-58-6

छिन्नगात्रैर्विकवचैर्विशिरस्कैः समन्ततः ।
पतितैश्च पतद्भिश्च योधैरासीत्समावृतम् ॥ ८-५८-६॥
chinnagātrairvikavacairviśiraskaiḥ samantataḥ |
patitaiśca patadbhiśca yodhairāsītsamāvṛtam || 8-58-6||

MHB 8-58-7

धनंजयशराभ्यस्तैः स्यन्दनाश्वनरद्विपैः ।
रणभूमिरभूद्राजन्महावैतरणी यथा ॥ ८-५८-७॥
dhanaṃjayaśarābhyastaiḥ syandanāśvanaradvipaiḥ |
raṇabhūmirabhūdrājanmahāvaitaraṇī yathā || 8-58-7||

MHB 8-58-8

ईषाचक्राक्षभङ्गैश्च व्यश्वैः साश्वैश्च युध्यताम् ।
ससूतैर्हतसूतैश्च रथैः स्तीर्णाभवन्मही ॥ ८-५८-८॥
īṣācakrākṣabhaṅgaiśca vyaśvaiḥ sāśvaiśca yudhyatām |
sasūtairhatasūtaiśca rathaiḥ stīrṇābhavanmahī || 8-58-8||

MHB 8-58-9

सुवर्णवर्मसंनाहैर्योधैः कनकभूषणैः ।
आस्थिताः कृतवर्माणो भद्रा नित्यमदा द्विपाः ।
क्रुद्धाः क्रुद्धैर्महामात्रैः प्रेषितार्जुनमभ्ययुः ॥ ८-५८-९॥
suvarṇavarmasaṃnāhairyodhaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ |
āsthitāḥ kṛtavarmāṇo bhadrā nityamadā dvipāḥ |
kruddhāḥ kruddhairmahāmātraiḥ preṣitārjunamabhyayuḥ || 8-58-9||

MHB 8-58-10

चतुःशताः शरवर्षैर्हताः पेतुः किरीटिना ।
पर्यस्तानीव शृङ्गाणि ससत्त्वानि महागिरेः ॥ ८-५८-१०॥
catuḥśatāḥ śaravarṣairhatāḥ petuḥ kirīṭinā |
paryastānīva śṛṅgāṇi sasattvāni mahāgireḥ || 8-58-10||

MHB 8-58-11

धनंजयशराभ्यस्तैः स्तीर्णा भूर्वरवारणैः ।
अभिपेदेऽर्जुनरथो घनान्भिन्दन्निवांशुमान् ॥ ८-५८-११॥
dhanaṃjayaśarābhyastaiḥ stīrṇā bhūrvaravāraṇaiḥ |
abhipede'rjunaratho ghanānbhindannivāṃśumān || 8-58-11||

MHB 8-58-12

हतैर्गजमनुष्याश्वैर्भग्नैश्च बहुधा रथैः ।
विशस्त्रपत्रकवचैर्युद्धशौण्डैर्गतासुभिः ।
अपविद्धायुधैर्मार्गः स्तीर्णोऽभूत्फल्गुनेन वै ॥ ८-५८-१२॥
hatairgajamanuṣyāśvairbhagnaiśca bahudhā rathaiḥ |
viśastrapatrakavacairyuddhaśauṇḍairgatāsubhiḥ |
apaviddhāyudhairmārgaḥ stīrṇo'bhūtphalgunena vai || 8-58-12||

MHB 8-58-13

व्यस्फूर्जयच्च गाण्डीवं सुमहद्भैरवस्वनम् ।
घोरो वज्रविनिष्पेषः स्तनयित्नोरिवाम्बरे ॥ ८-५८-१३॥
vyasphūrjayacca gāṇḍīvaṃ sumahadbhairavasvanam |
ghoro vajraviniṣpeṣaḥ stanayitnorivāmbare || 8-58-13||

MHB 8-58-14

ततः प्रादीर्यत चमूर्धनंजयशराहता ।
महावातसमाविद्धा महानौरिव सागरे ॥ ८-५८-१४॥
tataḥ prādīryata camūrdhanaṃjayaśarāhatā |
mahāvātasamāviddhā mahānauriva sāgare || 8-58-14||

MHB 8-58-15

नानारूपाः प्रहरणाः शरा गाण्डीवचोदिताः ।
अलातोल्काशनिप्रख्यास्तव सैन्यं विनिर्दहन् ॥ ८-५८-१५॥
nānārūpāḥ praharaṇāḥ śarā gāṇḍīvacoditāḥ |
alātolkāśaniprakhyāstava sainyaṃ vinirdahan || 8-58-15||

MHB 8-58-16

महागिरौ वेणुवनं निशि प्रज्वलितं यथा ।
तथा तव महत्सैन्यं प्रास्फुरच्छरपीडितम् ॥ ८-५८-१६॥
mahāgirau veṇuvanaṃ niśi prajvalitaṃ yathā |
tathā tava mahatsainyaṃ prāsphuraccharapīḍitam || 8-58-16||

MHB 8-58-17

संपिष्टदग्धविध्वस्तं तव सैन्यं किरीटिना ।
हतं प्रविहतं बाणैः सर्वतः प्रद्रुतं दिशः ॥ ८-५८-१७॥
saṃpiṣṭadagdhavidhvastaṃ tava sainyaṃ kirīṭinā |
hataṃ pravihataṃ bāṇaiḥ sarvataḥ pradrutaṃ diśaḥ || 8-58-17||

MHB 8-58-18

महावने मृगगणा दावाग्निग्रसिता यथा ।
कुरवः पर्यवर्तन्त निर्दग्धाः सव्यसाचिना ॥ ८-५८-१८॥
mahāvane mṛgagaṇā dāvāgnigrasitā yathā |
kuravaḥ paryavartanta nirdagdhāḥ savyasācinā || 8-58-18||

MHB 8-58-19

उत्सृज्य हि महाबाहुं भीमसेनं तदा रणे ।
बलं कुरूणामुद्विग्नं सर्वमासीत्पराङ्मुखम् ॥ ८-५८-१९॥
utsṛjya hi mahābāhuṃ bhīmasenaṃ tadā raṇe |
balaṃ kurūṇāmudvignaṃ sarvamāsītparāṅmukham || 8-58-19||

MHB 8-58-20

ततः कुरुषु भग्नेषु बीभत्सुरपराजितः ।
भीमसेनं समासाद्य मुहूर्तं सोऽभ्यवर्तत ॥ ८-५८-२०॥
tataḥ kuruṣu bhagneṣu bībhatsuraparājitaḥ |
bhīmasenaṃ samāsādya muhūrtaṃ so'bhyavartata || 8-58-20||

MHB 8-58-21

समागम्य स भीमेन मन्त्रयित्वा च फल्गुनः ।
विशल्यमरुजं चास्मै कथयित्वा युधिष्ठिरम् ॥ ८-५८-२१॥
samāgamya sa bhīmena mantrayitvā ca phalgunaḥ |
viśalyamarujaṃ cāsmai kathayitvā yudhiṣṭhiram || 8-58-21||

MHB 8-58-22

भीमसेनाभ्यनुज्ञातस्ततः प्रायाद्धनंजयः ।
नादयन्रथघोषेण पृथिवीं द्यां च भारत ॥ ८-५८-२२॥
bhīmasenābhyanujñātastataḥ prāyāddhanaṃjayaḥ |
nādayanrathaghoṣeṇa pṛthivīṃ dyāṃ ca bhārata || 8-58-22||

MHB 8-58-23

ततः परिवृतो भीमैर्दशभिः शत्रुपुंगवैः ।
दुःशासनादवरजैस्तव पुत्रैर्धनंजयः ॥ ८-५८-२३॥
tataḥ parivṛto bhīmairdaśabhiḥ śatrupuṃgavaiḥ |
duḥśāsanādavarajaistava putrairdhanaṃjayaḥ || 8-58-23||

MHB 8-58-24

ते तमभ्यर्दयन्बाणैरुल्काभिरिव कुञ्जरम् ।
आततेष्वसनाः क्रूरा नृत्यन्त इव भारत ॥ ८-५८-२४॥
te tamabhyardayanbāṇairulkābhiriva kuñjaram |
ātateṣvasanāḥ krūrā nṛtyanta iva bhārata || 8-58-24||

MHB 8-58-25

अपसव्यांस्तु तांश्चक्रे रथेन मधुसूदनः ।
ततस्ते प्राद्रवञ्शूराः पराङ्मुखरथेऽर्जुने ॥ ८-५८-२५॥
apasavyāṃstu tāṃścakre rathena madhusūdanaḥ |
tataste prādravañśūrāḥ parāṅmukharathe'rjune || 8-58-25||

MHB 8-58-26

तेषामापततां केतून्रथांश्चापानि सायकान् ।
नाराचैरर्धचन्द्रैश्च क्षिप्रं पार्थो न्यपातयत् ॥ ८-५८-२६॥
teṣāmāpatatāṃ ketūnrathāṃścāpāni sāyakān |
nārācairardhacandraiśca kṣipraṃ pārtho nyapātayat || 8-58-26||

MHB 8-58-27

अथान्यैर्दशभिर्भल्लैः शिरांस्येषां न्यपातयत् ।
रोषसंरक्तनेत्राणि संदष्टौष्ठानि भूतले ।
तानि वक्त्राणि विबभुर्व्योम्नि तारागणा इव ॥ ८-५८-२७॥
athānyairdaśabhirbhallaiḥ śirāṃsyeṣāṃ nyapātayat |
roṣasaṃraktanetrāṇi saṃdaṣṭauṣṭhāni bhūtale |
tāni vaktrāṇi vibabhurvyomni tārāgaṇā iva || 8-58-27||

MHB 8-58-28

तांस्तु भल्लैर्महावेगैर्दशभिर्दश कौरवान् ।
रुक्माङ्गदान्रुक्मपुङ्खैर्विद्ध्वा प्रायादमित्रहा ॥ ८-५८-२८॥
tāṃstu bhallairmahāvegairdaśabhirdaśa kauravān |
rukmāṅgadānrukmapuṅkhairviddhvā prāyādamitrahā || 8-58-28||

Adhyaya: 59/69 (45)

MHB 8-59-1

संजय उवाच ।
तं तु यान्तं महावेगैरश्वैः कपिवरध्वजम् ।
युद्धायाभ्यद्रवन्वीराः कुरूणां नवती रथाः ।
परिवव्रुर्नरव्याघ्रा नरव्याघ्रं रणेऽर्जुनम् ॥ ८-५९-१॥
saṃjaya uvāca |
taṃ tu yāntaṃ mahāvegairaśvaiḥ kapivaradhvajam |
yuddhāyābhyadravanvīrāḥ kurūṇāṃ navatī rathāḥ |
parivavrurnaravyāghrā naravyāghraṃ raṇe'rjunam || 8-59-1||

MHB 8-59-2

कृष्णः श्वेतान्महावेगानश्वान्कनकभूषणान् ।
मुक्ताजालप्रतिच्छन्नान्प्रैषीत्कर्णरथं प्रति ॥ ८-५९-२॥
kṛṣṇaḥ śvetānmahāvegānaśvānkanakabhūṣaṇān |
muktājālapraticchannānpraiṣītkarṇarathaṃ prati || 8-59-2||

MHB 8-59-3

ततः कर्णरथं यान्तमरीन्घ्नन्तं धनंजयम् ।
बाणवर्षैरभिघ्नन्तः संशप्तकरथा ययुः ॥ ८-५९-३॥
tataḥ karṇarathaṃ yāntamarīnghnantaṃ dhanaṃjayam |
bāṇavarṣairabhighnantaḥ saṃśaptakarathā yayuḥ || 8-59-3||

MHB 8-59-4

त्वरमाणांस्तु तान्सर्वान्ससूतेष्वसनध्वजान् ।
जघान नवतिं वीरानर्जुनो निशितैः शरैः ॥ ८-५९-४॥
tvaramāṇāṃstu tānsarvānsasūteṣvasanadhvajān |
jaghāna navatiṃ vīrānarjuno niśitaiḥ śaraiḥ || 8-59-4||

MHB 8-59-5

तेऽपतन्त हता बाणैर्नानारूपैः किरीटिना ।
सविमाना यथा सिद्धाः स्वर्गात्पुण्यक्षये तथा ॥ ८-५९-५॥
te'patanta hatā bāṇairnānārūpaiḥ kirīṭinā |
savimānā yathā siddhāḥ svargātpuṇyakṣaye tathā || 8-59-5||

MHB 8-59-6

ततः सरथनागाश्वाः कुरवः कुरुसत्तम ।
निर्भया भरतश्रेष्ठमभ्यवर्तन्त फल्गुनम् ॥ ८-५९-६॥
tataḥ sarathanāgāśvāḥ kuravaḥ kurusattama |
nirbhayā bharataśreṣṭhamabhyavartanta phalgunam || 8-59-6||

MHB 8-59-7

तदायस्तममुक्तास्त्रमुदीर्णवरवारणम् ।
पुत्राणां ते महत्सैन्यं समरौत्सीद्धनंजयः ॥ ८-५९-७॥
tadāyastamamuktāstramudīrṇavaravāraṇam |
putrāṇāṃ te mahatsainyaṃ samarautsīddhanaṃjayaḥ || 8-59-7||

MHB 8-59-8

शक्त्यृष्टितोमरप्रासैर्गदानिस्त्रिंशसायकैः ।
प्राच्छादयन्महेष्वासाः कुरवः कुरुनन्दनम् ॥ ८-५९-८॥
śaktyṛṣṭitomaraprāsairgadānistriṃśasāyakaiḥ |
prācchādayanmaheṣvāsāḥ kuravaḥ kurunandanam || 8-59-8||

MHB 8-59-9

तां कुरूणां प्रविततां शस्त्रवृष्टिं समुद्यताम् ।
व्यधमत्पाण्डवो बाणैस्तमः सूर्य इवांशुभिः ॥ ८-५९-९॥
tāṃ kurūṇāṃ pravitatāṃ śastravṛṣṭiṃ samudyatām |
vyadhamatpāṇḍavo bāṇaistamaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ || 8-59-9||

MHB 8-59-10

ततो म्लेच्छाः स्थितैर्मत्तैस्त्रयोदशशतैर्गजैः ।
पार्श्वतोऽभ्यहनन्पार्थं तव पुत्रस्य शासनात् ॥ ८-५९-१०॥
tato mlecchāḥ sthitairmattaistrayodaśaśatairgajaiḥ |
pārśvato'bhyahananpārthaṃ tava putrasya śāsanāt || 8-59-10||

MHB 8-59-11

कर्णिनालीकनाराचैस्तोमरैः प्रासशक्तिभिः ।
कम्पनैर्भिण्डिपालैश्च रथस्थं पार्थमार्दयन् ॥ ८-५९-११॥
karṇinālīkanārācaistomaraiḥ prāsaśaktibhiḥ |
kampanairbhiṇḍipālaiśca rathasthaṃ pārthamārdayan || 8-59-11||

MHB 8-59-12

तामस्त्रवृष्टिं प्रहितां द्विपस्थैर्यवनैः स्मयन् ।
चिच्छेद निशितैर्भल्लैरर्धचन्द्रैश्च फल्गुनः ॥ ८-५९-१२॥
tāmastravṛṣṭiṃ prahitāṃ dvipasthairyavanaiḥ smayan |
ciccheda niśitairbhallairardhacandraiśca phalgunaḥ || 8-59-12||

MHB 8-59-13

अथ तान्द्विरदान्सर्वान्नानालिङ्गैर्महाशरैः ।
सपताकान्सहारोहान्गिरीन्वज्रैरिवाभिनत् ॥ ८-५९-१३॥
atha tāndviradānsarvānnānāliṅgairmahāśaraiḥ |
sapatākānsahārohāngirīnvajrairivābhinat || 8-59-13||

MHB 8-59-14

ते हेमपुङ्खैरिषुभिराचिता हेममालिनः ।
हताः पेतुर्महानागाः साग्निज्वाला इवाद्रयः ॥ ८-५९-१४॥
te hemapuṅkhairiṣubhirācitā hemamālinaḥ |
hatāḥ peturmahānāgāḥ sāgnijvālā ivādrayaḥ || 8-59-14||

MHB 8-59-15

ततो गाण्डीवनिर्घोषो महानासीद्विशां पते ।
स्तनतां कूजतां चैव मनुष्यगजवाजिनाम् ॥ ८-५९-१५॥
tato gāṇḍīvanirghoṣo mahānāsīdviśāṃ pate |
stanatāṃ kūjatāṃ caiva manuṣyagajavājinām || 8-59-15||

MHB 8-59-16

कुञ्जराश्च हता राजन्प्राद्रवंस्ते समन्ततः ।
अश्वाश्च पर्यधावन्त हतारोहा दिशो दश ॥ ८-५९-१६॥
kuñjarāśca hatā rājanprādravaṃste samantataḥ |
aśvāśca paryadhāvanta hatārohā diśo daśa || 8-59-16||

MHB 8-59-17

रथा हीना महाराज रथिभिर्वाजिभिस्तथा ।
गन्धर्वनगराकारा दृश्यन्ते स्म सहस्रशः ॥ ८-५९-१७॥
rathā hīnā mahārāja rathibhirvājibhistathā |
gandharvanagarākārā dṛśyante sma sahasraśaḥ || 8-59-17||

MHB 8-59-18

अश्वारोहा महाराज धावमानास्ततस्ततः ।
तत्र तत्रैव दृश्यन्ते पतिताः पार्थसायकैः ॥ ८-५९-१८॥
aśvārohā mahārāja dhāvamānāstatastataḥ |
tatra tatraiva dṛśyante patitāḥ pārthasāyakaiḥ || 8-59-18||

MHB 8-59-19

तस्मिन्क्षणे पाण्डवस्य बाह्वोर्बलमदृश्यत ।
यत्सादिनो वारणांश्च रथांश्चैकोऽजयद्युधि ॥ ८-५९-१९॥
tasminkṣaṇe pāṇḍavasya bāhvorbalamadṛśyata |
yatsādino vāraṇāṃśca rathāṃścaiko'jayadyudhi || 8-59-19||

MHB 8-59-20

ततस्त्र्यङ्गेण महता बलेन भरतर्षभ ।
दृष्ट्वा परिवृतं राजन्भीमसेनः किरीटिनम् ॥ ८-५९-२०॥
tatastryaṅgeṇa mahatā balena bharatarṣabha |
dṛṣṭvā parivṛtaṃ rājanbhīmasenaḥ kirīṭinam || 8-59-20||

MHB 8-59-21

हतावशेषानुत्सृज्य त्वदीयान्कतिचिद्रथान् ।
जवेनाभ्यद्रवद्राजन्धनंजयरथं प्रति ॥ ८-५९-२१॥
hatāvaśeṣānutsṛjya tvadīyānkaticidrathān |
javenābhyadravadrājandhanaṃjayarathaṃ prati || 8-59-21||

MHB 8-59-22

ततस्तत्प्राद्रवत्सैन्यं हतभूयिष्ठमातुरम् ।
दृष्ट्वा यदर्जुनं भीमो जगाम भ्रातरं प्रति ॥ ८-५९-२२॥
tatastatprādravatsainyaṃ hatabhūyiṣṭhamāturam |
dṛṣṭvā yadarjunaṃ bhīmo jagāma bhrātaraṃ prati || 8-59-22||

MHB 8-59-23

हतावशिष्टांस्तुरगानर्जुनेन महाजवान् ।
भीमो व्यधमदभ्रान्तो गदापाणिर्महाहवे ॥ ८-५९-२३॥
hatāvaśiṣṭāṃsturagānarjunena mahājavān |
bhīmo vyadhamadabhrānto gadāpāṇirmahāhave || 8-59-23||

MHB 8-59-24

कालरात्रिमिवात्युग्रां नरनागाश्वभोजनाम् ।
प्राकाराट्टपुरद्वारदारणीमतिदारुणाम् ॥ ८-५९-२४॥
kālarātrimivātyugrāṃ naranāgāśvabhojanām |
prākārāṭṭapuradvāradāraṇīmatidāruṇām || 8-59-24||

MHB 8-59-25

ततो गदां नृनागाश्वेष्वाशु भीमो व्यवासृजत् ।
सा जघान बहूनश्वानश्वारोहांश्च मारिष ॥ ८-५९-२५॥
tato gadāṃ nṛnāgāśveṣvāśu bhīmo vyavāsṛjat |
sā jaghāna bahūnaśvānaśvārohāṃśca māriṣa || 8-59-25||

MHB 8-59-26

कांस्यायसतनुत्रांस्तान्नरानश्वांश्च पाण्डवः ।
पोथयामास गदया सशब्दं तेऽपतन्हताः ॥ ८-५९-२६॥
kāṃsyāyasatanutrāṃstānnarānaśvāṃśca pāṇḍavaḥ |
pothayāmāsa gadayā saśabdaṃ te'patanhatāḥ || 8-59-26||

MHB 8-59-27

हत्वा तु तद्गजानीकं भीमसेनो महाबलः ।
पुनः स्वरथमास्थाय पृष्ठतोऽर्जुनमन्वगात् ॥ ८-५९-२७॥
hatvā tu tadgajānīkaṃ bhīmaseno mahābalaḥ |
punaḥ svarathamāsthāya pṛṣṭhato'rjunamanvagāt || 8-59-27||

MHB 8-59-28

हतं पराङ्मुखप्रायं निरुत्साहं परं बलम् ।
व्यालम्बत महाराज प्रायशः शस्त्रवेष्टितम् ॥ ८-५९-२८॥
hataṃ parāṅmukhaprāyaṃ nirutsāhaṃ paraṃ balam |
vyālambata mahārāja prāyaśaḥ śastraveṣṭitam || 8-59-28||

MHB 8-59-29

विलम्बमानं तत्सैन्यमप्रगल्भमवस्थितम् ।
दृष्ट्वा प्राच्छादयद्बाणैरर्जुनः प्राणतापनैः ॥ ८-५९-२९॥
vilambamānaṃ tatsainyamapragalbhamavasthitam |
dṛṣṭvā prācchādayadbāṇairarjunaḥ prāṇatāpanaiḥ || 8-59-29||

MHB 8-59-30

ततः कुरूणामभवदार्तनादो महामृधे ।
रथाश्वनागासुहरैर्वध्यतामर्जुनेषुभिः ॥ ८-५९-३०॥
tataḥ kurūṇāmabhavadārtanādo mahāmṛdhe |
rathāśvanāgāsuharairvadhyatāmarjuneṣubhiḥ || 8-59-30||

MHB 8-59-31

हाहाकृतं भृशं तस्थौ लीयमानं परस्परम् ।
अलातचक्रवत्सैन्यं तदाभ्रमत तावकम् ॥ ८-५९-३१॥
hāhākṛtaṃ bhṛśaṃ tasthau līyamānaṃ parasparam |
alātacakravatsainyaṃ tadābhramata tāvakam || 8-59-31||

MHB 8-59-32

आदीप्तं तव तत्सैन्यं शरैश्छिन्नतनुच्छदम् ।
आसीत्स्वशोणितक्लिन्नं फुल्लाशोकवनं यथा ॥ ८-५९-३२॥
ādīptaṃ tava tatsainyaṃ śaraiśchinnatanucchadam |
āsītsvaśoṇitaklinnaṃ phullāśokavanaṃ yathā || 8-59-32||

MHB 8-59-33

तद्दृष्ट्वा कुरवस्तत्र विक्रान्तं सव्यसाचिनः ।
निराशाः समपद्यन्त सर्वे कर्णस्य जीविते ॥ ८-५९-३३॥
taddṛṣṭvā kuravastatra vikrāntaṃ savyasācinaḥ |
nirāśāḥ samapadyanta sarve karṇasya jīvite || 8-59-33||

MHB 8-59-34

अविषह्यं तु पार्थस्य शरसंपातमाहवे ।
मत्वा न्यवर्तन्कुरवो जिता गाण्डीवधन्वना ॥ ८-५९-३४॥
aviṣahyaṃ tu pārthasya śarasaṃpātamāhave |
matvā nyavartankuravo jitā gāṇḍīvadhanvanā || 8-59-34||

MHB 8-59-35

ते हित्वा समरे पार्थं वध्यमानाश्च सायकैः ।
प्रदुद्रुवुर्दिशो भीताश्चुक्रुशुश्चापि सूतजम् ॥ ८-५९-३५॥
te hitvā samare pārthaṃ vadhyamānāśca sāyakaiḥ |
pradudruvurdiśo bhītāścukruśuścāpi sūtajam || 8-59-35||

MHB 8-59-36

अभ्यद्रवत तान्पार्थः किरञ्शरशतान्बहून् ।
हर्षयन्पाण्डवान्योधान्भीमसेनपुरोगमान् ॥ ८-५९-३६॥
abhyadravata tānpārthaḥ kirañśaraśatānbahūn |
harṣayanpāṇḍavānyodhānbhīmasenapurogamān || 8-59-36||

MHB 8-59-37

पुत्रास्तु ते महाराज जग्मुः कर्णरथं प्रति ।
अगाधे मज्जतां तेषां द्वीपः कर्णोऽभवत्तदा ॥ ८-५९-३७॥
putrāstu te mahārāja jagmuḥ karṇarathaṃ prati |
agādhe majjatāṃ teṣāṃ dvīpaḥ karṇo'bhavattadā || 8-59-37||

MHB 8-59-38

कुरवो हि महाराज निर्विषाः पन्नगा इव ।
कर्णमेवोपलीयन्त भयाद्गाण्डीवधन्वनः ॥ ८-५९-३८॥
kuravo hi mahārāja nirviṣāḥ pannagā iva |
karṇamevopalīyanta bhayādgāṇḍīvadhanvanaḥ || 8-59-38||

MHB 8-59-39

यथा सर्वाणि भूतानि मृत्योर्भीतानि भारत ।
धर्ममेवोपलीयन्ते कर्मवन्ति हि यानि च ॥ ८-५९-३९॥
yathā sarvāṇi bhūtāni mṛtyorbhītāni bhārata |
dharmamevopalīyante karmavanti hi yāni ca || 8-59-39||

MHB 8-59-40

तथा कर्णं महेष्वासं पुत्रास्तव नराधिप ।
उपालीयन्त संत्रासात्पाण्डवस्य महात्मनः ॥ ८-५९-४०॥
tathā karṇaṃ maheṣvāsaṃ putrāstava narādhipa |
upālīyanta saṃtrāsātpāṇḍavasya mahātmanaḥ || 8-59-40||

MHB 8-59-41

ताञ्शोणितपरिक्लिन्नान्विषमस्थाञ्शरातुरान् ।
मा भैष्टेत्यब्रवीत्कर्णो ह्यभितो मामितेति च ॥ ८-५९-४१॥
tāñśoṇitapariklinnānviṣamasthāñśarāturān |
mā bhaiṣṭetyabravītkarṇo hyabhito māmiteti ca || 8-59-41||

MHB 8-59-42

संभग्नं हि बलं दृष्ट्वा बलात्पार्थेन तावकम् ।
धनुर्विस्फारयन्कर्णस्तस्थौ शत्रुजिघांसया ।
पाञ्चालान्पुनराधावत्पश्यतः सव्यसाचिनः ॥ ८-५९-४२॥
saṃbhagnaṃ hi balaṃ dṛṣṭvā balātpārthena tāvakam |
dhanurvisphārayankarṇastasthau śatrujighāṃsayā |
pāñcālānpunarādhāvatpaśyataḥ savyasācinaḥ || 8-59-42||

MHB 8-59-43

ततः क्षणेन क्षितिपाः क्षतजप्रतिमेक्षणाः ।
कर्णं ववर्षुर्बाणौघैर्यथा मेघा महीधरम् ॥ ८-५९-४३॥
tataḥ kṣaṇena kṣitipāḥ kṣatajapratimekṣaṇāḥ |
karṇaṃ vavarṣurbāṇaughairyathā meghā mahīdharam || 8-59-43||

MHB 8-59-44

ततः शरसहस्राणि कर्णमुक्तानि मारिष ।
व्ययोजयन्त पाञ्चालान्प्राणैः प्राणभृतां वर ॥ ८-५९-४४॥
tataḥ śarasahasrāṇi karṇamuktāni māriṣa |
vyayojayanta pāñcālānprāṇaiḥ prāṇabhṛtāṃ vara || 8-59-44||

MHB 8-59-45

ततो रणो महानासीत्पाञ्चालानां विशां पते ।
वध्यतां सूतपुत्रेण मित्रार्थेऽमित्रघातिनाम् ॥ ८-५९-४५॥
tato raṇo mahānāsītpāñcālānāṃ viśāṃ pate |
vadhyatāṃ sūtaputreṇa mitrārthe'mitraghātinām || 8-59-45||

Adhyaya: 60/69 (33)

MHB 8-60-1

संजय उवाच ।
ततः कर्णः कुरुषु प्रद्रुतेषु वरूथिना श्वेतहयेन राजन् ।
पाञ्चालपुत्रान्व्यधमत्सूतपुत्रो महेषुभिर्वात इवाभ्रसंघान् ॥ ८-६०-१॥
saṃjaya uvāca |
tataḥ karṇaḥ kuruṣu pradruteṣu varūthinā śvetahayena rājan |
pāñcālaputrānvyadhamatsūtaputro maheṣubhirvāta ivābhrasaṃghān || 8-60-1||

MHB 8-60-2

सूतं रथादञ्जलिकेन पात्य जघान चाश्वाञ्जनमेजयस्य ।
शतानीकं सुतसोमं च भल्लैरवाकिरद्धनुषी चाप्यकृन्तत् ॥ ८-६०-२॥
sūtaṃ rathādañjalikena pātya jaghāna cāśvāñjanamejayasya |
śatānīkaṃ sutasomaṃ ca bhallairavākiraddhanuṣī cāpyakṛntat || 8-60-2||

MHB 8-60-3

धृष्टद्युम्नं निर्बिभेदाथ षड्भिर्जघान चाश्वं दक्षिणं तस्य संख्ये ।
हत्वा चाश्वान्सात्यकेः सूतपुत्रः कैकेयपुत्रं न्यवधीद्विशोकम् ॥ ८-६०-३॥
dhṛṣṭadyumnaṃ nirbibhedātha ṣaḍbhirjaghāna cāśvaṃ dakṣiṇaṃ tasya saṃkhye |
hatvā cāśvānsātyakeḥ sūtaputraḥ kaikeyaputraṃ nyavadhīdviśokam || 8-60-3||

MHB 8-60-4

तमभ्यधावन्निहते कुमारे कैकेयसेनापतिरुग्रधन्वा ।
शरैर्विभिन्नं भृशमुग्रवेगैः कर्णात्मजं सोऽभ्यहनत्सुषेणम् ॥ ८-६०-४॥
tamabhyadhāvannihate kumāre kaikeyasenāpatirugradhanvā |
śarairvibhinnaṃ bhṛśamugravegaiḥ karṇātmajaṃ so'bhyahanatsuṣeṇam || 8-60-4||

MHB 8-60-5

तस्यार्धचन्द्रैस्त्रिभिरुच्चकर्त प्रसह्य बाहू च शिरश्च कर्णः ।
स स्यन्दनाद्गामपतद्गतासुः परश्वधैः शाल इवावरुग्णः ॥ ८-६०-५॥
tasyārdhacandraistribhiruccakarta prasahya bāhū ca śiraśca karṇaḥ |
sa syandanādgāmapatadgatāsuḥ paraśvadhaiḥ śāla ivāvarugṇaḥ || 8-60-5||

MHB 8-60-6

हताश्वमञ्जोगतिभिः सुषेणः शिनिप्रवीरं निशितैः पृषत्कैः ।
प्रच्छाद्य नृत्यन्निव सौतिपुत्रः शैनेयबाणाभिहतः पपात ॥ ८-६०-६॥
hatāśvamañjogatibhiḥ suṣeṇaḥ śinipravīraṃ niśitaiḥ pṛṣatkaiḥ |
pracchādya nṛtyanniva sautiputraḥ śaineyabāṇābhihataḥ papāta || 8-60-6||

MHB 8-60-7

पुत्रे हते क्रोधपरीतचेताः कर्णः शिनीनामृषभं जिघांसुः ।
हतोऽसि शैनेय इति ब्रुवन्स व्यवासृजद्बाणममित्रसाहम् ॥ ८-६०-७॥
putre hate krodhaparītacetāḥ karṇaḥ śinīnāmṛṣabhaṃ jighāṃsuḥ |
hato'si śaineya iti bruvansa vyavāsṛjadbāṇamamitrasāham || 8-60-7||

MHB 8-60-8

स तस्य चिच्छेद शरं शिखण्डी त्रिभिस्त्रिभिश्च प्रतुतोद कर्णम् ।
शिखण्डिनः कार्मुकं स ध्वजं च च्छित्त्वा शराभ्यामहनत्सुजातम् ॥ ८-६०-८॥
sa tasya ciccheda śaraṃ śikhaṇḍī tribhistribhiśca pratutoda karṇam |
śikhaṇḍinaḥ kārmukaṃ sa dhvajaṃ ca cchittvā śarābhyāmahanatsujātam || 8-60-8||

MHB 8-60-9

शिखण्डिनं षड्भिरविध्यदुग्रो दान्तो धार्ष्टद्युम्नशिरश्चकर्त ।
अथाभिनत्सुतसोमं शरेण स संशितेनाधिरथिर्महात्मा ॥ ८-६०-९॥
śikhaṇḍinaṃ ṣaḍbhiravidhyadugro dānto dhārṣṭadyumnaśiraścakarta |
athābhinatsutasomaṃ śareṇa sa saṃśitenādhirathirmahātmā || 8-60-9||

MHB 8-60-10

अथाक्रन्दे तुमुले वर्तमाने धार्ष्टद्युम्ने निहते तत्र कृष्णः ।
अपाञ्चाल्यं क्रियते याहि पार्थ कर्णं जहीत्यब्रवीद्राजसिंह ॥ ८-६०-१०॥
athākrande tumule vartamāne dhārṣṭadyumne nihate tatra kṛṣṇaḥ |
apāñcālyaṃ kriyate yāhi pārtha karṇaṃ jahītyabravīdrājasiṃha || 8-60-10||

MHB 8-60-11

ततः प्रहस्याशु नरप्रवीरो रथं रथेनाधिरथेर्जगाम ।
भये तेषां त्राणमिच्छन्सुबाहुरभ्याहतानां रथयूथपेन ॥ ८-६०-११॥
tataḥ prahasyāśu narapravīro rathaṃ rathenādhiratherjagāma |
bhaye teṣāṃ trāṇamicchansubāhurabhyāhatānāṃ rathayūthapena || 8-60-11||

MHB 8-60-12

विस्फार्य गाण्डीवमथोग्रघोषं ज्यया समाहत्य तले भृशं च ।
बाणान्धकारं सहसैव कृत्वा जघान नागाश्वरथान्नरांश्च ॥ ८-६०-१२॥
visphārya gāṇḍīvamathograghoṣaṃ jyayā samāhatya tale bhṛśaṃ ca |
bāṇāndhakāraṃ sahasaiva kṛtvā jaghāna nāgāśvarathānnarāṃśca || 8-60-12||

MHB 8-60-13

तं भीमसेनोऽनु ययौ रथेन पृष्ठे रक्षन्पाण्डवमेकवीरम् ।
तौ राजपुत्रौ त्वरितौ रथाभ्यां कर्णाय यातावरिभिर्विमुक्तौ ॥ ८-६०-१३॥
taṃ bhīmaseno'nu yayau rathena pṛṣṭhe rakṣanpāṇḍavamekavīram |
tau rājaputrau tvaritau rathābhyāṃ karṇāya yātāvaribhirvimuktau || 8-60-13||

MHB 8-60-14

अत्रान्तरे सुमहत्सूतपुत्रश्चक्रे युद्धं सोमकान्संप्रमृद्नन् ।
रथाश्वमातङ्गगणाञ्जघान प्रच्छादयामास दिशः शरैश्च ॥ ८-६०-१४॥
atrāntare sumahatsūtaputraścakre yuddhaṃ somakānsaṃpramṛdnan |
rathāśvamātaṅgagaṇāñjaghāna pracchādayāmāsa diśaḥ śaraiśca || 8-60-14||

MHB 8-60-15

तमुत्तमौजा जनमेजयश्च क्रुद्धौ युधामन्युशिखण्डिनौ च ।
कर्णं विनेदुः सहिताः पृषत्कैः संमर्दमानाः सह पार्षतेन ॥ ८-६०-१५॥
tamuttamaujā janamejayaśca kruddhau yudhāmanyuśikhaṇḍinau ca |
karṇaṃ vineduḥ sahitāḥ pṛṣatkaiḥ saṃmardamānāḥ saha pārṣatena || 8-60-15||

MHB 8-60-16

ते पञ्च पाञ्चालरथाः सुरूपैर्वैकर्तनं कर्णमभिद्रवन्तः ।
तस्माद्रथाच्च्यावयितुं न शेकुर्धैर्यात्कृतात्मानमिवेन्द्रियाणि ॥ ८-६०-१६॥
te pañca pāñcālarathāḥ surūpairvaikartanaṃ karṇamabhidravantaḥ |
tasmādrathāccyāvayituṃ na śekurdhairyātkṛtātmānamivendriyāṇi || 8-60-16||

MHB 8-60-17

तेषां धनूंषि ध्वजवाजिसूतांस्तूणं पताकाश्च निकृत्य बाणैः ।
तान्पञ्चभिः स त्वहनत्पृषत्कैः कर्णस्ततः सिंह इवोन्ननाद ॥ ८-६०-१७॥
teṣāṃ dhanūṃṣi dhvajavājisūtāṃstūṇaṃ patākāśca nikṛtya bāṇaiḥ |
tānpañcabhiḥ sa tvahanatpṛṣatkaiḥ karṇastataḥ siṃha ivonnanāda || 8-60-17||

MHB 8-60-18

तस्यास्यतस्तानभिनिघ्नतश्च ज्याबाणहस्तस्य धनुःस्वनेन ।
साद्रिद्रुमा स्यात्पृथिवी विशीर्णा इत्येव मत्वा जनता व्यषीदत् ॥ ८-६०-१८॥
tasyāsyatastānabhinighnataśca jyābāṇahastasya dhanuḥsvanena |
sādridrumā syātpṛthivī viśīrṇā ityeva matvā janatā vyaṣīdat || 8-60-18||

MHB 8-60-19

स शक्रचापप्रतिमेन धन्वना भृशाततेनाधिरथिः शरान्सृजन् ।
बभौ रणे दीप्तमरीचिमण्डलो यथांशुमाली परिवेषवांस्तथा ॥ ८-६०-१९॥
sa śakracāpapratimena dhanvanā bhṛśātatenādhirathiḥ śarānsṛjan |
babhau raṇe dīptamarīcimaṇḍalo yathāṃśumālī pariveṣavāṃstathā || 8-60-19||

MHB 8-60-20

शिखण्डिनं द्वादशभिः पराभिनच्छितैः शरैः षड्भिरथोत्तमौजसम् ।
त्रिभिर्युधामन्युमविध्यदाशुगैस्त्रिभिस्त्रिभिः सोमकपार्षतात्मजौ ॥ ८-६०-२०॥
śikhaṇḍinaṃ dvādaśabhiḥ parābhinacchitaiḥ śaraiḥ ṣaḍbhirathottamaujasam |
tribhiryudhāmanyumavidhyadāśugaistribhistribhiḥ somakapārṣatātmajau || 8-60-20||

MHB 8-60-21

पराजिताः पञ्च महारथास्तु ते महाहवे सूतसुतेन मारिष ।
निरुद्यमास्तस्थुरमित्रमर्दना यथेन्द्रियार्थात्मवता पराजिताः ॥ ८-६०-२१॥
parājitāḥ pañca mahārathāstu te mahāhave sūtasutena māriṣa |
nirudyamāstasthuramitramardanā yathendriyārthātmavatā parājitāḥ || 8-60-21||

MHB 8-60-22

निमज्जतस्तानथ कर्णसागरे विपन्ननावो वणिजो यथार्णवे ।
उद्दध्रिरे नौभिरिवार्णवाद्रथैः सुकल्पितैर्द्रौपदिजाः स्वमातुलान् ॥ ८-६०-२२॥
nimajjatastānatha karṇasāgare vipannanāvo vaṇijo yathārṇave |
uddadhrire naubhirivārṇavādrathaiḥ sukalpitairdraupadijāḥ svamātulān || 8-60-22||

MHB 8-60-23

ततः शिनीनामृषभः शितैः शरैर्निकृत्य कर्णप्रहितानिषून्बहून् ।
विदार्य कर्णं निशितैरयस्मयैस्तवात्मजं ज्येष्ठमविध्यदष्टभिः ॥ ८-६०-२३॥
tataḥ śinīnāmṛṣabhaḥ śitaiḥ śarairnikṛtya karṇaprahitāniṣūnbahūn |
vidārya karṇaṃ niśitairayasmayaistavātmajaṃ jyeṣṭhamavidhyadaṣṭabhiḥ || 8-60-23||

MHB 8-60-24

कृपोऽथ भोजश्च तवात्मजस्तथा स्वयं च कर्णो निशितैरताडयत् ।
स तैश्चतुर्भिर्युयुधे यदूत्तमो दिगीश्वरैर्दैत्यपतिर्यथा तथा ॥ ८-६०-२४॥
kṛpo'tha bhojaśca tavātmajastathā svayaṃ ca karṇo niśitairatāḍayat |
sa taiścaturbhiryuyudhe yadūttamo digīśvarairdaityapatiryathā tathā || 8-60-24||

MHB 8-60-25

समानतेनेष्वसनेन कूजता भृशाततेनामितबाणवर्षिणा ।
बभूव दुर्धर्षतरः स सात्यकिः शरन्नभोमध्यगतो यथा रविः ॥ ८-६०-२५॥
samānateneṣvasanena kūjatā bhṛśātatenāmitabāṇavarṣiṇā |
babhūva durdharṣataraḥ sa sātyakiḥ śarannabhomadhyagato yathā raviḥ || 8-60-25||

MHB 8-60-26

पुनः समासाद्य रथान्सुदंशिताः शिनिप्रवीरं जुगुपुः परंतपाः ।
समेत्य पाञ्चालरथा महारणे मरुद्गणाः शक्रमिवारिनिग्रहे ॥ ८-६०-२६॥
punaḥ samāsādya rathānsudaṃśitāḥ śinipravīraṃ jugupuḥ paraṃtapāḥ |
sametya pāñcālarathā mahāraṇe marudgaṇāḥ śakramivārinigrahe || 8-60-26||

MHB 8-60-27

ततोऽभवद्युद्धमतीव दारुणं तवाहितानां तव सैनिकैः सह ।
रथाश्वमातङ्गविनाशनं तथा यथा सुराणामसुरैः पुराभवत् ॥ ८-६०-२७॥
tato'bhavadyuddhamatīva dāruṇaṃ tavāhitānāṃ tava sainikaiḥ saha |
rathāśvamātaṅgavināśanaṃ tathā yathā surāṇāmasuraiḥ purābhavat || 8-60-27||

MHB 8-60-28

रथद्विपा वाजिपदातयोऽपि वा भ्रमन्ति नानाविधशस्त्रवेष्टिताः ।
परस्परेणाभिहताश्च चस्खलुर्विनेदुरार्ता व्यसवोऽपतन्त च ॥ ८-६०-२८॥
rathadvipā vājipadātayo'pi vā bhramanti nānāvidhaśastraveṣṭitāḥ |
paraspareṇābhihatāśca caskhalurvinedurārtā vyasavo'patanta ca || 8-60-28||

MHB 8-60-29

तथा गते भीममभीस्तवात्मजः ससार राजावरजः किरञ्शरैः ।
तमभ्यधावत्त्वरितो वृकोदरो महारुरुं सिंह इवाभिपेतिवान् ॥ ८-६०-२९॥
tathā gate bhīmamabhīstavātmajaḥ sasāra rājāvarajaḥ kirañśaraiḥ |
tamabhyadhāvattvarito vṛkodaro mahāruruṃ siṃha ivābhipetivān || 8-60-29||

MHB 8-60-30

ततस्तयोर्युद्धमतीतमानुषं प्रदीव्यतोः प्राणदुरोदरेऽभवत् ।
परस्परेणाभिनिविष्टरोषयोरुदग्रयोः शम्बरशक्रयोर्यथा ॥ ८-६०-३०॥
tatastayoryuddhamatītamānuṣaṃ pradīvyatoḥ prāṇadurodare'bhavat |
paraspareṇābhiniviṣṭaroṣayorudagrayoḥ śambaraśakrayoryathā || 8-60-30||

MHB 8-60-31

शरैः शरीरान्तकरैः सुतेजनैर्निजघ्नतुस्तावितरेतरं भृशम् ।
सकृत्प्रभिन्नाविव वाशितान्तरे महागजौ मन्मथसक्तचेतसौ ॥ ८-६०-३१॥
śaraiḥ śarīrāntakaraiḥ sutejanairnijaghnatustāvitaretaraṃ bhṛśam |
sakṛtprabhinnāviva vāśitāntare mahāgajau manmathasaktacetasau || 8-60-31||

MHB 8-60-32

तवात्मजस्याथ वृकोदरस्त्वरन्धनुः क्षुराभ्यां ध्वजमेव चाच्छिनत् ।
ललाटमप्यस्य बिभेद पत्रिणा शिरश्च कायात्प्रजहार सारथेः ॥ ८-६०-३२॥
tavātmajasyātha vṛkodarastvarandhanuḥ kṣurābhyāṃ dhvajameva cācchinat |
lalāṭamapyasya bibheda patriṇā śiraśca kāyātprajahāra sāratheḥ || 8-60-32||

MHB 8-60-33

स राजपुत्रोऽन्यदवाप्य कार्मुकं वृकोदरं द्वादशभिः पराभिनत् ।
स्वयं नियच्छंस्तुरगानजिह्मगैः शरैश्च भीमं पुनरभ्यवीवृषत् ॥ ८-६०-३३॥
sa rājaputro'nyadavāpya kārmukaṃ vṛkodaraṃ dvādaśabhiḥ parābhinat |
svayaṃ niyacchaṃsturagānajihmagaiḥ śaraiśca bhīmaṃ punarabhyavīvṛṣat || 8-60-33||

Adhyaya: 61/69 (17)

MHB 8-61-1

संजय उवाच ।
तत्राकरोद्दुष्करं राजपुत्रो दुःशासनस्तुमुले युध्यमानः ।
चिच्छेद भीमस्य धनुः क्षुरेण षड्भिः शरैः सारथिमप्यविध्यत् ॥ ८-६१-१॥
saṃjaya uvāca |
tatrākarodduṣkaraṃ rājaputro duḥśāsanastumule yudhyamānaḥ |
ciccheda bhīmasya dhanuḥ kṣureṇa ṣaḍbhiḥ śaraiḥ sārathimapyavidhyat || 8-61-1||

MHB 8-61-2

ततोऽभिनद्बहुभिः क्षिप्रमेव वरेषुभिर्भीमसेनं महात्मा ।
स विक्षरन्नाग इव प्रभिन्नो गदामस्मै तुमुले प्राहिणोद्वै ॥ ८-६१-२॥
tato'bhinadbahubhiḥ kṣiprameva vareṣubhirbhīmasenaṃ mahātmā |
sa vikṣarannāga iva prabhinno gadāmasmai tumule prāhiṇodvai || 8-61-2||

MHB 8-61-3

तयाहरद्दश धन्वन्तराणि दुःशासनं भीमसेनः प्रसह्य ।
तया हतः पतितो वेपमानो दुःशासनो गदया वेगवत्या ॥ ८-६१-३॥
tayāharaddaśa dhanvantarāṇi duḥśāsanaṃ bhīmasenaḥ prasahya |
tayā hataḥ patito vepamāno duḥśāsano gadayā vegavatyā || 8-61-3||

MHB 8-61-4

हयाः ससूताश्च हता नरेन्द्र चूर्णीकृतश्चास्य रथः पतन्त्या ।
विध्वस्तवर्माभरणाम्बरस्रग्विचेष्टमानो भृशवेदनार्तः ॥ ८-६१-४॥
hayāḥ sasūtāśca hatā narendra cūrṇīkṛtaścāsya rathaḥ patantyā |
vidhvastavarmābharaṇāmbarasragviceṣṭamāno bhṛśavedanārtaḥ || 8-61-4||

MHB 8-61-5

ततः स्मृत्वा भीमसेनस्तरस्वी सापत्नकं यत्प्रयुक्तं सुतैस्ते ।
रथादवप्लुत्य गतः स भूमौ यत्नेन तस्मिन्प्रणिधाय चक्षुः ॥ ८-६१-५॥
tataḥ smṛtvā bhīmasenastarasvī sāpatnakaṃ yatprayuktaṃ sutaiste |
rathādavaplutya gataḥ sa bhūmau yatnena tasminpraṇidhāya cakṣuḥ || 8-61-5||

MHB 8-61-6

असिं समुद्धृत्य शितं सुधारं कण्ठे समाक्रम्य च वेपमानम् ।
उत्कृत्य वक्षः पतितस्य भूमावथापिबच्छोणितमस्य कोष्णम् ।
आस्वाद्य चास्वाद्य च वीक्षमाणः क्रुद्धोऽतिवेलं प्रजगाद वाक्यम् ॥ ८-६१-६॥
asiṃ samuddhṛtya śitaṃ sudhāraṃ kaṇṭhe samākramya ca vepamānam |
utkṛtya vakṣaḥ patitasya bhūmāvathāpibacchoṇitamasya koṣṇam |
āsvādya cāsvādya ca vīkṣamāṇaḥ kruddho'tivelaṃ prajagāda vākyam || 8-61-6||

MHB 8-61-7

स्तन्यस्य मातुर्मधुसर्पिषो वा माध्वीकपानस्य च सत्कृतस्य ।
दिव्यस्य वा तोयरसस्य पानात्पयोदधिभ्यां मथिताच्च मुख्यात् ।
सर्वेभ्य एवाभ्यधिको रसोऽयं मतो ममाद्याहितलोहितस्य ॥ ८-६१-७॥
stanyasya māturmadhusarpiṣo vā mādhvīkapānasya ca satkṛtasya |
divyasya vā toyarasasya pānātpayodadhibhyāṃ mathitācca mukhyāt |
sarvebhya evābhyadhiko raso'yaṃ mato mamādyāhitalohitasya || 8-61-7||

MHB 8-61-8

एवं ब्रुवाणं पुनराद्रवन्तमास्वाद्य वल्गन्तमतिप्रहृष्टम् ।
ये भीमसेनं ददृशुस्तदानीं भयेन तेऽपि व्यथिता निपेतुः ॥ ८-६१-८॥
evaṃ bruvāṇaṃ punarādravantamāsvādya valgantamatiprahṛṣṭam |
ye bhīmasenaṃ dadṛśustadānīṃ bhayena te'pi vyathitā nipetuḥ || 8-61-8||

MHB 8-61-9

ये चापि तत्रापतिता मनुष्यास्तेषां करेभ्यः पतितं च शस्त्रम् ।
भयाच्च संचुक्रुशुरुच्चकैस्ते निमीलिताक्षा ददृशुश्च तन्न ॥ ८-६१-९॥
ye cāpi tatrāpatitā manuṣyāsteṣāṃ karebhyaḥ patitaṃ ca śastram |
bhayācca saṃcukruśuruccakaiste nimīlitākṣā dadṛśuśca tanna || 8-61-9||

MHB 8-61-10

ये तत्र भीमं ददृशुः समन्ताद्दौःशासनं तद्रुधिरं पिबन्तम् ।
सर्वे पलायन्त भयाभिपन्ना नायं मनुष्य इति भाषमाणाः ॥ ८-६१-१०॥
ye tatra bhīmaṃ dadṛśuḥ samantāddauḥśāsanaṃ tadrudhiraṃ pibantam |
sarve palāyanta bhayābhipannā nāyaṃ manuṣya iti bhāṣamāṇāḥ || 8-61-10||

MHB 8-61-11

शृण्वतां लोकवीराणामिदं वचनमब्रवीत् ।
एष ते रुधिरं कण्ठात्पिबामि पुरुषाधम ।
ब्रूहीदानीं सुसंरब्धः पुनर्गौरिति गौरिति ॥ ८-६१-११॥
śṛṇvatāṃ lokavīrāṇāmidaṃ vacanamabravīt |
eṣa te rudhiraṃ kaṇṭhātpibāmi puruṣādhama |
brūhīdānīṃ susaṃrabdhaḥ punargauriti gauriti || 8-61-11||

MHB 8-61-12

प्रमाणकोट्यां शयनं कालकूटस्य भोजनम् ।
दशनं चाहिभिः कष्टं दाहं च जतुवेश्मनि ॥ ८-६१-१२॥
pramāṇakoṭyāṃ śayanaṃ kālakūṭasya bhojanam |
daśanaṃ cāhibhiḥ kaṣṭaṃ dāhaṃ ca jatuveśmani || 8-61-12||

MHB 8-61-13

द्यूतेन राज्यहरणमरण्ये वसतिश्च या ।
इष्वस्त्राणि च संग्रामेष्वसुखानि च वेश्मनि ॥ ८-६१-१३॥
dyūtena rājyaharaṇamaraṇye vasatiśca yā |
iṣvastrāṇi ca saṃgrāmeṣvasukhāni ca veśmani || 8-61-13||

MHB 8-61-14

दुःखान्येतानि जानीमो न सुखानि कदाचन ।
धृतराष्ट्रस्य दौरात्म्यात्सपुत्रस्य सदा वयम् ॥ ८-६१-१४॥
duḥkhānyetāni jānīmo na sukhāni kadācana |
dhṛtarāṣṭrasya daurātmyātsaputrasya sadā vayam || 8-61-14||

MHB 8-61-15

इत्युक्त्वा वचनं राजञ्जयं प्राप्य वृकोदरः ।
पुनराह महाराज स्मयंस्तौ केशवार्जुनौ ॥ ८-६१-१५॥
ityuktvā vacanaṃ rājañjayaṃ prāpya vṛkodaraḥ |
punarāha mahārāja smayaṃstau keśavārjunau || 8-61-15||

MHB 8-61-16

दुःशासने यद्रणे संश्रुतं मे तद्वै सर्वं कृतमद्येह वीरौ ।
अद्यैव दास्याम्यपरं द्वितीयं दुर्योधनं यज्ञपशुं विशस्य ।
शिरो मृदित्वा च पदा दुरात्मनः शान्तिं लप्स्ये कौरवाणां समक्षम् ॥ ८-६१-१६॥
duḥśāsane yadraṇe saṃśrutaṃ me tadvai sarvaṃ kṛtamadyeha vīrau |
adyaiva dāsyāmyaparaṃ dvitīyaṃ duryodhanaṃ yajñapaśuṃ viśasya |
śiro mṛditvā ca padā durātmanaḥ śāntiṃ lapsye kauravāṇāṃ samakṣam || 8-61-16||

MHB 8-61-17

एतावदुक्त्वा वचनं प्रहृष्टो ननाद चोच्चै रुधिरार्द्रगात्रः ।
ननर्त चैवातिबलो महात्मा वृत्रं निहत्येव सहस्रनेत्रः ॥ ८-६१-१७॥
etāvaduktvā vacanaṃ prahṛṣṭo nanāda coccai rudhirārdragātraḥ |
nanarta caivātibalo mahātmā vṛtraṃ nihatyeva sahasranetraḥ || 8-61-17||

Adhyaya: 62/69 (62)

MHB 8-62-1

संजय उवाच ।
दुःशासने तु निहते पुत्रास्तव महारथाः ।
महाक्रोधविषा वीराः समरेष्वपलायिनः ।
दश राजन्महावीर्यो भीमं प्राच्छादयञ्शरैः ॥ ८-६२-१॥
saṃjaya uvāca |
duḥśāsane tu nihate putrāstava mahārathāḥ |
mahākrodhaviṣā vīrāḥ samareṣvapalāyinaḥ |
daśa rājanmahāvīryo bhīmaṃ prācchādayañśaraiḥ || 8-62-1||

MHB 8-62-2

कवची निषङ्गी पाशी दण्डधारो धनुर्धरः ।
अलोलुपः शलः संधो वातवेगसुवर्चसौ ॥ ८-६२-२॥
kavacī niṣaṅgī pāśī daṇḍadhāro dhanurdharaḥ |
alolupaḥ śalaḥ saṃdho vātavegasuvarcasau || 8-62-2||

MHB 8-62-3

एते समेत्य सहिता भ्रातृव्यसनकर्शिताः ।
भीमसेनं महाबाहुं मार्गणैः समवारयन् ॥ ८-६२-३॥
ete sametya sahitā bhrātṛvyasanakarśitāḥ |
bhīmasenaṃ mahābāhuṃ mārgaṇaiḥ samavārayan || 8-62-3||

MHB 8-62-4

स वार्यमाणो विशिखैः समन्तात्तैर्महारथैः ।
भीमः क्रोधाभिरक्ताक्षः क्रुद्धः काल इवाबभौ ॥ ८-६२-४॥
sa vāryamāṇo viśikhaiḥ samantāttairmahārathaiḥ |
bhīmaḥ krodhābhiraktākṣaḥ kruddhaḥ kāla ivābabhau || 8-62-4||

MHB 8-62-5

तांस्तु भल्लैर्महावेगैर्दशभिर्दशभिः शितैः ।
रुक्माङ्गदो रुक्मपुङ्खैः पार्थो निन्ये यमक्षयम् ॥ ८-६२-५॥
tāṃstu bhallairmahāvegairdaśabhirdaśabhiḥ śitaiḥ |
rukmāṅgado rukmapuṅkhaiḥ pārtho ninye yamakṣayam || 8-62-5||

MHB 8-62-6

हतेषु तेषु वीरेषु प्रदुद्राव बलं तव ।
पश्यतः सूतपुत्रस्य पाण्डवस्य भयार्दितम् ॥ ८-६२-६॥
hateṣu teṣu vīreṣu pradudrāva balaṃ tava |
paśyataḥ sūtaputrasya pāṇḍavasya bhayārditam || 8-62-6||

MHB 8-62-7

ततः कर्णो महाराज प्रविवेश महारणम् ।
दृष्ट्वा भीमस्य विक्रान्तमन्तकस्य प्रजास्विव ॥ ८-६२-७॥
tataḥ karṇo mahārāja praviveśa mahāraṇam |
dṛṣṭvā bhīmasya vikrāntamantakasya prajāsviva || 8-62-7||

MHB 8-62-8

तस्य त्वाकारभावज्ञः शल्यः समितिशोभनः ।
उवाच वचनं कर्णं प्राप्तकालमरिंदम ।
मा व्यथां कुरु राधेय नैतत्त्वय्युपपद्यते ॥ ८-६२-८॥
tasya tvākārabhāvajñaḥ śalyaḥ samitiśobhanaḥ |
uvāca vacanaṃ karṇaṃ prāptakālamariṃdama |
mā vyathāṃ kuru rādheya naitattvayyupapadyate || 8-62-8||

MHB 8-62-9

एते द्रवन्ति राजानो भीमसेनभयार्दिताः ।
दुर्योधनश्च संमूढो भ्रातृव्यसनदुःखितः ॥ ८-६२-९॥
ete dravanti rājāno bhīmasenabhayārditāḥ |
duryodhanaśca saṃmūḍho bhrātṛvyasanaduḥkhitaḥ || 8-62-9||

MHB 8-62-10

दुःशासनस्य रुधिरे पीयमाने महात्मना ।
व्यापन्नचेतसश्चैव शोकोपहतमन्यवः ॥ ८-६२-१०॥
duḥśāsanasya rudhire pīyamāne mahātmanā |
vyāpannacetasaścaiva śokopahatamanyavaḥ || 8-62-10||

MHB 8-62-11

दुर्योधनमुपासन्ते परिवार्य समन्ततः ।
कृपप्रभृतयः कर्ण हतशेषाश्च सोदराः ॥ ८-६२-११॥
duryodhanamupāsante parivārya samantataḥ |
kṛpaprabhṛtayaḥ karṇa hataśeṣāśca sodarāḥ || 8-62-11||

MHB 8-62-12

पाण्डवा लब्धलक्षाश्च धनंजयपुरोगमाः ।
त्वामेवाभिमुखाः शूरा युद्धाय समुपास्थिताः ॥ ८-६२-१२॥
pāṇḍavā labdhalakṣāśca dhanaṃjayapurogamāḥ |
tvāmevābhimukhāḥ śūrā yuddhāya samupāsthitāḥ || 8-62-12||

MHB 8-62-13

स त्वं पुरुषशार्दूल पौरुषे महति स्थितः ।
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य प्रत्युद्याहि धनंजयम् ॥ ८-६२-१३॥
sa tvaṃ puruṣaśārdūla pauruṣe mahati sthitaḥ |
kṣatradharmaṃ puraskṛtya pratyudyāhi dhanaṃjayam || 8-62-13||

MHB 8-62-14

भारो हि धार्तराष्ट्रेण त्वयि सर्वः समर्पितः ।
तमुद्वह महाबाहो यथाशक्ति यथाबलम् ।
जये स्याद्विपुला कीर्तिर्ध्रुवः स्वर्गः पराजये ॥ ८-६२-१४॥
bhāro hi dhārtarāṣṭreṇa tvayi sarvaḥ samarpitaḥ |
tamudvaha mahābāho yathāśakti yathābalam |
jaye syādvipulā kīrtirdhruvaḥ svargaḥ parājaye || 8-62-14||

MHB 8-62-15

वृषसेनश्च राधेय संक्रुद्धस्तनयस्तव ।
त्वयि मोहसमापन्ने पाण्डवानभिधावति ॥ ८-६२-१५॥
vṛṣasenaśca rādheya saṃkruddhastanayastava |
tvayi mohasamāpanne pāṇḍavānabhidhāvati || 8-62-15||

MHB 8-62-16

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं शल्यस्यामिततेजसः ।
हृदि मानुष्यकं भावं चक्रे युद्धाय सुस्थिरम् ॥ ८-६२-१६॥
etacchrutvā tu vacanaṃ śalyasyāmitatejasaḥ |
hṛdi mānuṣyakaṃ bhāvaṃ cakre yuddhāya susthiram || 8-62-16||

MHB 8-62-17

ततः क्रुद्धो वृषसेनोऽभ्यधावदातस्थिवांसं स्वरथं हतारिम् ।
वृकोदरं कालमिवात्तदण्डं गदाहस्तं पोथमानं त्वदीयान् ॥ ८-६२-१७॥
tataḥ kruddho vṛṣaseno'bhyadhāvadātasthivāṃsaṃ svarathaṃ hatārim |
vṛkodaraṃ kālamivāttadaṇḍaṃ gadāhastaṃ pothamānaṃ tvadīyān || 8-62-17||

MHB 8-62-18

तमभ्यधावन्नकुलः प्रवीरो रोषादमित्रं प्रतुदन्पृषत्कैः ।
कर्णस्य पुत्रं समरे प्रहृष्टं जिष्णुर्जिघांसुर्मघवेव जम्भम् ॥ ८-६२-१८॥
tamabhyadhāvannakulaḥ pravīro roṣādamitraṃ pratudanpṛṣatkaiḥ |
karṇasya putraṃ samare prahṛṣṭaṃ jiṣṇurjighāṃsurmaghaveva jambham || 8-62-18||

MHB 8-62-19

ततो ध्वजं स्फाटिकचित्रकम्बुं चिच्छेद वीरो नकुलः क्षुरेण ।
कर्णात्मजस्येष्वसनं च चित्रं भल्लेन जाम्बूनदपट्टनद्धम् ॥ ८-६२-१९॥
tato dhvajaṃ sphāṭikacitrakambuṃ ciccheda vīro nakulaḥ kṣureṇa |
karṇātmajasyeṣvasanaṃ ca citraṃ bhallena jāmbūnadapaṭṭanaddham || 8-62-19||

MHB 8-62-20

अथान्यदादाय धनुः सुशीघ्रं कर्णात्मजः पाण्डवमभ्यविध्यत् ।
दिव्यैर्महास्त्रैर्नकुलं महास्त्रो दुःशासनस्यापचितिं यियासुः ॥ ८-६२-२०॥
athānyadādāya dhanuḥ suśīghraṃ karṇātmajaḥ pāṇḍavamabhyavidhyat |
divyairmahāstrairnakulaṃ mahāstro duḥśāsanasyāpacitiṃ yiyāsuḥ || 8-62-20||

MHB 8-62-21

ततः क्रुद्धो नकुलस्तं महात्मा शरैर्महोल्काप्रतिमैरविध्यत् ।
दिव्यैरस्त्रैरभ्यविध्यच्च सोऽपि कर्णस्य पुत्रो नकुलं कृतास्त्रः ॥ ८-६२-२१॥
tataḥ kruddho nakulastaṃ mahātmā śarairmaholkāpratimairavidhyat |
divyairastrairabhyavidhyacca so'pi karṇasya putro nakulaṃ kṛtāstraḥ || 8-62-21||

MHB 8-62-22

कर्णस्य पुत्रो नकुलस्य राजन्सर्वानश्वानक्षिणोदुत्तमास्त्रैः ।
वनायुजान्सुकुमारस्य शुभ्रानलंकृताञ्जातरूपेण शीघ्रान् ॥ ८-६२-२२॥
karṇasya putro nakulasya rājansarvānaśvānakṣiṇoduttamāstraiḥ |
vanāyujānsukumārasya śubhrānalaṃkṛtāñjātarūpeṇa śīghrān || 8-62-22||

MHB 8-62-23

ततो हताश्वादवरुह्य यानादादाय चर्म रुचिरं चाष्टचन्द्रम् ।
आकाशसंकाशमसिं गृहीत्वा पोप्लूयमानः खगवच्चचार ॥ ८-६२-२३॥
tato hatāśvādavaruhya yānādādāya carma ruciraṃ cāṣṭacandram |
ākāśasaṃkāśamasiṃ gṛhītvā poplūyamānaḥ khagavaccacāra || 8-62-23||

MHB 8-62-24

ततोऽन्तरिक्षे नृवराश्वनागांश्चिच्छेद मार्गान्विचरन्विचित्रान् ।
ते प्रापतन्नसिना गां विशस्ता यथाश्वमेधे पशवः शमित्रा ॥ ८-६२-२४॥
tato'ntarikṣe nṛvarāśvanāgāṃściccheda mārgānvicaranvicitrān |
te prāpatannasinā gāṃ viśastā yathāśvamedhe paśavaḥ śamitrā || 8-62-24||

MHB 8-62-25

द्विसाहस्रा विदिता युद्धशौण्डा नानादेश्याः सुभृताः सत्यसंधाः ।
एकेन शीघ्रं नकुलेन कृत्ताः सारेप्सुनेवोत्तमचन्दनास्ते ॥ ८-६२-२५॥
dvisāhasrā viditā yuddhaśauṇḍā nānādeśyāḥ subhṛtāḥ satyasaṃdhāḥ |
ekena śīghraṃ nakulena kṛttāḥ sārepsunevottamacandanāste || 8-62-25||

MHB 8-62-26

तमापतन्तं नकुलं सोऽभिपत्य समन्ततः सायकैरभ्यविध्यत् ।
स तुद्यमानो नकुलः पृषत्कैर्विव्याध वीरं स चुकोप विद्धः ॥ ८-६२-२६॥
tamāpatantaṃ nakulaṃ so'bhipatya samantataḥ sāyakairabhyavidhyat |
sa tudyamāno nakulaḥ pṛṣatkairvivyādha vīraṃ sa cukopa viddhaḥ || 8-62-26||

MHB 8-62-27

तं कर्णपुत्रो विधमन्तमेकं नराश्वमातङ्गरथप्रवेकान् ।
क्रीडन्तमष्टादशभिः पृषत्कैर्विव्याध वीरं स चुकोप विद्धः ॥ ८-६२-२७॥
taṃ karṇaputro vidhamantamekaṃ narāśvamātaṅgarathapravekān |
krīḍantamaṣṭādaśabhiḥ pṛṣatkairvivyādha vīraṃ sa cukopa viddhaḥ || 8-62-27||

MHB 8-62-28

ततोऽभ्यधावत्समरे जिघांसुः कर्णात्मजं पाण्डुसुतो नृवीरः ।
तस्येषुभिर्व्यधमत्कर्णपुत्रो महारणे चर्म सहस्रतारम् ॥ ८-६२-२८॥
tato'bhyadhāvatsamare jighāṃsuḥ karṇātmajaṃ pāṇḍusuto nṛvīraḥ |
tasyeṣubhirvyadhamatkarṇaputro mahāraṇe carma sahasratāram || 8-62-28||

MHB 8-62-29

तस्यायसं निशितं तीक्ष्णधारमसिं विकोशं गुरुभारसाहम् ।
द्विषच्छरीरापहरं सुघोरमाधुन्वतः सर्पमिवोग्ररूपम् ॥ ८-६२-२९॥
tasyāyasaṃ niśitaṃ tīkṣṇadhāramasiṃ vikośaṃ gurubhārasāham |
dviṣaccharīrāpaharaṃ sughoramādhunvataḥ sarpamivograrūpam || 8-62-29||

MHB 8-62-30

क्षिप्रं शरैः षड्भिरमित्रसाहश्चकर्त खड्गं निशितैः सुधारैः ।
पुनश्च पीतैर्निशितैः पृषत्कैः स्तनान्तरे गाढमथाभ्यविध्यत् ॥ ८-६२-३०॥
kṣipraṃ śaraiḥ ṣaḍbhiramitrasāhaścakarta khaḍgaṃ niśitaiḥ sudhāraiḥ |
punaśca pītairniśitaiḥ pṛṣatkaiḥ stanāntare gāḍhamathābhyavidhyat || 8-62-30||

MHB 8-62-31

स भीमसेनस्य रथं हताश्वो माद्रीसुतः कर्णसुताभितप्तः ।
आपुप्लुवे सिंह इवाचलाग्रं संप्रेक्षमाणस्य धनंजयस्य ॥ ८-६२-३१॥
sa bhīmasenasya rathaṃ hatāśvo mādrīsutaḥ karṇasutābhitaptaḥ |
āpupluve siṃha ivācalāgraṃ saṃprekṣamāṇasya dhanaṃjayasya || 8-62-31||

MHB 8-62-32

नकुलमथ विदित्वा छिन्नबाणासनासिं विरथमरिशरार्तं कर्णपुत्रास्त्रभग्नम् ।
पवनधुतपताका ह्रादिनो वल्गिताश्वा वरपुरुषनियत्तास्ते रथाः शीघ्रमीयुः ॥ ८-६२-३२॥
nakulamatha viditvā chinnabāṇāsanāsiṃ virathamariśarārtaṃ karṇaputrāstrabhagnam |
pavanadhutapatākā hrādino valgitāśvā varapuruṣaniyattāste rathāḥ śīghramīyuḥ || 8-62-32||

MHB 8-62-33

द्रुपदसुतवरिष्ठाः पञ्च शैनेयषष्ठा द्रुपददुहितृपुत्राः पञ्च चामित्रसाहाः ।
द्विरदरथनराश्वान्सूदयन्तस्त्वदीयान्भुजगपतिनिकाशैर्मार्गणैरात्तशस्त्राः ॥ ८-६२-३३॥
drupadasutavariṣṭhāḥ pañca śaineyaṣaṣṭhā drupadaduhitṛputrāḥ pañca cāmitrasāhāḥ |
dviradarathanarāśvānsūdayantastvadīyānbhujagapatinikāśairmārgaṇairāttaśastrāḥ || 8-62-33||

MHB 8-62-34

अथ तव रथमुख्यास्तान्प्रतीयुस्त्वरन्तो हृदिकसुतकृपौ च द्रौणिदुर्योधनौ च ।
शकुनिशुकवृकाश्च क्राथदेवावृधौ च द्विरदजलदघोषैः स्यन्दनैः कार्मुकैश्च ॥ ८-६२-३४॥
atha tava rathamukhyāstānpratīyustvaranto hṛdikasutakṛpau ca drauṇiduryodhanau ca |
śakuniśukavṛkāśca krāthadevāvṛdhau ca dviradajaladaghoṣaiḥ syandanaiḥ kārmukaiśca || 8-62-34||

MHB 8-62-35

तव नरवरवर्यास्तान्दशैकं च वीरान्प्रवरशरवराग्र्यैस्ताडयन्तोऽभ्यरुन्धन् ।
नवजलदसवर्णैर्हस्तिभिस्तानुदीयुर्गिरिशिखरनिकाशैर्भीमवेगैः कुणिन्दाः ॥ ८-६२-३५॥
tava naravaravaryāstāndaśaikaṃ ca vīrānpravaraśaravarāgryaistāḍayanto'bhyarundhan |
navajaladasavarṇairhastibhistānudīyurgiriśikharanikāśairbhīmavegaiḥ kuṇindāḥ || 8-62-35||

MHB 8-62-36

सुकल्पिता हैमवता मदोत्कटा रणाभिकामैः कृतिभिः समास्थिताः ।
सुवर्णजालावतता बभुर्गजास्तथा यथा वै जलदाः सविद्युतः ॥ ८-६२-३६॥
sukalpitā haimavatā madotkaṭā raṇābhikāmaiḥ kṛtibhiḥ samāsthitāḥ |
suvarṇajālāvatatā babhurgajāstathā yathā vai jaladāḥ savidyutaḥ || 8-62-36||

MHB 8-62-37

कुणिन्दपुत्रो दशभिर्महायसैः कृपं ससूताश्वमपीडयद्भृशम् ।
ततः शरद्वत्सुतसायकैर्हतः सहैव नागेन पपात भूतले ॥ ८-६२-३७॥
kuṇindaputro daśabhirmahāyasaiḥ kṛpaṃ sasūtāśvamapīḍayadbhṛśam |
tataḥ śaradvatsutasāyakairhataḥ sahaiva nāgena papāta bhūtale || 8-62-37||

MHB 8-62-38

कुणिन्दपुत्रावरजस्तु तोमरैर्दिवाकरांशुप्रतिमैरयस्मयैः ।
रथं च विक्षोभ्य ननाद नर्दतस्ततोऽस्य गान्धारपतिः शिरोऽहरत् ॥ ८-६२-३८॥
kuṇindaputrāvarajastu tomarairdivākarāṃśupratimairayasmayaiḥ |
rathaṃ ca vikṣobhya nanāda nardatastato'sya gāndhārapatiḥ śiro'harat || 8-62-38||

MHB 8-62-39

ततः कुणिन्देषु हतेषु तेष्वथ प्रहृष्टरूपास्तव ते महारथाः ।
भृशं प्रदध्मुर्लवणाम्बुसंभवान्परांश्च बाणासनपाणयोऽभ्ययुः ॥ ८-६२-३९॥
tataḥ kuṇindeṣu hateṣu teṣvatha prahṛṣṭarūpāstava te mahārathāḥ |
bhṛśaṃ pradadhmurlavaṇāmbusaṃbhavānparāṃśca bāṇāsanapāṇayo'bhyayuḥ || 8-62-39||

MHB 8-62-40

अथाभवद्युद्धमतीव दारुणं पुनः कुरूणां सह पाण्डुसृञ्जयैः ।
शरासिशक्त्यृष्टिगदापरश्वधैर्नराश्वनागासुहरं भृशाकुलम् ॥ ८-६२-४०॥
athābhavadyuddhamatīva dāruṇaṃ punaḥ kurūṇāṃ saha pāṇḍusṛñjayaiḥ |
śarāsiśaktyṛṣṭigadāparaśvadhairnarāśvanāgāsuharaṃ bhṛśākulam || 8-62-40||

MHB 8-62-41

रथाश्वमातङ्गपदातिभिस्ततः परस्परं विप्रहतापतन्क्षितौ ।
यथा सविद्युत्स्तनिता बलाहकाः समास्थिता दिग्भ्य इवोग्रमारुतैः ॥ ८-६२-४१॥
rathāśvamātaṅgapadātibhistataḥ parasparaṃ viprahatāpatankṣitau |
yathā savidyutstanitā balāhakāḥ samāsthitā digbhya ivogramārutaiḥ || 8-62-41||

MHB 8-62-42

ततः शतानीकहतान्महागजांस्तथा रथान्पत्तिगणांश्च तावकान् ।
जघान भोजश्च हयानथापतन्विशस्त्रकृत्ताः कृतवर्मणा द्विपाः ॥ ८-६२-४२॥
tataḥ śatānīkahatānmahāgajāṃstathā rathānpattigaṇāṃśca tāvakān |
jaghāna bhojaśca hayānathāpatanviśastrakṛttāḥ kṛtavarmaṇā dvipāḥ || 8-62-42||

MHB 8-62-43

अथापरे द्रौणिशराहता द्विपास्त्रयः ससर्वायुधयोधकेतवः ।
निपेतुरुर्व्यां व्यसवः प्रपातितास्तथा यथा वज्रहता महाचलाः ॥ ८-६२-४३॥
athāpare drauṇiśarāhatā dvipāstrayaḥ sasarvāyudhayodhaketavaḥ |
nipetururvyāṃ vyasavaḥ prapātitāstathā yathā vajrahatā mahācalāḥ || 8-62-43||

MHB 8-62-44

कुणिन्दराजावरजादनन्तरः स्तनान्तरे पत्रिवरैरताडयत् ।
तवात्मजं तस्य तवात्मजः शरैः शितैः शरीरं बिभिदे द्विपं च तम् ॥ ८-६२-४४॥
kuṇindarājāvarajādanantaraḥ stanāntare patrivarairatāḍayat |
tavātmajaṃ tasya tavātmajaḥ śaraiḥ śitaiḥ śarīraṃ bibhide dvipaṃ ca tam || 8-62-44||

MHB 8-62-45

स नागराजः सह राजसूनुना पपात रक्तं बहु सर्वतः क्षरन् ।
शचीशवज्रप्रहतोऽम्बुदागमे यथा जलं गैरिकपर्वतस्तथा ॥ ८-६२-४५॥
sa nāgarājaḥ saha rājasūnunā papāta raktaṃ bahu sarvataḥ kṣaran |
śacīśavajraprahato'mbudāgame yathā jalaṃ gairikaparvatastathā || 8-62-45||

MHB 8-62-46

कुणिन्दपुत्रप्रहितोऽपरद्विपः शुकं ससूताश्वरथं व्यपोथयत् ।
ततोऽपतत्क्राथशराभिदारितः सहेश्वरो वज्रहतो यथा गिरिः ॥ ८-६२-४६॥
kuṇindaputraprahito'paradvipaḥ śukaṃ sasūtāśvarathaṃ vyapothayat |
tato'patatkrāthaśarābhidāritaḥ saheśvaro vajrahato yathā giriḥ || 8-62-46||

MHB 8-62-47

रथी द्विपस्थेन हतोऽपतच्छरैः क्राथाधिपः पर्वतजेन दुर्जयः ।
सवाजिसूतेष्वसनस्तथापतद्यथा महावातहतो महाद्रुमः ॥ ८-६२-४७॥
rathī dvipasthena hato'pataccharaiḥ krāthādhipaḥ parvatajena durjayaḥ |
savājisūteṣvasanastathāpatadyathā mahāvātahato mahādrumaḥ || 8-62-47||

MHB 8-62-48

वृको द्विपस्थं गिरिराजवासिनं भृशं शरैर्द्वादशभिः पराभिनत् ।
ततो वृकं साश्वरथं महाजवं त्वरंश्चतुर्भिश्चरणे व्यपोथयत् ॥ ८-६२-४८॥
vṛko dvipasthaṃ girirājavāsinaṃ bhṛśaṃ śarairdvādaśabhiḥ parābhinat |
tato vṛkaṃ sāśvarathaṃ mahājavaṃ tvaraṃścaturbhiścaraṇe vyapothayat || 8-62-48||

MHB 8-62-49

स नागराजः सनियन्तृकोऽपतत्पराहतो बभ्रुसुतेषुभिर्भृशम् ।
स चापि देवावृधसूनुरर्दितः पपात नुन्नः सहदेवसूनुना ॥ ८-६२-४९॥
sa nāgarājaḥ saniyantṛko'patatparāhato babhrusuteṣubhirbhṛśam |
sa cāpi devāvṛdhasūnurarditaḥ papāta nunnaḥ sahadevasūnunā || 8-62-49||

MHB 8-62-50

विषाणपोत्रापरगात्रघातिना गजेन हन्तुं शकुनेः कुणिन्दजः ।
जगाम वेगेन भृशार्दयंश्च तं ततोऽस्य गान्धारपतिः शिरोऽहरत् ॥ ८-६२-५०॥
viṣāṇapotrāparagātraghātinā gajena hantuṃ śakuneḥ kuṇindajaḥ |
jagāma vegena bhṛśārdayaṃśca taṃ tato'sya gāndhārapatiḥ śiro'harat || 8-62-50||

MHB 8-62-51

ततः शतानीकहता महागजा हया रथाः पत्तिगणाश्च तावकाः ।
सुपर्णवातप्रहता यथा नगास्तथा गता गामवशा विचूर्णिताः ॥ ८-६२-५१॥
tataḥ śatānīkahatā mahāgajā hayā rathāḥ pattigaṇāśca tāvakāḥ |
suparṇavātaprahatā yathā nagāstathā gatā gāmavaśā vicūrṇitāḥ || 8-62-51||

MHB 8-62-52

ततोऽभ्यविध्यद्बहुभिः शितैः शरैः कुणिन्दपुत्रो नकुलात्मजं स्मयन् ।
ततोऽस्य कायान्निचकर्त नाकुलिः शिरः क्षुरेणाम्बुजसंनिभाननम् ॥ ८-६२-५२॥
tato'bhyavidhyadbahubhiḥ śitaiḥ śaraiḥ kuṇindaputro nakulātmajaṃ smayan |
tato'sya kāyānnicakarta nākuliḥ śiraḥ kṣureṇāmbujasaṃnibhānanam || 8-62-52||

MHB 8-62-53

ततः शतानीकमविध्यदाशुगैस्त्रिभिः शितैः कर्णसुतोऽर्जुनं त्रिभिः ।
त्रिभिश्च भीमं नकुलं च सप्तभिर्जनार्दनं द्वादशभिश्च सायकैः ॥ ८-६२-५३॥
tataḥ śatānīkamavidhyadāśugaistribhiḥ śitaiḥ karṇasuto'rjunaṃ tribhiḥ |
tribhiśca bhīmaṃ nakulaṃ ca saptabhirjanārdanaṃ dvādaśabhiśca sāyakaiḥ || 8-62-53||

MHB 8-62-54

तदस्य कर्मातिमनुष्यकर्मणः समीक्ष्य हृष्टाः कुरवोऽभ्यपूजयन् ।
पराक्रमज्ञास्तु धनंजयस्य ते हुतोऽयमग्नाविति तं तु मेनिरे ॥ ८-६२-५४॥
tadasya karmātimanuṣyakarmaṇaḥ samīkṣya hṛṣṭāḥ kuravo'bhyapūjayan |
parākramajñāstu dhanaṃjayasya te huto'yamagnāviti taṃ tu menire || 8-62-54||

MHB 8-62-55

ततः किरीटी परवीरघाती हताश्वमालोक्य नरप्रवीरम् ।
तमभ्यधावद्वृषसेनमाहवे स सूतजस्य प्रमुखे स्थितं तदा ॥ ८-६२-५५॥
tataḥ kirīṭī paravīraghātī hatāśvamālokya narapravīram |
tamabhyadhāvadvṛṣasenamāhave sa sūtajasya pramukhe sthitaṃ tadā || 8-62-55||

MHB 8-62-56

तमापतन्तं नरवीरमुग्रं महाहवे बाणसहस्रधारिणम् ।
अभ्यापतत्कर्णसुतो महारथो यथैव चेन्द्रं नमुचिः पुरातने ॥ ८-६२-५६॥
tamāpatantaṃ naravīramugraṃ mahāhave bāṇasahasradhāriṇam |
abhyāpatatkarṇasuto mahāratho yathaiva cendraṃ namuciḥ purātane || 8-62-56||

MHB 8-62-57

ततोऽद्भुतेनैकशतेन पार्थं शरैर्विद्ध्वा सूतपुत्रस्य पुत्रः ।
ननाद नादं सुमहानुभावो विद्ध्वेव शक्रं नमुचिः पुरा वै ॥ ८-६२-५७॥
tato'dbhutenaikaśatena pārthaṃ śarairviddhvā sūtaputrasya putraḥ |
nanāda nādaṃ sumahānubhāvo viddhveva śakraṃ namuciḥ purā vai || 8-62-57||

MHB 8-62-58

पुनः स पार्थं वृषसेन उग्रैर्बाणैरविध्यद्भुजमूलमध्ये ।
तथैव कृष्णं नवभिः समार्दयत्पुनश्च पार्थं दशभिः शिताग्रैः ॥ ८-६२-५८॥
punaḥ sa pārthaṃ vṛṣasena ugrairbāṇairavidhyadbhujamūlamadhye |
tathaiva kṛṣṇaṃ navabhiḥ samārdayatpunaśca pārthaṃ daśabhiḥ śitāgraiḥ || 8-62-58||

MHB 8-62-59

ततः किरीटी रणमूर्ध्नि कोपात्कृत्वा त्रिशाखां भ्रुकुटिं ललाटे ।
मुमोच बाणान्विशिखान्महात्मा वधाय राजन्सूतपुत्रस्य संख्ये ॥ ८-६२-५९॥
tataḥ kirīṭī raṇamūrdhni kopātkṛtvā triśākhāṃ bhrukuṭiṃ lalāṭe |
mumoca bāṇānviśikhānmahātmā vadhāya rājansūtaputrasya saṃkhye || 8-62-59||

MHB 8-62-60

विव्याध चैनं दशभिः पृषत्कैर्मर्मस्वसक्तं प्रसभं किरीटी ।
चिच्छेद चास्येष्वसनं भुजौ च क्षुरैश्चतुर्भिः शिर एव चोग्रैः ॥ ८-६२-६०॥
vivyādha cainaṃ daśabhiḥ pṛṣatkairmarmasvasaktaṃ prasabhaṃ kirīṭī |
ciccheda cāsyeṣvasanaṃ bhujau ca kṣuraiścaturbhiḥ śira eva cograiḥ || 8-62-60||

MHB 8-62-61

स पार्थबाणाभिहतः पपात रथाद्विबाहुर्विशिरा धरायाम् ।
सुपुष्पितः पर्णधरोऽतिकायो वातेरितः शाल इवाद्रिशृङ्गात् ॥ ८-६२-६१॥
sa pārthabāṇābhihataḥ papāta rathādvibāhurviśirā dharāyām |
supuṣpitaḥ parṇadharo'tikāyo vāteritaḥ śāla ivādriśṛṅgāt || 8-62-61||

MHB 8-62-62

तं प्रेक्ष्य बाणाभिहतं पतन्तं रथात्सुतं सूतजः क्षिप्रकारी ।
रथं रथेनाशु जगाम वेगात्किरीटिनः पुत्रवधाभितप्तः ॥ ८-६२-६२॥
taṃ prekṣya bāṇābhihataṃ patantaṃ rathātsutaṃ sūtajaḥ kṣiprakārī |
rathaṃ rathenāśu jagāma vegātkirīṭinaḥ putravadhābhitaptaḥ || 8-62-62||

Adhyaya: 63/69 (83)

MHB 8-63-1

संजय उवाच ।
वृषसेनं हतं दृष्ट्वा शोकामर्षसमन्वितः ।
मुक्त्वा शोकोद्भवं वारि नेत्राभ्यां सहसा वृषः ॥ ८-६३-१॥
saṃjaya uvāca |
vṛṣasenaṃ hataṃ dṛṣṭvā śokāmarṣasamanvitaḥ |
muktvā śokodbhavaṃ vāri netrābhyāṃ sahasā vṛṣaḥ || 8-63-1||

MHB 8-63-2

रथेन कर्णस्तेजस्वी जगामाभिमुखो रिपून् ।
युद्धायामर्षताम्राक्षः समाहूय धनंजयम् ॥ ८-६३-२॥
rathena karṇastejasvī jagāmābhimukho ripūn |
yuddhāyāmarṣatāmrākṣaḥ samāhūya dhanaṃjayam || 8-63-2||

MHB 8-63-3

तौ रथौ सूर्यसंकाशौ वैयाघ्रपरिवारणौ ।
समेतौ ददृशुस्तत्र द्वाविवार्कौ समागतौ ॥ ८-६३-३॥
tau rathau sūryasaṃkāśau vaiyāghraparivāraṇau |
sametau dadṛśustatra dvāvivārkau samāgatau || 8-63-3||

MHB 8-63-4

श्वेताश्वौ पुरुषादित्यावास्थितावरिमर्दनौ ।
शुशुभाते महात्मानौ चन्द्रादित्यौ यथा दिवि ॥ ८-६३-४॥
śvetāśvau puruṣādityāvāsthitāvarimardanau |
śuśubhāte mahātmānau candrādityau yathā divi || 8-63-4||

MHB 8-63-5

तौ दृष्ट्वा विस्मयं जग्मुः सर्वभूतानि मारिष ।
त्रैलोक्यविजये यत्ताविन्द्रवैरोचनाविव ॥ ८-६३-५॥
tau dṛṣṭvā vismayaṃ jagmuḥ sarvabhūtāni māriṣa |
trailokyavijaye yattāvindravairocanāviva || 8-63-5||

MHB 8-63-6

रथज्यातलनिर्ह्रादैर्बाणशङ्खरवैरपि ।
तौ रथावभिधावन्तौ समालोक्य महीक्षिताम् ॥ ८-६३-६॥
rathajyātalanirhrādairbāṇaśaṅkharavairapi |
tau rathāvabhidhāvantau samālokya mahīkṣitām || 8-63-6||

MHB 8-63-7

ध्वजौ च दृष्ट्वा संसक्तौ विस्मयः समपद्यत ।
हस्तिकक्ष्यां च कर्णस्य वानरं च किरीटिनः ॥ ८-६३-७॥
dhvajau ca dṛṣṭvā saṃsaktau vismayaḥ samapadyata |
hastikakṣyāṃ ca karṇasya vānaraṃ ca kirīṭinaḥ || 8-63-7||

MHB 8-63-8

तौ रथौ संप्रसक्तौ च दृष्ट्वा भारत पार्थिवाः ।
सिंहनादरवांश्चक्रुः साधुवादांश्च पुष्कलान् ॥ ८-६३-८॥
tau rathau saṃprasaktau ca dṛṣṭvā bhārata pārthivāḥ |
siṃhanādaravāṃścakruḥ sādhuvādāṃśca puṣkalān || 8-63-8||

MHB 8-63-9

श्रुत्वा तु द्वैरथं ताभ्यां तत्र योधाः समन्ततः ।
चक्रुर्बाहुवलं चैव तथा चेलवलं महत् ॥ ८-६३-९॥
śrutvā tu dvairathaṃ tābhyāṃ tatra yodhāḥ samantataḥ |
cakrurbāhuvalaṃ caiva tathā celavalaṃ mahat || 8-63-9||

MHB 8-63-10

आजग्मुः कुरवस्तत्र वादित्रानुगतास्तदा ।
कर्णं प्रहर्षयन्तश्च शङ्खान्दध्मुश्च पुष्कलान् ॥ ८-६३-१०॥
ājagmuḥ kuravastatra vāditrānugatāstadā |
karṇaṃ praharṣayantaśca śaṅkhāndadhmuśca puṣkalān || 8-63-10||

MHB 8-63-11

तथैव पाण्डवाः सर्वे हर्षयन्तो धनंजयम् ।
तूर्यशङ्खनिनादेन दिशः सर्वा व्यनादयन् ॥ ८-६३-११॥
tathaiva pāṇḍavāḥ sarve harṣayanto dhanaṃjayam |
tūryaśaṅkhaninādena diśaḥ sarvā vyanādayan || 8-63-11||

MHB 8-63-12

क्ष्वेडितास्फोटितोत्क्रुष्टैस्तुमुलं सर्वतोऽभवत् ।
बाहुघोषाश्च वीराणां कर्णार्जुनसमागमे ॥ ८-६३-१२॥
kṣveḍitāsphoṭitotkruṣṭaistumulaṃ sarvato'bhavat |
bāhughoṣāśca vīrāṇāṃ karṇārjunasamāgame || 8-63-12||

MHB 8-63-13

तौ दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रौ रथस्थौ रथिनां वरौ ।
प्रगृहीतमहाचापौ शरशक्तिगदायुधौ ॥ ८-६३-१३॥
tau dṛṣṭvā puruṣavyāghrau rathasthau rathināṃ varau |
pragṛhītamahācāpau śaraśaktigadāyudhau || 8-63-13||

MHB 8-63-14

वर्मिणौ बद्धनिस्त्रिंशौ श्वेताश्वौ शङ्खशोभिनौ ।
तूणीरवरसंपन्नौ द्वावपि स्म सुदर्शनौ ॥ ८-६३-१४॥
varmiṇau baddhanistriṃśau śvetāśvau śaṅkhaśobhinau |
tūṇīravarasaṃpannau dvāvapi sma sudarśanau || 8-63-14||

MHB 8-63-15

रक्तचन्दनदिग्धाङ्गौ समदौ वृषभाविव ।
आशीविषसमप्रख्यौ यमकालान्तकोपमौ ॥ ८-६३-१५॥
raktacandanadigdhāṅgau samadau vṛṣabhāviva |
āśīviṣasamaprakhyau yamakālāntakopamau || 8-63-15||

MHB 8-63-16

इन्द्रवृत्राविव क्रुद्धौ सूर्याचन्द्रमसप्रभौ ।
महाग्रहाविव क्रूरौ युगान्ते समुपस्थितौ ॥ ८-६३-१६॥
indravṛtrāviva kruddhau sūryācandramasaprabhau |
mahāgrahāviva krūrau yugānte samupasthitau || 8-63-16||

MHB 8-63-17

देवगर्भौ देवसमौ देवतुल्यौ च रूपतः ।
समेतौ पुरुषव्याघ्रौ प्रेक्ष्य कर्णधनंजयौ ॥ ८-६३-१७॥
devagarbhau devasamau devatulyau ca rūpataḥ |
sametau puruṣavyāghrau prekṣya karṇadhanaṃjayau || 8-63-17||

MHB 8-63-18

उभौ वरायुधधरावुभौ रणकृतश्रमौ ।
उभौ च बाहुशब्देन नादयन्तौ नभस्तलम् ॥ ८-६३-१८॥
ubhau varāyudhadharāvubhau raṇakṛtaśramau |
ubhau ca bāhuśabdena nādayantau nabhastalam || 8-63-18||

MHB 8-63-19

उभौ विश्रुतकर्माणौ पौरुषेण बलेन च ।
उभौ च सदृशौ युद्धे शम्बरामरराजयोः ॥ ८-६३-१९॥
ubhau viśrutakarmāṇau pauruṣeṇa balena ca |
ubhau ca sadṛśau yuddhe śambarāmararājayoḥ || 8-63-19||

MHB 8-63-20

कार्तवीर्यसमौ युद्धे तथा दाशरथेः समौ ।
विष्णुवीर्यसमौ वीर्ये तथा भवसमौ युधि ॥ ८-६३-२०॥
kārtavīryasamau yuddhe tathā dāśaratheḥ samau |
viṣṇuvīryasamau vīrye tathā bhavasamau yudhi || 8-63-20||

MHB 8-63-21

उभौ श्वेतहयौ राजन्रथप्रवरवाहिनौ ।
सारथी प्रवरौ चैव तयोरास्तां महाबलौ ॥ ८-६३-२१॥
ubhau śvetahayau rājanrathapravaravāhinau |
sārathī pravarau caiva tayorāstāṃ mahābalau || 8-63-21||

MHB 8-63-22

तौ तु दृष्ट्वा महाराज राजमानौ महारथौ ।
सिद्धचारणसंघानां विस्मयः समपद्यत ॥ ८-६३-२२॥
tau tu dṛṣṭvā mahārāja rājamānau mahārathau |
siddhacāraṇasaṃghānāṃ vismayaḥ samapadyata || 8-63-22||

MHB 8-63-23

धार्तराष्ट्रास्ततः कर्णं सबला भरतर्षभ ।
परिवव्रुर्महात्मानं क्षिप्रमाहवशोभिनम् ॥ ८-६३-२३॥
dhārtarāṣṭrāstataḥ karṇaṃ sabalā bharatarṣabha |
parivavrurmahātmānaṃ kṣipramāhavaśobhinam || 8-63-23||

MHB 8-63-24

तथैव पाण्डवा हृष्टा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।
परिवव्रुर्महात्मानं पार्थमप्रतिमं युधि ॥ ८-६३-२४॥
tathaiva pāṇḍavā hṛṣṭā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ |
parivavrurmahātmānaṃ pārthamapratimaṃ yudhi || 8-63-24||

MHB 8-63-25

तावकानां रणे कर्णो ग्लह आसीद्विशां पते ।
तथैव पाण्डवेयानां ग्लहः पार्थोऽभवद्युधि ॥ ८-६३-२५॥
tāvakānāṃ raṇe karṇo glaha āsīdviśāṃ pate |
tathaiva pāṇḍaveyānāṃ glahaḥ pārtho'bhavadyudhi || 8-63-25||

MHB 8-63-26

त एव सभ्यास्तत्रासन्प्रेक्षकाश्चाभवन्स्म ते ।
तत्रैषां ग्लहमानानां ध्रुवौ जयपराजयौ ॥ ८-६३-२६॥
ta eva sabhyāstatrāsanprekṣakāścābhavansma te |
tatraiṣāṃ glahamānānāṃ dhruvau jayaparājayau || 8-63-26||

MHB 8-63-27

ताभ्यां द्यूतं समायत्तं विजयायेतराय वा ।
अस्माकं पाण्डवानां च स्थितानां रणमूर्धनि ॥ ८-६३-२७॥
tābhyāṃ dyūtaṃ samāyattaṃ vijayāyetarāya vā |
asmākaṃ pāṇḍavānāṃ ca sthitānāṃ raṇamūrdhani || 8-63-27||

MHB 8-63-28

तौ तु स्थितौ महाराज समरे युद्धशालिनौ ।
अन्योन्यं प्रतिसंरब्धावन्योन्यस्य जयैषिणौ ॥ ८-६३-२८॥
tau tu sthitau mahārāja samare yuddhaśālinau |
anyonyaṃ pratisaṃrabdhāvanyonyasya jayaiṣiṇau || 8-63-28||

MHB 8-63-29

तावुभौ प्रजिहीर्षेतामिन्द्रवृत्राविवाभितः ।
भीमरूपधरावास्तां महाधूमाविव ग्रहौ ॥ ८-६३-२९॥
tāvubhau prajihīrṣetāmindravṛtrāvivābhitaḥ |
bhīmarūpadharāvāstāṃ mahādhūmāviva grahau || 8-63-29||

MHB 8-63-30

ततोऽन्तरिक्षे साक्षेपा विवादा भरतर्षभ ।
मिथो भेदाश्च भूतानामासन्कर्णार्जुनान्तरे ।
व्याश्रयन्त दिशो भिन्नाः सर्वलोकाश्च मारिष ॥ ८-६३-३०॥
tato'ntarikṣe sākṣepā vivādā bharatarṣabha |
mitho bhedāśca bhūtānāmāsankarṇārjunāntare |
vyāśrayanta diśo bhinnāḥ sarvalokāśca māriṣa || 8-63-30||

MHB 8-63-31

देवदानवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः ।
प्रतिपक्षग्रहं चक्रुः कर्णार्जुनसमागमे ॥ ८-६३-३१॥
devadānavagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ |
pratipakṣagrahaṃ cakruḥ karṇārjunasamāgame || 8-63-31||

MHB 8-63-32

द्यौरासीत्कर्णतो व्यग्रा सनक्षत्रा विशां पते ।
भूमिर्विशाला पार्थस्य माता पुत्रस्य भारत ॥ ८-६३-३२॥
dyaurāsītkarṇato vyagrā sanakṣatrā viśāṃ pate |
bhūmirviśālā pārthasya mātā putrasya bhārata || 8-63-32||

MHB 8-63-33

सरितः सागराश्चैव गिरयश्च नरोत्तम ।
वृक्षाश्चौषधयस्तत्र व्याश्रयन्त किरीटिनम् ॥ ८-६३-३३॥
saritaḥ sāgarāścaiva girayaśca narottama |
vṛkṣāścauṣadhayastatra vyāśrayanta kirīṭinam || 8-63-33||

MHB 8-63-34

असुरा यातुधानाश्च गुह्यकाश्च परंतप ।
कर्णतः समपद्यन्त खेचराणि वयांसि च ॥ ८-६३-३४॥
asurā yātudhānāśca guhyakāśca paraṃtapa |
karṇataḥ samapadyanta khecarāṇi vayāṃsi ca || 8-63-34||

MHB 8-63-35

रत्नानि निधयः सर्वे वेदाश्चाख्यानपञ्चमाः ।
सोपवेदोपनिषदः सरहस्याः ससंग्रहाः ॥ ८-६३-३५॥
ratnāni nidhayaḥ sarve vedāścākhyānapañcamāḥ |
sopavedopaniṣadaḥ sarahasyāḥ sasaṃgrahāḥ || 8-63-35||

MHB 8-63-36

वासुकिश्चित्रसेनश्च तक्षकश्चोपतक्षकः ।
पर्वताश्च तथा सर्वे काद्रवेयाश्च सान्वयाः ।
विषवन्तो महारोषा नागाश्चार्जुनतोऽभवन् ॥ ८-६३-३६॥
vāsukiścitrasenaśca takṣakaścopatakṣakaḥ |
parvatāśca tathā sarve kādraveyāśca sānvayāḥ |
viṣavanto mahāroṣā nāgāścārjunato'bhavan || 8-63-36||

MHB 8-63-37

ऐरावताः सौरभेया वैशालेयाश्च भोगिनः ।
एतेऽभवन्नर्जुनतः क्षुद्रसर्पास्तु कर्णतः ॥ ८-६३-३७॥
airāvatāḥ saurabheyā vaiśāleyāśca bhoginaḥ |
ete'bhavannarjunataḥ kṣudrasarpāstu karṇataḥ || 8-63-37||

MHB 8-63-38

ईहामृगा व्याडमृगा मङ्गल्याश्च मृगद्विजाः ।
पार्थस्य विजयं राजन्सर्व एवाभिसंश्रिताः ॥ ८-६३-३८॥
īhāmṛgā vyāḍamṛgā maṅgalyāśca mṛgadvijāḥ |
pārthasya vijayaṃ rājansarva evābhisaṃśritāḥ || 8-63-38||

MHB 8-63-39

वसवो मरुतः साध्या रुद्रा विश्वेऽश्विनौ तथा ।
अग्निरिन्द्रश्च सोमश्च पवनश्च दिशो दश ।
धनंजयमुपाजग्मुरादित्याः कर्णतोऽभवन् ॥ ८-६३-३९॥
vasavo marutaḥ sādhyā rudrā viśve'śvinau tathā |
agnirindraśca somaśca pavanaśca diśo daśa |
dhanaṃjayamupājagmurādityāḥ karṇato'bhavan || 8-63-39||

MHB 8-63-40

देवास्तु पितृभिः सार्धं सगणार्जुनतोऽभवन् ।
यमो वैश्रवणश्चैव वरुणश्च यतोऽर्जुनः ॥ ८-६३-४०॥
devāstu pitṛbhiḥ sārdhaṃ sagaṇārjunato'bhavan |
yamo vaiśravaṇaścaiva varuṇaśca yato'rjunaḥ || 8-63-40||

MHB 8-63-41

देवब्रह्मनृपर्षीणां गणाः पाण्डवतोऽभवन् ।
तुम्बुरुप्रमुखा राजन्गन्धर्वाश्च यतोऽर्जुनः ॥ ८-६३-४१॥
devabrahmanṛparṣīṇāṃ gaṇāḥ pāṇḍavato'bhavan |
tumburupramukhā rājangandharvāśca yato'rjunaḥ || 8-63-41||

MHB 8-63-42

प्रावेयाः सह मौनेयैर्गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।
ईहामृगव्याडमृगैर्द्विपाश्च रथपत्तिभिः ॥ ८-६३-४२॥
prāveyāḥ saha mauneyairgandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ |
īhāmṛgavyāḍamṛgairdvipāśca rathapattibhiḥ || 8-63-42||

MHB 8-63-43

उह्यमानास्तथा मेघैर्वायुना च मनीषिणः ।
दिदृक्षवः समाजग्मुः कर्णार्जुनसमागमम् ॥ ८-६३-४३॥
uhyamānāstathā meghairvāyunā ca manīṣiṇaḥ |
didṛkṣavaḥ samājagmuḥ karṇārjunasamāgamam || 8-63-43||

MHB 8-63-44

देवदानवगन्धर्वा नागा यक्षाः पतत्रिणः ।
महर्षयो वेदविदः पितरश्च स्वधाभुजः ॥ ८-६३-४४॥
devadānavagandharvā nāgā yakṣāḥ patatriṇaḥ |
maharṣayo vedavidaḥ pitaraśca svadhābhujaḥ || 8-63-44||

MHB 8-63-45

तपो विद्यास्तथौषध्यो नानारूपाम्बरत्विषः ।
अन्तरिक्षे महाराज विनदन्तोऽवतस्थिरे ॥ ८-६३-४५॥
tapo vidyāstathauṣadhyo nānārūpāmbaratviṣaḥ |
antarikṣe mahārāja vinadanto'vatasthire || 8-63-45||

MHB 8-63-46

ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभिः सार्धं प्रजापतिभिरेव च ।
भवेनावस्थितो यानं दिव्यं तं देशमभ्ययात् ॥ ८-६३-४६॥
brahmā brahmarṣibhiḥ sārdhaṃ prajāpatibhireva ca |
bhavenāvasthito yānaṃ divyaṃ taṃ deśamabhyayāt || 8-63-46||

MHB 8-63-47

दृष्ट्वा प्रजापतिं देवाः स्वयंभुवमुपागमन् ।
समोऽस्तु देव विजय एतयोर्नरसिंहयोः ॥ ८-६३-४७॥
dṛṣṭvā prajāpatiṃ devāḥ svayaṃbhuvamupāgaman |
samo'stu deva vijaya etayornarasiṃhayoḥ || 8-63-47||

MHB 8-63-48

तदुपश्रुत्य मघवा प्रणिपत्य पितामहम् ।
कर्णार्जुनविनाशेन मा नश्यत्वखिलं जगत् ॥ ८-६३-४८॥
tadupaśrutya maghavā praṇipatya pitāmaham |
karṇārjunavināśena mā naśyatvakhilaṃ jagat || 8-63-48||

MHB 8-63-49

स्वयंभो ब्रूहि तद्वाक्यं समोऽस्तु विजयोऽनयोः ।
तत्तथास्तु नमस्तेऽस्तु प्रसीद भगवन्मम ॥ ८-६३-४९॥
svayaṃbho brūhi tadvākyaṃ samo'stu vijayo'nayoḥ |
tattathāstu namaste'stu prasīda bhagavanmama || 8-63-49||

MHB 8-63-50

ब्रह्मेशानावथो वाक्यमूचतुस्त्रिदशेश्वरम् ।
विजयो ध्रुव एवास्तु विजयस्य महात्मनः ॥ ८-६३-५०॥
brahmeśānāvatho vākyamūcatustridaśeśvaram |
vijayo dhruva evāstu vijayasya mahātmanaḥ || 8-63-50||

MHB 8-63-51

मनस्वी बलवाञ्शूरः कृतास्त्रश्च तपोधनः ।
बिभर्ति च महातेजा धनुर्वेदमशेषतः ॥ ८-६३-५१॥
manasvī balavāñśūraḥ kṛtāstraśca tapodhanaḥ |
bibharti ca mahātejā dhanurvedamaśeṣataḥ || 8-63-51||

MHB 8-63-52

अतिक्रमेच्च माहात्म्याद्दिष्टमेतस्य पर्ययात् ।
अतिक्रान्ते च लोकानामभावो नियतो भवेत् ॥ ८-६३-५२॥
atikramecca māhātmyāddiṣṭametasya paryayāt |
atikrānte ca lokānāmabhāvo niyato bhavet || 8-63-52||

MHB 8-63-53

न विद्यते व्यवस्थानं कृष्णयोः क्रुद्धयोः क्वचित् ।
स्रष्टारौ ह्यसतश्चोभौ सतश्च पुरुषर्षभौ ॥ ८-६३-५३॥
na vidyate vyavasthānaṃ kṛṣṇayoḥ kruddhayoḥ kvacit |
sraṣṭārau hyasataścobhau sataśca puruṣarṣabhau || 8-63-53||

MHB 8-63-54

नरनारायणावेतौ पुराणावृषिसत्तमौ ।
अनियत्तौ नियन्तारावभीतौ स्म परंतपौ ॥ ८-६३-५४॥
naranārāyaṇāvetau purāṇāvṛṣisattamau |
aniyattau niyantārāvabhītau sma paraṃtapau || 8-63-54||

MHB 8-63-55

कर्णो लोकानयं मुख्यान्प्राप्नोतु पुरुषर्षभः ।
वीरो वैकर्तनः शूरो विजयस्त्वस्तु कृष्णयोः ॥ ८-६३-५५॥
karṇo lokānayaṃ mukhyānprāpnotu puruṣarṣabhaḥ |
vīro vaikartanaḥ śūro vijayastvastu kṛṣṇayoḥ || 8-63-55||

MHB 8-63-56

वसूनां च सलोकत्वं मरुतां वा समाप्नुयात् ।
सहितो द्रोणभीष्माभ्यां नाकलोके महीयताम् ॥ ८-६३-५६॥
vasūnāṃ ca salokatvaṃ marutāṃ vā samāpnuyāt |
sahito droṇabhīṣmābhyāṃ nākaloke mahīyatām || 8-63-56||

MHB 8-63-57

इत्युक्तो देवदेवाभ्यां सहस्राक्षोऽब्रवीद्वचः ।
आमन्त्र्य सर्वभूतानि ब्रह्मेशानानुशासनात् ॥ ८-६३-५७॥
ityukto devadevābhyāṃ sahasrākṣo'bravīdvacaḥ |
āmantrya sarvabhūtāni brahmeśānānuśāsanāt || 8-63-57||

MHB 8-63-58

श्रुतं भवद्भिर्यत्प्रोक्तं भगवद्भ्यां जगद्धितम् ।
तत्तथा नान्यथा तद्धि तिष्ठध्वं गतमन्यवः ॥ ८-६३-५८॥
śrutaṃ bhavadbhiryatproktaṃ bhagavadbhyāṃ jagaddhitam |
tattathā nānyathā taddhi tiṣṭhadhvaṃ gatamanyavaḥ || 8-63-58||

MHB 8-63-59

इति श्रुत्वेन्द्रवचनं सर्वभूतानि मारिष ।
विस्मितान्यभवन्राजन्पूजयां चक्रिरे च तत् ॥ ८-६३-५९॥
iti śrutvendravacanaṃ sarvabhūtāni māriṣa |
vismitānyabhavanrājanpūjayāṃ cakrire ca tat || 8-63-59||

MHB 8-63-60

व्यसृजंश्च सुगन्धीनि नानारूपाणि खात्तथा ।
पुष्पवर्षाणि विबुधा देवतूर्याण्यवादयन् ॥ ८-६३-६०॥
vyasṛjaṃśca sugandhīni nānārūpāṇi khāttathā |
puṣpavarṣāṇi vibudhā devatūryāṇyavādayan || 8-63-60||

MHB 8-63-61

दिदृक्षवश्चाप्रतिमं द्वैरथं नरसिंहयोः ।
देवदानवगन्धर्वाः सर्व एवावतस्थिरे ।
रथौ च तौ श्वेतहयौ युक्तकेतू महास्वनौ ॥ ८-६३-६१॥
didṛkṣavaścāpratimaṃ dvairathaṃ narasiṃhayoḥ |
devadānavagandharvāḥ sarva evāvatasthire |
rathau ca tau śvetahayau yuktaketū mahāsvanau || 8-63-61||

MHB 8-63-62

समागता लोकवीराः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ।
वासुदेवार्जुनौ वीरौ कर्णशल्यौ च भारत ॥ ८-६३-६२॥
samāgatā lokavīrāḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthakpṛthak |
vāsudevārjunau vīrau karṇaśalyau ca bhārata || 8-63-62||

MHB 8-63-63

तद्भीरुसंत्रासकरं युद्धं समभवत्तदा ।
अन्योन्यस्पर्धिनोर्वीर्ये शक्रशम्बरयोरिव ॥ ८-६३-६३॥
tadbhīrusaṃtrāsakaraṃ yuddhaṃ samabhavattadā |
anyonyaspardhinorvīrye śakraśambarayoriva || 8-63-63||

MHB 8-63-64

तयोर्ध्वजौ वीतमालौ शुशुभाते रथस्थितौ ।
पृथग्रूपौ समार्छन्तौ क्रोधं युद्धे परस्परम् ॥ ८-६३-६४॥
tayordhvajau vītamālau śuśubhāte rathasthitau |
pṛthagrūpau samārchantau krodhaṃ yuddhe parasparam || 8-63-64||

MHB 8-63-65

कर्णस्याशीविषनिभा रत्नसारवती दृढा ।
पुरंदरधनुःप्रख्या हस्तिकक्ष्या व्यराजत ॥ ८-६३-६५॥
karṇasyāśīviṣanibhā ratnasāravatī dṛḍhā |
puraṃdaradhanuḥprakhyā hastikakṣyā vyarājata || 8-63-65||

MHB 8-63-66

कपिश्रेष्ठस्तु पार्थस्य व्यादितास्यो भयंकरः ।
भीषयन्नेव दंष्ट्राभिर्दुर्निरीक्ष्यो रविर्यथा ॥ ८-६३-६६॥
kapiśreṣṭhastu pārthasya vyāditāsyo bhayaṃkaraḥ |
bhīṣayanneva daṃṣṭrābhirdurnirīkṣyo raviryathā || 8-63-66||

MHB 8-63-67

युद्धाभिलाषुको भूत्वा ध्वजो गाण्डीवधन्वनः ।
कर्णध्वजमुपातिष्ठत्सोऽवदीदभिनर्दयन् ॥ ८-६३-६७॥
yuddhābhilāṣuko bhūtvā dhvajo gāṇḍīvadhanvanaḥ |
karṇadhvajamupātiṣṭhatso'vadīdabhinardayan || 8-63-67||

MHB 8-63-68

उत्पत्य च महावेगः कक्ष्यामभ्यहनत्कपिः ।
नखैश्च दशनैश्चैव गरुडः पन्नगं यथा ॥ ८-६३-६८॥
utpatya ca mahāvegaḥ kakṣyāmabhyahanatkapiḥ |
nakhaiśca daśanaiścaiva garuḍaḥ pannagaṃ yathā || 8-63-68||

MHB 8-63-69

सुकिङ्किणीकाभरणा कालपाशोपमायसी ।
अभ्यद्रवत्सुसंक्रुद्धा नागकक्ष्या महाकपिम् ॥ ८-६३-६९॥
sukiṅkiṇīkābharaṇā kālapāśopamāyasī |
abhyadravatsusaṃkruddhā nāgakakṣyā mahākapim || 8-63-69||

MHB 8-63-70

उभयोरुत्तमे युद्धे द्वैरथे द्यूत आहृते ।
प्रकुर्वाते ध्वजौ युद्धं प्रत्यहेषन्हयान्हयाः ॥ ८-६३-७०॥
ubhayoruttame yuddhe dvairathe dyūta āhṛte |
prakurvāte dhvajau yuddhaṃ pratyaheṣanhayānhayāḥ || 8-63-70||

MHB 8-63-71

अविध्यत्पुण्डरीकाक्षः शल्यं नयनसायकैः ।
स चापि पुण्डरीकाक्षं तथैवाभिसमैक्षत ॥ ८-६३-७१॥
avidhyatpuṇḍarīkākṣaḥ śalyaṃ nayanasāyakaiḥ |
sa cāpi puṇḍarīkākṣaṃ tathaivābhisamaikṣata || 8-63-71||

MHB 8-63-72

तत्राजयद्वासुदेवः शल्यं नयनसायकैः ।
कर्णं चाप्यजयद्दृष्ट्या कुन्तीपुत्रो धनंजयः ॥ ८-६३-७२॥
tatrājayadvāsudevaḥ śalyaṃ nayanasāyakaiḥ |
karṇaṃ cāpyajayaddṛṣṭyā kuntīputro dhanaṃjayaḥ || 8-63-72||

MHB 8-63-73

अथाब्रवीत्सूतपुत्रः शल्यमाभाष्य सस्मितम् ।
यदि पार्थो रणे हन्यादद्य मामिह कर्हिचित् ।
किमुत्तरं तदा ते स्यात्सखे सत्यं ब्रवीहि मे ॥ ८-६३-७३॥
athābravītsūtaputraḥ śalyamābhāṣya sasmitam |
yadi pārtho raṇe hanyādadya māmiha karhicit |
kimuttaraṃ tadā te syātsakhe satyaṃ bravīhi me || 8-63-73||

MHB 8-63-74

शल्य उवाच ।
यदि कर्ण रणे हन्यादद्य त्वां श्वेतवाहनः ।
उभावेकरथेनाहं हन्यां माधवपाण्डवौ ॥ ८-६३-७४॥
śalya uvāca |
yadi karṇa raṇe hanyādadya tvāṃ śvetavāhanaḥ |
ubhāvekarathenāhaṃ hanyāṃ mādhavapāṇḍavau || 8-63-74||

MHB 8-63-75

संजय उवाच ।
एवमेव तु गोविंदमर्जुनः प्रत्यभाषत ।
तं प्रहस्याब्रवीत्कृष्णः पार्थं परमिदं वचः ॥ ८-६३-७५॥
saṃjaya uvāca |
evameva tu goviṃdamarjunaḥ pratyabhāṣata |
taṃ prahasyābravītkṛṣṇaḥ pārthaṃ paramidaṃ vacaḥ || 8-63-75||

MHB 8-63-76

पतेद्दिवाकरः स्थानाच्छीर्येतानेकधा क्षितिः ।
शैत्यमग्निरियान्न त्वा कर्णो हन्याद्धनंजयम् ॥ ८-६३-७६॥
pateddivākaraḥ sthānācchīryetānekadhā kṣitiḥ |
śaityamagniriyānna tvā karṇo hanyāddhanaṃjayam || 8-63-76||

MHB 8-63-77

यदि त्वेवं कथंचित्स्याल्लोकपर्यसनं यथा ।
हन्यां कर्णं तथा शल्यं बाहुभ्यामेव संयुगे ॥ ८-६३-७७॥
yadi tvevaṃ kathaṃcitsyāllokaparyasanaṃ yathā |
hanyāṃ karṇaṃ tathā śalyaṃ bāhubhyāmeva saṃyuge || 8-63-77||

MHB 8-63-78

इति कृष्णवचः श्रुत्वा प्रहसन्कपिकेतनः ।
अर्जुनः प्रत्युवाचेदं कृष्णमक्लिष्टकारिणम् ।
ममाप्येतावपर्याप्तौ कर्णशल्यौ जनार्दन ॥ ८-६३-७८॥
iti kṛṣṇavacaḥ śrutvā prahasankapiketanaḥ |
arjunaḥ pratyuvācedaṃ kṛṣṇamakliṣṭakāriṇam |
mamāpyetāvaparyāptau karṇaśalyau janārdana || 8-63-78||

MHB 8-63-79

सपताकाध्वजं कर्णं सशल्यरथवाजिनम् ।
सच्छत्रकवचं चैव सशक्तिशरकार्मुकम् ॥ ८-६३-७९॥
sapatākādhvajaṃ karṇaṃ saśalyarathavājinam |
sacchatrakavacaṃ caiva saśaktiśarakārmukam || 8-63-79||

MHB 8-63-80

द्रष्टास्यद्य शरैः कर्णं रणे कृत्तमनेकधा ।
अद्यैनं सरथं साश्वं सशक्तिकवचायुधम् ।
न हि मे शाम्यते वैरं कृष्णां यत्प्राहसत्पुरा ॥ ८-६३-८०॥
draṣṭāsyadya śaraiḥ karṇaṃ raṇe kṛttamanekadhā |
adyainaṃ sarathaṃ sāśvaṃ saśaktikavacāyudham |
na hi me śāmyate vairaṃ kṛṣṇāṃ yatprāhasatpurā || 8-63-80||

MHB 8-63-81

अद्य द्रष्टासि गोविन्द कर्णमुन्मथितं मया ।
वारणेनेव मत्तेन पुष्पितं जगतीरुहम् ॥ ८-६३-८१॥
adya draṣṭāsi govinda karṇamunmathitaṃ mayā |
vāraṇeneva mattena puṣpitaṃ jagatīruham || 8-63-81||

MHB 8-63-82

अद्य ता मधुरा वाचः श्रोतासि मधुसूदन ।
अद्याभिमन्युजननीमनृणः सान्त्वयिष्यसि ।
कुन्तीं पितृष्वसारं च संप्रहृष्टो जनार्दन ॥ ८-६३-८२॥
adya tā madhurā vācaḥ śrotāsi madhusūdana |
adyābhimanyujananīmanṛṇaḥ sāntvayiṣyasi |
kuntīṃ pitṛṣvasāraṃ ca saṃprahṛṣṭo janārdana || 8-63-82||

MHB 8-63-83

अद्य बाष्पमुखीं कृष्णां सान्त्वयिष्यसि माधव ।
वाग्भिश्चामृतकल्पाभिर्धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥ ८-६३-८३॥
adya bāṣpamukhīṃ kṛṣṇāṃ sāntvayiṣyasi mādhava |
vāgbhiścāmṛtakalpābhirdharmarājaṃ yudhiṣṭhiram || 8-63-83||

Adhyaya: 64/69 (32)

MHB 8-64-1

संजय उवाच ।
तद्देवनागासुरसिद्धसंघैर्गन्धर्वयक्षाप्सरसां च संघैः ।
ब्रह्मर्षिराजर्षिसुपर्णजुष्टं बभौ वियद्विस्मयनीयरूपम् ॥ ८-६४-१॥
saṃjaya uvāca |
taddevanāgāsurasiddhasaṃghairgandharvayakṣāpsarasāṃ ca saṃghaiḥ |
brahmarṣirājarṣisuparṇajuṣṭaṃ babhau viyadvismayanīyarūpam || 8-64-1||

MHB 8-64-2

नानद्यमानं निनदैर्मनोज्ञैर्वादित्रगीतस्तुतिभिश्च नृत्तैः ।
सर्वेऽन्तरिक्षे ददृशुर्मनुष्याः खस्थांश्च तान्विस्मयनीयरूपान् ॥ ८-६४-२॥
nānadyamānaṃ ninadairmanojñairvāditragītastutibhiśca nṛttaiḥ |
sarve'ntarikṣe dadṛśurmanuṣyāḥ khasthāṃśca tānvismayanīyarūpān || 8-64-2||

MHB 8-64-3

ततः प्रहृष्टाः कुरुपाण्डुयोधा वादित्रपत्रायुधसिंहनादैः ।
निनादयन्तो वसुधां दिशश्च स्वनेन सर्वे द्विषतो निजघ्नुः ॥ ८-६४-३॥
tataḥ prahṛṣṭāḥ kurupāṇḍuyodhā vāditrapatrāyudhasiṃhanādaiḥ |
ninādayanto vasudhāṃ diśaśca svanena sarve dviṣato nijaghnuḥ || 8-64-3||

MHB 8-64-4

नानाश्वमातङ्गरथायुताकुलं वरासिशक्त्यृष्टिनिपातदुःसहम् ।
अभीरुजुष्टं हतदेहसंकुलं रणाजिरं लोहितरक्तमाबभौ ॥ ८-६४-४॥
nānāśvamātaṅgarathāyutākulaṃ varāsiśaktyṛṣṭinipātaduḥsaham |
abhīrujuṣṭaṃ hatadehasaṃkulaṃ raṇājiraṃ lohitaraktamābabhau || 8-64-4||

MHB 8-64-5

तथा प्रवृत्तेऽस्त्रभृतां पराभवे धनंजयश्चाधिरथिश्च सायकैः ।
दिशश्च सैन्यं च शितैरजिह्मगैः परस्परं प्रोर्णुवतुः स्म दंशितौ ॥ ८-६४-५॥
tathā pravṛtte'strabhṛtāṃ parābhave dhanaṃjayaścādhirathiśca sāyakaiḥ |
diśaśca sainyaṃ ca śitairajihmagaiḥ parasparaṃ prorṇuvatuḥ sma daṃśitau || 8-64-5||

MHB 8-64-6

ततस्त्वदीयाश्च परे च सायकैः कृतेऽन्धकारे विविदुर्न किंचन ।
भयात्तु तावेव रथौ समाश्रयंस्तमोनुदौ खे प्रसृता इवांशवः ॥ ८-६४-६॥
tatastvadīyāśca pare ca sāyakaiḥ kṛte'ndhakāre vividurna kiṃcana |
bhayāttu tāveva rathau samāśrayaṃstamonudau khe prasṛtā ivāṃśavaḥ || 8-64-6||

MHB 8-64-7

ततोऽस्त्रमस्त्रेण परस्परस्य तौ विधूय वाताविव पूर्वपश्चिमौ ।
घनान्धकारे वितते तमोनुदौ यथोदितौ तद्वदतीव रेजतुः ॥ ८-६४-७॥
tato'stramastreṇa parasparasya tau vidhūya vātāviva pūrvapaścimau |
ghanāndhakāre vitate tamonudau yathoditau tadvadatīva rejatuḥ || 8-64-7||

MHB 8-64-8

न चाभिमन्तव्यमिति प्रचोदिताः परे त्वदीयाश्च तदावतस्थिरे ।
महारथौ तौ परिवार्य सर्वतः सुरासुरा वासवशम्बराविव ॥ ८-६४-८॥
na cābhimantavyamiti pracoditāḥ pare tvadīyāśca tadāvatasthire |
mahārathau tau parivārya sarvataḥ surāsurā vāsavaśambarāviva || 8-64-8||

MHB 8-64-9

मृदङ्गभेरीपणवानकस्वनैर्निनादिते भारत शङ्खनिस्वनैः ।
ससिंहनादौ बभतुर्नरोत्तमौ शशाङ्कसूर्याविव मेघसंप्लवे ॥ ८-६४-९॥
mṛdaṅgabherīpaṇavānakasvanairninādite bhārata śaṅkhanisvanaiḥ |
sasiṃhanādau babhaturnarottamau śaśāṅkasūryāviva meghasaṃplave || 8-64-9||

MHB 8-64-10

महाधनुर्मण्डलमध्यगावुभौ सुवर्चसौ बाणसहस्ररश्मिनौ ।
दिधक्षमाणौ सचराचरं जगद्युगास्तसूर्याविव दुःसहौ रणे ॥ ८-६४-१०॥
mahādhanurmaṇḍalamadhyagāvubhau suvarcasau bāṇasahasraraśminau |
didhakṣamāṇau sacarācaraṃ jagadyugāstasūryāviva duḥsahau raṇe || 8-64-10||

MHB 8-64-11

उभावजेयावहितान्तकावुभौ जिघांसतुस्तौ कृतिनौ परस्परम् ।
महाहवे वीरवरौ समीयतुर्यथेन्द्रजम्भाविव कर्णपाण्डवौ ॥ ८-६४-११॥
ubhāvajeyāvahitāntakāvubhau jighāṃsatustau kṛtinau parasparam |
mahāhave vīravarau samīyaturyathendrajambhāviva karṇapāṇḍavau || 8-64-11||

MHB 8-64-12

ततो महास्त्राणि महाधनुर्धरौ विमुञ्चमानाविषुभिर्भयानकैः ।
नराश्वनागानमितौ निजघ्नतुः परस्परं जघ्नतुरुत्तमेषुभिः ॥ ८-६४-१२॥
tato mahāstrāṇi mahādhanurdharau vimuñcamānāviṣubhirbhayānakaiḥ |
narāśvanāgānamitau nijaghnatuḥ parasparaṃ jaghnaturuttameṣubhiḥ || 8-64-12||

MHB 8-64-13

ततो विसस्रुः पुनरर्दिताः शरैर्नरोत्तमाभ्यां कुरुपाण्डवाश्रयाः ।
सनागपत्त्यश्वरथा दिशो गतास्तथा यथा सिंहभयाद्वनौकसः ॥ ८-६४-१३॥
tato visasruḥ punararditāḥ śarairnarottamābhyāṃ kurupāṇḍavāśrayāḥ |
sanāgapattyaśvarathā diśo gatāstathā yathā siṃhabhayādvanaukasaḥ || 8-64-13||

MHB 8-64-14

ततस्तु दुर्योधनभोजसौबलाः कृपश्च शारद्वतसूनुना सह ।
महारथाः पञ्च धनंजयाच्युतौ शरैः शरीरान्तकरैरताडयन् ॥ ८-६४-१४॥
tatastu duryodhanabhojasaubalāḥ kṛpaśca śāradvatasūnunā saha |
mahārathāḥ pañca dhanaṃjayācyutau śaraiḥ śarīrāntakarairatāḍayan || 8-64-14||

MHB 8-64-15

धनूंषि तेषामिषुधीन्हयान्ध्वजान्रथांश्च सूतांश्च धनंजयः शरैः ।
समं च चिच्छेद पराभिनच्च ताञ्शरोत्तमैर्द्वादशभिश्च सूतजम् ॥ ८-६४-१५॥
dhanūṃṣi teṣāmiṣudhīnhayāndhvajānrathāṃśca sūtāṃśca dhanaṃjayaḥ śaraiḥ |
samaṃ ca ciccheda parābhinacca tāñśarottamairdvādaśabhiśca sūtajam || 8-64-15||

MHB 8-64-16

अथाभ्यधावंस्त्वरिताः शतं रथाः शतं च नागार्जुनमाततायिनः ।
शकास्तुखारा यवनाश्च सादिनः सहैव काम्बोजवरैर्जिघांसवः ॥ ८-६४-१६॥
athābhyadhāvaṃstvaritāḥ śataṃ rathāḥ śataṃ ca nāgārjunamātatāyinaḥ |
śakāstukhārā yavanāśca sādinaḥ sahaiva kāmbojavarairjighāṃsavaḥ || 8-64-16||

MHB 8-64-17

वरायुधान्पाणिगतान्करैः सह क्षुरैर्न्यकृन्तंस्त्वरिताः शिरांसि च ।
हयांश्च नागांश्च रथांश्च युध्यतां धनंजयः शत्रुगणं तमक्षिणोत् ॥ ८-६४-१७॥
varāyudhānpāṇigatānkaraiḥ saha kṣurairnyakṛntaṃstvaritāḥ śirāṃsi ca |
hayāṃśca nāgāṃśca rathāṃśca yudhyatāṃ dhanaṃjayaḥ śatrugaṇaṃ tamakṣiṇot || 8-64-17||

MHB 8-64-18

ततोऽन्तरिक्षे सुरतूर्यनिस्वनाः ससाधुवादा हृषितैः समीरिताः ।
निपेतुरप्युत्तमपुष्पवृष्टयः सुरूपगन्धाः पवनेरिताः शिवाः ॥ ८-६४-१८॥
tato'ntarikṣe suratūryanisvanāḥ sasādhuvādā hṛṣitaiḥ samīritāḥ |
nipeturapyuttamapuṣpavṛṣṭayaḥ surūpagandhāḥ pavaneritāḥ śivāḥ || 8-64-18||

MHB 8-64-19

तदद्भुतं देवमनुष्यसाक्षिकं समीक्ष्य भूतानि विसिष्मियुर्नृप ।
तवात्मजः सूतसुतश्च न व्यथां न विस्मयं जग्मतुरेकनिश्चयौ ॥ ८-६४-१९॥
tadadbhutaṃ devamanuṣyasākṣikaṃ samīkṣya bhūtāni visiṣmiyurnṛpa |
tavātmajaḥ sūtasutaśca na vyathāṃ na vismayaṃ jagmaturekaniścayau || 8-64-19||

MHB 8-64-20

अथाब्रवीद्द्रोणसुतस्तवात्मजं करं करेण प्रतिपीड्य सान्त्वयन् ।
प्रसीद दुर्योधन शाम्य पाण्डवैरलं विरोधेन धिगस्तु विग्रहम् ॥ ८-६४-२०॥
athābravīddroṇasutastavātmajaṃ karaṃ kareṇa pratipīḍya sāntvayan |
prasīda duryodhana śāmya pāṇḍavairalaṃ virodhena dhigastu vigraham || 8-64-20||

MHB 8-64-21

हतो गुरुर्ब्रह्मसमो महास्त्रवित्तथैव भीष्मप्रमुखा नरर्षभाः ।
अहं त्ववध्यो मम चापि मातुलः प्रशाधि राज्यं सह पाण्डवैश्चिरम् ॥ ८-६४-२१॥
hato gururbrahmasamo mahāstravittathaiva bhīṣmapramukhā nararṣabhāḥ |
ahaṃ tvavadhyo mama cāpi mātulaḥ praśādhi rājyaṃ saha pāṇḍavaiściram || 8-64-21||

MHB 8-64-22

धनंजयः स्थास्यति वारितो मया जनार्दनो नैव विरोधमिच्छति ।
युधिष्ठिरो भूतहिते सदा रतो वृकोदरस्तद्वशगस्तथा यमौ ॥ ८-६४-२२॥
dhanaṃjayaḥ sthāsyati vārito mayā janārdano naiva virodhamicchati |
yudhiṣṭhiro bhūtahite sadā rato vṛkodarastadvaśagastathā yamau || 8-64-22||

MHB 8-64-23

त्वया च पार्थैश्च परस्परेण प्रजाः शिवं प्राप्नुयुरिच्छति त्वयि ।
व्रजन्तु शेषाः स्वपुराणि पार्थिवा निवृत्तवैराश्च भवन्तु सैनिकाः ॥ ८-६४-२३॥
tvayā ca pārthaiśca paraspareṇa prajāḥ śivaṃ prāpnuyuricchati tvayi |
vrajantu śeṣāḥ svapurāṇi pārthivā nivṛttavairāśca bhavantu sainikāḥ || 8-64-23||

MHB 8-64-24

न चेद्वचः श्रोष्यसि मे नराधिप ध्रुवं प्रतप्तासि हतोऽरिभिर्युधि ।
इदं च दृष्टं जगता सह त्वया कृतं यदेकेन किरीटमालिना ।
यथा न कुर्याद्बलभिन्न चान्तको न च प्रचेता भगवान्न यक्षराट् ॥ ८-६४-२४॥
na cedvacaḥ śroṣyasi me narādhipa dhruvaṃ prataptāsi hato'ribhiryudhi |
idaṃ ca dṛṣṭaṃ jagatā saha tvayā kṛtaṃ yadekena kirīṭamālinā |
yathā na kuryādbalabhinna cāntako na ca pracetā bhagavānna yakṣarāṭ || 8-64-24||

MHB 8-64-25

अतोऽपि भूयांश्च गुणैर्धनंजयः स चाभिपत्स्यत्यखिलं वचो मम ।
तवानुयात्रां च तथा करिष्यति प्रसीद राजञ्जगतः शमाय वै ॥ ८-६४-२५॥
ato'pi bhūyāṃśca guṇairdhanaṃjayaḥ sa cābhipatsyatyakhilaṃ vaco mama |
tavānuyātrāṃ ca tathā kariṣyati prasīda rājañjagataḥ śamāya vai || 8-64-25||

MHB 8-64-26

ममापि मानः परमः सदा त्वयि ब्रवीम्यतस्त्वां परमाच्च सौहृदात् ।
निवारयिष्यामि हि कर्णमप्यहं यदा भवान्सप्रणयो भविष्यति ॥ ८-६४-२६॥
mamāpi mānaḥ paramaḥ sadā tvayi bravīmyatastvāṃ paramācca sauhṛdāt |
nivārayiṣyāmi hi karṇamapyahaṃ yadā bhavānsapraṇayo bhaviṣyati || 8-64-26||

MHB 8-64-27

वदन्ति मित्रं सहजं विचक्षणास्तथैव साम्ना च धनेन चार्जितम् ।
प्रतापतश्चोपनतं चतुर्विधं तदस्ति सर्वं त्वयि पाण्डवेषु च ॥ ८-६४-२७॥
vadanti mitraṃ sahajaṃ vicakṣaṇāstathaiva sāmnā ca dhanena cārjitam |
pratāpataścopanataṃ caturvidhaṃ tadasti sarvaṃ tvayi pāṇḍaveṣu ca || 8-64-27||

MHB 8-64-28

निसर्गतस्ते तव वीर बान्धवाः पुनश्च साम्ना च समाप्नुहि स्थिरम् ।
त्वयि प्रसन्ने यदि मित्रतामियुर्ध्रुवं नरेन्द्रेन्द्र तथा त्वमाचर ॥ ८-६४-२८॥
nisargataste tava vīra bāndhavāḥ punaśca sāmnā ca samāpnuhi sthiram |
tvayi prasanne yadi mitratāmiyurdhruvaṃ narendrendra tathā tvamācara || 8-64-28||

MHB 8-64-29

स एवमुक्तः सुहृदा वचो हितं विचिन्त्य निःश्वस्य च दुर्मनाब्रवीत् ।
यथा भवानाह सखे तथैव तन्ममापि च ज्ञापयतो वचः शृणु ॥ ८-६४-२९॥
sa evamuktaḥ suhṛdā vaco hitaṃ vicintya niḥśvasya ca durmanābravīt |
yathā bhavānāha sakhe tathaiva tanmamāpi ca jñāpayato vacaḥ śṛṇu || 8-64-29||

MHB 8-64-30

निहत्य दुःशासनमुक्तवान्बहु प्रसह्य शार्दूलवदेष दुर्मतिः ।
वृकोदरस्तद्धृदये मम स्थितं न तत्परोक्षं भवतः कुतः शमः ॥ ८-६४-३०॥
nihatya duḥśāsanamuktavānbahu prasahya śārdūlavadeṣa durmatiḥ |
vṛkodarastaddhṛdaye mama sthitaṃ na tatparokṣaṃ bhavataḥ kutaḥ śamaḥ || 8-64-30||

MHB 8-64-31

न चापि कर्णं गुरुपुत्र संस्तवादुपारमेत्यर्हसि वक्तुमच्युत ।
श्रमेण युक्तो महताद्य फल्गुनस्तमेष कर्णः प्रसभं हनिष्यति ॥ ८-६४-३१॥
na cāpi karṇaṃ guruputra saṃstavādupārametyarhasi vaktumacyuta |
śrameṇa yukto mahatādya phalgunastameṣa karṇaḥ prasabhaṃ haniṣyati || 8-64-31||

MHB 8-64-32

तमेवमुक्त्वाभ्यनुनीय चासकृत्तवात्मजः स्वाननुशास्ति सैनिकान् ।
समाघ्नताभिद्रवताहितानिमान्सबाणशब्दान्किमु जोषमास्यते ॥ ८-६४-३२॥
tamevamuktvābhyanunīya cāsakṛttavātmajaḥ svānanuśāsti sainikān |
samāghnatābhidravatāhitānimānsabāṇaśabdānkimu joṣamāsyate || 8-64-32||

Adhyaya: 65/69 (45)

MHB 8-65-1

संजय उवाच ।
तौ शङ्खभेरीनिनदे समृद्धे समीयतुः श्वेतहयौ नराग्र्यौ ।
वैकर्तनः सूतपुत्रोऽर्जुनश्च दुर्मन्त्रिते तव पुत्रस्य राजन् ॥ ८-६५-१॥
saṃjaya uvāca |
tau śaṅkhabherīninade samṛddhe samīyatuḥ śvetahayau narāgryau |
vaikartanaḥ sūtaputro'rjunaśca durmantrite tava putrasya rājan || 8-65-1||

MHB 8-65-2

यथा गजौ हैमवतौ प्रभिन्नौ प्रगृह्य दन्ताविव वाशितार्थे ।
तथा समाजग्मतुरुग्रवेगौ धनंजयश्चाधिरथिश्च वीरौ ॥ ८-६५-२॥
yathā gajau haimavatau prabhinnau pragṛhya dantāviva vāśitārthe |
tathā samājagmaturugravegau dhanaṃjayaścādhirathiśca vīrau || 8-65-2||

MHB 8-65-3

बलाहकेनेव यथा बलाहको यदृच्छया वा गिरिणा गिरिर्यथा ।
तथा धनुर्ज्यातलनेमिनिस्वनौ समीयतुस्ताविषुवर्षवर्षिणौ ॥ ८-६५-३॥
balāhakeneva yathā balāhako yadṛcchayā vā giriṇā giriryathā |
tathā dhanurjyātalaneminisvanau samīyatustāviṣuvarṣavarṣiṇau || 8-65-3||

MHB 8-65-4

प्रवृद्धशृङ्गद्रुमवीरुदोषधी प्रवृद्धनानाविधपर्वतौकसौ ।
यथाचलौ वा गलितौ महाबलौ तथा महास्त्रैरितरेतरं घ्नतः ॥ ८-६५-४॥
pravṛddhaśṛṅgadrumavīrudoṣadhī pravṛddhanānāvidhaparvataukasau |
yathācalau vā galitau mahābalau tathā mahāstrairitaretaraṃ ghnataḥ || 8-65-4||

MHB 8-65-5

स संनिपातस्तु तयोर्महानभूत्सुरेशवैरोचनयोर्यथा पुरा ।
शरैर्विभुग्नाङ्गनियन्तृवाहनः सुदुःसहोऽन्यैः पटुशोणितोदकः ॥ ८-६५-५॥
sa saṃnipātastu tayormahānabhūtsureśavairocanayoryathā purā |
śarairvibhugnāṅganiyantṛvāhanaḥ suduḥsaho'nyaiḥ paṭuśoṇitodakaḥ || 8-65-5||

MHB 8-65-6

प्रभूतपद्मोत्पलमत्स्यकच्छपौ महाह्रदौ पक्षिगणानुनादितौ ।
सुसंनिकृष्टावनिलोद्धतौ यथा तथा रथौ तौ ध्वजिनौ समीयतुः ॥ ८-६५-६॥
prabhūtapadmotpalamatsyakacchapau mahāhradau pakṣigaṇānunāditau |
susaṃnikṛṣṭāvaniloddhatau yathā tathā rathau tau dhvajinau samīyatuḥ || 8-65-6||

MHB 8-65-7

उभौ महेन्द्रस्य समानविक्रमावुभौ महेन्द्रप्रतिमौ महारथौ ।
महेन्द्रवज्रप्रतिमैश्च सायकैर्महेन्द्रवृत्राविव संप्रजह्रतुः ॥ ८-६५-७॥
ubhau mahendrasya samānavikramāvubhau mahendrapratimau mahārathau |
mahendravajrapratimaiśca sāyakairmahendravṛtrāviva saṃprajahratuḥ || 8-65-7||

MHB 8-65-8

सनागपत्त्यश्वरथे उभे बले विचित्रवर्णाभरणाम्बरस्रजे ।
चकम्पतुश्चोन्नमतः स्म विस्मयाद्वियद्गताश्चार्जुनकर्णसंयुगे ॥ ८-६५-८॥
sanāgapattyaśvarathe ubhe bale vicitravarṇābharaṇāmbarasraje |
cakampatuśconnamataḥ sma vismayādviyadgatāścārjunakarṇasaṃyuge || 8-65-8||

MHB 8-65-9

भुजाः सवज्राङ्गुलयः समुच्छ्रिताः ससिंहनादा हृषितैर्दिदृक्षुभिः ।
यदार्जुनं मत्तमिव द्विपो द्विपं समभ्ययादाधिरथिर्जिघांसया ॥ ८-६५-९॥
bhujāḥ savajrāṅgulayaḥ samucchritāḥ sasiṃhanādā hṛṣitairdidṛkṣubhiḥ |
yadārjunaṃ mattamiva dvipo dvipaṃ samabhyayādādhirathirjighāṃsayā || 8-65-9||

MHB 8-65-10

अभ्यक्रोशन्सोमकास्तत्र पार्थं त्वरस्व याह्यर्जुन विध्य कर्णम् ।
छिन्ध्यस्य मूर्धानमलं चिरेण श्रद्धां च राज्याद्धृतराष्ट्रसूनोः ॥ ८-६५-१०॥
abhyakrośansomakāstatra pārthaṃ tvarasva yāhyarjuna vidhya karṇam |
chindhyasya mūrdhānamalaṃ cireṇa śraddhāṃ ca rājyāddhṛtarāṣṭrasūnoḥ || 8-65-10||

MHB 8-65-11

तथास्माकं बहवस्तत्र योधाः कर्णं तदा याहि याहीत्यवोचन् ।
जह्यर्जुनं कर्ण ततः सचीराः पुनर्वनं यान्तु चिराय पार्थाः ॥ ८-६५-११॥
tathāsmākaṃ bahavastatra yodhāḥ karṇaṃ tadā yāhi yāhītyavocan |
jahyarjunaṃ karṇa tataḥ sacīrāḥ punarvanaṃ yāntu cirāya pārthāḥ || 8-65-11||

MHB 8-65-12

ततः कर्णः प्रथमं तत्र पार्थं महेषुभिर्दशभिः पर्यविध्यत् ।
तमर्जुनः प्रत्यविध्यच्छिताग्रैः कक्षान्तरे दशभिरतीव क्रुद्धः ॥ ८-६५-१२॥
tataḥ karṇaḥ prathamaṃ tatra pārthaṃ maheṣubhirdaśabhiḥ paryavidhyat |
tamarjunaḥ pratyavidhyacchitāgraiḥ kakṣāntare daśabhiratīva kruddhaḥ || 8-65-12||

MHB 8-65-13

परस्परं तौ विशिखैः सुतीक्ष्णैस्ततक्षतुः सूतपुत्रोऽर्जुनश्च ।
परस्परस्यान्तरेप्सू विमर्दे सुभीममभ्याययतुः प्रहृष्टौ ॥ ८-६५-१३॥
parasparaṃ tau viśikhaiḥ sutīkṣṇaistatakṣatuḥ sūtaputro'rjunaśca |
parasparasyāntarepsū vimarde subhīmamabhyāyayatuḥ prahṛṣṭau || 8-65-13||

MHB 8-65-14

अमृष्यमाणश्च महाविमर्दे तत्राक्रुध्यद्भीमसेनो महात्मा ।
अथाब्रवीत्पाणिना पाणिमाघ्नन्संदष्टौष्ठो नृत्यति वादयन्निव ।
कथं नु त्वां सूतपुत्रः किरीटिन्महेषुभिर्दशभिरविध्यदग्रे ॥ ८-६५-१४॥
amṛṣyamāṇaśca mahāvimarde tatrākrudhyadbhīmaseno mahātmā |
athābravītpāṇinā pāṇimāghnansaṃdaṣṭauṣṭho nṛtyati vādayanniva |
kathaṃ nu tvāṃ sūtaputraḥ kirīṭinmaheṣubhirdaśabhiravidhyadagre || 8-65-14||

MHB 8-65-15

यया धृत्या सर्वभूतान्यजैषीर्ग्रासं ददद्वह्नये खाण्डवे त्वम् ।
तया धृत्या सूतपुत्रं जहि त्वमहं वैनं गदया पोथयिष्ये ॥ ८-६५-१५॥
yayā dhṛtyā sarvabhūtānyajaiṣīrgrāsaṃ dadadvahnaye khāṇḍave tvam |
tayā dhṛtyā sūtaputraṃ jahi tvamahaṃ vainaṃ gadayā pothayiṣye || 8-65-15||

MHB 8-65-16

अथाब्रवीद्वासुदेवोऽपि पार्थं दृष्ट्वा रथेषून्प्रतिहन्यमानान् ।
अमीमृदत्सर्वथा तेऽद्य कर्णो ह्यस्त्रैरस्त्राणि किमिदं किरीटिन् ॥ ८-६५-१६॥
athābravīdvāsudevo'pi pārthaṃ dṛṣṭvā ratheṣūnpratihanyamānān |
amīmṛdatsarvathā te'dya karṇo hyastrairastrāṇi kimidaṃ kirīṭin || 8-65-16||

MHB 8-65-17

स वीर किं मुह्यसि नावधीयसे नदन्त्येते कुरवः संप्रहृष्टाः ।
कर्णं पुरस्कृत्य विदुर्हि सर्वे त्वदस्त्रमस्त्रैर्विनिपात्यमानम् ॥ ८-६५-१७॥
sa vīra kiṃ muhyasi nāvadhīyase nadantyete kuravaḥ saṃprahṛṣṭāḥ |
karṇaṃ puraskṛtya vidurhi sarve tvadastramastrairvinipātyamānam || 8-65-17||

MHB 8-65-18

यया धृत्या निहतं तामसास्त्रं युगे युगे राक्षसाश्चापि घोराः ।
दम्भोद्भवाश्चासुराश्चाहवेषु तया धृत्या त्वं जहि सूतपुत्रम् ॥ ८-६५-१८॥
yayā dhṛtyā nihataṃ tāmasāstraṃ yuge yuge rākṣasāścāpi ghorāḥ |
dambhodbhavāścāsurāścāhaveṣu tayā dhṛtyā tvaṃ jahi sūtaputram || 8-65-18||

MHB 8-65-19

अनेन वास्य क्षुरनेमिनाद्य संछिन्द्धि मूर्धानमरेः प्रसह्य ।
मया निसृष्टेन सुदर्शनेन वज्रेण शक्रो नमुचेरिवारेः ॥ ८-६५-१९॥
anena vāsya kṣuraneminādya saṃchinddhi mūrdhānamareḥ prasahya |
mayā nisṛṣṭena sudarśanena vajreṇa śakro namucerivāreḥ || 8-65-19||

MHB 8-65-20

किरातरूपी भगवान्यया च त्वया महत्या परितोषितोऽभूत् ।
तां त्वं धृतिं वीर पुनर्गृहीत्वा सहानुबन्धं जहि सूतपुत्रम् ॥ ८-६५-२०॥
kirātarūpī bhagavānyayā ca tvayā mahatyā paritoṣito'bhūt |
tāṃ tvaṃ dhṛtiṃ vīra punargṛhītvā sahānubandhaṃ jahi sūtaputram || 8-65-20||

MHB 8-65-21

ततो महीं सागरमेखलां त्वं सपत्तनां ग्रामवतीं समृद्धाम् ।
प्रयच्छ राज्ञे निहतारिसंघां यशश्च पार्थातुलमाप्नुहि त्वम् ॥ ८-६५-२१॥
tato mahīṃ sāgaramekhalāṃ tvaṃ sapattanāṃ grāmavatīṃ samṛddhām |
prayaccha rājñe nihatārisaṃghāṃ yaśaśca pārthātulamāpnuhi tvam || 8-65-21||

MHB 8-65-22

संचोदितो भीमजनार्दनाभ्यां स्मृत्वा तदात्मानमवेक्ष्य सत्त्वम् ।
महात्मनश्चागमने विदित्वा प्रयोजनं केशवमित्युवाच ॥ ८-६५-२२॥
saṃcodito bhīmajanārdanābhyāṃ smṛtvā tadātmānamavekṣya sattvam |
mahātmanaścāgamane viditvā prayojanaṃ keśavamityuvāca || 8-65-22||

MHB 8-65-23

प्रादुष्करोम्येष महास्त्रमुग्रं शिवाय लोकस्य वधाय सौतेः ।
तन्मेऽनुजानातु भवान्सुराश्च ब्रह्मा भवो ब्रह्मविदश्च सर्वे ॥ ८-६५-२३॥
prāduṣkaromyeṣa mahāstramugraṃ śivāya lokasya vadhāya sauteḥ |
tanme'nujānātu bhavānsurāśca brahmā bhavo brahmavidaśca sarve || 8-65-23||

MHB 8-65-24

इत्यूचिवान्ब्राह्ममसह्यमस्त्रं प्रादुश्चक्रे मनसा संविधेयम् ।
ततो दिशश्च प्रदिशश्च सर्वाः समावृणोत्सायकैर्भूरितेजाः ।
ससर्ज बाणान्भरतर्षभोऽपि शतंशतानेकवदाशुवेगान् ॥ ८-६५-२४॥
ityūcivānbrāhmamasahyamastraṃ prāduścakre manasā saṃvidheyam |
tato diśaśca pradiśaśca sarvāḥ samāvṛṇotsāyakairbhūritejāḥ |
sasarja bāṇānbharatarṣabho'pi śataṃśatānekavadāśuvegān || 8-65-24||

MHB 8-65-25

वैकर्तनेनापि तथाजिमध्ये सहस्रशो बाणगणा विसृष्टाः ।
ते घोषिणः पाण्डवमभ्युपेयुः पर्जन्यमुक्ता इव वारिधाराः ॥ ८-६५-२५॥
vaikartanenāpi tathājimadhye sahasraśo bāṇagaṇā visṛṣṭāḥ |
te ghoṣiṇaḥ pāṇḍavamabhyupeyuḥ parjanyamuktā iva vāridhārāḥ || 8-65-25||

MHB 8-65-26

स भीमसेनं च जनार्दनं च किरीटिनं चाप्यमनुष्यकर्मा ।
त्रिभिस्त्रिभिर्भीमबलो निहत्य ननाद घोरं महता स्वरेण ॥ ८-६५-२६॥
sa bhīmasenaṃ ca janārdanaṃ ca kirīṭinaṃ cāpyamanuṣyakarmā |
tribhistribhirbhīmabalo nihatya nanāda ghoraṃ mahatā svareṇa || 8-65-26||

MHB 8-65-27

स कर्णबाणाभिहतः किरीटी भीमं तथा प्रेक्ष्य जनार्दनं च ।
अमृष्यमाणः पुनरेव पार्थः शरान्दशाष्टौ च समुद्बबर्ह ॥ ८-६५-२७॥
sa karṇabāṇābhihataḥ kirīṭī bhīmaṃ tathā prekṣya janārdanaṃ ca |
amṛṣyamāṇaḥ punareva pārthaḥ śarāndaśāṣṭau ca samudbabarha || 8-65-27||

MHB 8-65-28

सुषेणमेकेन शरेण विद्ध्वा शल्यं चतुर्भिस्त्रिभिरेव कर्णम् ।
ततः सुमुक्तैर्दशभिर्जघान सभापतिं काञ्चनवर्मनद्धम् ॥ ८-६५-२८॥
suṣeṇamekena śareṇa viddhvā śalyaṃ caturbhistribhireva karṇam |
tataḥ sumuktairdaśabhirjaghāna sabhāpatiṃ kāñcanavarmanaddham || 8-65-28||

MHB 8-65-29

स राजपुत्रो विशिरा विबाहुर्विवाजिसूतो विधनुर्विकेतुः ।
ततो रथाग्रादपतत्प्रभग्नः परश्वधैः शाल इवाभिकृत्तः ॥ ८-६५-२९॥
sa rājaputro viśirā vibāhurvivājisūto vidhanurviketuḥ |
tato rathāgrādapatatprabhagnaḥ paraśvadhaiḥ śāla ivābhikṛttaḥ || 8-65-29||

MHB 8-65-30

पुनश्च कर्णं त्रिभिरष्टभिश्च द्वाभ्यां चतुर्भिर्दशभिश्च विद्ध्वा ।
चतुःशतान्द्विरदान्सायुधीयान्हत्वा रथानष्टशतं जघान ।
सहस्रमश्वांश्च पुनश्च सादीनष्टौ सहस्राणि च पत्तिवीरान् ॥ ८-६५-३०॥
punaśca karṇaṃ tribhiraṣṭabhiśca dvābhyāṃ caturbhirdaśabhiśca viddhvā |
catuḥśatāndviradānsāyudhīyānhatvā rathānaṣṭaśataṃ jaghāna |
sahasramaśvāṃśca punaśca sādīnaṣṭau sahasrāṇi ca pattivīrān || 8-65-30||

MHB 8-65-31

दृष्ट्वाजिमुख्यावथ युध्यमानौ दिदृक्षवः शूरवरावरिघ्नौ ।
कर्णं च पार्थं च नियम्य वाहान्खस्था महीस्थाश्च जनावतस्थुः ॥ ८-६५-३१॥
dṛṣṭvājimukhyāvatha yudhyamānau didṛkṣavaḥ śūravarāvarighnau |
karṇaṃ ca pārthaṃ ca niyamya vāhānkhasthā mahīsthāśca janāvatasthuḥ || 8-65-31||

MHB 8-65-32

ततो धनुर्ज्या सहसातिकृष्टा सुघोषमाच्छिद्यत पाण्डवस्य ।
तस्मिन्क्षणे सूतपुत्रस्तु पार्थं समाचिनोत्क्षुद्रकाणां शतेन ॥ ८-६५-३२॥
tato dhanurjyā sahasātikṛṣṭā sughoṣamācchidyata pāṇḍavasya |
tasminkṣaṇe sūtaputrastu pārthaṃ samācinotkṣudrakāṇāṃ śatena || 8-65-32||

MHB 8-65-33

निर्मुक्तसर्पप्रतिमैश्च तीक्ष्णैस्तैलप्रधौतैः खगपत्रवाजैः ।
षष्ट्या नाराचैर्वासुदेवं बिभेद तदन्तरं सोमकाः प्राद्रवन्त ॥ ८-६५-३३॥
nirmuktasarpapratimaiśca tīkṣṇaistailapradhautaiḥ khagapatravājaiḥ |
ṣaṣṭyā nārācairvāsudevaṃ bibheda tadantaraṃ somakāḥ prādravanta || 8-65-33||

MHB 8-65-34

ततो धनुर्ज्यामवधम्य शीघ्रं शरानस्तानाधिरथेर्विधम्य ।
सुसंरब्धः कर्णशरक्षताङ्गो रणे पार्थः सोमकान्प्रत्यगृह्णात् ।
न पक्षिणः संपतन्त्यन्तरिक्षे क्षेपीयसास्त्रेण कृतेऽन्धकारे ॥ ८-६५-३४॥
tato dhanurjyāmavadhamya śīghraṃ śarānastānādhirathervidhamya |
susaṃrabdhaḥ karṇaśarakṣatāṅgo raṇe pārthaḥ somakānpratyagṛhṇāt |
na pakṣiṇaḥ saṃpatantyantarikṣe kṣepīyasāstreṇa kṛte'ndhakāre || 8-65-34||

MHB 8-65-35

शल्यं च पार्थो दशभिः पृषत्कैर्भृशं तनुत्रे प्रहसन्नविध्यत् ।
ततः कर्णं द्वादशभिः सुमुक्तैर्विद्ध्वा पुनः सप्तभिरभ्यविध्यत् ॥ ८-६५-३५॥
śalyaṃ ca pārtho daśabhiḥ pṛṣatkairbhṛśaṃ tanutre prahasannavidhyat |
tataḥ karṇaṃ dvādaśabhiḥ sumuktairviddhvā punaḥ saptabhirabhyavidhyat || 8-65-35||

MHB 8-65-36

स पार्थबाणासनवेगनुन्नैर्दृढाहतः पत्रिभिरुग्रवेगैः ।
विभिन्नगात्रः क्षतजोक्षिताङ्गः कर्णो बभौ रुद्र इवाततेषुः ॥ ८-६५-३६॥
sa pārthabāṇāsanaveganunnairdṛḍhāhataḥ patribhirugravegaiḥ |
vibhinnagātraḥ kṣatajokṣitāṅgaḥ karṇo babhau rudra ivātateṣuḥ || 8-65-36||

MHB 8-65-37

ततस्त्रिभिश्च त्रिदशाधिपोपमं शरैर्बिभेदाधिरथिर्धनंजयम् ।
शरांस्तु पञ्च ज्वलितानिवोरगान्प्रवीरयामास जिघांसुरच्युते ॥ ८-६५-३७॥
tatastribhiśca tridaśādhipopamaṃ śarairbibhedādhirathirdhanaṃjayam |
śarāṃstu pañca jvalitānivoragānpravīrayāmāsa jighāṃsuracyute || 8-65-37||

MHB 8-65-38

ते वर्म भित्त्वा पुरुषोत्तमस्य सुवर्णचित्रं न्यपतन्सुमुक्ताः ।
वेगेन गामाविविशुः सुवेगाः स्नात्वा च कर्णाभिमुखाः प्रतीयुः ॥ ८-६५-३८॥
te varma bhittvā puruṣottamasya suvarṇacitraṃ nyapatansumuktāḥ |
vegena gāmāviviśuḥ suvegāḥ snātvā ca karṇābhimukhāḥ pratīyuḥ || 8-65-38||

MHB 8-65-39

तान्पञ्चभल्लैस्त्वरितैः सुमुक्तैस्त्रिधा त्रिधैकैकमथोच्चकर्त ।
धनंजयस्ते न्यपतन्पृथिव्यां महाहयस्तक्षकपुत्रपक्षाः ॥ ८-६५-३९॥
tānpañcabhallaistvaritaiḥ sumuktaistridhā tridhaikaikamathoccakarta |
dhanaṃjayaste nyapatanpṛthivyāṃ mahāhayastakṣakaputrapakṣāḥ || 8-65-39||

MHB 8-65-40

ततः प्रजज्वाल किरीटमाली क्रोधेन कक्षं प्रदहन्निवाग्निः ।
स कर्णमाकर्णविकृष्टसृष्टैः शरैः शरीरान्तकरैर्ज्वलद्भिः ।
मर्मस्वविध्यत्स चचाल दुःखाद्धैर्यात्तु तस्थावतिमात्रधैर्यः ॥ ८-६५-४०॥
tataḥ prajajvāla kirīṭamālī krodhena kakṣaṃ pradahannivāgniḥ |
sa karṇamākarṇavikṛṣṭasṛṣṭaiḥ śaraiḥ śarīrāntakarairjvaladbhiḥ |
marmasvavidhyatsa cacāla duḥkhāddhairyāttu tasthāvatimātradhairyaḥ || 8-65-40||

MHB 8-65-41

ततः शरौघैः प्रदिशो दिशश्च रविप्रभा कर्णरथश्च राजन् ।
अदृश्य आसीत्कुपिते धनंजये तुषारनीहारवृतं यथा नभः ॥ ८-६५-४१॥
tataḥ śaraughaiḥ pradiśo diśaśca raviprabhā karṇarathaśca rājan |
adṛśya āsītkupite dhanaṃjaye tuṣāranīhāravṛtaṃ yathā nabhaḥ || 8-65-41||

MHB 8-65-42

स चक्ररक्षानथ पादरक्षान्पुरःसरान्पृष्ठगोपांश्च सर्वान् ।
दुर्योधनेनानुमतानरिघ्नान्समुच्चितान्सुरथान्सारभूतान् ॥ ८-६५-४२॥
sa cakrarakṣānatha pādarakṣānpuraḥsarānpṛṣṭhagopāṃśca sarvān |
duryodhanenānumatānarighnānsamuccitānsurathānsārabhūtān || 8-65-42||

MHB 8-65-43

द्विसाहस्रान्समरे सव्यसाची कुरुप्रवीरानृषभः कुरूणाम् ।
क्षणेन सर्वान्सरथाश्वसूतान्निनाय राजन्क्षयमेकवीरः ॥ ८-६५-४३॥
dvisāhasrānsamare savyasācī kurupravīrānṛṣabhaḥ kurūṇām |
kṣaṇena sarvānsarathāśvasūtānnināya rājankṣayamekavīraḥ || 8-65-43||

MHB 8-65-44

अथापलायन्त विहाय कर्णं तवात्मजाः कुरवश्चावशिष्टाः ।
हतानवाकीर्य शरक्षतांश्च लालप्यमानांस्तनयान्पितॄंश्च ॥ ८-६५-४४॥
athāpalāyanta vihāya karṇaṃ tavātmajāḥ kuravaścāvaśiṣṭāḥ |
hatānavākīrya śarakṣatāṃśca lālapyamānāṃstanayānpitṝṃśca || 8-65-44||

MHB 8-65-45

स सर्वतः प्रेक्ष्य दिशो विशून्या भयावदीर्णैः कुरुभिर्विहीनः ।
न विव्यथे भारत तत्र कर्णः प्रतीपमेवार्जुनमभ्यधावत् ॥ ८-६५-४५॥
sa sarvataḥ prekṣya diśo viśūnyā bhayāvadīrṇaiḥ kurubhirvihīnaḥ |
na vivyathe bhārata tatra karṇaḥ pratīpamevārjunamabhyadhāvat || 8-65-45||

Adhyaya: 66/69 (65)

MHB 8-66-1

संजय उवाच ।
ततोऽपयाताः शरपातमात्रमवस्थिताः कुरवो भिन्नसेनाः ।
विद्युत्प्रकाशं ददृशुः समन्ताद्धनंजयास्त्रं समुदीर्यमाणम् ॥ ८-६६-१॥
saṃjaya uvāca |
tato'payātāḥ śarapātamātramavasthitāḥ kuravo bhinnasenāḥ |
vidyutprakāśaṃ dadṛśuḥ samantāddhanaṃjayāstraṃ samudīryamāṇam || 8-66-1||

MHB 8-66-2

तदर्जुनास्त्रं ग्रसते स्म वीरान्वियत्तथाकाशमनन्तघोषम् ।
क्रुद्धेन पार्थेन तदाशु सृष्टं वधाय कर्णस्य महाविमर्दे ॥ ८-६६-२॥
tadarjunāstraṃ grasate sma vīrānviyattathākāśamanantaghoṣam |
kruddhena pārthena tadāśu sṛṣṭaṃ vadhāya karṇasya mahāvimarde || 8-66-2||

MHB 8-66-3

रामादुपात्तेन महामहिम्ना आथर्वणेनारिविनाशनेन ।
तदर्जुनास्त्रं व्यधमद्दहन्तं पार्थं च बाणैर्निशितैर्निजघ्ने ॥ ८-६६-३॥
rāmādupāttena mahāmahimnā ātharvaṇenārivināśanena |
tadarjunāstraṃ vyadhamaddahantaṃ pārthaṃ ca bāṇairniśitairnijaghne || 8-66-3||

MHB 8-66-4

ततो विमर्दः सुमहान्बभूव तस्यार्जुनस्याधिरथेश्च राजन् ।
अन्योन्यमासादयतोः पृषत्कैर्विषाणघातैर्द्विपयोरिवोग्रैः ॥ ८-६६-४॥
tato vimardaḥ sumahānbabhūva tasyārjunasyādhiratheśca rājan |
anyonyamāsādayatoḥ pṛṣatkairviṣāṇaghātairdvipayorivograiḥ || 8-66-4||

MHB 8-66-5

ततो रिपुघ्नं समधत्त कर्णः सुसंशितं सर्पमुखं ज्वलन्तम् ।
रौद्रं शरं संयति सुप्रधौतं पार्थार्थमत्यर्थचिराय गुप्तम् ॥ ८-६६-५॥
tato ripughnaṃ samadhatta karṇaḥ susaṃśitaṃ sarpamukhaṃ jvalantam |
raudraṃ śaraṃ saṃyati supradhautaṃ pārthārthamatyarthacirāya guptam || 8-66-5||

MHB 8-66-6

सदार्चितं चन्दनचूर्णशायिनं सुवर्णनालीशयनं महाविषम् ।
प्रदीप्तमैरावतवंशसंभवं शिरो जिहीर्षुर्युधि फल्गुनस्य ॥ ८-६६-६॥
sadārcitaṃ candanacūrṇaśāyinaṃ suvarṇanālīśayanaṃ mahāviṣam |
pradīptamairāvatavaṃśasaṃbhavaṃ śiro jihīrṣuryudhi phalgunasya || 8-66-6||

MHB 8-66-7

तमब्रवीन्मद्रराजो महात्मा वैकर्तनं प्रेक्ष्य हि संहितेषुम् ।
न कर्ण ग्रीवामिषुरेष प्राप्स्यते संलक्ष्य संधत्स्व शरं शिरोघ्नम् ॥ ८-६६-७॥
tamabravīnmadrarājo mahātmā vaikartanaṃ prekṣya hi saṃhiteṣum |
na karṇa grīvāmiṣureṣa prāpsyate saṃlakṣya saṃdhatsva śaraṃ śiroghnam || 8-66-7||

MHB 8-66-8

अथाब्रवीत्क्रोधसंरक्तनेत्रः कर्णः शल्यं संधितेषुः प्रसह्य ।
न संधत्ते द्विः शरं शल्य कर्णो न मादृशाः शाठ्ययुक्ता भवन्ति ॥ ८-६६-८॥
athābravītkrodhasaṃraktanetraḥ karṇaḥ śalyaṃ saṃdhiteṣuḥ prasahya |
na saṃdhatte dviḥ śaraṃ śalya karṇo na mādṛśāḥ śāṭhyayuktā bhavanti || 8-66-8||

MHB 8-66-9

तथैवमुक्त्वा विससर्ज तं शरं बलाहकं वर्षघनाभिपूजितम् ।
हतोऽसि वै फल्गुन इत्यवोचत्ततस्त्वरन्नूर्जितमुत्ससर्ज ॥ ८-६६-९॥
tathaivamuktvā visasarja taṃ śaraṃ balāhakaṃ varṣaghanābhipūjitam |
hato'si vai phalguna ityavocattatastvarannūrjitamutsasarja || 8-66-9||

MHB 8-66-10

संधीयमानं भुजगं दृष्ट्वा कर्णेन माधवः ।
आक्रम्य स्यन्दनं पद्भ्यां बलेन बलिनां वरः ॥ ८-६६-१०॥
saṃdhīyamānaṃ bhujagaṃ dṛṣṭvā karṇena mādhavaḥ |
ākramya syandanaṃ padbhyāṃ balena balināṃ varaḥ || 8-66-10||

MHB 8-66-11

अवगाढे रथे भूमौ जानुभ्यामगमन्हयाः ।
ततः शरः सोऽभ्यहनत्किरीटं तस्य धीमतः ॥ ८-६६-११॥
avagāḍhe rathe bhūmau jānubhyāmagamanhayāḥ |
tataḥ śaraḥ so'bhyahanatkirīṭaṃ tasya dhīmataḥ || 8-66-11||

MHB 8-66-12

अथार्जुनस्योत्तमगात्रभूषणं धरावियद्द्योसलिलेषु विश्रुतम् ।
बलास्त्रसर्गोत्तमयत्नमन्युभिः शरेण मूर्ध्नः स जहार सूतजः ॥ ८-६६-१२॥
athārjunasyottamagātrabhūṣaṇaṃ dharāviyaddyosalileṣu viśrutam |
balāstrasargottamayatnamanyubhiḥ śareṇa mūrdhnaḥ sa jahāra sūtajaḥ || 8-66-12||

MHB 8-66-13

दिवाकरेन्दुज्वलनग्रहत्विषं सुवर्णमुक्तामणिजालभूषितम् ।
पुरंदरार्थं तपसा प्रयत्नतः स्वयं कृतं यद्भुवनस्य सूनुना ॥ ८-६६-१३॥
divākarendujvalanagrahatviṣaṃ suvarṇamuktāmaṇijālabhūṣitam |
puraṃdarārthaṃ tapasā prayatnataḥ svayaṃ kṛtaṃ yadbhuvanasya sūnunā || 8-66-13||

MHB 8-66-14

महार्हरूपं द्विषतां भयंकरं विभाति चात्यर्थसुखं सुगन्धि तत् ।
निजघ्नुषे देवरिपून्सुरेश्वरः स्वयं ददौ यत्सुमनाः किरीटिने ॥ ८-६६-१४॥
mahārharūpaṃ dviṣatāṃ bhayaṃkaraṃ vibhāti cātyarthasukhaṃ sugandhi tat |
nijaghnuṣe devaripūnsureśvaraḥ svayaṃ dadau yatsumanāḥ kirīṭine || 8-66-14||

MHB 8-66-15

हराम्बुपाखण्डलवित्तगोप्तृभिः पिनाकपाशाशनिसायकोत्तमैः ।
सुरोत्तमैरप्यविषह्यमर्दितुं प्रसह्य नागेन जहार यद्वृषः ॥ ८-६६-१५॥
harāmbupākhaṇḍalavittagoptṛbhiḥ pinākapāśāśanisāyakottamaiḥ |
surottamairapyaviṣahyamardituṃ prasahya nāgena jahāra yadvṛṣaḥ || 8-66-15||

MHB 8-66-16

तदुत्तमेषून्मथितं विषाग्निना प्रदीप्तमर्चिष्मदभिक्षिति प्रियम् ।
पपात पार्थस्य किरीटमुत्तमं दिवाकरोऽस्तादिव पर्वताज्ज्वलन् ॥ ८-६६-१६॥
taduttameṣūnmathitaṃ viṣāgninā pradīptamarciṣmadabhikṣiti priyam |
papāta pārthasya kirīṭamuttamaṃ divākaro'stādiva parvatājjvalan || 8-66-16||

MHB 8-66-17

ततः किरीटं बहुरत्नमण्डितं जहार नागोऽर्जुनमूर्धतो बलात् ।
गिरेः सुजाताङ्कुरपुष्पितद्रुमं महेन्द्रवज्रः शिखरं यथोत्तमम् ॥ ८-६६-१७॥
tataḥ kirīṭaṃ bahuratnamaṇḍitaṃ jahāra nāgo'rjunamūrdhato balāt |
gireḥ sujātāṅkurapuṣpitadrumaṃ mahendravajraḥ śikharaṃ yathottamam || 8-66-17||

MHB 8-66-18

मही वियद्द्यौः सलिलानि वायुना यथा विभिन्नानि विभान्ति भारत ।
तथैव शब्दो भुवनेष्वभूत्तदा जना व्यवस्यन्व्यथिताश्च चस्खलुः ॥ ८-६६-१८॥
mahī viyaddyauḥ salilāni vāyunā yathā vibhinnāni vibhānti bhārata |
tathaiva śabdo bhuvaneṣvabhūttadā janā vyavasyanvyathitāśca caskhaluḥ || 8-66-18||

MHB 8-66-19

ततः समुद्ग्रथ्य सितेन वाससा स्वमूर्धजानव्यथितः स्थितोऽर्जुनः ।
विभाति संपूर्णमरीचिभास्वता शिरोगतेनोदयपर्वतो यथा ॥ ८-६६-१९॥
tataḥ samudgrathya sitena vāsasā svamūrdhajānavyathitaḥ sthito'rjunaḥ |
vibhāti saṃpūrṇamarīcibhāsvatā śirogatenodayaparvato yathā || 8-66-19||

MHB 8-66-20

बलाहकः कर्णभुजेरितस्ततो हुताशनार्कप्रतिमद्युतिर्महान् ।
महोरगः कृतवैरोऽर्जुनेन किरीटमासाद्य समुत्पपात ॥ ८-६६-२०॥
balāhakaḥ karṇabhujeritastato hutāśanārkapratimadyutirmahān |
mahoragaḥ kṛtavairo'rjunena kirīṭamāsādya samutpapāta || 8-66-20||

MHB 8-66-21

तमब्रवीद्विद्धि कृतागसं मे कृष्णाद्य मातुर्वधजातवैरम् ।
ततः कृष्णः पार्थमुवाच संख्ये महोरगं कृतवैरं जहि त्वम् ॥ ८-६६-२१॥
tamabravīdviddhi kṛtāgasaṃ me kṛṣṇādya māturvadhajātavairam |
tataḥ kṛṣṇaḥ pārthamuvāca saṃkhye mahoragaṃ kṛtavairaṃ jahi tvam || 8-66-21||

MHB 8-66-22

स एवमुक्तो मधुसूदनेन गाण्डीवधन्वा रिपुषूग्रधन्वा ।
उवाच को न्वेष ममाद्य नागः स्वयं य आगाद्गरुडस्य वक्त्रम् ॥ ८-६६-२२॥
sa evamukto madhusūdanena gāṇḍīvadhanvā ripuṣūgradhanvā |
uvāca ko nveṣa mamādya nāgaḥ svayaṃ ya āgādgaruḍasya vaktram || 8-66-22||

MHB 8-66-23

कृष्ण उवाच ।
योऽसौ त्वया खाण्डवे चित्रभानुं संतर्पयानेन धनुर्धरेण ।
वियद्गतो बाणनिकृत्तदेहो ह्यनेकरूपो निहतास्य माता ॥ ८-६६-२३॥
kṛṣṇa uvāca |
yo'sau tvayā khāṇḍave citrabhānuṃ saṃtarpayānena dhanurdhareṇa |
viyadgato bāṇanikṛttadeho hyanekarūpo nihatāsya mātā || 8-66-23||

MHB 8-66-24

ततस्तु जिष्णुः परिहृत्य शेषांश्चिच्छेद षड्भिर्निशितैः सुधारैः ।
नागं वियत्तिर्यगिवोत्पतन्तं स छिन्नगात्रो निपपात भूमौ ॥ ८-६६-२४॥
tatastu jiṣṇuḥ parihṛtya śeṣāṃściccheda ṣaḍbhirniśitaiḥ sudhāraiḥ |
nāgaṃ viyattiryagivotpatantaṃ sa chinnagātro nipapāta bhūmau || 8-66-24||

MHB 8-66-25

तस्मिन्मुहूर्ते दशभिः पृषत्कैः शिलाशितैर्बर्हिणवाजितैश्च ।
विव्याध कर्णः पुरुषप्रवीरं धनंजयं तिर्यगवेक्षमाणम् ॥ ८-६६-२५॥
tasminmuhūrte daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ śilāśitairbarhiṇavājitaiśca |
vivyādha karṇaḥ puruṣapravīraṃ dhanaṃjayaṃ tiryagavekṣamāṇam || 8-66-25||

MHB 8-66-26

ततोऽर्जुनो द्वादशभिर्विमुक्तैराकर्णमुक्तैर्निशितैः समर्प्य ।
नाराचमाशीविषतुल्यवेगमाकर्णपूर्णायतमुत्ससर्ज ॥ ८-६६-२६॥
tato'rjuno dvādaśabhirvimuktairākarṇamuktairniśitaiḥ samarpya |
nārācamāśīviṣatulyavegamākarṇapūrṇāyatamutsasarja || 8-66-26||

MHB 8-66-27

स चित्रवर्मेषुवरो विदार्य प्राणान्निरस्यन्निव साधु मुक्तः ।
कर्णस्य पीत्वा रुधिरं विवेश वसुंधरां शोणितवाजदिग्धः ॥ ८-६६-२७॥
sa citravarmeṣuvaro vidārya prāṇānnirasyanniva sādhu muktaḥ |
karṇasya pītvā rudhiraṃ viveśa vasuṃdharāṃ śoṇitavājadigdhaḥ || 8-66-27||

MHB 8-66-28

ततो वृषो बाणनिपातकोपितो महोरगो दण्डविघट्टितो यथा ।
तथाशुकारी व्यसृजच्छरोत्तमान्महाविषः सर्प इवोत्तमं विषम् ॥ ८-६६-२८॥
tato vṛṣo bāṇanipātakopito mahorago daṇḍavighaṭṭito yathā |
tathāśukārī vyasṛjaccharottamānmahāviṣaḥ sarpa ivottamaṃ viṣam || 8-66-28||

MHB 8-66-29

जनार्दनं द्वादशभिः पराभिनन्नवैर्नवत्या च शरैस्तथार्जुनम् ।
शरेण घोरेण पुनश्च पाण्डवं विभिद्य कर्णोऽभ्यनदज्जहास च ॥ ८-६६-२९॥
janārdanaṃ dvādaśabhiḥ parābhinannavairnavatyā ca śaraistathārjunam |
śareṇa ghoreṇa punaśca pāṇḍavaṃ vibhidya karṇo'bhyanadajjahāsa ca || 8-66-29||

MHB 8-66-30

तमस्य हर्षं ममृषे न पाण्डवो बिभेद मर्माणि ततोऽस्य मर्मवित् ।
परं शरैः पत्रिभिरिन्द्रविक्रमस्तथा यथेन्द्रो बलमोजसाहनत् ॥ ८-६६-३०॥
tamasya harṣaṃ mamṛṣe na pāṇḍavo bibheda marmāṇi tato'sya marmavit |
paraṃ śaraiḥ patribhirindravikramastathā yathendro balamojasāhanat || 8-66-30||

MHB 8-66-31

ततः शराणां नवतीर्नवार्जुनः ससर्ज कर्णेऽन्तकदण्डसंनिभाः ।
शरैर्भृशायस्ततनुः प्रविव्यथे तथा यथा वज्रविदारितोऽचलः ॥ ८-६६-३१॥
tataḥ śarāṇāṃ navatīrnavārjunaḥ sasarja karṇe'ntakadaṇḍasaṃnibhāḥ |
śarairbhṛśāyastatanuḥ pravivyathe tathā yathā vajravidārito'calaḥ || 8-66-31||

MHB 8-66-32

मणिप्रवेकोत्तमवज्रहाटकैरलंकृतं चास्य वराङ्गभूषणम् ।
प्रविद्धमुर्व्यां निपपात पत्रिभिर्धनंजयेनोत्तमकुण्डलेऽपि च ॥ ८-६६-३२॥
maṇipravekottamavajrahāṭakairalaṃkṛtaṃ cāsya varāṅgabhūṣaṇam |
praviddhamurvyāṃ nipapāta patribhirdhanaṃjayenottamakuṇḍale'pi ca || 8-66-32||

MHB 8-66-33

महाधनं शिल्पिवरैः प्रयत्नतः कृतं यदस्योत्तमवर्म भास्वरम् ।
सुदीर्घकालेन तदस्य पाण्डवः क्षणेन बाणैर्बहुधा व्यशातयत् ॥ ८-६६-३३॥
mahādhanaṃ śilpivaraiḥ prayatnataḥ kṛtaṃ yadasyottamavarma bhāsvaram |
sudīrghakālena tadasya pāṇḍavaḥ kṣaṇena bāṇairbahudhā vyaśātayat || 8-66-33||

MHB 8-66-34

स तं विवर्माणमथोत्तमेषुभिः शरैश्चतुर्भिः कुपितः पराभिनत् ।
स विव्यथेऽत्यर्थमरिप्रहारितो यथातुरः पित्तकफानिलव्रणैः ॥ ८-६६-३४॥
sa taṃ vivarmāṇamathottameṣubhiḥ śaraiścaturbhiḥ kupitaḥ parābhinat |
sa vivyathe'tyarthamariprahārito yathāturaḥ pittakaphānilavraṇaiḥ || 8-66-34||

MHB 8-66-35

महाधनुर्मण्डलनिःसृतैः शितैः क्रियाप्रयत्नप्रहितैर्बलेन च ।
ततक्ष कर्णं बहुभिः शरोत्तमैर्बिभेद मर्मस्वपि चार्जुनस्त्वरन् ॥ ८-६६-३५॥
mahādhanurmaṇḍalaniḥsṛtaiḥ śitaiḥ kriyāprayatnaprahitairbalena ca |
tatakṣa karṇaṃ bahubhiḥ śarottamairbibheda marmasvapi cārjunastvaran || 8-66-35||

MHB 8-66-36

दृढाहतः पत्रिभिरुग्रवेगैः पार्थेन कर्णो विविधैः शिताग्रैः ।
बभौ गिरिर्गैरिकधातुरक्तः क्षरन्प्रपातैरिव रक्तमम्भः ॥ ८-६६-३६॥
dṛḍhāhataḥ patribhirugravegaiḥ pārthena karṇo vividhaiḥ śitāgraiḥ |
babhau girirgairikadhāturaktaḥ kṣaranprapātairiva raktamambhaḥ || 8-66-36||

MHB 8-66-37

साश्वं तु कर्णं सरथं किरीटी समाचिनोद्भारत वत्सदन्तैः ।
प्रच्छादयामास दिशश्च बाणैः सर्वप्रयत्नात्तपनीयपुङ्खैः ॥ ८-६६-३७॥
sāśvaṃ tu karṇaṃ sarathaṃ kirīṭī samācinodbhārata vatsadantaiḥ |
pracchādayāmāsa diśaśca bāṇaiḥ sarvaprayatnāttapanīyapuṅkhaiḥ || 8-66-37||

MHB 8-66-38

स वत्सदन्तैः पृथुपीनवक्षाः समाचितः स्माधिरथिर्विभाति ।
सुपुष्पिताशोकपलाशशाल्मलिर्यथाचलः स्पन्दनचन्दनायुतः ॥ ८-६६-३८॥
sa vatsadantaiḥ pṛthupīnavakṣāḥ samācitaḥ smādhirathirvibhāti |
supuṣpitāśokapalāśaśālmaliryathācalaḥ spandanacandanāyutaḥ || 8-66-38||

MHB 8-66-39

शरैः शरीरे बहुधा समर्पितैर्विभाति कर्णः समरे विशां पते ।
महीरुहैराचितसानुकन्दरो यथा महेन्द्रः शुभकर्णिकारवान् ॥ ८-६६-३९॥
śaraiḥ śarīre bahudhā samarpitairvibhāti karṇaḥ samare viśāṃ pate |
mahīruhairācitasānukandaro yathā mahendraḥ śubhakarṇikāravān || 8-66-39||

MHB 8-66-40

स बाणसंघान्धनुषा व्यवासृजन्विभाति कर्णः शरजालरश्मिवान् ।
सलोहितो रक्तगभस्तिमण्डलो दिवाकरोऽस्ताभिमुखो यथा तथा ॥ ८-६६-४०॥
sa bāṇasaṃghāndhanuṣā vyavāsṛjanvibhāti karṇaḥ śarajālaraśmivān |
salohito raktagabhastimaṇḍalo divākaro'stābhimukho yathā tathā || 8-66-40||

MHB 8-66-41

बाह्वन्तरादाधिरथेर्विमुक्तान्बाणान्महाहीनिव दीप्यमानान् ।
व्यध्वंसयन्नर्जुनबाहुमुक्ताः शराः समासाद्य दिशः शिताग्राः ॥ ८-६६-४१॥
bāhvantarādādhirathervimuktānbāṇānmahāhīniva dīpyamānān |
vyadhvaṃsayannarjunabāhumuktāḥ śarāḥ samāsādya diśaḥ śitāgrāḥ || 8-66-41||

MHB 8-66-42

ततश्चक्रमपतत्तस्य भूमौ स विह्वलः समरे सूतपुत्रः ।
घूर्णे रथे ब्राह्मणस्याभिशापाद्रामादुपात्तेऽप्रतिभाति चास्त्रे ॥ ८-६६-४२॥
tataścakramapatattasya bhūmau sa vihvalaḥ samare sūtaputraḥ |
ghūrṇe rathe brāhmaṇasyābhiśāpādrāmādupātte'pratibhāti cāstre || 8-66-42||

MHB 8-66-43

अमृष्यमाणो व्यसनानि तानि हस्तौ विधुन्वन्स विगर्हमाणः ।
धर्मप्रधानानभिपाति धर्म इत्यब्रुवन्धर्मविदः सदैव ।
ममापि निम्नोऽद्य न पाति भक्तान्मन्ये न नित्यं परिपाति धर्मः ॥ ८-६६-४३॥
amṛṣyamāṇo vyasanāni tāni hastau vidhunvansa vigarhamāṇaḥ |
dharmapradhānānabhipāti dharma ityabruvandharmavidaḥ sadaiva |
mamāpi nimno'dya na pāti bhaktānmanye na nityaṃ paripāti dharmaḥ || 8-66-43||

MHB 8-66-44

एवं ब्रुवन्प्रस्खलिताश्वसूतो विचाल्यमानोऽर्जुनशस्त्रपातैः ।
मर्माभिघाताच्छलितः क्रियासु पुनः पुनर्धर्ममगर्हदाजौ ॥ ८-६६-४४॥
evaṃ bruvanpraskhalitāśvasūto vicālyamāno'rjunaśastrapātaiḥ |
marmābhighātācchalitaḥ kriyāsu punaḥ punardharmamagarhadājau || 8-66-44||

MHB 8-66-45

ततः शरैर्भीमतरैरविध्यत्त्रिभिराहवे ।
हस्ते कर्णस्तदा पार्थमभ्यविध्यच्च सप्तभिः ॥ ८-६६-४५॥
tataḥ śarairbhīmatarairavidhyattribhirāhave |
haste karṇastadā pārthamabhyavidhyacca saptabhiḥ || 8-66-45||

MHB 8-66-46

ततोऽर्जुनः सप्तदश तिग्मतेजानजिह्मगान् ।
इन्द्राशनिसमान्घोरानसृजत्पावकोपमान् ॥ ८-६६-४६॥
tato'rjunaḥ saptadaśa tigmatejānajihmagān |
indrāśanisamānghorānasṛjatpāvakopamān || 8-66-46||

MHB 8-66-47

निर्भिद्य ते भीमवेगा न्यपतन्पृथिवीतले ।
कम्पितात्मा तथा कर्णः शक्त्या चेष्टामदर्शयत् ॥ ८-६६-४७॥
nirbhidya te bhīmavegā nyapatanpṛthivītale |
kampitātmā tathā karṇaḥ śaktyā ceṣṭāmadarśayat || 8-66-47||

MHB 8-66-48

बलेनाथ स संस्तभ्य ब्रह्मास्त्रं समुदैरयत् ।
ऐन्द्रास्त्रमर्जुनश्चापि तद्दृष्ट्वाभिन्यमन्त्रयत् ॥ ८-६६-४८॥
balenātha sa saṃstabhya brahmāstraṃ samudairayat |
aindrāstramarjunaścāpi taddṛṣṭvābhinyamantrayat || 8-66-48||

MHB 8-66-49

गाण्डीवं ज्यां च बाणांश्च अनुमन्त्र्य धनंजयः ।
असृजच्छरवर्षाणि वर्षाणीव पुरंदरः ॥ ८-६६-४९॥
gāṇḍīvaṃ jyāṃ ca bāṇāṃśca anumantrya dhanaṃjayaḥ |
asṛjaccharavarṣāṇi varṣāṇīva puraṃdaraḥ || 8-66-49||

MHB 8-66-50

ततस्तेजोमया बाणा रथात्पार्थस्य निःसृताः ।
प्रादुरासन्महावीर्याः कर्णस्य रथमन्तिकात् ॥ ८-६६-५०॥
tatastejomayā bāṇā rathātpārthasya niḥsṛtāḥ |
prādurāsanmahāvīryāḥ karṇasya rathamantikāt || 8-66-50||

MHB 8-66-51

तान्कर्णस्त्वग्रतोऽभ्यस्तान्मोघांश्चक्रे महारथः ।
ततोऽब्रवीद्वृष्णिवीरस्तस्मिन्नस्त्रे विनाशिते ॥ ८-६६-५१॥
tānkarṇastvagrato'bhyastānmoghāṃścakre mahārathaḥ |
tato'bravīdvṛṣṇivīrastasminnastre vināśite || 8-66-51||

MHB 8-66-52

विसृजास्त्रं परं पार्थ राधेयो ग्रसते शरान् ।
ब्रह्मास्त्रमर्जुनश्चापि संमन्त्र्याथ प्रयोजयत् ॥ ८-६६-५२॥
visṛjāstraṃ paraṃ pārtha rādheyo grasate śarān |
brahmāstramarjunaścāpi saṃmantryātha prayojayat || 8-66-52||

MHB 8-66-53

छादयित्वा ततो बाणैः कर्णं प्रभ्राम्य चार्जुनः ।
तस्य कर्णः शरैः क्रुद्धश्चिच्छेद ज्यां सुतेजनैः ॥ ८-६६-५३॥
chādayitvā tato bāṇaiḥ karṇaṃ prabhrāmya cārjunaḥ |
tasya karṇaḥ śaraiḥ kruddhaściccheda jyāṃ sutejanaiḥ || 8-66-53||

MHB 8-66-54

ततो ज्यामवधायान्यामनुमृज्य च पाण्डवः ।
शरैरवाकिरत्कर्णं दीप्यमानैः सहस्रशः ॥ ८-६६-५४॥
tato jyāmavadhāyānyāmanumṛjya ca pāṇḍavaḥ |
śarairavākiratkarṇaṃ dīpyamānaiḥ sahasraśaḥ || 8-66-54||

MHB 8-66-55

तस्य ज्याच्छेदनं कर्णो ज्यावधानं च संयुगे ।
नान्वबुध्यत शीघ्रत्वात्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ८-६६-५५॥
tasya jyācchedanaṃ karṇo jyāvadhānaṃ ca saṃyuge |
nānvabudhyata śīghratvāttadadbhutamivābhavat || 8-66-55||

MHB 8-66-56

अस्त्रैरस्त्राणि राधेयः प्रत्यहन्सव्यसाचिनः ।
चक्रे चाभ्यधिकं पार्थात्स्ववीर्यं प्रतिदर्शयन् ॥ ८-६६-५६॥
astrairastrāṇi rādheyaḥ pratyahansavyasācinaḥ |
cakre cābhyadhikaṃ pārthātsvavīryaṃ pratidarśayan || 8-66-56||

MHB 8-66-57

ततः कृष्णोऽर्जुनं दृष्ट्वा कर्णास्त्रेणाभिपीडितम् ।
अभ्यस्येत्यब्रवीत्पार्थमातिष्ठास्त्रमनुत्तमम् ॥ ८-६६-५७॥
tataḥ kṛṣṇo'rjunaṃ dṛṣṭvā karṇāstreṇābhipīḍitam |
abhyasyetyabravītpārthamātiṣṭhāstramanuttamam || 8-66-57||

MHB 8-66-58

ततोऽन्यमग्निसदृशं शरं सर्पविषोपमम् ।
अश्मसारमयं दिव्यमनुमन्त्र्य धनंजयः ॥ ८-६६-५८॥
tato'nyamagnisadṛśaṃ śaraṃ sarpaviṣopamam |
aśmasāramayaṃ divyamanumantrya dhanaṃjayaḥ || 8-66-58||

MHB 8-66-59

रौद्रमस्त्रं समादाय क्षेप्तुकामः किरीटवान् ।
ततोऽग्रसन्मही चक्रं राधेयस्य महामृधे ॥ ८-६६-५९॥
raudramastraṃ samādāya kṣeptukāmaḥ kirīṭavān |
tato'grasanmahī cakraṃ rādheyasya mahāmṛdhe || 8-66-59||

MHB 8-66-60

ग्रस्तचक्रस्तु राधेयः कोपादश्रूण्यवर्तयत् ।
सोऽब्रवीदर्जुनं चापि मुहूर्तं क्षम पाण्डव ॥ ८-६६-६०॥
grastacakrastu rādheyaḥ kopādaśrūṇyavartayat |
so'bravīdarjunaṃ cāpi muhūrtaṃ kṣama pāṇḍava || 8-66-60||

MHB 8-66-61

मध्ये चक्रमवग्रस्तं दृष्ट्वा दैवादिदं मम ।
पार्थ कापुरुषाचीर्णमभिसंधिं विवर्जय ॥ ८-६६-६१॥
madhye cakramavagrastaṃ dṛṣṭvā daivādidaṃ mama |
pārtha kāpuruṣācīrṇamabhisaṃdhiṃ vivarjaya || 8-66-61||

MHB 8-66-62

प्रकीर्णकेशे विमुखे ब्राह्मणे च कृताञ्जलौ ।
शरणागते न्यस्तशस्त्रे तथा व्यसनगेऽर्जुन ॥ ८-६६-६२॥
prakīrṇakeśe vimukhe brāhmaṇe ca kṛtāñjalau |
śaraṇāgate nyastaśastre tathā vyasanage'rjuna || 8-66-62||

MHB 8-66-63

अबाणे भ्रष्टकवचे भ्रष्टभग्नायुधे तथा ।
न शूराः प्रहरन्त्याजौ न राज्ञे पार्थिवास्तथा ।
त्वं च शूरोऽसि कौन्तेय तस्मात्क्षम मुहूर्तकम् ॥ ८-६६-६३॥
abāṇe bhraṣṭakavace bhraṣṭabhagnāyudhe tathā |
na śūrāḥ praharantyājau na rājñe pārthivāstathā |
tvaṃ ca śūro'si kaunteya tasmātkṣama muhūrtakam || 8-66-63||

MHB 8-66-64

यावच्चक्रमिदं भूमेरुद्धरामि धनंजय ।
न मां रथस्थो भूमिष्ठमसज्जं हन्तुमर्हसि ।
न वासुदेवात्त्वत्तो वा पाण्डवेय बिभेम्यहम् ॥ ८-६६-६४॥
yāvaccakramidaṃ bhūmeruddharāmi dhanaṃjaya |
na māṃ rathastho bhūmiṣṭhamasajjaṃ hantumarhasi |
na vāsudevāttvatto vā pāṇḍaveya bibhemyaham || 8-66-64||

MHB 8-66-65

त्वं हि क्षत्रियदायादो महाकुलविवर्धनः ।
स्मृत्वा धर्मोपदेशं त्वं मुहूर्तं क्षम पाण्डव ॥ ८-६६-६५॥
tvaṃ hi kṣatriyadāyādo mahākulavivardhanaḥ |
smṛtvā dharmopadeśaṃ tvaṃ muhūrtaṃ kṣama pāṇḍava || 8-66-65||

Adhyaya: 67/69 (37)

MHB 8-67-1

संजय उवाच ।
अथाब्रवीद्वासुदेवो रथस्थो राधेय दिष्ट्या स्मरसीह धर्मम् ।
प्रायेण नीचा व्यसनेषु मग्ना निन्दन्ति दैवं कुकृतं न तत्तत् ॥ ८-६७-१॥
saṃjaya uvāca |
athābravīdvāsudevo rathastho rādheya diṣṭyā smarasīha dharmam |
prāyeṇa nīcā vyasaneṣu magnā nindanti daivaṃ kukṛtaṃ na tattat || 8-67-1||

MHB 8-67-2

यद्द्रौपदीमेकवस्त्रां सभायामानाय्य त्वं चैव सुयोधनश्च ।
दुःशासनः शकुनिः सौबलश्च न ते कर्ण प्रत्यभात्तत्र धर्मः ॥ ८-६७-२॥
yaddraupadīmekavastrāṃ sabhāyāmānāyya tvaṃ caiva suyodhanaśca |
duḥśāsanaḥ śakuniḥ saubalaśca na te karṇa pratyabhāttatra dharmaḥ || 8-67-2||

MHB 8-67-3

यदा सभायां कौन्तेयमनक्षज्ञं युधिष्ठिरम् ।
अक्षज्ञः शकुनिर्जेता तदा धर्मः क्व ते गतः ॥ ८-६७-३॥
yadā sabhāyāṃ kaunteyamanakṣajñaṃ yudhiṣṭhiram |
akṣajñaḥ śakunirjetā tadā dharmaḥ kva te gataḥ || 8-67-3||

MHB 8-67-4

यदा रजस्वलां कृष्णां दुःशासनवशे स्थिताम् ।
सभायां प्राहसः कर्ण क्व ते धर्मस्तदा गतः ॥ ८-६७-४॥
yadā rajasvalāṃ kṛṣṇāṃ duḥśāsanavaśe sthitām |
sabhāyāṃ prāhasaḥ karṇa kva te dharmastadā gataḥ || 8-67-4||

MHB 8-67-5

राज्यलुब्धः पुनः कर्ण समाह्वयसि पाण्डवम् ।
गान्धारराजमाश्रित्य क्व ते धर्मस्तदा गतः ॥ ८-६७-५॥
rājyalubdhaḥ punaḥ karṇa samāhvayasi pāṇḍavam |
gāndhārarājamāśritya kva te dharmastadā gataḥ || 8-67-5||

MHB 8-67-6

एवमुक्ते तु राधेये वासुदेवेन पाण्डवम् ।
मन्युरभ्याविशत्तीव्रः स्मृत्वा तत्तद्धनंजयम् ॥ ८-६७-६॥
evamukte tu rādheye vāsudevena pāṇḍavam |
manyurabhyāviśattīvraḥ smṛtvā tattaddhanaṃjayam || 8-67-6||

MHB 8-67-7

तस्य क्रोधेन सर्वेभ्यः स्रोतोभ्यस्तेजसोऽर्चिषः ।
प्रादुरासन्महाराज तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ८-६७-७॥
tasya krodhena sarvebhyaḥ srotobhyastejaso'rciṣaḥ |
prādurāsanmahārāja tadadbhutamivābhavat || 8-67-7||

MHB 8-67-8

तं समीक्ष्य ततः कर्णो ब्रह्मास्त्रेण धनंजयम् ।
अभ्यवर्षत्पुनर्यत्नमकरोद्रथसर्जने ।
तदस्त्रमस्त्रेणावार्य प्रजहारास्य पाण्डवः ॥ ८-६७-८॥
taṃ samīkṣya tataḥ karṇo brahmāstreṇa dhanaṃjayam |
abhyavarṣatpunaryatnamakarodrathasarjane |
tadastramastreṇāvārya prajahārāsya pāṇḍavaḥ || 8-67-8||

MHB 8-67-9

ततोऽन्यदस्त्रं कौन्तेयो दयितं जातवेदसः ।
मुमोच कर्णमुद्दिश्य तत्प्रजज्वाल वै भृशम् ॥ ८-६७-९॥
tato'nyadastraṃ kaunteyo dayitaṃ jātavedasaḥ |
mumoca karṇamuddiśya tatprajajvāla vai bhṛśam || 8-67-9||

MHB 8-67-10

वारुणेन ततः कर्णः शमयामास पावकम् ।
जीमूतैश्च दिशः सर्वाश्चक्रे तिमिरदुर्दिनाः ॥ ८-६७-१०॥
vāruṇena tataḥ karṇaḥ śamayāmāsa pāvakam |
jīmūtaiśca diśaḥ sarvāścakre timiradurdināḥ || 8-67-10||

MHB 8-67-11

पाण्डवेयस्त्वसंभ्रान्तो वायव्यास्त्रेण वीर्यवान् ।
अपोवाह तदाभ्राणि राधेयस्य प्रपश्यतः ॥ ८-६७-११॥
pāṇḍaveyastvasaṃbhrānto vāyavyāstreṇa vīryavān |
apovāha tadābhrāṇi rādheyasya prapaśyataḥ || 8-67-11||

MHB 8-67-12

तं हस्तिकक्ष्याप्रवरं च बाणैः सुवर्णमुक्तामणिवज्रमृष्टम् ।
कालप्रयत्नोत्तमशिल्पियत्नैः कृतं सुरूपं वितमस्कमुच्चैः ॥ ८-६७-१२॥
taṃ hastikakṣyāpravaraṃ ca bāṇaiḥ suvarṇamuktāmaṇivajramṛṣṭam |
kālaprayatnottamaśilpiyatnaiḥ kṛtaṃ surūpaṃ vitamaskamuccaiḥ || 8-67-12||

MHB 8-67-13

ऊर्जस्करं तव सैन्यस्य नित्यममित्रवित्रासनमीड्यरूपम् ।
विख्यातमादित्यसमस्य लोके त्विषा समं पावकभानुचन्द्रैः ॥ ८-६७-१३॥
ūrjaskaraṃ tava sainyasya nityamamitravitrāsanamīḍyarūpam |
vikhyātamādityasamasya loke tviṣā samaṃ pāvakabhānucandraiḥ || 8-67-13||

MHB 8-67-14

ततः क्षुरेणाधिरथेः किरीटी सुवर्णपुङ्खेन शितेन यत्तः ।
श्रिया ज्वलन्तं ध्वजमुन्ममाथ महारथस्याधिरथेर्महात्मा ॥ ८-६७-१४॥
tataḥ kṣureṇādhiratheḥ kirīṭī suvarṇapuṅkhena śitena yattaḥ |
śriyā jvalantaṃ dhvajamunmamātha mahārathasyādhirathermahātmā || 8-67-14||

MHB 8-67-15

यशश्च धर्मश्च जयश्च मारिष प्रियाणि सर्वाणि च तेन केतुना ।
तदा कुरूणां हृदयानि चापतन्बभूव हाहेति च निस्वनो महान् ॥ ८-६७-१५॥
yaśaśca dharmaśca jayaśca māriṣa priyāṇi sarvāṇi ca tena ketunā |
tadā kurūṇāṃ hṛdayāni cāpatanbabhūva hāheti ca nisvano mahān || 8-67-15||

MHB 8-67-16

अथ त्वरन्कर्णवधाय पाण्डवो महेन्द्रवज्रानलदण्डसंनिभम् ।
आदत्त पार्थोऽञ्जलिकं निषङ्गात्सहस्ररश्मेरिव रश्मिमुत्तमम् ॥ ८-६७-१६॥
atha tvarankarṇavadhāya pāṇḍavo mahendravajrānaladaṇḍasaṃnibham |
ādatta pārtho'ñjalikaṃ niṣaṅgātsahasraraśmeriva raśmimuttamam || 8-67-16||

MHB 8-67-17

मर्मच्छिदं शोणितमांसदिग्धं वैश्वानरार्कप्रतिमं महार्हम् ।
नराश्वनागासुहरं त्र्यरत्निं षड्वाजमञ्जोगतिमुग्रवेगम् ॥ ८-६७-१७॥
marmacchidaṃ śoṇitamāṃsadigdhaṃ vaiśvānarārkapratimaṃ mahārham |
narāśvanāgāsuharaṃ tryaratniṃ ṣaḍvājamañjogatimugravegam || 8-67-17||

MHB 8-67-18

सहस्रनेत्राशनितुल्यतेजसं समानक्रव्यादमिवातिदुःसहम् ।
पिनाकनारायणचक्रसंनिभं भयंकरं प्राणभृतां विनाशनम् ॥ ८-६७-१८॥
sahasranetrāśanitulyatejasaṃ samānakravyādamivātiduḥsaham |
pinākanārāyaṇacakrasaṃnibhaṃ bhayaṃkaraṃ prāṇabhṛtāṃ vināśanam || 8-67-18||

MHB 8-67-19

युक्त्वा महास्त्रेण परेण मन्त्रविद्विकृष्य गाण्डीवमुवाच सस्वनम् ।
अयं महास्त्रोऽप्रतिमो धृतः शरः शरीरभिच्चासुहरश्च दुर्हृदः ॥ ८-६७-१९॥
yuktvā mahāstreṇa pareṇa mantravidvikṛṣya gāṇḍīvamuvāca sasvanam |
ayaṃ mahāstro'pratimo dhṛtaḥ śaraḥ śarīrabhiccāsuharaśca durhṛdaḥ || 8-67-19||

MHB 8-67-20

तपोऽस्ति तप्तं गुरवश्च तोषिता मया यदिष्टं सुहृदां तथा श्रुतम् ।
अनेन सत्येन निहन्त्वयं शरः सुदंशितः कर्णमरिं ममाजितः ॥ ८-६७-२०॥
tapo'sti taptaṃ guravaśca toṣitā mayā yadiṣṭaṃ suhṛdāṃ tathā śrutam |
anena satyena nihantvayaṃ śaraḥ sudaṃśitaḥ karṇamariṃ mamājitaḥ || 8-67-20||

MHB 8-67-21

इत्यूचिवांस्तं स मुमोच बाणं धनंजयः कर्णवधाय घोरम् ।
कृत्यामथर्वाङ्गिरसीमिवोग्रां दीप्तामसह्यां युधि मृत्युनापि ॥ ८-६७-२१॥
ityūcivāṃstaṃ sa mumoca bāṇaṃ dhanaṃjayaḥ karṇavadhāya ghoram |
kṛtyāmatharvāṅgirasīmivogrāṃ dīptāmasahyāṃ yudhi mṛtyunāpi || 8-67-21||

MHB 8-67-22

ब्रुवन्किरीटी तमतिप्रहृष्टो अयं शरो मे विजयावहोऽस्तु ।
जिघांसुरर्केन्दुसमप्रभावः कर्णं समाप्तिं नयतां यमाय ॥ ८-६७-२२॥
bruvankirīṭī tamatiprahṛṣṭo ayaṃ śaro me vijayāvaho'stu |
jighāṃsurarkendusamaprabhāvaḥ karṇaṃ samāptiṃ nayatāṃ yamāya || 8-67-22||

MHB 8-67-23

तेनेषुवर्येण किरीटमाली प्रहृष्टरूपो विजयावहेन ।
जिघांसुरर्केन्दुसमप्रभेण चक्रे विषक्तं रिपुमाततायी ॥ ८-६७-२३॥
teneṣuvaryeṇa kirīṭamālī prahṛṣṭarūpo vijayāvahena |
jighāṃsurarkendusamaprabheṇa cakre viṣaktaṃ ripumātatāyī || 8-67-23||

MHB 8-67-24

तदुद्यतादित्यसमानवर्चसं शरन्नभोमध्यगभास्करोपमम् ।
वराङ्गमुर्व्यामपतच्चमूपतेर्दिवाकरोऽस्तादिव रक्तमण्डलः ॥ ८-६७-२४॥
tadudyatādityasamānavarcasaṃ śarannabhomadhyagabhāskaropamam |
varāṅgamurvyāmapataccamūpaterdivākaro'stādiva raktamaṇḍalaḥ || 8-67-24||

MHB 8-67-25

तदस्य देही सततं सुखोदितं स्वरूपमत्यर्थमुदारकर्मणः ।
परेण कृच्छ्रेण शरीरमत्यजद्गृहं महर्द्धीव ससङ्गमीश्वरः ॥ ८-६७-२५॥
tadasya dehī satataṃ sukhoditaṃ svarūpamatyarthamudārakarmaṇaḥ |
pareṇa kṛcchreṇa śarīramatyajadgṛhaṃ maharddhīva sasaṅgamīśvaraḥ || 8-67-25||

MHB 8-67-26

शरैर्विभुग्नं व्यसु तद्विवर्मणः पपात कर्णस्य शरीरमुच्छ्रितम् ।
स्रवद्व्रणं गैरिकतोयविस्रवं गिरेर्यथा वज्रहतं शिरस्तथा ॥ ८-६७-२६॥
śarairvibhugnaṃ vyasu tadvivarmaṇaḥ papāta karṇasya śarīramucchritam |
sravadvraṇaṃ gairikatoyavisravaṃ gireryathā vajrahataṃ śirastathā || 8-67-26||

MHB 8-67-27

देहात्तु कर्णस्य निपातितस्य तेजो दीप्तं खं विगाह्याचिरेण ।
तदद्भुतं सर्वमनुष्ययोधाः पश्यन्ति राजन्निहते स्म कर्णे ॥ ८-६७-२७॥
dehāttu karṇasya nipātitasya tejo dīptaṃ khaṃ vigāhyācireṇa |
tadadbhutaṃ sarvamanuṣyayodhāḥ paśyanti rājannihate sma karṇe || 8-67-27||

MHB 8-67-28

तं सोमकाः प्रेक्ष्य हतं शयानं प्रीता नादं सह सैन्यैरकुर्वन् ।
तूर्याणि चाजघ्नुरतीव हृष्टा वासांसि चैवादुधुवुर्भुजांश्च ।
बलान्विताश्चाप्यपरे ह्यनृत्यन्नन्योन्यमाश्लिष्य नदन्त ऊचुः ॥ ८-६७-२८॥
taṃ somakāḥ prekṣya hataṃ śayānaṃ prītā nādaṃ saha sainyairakurvan |
tūryāṇi cājaghnuratīva hṛṣṭā vāsāṃsi caivādudhuvurbhujāṃśca |
balānvitāścāpyapare hyanṛtyannanyonyamāśliṣya nadanta ūcuḥ || 8-67-28||

MHB 8-67-29

दृष्ट्वा तु कर्णं भुवि निष्टनन्तं हतं रथात्सायकेनावभिन्नम् ।
महानिलेनाग्निमिवापविद्धं यज्ञावसाने शयने निशान्ते ॥ ८-६७-२९॥
dṛṣṭvā tu karṇaṃ bhuvi niṣṭanantaṃ hataṃ rathātsāyakenāvabhinnam |
mahānilenāgnimivāpaviddhaṃ yajñāvasāne śayane niśānte || 8-67-29||

MHB 8-67-30

शरैराचितसर्वाङ्गः शोणितौघपरिप्लुतः ।
विभाति देहः कर्णस्य स्वरश्मिभिरिवांशुमान् ॥ ८-६७-३०॥
śarairācitasarvāṅgaḥ śoṇitaughapariplutaḥ |
vibhāti dehaḥ karṇasya svaraśmibhirivāṃśumān || 8-67-30||

MHB 8-67-31

प्रताप्य सेनामामित्रीं दीप्तैः शरगभस्तिभिः ।
बलिनार्जुनकालेन नीतोऽस्तं कर्णभास्करः ॥ ८-६७-३१॥
pratāpya senāmāmitrīṃ dīptaiḥ śaragabhastibhiḥ |
balinārjunakālena nīto'staṃ karṇabhāskaraḥ || 8-67-31||

MHB 8-67-32

अस्तं गच्छन्यथादित्यः प्रभामादाय गच्छति ।
एवं जीवितमादाय कर्णस्येषुर्जगाम ह ॥ ८-६७-३२॥
astaṃ gacchanyathādityaḥ prabhāmādāya gacchati |
evaṃ jīvitamādāya karṇasyeṣurjagāma ha || 8-67-32||

MHB 8-67-33

अपराह्णे पराह्णस्य सूतपुत्रस्य मारिष ।
छिन्नमञ्जलिकेनाजौ सोत्सेधमपतच्छिरः ॥ ८-६७-३३॥
aparāhṇe parāhṇasya sūtaputrasya māriṣa |
chinnamañjalikenājau sotsedhamapatacchiraḥ || 8-67-33||

MHB 8-67-34

उपर्युपरि सैन्यानां तस्य शत्रोस्तदञ्जसा ।
शिरः कर्णस्य सोत्सेधमिषुः सोऽपाहरद्द्रुतम् ॥ ८-६७-३४॥
uparyupari sainyānāṃ tasya śatrostadañjasā |
śiraḥ karṇasya sotsedhamiṣuḥ so'pāharaddrutam || 8-67-34||

MHB 8-67-35

संजय उवाच ।
कर्णं तु शूरं पतितं पृथिव्यां शराचितं शोणितदिग्धगात्रम् ।
दृष्ट्वा शयानं भुवि मद्रराजश्छिन्नध्वजेनापययौ रथेन ॥ ८-६७-३५॥
saṃjaya uvāca |
karṇaṃ tu śūraṃ patitaṃ pṛthivyāṃ śarācitaṃ śoṇitadigdhagātram |
dṛṣṭvā śayānaṃ bhuvi madrarājaśchinnadhvajenāpayayau rathena || 8-67-35||

MHB 8-67-36

कर्णे हते कुरवः प्राद्रवन्त भयार्दिता गाढविद्धाश्च संख्ये ।
अवेक्षमाणा मुहुरर्जुनस्य ध्वजं महान्तं वपुषा ज्वलन्तम् ॥ ८-६७-३६॥
karṇe hate kuravaḥ prādravanta bhayārditā gāḍhaviddhāśca saṃkhye |
avekṣamāṇā muhurarjunasya dhvajaṃ mahāntaṃ vapuṣā jvalantam || 8-67-36||

MHB 8-67-37

सहस्रनेत्रप्रतिमानकर्मणः सहस्रपत्रप्रतिमाननं शुभम् ।
सहस्ररश्मिर्दिनसंक्षये यथा तथापतत्तस्य शिरो वसुंधराम् ॥ ८-६७-३७॥
sahasranetrapratimānakarmaṇaḥ sahasrapatrapratimānanaṃ śubham |
sahasraraśmirdinasaṃkṣaye yathā tathāpatattasya śiro vasuṃdharām || 8-67-37||

Adhyaya: 68/69 (63)

MHB 8-68-1

संजय उवाच ।
शल्यस्तु कर्णार्जुनयोर्विमर्दे बलानि दृष्ट्वा मृदितानि बाणैः ।
दुर्योधनं यान्तमवेक्षमाणो संदर्शयद्भारत युद्धभूमिम् ॥ ८-६८-१॥
saṃjaya uvāca |
śalyastu karṇārjunayorvimarde balāni dṛṣṭvā mṛditāni bāṇaiḥ |
duryodhanaṃ yāntamavekṣamāṇo saṃdarśayadbhārata yuddhabhūmim || 8-68-1||

MHB 8-68-2

निपातितस्यन्दनवाजिनागं दृष्ट्वा बलं तद्धतसूतपुत्रम् ।
दुर्योधनोऽश्रुप्रतिपूर्णनेत्रो मुहुर्मुहुर्न्यश्वसदार्तरूपः ॥ ८-६८-२॥
nipātitasyandanavājināgaṃ dṛṣṭvā balaṃ taddhatasūtaputram |
duryodhano'śrupratipūrṇanetro muhurmuhurnyaśvasadārtarūpaḥ || 8-68-2||

MHB 8-68-3

कर्णं तु शूरं पतितं पृथिव्यां शराचितं शोणितदिग्धगात्रम् ।
यदृच्छया सूर्यमिवावनिस्थं दिदृक्षवः संपरिवार्य तस्थुः ॥ ८-६८-३॥
karṇaṃ tu śūraṃ patitaṃ pṛthivyāṃ śarācitaṃ śoṇitadigdhagātram |
yadṛcchayā sūryamivāvanisthaṃ didṛkṣavaḥ saṃparivārya tasthuḥ || 8-68-3||

MHB 8-68-4

प्रहृष्टवित्रस्तविषण्णविस्मृतास्तथापरे शोकगता इवाभवन् ।
परे त्वदीयाश्च परस्परेण यथा यथैषां प्रकृतिस्तथाभवन् ॥ ८-६८-४॥
prahṛṣṭavitrastaviṣaṇṇavismṛtāstathāpare śokagatā ivābhavan |
pare tvadīyāśca paraspareṇa yathā yathaiṣāṃ prakṛtistathābhavan || 8-68-4||

MHB 8-68-5

प्रविद्धवर्माभरणाम्बरायुधं धनंजयेनाभिहतं हतौजसम् ।
निशम्य कर्णं कुरवः प्रदुद्रुवुर्हतर्षभा गाव इवाकुलाकुलाः ॥ ८-६८-५॥
praviddhavarmābharaṇāmbarāyudhaṃ dhanaṃjayenābhihataṃ hataujasam |
niśamya karṇaṃ kuravaḥ pradudruvurhatarṣabhā gāva ivākulākulāḥ || 8-68-5||

MHB 8-68-6

कृत्वा विमर्दं भृशमर्जुनेन कर्णं हतं केसरिणेव नागम् ।
दृष्ट्वा शयानं भुवि मद्रराजो भीतोऽपसर्पत्सरथः सुशीघ्रम् ॥ ८-६८-६॥
kṛtvā vimardaṃ bhṛśamarjunena karṇaṃ hataṃ kesariṇeva nāgam |
dṛṣṭvā śayānaṃ bhuvi madrarājo bhīto'pasarpatsarathaḥ suśīghram || 8-68-6||

MHB 8-68-7

मद्राधिपश्चापि विमूढचेतास्तूर्णं रथेनापहृतध्वजेन ।
दुर्योधनस्यान्तिकमेत्य शीघ्रं संभाष्य दुःखार्तमुवाच वाक्यम् ॥ ८-६८-७॥
madrādhipaścāpi vimūḍhacetāstūrṇaṃ rathenāpahṛtadhvajena |
duryodhanasyāntikametya śīghraṃ saṃbhāṣya duḥkhārtamuvāca vākyam || 8-68-7||

MHB 8-68-8

विशीर्णनागाश्वरथप्रवीरं बलं त्वदियं यमराष्ट्रकल्पम् ।
अन्योन्यमासाद्य हतं महद्भिर्नराश्वनागैर्गिरिकूटकल्पैः ॥ ८-६८-८॥
viśīrṇanāgāśvarathapravīraṃ balaṃ tvadiyaṃ yamarāṣṭrakalpam |
anyonyamāsādya hataṃ mahadbhirnarāśvanāgairgirikūṭakalpaiḥ || 8-68-8||

MHB 8-68-9

नैतादृशं भारत युद्धमासीद्यथाद्य कर्णार्जुनयोर्बभूव ।
ग्रस्तौ हि कर्णेन समेत्य कृष्णावन्ये च सर्वे तव शत्रवो ये ॥ ८-६८-९॥
naitādṛśaṃ bhārata yuddhamāsīdyathādya karṇārjunayorbabhūva |
grastau hi karṇena sametya kṛṣṇāvanye ca sarve tava śatravo ye || 8-68-9||

MHB 8-68-10

दैवं तु यत्तत्स्ववशं प्रवृत्तं तत्पाण्डवान्पाति हिनस्ति चास्मान् ।
तवार्थसिद्ध्यर्थकरा हि सर्वे प्रसह्य वीरा निहता द्विषद्भिः ॥ ८-६८-१०॥
daivaṃ tu yattatsvavaśaṃ pravṛttaṃ tatpāṇḍavānpāti hinasti cāsmān |
tavārthasiddhyarthakarā hi sarve prasahya vīrā nihatā dviṣadbhiḥ || 8-68-10||

MHB 8-68-11

कुबेरवैवस्वतवासवानां तुल्यप्रभावाम्बुपतेश्च वीराः ।
वीर्येण शौर्येण बलेन चैव तैस्तैश्च युक्ता विपुलैर्गुणौघैः ॥ ८-६८-११॥
kuberavaivasvatavāsavānāṃ tulyaprabhāvāmbupateśca vīrāḥ |
vīryeṇa śauryeṇa balena caiva taistaiśca yuktā vipulairguṇaughaiḥ || 8-68-11||

MHB 8-68-12

अवध्यकल्पा निहता नरेन्द्रास्तवार्थकामा युधि पाण्डवेयैः ।
तन्मा शुचो भारत दिष्टमेतत्पर्यायसिद्धिर्न सदास्ति सिद्धिः ॥ ८-६८-१२॥
avadhyakalpā nihatā narendrāstavārthakāmā yudhi pāṇḍaveyaiḥ |
tanmā śuco bhārata diṣṭametatparyāyasiddhirna sadāsti siddhiḥ || 8-68-12||

MHB 8-68-13

एतद्वचो मद्रपतेर्निशम्य स्वं चापनीतं मनसा निरीक्ष्य ।
दुर्योधनो दीनमना विसंज्ञः पुनः पुनर्न्यश्वसदार्तरूपः ॥ ८-६८-१३॥
etadvaco madrapaterniśamya svaṃ cāpanītaṃ manasā nirīkṣya |
duryodhano dīnamanā visaṃjñaḥ punaḥ punarnyaśvasadārtarūpaḥ || 8-68-13||

MHB 8-68-14

तं ध्यानमूकं कृपणं भृशार्तमार्तायनिर्दीनमुवाच वाक्यम् ।
पश्येदमुग्रं नरवाजिनागैरायोधनं वीरहतैः प्रपन्नम् ॥ ८-६८-१४॥
taṃ dhyānamūkaṃ kṛpaṇaṃ bhṛśārtamārtāyanirdīnamuvāca vākyam |
paśyedamugraṃ naravājināgairāyodhanaṃ vīrahataiḥ prapannam || 8-68-14||

MHB 8-68-15

महीधराभैः पतितैर्महागजैः सकृत्प्रविद्धैः शरविद्धमर्मभिः ।
तैर्विह्वलद्भिश्च गतासुभिश्च प्रध्वस्तयन्त्रायुधवर्मयोधैः ॥ ८-६८-१५॥
mahīdharābhaiḥ patitairmahāgajaiḥ sakṛtpraviddhaiḥ śaraviddhamarmabhiḥ |
tairvihvaladbhiśca gatāsubhiśca pradhvastayantrāyudhavarmayodhaiḥ || 8-68-15||

MHB 8-68-16

वज्रापविद्धैरिव चाचलेन्द्रैर्विभिन्नपाषाणमृगद्रुमौषधैः ।
प्रविद्धघण्टाङ्कुशतोमरध्वजैः सहेममालै रुधिरौघसंप्लुतैः ॥ ८-६८-१६॥
vajrāpaviddhairiva cācalendrairvibhinnapāṣāṇamṛgadrumauṣadhaiḥ |
praviddhaghaṇṭāṅkuśatomaradhvajaiḥ sahemamālai rudhiraughasaṃplutaiḥ || 8-68-16||

MHB 8-68-17

शरावभिन्नैः पतितैश्च वाजिभिः श्वसद्भिरन्यैः क्षतजं वमद्भिः ।
दीनैः स्तनद्भिः परिवृत्तनेत्रैर्महीं दशद्भिः कृपणं नदद्भिः ॥ ८-६८-१७॥
śarāvabhinnaiḥ patitaiśca vājibhiḥ śvasadbhiranyaiḥ kṣatajaṃ vamadbhiḥ |
dīnaiḥ stanadbhiḥ parivṛttanetrairmahīṃ daśadbhiḥ kṛpaṇaṃ nadadbhiḥ || 8-68-17||

MHB 8-68-18

तथापविद्धैर्गजवाजियोधैर्मन्दासुभिश्चैव गतासुभिश्च ।
नराश्वनागैश्च रथैश्च मर्दितैर्मही महावैतरणीव दुर्दृशा ॥ ८-६८-१८॥
tathāpaviddhairgajavājiyodhairmandāsubhiścaiva gatāsubhiśca |
narāśvanāgaiśca rathaiśca marditairmahī mahāvaitaraṇīva durdṛśā || 8-68-18||

MHB 8-68-19

गजैर्निकृत्तापरहस्तगात्रैरुद्वेपमानैः पतितैः पृथिव्याम् ।
यशस्विभिर्नागरथाश्वयोधिभिः पदातिभिश्चाभिमुखैर्हतैः परैः ।
विशीर्णवर्माभरणाम्बरायुधैर्वृता निशान्तैरिव पावकैर्मही ॥ ८-६८-१९॥
gajairnikṛttāparahastagātrairudvepamānaiḥ patitaiḥ pṛthivyām |
yaśasvibhirnāgarathāśvayodhibhiḥ padātibhiścābhimukhairhataiḥ paraiḥ |
viśīrṇavarmābharaṇāmbarāyudhairvṛtā niśāntairiva pāvakairmahī || 8-68-19||

MHB 8-68-20

शरप्रहाराभिहतैर्महाबलैरवेक्ष्यमाणैः पतितैः सहस्रशः ।
प्रनष्टसंज्ञैः पुनरुच्छ्वसद्भिर्मही बभूवानुगतैरिवाग्निभिः ।
दिवश्च्युतैर्भूरतिदीप्तिमद्भिर्नक्तं ग्रहैर्द्यौरमलेव दीप्तैः ॥ ८-६८-२०॥
śaraprahārābhihatairmahābalairavekṣyamāṇaiḥ patitaiḥ sahasraśaḥ |
pranaṣṭasaṃjñaiḥ punarucchvasadbhirmahī babhūvānugatairivāgnibhiḥ |
divaścyutairbhūratidīptimadbhirnaktaṃ grahairdyauramaleva dīptaiḥ || 8-68-20||

MHB 8-68-21

शरास्तु कर्णार्जुनबाहुमुक्ता विदार्य नागाश्वमनुष्यदेहान् ।
प्राणान्निरस्याशु महीमतीयुर्महोरगा वासमिवाभितोऽस्त्रैः ॥ ८-६८-२१॥
śarāstu karṇārjunabāhumuktā vidārya nāgāśvamanuṣyadehān |
prāṇānnirasyāśu mahīmatīyurmahoragā vāsamivābhito'straiḥ || 8-68-21||

MHB 8-68-22

हतैर्मनुष्याश्वगजैश्च संख्ये शरावभिन्नैश्च रथैर्बभूव ।
धनंजयस्याधिरथेश्च मार्गे गजैरगम्या वसुधातिदुर्गा ॥ ८-६८-२२॥
hatairmanuṣyāśvagajaiśca saṃkhye śarāvabhinnaiśca rathairbabhūva |
dhanaṃjayasyādhiratheśca mārge gajairagamyā vasudhātidurgā || 8-68-22||

MHB 8-68-23

रथैर्वरेषून्मथितैश्च योधैः संस्यूतसूताश्ववरायुधध्वजैः ।
विशीर्णशस्त्रैर्विनिकृत्तबन्धुरैर्निकृत्तचक्राक्षयुगत्रिवेणुभिः ॥ ८-६८-२३॥
rathairvareṣūnmathitaiśca yodhaiḥ saṃsyūtasūtāśvavarāyudhadhvajaiḥ |
viśīrṇaśastrairvinikṛttabandhurairnikṛttacakrākṣayugatriveṇubhiḥ || 8-68-23||

MHB 8-68-24

विमुक्तयन्त्रैर्निहतैरयस्मयैर्हतानुषङ्गैर्विनिषङ्गबन्धुरैः ।
प्रभग्ननीडैर्मणिहेममण्डितैः स्तृता मही द्यौरिव शारदैर्घनैः ॥ ८-६८-२४॥
vimuktayantrairnihatairayasmayairhatānuṣaṅgairviniṣaṅgabandhuraiḥ |
prabhagnanīḍairmaṇihemamaṇḍitaiḥ stṛtā mahī dyauriva śāradairghanaiḥ || 8-68-24||

MHB 8-68-25

विकृष्यमणैर्जवनैरलंकृतैर्हतेश्वरैराजिरथैः सुकल्पितैः ।
मनुष्यमातङ्गरथाश्वराशिभिर्द्रुतं व्रजन्तो बहुधा विचूर्णिताः ॥ ८-६८-२५॥
vikṛṣyamaṇairjavanairalaṃkṛtairhateśvarairājirathaiḥ sukalpitaiḥ |
manuṣyamātaṅgarathāśvarāśibhirdrutaṃ vrajanto bahudhā vicūrṇitāḥ || 8-68-25||

MHB 8-68-26

सहेमपट्टाः परिघाः परश्वधाः कडङ्गरायोमुसलानि पट्टिशाः ।
पेतुश्च खड्गा विमला विकोशा गदाश्च जाम्बूनदपट्टबद्धाः ॥ ८-६८-२६॥
sahemapaṭṭāḥ parighāḥ paraśvadhāḥ kaḍaṅgarāyomusalāni paṭṭiśāḥ |
petuśca khaḍgā vimalā vikośā gadāśca jāmbūnadapaṭṭabaddhāḥ || 8-68-26||

MHB 8-68-27

चापानि रुक्माङ्गदभूषणानि शराश्च कार्तस्वरचित्रपुङ्खाः ।
ऋष्ट्यश्च पीता विमला विकोशाः प्रासाः सखड्गाः कनकावभासाः ॥ ८-६८-२७॥
cāpāni rukmāṅgadabhūṣaṇāni śarāśca kārtasvaracitrapuṅkhāḥ |
ṛṣṭyaśca pītā vimalā vikośāḥ prāsāḥ sakhaḍgāḥ kanakāvabhāsāḥ || 8-68-27||

MHB 8-68-28

छत्राणि वालव्यजनानि शङ्खाः स्रजश्च पुष्पोत्तमहेमचित्राः ।
कुथाः पताकाम्बरवेष्टिताश्च किरीटमाला मुकुटाश्च शुभ्राः ॥ ८-६८-२८॥
chatrāṇi vālavyajanāni śaṅkhāḥ srajaśca puṣpottamahemacitrāḥ |
kuthāḥ patākāmbaraveṣṭitāśca kirīṭamālā mukuṭāśca śubhrāḥ || 8-68-28||

MHB 8-68-29

प्रकीर्णका विप्रकीर्णाः कुथाश्च प्रधानमुक्तातरलाश्च हाराः ।
आपीडकेयूरवराङ्गदानि ग्रैवेयनिष्काः ससुवर्णसूत्राः ॥ ८-६८-२९॥
prakīrṇakā viprakīrṇāḥ kuthāśca pradhānamuktātaralāśca hārāḥ |
āpīḍakeyūravarāṅgadāni graiveyaniṣkāḥ sasuvarṇasūtrāḥ || 8-68-29||

MHB 8-68-30

मण्युत्तमा वज्रसुवर्णमुक्ता रत्नानि चोच्चावचमङ्गलानि ।
गात्राणि चात्यन्तसुखोचितानि शिरांसि चेन्दुप्रतिमाननानि ॥ ८-६८-३०॥
maṇyuttamā vajrasuvarṇamuktā ratnāni coccāvacamaṅgalāni |
gātrāṇi cātyantasukhocitāni śirāṃsi cendupratimānanāni || 8-68-30||

MHB 8-68-31

देहांश्च भोगांश्च परिच्छदांश्च त्यक्त्वा मनोज्ञानि सुखानि चापि ।
स्वधर्मनिष्ठां महतीमवाप्य व्याप्तांश्च लोकान्यशसा समीयुः ॥ ८-६८-३१॥
dehāṃśca bhogāṃśca paricchadāṃśca tyaktvā manojñāni sukhāni cāpi |
svadharmaniṣṭhāṃ mahatīmavāpya vyāptāṃśca lokānyaśasā samīyuḥ || 8-68-31||

MHB 8-68-32

इत्येवमुक्त्वा विरराम शल्यो दुर्योधनः शोकपरीतचेताः ।
हा कर्ण हा कर्ण इति ब्रुवाण आर्तो विसंज्ञो भृशमश्रुनेत्रः ॥ ८-६८-३२॥
ityevamuktvā virarāma śalyo duryodhanaḥ śokaparītacetāḥ |
hā karṇa hā karṇa iti bruvāṇa ārto visaṃjño bhṛśamaśrunetraḥ || 8-68-32||

MHB 8-68-33

तं द्रोणपुत्रप्रमुखा नरेन्द्राः सर्वे समाश्वास्य सह प्रयान्ति ।
निरीक्षमाणा मुहुरर्जुनस्य ध्वजं महान्तं यशसा ज्वलन्तम् ॥ ८-६८-३३॥
taṃ droṇaputrapramukhā narendrāḥ sarve samāśvāsya saha prayānti |
nirīkṣamāṇā muhurarjunasya dhvajaṃ mahāntaṃ yaśasā jvalantam || 8-68-33||

MHB 8-68-34

नराश्वमातङ्गशरीरजेन रक्तेन सिक्ता रुधिरेण भूमिः ।
रक्ताम्बरस्रक्तपनीययोगान्नारी प्रकाशा इव सर्वगम्या ॥ ८-६८-३४॥
narāśvamātaṅgaśarīrajena raktena siktā rudhireṇa bhūmiḥ |
raktāmbarasraktapanīyayogānnārī prakāśā iva sarvagamyā || 8-68-34||

MHB 8-68-35

प्रच्छन्नरूपा रुधिरेण राजन्रौद्रे मुहूर्तेऽतिविराजमानाः ।
नैवावतस्थुः कुरवः समीक्ष्य प्रव्राजिता देवलोकाश्च सर्वे ॥ ८-६८-३५॥
pracchannarūpā rudhireṇa rājanraudre muhūrte'tivirājamānāḥ |
naivāvatasthuḥ kuravaḥ samīkṣya pravrājitā devalokāśca sarve || 8-68-35||

MHB 8-68-36

वधेन कर्णस्य सुदुःखितास्ते हा कर्ण हा कर्ण इति ब्रुवाणाः ।
द्रुतं प्रयाताः शिबिराणि राजन्दिवाकरं रक्तमवेक्षमाणाः ॥ ८-६८-३६॥
vadhena karṇasya suduḥkhitāste hā karṇa hā karṇa iti bruvāṇāḥ |
drutaṃ prayātāḥ śibirāṇi rājandivākaraṃ raktamavekṣamāṇāḥ || 8-68-36||

MHB 8-68-37

गाण्डीवमुक्तैस्तु सुवर्णपुङ्खैः शितैः शरैः शोणितदिग्धवाजैः ।
शरैश्चिताङ्गो भुवि भाति कर्णो हतोऽपि सन्सूर्य इवांशुमाली ॥ ८-६८-३७॥
gāṇḍīvamuktaistu suvarṇapuṅkhaiḥ śitaiḥ śaraiḥ śoṇitadigdhavājaiḥ |
śaraiścitāṅgo bhuvi bhāti karṇo hato'pi sansūrya ivāṃśumālī || 8-68-37||

MHB 8-68-38

कर्णस्य देहं रुधिरावसिक्तं भक्तानुकम्पी भगवान्विवस्वान् ।
स्पृष्ट्वा करैर्लोहितरक्तरूपः सिष्णासुरभ्येति परं समुद्रम् ॥ ८-६८-३८॥
karṇasya dehaṃ rudhirāvasiktaṃ bhaktānukampī bhagavānvivasvān |
spṛṣṭvā karairlohitaraktarūpaḥ siṣṇāsurabhyeti paraṃ samudram || 8-68-38||

MHB 8-68-39

इतीव संचिन्त्य सुरर्षिसंघाः संप्रस्थिता यान्ति यथानिकेतम् ।
संचिन्तयित्वा च जना विसस्रुर्यथासुखं खं च महीतलं च ॥ ८-६८-३९॥
itīva saṃcintya surarṣisaṃghāḥ saṃprasthitā yānti yathāniketam |
saṃcintayitvā ca janā visasruryathāsukhaṃ khaṃ ca mahītalaṃ ca || 8-68-39||

MHB 8-68-40

तदद्भुतं प्राणभृतां भयंकरं निशम्य युद्धं कुरुवीरमुख्ययोः ।
धनंजयस्याधिरथेश्च विस्मिताः प्रशंसमानाः प्रययुस्तदा जनाः ॥ ८-६८-४०॥
tadadbhutaṃ prāṇabhṛtāṃ bhayaṃkaraṃ niśamya yuddhaṃ kuruvīramukhyayoḥ |
dhanaṃjayasyādhiratheśca vismitāḥ praśaṃsamānāḥ prayayustadā janāḥ || 8-68-40||

MHB 8-68-41

शरैः संकृत्तवर्माणं वीरं विशसने हतम् ।
गतासुमपि राधेयं नैव लक्ष्मीर्व्यमुञ्चत ॥ ८-६८-४१॥
śaraiḥ saṃkṛttavarmāṇaṃ vīraṃ viśasane hatam |
gatāsumapi rādheyaṃ naiva lakṣmīrvyamuñcata || 8-68-41||

MHB 8-68-42

नानाभरणवान्राजन्मृष्टजाम्बूनदाङ्गदः ।
हतो वैकर्तनः शेते पादपोऽङ्कुरवानिव ॥ ८-६८-४२॥
nānābharaṇavānrājanmṛṣṭajāmbūnadāṅgadaḥ |
hato vaikartanaḥ śete pādapo'ṅkuravāniva || 8-68-42||

MHB 8-68-43

कनकोत्तमसंकाशः प्रदीप्त इव पावकः ।
सपुत्रः पुरुषव्याघ्रः संशान्तः पार्थतेजसा ।
प्रताप्य पाण्डवान्राजन्पाञ्चालांश्चास्त्रतेजसा ॥ ८-६८-४३॥
kanakottamasaṃkāśaḥ pradīpta iva pāvakaḥ |
saputraḥ puruṣavyāghraḥ saṃśāntaḥ pārthatejasā |
pratāpya pāṇḍavānrājanpāñcālāṃścāstratejasā || 8-68-43||

MHB 8-68-44

ददानीत्येव योऽवोचन्न नास्तीत्यर्थितोऽर्थिभिः ।
सद्भिः सदा सत्पुरुषः स हतो द्वैरथे वृषः ॥ ८-६८-४४॥
dadānītyeva yo'vocanna nāstītyarthito'rthibhiḥ |
sadbhiḥ sadā satpuruṣaḥ sa hato dvairathe vṛṣaḥ || 8-68-44||

MHB 8-68-45

यस्य ब्राह्मणसात्सर्वमात्मार्थं न महात्मनः ।
नादेयं ब्राह्मणेष्वासीद्यस्य स्वमपि जीवितम् ॥ ८-६८-४५॥
yasya brāhmaṇasātsarvamātmārthaṃ na mahātmanaḥ |
nādeyaṃ brāhmaṇeṣvāsīdyasya svamapi jīvitam || 8-68-45||

MHB 8-68-46

सदा नॄणां प्रियो दाता प्रियदानो दिवं गतः ।
आदाय तव पुत्राणां जयाशां शर्म वर्म च ॥ ८-६८-४६॥
sadā nṝṇāṃ priyo dātā priyadāno divaṃ gataḥ |
ādāya tava putrāṇāṃ jayāśāṃ śarma varma ca || 8-68-46||

MHB 8-68-47

हते स्म कर्णे सरितो न स्रवन्ति जगाम चास्तं कलुषो दिवाकरः ।
ग्रहश्च तिर्यग्ज्वलितार्कवर्णो यमस्य पुत्रोऽभ्युदियाय राजन् ॥ ८-६८-४७॥
hate sma karṇe sarito na sravanti jagāma cāstaṃ kaluṣo divākaraḥ |
grahaśca tiryagjvalitārkavarṇo yamasya putro'bhyudiyāya rājan || 8-68-47||

MHB 8-68-48

नभः पफालाथ ननाद चोर्वी ववुश्च वाताः परुषातिवेलम् ।
दिशः सधूमाश्च भृशं प्रजज्वलुर्महार्णवाश्चुक्षुभिरे च सस्वनाः ॥ ८-६८-४८॥
nabhaḥ paphālātha nanāda corvī vavuśca vātāḥ paruṣātivelam |
diśaḥ sadhūmāśca bhṛśaṃ prajajvalurmahārṇavāścukṣubhire ca sasvanāḥ || 8-68-48||

MHB 8-68-49

सकाननाः साद्रिचयाश्चकम्पुः प्रविव्यथुर्भूतगणाश्च मारिष ।
बृहस्पती रोहिणीं संप्रपीड्य बभूव चन्द्रार्कसमानवर्णः ॥ ८-६८-४९॥
sakānanāḥ sādricayāścakampuḥ pravivyathurbhūtagaṇāśca māriṣa |
bṛhaspatī rohiṇīṃ saṃprapīḍya babhūva candrārkasamānavarṇaḥ || 8-68-49||

MHB 8-68-50

हते कर्णे न दिशो विप्रजज्ञुस्तमोवृता द्यौर्विचचाल भूमिः ।
पपात चोल्का ज्वलनप्रकाशा निशाचराश्चाप्यभवन्प्रहृष्टाः ॥ ८-६८-५०॥
hate karṇe na diśo viprajajñustamovṛtā dyaurvicacāla bhūmiḥ |
papāta colkā jvalanaprakāśā niśācarāścāpyabhavanprahṛṣṭāḥ || 8-68-50||

MHB 8-68-51

शशिप्रकाशाननमर्जुनो यदा क्षुरेण कर्णस्य शिरो न्यपातयत् ।
अथान्तरिक्षे दिवि चेह चासकृद्बभूव हाहेति जनस्य निस्वनः ॥ ८-६८-५१॥
śaśiprakāśānanamarjuno yadā kṣureṇa karṇasya śiro nyapātayat |
athāntarikṣe divi ceha cāsakṛdbabhūva hāheti janasya nisvanaḥ || 8-68-51||

MHB 8-68-52

स देवगन्धर्वमनुष्यपूजितं निहत्य कर्णं रिपुमाहवेऽर्जुनः ।
रराज पार्थः परमेण तेजसा वृत्रं निहत्येव सहस्रलोचनः ॥ ८-६८-५२॥
sa devagandharvamanuṣyapūjitaṃ nihatya karṇaṃ ripumāhave'rjunaḥ |
rarāja pārthaḥ parameṇa tejasā vṛtraṃ nihatyeva sahasralocanaḥ || 8-68-52||

MHB 8-68-53

ततो रथेनाम्बुदवृन्दनादिना शरन्नभोमध्यगभास्करत्विषा ।
पताकिना भीमनिनादकेतुना हिमेन्दुशङ्खस्फटिकावभासिना ।
सुवर्णमुक्तामणिवज्रविद्रुमैरलंकृतेनाप्रतिमानरंहसा ॥ ८-६८-५३॥
tato rathenāmbudavṛndanādinā śarannabhomadhyagabhāskaratviṣā |
patākinā bhīmaninādaketunā himenduśaṅkhasphaṭikāvabhāsinā |
suvarṇamuktāmaṇivajravidrumairalaṃkṛtenāpratimānaraṃhasā || 8-68-53||

MHB 8-68-54

नरोत्तमौ पाण्डवकेशिमर्दनावुदाहितावग्निदिवाकरोपमौ ।
रणाजिरे वीतभयौ विरेजतुः समानयानाविव विष्णुवासवौ ॥ ८-६८-५४॥
narottamau pāṇḍavakeśimardanāvudāhitāvagnidivākaropamau |
raṇājire vītabhayau virejatuḥ samānayānāviva viṣṇuvāsavau || 8-68-54||

MHB 8-68-55

ततो धनुर्ज्यातलनेमिनिस्वनैः प्रसह्य कृत्वा च रिपून्हतप्रभान् ।
संसाधयित्वैव कुरूञ्शरौघैः कपिध्वजः पक्षिवरध्वजश्च ।
प्रसह्य शङ्खौ धमतुः सुघोषौ मनांस्यरीणामवसादयन्तौ ॥ ८-६८-५५॥
tato dhanurjyātalaneminisvanaiḥ prasahya kṛtvā ca ripūnhataprabhān |
saṃsādhayitvaiva kurūñśaraughaiḥ kapidhvajaḥ pakṣivaradhvajaśca |
prasahya śaṅkhau dhamatuḥ sughoṣau manāṃsyarīṇāmavasādayantau || 8-68-55||

MHB 8-68-56

सुवर्णजालावततौ महास्वनौ हिमावदातौ परिगृह्य पाणिभिः ।
चुचुम्बतुः शङ्खवरौ नृणां वरौ वराननाभ्यां युगपच्च दध्मतुः ॥ ८-६८-५६॥
suvarṇajālāvatatau mahāsvanau himāvadātau parigṛhya pāṇibhiḥ |
cucumbatuḥ śaṅkhavarau nṛṇāṃ varau varānanābhyāṃ yugapacca dadhmatuḥ || 8-68-56||

MHB 8-68-57

पाञ्चजन्यस्य निर्घोषो देवदत्तस्य चोभयोः ।
पृथिवीमन्तरिक्षं च द्यामपश्चाप्यपूरयत् ॥ ८-६८-५७॥
pāñcajanyasya nirghoṣo devadattasya cobhayoḥ |
pṛthivīmantarikṣaṃ ca dyāmapaścāpyapūrayat || 8-68-57||

MHB 8-68-58

तौ शङ्खशब्देन निनादयन्तौ वनानि शैलान्सरितो दिशश्च ।
वित्रासयन्तौ तव पुत्रसेनां युधिष्ठिरं नन्दयतः स्म वीरौ ॥ ८-६८-५८॥
tau śaṅkhaśabdena ninādayantau vanāni śailānsarito diśaśca |
vitrāsayantau tava putrasenāṃ yudhiṣṭhiraṃ nandayataḥ sma vīrau || 8-68-58||

MHB 8-68-59

ततः प्रयाताः कुरवो जवेन श्रुत्वैव शङ्खस्वनमीर्यमाणम् ।
विहाय मद्राधिपतिं पतिं च दुर्योधनं भारत भारतानाम् ॥ ८-६८-५९॥
tataḥ prayātāḥ kuravo javena śrutvaiva śaṅkhasvanamīryamāṇam |
vihāya madrādhipatiṃ patiṃ ca duryodhanaṃ bhārata bhāratānām || 8-68-59||

MHB 8-68-60

महाहवे तं बहु शोभमानं धनंजयं भूतगणाः समेताः ।
तदान्वमोदन्त जनार्दनं च प्रभाकरावभ्युदितौ यथैव ॥ ८-६८-६०॥
mahāhave taṃ bahu śobhamānaṃ dhanaṃjayaṃ bhūtagaṇāḥ sametāḥ |
tadānvamodanta janārdanaṃ ca prabhākarāvabhyuditau yathaiva || 8-68-60||

MHB 8-68-61

समाचितौ कर्णशरैः परंतपावुभौ व्यभातां समरेऽच्युतार्जुनौ ।
तमो निहत्याभ्युदितौ यथामलौ शशाङ्कसूर्याविव रश्मिमालिनौ ॥ ८-६८-६१॥
samācitau karṇaśaraiḥ paraṃtapāvubhau vyabhātāṃ samare'cyutārjunau |
tamo nihatyābhyuditau yathāmalau śaśāṅkasūryāviva raśmimālinau || 8-68-61||

MHB 8-68-62

विहाय तान्बाणगणानथागतौ सुहृद्वृतावप्रतिमानविक्रमौ ।
सुखं प्रविष्टौ शिबिरं स्वमीश्वरौ सदस्यहूताविव वासवाच्युतौ ॥ ८-६८-६२॥
vihāya tānbāṇagaṇānathāgatau suhṛdvṛtāvapratimānavikramau |
sukhaṃ praviṣṭau śibiraṃ svamīśvarau sadasyahūtāviva vāsavācyutau || 8-68-62||

MHB 8-68-63

सदेवगन्धर्वमनुष्यचारणैर्महर्षिभिर्यक्षमहोरगैरपि ।
जयाभिवृद्ध्या परयाभिपूजितौ निहत्य कर्णं परमाहवे तदा ॥ ८-६८-६३॥
sadevagandharvamanuṣyacāraṇairmaharṣibhiryakṣamahoragairapi |
jayābhivṛddhyā parayābhipūjitau nihatya karṇaṃ paramāhave tadā || 8-68-63||

Adhyaya: 69/69 (43)

MHB 8-69-1

संजय उवाच ।
तथा निपातिते कर्णे तव सैन्ये च विद्रुते ।
आश्लिष्य पार्थं दाशार्हो हर्षाद्वचनमब्रवीत् ॥ ८-६९-१॥
saṃjaya uvāca |
tathā nipātite karṇe tava sainye ca vidrute |
āśliṣya pārthaṃ dāśārho harṣādvacanamabravīt || 8-69-1||

MHB 8-69-2

हतो बलभिदा वृत्रस्त्वया कर्णो धनंजय ।
वधं वै कर्णवृत्राभ्यां कथयिष्यन्ति मानवाः ॥ ८-६९-२॥
hato balabhidā vṛtrastvayā karṇo dhanaṃjaya |
vadhaṃ vai karṇavṛtrābhyāṃ kathayiṣyanti mānavāḥ || 8-69-2||

MHB 8-69-3

वज्रिणा निहतो वृत्रः संयुगे भूरितेजसा ।
त्वया तु निहतः कर्णो धनुषा निशितैः शरैः ॥ ८-६९-३॥
vajriṇā nihato vṛtraḥ saṃyuge bhūritejasā |
tvayā tu nihataḥ karṇo dhanuṣā niśitaiḥ śaraiḥ || 8-69-3||

MHB 8-69-4

तमिमं विक्रमं लोके प्रथितं ते यशोवहम् ।
निवेदयावः कौन्तेय धर्मराजाय धीमते ॥ ८-६९-४॥
tamimaṃ vikramaṃ loke prathitaṃ te yaśovaham |
nivedayāvaḥ kaunteya dharmarājāya dhīmate || 8-69-4||

MHB 8-69-5

वधं कर्णस्य संग्रामे दीर्घकालचिकीर्षितम् ।
निवेद्य धर्मराजस्य त्वमानृण्यं गमिष्यसि ॥ ८-६९-५॥
vadhaṃ karṇasya saṃgrāme dīrghakālacikīrṣitam |
nivedya dharmarājasya tvamānṛṇyaṃ gamiṣyasi || 8-69-5||

MHB 8-69-6

तथेत्युक्ते केशवस्तु पार्थेन यदुपुङ्गवः ।
पर्यवर्तयदव्यग्रो रथं रथवरस्य तम् ॥ ८-६९-६॥
tathetyukte keśavastu pārthena yadupuṅgavaḥ |
paryavartayadavyagro rathaṃ rathavarasya tam || 8-69-6||

MHB 8-69-7

धृष्टद्युम्नं युधामन्युं माद्रीपुत्रौ वृकोदरम् ।
युयुधानं च गोविन्द इदं वचनमब्रवीत् ॥ ८-६९-७॥
dhṛṣṭadyumnaṃ yudhāmanyuṃ mādrīputrau vṛkodaram |
yuyudhānaṃ ca govinda idaṃ vacanamabravīt || 8-69-7||

MHB 8-69-8

परानभिमुखा यत्तास्तिष्ठध्वं भद्रमस्तु वः ।
यावदावेद्यते राज्ञे हतः कर्णोऽर्जुनेन वै ॥ ८-६९-८॥
parānabhimukhā yattāstiṣṭhadhvaṃ bhadramastu vaḥ |
yāvadāvedyate rājñe hataḥ karṇo'rjunena vai || 8-69-8||

MHB 8-69-9

स तैः शूरैरनुज्ञातो ययौ राजनिवेशनम् ।
पार्थमादाय गोविन्दो ददर्श च युधिष्ठिरम् ॥ ८-६९-९॥
sa taiḥ śūrairanujñāto yayau rājaniveśanam |
pārthamādāya govindo dadarśa ca yudhiṣṭhiram || 8-69-9||

MHB 8-69-10

शयानं राजशार्दूलं काञ्चने शयनोत्तमे ।
अगृह्णीतां च चरणौ मुदितौ पार्थिवस्य तौ ॥ ८-६९-१०॥
śayānaṃ rājaśārdūlaṃ kāñcane śayanottame |
agṛhṇītāṃ ca caraṇau muditau pārthivasya tau || 8-69-10||

MHB 8-69-11

तयोः प्रहर्षमालक्ष्य प्रहारांश्चातिमानुषान् ।
राधेयं निहतं मत्वा समुत्तस्थौ युधिष्ठिरः ॥ ८-६९-११॥
tayoḥ praharṣamālakṣya prahārāṃścātimānuṣān |
rādheyaṃ nihataṃ matvā samuttasthau yudhiṣṭhiraḥ || 8-69-11||

MHB 8-69-12

ततोऽस्मै तद्यथावृत्तं वासुदेवः प्रियंवदः ।
कथयामास कर्णस्य निधनं यदुनन्दनः ॥ ८-६९-१२॥
tato'smai tadyathāvṛttaṃ vāsudevaḥ priyaṃvadaḥ |
kathayāmāsa karṇasya nidhanaṃ yadunandanaḥ || 8-69-12||

MHB 8-69-13

ईषदुत्स्मयमानस्तु कृष्णो राजानमब्रवीत् ।
युधिष्ठिरं हतामित्रं कृताञ्जलिरथाच्युतः ॥ ८-६९-१३॥
īṣadutsmayamānastu kṛṣṇo rājānamabravīt |
yudhiṣṭhiraṃ hatāmitraṃ kṛtāñjalirathācyutaḥ || 8-69-13||

MHB 8-69-14

दिष्ट्या गाण्डीवधन्वा च पाण्डवश्च वृकोदरः ।
त्वं चापि कुशली राजन्माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥ ८-६९-१४॥
diṣṭyā gāṇḍīvadhanvā ca pāṇḍavaśca vṛkodaraḥ |
tvaṃ cāpi kuśalī rājanmādrīputrau ca pāṇḍavau || 8-69-14||

MHB 8-69-15

मुक्ता वीरक्षयादस्मात्संग्रामाल्लोमहर्षणात् ।
क्षिप्रमुत्तरकालानि कुरु कार्याणि पार्थिव ॥ ८-६९-१५॥
muktā vīrakṣayādasmātsaṃgrāmāllomaharṣaṇāt |
kṣipramuttarakālāni kuru kāryāṇi pārthiva || 8-69-15||

MHB 8-69-16

हतो वैकर्तनः क्रूरः सूतपुत्रो महाबलः ।
दिष्ट्या जयसि राजेन्द्र दिष्ट्या वर्धसि पाण्डव ॥ ८-६९-१६॥
hato vaikartanaḥ krūraḥ sūtaputro mahābalaḥ |
diṣṭyā jayasi rājendra diṣṭyā vardhasi pāṇḍava || 8-69-16||

MHB 8-69-17

यः स द्यूतजितां कृष्णां प्राहसत्पुरुषाधमः ।
तस्याद्य सूतपुत्रस्य भूमिः पिबति शोणितम् ॥ ८-६९-१७॥
yaḥ sa dyūtajitāṃ kṛṣṇāṃ prāhasatpuruṣādhamaḥ |
tasyādya sūtaputrasya bhūmiḥ pibati śoṇitam || 8-69-17||

MHB 8-69-18

शेतेऽसौ शरदीर्णाङ्गः शत्रुस्ते कुरुपुंगव ।
तं पश्य पुरुषव्याघ्र विभिन्नं बहुधा शरैः ॥ ८-६९-१८॥
śete'sau śaradīrṇāṅgaḥ śatruste kurupuṃgava |
taṃ paśya puruṣavyāghra vibhinnaṃ bahudhā śaraiḥ || 8-69-18||

MHB 8-69-19

युधिष्ठिरस्तु दाशार्हं प्रहृष्टः प्रत्यपूजयत् ।
दिष्ट्या दिष्ट्येति राजेन्द्र प्रीत्या चेदमुवाच ह ॥ ८-६९-१९॥
yudhiṣṭhirastu dāśārhaṃ prahṛṣṭaḥ pratyapūjayat |
diṣṭyā diṣṭyeti rājendra prītyā cedamuvāca ha || 8-69-19||

MHB 8-69-20

नैतच्चित्रं महाबाहो त्वयि देवकिनन्दन ।
त्वया सारथिना पार्थो यत्कुर्यादद्य पौरुषम् ॥ ८-६९-२०॥
naitaccitraṃ mahābāho tvayi devakinandana |
tvayā sārathinā pārtho yatkuryādadya pauruṣam || 8-69-20||

MHB 8-69-21

प्रगृह्य च कुरुश्रेष्ठः साङ्गदं दक्षिणं भुजम् ।
उवाच धर्मभृत्पार्थ उभौ तौ केशवार्जुनौ ॥ ८-६९-२१॥
pragṛhya ca kuruśreṣṭhaḥ sāṅgadaṃ dakṣiṇaṃ bhujam |
uvāca dharmabhṛtpārtha ubhau tau keśavārjunau || 8-69-21||

MHB 8-69-22

नरनारायणौ देवौ कथितौ नारदेन ह ।
धर्मसंस्थापने युक्तौ पुराणौ पुरुषोत्तमौ ॥ ८-६९-२२॥
naranārāyaṇau devau kathitau nāradena ha |
dharmasaṃsthāpane yuktau purāṇau puruṣottamau || 8-69-22||

MHB 8-69-23

असकृच्चापि मेधावी कृष्णद्वैपायनो मम ।
कथामेतां महाबाहो दिव्यामकथयत्प्रभुः ॥ ८-६९-२३॥
asakṛccāpi medhāvī kṛṣṇadvaipāyano mama |
kathāmetāṃ mahābāho divyāmakathayatprabhuḥ || 8-69-23||

MHB 8-69-24

तव कृष्ण प्रभावेण गाण्डीवेन धनंजयः ।
जयत्यभिमुखाञ्शत्रून्न चासीद्विमुखः क्वचित् ॥ ८-६९-२४॥
tava kṛṣṇa prabhāveṇa gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ |
jayatyabhimukhāñśatrūnna cāsīdvimukhaḥ kvacit || 8-69-24||

MHB 8-69-25

जयश्चैव ध्रुवोऽस्माकं न त्वस्माकं पराजयः ।
यदा त्वं युधि पार्थस्य सारथ्यमुपजग्मिवान् ॥ ८-६९-२५॥
jayaścaiva dhruvo'smākaṃ na tvasmākaṃ parājayaḥ |
yadā tvaṃ yudhi pārthasya sārathyamupajagmivān || 8-69-25||

MHB 8-69-26

एवमुक्त्वा महाराज तं रथं हेमभूषितम् ।
दन्तवर्णैर्हयैर्युक्तं कालवालैर्महारथः ॥ ८-६९-२६॥
evamuktvā mahārāja taṃ rathaṃ hemabhūṣitam |
dantavarṇairhayairyuktaṃ kālavālairmahārathaḥ || 8-69-26||

MHB 8-69-27

आस्थाय पुरुषव्याघ्रः स्वबलेनाभिसंवृतः ।
कृष्णार्जुनाभ्यां वीराभ्यामनुमन्य ततः प्रियम् ॥ ८-६९-२७॥
āsthāya puruṣavyāghraḥ svabalenābhisaṃvṛtaḥ |
kṛṣṇārjunābhyāṃ vīrābhyāmanumanya tataḥ priyam || 8-69-27||

MHB 8-69-28

आगतो बहुवृत्तान्तं द्रष्टुमायोधनं तदा ।
आभाषमाणस्तौ वीरावुभौ माधवफल्गुनौ ॥ ८-६९-२८॥
āgato bahuvṛttāntaṃ draṣṭumāyodhanaṃ tadā |
ābhāṣamāṇastau vīrāvubhau mādhavaphalgunau || 8-69-28||

MHB 8-69-29

स ददर्श रणे कर्णं शयानं पुरुषर्षभम् ।
गाण्डीवमुक्तैर्विशिखैः सर्वतः शकलीकृतम् ॥ ८-६९-२९॥
sa dadarśa raṇe karṇaṃ śayānaṃ puruṣarṣabham |
gāṇḍīvamuktairviśikhaiḥ sarvataḥ śakalīkṛtam || 8-69-29||

MHB 8-69-30

सपुत्रं निहतं दृष्ट्वा कर्णं राजा युधिष्ठिरः ।
प्रशशंस नरव्याघ्रावुभौ माधवपाण्डवौ ॥ ८-६९-३०॥
saputraṃ nihataṃ dṛṣṭvā karṇaṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ |
praśaśaṃsa naravyāghrāvubhau mādhavapāṇḍavau || 8-69-30||

MHB 8-69-31

अद्य राजास्मि गोविन्द पृथिव्यां भ्रातृभिः सह ।
त्वया नाथेन वीरेण विदुषा परिपालितः ॥ ८-६९-३१॥
adya rājāsmi govinda pṛthivyāṃ bhrātṛbhiḥ saha |
tvayā nāthena vīreṇa viduṣā paripālitaḥ || 8-69-31||

MHB 8-69-32

हतं दृष्ट्वा नरव्याघ्रं राधेयमभिमानिनम् ।
निराशोऽद्य दुरात्मासौ धार्तराष्ट्रो भविष्यति ।
जीविताच्चापि राज्याच्च हते कर्णे महारथे ॥ ८-६९-३२॥
hataṃ dṛṣṭvā naravyāghraṃ rādheyamabhimāninam |
nirāśo'dya durātmāsau dhārtarāṣṭro bhaviṣyati |
jīvitāccāpi rājyācca hate karṇe mahārathe || 8-69-32||

MHB 8-69-33

त्वत्प्रसादाद्वयं चैव कृतार्थाः पुरुषर्षभ ।
त्वं च गाण्डीवधन्वा च विजयी यदुनन्दन ।
दिष्ट्या जयसि गोविन्द दिष्ट्या कर्णो निपातितः ॥ ८-६९-३३॥
tvatprasādādvayaṃ caiva kṛtārthāḥ puruṣarṣabha |
tvaṃ ca gāṇḍīvadhanvā ca vijayī yadunandana |
diṣṭyā jayasi govinda diṣṭyā karṇo nipātitaḥ || 8-69-33||

MHB 8-69-34

एवं स बहुशो हृष्टः प्रशशंस जनार्दनम् ।
अर्जुनं चापि राजेन्द्र धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ ८-६९-३४॥
evaṃ sa bahuśo hṛṣṭaḥ praśaśaṃsa janārdanam |
arjunaṃ cāpi rājendra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ || 8-69-34||

MHB 8-69-35

ततो भीमप्रभृतिभिः सर्वैश्च भ्रातृभिर्वृतम् ।
वर्धयन्ति स्म राजानं हर्षयुक्ता महारथाः ॥ ८-६९-३५॥
tato bhīmaprabhṛtibhiḥ sarvaiśca bhrātṛbhirvṛtam |
vardhayanti sma rājānaṃ harṣayuktā mahārathāḥ || 8-69-35||

MHB 8-69-36

नकुलः सहदेवश्च पाण्डवश्च वृकोदरः ।
सात्यकिश्च महाराज वृष्णीनां प्रवरो रथः ॥ ८-६९-३६॥
nakulaḥ sahadevaśca pāṇḍavaśca vṛkodaraḥ |
sātyakiśca mahārāja vṛṣṇīnāṃ pravaro rathaḥ || 8-69-36||

MHB 8-69-37

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च पाण्डुपाञ्चालसृञ्जयाः ।
पूजयन्ति स्म कौन्तेयं निहते सूतनन्दने ॥ ८-६९-३७॥
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāṇḍupāñcālasṛñjayāḥ |
pūjayanti sma kaunteyaṃ nihate sūtanandane || 8-69-37||

MHB 8-69-38

ते वर्धयित्वा नृपतिं पाण्डुपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
जितकाशिनो लब्धलक्षा युद्धशौण्डाः प्रहारिणः ॥ ८-६९-३८॥
te vardhayitvā nṛpatiṃ pāṇḍuputraṃ yudhiṣṭhiram |
jitakāśino labdhalakṣā yuddhaśauṇḍāḥ prahāriṇaḥ || 8-69-38||

MHB 8-69-39

स्तुवन्तः स्तवयुक्ताभिर्वाग्भिः कृष्णौ परंतपौ ।
जग्मुः स्वशिबिरायैव मुदा युक्ता महारथाः ॥ ८-६९-३९॥
stuvantaḥ stavayuktābhirvāgbhiḥ kṛṣṇau paraṃtapau |
jagmuḥ svaśibirāyaiva mudā yuktā mahārathāḥ || 8-69-39||

MHB 8-69-40

एवमेष क्षयो वृत्तः सुमहाँल्लोमहर्षणः ।
तव दुर्मन्त्रिते राजन्नतीतं किं नु शोचसि ॥ ८-६९-४०॥
evameṣa kṣayo vṛttaḥ sumahā~llomaharṣaṇaḥ |
tava durmantrite rājannatītaṃ kiṃ nu śocasi || 8-69-40||

MHB 8-69-41

वैशंपायन उवाच ।
श्रुत्वा तदप्रियं राजन्धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
पपात भूमौ निश्चेष्टः कौरव्यः परमार्तिवान् ।
तथा सत्यव्रता देवी गान्धारी धर्मदर्शिनी ॥ ८-६९-४१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śrutvā tadapriyaṃ rājandhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |
papāta bhūmau niśceṣṭaḥ kauravyaḥ paramārtivān |
tathā satyavratā devī gāndhārī dharmadarśinī || 8-69-41||

MHB 8-69-42

तं प्रत्यगृह्णाद्विदुरो नृपतिं संजयस्तथा ।
पर्याश्वासयतश्चैवं तावुभावेव भूमिपम् ॥ ८-६९-४२॥
taṃ pratyagṛhṇādviduro nṛpatiṃ saṃjayastathā |
paryāśvāsayataścaivaṃ tāvubhāveva bhūmipam || 8-69-42||

MHB 8-69-43

तथैवोत्थापयामासुर्गान्धारीं राजयोषितः ।
ताभ्यामाश्वासितो राजा तूष्णीमासीद्विचेतनः ॥ ८-६९-४३॥
tathaivotthāpayāmāsurgāndhārīṃ rājayoṣitaḥ |
tābhyāmāśvāsito rājā tūṣṇīmāsīdvicetanaḥ || 8-69-43||