Mahabharata - Mausala Parva

Mausala Parva narrates the destruction of the Yadava dynasty after the Kurukshetra war. Fulfillment of Gandhari’s curse, internal conflict, intoxication, and destiny lead to the collapse of Krishna’s own clan, marking the end of an era in the Mahabharata.

Editorial Note

Mausala Parva is the collapse of the Yadava dynasty and the closing tragedy of Krishna’s world.

Although the Kurukshetra war ended long ago, its consequences continue unfolding.

This Parva fulfills Gandhari’s earlier curse upon Krishna:

  • that his own clan would also face destruction.

The atmosphere is deeply tragic and symbolic.

The powerful Yadava dynasty, which once appeared invincible, collapses not through external invasion, but through:

  • internal conflict
  • anger
  • intoxication
  • pride
  • and destiny.

The Parva shows that no dynasty, however strong, can permanently escape decline and destruction.

Structure and Composition

  • Total Adhyayas: ~9 (Critical Edition alignment)

  • Narrative Coverage:

    • Omens and signs of destruction
    • Fulfillment of Gandhari’s curse
    • Conflict among the Yadavas
    • Drunken violence and civil destruction
    • Deaths of major Yadava warriors
    • Departure of Balarama
    • Krishna’s final moments
    • Collapse of Dvaraka

📌 Textual Note: This edition follows the BORI Critical Edition, a scholarly reconstruction based on extensive manuscript comparison, digitally preserved and maintained through the work of Tokunaga and John Smith.

Major Characters and Roles

  • Krishna - central divine and political figure witnessing the end of his dynasty
  • Balarama - elder brother of Krishna departing from worldly life
  • Yadava clansmen - warriors whose internal conflict destroys the dynasty
  • Arjuna - witness to the aftermath and collapse of Krishna’s world
  • Gandhari - whose earlier curse reaches fulfillment

Thematic Flow

  1. Signs of Decline Omens suggest approaching destruction

  2. Internal Corruption Disorder arises from within the Yadava community

  3. Violence and Collapse Civil conflict destroys the dynasty

  4. Departure of Great Figures Balarama and Krishna leave the world

  5. End of an Era Dvaraka and the Yadava order collapse

  6. Impermanence of Power Even divine-associated kingdoms fade with time

Philosophical Significance

Mausala Parva explores the inevitability of decline and the destructive consequences of unchecked pride.

Major themes include:

  • Impermanence of Dynasties - no political or social order lasts forever
  • Consequences of Violence - cycles of destruction continue beyond war
  • Internal Collapse - societies often destroy themselves from within
  • Destiny and Time - even great powers cannot escape cosmic change
  • End of Divine Presence - Krishna’s departure signals the closing of an age

This Parva presents decline not as accidental, but as part of the larger movement of time and destiny.

Simple Summary (For Easy Understanding)

Mausala Parva takes place after the major events of the Mahabharata are over.

The Yadava dynasty, to which Krishna belongs, begins facing strange omens and signs of destruction.

Eventually, conflict breaks out among the Yadavas themselves.

During a drunken quarrel, the warriors begin fighting each other violently.

The conflict grows uncontrollable, and the Yadava clan destroys itself.

Balarama leaves the world through spiritual withdrawal.

Later, Krishna sits alone in the forest.

A hunter mistakenly shoots him with an arrow, thinking he is a deer.

Krishna then departs from the world.

After this, the city of Dvaraka eventually sinks beneath the sea.

Arjuna arrives later and witnesses the collapse of Krishna’s kingdom.

Mausala Parva teaches that:

  • no worldly power lasts forever
  • destruction can arise from internal division
  • and even the greatest ages eventually come to an end.

Important Events in Mausala Parva

1. Omens of Destruction

Strange signs and disturbances appear, indicating the coming downfall of the Yadava dynasty.

2. Fulfillment of Gandhari’s Curse

The destruction of the Yadavas fulfills Gandhari’s earlier curse upon Krishna after the Kurukshetra war.

3. Drunken Conflict among the Yadavas

A quarrel escalates into violent internal warfare among the Yadava warriors.

The dynasty begins destroying itself.

4. Death of the Yadava Heroes

Many important Yadava warriors die during the conflict.

The once-powerful clan collapses completely.

5. Departure of Balarama

Balarama withdraws from worldly existence through a yogic departure.

6. Krishna’s Final Departure

Krishna is struck by an arrow from a hunter who mistakes him for a deer.

Afterward, Krishna departs from the world.

7. Sinking of Dvaraka

The city associated with Krishna and the Yadavas eventually disappears beneath the sea.

This symbolizes the ending of an era.

Historical and Literary Importance

Mausala Parva is one of the most symbolic sections of the Mahabharata.

It is important because it demonstrates that:

  • decline affects even the greatest dynasties
  • and no earthly order remains permanent.

The Parva combines:

  • tragedy
  • cosmic symbolism
  • political decline
  • and philosophical reflection on time.

Krishna’s departure also marks the transition toward the ending phase of the epic and the close of a civilizational age.

The Parva strongly reinforces one of the Mahabharata’s central themes: all worldly power, victory, and glory eventually pass away.

Source Note: This presentation follows the Mahabharata Critical Edition prepared at the Bhandarkar Oriental Research Institute (BORI), based on systematic manuscript comparison. The digital text lineage originates from Prof. Tokunaga and has been maintained and updated by Prof. John Smith.

Reading Mode - Change for details

Original Texts

Adhyaya: 1/9 (11)

MHB 16-1-1

वैशंपायन उवाच ।
षट्त्रिंशे त्वथ संप्राप्ते वर्षे कौरवनन्दनः ।
ददर्श विपरीतानि निमित्तानि युधिष्ठिरः ॥ १६-१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ṣaṭtriṃśe tvatha saṃprāpte varṣe kauravanandanaḥ |
dadarśa viparītāni nimittāni yudhiṣṭhiraḥ || 16-1-1||

MHB 16-1-2

ववुर्वाताः सनिर्घाता रूक्षाः शर्करवर्षिणः ।
अपसव्यानि शकुना मण्डलानि प्रचक्रिरे ॥ १६-१-२॥
vavurvātāḥ sanirghātā rūkṣāḥ śarkaravarṣiṇaḥ |
apasavyāni śakunā maṇḍalāni pracakrire || 16-1-2||

MHB 16-1-3

प्रत्यगूहुर्महानद्यो दिशो नीहारसंवृताः ।
उल्काश्चाङ्गारवर्षिण्यः प्रपेतुर्गगनाद्भुवि ॥ १६-१-३॥
pratyagūhurmahānadyo diśo nīhārasaṃvṛtāḥ |
ulkāścāṅgāravarṣiṇyaḥ prapeturgaganādbhuvi || 16-1-3||

MHB 16-1-4

आदित्यो रजसा राजन्समवच्छन्नमण्डलः ।
विरश्मिरुदये नित्यं कबन्धैः समदृश्यत ॥ १६-१-४॥
ādityo rajasā rājansamavacchannamaṇḍalaḥ |
viraśmirudaye nityaṃ kabandhaiḥ samadṛśyata || 16-1-4||

MHB 16-1-5

परिवेषाश्च दृश्यन्ते दारुणाः चन्द्रसूर्ययोः ।
त्रिवर्णाः श्यामरूक्षान्तास्तथा भस्मारुणप्रभाः ॥ १६-१-५॥
pariveṣāśca dṛśyante dāruṇāḥ candrasūryayoḥ |
trivarṇāḥ śyāmarūkṣāntāstathā bhasmāruṇaprabhāḥ || 16-1-5||

MHB 16-1-6

एते चान्ये च बहव उत्पाता भयशंसिनः ।
दृश्यन्तेऽहरहो राजन्हृदयोद्वेगकारकाः ॥ १६-१-६॥
ete cānye ca bahava utpātā bhayaśaṃsinaḥ |
dṛśyante'haraho rājanhṛdayodvegakārakāḥ || 16-1-6||

MHB 16-1-7

कस्यचित्त्वथ कालस्य कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
शुश्राव वृष्णिचक्रस्य मौसले कदनं कृतम् ॥ १६-१-७॥
kasyacittvatha kālasya kururājo yudhiṣṭhiraḥ |
śuśrāva vṛṣṇicakrasya mausale kadanaṃ kṛtam || 16-1-7||

MHB 16-1-8

विमुक्तं वासुदेवं च श्रुत्वा रामं च पाण्डवः ।
समानीयाब्रवीद्भ्रातॄन्किं करिष्याम इत्युत ॥ १६-१-८॥
vimuktaṃ vāsudevaṃ ca śrutvā rāmaṃ ca pāṇḍavaḥ |
samānīyābravīdbhrātṝnkiṃ kariṣyāma ityuta || 16-1-8||

MHB 16-1-9

परस्परं समासाद्य ब्रह्मदण्डबलात्कृतान् ।
वृष्णीन्विनष्टांस्ते श्रुत्वा व्यथिताः पाण्डवाभवन् ॥ १६-१-९॥
parasparaṃ samāsādya brahmadaṇḍabalātkṛtān |
vṛṣṇīnvinaṣṭāṃste śrutvā vyathitāḥ pāṇḍavābhavan || 16-1-9||

MHB 16-1-10

निधनं वासुदेवस्य समुद्रस्येव शोषणम् ।
वीरा न श्रद्दधुस्तस्य विनाशं शार्ङ्गधन्वनः ॥ १६-१-१०॥
nidhanaṃ vāsudevasya samudrasyeva śoṣaṇam |
vīrā na śraddadhustasya vināśaṃ śārṅgadhanvanaḥ || 16-1-10||

MHB 16-1-11

मौसलं ते परिश्रुत्य दुःखशोकसमन्विताः ।
विषण्णा हतसंकल्पाः पाण्डवाः समुपाविशन् ॥ १६-१-११॥
mausalaṃ te pariśrutya duḥkhaśokasamanvitāḥ |
viṣaṇṇā hatasaṃkalpāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśan || 16-1-11||

Adhyaya: 2/9 (20)

MHB 16-2-1

जनमेजय उवाच ।
कथं विनष्टा भगवन्नन्धका वृष्णिभिः सह ।
पश्यतो वासुदेवस्य भोजाश्चैव महारथाः ॥ १६-२-१॥
janamejaya uvāca |
kathaṃ vinaṣṭā bhagavannandhakā vṛṣṇibhiḥ saha |
paśyato vāsudevasya bhojāścaiva mahārathāḥ || 16-2-1||

MHB 16-2-2

वैशंपायन उवाच ।
षट्त्रिंशेऽथ ततो वर्षे वृष्णीनामनयो महान् ।
अन्योन्यं मुसलैस्ते तु निजघ्नुः कालचोदिताः ॥ १६-२-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ṣaṭtriṃśe'tha tato varṣe vṛṣṇīnāmanayo mahān |
anyonyaṃ musalaiste tu nijaghnuḥ kālacoditāḥ || 16-2-2||

MHB 16-2-3

जनमेजय उवाच ।
केनानुशप्तास्ते वीराः क्षयं वृष्ण्यन्धका ययुः ।
भोजाश्च द्विजवर्य त्वं विस्तरेण वदस्व मे ॥ १६-२-३॥
janamejaya uvāca |
kenānuśaptāste vīrāḥ kṣayaṃ vṛṣṇyandhakā yayuḥ |
bhojāśca dvijavarya tvaṃ vistareṇa vadasva me || 16-2-3||

MHB 16-2-4

वैशंपायन उवाच ।
विश्वामित्रं च कण्वं च नारदं च तपोधनम् ।
सारणप्रमुखा वीरा ददृशुर्द्वारकागतान् ॥ १६-२-४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
viśvāmitraṃ ca kaṇvaṃ ca nāradaṃ ca tapodhanam |
sāraṇapramukhā vīrā dadṛśurdvārakāgatān || 16-2-4||

MHB 16-2-5

ते वै साम्बं पुरस्कृत्य भूषयित्वा स्त्रियं यथा ।
अब्रुवन्नुपसंगम्य दैवदण्डनिपीडिताः ॥ १६-२-५॥
te vai sāmbaṃ puraskṛtya bhūṣayitvā striyaṃ yathā |
abruvannupasaṃgamya daivadaṇḍanipīḍitāḥ || 16-2-5||

MHB 16-2-6

इयं स्त्री पुत्रकामस्य बभ्रोरमिततेजसः ।
ऋषयः साधु जानीत किमियं जनयिष्यति ॥ १६-२-६॥
iyaṃ strī putrakāmasya babhroramitatejasaḥ |
ṛṣayaḥ sādhu jānīta kimiyaṃ janayiṣyati || 16-2-6||

MHB 16-2-7

इत्युक्तास्ते तदा राजन्विप्रलम्भप्रधर्षिताः ।
प्रत्यब्रुवंस्तान्मुनयो यत्तच्छृणु नराधिप ॥ १६-२-७॥
ityuktāste tadā rājanvipralambhapradharṣitāḥ |
pratyabruvaṃstānmunayo yattacchṛṇu narādhipa || 16-2-7||

MHB 16-2-8

वृष्ण्यन्धकविनाशाय मुसलं घोरमायसम् ।
वासुदेवस्य दायादः साम्बोऽयं जनयिष्यति ॥ १६-२-८॥
vṛṣṇyandhakavināśāya musalaṃ ghoramāyasam |
vāsudevasya dāyādaḥ sāmbo'yaṃ janayiṣyati || 16-2-8||

MHB 16-2-9

येन यूयं सुदुर्वृत्ता नृशंसा जातमन्यवः ।
उच्छेत्तारः कुलं कृत्स्नमृते रामजनार्दनौ ॥ १६-२-९॥
yena yūyaṃ sudurvṛttā nṛśaṃsā jātamanyavaḥ |
ucchettāraḥ kulaṃ kṛtsnamṛte rāmajanārdanau || 16-2-9||

MHB 16-2-10

समुद्रं यास्यति श्रीमांस्त्यक्त्वा देहं हलायुधः ।
जरा कृष्णं महात्मानं शयानं भुवि भेत्स्यति ॥ १६-२-१०॥
samudraṃ yāsyati śrīmāṃstyaktvā dehaṃ halāyudhaḥ |
jarā kṛṣṇaṃ mahātmānaṃ śayānaṃ bhuvi bhetsyati || 16-2-10||

MHB 16-2-11

इत्यब्रुवन्त ते राजन्प्रलब्धास्तैर्दुरात्मभिः ।
मुनयः क्रोधरक्ताक्षाः समीक्ष्याथ परस्परम् ॥ १६-२-११॥
ityabruvanta te rājanpralabdhāstairdurātmabhiḥ |
munayaḥ krodharaktākṣāḥ samīkṣyātha parasparam || 16-2-11||

MHB 16-2-12

तथोक्त्वा मुनयस्ते तु ततः केशवमभ्ययुः ॥ १६-२-१२॥
tathoktvā munayaste tu tataḥ keśavamabhyayuḥ || 16-2-12||

MHB 16-2-13

अथाब्रवीत्तदा वृष्णीञ्श्रुत्वैवं मधुसूदनः ।
अन्तज्ञो मतिमांस्तस्य भवितव्यं तथेति तान् ॥ १६-२-१३॥
athābravīttadā vṛṣṇīñśrutvaivaṃ madhusūdanaḥ |
antajño matimāṃstasya bhavitavyaṃ tatheti tān || 16-2-13||

MHB 16-2-14

एवमुक्त्वा हृषीकेशः प्रविवेश पुनर्गृहान् ।
कृतान्तमन्यथा नैच्छत्कर्तुं स जगतः प्रभुः ॥ १६-२-१४॥
evamuktvā hṛṣīkeśaḥ praviveśa punargṛhān |
kṛtāntamanyathā naicchatkartuṃ sa jagataḥ prabhuḥ || 16-2-14||

MHB 16-2-15

श्वोभूतेऽथ ततः साम्बो मुसलं तदसूत वै ।
वृष्ण्यन्धकविनाशाय किंकरप्रतिमं महत् ॥ १६-२-१५॥
śvobhūte'tha tataḥ sāmbo musalaṃ tadasūta vai |
vṛṣṇyandhakavināśāya kiṃkarapratimaṃ mahat || 16-2-15||

MHB 16-2-16

प्रसूतं शापजं घोरं तच्च राज्ञे न्यवेदयन् ।
विषण्णरूपस्तद्राजा सूक्ष्मं चूर्णमकारयत् ॥ १६-२-१६॥
prasūtaṃ śāpajaṃ ghoraṃ tacca rājñe nyavedayan |
viṣaṇṇarūpastadrājā sūkṣmaṃ cūrṇamakārayat || 16-2-16||

MHB 16-2-17

प्राक्षिपन्सागरे तच्च पुरुषा राजशासनात् ।
अघोषयंश्च नगरे वचनादाहुकस्य च ॥ १६-२-१७॥
prākṣipansāgare tacca puruṣā rājaśāsanāt |
aghoṣayaṃśca nagare vacanādāhukasya ca || 16-2-17||

MHB 16-2-18

अद्य प्रभृति सर्वेषु वृष्ण्यन्धकगृहेष्विह ।
सुरासवो न कर्तव्यः सर्वैर्नगरवासिभिः ॥ १६-२-१८॥
adya prabhṛti sarveṣu vṛṣṇyandhakagṛheṣviha |
surāsavo na kartavyaḥ sarvairnagaravāsibhiḥ || 16-2-18||

MHB 16-2-19

यश्च नोऽविदितं कुर्यात्पेयं कश्चिन्नरः क्वचित् ।
जीवन्स शूलमारोहेत्स्वयं कृत्वा सबान्धवः ॥ १६-२-१९॥
yaśca no'viditaṃ kuryātpeyaṃ kaścinnaraḥ kvacit |
jīvansa śūlamārohetsvayaṃ kṛtvā sabāndhavaḥ || 16-2-19||

MHB 16-2-20

ततो राजभयात्सर्वे नियमं चक्रिरे तदा ।
नराः शासनमाज्ञाय तस्य राज्ञो महात्मनः ॥ १६-२-२०॥
tato rājabhayātsarve niyamaṃ cakrire tadā |
narāḥ śāsanamājñāya tasya rājño mahātmanaḥ || 16-2-20||

Adhyaya: 3/9 (22)

MHB 16-3-1

वैशंपायन उवाच ।
एवं प्रयतमानानां वृष्णीनामन्धकैः सह ।
कालो गृहाणि सर्वेषां परिचक्राम नित्यशः ॥ १६-३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ prayatamānānāṃ vṛṣṇīnāmandhakaiḥ saha |
kālo gṛhāṇi sarveṣāṃ paricakrāma nityaśaḥ || 16-3-1||

MHB 16-3-2

करालो विकटो मुण्डः पुरुषः कृष्णपिङ्गलः ।
गृहाण्यवेक्ष्य वृष्णीनां नादृश्यत पुनः क्वचित् ॥ १६-३-२॥
karālo vikaṭo muṇḍaḥ puruṣaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ |
gṛhāṇyavekṣya vṛṣṇīnāṃ nādṛśyata punaḥ kvacit || 16-3-2||

MHB 16-3-3

उत्पेदिरे महावाता दारुणाश्चा दिने दिने ।
वृष्ण्यन्धकविनाशाय बहवो रोमहर्षणाः ॥ १६-३-३॥
utpedire mahāvātā dāruṇāścā dine dine |
vṛṣṇyandhakavināśāya bahavo romaharṣaṇāḥ || 16-3-3||

MHB 16-3-4

विवृद्धमूषका रथ्या विभिन्नमणिकास्तथा ।
चीचीकूचीति वाश्यन्त्यः सारिका वृष्णिवेश्मसु ।
नोपशाम्यति शब्दश्च स दिवारात्रमेव हि ॥ १६-३-४॥
vivṛddhamūṣakā rathyā vibhinnamaṇikāstathā |
cīcīkūcīti vāśyantyaḥ sārikā vṛṣṇiveśmasu |
nopaśāmyati śabdaśca sa divārātrameva hi || 16-3-4||

MHB 16-3-5

अनुकुर्वन्नुलूकानां सारसा विरुतं तथा ।
अजाः शिवानां च रुतमन्वकुर्वत भारत ॥ १६-३-५॥
anukurvannulūkānāṃ sārasā virutaṃ tathā |
ajāḥ śivānāṃ ca rutamanvakurvata bhārata || 16-3-5||

MHB 16-3-6

पाण्डुरा रक्तपादाश्च विहगाः कालचोदिताः ।
वृष्ण्यन्धकानां गेहेषु कपोता व्यचरंस्तदा ॥ १६-३-६॥
pāṇḍurā raktapādāśca vihagāḥ kālacoditāḥ |
vṛṣṇyandhakānāṃ geheṣu kapotā vyacaraṃstadā || 16-3-6||

MHB 16-3-7

व्यजायन्त खरा गोषु करभाश्वतरीषु च ।
शुनीष्वपि बिडालाश्च मूषका नकुलीषु च ॥ १६-३-७॥
vyajāyanta kharā goṣu karabhāśvatarīṣu ca |
śunīṣvapi biḍālāśca mūṣakā nakulīṣu ca || 16-3-7||

MHB 16-3-8

नापत्रपन्त पापानि कुर्वन्तो वृष्णयस्तदा ।
प्राद्विषन्ब्राह्मणांश्चापि पितॄन्देवांस्तथैव च ॥ १६-३-८॥
nāpatrapanta pāpāni kurvanto vṛṣṇayastadā |
prādviṣanbrāhmaṇāṃścāpi pitṝndevāṃstathaiva ca || 16-3-8||

MHB 16-3-9

गुरूंश्चाप्यवमन्यन्त न तु रामजनार्दनौ ।
पत्न्यः पतीन्व्युच्चरन्त पत्नीश्च पतयस्तथा ॥ १६-३-९॥
gurūṃścāpyavamanyanta na tu rāmajanārdanau |
patnyaḥ patīnvyuccaranta patnīśca patayastathā || 16-3-9||

MHB 16-3-10

विभावसुः प्रज्वलितो वामं विपरिवर्तते ।
नीललोहितमाञ्जिष्ठा विसृजन्नर्चिषः पृथक् ॥ १६-३-१०॥
vibhāvasuḥ prajvalito vāmaṃ viparivartate |
nīlalohitamāñjiṣṭhā visṛjannarciṣaḥ pṛthak || 16-3-10||

MHB 16-3-11

उदयास्तमने नित्यं पुर्यां तस्यां दिवाकरः ।
व्यदृश्यतासकृत्पुंभिः कबन्धैः परिवारितः ॥ १६-३-११॥
udayāstamane nityaṃ puryāṃ tasyāṃ divākaraḥ |
vyadṛśyatāsakṛtpuṃbhiḥ kabandhaiḥ parivāritaḥ || 16-3-11||

MHB 16-3-12

महानसेषु सिद्धेऽन्ने संस्कृतेऽतीव भारत ।
आहार्यमाणे कृमयो व्यदृश्यन्त नराधिप ॥ १६-३-१२॥
mahānaseṣu siddhe'nne saṃskṛte'tīva bhārata |
āhāryamāṇe kṛmayo vyadṛśyanta narādhipa || 16-3-12||

MHB 16-3-13

पुण्याहे वाच्यमाने च जपत्सु च महात्मसु ।
अभिधावन्तः श्रूयन्ते न चादृश्यत कश्चन ॥ १६-३-१३॥
puṇyāhe vācyamāne ca japatsu ca mahātmasu |
abhidhāvantaḥ śrūyante na cādṛśyata kaścana || 16-3-13||

MHB 16-3-14

परस्परं च नक्षत्रं हन्यमानं पुनः पुनः ।
ग्रहैरपश्यन्सर्वे ते नात्मनस्तु कथंचन ॥ १६-३-१४॥
parasparaṃ ca nakṣatraṃ hanyamānaṃ punaḥ punaḥ |
grahairapaśyansarve te nātmanastu kathaṃcana || 16-3-14||

MHB 16-3-15

नदन्तं पाञ्चजन्यं च वृष्ण्यन्धकनिवेशने ।
समन्तात्प्रत्यवाश्यन्त रासभा दारुणस्वराः ॥ १६-३-१५॥
nadantaṃ pāñcajanyaṃ ca vṛṣṇyandhakaniveśane |
samantātpratyavāśyanta rāsabhā dāruṇasvarāḥ || 16-3-15||

MHB 16-3-16

एवं पश्यन्हृषीकेशः संप्राप्तं कालपर्ययम् ।
त्रयोदश्याममावास्यां तां दृष्ट्वा प्राब्रवीदिदम् ॥ १६-३-१६॥
evaṃ paśyanhṛṣīkeśaḥ saṃprāptaṃ kālaparyayam |
trayodaśyāmamāvāsyāṃ tāṃ dṛṣṭvā prābravīdidam || 16-3-16||

MHB 16-3-17

चतुर्दशी पञ्चदशी कृतेयं राहुणा पुनः ।
तदा च भारते युद्धे प्राप्ता चाद्य क्षयाय नः ॥ १६-३-१७॥
caturdaśī pañcadaśī kṛteyaṃ rāhuṇā punaḥ |
tadā ca bhārate yuddhe prāptā cādya kṣayāya naḥ || 16-3-17||

MHB 16-3-18

विमृशन्नेव कालं तं परिचिन्त्य जनार्दनः ।
मेने प्राप्तं स षट्त्रिंशं वर्षं वै केशिसूदनः ॥ १६-३-१८॥
vimṛśanneva kālaṃ taṃ paricintya janārdanaḥ |
mene prāptaṃ sa ṣaṭtriṃśaṃ varṣaṃ vai keśisūdanaḥ || 16-3-18||

MHB 16-3-19

पुत्रशोकाभिसंतप्ता गान्धारी हतबान्धवा ।
यदनुव्याजहारार्ता तदिदं समुपागतम् ॥ १६-३-१९॥
putraśokābhisaṃtaptā gāndhārī hatabāndhavā |
yadanuvyājahārārtā tadidaṃ samupāgatam || 16-3-19||

MHB 16-3-20

इदं च तदनुप्राप्तमब्रवीद्यद्युधिष्ठिरः ।
पुरा व्यूढेष्वनीकेषु दृष्ट्वोत्पातान्सुदारुणान् ॥ १६-३-२०॥
idaṃ ca tadanuprāptamabravīdyadyudhiṣṭhiraḥ |
purā vyūḍheṣvanīkeṣu dṛṣṭvotpātānsudāruṇān || 16-3-20||

MHB 16-3-21

इत्युक्त्वा वासुदेवस्तु चिकीर्षन्सत्यमेव तत् ।
आज्ञापयामास तदा तीर्थयात्रामरिंदम ॥ १६-३-२१॥
ityuktvā vāsudevastu cikīrṣansatyameva tat |
ājñāpayāmāsa tadā tīrthayātrāmariṃdama || 16-3-21||

MHB 16-3-22

अघोषयन्त पुरुषास्तत्र केशवशासनात् ।
तीर्थयात्रा समुद्रे वः कार्येति पुरुषर्षभाः ॥ १६-३-२२॥
aghoṣayanta puruṣāstatra keśavaśāsanāt |
tīrthayātrā samudre vaḥ kāryeti puruṣarṣabhāḥ || 16-3-22||

Adhyaya: 4/9 (46)

MHB 16-4-1

वैशंपायन उवाच ।
काली स्त्री पाण्डुरैर्दन्तैः प्रविश्य हसती निशि ।
स्त्रियः स्वप्नेषु मुष्णन्ती द्वारकां परिधावति ॥ १६-४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kālī strī pāṇḍurairdantaiḥ praviśya hasatī niśi |
striyaḥ svapneṣu muṣṇantī dvārakāṃ paridhāvati || 16-4-1||

MHB 16-4-2

अलंकाराश्च छत्रं च ध्वजाश्च कवचानि च ।
ह्रियमाणान्यदृश्यन्त रक्षोभिः सुभयानकैः ॥ १६-४-२॥
alaṃkārāśca chatraṃ ca dhvajāśca kavacāni ca |
hriyamāṇānyadṛśyanta rakṣobhiḥ subhayānakaiḥ || 16-4-2||

MHB 16-4-3

तच्चाग्निदत्तं कृष्णस्य वज्रनाभमयस्मयम् ।
दिवमाचक्रमे चक्रं वृष्णीनां पश्यतां तदा ॥ १६-४-३॥
taccāgnidattaṃ kṛṣṇasya vajranābhamayasmayam |
divamācakrame cakraṃ vṛṣṇīnāṃ paśyatāṃ tadā || 16-4-3||

MHB 16-4-4

युक्तं रथं दिव्यमादित्यवर्णं हयाहरन्पश्यतो दारुकस्य ।
ते सागरस्योपरिष्टादवर्तन्मनोजवाश्चतुरो वाजिमुख्याः ॥ १६-४-४॥
yuktaṃ rathaṃ divyamādityavarṇaṃ hayāharanpaśyato dārukasya |
te sāgarasyopariṣṭādavartanmanojavāścaturo vājimukhyāḥ || 16-4-4||

MHB 16-4-5

तालः सुपर्णश्च महाध्वजौ तौ सुपूजितौ रामजनार्दनाभ्याम् ।
उच्चैर्जह्रुरप्सरसो दिवानिशं वाचश्चोचुर्गम्यतां तीर्थयात्रा ॥ १६-४-५॥
tālaḥ suparṇaśca mahādhvajau tau supūjitau rāmajanārdanābhyām |
uccairjahrurapsaraso divāniśaṃ vācaścocurgamyatāṃ tīrthayātrā || 16-4-5||

MHB 16-4-6

ततो जिगमिषन्तस्ते वृष्ण्यन्धकमहारथाः ।
सान्तःपुरास्तदा तीर्थयात्रामैच्छन्नरर्षभाः ॥ १६-४-६॥
tato jigamiṣantaste vṛṣṇyandhakamahārathāḥ |
sāntaḥpurāstadā tīrthayātrāmaicchannararṣabhāḥ || 16-4-6||

MHB 16-4-7

ततो भोज्यं च भक्ष्यं च पेयं चान्धकवृष्णयः ।
बहु नानाविधं चक्रुर्मद्यं मांसमनेकशः ॥ १६-४-७॥
tato bhojyaṃ ca bhakṣyaṃ ca peyaṃ cāndhakavṛṣṇayaḥ |
bahu nānāvidhaṃ cakrurmadyaṃ māṃsamanekaśaḥ || 16-4-7||

MHB 16-4-8

ततः सीधुषु सक्ताश्च निर्ययुर्नगराद्बहिः ।
यानैरश्वैर्गजैश्चैव श्रीमन्तस्तिग्मतेजसः ॥ १६-४-८॥
tataḥ sīdhuṣu saktāśca niryayurnagarādbahiḥ |
yānairaśvairgajaiścaiva śrīmantastigmatejasaḥ || 16-4-8||

MHB 16-4-9

ततः प्रभासे न्यवसन्यथोद्देशं यथागृहम् ।
प्रभूतभक्ष्यपेयास्ते सदारा यादवास्तदा ॥ १६-४-९॥
tataḥ prabhāse nyavasanyathoddeśaṃ yathāgṛham |
prabhūtabhakṣyapeyāste sadārā yādavāstadā || 16-4-9||

MHB 16-4-10

निविष्टांस्तान्निशम्याथ समुद्रान्ते स योगवित् ।
जगामामन्त्र्य तान्वीरानुद्धवोऽर्थविशारदः ॥ १६-४-१०॥
niviṣṭāṃstānniśamyātha samudrānte sa yogavit |
jagāmāmantrya tānvīrānuddhavo'rthaviśāradaḥ || 16-4-10||

MHB 16-4-11

तं प्रस्थितं महात्मानमभिवाद्य कृताञ्जलिम् ।
जानन्विनाशं वृष्णीनां नैच्छद्वारयितुं हरिः ॥ १६-४-११॥
taṃ prasthitaṃ mahātmānamabhivādya kṛtāñjalim |
jānanvināśaṃ vṛṣṇīnāṃ naicchadvārayituṃ hariḥ || 16-4-11||

MHB 16-4-12

ततः कालपरीतास्ते वृष्ण्यन्धकमहारथाः ।
अपश्यन्नुद्धवं यान्तं तेजसावृत्य रोदसी ॥ १६-४-१२॥
tataḥ kālaparītāste vṛṣṇyandhakamahārathāḥ |
apaśyannuddhavaṃ yāntaṃ tejasāvṛtya rodasī || 16-4-12||

MHB 16-4-13

ब्राह्मणार्थेषु यत्सिद्धमन्नं तेषां महात्मनाम् ।
तद्वानरेभ्यः प्रददुः सुरागन्धसमन्वितम् ॥ १६-४-१३॥
brāhmaṇārtheṣu yatsiddhamannaṃ teṣāṃ mahātmanām |
tadvānarebhyaḥ pradaduḥ surāgandhasamanvitam || 16-4-13||

MHB 16-4-14

ततस्तूर्यशताकीर्णं नटनर्तकसंकुलम् ।
प्रावर्तत महापानं प्रभासे तिग्मतेजसाम् ॥ १६-४-१४॥
tatastūryaśatākīrṇaṃ naṭanartakasaṃkulam |
prāvartata mahāpānaṃ prabhāse tigmatejasām || 16-4-14||

MHB 16-4-15

कृष्णस्य संनिधौ रामः सहितः कृतवर्मणा ।
अपिबद्युयुधानश्च गदो बभ्रुस्तथैव च ॥ १६-४-१५॥
kṛṣṇasya saṃnidhau rāmaḥ sahitaḥ kṛtavarmaṇā |
apibadyuyudhānaśca gado babhrustathaiva ca || 16-4-15||

MHB 16-4-16

ततः परिषदो मध्ये युयुधानो मदोत्कटः ।
अब्रवीत्कृतवर्माणमवहस्यावमन्य च ॥ १६-४-१६॥
tataḥ pariṣado madhye yuyudhāno madotkaṭaḥ |
abravītkṛtavarmāṇamavahasyāvamanya ca || 16-4-16||

MHB 16-4-17

कः क्षत्रियो मन्यमानः सुप्तान्हन्यान्मृतानिव ।
न तन्मृष्यन्ति हार्दिक्य यादवा यत्त्वया कृतम् ॥ १६-४-१७॥
kaḥ kṣatriyo manyamānaḥ suptānhanyānmṛtāniva |
na tanmṛṣyanti hārdikya yādavā yattvayā kṛtam || 16-4-17||

MHB 16-4-18

इत्युक्ते युयुधानेन पूजयामास तद्वचः ।
प्रद्युम्नो रथिनां श्रेष्ठो हार्दिक्यमवमन्य च ॥ १६-४-१८॥
ityukte yuyudhānena pūjayāmāsa tadvacaḥ |
pradyumno rathināṃ śreṣṭho hārdikyamavamanya ca || 16-4-18||

MHB 16-4-19

ततः परमसंक्रुद्धः कृतवर्मा तमब्रवीत् ।
निर्दिशन्निव सावज्ञं तदा सव्येन पाणिना ॥ १६-४-१९॥
tataḥ paramasaṃkruddhaḥ kṛtavarmā tamabravīt |
nirdiśanniva sāvajñaṃ tadā savyena pāṇinā || 16-4-19||

MHB 16-4-20

भूरिश्रवाश्छिन्नबाहुर्युद्धे प्रायगतस्त्वया ।
वधेन सुनृशंसेन कथं वीरेण पातितः ॥ १६-४-२०॥
bhūriśravāśchinnabāhuryuddhe prāyagatastvayā |
vadhena sunṛśaṃsena kathaṃ vīreṇa pātitaḥ || 16-4-20||

MHB 16-4-21

इति तस्य वचः श्रुत्वा केशवः परवीरहा ।
तिर्यक्सरोषया दृष्ट्या वीक्षां चक्रे स मन्युमान् ॥ १६-४-२१॥
iti tasya vacaḥ śrutvā keśavaḥ paravīrahā |
tiryaksaroṣayā dṛṣṭyā vīkṣāṃ cakre sa manyumān || 16-4-21||

MHB 16-4-22

मणिः स्यमन्तकश्चैव यः स सत्राजितोऽभवत् ।
तां कथां स्मारयामास सात्यकिर्मधुसूदनम् ॥ १६-४-२२॥
maṇiḥ syamantakaścaiva yaḥ sa satrājito'bhavat |
tāṃ kathāṃ smārayāmāsa sātyakirmadhusūdanam || 16-4-22||

MHB 16-4-23

तच्छ्रुत्वा केशवस्याङ्कमगमद्रुदती तदा ।
सत्यभामा प्रकुपिता कोपयन्ती जनार्दनम् ॥ १६-४-२३॥
tacchrutvā keśavasyāṅkamagamadrudatī tadā |
satyabhāmā prakupitā kopayantī janārdanam || 16-4-23||

MHB 16-4-24

तत उत्थाय सक्रोधः सात्यकिर्वाक्यमब्रवीत् ।
पञ्चानां द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नशिखण्डिनोः ॥ १६-४-२४॥
tata utthāya sakrodhaḥ sātyakirvākyamabravīt |
pañcānāṃ draupadeyānāṃ dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinoḥ || 16-4-24||

MHB 16-4-25

एष गच्छामि पदवीं सत्येन च तथा शपे ।
सौप्तिके ये च निहताः सुप्तानेन दुरात्मना ॥ १६-४-२५॥
eṣa gacchāmi padavīṃ satyena ca tathā śape |
sauptike ye ca nihatāḥ suptānena durātmanā || 16-4-25||

MHB 16-4-26

द्रोणपुत्रसहायेन पापेन कृतवर्मणा ।
समाप्तमायुरस्याद्य यशश्चापि सुमध्यमे ॥ १६-४-२६॥
droṇaputrasahāyena pāpena kṛtavarmaṇā |
samāptamāyurasyādya yaśaścāpi sumadhyame || 16-4-26||

MHB 16-4-27

इतीदमुक्त्वा खड्गेन केशवस्य समीपतः ।
अभिद्रुत्य शिरः क्रुद्धश्चिच्छेद कृतवर्मणः ॥ १६-४-२७॥
itīdamuktvā khaḍgena keśavasya samīpataḥ |
abhidrutya śiraḥ kruddhaściccheda kṛtavarmaṇaḥ || 16-4-27||

MHB 16-4-28

तथान्यानपि निघ्नन्तं युयुधानं समन्ततः ।
अभ्यधावद्धृषीकेशो विनिवारयिषुस्तदा ॥ १६-४-२८॥
tathānyānapi nighnantaṃ yuyudhānaṃ samantataḥ |
abhyadhāvaddhṛṣīkeśo vinivārayiṣustadā || 16-4-28||

MHB 16-4-29

एकीभूतास्ततः सर्वे कालपर्यायचोदिताः ।
भोजान्धका महाराज शैनेयं पर्यवारयन् ॥ १६-४-२९॥
ekībhūtāstataḥ sarve kālaparyāyacoditāḥ |
bhojāndhakā mahārāja śaineyaṃ paryavārayan || 16-4-29||

MHB 16-4-30

तान्दृष्ट्वा पततस्तूर्णमभिक्रुद्धाञ्जनार्दनः ।
न चुक्रोध महातेजा जानन्कालस्य पर्ययम् ॥ १६-४-३०॥
tāndṛṣṭvā patatastūrṇamabhikruddhāñjanārdanaḥ |
na cukrodha mahātejā jānankālasya paryayam || 16-4-30||

MHB 16-4-31

ते तु पानमदाविष्टाश्चोदिताश्चैव मन्युना ।
युयुधानमथाभ्यघ्नन्नुच्छिष्टैर्भाजनैस्तदा ॥ १६-४-३१॥
te tu pānamadāviṣṭāścoditāścaiva manyunā |
yuyudhānamathābhyaghnannucchiṣṭairbhājanaistadā || 16-4-31||

MHB 16-4-32

हन्यमाने तु शैनेये क्रुद्धो रुक्मिणिनन्दनः ।
तदन्तरमुपाधावन्मोक्षयिष्यञ्शिनेः सुतम् ॥ १६-४-३२॥
hanyamāne tu śaineye kruddho rukmiṇinandanaḥ |
tadantaramupādhāvanmokṣayiṣyañśineḥ sutam || 16-4-32||

MHB 16-4-33

स भोजैः सह संयुक्तः सात्यकिश्चान्धकैः सह ।
बहुत्वान्निहतौ तत्र उभौ कृष्णस्य पश्यतः ॥ १६-४-३३॥
sa bhojaiḥ saha saṃyuktaḥ sātyakiścāndhakaiḥ saha |
bahutvānnihatau tatra ubhau kṛṣṇasya paśyataḥ || 16-4-33||

MHB 16-4-34

हतं दृष्ट्वा तु शैनेयं पुत्रं च यदुनन्दनः ।
एरकाणां तदा मुष्टिं कोपाज्जग्राह केशवः ॥ १६-४-३४॥
hataṃ dṛṣṭvā tu śaineyaṃ putraṃ ca yadunandanaḥ |
erakāṇāṃ tadā muṣṭiṃ kopājjagrāha keśavaḥ || 16-4-34||

MHB 16-4-35

तदभून्मुसलं घोरं वज्रकल्पमयोमयम् ।
जघान तेन कृष्णस्तान्येऽस्य प्रमुखतोऽभवन् ॥ १६-४-३५॥
tadabhūnmusalaṃ ghoraṃ vajrakalpamayomayam |
jaghāna tena kṛṣṇastānye'sya pramukhato'bhavan || 16-4-35||

MHB 16-4-36

ततोऽन्धकाश्च भोजाश्च शैनेया वृष्णयस्तथा ।
जघ्नुरन्योन्यमाक्रन्दे मुसलैः कालचोदिताः ॥ १६-४-३६॥
tato'ndhakāśca bhojāśca śaineyā vṛṣṇayastathā |
jaghnuranyonyamākrande musalaiḥ kālacoditāḥ || 16-4-36||

MHB 16-4-37

यस्तेषामेरकां कश्चिज्जग्राह रुषितो नृप ।
वज्रभूतेव सा राजन्नदृश्यत तदा विभो ॥ १६-४-३७॥
yasteṣāmerakāṃ kaścijjagrāha ruṣito nṛpa |
vajrabhūteva sā rājannadṛśyata tadā vibho || 16-4-37||

MHB 16-4-38

तृणं च मुसलीभूतमपि तत्र व्यदृश्यत ।
ब्रह्मदण्डकृतं सर्वमिति तद्विद्धि पार्थिव ॥ १६-४-३८॥
tṛṇaṃ ca musalībhūtamapi tatra vyadṛśyata |
brahmadaṇḍakṛtaṃ sarvamiti tadviddhi pārthiva || 16-4-38||

MHB 16-4-39

आविध्याविध्य ते राजन्प्रक्षिपन्ति स्म यत्तृणम् ।
तद्वज्रभूतं मुसलं व्यदृश्यत तदा दृढम् ॥ १६-४-३९॥
āvidhyāvidhya te rājanprakṣipanti sma yattṛṇam |
tadvajrabhūtaṃ musalaṃ vyadṛśyata tadā dṛḍham || 16-4-39||

MHB 16-4-40

अवधीत्पितरं पुत्रः पिता पुत्रं च भारत ।
मत्ताः परिपतन्ति स्म पोथयन्तः परस्परम् ॥ १६-४-४०॥
avadhītpitaraṃ putraḥ pitā putraṃ ca bhārata |
mattāḥ paripatanti sma pothayantaḥ parasparam || 16-4-40||

MHB 16-4-41

पतंगा इव चाग्नौ ते न्यपतन्कुकुरान्धकाः ।
नासीत्पलायने बुद्धिर्वध्यमानस्य कस्यचित् ॥ १६-४-४१॥
pataṃgā iva cāgnau te nyapatankukurāndhakāḥ |
nāsītpalāyane buddhirvadhyamānasya kasyacit || 16-4-41||

MHB 16-4-42

तं तु पश्यन्महाबाहुर्जानन्कालस्य पर्ययम् ।
मुसलं समवष्टभ्य तस्थौ स मधुसूदनः ॥ १६-४-४२॥
taṃ tu paśyanmahābāhurjānankālasya paryayam |
musalaṃ samavaṣṭabhya tasthau sa madhusūdanaḥ || 16-4-42||

MHB 16-4-43

साम्बं च निहतं दृष्ट्वा चारुदेष्णं च माधवः ।
प्रद्युम्नं चानिरुद्धं च ततश्चुक्रोध भारत ॥ १६-४-४३॥
sāmbaṃ ca nihataṃ dṛṣṭvā cārudeṣṇaṃ ca mādhavaḥ |
pradyumnaṃ cāniruddhaṃ ca tataścukrodha bhārata || 16-4-43||

MHB 16-4-44

गदं वीक्ष्य शयानं च भृशं कोपसमन्वितः ।
स निःशेषं तदा चक्रे शार्ङ्गचक्रगदाधरः ॥ १६-४-४४॥
gadaṃ vīkṣya śayānaṃ ca bhṛśaṃ kopasamanvitaḥ |
sa niḥśeṣaṃ tadā cakre śārṅgacakragadādharaḥ || 16-4-44||

MHB 16-4-45

तं निघ्नन्तं महातेजा बभ्रुः परपुरंजयः ।
दारुकश्चैव दाशार्हमूचतुर्यन्निबोध तत् ॥ १६-४-४५॥
taṃ nighnantaṃ mahātejā babhruḥ parapuraṃjayaḥ |
dārukaścaiva dāśārhamūcaturyannibodha tat || 16-4-45||

MHB 16-4-46

भगवन्संहृतं सर्वं त्वया भूयिष्ठमच्युत ।
रामस्य पदमन्विच्छ तत्र गच्छाम यत्र सः ॥ १६-४-४६॥
bhagavansaṃhṛtaṃ sarvaṃ tvayā bhūyiṣṭhamacyuta |
rāmasya padamanviccha tatra gacchāma yatra saḥ || 16-4-46||

Adhyaya: 5/9 (25)

MHB 16-5-1

वैशंपायन उवाच ।
ततो ययुर्दारुकः केशवश्च बभ्रुश्च रामस्य पदं पतन्तः ।
अथापश्यन्राममनन्तवीर्यं वृक्षे स्थितं चिन्तयानं विविक्ते ॥ १६-५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato yayurdārukaḥ keśavaśca babhruśca rāmasya padaṃ patantaḥ |
athāpaśyanrāmamanantavīryaṃ vṛkṣe sthitaṃ cintayānaṃ vivikte || 16-5-1||

MHB 16-5-2

ततः समासाद्य महानुभावः कृष्णस्तदा दारुकमन्वशासत् ।
गत्वा कुरूञ्शीघ्रमिमं महान्तं पार्थाय शंसस्व वधं यदूनाम् ॥ १६-५-२॥
tataḥ samāsādya mahānubhāvaḥ kṛṣṇastadā dārukamanvaśāsat |
gatvā kurūñśīghramimaṃ mahāntaṃ pārthāya śaṃsasva vadhaṃ yadūnām || 16-5-2||

MHB 16-5-3

ततोऽर्जुनः क्षिप्रमिहोपयातु श्रुत्वा मृतान्यादवान्ब्रह्मशापात् ।
इत्येवमुक्तः स ययौ रथेन कुरूंस्तदा दारुको नष्टचेताः ॥ १६-५-३॥
tato'rjunaḥ kṣipramihopayātu śrutvā mṛtānyādavānbrahmaśāpāt |
ityevamuktaḥ sa yayau rathena kurūṃstadā dāruko naṣṭacetāḥ || 16-5-3||

MHB 16-5-4

ततो गते दारुके केशवोऽथ दृष्ट्वान्तिके बभ्रुमुवाच वाक्यम् ।
स्त्रियो भवान्रक्षतु यातु शीघ्रं नैता हिंस्युर्दस्यवो वित्तलोभात् ॥ १६-५-४॥
tato gate dāruke keśavo'tha dṛṣṭvāntike babhrumuvāca vākyam |
striyo bhavānrakṣatu yātu śīghraṃ naitā hiṃsyurdasyavo vittalobhāt || 16-5-4||

MHB 16-5-5

स प्रस्थितः केशवेनानुशिष्टो मदातुरो ज्ञातिवधार्दितश्च ।
तं वै यान्तं संनिधौ केशवस्य त्वरन्तमेकं सहसैव बभ्रुम् ।
ब्रह्मानुशप्तमवधीन्महद्वै कूटोन्मुक्तं मुसलं लुब्धकस्य ॥ १६-५-५॥
sa prasthitaḥ keśavenānuśiṣṭo madāturo jñātivadhārditaśca |
taṃ vai yāntaṃ saṃnidhau keśavasya tvarantamekaṃ sahasaiva babhrum |
brahmānuśaptamavadhīnmahadvai kūṭonmuktaṃ musalaṃ lubdhakasya || 16-5-5||

MHB 16-5-6

ततो दृष्ट्वा निहतं बभ्रुमाह कृष्णो वाक्यं भ्रातरमग्रजं तु ।
इहैव त्वं मां प्रतीक्षस्व राम यावत्स्त्रियो ज्ञातिवशाः करोमि ॥ १६-५-६॥
tato dṛṣṭvā nihataṃ babhrumāha kṛṣṇo vākyaṃ bhrātaramagrajaṃ tu |
ihaiva tvaṃ māṃ pratīkṣasva rāma yāvatstriyo jñātivaśāḥ karomi || 16-5-6||

MHB 16-5-7

ततः पुरीं द्वारवतीं प्रविश्य जनार्दनः पितरं प्राह वाक्यम् ।
स्त्रियो भवान्रक्षतु नः समग्रा धनंजयस्यागमनं प्रतीक्षन् ।
रामो वनान्ते प्रतिपालयन्मामास्तेऽद्याहं तेन समागमिष्ये ॥ १६-५-७॥
tataḥ purīṃ dvāravatīṃ praviśya janārdanaḥ pitaraṃ prāha vākyam |
striyo bhavānrakṣatu naḥ samagrā dhanaṃjayasyāgamanaṃ pratīkṣan |
rāmo vanānte pratipālayanmāmāste'dyāhaṃ tena samāgamiṣye || 16-5-7||

MHB 16-5-8

दृष्टं मयेदं निधनं यदूनां राज्ञां च पूर्वं कुरुपुंगवानाम् ।
नाहं विना यदुभिर्यादवानां पुरीमिमां द्रष्टुमिहाद्य शक्तः ॥ १६-५-८॥
dṛṣṭaṃ mayedaṃ nidhanaṃ yadūnāṃ rājñāṃ ca pūrvaṃ kurupuṃgavānām |
nāhaṃ vinā yadubhiryādavānāṃ purīmimāṃ draṣṭumihādya śaktaḥ || 16-5-8||

MHB 16-5-9

तपश्चरिष्यामि निबोध तन्मे रामेण सार्धं वनमभ्युपेत्य ।
इतीदमुक्त्वा शिरसास्य पादौ संस्पृश्य कृष्णस्त्वरितो जगाम ॥ १६-५-९॥
tapaścariṣyāmi nibodha tanme rāmeṇa sārdhaṃ vanamabhyupetya |
itīdamuktvā śirasāsya pādau saṃspṛśya kṛṣṇastvarito jagāma || 16-5-9||

MHB 16-5-10

ततो महान्निनदः प्रादुरासीत्सस्त्रीकुमारस्य पुरस्य तस्य ।
अथाब्रवीत्केशवः संनिवर्त्य शब्दं श्रुत्वा योषितां क्रोशतीनाम् ॥ १६-५-१०॥
tato mahānninadaḥ prādurāsītsastrīkumārasya purasya tasya |
athābravītkeśavaḥ saṃnivartya śabdaṃ śrutvā yoṣitāṃ krośatīnām || 16-5-10||

MHB 16-5-11

पुरीमिमामेष्यति सव्यसाची स वो दुःखान्मोचयिता नराग्र्यः ।
ततो गत्वा केशवस्तं ददर्श रामं वने स्थितमेकं विविक्ते ॥ १६-५-११॥
purīmimāmeṣyati savyasācī sa vo duḥkhānmocayitā narāgryaḥ |
tato gatvā keśavastaṃ dadarśa rāmaṃ vane sthitamekaṃ vivikte || 16-5-11||

MHB 16-5-12

अथापश्यद्योगयुक्तस्य तस्य नागं मुखान्निःसरन्तं महान्तम् ।
श्वेतं ययौ स ततः प्रेक्ष्यमाणो महार्णवो येन महानुभावः ॥ १६-५-१२॥
athāpaśyadyogayuktasya tasya nāgaṃ mukhānniḥsarantaṃ mahāntam |
śvetaṃ yayau sa tataḥ prekṣyamāṇo mahārṇavo yena mahānubhāvaḥ || 16-5-12||

MHB 16-5-13

सहस्रशीर्षः पर्वताभोगवर्ष्मा रक्ताननः स्वां तनुं तां विमुच्य ।
सम्यक्च तं सागरः प्रत्यगृह्णान्नागा दिव्याः सरितश्चैव पुण्याः ॥ १६-५-१३॥
sahasraśīrṣaḥ parvatābhogavarṣmā raktānanaḥ svāṃ tanuṃ tāṃ vimucya |
samyakca taṃ sāgaraḥ pratyagṛhṇānnāgā divyāḥ saritaścaiva puṇyāḥ || 16-5-13||

MHB 16-5-14

कर्कोटको वासुकिस्तक्षकश्च पृथुश्रवा वरुणः कुञ्जरश्च ।
मिश्री शङ्खः कुमुदः पुण्डरीकस्तथा नागो धृतराष्ट्रो महात्मा ॥ १६-५-१४॥
karkoṭako vāsukistakṣakaśca pṛthuśravā varuṇaḥ kuñjaraśca |
miśrī śaṅkhaḥ kumudaḥ puṇḍarīkastathā nāgo dhṛtarāṣṭro mahātmā || 16-5-14||

MHB 16-5-15

ह्रादः क्राथः शितिकण्ठोऽग्रतेजास्तथा नागौ चक्रमन्दातिषण्डौ ।
नागश्रेष्ठो दुर्मुखश्चाम्बरीषः स्वयं राजा वरुणश्चापि राजन् ।
प्रत्युद्गम्य स्वागतेनाभ्यनन्दंस्तेऽपूजयंश्चार्घ्यपाद्यक्रियाभिः ॥ १६-५-१५॥
hrādaḥ krāthaḥ śitikaṇṭho'gratejāstathā nāgau cakramandātiṣaṇḍau |
nāgaśreṣṭho durmukhaścāmbarīṣaḥ svayaṃ rājā varuṇaścāpi rājan |
pratyudgamya svāgatenābhyanandaṃste'pūjayaṃścārghyapādyakriyābhiḥ || 16-5-15||

MHB 16-5-16

ततो गते भ्रातरि वासुदेवो जानन्सर्वा गतयो दिव्यदृष्टिः ।
वने शून्ये विचरंश्चिन्तयानो भूमौ ततः संविवेशाग्र्यतेजाः ॥ १६-५-१६॥
tato gate bhrātari vāsudevo jānansarvā gatayo divyadṛṣṭiḥ |
vane śūnye vicaraṃścintayāno bhūmau tataḥ saṃviveśāgryatejāḥ || 16-5-16||

MHB 16-5-17

सर्वं हि तेन प्राक्तदा वित्तमासीद्गान्धार्या यद्वाक्यमुक्तः स पूर्वम् ।
दुर्वाससा पायसोच्छिष्टलिप्ते यच्चाप्युक्तं तच्च सस्मार कृष्णः ॥ १६-५-१७॥
sarvaṃ hi tena prāktadā vittamāsīdgāndhāryā yadvākyamuktaḥ sa pūrvam |
durvāsasā pāyasocchiṣṭalipte yaccāpyuktaṃ tacca sasmāra kṛṣṇaḥ || 16-5-17||

MHB 16-5-18

स चिन्तयानोऽन्धकवृष्णिनाशं कुरुक्षयं चैव महानुभावः ।
मेने ततः संक्रमणस्य कालं ततश्चकारेन्द्रियसंनिरोधम् ॥ १६-५-१८॥
sa cintayāno'ndhakavṛṣṇināśaṃ kurukṣayaṃ caiva mahānubhāvaḥ |
mene tataḥ saṃkramaṇasya kālaṃ tataścakārendriyasaṃnirodham || 16-5-18||

MHB 16-5-19

स संनिरुद्धेन्द्रियवाङ्मनास्तु शिश्ये महायोगमुपेत्य कृष्णः ।
जराथ तं देशमुपाजगाम लुब्धस्तदानीं मृगलिप्सुरुग्रः ॥ १६-५-१९॥
sa saṃniruddhendriyavāṅmanāstu śiśye mahāyogamupetya kṛṣṇaḥ |
jarātha taṃ deśamupājagāma lubdhastadānīṃ mṛgalipsurugraḥ || 16-5-19||

MHB 16-5-20

स केशवं योगयुक्तं शयानं मृगाशङ्की लुब्धकः सायकेन ।
जराविध्यत्पादतले त्वरावांस्तं चाभितस्तज्जिघृक्षुर्जगाम ।
अथापश्यत्पुरुषं योगयुक्तं पीताम्बरं लुब्धकोऽनेकबाहुम् ॥ १६-५-२०॥
sa keśavaṃ yogayuktaṃ śayānaṃ mṛgāśaṅkī lubdhakaḥ sāyakena |
jarāvidhyatpādatale tvarāvāṃstaṃ cābhitastajjighṛkṣurjagāma |
athāpaśyatpuruṣaṃ yogayuktaṃ pītāmbaraṃ lubdhako'nekabāhum || 16-5-20||

MHB 16-5-21

मत्वात्मानमपराद्धं स तस्य जग्राह पादौ शिरसा चार्तरूपः ।
आश्वासयत्तं महात्मा तदानीं गच्छन्नूर्ध्वं रोदसी व्याप्य लक्ष्म्या ॥ १६-५-२१॥
matvātmānamaparāddhaṃ sa tasya jagrāha pādau śirasā cārtarūpaḥ |
āśvāsayattaṃ mahātmā tadānīṃ gacchannūrdhvaṃ rodasī vyāpya lakṣmyā || 16-5-21||

MHB 16-5-22

दिवं प्राप्तं वासवोऽथाश्विनौ च रुद्रादित्या वसवश्चाथ विश्वे ।
प्रत्युद्ययुर्मुनयश्चापि सिद्धा गन्धर्वमुख्याश्च सहाप्सरोभिः ॥ १६-५-२२॥
divaṃ prāptaṃ vāsavo'thāśvinau ca rudrādityā vasavaścātha viśve |
pratyudyayurmunayaścāpi siddhā gandharvamukhyāśca sahāpsarobhiḥ || 16-5-22||

MHB 16-5-23

ततो राजन्भगवानुग्रतेजा नारायणः प्रभवश्चाव्ययश्च ।
योगाचार्यो रोदसी व्याप्य लक्ष्म्या स्थानं प्राप स्वं महात्माप्रमेयम् ॥ १६-५-२३॥
tato rājanbhagavānugratejā nārāyaṇaḥ prabhavaścāvyayaśca |
yogācāryo rodasī vyāpya lakṣmyā sthānaṃ prāpa svaṃ mahātmāprameyam || 16-5-23||

MHB 16-5-24

ततो देवैरृषिभिश्चापि कृष्णः समागतश्चारणैश्चैव राजन् ।
गन्धर्वाग्र्यैरप्सरोभिर्वराभिः सिद्धैः साध्यैश्चानतैः पूज्यमानः ॥ १६-५-२४॥
tato devairṛṣibhiścāpi kṛṣṇaḥ samāgataścāraṇaiścaiva rājan |
gandharvāgryairapsarobhirvarābhiḥ siddhaiḥ sādhyaiścānataiḥ pūjyamānaḥ || 16-5-24||

MHB 16-5-25

ते वै देवाः प्रत्यनन्दन्त राजन्मुनिश्रेष्ठा वाग्भिरानर्चुरीशम् ।
गन्धर्वाश्चाप्युपतस्थुः स्तुवन्तः प्रीत्या चैनं पुरुहूतोऽभ्यनन्दत् ॥ १६-५-२५॥
te vai devāḥ pratyanandanta rājanmuniśreṣṭhā vāgbhirānarcurīśam |
gandharvāścāpyupatasthuḥ stuvantaḥ prītyā cainaṃ puruhūto'bhyanandat || 16-5-25||

Adhyaya: 6/9 (15)

MHB 16-6-1

वैशंपायन उवाच ।
दारुकोऽपि कुरून्गत्वा दृष्ट्वा पार्थान्महारथान् ।
आचष्ट मौसले वृष्णीनन्योन्येनोपसंहृतान् ॥ १६-६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
dāruko'pi kurūngatvā dṛṣṭvā pārthānmahārathān |
ācaṣṭa mausale vṛṣṇīnanyonyenopasaṃhṛtān || 16-6-1||

MHB 16-6-2

श्रुत्वा विनष्टान्वार्ष्णेयान्सभोजकुकुरान्धकान् ।
पाण्डवाः शोकसंतप्ता वित्रस्तमनसोऽभवन् ॥ १६-६-२॥
śrutvā vinaṣṭānvārṣṇeyānsabhojakukurāndhakān |
pāṇḍavāḥ śokasaṃtaptā vitrastamanaso'bhavan || 16-6-2||

MHB 16-6-3

ततोऽर्जुनस्तानामन्त्र्य केशवस्य प्रियः सखा ।
प्रययौ मातुलं द्रष्टुं नेदमस्तीति चाब्रवीत् ॥ १६-६-३॥
tato'rjunastānāmantrya keśavasya priyaḥ sakhā |
prayayau mātulaṃ draṣṭuṃ nedamastīti cābravīt || 16-6-3||

MHB 16-6-4

स वृष्णिनिलयं गत्वा दारुकेण सह प्रभो ।
ददर्श द्वारकां वीरो मृतनाथामिव स्त्रियम् ॥ १६-६-४॥
sa vṛṣṇinilayaṃ gatvā dārukeṇa saha prabho |
dadarśa dvārakāṃ vīro mṛtanāthāmiva striyam || 16-6-4||

MHB 16-6-5

याः स्म ता लोकनाथेन नाथवत्यः पुराभवन् ।
तास्त्वनाथास्तदा नाथं पार्थं दृष्ट्वा विचुक्रुशुः ॥ १६-६-५॥
yāḥ sma tā lokanāthena nāthavatyaḥ purābhavan |
tāstvanāthāstadā nāthaṃ pārthaṃ dṛṣṭvā vicukruśuḥ || 16-6-5||

MHB 16-6-6

षोडशस्त्रीसहस्राणि वासुदेवपरिग्रहः ।
तासामासीन्महान्नादो दृष्ट्वैवार्जुनमागतम् ॥ १६-६-६॥
ṣoḍaśastrīsahasrāṇi vāsudevaparigrahaḥ |
tāsāmāsīnmahānnādo dṛṣṭvaivārjunamāgatam || 16-6-6||

MHB 16-6-7

तास्तु दृष्ट्वैव कौरव्यो बाष्पेण पिहितोऽर्जुनः ।
हीनाः कृष्णेन पुत्रैश्च नाशकत्सोऽभिवीक्षितुम् ॥ १६-६-७॥
tāstu dṛṣṭvaiva kauravyo bāṣpeṇa pihito'rjunaḥ |
hīnāḥ kṛṣṇena putraiśca nāśakatso'bhivīkṣitum || 16-6-7||

MHB 16-6-8

तां स वृष्ण्यन्धकजलां हयमीनां रथोडुपाम् ।
वादित्ररथघोषौघां वेश्मतीर्थमहाग्रहाम् ॥ १६-६-८॥
tāṃ sa vṛṣṇyandhakajalāṃ hayamīnāṃ rathoḍupām |
vāditrarathaghoṣaughāṃ veśmatīrthamahāgrahām || 16-6-8||

MHB 16-6-9

रत्नशैवलसंघाटां वज्रप्राकारमालिनीम् ।
रथ्यास्रोतोजलावर्तां चत्वरस्तिमितह्रदाम् ॥ १६-६-९॥
ratnaśaivalasaṃghāṭāṃ vajraprākāramālinīm |
rathyāsrotojalāvartāṃ catvarastimitahradām || 16-6-9||

MHB 16-6-10

रामकृष्णमहाग्राहां द्वारकासरितं तदा ।
कालपाशग्रहां घोरां नदीं वैतरणीमिव ॥ १६-६-१०॥
rāmakṛṣṇamahāgrāhāṃ dvārakāsaritaṃ tadā |
kālapāśagrahāṃ ghorāṃ nadīṃ vaitaraṇīmiva || 16-6-10||

MHB 16-6-11

तां ददर्शार्जुनो धीमान्विहीनां वृष्णिपुंगवैः ।
गतश्रियं निरानन्दां पद्मिनीं शिशिरे यथा ॥ १६-६-११॥
tāṃ dadarśārjuno dhīmānvihīnāṃ vṛṣṇipuṃgavaiḥ |
gataśriyaṃ nirānandāṃ padminīṃ śiśire yathā || 16-6-11||

MHB 16-6-12

तां दृष्ट्वा द्वारकां पार्थस्ताश्च कृष्णस्य योषितः ।
सस्वनं बाष्पमुत्सृज्य निपपात महीतले ॥ १६-६-१२॥
tāṃ dṛṣṭvā dvārakāṃ pārthastāśca kṛṣṇasya yoṣitaḥ |
sasvanaṃ bāṣpamutsṛjya nipapāta mahītale || 16-6-12||

MHB 16-6-13

सात्राजिती ततः सत्या रुक्मिणी च विशां पते ।
अभिपत्य प्ररुरुदुः परिवार्य धनंजयम् ॥ १६-६-१३॥
sātrājitī tataḥ satyā rukmiṇī ca viśāṃ pate |
abhipatya praruruduḥ parivārya dhanaṃjayam || 16-6-13||

MHB 16-6-14

ततस्ताः काञ्चने पीठे समुत्थायोपवेश्य च ।
अब्रुवन्त्यो महात्मानं परिवार्योपतस्थिरे ॥ १६-६-१४॥
tatastāḥ kāñcane pīṭhe samutthāyopaveśya ca |
abruvantyo mahātmānaṃ parivāryopatasthire || 16-6-14||

MHB 16-6-15

ततः संस्तूय गोविन्दं कथयित्वा च पाण्डवः ।
आश्वास्य ताः स्त्रियश्चापि मातुलं द्रष्टुमभ्यगात् ॥ १६-६-१५॥
tataḥ saṃstūya govindaṃ kathayitvā ca pāṇḍavaḥ |
āśvāsya tāḥ striyaścāpi mātulaṃ draṣṭumabhyagāt || 16-6-15||

Adhyaya: 7/9 (22)

MHB 16-7-1

वैशंपायन उवाच ।
तं शयानं महात्मानं वीरमानकदुन्दुभिम् ।
पुत्रशोकाभिसंतप्तं ददर्श कुरुपुंगवः ॥ १६-७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ vīramānakadundubhim |
putraśokābhisaṃtaptaṃ dadarśa kurupuṃgavaḥ || 16-7-1||

MHB 16-7-2

तस्याश्रुपरिपूर्णाक्षो व्यूढोरस्को महाभुजः ।
आर्तस्यार्ततरः पार्थः पादौ जग्राह भारत ॥ १६-७-२॥
tasyāśruparipūrṇākṣo vyūḍhorasko mahābhujaḥ |
ārtasyārtataraḥ pārthaḥ pādau jagrāha bhārata || 16-7-2||

MHB 16-7-3

समालिङ्ग्यार्जुनं वृद्धः स भुजाभ्यां महाभुजः ।
रुदन्पुत्रान्स्मरन्सर्वान्विललाप सुविह्वलः ।
भ्रातॄन्पुत्रांश्च पौत्रांश्च दौहित्रांश्च सखीनपि ॥ १६-७-३॥
samāliṅgyārjunaṃ vṛddhaḥ sa bhujābhyāṃ mahābhujaḥ |
rudanputrānsmaransarvānvilalāpa suvihvalaḥ |
bhrātṝnputrāṃśca pautrāṃśca dauhitrāṃśca sakhīnapi || 16-7-3||

MHB 16-7-4

वसुदेव उवाच ।
यैर्जिता भूमिपालाश्च दैत्याश्च शतशोऽर्जुन ।
तान्दृष्ट्वा नेह पश्यामि जीवाम्यर्जुन दुर्मरः ॥ १६-७-४॥
vasudeva uvāca |
yairjitā bhūmipālāśca daityāśca śataśo'rjuna |
tāndṛṣṭvā neha paśyāmi jīvāmyarjuna durmaraḥ || 16-7-4||

MHB 16-7-5

यौ तावर्जुन शिष्यौ ते प्रियौ बहुमतौ सदा ।
तयोरपनयात्पार्थ वृष्णयो निधनं गताः ॥ १६-७-५॥
yau tāvarjuna śiṣyau te priyau bahumatau sadā |
tayorapanayātpārtha vṛṣṇayo nidhanaṃ gatāḥ || 16-7-5||

MHB 16-7-6

यौ तौ वृष्णिप्रवीराणां द्वावेवातिरथौ मतौ ।
प्रद्युम्नो युयुधानश्च कथयन्कत्थसे च यौ ॥ १६-७-६॥
yau tau vṛṣṇipravīrāṇāṃ dvāvevātirathau matau |
pradyumno yuyudhānaśca kathayankatthase ca yau || 16-7-6||

MHB 16-7-7

नित्यं त्वं कुरुशार्दूल कृष्णश्च मम पुत्रकः ।
तावुभौ वृष्णिनाशस्य मुखमास्तां धनंजय ॥ १६-७-७॥
nityaṃ tvaṃ kuruśārdūla kṛṣṇaśca mama putrakaḥ |
tāvubhau vṛṣṇināśasya mukhamāstāṃ dhanaṃjaya || 16-7-7||

MHB 16-7-8

न तु गर्हामि शैनेयं हार्दिक्यं चाहमर्जुन ।
अक्रूरं रौक्मिणेयं च शापो ह्येवात्र कारणम् ॥ १६-७-८॥
na tu garhāmi śaineyaṃ hārdikyaṃ cāhamarjuna |
akrūraṃ raukmiṇeyaṃ ca śāpo hyevātra kāraṇam || 16-7-8||

MHB 16-7-9

केशिनं यस्तु कंसं च विक्रम्य जगतः प्रभुः ।
विदेहावकरोत्पार्थ चैद्यं च बलगर्वितम् ॥ १६-७-९॥
keśinaṃ yastu kaṃsaṃ ca vikramya jagataḥ prabhuḥ |
videhāvakarotpārtha caidyaṃ ca balagarvitam || 16-7-9||

MHB 16-7-10

नैषादिमेकलव्यं च चक्रे कालिङ्गमागधान् ।
गान्धारान्काशिराजं च मरुभूमौ च पार्थिवान् ॥ १६-७-१०॥
naiṣādimekalavyaṃ ca cakre kāliṅgamāgadhān |
gāndhārānkāśirājaṃ ca marubhūmau ca pārthivān || 16-7-10||

MHB 16-7-11

प्राच्यांश्च दाक्षिणात्यांश्च पार्वतीयांस्तथा नृपान् ।
सोऽभ्युपेक्षितवानेतमनयं मधुसूदनः ॥ १६-७-११॥
prācyāṃśca dākṣiṇātyāṃśca pārvatīyāṃstathā nṛpān |
so'bhyupekṣitavānetamanayaṃ madhusūdanaḥ || 16-7-11||

MHB 16-7-12

ततः पुत्रांश्च पौत्रांश्च भ्रातॄनथ सखीनपि ।
शयानान्निहतान्दृष्ट्वा ततो मामब्रवीदिदम् ॥ १६-७-१२॥
tataḥ putrāṃśca pautrāṃśca bhrātṝnatha sakhīnapi |
śayānānnihatāndṛṣṭvā tato māmabravīdidam || 16-7-12||

MHB 16-7-13

संप्राप्तोऽद्यायमस्यान्तः कुलस्य पुरुषर्षभ ।
आगमिष्यति बीभत्सुरिमां द्वारवतीं पुरीम् ॥ १६-७-१३॥
saṃprāpto'dyāyamasyāntaḥ kulasya puruṣarṣabha |
āgamiṣyati bībhatsurimāṃ dvāravatīṃ purīm || 16-7-13||

MHB 16-7-14

आख्येयं तस्य यद्वृत्तं वृष्णीनां वैशसं महत् ।
स तु श्रुत्वा महातेजा यदूनामनयं प्रभो ।
आगन्ता क्षिप्रमेवेह न मेऽत्रास्ति विचारणा ॥ १६-७-१४॥
ākhyeyaṃ tasya yadvṛttaṃ vṛṣṇīnāṃ vaiśasaṃ mahat |
sa tu śrutvā mahātejā yadūnāmanayaṃ prabho |
āgantā kṣiprameveha na me'trāsti vicāraṇā || 16-7-14||

MHB 16-7-15

योऽहं तमर्जुनं विद्धि योऽर्जुनः सोऽहमेव तु ।
यद्ब्रूयात्तत्तथा कार्यमिति बुध्यस्व माधव ॥ १६-७-१५॥
yo'haṃ tamarjunaṃ viddhi yo'rjunaḥ so'hameva tu |
yadbrūyāttattathā kāryamiti budhyasva mādhava || 16-7-15||

MHB 16-7-16

स स्त्रीषु प्राप्तकालं वः पाण्डवो बालकेषु च ।
प्रतिपत्स्यति बीभत्सुर्भवतश्चौर्ध्वदेहिकम् ॥ १६-७-१६॥
sa strīṣu prāptakālaṃ vaḥ pāṇḍavo bālakeṣu ca |
pratipatsyati bībhatsurbhavataścaurdhvadehikam || 16-7-16||

MHB 16-7-17

इमां च नगरीं सद्यः प्रतियाते धनंजये ।
प्राकाराट्टालकोपेतां समुद्रः प्लावयिष्यति ॥ १६-७-१७॥
imāṃ ca nagarīṃ sadyaḥ pratiyāte dhanaṃjaye |
prākārāṭṭālakopetāṃ samudraḥ plāvayiṣyati || 16-7-17||

MHB 16-7-18

अहं हि देशे कस्मिंश्चित्पुण्ये नियममास्थितः ।
कालं कर्ता सद्य एव रामेण सह धीमता ॥ १६-७-१८॥
ahaṃ hi deśe kasmiṃścitpuṇye niyamamāsthitaḥ |
kālaṃ kartā sadya eva rāmeṇa saha dhīmatā || 16-7-18||

MHB 16-7-19

एवमुक्त्वा हृषीकेशो मामचिन्त्यपराक्रमः ।
हित्वा मां बालकैः सार्धं दिशं कामप्यगात्प्रभुः ॥ १६-७-१९॥
evamuktvā hṛṣīkeśo māmacintyaparākramaḥ |
hitvā māṃ bālakaiḥ sārdhaṃ diśaṃ kāmapyagātprabhuḥ || 16-7-19||

MHB 16-7-20

सोऽहं तौ च महात्मानौ चिन्तयन्भ्रातरौ तव ।
घोरं ज्ञातिवधं चैव न भुञ्जे शोककर्शितः ॥ १६-७-२०॥
so'haṃ tau ca mahātmānau cintayanbhrātarau tava |
ghoraṃ jñātivadhaṃ caiva na bhuñje śokakarśitaḥ || 16-7-20||

MHB 16-7-21

न च भोक्ष्ये न जीविष्ये दिष्ट्या प्राप्तोऽसि पाण्डव ।
यदुक्तं पार्थ कृष्णेन तत्सर्वमखिलं कुरु ॥ १६-७-२१॥
na ca bhokṣye na jīviṣye diṣṭyā prāpto'si pāṇḍava |
yaduktaṃ pārtha kṛṣṇena tatsarvamakhilaṃ kuru || 16-7-21||

MHB 16-7-22

एतत्ते पार्थ राज्यं च स्त्रियो रत्नानि चैव ह ।
इष्टान्प्राणानहं हीमांस्त्यक्ष्यामि रिपुसूदन ॥ १६-७-२२॥
etatte pārtha rājyaṃ ca striyo ratnāni caiva ha |
iṣṭānprāṇānahaṃ hīmāṃstyakṣyāmi ripusūdana || 16-7-22||

Adhyaya: 8/9 (74)

MHB 16-8-1

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तः स बीभत्सुर्मातुलेन परंतपः ।
दुर्मना दीनमनसं वसुदेवमुवाच ह ॥ १६-८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktaḥ sa bībhatsurmātulena paraṃtapaḥ |
durmanā dīnamanasaṃ vasudevamuvāca ha || 16-8-1||

MHB 16-8-2

नाहं वृष्णिप्रवीरेण मधुभिश्चैव मातुल ।
विहीनां पृथिवीं द्रष्टुं शक्तश्चिरमिह प्रभो ॥ १६-८-२॥
nāhaṃ vṛṣṇipravīreṇa madhubhiścaiva mātula |
vihīnāṃ pṛthivīṃ draṣṭuṃ śaktaściramiha prabho || 16-8-2||

MHB 16-8-3

राजा च भीमसेनश्च सहदेवश्च पाण्डवः ।
नकुलो याज्ञसेनी च षडेकमनसो वयम् ॥ १६-८-३॥
rājā ca bhīmasenaśca sahadevaśca pāṇḍavaḥ |
nakulo yājñasenī ca ṣaḍekamanaso vayam || 16-8-3||

MHB 16-8-4

राज्ञः संक्रमणे चापि कालोऽयं वर्तते ध्रुवम् ।
तमिमं विद्धि संप्राप्तं कालं कालविदां वर ॥ १६-८-४॥
rājñaḥ saṃkramaṇe cāpi kālo'yaṃ vartate dhruvam |
tamimaṃ viddhi saṃprāptaṃ kālaṃ kālavidāṃ vara || 16-8-4||

MHB 16-8-5

सर्वथा वृष्णिदारांस्तु बालवृद्धांस्तथैव च ।
नयिष्ये परिगृह्याहमिन्द्रप्रस्थमरिंदम ॥ १६-८-५॥
sarvathā vṛṣṇidārāṃstu bālavṛddhāṃstathaiva ca |
nayiṣye parigṛhyāhamindraprasthamariṃdama || 16-8-5||

MHB 16-8-6

इत्युक्त्वा दारुकमिदं वाक्यमाह धनंजयः ।
अमात्यान्वृष्णिवीराणां द्रष्टुमिच्छामि माचिरम् ॥ १६-८-६॥
ityuktvā dārukamidaṃ vākyamāha dhanaṃjayaḥ |
amātyānvṛṣṇivīrāṇāṃ draṣṭumicchāmi māciram || 16-8-6||

MHB 16-8-7

इत्येवमुक्त्वा वचनं सुधर्मां यादवीं सभाम् ।
प्रविवेशार्जुनः शूरः शोचमानो महारथान् ॥ १६-८-७॥
ityevamuktvā vacanaṃ sudharmāṃ yādavīṃ sabhām |
praviveśārjunaḥ śūraḥ śocamāno mahārathān || 16-8-7||

MHB 16-8-8

तमासनगतं तत्र सर्वाः प्रकृतयस्तथा ।
ब्राह्मणा नैगमाश्चैव परिवार्योपतस्थिरे ॥ १६-८-८॥
tamāsanagataṃ tatra sarvāḥ prakṛtayastathā |
brāhmaṇā naigamāścaiva parivāryopatasthire || 16-8-8||

MHB 16-8-9

तान्दीनमनसः सर्वान्निभृतान्गतचेतसः ।
उवाचेदं वचः पार्थः स्वयं दीनतरस्तदा ॥ १६-८-९॥
tāndīnamanasaḥ sarvānnibhṛtāngatacetasaḥ |
uvācedaṃ vacaḥ pārthaḥ svayaṃ dīnatarastadā || 16-8-9||

MHB 16-8-10

शक्रप्रस्थमहं नेष्ये वृष्ण्यन्धकजनं स्वयम् ।
इदं तु नगरं सर्वं समुद्रः प्लावयिष्यति ॥ १६-८-१०॥
śakraprasthamahaṃ neṣye vṛṣṇyandhakajanaṃ svayam |
idaṃ tu nagaraṃ sarvaṃ samudraḥ plāvayiṣyati || 16-8-10||

MHB 16-8-11

सज्जीकुरुत यानानि रत्नानि विविधानि च ।
वज्रोऽयं भवतां राजा शक्रप्रस्थे भविष्यति ॥ १६-८-११॥
sajjīkuruta yānāni ratnāni vividhāni ca |
vajro'yaṃ bhavatāṃ rājā śakraprasthe bhaviṣyati || 16-8-11||

MHB 16-8-12

सप्तमे दिवसे चैव रवौ विमल उद्गते ।
बहिर्वत्स्यामहे सर्वे सज्जीभवत माचिरम् ॥ १६-८-१२॥
saptame divase caiva ravau vimala udgate |
bahirvatsyāmahe sarve sajjībhavata māciram || 16-8-12||

MHB 16-8-13

इत्युक्तास्तेन ते पौराः पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा ।
सज्जमाशु ततश्चक्रुः स्वसिद्ध्यर्थं समुत्सुकाः ॥ १६-८-१३॥
ityuktāstena te paurāḥ pārthenākliṣṭakarmaṇā |
sajjamāśu tataścakruḥ svasiddhyarthaṃ samutsukāḥ || 16-8-13||

MHB 16-8-14

तां रात्रिमवसत्पार्थः केशवस्य निवेशने ।
महता शोकमोहेन सहसाभिपरिप्लुतः ॥ १६-८-१४॥
tāṃ rātrimavasatpārthaḥ keśavasya niveśane |
mahatā śokamohena sahasābhipariplutaḥ || 16-8-14||

MHB 16-8-15

श्वोभूतेऽथ ततः शौरिर्वसुदेवः प्रतापवान् ।
युक्त्वात्मानं महातेजा जगाम गतिमुत्तमाम् ॥ १६-८-१५॥
śvobhūte'tha tataḥ śaurirvasudevaḥ pratāpavān |
yuktvātmānaṃ mahātejā jagāma gatimuttamām || 16-8-15||

MHB 16-8-16

ततः शब्दो महानासीद्वसुदेवस्य वेश्मनि ।
दारुणः क्रोशतीनां च रुदतीनां च योषिताम् ॥ १६-८-१६॥
tataḥ śabdo mahānāsīdvasudevasya veśmani |
dāruṇaḥ krośatīnāṃ ca rudatīnāṃ ca yoṣitām || 16-8-16||

MHB 16-8-17

प्रकीर्णमूर्धजाः सर्वा विमुक्ताभरणस्रजः ।
उरांसि पाणिभिर्घ्नन्त्यो व्यलपन्करुणं स्त्रियः ॥ १६-८-१७॥
prakīrṇamūrdhajāḥ sarvā vimuktābharaṇasrajaḥ |
urāṃsi pāṇibhirghnantyo vyalapankaruṇaṃ striyaḥ || 16-8-17||

MHB 16-8-18

तं देवकी च भद्रा च रोहिणी मदिरा तथा ।
अन्वारोढुं व्यवसिता भर्तारं योषितां वराः ॥ १६-८-१८॥
taṃ devakī ca bhadrā ca rohiṇī madirā tathā |
anvāroḍhuṃ vyavasitā bhartāraṃ yoṣitāṃ varāḥ || 16-8-18||

MHB 16-8-19

ततः शौरिं नृयुक्तेन बहुमाल्येन भारत ।
यानेन महता पार्थो बहिर्निष्क्रामयत्तदा ॥ १६-८-१९॥
tataḥ śauriṃ nṛyuktena bahumālyena bhārata |
yānena mahatā pārtho bahirniṣkrāmayattadā || 16-8-19||

MHB 16-8-20

तमन्वयुस्तत्र तत्र दुःखशोकसमाहताः ।
द्वारकावासिनः पौराः सर्व एव नरर्षभ ॥ १६-८-२०॥
tamanvayustatra tatra duḥkhaśokasamāhatāḥ |
dvārakāvāsinaḥ paurāḥ sarva eva nararṣabha || 16-8-20||

MHB 16-8-21

तस्याश्वमेधिकं छत्रं दीप्यमानाश्च पावकाः ।
पुरस्तात्तस्य यानस्य याजकाश्च ततो ययुः ॥ १६-८-२१॥
tasyāśvamedhikaṃ chatraṃ dīpyamānāśca pāvakāḥ |
purastāttasya yānasya yājakāśca tato yayuḥ || 16-8-21||

MHB 16-8-22

अनुजग्मुश्च तं वीरं देव्यस्ता वै स्वलंकृताः ।
स्त्रीसहस्रैः परिवृता वधूभिश्च सहस्रशः ॥ १६-८-२२॥
anujagmuśca taṃ vīraṃ devyastā vai svalaṃkṛtāḥ |
strīsahasraiḥ parivṛtā vadhūbhiśca sahasraśaḥ || 16-8-22||

MHB 16-8-23

यस्तु देशः प्रियस्तस्य जीवतोऽभून्महात्मनः ।
तत्रैनमुपसंकल्प्य पितृमेधं प्रचक्रिरे ॥ १६-८-२३॥
yastu deśaḥ priyastasya jīvato'bhūnmahātmanaḥ |
tatrainamupasaṃkalpya pitṛmedhaṃ pracakrire || 16-8-23||

MHB 16-8-24

तं चिताग्निगतं वीरं शूरपुत्रं वराङ्गनाः ।
ततोऽन्वारुरुहुः पत्न्यश्चतस्रः पतिलोकगाः ॥ १६-८-२४॥
taṃ citāgnigataṃ vīraṃ śūraputraṃ varāṅganāḥ |
tato'nvāruruhuḥ patnyaścatasraḥ patilokagāḥ || 16-8-24||

MHB 16-8-25

तं वै चतसृभिः स्त्रीभिरन्वितं पाण्डुनन्दनः ।
अदाहयच्चन्दनैश्च गन्धैरुच्चावचैरपि ॥ १६-८-२५॥
taṃ vai catasṛbhiḥ strībhiranvitaṃ pāṇḍunandanaḥ |
adāhayaccandanaiśca gandhairuccāvacairapi || 16-8-25||

MHB 16-8-26

ततः प्रादुरभूच्छब्दः समिद्धस्य विभावसोः ।
सामगानां च निर्घोषो नराणां रुदतामपि ॥ १६-८-२६॥
tataḥ prādurabhūcchabdaḥ samiddhasya vibhāvasoḥ |
sāmagānāṃ ca nirghoṣo narāṇāṃ rudatāmapi || 16-8-26||

MHB 16-8-27

ततो वज्रप्रधानास्ते वृष्णिवीरकुमारकाः ।
सर्व एवोदकं चक्रुः स्त्रियश्चैव महात्मनः ॥ १६-८-२७॥
tato vajrapradhānāste vṛṣṇivīrakumārakāḥ |
sarva evodakaṃ cakruḥ striyaścaiva mahātmanaḥ || 16-8-27||

MHB 16-8-28

अलुप्तधर्मस्तं धर्मं कारयित्वा स फल्गुनः ।
जगाम वृष्णयो यत्र विनष्टा भरतर्षभ ॥ १६-८-२८॥
aluptadharmastaṃ dharmaṃ kārayitvā sa phalgunaḥ |
jagāma vṛṣṇayo yatra vinaṣṭā bharatarṣabha || 16-8-28||

MHB 16-8-29

स तान्दृष्ट्वा निपतितान्कदने भृशदुःखितः ।
बभूवातीव कौरव्यः प्राप्तकालं चकार च ॥ १६-८-२९॥
sa tāndṛṣṭvā nipatitānkadane bhṛśaduḥkhitaḥ |
babhūvātīva kauravyaḥ prāptakālaṃ cakāra ca || 16-8-29||

MHB 16-8-30

यथाप्रधानतश्चैव चक्रे सर्वाः क्रियास्तदा ।
ये हता ब्रह्मशापेन मुसलैरेरकोद्भवैः ॥ १६-८-३०॥
yathāpradhānataścaiva cakre sarvāḥ kriyāstadā |
ye hatā brahmaśāpena musalairerakodbhavaiḥ || 16-8-30||

MHB 16-8-31

ततः शरीरे रामस्य वासुदेवस्य चोभयोः ।
अन्विष्य दाहयामास पुरुषैराप्तकारिभिः ॥ १६-८-३१॥
tataḥ śarīre rāmasya vāsudevasya cobhayoḥ |
anviṣya dāhayāmāsa puruṣairāptakāribhiḥ || 16-8-31||

MHB 16-8-32

स तेषां विधिवत्कृत्वा प्रेतकार्याणि पाण्डवः ।
सप्तमे दिवसे प्रायाद्रथमारुह्य सत्वरः ।
अश्वयुक्तै रथैश्चापि गोखरोष्ट्रयुतैरपि ॥ १६-८-३२॥
sa teṣāṃ vidhivatkṛtvā pretakāryāṇi pāṇḍavaḥ |
saptame divase prāyādrathamāruhya satvaraḥ |
aśvayuktai rathaiścāpi gokharoṣṭrayutairapi || 16-8-32||

MHB 16-8-33

स्त्रियस्ता वृष्णिवीराणां रुदत्यः शोककर्शिताः ।
अनुजग्मुर्महात्मानं पाण्डुपुत्रं धनंजयम् ॥ १६-८-३३॥
striyastā vṛṣṇivīrāṇāṃ rudatyaḥ śokakarśitāḥ |
anujagmurmahātmānaṃ pāṇḍuputraṃ dhanaṃjayam || 16-8-33||

MHB 16-8-34

भृत्यास्त्वन्धकवृष्णीनां सादिनो रथिनश्च ये ।
वीरहीनं वृद्धबालं पौरजानपदास्तथा ।
ययुस्ते परिवार्याथ कलत्रं पार्थशासनात् ॥ १६-८-३४॥
bhṛtyāstvandhakavṛṣṇīnāṃ sādino rathinaśca ye |
vīrahīnaṃ vṛddhabālaṃ paurajānapadāstathā |
yayuste parivāryātha kalatraṃ pārthaśāsanāt || 16-8-34||

MHB 16-8-35

कुञ्जरैश्च गजारोहा ययुः शैलनिभैस्तथा ।
सपादरक्षैः संयुक्ताः सोत्तरायुधिका ययुः ॥ १६-८-३५॥
kuñjaraiśca gajārohā yayuḥ śailanibhaistathā |
sapādarakṣaiḥ saṃyuktāḥ sottarāyudhikā yayuḥ || 16-8-35||

MHB 16-8-36

पुत्राश्चान्धकवृष्णीनां सर्वे पार्थमनुव्रताः ।
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव महाधनाः ॥ १६-८-३६॥
putrāścāndhakavṛṣṇīnāṃ sarve pārthamanuvratāḥ |
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścaiva mahādhanāḥ || 16-8-36||

MHB 16-8-37

दश षट्च सहस्राणि वासुदेवावरोधनम् ।
पुरस्कृत्य ययुर्वज्रं पौत्रं कृष्णस्य धीमतः ॥ १६-८-३७॥
daśa ṣaṭca sahasrāṇi vāsudevāvarodhanam |
puraskṛtya yayurvajraṃ pautraṃ kṛṣṇasya dhīmataḥ || 16-8-37||

MHB 16-8-38

बहूनि च सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
भोजवृष्ण्यन्धकस्त्रीणां हतनाथानि निर्ययुः ॥ १६-८-३८॥
bahūni ca sahasrāṇi prayutānyarbudāni ca |
bhojavṛṣṇyandhakastrīṇāṃ hatanāthāni niryayuḥ || 16-8-38||

MHB 16-8-39

तत्सागरसमप्रख्यं वृष्णिचक्रं महर्द्धिमत् ।
उवाह रथिनां श्रेष्ठः पार्थः परपुरंजयः ॥ १६-८-३९॥
tatsāgarasamaprakhyaṃ vṛṣṇicakraṃ maharddhimat |
uvāha rathināṃ śreṣṭhaḥ pārthaḥ parapuraṃjayaḥ || 16-8-39||

MHB 16-8-40

निर्याते तु जने तस्मिन्सागरो मकरालयः ।
द्वारकां रत्नसंपूर्णां जलेनाप्लावयत्तदा ॥ १६-८-४०॥
niryāte tu jane tasminsāgaro makarālayaḥ |
dvārakāṃ ratnasaṃpūrṇāṃ jalenāplāvayattadā || 16-8-40||

MHB 16-8-41

तदद्भुतमभिप्रेक्ष्य द्वारकावासिनो जनाः ।
तूर्णात्तूर्णतरं जग्मुरहो दैवमिति ब्रुवन् ॥ १६-८-४१॥
tadadbhutamabhiprekṣya dvārakāvāsino janāḥ |
tūrṇāttūrṇataraṃ jagmuraho daivamiti bruvan || 16-8-41||

MHB 16-8-42

काननेषु च रम्येषु पर्वतेषु नदीषु च ।
निवसन्नानयामास वृष्णिदारान्धनंजयः ॥ १६-८-४२॥
kānaneṣu ca ramyeṣu parvateṣu nadīṣu ca |
nivasannānayāmāsa vṛṣṇidārāndhanaṃjayaḥ || 16-8-42||

MHB 16-8-43

स पञ्चनदमासाद्य धीमानतिसमृद्धिमत् ।
देशे गोपशुधान्याढ्ये निवासमकरोत्प्रभुः ॥ १६-८-४३॥
sa pañcanadamāsādya dhīmānatisamṛddhimat |
deśe gopaśudhānyāḍhye nivāsamakarotprabhuḥ || 16-8-43||

MHB 16-8-44

ततो लोभः समभवद्दस्यूनां निहतेश्वराः ।
दृष्ट्वा स्त्रियो नीयमानाः पार्थेनैकेन भारत ॥ १६-८-४४॥
tato lobhaḥ samabhavaddasyūnāṃ nihateśvarāḥ |
dṛṣṭvā striyo nīyamānāḥ pārthenaikena bhārata || 16-8-44||

MHB 16-8-45

ततस्ते पापकर्माणो लोभोपहतचेतसः ।
आभीरा मन्त्रयामासुः समेत्याशुभदर्शनाः ॥ १६-८-४५॥
tataste pāpakarmāṇo lobhopahatacetasaḥ |
ābhīrā mantrayāmāsuḥ sametyāśubhadarśanāḥ || 16-8-45||

MHB 16-8-46

अयमेकोऽर्जुनो योद्धा वृद्धबालं हतेश्वरम् ।
नयत्यस्मानतिक्रम्य योधाश्चेमे हतौजसः ॥ १६-८-४६॥
ayameko'rjuno yoddhā vṛddhabālaṃ hateśvaram |
nayatyasmānatikramya yodhāśceme hataujasaḥ || 16-8-46||

MHB 16-8-47

ततो यष्टिप्रहरणा दस्यवस्ते सहस्रशः ।
अभ्यधावन्त वृष्णीनां तं जनं लोप्त्रहारिणः ॥ १६-८-४७॥
tato yaṣṭipraharaṇā dasyavaste sahasraśaḥ |
abhyadhāvanta vṛṣṇīnāṃ taṃ janaṃ loptrahāriṇaḥ || 16-8-47||

MHB 16-8-48

महता सिंहनादेन द्रावयन्तः पृथग्जनम् ।
अभिपेतुर्धनार्थं ते कालपर्यायचोदिताः ॥ १६-८-४८॥
mahatā siṃhanādena drāvayantaḥ pṛthagjanam |
abhipeturdhanārthaṃ te kālaparyāyacoditāḥ || 16-8-48||

MHB 16-8-49

ततो निवृत्तः कौन्तेयः सहसा सपदानुगः ।
उवाच तान्महाबाहुरर्जुनः प्रहसन्निव ॥ १६-८-४९॥
tato nivṛttaḥ kaunteyaḥ sahasā sapadānugaḥ |
uvāca tānmahābāhurarjunaḥ prahasanniva || 16-8-49||

MHB 16-8-50

निवर्तध्वमधर्मज्ञा यदि स्थ न मुमूर्षवः ।
नेदानीं शरनिर्भिन्नाः शोचध्वं निहता मया ॥ १६-८-५०॥
nivartadhvamadharmajñā yadi stha na mumūrṣavaḥ |
nedānīṃ śaranirbhinnāḥ śocadhvaṃ nihatā mayā || 16-8-50||

MHB 16-8-51

तथोक्तास्तेन वीरेण कदर्थीकृत्य तद्वचः ।
अभिपेतुर्जनं मूढा वार्यमाणाः पुनः पुनः ॥ १६-८-५१॥
tathoktāstena vīreṇa kadarthīkṛtya tadvacaḥ |
abhipeturjanaṃ mūḍhā vāryamāṇāḥ punaḥ punaḥ || 16-8-51||

MHB 16-8-52

ततोऽर्जुनो धनुर्दिव्यं गाण्डीवमजरं महत् ।
आरोपयितुमारेभे यत्नादिव कथंचन ॥ १६-८-५२॥
tato'rjuno dhanurdivyaṃ gāṇḍīvamajaraṃ mahat |
āropayitumārebhe yatnādiva kathaṃcana || 16-8-52||

MHB 16-8-53

चकार सज्यं कृच्छ्रेण संभ्रमे तुमुले सति ।
चिन्तयामास चास्त्राणि न च सस्मार तान्यपि ॥ १६-८-५३॥
cakāra sajyaṃ kṛcchreṇa saṃbhrame tumule sati |
cintayāmāsa cāstrāṇi na ca sasmāra tānyapi || 16-8-53||

MHB 16-8-54

वैकृत्यं तन्महद्दृष्ट्वा भुजवीर्ये तथा युधि ।
दिव्यानां च महास्त्राणां विनाशाद्व्रीडितोऽभवत् ॥ १६-८-५४॥
vaikṛtyaṃ tanmahaddṛṣṭvā bhujavīrye tathā yudhi |
divyānāṃ ca mahāstrāṇāṃ vināśādvrīḍito'bhavat || 16-8-54||

MHB 16-8-55

वृष्णियोधाश्च ते सर्वे गजाश्वरथयायिनः ।
न शेकुरावर्तयितुं ह्रियमाणं च तं जनम् ॥ १६-८-५५॥
vṛṣṇiyodhāśca te sarve gajāśvarathayāyinaḥ |
na śekurāvartayituṃ hriyamāṇaṃ ca taṃ janam || 16-8-55||

MHB 16-8-56

कलत्रस्य बहुत्वात्तु संपतत्सु ततस्ततः ।
प्रयत्नमकरोत्पार्थो जनस्य परिरक्षणे ॥ १६-८-५६॥
kalatrasya bahutvāttu saṃpatatsu tatastataḥ |
prayatnamakarotpārtho janasya parirakṣaṇe || 16-8-56||

MHB 16-8-57

मिषतां सर्वयोधानां ततस्ताः प्रमदोत्तमाः ।
समन्ततोऽवकृष्यन्त कामाच्चान्याः प्रवव्रजुः ॥ १६-८-५७॥
miṣatāṃ sarvayodhānāṃ tatastāḥ pramadottamāḥ |
samantato'vakṛṣyanta kāmāccānyāḥ pravavrajuḥ || 16-8-57||

MHB 16-8-58

ततो गाण्डीवनिर्मुक्तैः शरैः पार्थो धनंजयः ।
जघान दस्यून्सोद्वेगो वृष्णिभृत्यैः सह प्रभुः ॥ १६-८-५८॥
tato gāṇḍīvanirmuktaiḥ śaraiḥ pārtho dhanaṃjayaḥ |
jaghāna dasyūnsodvego vṛṣṇibhṛtyaiḥ saha prabhuḥ || 16-8-58||

MHB 16-8-59

क्षणेन तस्य ते राजन्क्षयं जग्मुरजिह्मगाः ।
अक्षया हि पुरा भूत्वा क्षीणाः क्षतजभोजनाः ॥ १६-८-५९॥
kṣaṇena tasya te rājankṣayaṃ jagmurajihmagāḥ |
akṣayā hi purā bhūtvā kṣīṇāḥ kṣatajabhojanāḥ || 16-8-59||

MHB 16-8-60

स शरक्षयमासाद्य दुःखशोकसमाहतः ।
धनुष्कोट्या तदा दस्यूनवधीत्पाकशासनिः ॥ १६-८-६०॥
sa śarakṣayamāsādya duḥkhaśokasamāhataḥ |
dhanuṣkoṭyā tadā dasyūnavadhītpākaśāsaniḥ || 16-8-60||

MHB 16-8-61

प्रेक्षतस्त्वेव पार्थस्य वृष्ण्यन्धकवरस्त्रियः ।
जग्मुरादाय ते म्लेच्छाः समन्ताज्जनमेजय ॥ १६-८-६१॥
prekṣatastveva pārthasya vṛṣṇyandhakavarastriyaḥ |
jagmurādāya te mlecchāḥ samantājjanamejaya || 16-8-61||

MHB 16-8-62

धनंजयस्तु दैवं तन्मनसाचिन्तयत्प्रभुः ।
दुःखशोकसमाविष्टो निःश्वासपरमोऽभवत् ॥ १६-८-६२॥
dhanaṃjayastu daivaṃ tanmanasācintayatprabhuḥ |
duḥkhaśokasamāviṣṭo niḥśvāsaparamo'bhavat || 16-8-62||

MHB 16-8-63

अस्त्राणां च प्रणाशेन बाहुवीर्यस्य संक्षयात् ।
धनुषश्चाविधेयत्वाच्छराणां संक्षयेण च ॥ १६-८-६३॥
astrāṇāṃ ca praṇāśena bāhuvīryasya saṃkṣayāt |
dhanuṣaścāvidheyatvāccharāṇāṃ saṃkṣayeṇa ca || 16-8-63||

MHB 16-8-64

बभूव विमनाः पार्थो दैवमित्यनुचिन्तयन् ।
न्यवर्तत ततो राजन्नेदमस्तीति चाब्रवीत् ॥ १६-८-६४॥
babhūva vimanāḥ pārtho daivamityanucintayan |
nyavartata tato rājannedamastīti cābravīt || 16-8-64||

MHB 16-8-65

ततः स शेषमादाय कलत्रस्य महामतिः ।
हृतभूयिष्ठरत्नस्य कुरुक्षेत्रमवातरत् ॥ १६-८-६५॥
tataḥ sa śeṣamādāya kalatrasya mahāmatiḥ |
hṛtabhūyiṣṭharatnasya kurukṣetramavātarat || 16-8-65||

MHB 16-8-66

एवं कलत्रमानीय वृष्णीनां हृतशेषितम् ।
न्यवेशयत कौरव्यस्तत्र तत्र धनंजयः ॥ १६-८-६६॥
evaṃ kalatramānīya vṛṣṇīnāṃ hṛtaśeṣitam |
nyaveśayata kauravyastatra tatra dhanaṃjayaḥ || 16-8-66||

MHB 16-8-67

हार्दिक्यतनयं पार्थो नगरं मार्तिकावतम् ।
भोजराजकलत्रं च हृतशेषं नरोत्तमः ॥ १६-८-६७॥
hārdikyatanayaṃ pārtho nagaraṃ mārtikāvatam |
bhojarājakalatraṃ ca hṛtaśeṣaṃ narottamaḥ || 16-8-67||

MHB 16-8-68

ततो वृद्धांश्च बालांश्च स्त्रियश्चादाय पाण्डवः ।
वीरैर्विहीनान्सर्वांस्ताञ्शक्रप्रस्थे न्यवेशयत् ॥ १६-८-६८॥
tato vṛddhāṃśca bālāṃśca striyaścādāya pāṇḍavaḥ |
vīrairvihīnānsarvāṃstāñśakraprasthe nyaveśayat || 16-8-68||

MHB 16-8-69

यौयुधानिं सरस्वत्यां पुत्रं सात्यकिनः प्रियम् ।
न्यवेशयत धर्मात्मा वृद्धबालपुरस्कृतम् ॥ १६-८-६९॥
yauyudhāniṃ sarasvatyāṃ putraṃ sātyakinaḥ priyam |
nyaveśayata dharmātmā vṛddhabālapuraskṛtam || 16-8-69||

MHB 16-8-70

इन्द्रप्रस्थे ददौ राज्यं वज्राय परवीरहा ।
वज्रेणाक्रूरदारास्तु वार्यमाणाः प्रवव्रजुः ॥ १६-८-७०॥
indraprasthe dadau rājyaṃ vajrāya paravīrahā |
vajreṇākrūradārāstu vāryamāṇāḥ pravavrajuḥ || 16-8-70||

MHB 16-8-71

रुक्मिणी त्वथ गान्धारी शैब्या हैमवतीत्यपि ।
देवी जाम्बवती चैव विविशुर्जातवेदसम् ॥ १६-८-७१॥
rukmiṇī tvatha gāndhārī śaibyā haimavatītyapi |
devī jāmbavatī caiva viviśurjātavedasam || 16-8-71||

MHB 16-8-72

सत्यभामा तथैवान्या देव्यः कृष्णस्य संमताः ।
वनं प्रविविशू राजंस्तापस्ये कृतनिश्चयाः ॥ १६-८-७२॥
satyabhāmā tathaivānyā devyaḥ kṛṣṇasya saṃmatāḥ |
vanaṃ praviviśū rājaṃstāpasye kṛtaniścayāḥ || 16-8-72||

MHB 16-8-73

द्वारकावासिनो ये तु पुरुषाः पार्थमन्वयुः ।
यथार्हं संविभज्यैनान्वज्रे पर्यददज्जयः ॥ १६-८-७३॥
dvārakāvāsino ye tu puruṣāḥ pārthamanvayuḥ |
yathārhaṃ saṃvibhajyainānvajre paryadadajjayaḥ || 16-8-73||

MHB 16-8-74

स तत्कृत्वा प्राप्तकालं बाष्पेणापिहितोऽर्जुनः ।
कृष्णद्वैपायनं राजन्ददर्शासीनमाश्रमे ॥ १६-८-७४॥
sa tatkṛtvā prāptakālaṃ bāṣpeṇāpihito'rjunaḥ |
kṛṣṇadvaipāyanaṃ rājandadarśāsīnamāśrame || 16-8-74||

Adhyaya: 9/9 (38)

MHB 16-9-1

वैशंपायन उवाच ।
प्रविशन्नर्जुनो राजन्नाश्रमं सत्यवादिनः ।
ददर्शासीनमेकान्ते मुनिं सत्यवतीसुतम् ॥ १६-९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
praviśannarjuno rājannāśramaṃ satyavādinaḥ |
dadarśāsīnamekānte muniṃ satyavatīsutam || 16-9-1||

MHB 16-9-2

स तमासाद्य धर्मज्ञमुपतस्थे महाव्रतम् ।
अर्जुनोऽस्मीति नामास्मै निवेद्याभ्यवदत्ततः ॥ १६-९-२॥
sa tamāsādya dharmajñamupatasthe mahāvratam |
arjuno'smīti nāmāsmai nivedyābhyavadattataḥ || 16-9-2||

MHB 16-9-3

स्वागतं तेऽस्त्विति प्राह मुनिः सत्यवतीसुतः ।
आस्यतामिति चोवाच प्रसन्नात्मा महामुनिः ॥ १६-९-३॥
svāgataṃ te'stviti prāha muniḥ satyavatīsutaḥ |
āsyatāmiti covāca prasannātmā mahāmuniḥ || 16-9-3||

MHB 16-9-4

तमप्रतीतमनसं निःश्वसन्तं पुनः पुनः ।
निर्विण्णमनसं दृष्ट्वा पार्थं व्यासोऽब्रवीदिदम् ॥ १६-९-४॥
tamapratītamanasaṃ niḥśvasantaṃ punaḥ punaḥ |
nirviṇṇamanasaṃ dṛṣṭvā pārthaṃ vyāso'bravīdidam || 16-9-4||

MHB 16-9-5

अवीरजोऽभिघातस्ते ब्राह्मणो वा हतस्त्वया ।
युद्धे पराजितो वासि गतश्रीरिव लक्ष्यसे ॥ १६-९-५॥
avīrajo'bhighātaste brāhmaṇo vā hatastvayā |
yuddhe parājito vāsi gataśrīriva lakṣyase || 16-9-5||

MHB 16-9-6

न त्वा प्रत्यभिजानामि किमिदं भरतर्षभ ।
श्रोतव्यं चेन्मया पार्थ क्षिप्रमाख्यातुमर्हसि ॥ १६-९-६॥
na tvā pratyabhijānāmi kimidaṃ bharatarṣabha |
śrotavyaṃ cenmayā pārtha kṣipramākhyātumarhasi || 16-9-6||

MHB 16-9-7

अर्जुन उवाच ।
यः स मेघवपुः श्रीमान्बृहत्पङ्कजलोचनः ।
स कृष्णः सह रामेण त्यक्त्वा देहं दिवं गतः ॥ १६-९-७॥
arjuna uvāca |
yaḥ sa meghavapuḥ śrīmānbṛhatpaṅkajalocanaḥ |
sa kṛṣṇaḥ saha rāmeṇa tyaktvā dehaṃ divaṃ gataḥ || 16-9-7||

MHB 16-9-8

मौसले वृष्णिवीराणां विनाशो ब्रह्मशापजः ।
बभूव वीरान्तकरः प्रभासे रोमहर्षणः ॥ १६-९-८॥
mausale vṛṣṇivīrāṇāṃ vināśo brahmaśāpajaḥ |
babhūva vīrāntakaraḥ prabhāse romaharṣaṇaḥ || 16-9-8||

MHB 16-9-9

ये ते शूरा महात्मानः सिंहदर्पा महाबलाः ।
भोजवृष्ण्यन्धका ब्रह्मन्नन्योन्यं तैर्हतं युधि ॥ १६-९-९॥
ye te śūrā mahātmānaḥ siṃhadarpā mahābalāḥ |
bhojavṛṣṇyandhakā brahmannanyonyaṃ tairhataṃ yudhi || 16-9-9||

MHB 16-9-10

गदापरिघशक्तीनां सहाः परिघबाहवः ।
त एरकाभिर्निहताः पश्य कालस्य पर्ययम् ॥ १६-९-१०॥
gadāparighaśaktīnāṃ sahāḥ parighabāhavaḥ |
ta erakābhirnihatāḥ paśya kālasya paryayam || 16-9-10||

MHB 16-9-11

हतं पञ्चशतं तेषां सहस्रं बाहुशालिनाम् ।
निधनं समनुप्राप्तं समासाद्येतरेतरम् ॥ १६-९-११॥
hataṃ pañcaśataṃ teṣāṃ sahasraṃ bāhuśālinām |
nidhanaṃ samanuprāptaṃ samāsādyetaretaram || 16-9-11||

MHB 16-9-12

पुनः पुनर्न मृष्यामि विनाशममितौजसाम् ।
चिन्तयानो यदूनां च कृष्णस्य च यशस्विनः ॥ १६-९-१२॥
punaḥ punarna mṛṣyāmi vināśamamitaujasām |
cintayāno yadūnāṃ ca kṛṣṇasya ca yaśasvinaḥ || 16-9-12||

MHB 16-9-13

शोषणं सागरस्येव पर्वतस्येव चालनम् ।
नभसः पतनं चैव शैत्यमग्नेस्तथैव च ॥ १६-९-१३॥
śoṣaṇaṃ sāgarasyeva parvatasyeva cālanam |
nabhasaḥ patanaṃ caiva śaityamagnestathaiva ca || 16-9-13||

MHB 16-9-14

अश्रद्धेयमहं मन्ये विनाशं शार्ङ्गधन्वनः ।
न चेह स्थातुमिच्छामि लोके कृष्णविनाकृतः ॥ १६-९-१४॥
aśraddheyamahaṃ manye vināśaṃ śārṅgadhanvanaḥ |
na ceha sthātumicchāmi loke kṛṣṇavinākṛtaḥ || 16-9-14||

MHB 16-9-15

इतः कष्टतरं चान्यच्छृणु तद्वै तपोधन ।
मनो मे दीर्यते येन चिन्तयानस्य वै मुहुः ॥ १६-९-१५॥
itaḥ kaṣṭataraṃ cānyacchṛṇu tadvai tapodhana |
mano me dīryate yena cintayānasya vai muhuḥ || 16-9-15||

MHB 16-9-16

पश्यतो वृष्णिदाराश्च मम ब्रह्मन्सहस्रशः ।
आभीरैरनुसृत्याजौ हृताः पञ्चनदालयैः ॥ १६-९-१६॥
paśyato vṛṣṇidārāśca mama brahmansahasraśaḥ |
ābhīrairanusṛtyājau hṛtāḥ pañcanadālayaiḥ || 16-9-16||

MHB 16-9-17

धनुरादाय तत्राहं नाशकं तस्य पूरणे ।
यथा पुरा च मे वीर्यं भुजयोर्न तथाभवत् ॥ १६-९-१७॥
dhanurādāya tatrāhaṃ nāśakaṃ tasya pūraṇe |
yathā purā ca me vīryaṃ bhujayorna tathābhavat || 16-9-17||

MHB 16-9-18

अस्त्राणि मे प्रनष्टानि विविधानि महामुने ।
शराश्च क्षयमापन्नाः क्षणेनैव समन्ततः ॥ १६-९-१८॥
astrāṇi me pranaṣṭāni vividhāni mahāmune |
śarāśca kṣayamāpannāḥ kṣaṇenaiva samantataḥ || 16-9-18||

MHB 16-9-19

पुरुषश्चाप्रमेयात्मा शङ्खचक्रगदाधरः ।
चतुर्भुजः पीतवासा श्यामः पद्मायतेक्षणः ॥ १६-९-१९॥
puruṣaścāprameyātmā śaṅkhacakragadādharaḥ |
caturbhujaḥ pītavāsā śyāmaḥ padmāyatekṣaṇaḥ || 16-9-19||

MHB 16-9-20

यः स याति पुरस्तान्मे रथस्य सुमहाद्युतिः ।
प्रदहन्रिपुसैन्यानि न पश्याम्यहमद्य तम् ॥ १६-९-२०॥
yaḥ sa yāti purastānme rathasya sumahādyutiḥ |
pradahanripusainyāni na paśyāmyahamadya tam || 16-9-20||

MHB 16-9-21

येन पूर्वं प्रदग्धानि शत्रुसैन्यानि तेजसा ।
शरैर्गाण्डीवनिर्मुक्तैरहं पश्चाद्व्यनाशयम् ॥ १६-९-२१॥
yena pūrvaṃ pradagdhāni śatrusainyāni tejasā |
śarairgāṇḍīvanirmuktairahaṃ paścādvyanāśayam || 16-9-21||

MHB 16-9-22

तमपश्यन्विषीदामि घूर्णामीव च सत्तम ।
परिनिर्विण्णचेताश्च शान्तिं नोपलभेऽपि च ॥ १६-९-२२॥
tamapaśyanviṣīdāmi ghūrṇāmīva ca sattama |
parinirviṇṇacetāśca śāntiṃ nopalabhe'pi ca || 16-9-22||

MHB 16-9-23

विना जनार्दनं वीरं नाहं जीवितुमुत्सहे ।
श्रुत्वैव हि गतं विष्णुं ममापि मुमुहुर्दिशः ॥ १६-९-२३॥
vinā janārdanaṃ vīraṃ nāhaṃ jīvitumutsahe |
śrutvaiva hi gataṃ viṣṇuṃ mamāpi mumuhurdiśaḥ || 16-9-23||

MHB 16-9-24

प्रनष्टज्ञातिवीर्यस्य शून्यस्य परिधावतः ।
उपदेष्टुं मम श्रेयो भवानर्हति सत्तम ॥ १६-९-२४॥
pranaṣṭajñātivīryasya śūnyasya paridhāvataḥ |
upadeṣṭuṃ mama śreyo bhavānarhati sattama || 16-9-24||

MHB 16-9-25

व्यास उवाच ।
ब्रह्मशापविनिर्दग्धा वृष्ण्यन्धकमहारथाः ।
विनष्टाः कुरुशार्दूल न ताञ्शोचितुमर्हसि ॥ १६-९-२५॥
vyāsa uvāca |
brahmaśāpavinirdagdhā vṛṣṇyandhakamahārathāḥ |
vinaṣṭāḥ kuruśārdūla na tāñśocitumarhasi || 16-9-25||

MHB 16-9-26

भवितव्यं तथा तद्धि दिष्टमेतन्महात्मनाम् ।
उपेक्षितं च कृष्णेन शक्तेनापि व्यपोहितुम् ॥ १६-९-२६॥
bhavitavyaṃ tathā taddhi diṣṭametanmahātmanām |
upekṣitaṃ ca kṛṣṇena śaktenāpi vyapohitum || 16-9-26||

MHB 16-9-27

त्रैलोक्यमपि कृष्णो हि कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रसहेदन्यथा कर्तुं किमु शापं मनीषिणाम् ॥ १६-९-२७॥
trailokyamapi kṛṣṇo hi kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam |
prasahedanyathā kartuṃ kimu śāpaṃ manīṣiṇām || 16-9-27||

MHB 16-9-28

रथस्य पुरतो याति यः स चक्रगदाधरः ।
तव स्नेहात्पुराणर्षिर्वासुदेवश्चतुर्भुजः ॥ १६-९-२८॥
rathasya purato yāti yaḥ sa cakragadādharaḥ |
tava snehātpurāṇarṣirvāsudevaścaturbhujaḥ || 16-9-28||

MHB 16-9-29

कृत्वा भारावतरणं पृथिव्याः पृथुलोचनः ।
मोक्षयित्वा जगत्सर्वं गतः स्वस्थानमुत्तमम् ॥ १६-९-२९॥
kṛtvā bhārāvataraṇaṃ pṛthivyāḥ pṛthulocanaḥ |
mokṣayitvā jagatsarvaṃ gataḥ svasthānamuttamam || 16-9-29||

MHB 16-9-30

त्वया त्विह महत्कर्म देवानां पुरुषर्षभ ।
कृतं भीमसहायेन यमाभ्यां च महाभुज ॥ १६-९-३०॥
tvayā tviha mahatkarma devānāṃ puruṣarṣabha |
kṛtaṃ bhīmasahāyena yamābhyāṃ ca mahābhuja || 16-9-30||

MHB 16-9-31

कृतकृत्यांश्च वो मन्ये संसिद्धान्कुरुपुंगव ।
गमनं प्राप्तकालं च तद्धि श्रेयो मतं मम ॥ १६-९-३१॥
kṛtakṛtyāṃśca vo manye saṃsiddhānkurupuṃgava |
gamanaṃ prāptakālaṃ ca taddhi śreyo mataṃ mama || 16-9-31||

MHB 16-9-32

बलं बुद्धिश्च तेजश्च प्रतिपत्तिश्च भारत ।
भवन्ति भवकालेषु विपद्यन्ते विपर्यये ॥ १६-९-३२॥
balaṃ buddhiśca tejaśca pratipattiśca bhārata |
bhavanti bhavakāleṣu vipadyante viparyaye || 16-9-32||

MHB 16-9-33

कालमूलमिदं सर्वं जगद्बीजं धनंजय ।
काल एव समादत्ते पुनरेव यदृच्छया ॥ १६-९-३३॥
kālamūlamidaṃ sarvaṃ jagadbījaṃ dhanaṃjaya |
kāla eva samādatte punareva yadṛcchayā || 16-9-33||

MHB 16-9-34

स एव बलवान्भूत्वा पुनर्भवति दुर्बलः ।
स एवेशश्च भूत्वेह परैराज्ञाप्यते पुनः ॥ १६-९-३४॥
sa eva balavānbhūtvā punarbhavati durbalaḥ |
sa eveśaśca bhūtveha parairājñāpyate punaḥ || 16-9-34||

MHB 16-9-35

कृतकृत्यानि चास्त्राणि गतान्यद्य यथागतम् ।
पुनरेष्यन्ति ते हस्तं यदा कालो भविष्यति ॥ १६-९-३५॥
kṛtakṛtyāni cāstrāṇi gatānyadya yathāgatam |
punareṣyanti te hastaṃ yadā kālo bhaviṣyati || 16-9-35||

MHB 16-9-36

कालो गन्तुं गतिं मुख्यां भवतामपि भारत ।
एतच्छ्रेयो हि वो मन्ये परमं भरतर्षभ ॥ १६-९-३६॥
kālo gantuṃ gatiṃ mukhyāṃ bhavatāmapi bhārata |
etacchreyo hi vo manye paramaṃ bharatarṣabha || 16-9-36||

MHB 16-9-37

एतद्वचनमाज्ञाय व्यासस्यामिततेजसः ।
अनुज्ञातो ययौ पार्थो नगरं नागसाह्वयम् ॥ १६-९-३७॥
etadvacanamājñāya vyāsasyāmitatejasaḥ |
anujñāto yayau pārtho nagaraṃ nāgasāhvayam || 16-9-37||

MHB 16-9-38

प्रविश्य च पुरीं वीरः समासाद्य युधिष्ठिरम् ।
आचष्ट तद्यथावृत्तं वृष्ण्यन्धकजनं प्रति ॥ १६-९-३८॥
praviśya ca purīṃ vīraḥ samāsādya yudhiṣṭhiram |
ācaṣṭa tadyathāvṛttaṃ vṛṣṇyandhakajanaṃ prati || 16-9-38||