Mahabharata - Sabha Parva

Sabha Parva describes the rise of the Pandavas after the establishment of Indraprastha and the construction of the royal assembly hall. It presents political expansion, the Rajasuya sacrifice, the growing jealousy of Duryodhana, and the disastrous dice game that leads to the exile of the Pandavas.

Editorial Note

Sabha Parva is the political and turning-point section of the Mahabharata.

If Adi Parva builds the foundation, Sabha Parva shows how rivalry transforms into open injustice.

The narrative moves from:

  • prosperity
  • royal power
  • and celebration

toward:

  • jealousy
  • manipulation
  • humiliation
  • and irreversible conflict.

This Parva contains some of the most important events in the entire epic - especially the dice game and the humiliation of Draupadi.

Structure and Composition

  • Total Adhyayas: ~81 (Critical Edition alignment)

  • Narrative Coverage:

    • Construction of the great assembly hall at Indraprastha
    • Expansion of Pandava political power
    • Jarasandha episode and imperial campaigns
    • Rajasuya sacrifice of Yudhishthira
    • Duryodhana’s jealousy after visiting Indraprastha
    • Invitation to the gambling match
    • Dice game between Yudhishthira and Shakuni
    • Loss of kingdom, brothers, and Draupadi
    • Public humiliation in the royal court
    • Decision of exile for the Pandavas

📌 Textual Note: This edition follows the BORI Critical Edition, a scholarly reconstruction based on extensive manuscript comparison, digitally preserved and maintained through the work of Tokunaga and John Smith.

Major Characters and Roles

  • Yudhishthira - righteous king whose weakness for gambling leads to disaster
  • Duryodhana - driven by jealousy and desire for power
  • Shakuni - strategist and manipulator behind the dice game
  • Draupadi - symbol of dignity, justice, and resistance
  • Bhima - represents anger against injustice
  • Krishna - protector and moral force within the narrative

Thematic Flow

  1. Rise of Power The Pandavas establish a successful and respected kingdom

  2. Imperial Recognition Rajasuya sacrifice confirms Yudhishthira’s authority

  3. Jealousy and Political Tension Duryodhana becomes increasingly hostile after witnessing Pandava prosperity

  4. The Dice Game Strategy and deception replace fairness and ethics

  5. Collapse of Royal Order Dharma fails within the royal court during Draupadi’s humiliation

  6. Exile and Consequence The Pandavas lose everything and depart for forest exile

Philosophical Significance

Sabha Parva explores how fragile ethical systems can become under greed and ambition.

Major themes include:

  • Power and Jealousy - success can create fear and resentment
  • Weakness within Virtue - even good individuals can make destructive choices
  • Silence and Responsibility - elders remain passive during injustice
  • Dharma under Crisis - morality becomes difficult when law and power conflict
  • Consequences of Gambling and Desire - uncontrolled impulses destroy families and kingdoms

This Parva demonstrates that collapse often begins not on battlefields - but inside institutions that fail to protect justice.

Simple Summary (For Easy Understanding)

Sabha Parva tells the story of how the Pandavas rise to great power - and then suddenly lose everything.

The Pandavas build a magnificent kingdom at Indraprastha.

Yudhishthira performs the Rajasuya sacrifice and becomes an important emperor-like ruler.

But Duryodhana becomes deeply jealous after seeing their success.

Shakuni then arranges a gambling match.

During the dice game:

  • Yudhishthira loses his wealth
  • then his kingdom
  • then his brothers
  • and finally Draupadi.

Draupadi is insulted in the royal court while many powerful elders remain silent.

This becomes one of the greatest moral failures in the epic.

Finally:

  • the Pandavas are sent into exile
  • and the path toward the great war begins.

Sabha Parva teaches that:

  • jealousy can destroy relationships
  • silence during injustice is dangerous
  • and one wrong decision can change the future of an entire kingdom.

Important Events in Sabha Parva

1. Construction of the Maya Sabha

A magnificent royal assembly hall is built for the Pandavas at Indraprastha by Maya, the architect associated with the Asuras.

It becomes a symbol of Pandava prosperity and political success.

2. Rajasuya Sacrifice

Yudhishthira performs the Rajasuya sacrifice to establish imperial authority.

Many kings attend the ceremony.

Krishna receives special honor during the event.

3. Death of Jarasandha

Krishna, Bhima, and Arjuna defeat Jarasandha, allowing the Rajasuya sacrifice to proceed without political opposition.

4. Duryodhana’s Humiliation

While visiting the Maya Sabha, Duryodhana becomes confused by its illusion-like architecture and is mocked after falling into water he mistakes for solid ground.

His jealousy and anger intensify.

5. The Dice Game

Shakuni plays on behalf of Duryodhana against Yudhishthira.

Using deception and manipulation, the Pandavas lose everything.

This becomes the central crisis of Sabha Parva.

6. Draupadi in the Court

Draupadi questions the legality and morality of the gambling match.

Her questions expose the ethical collapse of the royal assembly.

This scene becomes one of the most powerful discussions of justice and dharma in the Mahabharata.

Historical and Literary Importance

Sabha Parva is one of the most studied sections of the Mahabharata because it combines:

  • politics
  • ethics
  • law
  • psychology
  • and royal diplomacy.

It marks the transformation of the story from dynastic rivalry into unavoidable civilizational conflict.

Many later Indian discussions about kingship, justice, duty, and governance draw from this Parva.

Source Note: This presentation follows the Mahabharata Critical Edition prepared at the Bhandarkar Oriental Research Institute (BORI), based on systematic manuscript comparison. The digital text lineage originates from Prof. Tokunaga and has been maintained and updated by Prof. John Smith.

Reading Mode - Change for details

Original Texts

Adhyaya: 1/72 (19)

MHB 2-1-1

वैशंपायन उवाच ।
ततोऽब्रवीन्मयः पार्थं वासुदेवस्य संनिधौ ।
प्राञ्जलिः श्लक्ष्णया वाचा पूजयित्वा पुनः पुनः ॥ २-१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato'bravīnmayaḥ pārthaṃ vāsudevasya saṃnidhau |
prāñjaliḥ ślakṣṇayā vācā pūjayitvā punaḥ punaḥ || 2-1-1||

MHB 2-1-2

अस्माच्च कृष्णात्संक्रुद्धात्पावकाच्च दिधक्षतः ।
त्वया त्रातोऽस्मि कौन्तेय ब्रूहि किं करवाणि ते ॥ २-१-२॥
asmācca kṛṣṇātsaṃkruddhātpāvakācca didhakṣataḥ |
tvayā trāto'smi kaunteya brūhi kiṃ karavāṇi te || 2-1-2||

MHB 2-1-3

अर्जुन उवाच ।
कृतमेव त्वया सर्वं स्वस्ति गच्छ महासुर ।
प्रीतिमान्भव मे नित्यं प्रीतिमन्तो वयं च ते ॥ २-१-३॥
arjuna uvāca |
kṛtameva tvayā sarvaṃ svasti gaccha mahāsura |
prītimānbhava me nityaṃ prītimanto vayaṃ ca te || 2-1-3||

MHB 2-1-4

मय उवाच ।
युक्तमेतत्त्वयि विभो यथात्थ पुरुषर्षभ ।
प्रीतिपूर्वमहं किंचित्कर्तुमिच्छामि भारत ॥ २-१-४॥
maya uvāca |
yuktametattvayi vibho yathāttha puruṣarṣabha |
prītipūrvamahaṃ kiṃcitkartumicchāmi bhārata || 2-1-4||

MHB 2-1-5

अहं हि विश्वकर्मा वै दानवानां महाकविः ।
सोऽहं वै त्वत्कृते किंचित्कर्तुमिच्छामि पाण्डव ॥ २-१-५॥
ahaṃ hi viśvakarmā vai dānavānāṃ mahākaviḥ |
so'haṃ vai tvatkṛte kiṃcitkartumicchāmi pāṇḍava || 2-1-5||

MHB 2-1-6

अर्जुन उवाच ।
प्राणकृच्छ्राद्विमुक्तं त्वमात्मानं मन्यसे मया ।
एवं गते न शक्ष्यामि किंचित्कारयितुं त्वया ॥ २-१-६॥
arjuna uvāca |
prāṇakṛcchrādvimuktaṃ tvamātmānaṃ manyase mayā |
evaṃ gate na śakṣyāmi kiṃcitkārayituṃ tvayā || 2-1-6||

MHB 2-1-7

न चापि तव संकल्पं मोघमिच्छामि दानव ।
कृष्णस्य क्रियतां किंचित्तथा प्रतिकृतं मयि ॥ २-१-७॥
na cāpi tava saṃkalpaṃ moghamicchāmi dānava |
kṛṣṇasya kriyatāṃ kiṃcittathā pratikṛtaṃ mayi || 2-1-7||

MHB 2-1-8

वैशंपायन उवाच ।
चोदितो वासुदेवस्तु मयेन भरतर्षभ ।
मुहूर्तमिव संदध्यौ किमयं चोद्यतामिति ॥ २-१-८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
codito vāsudevastu mayena bharatarṣabha |
muhūrtamiva saṃdadhyau kimayaṃ codyatāmiti || 2-1-8||

MHB 2-1-9

चोदयामास तं कृष्णः सभा वै क्रियतामिति ।
धर्मराजस्य दैतेय यादृशीमिह मन्यसे ॥ २-१-९॥
codayāmāsa taṃ kṛṣṇaḥ sabhā vai kriyatāmiti |
dharmarājasya daiteya yādṛśīmiha manyase || 2-1-9||

MHB 2-1-10

यां कृतां नानुकुर्युस्ते मानवाः प्रेक्ष्य विस्मिताः ।
मनुष्यलोके कृत्स्नेऽस्मिंस्तादृशीं कुरु वै सभाम् ॥ २-१-१०॥
yāṃ kṛtāṃ nānukuryuste mānavāḥ prekṣya vismitāḥ |
manuṣyaloke kṛtsne'smiṃstādṛśīṃ kuru vai sabhām || 2-1-10||

MHB 2-1-11

यत्र दिव्यानभिप्रायान्पश्येम विहितांस्त्वया ।
आसुरान्मानुषांश्चैव तां सभां कुरु वै मय ॥ २-१-११॥
yatra divyānabhiprāyānpaśyema vihitāṃstvayā |
āsurānmānuṣāṃścaiva tāṃ sabhāṃ kuru vai maya || 2-1-11||

MHB 2-1-12

प्रतिगृह्य तु तद्वाक्यं संप्रहृष्टो मयस्तदा ।
विमानप्रतिमां चक्रे पाण्डवस्य सभां मुदा ॥ २-१-१२॥
pratigṛhya tu tadvākyaṃ saṃprahṛṣṭo mayastadā |
vimānapratimāṃ cakre pāṇḍavasya sabhāṃ mudā || 2-1-12||

MHB 2-1-13

ततः कृष्णश्च पार्थश्च धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
सर्वमेतद्यथावेद्य दर्शयामासतुर्मयम् ॥ २-१-१३॥
tataḥ kṛṣṇaśca pārthaśca dharmarāje yudhiṣṭhire |
sarvametadyathāvedya darśayāmāsaturmayam || 2-1-13||

MHB 2-1-14

तस्मै युधिष्ठिरः पूजां यथार्हमकरोत्तदा ।
स तु तां प्रतिजग्राह मयः सत्कृत्य सत्कृतः ॥ २-१-१४॥
tasmai yudhiṣṭhiraḥ pūjāṃ yathārhamakarottadā |
sa tu tāṃ pratijagrāha mayaḥ satkṛtya satkṛtaḥ || 2-1-14||

MHB 2-1-15

स पूर्वदेवचरितं तत्र तत्र विशां पते ।
कथयामास दैतेयः पाण्डुपुत्रेषु भारत ॥ २-१-१५॥
sa pūrvadevacaritaṃ tatra tatra viśāṃ pate |
kathayāmāsa daiteyaḥ pāṇḍuputreṣu bhārata || 2-1-15||

MHB 2-1-16

स कालं कंचिदाश्वस्य विश्वकर्मा प्रचिन्त्य च ।
सभां प्रचक्रमे कर्तुं पाण्डवानां महात्मनाम् ॥ २-१-१६॥
sa kālaṃ kaṃcidāśvasya viśvakarmā pracintya ca |
sabhāṃ pracakrame kartuṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām || 2-1-16||

MHB 2-1-17

अभिप्रायेण पार्थानां कृष्णस्य च महात्मनः ।
पुण्येऽहनि महातेजाः कृतकौतुकमङ्गलः ॥ २-१-१७॥
abhiprāyeṇa pārthānāṃ kṛṣṇasya ca mahātmanaḥ |
puṇye'hani mahātejāḥ kṛtakautukamaṅgalaḥ || 2-1-17||

MHB 2-1-18

तर्पयित्वा द्विजश्रेष्ठान्पायसेन सहस्रशः ।
धनं बहुविधं दत्त्वा तेभ्य एव च वीर्यवान् ॥ २-१-१८॥
tarpayitvā dvijaśreṣṭhānpāyasena sahasraśaḥ |
dhanaṃ bahuvidhaṃ dattvā tebhya eva ca vīryavān || 2-1-18||

MHB 2-1-19

सर्वर्तुगुणसंपन्नां दिव्यरूपां मनोरमाम् ।
दशकिष्कुसहस्रां तां मापयामास सर्वतः ॥ २-१-१९॥
sarvartuguṇasaṃpannāṃ divyarūpāṃ manoramām |
daśakiṣkusahasrāṃ tāṃ māpayāmāsa sarvataḥ || 2-1-19||

Adhyaya: 2/72 (23)

MHB 2-2-1

वैशंपायन उवाच ।
उषित्वा खाण्डवप्रस्थे सुखवासं जनार्दनः ।
पार्थैः प्रीतिसमायुक्तैः पूजनार्होऽभिपूजितः ॥ २-२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
uṣitvā khāṇḍavaprasthe sukhavāsaṃ janārdanaḥ |
pārthaiḥ prītisamāyuktaiḥ pūjanārho'bhipūjitaḥ || 2-2-1||

MHB 2-2-2

गमनाय मतिं चक्रे पितुर्दर्शनलालसः ।
धर्मराजमथामन्त्र्य पृथां च पृथुलोचनः ॥ २-२-२॥
gamanāya matiṃ cakre piturdarśanalālasaḥ |
dharmarājamathāmantrya pṛthāṃ ca pṛthulocanaḥ || 2-2-2||

MHB 2-2-3

ववन्दे चरणौ मूर्ध्ना जगद्वन्द्यः पितृष्वसुः ।
स तया मूर्ध्न्युपाघ्रातः परिष्वक्तश्च केशवः ॥ २-२-३॥
vavande caraṇau mūrdhnā jagadvandyaḥ pitṛṣvasuḥ |
sa tayā mūrdhnyupāghrātaḥ pariṣvaktaśca keśavaḥ || 2-2-3||

MHB 2-2-4

ददर्शानन्तरं कृष्णो भगिनीं स्वां महायशाः ।
तामुपेत्य हृषीकेशः प्रीत्या बाष्पसमन्वितः ॥ २-२-४॥
dadarśānantaraṃ kṛṣṇo bhaginīṃ svāṃ mahāyaśāḥ |
tāmupetya hṛṣīkeśaḥ prītyā bāṣpasamanvitaḥ || 2-2-4||

MHB 2-2-5

अर्थ्यं तथ्यं हितं वाक्यं लघु युक्तमनुत्तमम् ।
उवाच भगवान्भद्रां सुभद्रां भद्रभाषिणीम् ॥ २-२-५॥
arthyaṃ tathyaṃ hitaṃ vākyaṃ laghu yuktamanuttamam |
uvāca bhagavānbhadrāṃ subhadrāṃ bhadrabhāṣiṇīm || 2-2-5||

MHB 2-2-6

तया स्वजनगामीनि श्रावितो वचनानि सः ।
संपूजितश्चाप्यसकृच्छिरसा चाभिवादितः ॥ २-२-६॥
tayā svajanagāmīni śrāvito vacanāni saḥ |
saṃpūjitaścāpyasakṛcchirasā cābhivāditaḥ || 2-2-6||

MHB 2-2-7

तामनुज्ञाप्य वार्ष्णेयः प्रतिनन्द्य च भामिनीम् ।
ददर्शानन्तरं कृष्णां धौम्यं चापि जनार्दनः ॥ २-२-७॥
tāmanujñāpya vārṣṇeyaḥ pratinandya ca bhāminīm |
dadarśānantaraṃ kṛṣṇāṃ dhaumyaṃ cāpi janārdanaḥ || 2-2-7||

MHB 2-2-8

ववन्दे च यथान्यायं धौम्यं पुरुषसत्तमः ।
द्रौपदीं सान्त्वयित्वा च आमन्त्र्य च जनार्दनः ॥ २-२-८॥
vavande ca yathānyāyaṃ dhaumyaṃ puruṣasattamaḥ |
draupadīṃ sāntvayitvā ca āmantrya ca janārdanaḥ || 2-2-8||

MHB 2-2-9

भ्रातॄनभ्यगमद्धीमान्पार्थेन सहितो बली ।
भ्रातृभिः पञ्चभिः कृष्णो वृतः शक्र इवामरैः ॥ २-२-९॥
bhrātṝnabhyagamaddhīmānpārthena sahito balī |
bhrātṛbhiḥ pañcabhiḥ kṛṣṇo vṛtaḥ śakra ivāmaraiḥ || 2-2-9||

MHB 2-2-10

अर्चयामास देवांश्च द्विजांश्च यदुपुंगवः ।
माल्यजप्यनमस्कारैर्गन्धैरुच्चावचैरपि ।
स कृत्वा सर्वकार्याणि प्रतस्थे तस्थुषां वरः ॥ २-२-१०॥
arcayāmāsa devāṃśca dvijāṃśca yadupuṃgavaḥ |
mālyajapyanamaskārairgandhairuccāvacairapi |
sa kṛtvā sarvakāryāṇi pratasthe tasthuṣāṃ varaḥ || 2-2-10||

MHB 2-2-11

स्वस्ति वाच्यार्हतो विप्रान्दधिपात्रफलाक्षतैः ।
वसु प्रदाय च ततः प्रदक्षिणमवर्तत ॥ २-२-११॥
svasti vācyārhato viprāndadhipātraphalākṣataiḥ |
vasu pradāya ca tataḥ pradakṣiṇamavartata || 2-2-11||

MHB 2-2-12

काञ्चनं रथमास्थाय तार्क्ष्यकेतनमाशुगम् ।
गदाचक्रासिशार्ङ्गाद्यैरायुधैश्च समन्वितम् ॥ २-२-१२॥
kāñcanaṃ rathamāsthāya tārkṣyaketanamāśugam |
gadācakrāsiśārṅgādyairāyudhaiśca samanvitam || 2-2-12||

MHB 2-2-13

तिथावथ च नक्षत्रे मुहूर्ते च गुणान्विते ।
प्रययौ पुण्डरीकाक्षः सैन्यसुग्रीववाहनः ॥ २-२-१३॥
tithāvatha ca nakṣatre muhūrte ca guṇānvite |
prayayau puṇḍarīkākṣaḥ sainyasugrīvavāhanaḥ || 2-2-13||

MHB 2-2-14

अन्वारुरोह चाप्येनं प्रेम्णा राजा युधिष्ठिरः ।
अपास्य चास्य यन्तारं दारुकं यन्तृसत्तमम् ।
अभीषून्संप्रजग्राह स्वयं कुरुपतिस्तदा ॥ २-२-१४॥
anvāruroha cāpyenaṃ premṇā rājā yudhiṣṭhiraḥ |
apāsya cāsya yantāraṃ dārukaṃ yantṛsattamam |
abhīṣūnsaṃprajagrāha svayaṃ kurupatistadā || 2-2-14||

MHB 2-2-15

उपारुह्यार्जुनश्चापि चामरव्यजनं सितम् ।
रुक्मदण्डं बृहन्मूर्ध्नि दुधावाभिप्रदक्षिणम् ॥ २-२-१५॥
upāruhyārjunaścāpi cāmaravyajanaṃ sitam |
rukmadaṇḍaṃ bṛhanmūrdhni dudhāvābhipradakṣiṇam || 2-2-15||

MHB 2-2-16

तथैव भीमसेनोऽपि यमाभ्यां सहितो वशी ।
पृष्ठतोऽनुययौ कृष्णमृत्विक्पौरजनैर्वृतः ॥ २-२-१६॥
tathaiva bhīmaseno'pi yamābhyāṃ sahito vaśī |
pṛṣṭhato'nuyayau kṛṣṇamṛtvikpaurajanairvṛtaḥ || 2-2-16||

MHB 2-2-17

स तथा भ्रातृभिः सार्धं केशवः परवीरहा ।
अनुगम्यमानः शुशुभे शिष्यैरिव गुरुः प्रियैः ॥ २-२-१७॥
sa tathā bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ keśavaḥ paravīrahā |
anugamyamānaḥ śuśubhe śiṣyairiva guruḥ priyaiḥ || 2-2-17||

MHB 2-2-18

पार्थमामन्त्र्य गोविन्दः परिष्वज्य च पीडितम् ।
युधिष्ठिरं पूजयित्वा भीमसेनं यमौ तथा ॥ २-२-१८॥
pārthamāmantrya govindaḥ pariṣvajya ca pīḍitam |
yudhiṣṭhiraṃ pūjayitvā bhīmasenaṃ yamau tathā || 2-2-18||

MHB 2-2-19

परिष्वक्तो भृशं ताभ्यां यमाभ्यामभिवादितः ।
ततस्तैः संविदं कृत्वा यथावन्मधुसूदनः ॥ २-२-१९॥
pariṣvakto bhṛśaṃ tābhyāṃ yamābhyāmabhivāditaḥ |
tatastaiḥ saṃvidaṃ kṛtvā yathāvanmadhusūdanaḥ || 2-2-19||

MHB 2-2-20

निवर्तयित्वा च तदा पाण्डवान्सपदानुगान् ।
स्वां पुरीं प्रययौ कृष्णः पुरंदर इवापरः ॥ २-२-२०॥
nivartayitvā ca tadā pāṇḍavānsapadānugān |
svāṃ purīṃ prayayau kṛṣṇaḥ puraṃdara ivāparaḥ || 2-2-20||

MHB 2-2-21

लोचनैरनुजग्मुस्ते तमा दृष्टिपथात्तदा ।
मनोभिरनुजग्मुस्ते कृष्णं प्रीतिसमन्वयात् ॥ २-२-२१॥
locanairanujagmuste tamā dṛṣṭipathāttadā |
manobhiranujagmuste kṛṣṇaṃ prītisamanvayāt || 2-2-21||

MHB 2-2-22

अतृप्तमनसामेव तेषां केशवदर्शने ।
क्षिप्रमन्तर्दधे शौरिश्चक्षुषां प्रियदर्शनः ॥ २-२-२२॥
atṛptamanasāmeva teṣāṃ keśavadarśane |
kṣipramantardadhe śauriścakṣuṣāṃ priyadarśanaḥ || 2-2-22||

MHB 2-2-23

अकामा इव पार्थास्ते गोविन्दगतमानसाः ।
निवृत्योपययुः सर्वे स्वपुरं पुरुषर्षभाः ।
स्यन्दनेनाथ कृष्णोऽपि समये द्वारकामगात् ॥ २-२-२३॥
akāmā iva pārthāste govindagatamānasāḥ |
nivṛtyopayayuḥ sarve svapuraṃ puruṣarṣabhāḥ |
syandanenātha kṛṣṇo'pi samaye dvārakāmagāt || 2-2-23||

Adhyaya: 3/72 (34)

MHB 2-3-1

वैशंपायन उवाच ।
अथाब्रवीन्मयः पार्थमर्जुनं जयतां वरम् ।
आपृच्छे त्वां गमिष्यामि क्षिप्रमेष्यामि चाप्यहम् ॥ २-३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
athābravīnmayaḥ pārthamarjunaṃ jayatāṃ varam |
āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi kṣiprameṣyāmi cāpyaham || 2-3-1||

MHB 2-3-2

उत्तरेण तु कैलासं मैनाकं पर्वतं प्रति ।
यक्ष्यमाणेषु सर्वेषु दानवेषु तदा मया ।
कृतं मणिमयं भाण्डं रम्यं बिन्दुसरः प्रति ॥ २-३-२॥
uttareṇa tu kailāsaṃ mainākaṃ parvataṃ prati |
yakṣyamāṇeṣu sarveṣu dānaveṣu tadā mayā |
kṛtaṃ maṇimayaṃ bhāṇḍaṃ ramyaṃ bindusaraḥ prati || 2-3-2||

MHB 2-3-3

सभायां सत्यसंधस्य यदासीद्वृषपर्वणः ।
आगमिष्यामि तद्गृह्य यदि तिष्ठति भारत ॥ २-३-३॥
sabhāyāṃ satyasaṃdhasya yadāsīdvṛṣaparvaṇaḥ |
āgamiṣyāmi tadgṛhya yadi tiṣṭhati bhārata || 2-3-3||

MHB 2-3-4

ततः सभां करिष्यामि पाण्डवाय यशस्विने ।
मनःप्रह्लादिनीं चित्रां सर्वरत्नविभूषिताम् ॥ २-३-४॥
tataḥ sabhāṃ kariṣyāmi pāṇḍavāya yaśasvine |
manaḥprahlādinīṃ citrāṃ sarvaratnavibhūṣitām || 2-3-4||

MHB 2-3-5

अस्ति बिन्दुसरस्येव गदा श्रेष्ठा कुरूद्वह ।
निहिता यौवनाश्वेन राज्ञा हत्वा रणे रिपून् ।
सुवर्णबिन्दुभिश्चित्रा गुर्वी भारसहा दृढा ॥ २-३-५॥
asti bindusarasyeva gadā śreṣṭhā kurūdvaha |
nihitā yauvanāśvena rājñā hatvā raṇe ripūn |
suvarṇabindubhiścitrā gurvī bhārasahā dṛḍhā || 2-3-5||

MHB 2-3-6

सा वै शतसहस्रस्य संमिता सर्वघातिनी ।
अनुरूपा च भीमस्य गाण्डीवं भवतो यथा ॥ २-३-६॥
sā vai śatasahasrasya saṃmitā sarvaghātinī |
anurūpā ca bhīmasya gāṇḍīvaṃ bhavato yathā || 2-3-6||

MHB 2-3-7

वारुणश्च महाशङ्खो देवदत्तः सुघोषवान् ।
सर्वमेतत्प्रदास्यामि भवते नात्र संशयः ।
इत्युक्त्वा सोऽसुरः पार्थं प्रागुदीचीमगाद्दिशम् ॥ २-३-७॥
vāruṇaśca mahāśaṅkho devadattaḥ sughoṣavān |
sarvametatpradāsyāmi bhavate nātra saṃśayaḥ |
ityuktvā so'suraḥ pārthaṃ prāgudīcīmagāddiśam || 2-3-7||

MHB 2-3-8

उत्तरेण तु कैलासं मैनाकं पर्वतं प्रति ।
हिरण्यशृङ्गो भगवान्महामणिमयो गिरिः ॥ २-३-८॥
uttareṇa tu kailāsaṃ mainākaṃ parvataṃ prati |
hiraṇyaśṛṅgo bhagavānmahāmaṇimayo giriḥ || 2-3-8||

MHB 2-3-9

रम्यं बिन्दुसरो नाम यत्र राजा भगीरथः ।
दृष्ट्वा भागीरथीं गङ्गामुवास बहुलाः समाः ॥ २-३-९॥
ramyaṃ bindusaro nāma yatra rājā bhagīrathaḥ |
dṛṣṭvā bhāgīrathīṃ gaṅgāmuvāsa bahulāḥ samāḥ || 2-3-9||

MHB 2-3-10

यत्रेष्ट्वा सर्वभूतानामीश्वरेण महात्मना ।
आहृताः क्रतवो मुख्याः शतं भरतसत्तम ॥ २-३-१०॥
yatreṣṭvā sarvabhūtānāmīśvareṇa mahātmanā |
āhṛtāḥ kratavo mukhyāḥ śataṃ bharatasattama || 2-3-10||

MHB 2-3-11

यत्र यूपा मणिमयाश्चित्याश्चापि हिरण्मयाः ।
शोभार्थं विहितास्तत्र न तु दृष्टान्ततः कृताः ॥ २-३-११॥
yatra yūpā maṇimayāścityāścāpi hiraṇmayāḥ |
śobhārthaṃ vihitāstatra na tu dṛṣṭāntataḥ kṛtāḥ || 2-3-11||

MHB 2-3-12

यत्रेष्ट्वा स गतः सिद्धिं सहस्राक्षः शचीपतिः ।
यत्र भूतपतिः सृष्ट्वा सर्वलोकान्सनातनः ।
उपास्यते तिग्मतेजा वृतो भूतैः सहस्रशः ॥ २-३-१२॥
yatreṣṭvā sa gataḥ siddhiṃ sahasrākṣaḥ śacīpatiḥ |
yatra bhūtapatiḥ sṛṣṭvā sarvalokānsanātanaḥ |
upāsyate tigmatejā vṛto bhūtaiḥ sahasraśaḥ || 2-3-12||

MHB 2-3-13

नरनारायणौ ब्रह्मा यमः स्थाणुश्च पञ्चमः ।
उपासते यत्र सत्रं सहस्रयुगपर्यये ॥ २-३-१३॥
naranārāyaṇau brahmā yamaḥ sthāṇuśca pañcamaḥ |
upāsate yatra satraṃ sahasrayugaparyaye || 2-3-13||

MHB 2-3-14

यत्रेष्टं वासुदेवेन सत्रैर्वर्षसहस्रकैः ।
श्रद्दधानेन सततं शिष्टसंप्रतिपत्तये ॥ २-३-१४॥
yatreṣṭaṃ vāsudevena satrairvarṣasahasrakaiḥ |
śraddadhānena satataṃ śiṣṭasaṃpratipattaye || 2-3-14||

MHB 2-3-15

सुवर्णमालिनो यूपाश्चित्याश्चाप्यतिभास्वराः ।
ददौ यत्र सहस्राणि प्रयुतानि च केशवः ॥ २-३-१५॥
suvarṇamālino yūpāścityāścāpyatibhāsvarāḥ |
dadau yatra sahasrāṇi prayutāni ca keśavaḥ || 2-3-15||

MHB 2-3-16

तत्र गत्वा स जग्राह गदां शङ्खं च भारत ।
स्फाटिकं च सभाद्रव्यं यदासीद्वृषपर्वणः ।
किंकरैः सह रक्षोभिरगृह्णात्सर्वमेव तत् ॥ २-३-१६॥
tatra gatvā sa jagrāha gadāṃ śaṅkhaṃ ca bhārata |
sphāṭikaṃ ca sabhādravyaṃ yadāsīdvṛṣaparvaṇaḥ |
kiṃkaraiḥ saha rakṣobhiragṛhṇātsarvameva tat || 2-3-16||

MHB 2-3-17

तदाहृत्य तु तां चक्रे सोऽसुरोऽप्रतिमां सभाम् ।
विश्रुतां त्रिषु लोकेषु दिव्यां मणिमयीं शुभाम् ॥ २-३-१७॥
tadāhṛtya tu tāṃ cakre so'suro'pratimāṃ sabhām |
viśrutāṃ triṣu lokeṣu divyāṃ maṇimayīṃ śubhām || 2-3-17||

MHB 2-3-18

गदां च भीमसेनाय प्रवरां प्रददौ तदा ।
देवदत्तं च पार्थाय ददौ शङ्खमनुत्तमम् ॥ २-३-१८॥
gadāṃ ca bhīmasenāya pravarāṃ pradadau tadā |
devadattaṃ ca pārthāya dadau śaṅkhamanuttamam || 2-3-18||

MHB 2-3-19

सभा तु सा महाराज शातकुम्भमयद्रुमा ।
दश किष्कुसहस्राणि समन्तादायताभवत् ॥ २-३-१९॥
sabhā tu sā mahārāja śātakumbhamayadrumā |
daśa kiṣkusahasrāṇi samantādāyatābhavat || 2-3-19||

MHB 2-3-20

यथा वह्नेर्यथार्कस्य सोमस्य च यथैव सा ।
भ्राजमाना तथा दिव्या बभार परमं वपुः ॥ २-३-२०॥
yathā vahneryathārkasya somasya ca yathaiva sā |
bhrājamānā tathā divyā babhāra paramaṃ vapuḥ || 2-3-20||

MHB 2-3-21

प्रतिघ्नतीव प्रभया प्रभामर्कस्य भास्वराम् ।
प्रबभौ ज्वलमानेव दिव्या दिव्येन वर्चसा ॥ २-३-२१॥
pratighnatīva prabhayā prabhāmarkasya bhāsvarām |
prababhau jvalamāneva divyā divyena varcasā || 2-3-21||

MHB 2-3-22

नगमेघप्रतीकाशा दिवमावृत्य विष्ठिता ।
आयता विपुला श्लक्ष्णा विपाप्मा विगतक्लमा ॥ २-३-२२॥
nagameghapratīkāśā divamāvṛtya viṣṭhitā |
āyatā vipulā ślakṣṇā vipāpmā vigataklamā || 2-3-22||

MHB 2-3-23

उत्तमद्रव्यसंपन्ना मणिप्राकारमालिनी ।
बहुरत्ना बहुधना सुकृता विश्वकर्मणा ॥ २-३-२३॥
uttamadravyasaṃpannā maṇiprākāramālinī |
bahuratnā bahudhanā sukṛtā viśvakarmaṇā || 2-3-23||

MHB 2-3-24

न दाशार्ही सुधर्मा वा ब्रह्मणो वापि तादृशी ।
आसीद्रूपेण संपन्ना यां चक्रेऽप्रतिमां मयः ॥ २-३-२४॥
na dāśārhī sudharmā vā brahmaṇo vāpi tādṛśī |
āsīdrūpeṇa saṃpannā yāṃ cakre'pratimāṃ mayaḥ || 2-3-24||

MHB 2-3-25

तां स्म तत्र मयेनोक्ता रक्षन्ति च वहन्ति च ।
सभामष्टौ सहस्राणि किंकरा नाम राक्षसाः ॥ २-३-२५॥
tāṃ sma tatra mayenoktā rakṣanti ca vahanti ca |
sabhāmaṣṭau sahasrāṇi kiṃkarā nāma rākṣasāḥ || 2-3-25||

MHB 2-3-26

अन्तरिक्षचरा घोरा महाकाया महाबलाः ।
रक्ताक्षाः पिङ्गलाक्षाश्च शुक्तिकर्णाः प्रहारिणः ॥ २-३-२६॥
antarikṣacarā ghorā mahākāyā mahābalāḥ |
raktākṣāḥ piṅgalākṣāśca śuktikarṇāḥ prahāriṇaḥ || 2-3-26||

MHB 2-3-27

तस्यां सभायां नलिनीं चकाराप्रतिमां मयः ।
वैडूर्यपत्रविततां मणिनालमयाम्बुजाम् ॥ २-३-२७॥
tasyāṃ sabhāyāṃ nalinīṃ cakārāpratimāṃ mayaḥ |
vaiḍūryapatravitatāṃ maṇinālamayāmbujām || 2-3-27||

MHB 2-3-28

पद्मसौगन्धिकवतीं नानाद्विजगणायुताम् ।
पुष्पितैः पङ्कजैश्चित्रां कूर्ममत्स्यैश्च शोभिताम् ॥ २-३-२८॥
padmasaugandhikavatīṃ nānādvijagaṇāyutām |
puṣpitaiḥ paṅkajaiścitrāṃ kūrmamatsyaiśca śobhitām || 2-3-28||

MHB 2-3-29

सूपतीर्थामकलुषां सर्वर्तुसलिलां शुभाम् ।
मारुतेनैव चोद्धूतैर्मुक्ताबिन्दुभिराचिताम् ॥ २-३-२९॥
sūpatīrthāmakaluṣāṃ sarvartusalilāṃ śubhām |
mārutenaiva coddhūtairmuktābindubhirācitām || 2-3-29||

MHB 2-3-30

मणिरत्नचितां तां तु केचिदभ्येत्य पार्थिवाः ।
दृष्ट्वापि नाभ्यजानन्त तेऽज्ञानात्प्रपतन्त्युत ॥ २-३-३०॥
maṇiratnacitāṃ tāṃ tu kecidabhyetya pārthivāḥ |
dṛṣṭvāpi nābhyajānanta te'jñānātprapatantyuta || 2-3-30||

MHB 2-3-31

तां सभामभितो नित्यं पुष्पवन्तो महाद्रुमाः ।
आसन्नानाविधा नीलाः शीतच्छाया मनोरमाः ॥ २-३-३१॥
tāṃ sabhāmabhito nityaṃ puṣpavanto mahādrumāḥ |
āsannānāvidhā nīlāḥ śītacchāyā manoramāḥ || 2-3-31||

MHB 2-3-32

काननानि सुगन्धीनि पुष्करिण्यश्च सर्वशः ।
हंसकारण्डवयुताश्चक्रवाकोपशोभिताः ॥ २-३-३२॥
kānanāni sugandhīni puṣkariṇyaśca sarvaśaḥ |
haṃsakāraṇḍavayutāścakravākopaśobhitāḥ || 2-3-32||

MHB 2-3-33

जलजानां च माल्यानां स्थलजानां च सर्वशः ।
मारुतो गन्धमादाय पाण्डवान्स्म निषेवते ॥ २-३-३३॥
jalajānāṃ ca mālyānāṃ sthalajānāṃ ca sarvaśaḥ |
māruto gandhamādāya pāṇḍavānsma niṣevate || 2-3-33||

MHB 2-3-34

ईदृशीं तां सभां कृत्वा मासैः परिचतुर्दशैः ।
निष्ठितां धर्मराजाय मयो राज्ञे न्यवेदयत् ॥ २-३-३४॥
īdṛśīṃ tāṃ sabhāṃ kṛtvā māsaiḥ paricaturdaśaiḥ |
niṣṭhitāṃ dharmarājāya mayo rājñe nyavedayat || 2-3-34||

Adhyaya: 4/72 (34)

MHB 2-4-1

वैशंपायन उवाच ।
ततः प्रवेशनं चक्रे तस्यां राजा युधिष्ठिरः ।
अयुतं भोजयामास ब्राह्मणानां नराधिपः ॥ २-४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ praveśanaṃ cakre tasyāṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ |
ayutaṃ bhojayāmāsa brāhmaṇānāṃ narādhipaḥ || 2-4-1||

MHB 2-4-2

घृतपायसेन मधुना भक्ष्यैर्मूलफलैस्तथा ।
अहतैश्चैव वासोभिर्माल्यैरुच्चावचैरपि ॥ २-४-२॥
ghṛtapāyasena madhunā bhakṣyairmūlaphalaistathā |
ahataiścaiva vāsobhirmālyairuccāvacairapi || 2-4-2||

MHB 2-4-3

ददौ तेभ्यः सहस्राणि गवां प्रत्येकशः प्रभुः ।
पुण्याहघोषस्तत्रासीद्दिवस्पृगिव भारत ॥ २-४-३॥
dadau tebhyaḥ sahasrāṇi gavāṃ pratyekaśaḥ prabhuḥ |
puṇyāhaghoṣastatrāsīddivaspṛgiva bhārata || 2-4-3||

MHB 2-4-4

वादित्रैर्विविधैर्गीतैर्गन्धैरुच्चावचैरपि ।
पूजयित्वा कुरुश्रेष्ठो दैवतानि निवेश्य च ॥ २-४-४॥
vāditrairvividhairgītairgandhairuccāvacairapi |
pūjayitvā kuruśreṣṭho daivatāni niveśya ca || 2-4-4||

MHB 2-4-5

तत्र मल्ला नटा झल्लाः सूता वैतालिकास्तथा ।
उपतस्थुर्महात्मानं सप्तरात्रं युधिष्ठिरम् ॥ २-४-५॥
tatra mallā naṭā jhallāḥ sūtā vaitālikāstathā |
upatasthurmahātmānaṃ saptarātraṃ yudhiṣṭhiram || 2-4-5||

MHB 2-4-6

तथा स कृत्वा पूजां तां भ्रातृभिः सह पाण्डवः ।
तस्यां सभायां रम्यायां रेमे शक्रो यथा दिवि ॥ २-४-६॥
tathā sa kṛtvā pūjāṃ tāṃ bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ |
tasyāṃ sabhāyāṃ ramyāyāṃ reme śakro yathā divi || 2-4-6||

MHB 2-4-7

सभायामृषयस्तस्यां पाण्डवैः सह आसते ।
आसां चक्रुर्नरेन्द्राश्च नानादेशसमागताः ॥ २-४-७॥
sabhāyāmṛṣayastasyāṃ pāṇḍavaiḥ saha āsate |
āsāṃ cakrurnarendrāśca nānādeśasamāgatāḥ || 2-4-7||

MHB 2-4-8

असितो देवलः सत्यः सर्पमाली महाशिराः ।
अर्वावसुः सुमित्रश्च मैत्रेयः शुनको बलिः ॥ २-४-८॥
asito devalaḥ satyaḥ sarpamālī mahāśirāḥ |
arvāvasuḥ sumitraśca maitreyaḥ śunako baliḥ || 2-4-8||

MHB 2-4-9

बको दाल्भ्यः स्थूलशिराः कृष्णद्वैपायनः शुकः ।
सुमन्तुर्जैमिनिः पैलो व्यासशिष्यास्तथा वयम् ॥ २-४-९॥
bako dālbhyaḥ sthūlaśirāḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ śukaḥ |
sumanturjaiminiḥ pailo vyāsaśiṣyāstathā vayam || 2-4-9||

MHB 2-4-10

तित्तिरिर्याज्ञवल्क्यश्च ससुतो लोमहर्षणः ।
अप्सुहोम्यश्च धौम्यश्च आणीमाण्डव्यकौशिकौ ॥ २-४-१०॥
tittiriryājñavalkyaśca sasuto lomaharṣaṇaḥ |
apsuhomyaśca dhaumyaśca āṇīmāṇḍavyakauśikau || 2-4-10||

MHB 2-4-11

दामोष्णीषस्त्रैवणिश्च पर्णादो घटजानुकः ।
मौञ्जायनो वायुभक्षः पाराशर्यश्च सारिकौ ॥ २-४-११॥
dāmoṣṇīṣastraivaṇiśca parṇādo ghaṭajānukaḥ |
mauñjāyano vāyubhakṣaḥ pārāśaryaśca sārikau || 2-4-11||

MHB 2-4-12

बलवाकः शिनीवाकः सुत्यपालः कृतश्रमः ।
जातूकर्णः शिखावांश्च सुबलः पारिजातकः ॥ २-४-१२॥
balavākaḥ śinīvākaḥ sutyapālaḥ kṛtaśramaḥ |
jātūkarṇaḥ śikhāvāṃśca subalaḥ pārijātakaḥ || 2-4-12||

MHB 2-4-13

पर्वतश्च महाभागो मार्कण्डेयस्तथा मुनिः ।
पवित्रपाणिः सावर्णिर्भालुकिर्गालवस्तथा ॥ २-४-१३॥
parvataśca mahābhāgo mārkaṇḍeyastathā muniḥ |
pavitrapāṇiḥ sāvarṇirbhālukirgālavastathā || 2-4-13||

MHB 2-4-14

जङ्घाबन्धुश्च रैभ्यश्च कोपवेगश्रवा भृगुः ।
हरिबभ्रुश्च कौण्डिन्यो बभ्रुमाली सनातनः ॥ २-४-१४॥
jaṅghābandhuśca raibhyaśca kopavegaśravā bhṛguḥ |
haribabhruśca kauṇḍinyo babhrumālī sanātanaḥ || 2-4-14||

MHB 2-4-15

कक्षीवानौशिजश्चैव नाचिकेतोऽथ गौतमः ।
पैङ्गो वराहः शुनकः शाण्डिल्यश्च महातपाः ।
कर्करो वेणुजङ्घश्च कलापः कठ एव च ॥ २-४-१५॥
kakṣīvānauśijaścaiva nāciketo'tha gautamaḥ |
paiṅgo varāhaḥ śunakaḥ śāṇḍilyaśca mahātapāḥ |
karkaro veṇujaṅghaśca kalāpaḥ kaṭha eva ca || 2-4-15||

MHB 2-4-16

मुनयो धर्मसहिता धृतात्मानो जितेन्द्रियाः ।
एते चान्ये च बहवो वेदवेदाङ्गपारगाः ॥ २-४-१६॥
munayo dharmasahitā dhṛtātmāno jitendriyāḥ |
ete cānye ca bahavo vedavedāṅgapāragāḥ || 2-4-16||

MHB 2-4-17

उपासते महात्मानं सभायामृषिसत्तमाः ।
कथयन्तः कथाः पुण्या धर्मज्ञाः शुचयोऽमलाः ॥ २-४-१७॥
upāsate mahātmānaṃ sabhāyāmṛṣisattamāḥ |
kathayantaḥ kathāḥ puṇyā dharmajñāḥ śucayo'malāḥ || 2-4-17||

MHB 2-4-18

तथैव क्षत्रियश्रेष्ठा धर्मराजमुपासते ।
श्रीमान्महात्मा धर्मात्मा मुञ्जकेतुर्विवर्धनः ॥ २-४-१८॥
tathaiva kṣatriyaśreṣṭhā dharmarājamupāsate |
śrīmānmahātmā dharmātmā muñjaketurvivardhanaḥ || 2-4-18||

MHB 2-4-19

संग्रामजिद्दुर्मुखश्च उग्रसेनश्च वीर्यवान् ।
कक्षसेनः क्षितिपतिः क्षेमकश्चापराजितः ।
काम्बोजराजः कमलः कम्पनश्च महाबलः ॥ २-४-१९॥
saṃgrāmajiddurmukhaśca ugrasenaśca vīryavān |
kakṣasenaḥ kṣitipatiḥ kṣemakaścāparājitaḥ |
kāmbojarājaḥ kamalaḥ kampanaśca mahābalaḥ || 2-4-19||

MHB 2-4-20

सततं कम्पयामास यवनानेक एव यः ।
यथासुरान्कालकेयान्देवो वज्रधरस्तथा ॥ २-४-२०॥
satataṃ kampayāmāsa yavanāneka eva yaḥ |
yathāsurānkālakeyāndevo vajradharastathā || 2-4-20||

MHB 2-4-21

जटासुरो मद्रकान्तश्च राजा कुन्तिः कुणिन्दश्च किरातराजः ।
तथाङ्गवङ्गौ सह पुण्ड्रकेण पाण्ड्योड्रराजौ सह चान्ध्रकेण ॥ २-४-२१॥
jaṭāsuro madrakāntaśca rājā kuntiḥ kuṇindaśca kirātarājaḥ |
tathāṅgavaṅgau saha puṇḍrakeṇa pāṇḍyoḍrarājau saha cāndhrakeṇa || 2-4-21||

MHB 2-4-22

किरातराजः सुमना यवनाधिपतिस्तथा ।
चाणूरो देवरातश्च भोजो भीमरथश्च यः ॥ २-४-२२॥
kirātarājaḥ sumanā yavanādhipatistathā |
cāṇūro devarātaśca bhojo bhīmarathaśca yaḥ || 2-4-22||

MHB 2-4-23

श्रुतायुधश्च कालिङ्गो जयत्सेनश्च मागधः ।
सुशर्मा चेकितानश्च सुरथोऽमित्रकर्षणः ॥ २-४-२३॥
śrutāyudhaśca kāliṅgo jayatsenaśca māgadhaḥ |
suśarmā cekitānaśca suratho'mitrakarṣaṇaḥ || 2-4-23||

MHB 2-4-24

केतुमान्वसुदानश्च वैदेहोऽथ कृतक्षणः ।
सुधर्मा चानिरुद्धश्च श्रुतायुश्च महाबलः ॥ २-४-२४॥
ketumānvasudānaśca vaideho'tha kṛtakṣaṇaḥ |
sudharmā cāniruddhaśca śrutāyuśca mahābalaḥ || 2-4-24||

MHB 2-4-25

अनूपराजो दुर्धर्षः क्षेमजिच्च सुदक्षिणः ।
शिशुपालः सहसुतः करूषाधिपतिस्तथा ॥ २-४-२५॥
anūparājo durdharṣaḥ kṣemajicca sudakṣiṇaḥ |
śiśupālaḥ sahasutaḥ karūṣādhipatistathā || 2-4-25||

MHB 2-4-26

वृष्णीनां चैव दुर्धर्षाः कुमारा देवरूपिणः ।
आहुको विपृथुश्चैव गदः सारण एव च ॥ २-४-२६॥
vṛṣṇīnāṃ caiva durdharṣāḥ kumārā devarūpiṇaḥ |
āhuko vipṛthuścaiva gadaḥ sāraṇa eva ca || 2-4-26||

MHB 2-4-27

अक्रूरः कृतवर्मा च सात्यकिश्च शिनेः सुतः ।
भीष्मकोऽथाहृतिश्चैव द्युमत्सेनश्च वीर्यवान् ।
केकयाश्च महेष्वासा यज्ञसेनश्च सौमकिः ॥ २-४-२७॥
akrūraḥ kṛtavarmā ca sātyakiśca śineḥ sutaḥ |
bhīṣmako'thāhṛtiścaiva dyumatsenaśca vīryavān |
kekayāśca maheṣvāsā yajñasenaśca saumakiḥ || 2-4-27||

MHB 2-4-28

अर्जुनं चापि संश्रित्य राजपुत्रा महाबलाः ।
अशिक्षन्त धनुर्वेदं रौरवाजिनवाससः ॥ २-४-२८॥
arjunaṃ cāpi saṃśritya rājaputrā mahābalāḥ |
aśikṣanta dhanurvedaṃ rauravājinavāsasaḥ || 2-4-28||

MHB 2-4-29

तत्रैव शिक्षिता राजन्कुमारा वृष्णिनन्दनाः ।
रौक्मिणेयश्च साम्बश्च युयुधानश्च सात्यकिः ॥ २-४-२९॥
tatraiva śikṣitā rājankumārā vṛṣṇinandanāḥ |
raukmiṇeyaśca sāmbaśca yuyudhānaśca sātyakiḥ || 2-4-29||

MHB 2-4-30

एते चान्ये च बहवो राजानः पृथिवीपते ।
धनंजयसखा चात्र नित्यमास्ते स्म तुम्बुरुः ॥ २-४-३०॥
ete cānye ca bahavo rājānaḥ pṛthivīpate |
dhanaṃjayasakhā cātra nityamāste sma tumburuḥ || 2-4-30||

MHB 2-4-31

चित्रसेनः सहामात्यो गन्धर्वाप्सरसस्तथा ।
गीतवादित्रकुशलाः शम्यातालविशारदाः ॥ २-४-३१॥
citrasenaḥ sahāmātyo gandharvāpsarasastathā |
gītavāditrakuśalāḥ śamyātālaviśāradāḥ || 2-4-31||

MHB 2-4-32

प्रमाणेऽथ लयस्थाने किंनराः कृतनिश्रमाः ।
संचोदितास्तुम्बुरुणा गन्धर्वाः सहिता जगुः ॥ २-४-३२॥
pramāṇe'tha layasthāne kiṃnarāḥ kṛtaniśramāḥ |
saṃcoditāstumburuṇā gandharvāḥ sahitā jaguḥ || 2-4-32||

MHB 2-4-33

गायन्ति दिव्यतानैस्ते यथान्यायं मनस्विनः ।
पाण्डुपुत्रानृषींश्चैव रमयन्त उपासते ॥ २-४-३३॥
gāyanti divyatānaiste yathānyāyaṃ manasvinaḥ |
pāṇḍuputrānṛṣīṃścaiva ramayanta upāsate || 2-4-33||

MHB 2-4-34

तस्यां सभायामासीनाः सुव्रताः सत्यसंगराः ।
दिवीव देवा ब्रह्माणं युधिष्ठिरमुपासते ॥ २-४-३४॥
tasyāṃ sabhāyāmāsīnāḥ suvratāḥ satyasaṃgarāḥ |
divīva devā brahmāṇaṃ yudhiṣṭhiramupāsate || 2-4-34||

Adhyaya: 5/72 (116)

MHB 2-5-1

वैशंपायन उवाच ।
तथा तत्रोपविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।
महत्सु चोपविष्टेषु गन्धर्वेषु च भारत ॥ २-५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathā tatropaviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu |
mahatsu copaviṣṭeṣu gandharveṣu ca bhārata || 2-5-1||

MHB 2-5-2

लोकाननुचरन्सर्वानागमत्तां सभामृषिः ।
नारदः सुमहातेजा ऋषिभिः सहितस्तदा ॥ २-५-२॥
lokānanucaransarvānāgamattāṃ sabhāmṛṣiḥ |
nāradaḥ sumahātejā ṛṣibhiḥ sahitastadā || 2-5-2||

MHB 2-5-3

पारिजातेन राजेन्द्र रैवतेन च धीमता ।
सुमुखेन च सौम्येन देवर्षिरमितद्युतिः ।
सभास्थान्पाण्डवान्द्रष्टुं प्रीयमाणो मनोजवः ॥ २-५-३॥
pārijātena rājendra raivatena ca dhīmatā |
sumukhena ca saumyena devarṣiramitadyutiḥ |
sabhāsthānpāṇḍavāndraṣṭuṃ prīyamāṇo manojavaḥ || 2-5-3||

MHB 2-5-4

तमागतमृषिं दृष्ट्वा नारदं सर्वधर्मवित् ।
सहसा पाण्डवश्रेष्ठः प्रत्युत्थायानुजैः सह ।
अभ्यवादयत प्रीत्या विनयावनतस्तदा ॥ २-५-४॥
tamāgatamṛṣiṃ dṛṣṭvā nāradaṃ sarvadharmavit |
sahasā pāṇḍavaśreṣṭhaḥ pratyutthāyānujaiḥ saha |
abhyavādayata prītyā vinayāvanatastadā || 2-5-4||

MHB 2-5-5

तदर्हमासनं तस्मै संप्रदाय यथाविधि ।
अर्चयामास रत्नैश्च सर्वकामैश्च धर्मवित् ॥ २-५-५॥
tadarhamāsanaṃ tasmai saṃpradāya yathāvidhi |
arcayāmāsa ratnaiśca sarvakāmaiśca dharmavit || 2-5-5||

MHB 2-5-6

सोऽर्चितः पाण्डवैः सर्वैर्महर्षिर्वेदपारगः ।
धर्मकामार्थसंयुक्तं पप्रच्छेदं युधिष्ठिरम् ॥ २-५-६॥
so'rcitaḥ pāṇḍavaiḥ sarvairmaharṣirvedapāragaḥ |
dharmakāmārthasaṃyuktaṃ papracchedaṃ yudhiṣṭhiram || 2-5-6||

MHB 2-5-7

नारद उवाच ।
कच्चिदर्थाश्च कल्पन्ते धर्मे च रमते मनः ।
सुखानि चानुभूयन्ते मनश्च न विहन्यते ॥ २-५-७॥
nārada uvāca |
kaccidarthāśca kalpante dharme ca ramate manaḥ |
sukhāni cānubhūyante manaśca na vihanyate || 2-5-7||

MHB 2-5-8

कच्चिदाचरितां पूर्वैर्नरदेव पितामहैः ।
वर्तसे वृत्तिमक्षीणां धर्मार्थसहितां नृषु ॥ २-५-८॥
kaccidācaritāṃ pūrvairnaradeva pitāmahaiḥ |
vartase vṛttimakṣīṇāṃ dharmārthasahitāṃ nṛṣu || 2-5-8||

MHB 2-5-9

कच्चिदर्थेन वा धर्मं धर्मेणार्थमथापि वा ।
उभौ वा प्रीतिसारेण न कामेन प्रबाधसे ॥ २-५-९॥
kaccidarthena vā dharmaṃ dharmeṇārthamathāpi vā |
ubhau vā prītisāreṇa na kāmena prabādhase || 2-5-9||

MHB 2-5-10

कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर ।
विभज्य काले कालज्ञ सदा वरद सेवसे ॥ २-५-१०॥
kaccidarthaṃ ca dharmaṃ ca kāmaṃ ca jayatāṃ vara |
vibhajya kāle kālajña sadā varada sevase || 2-5-10||

MHB 2-5-11

कच्चिद्राजगुणैः षड्भिः सप्तोपायांस्तथानघ ।
बलाबलं तथा सम्यक्चतुर्दश परीक्षसे ॥ २-५-११॥
kaccidrājaguṇaiḥ ṣaḍbhiḥ saptopāyāṃstathānagha |
balābalaṃ tathā samyakcaturdaśa parīkṣase || 2-5-11||

MHB 2-5-12

कच्चिदात्मानमन्वीक्ष्य परांश्च जयतां वर ।
तथा संधाय कर्माणि अष्टौ भारत सेवसे ॥ २-५-१२॥
kaccidātmānamanvīkṣya parāṃśca jayatāṃ vara |
tathā saṃdhāya karmāṇi aṣṭau bhārata sevase || 2-5-12||

MHB 2-5-13

कच्चित्प्रकृतयः षट्ते न लुप्ता भरतर्षभ ।
आढ्यास्तथाव्यसनिनः स्वनुरक्ताश्च सर्वशः ॥ २-५-१३॥
kaccitprakṛtayaḥ ṣaṭte na luptā bharatarṣabha |
āḍhyāstathāvyasaninaḥ svanuraktāśca sarvaśaḥ || 2-5-13||

MHB 2-5-14

कच्चिन्न तर्कैर्दूतैर्वा ये चाप्यपरिशङ्किताः ।
त्वत्तो वा तव वामात्यैर्भिद्यते जातु मन्त्रितम् ॥ २-५-१४॥
kaccinna tarkairdūtairvā ye cāpyapariśaṅkitāḥ |
tvatto vā tava vāmātyairbhidyate jātu mantritam || 2-5-14||

MHB 2-5-15

कच्चित्संधिं यथाकालं विग्रहं चोपसेवसे ।
कच्चिद्वृत्तिमुदासीने मध्यमे चानुवर्तसे ॥ २-५-१५॥
kaccitsaṃdhiṃ yathākālaṃ vigrahaṃ copasevase |
kaccidvṛttimudāsīne madhyame cānuvartase || 2-5-15||

MHB 2-5-16

कच्चिदात्मसमा बुद्ध्या शुचयो जीवितक्षमाः ।
कुलीनाश्चानुरक्ताश्च कृतास्ते वीर मन्त्रिणः ॥ २-५-१६॥
kaccidātmasamā buddhyā śucayo jīvitakṣamāḥ |
kulīnāścānuraktāśca kṛtāste vīra mantriṇaḥ || 2-5-16||

MHB 2-5-17

विजयो मन्त्रमूलो हि राज्ञां भवति भारत ।
सुसंवृतो मन्त्रधनैरमात्यैः शास्त्रकोविदैः ॥ २-५-१७॥
vijayo mantramūlo hi rājñāṃ bhavati bhārata |
susaṃvṛto mantradhanairamātyaiḥ śāstrakovidaiḥ || 2-5-17||

MHB 2-5-18

कच्चिन्निद्रावशं नैषि कच्चित्काले विबुध्यसे ।
कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तयस्यर्थमर्थवित् ॥ २-५-१८॥
kaccinnidrāvaśaṃ naiṣi kaccitkāle vibudhyase |
kacciccāpararātreṣu cintayasyarthamarthavit || 2-5-18||

MHB 2-5-19

कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिः सह ।
कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो न राष्ट्रमनुधावति ॥ २-५-१९॥
kaccinmantrayase naikaḥ kaccinna bahubhiḥ saha |
kaccitte mantrito mantro na rāṣṭramanudhāvati || 2-5-19||

MHB 2-5-20

कच्चिदर्थान्विनिश्चित्य लघुमूलान्महोदयान् ।
क्षिप्रमारभसे कर्तुं न विघ्नयसि तादृशान् ॥ २-५-२०॥
kaccidarthānviniścitya laghumūlānmahodayān |
kṣipramārabhase kartuṃ na vighnayasi tādṛśān || 2-5-20||

MHB 2-5-21

कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ताः परोक्षास्ते विशङ्किताः ।
सर्वे वा पुनरुत्सृष्टाः संसृष्टं ह्यत्र कारणम् ॥ २-५-२१॥
kaccinna sarve karmāntāḥ parokṣāste viśaṅkitāḥ |
sarve vā punarutsṛṣṭāḥ saṃsṛṣṭaṃ hyatra kāraṇam || 2-5-21||

MHB 2-5-22

कच्चिद्राजन्कृतान्येव कृतप्रायाणि वा पुनः ।
विदुस्ते वीर कर्माणि नानवाप्तानि कानिचित् ॥ २-५-२२॥
kaccidrājankṛtānyeva kṛtaprāyāṇi vā punaḥ |
viduste vīra karmāṇi nānavāptāni kānicit || 2-5-22||

MHB 2-5-23

कच्चित्कारणिकाः सर्वे सर्वशास्त्रेषु कोविदाः ।
कारयन्ति कुमारांश्च योधमुख्यांश्च सर्वशः ॥ २-५-२३॥
kaccitkāraṇikāḥ sarve sarvaśāstreṣu kovidāḥ |
kārayanti kumārāṃśca yodhamukhyāṃśca sarvaśaḥ || 2-5-23||

MHB 2-5-24

कच्चित्सहस्रैर्मूर्खाणामेकं क्रीणासि पण्डितम् ।
पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निःश्रेयसं परम् ॥ २-५-२४॥
kaccitsahasrairmūrkhāṇāmekaṃ krīṇāsi paṇḍitam |
paṇḍito hyarthakṛcchreṣu kuryānniḥśreyasaṃ param || 2-5-24||

MHB 2-5-25

कच्चिद्दुर्गाणि सर्वाणि धनधान्यायुधोदकैः ।
यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः ॥ २-५-२५॥
kacciddurgāṇi sarvāṇi dhanadhānyāyudhodakaiḥ |
yantraiśca paripūrṇāni tathā śilpidhanurdharaiḥ || 2-5-25||

MHB 2-5-26

एकोऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दान्तो विचक्षणः ।
राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम् ॥ २-५-२६॥
eko'pyamātyo medhāvī śūro dānto vicakṣaṇaḥ |
rājānaṃ rājaputraṃ vā prāpayenmahatīṃ śriyam || 2-5-26||

MHB 2-5-27

कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च ।
त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः ॥ २-५-२७॥
kaccidaṣṭādaśānyeṣu svapakṣe daśa pañca ca |
tribhistribhiravijñātairvetsi tīrthāni cārakaiḥ || 2-5-27||

MHB 2-5-28

कच्चिद्द्विषामविदितः प्रतियत्तश्च सर्वदा ।
नित्ययुक्तो रिपून्सर्वान्वीक्षसे रिपुसूदन ॥ २-५-२८॥
kacciddviṣāmaviditaḥ pratiyattaśca sarvadā |
nityayukto ripūnsarvānvīkṣase ripusūdana || 2-5-28||

MHB 2-5-29

कच्चिद्विनयसंपन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः ।
अनसूयुरनुप्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः ॥ २-५-२९॥
kaccidvinayasaṃpannaḥ kulaputro bahuśrutaḥ |
anasūyuranupraṣṭā satkṛtaste purohitaḥ || 2-5-29||

MHB 2-5-30

कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः ।
हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा ॥ २-५-३०॥
kaccidagniṣu te yukto vidhijño matimānṛjuḥ |
hutaṃ ca hoṣyamāṇaṃ ca kāle vedayate sadā || 2-5-30||

MHB 2-5-31

कच्चिदङ्गेषु निष्णातो ज्योतिषां प्रतिपादकः ।
उत्पातेषु च सर्वेषु दैवज्ञः कुशलस्तव ॥ २-५-३१॥
kaccidaṅgeṣu niṣṇāto jyotiṣāṃ pratipādakaḥ |
utpāteṣu ca sarveṣu daivajñaḥ kuśalastava || 2-5-31||

MHB 2-5-32

कच्चिन्मुख्या महत्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः ।
जघन्याश्च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः ॥ २-५-३२॥
kaccinmukhyā mahatsveva madhyameṣu ca madhyamāḥ |
jaghanyāśca jaghanyeṣu bhṛtyāḥ karmasu yojitāḥ || 2-5-32||

MHB 2-5-33

अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्शुचीन् ।
श्रेष्ठाञ्श्रेष्ठेषु कच्चित्त्वं नियोजयसि कर्मसु ॥ २-५-३३॥
amātyānupadhātītānpitṛpaitāmahāñśucīn |
śreṣṭhāñśreṣṭheṣu kaccittvaṃ niyojayasi karmasu || 2-5-33||

MHB 2-5-34

कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्वेजितप्रजाः ।
राष्ट्रं तवानुशासन्ति मन्त्रिणो भरतर्षभ ॥ २-५-३४॥
kaccinnogreṇa daṇḍena bhṛśamudvejitaprajāḥ |
rāṣṭraṃ tavānuśāsanti mantriṇo bharatarṣabha || 2-5-34||

MHB 2-5-35

कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा ।
उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः ॥ २-५-३५॥
kaccittvāṃ nāvajānanti yājakāḥ patitaṃ yathā |
ugrapratigrahītāraṃ kāmayānamiva striyaḥ || 2-5-35||

MHB 2-5-36

कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च मतिमान्धृतिमाञ्शुचिः ।
कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षः सेनापतिस्तव ॥ २-५-३६॥
kacciddhṛṣṭaśca śūraśca matimāndhṛtimāñśuciḥ |
kulīnaścānuraktaśca dakṣaḥ senāpatistava || 2-5-36||

MHB 2-5-37

कच्चिद्बलस्य ते मुख्याः सर्वे युद्धविशारदाः ।
दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्य मानिताः ॥ २-५-३७॥
kaccidbalasya te mukhyāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ |
dṛṣṭāpadānā vikrāntāstvayā satkṛtya mānitāḥ || 2-5-37||

MHB 2-5-38

कच्चिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम् ।
संप्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विकर्षसि ॥ २-५-३८॥
kaccidbalasya bhaktaṃ ca vetanaṃ ca yathocitam |
saṃprāptakālaṃ dātavyaṃ dadāsi na vikarṣasi || 2-5-38||

MHB 2-5-39

कालातिक्रमणाद्ध्येते भक्तवेतनयोर्भृताः ।
भर्तुः कुप्यन्ति दौर्गत्यात्सोऽनर्थः सुमहान्स्मृतः ॥ २-५-३९॥
kālātikramaṇāddhyete bhaktavetanayorbhṛtāḥ |
bhartuḥ kupyanti daurgatyātso'narthaḥ sumahānsmṛtaḥ || 2-5-39||

MHB 2-5-40

कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः ।
कच्चित्प्राणांस्तवार्थेषु संत्यजन्ति सदा युधि ॥ २-५-४०॥
kaccitsarve'nuraktāstvāṃ kulaputrāḥ pradhānataḥ |
kaccitprāṇāṃstavārtheṣu saṃtyajanti sadā yudhi || 2-5-40||

MHB 2-5-41

कच्चिन्नैको बहूनर्थान्सर्वशः सांपरायिकान् ।
अनुशास्सि यथाकामं कामात्मा शासनातिगः ॥ २-५-४१॥
kaccinnaiko bahūnarthānsarvaśaḥ sāṃparāyikān |
anuśāssi yathākāmaṃ kāmātmā śāsanātigaḥ || 2-5-41||

MHB 2-5-42

कच्चित्पुरुषकारेण पुरुषः कर्म शोभयन् ।
लभते मानमधिकं भूयो वा भक्तवेतनम् ॥ २-५-४२॥
kaccitpuruṣakāreṇa puruṣaḥ karma śobhayan |
labhate mānamadhikaṃ bhūyo vā bhaktavetanam || 2-5-42||

MHB 2-5-43

कच्चिद्विद्याविनीतांश्च नराञ्ज्ञानविशारदान् ।
यथार्हं गुणतश्चैव दानेनाभ्यवपद्यसे ॥ २-५-४३॥
kaccidvidyāvinītāṃśca narāñjñānaviśāradān |
yathārhaṃ guṇataścaiva dānenābhyavapadyase || 2-5-43||

MHB 2-5-44

कच्चिद्दारान्मनुष्याणां तवार्थे मृत्युमेयुषाम् ।
व्यसनं चाभ्युपेतानां बिभर्षि भरतर्षभ ॥ २-५-४४॥
kacciddārānmanuṣyāṇāṃ tavārthe mṛtyumeyuṣām |
vyasanaṃ cābhyupetānāṃ bibharṣi bharatarṣabha || 2-5-44||

MHB 2-5-45

कच्चिद्भयादुपनतं क्लीबं वा रिपुमागतम् ।
युद्धे वा विजितं पार्थ पुत्रवत्परिरक्षसि ॥ २-५-४५॥
kaccidbhayādupanataṃ klībaṃ vā ripumāgatam |
yuddhe vā vijitaṃ pārtha putravatparirakṣasi || 2-5-45||

MHB 2-5-46

कच्चित्त्वमेव सर्वस्याः पृथिव्याः पृथिवीपते ।
समश्च नाभिशङ्क्यश्च यथा माता यथा पिता ॥ २-५-४६॥
kaccittvameva sarvasyāḥ pṛthivyāḥ pṛthivīpate |
samaśca nābhiśaṅkyaśca yathā mātā yathā pitā || 2-5-46||

MHB 2-5-47

कच्चिद्व्यसनिनं शत्रुं निशम्य भरतर्षभ ।
अभियासि जवेनैव समीक्ष्य त्रिविधं बलम् ॥ २-५-४७॥
kaccidvyasaninaṃ śatruṃ niśamya bharatarṣabha |
abhiyāsi javenaiva samīkṣya trividhaṃ balam || 2-5-47||

MHB 2-5-48

पार्ष्णिमूलं च विज्ञाय व्यवसायं पराजयम् ।
बलस्य च महाराज दत्त्वा वेतनमग्रतः ॥ २-५-४८॥
pārṣṇimūlaṃ ca vijñāya vyavasāyaṃ parājayam |
balasya ca mahārāja dattvā vetanamagrataḥ || 2-5-48||

MHB 2-5-49

कच्चिच्च बलमुख्येभ्यः परराष्ट्रे परंतप ।
उपच्छन्नानि रत्नानि प्रयच्छसि यथार्हतः ॥ २-५-४९॥
kaccicca balamukhyebhyaḥ pararāṣṭre paraṃtapa |
upacchannāni ratnāni prayacchasi yathārhataḥ || 2-5-49||

MHB 2-5-50

कच्चिदात्मानमेवाग्रे विजित्य विजितेन्द्रियः ।
पराञ्जिगीषसे पार्थ प्रमत्तानजितेन्द्रियान् ॥ २-५-५०॥
kaccidātmānamevāgre vijitya vijitendriyaḥ |
parāñjigīṣase pārtha pramattānajitendriyān || 2-5-50||

MHB 2-5-51

कच्चित्ते यास्यतः शत्रून्पूर्वं यान्ति स्वनुष्ठिताः ।
साम दानं च भेदश्च दण्डश्च विधिवद्गुणाः ॥ २-५-५१॥
kaccitte yāsyataḥ śatrūnpūrvaṃ yānti svanuṣṭhitāḥ |
sāma dānaṃ ca bhedaśca daṇḍaśca vidhivadguṇāḥ || 2-5-51||

MHB 2-5-52

कच्चिन्मूलं दृढं कृत्वा यात्रां यासि विशां पते ।
तांश्च विक्रमसे जेतुं जित्वा च परिरक्षसि ॥ २-५-५२॥
kaccinmūlaṃ dṛḍhaṃ kṛtvā yātrāṃ yāsi viśāṃ pate |
tāṃśca vikramase jetuṃ jitvā ca parirakṣasi || 2-5-52||

MHB 2-5-53

कच्चिदष्टाङ्गसंयुक्ता चतुर्विधबला चमूः ।
बलमुख्यैः सुनीता ते द्विषतां प्रतिबाधनी ॥ २-५-५३॥
kaccidaṣṭāṅgasaṃyuktā caturvidhabalā camūḥ |
balamukhyaiḥ sunītā te dviṣatāṃ pratibādhanī || 2-5-53||

MHB 2-5-54

कच्चिल्लवं च मुष्टिं च परराष्ट्रे परंतप ।
अविहाय महाराज विहंसि समरे रिपून् ॥ २-५-५४॥
kaccillavaṃ ca muṣṭiṃ ca pararāṣṭre paraṃtapa |
avihāya mahārāja vihaṃsi samare ripūn || 2-5-54||

MHB 2-5-55

कच्चित्स्वपरराष्ट्रेषु बहवोऽधिकृतास्तव ।
अर्थान्समनुतिष्ठन्ति रक्षन्ति च परस्परम् ॥ २-५-५५॥
kaccitsvapararāṣṭreṣu bahavo'dhikṛtāstava |
arthānsamanutiṣṭhanti rakṣanti ca parasparam || 2-5-55||

MHB 2-5-56

कच्चिदभ्यवहार्याणि गात्रसंस्पर्शकानि च ।
घ्रेयाणि च महाराज रक्षन्त्यनुमतास्तव ॥ २-५-५६॥
kaccidabhyavahāryāṇi gātrasaṃsparśakāni ca |
ghreyāṇi ca mahārāja rakṣantyanumatāstava || 2-5-56||

MHB 2-5-57

कच्चित्कोशं च कोष्ठं च वाहनं द्वारमायुधम् ।
आयश्च कृतकल्याणैस्तव भक्तैरनुष्ठितः ॥ २-५-५७॥
kaccitkośaṃ ca koṣṭhaṃ ca vāhanaṃ dvāramāyudham |
āyaśca kṛtakalyāṇaistava bhaktairanuṣṭhitaḥ || 2-5-57||

MHB 2-5-58

कच्चिदाभ्यन्तरेभ्यश्च बाह्येभ्यश्च विशां पते ।
रक्षस्यात्मानमेवाग्रे तांश्च स्वेभ्यो मिथश्च तान् ॥ २-५-५८॥
kaccidābhyantarebhyaśca bāhyebhyaśca viśāṃ pate |
rakṣasyātmānamevāgre tāṃśca svebhyo mithaśca tān || 2-5-58||

MHB 2-5-59

कच्चिन्न पाने द्यूते वा क्रीडासु प्रमदासु च ।
प्रतिजानन्ति पूर्वाह्णे व्ययं व्यसनजं तव ॥ २-५-५९॥
kaccinna pāne dyūte vā krīḍāsu pramadāsu ca |
pratijānanti pūrvāhṇe vyayaṃ vyasanajaṃ tava || 2-5-59||

MHB 2-5-60

कच्चिदायस्य चार्धेन चतुर्भागेन वा पुनः ।
पादभागैस्त्रिभिर्वापि व्ययः संशोध्यते तव ॥ २-५-६०॥
kaccidāyasya cārdhena caturbhāgena vā punaḥ |
pādabhāgaistribhirvāpi vyayaḥ saṃśodhyate tava || 2-5-60||

MHB 2-5-61

कच्चिज्ज्ञातीन्गुरून्वृद्धान्वणिजः शिल्पिनः श्रितान् ।
अभीक्ष्णमनुगृह्णासि धनधान्येन दुर्गतान् ॥ २-५-६१॥
kaccijjñātīngurūnvṛddhānvaṇijaḥ śilpinaḥ śritān |
abhīkṣṇamanugṛhṇāsi dhanadhānyena durgatān || 2-5-61||

MHB 2-5-62

कच्चिदायव्यये युक्ताः सर्वे गणकलेखकाः ।
अनुतिष्ठन्ति पूर्वाह्णे नित्यमायव्ययं तव ॥ २-५-६२॥
kaccidāyavyaye yuktāḥ sarve gaṇakalekhakāḥ |
anutiṣṭhanti pūrvāhṇe nityamāyavyayaṃ tava || 2-5-62||

MHB 2-5-63

कच्चिदर्थेषु संप्रौढान्हितकामाननुप्रियान् ।
नापकर्षसि कर्मभ्यः पूर्वमप्राप्य किल्बिषम् ॥ २-५-६३॥
kaccidartheṣu saṃprauḍhānhitakāmānanupriyān |
nāpakarṣasi karmabhyaḥ pūrvamaprāpya kilbiṣam || 2-5-63||

MHB 2-5-64

कच्चिद्विदित्वा पुरुषानुत्तमाधममध्यमान् ।
त्वं कर्मस्वनुरूपेषु नियोजयसि भारत ॥ २-५-६४॥
kaccidviditvā puruṣānuttamādhamamadhyamān |
tvaṃ karmasvanurūpeṣu niyojayasi bhārata || 2-5-64||

MHB 2-5-65

कच्चिन्न लुब्धाश्चौरा वा वैरिणो वा विशां पते ।
अप्राप्तव्यवहारा वा तव कर्मस्वनुष्ठिताः ॥ २-५-६५॥
kaccinna lubdhāścaurā vā vairiṇo vā viśāṃ pate |
aprāptavyavahārā vā tava karmasvanuṣṭhitāḥ || 2-5-65||

MHB 2-5-66

कच्चिन्न लुब्धैश्चौरैर्वा कुमारैः स्त्रीबलेन वा ।
त्वया वा पीड्यते राष्ट्रं कच्चित्पुष्टाः कृषीवलाः ॥ २-५-६६॥
kaccinna lubdhaiścaurairvā kumāraiḥ strībalena vā |
tvayā vā pīḍyate rāṣṭraṃ kaccitpuṣṭāḥ kṛṣīvalāḥ || 2-5-66||

MHB 2-5-67

कच्चिद्राष्ट्रे तडागानि पूर्णानि च महान्ति च ।
भागशो विनिविष्टानि न कृषिर्देवमातृका ॥ २-५-६७॥
kaccidrāṣṭre taḍāgāni pūrṇāni ca mahānti ca |
bhāgaśo viniviṣṭāni na kṛṣirdevamātṛkā || 2-5-67||

MHB 2-5-68

कच्चिद्बीजं च भक्तं च कर्षकायावसीदते ।
प्रतिकं च शतं वृद्ध्या ददास्यृणमनुग्रहम् ॥ २-५-६८॥
kaccidbījaṃ ca bhaktaṃ ca karṣakāyāvasīdate |
pratikaṃ ca śataṃ vṛddhyā dadāsyṛṇamanugraham || 2-5-68||

MHB 2-5-69

कच्चित्स्वनुष्ठिता तात वार्त्ता ते साधुभिर्जनैः ।
वार्त्तायां संश्रितस्तात लोकोऽयं सुखमेधते ॥ २-५-६९॥
kaccitsvanuṣṭhitā tāta vārttā te sādhubhirjanaiḥ |
vārttāyāṃ saṃśritastāta loko'yaṃ sukhamedhate || 2-5-69||

MHB 2-5-70

कच्चिच्छुचिकृतः प्राज्ञाः पञ्च पञ्च स्वनुष्ठिताः ।
क्षेमं कुर्वन्ति संहत्य राजञ्जनपदे तव ॥ २-५-७०॥
kaccicchucikṛtaḥ prājñāḥ pañca pañca svanuṣṭhitāḥ |
kṣemaṃ kurvanti saṃhatya rājañjanapade tava || 2-5-70||

MHB 2-5-71

कच्चिन्नगरगुप्त्यर्थं ग्रामा नगरवत्कृताः ।
ग्रामवच्च कृता रक्षा ते च सर्वे तदर्पणाः ॥ २-५-७१॥
kaccinnagaraguptyarthaṃ grāmā nagaravatkṛtāḥ |
grāmavacca kṛtā rakṣā te ca sarve tadarpaṇāḥ || 2-5-71||

MHB 2-5-72

कच्चिद्बलेनानुगताः समानि विषमाणि च ।
पुराणचौराः साध्यक्षाश्चरन्ति विषये तव ॥ २-५-७२॥
kaccidbalenānugatāḥ samāni viṣamāṇi ca |
purāṇacaurāḥ sādhyakṣāścaranti viṣaye tava || 2-5-72||

MHB 2-5-73

कच्चित्स्त्रियः सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताः ।
कच्चिन्न श्रद्दधास्यासां कच्चिद्गुह्यं न भाषसे ॥ २-५-७३॥
kaccitstriyaḥ sāntvayasi kaccittāśca surakṣitāḥ |
kaccinna śraddadhāsyāsāṃ kaccidguhyaṃ na bhāṣase || 2-5-73||

MHB 2-5-74

कच्चिच्चारान्निशि श्रुत्वा तत्कार्यमनुचिन्त्य च ।
प्रियाण्यनुभवञ्शेषे विदित्वाभ्यन्तरं जनम् ॥ २-५-७४॥
kacciccārānniśi śrutvā tatkāryamanucintya ca |
priyāṇyanubhavañśeṣe viditvābhyantaraṃ janam || 2-5-74||

MHB 2-5-75

कच्चिद्द्वौ प्रथमौ यामौ रात्र्यां सुप्त्वा विशां पते ।
संचिन्तयसि धर्मार्थौ याम उत्थाय पश्चिमे ॥ २-५-७५॥
kacciddvau prathamau yāmau rātryāṃ suptvā viśāṃ pate |
saṃcintayasi dharmārthau yāma utthāya paścime || 2-5-75||

MHB 2-5-76

कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्यान्समलंकृतान् ।
उत्थाय काले कालज्ञः सह पाण्डव मन्त्रिभिः ॥ २-५-७६॥
kacciddarśayase nityaṃ manuṣyānsamalaṃkṛtān |
utthāya kāle kālajñaḥ saha pāṇḍava mantribhiḥ || 2-5-76||

MHB 2-5-77

कच्चिद्रक्ताम्बरधराः खड्गहस्ताः स्वलंकृताः ।
अभितस्त्वामुपासन्ते रक्षणार्थमरिंदम ॥ २-५-७७॥
kaccidraktāmbaradharāḥ khaḍgahastāḥ svalaṃkṛtāḥ |
abhitastvāmupāsante rakṣaṇārthamariṃdama || 2-5-77||

MHB 2-5-78

कच्चिद्दण्ड्येषु यमवत्पूज्येषु च विशां पते ।
परीक्ष्य वर्तसे सम्यगप्रियेषु प्रियेषु च ॥ २-५-७८॥
kacciddaṇḍyeṣu yamavatpūjyeṣu ca viśāṃ pate |
parīkṣya vartase samyagapriyeṣu priyeṣu ca || 2-5-78||

MHB 2-5-79

कच्चिच्छारीरमाबाधमौषधैर्नियमेन वा ।
मानसं वृद्धसेवाभिः सदा पार्थापकर्षसि ॥ २-५-७९॥
kaccicchārīramābādhamauṣadhairniyamena vā |
mānasaṃ vṛddhasevābhiḥ sadā pārthāpakarṣasi || 2-5-79||

MHB 2-5-80

कच्चिद्वैद्याश्चिकित्सायामष्टाङ्गायां विशारदाः ।
सुहृदश्चानुरक्ताश्च शरीरे ते हिताः सदा ॥ २-५-८०॥
kaccidvaidyāścikitsāyāmaṣṭāṅgāyāṃ viśāradāḥ |
suhṛdaścānuraktāśca śarīre te hitāḥ sadā || 2-5-80||

MHB 2-5-81

कच्चिन्न मानान्मोहाद्वा कामाद्वापि विशां पते ।
अर्थिप्रत्यर्थिनः प्राप्तानपास्यसि कथंचन ॥ २-५-८१॥
kaccinna mānānmohādvā kāmādvāpi viśāṃ pate |
arthipratyarthinaḥ prāptānapāsyasi kathaṃcana || 2-5-81||

MHB 2-5-82

कच्चिन्न लोभान्मोहाद्वा विश्रम्भात्प्रणयेन वा ।
आश्रितानां मनुष्याणां वृत्तिं त्वं संरुणत्सि च ॥ २-५-८२॥
kaccinna lobhānmohādvā viśrambhātpraṇayena vā |
āśritānāṃ manuṣyāṇāṃ vṛttiṃ tvaṃ saṃruṇatsi ca || 2-5-82||

MHB 2-5-83

कच्चित्पौरा न सहिता ये च ते राष्ट्रवासिनः ।
त्वया सह विरुध्यन्ते परैः क्रीताः कथंचन ॥ २-५-८३॥
kaccitpaurā na sahitā ye ca te rāṣṭravāsinaḥ |
tvayā saha virudhyante paraiḥ krītāḥ kathaṃcana || 2-5-83||

MHB 2-5-84

कच्चित्ते दुर्बलः शत्रुर्बलेनोपनिपीडितः ।
मन्त्रेण बलवान्कश्चिदुभाभ्यां वा युधिष्ठिर ॥ २-५-८४॥
kaccitte durbalaḥ śatrurbalenopanipīḍitaḥ |
mantreṇa balavānkaścidubhābhyāṃ vā yudhiṣṭhira || 2-5-84||

MHB 2-5-85

कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां भूमिपालाः प्रधानतः ।
कच्चित्प्राणांस्त्वदर्थेषु संत्यजन्ति त्वया हृताः ॥ २-५-८५॥
kaccitsarve'nuraktāstvāṃ bhūmipālāḥ pradhānataḥ |
kaccitprāṇāṃstvadartheṣu saṃtyajanti tvayā hṛtāḥ || 2-5-85||

MHB 2-5-86

कच्चित्ते सर्वविद्यासु गुणतोऽर्चा प्रवर्तते ।
ब्राह्मणानां च साधूनां तव निःश्रेयसे शुभा ॥ २-५-८६॥
kaccitte sarvavidyāsu guṇato'rcā pravartate |
brāhmaṇānāṃ ca sādhūnāṃ tava niḥśreyase śubhā || 2-5-86||

MHB 2-5-87

कच्चिद्धर्मे त्रयीमूले पूर्वैराचरिते जनैः ।
वर्तमानस्तथा कर्तुं तस्मिन्कर्मणि वर्तसे ॥ २-५-८७॥
kacciddharme trayīmūle pūrvairācarite janaiḥ |
vartamānastathā kartuṃ tasminkarmaṇi vartase || 2-5-87||

MHB 2-5-88

कच्चित्तव गृहेऽन्नानि स्वादून्यश्नन्ति वै द्विजाः ।
गुणवन्ति गुणोपेतास्तवाध्यक्षं सदक्षिणम् ॥ २-५-८८॥
kaccittava gṛhe'nnāni svādūnyaśnanti vai dvijāḥ |
guṇavanti guṇopetāstavādhyakṣaṃ sadakṣiṇam || 2-5-88||

MHB 2-5-89

कच्चित्क्रतूनेकचित्तो वाजपेयांश्च सर्वशः ।
पुण्डरीकांश्च कार्त्स्न्येन यतसे कर्तुमात्मवान् ॥ २-५-८९॥
kaccitkratūnekacitto vājapeyāṃśca sarvaśaḥ |
puṇḍarīkāṃśca kārtsnyena yatase kartumātmavān || 2-5-89||

MHB 2-5-90

कच्चिज्ज्ञातीन्गुरून्वृद्धान्दैवतांस्तापसानपि ।
चैत्यांश्च वृक्षान्कल्याणान्ब्राह्मणांश्च नमस्यसि ॥ २-५-९०॥
kaccijjñātīngurūnvṛddhāndaivatāṃstāpasānapi |
caityāṃśca vṛkṣānkalyāṇānbrāhmaṇāṃśca namasyasi || 2-5-90||

MHB 2-5-91

कच्चिदेषा च ते बुद्धिर्वृत्तिरेषा च तेऽनघ ।
आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थदर्शिनी ॥ २-५-९१॥
kaccideṣā ca te buddhirvṛttireṣā ca te'nagha |
āyuṣyā ca yaśasyā ca dharmakāmārthadarśinī || 2-5-91||

MHB 2-5-92

एतया वर्तमानस्य बुद्ध्या राष्ट्रं न सीदति ।
विजित्य च महीं राजा सोऽत्यन्तं सुखमेधते ॥ २-५-९२॥
etayā vartamānasya buddhyā rāṣṭraṃ na sīdati |
vijitya ca mahīṃ rājā so'tyantaṃ sukhamedhate || 2-5-92||

MHB 2-5-93

कच्चिदार्यो विशुद्धात्मा क्षारितश्चौरकर्मणि ।
अदृष्टशास्त्रकुशलैर्न लोभाद्वध्यते शुचिः ॥ २-५-९३॥
kaccidāryo viśuddhātmā kṣāritaścaurakarmaṇi |
adṛṣṭaśāstrakuśalairna lobhādvadhyate śuciḥ || 2-5-93||

MHB 2-5-94

पृष्टो गृहीतस्तत्कारी तज्ज्ञैर्दृष्टः सकारणः ।
कच्चिन्न मुच्यते स्तेनो द्रव्यलोभान्नरर्षभ ॥ २-५-९४॥
pṛṣṭo gṛhītastatkārī tajjñairdṛṣṭaḥ sakāraṇaḥ |
kaccinna mucyate steno dravyalobhānnararṣabha || 2-5-94||

MHB 2-5-95

व्युत्पन्ने कच्चिदाढ्यस्य दरिद्रस्य च भारत ।
अर्थान्न मिथ्या पश्यन्ति तवामात्या हृता धनैः ॥ २-५-९५॥
vyutpanne kaccidāḍhyasya daridrasya ca bhārata |
arthānna mithyā paśyanti tavāmātyā hṛtā dhanaiḥ || 2-5-95||

MHB 2-5-96

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम् ।
अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं क्षिप्तचित्तताम् ॥ २-५-९६॥
nāstikyamanṛtaṃ krodhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām |
adarśanaṃ jñānavatāmālasyaṃ kṣiptacittatām || 2-5-96||

MHB 2-5-97

एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च चिन्तनम् ।
निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम् ॥ २-५-९७॥
ekacintanamarthānāmanarthajñaiśca cintanam |
niścitānāmanārambhaṃ mantrasyāparirakṣaṇam || 2-5-97||

MHB 2-5-98

मङ्गल्यस्याप्रयोगं च प्रसङ्गं विषयेषु च ।
कच्चित्त्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश ॥ २-५-९८॥
maṅgalyasyāprayogaṃ ca prasaṅgaṃ viṣayeṣu ca |
kaccittvaṃ varjayasyetānrājadoṣāṃścaturdaśa || 2-5-98||

MHB 2-5-99

कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलं धनम् ।
कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं श्रुतम् ॥ २-५-९९॥
kaccitte saphalā vedāḥ kaccitte saphalaṃ dhanam |
kaccitte saphalā dārāḥ kaccitte saphalaṃ śrutam || 2-5-99||

MHB 2-5-100

युधिष्ठिर उवाच ।
कथं वै सफला वेदाः कथं वै सफलं धनम् ।
कथं वै सफला दाराः कथं वै सफलं श्रुतम् ॥ २-५-१००॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ vai saphalā vedāḥ kathaṃ vai saphalaṃ dhanam |
kathaṃ vai saphalā dārāḥ kathaṃ vai saphalaṃ śrutam || 2-5-100||

MHB 2-5-101

नारद उवाच ।
अग्निहोत्रफला वेदा दत्तभुक्तफलं धनम् ।
रतिपुत्रफला दाराः शीलवृत्तफलं श्रुतम् ॥ २-५-१०१॥
nārada uvāca |
agnihotraphalā vedā dattabhuktaphalaṃ dhanam |
ratiputraphalā dārāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam || 2-5-101||

MHB 2-5-102

वैशंपायन उवाच ।
एतदाख्याय स मुनिर्नारदः सुमहातपाः ।
पप्रच्छानन्तरमिदं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ॥ २-५-१०२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etadākhyāya sa munirnāradaḥ sumahātapāḥ |
papracchānantaramidaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram || 2-5-102||

MHB 2-5-103

नारद उवाच ।
कच्चिदभ्यागता दूराद्वणिजो लाभकारणात् ।
यथोक्तमवहार्यन्ते शुल्कं शुल्कोपजीविभिः ॥ २-५-१०३॥
nārada uvāca |
kaccidabhyāgatā dūrādvaṇijo lābhakāraṇāt |
yathoktamavahāryante śulkaṃ śulkopajīvibhiḥ || 2-5-103||

MHB 2-5-104

कच्चित्ते पुरुषा राजन्पुरे राष्ट्रे च मानिताः ।
उपानयन्ति पण्यानि उपधाभिरवञ्चिताः ॥ २-५-१०४॥
kaccitte puruṣā rājanpure rāṣṭre ca mānitāḥ |
upānayanti paṇyāni upadhābhiravañcitāḥ || 2-5-104||

MHB 2-5-105

कच्चिच्छृणोषि वृद्धानां धर्मार्थसहिता गिरः ।
नित्यमर्थविदां तात तथा धर्मानुदर्शिनाम् ॥ २-५-१०५॥
kaccicchṛṇoṣi vṛddhānāṃ dharmārthasahitā giraḥ |
nityamarthavidāṃ tāta tathā dharmānudarśinām || 2-5-105||

MHB 2-5-106

कच्चित्ते कृषितन्त्रेषु गोषु पुष्पफलेषु च ।
धर्मार्थं च द्विजातिभ्यो दीयते मधुसर्पिषी ॥ २-५-१०६॥
kaccitte kṛṣitantreṣu goṣu puṣpaphaleṣu ca |
dharmārthaṃ ca dvijātibhyo dīyate madhusarpiṣī || 2-5-106||

MHB 2-5-107

द्रव्योपकरणं कच्चित्सर्वदा सर्वशिल्पिनाम् ।
चातुर्मास्यावरं सम्यङ्नियतं संप्रयच्छसि ॥ २-५-१०७॥
dravyopakaraṇaṃ kaccitsarvadā sarvaśilpinām |
cāturmāsyāvaraṃ samyaṅniyataṃ saṃprayacchasi || 2-5-107||

MHB 2-5-108

कच्चित्कृतं विजानीषे कर्तारं च प्रशंससि ।
सतां मध्ये महाराज सत्करोषि च पूजयन् ॥ २-५-१०८॥
kaccitkṛtaṃ vijānīṣe kartāraṃ ca praśaṃsasi |
satāṃ madhye mahārāja satkaroṣi ca pūjayan || 2-5-108||

MHB 2-5-109

कच्चित्सूत्राणि सर्वाणि गृह्णासि भरतर्षभ ।
हस्तिसूत्राश्वसूत्राणि रथसूत्राणि चाभिभो ॥ २-५-१०९॥
kaccitsūtrāṇi sarvāṇi gṛhṇāsi bharatarṣabha |
hastisūtrāśvasūtrāṇi rathasūtrāṇi cābhibho || 2-5-109||

MHB 2-5-110

कच्चिदभ्यस्यते शश्वद्गृहे ते भरतर्षभ ।
धनुर्वेदस्य सूत्रं च यन्त्रसूत्रं च नागरम् ॥ २-५-११०॥
kaccidabhyasyate śaśvadgṛhe te bharatarṣabha |
dhanurvedasya sūtraṃ ca yantrasūtraṃ ca nāgaram || 2-5-110||

MHB 2-5-111

कच्चिदस्त्राणि सर्वाणि ब्रह्मदण्डश्च तेऽनघ ।
विषयोगाश्च ते सर्वे विदिताः शत्रुनाशनाः ॥ २-५-१११॥
kaccidastrāṇi sarvāṇi brahmadaṇḍaśca te'nagha |
viṣayogāśca te sarve viditāḥ śatrunāśanāḥ || 2-5-111||

MHB 2-5-112

कच्चिदग्निभयाच्चैव सर्पव्यालभयात्तथा ।
रोगरक्षोभयाच्चैव राष्ट्रं स्वं परिरक्षसि ॥ २-५-११२॥
kaccidagnibhayāccaiva sarpavyālabhayāttathā |
rogarakṣobhayāccaiva rāṣṭraṃ svaṃ parirakṣasi || 2-5-112||

MHB 2-5-113

कच्चिदन्धांश्च मूकांश्च पङ्गून्व्यङ्गानबान्धवान् ।
पितेव पासि धर्मज्ञ तथा प्रव्रजितानपि ॥ २-५-११३॥
kaccidandhāṃśca mūkāṃśca paṅgūnvyaṅgānabāndhavān |
piteva pāsi dharmajña tathā pravrajitānapi || 2-5-113||

MHB 2-5-114

वैशंपायन उवाच ।
एताः कुरूणामृषभो महात्मा श्रुत्वा गिरो ब्राह्मणसत्तमस्य ।
प्रणम्य पादावभिवाद्य हृष्टो राजाब्रवीन्नारदं देवरूपम् ॥ २-५-११४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etāḥ kurūṇāmṛṣabho mahātmā śrutvā giro brāhmaṇasattamasya |
praṇamya pādāvabhivādya hṛṣṭo rājābravīnnāradaṃ devarūpam || 2-5-114||

MHB 2-5-115

एवं करिष्यामि यथा त्वयोक्तं प्रज्ञा हि मे भूय एवाभिवृद्धा ।
उक्त्वा तथा चैव चकार राजा लेभे महीं सागरमेखलां च ॥ २-५-११५॥
evaṃ kariṣyāmi yathā tvayoktaṃ prajñā hi me bhūya evābhivṛddhā |
uktvā tathā caiva cakāra rājā lebhe mahīṃ sāgaramekhalāṃ ca || 2-5-115||

MHB 2-5-116

नारद उवाच ।
एवं यो वर्तते राजा चातुर्वर्ण्यस्य रक्षणे ।
स विहृत्येह सुसुखी शक्रस्यैति सलोकताम् ॥ २-५-११६॥
nārada uvāca |
evaṃ yo vartate rājā cāturvarṇyasya rakṣaṇe |
sa vihṛtyeha susukhī śakrasyaiti salokatām || 2-5-116||

Adhyaya: 6/72 (18)

MHB 2-6-1

वैशंपायन उवाच ।
संपूज्याथाभ्यनुज्ञातो महर्षेर्वचनात्परम् ।
प्रत्युवाचानुपूर्व्येण धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ २-६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
saṃpūjyāthābhyanujñāto maharṣervacanātparam |
pratyuvācānupūrvyeṇa dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ || 2-6-1||

MHB 2-6-2

भगवन्न्याय्यमाहैतं यथावद्धर्मनिश्चयम् ।
यथाशक्ति यथान्यायं क्रियतेऽयं विधिर्मया ॥ २-६-२॥
bhagavannyāyyamāhaitaṃ yathāvaddharmaniścayam |
yathāśakti yathānyāyaṃ kriyate'yaṃ vidhirmayā || 2-6-2||

MHB 2-6-3

राजभिर्यद्यथा कार्यं पुरा तत्तन्न संशयः ।
यथान्यायोपनीतार्थं कृतं हेतुमदर्थवत् ॥ २-६-३॥
rājabhiryadyathā kāryaṃ purā tattanna saṃśayaḥ |
yathānyāyopanītārthaṃ kṛtaṃ hetumadarthavat || 2-6-3||

MHB 2-6-4

वयं तु सत्पथं तेषां यातुमिच्छामहे प्रभो ।
न तु शक्यं तथा गन्तुं यथा तैर्नियतात्मभिः ॥ २-६-४॥
vayaṃ tu satpathaṃ teṣāṃ yātumicchāmahe prabho |
na tu śakyaṃ tathā gantuṃ yathā tairniyatātmabhiḥ || 2-6-4||

MHB 2-6-5

एवमुक्त्वा स धर्मात्मा वाक्यं तदभिपूज्य च ।
मुहूर्तात्प्राप्तकालं च दृष्ट्वा लोकचरं मुनिम् ॥ २-६-५॥
evamuktvā sa dharmātmā vākyaṃ tadabhipūjya ca |
muhūrtātprāptakālaṃ ca dṛṣṭvā lokacaraṃ munim || 2-6-5||

MHB 2-6-6

नारदं स्वस्थमासीनमुपासीनो युधिष्ठिरः ।
अपृच्छत्पाण्डवस्तत्र राजमध्ये महामतिः ॥ २-६-६॥
nāradaṃ svasthamāsīnamupāsīno yudhiṣṭhiraḥ |
apṛcchatpāṇḍavastatra rājamadhye mahāmatiḥ || 2-6-6||

MHB 2-6-7

भवान्संचरते लोकान्सदा नानाविधान्बहून् ।
ब्रह्मणा निर्मितान्पूर्वं प्रेक्षमाणो मनोजवः ॥ २-६-७॥
bhavānsaṃcarate lokānsadā nānāvidhānbahūn |
brahmaṇā nirmitānpūrvaṃ prekṣamāṇo manojavaḥ || 2-6-7||

MHB 2-6-8

ईदृशी भवता काचिद्दृष्टपूर्वा सभा क्वचित् ।
इतो वा श्रेयसी ब्रह्मंस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ २-६-८॥
īdṛśī bhavatā kāciddṛṣṭapūrvā sabhā kvacit |
ito vā śreyasī brahmaṃstanmamācakṣva pṛcchataḥ || 2-6-8||

MHB 2-6-9

तच्छ्रुत्वा नारदस्तस्य धर्मराजस्य भाषितम् ।
पाण्डवं प्रत्युवाचेदं स्मयन्मधुरया गिरा ॥ २-६-९॥
tacchrutvā nāradastasya dharmarājasya bhāṣitam |
pāṇḍavaṃ pratyuvācedaṃ smayanmadhurayā girā || 2-6-9||

MHB 2-6-10

मानुषेषु न मे तात दृष्टपूर्वा न च श्रुता ।
सभा मणिमयी राजन्यथेयं तव भारत ॥ २-६-१०॥
mānuṣeṣu na me tāta dṛṣṭapūrvā na ca śrutā |
sabhā maṇimayī rājanyatheyaṃ tava bhārata || 2-6-10||

MHB 2-6-11

सभां तु पितृराजस्य वरुणस्य च धीमतः ।
कथयिष्ये तथेन्द्रस्य कैलासनिलयस्य च ॥ २-६-११॥
sabhāṃ tu pitṛrājasya varuṇasya ca dhīmataḥ |
kathayiṣye tathendrasya kailāsanilayasya ca || 2-6-11||

MHB 2-6-12

ब्रह्मणश्च सभां दिव्यां कथयिष्ये गतक्लमाम् ।
यदि ते श्रवणे बुद्धिर्वर्तते भरतर्षभ ॥ २-६-१२॥
brahmaṇaśca sabhāṃ divyāṃ kathayiṣye gataklamām |
yadi te śravaṇe buddhirvartate bharatarṣabha || 2-6-12||

MHB 2-6-13

नारदेनैवमुक्तस्तु धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
प्राञ्जलिर्भ्रातृभिः सार्धं तैश्च सर्वैर्नृपैर्वृतः ॥ २-६-१३॥
nāradenaivamuktastu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
prāñjalirbhrātṛbhiḥ sārdhaṃ taiśca sarvairnṛpairvṛtaḥ || 2-6-13||

MHB 2-6-14

नारदं प्रत्युवाचेदं धर्मराजो महामनाः ।
सभाः कथय ताः सर्वाः श्रोतुमिच्छामहे वयम् ॥ २-६-१४॥
nāradaṃ pratyuvācedaṃ dharmarājo mahāmanāḥ |
sabhāḥ kathaya tāḥ sarvāḥ śrotumicchāmahe vayam || 2-6-14||

MHB 2-6-15

किंद्रव्यास्ताः सभा ब्रह्मन्किंविस्ताराः किमायताः ।
पितामहं च के तस्यां सभायां पर्युपासते ॥ २-६-१५॥
kiṃdravyāstāḥ sabhā brahmankiṃvistārāḥ kimāyatāḥ |
pitāmahaṃ ca ke tasyāṃ sabhāyāṃ paryupāsate || 2-6-15||

MHB 2-6-16

वासवं देवराजं च यमं वैवस्वतं च के ।
वरुणं च कुबेरं च सभायां पर्युपासते ॥ २-६-१६॥
vāsavaṃ devarājaṃ ca yamaṃ vaivasvataṃ ca ke |
varuṇaṃ ca kuberaṃ ca sabhāyāṃ paryupāsate || 2-6-16||

MHB 2-6-17

एतत्सर्वं यथातत्त्वं देवर्षे वदतस्तव ।
श्रोतुमिच्छाम सहिताः परं कौतूहलं हि नः ॥ २-६-१७॥
etatsarvaṃ yathātattvaṃ devarṣe vadatastava |
śrotumicchāma sahitāḥ paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ || 2-6-17||

MHB 2-6-18

एवमुक्तः पाण्डवेन नारदः प्रत्युवाच तम् ।
क्रमेण राजन्दिव्यास्ताः श्रूयन्तामिह नः सभाः ॥ २-६-१८॥
evamuktaḥ pāṇḍavena nāradaḥ pratyuvāca tam |
krameṇa rājandivyāstāḥ śrūyantāmiha naḥ sabhāḥ || 2-6-18||

Adhyaya: 7/72 (26)

MHB 2-7-1

नारद उवाच ।
शक्रस्य तु सभा दिव्या भास्वरा कर्मभिर्जिता ।
स्वयं शक्रेण कौरव्य निर्मितार्कसमप्रभा ॥ २-७-१॥
nārada uvāca |
śakrasya tu sabhā divyā bhāsvarā karmabhirjitā |
svayaṃ śakreṇa kauravya nirmitārkasamaprabhā || 2-7-1||

MHB 2-7-2

विस्तीर्णा योजनशतं शतमध्यर्धमायता ।
वैहायसी कामगमा पञ्चयोजनमुच्छ्रिता ॥ २-७-२॥
vistīrṇā yojanaśataṃ śatamadhyardhamāyatā |
vaihāyasī kāmagamā pañcayojanamucchritā || 2-7-2||

MHB 2-7-3

जराशोकक्लमापेता निरातङ्का शिवा शुभा ।
वेश्मासनवती रम्या दिव्यपादपशोभिता ॥ २-७-३॥
jarāśokaklamāpetā nirātaṅkā śivā śubhā |
veśmāsanavatī ramyā divyapādapaśobhitā || 2-7-3||

MHB 2-7-4

तस्यां देवेश्वरः पार्थ सभायां परमासने ।
आस्ते शच्या महेन्द्राण्या श्रिया लक्ष्म्या च भारत ॥ २-७-४॥
tasyāṃ deveśvaraḥ pārtha sabhāyāṃ paramāsane |
āste śacyā mahendrāṇyā śriyā lakṣmyā ca bhārata || 2-7-4||

MHB 2-7-5

बिभ्रद्वपुरनिर्देश्यं किरीटी लोहिताङ्गदः ।
विरजोम्बरश्चित्रमाल्यो ह्रीकीर्तिद्युतिभिः सह ॥ २-७-५॥
bibhradvapuranirdeśyaṃ kirīṭī lohitāṅgadaḥ |
virajombaraścitramālyo hrīkīrtidyutibhiḥ saha || 2-7-5||

MHB 2-7-6

तस्यामुपासते नित्यं महात्मानं शतक्रतुम् ।
मरुतः सर्वतो राजन्सर्वे च गृहमेधिनः ।
सिद्धा देवर्षयश्चैव साध्या देवगणास्तथा ॥ २-७-६॥
tasyāmupāsate nityaṃ mahātmānaṃ śatakratum |
marutaḥ sarvato rājansarve ca gṛhamedhinaḥ |
siddhā devarṣayaścaiva sādhyā devagaṇāstathā || 2-7-6||

MHB 2-7-7

एते सानुचराः सर्वे दिव्यरूपाः स्वलंकृताः ।
उपासते महात्मानं देवराजमरिंदमम् ॥ २-७-७॥
ete sānucarāḥ sarve divyarūpāḥ svalaṃkṛtāḥ |
upāsate mahātmānaṃ devarājamariṃdamam || 2-7-7||

MHB 2-7-8

तथा देवर्षयः सर्वे पार्थ शक्रमुपासते ।
अमला धूतपाप्मानो दीप्यमाना इवाग्नयः ।
तेजस्विनः सोमयुजो विपापा विगतक्लमाः ॥ २-७-८॥
tathā devarṣayaḥ sarve pārtha śakramupāsate |
amalā dhūtapāpmāno dīpyamānā ivāgnayaḥ |
tejasvinaḥ somayujo vipāpā vigataklamāḥ || 2-7-8||

MHB 2-7-9

पराशरः पर्वतश्च तथा सावर्णिगालवौ ।
शङ्खश्च लिखितश्चैव तथा गौरशिरा मुनिः ॥ २-७-९॥
parāśaraḥ parvataśca tathā sāvarṇigālavau |
śaṅkhaśca likhitaścaiva tathā gauraśirā muniḥ || 2-7-9||

MHB 2-7-10

दुर्वासाश्च दीर्घतपा याज्ञवल्क्योऽथ भालुकिः ।
उद्दालकः श्वेतकेतुस्तथा शाट्यायनः प्रभुः ॥ २-७-१०॥
durvāsāśca dīrghatapā yājñavalkyo'tha bhālukiḥ |
uddālakaḥ śvetaketustathā śāṭyāyanaḥ prabhuḥ || 2-7-10||

MHB 2-7-11

हविष्मांश्च गविष्ठश्च हरिश्चन्द्रश्च पार्थिवः ।
हृद्यश्चोदरशाण्डिल्यः पाराशर्यः कृषीवलः ॥ २-७-११॥
haviṣmāṃśca gaviṣṭhaśca hariścandraśca pārthivaḥ |
hṛdyaścodaraśāṇḍilyaḥ pārāśaryaḥ kṛṣīvalaḥ || 2-7-11||

MHB 2-7-12

वातस्कन्धो विशाखश्च विधाता काल एव च ।
अनन्तदन्तस्त्वष्टा च विश्वकर्मा च तुम्बुरुः ॥ २-७-१२॥
vātaskandho viśākhaśca vidhātā kāla eva ca |
anantadantastvaṣṭā ca viśvakarmā ca tumburuḥ || 2-7-12||

MHB 2-7-13

अयोनिजा योनिजाश्च वायुभक्षा हुताशिनः ।
ईशानं सर्वलोकस्य वज्रिणं समुपासते ॥ २-७-१३॥
ayonijā yonijāśca vāyubhakṣā hutāśinaḥ |
īśānaṃ sarvalokasya vajriṇaṃ samupāsate || 2-7-13||

MHB 2-7-14

सहदेवः सुनीथश्च वाल्मीकिश्च महातपाः ।
समीकः सत्यवांश्चैव प्रचेताः सत्यसंगरः ॥ २-७-१४॥
sahadevaḥ sunīthaśca vālmīkiśca mahātapāḥ |
samīkaḥ satyavāṃścaiva pracetāḥ satyasaṃgaraḥ || 2-7-14||

MHB 2-7-15

मेधातिथिर्वामदेवः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
मरुत्तश्च मरीचिश्च स्थाणुश्चात्रिर्महातपाः ॥ २-७-१५॥
medhātithirvāmadevaḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
maruttaśca marīciśca sthāṇuścātrirmahātapāḥ || 2-7-15||

MHB 2-7-16

कक्षीवान्गौतमस्तार्क्ष्यस्तथा वैश्वानरो मुनिः ।
मुनिः कालकवृक्षीय आश्राव्योऽथ हिरण्यदः ।
संवर्तो देवहव्यश्च विष्वक्सेनश्च वीर्यवान् ॥ २-७-१६॥
kakṣīvāngautamastārkṣyastathā vaiśvānaro muniḥ |
muniḥ kālakavṛkṣīya āśrāvyo'tha hiraṇyadaḥ |
saṃvarto devahavyaśca viṣvaksenaśca vīryavān || 2-7-16||

MHB 2-7-17

दिव्या आपस्तथौषध्यः श्रद्धा मेधा सरस्वती ।
अर्थो धर्मश्च कामश्च विद्युतश्चापि पाण्डव ॥ २-७-१७॥
divyā āpastathauṣadhyaḥ śraddhā medhā sarasvatī |
artho dharmaśca kāmaśca vidyutaścāpi pāṇḍava || 2-7-17||

MHB 2-7-18

जलवाहास्तथा मेघा वायवः स्तनयित्नवः ।
प्राची दिग्यज्ञवाहाश्च पावकाः सप्तविंशतिः ॥ २-७-१८॥
jalavāhāstathā meghā vāyavaḥ stanayitnavaḥ |
prācī digyajñavāhāśca pāvakāḥ saptaviṃśatiḥ || 2-7-18||

MHB 2-7-19

अग्नीषोमौ तथेन्द्राग्नी मित्रोऽथ सवितार्यमा ।
भगो विश्वे च साध्याश्च शुक्रो मन्थी च भारत ॥ २-७-१९॥
agnīṣomau tathendrāgnī mitro'tha savitāryamā |
bhago viśve ca sādhyāśca śukro manthī ca bhārata || 2-7-19||

MHB 2-7-20

यज्ञाश्च दक्षिणाश्चैव ग्रहाः स्तोभाश्च सर्वशः ।
यज्ञवाहाश्च ये मन्त्राः सर्वे तत्र समासते ॥ २-७-२०॥
yajñāśca dakṣiṇāścaiva grahāḥ stobhāśca sarvaśaḥ |
yajñavāhāśca ye mantrāḥ sarve tatra samāsate || 2-7-20||

MHB 2-7-21

तथैवाप्सरसो राजन्गन्धर्वाश्च मनोरमाः ।
नृत्यवादित्रगीतैश्च हास्यैश्च विविधैरपि ।
रमयन्ति स्म नृपते देवराजं शतक्रतुम् ॥ २-७-२१॥
tathaivāpsaraso rājangandharvāśca manoramāḥ |
nṛtyavāditragītaiśca hāsyaiśca vividhairapi |
ramayanti sma nṛpate devarājaṃ śatakratum || 2-7-21||

MHB 2-7-22

स्तुतिभिर्मङ्गलैश्चैव स्तुवन्तः कर्मभिस्तथा ।
विक्रमैश्च महात्मानं बलवृत्रनिषूदनम् ॥ २-७-२२॥
stutibhirmaṅgalaiścaiva stuvantaḥ karmabhistathā |
vikramaiśca mahātmānaṃ balavṛtraniṣūdanam || 2-7-22||

MHB 2-7-23

ब्रह्मराजर्षयः सर्वे सर्वे देवर्षयस्तथा ।
विमानैर्विविधैर्दिव्यैर्भ्राजमानैरिवाग्निभिः ॥ २-७-२३॥
brahmarājarṣayaḥ sarve sarve devarṣayastathā |
vimānairvividhairdivyairbhrājamānairivāgnibhiḥ || 2-7-23||

MHB 2-7-24

स्रग्विणो भूषिताश्चान्ये यान्ति चायान्ति चापरे ।
बृहस्पतिश्च शुक्रश्च तस्यामाययतुः सह ॥ २-७-२४॥
sragviṇo bhūṣitāścānye yānti cāyānti cāpare |
bṛhaspatiśca śukraśca tasyāmāyayatuḥ saha || 2-7-24||

MHB 2-7-25

एते चान्ये च बहवो यतात्मानो यतव्रताः ।
विमानैश्चन्द्रसंकाशैः सोमवत्प्रियदर्शनाः ।
ब्रह्मणो वचनाद्राजन्भृगुः सप्तर्षयस्तथा ॥ २-७-२५॥
ete cānye ca bahavo yatātmāno yatavratāḥ |
vimānaiścandrasaṃkāśaiḥ somavatpriyadarśanāḥ |
brahmaṇo vacanādrājanbhṛguḥ saptarṣayastathā || 2-7-25||

MHB 2-7-26

एषा सभा मया राजन्दृष्टा पुष्करमालिनी ।
शतक्रतोर्महाराज याम्यां शृणु ममानघ ॥ २-७-२६॥
eṣā sabhā mayā rājandṛṣṭā puṣkaramālinī |
śatakratormahārāja yāmyāṃ śṛṇu mamānagha || 2-7-26||

Adhyaya: 8/72 (38)

MHB 2-8-1

नारद उवाच ।
कथयिष्ये सभां दिव्यां युधिष्ठिर निबोध ताम् ।
वैवस्वतस्य यामर्थे विश्वकर्मा चकार ह ॥ २-८-१॥
nārada uvāca |
kathayiṣye sabhāṃ divyāṃ yudhiṣṭhira nibodha tām |
vaivasvatasya yāmarthe viśvakarmā cakāra ha || 2-8-1||

MHB 2-8-2

तैजसी सा सभा राजन्बभूव शतयोजना ।
विस्तारायामसंपन्ना भूयसी चापि पाण्डव ॥ २-८-२॥
taijasī sā sabhā rājanbabhūva śatayojanā |
vistārāyāmasaṃpannā bhūyasī cāpi pāṇḍava || 2-8-2||

MHB 2-8-3

अर्कप्रकाशा भ्राजिष्णुः सर्वतः कामचारिणी ।
नैवातिशीता नात्युष्णा मनसश्च प्रहर्षिणी ॥ २-८-३॥
arkaprakāśā bhrājiṣṇuḥ sarvataḥ kāmacāriṇī |
naivātiśītā nātyuṣṇā manasaśca praharṣiṇī || 2-8-3||

MHB 2-8-4

न शोको न जरा तस्यां क्षुत्पिपासे न चाप्रियम् ।
न च दैन्यं क्लमो वापि प्रतिकूलं न चाप्युत ॥ २-८-४॥
na śoko na jarā tasyāṃ kṣutpipāse na cāpriyam |
na ca dainyaṃ klamo vāpi pratikūlaṃ na cāpyuta || 2-8-4||

MHB 2-8-5

सर्वे कामाः स्थितास्तस्यां ये दिव्या ये च मानुषाः ।
रसवच्च प्रभूतं च भक्ष्यभोज्यमरिंदम ॥ २-८-५॥
sarve kāmāḥ sthitāstasyāṃ ye divyā ye ca mānuṣāḥ |
rasavacca prabhūtaṃ ca bhakṣyabhojyamariṃdama || 2-8-5||

MHB 2-8-6

पुण्यगन्धाः स्रजस्तत्र नित्यपुष्पफलद्रुमाः ।
रसवन्ति च तोयानि शीतान्युष्णानि चैव ह ॥ २-८-६॥
puṇyagandhāḥ srajastatra nityapuṣpaphaladrumāḥ |
rasavanti ca toyāni śītānyuṣṇāni caiva ha || 2-8-6||

MHB 2-8-7

तस्यां राजर्षयः पुण्यास्तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः ।
यमं वैवस्वतं तात प्रहृष्टाः पर्युपासते ॥ २-८-७॥
tasyāṃ rājarṣayaḥ puṇyāstathā brahmarṣayo'malāḥ |
yamaṃ vaivasvataṃ tāta prahṛṣṭāḥ paryupāsate || 2-8-7||

MHB 2-8-8

ययातिर्नहुषः पूरुर्मान्धाता सोमको नृगः ।
त्रसदस्युश्च तुरयः कृतवीर्यः श्रुतश्रवाः ॥ २-८-८॥
yayātirnahuṣaḥ pūrurmāndhātā somako nṛgaḥ |
trasadasyuśca turayaḥ kṛtavīryaḥ śrutaśravāḥ || 2-8-8||

MHB 2-8-9

अरिप्रणुत्सुसिंहश्च कृतवेगः कृतिर्निमिः ।
प्रतर्दनः शिबिर्मत्स्यः पृथ्वक्षोऽथ बृहद्रथः ॥ २-८-९॥
aripraṇutsusiṃhaśca kṛtavegaḥ kṛtirnimiḥ |
pratardanaḥ śibirmatsyaḥ pṛthvakṣo'tha bṛhadrathaḥ || 2-8-9||

MHB 2-8-10

ऐडो मरुत्तः कुशिकः सांकाश्यः सांकृतिर्भवः ।
चतुरश्वः सदश्वोर्मिः कार्तवीर्यश्च पार्थिवः ॥ २-८-१०॥
aiḍo maruttaḥ kuśikaḥ sāṃkāśyaḥ sāṃkṛtirbhavaḥ |
caturaśvaḥ sadaśvormiḥ kārtavīryaśca pārthivaḥ || 2-8-10||

MHB 2-8-11

भरतस्तथा सुरथः सुनीथो नैषधो नलः ।
दिवोदासोऽथ सुमना अम्बरीषो भगीरथः ॥ २-८-११॥
bharatastathā surathaḥ sunītho naiṣadho nalaḥ |
divodāso'tha sumanā ambarīṣo bhagīrathaḥ || 2-8-11||

MHB 2-8-12

व्यश्वः सदश्वो वध्र्यश्वः पञ्चहस्तः पृथुश्रवाः ।
रुषद्गुर्वृषसेनश्च क्षुपश्च सुमहाबलः ॥ २-८-१२॥
vyaśvaḥ sadaśvo vadhryaśvaḥ pañcahastaḥ pṛthuśravāḥ |
ruṣadgurvṛṣasenaśca kṣupaśca sumahābalaḥ || 2-8-12||

MHB 2-8-13

रुषदश्वो वसुमनाः पुरुकुत्सो ध्वजी रथी ।
आर्ष्टिषेणो दिलीपश्च महात्मा चाप्युशीनरः ॥ २-८-१३॥
ruṣadaśvo vasumanāḥ purukutso dhvajī rathī |
ārṣṭiṣeṇo dilīpaśca mahātmā cāpyuśīnaraḥ || 2-8-13||

MHB 2-8-14

औशीनरः पुण्डरीकः शर्यातिः शरभः शुचिः ।
अङ्गोऽरिष्टश्च वेनश्च दुःषन्तः संजयो जयः ॥ २-८-१४॥
auśīnaraḥ puṇḍarīkaḥ śaryātiḥ śarabhaḥ śuciḥ |
aṅgo'riṣṭaśca venaśca duḥṣantaḥ saṃjayo jayaḥ || 2-8-14||

MHB 2-8-15

भाङ्गास्वरिः सुनीथश्च निषधोऽथ त्विषीरथः ।
करंधमो बाह्लिकश्च सुद्युम्नो बलवान्मधुः ॥ २-८-१५॥
bhāṅgāsvariḥ sunīthaśca niṣadho'tha tviṣīrathaḥ |
karaṃdhamo bāhlikaśca sudyumno balavānmadhuḥ || 2-8-15||

MHB 2-8-16

कपोतरोमा तृणकः सहदेवार्जुनौ तथा ।
रामो दाशरथिश्चैव लक्ष्मणोऽथ प्रतर्दनः ॥ २-८-१६॥
kapotaromā tṛṇakaḥ sahadevārjunau tathā |
rāmo dāśarathiścaiva lakṣmaṇo'tha pratardanaḥ || 2-8-16||

MHB 2-8-17

अलर्कः कक्षसेनश्च गयो गौराश्व एव च ।
जामदग्न्योऽथ रामोऽत्र नाभागसगरौ तथा ॥ २-८-१७॥
alarkaḥ kakṣasenaśca gayo gaurāśva eva ca |
jāmadagnyo'tha rāmo'tra nābhāgasagarau tathā || 2-8-17||

MHB 2-8-18

भूरिद्युम्नो महाश्वश्च पृथ्वश्वो जनकस्तथा ।
वैन्यो राजा वारिषेणः पुरुजो जनमेजयः ॥ २-८-१८॥
bhūridyumno mahāśvaśca pṛthvaśvo janakastathā |
vainyo rājā vāriṣeṇaḥ purujo janamejayaḥ || 2-8-18||

MHB 2-8-19

ब्रह्मदत्तस्त्रिगर्तश्च राजोपरिचरस्तथा ।
इन्द्रद्युम्नो भीमजानुर्गयः पृष्ठो नयोऽनघः ॥ २-८-१९॥
brahmadattastrigartaśca rājoparicarastathā |
indradyumno bhīmajānurgayaḥ pṛṣṭho nayo'naghaḥ || 2-8-19||

MHB 2-8-20

पद्मोऽथ मुचुकुन्दश्च भूरिद्युम्नः प्रसेनजित् ।
अरिष्टनेमिः प्रद्युम्नः पृथगश्वोऽजकस्तथा ॥ २-८-२०॥
padmo'tha mucukundaśca bhūridyumnaḥ prasenajit |
ariṣṭanemiḥ pradyumnaḥ pṛthagaśvo'jakastathā || 2-8-20||

MHB 2-8-21

शतं मत्स्या नृपतयः शतं नीपाः शतं हयाः ।
धृतराष्ट्राश्चैकशतमशीतिर्जनमेजयाः ॥ २-८-२१॥
śataṃ matsyā nṛpatayaḥ śataṃ nīpāḥ śataṃ hayāḥ |
dhṛtarāṣṭrāścaikaśatamaśītirjanamejayāḥ || 2-8-21||

MHB 2-8-22

शतं च ब्रह्मदत्तानामीरिणां वैरिणां शतम् ।
शंतनुश्चैव राजर्षिः पाण्डुश्चैव पिता तव ॥ २-८-२२॥
śataṃ ca brahmadattānāmīriṇāṃ vairiṇāṃ śatam |
śaṃtanuścaiva rājarṣiḥ pāṇḍuścaiva pitā tava || 2-8-22||

MHB 2-8-23

उशद्गवः शतरथो देवराजो जयद्रथः ।
वृषादर्भिश्च राजर्षिर्धाम्ना सह समन्त्रिणा ॥ २-८-२३॥
uśadgavaḥ śataratho devarājo jayadrathaḥ |
vṛṣādarbhiśca rājarṣirdhāmnā saha samantriṇā || 2-8-23||

MHB 2-8-24

अथापरे सहस्राणि ये गताः शशबिन्दवः ।
इष्ट्वाश्वमेधैर्बहुभिर्महद्भिर्भूरिदक्षिणैः ॥ २-८-२४॥
athāpare sahasrāṇi ye gatāḥ śaśabindavaḥ |
iṣṭvāśvamedhairbahubhirmahadbhirbhūridakṣiṇaiḥ || 2-8-24||

MHB 2-8-25

एते राजर्षयः पुण्याः कीर्तिमन्तो बहुश्रुताः ।
तस्यां सभायां राजर्षे वैवस्वतमुपासते ॥ २-८-२५॥
ete rājarṣayaḥ puṇyāḥ kīrtimanto bahuśrutāḥ |
tasyāṃ sabhāyāṃ rājarṣe vaivasvatamupāsate || 2-8-25||

MHB 2-8-26

अगस्त्योऽथ मतङ्गश्च कालो मृत्युस्तथैव च ।
यज्वानश्चैव सिद्धाश्च ये च योगशरीरिणः ॥ २-८-२६॥
agastyo'tha mataṅgaśca kālo mṛtyustathaiva ca |
yajvānaścaiva siddhāśca ye ca yogaśarīriṇaḥ || 2-8-26||

MHB 2-8-27

अग्निष्वात्ताश्च पितरः फेनपाश्चोष्मपाश्च ये ।
स्वधावन्तो बर्हिषदो मूर्तिमन्तस्तथापरे ॥ २-८-२७॥
agniṣvāttāśca pitaraḥ phenapāścoṣmapāśca ye |
svadhāvanto barhiṣado mūrtimantastathāpare || 2-8-27||

MHB 2-8-28

कालचक्रं च साक्षाच्च भगवान्हव्यवाहनः ।
नरा दुष्कृतकर्माणो दक्षिणायनमृत्यवः ॥ २-८-२८॥
kālacakraṃ ca sākṣācca bhagavānhavyavāhanaḥ |
narā duṣkṛtakarmāṇo dakṣiṇāyanamṛtyavaḥ || 2-8-28||

MHB 2-8-29

कालस्य नयने युक्ता यमस्य पुरुषाश्च ये ।
तस्यां शिंशपपालाशास्तथा काशकुशादयः ।
उपासते धर्मराजं मूर्तिमन्तो निरामयाः ॥ २-८-२९॥
kālasya nayane yuktā yamasya puruṣāśca ye |
tasyāṃ śiṃśapapālāśāstathā kāśakuśādayaḥ |
upāsate dharmarājaṃ mūrtimanto nirāmayāḥ || 2-8-29||

MHB 2-8-30

एते चान्ये च बहवः पितृराजसभासदः ।
अशक्याः परिसंख्यातुं नामभिः कर्मभिस्तथा ॥ २-८-३०॥
ete cānye ca bahavaḥ pitṛrājasabhāsadaḥ |
aśakyāḥ parisaṃkhyātuṃ nāmabhiḥ karmabhistathā || 2-8-30||

MHB 2-8-31

असंबाधा हि सा पार्थ रम्या कामगमा सभा ।
दीर्घकालं तपस्तप्त्वा निर्मिता विश्वकर्मणा ॥ २-८-३१॥
asaṃbādhā hi sā pārtha ramyā kāmagamā sabhā |
dīrghakālaṃ tapastaptvā nirmitā viśvakarmaṇā || 2-8-31||

MHB 2-8-32

प्रभासन्ती ज्वलन्तीव तेजसा स्वेन भारत ।
तामुग्रतपसो यान्ति सुव्रताः सत्यवादिनः ॥ २-८-३२॥
prabhāsantī jvalantīva tejasā svena bhārata |
tāmugratapaso yānti suvratāḥ satyavādinaḥ || 2-8-32||

MHB 2-8-33

शान्ताः संन्यासिनः सिद्धाः पूताः पुण्येन कर्मणा ।
सर्वे भास्वरदेहाश्च सर्वे च विरजोम्बराः ॥ २-८-३३॥
śāntāḥ saṃnyāsinaḥ siddhāḥ pūtāḥ puṇyena karmaṇā |
sarve bhāsvaradehāśca sarve ca virajombarāḥ || 2-8-33||

MHB 2-8-34

चित्राङ्गदाश्चित्रमाल्याः सर्वे ज्वलितकुण्डलाः ।
सुकृतैः कर्मभिः पुण्यैः परिबर्हैर्विभूषिताः ॥ २-८-३४॥
citrāṅgadāścitramālyāḥ sarve jvalitakuṇḍalāḥ |
sukṛtaiḥ karmabhiḥ puṇyaiḥ paribarhairvibhūṣitāḥ || 2-8-34||

MHB 2-8-35

गन्धर्वाश्च महात्मानः शतशश्चाप्सरोगणाः ।
वादित्रं नृत्तगीतं च हास्यं लास्यं च सर्वशः ॥ २-८-३५॥
gandharvāśca mahātmānaḥ śataśaścāpsarogaṇāḥ |
vāditraṃ nṛttagītaṃ ca hāsyaṃ lāsyaṃ ca sarvaśaḥ || 2-8-35||

MHB 2-8-36

पुण्याश्च गन्धाः शब्दाश्च तस्यां पार्थ समन्ततः ।
दिव्यानि माल्यानि च तामुपतिष्ठन्ति सर्वशः ॥ २-८-३६॥
puṇyāśca gandhāḥ śabdāśca tasyāṃ pārtha samantataḥ |
divyāni mālyāni ca tāmupatiṣṭhanti sarvaśaḥ || 2-8-36||

MHB 2-8-37

शतं शतसहस्राणि धर्मिणां तं प्रजेश्वरम् ।
उपासते महात्मानं रूपयुक्ता मनस्विनः ॥ २-८-३७॥
śataṃ śatasahasrāṇi dharmiṇāṃ taṃ prajeśvaram |
upāsate mahātmānaṃ rūpayuktā manasvinaḥ || 2-8-37||

MHB 2-8-38

ईदृशी सा सभा राजन्पितृराज्ञो महात्मनः ।
वरुणस्यापि वक्ष्यामि सभां पुष्करमालिनीम् ॥ २-८-३८॥
īdṛśī sā sabhā rājanpitṛrājño mahātmanaḥ |
varuṇasyāpi vakṣyāmi sabhāṃ puṣkaramālinīm || 2-8-38||

Adhyaya: 9/72 (25)

MHB 2-9-1

नारद उवाच ।
युधिष्ठिर सभा दिव्या वरुणस्य सितप्रभा ।
प्रमाणेन यथा याम्या शुभप्राकारतोरणा ॥ २-९-१॥
nārada uvāca |
yudhiṣṭhira sabhā divyā varuṇasya sitaprabhā |
pramāṇena yathā yāmyā śubhaprākāratoraṇā || 2-9-1||

MHB 2-9-2

अन्तःसलिलमास्थाय विहिता विश्वकर्मणा ।
दिव्यरत्नमयैर्वृक्षैः फलपुष्पप्रदैर्युता ॥ २-९-२॥
antaḥsalilamāsthāya vihitā viśvakarmaṇā |
divyaratnamayairvṛkṣaiḥ phalapuṣpapradairyutā || 2-9-2||

MHB 2-9-3

नीलपीतासितश्यामैः सितैर्लोहितकैरपि ।
अवतानैस्तथा गुल्मैः पुष्पमञ्जरिधारिभिः ॥ २-९-३॥
nīlapītāsitaśyāmaiḥ sitairlohitakairapi |
avatānaistathā gulmaiḥ puṣpamañjaridhāribhiḥ || 2-9-3||

MHB 2-9-4

तथा शकुनयस्तस्यां नानारूपा मृदुस्वराः ।
अनिर्देश्या वपुष्मन्तः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ २-९-४॥
tathā śakunayastasyāṃ nānārūpā mṛdusvarāḥ |
anirdeśyā vapuṣmantaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ || 2-9-4||

MHB 2-9-5

सा सभा सुखसंस्पर्शा न शीता न च घर्मदा ।
वेश्मासनवती रम्या सिता वरुणपालिता ॥ २-९-५॥
sā sabhā sukhasaṃsparśā na śītā na ca gharmadā |
veśmāsanavatī ramyā sitā varuṇapālitā || 2-9-5||

MHB 2-9-6

यस्यामास्ते स वरुणो वारुण्या सह भारत ।
दिव्यरत्नाम्बरधरो भूषणैरुपशोभितः ॥ २-९-६॥
yasyāmāste sa varuṇo vāruṇyā saha bhārata |
divyaratnāmbaradharo bhūṣaṇairupaśobhitaḥ || 2-9-6||

MHB 2-9-7

स्रग्विणो भूषिताश्चापि दिव्यमाल्यानुकर्षिणः ।
आदित्यास्तत्र वरुणं जलेश्वरमुपासते ॥ २-९-७॥
sragviṇo bhūṣitāścāpi divyamālyānukarṣiṇaḥ |
ādityāstatra varuṇaṃ jaleśvaramupāsate || 2-9-7||

MHB 2-9-8

वासुकिस्तक्षकश्चैव नागश्चैरावतस्तथा ।
कृष्णश्च लोहितश्चैव पद्मश्चित्रश्च वीर्यवान् ॥ २-९-८॥
vāsukistakṣakaścaiva nāgaścairāvatastathā |
kṛṣṇaśca lohitaścaiva padmaścitraśca vīryavān || 2-9-8||

MHB 2-9-9

कम्बलाश्वतरौ नागौ धृतराष्ट्रबलाहकौ ।
मणिमान्कुण्डलधरः कर्कोटकधनंजयौ ॥ २-९-९॥
kambalāśvatarau nāgau dhṛtarāṣṭrabalāhakau |
maṇimānkuṇḍaladharaḥ karkoṭakadhanaṃjayau || 2-9-9||

MHB 2-9-10

प्रह्लादो मूषिकादश्च तथैव जनमेजयः ।
पताकिनो मण्डलिनः फणवन्तश्च सर्वशः ॥ २-९-१०॥
prahlādo mūṣikādaśca tathaiva janamejayaḥ |
patākino maṇḍalinaḥ phaṇavantaśca sarvaśaḥ || 2-9-10||

MHB 2-9-11

एते चान्ये च बहवः सर्पास्तस्यां युधिष्ठिर ।
उपासते महात्मानं वरुणं विगतक्लमाः ॥ २-९-११॥
ete cānye ca bahavaḥ sarpāstasyāṃ yudhiṣṭhira |
upāsate mahātmānaṃ varuṇaṃ vigataklamāḥ || 2-9-11||

MHB 2-9-12

बलिर्वैरोचनो राजा नरकः पृथिवींजयः ।
प्रह्लादो विप्रचित्तिश्च कालखञ्जाश्च सर्वशः ॥ २-९-१२॥
balirvairocano rājā narakaḥ pṛthivīṃjayaḥ |
prahlādo vipracittiśca kālakhañjāśca sarvaśaḥ || 2-9-12||

MHB 2-9-13

सुहनुर्दुर्मुखः शङ्खः सुमनाः सुमतिः स्वनः ।
घटोदरो महापार्श्वः क्रथनः पिठरस्तथा ॥ २-९-१३॥
suhanurdurmukhaḥ śaṅkhaḥ sumanāḥ sumatiḥ svanaḥ |
ghaṭodaro mahāpārśvaḥ krathanaḥ piṭharastathā || 2-9-13||

MHB 2-9-14

विश्वरूपः सुरूपश्च विरूपोऽथ महाशिराः ।
दशग्रीवश्च वाली च मेघवासा दशावरः ॥ २-९-१४॥
viśvarūpaḥ surūpaśca virūpo'tha mahāśirāḥ |
daśagrīvaśca vālī ca meghavāsā daśāvaraḥ || 2-9-14||

MHB 2-9-15

कैटभो विटटूतश्च संह्रादश्चेन्द्रतापनः ।
दैत्यदानवसंघाश्च सर्वे रुचिरकुण्डलाः ॥ २-९-१५॥
kaiṭabho viṭaṭūtaśca saṃhrādaścendratāpanaḥ |
daityadānavasaṃghāśca sarve rucirakuṇḍalāḥ || 2-9-15||

MHB 2-9-16

स्रग्विणो मौलिनः सर्वे तथा दिव्यपरिच्छदाः ।
सर्वे लब्धवराः शूराः सर्वे विगतमृत्यवः ॥ २-९-१६॥
sragviṇo maulinaḥ sarve tathā divyaparicchadāḥ |
sarve labdhavarāḥ śūrāḥ sarve vigatamṛtyavaḥ || 2-9-16||

MHB 2-9-17

ते तस्यां वरुणं देवं धर्मपाशस्थिताः सदा ।
उपासते महात्मानं सर्वे सुचरितव्रताः ॥ २-९-१७॥
te tasyāṃ varuṇaṃ devaṃ dharmapāśasthitāḥ sadā |
upāsate mahātmānaṃ sarve sucaritavratāḥ || 2-9-17||

MHB 2-9-18

तथा समुद्राश्चत्वारो नदी भागीरथी च या ।
कालिन्दी विदिशा वेण्णा नर्मदा वेगवाहिनी ॥ २-९-१८॥
tathā samudrāścatvāro nadī bhāgīrathī ca yā |
kālindī vidiśā veṇṇā narmadā vegavāhinī || 2-9-18||

MHB 2-9-19

विपाशा च शतद्रुश्च चन्द्रभागा सरस्वती ।
इरावती वितस्ता च सिन्धुर्देवनदस्तथा ॥ २-९-१९॥
vipāśā ca śatadruśca candrabhāgā sarasvatī |
irāvatī vitastā ca sindhurdevanadastathā || 2-9-19||

MHB 2-9-20

गोदावरी कृष्णवेण्णा कावेरी च सरिद्वरा ।
एताश्चान्याश्च सरितस्तीर्थानि च सरांसि च ॥ २-९-२०॥
godāvarī kṛṣṇaveṇṇā kāverī ca saridvarā |
etāścānyāśca saritastīrthāni ca sarāṃsi ca || 2-9-20||

MHB 2-9-21

कूपाश्च सप्रस्रवणा देहवन्तो युधिष्ठिर ।
पल्वलानि तडागानि देहवन्त्यथ भारत ॥ २-९-२१॥
kūpāśca saprasravaṇā dehavanto yudhiṣṭhira |
palvalāni taḍāgāni dehavantyatha bhārata || 2-9-21||

MHB 2-9-22

दिशस्तथा मही चैव तथा सर्वे महीधराः ।
उपासते महात्मानं सर्वे जलचरास्तथा ॥ २-९-२२॥
diśastathā mahī caiva tathā sarve mahīdharāḥ |
upāsate mahātmānaṃ sarve jalacarāstathā || 2-9-22||

MHB 2-9-23

गीतवादित्रवन्तश्च गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।
स्तुवन्तो वरुणं तस्यां सर्व एव समासते ॥ २-९-२३॥
gītavāditravantaśca gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ |
stuvanto varuṇaṃ tasyāṃ sarva eva samāsate || 2-9-23||

MHB 2-9-24

महीधरा रत्नवन्तो रसा येषु प्रतिष्ठिताः ।
सर्वे विग्रहवन्तस्ते तमीश्वरमुपासते ॥ २-९-२४॥
mahīdharā ratnavanto rasā yeṣu pratiṣṭhitāḥ |
sarve vigrahavantaste tamīśvaramupāsate || 2-9-24||

MHB 2-9-25

एषा मया संपतता वारुणी भरतर्षभ ।
दृष्टपूर्वा सभा रम्या कुबेरस्य सभां शृणु ॥ २-९-२५॥
eṣā mayā saṃpatatā vāruṇī bharatarṣabha |
dṛṣṭapūrvā sabhā ramyā kuberasya sabhāṃ śṛṇu || 2-9-25||

Adhyaya: 10/72 (23)

MHB 2-10-1

नारद उवाच ।
सभा वैश्रवणी राजञ्शतयोजनमायता ।
विस्तीर्णा सप्ततिश्चैव योजनानि सितप्रभा ॥ २-१०-१॥
nārada uvāca |
sabhā vaiśravaṇī rājañśatayojanamāyatā |
vistīrṇā saptatiścaiva yojanāni sitaprabhā || 2-10-1||

MHB 2-10-2

तपसा निर्मिता राजन्स्वयं वैश्रवणेन सा ।
शशिप्रभा खेचरीणां कैलासशिखरोपमा ॥ २-१०-२॥
tapasā nirmitā rājansvayaṃ vaiśravaṇena sā |
śaśiprabhā khecarīṇāṃ kailāsaśikharopamā || 2-10-2||

MHB 2-10-3

गुह्यकैरुह्यमाना सा खे विषक्तेव दृश्यते ।
दिव्या हेममयैरुच्चैः पादपैरुपशोभिता ॥ २-१०-३॥
guhyakairuhyamānā sā khe viṣakteva dṛśyate |
divyā hemamayairuccaiḥ pādapairupaśobhitā || 2-10-3||

MHB 2-10-4

रश्मिवती भास्वरा च दिव्यगन्धा मनोरमा ।
सिताभ्रशिखराकारा प्लवमानेव दृश्यते ॥ २-१०-४॥
raśmivatī bhāsvarā ca divyagandhā manoramā |
sitābhraśikharākārā plavamāneva dṛśyate || 2-10-4||

MHB 2-10-5

तस्यां वैश्रवणो राजा विचित्राभरणाम्बरः ।
स्त्रीसहस्रावृतः श्रीमानास्ते ज्वलितकुण्डलः ॥ २-१०-५॥
tasyāṃ vaiśravaṇo rājā vicitrābharaṇāmbaraḥ |
strīsahasrāvṛtaḥ śrīmānāste jvalitakuṇḍalaḥ || 2-10-5||

MHB 2-10-6

दिवाकरनिभे पुण्ये दिव्यास्तरणसंवृते ।
दिव्यपादोपधाने च निषण्णः परमासने ॥ २-१०-६॥
divākaranibhe puṇye divyāstaraṇasaṃvṛte |
divyapādopadhāne ca niṣaṇṇaḥ paramāsane || 2-10-6||

MHB 2-10-7

मन्दाराणामुदाराणां वनानि सुरभीणि च ।
सौगन्धिकानां चादाय गन्धान्गन्धवहः शुचिः ॥ २-१०-७॥
mandārāṇāmudārāṇāṃ vanāni surabhīṇi ca |
saugandhikānāṃ cādāya gandhāngandhavahaḥ śuciḥ || 2-10-7||

MHB 2-10-8

नलिन्याश्चालकाख्यायाश्चन्दनानां वनस्य च ।
मनोहृदयसंह्लादी वायुस्तमुपसेवते ॥ २-१०-८॥
nalinyāścālakākhyāyāścandanānāṃ vanasya ca |
manohṛdayasaṃhlādī vāyustamupasevate || 2-10-8||

MHB 2-10-9

तत्र देवाः सगन्धर्वा गणैरप्सरसां वृताः ।
दिव्यतानेन गीतानि गान्ति दिव्यानि भारत ॥ २-१०-९॥
tatra devāḥ sagandharvā gaṇairapsarasāṃ vṛtāḥ |
divyatānena gītāni gānti divyāni bhārata || 2-10-9||

MHB 2-10-10

मिश्रकेशी च रम्भा च चित्रसेना शुचिस्मिता ।
चारुनेत्रा घृताची च मेनका पुञ्जिकस्थला ॥ २-१०-१०॥
miśrakeśī ca rambhā ca citrasenā śucismitā |
cārunetrā ghṛtācī ca menakā puñjikasthalā || 2-10-10||

MHB 2-10-11

विश्वाची सहजन्या च प्रम्लोचा उर्वशी इरा ।
वर्गा च सौरभेयी च समीची बुद्बुदा लता ॥ २-१०-११॥
viśvācī sahajanyā ca pramlocā urvaśī irā |
vargā ca saurabheyī ca samīcī budbudā latā || 2-10-11||

MHB 2-10-12

एताः सहस्रशश्चान्या नृत्तगीतविशारदाः ।
उपतिष्ठन्ति धनदं पाण्डवाप्सरसां गणाः ॥ २-१०-१२॥
etāḥ sahasraśaścānyā nṛttagītaviśāradāḥ |
upatiṣṭhanti dhanadaṃ pāṇḍavāpsarasāṃ gaṇāḥ || 2-10-12||

MHB 2-10-13

अनिशं दिव्यवादित्रैर्नृत्तैर्गीतैश्च सा सभा ।
अशून्या रुचिरा भाति गन्धर्वाप्सरसां गणैः ॥ २-१०-१३॥
aniśaṃ divyavāditrairnṛttairgītaiśca sā sabhā |
aśūnyā rucirā bhāti gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ || 2-10-13||

MHB 2-10-14

किंनरा नाम गन्धर्वा नरा नाम तथापरे ।
मणिभद्रोऽथ धनदः श्वेतभद्रश्च गुह्यकः ॥ २-१०-१४॥
kiṃnarā nāma gandharvā narā nāma tathāpare |
maṇibhadro'tha dhanadaḥ śvetabhadraśca guhyakaḥ || 2-10-14||

MHB 2-10-15

कशेरको गण्डकण्डुः प्रद्योतश्च महाबलः ।
कुस्तुम्बुरुः पिशाचश्च गजकर्णो विशालकः ॥ २-१०-१५॥
kaśerako gaṇḍakaṇḍuḥ pradyotaśca mahābalaḥ |
kustumburuḥ piśācaśca gajakarṇo viśālakaḥ || 2-10-15||

MHB 2-10-16

वराहकर्णः सान्द्रोष्ठः फलभक्षः फलोदकः ।
अङ्गचूडः शिखावर्तो हेमनेत्रो विभीषणः ॥ २-१०-१६॥
varāhakarṇaḥ sāndroṣṭhaḥ phalabhakṣaḥ phalodakaḥ |
aṅgacūḍaḥ śikhāvarto hemanetro vibhīṣaṇaḥ || 2-10-16||

MHB 2-10-17

पुष्पाननः पिङ्गलकः शोणितोदः प्रवालकः ।
वृक्षवास्यनिकेतश्च चीरवासाश्च भारत ॥ २-१०-१७॥
puṣpānanaḥ piṅgalakaḥ śoṇitodaḥ pravālakaḥ |
vṛkṣavāsyaniketaśca cīravāsāśca bhārata || 2-10-17||

MHB 2-10-18

एते चान्ये च बहवो यक्षाः शतसहस्रशः ।
सदा भगवती च श्रीस्तथैव नलकूबरः ॥ २-१०-१८॥
ete cānye ca bahavo yakṣāḥ śatasahasraśaḥ |
sadā bhagavatī ca śrīstathaiva nalakūbaraḥ || 2-10-18||

MHB 2-10-19

अहं च बहुशस्तस्यां भवन्त्यन्ये च मद्विधाः ।
आचार्याश्चाभवंस्तत्र तथा देवर्षयोऽपरे ॥ २-१०-१९॥
ahaṃ ca bahuśastasyāṃ bhavantyanye ca madvidhāḥ |
ācāryāścābhavaṃstatra tathā devarṣayo'pare || 2-10-19||

MHB 2-10-20

भगवान्भूतसंघैश्च वृतः शतसहस्रशः ।
उमापतिः पशुपतिः शूलधृग्भगनेत्रहा ॥ २-१०-२०॥
bhagavānbhūtasaṃghaiśca vṛtaḥ śatasahasraśaḥ |
umāpatiḥ paśupatiḥ śūladhṛgbhaganetrahā || 2-10-20||

MHB 2-10-21

त्र्यम्बको राजशार्दूल देवी च विगतक्लमा ।
वामनैर्विकटैः कुब्जैः क्षतजाक्षैर्मनोजवैः ॥ २-१०-२१॥
tryambako rājaśārdūla devī ca vigataklamā |
vāmanairvikaṭaiḥ kubjaiḥ kṣatajākṣairmanojavaiḥ || 2-10-21||

MHB 2-10-22

मांसमेदोवसाहारैरुग्रश्रवणदर्शनैः ।
नानाप्रहरणैर्घोरैर्वातैरिव महाजवैः ।
वृतः सखायमन्वास्ते सदैव धनदं नृप ॥ २-१०-२२॥
māṃsamedovasāhārairugraśravaṇadarśanaiḥ |
nānāpraharaṇairghorairvātairiva mahājavaiḥ |
vṛtaḥ sakhāyamanvāste sadaiva dhanadaṃ nṛpa || 2-10-22||

MHB 2-10-23

सा सभा तादृशी राजन्मया दृष्टान्तरिक्षगा ।
पितामहसभां राजन्कथयिष्ये गतक्लमाम् ॥ २-१०-२३॥
sā sabhā tādṛśī rājanmayā dṛṣṭāntarikṣagā |
pitāmahasabhāṃ rājankathayiṣye gataklamām || 2-10-23||

Adhyaya: 11/72 (73)

MHB 2-11-1

नारद उवाच ।
पुरा देवयुगे राजन्नादित्यो भगवान्दिवः ।
आगच्छन्मानुषं लोकं दिदृक्षुर्विगतक्लमः ॥ २-११-१॥
nārada uvāca |
purā devayuge rājannādityo bhagavāndivaḥ |
āgacchanmānuṣaṃ lokaṃ didṛkṣurvigataklamaḥ || 2-11-1||

MHB 2-11-2

चरन्मानुषरूपेण सभां दृष्ट्वा स्वयंभुवः ।
सभामकथयन्मह्यं ब्राह्मीं तत्त्वेन पाण्डव ॥ २-११-२॥
caranmānuṣarūpeṇa sabhāṃ dṛṣṭvā svayaṃbhuvaḥ |
sabhāmakathayanmahyaṃ brāhmīṃ tattvena pāṇḍava || 2-11-2||

MHB 2-11-3

अप्रमेयप्रभां दिव्यां मानसीं भरतर्षभ ।
अनिर्देश्यां प्रभावेन सर्वभूतमनोरमाम् ॥ २-११-३॥
aprameyaprabhāṃ divyāṃ mānasīṃ bharatarṣabha |
anirdeśyāṃ prabhāvena sarvabhūtamanoramām || 2-11-3||

MHB 2-11-4

श्रुत्वा गुणानहं तस्याः सभायाः पाण्डुनन्दन ।
दर्शनेप्सुस्तथा राजन्नादित्यमहमब्रुवम् ॥ २-११-४॥
śrutvā guṇānahaṃ tasyāḥ sabhāyāḥ pāṇḍunandana |
darśanepsustathā rājannādityamahamabruvam || 2-11-4||

MHB 2-11-5

भगवन्द्रष्टुमिच्छामि पितामहसभामहम् ।
येन सा तपसा शक्या कर्मणा वापि गोपते ॥ २-११-५॥
bhagavandraṣṭumicchāmi pitāmahasabhāmaham |
yena sā tapasā śakyā karmaṇā vāpi gopate || 2-11-5||

MHB 2-11-6

औषधैर्वा तथा युक्तैरुत वा मायया यया ।
तन्ममाचक्ष्व भगवन्पश्येयं तां सभां कथम् ॥ २-११-६॥
auṣadhairvā tathā yuktairuta vā māyayā yayā |
tanmamācakṣva bhagavanpaśyeyaṃ tāṃ sabhāṃ katham || 2-11-6||

MHB 2-11-7

ततः स भगवान्सूर्यो मामुपादाय वीर्यवान् ।
अगच्छत्तां सभां ब्राह्मीं विपापां विगतक्लमाम् ॥ २-११-७॥
tataḥ sa bhagavānsūryo māmupādāya vīryavān |
agacchattāṃ sabhāṃ brāhmīṃ vipāpāṃ vigataklamām || 2-11-7||

MHB 2-11-8

एवंरूपेति सा शक्या न निर्देष्टुं जनाधिप ।
क्षणेन हि बिभर्त्यन्यदनिर्देश्यं वपुस्तथा ॥ २-११-८॥
evaṃrūpeti sā śakyā na nirdeṣṭuṃ janādhipa |
kṣaṇena hi bibhartyanyadanirdeśyaṃ vapustathā || 2-11-8||

MHB 2-11-9

न वेद परिमाणं वा संस्थानं वापि भारत ।
न च रूपं मया तादृग्दृष्टपूर्वं कदाचन ॥ २-११-९॥
na veda parimāṇaṃ vā saṃsthānaṃ vāpi bhārata |
na ca rūpaṃ mayā tādṛgdṛṣṭapūrvaṃ kadācana || 2-11-9||

MHB 2-11-10

सुसुखा सा सभा राजन्न शीता न च घर्मदा ।
न क्षुत्पिपासे न ग्लानिं प्राप्य तां प्राप्नुवन्त्युत ॥ २-११-१०॥
susukhā sā sabhā rājanna śītā na ca gharmadā |
na kṣutpipāse na glāniṃ prāpya tāṃ prāpnuvantyuta || 2-11-10||

MHB 2-11-11

नानारूपैरिव कृता सुविचित्रैः सुभास्वरैः ।
स्तम्भैर्न च धृता सा तु शाश्वती न च सा क्षरा ॥ २-११-११॥
nānārūpairiva kṛtā suvicitraiḥ subhāsvaraiḥ |
stambhairna ca dhṛtā sā tu śāśvatī na ca sā kṣarā || 2-11-11||

MHB 2-11-12

अति चन्द्रं च सूर्यं च शिखिनं च स्वयंप्रभा ।
दीप्यते नाकपृष्ठस्था भासयन्तीव भास्करम् ॥ २-११-१२॥
ati candraṃ ca sūryaṃ ca śikhinaṃ ca svayaṃprabhā |
dīpyate nākapṛṣṭhasthā bhāsayantīva bhāskaram || 2-11-12||

MHB 2-11-13

तस्यां स भगवानास्ते विदधद्देवमायया ।
स्वयमेकोऽनिशं राजँल्लोकाँल्लोकपितामहः ॥ २-११-१३॥
tasyāṃ sa bhagavānāste vidadhaddevamāyayā |
svayameko'niśaṃ rāja~llokā~llokapitāmahaḥ || 2-11-13||

MHB 2-11-14

उपतिष्ठन्ति चाप्येनं प्रजानां पतयः प्रभुम् ।
दक्षः प्रचेताः पुलहो मरीचिः कश्यपस्तथा ॥ २-११-१४॥
upatiṣṭhanti cāpyenaṃ prajānāṃ patayaḥ prabhum |
dakṣaḥ pracetāḥ pulaho marīciḥ kaśyapastathā || 2-11-14||

MHB 2-11-15

भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च गौतमश्च तथाङ्गिराः ।
मनोऽन्तरिक्षं विद्याश्च वायुस्तेजो जलं मही ॥ २-११-१५॥
bhṛguratrirvasiṣṭhaśca gautamaśca tathāṅgirāḥ |
mano'ntarikṣaṃ vidyāśca vāyustejo jalaṃ mahī || 2-11-15||

MHB 2-11-16

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च भारत ।
प्रकृतिश्च विकारश्च यच्चान्यत्कारणं भुवः ॥ २-११-१६॥
śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ raso gandhaśca bhārata |
prakṛtiśca vikāraśca yaccānyatkāraṇaṃ bhuvaḥ || 2-11-16||

MHB 2-11-17

चन्द्रमाः सह नक्षत्रैरादित्यश्च गभस्तिमान् ।
वायवः क्रतवश्चैव संकल्पः प्राण एव च ॥ २-११-१७॥
candramāḥ saha nakṣatrairādityaśca gabhastimān |
vāyavaḥ kratavaścaiva saṃkalpaḥ prāṇa eva ca || 2-11-17||

MHB 2-11-18

एते चान्ये च बहवः स्वयंभुवमुपस्थिताः ।
अर्थो धर्मश्च कामश्च हर्षो द्वेषस्तपो दमः ॥ २-११-१८॥
ete cānye ca bahavaḥ svayaṃbhuvamupasthitāḥ |
artho dharmaśca kāmaśca harṣo dveṣastapo damaḥ || 2-11-18||

MHB 2-11-19

आयान्ति तस्यां सहिता गन्धर्वाप्सरसस्तथा ।
विंशतिः सप्त चैवान्ये लोकपालाश्च सर्वशः ॥ २-११-१९॥
āyānti tasyāṃ sahitā gandharvāpsarasastathā |
viṃśatiḥ sapta caivānye lokapālāśca sarvaśaḥ || 2-11-19||

MHB 2-11-20

शुक्रो बृहस्पतिश्चैव बुधोऽङ्गारक एव च ।
शनैश्चरश्च राहुश्च ग्रहाः सर्वे तथैव च ॥ २-११-२०॥
śukro bṛhaspatiścaiva budho'ṅgāraka eva ca |
śanaiścaraśca rāhuśca grahāḥ sarve tathaiva ca || 2-11-20||

MHB 2-11-21

मन्त्रो रथंतरश्चैव हरिमान्वसुमानपि ।
आदित्याः साधिराजानो नानाद्वंद्वैरुदाहृताः ॥ २-११-२१॥
mantro rathaṃtaraścaiva harimānvasumānapi |
ādityāḥ sādhirājāno nānādvaṃdvairudāhṛtāḥ || 2-11-21||

MHB 2-11-22

मरुतो विश्वकर्मा च वसवश्चैव भारत ।
तथा पितृगणाः सर्वे सर्वाणि च हवींष्यथ ॥ २-११-२२॥
maruto viśvakarmā ca vasavaścaiva bhārata |
tathā pitṛgaṇāḥ sarve sarvāṇi ca havīṃṣyatha || 2-11-22||

MHB 2-11-23

ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदश्च पाण्डव ।
अथर्ववेदश्च तथा पर्वाणि च विशां पते ॥ २-११-२३॥
ṛgvedaḥ sāmavedaśca yajurvedaśca pāṇḍava |
atharvavedaśca tathā parvāṇi ca viśāṃ pate || 2-11-23||

MHB 2-11-24

इतिहासोपवेदाश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः ।
ग्रहा यज्ञाश्च सोमश्च दैवतानि च सर्वशः ॥ २-११-२४॥
itihāsopavedāśca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ |
grahā yajñāśca somaśca daivatāni ca sarvaśaḥ || 2-11-24||

MHB 2-11-25

सावित्री दुर्गतरणी वाणी सप्तविधा तथा ।
मेधा धृतिः श्रुतिश्चैव प्रज्ञा बुद्धिर्यशः क्षमा ॥ २-११-२५॥
sāvitrī durgataraṇī vāṇī saptavidhā tathā |
medhā dhṛtiḥ śrutiścaiva prajñā buddhiryaśaḥ kṣamā || 2-11-25||

MHB 2-11-26

सामानि स्तुतिशस्त्राणि गाथाश्च विविधास्तथा ।
भाष्याणि तर्कयुक्तानि देहवन्ति विशां पते ॥ २-११-२६॥
sāmāni stutiśastrāṇi gāthāśca vividhāstathā |
bhāṣyāṇi tarkayuktāni dehavanti viśāṃ pate || 2-11-26||

MHB 2-11-27

क्षणा लवा मुहूर्ताश्च दिवा रात्रिस्तथैव च ।
अर्धमासाश्च मासाश्च ऋतवः षट्च भारत ॥ २-११-२७॥
kṣaṇā lavā muhūrtāśca divā rātristathaiva ca |
ardhamāsāśca māsāśca ṛtavaḥ ṣaṭca bhārata || 2-11-27||

MHB 2-11-28

संवत्सराः पञ्चयुगमहोरात्राश्चतुर्विधाः ।
कालचक्रं च यद्दिव्यं नित्यमक्षयमव्ययम् ॥ २-११-२८॥
saṃvatsarāḥ pañcayugamahorātrāścaturvidhāḥ |
kālacakraṃ ca yaddivyaṃ nityamakṣayamavyayam || 2-11-28||

MHB 2-11-29

अदितिर्दितिर्दनुश्चैव सुरसा विनता इरा ।
कालका सुरभिर्देवी सरमा चाथ गौतमी ॥ २-११-२९॥
aditirditirdanuścaiva surasā vinatā irā |
kālakā surabhirdevī saramā cātha gautamī || 2-11-29||

MHB 2-11-30

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्चाश्विनावपि ।
विश्वेदेवाश्च साध्याश्च पितरश्च मनोजवाः ॥ २-११-३०॥
ādityā vasavo rudrā marutaścāśvināvapi |
viśvedevāśca sādhyāśca pitaraśca manojavāḥ || 2-11-30||

MHB 2-11-31

राक्षसाश्च पिशाचाश्च दानवा गुह्यकास्तथा ।
सुपर्णनागपशवः पितामहमुपासते ॥ २-११-३१॥
rākṣasāśca piśācāśca dānavā guhyakāstathā |
suparṇanāgapaśavaḥ pitāmahamupāsate || 2-11-31||

MHB 2-11-32

देवो नारायणस्तस्यां तथा देवर्षयश्च ये ।
ऋषयो वालखिल्याश्च योनिजायोनिजास्तथा ॥ २-११-३२॥
devo nārāyaṇastasyāṃ tathā devarṣayaśca ye |
ṛṣayo vālakhilyāśca yonijāyonijāstathā || 2-11-32||

MHB 2-11-33

यच्च किंचित्त्रिलोकेऽस्मिन्दृश्यते स्थाणुजङ्गमम् ।
सर्वं तस्यां मया दृष्टं तद्विद्धि मनुजाधिप ॥ २-११-३३॥
yacca kiṃcittriloke'smindṛśyate sthāṇujaṅgamam |
sarvaṃ tasyāṃ mayā dṛṣṭaṃ tadviddhi manujādhipa || 2-11-33||

MHB 2-11-34

अष्टाशीतिसहस्राणि यतीनामूर्ध्वरेतसाम् ।
प्रजावतां च पञ्चाशदृषीणामपि पाण्डव ॥ २-११-३४॥
aṣṭāśītisahasrāṇi yatīnāmūrdhvaretasām |
prajāvatāṃ ca pañcāśadṛṣīṇāmapi pāṇḍava || 2-11-34||

MHB 2-11-35

ते स्म तत्र यथाकामं दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः ।
प्रणम्य शिरसा तस्मै प्रतियान्ति यथागतम् ॥ २-११-३५॥
te sma tatra yathākāmaṃ dṛṣṭvā sarve divaukasaḥ |
praṇamya śirasā tasmai pratiyānti yathāgatam || 2-11-35||

MHB 2-11-36

अतिथीनागतान्देवान्दैत्यान्नागान्मुनींस्तथा ।
यक्षान्सुपर्णान्कालेयान्गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥ २-११-३६॥
atithīnāgatāndevāndaityānnāgānmunīṃstathā |
yakṣānsuparṇānkāleyāngandharvāpsarasastathā || 2-11-36||

MHB 2-11-37

महाभागानमितधीर्ब्रह्मा लोकपितामहः ।
दयावान्सर्वभूतेषु यथार्हं प्रतिपद्यते ॥ २-११-३७॥
mahābhāgānamitadhīrbrahmā lokapitāmahaḥ |
dayāvānsarvabhūteṣu yathārhaṃ pratipadyate || 2-11-37||

MHB 2-11-38

प्रतिगृह्य च विश्वात्मा स्वयंभूरमितप्रभः ।
सान्त्वमानार्थसंभोगैर्युनक्ति मनुजाधिप ॥ २-११-३८॥
pratigṛhya ca viśvātmā svayaṃbhūramitaprabhaḥ |
sāntvamānārthasaṃbhogairyunakti manujādhipa || 2-11-38||

MHB 2-11-39

तथा तैरुपयातैश्च प्रतियातैश्च भारत ।
आकुला सा सभा तात भवति स्म सुखप्रदा ॥ २-११-३९॥
tathā tairupayātaiśca pratiyātaiśca bhārata |
ākulā sā sabhā tāta bhavati sma sukhapradā || 2-11-39||

MHB 2-11-40

सर्वतेजोमयी दिव्या ब्रह्मर्षिगणसेविता ।
ब्राह्म्या श्रिया दीप्यमाना शुशुभे विगतक्लमा ॥ २-११-४०॥
sarvatejomayī divyā brahmarṣigaṇasevitā |
brāhmyā śriyā dīpyamānā śuśubhe vigataklamā || 2-11-40||

MHB 2-11-41

सा सभा तादृशी दृष्टा सर्वलोकेषु दुर्लभा ।
सभेयं राजशार्दूल मनुष्येषु यथा तव ॥ २-११-४१॥
sā sabhā tādṛśī dṛṣṭā sarvalokeṣu durlabhā |
sabheyaṃ rājaśārdūla manuṣyeṣu yathā tava || 2-11-41||

MHB 2-11-42

एता मया दृष्टपूर्वाः सभा देवेषु पाण्डव ।
तवेयं मानुषे लोके सर्वश्रेष्ठतमा सभा ॥ २-११-४२॥
etā mayā dṛṣṭapūrvāḥ sabhā deveṣu pāṇḍava |
taveyaṃ mānuṣe loke sarvaśreṣṭhatamā sabhā || 2-11-42||

MHB 2-11-43

युधिष्ठिर उवाच ।
प्रायशो राजलोकस्ते कथितो वदतां वर ।
वैवस्वतसभायां तु यथा वदसि वै प्रभो ॥ २-११-४३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
prāyaśo rājalokaste kathito vadatāṃ vara |
vaivasvatasabhāyāṃ tu yathā vadasi vai prabho || 2-11-43||

MHB 2-11-44

वरुणस्य सभायां तु नागास्ते कथिता विभो ।
दैत्येन्द्राश्चैव भूयिष्ठाः सरितः सागरास्तथा ॥ २-११-४४॥
varuṇasya sabhāyāṃ tu nāgāste kathitā vibho |
daityendrāścaiva bhūyiṣṭhāḥ saritaḥ sāgarāstathā || 2-11-44||

MHB 2-11-45

तथा धनपतेर्यक्षा गुह्यका राक्षसास्तथा ।
गन्धर्वाप्सरसश्चैव भगवांश्च वृषध्वजः ॥ २-११-४५॥
tathā dhanapateryakṣā guhyakā rākṣasāstathā |
gandharvāpsarasaścaiva bhagavāṃśca vṛṣadhvajaḥ || 2-11-45||

MHB 2-11-46

पितामहसभायां तु कथितास्ते महर्षयः ।
सर्वदेवनिकायाश्च सर्वशास्त्राणि चैव हि ॥ २-११-४६॥
pitāmahasabhāyāṃ tu kathitāste maharṣayaḥ |
sarvadevanikāyāśca sarvaśāstrāṇi caiva hi || 2-11-46||

MHB 2-11-47

शतक्रतुसभायां तु देवाः संकीर्तिता मुने ।
उद्देशतश्च गन्धर्वा विविधाश्च महर्षयः ॥ २-११-४७॥
śatakratusabhāyāṃ tu devāḥ saṃkīrtitā mune |
uddeśataśca gandharvā vividhāśca maharṣayaḥ || 2-11-47||

MHB 2-11-48

एक एव तु राजर्षिर्हरिश्चन्द्रो महामुने ।
कथितस्ते सभानित्यो देवेन्द्रस्य महात्मनः ॥ २-११-४८॥
eka eva tu rājarṣirhariścandro mahāmune |
kathitaste sabhānityo devendrasya mahātmanaḥ || 2-11-48||

MHB 2-11-49

किं कर्म तेनाचरितं तपो वा नियतव्रतम् ।
येनासौ सह शक्रेण स्पर्धते स्म महायशाः ॥ २-११-४९॥
kiṃ karma tenācaritaṃ tapo vā niyatavratam |
yenāsau saha śakreṇa spardhate sma mahāyaśāḥ || 2-11-49||

MHB 2-11-50

पितृलोकगतश्चापि त्वया विप्र पिता मम ।
दृष्टः पाण्डुर्महाभागः कथं चासि समागतः ॥ २-११-५०॥
pitṛlokagataścāpi tvayā vipra pitā mama |
dṛṣṭaḥ pāṇḍurmahābhāgaḥ kathaṃ cāsi samāgataḥ || 2-11-50||

MHB 2-11-51

किमुक्तवांश्च भगवन्नेतदिच्छामि वेदितुम् ।
त्वत्तः श्रोतुमहं सर्वं परं कौतूहलं हि मे ॥ २-११-५१॥
kimuktavāṃśca bhagavannetadicchāmi veditum |
tvattaḥ śrotumahaṃ sarvaṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me || 2-11-51||

MHB 2-11-52

नारद उवाच ।
यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र हरिश्चन्द्रं प्रति प्रभो ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि माहात्म्यं तस्य धीमतः ॥ २-११-५२॥
nārada uvāca |
yanmāṃ pṛcchasi rājendra hariścandraṃ prati prabho |
tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi māhātmyaṃ tasya dhīmataḥ || 2-11-52||

MHB 2-11-53

स राजा बलवानासीत्सम्राट्सर्वमहीक्षिताम् ।
तस्य सर्वे महीपालाः शासनावनताः स्थिताः ॥ २-११-५३॥
sa rājā balavānāsītsamrāṭsarvamahīkṣitām |
tasya sarve mahīpālāḥ śāsanāvanatāḥ sthitāḥ || 2-11-53||

MHB 2-11-54

तेनैकं रथमास्थाय जैत्रं हेमविभूषितम् ।
शस्त्रप्रतापेन जिता द्वीपाः सप्त नरेश्वर ॥ २-११-५४॥
tenaikaṃ rathamāsthāya jaitraṃ hemavibhūṣitam |
śastrapratāpena jitā dvīpāḥ sapta nareśvara || 2-11-54||

MHB 2-11-55

स विजित्य महीं सर्वां सशैलवनकाननाम् ।
आजहार महाराज राजसूयं महाक्रतुम् ॥ २-११-५५॥
sa vijitya mahīṃ sarvāṃ saśailavanakānanām |
ājahāra mahārāja rājasūyaṃ mahākratum || 2-11-55||

MHB 2-11-56

तस्य सर्वे महीपाला धनान्याजह्रुराज्ञया ।
द्विजानां परिवेष्टारस्तस्मिन्यज्ञे च तेऽभवन् ॥ २-११-५६॥
tasya sarve mahīpālā dhanānyājahrurājñayā |
dvijānāṃ pariveṣṭārastasminyajñe ca te'bhavan || 2-11-56||

MHB 2-11-57

प्रादाच्च द्रविणं प्रीत्या याजकानां नरेश्वरः ।
यथोक्तं तत्र तैस्तस्मिंस्ततः पञ्चगुणाधिकम् ॥ २-११-५७॥
prādācca draviṇaṃ prītyā yājakānāṃ nareśvaraḥ |
yathoktaṃ tatra taistasmiṃstataḥ pañcaguṇādhikam || 2-11-57||

MHB 2-11-58

अतर्पयच्च विविधैर्वसुभिर्ब्राह्मणांस्तथा ।
प्रासर्पकाले संप्राप्ते नानादिग्भ्यः समागतान् ॥ २-११-५८॥
atarpayacca vividhairvasubhirbrāhmaṇāṃstathā |
prāsarpakāle saṃprāpte nānādigbhyaḥ samāgatān || 2-11-58||

MHB 2-11-59

भक्ष्यैर्भोज्यैश्च विविधैर्यथाकामपुरस्कृतैः ।
रत्नौघतर्पितैस्तुष्टैर्द्विजैश्च समुदाहृतम् ।
तेजस्वी च यशस्वी च नृपेभ्योऽभ्यधिकोऽभवत् ॥ २-११-५९॥
bhakṣyairbhojyaiśca vividhairyathākāmapuraskṛtaiḥ |
ratnaughatarpitaistuṣṭairdvijaiśca samudāhṛtam |
tejasvī ca yaśasvī ca nṛpebhyo'bhyadhiko'bhavat || 2-11-59||

MHB 2-11-60

एतस्मात्कारणात्पार्थ हरिश्चन्द्रो विराजते ।
तेभ्यो राजसहस्रेभ्यस्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ २-११-६०॥
etasmātkāraṇātpārtha hariścandro virājate |
tebhyo rājasahasrebhyastadviddhi bharatarṣabha || 2-11-60||

MHB 2-11-61

समाप्य च हरिश्चन्द्रो महायज्ञं प्रतापवान् ।
अभिषिक्तः स शुशुभे साम्राज्येन नराधिप ॥ २-११-६१॥
samāpya ca hariścandro mahāyajñaṃ pratāpavān |
abhiṣiktaḥ sa śuśubhe sāmrājyena narādhipa || 2-11-61||

MHB 2-11-62

ये चान्येऽपि महीपाला राजसूयं महाक्रतुम् ।
यजन्ते ते महेन्द्रेण मोदन्ते सह भारत ॥ २-११-६२॥
ye cānye'pi mahīpālā rājasūyaṃ mahākratum |
yajante te mahendreṇa modante saha bhārata || 2-11-62||

MHB 2-11-63

ये चापि निधनं प्राप्ताः संग्रामेष्वपलायिनः ।
ते तत्सदः समासाद्य मोदन्ते भरतर्षभ ॥ २-११-६३॥
ye cāpi nidhanaṃ prāptāḥ saṃgrāmeṣvapalāyinaḥ |
te tatsadaḥ samāsādya modante bharatarṣabha || 2-11-63||

MHB 2-11-64

तपसा ये च तीव्रेण त्यजन्तीह कलेवरम् ।
तेऽपि तत्स्थानमासाद्य श्रीमन्तो भान्ति नित्यशः ॥ २-११-६४॥
tapasā ye ca tīvreṇa tyajantīha kalevaram |
te'pi tatsthānamāsādya śrīmanto bhānti nityaśaḥ || 2-11-64||

MHB 2-11-65

पिता च त्वाह कौन्तेय पाण्डुः कौरवनन्दनः ।
हरिश्चन्द्रे श्रियं दृष्ट्वा नृपतौ जातविस्मयः ॥ २-११-६५॥
pitā ca tvāha kaunteya pāṇḍuḥ kauravanandanaḥ |
hariścandre śriyaṃ dṛṣṭvā nṛpatau jātavismayaḥ || 2-11-65||

MHB 2-11-66

समर्थोऽसि महीं जेतुं भ्रातरस्ते वशे स्थिताः ।
राजसूयं क्रतुश्रेष्ठमाहरस्वेति भारत ॥ २-११-६६॥
samartho'si mahīṃ jetuṃ bhrātaraste vaśe sthitāḥ |
rājasūyaṃ kratuśreṣṭhamāharasveti bhārata || 2-11-66||

MHB 2-11-67

तस्य त्वं पुरुषव्याघ्र संकल्पं कुरु पाण्डव ।
गन्तारस्ते महेन्द्रस्य पूर्वैः सह सलोकताम् ॥ २-११-६७॥
tasya tvaṃ puruṣavyāghra saṃkalpaṃ kuru pāṇḍava |
gantāraste mahendrasya pūrvaiḥ saha salokatām || 2-11-67||

MHB 2-11-68

बहुविघ्नश्च नृपते क्रतुरेष स्मृतो महान् ।
छिद्राण्यत्र हि वाञ्छन्ति यज्ञघ्ना ब्रह्मराक्षसाः ॥ २-११-६८॥
bahuvighnaśca nṛpate kratureṣa smṛto mahān |
chidrāṇyatra hi vāñchanti yajñaghnā brahmarākṣasāḥ || 2-11-68||

MHB 2-11-69

युद्धं च पृष्ठगमनं पृथिवीक्षयकारकम् ।
किंचिदेव निमित्तं च भवत्यत्र क्षयावहम् ॥ २-११-६९॥
yuddhaṃ ca pṛṣṭhagamanaṃ pṛthivīkṣayakārakam |
kiṃcideva nimittaṃ ca bhavatyatra kṣayāvaham || 2-11-69||

MHB 2-11-70

एतत्संचिन्त्य राजेन्द्र यत्क्षमं तत्समाचर ।
अप्रमत्तोत्थितो नित्यं चातुर्वर्ण्यस्य रक्षणे ।
भव एधस्व मोदस्व दानैस्तर्पय च द्विजान् ॥ २-११-७०॥
etatsaṃcintya rājendra yatkṣamaṃ tatsamācara |
apramattotthito nityaṃ cāturvarṇyasya rakṣaṇe |
bhava edhasva modasva dānaistarpaya ca dvijān || 2-11-70||

MHB 2-11-71

एतत्ते विस्तरेणोक्तं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
आपृच्छे त्वां गमिष्यामि दाशार्हनगरीं प्रति ॥ २-११-७१॥
etatte vistareṇoktaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi dāśārhanagarīṃ prati || 2-11-71||

MHB 2-11-72

वैशंपायन उवाच ।
एवमाख्याय पार्थेभ्यो नारदो जनमेजय ।
जगाम तैर्वृतो राजन्नृषिभिर्यैः समागतः ॥ २-११-७२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamākhyāya pārthebhyo nārado janamejaya |
jagāma tairvṛto rājannṛṣibhiryaiḥ samāgataḥ || 2-11-72||

MHB 2-11-73

गते तु नारदे पार्थो भ्रातृभिः सह कौरव ।
राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं चिन्तयामास भारत ॥ २-११-७३॥
gate tu nārade pārtho bhrātṛbhiḥ saha kaurava |
rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ cintayāmāsa bhārata || 2-11-73||

Adhyaya: 12/72 (40)

MHB 2-12-1

वैशंपायन उवाच ।
ऋषेस्तद्वचनं श्रुत्वा निशश्वास युधिष्ठिरः ।
चिन्तयन्राजसूयाप्तिं न लेभे शर्म भारत ॥ २-१२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ṛṣestadvacanaṃ śrutvā niśaśvāsa yudhiṣṭhiraḥ |
cintayanrājasūyāptiṃ na lebhe śarma bhārata || 2-12-1||

MHB 2-12-2

राजर्षीणां हि तं श्रुत्वा महिमानं महात्मनाम् ।
यज्वनां कर्मभिः पुण्यैर्लोकप्राप्तिं समीक्ष्य च ॥ २-१२-२॥
rājarṣīṇāṃ hi taṃ śrutvā mahimānaṃ mahātmanām |
yajvanāṃ karmabhiḥ puṇyairlokaprāptiṃ samīkṣya ca || 2-12-2||

MHB 2-12-3

हरिश्चन्द्रं च राजर्षिं रोचमानं विशेषतः ।
यज्वानं यज्ञमाहर्तुं राजसूयमियेष सः ॥ २-१२-३॥
hariścandraṃ ca rājarṣiṃ rocamānaṃ viśeṣataḥ |
yajvānaṃ yajñamāhartuṃ rājasūyamiyeṣa saḥ || 2-12-3||

MHB 2-12-4

युधिष्ठिरस्ततः सर्वानर्चयित्वा सभासदः ।
प्रत्यर्चितश्च तैः सर्वैर्यज्ञायैव मनो दधे ॥ २-१२-४॥
yudhiṣṭhirastataḥ sarvānarcayitvā sabhāsadaḥ |
pratyarcitaśca taiḥ sarvairyajñāyaiva mano dadhe || 2-12-4||

MHB 2-12-5

स राजसूयं राजेन्द्र कुरूणामृषभः क्रतुम् ।
आहर्तुं प्रवणं चक्रे मनः संचिन्त्य सोऽसकृत् ॥ २-१२-५॥
sa rājasūyaṃ rājendra kurūṇāmṛṣabhaḥ kratum |
āhartuṃ pravaṇaṃ cakre manaḥ saṃcintya so'sakṛt || 2-12-5||

MHB 2-12-6

भूयश्चाद्भुतवीर्यौजा धर्ममेवानुपालयन् ।
किं हितं सर्वलोकानां भवेदिति मनो दधे ॥ २-१२-६॥
bhūyaścādbhutavīryaujā dharmamevānupālayan |
kiṃ hitaṃ sarvalokānāṃ bhavediti mano dadhe || 2-12-6||

MHB 2-12-7

अनुगृह्णन्प्रजाः सर्वाः सर्वधर्मविदां वरः ।
अविशेषेण सर्वेषां हितं चक्रे युधिष्ठिरः ॥ २-१२-७॥
anugṛhṇanprajāḥ sarvāḥ sarvadharmavidāṃ varaḥ |
aviśeṣeṇa sarveṣāṃ hitaṃ cakre yudhiṣṭhiraḥ || 2-12-7||

MHB 2-12-8

एवं गते ततस्तस्मिन्पितरीवाश्वसञ्जनाः ।
न तस्य विद्यते द्वेष्टा ततोऽस्याजातशत्रुता ॥ २-१२-८॥
evaṃ gate tatastasminpitarīvāśvasañjanāḥ |
na tasya vidyate dveṣṭā tato'syājātaśatrutā || 2-12-8||

MHB 2-12-9

स मन्त्रिणः समानाय्य भ्रातॄंश्च वदतां वरः ।
राजसूयं प्रति तदा पुनः पुनरपृच्छत ॥ २-१२-९॥
sa mantriṇaḥ samānāyya bhrātṝṃśca vadatāṃ varaḥ |
rājasūyaṃ prati tadā punaḥ punarapṛcchata || 2-12-9||

MHB 2-12-10

ते पृच्छ्यमानाः सहिता वचोऽर्थ्यं मन्त्रिणस्तदा ।
युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं यियक्षुमिदमब्रुवन् ॥ २-१२-१०॥
te pṛcchyamānāḥ sahitā vaco'rthyaṃ mantriṇastadā |
yudhiṣṭhiraṃ mahāprājñaṃ yiyakṣumidamabruvan || 2-12-10||

MHB 2-12-11

येनाभिषिक्तो नृपतिर्वारुणं गुणमृच्छति ।
तेन राजापि सन्कृत्स्नं सम्राड्गुणमभीप्सति ॥ २-१२-११॥
yenābhiṣikto nṛpatirvāruṇaṃ guṇamṛcchati |
tena rājāpi sankṛtsnaṃ samrāḍguṇamabhīpsati || 2-12-11||

MHB 2-12-12

तस्य सम्राड्गुणार्हस्य भवतः कुरुनन्दन ।
राजसूयस्य समयं मन्यन्ते सुहृदस्तव ॥ २-१२-१२॥
tasya samrāḍguṇārhasya bhavataḥ kurunandana |
rājasūyasya samayaṃ manyante suhṛdastava || 2-12-12||

MHB 2-12-13

तस्य यज्ञस्य समयः स्वाधीनः क्षत्रसंपदा ।
साम्ना षडग्नयो यस्मिंश्चीयन्ते संशितव्रतैः ॥ २-१२-१३॥
tasya yajñasya samayaḥ svādhīnaḥ kṣatrasaṃpadā |
sāmnā ṣaḍagnayo yasmiṃścīyante saṃśitavrataiḥ || 2-12-13||

MHB 2-12-14

दर्वीहोमानुपादाय सर्वान्यः प्राप्नुते क्रतून् ।
अभिषेकं च यज्ञान्ते सर्वजित्तेन चोच्यते ॥ २-१२-१४॥
darvīhomānupādāya sarvānyaḥ prāpnute kratūn |
abhiṣekaṃ ca yajñānte sarvajittena cocyate || 2-12-14||

MHB 2-12-15

समर्थोऽसि महाबाहो सर्वे ते वशगा वयम् ।
अविचार्य महाराज राजसूये मनः कुरु ॥ २-१२-१५॥
samartho'si mahābāho sarve te vaśagā vayam |
avicārya mahārāja rājasūye manaḥ kuru || 2-12-15||

MHB 2-12-16

इत्येवं सुहृदः सर्वे पृथक्च सह चाब्रुवन् ।
स धर्म्यं पाण्डवस्तेषां वचः श्रुत्वा विशां पते ।
धृष्टमिष्टं वरिष्ठं च जग्राह मनसारिहा ॥ २-१२-१६॥
ityevaṃ suhṛdaḥ sarve pṛthakca saha cābruvan |
sa dharmyaṃ pāṇḍavasteṣāṃ vacaḥ śrutvā viśāṃ pate |
dhṛṣṭamiṣṭaṃ variṣṭhaṃ ca jagrāha manasārihā || 2-12-16||

MHB 2-12-17

श्रुत्वा सुहृद्वचस्तच्च जानंश्चाप्यात्मनः क्षमम् ।
पुनः पुनर्मनो दध्रे राजसूयाय भारत ॥ २-१२-१७॥
śrutvā suhṛdvacastacca jānaṃścāpyātmanaḥ kṣamam |
punaḥ punarmano dadhre rājasūyāya bhārata || 2-12-17||

MHB 2-12-18

स भ्रातृभिः पुनर्धीमानृत्विग्भिश्च महात्मभिः ।
धौम्यद्वैपायनाद्यैश्च मन्त्रयामास मन्त्रिभिः ॥ २-१२-१८॥
sa bhrātṛbhiḥ punardhīmānṛtvigbhiśca mahātmabhiḥ |
dhaumyadvaipāyanādyaiśca mantrayāmāsa mantribhiḥ || 2-12-18||

MHB 2-12-19

युधिष्ठिर उवाच ।
इयं या राजसूयस्य सम्राडर्हस्य सुक्रतोः ।
श्रद्दधानस्य वदतः स्पृहा मे सा कथं भवेत् ॥ २-१२-१९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
iyaṃ yā rājasūyasya samrāḍarhasya sukratoḥ |
śraddadhānasya vadataḥ spṛhā me sā kathaṃ bhavet || 2-12-19||

MHB 2-12-20

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तास्तु ते तेन राज्ञा राजीवलोचन ।
इदमूचुर्वचः काले धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
अर्हस्त्वमसि धर्मज्ञ राजसूयं महाक्रतुम् ॥ २-१२-२०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktāstu te tena rājñā rājīvalocana |
idamūcurvacaḥ kāle dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
arhastvamasi dharmajña rājasūyaṃ mahākratum || 2-12-20||

MHB 2-12-21

अथैवमुक्ते नृपतावृत्विग्भिरृषिभिस्तथा ।
मन्त्रिणो भ्रातरश्चास्य तद्वचः प्रत्यपूजयन् ॥ २-१२-२१॥
athaivamukte nṛpatāvṛtvigbhirṛṣibhistathā |
mantriṇo bhrātaraścāsya tadvacaḥ pratyapūjayan || 2-12-21||

MHB 2-12-22

स तु राजा महाप्राज्ञः पुनरेवात्मनात्मवान् ।
भूयो विममृशे पार्थो लोकानां हितकाम्यया ॥ २-१२-२२॥
sa tu rājā mahāprājñaḥ punarevātmanātmavān |
bhūyo vimamṛśe pārtho lokānāṃ hitakāmyayā || 2-12-22||

MHB 2-12-23

सामर्थ्ययोगं संप्रेक्ष्य देशकालौ व्ययागमौ ।
विमृश्य सम्यक्च धिया कुर्वन्प्राज्ञो न सीदति ॥ २-१२-२३॥
sāmarthyayogaṃ saṃprekṣya deśakālau vyayāgamau |
vimṛśya samyakca dhiyā kurvanprājño na sīdati || 2-12-23||

MHB 2-12-24

न हि यज्ञसमारम्भः केवलात्मविपत्तये ।
भवतीति समाज्ञाय यत्नतः कार्यमुद्वहन् ॥ २-१२-२४॥
na hi yajñasamārambhaḥ kevalātmavipattaye |
bhavatīti samājñāya yatnataḥ kāryamudvahan || 2-12-24||

MHB 2-12-25

स निश्चयार्थं कार्यस्य कृष्णमेव जनार्दनम् ।
सर्वलोकात्परं मत्वा जगाम मनसा हरिम् ॥ २-१२-२५॥
sa niścayārthaṃ kāryasya kṛṣṇameva janārdanam |
sarvalokātparaṃ matvā jagāma manasā harim || 2-12-25||

MHB 2-12-26

अप्रमेयं महाबाहुं कामाज्जातमजं नृषु ।
पाण्डवस्तर्कयामास कर्मभिर्देवसंमितैः ॥ २-१२-२६॥
aprameyaṃ mahābāhuṃ kāmājjātamajaṃ nṛṣu |
pāṇḍavastarkayāmāsa karmabhirdevasaṃmitaiḥ || 2-12-26||

MHB 2-12-27

नास्य किंचिदविज्ञातं नास्य किंचिदकर्मजम् ।
न स किंचिन्न विषहेदिति कृष्णममन्यत ॥ २-१२-२७॥
nāsya kiṃcidavijñātaṃ nāsya kiṃcidakarmajam |
na sa kiṃcinna viṣahediti kṛṣṇamamanyata || 2-12-27||

MHB 2-12-28

स तु तां नैष्ठिकीं बुद्धिं कृत्वा पार्थो युधिष्ठिरः ।
गुरुवद्भूतगुरवे प्राहिणोद्दूतमञ्जसा ॥ २-१२-२८॥
sa tu tāṃ naiṣṭhikīṃ buddhiṃ kṛtvā pārtho yudhiṣṭhiraḥ |
guruvadbhūtagurave prāhiṇoddūtamañjasā || 2-12-28||

MHB 2-12-29

शीघ्रगेन रथेनाशु स दूतः प्राप्य यादवान् ।
द्वारकावासिनं कृष्णं द्वारवत्यां समासदत् ॥ २-१२-२९॥
śīghragena rathenāśu sa dūtaḥ prāpya yādavān |
dvārakāvāsinaṃ kṛṣṇaṃ dvāravatyāṃ samāsadat || 2-12-29||

MHB 2-12-30

दर्शनाकाङ्क्षिणं पार्थं दर्शनाकाङ्क्षयाच्युतः ।
इन्द्रसेनेन सहित इन्द्रप्रस्थं ययौ तदा ॥ २-१२-३०॥
darśanākāṅkṣiṇaṃ pārthaṃ darśanākāṅkṣayācyutaḥ |
indrasenena sahita indraprasthaṃ yayau tadā || 2-12-30||

MHB 2-12-31

व्यतीत्य विविधान्देशांस्त्वरावान्क्षिप्रवाहनः ।
इन्द्रप्रस्थगतं पार्थमभ्यगच्छज्जनार्दनः ॥ २-१२-३१॥
vyatītya vividhāndeśāṃstvarāvānkṣipravāhanaḥ |
indraprasthagataṃ pārthamabhyagacchajjanārdanaḥ || 2-12-31||

MHB 2-12-32

स गृहे भ्रातृवद्भ्रात्रा धर्मराजेन पूजितः ।
भीमेन च ततोऽपश्यत्स्वसारं प्रीतिमान्पितुः ॥ २-१२-३२॥
sa gṛhe bhrātṛvadbhrātrā dharmarājena pūjitaḥ |
bhīmena ca tato'paśyatsvasāraṃ prītimānpituḥ || 2-12-32||

MHB 2-12-33

प्रीतः प्रियेण सुहृदा रेमे स सहितस्तदा ।
अर्जुनेन यमाभ्यां च गुरुवत्पर्युपस्थितः ॥ २-१२-३३॥
prītaḥ priyeṇa suhṛdā reme sa sahitastadā |
arjunena yamābhyāṃ ca guruvatparyupasthitaḥ || 2-12-33||

MHB 2-12-34

तं विश्रान्तं शुभे देशे क्षणिनं कल्यमच्युतम् ।
धर्मराजः समागम्य ज्ञापयत्स्वं प्रयोजनम् ॥ २-१२-३४॥
taṃ viśrāntaṃ śubhe deśe kṣaṇinaṃ kalyamacyutam |
dharmarājaḥ samāgamya jñāpayatsvaṃ prayojanam || 2-12-34||

MHB 2-12-35

युधिष्ठिर उवाच ।
प्रार्थितो राजसूयो मे न चासौ केवलेप्सया ।
प्राप्यते येन तत्ते ह विदितं कृष्ण सर्वशः ॥ २-१२-३५॥
yudhiṣṭhira uvāca |
prārthito rājasūyo me na cāsau kevalepsayā |
prāpyate yena tatte ha viditaṃ kṛṣṇa sarvaśaḥ || 2-12-35||

MHB 2-12-36

यस्मिन्सर्वं संभवति यश्च सर्वत्र पूज्यते ।
यश्च सर्वेश्वरो राजा राजसूयं स विन्दति ॥ २-१२-३६॥
yasminsarvaṃ saṃbhavati yaśca sarvatra pūjyate |
yaśca sarveśvaro rājā rājasūyaṃ sa vindati || 2-12-36||

MHB 2-12-37

तं राजसूयं सुहृदः कार्यमाहुः समेत्य मे ।
तत्र मे निश्चिततमं तव कृष्ण गिरा भवेत् ॥ २-१२-३७॥
taṃ rājasūyaṃ suhṛdaḥ kāryamāhuḥ sametya me |
tatra me niścitatamaṃ tava kṛṣṇa girā bhavet || 2-12-37||

MHB 2-12-38

केचिद्धि सौहृदादेव दोषं न परिचक्षते ।
अर्थहेतोस्तथैवान्ये प्रियमेव वदन्त्युत ॥ २-१२-३८॥
keciddhi sauhṛdādeva doṣaṃ na paricakṣate |
arthahetostathaivānye priyameva vadantyuta || 2-12-38||

MHB 2-12-39

प्रियमेव परीप्सन्ते केचिदात्मनि यद्धितम् ।
एवंप्रायाश्च दृश्यन्ते जनवादाः प्रयोजने ॥ २-१२-३९॥
priyameva parīpsante kecidātmani yaddhitam |
evaṃprāyāśca dṛśyante janavādāḥ prayojane || 2-12-39||

MHB 2-12-40

त्वं तु हेतूनतीत्यैतान्कामक्रोधौ व्यतीत्य च ।
परमं नः क्षमं लोके यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ २-१२-४०॥
tvaṃ tu hetūnatītyaitānkāmakrodhau vyatītya ca |
paramaṃ naḥ kṣamaṃ loke yathāvadvaktumarhasi || 2-12-40||

Adhyaya: 13/72 (68)

MHB 2-13-1

श्रीकृष्ण उवाच ।
सर्वैर्गुणैर्महाराज राजसूयं त्वमर्हसि ।
जानतस्त्वेव ते सर्वं किंचिद्वक्ष्यामि भारत ॥ २-१३-१॥
śrīkṛṣṇa uvāca |
sarvairguṇairmahārāja rājasūyaṃ tvamarhasi |
jānatastveva te sarvaṃ kiṃcidvakṣyāmi bhārata || 2-13-1||

MHB 2-13-2

जामदग्न्येन रामेण क्षत्रं यदवशेषितम् ।
तस्मादवरजं लोके यदिदं क्षत्रसंज्ञितम् ॥ २-१३-२॥
jāmadagnyena rāmeṇa kṣatraṃ yadavaśeṣitam |
tasmādavarajaṃ loke yadidaṃ kṣatrasaṃjñitam || 2-13-2||

MHB 2-13-3

कृतोऽयं कुलसंकल्पः क्षत्रियैर्वसुधाधिप ।
निदेशवाग्भिस्तत्ते ह विदितं भरतर्षभ ॥ २-१३-३॥
kṛto'yaṃ kulasaṃkalpaḥ kṣatriyairvasudhādhipa |
nideśavāgbhistatte ha viditaṃ bharatarṣabha || 2-13-3||

MHB 2-13-4

ऐलस्येक्ष्वाकुवंशस्य प्रकृतिं परिचक्षते ।
राजानः श्रेणिबद्धाश्च ततोऽन्ये क्षत्रिया भुवि ॥ २-१३-४॥
ailasyekṣvākuvaṃśasya prakṛtiṃ paricakṣate |
rājānaḥ śreṇibaddhāśca tato'nye kṣatriyā bhuvi || 2-13-4||

MHB 2-13-5

ऐलवंश्यास्तु ये राजंस्तथैवेक्ष्वाकवो नृपाः ।
तानि चैकशतं विद्धि कुलानि भरतर्षभ ॥ २-१३-५॥
ailavaṃśyāstu ye rājaṃstathaivekṣvākavo nṛpāḥ |
tāni caikaśataṃ viddhi kulāni bharatarṣabha || 2-13-5||

MHB 2-13-6

ययातेस्त्वेव भोजानां विस्तरोऽतिगुणो महान् ।
भजते च महाराज विस्तरः स चतुर्दिशम् ॥ २-१३-६॥
yayātestveva bhojānāṃ vistaro'tiguṇo mahān |
bhajate ca mahārāja vistaraḥ sa caturdiśam || 2-13-6||

MHB 2-13-7

तेषां तथैव तां लक्ष्मीं सर्वक्षत्रमुपासते ।
सोऽवनीं मध्यमां भुक्त्वा मिथोभेदेष्वमन्यत ॥ २-१३-७॥
teṣāṃ tathaiva tāṃ lakṣmīṃ sarvakṣatramupāsate |
so'vanīṃ madhyamāṃ bhuktvā mithobhedeṣvamanyata || 2-13-7||

MHB 2-13-8

चतुर्युस्त्वपरो राजा यस्मिन्नेकशतोऽभवत् ।
स साम्राज्यं जरासंधः प्राप्तो भवति योनितः ॥ २-१३-८॥
caturyustvaparo rājā yasminnekaśato'bhavat |
sa sāmrājyaṃ jarāsaṃdhaḥ prāpto bhavati yonitaḥ || 2-13-8||

MHB 2-13-9

तं स राजा महाप्राज्ञ संश्रित्य किल सर्वशः ।
राजन्सेनापतिर्जातः शिशुपालः प्रतापवान् ॥ २-१३-९॥
taṃ sa rājā mahāprājña saṃśritya kila sarvaśaḥ |
rājansenāpatirjātaḥ śiśupālaḥ pratāpavān || 2-13-9||

MHB 2-13-10

तमेव च महाराज शिष्यवत्समुपस्थितः ।
वक्रः करूषाधिपतिर्मायायोधी महाबलः ॥ २-१३-१०॥
tameva ca mahārāja śiṣyavatsamupasthitaḥ |
vakraḥ karūṣādhipatirmāyāyodhī mahābalaḥ || 2-13-10||

MHB 2-13-11

अपरौ च महावीर्यौ महात्मानौ समाश्रितौ ।
जरासंधं महावीर्यं तौ हंसडिभकावुभौ ॥ २-१३-११॥
aparau ca mahāvīryau mahātmānau samāśritau |
jarāsaṃdhaṃ mahāvīryaṃ tau haṃsaḍibhakāvubhau || 2-13-11||

MHB 2-13-12

दन्तवक्रः करूषश्च कलभो मेघवाहनः ।
मूर्ध्ना दिव्यं मणिं बिभ्रद्यं तं भूतमणिं विदुः ॥ २-१३-१२॥
dantavakraḥ karūṣaśca kalabho meghavāhanaḥ |
mūrdhnā divyaṃ maṇiṃ bibhradyaṃ taṃ bhūtamaṇiṃ viduḥ || 2-13-12||

MHB 2-13-13

मुरं च नरकं चैव शास्ति यो यवनाधिपौ ।
अपर्यन्तबलो राजा प्रतीच्यां वरुणो यथा ॥ २-१३-१३॥
muraṃ ca narakaṃ caiva śāsti yo yavanādhipau |
aparyantabalo rājā pratīcyāṃ varuṇo yathā || 2-13-13||

MHB 2-13-14

भगदत्तो महाराज वृद्धस्तव पितुः सखा ।
स वाचा प्रणतस्तस्य कर्मणा चैव भारत ॥ २-१३-१४॥
bhagadatto mahārāja vṛddhastava pituḥ sakhā |
sa vācā praṇatastasya karmaṇā caiva bhārata || 2-13-14||

MHB 2-13-15

स्नेहबद्धस्तु पितृवन्मनसा भक्तिमांस्त्वयि ।
प्रतीच्यां दक्षिणं चान्तं पृथिव्याः पाति यो नृपः ॥ २-१३-१५॥
snehabaddhastu pitṛvanmanasā bhaktimāṃstvayi |
pratīcyāṃ dakṣiṇaṃ cāntaṃ pṛthivyāḥ pāti yo nṛpaḥ || 2-13-15||

MHB 2-13-16

मातुलो भवतः शूरः पुरुजित्कुन्तिवर्धनः ।
स ते संनतिमानेकः स्नेहतः शत्रुतापनः ॥ २-१३-१६॥
mātulo bhavataḥ śūraḥ purujitkuntivardhanaḥ |
sa te saṃnatimānekaḥ snehataḥ śatrutāpanaḥ || 2-13-16||

MHB 2-13-17

जरासंधं गतस्त्वेवं पुरा यो न मया हतः ।
पुरुषोत्तमविज्ञातो योऽसौ चेदिषु दुर्मतिः ॥ २-१३-१७॥
jarāsaṃdhaṃ gatastvevaṃ purā yo na mayā hataḥ |
puruṣottamavijñāto yo'sau cediṣu durmatiḥ || 2-13-17||

MHB 2-13-18

आत्मानं प्रतिजानाति लोकेऽस्मिन्पुरुषोत्तमम् ।
आदत्ते सततं मोहाद्यः स चिह्नं च मामकम् ॥ २-१३-१८॥
ātmānaṃ pratijānāti loke'sminpuruṣottamam |
ādatte satataṃ mohādyaḥ sa cihnaṃ ca māmakam || 2-13-18||

MHB 2-13-19

वङ्गपुण्ड्रकिरातेषु राजा बलसमन्वितः ।
पौण्ड्रको वासुदेवेति योऽसौ लोकेषु विश्रुतः ॥ २-१३-१९॥
vaṅgapuṇḍrakirāteṣu rājā balasamanvitaḥ |
pauṇḍrako vāsudeveti yo'sau lokeṣu viśrutaḥ || 2-13-19||

MHB 2-13-20

चतुर्युः स महाराज भोज इन्द्रसखो बली ।
विद्याबलाद्यो व्यजयत्पाण्ड्यक्रथककैशिकान् ॥ २-१३-२०॥
caturyuḥ sa mahārāja bhoja indrasakho balī |
vidyābalādyo vyajayatpāṇḍyakrathakakaiśikān || 2-13-20||

MHB 2-13-21

भ्राता यस्याहृतिः शूरो जामदग्न्यसमो युधि ।
स भक्तो मागधं राजा भीष्मकः परवीरहा ॥ २-१३-२१॥
bhrātā yasyāhṛtiḥ śūro jāmadagnyasamo yudhi |
sa bhakto māgadhaṃ rājā bhīṣmakaḥ paravīrahā || 2-13-21||

MHB 2-13-22

प्रियाण्याचरतः प्रह्वान्सदा संबन्धिनः सतः ।
भजतो न भजत्यस्मानप्रियेषु व्यवस्थितः ॥ २-१३-२२॥
priyāṇyācarataḥ prahvānsadā saṃbandhinaḥ sataḥ |
bhajato na bhajatyasmānapriyeṣu vyavasthitaḥ || 2-13-22||

MHB 2-13-23

न कुलं न बलं राजन्नभिजानंस्तथात्मनः ।
पश्यमानो यशो दीप्तं जरासंधमुपाश्रितः ॥ २-१३-२३॥
na kulaṃ na balaṃ rājannabhijānaṃstathātmanaḥ |
paśyamāno yaśo dīptaṃ jarāsaṃdhamupāśritaḥ || 2-13-23||

MHB 2-13-24

उदीच्यभोजाश्च तथा कुलान्यष्टादशाभिभो ।
जरासंधभयादेव प्रतीचीं दिशमाश्रिताः ॥ २-१३-२४॥
udīcyabhojāśca tathā kulānyaṣṭādaśābhibho |
jarāsaṃdhabhayādeva pratīcīṃ diśamāśritāḥ || 2-13-24||

MHB 2-13-25

शूरसेना भद्रकारा बोधाः शाल्वाः पटच्चराः ।
सुस्थराश्च सुकुट्टाश्च कुणिन्दाः कुन्तिभिः सह ॥ २-१३-२५॥
śūrasenā bhadrakārā bodhāḥ śālvāḥ paṭaccarāḥ |
sustharāśca sukuṭṭāśca kuṇindāḥ kuntibhiḥ saha || 2-13-25||

MHB 2-13-26

शाल्वेयानां च राजानः सोदर्यानुचरैः सह ।
दक्षिणा ये च पाञ्चालाः पूर्वाः कुन्तिषु कोशलाः ॥ २-१३-२६॥
śālveyānāṃ ca rājānaḥ sodaryānucaraiḥ saha |
dakṣiṇā ye ca pāñcālāḥ pūrvāḥ kuntiṣu kośalāḥ || 2-13-26||

MHB 2-13-27

तथोत्तरां दिशं चापि परित्यज्य भयार्दिताः ।
मत्स्याः संन्यस्तपादाश्च दक्षिणां दिशमाश्रिताः ॥ २-१३-२७॥
tathottarāṃ diśaṃ cāpi parityajya bhayārditāḥ |
matsyāḥ saṃnyastapādāśca dakṣiṇāṃ diśamāśritāḥ || 2-13-27||

MHB 2-13-28

तथैव सर्वपाञ्चाला जरासंधभयार्दिताः ।
स्वराष्ट्रं संपरित्यज्य विद्रुताः सर्वतोदिशम् ॥ २-१३-२८॥
tathaiva sarvapāñcālā jarāsaṃdhabhayārditāḥ |
svarāṣṭraṃ saṃparityajya vidrutāḥ sarvatodiśam || 2-13-28||

MHB 2-13-29

कस्यचित्त्वथ कालस्य कंसो निर्मथ्य बान्धवान् ।
बार्हद्रथसुते देव्यावुपागच्छद्वृथामतिः ॥ २-१३-२९॥
kasyacittvatha kālasya kaṃso nirmathya bāndhavān |
bārhadrathasute devyāvupāgacchadvṛthāmatiḥ || 2-13-29||

MHB 2-13-30

अस्तिः प्राप्तिश्च नाम्ना ते सहदेवानुजेऽबले ।
बलेन तेन स ज्ञातीनभिभूय वृथामतिः ॥ २-१३-३०॥
astiḥ prāptiśca nāmnā te sahadevānuje'bale |
balena tena sa jñātīnabhibhūya vṛthāmatiḥ || 2-13-30||

MHB 2-13-31

श्रैष्ठ्यं प्राप्तः स तस्यासीदतीवापनयो महान् ।
भोजराजन्यवृद्धैस्तु पीड्यमानैर्दुरात्मना ॥ २-१३-३१॥
śraiṣṭhyaṃ prāptaḥ sa tasyāsīdatīvāpanayo mahān |
bhojarājanyavṛddhaistu pīḍyamānairdurātmanā || 2-13-31||

MHB 2-13-32

ज्ञातित्राणमभीप्सद्भिरस्मत्संभावना कृता ।
दत्त्वाक्रूराय सुतनुं तामाहुकसुतां तदा ॥ २-१३-३२॥
jñātitrāṇamabhīpsadbhirasmatsaṃbhāvanā kṛtā |
dattvākrūrāya sutanuṃ tāmāhukasutāṃ tadā || 2-13-32||

MHB 2-13-33

संकर्षणद्वितीयेन ज्ञातिकार्यं मया कृतम् ।
हतौ कंससुनामानौ मया रामेण चाप्युत ॥ २-१३-३३॥
saṃkarṣaṇadvitīyena jñātikāryaṃ mayā kṛtam |
hatau kaṃsasunāmānau mayā rāmeṇa cāpyuta || 2-13-33||

MHB 2-13-34

भये तु समुपक्रान्ते जरासंधे समुद्यते ।
मन्त्रोऽयं मन्त्रितो राजन्कुलैरष्टादशावरैः ॥ २-१३-३४॥
bhaye tu samupakrānte jarāsaṃdhe samudyate |
mantro'yaṃ mantrito rājankulairaṣṭādaśāvaraiḥ || 2-13-34||

MHB 2-13-35

अनारमन्तो निघ्नन्तो महास्त्रैः शतघातिभिः ।
न हन्याम वयं तस्य त्रिभिर्वर्षशतैर्बलम् ॥ २-१३-३५॥
anāramanto nighnanto mahāstraiḥ śataghātibhiḥ |
na hanyāma vayaṃ tasya tribhirvarṣaśatairbalam || 2-13-35||

MHB 2-13-36

तस्य ह्यमरसंकाशौ बलेन बलिनां वरौ ।
नामभ्यां हंसडिभकावित्यास्तां योधसत्तमौ ॥ २-१३-३६॥
tasya hyamarasaṃkāśau balena balināṃ varau |
nāmabhyāṃ haṃsaḍibhakāvityāstāṃ yodhasattamau || 2-13-36||

MHB 2-13-37

तावुभौ सहितौ वीरौ जरासंधश्च वीर्यवान् ।
त्रयस्त्रयाणां लोकानां पर्याप्ता इति मे मतिः ॥ २-१३-३७॥
tāvubhau sahitau vīrau jarāsaṃdhaśca vīryavān |
trayastrayāṇāṃ lokānāṃ paryāptā iti me matiḥ || 2-13-37||

MHB 2-13-38

न हि केवलमस्माकं यावन्तोऽन्ये च पार्थिवाः ।
तथैव तेषामासीच्च बुद्धिर्बुद्धिमतां वर ॥ २-१३-३८॥
na hi kevalamasmākaṃ yāvanto'nye ca pārthivāḥ |
tathaiva teṣāmāsīcca buddhirbuddhimatāṃ vara || 2-13-38||

MHB 2-13-39

अथ हंस इति ख्यातः कश्चिदासीन्महान्नृपः ।
स चान्यैः सहितो राजन्संग्रामेऽष्टादशावरैः ॥ २-१३-३९॥
atha haṃsa iti khyātaḥ kaścidāsīnmahānnṛpaḥ |
sa cānyaiḥ sahito rājansaṃgrāme'ṣṭādaśāvaraiḥ || 2-13-39||

MHB 2-13-40

हतो हंस इति प्रोक्तमथ केनापि भारत ।
तच्छ्रुत्वा डिभको राजन्यमुनाम्भस्यमज्जत ॥ २-१३-४०॥
hato haṃsa iti proktamatha kenāpi bhārata |
tacchrutvā ḍibhako rājanyamunāmbhasyamajjata || 2-13-40||

MHB 2-13-41

विना हंसेन लोकेऽस्मिन्नाहं जीवितुमुत्सहे ।
इत्येतां मतिमास्थाय डिभको निधनं गतः ॥ २-१३-४१॥
vinā haṃsena loke'sminnāhaṃ jīvitumutsahe |
ityetāṃ matimāsthāya ḍibhako nidhanaṃ gataḥ || 2-13-41||

MHB 2-13-42

तथा तु डिभकं श्रुत्वा हंसः परपुरंजयः ।
प्रपेदे यमुनामेव सोऽपि तस्यां न्यमज्जत ॥ २-१३-४२॥
tathā tu ḍibhakaṃ śrutvā haṃsaḥ parapuraṃjayaḥ |
prapede yamunāmeva so'pi tasyāṃ nyamajjata || 2-13-42||

MHB 2-13-43

तौ स राजा जरासंधः श्रुत्वाप्सु निधनं गतौ ।
स्वपुरं शूरसेनानां प्रययौ भरतर्षभ ॥ २-१३-४३॥
tau sa rājā jarāsaṃdhaḥ śrutvāpsu nidhanaṃ gatau |
svapuraṃ śūrasenānāṃ prayayau bharatarṣabha || 2-13-43||

MHB 2-13-44

ततो वयममित्रघ्न तस्मिन्प्रतिगते नृपे ।
पुनरानन्दिताः सर्वे मथुरायां वसामहे ॥ २-१३-४४॥
tato vayamamitraghna tasminpratigate nṛpe |
punarānanditāḥ sarve mathurāyāṃ vasāmahe || 2-13-44||

MHB 2-13-45

यदा त्वभ्येत्य पितरं सा वै राजीवलोचना ।
कंसभार्या जरासंधं दुहिता मागधं नृपम् ॥ २-१३-४५॥
yadā tvabhyetya pitaraṃ sā vai rājīvalocanā |
kaṃsabhāryā jarāsaṃdhaṃ duhitā māgadhaṃ nṛpam || 2-13-45||

MHB 2-13-46

चोदयत्येव राजेन्द्र पतिव्यसनदुःखिता ।
पतिघ्नं मे जहीत्येवं पुनः पुनररिंदम ॥ २-१३-४६॥
codayatyeva rājendra pativyasanaduḥkhitā |
patighnaṃ me jahītyevaṃ punaḥ punarariṃdama || 2-13-46||

MHB 2-13-47

ततो वयं महाराज तं मन्त्रं पूर्वमन्त्रितम् ।
संस्मरन्तो विमनसो व्यपयाता नराधिप ॥ २-१३-४७॥
tato vayaṃ mahārāja taṃ mantraṃ pūrvamantritam |
saṃsmaranto vimanaso vyapayātā narādhipa || 2-13-47||

MHB 2-13-48

पृथक्त्वेन द्रुता राजन्संक्षिप्य महतीं श्रियम् ।
प्रपतामो भयात्तस्य सधनज्ञातिबान्धवाः ॥ २-१३-४८॥
pṛthaktvena drutā rājansaṃkṣipya mahatīṃ śriyam |
prapatāmo bhayāttasya sadhanajñātibāndhavāḥ || 2-13-48||

MHB 2-13-49

इति संचिन्त्य सर्वे स्म प्रतीचीं दिशमाश्रिताः ।
कुशस्थलीं पुरीं रम्यां रैवतेनोपशोभिताम् ॥ २-१३-४९॥
iti saṃcintya sarve sma pratīcīṃ diśamāśritāḥ |
kuśasthalīṃ purīṃ ramyāṃ raivatenopaśobhitām || 2-13-49||

MHB 2-13-50

पुनर्निवेशनं तस्यां कृतवन्तो वयं नृप ।
तथैव दुर्गसंस्कारं देवैरपि दुरासदम् ॥ २-१३-५०॥
punarniveśanaṃ tasyāṃ kṛtavanto vayaṃ nṛpa |
tathaiva durgasaṃskāraṃ devairapi durāsadam || 2-13-50||

MHB 2-13-51

स्त्रियोऽपि यस्यां युध्येयुः किं पुनर्वृष्णिपुंगवाः ।
तस्यां वयममित्रघ्न निवसामोऽकुतोभयाः ॥ २-१३-५१॥
striyo'pi yasyāṃ yudhyeyuḥ kiṃ punarvṛṣṇipuṃgavāḥ |
tasyāṃ vayamamitraghna nivasāmo'kutobhayāḥ || 2-13-51||

MHB 2-13-52

आलोक्य गिरिमुख्यं तं माधवीतीर्थमेव च ।
माधवाः कुरुशार्दूल परां मुदमवाप्नुवन् ॥ २-१३-५२॥
ālokya girimukhyaṃ taṃ mādhavītīrthameva ca |
mādhavāḥ kuruśārdūla parāṃ mudamavāpnuvan || 2-13-52||

MHB 2-13-53

एवं वयं जरासंधादादितः कृतकिल्बिषाः ।
सामर्थ्यवन्तः संबन्धाद्भवन्तं समुपाश्रिताः ॥ २-१३-५३॥
evaṃ vayaṃ jarāsaṃdhādāditaḥ kṛtakilbiṣāḥ |
sāmarthyavantaḥ saṃbandhādbhavantaṃ samupāśritāḥ || 2-13-53||

MHB 2-13-54

त्रियोजनायतं सद्म त्रिस्कन्धं योजनादधि ।
योजनान्ते शतद्वारं विक्रमक्रमतोरणम् ।
अष्टादशावरैर्नद्धं क्षत्रियैर्युद्धदुर्मदैः ॥ २-१३-५४॥
triyojanāyataṃ sadma triskandhaṃ yojanādadhi |
yojanānte śatadvāraṃ vikramakramatoraṇam |
aṣṭādaśāvarairnaddhaṃ kṣatriyairyuddhadurmadaiḥ || 2-13-54||

MHB 2-13-55

अष्टादश सहस्राणि व्रातानां सन्ति नः कुले ।
आहुकस्य शतं पुत्रा एकैकस्त्रिशतावरः ॥ २-१३-५५॥
aṣṭādaśa sahasrāṇi vrātānāṃ santi naḥ kule |
āhukasya śataṃ putrā ekaikastriśatāvaraḥ || 2-13-55||

MHB 2-13-56

चारुदेष्णः सह भ्रात्रा चक्रदेवोऽथ सात्यकिः ।
अहं च रौहिणेयश्च साम्बः शौरिसमो युधि ॥ २-१३-५६॥
cārudeṣṇaḥ saha bhrātrā cakradevo'tha sātyakiḥ |
ahaṃ ca rauhiṇeyaśca sāmbaḥ śaurisamo yudhi || 2-13-56||

MHB 2-13-57

एवमेते रथाः सप्त राजन्नन्यान्निबोध मे ।
कृतवर्मा अनाधृष्टिः समीकः समितिंजयः ॥ २-१३-५७॥
evamete rathāḥ sapta rājannanyānnibodha me |
kṛtavarmā anādhṛṣṭiḥ samīkaḥ samitiṃjayaḥ || 2-13-57||

MHB 2-13-58

कह्वः शङ्कुर्निदान्तश्च सप्तैवैते महारथाः ।
पुत्रौ चान्धकभोजस्य वृद्धो राजा च ते दश ॥ २-१३-५८॥
kahvaḥ śaṅkurnidāntaśca saptaivaite mahārathāḥ |
putrau cāndhakabhojasya vṛddho rājā ca te daśa || 2-13-58||

MHB 2-13-59

लोकसंहनना वीरा वीर्यवन्तो महाबलाः ।
स्मरन्तो मध्यमं देशं वृष्णिमध्ये गतव्यथाः ॥ २-१३-५९॥
lokasaṃhananā vīrā vīryavanto mahābalāḥ |
smaranto madhyamaṃ deśaṃ vṛṣṇimadhye gatavyathāḥ || 2-13-59||

MHB 2-13-60

स त्वं सम्राड्गुणैर्युक्तः सदा भरतसत्तम ।
क्षत्रे सम्राजमात्मानं कर्तुमर्हसि भारत ॥ २-१३-६०॥
sa tvaṃ samrāḍguṇairyuktaḥ sadā bharatasattama |
kṣatre samrājamātmānaṃ kartumarhasi bhārata || 2-13-60||

MHB 2-13-61

न तु शक्यं जरासंधे जीवमाने महाबले ।
राजसूयस्त्वया प्राप्तुमेषा राजन्मतिर्मम ॥ २-१३-६१॥
na tu śakyaṃ jarāsaṃdhe jīvamāne mahābale |
rājasūyastvayā prāptumeṣā rājanmatirmama || 2-13-61||

MHB 2-13-62

तेन रुद्धा हि राजानः सर्वे जित्वा गिरिव्रजे ।
कन्दरायां गिरीन्द्रस्य सिंहेनेव महाद्विपाः ॥ २-१३-६२॥
tena ruddhā hi rājānaḥ sarve jitvā girivraje |
kandarāyāṃ girīndrasya siṃheneva mahādvipāḥ || 2-13-62||

MHB 2-13-63

सोऽपि राजा जरासंधो यियक्षुर्वसुधाधिपैः ।
आराध्य हि महादेवं निर्जितास्तेन पार्थिवाः ॥ २-१३-६३॥
so'pi rājā jarāsaṃdho yiyakṣurvasudhādhipaiḥ |
ārādhya hi mahādevaṃ nirjitāstena pārthivāḥ || 2-13-63||

MHB 2-13-64

स हि निर्जित्य निर्जित्य पार्थिवान्पृतनागतान् ।
पुरमानीय बद्ध्वा च चकार पुरुषव्रजम् ॥ २-१३-६४॥
sa hi nirjitya nirjitya pārthivānpṛtanāgatān |
puramānīya baddhvā ca cakāra puruṣavrajam || 2-13-64||

MHB 2-13-65

वयं चैव महाराज जरासंधभयात्तदा ।
मथुरां संपरित्यज्य गता द्वारवतीं पुरीम् ॥ २-१३-६५॥
vayaṃ caiva mahārāja jarāsaṃdhabhayāttadā |
mathurāṃ saṃparityajya gatā dvāravatīṃ purīm || 2-13-65||

MHB 2-13-66

यदि त्वेनं महाराज यज्ञं प्राप्तुमिहेच्छसि ।
यतस्व तेषां मोक्षाय जरासंधवधाय च ॥ २-१३-६६॥
yadi tvenaṃ mahārāja yajñaṃ prāptumihecchasi |
yatasva teṣāṃ mokṣāya jarāsaṃdhavadhāya ca || 2-13-66||

MHB 2-13-67

समारम्भो हि शक्योऽयं नान्यथा कुरुनन्दन ।
राजसूयस्य कार्त्स्न्येन कर्तुं मतिमतां वर ॥ २-१३-६७॥
samārambho hi śakyo'yaṃ nānyathā kurunandana |
rājasūyasya kārtsnyena kartuṃ matimatāṃ vara || 2-13-67||

MHB 2-13-68

इत्येषा मे मती राजन्यथा वा मन्यसेऽनघ ।
एवं गते ममाचक्ष्व स्वयं निश्चित्य हेतुभिः ॥ २-१३-६८॥
ityeṣā me matī rājanyathā vā manyase'nagha |
evaṃ gate mamācakṣva svayaṃ niścitya hetubhiḥ || 2-13-68||

Adhyaya: 14/72 (20)

MHB 2-14-1

युधिष्ठिर उवाच ।
उक्तं त्वया बुद्धिमता यन्नान्यो वक्तुमर्हति ।
संशयानां हि निर्मोक्ता त्वन्नान्यो विद्यते भुवि ॥ २-१४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
uktaṃ tvayā buddhimatā yannānyo vaktumarhati |
saṃśayānāṃ hi nirmoktā tvannānyo vidyate bhuvi || 2-14-1||

MHB 2-14-2

गृहे गृहे हि राजानः स्वस्य स्वस्य प्रियंकराः ।
न च साम्राज्यमाप्तास्ते सम्राट्शब्दो हि कृत्स्नभाक् ॥ २-१४-२॥
gṛhe gṛhe hi rājānaḥ svasya svasya priyaṃkarāḥ |
na ca sāmrājyamāptāste samrāṭśabdo hi kṛtsnabhāk || 2-14-2||

MHB 2-14-3

कथं परानुभावज्ञः स्वं प्रशंसितुमर्हति ।
परेण समवेतस्तु यः प्रशस्तः स पूज्यते ॥ २-१४-३॥
kathaṃ parānubhāvajñaḥ svaṃ praśaṃsitumarhati |
pareṇa samavetastu yaḥ praśastaḥ sa pūjyate || 2-14-3||

MHB 2-14-4

विशाला बहुला भूमिर्बहुरत्नसमाचिता ।
दूरं गत्वा विजानाति श्रेयो वृष्णिकुलोद्वह ॥ २-१४-४॥
viśālā bahulā bhūmirbahuratnasamācitā |
dūraṃ gatvā vijānāti śreyo vṛṣṇikulodvaha || 2-14-4||

MHB 2-14-5

शममेव परं मन्ये न तु मोक्षाद्भवेच्छमः ।
आरम्भे पारमेष्ठ्यं तु न प्राप्यमिति मे मतिः ॥ २-१४-५॥
śamameva paraṃ manye na tu mokṣādbhavecchamaḥ |
ārambhe pārameṣṭhyaṃ tu na prāpyamiti me matiḥ || 2-14-5||

MHB 2-14-6

एवमेवाभिजानन्ति कुले जाता मनस्विनः ।
कश्चित्कदाचिदेतेषां भवेच्छ्रेष्ठो जनार्दन ॥ २-१४-६॥
evamevābhijānanti kule jātā manasvinaḥ |
kaścitkadācideteṣāṃ bhavecchreṣṭho janārdana || 2-14-6||

MHB 2-14-7

भीम उवाच ।
अनारम्भपरो राजा वल्मीक इव सीदति ।
दुर्बलश्चानुपायेन बलिनं योऽधितिष्ठति ॥ २-१४-७॥
bhīma uvāca |
anārambhaparo rājā valmīka iva sīdati |
durbalaścānupāyena balinaṃ yo'dhitiṣṭhati || 2-14-7||

MHB 2-14-8

अतन्द्रितस्तु प्रायेण दुर्बलो बलिनं रिपुम् ।
जयेत्सम्यङ्नयो राजन्नीत्यार्थानात्मनो हितान् ॥ २-१४-८॥
atandritastu prāyeṇa durbalo balinaṃ ripum |
jayetsamyaṅnayo rājannītyārthānātmano hitān || 2-14-8||

MHB 2-14-9

कृष्णे नयो मयि बलं जयः पार्थे धनंजये ।
मागधं साधयिष्यामो वयं त्रय इवाग्नयः ॥ २-१४-९॥
kṛṣṇe nayo mayi balaṃ jayaḥ pārthe dhanaṃjaye |
māgadhaṃ sādhayiṣyāmo vayaṃ traya ivāgnayaḥ || 2-14-9||

MHB 2-14-10

कृष्ण उवाच ।
आदत्तेऽर्थपरो बालो नानुबन्धमवेक्षते ।
तस्मादरिं न मृष्यन्ति बालमर्थपरायणम् ॥ २-१४-१०॥
kṛṣṇa uvāca |
ādatte'rthaparo bālo nānubandhamavekṣate |
tasmādariṃ na mṛṣyanti bālamarthaparāyaṇam || 2-14-10||

MHB 2-14-11

हित्वा करान्यौवनाश्वः पालनाच्च भगीरथः ।
कार्तवीर्यस्तपोयोगाद्बलात्तु भरतो विभुः ।
ऋद्ध्या मरुत्तस्तान्पञ्च सम्राज इति शुश्रुमः ॥ २-१४-११॥
hitvā karānyauvanāśvaḥ pālanācca bhagīrathaḥ |
kārtavīryastapoyogādbalāttu bharato vibhuḥ |
ṛddhyā maruttastānpañca samrāja iti śuśrumaḥ || 2-14-11||

MHB 2-14-12

निग्राह्यलक्षणं प्राप्तो धर्मार्थनयलक्षणैः ।
बार्हद्रथो जरासंधस्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ २-१४-१२॥
nigrāhyalakṣaṇaṃ prāpto dharmārthanayalakṣaṇaiḥ |
bārhadratho jarāsaṃdhastadviddhi bharatarṣabha || 2-14-12||

MHB 2-14-13

न चैनमनुरुध्यन्ते कुलान्येकशतं नृपाः ।
तस्मादेतद्बलादेव साम्राज्यं कुरुतेऽद्य सः ॥ २-१४-१३॥
na cainamanurudhyante kulānyekaśataṃ nṛpāḥ |
tasmādetadbalādeva sāmrājyaṃ kurute'dya saḥ || 2-14-13||

MHB 2-14-14

रत्नभाजो हि राजानो जरासंधमुपासते ।
न च तुष्यति तेनापि बाल्यादनयमास्थितः ॥ २-१४-१४॥
ratnabhājo hi rājāno jarāsaṃdhamupāsate |
na ca tuṣyati tenāpi bālyādanayamāsthitaḥ || 2-14-14||

MHB 2-14-15

मूर्धाभिषिक्तं नृपतिं प्रधानपुरुषं बलात् ।
आदत्ते न च नो दृष्टोऽभागः पुरुषतः क्वचित् ॥ २-१४-१५॥
mūrdhābhiṣiktaṃ nṛpatiṃ pradhānapuruṣaṃ balāt |
ādatte na ca no dṛṣṭo'bhāgaḥ puruṣataḥ kvacit || 2-14-15||

MHB 2-14-16

एवं सर्वान्वशे चक्रे जरासंधः शतावरान् ।
तं दुर्बलतरो राजा कथं पार्थ उपैष्यति ॥ २-१४-१६॥
evaṃ sarvānvaśe cakre jarāsaṃdhaḥ śatāvarān |
taṃ durbalataro rājā kathaṃ pārtha upaiṣyati || 2-14-16||

MHB 2-14-17

प्रोक्षितानां प्रमृष्टानां राज्ञां पशुपतेर्गृहे ।
पशूनामिव का प्रीतिर्जीविते भरतर्षभ ॥ २-१४-१७॥
prokṣitānāṃ pramṛṣṭānāṃ rājñāṃ paśupatergṛhe |
paśūnāmiva kā prītirjīvite bharatarṣabha || 2-14-17||

MHB 2-14-18

क्षत्रियः शस्त्रमरणो यदा भवति सत्कृतः ।
ननु स्म मागधं सर्वे प्रतिबाधेम यद्वयम् ॥ २-१४-१८॥
kṣatriyaḥ śastramaraṇo yadā bhavati satkṛtaḥ |
nanu sma māgadhaṃ sarve pratibādhema yadvayam || 2-14-18||

MHB 2-14-19

षडशीतिः समानीताः शेषा राजंश्चतुर्दश ।
जरासंधेन राजानस्ततः क्रूरं प्रपत्स्यते ॥ २-१४-१९॥
ṣaḍaśītiḥ samānītāḥ śeṣā rājaṃścaturdaśa |
jarāsaṃdhena rājānastataḥ krūraṃ prapatsyate || 2-14-19||

MHB 2-14-20

प्राप्नुयात्स यशो दीप्तं तत्र यो विघ्नमाचरेत् ।
जयेद्यश्च जरासंधं स सम्राण्नियतं भवेत् ॥ २-१४-२०॥
prāpnuyātsa yaśo dīptaṃ tatra yo vighnamācaret |
jayedyaśca jarāsaṃdhaṃ sa samrāṇniyataṃ bhavet || 2-14-20||

Adhyaya: 15/72 (16)

MHB 2-15-1

युधिष्ठिर उवाच ।
सम्राड्गुणमभीप्सन्वै युष्मान्स्वार्थपरायणः ।
कथं प्रहिणुयां भीमं बलात्केवलसाहसात् ॥ २-१५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
samrāḍguṇamabhīpsanvai yuṣmānsvārthaparāyaṇaḥ |
kathaṃ prahiṇuyāṃ bhīmaṃ balātkevalasāhasāt || 2-15-1||

MHB 2-15-2

भीमार्जुनावुभौ नेत्रे मनो मन्ये जनार्दनम् ।
मनश्चक्षुर्विहीनस्य कीदृशं जीवितं भवेत् ॥ २-१५-२॥
bhīmārjunāvubhau netre mano manye janārdanam |
manaścakṣurvihīnasya kīdṛśaṃ jīvitaṃ bhavet || 2-15-2||

MHB 2-15-3

जरासंधबलं प्राप्य दुष्पारं भीमविक्रमम् ।
श्रमो हि वः पराजय्यात्किमु तत्र विचेष्टितम् ॥ २-१५-३॥
jarāsaṃdhabalaṃ prāpya duṣpāraṃ bhīmavikramam |
śramo hi vaḥ parājayyātkimu tatra viceṣṭitam || 2-15-3||

MHB 2-15-4

अस्मिन्नर्थान्तरे युक्तमनर्थः प्रतिपद्यते ।
यथाहं विमृशाम्येकस्तत्तावच्छ्रूयतां मम ॥ २-१५-४॥
asminnarthāntare yuktamanarthaḥ pratipadyate |
yathāhaṃ vimṛśāmyekastattāvacchrūyatāṃ mama || 2-15-4||

MHB 2-15-5

संन्यासं रोचये साधु कार्यस्यास्य जनार्दन ।
प्रतिहन्ति मनो मेऽद्य राजसूयो दुरासदः ॥ २-१५-५॥
saṃnyāsaṃ rocaye sādhu kāryasyāsya janārdana |
pratihanti mano me'dya rājasūyo durāsadaḥ || 2-15-5||

MHB 2-15-6

वैशंपायन उवाच ।
पार्थः प्राप्य धनुःश्रेष्ठमक्षय्यौ च महेषुधी ।
रथं ध्वजं सभां चैव युधिष्ठिरमभाषत ॥ २-१५-६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
pārthaḥ prāpya dhanuḥśreṣṭhamakṣayyau ca maheṣudhī |
rathaṃ dhvajaṃ sabhāṃ caiva yudhiṣṭhiramabhāṣata || 2-15-6||

MHB 2-15-7

धनुरस्त्रं शरा वीर्यं पक्षो भूमिर्यशो बलम् ।
प्राप्तमेतन्मया राजन्दुष्प्रापं यदभीप्सितम् ॥ २-१५-७॥
dhanurastraṃ śarā vīryaṃ pakṣo bhūmiryaśo balam |
prāptametanmayā rājanduṣprāpaṃ yadabhīpsitam || 2-15-7||

MHB 2-15-8

कुले जन्म प्रशंसन्ति वैद्याः साधु सुनिष्ठिताः ।
बलेन सदृशं नास्ति वीर्यं तु मम रोचते ॥ २-१५-८॥
kule janma praśaṃsanti vaidyāḥ sādhu suniṣṭhitāḥ |
balena sadṛśaṃ nāsti vīryaṃ tu mama rocate || 2-15-8||

MHB 2-15-9

कृतवीर्यकुले जातो निर्वीर्यः किं करिष्यति ।
क्षत्रियः सर्वशो राजन्यस्य वृत्तिः पराजये ॥ २-१५-९॥
kṛtavīryakule jāto nirvīryaḥ kiṃ kariṣyati |
kṣatriyaḥ sarvaśo rājanyasya vṛttiḥ parājaye || 2-15-9||

MHB 2-15-10

सर्वैरपि गुणैर्हीनो वीर्यवान्हि तरेद्रिपून् ।
सर्वैरपि गुणैर्युक्तो निर्वीर्यः किं करिष्यति ॥ २-१५-१०॥
sarvairapi guṇairhīno vīryavānhi taredripūn |
sarvairapi guṇairyukto nirvīryaḥ kiṃ kariṣyati || 2-15-10||

MHB 2-15-11

द्रव्यभूता गुणाः सर्वे तिष्ठन्ति हि पराक्रमे ।
जयस्य हेतुः सिद्धिर्हि कर्म दैवं च संश्रितम् ॥ २-१५-११॥
dravyabhūtā guṇāḥ sarve tiṣṭhanti hi parākrame |
jayasya hetuḥ siddhirhi karma daivaṃ ca saṃśritam || 2-15-11||

MHB 2-15-12

संयुक्तो हि बलैः कश्चित्प्रमादान्नोपयुज्यते ।
तेन द्वारेण शत्रुभ्यः क्षीयते सबलो रिपुः ॥ २-१५-१२॥
saṃyukto hi balaiḥ kaścitpramādānnopayujyate |
tena dvāreṇa śatrubhyaḥ kṣīyate sabalo ripuḥ || 2-15-12||

MHB 2-15-13

दैन्यं यथाबलवति तथा मोहो बलान्विते ।
तावुभौ नाशकौ हेतू राज्ञा त्याज्यौ जयार्थिना ॥ २-१५-१३॥
dainyaṃ yathābalavati tathā moho balānvite |
tāvubhau nāśakau hetū rājñā tyājyau jayārthinā || 2-15-13||

MHB 2-15-14

जरासंधविनाशं च राज्ञां च परिमोक्षणम् ।
यदि कुर्याम यज्ञार्थं किं ततः परमं भवेत् ॥ २-१५-१४॥
jarāsaṃdhavināśaṃ ca rājñāṃ ca parimokṣaṇam |
yadi kuryāma yajñārthaṃ kiṃ tataḥ paramaṃ bhavet || 2-15-14||

MHB 2-15-15

अनारम्भे तु नियतो भवेदगुणनिश्चयः ।
गुणान्निःसंशयाद्राजन्नैर्गुण्यं मन्यसे कथम् ॥ २-१५-१५॥
anārambhe tu niyato bhavedaguṇaniścayaḥ |
guṇānniḥsaṃśayādrājannairguṇyaṃ manyase katham || 2-15-15||

MHB 2-15-16

काषायं सुलभं पश्चान्मुनीनां शममिच्छताम् ।
साम्राज्यं तु तवेच्छन्तो वयं योत्स्यामहे परैः ॥ २-१५-१६॥
kāṣāyaṃ sulabhaṃ paścānmunīnāṃ śamamicchatām |
sāmrājyaṃ tu tavecchanto vayaṃ yotsyāmahe paraiḥ || 2-15-16||

Adhyaya: 16/72 (51)

MHB 2-16-1

वासुदेव उवाच ।
जातस्य भारते वंशे तथा कुन्त्याः सुतस्य च ।
या वै युक्ता मतिः सेयमर्जुनेन प्रदर्शिता ॥ २-१६-१॥
vāsudeva uvāca |
jātasya bhārate vaṃśe tathā kuntyāḥ sutasya ca |
yā vai yuktā matiḥ seyamarjunena pradarśitā || 2-16-1||

MHB 2-16-2

न मृत्योः समयं विद्म रात्रौ वा यदि वा दिवा ।
न चापि कंचिदमरमयुद्धेनापि शुश्रुमः ॥ २-१६-२॥
na mṛtyoḥ samayaṃ vidma rātrau vā yadi vā divā |
na cāpi kaṃcidamaramayuddhenāpi śuśrumaḥ || 2-16-2||

MHB 2-16-3

एतावदेव पुरुषैः कार्यं हृदयतोषणम् ।
नयेन विधिदृष्टेन यदुपक्रमते परान् ॥ २-१६-३॥
etāvadeva puruṣaiḥ kāryaṃ hṛdayatoṣaṇam |
nayena vidhidṛṣṭena yadupakramate parān || 2-16-3||

MHB 2-16-4

सुनयस्यानपायस्य संयुगे परमः क्रमः ।
संशयो जायते साम्ये साम्यं च न भवेद्द्वयोः ॥ २-१६-४॥
sunayasyānapāyasya saṃyuge paramaḥ kramaḥ |
saṃśayo jāyate sāmye sāmyaṃ ca na bhaveddvayoḥ || 2-16-4||

MHB 2-16-5

ते वयं नयमास्थाय शत्रुदेहसमीपगाः ।
कथमन्तं न गच्छेम वृक्षस्येव नदीरयाः ।
पररन्ध्रे पराक्रान्ताः स्वरन्ध्रावरणे स्थिताः ॥ २-१६-५॥
te vayaṃ nayamāsthāya śatrudehasamīpagāḥ |
kathamantaṃ na gacchema vṛkṣasyeva nadīrayāḥ |
pararandhre parākrāntāḥ svarandhrāvaraṇe sthitāḥ || 2-16-5||

MHB 2-16-6

व्यूढानीकैरनुबलैर्नोपेयाद्बलवत्तरम् ।
इति बुद्धिमतां नीतिस्तन्ममापीह रोचते ॥ २-१६-६॥
vyūḍhānīkairanubalairnopeyādbalavattaram |
iti buddhimatāṃ nītistanmamāpīha rocate || 2-16-6||

MHB 2-16-7

अनवद्या ह्यसंबुद्धाः प्रविष्टाः शत्रुसद्म तत् ।
शत्रुदेहमुपाक्रम्य तं कामं प्राप्नुयामहे ॥ २-१६-७॥
anavadyā hyasaṃbuddhāḥ praviṣṭāḥ śatrusadma tat |
śatrudehamupākramya taṃ kāmaṃ prāpnuyāmahe || 2-16-7||

MHB 2-16-8

एको ह्येव श्रियं नित्यं बिभर्ति पुरुषर्षभ ।
अन्तरात्मेव भूतानां तत्क्षये वै बलक्षयः ॥ २-१६-८॥
eko hyeva śriyaṃ nityaṃ bibharti puruṣarṣabha |
antarātmeva bhūtānāṃ tatkṣaye vai balakṣayaḥ || 2-16-8||

MHB 2-16-9

अथ चेत्तं निहत्याजौ शेषेणाभिसमागताः ।
प्राप्नुयाम ततः स्वर्गं ज्ञातित्राणपरायणाः ॥ २-१६-९॥
atha cettaṃ nihatyājau śeṣeṇābhisamāgatāḥ |
prāpnuyāma tataḥ svargaṃ jñātitrāṇaparāyaṇāḥ || 2-16-9||

MHB 2-16-10

युधिष्ठिर उवाच ।
कृष्ण कोऽयं जरासंधः किंवीर्यः किंपराक्रमः ।
यस्त्वां स्पृष्ट्वाग्निसदृशं न दग्धः शलभो यथा ॥ २-१६-१०॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kṛṣṇa ko'yaṃ jarāsaṃdhaḥ kiṃvīryaḥ kiṃparākramaḥ |
yastvāṃ spṛṣṭvāgnisadṛśaṃ na dagdhaḥ śalabho yathā || 2-16-10||

MHB 2-16-11

कृष्ण उवाच ।
शृणु राजञ्जरासंधो यद्वीर्यो यत्पराक्रमः ।
यथा चोपेक्षितोऽस्माभिर्बहुशः कृतविप्रियः ॥ २-१६-११॥
kṛṣṇa uvāca |
śṛṇu rājañjarāsaṃdho yadvīryo yatparākramaḥ |
yathā copekṣito'smābhirbahuśaḥ kṛtavipriyaḥ || 2-16-11||

MHB 2-16-12

अक्षौहिणीनां तिसृणामासीत्समरदर्पितः ।
राजा बृहद्रथो नाम मगधाधिपतिः पतिः ॥ २-१६-१२॥
akṣauhiṇīnāṃ tisṛṇāmāsītsamaradarpitaḥ |
rājā bṛhadratho nāma magadhādhipatiḥ patiḥ || 2-16-12||

MHB 2-16-13

रूपवान्वीर्यसंपन्नः श्रीमानतुलविक्रमः ।
नित्यं दीक्षाकृशतनुः शतक्रतुरिवापरः ॥ २-१६-१३॥
rūpavānvīryasaṃpannaḥ śrīmānatulavikramaḥ |
nityaṃ dīkṣākṛśatanuḥ śatakraturivāparaḥ || 2-16-13||

MHB 2-16-14

तेजसा सूर्यसदृशः क्षमया पृथिवीसमः ।
यमान्तकसमः कोपे श्रिया वैश्रवणोपमः ॥ २-१६-१४॥
tejasā sūryasadṛśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ |
yamāntakasamaḥ kope śriyā vaiśravaṇopamaḥ || 2-16-14||

MHB 2-16-15

तस्याभिजनसंयुक्तैर्गुणैर्भरतसत्तम ।
व्याप्तेयं पृथिवी सर्वा सूर्यस्येव गभस्तिभिः ॥ २-१६-१५॥
tasyābhijanasaṃyuktairguṇairbharatasattama |
vyāpteyaṃ pṛthivī sarvā sūryasyeva gabhastibhiḥ || 2-16-15||

MHB 2-16-16

स काशिराजस्य सुते यमजे भरतर्षभ ।
उपयेमे महावीर्यो रूपद्रविणसंमते ॥ २-१६-१६॥
sa kāśirājasya sute yamaje bharatarṣabha |
upayeme mahāvīryo rūpadraviṇasaṃmate || 2-16-16||

MHB 2-16-17

तयोश्चकार समयं मिथः स पुरुषर्षभः ।
नातिवर्तिष्य इत्येवं पत्नीभ्यां संनिधौ तदा ॥ २-१६-१७॥
tayoścakāra samayaṃ mithaḥ sa puruṣarṣabhaḥ |
nātivartiṣya ityevaṃ patnībhyāṃ saṃnidhau tadā || 2-16-17||

MHB 2-16-18

स ताभ्यां शुशुभे राजा पत्नीभ्यां मनुजाधिप ।
प्रियाभ्यामनुरूपाभ्यां करेणुभ्यामिव द्विपः ॥ २-१६-१८॥
sa tābhyāṃ śuśubhe rājā patnībhyāṃ manujādhipa |
priyābhyāmanurūpābhyāṃ kareṇubhyāmiva dvipaḥ || 2-16-18||

MHB 2-16-19

तयोर्मध्यगतश्चापि रराज वसुधाधिपः ।
गङ्गायमुनयोर्मध्ये मूर्तिमानिव सागरः ॥ २-१६-१९॥
tayormadhyagataścāpi rarāja vasudhādhipaḥ |
gaṅgāyamunayormadhye mūrtimāniva sāgaraḥ || 2-16-19||

MHB 2-16-20

विषयेषु निमग्नस्य तस्य यौवनमत्यगात् ।
न च वंशकरः पुत्रस्तस्याजायत कश्चन ॥ २-१६-२०॥
viṣayeṣu nimagnasya tasya yauvanamatyagāt |
na ca vaṃśakaraḥ putrastasyājāyata kaścana || 2-16-20||

MHB 2-16-21

मङ्गलैर्बहुभिर्होमैः पुत्रकामाभिरिष्टिभिः ।
नाससाद नृपश्रेष्ठः पुत्रं कुलविवर्धनम् ॥ २-१६-२१॥
maṅgalairbahubhirhomaiḥ putrakāmābhiriṣṭibhiḥ |
nāsasāda nṛpaśreṣṭhaḥ putraṃ kulavivardhanam || 2-16-21||

MHB 2-16-22

अथ काक्षीवतः पुत्रं गौतमस्य महात्मनः ।
शुश्राव तपसि श्रान्तमुदारं चण्डकौशिकम् ॥ २-१६-२२॥
atha kākṣīvataḥ putraṃ gautamasya mahātmanaḥ |
śuśrāva tapasi śrāntamudāraṃ caṇḍakauśikam || 2-16-22||

MHB 2-16-23

यदृच्छयागतं तं तु वृक्षमूलमुपाश्रितम् ।
पत्नीभ्यां सहितो राजा सर्वरत्नैरतोषयत् ॥ २-१६-२३॥
yadṛcchayāgataṃ taṃ tu vṛkṣamūlamupāśritam |
patnībhyāṃ sahito rājā sarvaratnairatoṣayat || 2-16-23||

MHB 2-16-24

तमब्रवीत्सत्यधृतिः सत्यवागृषिसत्तमः ।
परितुष्टोऽस्मि ते राजन्वरं वरय सुव्रत ॥ २-१६-२४॥
tamabravītsatyadhṛtiḥ satyavāgṛṣisattamaḥ |
parituṣṭo'smi te rājanvaraṃ varaya suvrata || 2-16-24||

MHB 2-16-25

ततः सभार्यः प्रणतस्तमुवाच बृहद्रथः ।
पुत्रदर्शननैराश्याद्बाष्पगद्गदया गिरा ॥ २-१६-२५॥
tataḥ sabhāryaḥ praṇatastamuvāca bṛhadrathaḥ |
putradarśananairāśyādbāṣpagadgadayā girā || 2-16-25||

MHB 2-16-26

बृहद्रथ उवाच ।
भगवन्राज्यमुत्सृज्य प्रस्थितस्य तपोवनम् ।
किं वरेणाल्पभाग्यस्य किं राज्येनाप्रजस्य मे ॥ २-१६-२६॥
bṛhadratha uvāca |
bhagavanrājyamutsṛjya prasthitasya tapovanam |
kiṃ vareṇālpabhāgyasya kiṃ rājyenāprajasya me || 2-16-26||

MHB 2-16-27

कृष्ण उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा मुनिर्ध्यानमगमत्क्षुभितेन्द्रियः ।
तस्यैव चाम्रवृक्षस्य छायायां समुपाविशत् ॥ २-१६-२७॥
kṛṣṇa uvāca |
etacchrutvā munirdhyānamagamatkṣubhitendriyaḥ |
tasyaiva cāmravṛkṣasya chāyāyāṃ samupāviśat || 2-16-27||

MHB 2-16-28

तस्योपविष्टस्य मुनेरुत्सङ्गे निपपात ह ।
अवातमशुकादष्टमेकमाम्रफलं किल ॥ २-१६-२८॥
tasyopaviṣṭasya munerutsaṅge nipapāta ha |
avātamaśukādaṣṭamekamāmraphalaṃ kila || 2-16-28||

MHB 2-16-29

तत्प्रगृह्य मुनिश्रेष्ठो हृदयेनाभिमन्त्र्य च ।
राज्ञे ददावप्रतिमं पुत्रसंप्राप्तिकारकम् ॥ २-१६-२९॥
tatpragṛhya muniśreṣṭho hṛdayenābhimantrya ca |
rājñe dadāvapratimaṃ putrasaṃprāptikārakam || 2-16-29||

MHB 2-16-30

उवाच च महाप्राज्ञस्तं राजानं महामुनिः ।
गच्छ राजन्कृतार्थोऽसि निवर्त मनुजाधिप ॥ २-१६-३०॥
uvāca ca mahāprājñastaṃ rājānaṃ mahāmuniḥ |
gaccha rājankṛtārtho'si nivarta manujādhipa || 2-16-30||

MHB 2-16-31

यथासमयमाज्ञाय तदा स नृपसत्तमः ।
द्वाभ्यामेकं फलं प्रादात्पत्नीभ्यां भरतर्षभ ॥ २-१६-३१॥
yathāsamayamājñāya tadā sa nṛpasattamaḥ |
dvābhyāmekaṃ phalaṃ prādātpatnībhyāṃ bharatarṣabha || 2-16-31||

MHB 2-16-32

ते तदाम्रं द्विधा कृत्वा भक्षयामासतुः शुभे ।
भावित्वादपि चार्थस्य सत्यवाक्यात्तथा मुनेः ॥ २-१६-३२॥
te tadāmraṃ dvidhā kṛtvā bhakṣayāmāsatuḥ śubhe |
bhāvitvādapi cārthasya satyavākyāttathā muneḥ || 2-16-32||

MHB 2-16-33

तयोः समभवद्गर्भः फलप्राशनसंभवः ।
ते च दृष्ट्वा नरपतिः परां मुदमवाप ह ॥ २-१६-३३॥
tayoḥ samabhavadgarbhaḥ phalaprāśanasaṃbhavaḥ |
te ca dṛṣṭvā narapatiḥ parāṃ mudamavāpa ha || 2-16-33||

MHB 2-16-34

अथ काले महाप्राज्ञ यथासमयमागते ।
प्रजायेतामुभे राजञ्शरीरशकले तदा ॥ २-१६-३४॥
atha kāle mahāprājña yathāsamayamāgate |
prajāyetāmubhe rājañśarīraśakale tadā || 2-16-34||

MHB 2-16-35

एकाक्षिबाहुचरणे अर्धोदरमुखस्फिजे ।
दृष्ट्वा शरीरशकले प्रवेपाते उभे भृशम् ॥ २-१६-३५॥
ekākṣibāhucaraṇe ardhodaramukhasphije |
dṛṣṭvā śarīraśakale pravepāte ubhe bhṛśam || 2-16-35||

MHB 2-16-36

उद्विग्ने सह संमन्त्र्य ते भगिन्यौ तदाबले ।
सजीवे प्राणिशकले तत्यजाते सुदुःखिते ॥ २-१६-३६॥
udvigne saha saṃmantrya te bhaginyau tadābale |
sajīve prāṇiśakale tatyajāte suduḥkhite || 2-16-36||

MHB 2-16-37

तयोर्धात्र्यौ सुसंवीते कृत्वा ते गर्भसंप्लवे ।
निर्गम्यान्तःपुरद्वारात्समुत्सृज्याशु जग्मतुः ॥ २-१६-३७॥
tayordhātryau susaṃvīte kṛtvā te garbhasaṃplave |
nirgamyāntaḥpuradvārātsamutsṛjyāśu jagmatuḥ || 2-16-37||

MHB 2-16-38

ते चतुष्पथनिक्षिप्ते जरा नामाथ राक्षसी ।
जग्राह मनुजव्याघ्र मांसशोणितभोजना ॥ २-१६-३८॥
te catuṣpathanikṣipte jarā nāmātha rākṣasī |
jagrāha manujavyāghra māṃsaśoṇitabhojanā || 2-16-38||

MHB 2-16-39

कर्तुकामा सुखवहे शकले सा तु राक्षसी ।
संघट्टयामास तदा विधानबलचोदिता ॥ २-१६-३९॥
kartukāmā sukhavahe śakale sā tu rākṣasī |
saṃghaṭṭayāmāsa tadā vidhānabalacoditā || 2-16-39||

MHB 2-16-40

ते समानीतमात्रे तु शकले पुरुषर्षभ ।
एकमूर्तिकृते वीरः कुमारः समपद्यत ॥ २-१६-४०॥
te samānītamātre tu śakale puruṣarṣabha |
ekamūrtikṛte vīraḥ kumāraḥ samapadyata || 2-16-40||

MHB 2-16-41

ततः सा राक्षसी राजन्विस्मयोत्फुल्ललोचना ।
न शशाक समुद्वोढुं वज्रसारमयं शिशुम् ॥ २-१६-४१॥
tataḥ sā rākṣasī rājanvismayotphullalocanā |
na śaśāka samudvoḍhuṃ vajrasāramayaṃ śiśum || 2-16-41||

MHB 2-16-42

बालस्ताम्रतलं मुष्टिं कृत्वा चास्ये निधाय सः ।
प्राक्रोशदतिसंरम्भात्सतोय इव तोयदः ॥ २-१६-४२॥
bālastāmratalaṃ muṣṭiṃ kṛtvā cāsye nidhāya saḥ |
prākrośadatisaṃrambhātsatoya iva toyadaḥ || 2-16-42||

MHB 2-16-43

तेन शब्देन संभ्रान्तः सहसान्तःपुरे जनः ।
निर्जगाम नरव्याघ्र राज्ञा सह परंतप ॥ २-१६-४३॥
tena śabdena saṃbhrāntaḥ sahasāntaḥpure janaḥ |
nirjagāma naravyāghra rājñā saha paraṃtapa || 2-16-43||

MHB 2-16-44

ते चाबले परिग्लाने पयःपूर्णपयोधरे ।
निराशे पुत्रलाभाय सहसैवाभ्यगच्छताम् ॥ २-१६-४४॥
te cābale pariglāne payaḥpūrṇapayodhare |
nirāśe putralābhāya sahasaivābhyagacchatām || 2-16-44||

MHB 2-16-45

अथ दृष्ट्वा तथाभूते राजानं चेष्टसंततिम् ।
तं च बालं सुबलिनं चिन्तयामास राक्षसी ॥ २-१६-४५॥
atha dṛṣṭvā tathābhūte rājānaṃ ceṣṭasaṃtatim |
taṃ ca bālaṃ subalinaṃ cintayāmāsa rākṣasī || 2-16-45||

MHB 2-16-46

नार्हामि विषये राज्ञो वसन्ती पुत्रगृद्धिनः ।
बालं पुत्रमुपादातुं मेघलेखेव भास्करम् ॥ २-१६-४६॥
nārhāmi viṣaye rājño vasantī putragṛddhinaḥ |
bālaṃ putramupādātuṃ meghalekheva bhāskaram || 2-16-46||

MHB 2-16-47

सा कृत्वा मानुषं रूपमुवाच मनुजाधिपम् ।
बृहद्रथ सुतस्तेऽयं मद्दत्तः प्रतिगृह्यताम् ॥ २-१६-४७॥
sā kṛtvā mānuṣaṃ rūpamuvāca manujādhipam |
bṛhadratha sutaste'yaṃ maddattaḥ pratigṛhyatām || 2-16-47||

MHB 2-16-48

तव पत्नीद्वये जातो द्विजातिवरशासनात् ।
धात्रीजनपरित्यक्तो मयायं परिरक्षितः ॥ २-१६-४८॥
tava patnīdvaye jāto dvijātivaraśāsanāt |
dhātrījanaparityakto mayāyaṃ parirakṣitaḥ || 2-16-48||

MHB 2-16-49

ततस्ते भरतश्रेष्ठ काशिराजसुते शुभे ।
तं बालमभिपत्याशु प्रस्नवैरभिषिञ्चताम् ॥ २-१६-४९॥
tataste bharataśreṣṭha kāśirājasute śubhe |
taṃ bālamabhipatyāśu prasnavairabhiṣiñcatām || 2-16-49||

MHB 2-16-50

ततः स राजा संहृष्टः सर्वं तदुपलभ्य च ।
अपृच्छन्नवहेमाभां राक्षसीं तामराक्षसीम् ॥ २-१६-५०॥
tataḥ sa rājā saṃhṛṣṭaḥ sarvaṃ tadupalabhya ca |
apṛcchannavahemābhāṃ rākṣasīṃ tāmarākṣasīm || 2-16-50||

MHB 2-16-51

का त्वं कमलगर्भाभे मम पुत्रप्रदायिनी ।
कामया ब्रूहि कल्याणि देवता प्रतिभासि मे ॥ २-१६-५१॥
kā tvaṃ kamalagarbhābhe mama putrapradāyinī |
kāmayā brūhi kalyāṇi devatā pratibhāsi me || 2-16-51||

Adhyaya: 17/72 (27)

MHB 2-17-1

राक्षस्युवाच ।
जरा नामास्मि भद्रं ते राक्षसी कामरूपिणी ।
तव वेश्मनि राजेन्द्र पूजिता न्यवसं सुखम् ॥ २-१७-१॥
rākṣasyuvāca |
jarā nāmāsmi bhadraṃ te rākṣasī kāmarūpiṇī |
tava veśmani rājendra pūjitā nyavasaṃ sukham || 2-17-1||

MHB 2-17-2

साहं प्रत्युपकारार्थं चिन्तयन्त्यनिशं नृप ।
तवेमे पुत्रशकले दृष्टवत्यस्मि धार्मिक ॥ २-१७-२॥
sāhaṃ pratyupakārārthaṃ cintayantyaniśaṃ nṛpa |
taveme putraśakale dṛṣṭavatyasmi dhārmika || 2-17-2||

MHB 2-17-3

संश्लेषिते मया दैवात्कुमारः समपद्यत ।
तव भाग्यैर्महाराज हेतुमात्रमहं त्विह ॥ २-१७-३॥
saṃśleṣite mayā daivātkumāraḥ samapadyata |
tava bhāgyairmahārāja hetumātramahaṃ tviha || 2-17-3||

MHB 2-17-4

कृष्ण उवाच ।
एवमुक्त्वा तु सा राजंस्तत्रैवान्तरधीयत ।
स गृह्य च कुमारं तं प्राविशत्स्वगृहं नृपः ॥ २-१७-४॥
kṛṣṇa uvāca |
evamuktvā tu sā rājaṃstatraivāntaradhīyata |
sa gṛhya ca kumāraṃ taṃ prāviśatsvagṛhaṃ nṛpaḥ || 2-17-4||

MHB 2-17-5

तस्य बालस्य यत्कृत्यं तच्चकार नृपस्तदा ।
आज्ञापयच्च राक्षस्या मागधेषु महोत्सवम् ॥ २-१७-५॥
tasya bālasya yatkṛtyaṃ taccakāra nṛpastadā |
ājñāpayacca rākṣasyā māgadheṣu mahotsavam || 2-17-5||

MHB 2-17-6

तस्य नामाकरोत्तत्र प्रजापतिसमः पिता ।
जरया संधितो यस्माज्जरासंधस्ततोऽभवत् ॥ २-१७-६॥
tasya nāmākarottatra prajāpatisamaḥ pitā |
jarayā saṃdhito yasmājjarāsaṃdhastato'bhavat || 2-17-6||

MHB 2-17-7

सोऽवर्धत महातेजा मगधाधिपतेः सुतः ।
प्रमाणबलसंपन्नो हुताहुतिरिवानलः ॥ २-१७-७॥
so'vardhata mahātejā magadhādhipateḥ sutaḥ |
pramāṇabalasaṃpanno hutāhutirivānalaḥ || 2-17-7||

MHB 2-17-8

कस्यचित्त्वथ कालस्य पुनरेव महातपाः ।
मगधानुपचक्राम भगवांश्चण्डकौशिकः ॥ २-१७-८॥
kasyacittvatha kālasya punareva mahātapāḥ |
magadhānupacakrāma bhagavāṃścaṇḍakauśikaḥ || 2-17-8||

MHB 2-17-9

तस्यागमनसंहृष्टः सामात्यः सपुरःसरः ।
सभार्यः सह पुत्रेण निर्जगाम बृहद्रथः ॥ २-१७-९॥
tasyāgamanasaṃhṛṣṭaḥ sāmātyaḥ sapuraḥsaraḥ |
sabhāryaḥ saha putreṇa nirjagāma bṛhadrathaḥ || 2-17-9||

MHB 2-17-10

पाद्यार्घ्याचमनीयैस्तमर्चयामास भारत ।
स नृपो राज्यसहितं पुत्रं चास्मै न्यवेदयत् ॥ २-१७-१०॥
pādyārghyācamanīyaistamarcayāmāsa bhārata |
sa nṛpo rājyasahitaṃ putraṃ cāsmai nyavedayat || 2-17-10||

MHB 2-17-11

प्रतिगृह्य तु तां पूजां पार्थिवाद्भगवानृषिः ।
उवाच मागधं राजन्प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ २-१७-११॥
pratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ pārthivādbhagavānṛṣiḥ |
uvāca māgadhaṃ rājanprahṛṣṭenāntarātmanā || 2-17-11||

MHB 2-17-12

सर्वमेतन्मया राजन्विज्ञातं ज्ञानचक्षुषा ।
पुत्रस्तु शृणु राजेन्द्र यादृशोऽयं भविष्यति ॥ २-१७-१२॥
sarvametanmayā rājanvijñātaṃ jñānacakṣuṣā |
putrastu śṛṇu rājendra yādṛśo'yaṃ bhaviṣyati || 2-17-12||

MHB 2-17-13

अस्य वीर्यवतो वीर्यं नानुयास्यन्ति पार्थिवाः ।
देवैरपि विसृष्टानि शस्त्राण्यस्य महीपते ।
न रुजं जनयिष्यन्ति गिरेरिव नदीरयाः ॥ २-१७-१३॥
asya vīryavato vīryaṃ nānuyāsyanti pārthivāḥ |
devairapi visṛṣṭāni śastrāṇyasya mahīpate |
na rujaṃ janayiṣyanti gireriva nadīrayāḥ || 2-17-13||

MHB 2-17-14

सर्वमूर्धाभिषिक्तानामेष मूर्ध्नि ज्वलिष्यति ।
सर्वेषां निष्प्रभकरो ज्योतिषामिव भास्करः ॥ २-१७-१४॥
sarvamūrdhābhiṣiktānāmeṣa mūrdhni jvaliṣyati |
sarveṣāṃ niṣprabhakaro jyotiṣāmiva bhāskaraḥ || 2-17-14||

MHB 2-17-15

एनमासाद्य राजानः समृद्धबलवाहनाः ।
विनाशमुपयास्यन्ति शलभा इव पावकम् ॥ २-१७-१५॥
enamāsādya rājānaḥ samṛddhabalavāhanāḥ |
vināśamupayāsyanti śalabhā iva pāvakam || 2-17-15||

MHB 2-17-16

एष श्रियं समुदितां सर्वराज्ञां ग्रहीष्यति ।
वर्षास्विवोद्धतजला नदीर्नदनदीपतिः ॥ २-१७-१६॥
eṣa śriyaṃ samuditāṃ sarvarājñāṃ grahīṣyati |
varṣāsvivoddhatajalā nadīrnadanadīpatiḥ || 2-17-16||

MHB 2-17-17

एष धारयिता सम्यक्चातुर्वर्ण्यं महाबलः ।
शुभाशुभमिव स्फीता सर्वसस्यधरा धरा ॥ २-१७-१७॥
eṣa dhārayitā samyakcāturvarṇyaṃ mahābalaḥ |
śubhāśubhamiva sphītā sarvasasyadharā dharā || 2-17-17||

MHB 2-17-18

अस्याज्ञावशगाः सर्वे भविष्यन्ति नराधिपाः ।
सर्वभूतात्मभूतस्य वायोरिव शरीरिणः ॥ २-१७-१८॥
asyājñāvaśagāḥ sarve bhaviṣyanti narādhipāḥ |
sarvabhūtātmabhūtasya vāyoriva śarīriṇaḥ || 2-17-18||

MHB 2-17-19

एष रुद्रं महादेवं त्रिपुरान्तकरं हरम् ।
सर्वलोकेष्वतिबलः स्वयं द्रक्ष्यति मागधः ॥ २-१७-१९॥
eṣa rudraṃ mahādevaṃ tripurāntakaraṃ haram |
sarvalokeṣvatibalaḥ svayaṃ drakṣyati māgadhaḥ || 2-17-19||

MHB 2-17-20

एवं ब्रुवन्नेव मुनिः स्वकार्यार्थं विचिन्तयन् ।
विसर्जयामास नृपं बृहद्रथमथारिहन् ॥ २-१७-२०॥
evaṃ bruvanneva muniḥ svakāryārthaṃ vicintayan |
visarjayāmāsa nṛpaṃ bṛhadrathamathārihan || 2-17-20||

MHB 2-17-21

प्रविश्य नगरं चैव ज्ञातिसंबन्धिभिर्वृतः ।
अभिषिच्य जरासंधं मगधाधिपतिस्तदा ।
बृहद्रथो नरपतिः परां निर्वृतिमाययौ ॥ २-१७-२१॥
praviśya nagaraṃ caiva jñātisaṃbandhibhirvṛtaḥ |
abhiṣicya jarāsaṃdhaṃ magadhādhipatistadā |
bṛhadratho narapatiḥ parāṃ nirvṛtimāyayau || 2-17-21||

MHB 2-17-22

अभिषिक्ते जरासंधे तदा राजा बृहद्रथः ।
पत्नीद्वयेनानुगतस्तपोवनरतोऽभवत् ॥ २-१७-२२॥
abhiṣikte jarāsaṃdhe tadā rājā bṛhadrathaḥ |
patnīdvayenānugatastapovanarato'bhavat || 2-17-22||

MHB 2-17-23

तपोवनस्थे पितरि मातृभ्यां सह भारत ।
जरासंधः स्ववीर्येण पार्थिवानकरोद्वशे ॥ २-१७-२३॥
tapovanasthe pitari mātṛbhyāṃ saha bhārata |
jarāsaṃdhaḥ svavīryeṇa pārthivānakarodvaśe || 2-17-23||

MHB 2-17-24

अथ दीर्घस्य कालस्य तपोवनगतो नृपः ।
सभार्यः स्वर्गमगमत्तपस्तप्त्वा बृहद्रथः ॥ २-१७-२४॥
atha dīrghasya kālasya tapovanagato nṛpaḥ |
sabhāryaḥ svargamagamattapastaptvā bṛhadrathaḥ || 2-17-24||

MHB 2-17-25

तस्यास्तां हंसडिभकावशस्त्रनिधनावुभौ ।
मन्त्रे मतिमतां श्रेष्ठौ युद्धशास्त्रविशारदौ ॥ २-१७-२५॥
tasyāstāṃ haṃsaḍibhakāvaśastranidhanāvubhau |
mantre matimatāṃ śreṣṭhau yuddhaśāstraviśāradau || 2-17-25||

MHB 2-17-26

यौ तौ मया ते कथितौ पूर्वमेव महाबलौ ।
त्रयस्त्रयाणां लोकानां पर्याप्ता इति मे मतिः ॥ २-१७-२६॥
yau tau mayā te kathitau pūrvameva mahābalau |
trayastrayāṇāṃ lokānāṃ paryāptā iti me matiḥ || 2-17-26||

MHB 2-17-27

एवमेष तदा वीर बलिभिः कुकुरान्धकैः ।
वृष्णिभिश्च महाराज नीतिहेतोरुपेक्षितः ॥ २-१७-२७॥
evameṣa tadā vīra balibhiḥ kukurāndhakaiḥ |
vṛṣṇibhiśca mahārāja nītihetorupekṣitaḥ || 2-17-27||

Adhyaya: 18/72 (30)

MHB 2-18-1

वासुदेव उवाच ।
पतितौ हंसडिभकौ कंसामात्यौ निपातितौ ।
जरासंधस्य निधने कालोऽयं समुपागतः ॥ २-१८-१॥
vāsudeva uvāca |
patitau haṃsaḍibhakau kaṃsāmātyau nipātitau |
jarāsaṃdhasya nidhane kālo'yaṃ samupāgataḥ || 2-18-1||

MHB 2-18-2

न स शक्यो रणे जेतुं सर्वैरपि सुरासुरैः ।
प्राणयुद्धेन जेतव्यः स इत्युपलभामहे ॥ २-१८-२॥
na sa śakyo raṇe jetuṃ sarvairapi surāsuraiḥ |
prāṇayuddhena jetavyaḥ sa ityupalabhāmahe || 2-18-2||

MHB 2-18-3

मयि नीतिर्बलं भीमे रक्षिता चावयोर्जुनः ।
साधयिष्याम तं राजन्वयं त्रय इवाग्नयः ॥ २-१८-३॥
mayi nītirbalaṃ bhīme rakṣitā cāvayorjunaḥ |
sādhayiṣyāma taṃ rājanvayaṃ traya ivāgnayaḥ || 2-18-3||

MHB 2-18-4

त्रिभिरासादितोऽस्माभिर्विजने स नराधिपः ।
न संदेहो यथा युद्धमेकेनाभ्युपयास्यति ॥ २-१८-४॥
tribhirāsādito'smābhirvijane sa narādhipaḥ |
na saṃdeho yathā yuddhamekenābhyupayāsyati || 2-18-4||

MHB 2-18-5

अवमानाच्च लोकस्य व्यायतत्वाच्च धर्षितः ।
भीमसेनेन युद्धाय ध्रुवमभ्युपयास्यति ॥ २-१८-५॥
avamānācca lokasya vyāyatatvācca dharṣitaḥ |
bhīmasenena yuddhāya dhruvamabhyupayāsyati || 2-18-5||

MHB 2-18-6

अलं तस्य महाबाहुर्भीमसेनो महाबलः ।
लोकस्य समुदीर्णस्य निधनायान्तको यथा ॥ २-१८-६॥
alaṃ tasya mahābāhurbhīmaseno mahābalaḥ |
lokasya samudīrṇasya nidhanāyāntako yathā || 2-18-6||

MHB 2-18-7

यदि ते हृदयं वेत्ति यदि ते प्रत्ययो मयि ।
भीमसेनार्जुनौ शीघ्रं न्यासभूतौ प्रयच्छ मे ॥ २-१८-७॥
yadi te hṛdayaṃ vetti yadi te pratyayo mayi |
bhīmasenārjunau śīghraṃ nyāsabhūtau prayaccha me || 2-18-7||

MHB 2-18-8

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तो भगवता प्रत्युवाच युधिष्ठिरः ।
भीमपार्थौ समालोक्य संप्रहृष्टमुखौ स्थितौ ॥ २-१८-८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamukto bhagavatā pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ |
bhīmapārthau samālokya saṃprahṛṣṭamukhau sthitau || 2-18-8||

MHB 2-18-9

अच्युताच्युत मा मैवं व्याहरामित्रकर्षण ।
पाण्डवानां भवान्नाथो भवन्तं चाश्रिता वयम् ॥ २-१८-९॥
acyutācyuta mā maivaṃ vyāharāmitrakarṣaṇa |
pāṇḍavānāṃ bhavānnātho bhavantaṃ cāśritā vayam || 2-18-9||

MHB 2-18-10

यथा वदसि गोविन्द सर्वं तदुपपद्यते ।
न हि त्वमग्रतस्तेषां येषां लक्ष्मीः पराङ्मुखी ॥ २-१८-१०॥
yathā vadasi govinda sarvaṃ tadupapadyate |
na hi tvamagratasteṣāṃ yeṣāṃ lakṣmīḥ parāṅmukhī || 2-18-10||

MHB 2-18-11

निहतश्च जरासंधो मोक्षिताश्च महीक्षितः ।
राजसूयश्च मे लब्धो निदेशे तव तिष्ठतः ॥ २-१८-११॥
nihataśca jarāsaṃdho mokṣitāśca mahīkṣitaḥ |
rājasūyaśca me labdho nideśe tava tiṣṭhataḥ || 2-18-11||

MHB 2-18-12

क्षिप्रकारिन्यथा त्वेतत्कार्यं समुपपद्यते ।
मम कार्यं जगत्कार्यं तथा कुरु नरोत्तम ॥ २-१८-१२॥
kṣiprakārinyathā tvetatkāryaṃ samupapadyate |
mama kāryaṃ jagatkāryaṃ tathā kuru narottama || 2-18-12||

MHB 2-18-13

त्रिभिर्भवद्भिर्हि विना नाहं जीवितुमुत्सहे ।
धर्मकामार्थरहितो रोगार्त इव दुर्गतः ॥ २-१८-१३॥
tribhirbhavadbhirhi vinā nāhaṃ jīvitumutsahe |
dharmakāmārtharahito rogārta iva durgataḥ || 2-18-13||

MHB 2-18-14

न शौरिणा विना पार्थो न शौरिः पाण्डवं विना ।
नाजेयोऽस्त्यनयोर्लोके कृष्णयोरिति मे मतिः ॥ २-१८-१४॥
na śauriṇā vinā pārtho na śauriḥ pāṇḍavaṃ vinā |
nājeyo'styanayorloke kṛṣṇayoriti me matiḥ || 2-18-14||

MHB 2-18-15

अयं च बलिनां श्रेष्ठः श्रीमानपि वृकोदरः ।
युवाभ्यां सहितो वीरः किं न कुर्यान्महायशाः ॥ २-१८-१५॥
ayaṃ ca balināṃ śreṣṭhaḥ śrīmānapi vṛkodaraḥ |
yuvābhyāṃ sahito vīraḥ kiṃ na kuryānmahāyaśāḥ || 2-18-15||

MHB 2-18-16

सुप्रणीतो बलौघो हि कुरुते कार्यमुत्तमम् ।
अन्धं जडं बलं प्राहुः प्रणेतव्यं विचक्षणैः ॥ २-१८-१६॥
supraṇīto balaugho hi kurute kāryamuttamam |
andhaṃ jaḍaṃ balaṃ prāhuḥ praṇetavyaṃ vicakṣaṇaiḥ || 2-18-16||

MHB 2-18-17

यतो हि निम्नं भवति नयन्तीह ततो जलम् ।
यतश्छिद्रं ततश्चापि नयन्ते धीधना बलम् ॥ २-१८-१७॥
yato hi nimnaṃ bhavati nayantīha tato jalam |
yataśchidraṃ tataścāpi nayante dhīdhanā balam || 2-18-17||

MHB 2-18-18

तस्मान्नयविधानज्ञं पुरुषं लोकविश्रुतम् ।
वयमाश्रित्य गोविन्दं यतामः कार्यसिद्धये ॥ २-१८-१८॥
tasmānnayavidhānajñaṃ puruṣaṃ lokaviśrutam |
vayamāśritya govindaṃ yatāmaḥ kāryasiddhaye || 2-18-18||

MHB 2-18-19

एवं प्रज्ञानयबलं क्रियोपायसमन्वितम् ।
पुरस्कुर्वीत कार्येषु कृष्ण कार्यार्थसिद्धये ॥ २-१८-१९॥
evaṃ prajñānayabalaṃ kriyopāyasamanvitam |
puraskurvīta kāryeṣu kṛṣṇa kāryārthasiddhaye || 2-18-19||

MHB 2-18-20

एवमेव यदुश्रेष्ठं पार्थः कार्यार्थसिद्धये ।
अर्जुनः कृष्णमन्वेतु भीमोऽन्वेतु धनंजयम् ।
नयो जयो बलं चैव विक्रमे सिद्धिमेष्यति ॥ २-१८-२०॥
evameva yaduśreṣṭhaṃ pārthaḥ kāryārthasiddhaye |
arjunaḥ kṛṣṇamanvetu bhīmo'nvetu dhanaṃjayam |
nayo jayo balaṃ caiva vikrame siddhimeṣyati || 2-18-20||

MHB 2-18-21

एवमुक्तास्ततः सर्वे भ्रातरो विपुलौजसः ।
वार्ष्णेयः पाण्डवेयौ च प्रतस्थुर्मागधं प्रति ॥ २-१८-२१॥
evamuktāstataḥ sarve bhrātaro vipulaujasaḥ |
vārṣṇeyaḥ pāṇḍaveyau ca pratasthurmāgadhaṃ prati || 2-18-21||

MHB 2-18-22

वर्चस्विनां ब्राह्मणानां स्नातकानां परिच्छदान् ।
आच्छाद्य सुहृदां वाक्यैर्मनोज्ञैरभिनन्दिताः ॥ २-१८-२२॥
varcasvināṃ brāhmaṇānāṃ snātakānāṃ paricchadān |
ācchādya suhṛdāṃ vākyairmanojñairabhinanditāḥ || 2-18-22||

MHB 2-18-23

अमर्षादभितप्तानां ज्ञात्यर्थं मुख्यवाससाम् ।
रविसोमाग्निवपुषां भीममासीत्तदा वपुः ॥ २-१८-२३॥
amarṣādabhitaptānāṃ jñātyarthaṃ mukhyavāsasām |
ravisomāgnivapuṣāṃ bhīmamāsīttadā vapuḥ || 2-18-23||

MHB 2-18-24

हतं मेने जरासंधं दृष्ट्वा भीमपुरोगमौ ।
एककार्यसमुद्युक्तौ कृष्णौ युद्धेऽपराजितौ ॥ २-१८-२४॥
hataṃ mene jarāsaṃdhaṃ dṛṣṭvā bhīmapurogamau |
ekakāryasamudyuktau kṛṣṇau yuddhe'parājitau || 2-18-24||

MHB 2-18-25

ईशौ हि तौ महात्मानौ सर्वकार्यप्रवर्तने ।
धर्मार्थकामकार्याणां कार्याणामिव निग्रहे ॥ २-१८-२५॥
īśau hi tau mahātmānau sarvakāryapravartane |
dharmārthakāmakāryāṇāṃ kāryāṇāmiva nigrahe || 2-18-25||

MHB 2-18-26

कुरुभ्यः प्रस्थितास्ते तु मध्येन कुरुजाङ्गलम् ।
रम्यं पद्मसरो गत्वा कालकूटमतीत्य च ॥ २-१८-२६॥
kurubhyaḥ prasthitāste tu madhyena kurujāṅgalam |
ramyaṃ padmasaro gatvā kālakūṭamatītya ca || 2-18-26||

MHB 2-18-27

गण्डकीयां तथा शोणं सदानीरां तथैव च ।
एकपर्वतके नद्यः क्रमेणैत्य व्रजन्ति ते ॥ २-१८-२७॥
gaṇḍakīyāṃ tathā śoṇaṃ sadānīrāṃ tathaiva ca |
ekaparvatake nadyaḥ krameṇaitya vrajanti te || 2-18-27||

MHB 2-18-28

संतीर्य सरयूं रम्यां दृष्ट्वा पूर्वांश्च कोसलान् ।
अतीत्य जग्मुर्मिथिलां मालां चर्मण्वतीं नदीम् ॥ २-१८-२८॥
saṃtīrya sarayūṃ ramyāṃ dṛṣṭvā pūrvāṃśca kosalān |
atītya jagmurmithilāṃ mālāṃ carmaṇvatīṃ nadīm || 2-18-28||

MHB 2-18-29

उत्तीर्य गङ्गां शोणं च सर्वे ते प्राङ्मुखास्त्रयः ।
कुरवोरश्छदं जग्मुर्मागधं क्षेत्रमच्युताः ॥ २-१८-२९॥
uttīrya gaṅgāṃ śoṇaṃ ca sarve te prāṅmukhāstrayaḥ |
kuravoraśchadaṃ jagmurmāgadhaṃ kṣetramacyutāḥ || 2-18-29||

MHB 2-18-30

ते शश्वद्गोधनाकीर्णमम्बुमन्तं शुभद्रुमम् ।
गोरथं गिरिमासाद्य ददृशुर्मागधं पुरम् ॥ २-१८-३०॥
te śaśvadgodhanākīrṇamambumantaṃ śubhadrumam |
gorathaṃ girimāsādya dadṛśurmāgadhaṃ puram || 2-18-30||

Adhyaya: 19/72 (50)

MHB 2-19-1

वासुदेव उवाच ।
एष पार्थ महान्स्वादुः पशुमान्नित्यमम्बुमान् ।
निरामयः सुवेश्माढ्यो निवेशो मागधः शुभः ॥ २-१९-१॥
vāsudeva uvāca |
eṣa pārtha mahānsvāduḥ paśumānnityamambumān |
nirāmayaḥ suveśmāḍhyo niveśo māgadhaḥ śubhaḥ || 2-19-1||

MHB 2-19-2

वैहारो विपुलः शैलो वराहो वृषभस्तथा ।
तथैवर्षिगिरिस्तात शुभाश्चैत्यकपञ्चमाः ॥ २-१९-२॥
vaihāro vipulaḥ śailo varāho vṛṣabhastathā |
tathaivarṣigiristāta śubhāścaityakapañcamāḥ || 2-19-2||

MHB 2-19-3

एते पञ्च महाशृङ्गाः पर्वताः शीतलद्रुमाः ।
रक्षन्तीवाभिसंहत्य संहताङ्गा गिरिव्रजम् ॥ २-१९-३॥
ete pañca mahāśṛṅgāḥ parvatāḥ śītaladrumāḥ |
rakṣantīvābhisaṃhatya saṃhatāṅgā girivrajam || 2-19-3||

MHB 2-19-4

पुष्पवेष्टितशाखाग्रैर्गन्धवद्भिर्मनोरमैः ।
निगूढा इव लोध्राणां वनैः कामिजनप्रियैः ॥ २-१९-४॥
puṣpaveṣṭitaśākhāgrairgandhavadbhirmanoramaiḥ |
nigūḍhā iva lodhrāṇāṃ vanaiḥ kāmijanapriyaiḥ || 2-19-4||

MHB 2-19-5

शूद्रायां गौतमो यत्र महात्मा संशितव्रतः ।
औशीनर्यामजनयत्काक्षीवादीन्सुतानृषिः ॥ २-१९-५॥
śūdrāyāṃ gautamo yatra mahātmā saṃśitavrataḥ |
auśīnaryāmajanayatkākṣīvādīnsutānṛṣiḥ || 2-19-5||

MHB 2-19-6

गौतमः क्षयणादस्मादथासौ तत्र वेश्मनि ।
भजते मागधं वंशं स नृपाणामनुग्रहात् ॥ २-१९-६॥
gautamaḥ kṣayaṇādasmādathāsau tatra veśmani |
bhajate māgadhaṃ vaṃśaṃ sa nṛpāṇāmanugrahāt || 2-19-6||

MHB 2-19-7

अङ्गवङ्गादयश्चैव राजानः सुमहाबलाः ।
गौतमक्षयमभ्येत्य रमन्ते स्म पुरार्जुन ॥ २-१९-७॥
aṅgavaṅgādayaścaiva rājānaḥ sumahābalāḥ |
gautamakṣayamabhyetya ramante sma purārjuna || 2-19-7||

MHB 2-19-8

वनराजीस्तु पश्येमाः प्रियालानां मनोरमाः ।
लोध्राणां च शुभाः पार्थ गौतमौकःसमीपजाः ॥ २-१९-८॥
vanarājīstu paśyemāḥ priyālānāṃ manoramāḥ |
lodhrāṇāṃ ca śubhāḥ pārtha gautamaukaḥsamīpajāḥ || 2-19-8||

MHB 2-19-9

अर्बुदः शक्रवापी च पन्नगौ शत्रुतापनौ ।
स्वस्तिकस्यालयश्चात्र मणिनागस्य चोत्तमः ॥ २-१९-९॥
arbudaḥ śakravāpī ca pannagau śatrutāpanau |
svastikasyālayaścātra maṇināgasya cottamaḥ || 2-19-9||

MHB 2-19-10

अपरिहार्या मेघानां मागधेयं मणेः कृते ।
कौशिको मणिमांश्चैव ववृधाते ह्यनुग्रहम् ॥ २-१९-१०॥
aparihāryā meghānāṃ māgadheyaṃ maṇeḥ kṛte |
kauśiko maṇimāṃścaiva vavṛdhāte hyanugraham || 2-19-10||

MHB 2-19-11

अर्थसिद्धिं त्वनपगां जरासंधोऽभिमन्यते ।
वयमासादने तस्य दर्पमद्य निहन्म हि ॥ २-१९-११॥
arthasiddhiṃ tvanapagāṃ jarāsaṃdho'bhimanyate |
vayamāsādane tasya darpamadya nihanma hi || 2-19-11||

MHB 2-19-12

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा ततः सर्वे भ्रातरो विपुलौजसः ।
वार्ष्णेयः पाण्डवेयौ च प्रतस्थुर्मागधं पुरम् ॥ २-१९-१२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktvā tataḥ sarve bhrātaro vipulaujasaḥ |
vārṣṇeyaḥ pāṇḍaveyau ca pratasthurmāgadhaṃ puram || 2-19-12||

MHB 2-19-13

तुष्टपुष्टजनोपेतं चातुर्वर्ण्यजनाकुलम् ।
स्फीतोत्सवमनाधृष्यमासेदुश्च गिरिव्रजम् ॥ २-१९-१३॥
tuṣṭapuṣṭajanopetaṃ cāturvarṇyajanākulam |
sphītotsavamanādhṛṣyamāseduśca girivrajam || 2-19-13||

MHB 2-19-14

तेऽथ द्वारमनासाद्य पुरस्य गिरिमुच्छ्रितम् ।
बार्हद्रथैः पूज्यमानं तथा नगरवासिभिः ॥ २-१९-१४॥
te'tha dvāramanāsādya purasya girimucchritam |
bārhadrathaiḥ pūjyamānaṃ tathā nagaravāsibhiḥ || 2-19-14||

MHB 2-19-15

यत्र माषादमृषभमाससाद बृहद्रथः ।
तं हत्वा माषनालाश्च तिस्रो भेरीरकारयत् ॥ २-१९-१५॥
yatra māṣādamṛṣabhamāsasāda bṛhadrathaḥ |
taṃ hatvā māṣanālāśca tisro bherīrakārayat || 2-19-15||

MHB 2-19-16

आनह्य चर्मणा तेन स्थापयामास स्वे पुरे ।
यत्र ताः प्राणदन्भेर्यो दिव्यपुष्पावचूर्णिताः ॥ २-१९-१६॥
ānahya carmaṇā tena sthāpayāmāsa sve pure |
yatra tāḥ prāṇadanbheryo divyapuṣpāvacūrṇitāḥ || 2-19-16||

MHB 2-19-17

मागधानां सुरुचिरं चैत्यकान्तं समाद्रवन् ।
शिरसीव जिघांसन्तो जरासंधजिघांसवः ॥ २-१९-१७॥
māgadhānāṃ suruciraṃ caityakāntaṃ samādravan |
śirasīva jighāṃsanto jarāsaṃdhajighāṃsavaḥ || 2-19-17||

MHB 2-19-18

स्थिरं सुविपुलं शृङ्गं सुमहान्तं पुरातनम् ।
अर्चितं माल्यदामैश्च सततं सुप्रतिष्ठितम् ॥ २-१९-१८॥
sthiraṃ suvipulaṃ śṛṅgaṃ sumahāntaṃ purātanam |
arcitaṃ mālyadāmaiśca satataṃ supratiṣṭhitam || 2-19-18||

MHB 2-19-19

विपुलैर्बाहुभिर्वीरास्तेऽभिहत्याभ्यपातयन् ।
ततस्ते मागधं दृष्ट्वा पुरं प्रविविशुस्तदा ॥ २-१९-१९॥
vipulairbāhubhirvīrāste'bhihatyābhyapātayan |
tataste māgadhaṃ dṛṣṭvā puraṃ praviviśustadā || 2-19-19||

MHB 2-19-20

एतस्मिन्नेव काले तु जरासंधं समर्चयन् ।
पर्यग्नि कुर्वंश्च नृपं द्विरदस्थं पुरोहिताः ॥ २-१९-२०॥
etasminneva kāle tu jarāsaṃdhaṃ samarcayan |
paryagni kurvaṃśca nṛpaṃ dviradasthaṃ purohitāḥ || 2-19-20||

MHB 2-19-21

स्नातकव्रतिनस्ते तु बाहुशस्त्रा निरायुधाः ।
युयुत्सवः प्रविविशुर्जरासंधेन भारत ॥ २-१९-२१॥
snātakavratinaste tu bāhuśastrā nirāyudhāḥ |
yuyutsavaḥ praviviśurjarāsaṃdhena bhārata || 2-19-21||

MHB 2-19-22

भक्ष्यमाल्यापणानां च ददृशुः श्रियमुत्तमाम् ।
स्फीतां सर्वगुणोपेतां सर्वकामसमृद्धिनीम् ॥ २-१९-२२॥
bhakṣyamālyāpaṇānāṃ ca dadṛśuḥ śriyamuttamām |
sphītāṃ sarvaguṇopetāṃ sarvakāmasamṛddhinīm || 2-19-22||

MHB 2-19-23

तां तु दृष्ट्वा समृद्धिं ते वीथ्यां तस्यां नरोत्तमाः ।
राजमार्गेण गच्छन्तः कृष्णभीमधनंजयाः ॥ २-१९-२३॥
tāṃ tu dṛṣṭvā samṛddhiṃ te vīthyāṃ tasyāṃ narottamāḥ |
rājamārgeṇa gacchantaḥ kṛṣṇabhīmadhanaṃjayāḥ || 2-19-23||

MHB 2-19-24

बलाद्गृहीत्वा माल्यानि मालाकारान्महाबलाः ।
विरागवसनाः सर्वे स्रग्विणो मृष्टकुण्डलाः ॥ २-१९-२४॥
balādgṛhītvā mālyāni mālākārānmahābalāḥ |
virāgavasanāḥ sarve sragviṇo mṛṣṭakuṇḍalāḥ || 2-19-24||

MHB 2-19-25

निवेशनमथाजग्मुर्जरासंधस्य धीमतः ।
गोवासमिव वीक्षन्तः सिंहा हैमवता यथा ॥ २-१९-२५॥
niveśanamathājagmurjarāsaṃdhasya dhīmataḥ |
govāsamiva vīkṣantaḥ siṃhā haimavatā yathā || 2-19-25||

MHB 2-19-26

शैलस्तम्भनिभास्तेषां चन्दनागुरुभूषिताः ।
अशोभन्त महाराज बाहवो बाहुशालिनाम् ॥ २-१९-२६॥
śailastambhanibhāsteṣāṃ candanāgurubhūṣitāḥ |
aśobhanta mahārāja bāhavo bāhuśālinām || 2-19-26||

MHB 2-19-27

तान्दृष्ट्वा द्विरदप्रख्याञ्शालस्कन्धानिवोद्गतान् ।
व्यूढोरस्कान्मागधानां विस्मयः समजायत ॥ २-१९-२७॥
tāndṛṣṭvā dviradaprakhyāñśālaskandhānivodgatān |
vyūḍhoraskānmāgadhānāṃ vismayaḥ samajāyata || 2-19-27||

MHB 2-19-28

ते त्वतीत्य जनाकीर्णास्तिस्रः कक्ष्या नरर्षभाः ।
अहंकारेण राजानमुपतस्थुर्महाबलाः ॥ २-१९-२८॥
te tvatītya janākīrṇāstisraḥ kakṣyā nararṣabhāḥ |
ahaṃkāreṇa rājānamupatasthurmahābalāḥ || 2-19-28||

MHB 2-19-29

तान्पाद्यमधुपर्कार्हान्मानार्हान्सत्कृतिं गतान् ।
प्रत्युत्थाय जरासंध उपतस्थे यथाविधि ॥ २-१९-२९॥
tānpādyamadhuparkārhānmānārhānsatkṛtiṃ gatān |
pratyutthāya jarāsaṃdha upatasthe yathāvidhi || 2-19-29||

MHB 2-19-30

उवाच चैतान्राजासौ स्वागतं वोऽस्त्विति प्रभुः ।
तस्य ह्येतद्व्रतं राजन्बभूव भुवि विश्रुतम् ॥ २-१९-३०॥
uvāca caitānrājāsau svāgataṃ vo'stviti prabhuḥ |
tasya hyetadvrataṃ rājanbabhūva bhuvi viśrutam || 2-19-30||

MHB 2-19-31

स्नातकान्ब्राह्मणान्प्राप्ताञ्श्रुत्वा स समितिंजयः ।
अप्यर्धरात्रे नृपतिः प्रत्युद्गच्छति भारत ॥ २-१९-३१॥
snātakānbrāhmaṇānprāptāñśrutvā sa samitiṃjayaḥ |
apyardharātre nṛpatiḥ pratyudgacchati bhārata || 2-19-31||

MHB 2-19-32

तांस्त्वपूर्वेण वेषेण दृष्ट्वा नृपतिसत्तमः ।
उपतस्थे जरासंधो विस्मितश्चाभवत्तदा ॥ २-१९-३२॥
tāṃstvapūrveṇa veṣeṇa dṛṣṭvā nṛpatisattamaḥ |
upatasthe jarāsaṃdho vismitaścābhavattadā || 2-19-32||

MHB 2-19-33

ते तु दृष्ट्वैव राजानं जरासंधं नरर्षभाः ।
इदमूचुरमित्रघ्नाः सर्वे भरतसत्तम ॥ २-१९-३३॥
te tu dṛṣṭvaiva rājānaṃ jarāsaṃdhaṃ nararṣabhāḥ |
idamūcuramitraghnāḥ sarve bharatasattama || 2-19-33||

MHB 2-19-34

स्वस्त्यस्तु कुशलं राजन्निति सर्वे व्यवस्थिताः ।
तं नृपं नृपशार्दूल विप्रैक्षन्त परस्परम् ॥ २-१९-३४॥
svastyastu kuśalaṃ rājanniti sarve vyavasthitāḥ |
taṃ nṛpaṃ nṛpaśārdūla vipraikṣanta parasparam || 2-19-34||

MHB 2-19-35

तानब्रवीज्जरासंधस्तदा यादवपाण्डवान् ।
आस्यतामिति राजेन्द्र ब्राह्मणच्छद्मसंवृतान् ॥ २-१९-३५॥
tānabravījjarāsaṃdhastadā yādavapāṇḍavān |
āsyatāmiti rājendra brāhmaṇacchadmasaṃvṛtān || 2-19-35||

MHB 2-19-36

अथोपविविशुः सर्वे त्रयस्ते पुरुषर्षभाः ।
संप्रदीप्तास्त्रयो लक्ष्म्या महाध्वर इवाग्नयः ॥ २-१९-३६॥
athopaviviśuḥ sarve trayaste puruṣarṣabhāḥ |
saṃpradīptāstrayo lakṣmyā mahādhvara ivāgnayaḥ || 2-19-36||

MHB 2-19-37

तानुवाच जरासंधः सत्यसंधो नराधिपः ।
विगर्हमाणः कौरव्य वेषग्रहणकारणात् ॥ २-१९-३७॥
tānuvāca jarāsaṃdhaḥ satyasaṃdho narādhipaḥ |
vigarhamāṇaḥ kauravya veṣagrahaṇakāraṇāt || 2-19-37||

MHB 2-19-38

न स्नातकव्रता विप्रा बहिर्माल्यानुलेपनाः ।
भवन्तीति नृलोकेऽस्मिन्विदितं मम सर्वशः ॥ २-१९-३८॥
na snātakavratā viprā bahirmālyānulepanāḥ |
bhavantīti nṛloke'sminviditaṃ mama sarvaśaḥ || 2-19-38||

MHB 2-19-39

ते यूयं पुष्पवन्तश्च भुजैर्ज्याघातलक्षणैः ।
बिभ्रतः क्षात्रमोजश्च ब्राह्मण्यं प्रतिजानथ ॥ २-१९-३९॥
te yūyaṃ puṣpavantaśca bhujairjyāghātalakṣaṇaiḥ |
bibhrataḥ kṣātramojaśca brāhmaṇyaṃ pratijānatha || 2-19-39||

MHB 2-19-40

एवं विरागवसना बहिर्माल्यानुलेपनाः ।
सत्यं वदत के यूयं सत्यं राजसु शोभते ॥ २-१९-४०॥
evaṃ virāgavasanā bahirmālyānulepanāḥ |
satyaṃ vadata ke yūyaṃ satyaṃ rājasu śobhate || 2-19-40||

MHB 2-19-41

चैत्यकं च गिरेः शृङ्गं भित्त्वा किमिव सद्म नः ।
अद्वारेण प्रविष्टाः स्थ निर्भया राजकिल्बिषात् ॥ २-१९-४१॥
caityakaṃ ca gireḥ śṛṅgaṃ bhittvā kimiva sadma naḥ |
advāreṇa praviṣṭāḥ stha nirbhayā rājakilbiṣāt || 2-19-41||

MHB 2-19-42

कर्म चैतद्विलिङ्गस्य किं वाद्य प्रसमीक्षितम् ।
वदध्वं वाचि वीर्यं च ब्राह्मणस्य विशेषतः ॥ २-१९-४२॥
karma caitadviliṅgasya kiṃ vādya prasamīkṣitam |
vadadhvaṃ vāci vīryaṃ ca brāhmaṇasya viśeṣataḥ || 2-19-42||

MHB 2-19-43

एवं च मामुपस्थाय कस्माच्च विधिनार्हणाम् ।
प्रणीतां नो न गृह्णीत कार्यं किं चास्मदागमे ॥ २-१९-४३॥
evaṃ ca māmupasthāya kasmācca vidhinārhaṇām |
praṇītāṃ no na gṛhṇīta kāryaṃ kiṃ cāsmadāgame || 2-19-43||

MHB 2-19-44

एवमुक्तस्ततः कृष्णः प्रत्युवाच महामनाः ।
स्निग्धगम्भीरया वाचा वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ २-१९-४४॥
evamuktastataḥ kṛṣṇaḥ pratyuvāca mahāmanāḥ |
snigdhagambhīrayā vācā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 2-19-44||

MHB 2-19-45

स्नातकव्रतिनो राजन्ब्राह्मणाः क्षत्रिया विशः ।
विशेषनियमाश्चैषामविशेषाश्च सन्त्युत ॥ २-१९-४५॥
snātakavratino rājanbrāhmaṇāḥ kṣatriyā viśaḥ |
viśeṣaniyamāścaiṣāmaviśeṣāśca santyuta || 2-19-45||

MHB 2-19-46

विशेषवांश्च सततं क्षत्रियः श्रियमर्छति ।
पुष्पवत्सु ध्रुवा श्रीश्च पुष्पवन्तस्ततो वयम् ॥ २-१९-४६॥
viśeṣavāṃśca satataṃ kṣatriyaḥ śriyamarchati |
puṣpavatsu dhruvā śrīśca puṣpavantastato vayam || 2-19-46||

MHB 2-19-47

क्षत्रियो बाहुवीर्यस्तु न तथा वाक्यवीर्यवान् ।
अप्रगल्भं वचस्तस्य तस्माद्बार्हद्रथे स्मृतम् ॥ २-१९-४७॥
kṣatriyo bāhuvīryastu na tathā vākyavīryavān |
apragalbhaṃ vacastasya tasmādbārhadrathe smṛtam || 2-19-47||

MHB 2-19-48

स्ववीर्यं क्षत्रियाणां च बाह्वोर्धाता न्यवेशयत् ।
तद्दिदृक्षसि चेद्राजन्द्रष्टास्यद्य न संशयः ॥ २-१९-४८॥
svavīryaṃ kṣatriyāṇāṃ ca bāhvordhātā nyaveśayat |
taddidṛkṣasi cedrājandraṣṭāsyadya na saṃśayaḥ || 2-19-48||

MHB 2-19-49

अद्वारेण रिपोर्गेहं द्वारेण सुहृदो गृहम् ।
प्रविशन्ति सदा सन्तो द्वारं नो वर्जितं ततः ॥ २-१९-४९॥
advāreṇa riporgehaṃ dvāreṇa suhṛdo gṛham |
praviśanti sadā santo dvāraṃ no varjitaṃ tataḥ || 2-19-49||

MHB 2-19-50

कार्यवन्तो गृहानेत्य शत्रुतो नार्हणां वयम् ।
प्रतिगृह्णीम तद्विद्धि एतन्नः शाश्वतं व्रतम् ॥ २-१९-५०॥
kāryavanto gṛhānetya śatruto nārhaṇāṃ vayam |
pratigṛhṇīma tadviddhi etannaḥ śāśvataṃ vratam || 2-19-50||

Adhyaya: 20/72 (34)

MHB 2-20-1

जरासंध उवाच ।
न स्मरेयं कदा वैरं कृतं युष्माभिरित्युत ।
चिन्तयंश्च न पश्यामि भवतां प्रति वैकृतम् ॥ २-२०-१॥
jarāsaṃdha uvāca |
na smareyaṃ kadā vairaṃ kṛtaṃ yuṣmābhirityuta |
cintayaṃśca na paśyāmi bhavatāṃ prati vaikṛtam || 2-20-1||

MHB 2-20-2

वैकृते चासति कथं मन्यध्वं मामनागसम् ।
अरिं विब्रूत तद्विप्राः सतां समय एष हि ॥ २-२०-२॥
vaikṛte cāsati kathaṃ manyadhvaṃ māmanāgasam |
ariṃ vibrūta tadviprāḥ satāṃ samaya eṣa hi || 2-20-2||

MHB 2-20-3

अथ धर्मोपघाताद्धि मनः समुपतप्यते ।
योऽनागसि प्रसृजति क्षत्रियोऽपि न संशयः ॥ २-२०-३॥
atha dharmopaghātāddhi manaḥ samupatapyate |
yo'nāgasi prasṛjati kṣatriyo'pi na saṃśayaḥ || 2-20-3||

MHB 2-20-4

अतोऽन्यथाचरँल्लोके धर्मज्ञः सन्महाव्रतः ।
वृजिनां गतिमाप्नोति श्रेयसोऽप्युपहन्ति च ॥ २-२०-४॥
ato'nyathācara~lloke dharmajñaḥ sanmahāvrataḥ |
vṛjināṃ gatimāpnoti śreyaso'pyupahanti ca || 2-20-4||

MHB 2-20-5

त्रैलोक्ये क्षत्रधर्माद्धि श्रेयांसं साधुचारिणाम् ।
अनागसं प्रजानानाः प्रमादादिव जल्पथ ॥ २-२०-५॥
trailokye kṣatradharmāddhi śreyāṃsaṃ sādhucāriṇām |
anāgasaṃ prajānānāḥ pramādādiva jalpatha || 2-20-5||

MHB 2-20-6

वासुदेव उवाच ।
कुलकार्यं महाराज कश्चिदेकः कुलोद्वहः ।
वहते तन्नियोगाद्वै वयमभ्युत्थितास्त्रयः ॥ २-२०-६॥
vāsudeva uvāca |
kulakāryaṃ mahārāja kaścidekaḥ kulodvahaḥ |
vahate tanniyogādvai vayamabhyutthitāstrayaḥ || 2-20-6||

MHB 2-20-7

त्वया चोपहृता राजन्क्षत्रिया लोकवासिनः ।
तदागः क्रूरमुत्पाद्य मन्यसे किं त्वनागसम् ॥ २-२०-७॥
tvayā copahṛtā rājankṣatriyā lokavāsinaḥ |
tadāgaḥ krūramutpādya manyase kiṃ tvanāgasam || 2-20-7||

MHB 2-20-8

राजा राज्ञः कथं साधून्हिंस्यान्नृपतिसत्तम ।
तद्राज्ञः संनिगृह्य त्वं रुद्रायोपजिहीर्षसि ॥ २-२०-८॥
rājā rājñaḥ kathaṃ sādhūnhiṃsyānnṛpatisattama |
tadrājñaḥ saṃnigṛhya tvaṃ rudrāyopajihīrṣasi || 2-20-8||

MHB 2-20-9

अस्मांस्तदेनो गच्छेत त्वया बार्हद्रथे कृतम् ।
वयं हि शक्ता धर्मस्य रक्षणे धर्मचारिणः ॥ २-२०-९॥
asmāṃstadeno gaccheta tvayā bārhadrathe kṛtam |
vayaṃ hi śaktā dharmasya rakṣaṇe dharmacāriṇaḥ || 2-20-9||

MHB 2-20-10

मनुष्याणां समालम्भो न च दृष्टः कदाचन ।
स कथं मानुषैर्देवं यष्टुमिच्छसि शंकरम् ॥ २-२०-१०॥
manuṣyāṇāṃ samālambho na ca dṛṣṭaḥ kadācana |
sa kathaṃ mānuṣairdevaṃ yaṣṭumicchasi śaṃkaram || 2-20-10||

MHB 2-20-11

सवर्णो हि सवर्णानां पशुसंज्ञां करिष्यति ।
कोऽन्य एवं यथा हि त्वं जरासंध वृथामतिः ॥ २-२०-११॥
savarṇo hi savarṇānāṃ paśusaṃjñāṃ kariṣyati |
ko'nya evaṃ yathā hi tvaṃ jarāsaṃdha vṛthāmatiḥ || 2-20-11||

MHB 2-20-12

ते त्वां ज्ञातिक्षयकरं वयमार्तानुसारिणः ।
ज्ञातिवृद्धिनिमित्तार्थं विनियन्तुमिहागताः ॥ २-२०-१२॥
te tvāṃ jñātikṣayakaraṃ vayamārtānusāriṇaḥ |
jñātivṛddhinimittārthaṃ viniyantumihāgatāḥ || 2-20-12||

MHB 2-20-13

नास्ति लोके पुमानन्यः क्षत्रियेष्विति चैव यत् ।
मन्यसे स च ते राजन्सुमहान्बुद्धिविप्लवः ॥ २-२०-१३॥
nāsti loke pumānanyaḥ kṣatriyeṣviti caiva yat |
manyase sa ca te rājansumahānbuddhiviplavaḥ || 2-20-13||

MHB 2-20-14

को हि जानन्नभिजनमात्मनः क्षत्रियो नृप ।
नाविशेत्स्वर्गमतुलं रणानन्तरमव्ययम् ॥ २-२०-१४॥
ko hi jānannabhijanamātmanaḥ kṣatriyo nṛpa |
nāviśetsvargamatulaṃ raṇānantaramavyayam || 2-20-14||

MHB 2-20-15

स्वर्गं ह्येव समास्थाय रणयज्ञेषु दीक्षिताः ।
यजन्ते क्षत्रिया लोकांस्तद्विद्धि मगधाधिप ॥ २-२०-१५॥
svargaṃ hyeva samāsthāya raṇayajñeṣu dīkṣitāḥ |
yajante kṣatriyā lokāṃstadviddhi magadhādhipa || 2-20-15||

MHB 2-20-16

स्वर्गयोनिर्जयो राजन्स्वर्गयोनिर्महद्यशः ।
स्वर्गयोनिस्तपो युद्धे मार्गः सोऽव्यभिचारवान् ॥ २-२०-१६॥
svargayonirjayo rājansvargayonirmahadyaśaḥ |
svargayonistapo yuddhe mārgaḥ so'vyabhicāravān || 2-20-16||

MHB 2-20-17

एष ह्यैन्द्रो वैजयन्तो गुणो नित्यं समाहितः ।
येनासुरान्पराजित्य जगत्पाति शतक्रतुः ॥ २-२०-१७॥
eṣa hyaindro vaijayanto guṇo nityaṃ samāhitaḥ |
yenāsurānparājitya jagatpāti śatakratuḥ || 2-20-17||

MHB 2-20-18

स्वर्गमास्थाय कस्य स्याद्विग्रहित्वं यथा तव ।
मागधैर्विपुलैः सैन्यैर्बाहुल्यबलदर्पितैः ॥ २-२०-१८॥
svargamāsthāya kasya syādvigrahitvaṃ yathā tava |
māgadhairvipulaiḥ sainyairbāhulyabaladarpitaiḥ || 2-20-18||

MHB 2-20-19

मावमंस्थाः परान्राजन्नास्ति वीर्यं नरे नरे ।
समं तेजस्त्वया चैव केवलं मनुजेश्वर ॥ २-२०-१९॥
māvamaṃsthāḥ parānrājannāsti vīryaṃ nare nare |
samaṃ tejastvayā caiva kevalaṃ manujeśvara || 2-20-19||

MHB 2-20-20

यावदेव न संबुद्धं तावदेव भवेत्तव ।
विषह्यमेतदस्माकमतो राजन्ब्रवीमि ते ॥ २-२०-२०॥
yāvadeva na saṃbuddhaṃ tāvadeva bhavettava |
viṣahyametadasmākamato rājanbravīmi te || 2-20-20||

MHB 2-20-21

जहि त्वं सदृशेष्वेव मानं दर्पं च मागध ।
मा गमः ससुतामात्यः सबलश्च यमक्षयम् ॥ २-२०-२१॥
jahi tvaṃ sadṛśeṣveva mānaṃ darpaṃ ca māgadha |
mā gamaḥ sasutāmātyaḥ sabalaśca yamakṣayam || 2-20-21||

MHB 2-20-22

दम्भोद्भवः कार्तवीर्य उत्तरश्च बृहद्रथः ।
श्रेयसो ह्यवमन्येह विनेशुः सबला नृपाः ॥ २-२०-२२॥
dambhodbhavaḥ kārtavīrya uttaraśca bṛhadrathaḥ |
śreyaso hyavamanyeha vineśuḥ sabalā nṛpāḥ || 2-20-22||

MHB 2-20-23

मुमुक्षमाणास्त्वत्तश्च न वयं ब्राह्मणब्रुवाः ।
शौरिरस्मि हृषीकेशो नृवीरौ पाण्डवाविमौ ॥ २-२०-२३॥
mumukṣamāṇāstvattaśca na vayaṃ brāhmaṇabruvāḥ |
śaurirasmi hṛṣīkeśo nṛvīrau pāṇḍavāvimau || 2-20-23||

MHB 2-20-24

त्वामाह्वयामहे राजन्स्थिरो युध्यस्व मागध ।
मुञ्च वा नृपतीन्सर्वान्मा गमस्त्वं यमक्षयम् ॥ २-२०-२४॥
tvāmāhvayāmahe rājansthiro yudhyasva māgadha |
muñca vā nṛpatīnsarvānmā gamastvaṃ yamakṣayam || 2-20-24||

MHB 2-20-25

जरासंध उवाच ।
नाजितान्वै नरपतीनहमादद्मि कांश्चन ।
जितः कः पर्यवस्थाता कोऽत्र यो न मया जितः ॥ २-२०-२५॥
jarāsaṃdha uvāca |
nājitānvai narapatīnahamādadmi kāṃścana |
jitaḥ kaḥ paryavasthātā ko'tra yo na mayā jitaḥ || 2-20-25||

MHB 2-20-26

क्षत्रियस्यैतदेवाहुर्धर्म्यं कृष्णोपजीवनम् ।
विक्रम्य वशमानीय कामतो यत्समाचरेत् ॥ २-२०-२६॥
kṣatriyasyaitadevāhurdharmyaṃ kṛṣṇopajīvanam |
vikramya vaśamānīya kāmato yatsamācaret || 2-20-26||

MHB 2-20-27

देवतार्थमुपाकृत्य राज्ञः कृष्ण कथं भयात् ।
अहमद्य विमुञ्चेयं क्षात्रं व्रतमनुस्मरन् ॥ २-२०-२७॥
devatārthamupākṛtya rājñaḥ kṛṣṇa kathaṃ bhayāt |
ahamadya vimuñceyaṃ kṣātraṃ vratamanusmaran || 2-20-27||

MHB 2-20-28

सैन्यं सैन्येन व्यूढेन एक एकेन वा पुनः ।
द्वाभ्यां त्रिभिर्वा योत्स्येऽहं युगपत्पृथगेव वा ॥ २-२०-२८॥
sainyaṃ sainyena vyūḍhena eka ekena vā punaḥ |
dvābhyāṃ tribhirvā yotsye'haṃ yugapatpṛthageva vā || 2-20-28||

MHB 2-20-29

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा जरासंधः सहदेवाभिषेचनम् ।
आज्ञापयत्तदा राजा युयुत्सुर्भीमकर्मभिः ॥ २-२०-२९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktvā jarāsaṃdhaḥ sahadevābhiṣecanam |
ājñāpayattadā rājā yuyutsurbhīmakarmabhiḥ || 2-20-29||

MHB 2-20-30

स तु सेनापती राजा सस्मार भरतर्षभ ।
कौशिकं चित्रसेनं च तस्मिन्युद्ध उपस्थिते ॥ २-२०-३०॥
sa tu senāpatī rājā sasmāra bharatarṣabha |
kauśikaṃ citrasenaṃ ca tasminyuddha upasthite || 2-20-30||

MHB 2-20-31

ययोस्ते नामनी लोके हंसेति डिभकेति च ।
पूर्वं संकथिते पुम्भिर्नृलोके लोकसत्कृते ॥ २-२०-३१॥
yayoste nāmanī loke haṃseti ḍibhaketi ca |
pūrvaṃ saṃkathite pumbhirnṛloke lokasatkṛte || 2-20-31||

MHB 2-20-32

तं तु राजन्विभुः शौरी राजानं बलिनां वरम् ।
स्मृत्वा पुरुषशार्दूल शार्दूलसमविक्रमम् ॥ २-२०-३२॥
taṃ tu rājanvibhuḥ śaurī rājānaṃ balināṃ varam |
smṛtvā puruṣaśārdūla śārdūlasamavikramam || 2-20-32||

MHB 2-20-33

सत्यसंधो जरासंधं भुवि भीमपराक्रमम् ।
भागमन्यस्य निर्दिष्टं वध्यं भूमिभृदच्युतः ॥ २-२०-३३॥
satyasaṃdho jarāsaṃdhaṃ bhuvi bhīmaparākramam |
bhāgamanyasya nirdiṣṭaṃ vadhyaṃ bhūmibhṛdacyutaḥ || 2-20-33||

MHB 2-20-34

नात्मनात्मवतां मुख्य इयेष मधुसूदनः ।
ब्रह्मणोऽऽज्ञां पुरस्कृत्य हन्तुं हलधरानुजः ॥ २-२०-३४॥
nātmanātmavatāṃ mukhya iyeṣa madhusūdanaḥ |
brahmaṇo''jñāṃ puraskṛtya hantuṃ haladharānujaḥ || 2-20-34||

Adhyaya: 21/72 (23)

MHB 2-21-1

वैशंपायन उवाच ।
ततस्तं निश्चितात्मानं युद्धाय यदुनन्दनः ।
उवाच वाग्मी राजानं जरासंधमधोक्षजः ॥ २-२१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tatastaṃ niścitātmānaṃ yuddhāya yadunandanaḥ |
uvāca vāgmī rājānaṃ jarāsaṃdhamadhokṣajaḥ || 2-21-1||

MHB 2-21-2

त्रयाणां केन ते राजन्योद्धुं वितरते मनः ।
अस्मदन्यतमेनेह सज्जीभवतु को युधि ॥ २-२१-२॥
trayāṇāṃ kena te rājanyoddhuṃ vitarate manaḥ |
asmadanyatameneha sajjībhavatu ko yudhi || 2-21-2||

MHB 2-21-3

एवमुक्तः स कृष्णेन युद्धं वव्रे महाद्युतिः ।
जरासंधस्ततो राजन्भीमसेनेन मागधः ॥ २-२१-३॥
evamuktaḥ sa kṛṣṇena yuddhaṃ vavre mahādyutiḥ |
jarāsaṃdhastato rājanbhīmasenena māgadhaḥ || 2-21-3||

MHB 2-21-4

धारयन्नगदान्मुख्यान्निर्वृतीर्वेदनानि च ।
उपतस्थे जरासंधं युयुत्सुं वै पुरोहितः ॥ २-२१-४॥
dhārayannagadānmukhyānnirvṛtīrvedanāni ca |
upatasthe jarāsaṃdhaṃ yuyutsuṃ vai purohitaḥ || 2-21-4||

MHB 2-21-5

कृतस्वस्त्ययनो विद्वान्ब्राह्मणेन यशस्विना ।
समनह्यज्जरासंधः क्षत्रधर्ममनुव्रतः ॥ २-२१-५॥
kṛtasvastyayano vidvānbrāhmaṇena yaśasvinā |
samanahyajjarāsaṃdhaḥ kṣatradharmamanuvrataḥ || 2-21-5||

MHB 2-21-6

अवमुच्य किरीटं स केशान्समनुमृज्य च ।
उदतिष्ठज्जरासंधो वेलातिग इवार्णवः ॥ २-२१-६॥
avamucya kirīṭaṃ sa keśānsamanumṛjya ca |
udatiṣṭhajjarāsaṃdho velātiga ivārṇavaḥ || 2-21-6||

MHB 2-21-7

उवाच मतिमान्राजा भीमं भीमपराक्रमम् ।
भीम योत्स्ये त्वया सार्धं श्रेयसा निर्जितं वरम् ॥ २-२१-७॥
uvāca matimānrājā bhīmaṃ bhīmaparākramam |
bhīma yotsye tvayā sārdhaṃ śreyasā nirjitaṃ varam || 2-21-7||

MHB 2-21-8

एवमुक्त्वा जरासंधो भीमसेनमरिंदमः ।
प्रत्युद्ययौ महातेजाः शक्रं बलिरिवासुरः ॥ २-२१-८॥
evamuktvā jarāsaṃdho bhīmasenamariṃdamaḥ |
pratyudyayau mahātejāḥ śakraṃ balirivāsuraḥ || 2-21-8||

MHB 2-21-9

ततः संमन्त्र्य कृष्णेन कृतस्वस्त्ययनो बली ।
भीमसेनो जरासंधमाससाद युयुत्सया ॥ २-२१-९॥
tataḥ saṃmantrya kṛṣṇena kṛtasvastyayano balī |
bhīmaseno jarāsaṃdhamāsasāda yuyutsayā || 2-21-9||

MHB 2-21-10

ततस्तौ नरशार्दूलौ बाहुशस्त्रौ समीयतुः ।
वीरौ परमसंहृष्टावन्योन्यजयकाङ्क्षिणौ ॥ २-२१-१०॥
tatastau naraśārdūlau bāhuśastrau samīyatuḥ |
vīrau paramasaṃhṛṣṭāvanyonyajayakāṅkṣiṇau || 2-21-10||

MHB 2-21-11

तयोरथ भुजाघातान्निग्रहप्रग्रहात्तथा ।
आसीत्सुभीमसंह्रादो वज्रपर्वतयोरिव ॥ २-२१-११॥
tayoratha bhujāghātānnigrahapragrahāttathā |
āsītsubhīmasaṃhrādo vajraparvatayoriva || 2-21-11||

MHB 2-21-12

उभौ परमसंहृष्टौ बलेनातिबलावुभौ ।
अन्योन्यस्यान्तरं प्रेप्सू परस्परजयैषिणौ ॥ २-२१-१२॥
ubhau paramasaṃhṛṣṭau balenātibalāvubhau |
anyonyasyāntaraṃ prepsū parasparajayaiṣiṇau || 2-21-12||

MHB 2-21-13

तद्भीममुत्सार्य जनं युद्धमासीदुपह्वरे ।
बलिनोः संयुगे राजन्वृत्रवासवयोरिव ॥ २-२१-१३॥
tadbhīmamutsārya janaṃ yuddhamāsīdupahvare |
balinoḥ saṃyuge rājanvṛtravāsavayoriva || 2-21-13||

MHB 2-21-14

प्रकर्षणाकर्षणाभ्यामभ्याकर्षविकर्षणैः ।
आकर्षेतां तथान्योन्यं जानुभिश्चाभिजघ्नतुः ॥ २-२१-१४॥
prakarṣaṇākarṣaṇābhyāmabhyākarṣavikarṣaṇaiḥ |
ākarṣetāṃ tathānyonyaṃ jānubhiścābhijaghnatuḥ || 2-21-14||

MHB 2-21-15

ततः शब्देन महता भर्त्सयन्तौ परस्परम् ।
पाषाणसंघातनिभैः प्रहारैरभिजघ्नतुः ॥ २-२१-१५॥
tataḥ śabdena mahatā bhartsayantau parasparam |
pāṣāṇasaṃghātanibhaiḥ prahārairabhijaghnatuḥ || 2-21-15||

MHB 2-21-16

व्यूढोरस्कौ दीर्घभुजौ नियुद्धकुशलावुभौ ।
बाहुभिः समसज्जेतामायसैः परिघैरिव ॥ २-२१-१६॥
vyūḍhoraskau dīrghabhujau niyuddhakuśalāvubhau |
bāhubhiḥ samasajjetāmāyasaiḥ parighairiva || 2-21-16||

MHB 2-21-17

कार्त्तिकस्य तु मासस्य प्रवृत्तं प्रथमेऽहनि ।
अनारतं दिवारात्रमविश्रान्तमवर्तत ॥ २-२१-१७॥
kārttikasya tu māsasya pravṛttaṃ prathame'hani |
anārataṃ divārātramaviśrāntamavartata || 2-21-17||

MHB 2-21-18

तद्वृत्तं तु त्रयोदश्यां समवेतं महात्मनोः ।
चतुर्दश्यां निशायां तु निवृत्तो मागधः क्लमात् ॥ २-२१-१८॥
tadvṛttaṃ tu trayodaśyāṃ samavetaṃ mahātmanoḥ |
caturdaśyāṃ niśāyāṃ tu nivṛtto māgadhaḥ klamāt || 2-21-18||

MHB 2-21-19

तं राजानं तथा क्लान्तं दृष्ट्वा राजञ्जनार्दनः ।
उवाच भीमकर्माणं भीमं संबोधयन्निव ॥ २-२१-१९॥
taṃ rājānaṃ tathā klāntaṃ dṛṣṭvā rājañjanārdanaḥ |
uvāca bhīmakarmāṇaṃ bhīmaṃ saṃbodhayanniva || 2-21-19||

MHB 2-21-20

क्लान्तः शत्रुर्न कौन्तेय लभ्यः पीडयितुं रणे ।
पीड्यमानो हि कार्त्स्न्येन जह्याज्जीवितमात्मनः ॥ २-२१-२०॥
klāntaḥ śatrurna kaunteya labhyaḥ pīḍayituṃ raṇe |
pīḍyamāno hi kārtsnyena jahyājjīvitamātmanaḥ || 2-21-20||

MHB 2-21-21

तस्मात्ते नैव कौन्तेय पीडनीयो नराधिपः ।
सममेतेन युध्यस्व बाहुभ्यां भरतर्षभ ॥ २-२१-२१॥
tasmātte naiva kaunteya pīḍanīyo narādhipaḥ |
samametena yudhyasva bāhubhyāṃ bharatarṣabha || 2-21-21||

MHB 2-21-22

एवमुक्तः स कृष्णेन पाण्डवः परवीरहा ।
जरासंधस्य तद्रन्ध्रं ज्ञात्वा चक्रे मतिं वधे ॥ २-२१-२२॥
evamuktaḥ sa kṛṣṇena pāṇḍavaḥ paravīrahā |
jarāsaṃdhasya tadrandhraṃ jñātvā cakre matiṃ vadhe || 2-21-22||

MHB 2-21-23

ततस्तमजितं जेतुं जरासंधं वृकोदरः ।
संरभ्य बलिनां मुख्यो जग्राह कुरुनन्दनः ॥ २-२१-२३॥
tatastamajitaṃ jetuṃ jarāsaṃdhaṃ vṛkodaraḥ |
saṃrabhya balināṃ mukhyo jagrāha kurunandanaḥ || 2-21-23||

Adhyaya: 22/72 (58)

MHB 2-22-1

वैशंपायन उवाच ।
भीमसेनस्ततः कृष्णमुवाच यदुनन्दनम् ।
बुद्धिमास्थाय विपुलां जरासंधजिघांसया ॥ २-२२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
bhīmasenastataḥ kṛṣṇamuvāca yadunandanam |
buddhimāsthāya vipulāṃ jarāsaṃdhajighāṃsayā || 2-22-1||

MHB 2-22-2

नायं पापो मया कृष्ण युक्तः स्यादनुरोधितुम् ।
प्राणेन यदुशार्दूल बद्धवङ्क्षणवाससा ॥ २-२२-२॥
nāyaṃ pāpo mayā kṛṣṇa yuktaḥ syādanurodhitum |
prāṇena yaduśārdūla baddhavaṅkṣaṇavāsasā || 2-22-2||

MHB 2-22-3

एवमुक्तस्ततः कृष्णः प्रत्युवाच वृकोदरम् ।
त्वरयन्पुरुषव्याघ्रो जरासंधवधेप्सया ॥ २-२२-३॥
evamuktastataḥ kṛṣṇaḥ pratyuvāca vṛkodaram |
tvarayanpuruṣavyāghro jarāsaṃdhavadhepsayā || 2-22-3||

MHB 2-22-4

यत्ते दैवं परं सत्त्वं यच्च ते मातरिश्वनः ।
बलं भीम जरासंधे दर्शयाशु तदद्य नः ॥ २-२२-४॥
yatte daivaṃ paraṃ sattvaṃ yacca te mātariśvanaḥ |
balaṃ bhīma jarāsaṃdhe darśayāśu tadadya naḥ || 2-22-4||

MHB 2-22-5

एवमुक्तस्तदा भीमो जरासंधमरिंदमः ।
उत्क्षिप्य भ्रामयद्राजन्बलवन्तं महाबलः ॥ २-२२-५॥
evamuktastadā bhīmo jarāsaṃdhamariṃdamaḥ |
utkṣipya bhrāmayadrājanbalavantaṃ mahābalaḥ || 2-22-5||

MHB 2-22-6

भ्रामयित्वा शतगुणं भुजाभ्यां भरतर्षभ ।
बभञ्ज पृष्ठे संक्षिप्य निष्पिष्य विननाद च ॥ २-२२-६॥
bhrāmayitvā śataguṇaṃ bhujābhyāṃ bharatarṣabha |
babhañja pṛṣṭhe saṃkṣipya niṣpiṣya vinanāda ca || 2-22-6||

MHB 2-22-7

तस्य निष्पिष्यमाणस्य पाण्डवस्य च गर्जतः ।
अभवत्तुमुलो नादः सर्वप्राणिभयंकरः ॥ २-२२-७॥
tasya niṣpiṣyamāṇasya pāṇḍavasya ca garjataḥ |
abhavattumulo nādaḥ sarvaprāṇibhayaṃkaraḥ || 2-22-7||

MHB 2-22-8

वित्रेसुर्मागधाः सर्वे स्त्रीणां गर्भाश्च सुस्रुवुः ।
भीमसेनस्य नादेन जरासंधस्य चैव ह ॥ २-२२-८॥
vitresurmāgadhāḥ sarve strīṇāṃ garbhāśca susruvuḥ |
bhīmasenasya nādena jarāsaṃdhasya caiva ha || 2-22-8||

MHB 2-22-9

किं नु स्विद्धिमवान्भिन्नः किं नु स्विद्दीर्यते मही ।
इति स्म मागधा जज्ञुर्भीमसेनस्य निस्वनात् ॥ २-२२-९॥
kiṃ nu sviddhimavānbhinnaḥ kiṃ nu sviddīryate mahī |
iti sma māgadhā jajñurbhīmasenasya nisvanāt || 2-22-9||

MHB 2-22-10

ततो राजकुलद्वारि प्रसुप्तमिव तं नृपम् ।
रात्रौ परासुमुत्सृज्य निश्चक्रमुररिंदमाः ॥ २-२२-१०॥
tato rājakuladvāri prasuptamiva taṃ nṛpam |
rātrau parāsumutsṛjya niścakramurariṃdamāḥ || 2-22-10||

MHB 2-22-11

जरासंधरथं कृष्णो योजयित्वा पताकिनम् ।
आरोप्य भ्रातरौ चैव मोक्षयामास बान्धवान् ॥ २-२२-११॥
jarāsaṃdharathaṃ kṛṣṇo yojayitvā patākinam |
āropya bhrātarau caiva mokṣayāmāsa bāndhavān || 2-22-11||

MHB 2-22-12

ते वै रत्नभुजं कृष्णं रत्नार्हं पृथिवीश्वराः ।
राजानश्चक्रुरासाद्य मोक्षिता महतो भयात् ॥ २-२२-१२॥
te vai ratnabhujaṃ kṛṣṇaṃ ratnārhaṃ pṛthivīśvarāḥ |
rājānaścakrurāsādya mokṣitā mahato bhayāt || 2-22-12||

MHB 2-22-13

अक्षतः शस्त्रसंपन्नो जितारिः सह राजभिः ।
रथमास्थाय तं दिव्यं निर्जगाम गिरिव्रजात् ॥ २-२२-१३॥
akṣataḥ śastrasaṃpanno jitāriḥ saha rājabhiḥ |
rathamāsthāya taṃ divyaṃ nirjagāma girivrajāt || 2-22-13||

MHB 2-22-14

यः स सोदर्यवान्नाम द्वियोधः कृष्णसारथिः ।
अभ्यासघाती संदृश्यो दुर्जयः सर्वराजभिः ॥ २-२२-१४॥
yaḥ sa sodaryavānnāma dviyodhaḥ kṛṣṇasārathiḥ |
abhyāsaghātī saṃdṛśyo durjayaḥ sarvarājabhiḥ || 2-22-14||

MHB 2-22-15

भीमार्जुनाभ्यां योधाभ्यामास्थितः कृष्णसारथिः ।
शुशुभे रथवर्योऽसौ दुर्जयः सर्वधन्विभिः ॥ २-२२-१५॥
bhīmārjunābhyāṃ yodhābhyāmāsthitaḥ kṛṣṇasārathiḥ |
śuśubhe rathavaryo'sau durjayaḥ sarvadhanvibhiḥ || 2-22-15||

MHB 2-22-16

शक्रविष्णू हि संग्रामे चेरतुस्तारकामये ।
रथेन तेन तं कृष्ण उपारुह्य ययौ तदा ॥ २-२२-१६॥
śakraviṣṇū hi saṃgrāme ceratustārakāmaye |
rathena tena taṃ kṛṣṇa upāruhya yayau tadā || 2-22-16||

MHB 2-22-17

तप्तचामीकराभेण किङ्किणीजालमालिना ।
मेघनिर्घोषनादेन जैत्रेणामित्रघातिना ॥ २-२२-१७॥
taptacāmīkarābheṇa kiṅkiṇījālamālinā |
meghanirghoṣanādena jaitreṇāmitraghātinā || 2-22-17||

MHB 2-22-18

येन शक्रो दानवानां जघान नवतीर्नव ।
तं प्राप्य समहृष्यन्त रथं ते पुरुषर्षभाः ॥ २-२२-१८॥
yena śakro dānavānāṃ jaghāna navatīrnava |
taṃ prāpya samahṛṣyanta rathaṃ te puruṣarṣabhāḥ || 2-22-18||

MHB 2-22-19

ततः कृष्णं महाबाहुं भ्रातृभ्यां सहितं तदा ।
रथस्थं मागधा दृष्ट्वा समपद्यन्त विस्मिताः ॥ २-२२-१९॥
tataḥ kṛṣṇaṃ mahābāhuṃ bhrātṛbhyāṃ sahitaṃ tadā |
rathasthaṃ māgadhā dṛṣṭvā samapadyanta vismitāḥ || 2-22-19||

MHB 2-22-20

हयैर्दिव्यैः समायुक्तो रथो वायुसमो जवे ।
अधिष्ठितः स शुशुभे कृष्णेनातीव भारत ॥ २-२२-२०॥
hayairdivyaiḥ samāyukto ratho vāyusamo jave |
adhiṣṭhitaḥ sa śuśubhe kṛṣṇenātīva bhārata || 2-22-20||

MHB 2-22-21

असङ्गी देवविहितस्तस्मिन्रथवरे ध्वजः ।
योजनाद्ददृशे श्रीमानिन्द्रायुधसमप्रभः ॥ २-२२-२१॥
asaṅgī devavihitastasminrathavare dhvajaḥ |
yojanāddadṛśe śrīmānindrāyudhasamaprabhaḥ || 2-22-21||

MHB 2-22-22

चिन्तयामास कृष्णोऽथ गरुत्मन्तं स चाभ्ययात् ।
क्षणे तस्मिन्स तेनासीच्चैत्ययूप इवोच्छ्रितः ॥ २-२२-२२॥
cintayāmāsa kṛṣṇo'tha garutmantaṃ sa cābhyayāt |
kṣaṇe tasminsa tenāsīccaityayūpa ivocchritaḥ || 2-22-22||

MHB 2-22-23

व्यादितास्यैर्महानादैः सह भूतैर्ध्वजालयैः ।
तस्थौ रथवरे तस्मिन्गरुत्मान्पन्नगाशनः ॥ २-२२-२३॥
vyāditāsyairmahānādaiḥ saha bhūtairdhvajālayaiḥ |
tasthau rathavare tasmingarutmānpannagāśanaḥ || 2-22-23||

MHB 2-22-24

दुर्निरीक्ष्यो हि भूतानां तेजसाभ्यधिकं बभौ ।
आदित्य इव मध्याह्ने सहस्रकिरणावृतः ॥ २-२२-२४॥
durnirīkṣyo hi bhūtānāṃ tejasābhyadhikaṃ babhau |
āditya iva madhyāhne sahasrakiraṇāvṛtaḥ || 2-22-24||

MHB 2-22-25

न स सज्जति वृक्षेषु शस्त्रैश्चापि न रिष्यते ।
दिव्यो ध्वजवरो राजन्दृश्यते देवमानुषैः ॥ २-२२-२५॥
na sa sajjati vṛkṣeṣu śastraiścāpi na riṣyate |
divyo dhvajavaro rājandṛśyate devamānuṣaiḥ || 2-22-25||

MHB 2-22-26

तमास्थाय रथं दिव्यं पर्जन्यसमनिस्वनम् ।
निर्ययौ पुरुषव्याघ्रः पाण्डवाभ्यां सहाच्युतः ॥ २-२२-२६॥
tamāsthāya rathaṃ divyaṃ parjanyasamanisvanam |
niryayau puruṣavyāghraḥ pāṇḍavābhyāṃ sahācyutaḥ || 2-22-26||

MHB 2-22-27

यं लेभे वासवाद्राजा वसुस्तस्माद्बृहद्रथः ।
बृहद्रथात्क्रमेणैव प्राप्तो बार्हद्रथं नृपम् ॥ २-२२-२७॥
yaṃ lebhe vāsavādrājā vasustasmādbṛhadrathaḥ |
bṛhadrathātkrameṇaiva prāpto bārhadrathaṃ nṛpam || 2-22-27||

MHB 2-22-28

स निर्ययौ महाबाहुः पुण्डरीकेक्षणस्ततः ।
गिरिव्रजाद्बहिस्तस्थौ समे देशे महायशाः ॥ २-२२-२८॥
sa niryayau mahābāhuḥ puṇḍarīkekṣaṇastataḥ |
girivrajādbahistasthau same deśe mahāyaśāḥ || 2-22-28||

MHB 2-22-29

तत्रैनं नागराः सर्वे सत्कारेणाभ्ययुस्तदा ।
ब्राह्मणप्रमुखा राजन्विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ २-२२-२९॥
tatrainaṃ nāgarāḥ sarve satkāreṇābhyayustadā |
brāhmaṇapramukhā rājanvidhidṛṣṭena karmaṇā || 2-22-29||

MHB 2-22-30

बन्धनाद्विप्रमुक्ताश्च राजानो मधुसूदनम् ।
पूजयामासुरूचुश्च सान्त्वपूर्वमिदं वचः ॥ २-२२-३०॥
bandhanādvipramuktāśca rājāno madhusūdanam |
pūjayāmāsurūcuśca sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ || 2-22-30||

MHB 2-22-31

नैतच्चित्रं महाबाहो त्वयि देवकिनन्दन ।
भीमार्जुनबलोपेते धर्मस्य परिपालनम् ॥ २-२२-३१॥
naitaccitraṃ mahābāho tvayi devakinandana |
bhīmārjunabalopete dharmasya paripālanam || 2-22-31||

MHB 2-22-32

जरासंधह्रदे घोरे दुःखपङ्के निमज्जताम् ।
राज्ञां समभ्युद्धरणं यदिदं कृतमद्य ते ॥ २-२२-३२॥
jarāsaṃdhahrade ghore duḥkhapaṅke nimajjatām |
rājñāṃ samabhyuddharaṇaṃ yadidaṃ kṛtamadya te || 2-22-32||

MHB 2-22-33

विष्णो समवसन्नानां गिरिदुर्गे सुदारुणे ।
दिष्ट्या मोक्षाद्यशो दीप्तमाप्तं ते पुरुषोत्तम ॥ २-२२-३३॥
viṣṇo samavasannānāṃ giridurge sudāruṇe |
diṣṭyā mokṣādyaśo dīptamāptaṃ te puruṣottama || 2-22-33||

MHB 2-22-34

किं कुर्मः पुरुषव्याघ्र ब्रवीहि पुरुषर्षभ ।
कृतमित्येव तज्ज्ञेयं नृपैर्यद्यपि दुष्करम् ॥ २-२२-३४॥
kiṃ kurmaḥ puruṣavyāghra bravīhi puruṣarṣabha |
kṛtamityeva tajjñeyaṃ nṛpairyadyapi duṣkaram || 2-22-34||

MHB 2-22-35

तानुवाच हृषीकेशः समाश्वास्य महामनाः ।
युधिष्ठिरो राजसूयं क्रतुमाहर्तुमिच्छति ॥ २-२२-३५॥
tānuvāca hṛṣīkeśaḥ samāśvāsya mahāmanāḥ |
yudhiṣṭhiro rājasūyaṃ kratumāhartumicchati || 2-22-35||

MHB 2-22-36

तस्य धर्मप्रवृत्तस्य पार्थिवत्वं चिकीर्षतः ।
सर्वैर्भवद्भिर्यज्ञार्थे साहाय्यं दीयतामिति ॥ २-२२-३६॥
tasya dharmapravṛttasya pārthivatvaṃ cikīrṣataḥ |
sarvairbhavadbhiryajñārthe sāhāyyaṃ dīyatāmiti || 2-22-36||

MHB 2-22-37

ततः प्रतीतमनसस्ते नृपा भरतर्षभ ।
तथेत्येवाब्रुवन्सर्वे प्रतिजज्ञुश्च तां गिरम् ॥ २-२२-३७॥
tataḥ pratītamanasaste nṛpā bharatarṣabha |
tathetyevābruvansarve pratijajñuśca tāṃ giram || 2-22-37||

MHB 2-22-38

रत्नभाजं च दाशार्हं चक्रुस्ते पृथिवीश्वराः ।
कृच्छ्राज्जग्राह गोविन्दस्तेषां तदनुकम्पया ॥ २-२२-३८॥
ratnabhājaṃ ca dāśārhaṃ cakruste pṛthivīśvarāḥ |
kṛcchrājjagrāha govindasteṣāṃ tadanukampayā || 2-22-38||

MHB 2-22-39

जरासंधात्मजश्चैव सहदेवो महारथः ।
निर्ययौ सजनामात्यः पुरस्कृत्य पुरोहितम् ॥ २-२२-३९॥
jarāsaṃdhātmajaścaiva sahadevo mahārathaḥ |
niryayau sajanāmātyaḥ puraskṛtya purohitam || 2-22-39||

MHB 2-22-40

स नीचैः प्रश्रितो भूत्वा बहुरत्नपुरोगमः ।
सहदेवो नृणां देवं वासुदेवमुपस्थितः ॥ २-२२-४०॥
sa nīcaiḥ praśrito bhūtvā bahuratnapurogamaḥ |
sahadevo nṛṇāṃ devaṃ vāsudevamupasthitaḥ || 2-22-40||

MHB 2-22-41

भयार्ताय ततस्तस्मै कृष्णो दत्त्वाभयं तदा ।
अभ्यषिञ्चत तत्रैव जरासंधात्मजं तदा ॥ २-२२-४१॥
bhayārtāya tatastasmai kṛṣṇo dattvābhayaṃ tadā |
abhyaṣiñcata tatraiva jarāsaṃdhātmajaṃ tadā || 2-22-41||

MHB 2-22-42

गत्वैकत्वं च कृष्णेन पार्थाभ्यां चैव सत्कृतः ।
विवेश राजा मतिमान्पुनर्बार्हद्रथं पुरम् ॥ २-२२-४२॥
gatvaikatvaṃ ca kṛṣṇena pārthābhyāṃ caiva satkṛtaḥ |
viveśa rājā matimānpunarbārhadrathaṃ puram || 2-22-42||

MHB 2-22-43

कृष्णस्तु सह पार्थाभ्यां श्रिया परमया ज्वलन् ।
रत्नान्यादाय भूरीणि प्रययौ पुष्करेक्षणः ॥ २-२२-४३॥
kṛṣṇastu saha pārthābhyāṃ śriyā paramayā jvalan |
ratnānyādāya bhūrīṇi prayayau puṣkarekṣaṇaḥ || 2-22-43||

MHB 2-22-44

इन्द्रप्रस्थमुपागम्य पाण्डवाभ्यां सहाच्युतः ।
समेत्य धर्मराजानं प्रीयमाणोऽभ्यभाषत ॥ २-२२-४४॥
indraprasthamupāgamya pāṇḍavābhyāṃ sahācyutaḥ |
sametya dharmarājānaṃ prīyamāṇo'bhyabhāṣata || 2-22-44||

MHB 2-22-45

दिष्ट्या भीमेन बलवाञ्जरासंधो निपातितः ।
राजानो मोक्षिताश्चेमे बन्धनान्नृपसत्तम ॥ २-२२-४५॥
diṣṭyā bhīmena balavāñjarāsaṃdho nipātitaḥ |
rājāno mokṣitāśceme bandhanānnṛpasattama || 2-22-45||

MHB 2-22-46

दिष्ट्या कुशलिनौ चेमौ भीमसेनधनंजयौ ।
पुनः स्वनगरं प्राप्तावक्षताविति भारत ॥ २-२२-४६॥
diṣṭyā kuśalinau cemau bhīmasenadhanaṃjayau |
punaḥ svanagaraṃ prāptāvakṣatāviti bhārata || 2-22-46||

MHB 2-22-47

ततो युधिष्ठिरः कृष्णं पूजयित्वा यथार्हतः ।
भीमसेनार्जुनौ चैव प्रहृष्टः परिषस्वजे ॥ २-२२-४७॥
tato yudhiṣṭhiraḥ kṛṣṇaṃ pūjayitvā yathārhataḥ |
bhīmasenārjunau caiva prahṛṣṭaḥ pariṣasvaje || 2-22-47||

MHB 2-22-48

ततः क्षीणे जरासंधे भ्रातृभ्यां विहितं जयम् ।
अजातशत्रुरासाद्य मुमुदे भ्रातृभिः सह ॥ २-२२-४८॥
tataḥ kṣīṇe jarāsaṃdhe bhrātṛbhyāṃ vihitaṃ jayam |
ajātaśatrurāsādya mumude bhrātṛbhiḥ saha || 2-22-48||

MHB 2-22-49

यथावयः समागम्य राजभिस्तैश्च पाण्डवः ।
सत्कृत्य पूजयित्वा च विससर्ज नराधिपान् ॥ २-२२-४९॥
yathāvayaḥ samāgamya rājabhistaiśca pāṇḍavaḥ |
satkṛtya pūjayitvā ca visasarja narādhipān || 2-22-49||

MHB 2-22-50

युधिष्ठिराभ्यनुज्ञातास्ते नृपा हृष्टमानसाः ।
जग्मुः स्वदेशांस्त्वरिता यानैरुच्चावचैस्ततः ॥ २-२२-५०॥
yudhiṣṭhirābhyanujñātāste nṛpā hṛṣṭamānasāḥ |
jagmuḥ svadeśāṃstvaritā yānairuccāvacaistataḥ || 2-22-50||

MHB 2-22-51

एवं पुरुषशार्दूलो महाबुद्धिर्जनार्दनः ।
पाण्डवैर्घातयामास जरासंधमरिं तदा ॥ २-२२-५१॥
evaṃ puruṣaśārdūlo mahābuddhirjanārdanaḥ |
pāṇḍavairghātayāmāsa jarāsaṃdhamariṃ tadā || 2-22-51||

MHB 2-22-52

घातयित्वा जरासंधं बुद्धिपूर्वमरिंदमः ।
धर्मराजमनुज्ञाप्य पृथां कृष्णां च भारत ॥ २-२२-५२॥
ghātayitvā jarāsaṃdhaṃ buddhipūrvamariṃdamaḥ |
dharmarājamanujñāpya pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca bhārata || 2-22-52||

MHB 2-22-53

सुभद्रां भीमसेनं च फल्गुनं यमजौ तथा ।
धौम्यमामन्त्रयित्वा च प्रययौ स्वां पुरीं प्रति ॥ २-२२-५३॥
subhadrāṃ bhīmasenaṃ ca phalgunaṃ yamajau tathā |
dhaumyamāmantrayitvā ca prayayau svāṃ purīṃ prati || 2-22-53||

MHB 2-22-54

तेनैव रथमुख्येन तरुणादित्यवर्चसा ।
धर्मराजविसृष्टेन दिव्येनानादयन्दिशः ॥ २-२२-५४॥
tenaiva rathamukhyena taruṇādityavarcasā |
dharmarājavisṛṣṭena divyenānādayandiśaḥ || 2-22-54||

MHB 2-22-55

ततो युधिष्ठिरमुखाः पाण्डवा भरतर्षभ ।
प्रदक्षिणमकुर्वन्त कृष्णमक्लिष्टकारिणम् ॥ २-२२-५५॥
tato yudhiṣṭhiramukhāḥ pāṇḍavā bharatarṣabha |
pradakṣiṇamakurvanta kṛṣṇamakliṣṭakāriṇam || 2-22-55||

MHB 2-22-56

ततो गते भगवति कृष्णे देवकिनन्दने ।
जयं लब्ध्वा सुविपुलं राज्ञामभयदास्तदा ॥ २-२२-५६॥
tato gate bhagavati kṛṣṇe devakinandane |
jayaṃ labdhvā suvipulaṃ rājñāmabhayadāstadā || 2-22-56||

MHB 2-22-57

संवर्धितौजसो भूयः कर्मणा तेन भारत ।
द्रौपद्याः पाण्डवा राजन्परां प्रीतिमवर्धयन् ॥ २-२२-५७॥
saṃvardhitaujaso bhūyaḥ karmaṇā tena bhārata |
draupadyāḥ pāṇḍavā rājanparāṃ prītimavardhayan || 2-22-57||

MHB 2-22-58

तस्मिन्काले तु यद्युक्तं धर्मकामार्थसंहितम् ।
तद्राजा धर्मतश्चक्रे राज्यपालनकीर्तिमान् ॥ २-२२-५८॥
tasminkāle tu yadyuktaṃ dharmakāmārthasaṃhitam |
tadrājā dharmataścakre rājyapālanakīrtimān || 2-22-58||

Adhyaya: 23/72 (26)

MHB 2-23-1

वैशंपायन उवाच ।
पार्थः प्राप्य धनुःश्रेष्ठमक्षय्यौ च महेषुधी ।
रथं ध्वजं सभां चैव युधिष्ठिरमभाषत ॥ २-२३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
pārthaḥ prāpya dhanuḥśreṣṭhamakṣayyau ca maheṣudhī |
rathaṃ dhvajaṃ sabhāṃ caiva yudhiṣṭhiramabhāṣata || 2-23-1||

MHB 2-23-2

धनुरस्त्रं शरा वीर्यं पक्षो भूमिर्यशो बलम् ।
प्राप्तमेतन्मया राजन्दुष्प्रापं यदभीप्सितम् ॥ २-२३-२॥
dhanurastraṃ śarā vīryaṃ pakṣo bhūmiryaśo balam |
prāptametanmayā rājanduṣprāpaṃ yadabhīpsitam || 2-23-2||

MHB 2-23-3

तत्र कृत्यमहं मन्ये कोशस्यास्य विवर्धनम् ।
करमाहारयिष्यामि राज्ञः सर्वान्नृपोत्तम ॥ २-२३-३॥
tatra kṛtyamahaṃ manye kośasyāsya vivardhanam |
karamāhārayiṣyāmi rājñaḥ sarvānnṛpottama || 2-23-3||

MHB 2-23-4

विजयाय प्रयास्यामि दिशं धनदरक्षिताम् ।
तिथावथ मुहूर्ते च नक्षत्रे च तथा शिवे ॥ २-२३-४॥
vijayāya prayāsyāmi diśaṃ dhanadarakṣitām |
tithāvatha muhūrte ca nakṣatre ca tathā śive || 2-23-4||

MHB 2-23-5

धनंजयवचः श्रुत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
स्निग्धगम्भीरनादिन्या तं गिरा प्रत्यभाषत ॥ २-२३-५॥
dhanaṃjayavacaḥ śrutvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
snigdhagambhīranādinyā taṃ girā pratyabhāṣata || 2-23-5||

MHB 2-23-6

स्वस्ति वाच्यार्हतो विप्रान्प्रयाहि भरतर्षभ ।
दुर्हृदामप्रहर्षाय सुहृदां नन्दनाय च ।
विजयस्ते ध्रुवं पार्थ प्रियं काममवाप्नुहि ॥ २-२३-६॥
svasti vācyārhato viprānprayāhi bharatarṣabha |
durhṛdāmapraharṣāya suhṛdāṃ nandanāya ca |
vijayaste dhruvaṃ pārtha priyaṃ kāmamavāpnuhi || 2-23-6||

MHB 2-23-7

इत्युक्तः प्रययौ पार्थः सैन्येन महता वृतः ।
अग्निदत्तेन दिव्येन रथेनाद्भुतकर्मणा ॥ २-२३-७॥
ityuktaḥ prayayau pārthaḥ sainyena mahatā vṛtaḥ |
agnidattena divyena rathenādbhutakarmaṇā || 2-23-7||

MHB 2-23-8

तथैव भीमसेनोऽपि यमौ च पुरुषर्षभौ ।
ससैन्याः प्रययुः सर्वे धर्मराजाभिपूजिताः ॥ २-२३-८॥
tathaiva bhīmaseno'pi yamau ca puruṣarṣabhau |
sasainyāḥ prayayuḥ sarve dharmarājābhipūjitāḥ || 2-23-8||

MHB 2-23-9

दिशं धनपतेरिष्टामजयत्पाकशासनिः ।
भीमसेनस्तथा प्राचीं सहदेवस्तु दक्षिणाम् ॥ २-२३-९॥
diśaṃ dhanapateriṣṭāmajayatpākaśāsaniḥ |
bhīmasenastathā prācīṃ sahadevastu dakṣiṇām || 2-23-9||

MHB 2-23-10

प्रतीचीं नकुलो राजन्दिशं व्यजयदस्त्रवित् ।
खाण्डवप्रस्थमध्यास्ते धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ २-२३-१०॥
pratīcīṃ nakulo rājandiśaṃ vyajayadastravit |
khāṇḍavaprasthamadhyāste dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ || 2-23-10||

MHB 2-23-11

जनमेजय उवाच ।
दिशामभिजयं ब्रह्मन्विस्तरेणानुकीर्तय ।
न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत् ॥ २-२३-११॥
janamejaya uvāca |
diśāmabhijayaṃ brahmanvistareṇānukīrtaya |
na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaścaritaṃ mahat || 2-23-11||

MHB 2-23-12

वैशंपायन उवाच ।
धनंजयस्य वक्ष्यामि विजयं पूर्वमेव ते ।
यौगपद्येन पार्थैर्हि विजितेयं वसुंधरा ॥ २-२३-१२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
dhanaṃjayasya vakṣyāmi vijayaṃ pūrvameva te |
yaugapadyena pārthairhi vijiteyaṃ vasuṃdharā || 2-23-12||

MHB 2-23-13

पूर्वं कुणिन्दविषये वशे चक्रे महीपतीन् ।
धनंजयो महाबाहुर्नातितीव्रेण कर्मणा ॥ २-२३-१३॥
pūrvaṃ kuṇindaviṣaye vaśe cakre mahīpatīn |
dhanaṃjayo mahābāhurnātitīvreṇa karmaṇā || 2-23-13||

MHB 2-23-14

आनर्तान्कालकूटांश्च कुणिन्दांश्च विजित्य सः ।
सुमण्डलं पापजितं कृतवाननुसैनिकम् ॥ २-२३-१४॥
ānartānkālakūṭāṃśca kuṇindāṃśca vijitya saḥ |
sumaṇḍalaṃ pāpajitaṃ kṛtavānanusainikam || 2-23-14||

MHB 2-23-15

स तेन सहितो राजन्सव्यसाची परंतपः ।
विजिग्ये सकलं द्वीपं प्रतिविन्ध्यं च पार्थिवम् ॥ २-२३-१५॥
sa tena sahito rājansavyasācī paraṃtapaḥ |
vijigye sakalaṃ dvīpaṃ prativindhyaṃ ca pārthivam || 2-23-15||

MHB 2-23-16

सकलद्वीपवासांश्च सप्तद्वीपे च ये नृपाः ।
अर्जुनस्य च सैन्यानां विग्रहस्तुमुलोऽभवत् ॥ २-२३-१६॥
sakaladvīpavāsāṃśca saptadvīpe ca ye nṛpāḥ |
arjunasya ca sainyānāṃ vigrahastumulo'bhavat || 2-23-16||

MHB 2-23-17

स तानपि महेष्वासो विजित्य भरतर्षभ ।
तैरेव सहितः सर्वैः प्राग्ज्योतिषमुपाद्रवत् ॥ २-२३-१७॥
sa tānapi maheṣvāso vijitya bharatarṣabha |
taireva sahitaḥ sarvaiḥ prāgjyotiṣamupādravat || 2-23-17||

MHB 2-23-18

तत्र राजा महानासीद्भगदत्तो विशां पते ।
तेनासीत्सुमहद्युद्धं पाण्डवस्य महात्मनः ॥ २-२३-१८॥
tatra rājā mahānāsīdbhagadatto viśāṃ pate |
tenāsītsumahadyuddhaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ || 2-23-18||

MHB 2-23-19

स किरातैश्च चीनैश्च वृतः प्राग्ज्योतिषोऽभवत् ।
अन्यैश्च बहुभिर्योधैः सागरानूपवासिभिः ॥ २-२३-१९॥
sa kirātaiśca cīnaiśca vṛtaḥ prāgjyotiṣo'bhavat |
anyaiśca bahubhiryodhaiḥ sāgarānūpavāsibhiḥ || 2-23-19||

MHB 2-23-20

ततः स दिवसानष्टौ योधयित्वा धनंजयम् ।
प्रहसन्नब्रवीद्राजा संग्रामे विगतक्लमः ॥ २-२३-२०॥
tataḥ sa divasānaṣṭau yodhayitvā dhanaṃjayam |
prahasannabravīdrājā saṃgrāme vigataklamaḥ || 2-23-20||

MHB 2-23-21

उपपन्नं महाबाहो त्वयि पाण्डवनन्दन ।
पाकशासनदायादे वीर्यमाहवशोभिनि ॥ २-२३-२१॥
upapannaṃ mahābāho tvayi pāṇḍavanandana |
pākaśāsanadāyāde vīryamāhavaśobhini || 2-23-21||

MHB 2-23-22

अहं सखा सुरेन्द्रस्य शक्रादनवमो रणे ।
न च शक्नोमि ते तात स्थातुं प्रमुखतो युधि ॥ २-२३-२२॥
ahaṃ sakhā surendrasya śakrādanavamo raṇe |
na ca śaknomi te tāta sthātuṃ pramukhato yudhi || 2-23-22||

MHB 2-23-23

किमीप्सितं पाण्डवेय ब्रूहि किं करवाणि ते ।
यद्वक्ष्यसि महाबाहो तत्करिष्यामि पुत्रक ॥ २-२३-२३॥
kimīpsitaṃ pāṇḍaveya brūhi kiṃ karavāṇi te |
yadvakṣyasi mahābāho tatkariṣyāmi putraka || 2-23-23||

MHB 2-23-24

अर्जुन उवाच ।
कुरूणामृषभो राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
तस्य पार्थिवतामीप्से करस्तस्मै प्रदीयताम् ॥ २-२३-२४॥
arjuna uvāca |
kurūṇāmṛṣabho rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
tasya pārthivatāmīpse karastasmai pradīyatām || 2-23-24||

MHB 2-23-25

भवान्पितृसखा चैव प्रीयमाणो मयापि च ।
ततो नाज्ञापयामि त्वां प्रीतिपूर्वं प्रदीयताम् ॥ २-२३-२५॥
bhavānpitṛsakhā caiva prīyamāṇo mayāpi ca |
tato nājñāpayāmi tvāṃ prītipūrvaṃ pradīyatām || 2-23-25||

MHB 2-23-26

भगदत्त उवाच ।
कुन्तीमातर्यथा मे त्वं तथा राजा युधिष्ठिरः ।
सर्वमेतत्करिष्यामि किं चान्यत्करवाणि ते ॥ २-२३-२६॥
bhagadatta uvāca |
kuntīmātaryathā me tvaṃ tathā rājā yudhiṣṭhiraḥ |
sarvametatkariṣyāmi kiṃ cānyatkaravāṇi te || 2-23-26||

Adhyaya: 24/72 (27)

MHB 2-24-1

वैशंपायन उवाच ।
तं विजित्य महाबाहुः कुन्तीपुत्रो धनंजयः ।
प्रययावुत्तरां तस्माद्दिशं धनदपालिताम् ॥ २-२४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
taṃ vijitya mahābāhuḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ |
prayayāvuttarāṃ tasmāddiśaṃ dhanadapālitām || 2-24-1||

MHB 2-24-2

अन्तर्गिरिं च कौन्तेयस्तथैव च बहिर्गिरिम् ।
तथोपरिगिरिं चैव विजिग्ये पुरुषर्षभः ॥ २-२४-२॥
antargiriṃ ca kaunteyastathaiva ca bahirgirim |
tathoparigiriṃ caiva vijigye puruṣarṣabhaḥ || 2-24-2||

MHB 2-24-3

विजित्य पर्वतान्सर्वान्ये च तत्र नराधिपाः ।
तान्वशे स्थापयित्वा स रत्नान्यादाय सर्वशः ॥ २-२४-३॥
vijitya parvatānsarvānye ca tatra narādhipāḥ |
tānvaśe sthāpayitvā sa ratnānyādāya sarvaśaḥ || 2-24-3||

MHB 2-24-4

तैरेव सहितः सर्वैरनुरज्य च तान्नृपान् ।
कुलूतवासिनं राजन्बृहन्तमुपजग्मिवान् ॥ २-२४-४॥
taireva sahitaḥ sarvairanurajya ca tānnṛpān |
kulūtavāsinaṃ rājanbṛhantamupajagmivān || 2-24-4||

MHB 2-24-5

मृदङ्गवरनादेन रथनेमिस्वनेन च ।
हस्तिनां च निनादेन कम्पयन्वसुधामिमाम् ॥ २-२४-५॥
mṛdaṅgavaranādena rathanemisvanena ca |
hastināṃ ca ninādena kampayanvasudhāmimām || 2-24-5||

MHB 2-24-6

ततो बृहन्तस्तरुणो बलेन चतुरङ्गिणा ।
निष्क्रम्य नगरात्तस्माद्योधयामास पाण्डवम् ॥ २-२४-६॥
tato bṛhantastaruṇo balena caturaṅgiṇā |
niṣkramya nagarāttasmādyodhayāmāsa pāṇḍavam || 2-24-6||

MHB 2-24-7

सुमहान्संनिपातोऽभूद्धनंजयबृहन्तयोः ।
न शशाक बृहन्तस्तु सोढुं पाण्डवविक्रमम् ॥ २-२४-७॥
sumahānsaṃnipāto'bhūddhanaṃjayabṛhantayoḥ |
na śaśāka bṛhantastu soḍhuṃ pāṇḍavavikramam || 2-24-7||

MHB 2-24-8

सोऽविषह्यतमं ज्ञात्वा कौन्तेयं पर्वतेश्वरः ।
उपावर्तत दुर्मेधा रत्नान्यादाय सर्वशः ॥ २-२४-८॥
so'viṣahyatamaṃ jñātvā kaunteyaṃ parvateśvaraḥ |
upāvartata durmedhā ratnānyādāya sarvaśaḥ || 2-24-8||

MHB 2-24-9

स तद्राज्यमवस्थाप्य कुलूतसहितो ययौ ।
सेनाबिन्दुमथो राजन्राज्यादाशु समाक्षिपत् ॥ २-२४-९॥
sa tadrājyamavasthāpya kulūtasahito yayau |
senābindumatho rājanrājyādāśu samākṣipat || 2-24-9||

MHB 2-24-10

मोदापुरं वामदेवं सुदामानं सुसंकुलम् ।
कुलूतानुत्तरांश्चैव तांश्च राज्ञः समानयत् ॥ २-२४-१०॥
modāpuraṃ vāmadevaṃ sudāmānaṃ susaṃkulam |
kulūtānuttarāṃścaiva tāṃśca rājñaḥ samānayat || 2-24-10||

MHB 2-24-11

तत्रस्थः पुरुषैरेव धर्मराजस्य शासनात् ।
व्यजयद्धनंजयो राजन्देशान्पञ्च प्रमाणतः ॥ २-२४-११॥
tatrasthaḥ puruṣaireva dharmarājasya śāsanāt |
vyajayaddhanaṃjayo rājandeśānpañca pramāṇataḥ || 2-24-11||

MHB 2-24-12

स दिवःप्रस्थमासाद्य सेनाबिन्दोः पुरं महत् ।
बलेन चतुरङ्गेण निवेशमकरोत्प्रभुः ॥ २-२४-१२॥
sa divaḥprasthamāsādya senābindoḥ puraṃ mahat |
balena caturaṅgeṇa niveśamakarotprabhuḥ || 2-24-12||

MHB 2-24-13

स तैः परिवृतः सर्वैर्विष्वगश्वं नराधिपम् ।
अभ्यगच्छन्महातेजाः पौरवं पुरुषर्षभः ॥ २-२४-१३॥
sa taiḥ parivṛtaḥ sarvairviṣvagaśvaṃ narādhipam |
abhyagacchanmahātejāḥ pauravaṃ puruṣarṣabhaḥ || 2-24-13||

MHB 2-24-14

विजित्य चाहवे शूरान्पार्वतीयान्महारथान् ।
ध्वजिन्या व्यजयद्राजन्पुरं पौरवरक्षितम् ॥ २-२४-१४॥
vijitya cāhave śūrānpārvatīyānmahārathān |
dhvajinyā vyajayadrājanpuraṃ pauravarakṣitam || 2-24-14||

MHB 2-24-15

पौरवं तु विनिर्जित्य दस्यून्पर्वतवासिनः ।
गणानुत्सवसंकेतानजयत्सप्त पाण्डवः ॥ २-२४-१५॥
pauravaṃ tu vinirjitya dasyūnparvatavāsinaḥ |
gaṇānutsavasaṃketānajayatsapta pāṇḍavaḥ || 2-24-15||

MHB 2-24-16

ततः काश्मीरकान्वीरान्क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभः ।
व्यजयल्लोहितं चैव मण्डलैर्दशभिः सह ॥ २-२४-१६॥
tataḥ kāśmīrakānvīrānkṣatriyānkṣatriyarṣabhaḥ |
vyajayallohitaṃ caiva maṇḍalairdaśabhiḥ saha || 2-24-16||

MHB 2-24-17

ततस्त्रिगर्तान्कौन्तेयो दार्वान्कोकनदाश्च ये ।
क्षत्रिया बहवो राजन्नुपावर्तन्त सर्वशः ॥ २-२४-१७॥
tatastrigartānkaunteyo dārvānkokanadāśca ye |
kṣatriyā bahavo rājannupāvartanta sarvaśaḥ || 2-24-17||

MHB 2-24-18

अभिसारीं ततो रम्यां विजिग्ये कुरुनन्दनः ।
उरशावासिनं चैव रोचमानं रणेऽजयत् ॥ २-२४-१८॥
abhisārīṃ tato ramyāṃ vijigye kurunandanaḥ |
uraśāvāsinaṃ caiva rocamānaṃ raṇe'jayat || 2-24-18||

MHB 2-24-19

ततः सिंहपुरं रम्यं चित्रायुधसुरक्षितम् ।
प्रामथद्बलमास्थाय पाकशासनिराहवे ॥ २-२४-१९॥
tataḥ siṃhapuraṃ ramyaṃ citrāyudhasurakṣitam |
prāmathadbalamāsthāya pākaśāsanirāhave || 2-24-19||

MHB 2-24-20

ततः सुह्मांश्च चोलांश्च किरीटी पाण्डवर्षभः ।
सहितः सर्वसैन्येन प्रामथत्कुरुनन्दनः ॥ २-२४-२०॥
tataḥ suhmāṃśca colāṃśca kirīṭī pāṇḍavarṣabhaḥ |
sahitaḥ sarvasainyena prāmathatkurunandanaḥ || 2-24-20||

MHB 2-24-21

ततः परमविक्रान्तो बाह्लीकान्कुरुनन्दनः ।
महता परिमर्देन वशे चक्रे दुरासदान् ॥ २-२४-२१॥
tataḥ paramavikrānto bāhlīkānkurunandanaḥ |
mahatā parimardena vaśe cakre durāsadān || 2-24-21||

MHB 2-24-22

गृहीत्वा तु बलं सारं फल्गु चोत्सृज्य पाण्डवः ।
दरदान्सह काम्बोजैरजयत्पाकशासनिः ॥ २-२४-२२॥
gṛhītvā tu balaṃ sāraṃ phalgu cotsṛjya pāṇḍavaḥ |
daradānsaha kāmbojairajayatpākaśāsaniḥ || 2-24-22||

MHB 2-24-23

प्रागुत्तरां दिशं ये च वसन्त्याश्रित्य दस्यवः ।
निवसन्ति वने ये च तान्सर्वानजयत्प्रभुः ॥ २-२४-२३॥
prāguttarāṃ diśaṃ ye ca vasantyāśritya dasyavaḥ |
nivasanti vane ye ca tānsarvānajayatprabhuḥ || 2-24-23||

MHB 2-24-24

लोहान्परमकाम्बोजानृषिकानुत्तरानपि ।
सहितांस्तान्महाराज व्यजयत्पाकशासनिः ॥ २-२४-२४॥
lohānparamakāmbojānṛṣikānuttarānapi |
sahitāṃstānmahārāja vyajayatpākaśāsaniḥ || 2-24-24||

MHB 2-24-25

ऋषिकेषु तु संग्रामो बभूवातिभयंकरः ।
तारकामयसंकाशः परमर्षिकपार्थयोः ॥ २-२४-२५॥
ṛṣikeṣu tu saṃgrāmo babhūvātibhayaṃkaraḥ |
tārakāmayasaṃkāśaḥ paramarṣikapārthayoḥ || 2-24-25||

MHB 2-24-26

स विजित्य ततो राजन्नृषिकान्रणमूर्धनि ।
शुकोदरसमप्रख्यान्हयानष्टौ समानयत् ।
मयूरसदृशानन्यानुभयानेव चापरान् ॥ २-२४-२६॥
sa vijitya tato rājannṛṣikānraṇamūrdhani |
śukodarasamaprakhyānhayānaṣṭau samānayat |
mayūrasadṛśānanyānubhayāneva cāparān || 2-24-26||

MHB 2-24-27

स विनिर्जित्य संग्रामे हिमवन्तं सनिष्कुटम् ।
श्वेतपर्वतमासाद्य न्यवसत्पुरुषर्षभः ॥ २-२४-२७॥
sa vinirjitya saṃgrāme himavantaṃ saniṣkuṭam |
śvetaparvatamāsādya nyavasatpuruṣarṣabhaḥ || 2-24-27||

Adhyaya: 25/72 (20)

MHB 2-25-1

वैशंपायन उवाच ।
स श्वेतपर्वतं वीरः समतिक्रम्य भारत ।
देशं किंपुरुषावासं द्रुमपुत्रेण रक्षितम् ॥ २-२५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sa śvetaparvataṃ vīraḥ samatikramya bhārata |
deśaṃ kiṃpuruṣāvāsaṃ drumaputreṇa rakṣitam || 2-25-1||

MHB 2-25-2

महता संनिपातेन क्षत्रियान्तकरेण ह ।
व्यजयत्पाण्डवश्रेष्ठः करे चैव न्यवेशयत् ॥ २-२५-२॥
mahatā saṃnipātena kṣatriyāntakareṇa ha |
vyajayatpāṇḍavaśreṣṭhaḥ kare caiva nyaveśayat || 2-25-2||

MHB 2-25-3

तं जित्वा हाटकं नाम देशं गुह्यकरक्षितम् ।
पाकशासनिरव्यग्रः सहसैन्यः समासदत् ॥ २-२५-३॥
taṃ jitvā hāṭakaṃ nāma deśaṃ guhyakarakṣitam |
pākaśāsaniravyagraḥ sahasainyaḥ samāsadat || 2-25-3||

MHB 2-25-4

तांस्तु सान्त्वेन निर्जित्य मानसं सर उत्तमम् ।
ऋषिकुल्याश्च ताः सर्वा ददर्श कुरुनन्दनः ॥ २-२५-४॥
tāṃstu sāntvena nirjitya mānasaṃ sara uttamam |
ṛṣikulyāśca tāḥ sarvā dadarśa kurunandanaḥ || 2-25-4||

MHB 2-25-5

सरो मानसमासाद्य हाटकानभितः प्रभुः ।
गन्धर्वरक्षितं देशं व्यजयत्पाण्डवस्ततः ॥ २-२५-५॥
saro mānasamāsādya hāṭakānabhitaḥ prabhuḥ |
gandharvarakṣitaṃ deśaṃ vyajayatpāṇḍavastataḥ || 2-25-5||

MHB 2-25-6

तत्र तित्तिरिकल्माषान्मण्डूकाक्षान्हयोत्तमान् ।
लेभे स करमत्यन्तं गन्धर्वनगरात्तदा ॥ २-२५-६॥
tatra tittirikalmāṣānmaṇḍūkākṣānhayottamān |
lebhe sa karamatyantaṃ gandharvanagarāttadā || 2-25-6||

MHB 2-25-7

उत्तरं हरिवर्षं तु समासाद्य स पाण्डवः ।
इयेष जेतुं तं देशं पाकशासननन्दनः ॥ २-२५-७॥
uttaraṃ harivarṣaṃ tu samāsādya sa pāṇḍavaḥ |
iyeṣa jetuṃ taṃ deśaṃ pākaśāsananandanaḥ || 2-25-7||

MHB 2-25-8

तत एनं महाकाया महावीर्या महाबलाः ।
द्वारपालाः समासाद्य हृष्टा वचनमब्रुवन् ॥ २-२५-८॥
tata enaṃ mahākāyā mahāvīryā mahābalāḥ |
dvārapālāḥ samāsādya hṛṣṭā vacanamabruvan || 2-25-8||

MHB 2-25-9

पार्थ नेदं त्वया शक्यं पुरं जेतुं कथंचन ।
उपावर्तस्व कल्याण पर्याप्तमिदमच्युत ॥ २-२५-९॥
pārtha nedaṃ tvayā śakyaṃ puraṃ jetuṃ kathaṃcana |
upāvartasva kalyāṇa paryāptamidamacyuta || 2-25-9||

MHB 2-25-10

इदं पुरं यः प्रविशेद्ध्रुवं स न भवेन्नरः ।
प्रीयामहे त्वया वीर पर्याप्तो विजयस्तव ॥ २-२५-१०॥
idaṃ puraṃ yaḥ praviśeddhruvaṃ sa na bhavennaraḥ |
prīyāmahe tvayā vīra paryāpto vijayastava || 2-25-10||

MHB 2-25-11

न चापि किंचिज्जेतव्यमर्जुनात्र प्रदृश्यते ।
उत्तराः कुरवो ह्येते नात्र युद्धं प्रवर्तते ॥ २-२५-११॥
na cāpi kiṃcijjetavyamarjunātra pradṛśyate |
uttarāḥ kuravo hyete nātra yuddhaṃ pravartate || 2-25-11||

MHB 2-25-12

प्रविष्टश्चापि कौन्तेय नेह द्रक्ष्यसि किंचन ।
न हि मानुषदेहेन शक्यमत्राभिवीक्षितुम् ॥ २-२५-१२॥
praviṣṭaścāpi kaunteya neha drakṣyasi kiṃcana |
na hi mānuṣadehena śakyamatrābhivīkṣitum || 2-25-12||

MHB 2-25-13

अथेह पुरुषव्याघ्र किंचिदन्यच्चिकीर्षसि ।
तद्ब्रवीहि करिष्यामो वचनात्तव भारत ॥ २-२५-१३॥
atheha puruṣavyāghra kiṃcidanyaccikīrṣasi |
tadbravīhi kariṣyāmo vacanāttava bhārata || 2-25-13||

MHB 2-25-14

ततस्तानब्रवीद्राजन्नर्जुनः पाकशासनिः ।
पार्थिवत्वं चिकीर्षामि धर्मराजस्य धीमतः ॥ २-२५-१४॥
tatastānabravīdrājannarjunaḥ pākaśāsaniḥ |
pārthivatvaṃ cikīrṣāmi dharmarājasya dhīmataḥ || 2-25-14||

MHB 2-25-15

न प्रवेक्ष्यामि वो देशं बाध्यत्वं यदि मानुषैः ।
युधिष्ठिराय यत्किंचित्करवन्नः प्रदीयताम् ॥ २-२५-१५॥
na pravekṣyāmi vo deśaṃ bādhyatvaṃ yadi mānuṣaiḥ |
yudhiṣṭhirāya yatkiṃcitkaravannaḥ pradīyatām || 2-25-15||

MHB 2-25-16

ततो दिव्यानि वस्त्राणि दिव्यान्याभरणानि च ।
मोकाजिनानि दिव्यानि तस्मै ते प्रददुः करम् ॥ २-२५-१६॥
tato divyāni vastrāṇi divyānyābharaṇāni ca |
mokājināni divyāni tasmai te pradaduḥ karam || 2-25-16||

MHB 2-25-17

एवं स पुरुषव्याघ्रो विजिग्ये दिशमुत्तराम् ।
संग्रामान्सुबहून्कृत्वा क्षत्रियैर्दस्युभिस्तथा ॥ २-२५-१७॥
evaṃ sa puruṣavyāghro vijigye diśamuttarām |
saṃgrāmānsubahūnkṛtvā kṣatriyairdasyubhistathā || 2-25-17||

MHB 2-25-18

स विनिर्जित्य राज्ञस्तान्करे च विनिवेश्य ह ।
धनान्यादाय सर्वेभ्यो रत्नानि विविधानि च ॥ २-२५-१८॥
sa vinirjitya rājñastānkare ca viniveśya ha |
dhanānyādāya sarvebhyo ratnāni vividhāni ca || 2-25-18||

MHB 2-25-19

हयांस्तित्तिरिकल्माषाञ्शुकपत्रनिभानपि ।
मयूरसदृशांश्चान्यान्सर्वाननिलरंहसः ॥ २-२५-१९॥
hayāṃstittirikalmāṣāñśukapatranibhānapi |
mayūrasadṛśāṃścānyānsarvānanilaraṃhasaḥ || 2-25-19||

MHB 2-25-20

वृतः सुमहता राजन्बलेन चतुरङ्गिणा ।
आजगाम पुनर्वीरः शक्रप्रस्थं पुरोत्तमम् ॥ २-२५-२०॥
vṛtaḥ sumahatā rājanbalena caturaṅgiṇā |
ājagāma punarvīraḥ śakraprasthaṃ purottamam || 2-25-20||

Adhyaya: 26/72 (16)

MHB 2-26-1

वैशंपायन उवाच ।
एतस्मिन्नेव काले तु भीमसेनोऽपि वीर्यवान् ।
धर्मराजमनुज्ञाप्य ययौ प्राचीं दिशं प्रति ॥ २-२६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etasminneva kāle tu bhīmaseno'pi vīryavān |
dharmarājamanujñāpya yayau prācīṃ diśaṃ prati || 2-26-1||

MHB 2-26-2

महता बलचक्रेण परराष्ट्रावमर्दिना ।
वृतो भरतशार्दूलो द्विषच्छोकविवर्धनः ॥ २-२६-२॥
mahatā balacakreṇa pararāṣṭrāvamardinā |
vṛto bharataśārdūlo dviṣacchokavivardhanaḥ || 2-26-2||

MHB 2-26-3

स गत्वा राजशार्दूलः पाञ्चालानां पुरं महत् ।
पाञ्चालान्विविधोपायैः सान्त्वयामास पाण्डवः ॥ २-२६-३॥
sa gatvā rājaśārdūlaḥ pāñcālānāṃ puraṃ mahat |
pāñcālānvividhopāyaiḥ sāntvayāmāsa pāṇḍavaḥ || 2-26-3||

MHB 2-26-4

ततः स गण्डकीं शूरो विदेहांश्च नरर्षभः ।
विजित्याल्पेन कालेन दशार्णानगमत्प्रभुः ॥ २-२६-४॥
tataḥ sa gaṇḍakīṃ śūro videhāṃśca nararṣabhaḥ |
vijityālpena kālena daśārṇānagamatprabhuḥ || 2-26-4||

MHB 2-26-5

तत्र दाशार्णको राजा सुधर्मा लोमहर्षणम् ।
कृतवान्कर्म भीमेन महद्युद्धं निरायुधम् ॥ २-२६-५॥
tatra dāśārṇako rājā sudharmā lomaharṣaṇam |
kṛtavānkarma bhīmena mahadyuddhaṃ nirāyudham || 2-26-5||

MHB 2-26-6

भीमसेनस्तु तद्दृष्ट्वा तस्य कर्म परंतपः ।
अधिसेनापतिं चक्रे सुधर्माणं महाबलम् ॥ २-२६-६॥
bhīmasenastu taddṛṣṭvā tasya karma paraṃtapaḥ |
adhisenāpatiṃ cakre sudharmāṇaṃ mahābalam || 2-26-6||

MHB 2-26-7

ततः प्राचीं दिशं भीमो ययौ भीमपराक्रमः ।
सैन्येन महता राजन्कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥ २-२६-७॥
tataḥ prācīṃ diśaṃ bhīmo yayau bhīmaparākramaḥ |
sainyena mahatā rājankampayanniva medinīm || 2-26-7||

MHB 2-26-8

सोऽश्वमेधेश्वरं राजन्रोचमानं सहानुजम् ।
जिगाय समरे वीरो बलेन बलिनां वरः ॥ २-२६-८॥
so'śvamedheśvaraṃ rājanrocamānaṃ sahānujam |
jigāya samare vīro balena balināṃ varaḥ || 2-26-8||

MHB 2-26-9

स तं निर्जित्य कौन्तेयो नातितीव्रेण कर्मणा ।
पूर्वदेशं महावीर्यो विजिग्ये कुरुनन्दनः ॥ २-२६-९॥
sa taṃ nirjitya kaunteyo nātitīvreṇa karmaṇā |
pūrvadeśaṃ mahāvīryo vijigye kurunandanaḥ || 2-26-9||

MHB 2-26-10

ततो दक्षिणमागम्य पुलिन्दनगरं महत् ।
सुकुमारं वशे चक्रे सुमित्रं च नराधिपम् ॥ २-२६-१०॥
tato dakṣiṇamāgamya pulindanagaraṃ mahat |
sukumāraṃ vaśe cakre sumitraṃ ca narādhipam || 2-26-10||

MHB 2-26-11

ततस्तु धर्मराजस्य शासनाद्भरतर्षभः ।
शिशुपालं महावीर्यमभ्ययाज्जनमेजय ॥ २-२६-११॥
tatastu dharmarājasya śāsanādbharatarṣabhaḥ |
śiśupālaṃ mahāvīryamabhyayājjanamejaya || 2-26-11||

MHB 2-26-12

चेदिराजोऽपि तच्छ्रुत्वा पाण्डवस्य चिकीर्षितम् ।
उपनिष्क्रम्य नगरात्प्रत्यगृह्णात्परंतपः ॥ २-२६-१२॥
cedirājo'pi tacchrutvā pāṇḍavasya cikīrṣitam |
upaniṣkramya nagarātpratyagṛhṇātparaṃtapaḥ || 2-26-12||

MHB 2-26-13

तौ समेत्य महाराज कुरुचेदिवृषौ तदा ।
उभयोरात्मकुलयोः कौशल्यं पर्यपृच्छताम् ॥ २-२६-१३॥
tau sametya mahārāja kurucedivṛṣau tadā |
ubhayorātmakulayoḥ kauśalyaṃ paryapṛcchatām || 2-26-13||

MHB 2-26-14

ततो निवेद्य तद्राष्ट्रं चेदिराजो विशां पते ।
उवाच भीमं प्रहसन्किमिदं कुरुषेऽनघ ॥ २-२६-१४॥
tato nivedya tadrāṣṭraṃ cedirājo viśāṃ pate |
uvāca bhīmaṃ prahasankimidaṃ kuruṣe'nagha || 2-26-14||

MHB 2-26-15

तस्य भीमस्तदाचख्यौ धर्मराजचिकीर्षितम् ।
स च तत्प्रतिगृह्यैव तथा चक्रे नराधिपः ॥ २-२६-१५॥
tasya bhīmastadācakhyau dharmarājacikīrṣitam |
sa ca tatpratigṛhyaiva tathā cakre narādhipaḥ || 2-26-15||

MHB 2-26-16

ततो भीमस्तत्र राजन्नुषित्वा त्रिदशाः क्षपाः ।
सत्कृतः शिशुपालेन ययौ सबलवाहनः ॥ २-२६-१६॥
tato bhīmastatra rājannuṣitvā tridaśāḥ kṣapāḥ |
satkṛtaḥ śiśupālena yayau sabalavāhanaḥ || 2-26-16||

Adhyaya: 27/72 (28)

MHB 2-27-1

वैशंपायन उवाच ।
ततः कुमारविषये श्रेणिमन्तमथाजयत् ।
कोसलाधिपतिं चैव बृहद्बलमरिंदमः ॥ २-२७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ kumāraviṣaye śreṇimantamathājayat |
kosalādhipatiṃ caiva bṛhadbalamariṃdamaḥ || 2-27-1||

MHB 2-27-2

अयोध्यायां तु धर्मज्ञं दीर्घप्रज्ञं महाबलम् ।
अजयत्पाण्डवश्रेष्ठो नातितीव्रेण कर्मणा ॥ २-२७-२॥
ayodhyāyāṃ tu dharmajñaṃ dīrghaprajñaṃ mahābalam |
ajayatpāṇḍavaśreṣṭho nātitīvreṇa karmaṇā || 2-27-2||

MHB 2-27-3

ततो गोपालकच्छं च सोत्तमानपि चोत्तरान् ।
मल्लानामधिपं चैव पार्थिवं व्यजयत्प्रभुः ॥ २-२७-३॥
tato gopālakacchaṃ ca sottamānapi cottarān |
mallānāmadhipaṃ caiva pārthivaṃ vyajayatprabhuḥ || 2-27-3||

MHB 2-27-4

ततो हिमवतः पार्श्वे समभ्येत्य जरद्गवम् ।
सर्वमल्पेन कालेन देशं चक्रे वशे बली ॥ २-२७-४॥
tato himavataḥ pārśve samabhyetya jaradgavam |
sarvamalpena kālena deśaṃ cakre vaśe balī || 2-27-4||

MHB 2-27-5

एवं बहुविधान्देशान्विजित्य पुरुषर्षभः ।
उन्नाटमभितो जिग्ये कुक्षिमन्तं च पर्वतम् ।
पाण्डवः सुमहावीर्यो बलेन बलिनां वरः ॥ २-२७-५॥
evaṃ bahuvidhāndeśānvijitya puruṣarṣabhaḥ |
unnāṭamabhito jigye kukṣimantaṃ ca parvatam |
pāṇḍavaḥ sumahāvīryo balena balināṃ varaḥ || 2-27-5||

MHB 2-27-6

स काशिराजं समरे सुबन्धुमनिवर्तिनम् ।
वशे चक्रे महाबाहुर्भीमो भीमपराक्रमः ॥ २-२७-६॥
sa kāśirājaṃ samare subandhumanivartinam |
vaśe cakre mahābāhurbhīmo bhīmaparākramaḥ || 2-27-6||

MHB 2-27-7

ततः सुपार्श्वमभितस्तथा राजपतिं क्रथम् ।
युध्यमानं बलात्संख्ये विजिग्ये पाण्डवर्षभः ॥ २-२७-७॥
tataḥ supārśvamabhitastathā rājapatiṃ kratham |
yudhyamānaṃ balātsaṃkhye vijigye pāṇḍavarṣabhaḥ || 2-27-7||

MHB 2-27-8

ततो मत्स्यान्महातेजा मलयांश्च महाबलान् ।
अनवद्यान्गयांश्चैव पशुभूमिं च सर्वशः ॥ २-२७-८॥
tato matsyānmahātejā malayāṃśca mahābalān |
anavadyāngayāṃścaiva paśubhūmiṃ ca sarvaśaḥ || 2-27-8||

MHB 2-27-9

निवृत्य च महाबाहुर्मदर्वीकं महीधरम् ।
सोपदेशं विनिर्जित्य प्रययावुत्तरामुखः ।
वत्सभूमिं च कौन्तेयो विजिग्ये बलवान्बलात् ॥ २-२७-९॥
nivṛtya ca mahābāhurmadarvīkaṃ mahīdharam |
sopadeśaṃ vinirjitya prayayāvuttarāmukhaḥ |
vatsabhūmiṃ ca kaunteyo vijigye balavānbalāt || 2-27-9||

MHB 2-27-10

भर्गाणामधिपं चैव निषादाधिपतिं तथा ।
विजिग्ये भूमिपालांश्च मणिमत्प्रमुखान्बहून् ॥ २-२७-१०॥
bhargāṇāmadhipaṃ caiva niṣādādhipatiṃ tathā |
vijigye bhūmipālāṃśca maṇimatpramukhānbahūn || 2-27-10||

MHB 2-27-11

ततो दक्षिणमल्लांश्च भोगवन्तं च पाण्डवः ।
तरसैवाजयद्भीमो नातितीव्रेण कर्मणा ॥ २-२७-११॥
tato dakṣiṇamallāṃśca bhogavantaṃ ca pāṇḍavaḥ |
tarasaivājayadbhīmo nātitīvreṇa karmaṇā || 2-27-11||

MHB 2-27-12

शर्मकान्वर्मकांश्चैव सान्त्वेनैवाजयत्प्रभुः ।
वैदेहकं च राजानं जनकं जगतीपतिम् ।
विजिग्ये पुरुषव्याघ्रो नातितीव्रेण कर्मणा ॥ २-२७-१२॥
śarmakānvarmakāṃścaiva sāntvenaivājayatprabhuḥ |
vaidehakaṃ ca rājānaṃ janakaṃ jagatīpatim |
vijigye puruṣavyāghro nātitīvreṇa karmaṇā || 2-27-12||

MHB 2-27-13

वैदेहस्थस्तु कौन्तेय इन्द्रपर्वतमन्तिकात् ।
किरातानामधिपतीन्व्यजयत्सप्त पाण्डवः ॥ २-२७-१३॥
vaidehasthastu kaunteya indraparvatamantikāt |
kirātānāmadhipatīnvyajayatsapta pāṇḍavaḥ || 2-27-13||

MHB 2-27-14

ततः सुह्मान्प्राच्यसुह्मान्समक्षांश्चैव वीर्यवान् ।
विजित्य युधि कौन्तेयो मागधानुपयाद्बली ॥ २-२७-१४॥
tataḥ suhmānprācyasuhmānsamakṣāṃścaiva vīryavān |
vijitya yudhi kaunteyo māgadhānupayādbalī || 2-27-14||

MHB 2-27-15

दण्डं च दण्डधारं च विजित्य पृथिवीपतीन् ।
तैरेव सहितः सर्वैर्गिरिव्रजमुपाद्रवत् ॥ २-२७-१५॥
daṇḍaṃ ca daṇḍadhāraṃ ca vijitya pṛthivīpatīn |
taireva sahitaḥ sarvairgirivrajamupādravat || 2-27-15||

MHB 2-27-16

जारासंधिं सान्त्वयित्वा करे च विनिवेश्य ह ।
तैरेव सहितो राजन्कर्णमभ्यद्रवद्बली ॥ २-२७-१६॥
jārāsaṃdhiṃ sāntvayitvā kare ca viniveśya ha |
taireva sahito rājankarṇamabhyadravadbalī || 2-27-16||

MHB 2-27-17

स कम्पयन्निव महीं बलेन चतुरङ्गिणा ।
युयुधे पाण्डवश्रेष्ठः कर्णेनामित्रघातिना ॥ २-२७-१७॥
sa kampayanniva mahīṃ balena caturaṅgiṇā |
yuyudhe pāṇḍavaśreṣṭhaḥ karṇenāmitraghātinā || 2-27-17||

MHB 2-27-18

स कर्णं युधि निर्जित्य वशे कृत्वा च भारत ।
ततो विजिग्ये बलवान्राज्ञः पर्वतवासिनः ॥ २-२७-१८॥
sa karṇaṃ yudhi nirjitya vaśe kṛtvā ca bhārata |
tato vijigye balavānrājñaḥ parvatavāsinaḥ || 2-27-18||

MHB 2-27-19

अथ मोदागिरिं चैव राजानं बलवत्तरम् ।
पाण्डवो बाहुवीर्येण निजघान महामृधे ॥ २-२७-१९॥
atha modāgiriṃ caiva rājānaṃ balavattaram |
pāṇḍavo bāhuvīryeṇa nijaghāna mahāmṛdhe || 2-27-19||

MHB 2-27-20

ततः पौण्ड्राधिपं वीरं वासुदेवं महाबलम् ।
कौशिकीकच्छनिलयं राजानं च महौजसम् ॥ २-२७-२०॥
tataḥ pauṇḍrādhipaṃ vīraṃ vāsudevaṃ mahābalam |
kauśikīkacchanilayaṃ rājānaṃ ca mahaujasam || 2-27-20||

MHB 2-27-21

उभौ बलवृतौ वीरावुभौ तीव्रपराक्रमौ ।
निर्जित्याजौ महाराज वङ्गराजमुपाद्रवत् ॥ २-२७-२१॥
ubhau balavṛtau vīrāvubhau tīvraparākramau |
nirjityājau mahārāja vaṅgarājamupādravat || 2-27-21||

MHB 2-27-22

समुद्रसेनं निर्जित्य चन्द्रसेनं च पार्थिवम् ।
ताम्रलिप्तं च राजानं काचं वङ्गाधिपं तथा ॥ २-२७-२२॥
samudrasenaṃ nirjitya candrasenaṃ ca pārthivam |
tāmraliptaṃ ca rājānaṃ kācaṃ vaṅgādhipaṃ tathā || 2-27-22||

MHB 2-27-23

सुह्मानामधिपं चैव ये च सागरवासिनः ।
सर्वान्म्लेच्छगणांश्चैव विजिग्ये भरतर्षभः ॥ २-२७-२३॥
suhmānāmadhipaṃ caiva ye ca sāgaravāsinaḥ |
sarvānmlecchagaṇāṃścaiva vijigye bharatarṣabhaḥ || 2-27-23||

MHB 2-27-24

एवं बहुविधान्देशान्विजित्य पवनात्मजः ।
वसु तेभ्य उपादाय लौहित्यमगमद्बली ॥ २-२७-२४॥
evaṃ bahuvidhāndeśānvijitya pavanātmajaḥ |
vasu tebhya upādāya lauhityamagamadbalī || 2-27-24||

MHB 2-27-25

स सर्वान्म्लेच्छनृपतीन्सागरद्वीपवासिनः ।
करमाहारयामास रत्नानि विविधानि च ॥ २-२७-२५॥
sa sarvānmlecchanṛpatīnsāgaradvīpavāsinaḥ |
karamāhārayāmāsa ratnāni vividhāni ca || 2-27-25||

MHB 2-27-26

चन्दनागुरुवस्त्राणि मणिमुक्तमनुत्तमम् ।
काञ्चनं रजतं वज्रं विद्रुमं च महाधनम् ॥ २-२७-२६॥
candanāguruvastrāṇi maṇimuktamanuttamam |
kāñcanaṃ rajataṃ vajraṃ vidrumaṃ ca mahādhanam || 2-27-26||

MHB 2-27-27

स कोटिशतसंख्येन धनेन महता तदा ।
अभ्यवर्षदमेयात्मा धनवर्षेण पाण्डवम् ॥ २-२७-२७॥
sa koṭiśatasaṃkhyena dhanena mahatā tadā |
abhyavarṣadameyātmā dhanavarṣeṇa pāṇḍavam || 2-27-27||

MHB 2-27-28

इन्द्रप्रस्थमथागम्य भीमो भीमपराक्रमः ।
निवेदयामास तदा धर्मराजाय तद्धनम् ॥ २-२७-२८॥
indraprasthamathāgamya bhīmo bhīmaparākramaḥ |
nivedayāmāsa tadā dharmarājāya taddhanam || 2-27-28||

Adhyaya: 28/72 (55)

MHB 2-28-1

वैशंपायन उवाच ।
तथैव सहदेवोऽपि धर्मराजेन पूजितः ।
महत्या सेनया सार्धं प्रययौ दक्षिणां दिशम् ॥ २-२८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathaiva sahadevo'pi dharmarājena pūjitaḥ |
mahatyā senayā sārdhaṃ prayayau dakṣiṇāṃ diśam || 2-28-1||

MHB 2-28-2

स शूरसेनान्कार्त्स्न्येन पूर्वमेवाजयत्प्रभुः ।
मत्स्यराजं च कौरव्यो वशे चक्रे बलाद्बली ॥ २-२८-२॥
sa śūrasenānkārtsnyena pūrvamevājayatprabhuḥ |
matsyarājaṃ ca kauravyo vaśe cakre balādbalī || 2-28-2||

MHB 2-28-3

अधिराजाधिपं चैव दन्तवक्रं महाहवे ।
जिगाय करदं चैव स्वराज्ये संन्यवेशयत् ॥ २-२८-३॥
adhirājādhipaṃ caiva dantavakraṃ mahāhave |
jigāya karadaṃ caiva svarājye saṃnyaveśayat || 2-28-3||

MHB 2-28-4

सुकुमारं वशे चक्रे सुमित्रं च नराधिपम् ।
तथैवापरमत्स्यांश्च व्यजयत्स पटच्चरान् ॥ २-२८-४॥
sukumāraṃ vaśe cakre sumitraṃ ca narādhipam |
tathaivāparamatsyāṃśca vyajayatsa paṭaccarān || 2-28-4||

MHB 2-28-5

निषादभूमिं गोशृङ्गं पर्वतप्रवरं तथा ।
तरसा व्यजयद्धीमाञ्श्रेणिमन्तं च पार्थिवम् ॥ २-२८-५॥
niṣādabhūmiṃ gośṛṅgaṃ parvatapravaraṃ tathā |
tarasā vyajayaddhīmāñśreṇimantaṃ ca pārthivam || 2-28-5||

MHB 2-28-6

नवराष्ट्रं विनिर्जित्य कुन्तिभोजमुपाद्रवत् ।
प्रीतिपूर्वं च तस्यासौ प्रतिजग्राह शासनम् ॥ २-२८-६॥
navarāṣṭraṃ vinirjitya kuntibhojamupādravat |
prītipūrvaṃ ca tasyāsau pratijagrāha śāsanam || 2-28-6||

MHB 2-28-7

ततश्चर्मण्वतीकूले जम्भकस्यात्मजं नृपम् ।
ददर्श वासुदेवेन शेषितं पूर्ववैरिणा ॥ २-२८-७॥
tataścarmaṇvatīkūle jambhakasyātmajaṃ nṛpam |
dadarśa vāsudevena śeṣitaṃ pūrvavairiṇā || 2-28-7||

MHB 2-28-8

चक्रे तत्र स संग्रामं सह भोजेन भारत ।
स तमाजौ विनिर्जित्य दक्षिणाभिमुखो ययौ ॥ २-२८-८॥
cakre tatra sa saṃgrāmaṃ saha bhojena bhārata |
sa tamājau vinirjitya dakṣiṇābhimukho yayau || 2-28-8||

MHB 2-28-9

करांस्तेभ्य उपादाय रत्नानि विविधानि च ।
ततस्तैरेव सहितो नर्मदामभितो ययौ ॥ २-२८-९॥
karāṃstebhya upādāya ratnāni vividhāni ca |
tatastaireva sahito narmadāmabhito yayau || 2-28-9||

MHB 2-28-10

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ सैन्येन महता वृतौ ।
जिगाय समरे वीरावाश्विनेयः प्रतापवान् ॥ २-२८-१०॥
vindānuvindāvāvantyau sainyena mahatā vṛtau |
jigāya samare vīrāvāśvineyaḥ pratāpavān || 2-28-10||

MHB 2-28-11

ततो रत्नान्युपादाय पुरीं माहिष्मतीं ययौ ।
तत्र नीलेन राज्ञा स चक्रे युद्धं नरर्षभः ॥ २-२८-११॥
tato ratnānyupādāya purīṃ māhiṣmatīṃ yayau |
tatra nīlena rājñā sa cakre yuddhaṃ nararṣabhaḥ || 2-28-11||

MHB 2-28-12

पाण्डवः परवीरघ्नः सहदेवः प्रतापवान् ।
ततोऽस्य सुमहद्युद्धमासीद्भीरुभयंकरम् ॥ २-२८-१२॥
pāṇḍavaḥ paravīraghnaḥ sahadevaḥ pratāpavān |
tato'sya sumahadyuddhamāsīdbhīrubhayaṃkaram || 2-28-12||

MHB 2-28-13

सैन्यक्षयकरं चैव प्राणानां संशयाय च ।
चक्रे तस्य हि साहाय्यं भगवान्हव्यवाहनः ॥ २-२८-१३॥
sainyakṣayakaraṃ caiva prāṇānāṃ saṃśayāya ca |
cakre tasya hi sāhāyyaṃ bhagavānhavyavāhanaḥ || 2-28-13||

MHB 2-28-14

ततो हया रथा नागाः पुरुषाः कवचानि च ।
प्रदीप्तानि व्यदृश्यन्त सहदेवबले तदा ॥ २-२८-१४॥
tato hayā rathā nāgāḥ puruṣāḥ kavacāni ca |
pradīptāni vyadṛśyanta sahadevabale tadā || 2-28-14||

MHB 2-28-15

ततः सुसंभ्रान्तमना बभूव कुरुनन्दनः ।
नोत्तरं प्रतिवक्तुं च शक्तोऽभूज्जनमेजय ॥ २-२८-१५॥
tataḥ susaṃbhrāntamanā babhūva kurunandanaḥ |
nottaraṃ prativaktuṃ ca śakto'bhūjjanamejaya || 2-28-15||

MHB 2-28-16

जनमेजय उवाच ।
किमर्थं भगवानग्निः प्रत्यमित्रोऽभवद्युधि ।
सहदेवस्य यज्ञार्थं घटमानस्य वै द्विज ॥ २-२८-१६॥
janamejaya uvāca |
kimarthaṃ bhagavānagniḥ pratyamitro'bhavadyudhi |
sahadevasya yajñārthaṃ ghaṭamānasya vai dvija || 2-28-16||

MHB 2-28-17

वैशंपायन उवाच ।
तत्र माहिष्मतीवासी भगवान्हव्यवाहनः ।
श्रूयते निगृहीतो वै पुरस्तात्पारदारिकः ॥ २-२८-१७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tatra māhiṣmatīvāsī bhagavānhavyavāhanaḥ |
śrūyate nigṛhīto vai purastātpāradārikaḥ || 2-28-17||

MHB 2-28-18

नीलस्य राज्ञः पूर्वेषामुपनीतश्च सोऽभवत् ।
तदा ब्राह्मणरूपेण चरमाणो यदृच्छया ॥ २-२८-१८॥
nīlasya rājñaḥ pūrveṣāmupanītaśca so'bhavat |
tadā brāhmaṇarūpeṇa caramāṇo yadṛcchayā || 2-28-18||

MHB 2-28-19

तं तु राजा यथाशास्त्रमन्वशाद्धार्मिकस्तदा ।
प्रजज्वाल ततः कोपाद्भगवान्हव्यवाहनः ॥ २-२८-१९॥
taṃ tu rājā yathāśāstramanvaśāddhārmikastadā |
prajajvāla tataḥ kopādbhagavānhavyavāhanaḥ || 2-28-19||

MHB 2-28-20

तं दृष्ट्वा विस्मितो राजा जगाम शिरसा कविम् ।
चक्रे प्रसादं च तदा तस्य राज्ञो विभावसुः ॥ २-२८-२०॥
taṃ dṛṣṭvā vismito rājā jagāma śirasā kavim |
cakre prasādaṃ ca tadā tasya rājño vibhāvasuḥ || 2-28-20||

MHB 2-28-21

वरेण छन्दयामास तं नृपं स्विष्टकृत्तमः ।
अभयं च स जग्राह स्वसैन्ये वै महीपतिः ॥ २-२८-२१॥
vareṇa chandayāmāsa taṃ nṛpaṃ sviṣṭakṛttamaḥ |
abhayaṃ ca sa jagrāha svasainye vai mahīpatiḥ || 2-28-21||

MHB 2-28-22

ततः प्रभृति ये केचिदज्ञानात्तां पुरीं नृपाः ।
जिगीषन्ति बलाद्राजंस्ते दह्यन्तीह वह्निना ॥ २-२८-२२॥
tataḥ prabhṛti ye kecidajñānāttāṃ purīṃ nṛpāḥ |
jigīṣanti balādrājaṃste dahyantīha vahninā || 2-28-22||

MHB 2-28-23

तस्यां पुर्यां तदा चैव माहिष्मत्यां कुरूद्वह ।
बभूवुरनभिग्राह्या योषितश्छन्दतः किल ॥ २-२८-२३॥
tasyāṃ puryāṃ tadā caiva māhiṣmatyāṃ kurūdvaha |
babhūvuranabhigrāhyā yoṣitaśchandataḥ kila || 2-28-23||

MHB 2-28-24

एवमग्निर्वरं प्रादात्स्त्रीणामप्रतिवारणे ।
स्वैरिण्यस्तत्र नार्यो हि यथेष्टं प्रचरन्त्युत ॥ २-२८-२४॥
evamagnirvaraṃ prādātstrīṇāmaprativāraṇe |
svairiṇyastatra nāryo hi yatheṣṭaṃ pracarantyuta || 2-28-24||

MHB 2-28-25

वर्जयन्ति च राजानस्तद्राष्ट्रं पुरुषोत्तम ।
भयादग्नेर्महाराज तदा प्रभृति सर्वदा ॥ २-२८-२५॥
varjayanti ca rājānastadrāṣṭraṃ puruṣottama |
bhayādagnermahārāja tadā prabhṛti sarvadā || 2-28-25||

MHB 2-28-26

सहदेवस्तु धर्मात्मा सैन्यं दृष्ट्वा भयार्दितम् ।
परीतमग्निना राजन्नाकम्पत यथा गिरिः ॥ २-२८-२६॥
sahadevastu dharmātmā sainyaṃ dṛṣṭvā bhayārditam |
parītamagninā rājannākampata yathā giriḥ || 2-28-26||

MHB 2-28-27

उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा सोऽब्रवीत्पावकं ततः ।
त्वदर्थोऽयं समारम्भः कृष्णवर्त्मन्नमोऽस्तु ते ॥ २-२८-२७॥
upaspṛśya śucirbhūtvā so'bravītpāvakaṃ tataḥ |
tvadartho'yaṃ samārambhaḥ kṛṣṇavartmannamo'stu te || 2-28-27||

MHB 2-28-28

मुखं त्वमसि देवानां यज्ञस्त्वमसि पावक ।
पावनात्पावकश्चासि वहनाद्धव्यवाहनः ॥ २-२८-२८॥
mukhaṃ tvamasi devānāṃ yajñastvamasi pāvaka |
pāvanātpāvakaścāsi vahanāddhavyavāhanaḥ || 2-28-28||

MHB 2-28-29

वेदास्त्वदर्थं जाताश्च जातवेदास्ततो ह्यसि ।
यज्ञविघ्नमिमं कर्तुं नार्हस्त्वं हव्यवाहन ॥ २-२८-२९॥
vedāstvadarthaṃ jātāśca jātavedāstato hyasi |
yajñavighnamimaṃ kartuṃ nārhastvaṃ havyavāhana || 2-28-29||

MHB 2-28-30

एवमुक्त्वा तु माद्रेयः कुशैरास्तीर्य मेदिनीम् ।
विधिवत्पुरुषव्याघ्रः पावकं प्रत्युपाविशत् ॥ २-२८-३०॥
evamuktvā tu mādreyaḥ kuśairāstīrya medinīm |
vidhivatpuruṣavyāghraḥ pāvakaṃ pratyupāviśat || 2-28-30||

MHB 2-28-31

प्रमुखे सर्वसैन्यस्य भीतोद्विग्नस्य भारत ।
न चैनमत्यगाद्वह्निर्वेलामिव महोदधिः ॥ २-२८-३१॥
pramukhe sarvasainyasya bhītodvignasya bhārata |
na cainamatyagādvahnirvelāmiva mahodadhiḥ || 2-28-31||

MHB 2-28-32

तमभ्येत्य शनैर्वह्निरुवाच कुरुनन्दनम् ।
सहदेवं नृणां देवं सान्त्वपूर्वमिदं वचः ॥ २-२८-३२॥
tamabhyetya śanairvahniruvāca kurunandanam |
sahadevaṃ nṛṇāṃ devaṃ sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ || 2-28-32||

MHB 2-28-33

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कौरव्य जिज्ञासेयं कृता मया ।
वेद्मि सर्वमभिप्रायं तव धर्मसुतस्य च ॥ २-२८-३३॥
uttiṣṭhottiṣṭha kauravya jijñāseyaṃ kṛtā mayā |
vedmi sarvamabhiprāyaṃ tava dharmasutasya ca || 2-28-33||

MHB 2-28-34

मया तु रक्षितव्येयं पुरी भरतसत्तम ।
यावद्राज्ञोऽस्य नीलस्य कुलवंशधरा इति ।
ईप्सितं तु करिष्यामि मनसस्तव पाण्डव ॥ २-२८-३४॥
mayā tu rakṣitavyeyaṃ purī bharatasattama |
yāvadrājño'sya nīlasya kulavaṃśadharā iti |
īpsitaṃ tu kariṣyāmi manasastava pāṇḍava || 2-28-34||

MHB 2-28-35

तत उत्थाय हृष्टात्मा प्राञ्जलिः शिरसानतः ।
पूजयामास माद्रेयः पावकं पुरुषर्षभः ॥ २-२८-३५॥
tata utthāya hṛṣṭātmā prāñjaliḥ śirasānataḥ |
pūjayāmāsa mādreyaḥ pāvakaṃ puruṣarṣabhaḥ || 2-28-35||

MHB 2-28-36

पावके विनिवृत्ते तु नीलो राजाभ्ययात्तदा ।
सत्कारेण नरव्याघ्रं सहदेवं युधां पतिम् ॥ २-२८-३६॥
pāvake vinivṛtte tu nīlo rājābhyayāttadā |
satkāreṇa naravyāghraṃ sahadevaṃ yudhāṃ patim || 2-28-36||

MHB 2-28-37

प्रतिगृह्य च तां पूजां करे च विनिवेश्य तम् ।
माद्रीसुतस्ततः प्रायाद्विजयी दक्षिणां दिशम् ॥ २-२८-३७॥
pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ kare ca viniveśya tam |
mādrīsutastataḥ prāyādvijayī dakṣiṇāṃ diśam || 2-28-37||

MHB 2-28-38

त्रैपुरं स वशे कृत्वा राजानममितौजसम् ।
निजग्राह महाबाहुस्तरसा पोतनेश्वरम् ॥ २-२८-३८॥
traipuraṃ sa vaśe kṛtvā rājānamamitaujasam |
nijagrāha mahābāhustarasā potaneśvaram || 2-28-38||

MHB 2-28-39

आहृतिं कौशिकाचार्यं यत्नेन महता ततः ।
वशे चक्रे महाबाहुः सुराष्ट्राधिपतिं तथा ॥ २-२८-३९॥
āhṛtiṃ kauśikācāryaṃ yatnena mahatā tataḥ |
vaśe cakre mahābāhuḥ surāṣṭrādhipatiṃ tathā || 2-28-39||

MHB 2-28-40

सुराष्ट्रविषयस्थश्च प्रेषयामास रुक्मिणे ।
राज्ञे भोजकटस्थाय महामात्राय धीमते ॥ २-२८-४०॥
surāṣṭraviṣayasthaśca preṣayāmāsa rukmiṇe |
rājñe bhojakaṭasthāya mahāmātrāya dhīmate || 2-28-40||

MHB 2-28-41

भीष्मकाय स धर्मात्मा साक्षादिन्द्रसखाय वै ।
स चास्य ससुतो राजन्प्रतिजग्राह शासनम् ॥ २-२८-४१॥
bhīṣmakāya sa dharmātmā sākṣādindrasakhāya vai |
sa cāsya sasuto rājanpratijagrāha śāsanam || 2-28-41||

MHB 2-28-42

प्रीतिपूर्वं महाबाहुर्वासुदेवमवेक्ष्य च ।
ततः स रत्नान्यादाय पुनः प्रायाद्युधां पतिः ॥ २-२८-४२॥
prītipūrvaṃ mahābāhurvāsudevamavekṣya ca |
tataḥ sa ratnānyādāya punaḥ prāyādyudhāṃ patiḥ || 2-28-42||

MHB 2-28-43

ततः शूर्पारकं चैव गणं चोपकृताह्वयम् ।
वशे चक्रे महातेजा दण्डकांश्च महाबलः ॥ २-२८-४३॥
tataḥ śūrpārakaṃ caiva gaṇaṃ copakṛtāhvayam |
vaśe cakre mahātejā daṇḍakāṃśca mahābalaḥ || 2-28-43||

MHB 2-28-44

सागरद्वीपवासांश्च नृपतीन्म्लेच्छयोनिजान् ।
निषादान्पुरुषादांश्च कर्णप्रावरणानपि ॥ २-२८-४४॥
sāgaradvīpavāsāṃśca nṛpatīnmlecchayonijān |
niṣādānpuruṣādāṃśca karṇaprāvaraṇānapi || 2-28-44||

MHB 2-28-45

ये च कालमुखा नाम नरा राक्षसयोनयः ।
कृत्स्नं कोल्लगिरिं चैव मुरचीपत्तनं तथा ॥ २-२८-४५॥
ye ca kālamukhā nāma narā rākṣasayonayaḥ |
kṛtsnaṃ kollagiriṃ caiva muracīpattanaṃ tathā || 2-28-45||

MHB 2-28-46

द्वीपं ताम्राह्वयं चैव पर्वतं रामकं तथा ।
तिमिंगिलं च नृपतिं वशे चक्रे महामतिः ॥ २-२८-४६॥
dvīpaṃ tāmrāhvayaṃ caiva parvataṃ rāmakaṃ tathā |
timiṃgilaṃ ca nṛpatiṃ vaśe cakre mahāmatiḥ || 2-28-46||

MHB 2-28-47

एकपादांश्च पुरुषान्केवलान्वनवासिनः ।
नगरीं संजयन्तीं च पिच्छण्डं करहाटकम् ।
दूतैरेव वशे चक्रे करं चैनानदापयत् ॥ २-२८-४७॥
ekapādāṃśca puruṣānkevalānvanavāsinaḥ |
nagarīṃ saṃjayantīṃ ca picchaṇḍaṃ karahāṭakam |
dūtaireva vaśe cakre karaṃ cainānadāpayat || 2-28-47||

MHB 2-28-48

पाण्ड्यांश्च द्रविडांश्चैव सहितांश्चोड्रकेरलैः ।
अन्ध्रांस्तलवनांश्चैव कलिङ्गानोष्ट्रकर्णिकान् ॥ २-२८-४८॥
pāṇḍyāṃśca draviḍāṃścaiva sahitāṃścoḍrakeralaiḥ |
andhrāṃstalavanāṃścaiva kaliṅgānoṣṭrakarṇikān || 2-28-48||

MHB 2-28-49

अन्ताखीं चैव रोमां च यवनानां पुरं तथा ।
दूतैरेव वशे चक्रे करं चैनानदापयत् ॥ २-२८-४९॥
antākhīṃ caiva romāṃ ca yavanānāṃ puraṃ tathā |
dūtaireva vaśe cakre karaṃ cainānadāpayat || 2-28-49||

MHB 2-28-50

भरुकच्छं गतो धीमान्दूतान्माद्रवतीसुतः ।
प्रेषयामास राजेन्द्र पौलस्त्याय महात्मने ।
विभीषणाय धर्मात्मा प्रीतिपूर्वमरिंदमः ॥ २-२८-५०॥
bharukacchaṃ gato dhīmāndūtānmādravatīsutaḥ |
preṣayāmāsa rājendra paulastyāya mahātmane |
vibhīṣaṇāya dharmātmā prītipūrvamariṃdamaḥ || 2-28-50||

MHB 2-28-51

स चास्य प्रतिजग्राह शासनं प्रीतिपूर्वकम् ।
तच्च कालकृतं धीमानन्वमन्यत स प्रभुः ॥ २-२८-५१॥
sa cāsya pratijagrāha śāsanaṃ prītipūrvakam |
tacca kālakṛtaṃ dhīmānanvamanyata sa prabhuḥ || 2-28-51||

MHB 2-28-52

ततः संप्रेषयामास रत्नानि विविधानि च ।
चन्दनागुरुमुख्यानि दिव्यान्याभरणानि च ॥ २-२८-५२॥
tataḥ saṃpreṣayāmāsa ratnāni vividhāni ca |
candanāgurumukhyāni divyānyābharaṇāni ca || 2-28-52||

MHB 2-28-53

वासांसि च महार्हाणि मणींश्चैव महाधनान् ।
न्यवर्तत ततो धीमान्सहदेवः प्रतापवान् ॥ २-२८-५३॥
vāsāṃsi ca mahārhāṇi maṇīṃścaiva mahādhanān |
nyavartata tato dhīmānsahadevaḥ pratāpavān || 2-28-53||

MHB 2-28-54

एवं निर्जित्य तरसा सान्त्वेन विजयेन च ।
करदान्पार्थिवान्कृत्वा प्रत्यागच्छदरिंदमः ॥ २-२८-५४॥
evaṃ nirjitya tarasā sāntvena vijayena ca |
karadānpārthivānkṛtvā pratyāgacchadariṃdamaḥ || 2-28-54||

MHB 2-28-55

धर्मराजाय तत्सर्वं निवेद्य भरतर्षभ ।
कृतकर्मा सुखं राजन्नुवास जनमेजय ॥ २-२८-५५॥
dharmarājāya tatsarvaṃ nivedya bharatarṣabha |
kṛtakarmā sukhaṃ rājannuvāsa janamejaya || 2-28-55||

Adhyaya: 29/72 (19)

MHB 2-29-1

वैशंपायन उवाच ।
नकुलस्य तु वक्ष्यामि कर्माणि विजयं तथा ।
वासुदेवजितामाशां यथासौ व्यजयत्प्रभुः ॥ २-२९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
nakulasya tu vakṣyāmi karmāṇi vijayaṃ tathā |
vāsudevajitāmāśāṃ yathāsau vyajayatprabhuḥ || 2-29-1||

MHB 2-29-2

निर्याय खाण्डवप्रस्थात्प्रतीचीमभितो दिशम् ।
उद्दिश्य मतिमान्प्रायान्महत्या सेनया सह ॥ २-२९-२॥
niryāya khāṇḍavaprasthātpratīcīmabhito diśam |
uddiśya matimānprāyānmahatyā senayā saha || 2-29-2||

MHB 2-29-3

सिंहनादेन महता योधानां गर्जितेन च ।
रथनेमिनिनादैश्च कम्पयन्वसुधामिमाम् ॥ २-२९-३॥
siṃhanādena mahatā yodhānāṃ garjitena ca |
rathanemininādaiśca kampayanvasudhāmimām || 2-29-3||

MHB 2-29-4

ततो बहुधनं रम्यं गवाश्वधनधान्यवत् ।
कार्त्तिकेयस्य दयितं रोहीतकमुपाद्रवत् ॥ २-२९-४॥
tato bahudhanaṃ ramyaṃ gavāśvadhanadhānyavat |
kārttikeyasya dayitaṃ rohītakamupādravat || 2-29-4||

MHB 2-29-5

तत्र युद्धं महद्वृत्तं शूरैर्मत्तमयूरकैः ।
मरुभूमिं च कार्त्स्न्येन तथैव बहुधान्यकम् ॥ २-२९-५॥
tatra yuddhaṃ mahadvṛttaṃ śūrairmattamayūrakaiḥ |
marubhūmiṃ ca kārtsnyena tathaiva bahudhānyakam || 2-29-5||

MHB 2-29-6

शैरीषकं महेच्छं च वशे चक्रे महाद्युतिः ।
शिबींस्त्रिगर्तानम्बष्ठान्मालवान्पञ्चकर्पटान् ॥ २-२९-६॥
śairīṣakaṃ mahecchaṃ ca vaśe cakre mahādyutiḥ |
śibīṃstrigartānambaṣṭhānmālavānpañcakarpaṭān || 2-29-6||

MHB 2-29-7

तथा मध्यमिकायांश्च वाटधानान्द्विजानथ ।
पुनश्च परिवृत्याथ पुष्करारण्यवासिनः ॥ २-२९-७॥
tathā madhyamikāyāṃśca vāṭadhānāndvijānatha |
punaśca parivṛtyātha puṣkarāraṇyavāsinaḥ || 2-29-7||

MHB 2-29-8

गणानुत्सवसंकेतान्व्यजयत्पुरुषर्षभः ।
सिन्धुकूलाश्रिता ये च ग्रामणेया महाबलाः ॥ २-२९-८॥
gaṇānutsavasaṃketānvyajayatpuruṣarṣabhaḥ |
sindhukūlāśritā ye ca grāmaṇeyā mahābalāḥ || 2-29-8||

MHB 2-29-9

शूद्राभीरगणाश्चैव ये चाश्रित्य सरस्वतीम् ।
वर्तयन्ति च ये मत्स्यैर्ये च पर्वतवासिनः ॥ २-२९-९॥
śūdrābhīragaṇāścaiva ye cāśritya sarasvatīm |
vartayanti ca ye matsyairye ca parvatavāsinaḥ || 2-29-9||

MHB 2-29-10

कृत्स्नं पञ्चनदं चैव तथैवापरपर्यटम् ।
उत्तरज्योतिकं चैव तथा वृन्दाटकं पुरम् ।
द्वारपालं च तरसा वशे चक्रे महाद्युतिः ॥ २-२९-१०॥
kṛtsnaṃ pañcanadaṃ caiva tathaivāparaparyaṭam |
uttarajyotikaṃ caiva tathā vṛndāṭakaṃ puram |
dvārapālaṃ ca tarasā vaśe cakre mahādyutiḥ || 2-29-10||

MHB 2-29-11

रमठान्हारहूणांश्च प्रतीच्याश्चैव ये नृपाः ।
तान्सर्वान्स वशे चक्रे शासनादेव पाण्डवः ॥ २-२९-११॥
ramaṭhānhārahūṇāṃśca pratīcyāścaiva ye nṛpāḥ |
tānsarvānsa vaśe cakre śāsanādeva pāṇḍavaḥ || 2-29-11||

MHB 2-29-12

तत्रस्थः प्रेषयामास वासुदेवाय चाभिभुः ।
स चास्य दशभी राज्यैः प्रतिजग्राह शासनम् ॥ २-२९-१२॥
tatrasthaḥ preṣayāmāsa vāsudevāya cābhibhuḥ |
sa cāsya daśabhī rājyaiḥ pratijagrāha śāsanam || 2-29-12||

MHB 2-29-13

ततः शाकलमभ्येत्य मद्राणां पुटभेदनम् ।
मातुलं प्रीतिपूर्वेण शल्यं चक्रे वशे बली ॥ २-२९-१३॥
tataḥ śākalamabhyetya madrāṇāṃ puṭabhedanam |
mātulaṃ prītipūrveṇa śalyaṃ cakre vaśe balī || 2-29-13||

MHB 2-29-14

स तस्मिन्सत्कृतो राज्ञा सत्कारार्हो विशां पते ।
रत्नानि भूरीण्यादाय संप्रतस्थे युधां पतिः ॥ २-२९-१४॥
sa tasminsatkṛto rājñā satkārārho viśāṃ pate |
ratnāni bhūrīṇyādāya saṃpratasthe yudhāṃ patiḥ || 2-29-14||

MHB 2-29-15

ततः सागरकुक्षिस्थान्म्लेच्छान्परमदारुणान् ।
पह्लवान्बर्बरांश्चैव तान्सर्वाननयद्वशम् ॥ २-२९-१५॥
tataḥ sāgarakukṣisthānmlecchānparamadāruṇān |
pahlavānbarbarāṃścaiva tānsarvānanayadvaśam || 2-29-15||

MHB 2-29-16

ततो रत्नान्युपादाय वशे कृत्वा च पार्थिवान् ।
न्यवर्तत नरश्रेष्ठो नकुलश्चित्रमार्गवित् ॥ २-२९-१६॥
tato ratnānyupādāya vaśe kṛtvā ca pārthivān |
nyavartata naraśreṣṭho nakulaścitramārgavit || 2-29-16||

MHB 2-29-17

करभाणां सहस्राणि कोशं तस्य महात्मनः ।
ऊहुर्दश महाराज कृच्छ्रादिव महाधनम् ॥ २-२९-१७॥
karabhāṇāṃ sahasrāṇi kośaṃ tasya mahātmanaḥ |
ūhurdaśa mahārāja kṛcchrādiva mahādhanam || 2-29-17||

MHB 2-29-18

इन्द्रप्रस्थगतं वीरमभ्येत्य स युधिष्ठिरम् ।
ततो माद्रीसुतः श्रीमान्धनं तस्मै न्यवेदयत् ॥ २-२९-१८॥
indraprasthagataṃ vīramabhyetya sa yudhiṣṭhiram |
tato mādrīsutaḥ śrīmāndhanaṃ tasmai nyavedayat || 2-29-18||

MHB 2-29-19

एवं प्रतीचीं नकुलो दिशं वरुणपालिताम् ।
विजिग्ये वासुदेवेन निर्जितां भरतर्षभः ॥ २-२९-१९॥
evaṃ pratīcīṃ nakulo diśaṃ varuṇapālitām |
vijigye vāsudevena nirjitāṃ bharatarṣabhaḥ || 2-29-19||

Adhyaya: 30/72 (54)

MHB 2-30-1

वैशंपायन उवाच ।
रक्षणाद्धर्मराजस्य सत्यस्य परिपालनात् ।
शत्रूणां क्षपणाच्चैव स्वकर्मनिरताः प्रजाः ॥ २-३०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
rakṣaṇāddharmarājasya satyasya paripālanāt |
śatrūṇāṃ kṣapaṇāccaiva svakarmaniratāḥ prajāḥ || 2-30-1||

MHB 2-30-2

बलीनां सम्यगादानाद्धर्मतश्चानुशासनात् ।
निकामवर्षी पर्जन्यः स्फीतो जनपदोऽभवत् ॥ २-३०-२॥
balīnāṃ samyagādānāddharmataścānuśāsanāt |
nikāmavarṣī parjanyaḥ sphīto janapado'bhavat || 2-30-2||

MHB 2-30-3

सर्वारम्भाः सुप्रवृत्ता गोरक्षं कर्षणं वणिक् ।
विशेषात्सर्वमेवैतत्संजज्ञे राजकर्मणः ॥ २-३०-३॥
sarvārambhāḥ supravṛttā gorakṣaṃ karṣaṇaṃ vaṇik |
viśeṣātsarvamevaitatsaṃjajñe rājakarmaṇaḥ || 2-30-3||

MHB 2-30-4

दस्युभ्यो वञ्चकेभ्यो वा राजन्प्रति परस्परम् ।
राजवल्लभतश्चैव नाश्रूयन्त मृषा गिरः ॥ २-३०-४॥
dasyubhyo vañcakebhyo vā rājanprati parasparam |
rājavallabhataścaiva nāśrūyanta mṛṣā giraḥ || 2-30-4||

MHB 2-30-5

अवर्षं चातिवर्षं च व्याधिपावकमूर्छनम् ।
सर्वमेतत्तदा नासीद्धर्मनित्ये युधिष्ठिरे ॥ २-३०-५॥
avarṣaṃ cātivarṣaṃ ca vyādhipāvakamūrchanam |
sarvametattadā nāsīddharmanitye yudhiṣṭhire || 2-30-5||

MHB 2-30-6

प्रियं कर्तुमुपस्थातुं बलिकर्म स्वभावजम् ।
अभिहर्तुं नृपा जग्मुर्नान्यैः कार्यैः पृथक्पृथक् ॥ २-३०-६॥
priyaṃ kartumupasthātuṃ balikarma svabhāvajam |
abhihartuṃ nṛpā jagmurnānyaiḥ kāryaiḥ pṛthakpṛthak || 2-30-6||

MHB 2-30-7

धर्म्यैर्धनागमैस्तस्य ववृधे निचयो महान् ।
कर्तुं यस्य न शक्येत क्षयो वर्षशतैरपि ॥ २-३०-७॥
dharmyairdhanāgamaistasya vavṛdhe nicayo mahān |
kartuṃ yasya na śakyeta kṣayo varṣaśatairapi || 2-30-7||

MHB 2-30-8

स्वकोशस्य परीमाणं कोष्ठस्य च महीपतिः ।
विज्ञाय राजा कौन्तेयो यज्ञायैव मनो दधे ॥ २-३०-८॥
svakośasya parīmāṇaṃ koṣṭhasya ca mahīpatiḥ |
vijñāya rājā kaunteyo yajñāyaiva mano dadhe || 2-30-8||

MHB 2-30-9

सुहृदश्चैव तं सर्वे पृथक्च सह चाब्रुवन् ।
यज्ञकालस्तव विभो क्रियतामत्र सांप्रतम् ॥ २-३०-९॥
suhṛdaścaiva taṃ sarve pṛthakca saha cābruvan |
yajñakālastava vibho kriyatāmatra sāṃpratam || 2-30-9||

MHB 2-30-10

अथैवं ब्रुवतामेव तेषामभ्याययौ हरिः ।
ऋषिः पुराणो वेदात्मा दृश्यश्चापि विजानताम् ॥ २-३०-१०॥
athaivaṃ bruvatāmeva teṣāmabhyāyayau hariḥ |
ṛṣiḥ purāṇo vedātmā dṛśyaścāpi vijānatām || 2-30-10||

MHB 2-30-11

जगतस्तस्थुषां श्रेष्ठः प्रभवश्चाप्ययश्च ह ।
भूतभव्यभवन्नाथः केशवः केशिसूदनः ॥ २-३०-११॥
jagatastasthuṣāṃ śreṣṭhaḥ prabhavaścāpyayaśca ha |
bhūtabhavyabhavannāthaḥ keśavaḥ keśisūdanaḥ || 2-30-11||

MHB 2-30-12

प्राकारः सर्ववृष्णीनामापत्स्वभयदोऽरिहा ।
बलाधिकारे निक्षिप्य संहत्यानकदुन्दुभिम् ॥ २-३०-१२॥
prākāraḥ sarvavṛṣṇīnāmāpatsvabhayado'rihā |
balādhikāre nikṣipya saṃhatyānakadundubhim || 2-30-12||

MHB 2-30-13

उच्चावचमुपादाय धर्मराजाय माधवः ।
धनौघं पुरुषव्याघ्रो बलेन महता वृतः ॥ २-३०-१३॥
uccāvacamupādāya dharmarājāya mādhavaḥ |
dhanaughaṃ puruṣavyāghro balena mahatā vṛtaḥ || 2-30-13||

MHB 2-30-14

तं धनौघमपर्यन्तं रत्नसागरमक्षयम् ।
नादयन्रथघोषेण प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥ २-३०-१४॥
taṃ dhanaughamaparyantaṃ ratnasāgaramakṣayam |
nādayanrathaghoṣeṇa praviveśa purottamam || 2-30-14||

MHB 2-30-15

असूर्यमिव सूर्येण निवातमिव वायुना ।
कृष्णेन समुपेतेन जहृषे भारतं पुरम् ॥ २-३०-१५॥
asūryamiva sūryeṇa nivātamiva vāyunā |
kṛṣṇena samupetena jahṛṣe bhārataṃ puram || 2-30-15||

MHB 2-30-16

तं मुदाभिसमागम्य सत्कृत्य च यथाविधि ।
संपृष्ट्वा कुशलं चैव सुखासीनं युधिष्ठिरः ॥ २-३०-१६॥
taṃ mudābhisamāgamya satkṛtya ca yathāvidhi |
saṃpṛṣṭvā kuśalaṃ caiva sukhāsīnaṃ yudhiṣṭhiraḥ || 2-30-16||

MHB 2-30-17

धौम्यद्वैपायनमुखैरृत्विग्भिः पुरुषर्षभः ।
भीमार्जुनयमैश्चापि सहितः कृष्णमब्रवीत् ॥ २-३०-१७॥
dhaumyadvaipāyanamukhairṛtvigbhiḥ puruṣarṣabhaḥ |
bhīmārjunayamaiścāpi sahitaḥ kṛṣṇamabravīt || 2-30-17||

MHB 2-30-18

त्वत्कृते पृथिवी सर्वा मद्वशे कृष्ण वर्तते ।
धनं च बहु वार्ष्णेय त्वत्प्रसादादुपार्जितम् ॥ २-३०-१८॥
tvatkṛte pṛthivī sarvā madvaśe kṛṣṇa vartate |
dhanaṃ ca bahu vārṣṇeya tvatprasādādupārjitam || 2-30-18||

MHB 2-30-19

सोऽहमिच्छामि तत्सर्वं विधिवद्देवकीसुत ।
उपयोक्तुं द्विजाग्र्येषु हव्यवाहे च माधव ॥ २-३०-१९॥
so'hamicchāmi tatsarvaṃ vidhivaddevakīsuta |
upayoktuṃ dvijāgryeṣu havyavāhe ca mādhava || 2-30-19||

MHB 2-30-20

तदहं यष्टुमिच्छामि दाशार्ह सहितस्त्वया ।
अनुजैश्च महाबाहो तन्मानुज्ञातुमर्हसि ॥ २-३०-२०॥
tadahaṃ yaṣṭumicchāmi dāśārha sahitastvayā |
anujaiśca mahābāho tanmānujñātumarhasi || 2-30-20||

MHB 2-30-21

स दीक्षापय गोविन्द त्वमात्मानं महाभुज ।
त्वयीष्टवति दाशार्ह विपाप्मा भविता ह्यहम् ॥ २-३०-२१॥
sa dīkṣāpaya govinda tvamātmānaṃ mahābhuja |
tvayīṣṭavati dāśārha vipāpmā bhavitā hyaham || 2-30-21||

MHB 2-30-22

मां वाप्यभ्यनुजानीहि सहैभिरनुजैर्विभो ।
अनुज्ञातस्त्वया कृष्ण प्राप्नुयां क्रतुमुत्तमम् ॥ २-३०-२२॥
māṃ vāpyabhyanujānīhi sahaibhiranujairvibho |
anujñātastvayā kṛṣṇa prāpnuyāṃ kratumuttamam || 2-30-22||

MHB 2-30-23

तं कृष्णः प्रत्युवाचेदं बहूक्त्वा गुणविस्तरम् ।
त्वमेव राजशार्दूल सम्राडर्हो महाक्रतुम् ।
संप्राप्नुहि त्वया प्राप्ते कृतकृत्यास्ततो वयम् ॥ २-३०-२३॥
taṃ kṛṣṇaḥ pratyuvācedaṃ bahūktvā guṇavistaram |
tvameva rājaśārdūla samrāḍarho mahākratum |
saṃprāpnuhi tvayā prāpte kṛtakṛtyāstato vayam || 2-30-23||

MHB 2-30-24

यजस्वाभीप्सितं यज्ञं मयि श्रेयस्यवस्थिते ।
नियुङ्क्ष्व चापि मां कृत्ये सर्वं कर्तास्मि ते वचः ॥ २-३०-२४॥
yajasvābhīpsitaṃ yajñaṃ mayi śreyasyavasthite |
niyuṅkṣva cāpi māṃ kṛtye sarvaṃ kartāsmi te vacaḥ || 2-30-24||

MHB 2-30-25

युधिष्ठिर उवाच ।
सफलः कृष्ण संकल्पः सिद्धिश्च नियता मम ।
यस्य मे त्वं हृषीकेश यथेप्सितमुपस्थितः ॥ २-३०-२५॥
yudhiṣṭhira uvāca |
saphalaḥ kṛṣṇa saṃkalpaḥ siddhiśca niyatā mama |
yasya me tvaṃ hṛṣīkeśa yathepsitamupasthitaḥ || 2-30-25||

MHB 2-30-26

वैशंपायन उवाच ।
अनुज्ञातस्तु कृष्णेन पाण्डवो भ्रातृभिः सह ।
ईहितुं राजसूयाय साधनान्युपचक्रमे ॥ २-३०-२६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
anujñātastu kṛṣṇena pāṇḍavo bhrātṛbhiḥ saha |
īhituṃ rājasūyāya sādhanānyupacakrame || 2-30-26||

MHB 2-30-27

तत आज्ञापयामास पाण्डवोऽरिनिबर्हणः ।
सहदेवं युधां श्रेष्ठं मन्त्रिणश्चैव सर्वशः ॥ २-३०-२७॥
tata ājñāpayāmāsa pāṇḍavo'rinibarhaṇaḥ |
sahadevaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ mantriṇaścaiva sarvaśaḥ || 2-30-27||

MHB 2-30-28

अस्मिन्क्रतौ यथोक्तानि यज्ञाङ्गानि द्विजातिभिः ।
तथोपकरणं सर्वं मङ्गलानि च सर्वशः ॥ २-३०-२८॥
asminkratau yathoktāni yajñāṅgāni dvijātibhiḥ |
tathopakaraṇaṃ sarvaṃ maṅgalāni ca sarvaśaḥ || 2-30-28||

MHB 2-30-29

अधियज्ञांश्च संभारान्धौम्योक्तान्क्षिप्रमेव हि ।
समानयन्तु पुरुषा यथायोगं यथाक्रमम् ॥ २-३०-२९॥
adhiyajñāṃśca saṃbhārāndhaumyoktānkṣiprameva hi |
samānayantu puruṣā yathāyogaṃ yathākramam || 2-30-29||

MHB 2-30-30

इन्द्रसेनो विशोकश्च पूरुश्चार्जुनसारथिः ।
अन्नाद्याहरणे युक्ताः सन्तु मत्प्रियकाम्यया ॥ २-३०-३०॥
indraseno viśokaśca pūruścārjunasārathiḥ |
annādyāharaṇe yuktāḥ santu matpriyakāmyayā || 2-30-30||

MHB 2-30-31

सर्वकामाश्च कार्यन्तां रसगन्धसमन्विताः ।
मनोहराः प्रीतिकरा द्विजानां कुरुसत्तम ॥ २-३०-३१॥
sarvakāmāśca kāryantāṃ rasagandhasamanvitāḥ |
manoharāḥ prītikarā dvijānāṃ kurusattama || 2-30-31||

MHB 2-30-32

तद्वाक्यसमकालं तु कृतं सर्वमवेदयत् ।
सहदेवो युधां श्रेष्ठो धर्मराजे महात्मनि ॥ २-३०-३२॥
tadvākyasamakālaṃ tu kṛtaṃ sarvamavedayat |
sahadevo yudhāṃ śreṣṭho dharmarāje mahātmani || 2-30-32||

MHB 2-30-33

ततो द्वैपायनो राजन्नृत्विजः समुपानयत् ।
वेदानिव महाभागान्साक्षान्मूर्तिमतो द्विजान् ॥ २-३०-३३॥
tato dvaipāyano rājannṛtvijaḥ samupānayat |
vedāniva mahābhāgānsākṣānmūrtimato dvijān || 2-30-33||

MHB 2-30-34

स्वयं ब्रह्मत्वमकरोत्तस्य सत्यवतीसुतः ।
धनंजयानामृषभः सुसामा सामगोऽभवत् ॥ २-३०-३४॥
svayaṃ brahmatvamakarottasya satyavatīsutaḥ |
dhanaṃjayānāmṛṣabhaḥ susāmā sāmago'bhavat || 2-30-34||

MHB 2-30-35

याज्ञवल्क्यो बभूवाथ ब्रह्मिष्ठोऽध्वर्युसत्तमः ।
पैलो होता वसोः पुत्रो धौम्येन सहितोऽभवत् ॥ २-३०-३५॥
yājñavalkyo babhūvātha brahmiṣṭho'dhvaryusattamaḥ |
pailo hotā vasoḥ putro dhaumyena sahito'bhavat || 2-30-35||

MHB 2-30-36

एतेषां शिष्यवर्गाश्च पुत्राश्च भरतर्षभ ।
बभूवुर्होत्रगाः सर्वे वेदवेदाङ्गपारगाः ॥ २-३०-३६॥
eteṣāṃ śiṣyavargāśca putrāśca bharatarṣabha |
babhūvurhotragāḥ sarve vedavedāṅgapāragāḥ || 2-30-36||

MHB 2-30-37

ते वाचयित्वा पुण्याहमीहयित्वा च तं विधिम् ।
शास्त्रोक्तं योजयामासुस्तद्देवयजनं महत् ॥ २-३०-३७॥
te vācayitvā puṇyāhamīhayitvā ca taṃ vidhim |
śāstroktaṃ yojayāmāsustaddevayajanaṃ mahat || 2-30-37||

MHB 2-30-38

तत्र चक्रुरनुज्ञाताः शरणान्युत शिल्पिनः ।
रत्नवन्ति विशालानि वेश्मानीव दिवौकसाम् ॥ २-३०-३८॥
tatra cakruranujñātāḥ śaraṇānyuta śilpinaḥ |
ratnavanti viśālāni veśmānīva divaukasām || 2-30-38||

MHB 2-30-39

तत आज्ञापयामास स राजा राजसत्तमः ।
सहदेवं तदा सद्यो मन्त्रिणं कुरुसत्तमः ॥ २-३०-३९॥
tata ājñāpayāmāsa sa rājā rājasattamaḥ |
sahadevaṃ tadā sadyo mantriṇaṃ kurusattamaḥ || 2-30-39||

MHB 2-30-40

आमन्त्रणार्थं दूतांस्त्वं प्रेषयस्वाशुगान्द्रुतम् ।
उपश्रुत्य वचो राज्ञः स दूतान्प्राहिणोत्तदा ॥ २-३०-४०॥
āmantraṇārthaṃ dūtāṃstvaṃ preṣayasvāśugāndrutam |
upaśrutya vaco rājñaḥ sa dūtānprāhiṇottadā || 2-30-40||

MHB 2-30-41

आमन्त्रयध्वं राष्ट्रेषु ब्राह्मणान्भूमिपानपि ।
विशश्च मान्याञ्शूद्रांश्च सर्वानानयतेति च ॥ २-३०-४१॥
āmantrayadhvaṃ rāṣṭreṣu brāhmaṇānbhūmipānapi |
viśaśca mānyāñśūdrāṃśca sarvānānayateti ca || 2-30-41||

MHB 2-30-42

ते सर्वान्पृथिवीपालान्पाण्डवेयस्य शासनात् ।
आमन्त्रयां बभूवुश्च प्रेषयामास चापरान् ॥ २-३०-४२॥
te sarvānpṛthivīpālānpāṇḍaveyasya śāsanāt |
āmantrayāṃ babhūvuśca preṣayāmāsa cāparān || 2-30-42||

MHB 2-30-43

ततस्ते तु यथाकालं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
दीक्षयां चक्रिरे विप्रा राजसूयाय भारत ॥ २-३०-४३॥
tataste tu yathākālaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram |
dīkṣayāṃ cakrire viprā rājasūyāya bhārata || 2-30-43||

MHB 2-30-44

दीक्षितः स तु धर्मात्मा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
जगाम यज्ञायतनं वृतो विप्रैः सहस्रशः ॥ २-३०-४४॥
dīkṣitaḥ sa tu dharmātmā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
jagāma yajñāyatanaṃ vṛto vipraiḥ sahasraśaḥ || 2-30-44||

MHB 2-30-45

भ्रातृभिर्ज्ञातिभिश्चैव सुहृद्भिः सचिवैस्तथा ।
क्षत्रियैश्च मनुष्येन्द्र नानादेशसमागतैः ।
अमात्यैश्च नृपश्रेष्ठो धर्मो विग्रहवानिव ॥ २-३०-४५॥
bhrātṛbhirjñātibhiścaiva suhṛdbhiḥ sacivaistathā |
kṣatriyaiśca manuṣyendra nānādeśasamāgataiḥ |
amātyaiśca nṛpaśreṣṭho dharmo vigrahavāniva || 2-30-45||

MHB 2-30-46

आजग्मुर्ब्राह्मणास्तत्र विषयेभ्यस्ततस्ततः ।
सर्वविद्यासु निष्णाता वेदवेदाङ्गपारगाः ॥ २-३०-४६॥
ājagmurbrāhmaṇāstatra viṣayebhyastatastataḥ |
sarvavidyāsu niṣṇātā vedavedāṅgapāragāḥ || 2-30-46||

MHB 2-30-47

तेषामावसथांश्चक्रुर्धर्मराजस्य शासनात् ।
बह्वन्नाञ्शयनैर्युक्तान्सगणानां पृथक्पृथक् ।
सर्वर्तुगुणसंपन्नाञ्शिल्पिनोऽथ सहस्रशः ॥ २-३०-४७॥
teṣāmāvasathāṃścakrurdharmarājasya śāsanāt |
bahvannāñśayanairyuktānsagaṇānāṃ pṛthakpṛthak |
sarvartuguṇasaṃpannāñśilpino'tha sahasraśaḥ || 2-30-47||

MHB 2-30-48

तेषु ते न्यवसन्राजन्ब्राह्मणा भृशसत्कृताः ।
कथयन्तः कथा बह्वीः पश्यन्तो नटनर्तकान् ॥ २-३०-४८॥
teṣu te nyavasanrājanbrāhmaṇā bhṛśasatkṛtāḥ |
kathayantaḥ kathā bahvīḥ paśyanto naṭanartakān || 2-30-48||

MHB 2-30-49

भुञ्जतां चैव विप्राणां वदतां च महास्वनः ।
अनिशं श्रूयते स्मात्र मुदितानां महात्मनाम् ॥ २-३०-४९॥
bhuñjatāṃ caiva viprāṇāṃ vadatāṃ ca mahāsvanaḥ |
aniśaṃ śrūyate smātra muditānāṃ mahātmanām || 2-30-49||

MHB 2-30-50

दीयतां दीयतामेषां भुज्यतां भुज्यतामिति ।
एवंप्रकाराः संजल्पाः श्रूयन्ते स्मात्र नित्यशः ॥ २-३०-५०॥
dīyatāṃ dīyatāmeṣāṃ bhujyatāṃ bhujyatāmiti |
evaṃprakārāḥ saṃjalpāḥ śrūyante smātra nityaśaḥ || 2-30-50||

MHB 2-30-51

गवां शतसहस्राणि शयनानां च भारत ।
रुक्मस्य योषितां चैव धर्मराजः पृथग्ददौ ॥ २-३०-५१॥
gavāṃ śatasahasrāṇi śayanānāṃ ca bhārata |
rukmasya yoṣitāṃ caiva dharmarājaḥ pṛthagdadau || 2-30-51||

MHB 2-30-52

प्रावर्ततैवं यज्ञः स पाण्डवस्य महात्मनः ।
पृथिव्यामेकवीरस्य शक्रस्येव त्रिविष्टपे ॥ २-३०-५२॥
prāvartataivaṃ yajñaḥ sa pāṇḍavasya mahātmanaḥ |
pṛthivyāmekavīrasya śakrasyeva triviṣṭape || 2-30-52||

MHB 2-30-53

ततो युधिष्ठिरो राजा प्रेषयामास पाण्डवम् ।
नकुलं हास्तिनपुरं भीष्माय भरतर्षभ ॥ २-३०-५३॥
tato yudhiṣṭhiro rājā preṣayāmāsa pāṇḍavam |
nakulaṃ hāstinapuraṃ bhīṣmāya bharatarṣabha || 2-30-53||

MHB 2-30-54

द्रोणाय धृतराष्ट्राय विदुराय कृपाय च ।
भ्रातॄणां चैव सर्वेषां येऽनुरक्ता युधिष्ठिरे ॥ २-३०-५४॥
droṇāya dhṛtarāṣṭrāya vidurāya kṛpāya ca |
bhrātṝṇāṃ caiva sarveṣāṃ ye'nuraktā yudhiṣṭhire || 2-30-54||

Adhyaya: 31/72 (25)

MHB 2-31-1

वैशंपायन उवाच ।
स गत्वा हास्तिनपुरं नकुलः समितिंजयः ।
भीष्ममामन्त्रयामास धृतराष्ट्रं च पाण्डवः ॥ २-३१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sa gatvā hāstinapuraṃ nakulaḥ samitiṃjayaḥ |
bhīṣmamāmantrayāmāsa dhṛtarāṣṭraṃ ca pāṇḍavaḥ || 2-31-1||

MHB 2-31-2

प्रययुः प्रीतमनसो यज्ञं ब्रह्मपुरःसराः ।
संश्रुत्य धर्मराजस्य यज्ञं यज्ञविदस्तदा ॥ २-३१-२॥
prayayuḥ prītamanaso yajñaṃ brahmapuraḥsarāḥ |
saṃśrutya dharmarājasya yajñaṃ yajñavidastadā || 2-31-2||

MHB 2-31-3

अन्ये च शतशस्तुष्टैर्मनोभिर्मनुजर्षभ ।
द्रष्टुकामाः सभां चैव धर्मराजं च पाण्डवम् ॥ २-३१-३॥
anye ca śataśastuṣṭairmanobhirmanujarṣabha |
draṣṭukāmāḥ sabhāṃ caiva dharmarājaṃ ca pāṇḍavam || 2-31-3||

MHB 2-31-4

दिग्भ्यः सर्वे समापेतुः पार्थिवास्तत्र भारत ।
समुपादाय रत्नानि विविधानि महान्ति च ॥ २-३१-४॥
digbhyaḥ sarve samāpetuḥ pārthivāstatra bhārata |
samupādāya ratnāni vividhāni mahānti ca || 2-31-4||

MHB 2-31-5

धृतराष्ट्रश्च भीष्मश्च विदुरश्च महामतिः ।
दुर्योधनपुरोगाश्च भ्रातरः सर्व एव ते ॥ २-३१-५॥
dhṛtarāṣṭraśca bhīṣmaśca viduraśca mahāmatiḥ |
duryodhanapurogāśca bhrātaraḥ sarva eva te || 2-31-5||

MHB 2-31-6

सत्कृत्यामन्त्रिताः सर्वे आचार्यप्रमुखा नृपाः ।
गान्धारराजः सुबलः शकुनिश्च महाबलः ॥ २-३१-६॥
satkṛtyāmantritāḥ sarve ācāryapramukhā nṛpāḥ |
gāndhārarājaḥ subalaḥ śakuniśca mahābalaḥ || 2-31-6||

MHB 2-31-7

अचलो वृषकश्चैव कर्णश्च रथिनां वरः ।
ऋतः शल्यो मद्रराजो बाह्लिकश्च महारथः ॥ २-३१-७॥
acalo vṛṣakaścaiva karṇaśca rathināṃ varaḥ |
ṛtaḥ śalyo madrarājo bāhlikaśca mahārathaḥ || 2-31-7||

MHB 2-31-8

सोमदत्तोऽथ कौरव्यो भूरिर्भूरिश्रवाः शलः ।
अश्वत्थामा कृपो द्रोणः सैन्धवश्च जयद्रथः ॥ २-३१-८॥
somadatto'tha kauravyo bhūrirbhūriśravāḥ śalaḥ |
aśvatthāmā kṛpo droṇaḥ saindhavaśca jayadrathaḥ || 2-31-8||

MHB 2-31-9

यज्ञसेनः सपुत्रश्च शाल्वश्च वसुधाधिपः ।
प्राग्ज्योतिषश्च नृपतिर्भगदत्तो महायशाः ॥ २-३१-९॥
yajñasenaḥ saputraśca śālvaśca vasudhādhipaḥ |
prāgjyotiṣaśca nṛpatirbhagadatto mahāyaśāḥ || 2-31-9||

MHB 2-31-10

सह सर्वैस्तथा म्लेच्छैः सागरानूपवासिभिः ।
पार्वतीयाश्च राजानो राजा चैव बृहद्बलः ॥ २-३१-१०॥
saha sarvaistathā mlecchaiḥ sāgarānūpavāsibhiḥ |
pārvatīyāśca rājāno rājā caiva bṛhadbalaḥ || 2-31-10||

MHB 2-31-11

पौण्ड्रको वासुदेवश्च वङ्गः कालिङ्गकस्तथा ।
आकर्षः कुन्तलश्चैव वानवास्यान्ध्रकास्तथा ॥ २-३१-११॥
pauṇḍrako vāsudevaśca vaṅgaḥ kāliṅgakastathā |
ākarṣaḥ kuntalaścaiva vānavāsyāndhrakāstathā || 2-31-11||

MHB 2-31-12

द्रविडाः सिंहलाश्चैव राजा काश्मीरकस्तथा ।
कुन्तिभोजो महातेजाः सुह्मश्च सुमहाबलः ॥ २-३१-१२॥
draviḍāḥ siṃhalāścaiva rājā kāśmīrakastathā |
kuntibhojo mahātejāḥ suhmaśca sumahābalaḥ || 2-31-12||

MHB 2-31-13

बाह्लिकाश्चापरे शूरा राजानः सर्व एव ते ।
विराटः सह पुत्रैश्च माचेल्लश्च महारथः ।
राजानो राजपुत्राश्च नानाजनपदेश्वराः ॥ २-३१-१३॥
bāhlikāścāpare śūrā rājānaḥ sarva eva te |
virāṭaḥ saha putraiśca mācellaśca mahārathaḥ |
rājāno rājaputrāśca nānājanapadeśvarāḥ || 2-31-13||

MHB 2-31-14

शिशुपालो महावीर्यः सह पुत्रेण भारत ।
आगच्छत्पाण्डवेयस्य यज्ञं संग्रामदुर्मदः ॥ २-३१-१४॥
śiśupālo mahāvīryaḥ saha putreṇa bhārata |
āgacchatpāṇḍaveyasya yajñaṃ saṃgrāmadurmadaḥ || 2-31-14||

MHB 2-31-15

रामश्चैवानिरुद्धश्च बभ्रुश्च सहसारणः ।
गदप्रद्युम्नसाम्बाश्च चारुदेष्णश्च वीर्यवान् ॥ २-३१-१५॥
rāmaścaivāniruddhaśca babhruśca sahasāraṇaḥ |
gadapradyumnasāmbāśca cārudeṣṇaśca vīryavān || 2-31-15||

MHB 2-31-16

उल्मुको निशठश्चैव वीरः प्राद्युम्निरेव च ।
वृष्णयो निखिलेनान्ये समाजग्मुर्महारथाः ॥ २-३१-१६॥
ulmuko niśaṭhaścaiva vīraḥ prādyumnireva ca |
vṛṣṇayo nikhilenānye samājagmurmahārathāḥ || 2-31-16||

MHB 2-31-17

एते चान्ये च बहवो राजानो मध्यदेशजाः ।
आजग्मुः पाण्डुपुत्रस्य राजसूयं महाक्रतुम् ॥ २-३१-१७॥
ete cānye ca bahavo rājāno madhyadeśajāḥ |
ājagmuḥ pāṇḍuputrasya rājasūyaṃ mahākratum || 2-31-17||

MHB 2-31-18

ददुस्तेषामावसथान्धर्मराजस्य शासनात् ।
बहुकक्ष्यान्वितान्राजन्दीर्घिकावृक्षशोभितान् ॥ २-३१-१८॥
dadusteṣāmāvasathāndharmarājasya śāsanāt |
bahukakṣyānvitānrājandīrghikāvṛkṣaśobhitān || 2-31-18||

MHB 2-31-19

तथा धर्मात्मजस्तेषां चक्रे पूजामनुत्तमाम् ।
सत्कृताश्च यथोद्दिष्टाञ्जग्मुरावसथान्नृपाः ॥ २-३१-१९॥
tathā dharmātmajasteṣāṃ cakre pūjāmanuttamām |
satkṛtāśca yathoddiṣṭāñjagmurāvasathānnṛpāḥ || 2-31-19||

MHB 2-31-20

कैलासशिखरप्रख्यान्मनोज्ञान्द्रव्यभूषितान् ।
सर्वतः संवृतानुच्चैः प्राकारैः सुकृतैः सितैः ॥ २-३१-२०॥
kailāsaśikharaprakhyānmanojñāndravyabhūṣitān |
sarvataḥ saṃvṛtānuccaiḥ prākāraiḥ sukṛtaiḥ sitaiḥ || 2-31-20||

MHB 2-31-21

सुवर्णजालसंवीतान्मणिकुट्टिमशोभितान् ।
सुखारोहणसोपानान्महासनपरिच्छदान् ॥ २-३१-२१॥
suvarṇajālasaṃvītānmaṇikuṭṭimaśobhitān |
sukhārohaṇasopānānmahāsanaparicchadān || 2-31-21||

MHB 2-31-22

स्रग्दामसमवच्छन्नानुत्तमागुरुगन्धिनः ।
हंसांशुवर्णसदृशानायोजनसुदर्शनान् ॥ २-३१-२२॥
sragdāmasamavacchannānuttamāgurugandhinaḥ |
haṃsāṃśuvarṇasadṛśānāyojanasudarśanān || 2-31-22||

MHB 2-31-23

असंबाधान्समद्वारान्युतानुच्चावचैर्गुणैः ।
बहुधातुपिनद्धाङ्गान्हिमवच्छिखरानिव ॥ २-३१-२३॥
asaṃbādhānsamadvārānyutānuccāvacairguṇaiḥ |
bahudhātupinaddhāṅgānhimavacchikharāniva || 2-31-23||

MHB 2-31-24

विश्रान्तास्ते ततोऽपश्यन्भूमिपा भूरिदक्षिणम् ।
वृतं सदस्यैर्बहुभिर्धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥ २-३१-२४॥
viśrāntāste tato'paśyanbhūmipā bhūridakṣiṇam |
vṛtaṃ sadasyairbahubhirdharmarājaṃ yudhiṣṭhiram || 2-31-24||

MHB 2-31-25

तत्सदः पार्थिवैः कीर्णं ब्राह्मणैश्च महात्मभिः ।
भ्राजते स्म तदा राजन्नाकपृष्ठमिवामरैः ॥ २-३१-२५॥
tatsadaḥ pārthivaiḥ kīrṇaṃ brāhmaṇaiśca mahātmabhiḥ |
bhrājate sma tadā rājannākapṛṣṭhamivāmaraiḥ || 2-31-25||

Adhyaya: 32/72 (18)

MHB 2-32-1

वैशंपायन उवाच ।
पितामहं गुरुं चैव प्रत्युद्गम्य युधिष्ठिरः ।
अभिवाद्य ततो राजन्निदं वचनमब्रवीत् ।
भीष्मं द्रोणं कृपं द्रौणिं दुर्योधनविविंशती ॥ २-३२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
pitāmahaṃ guruṃ caiva pratyudgamya yudhiṣṭhiraḥ |
abhivādya tato rājannidaṃ vacanamabravīt |
bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ drauṇiṃ duryodhanaviviṃśatī || 2-32-1||

MHB 2-32-2

अस्मिन्यज्ञे भवन्तो मामनुगृह्णन्तु सर्वशः ।
इदं वः स्वमहं चैव यदिहास्ति धनं मम ।
प्रीणयन्तु भवन्तो मां यथेष्टमनियन्त्रिताः ॥ २-३२-२॥
asminyajñe bhavanto māmanugṛhṇantu sarvaśaḥ |
idaṃ vaḥ svamahaṃ caiva yadihāsti dhanaṃ mama |
prīṇayantu bhavanto māṃ yatheṣṭamaniyantritāḥ || 2-32-2||

MHB 2-32-3

एवमुक्त्वा स तान्सर्वान्दीक्षितः पाण्डवाग्रजः ।
युयोज ह यथायोगमधिकारेष्वनन्तरम् ॥ २-३२-३॥
evamuktvā sa tānsarvāndīkṣitaḥ pāṇḍavāgrajaḥ |
yuyoja ha yathāyogamadhikāreṣvanantaram || 2-32-3||

MHB 2-32-4

भक्ष्यभोज्याधिकारेषु दुःशासनमयोजयत् ।
परिग्रहे ब्राह्मणानामश्वत्थामानमुक्तवान् ॥ २-३२-४॥
bhakṣyabhojyādhikāreṣu duḥśāsanamayojayat |
parigrahe brāhmaṇānāmaśvatthāmānamuktavān || 2-32-4||

MHB 2-32-5

राज्ञां तु प्रतिपूजार्थं संजयं संन्ययोजयत् ।
कृताकृतपरिज्ञाने भीष्मद्रोणौ महामती ॥ २-३२-५॥
rājñāṃ tu pratipūjārthaṃ saṃjayaṃ saṃnyayojayat |
kṛtākṛtaparijñāne bhīṣmadroṇau mahāmatī || 2-32-5||

MHB 2-32-6

हिरण्यस्य सुवर्णस्य रत्नानां चान्ववेक्षणे ।
दक्षिणानां च वै दाने कृपं राजा न्ययोजयत् ।
तथान्यान्पुरुषव्याघ्रांस्तस्मिंस्तस्मिन्न्ययोजयत् ॥ २-३२-६॥
hiraṇyasya suvarṇasya ratnānāṃ cānvavekṣaṇe |
dakṣiṇānāṃ ca vai dāne kṛpaṃ rājā nyayojayat |
tathānyānpuruṣavyāghrāṃstasmiṃstasminnyayojayat || 2-32-6||

MHB 2-32-7

बाह्लिको धृतराष्ट्रश्च सोमदत्तो जयद्रथः ।
नकुलेन समानीताः स्वामिवत्तत्र रेमिरे ॥ २-३२-७॥
bāhliko dhṛtarāṣṭraśca somadatto jayadrathaḥ |
nakulena samānītāḥ svāmivattatra remire || 2-32-7||

MHB 2-32-8

क्षत्ता व्ययकरस्त्वासीद्विदुरः सर्वधर्मवित् ।
दुर्योधनस्त्वर्हणानि प्रतिजग्राह सर्वशः ॥ २-३२-८॥
kṣattā vyayakarastvāsīdviduraḥ sarvadharmavit |
duryodhanastvarhaṇāni pratijagrāha sarvaśaḥ || 2-32-8||

MHB 2-32-9

सर्वलोकः समावृत्तः पिप्रीषुः फलमुत्तमम् ।
द्रष्टुकामः सभां चैव धर्मराजं च पाण्डवम् ॥ २-३२-९॥
sarvalokaḥ samāvṛttaḥ piprīṣuḥ phalamuttamam |
draṣṭukāmaḥ sabhāṃ caiva dharmarājaṃ ca pāṇḍavam || 2-32-9||

MHB 2-32-10

न कश्चिदाहरत्तत्र सहस्रावरमर्हणम् ।
रत्नैश्च बहुभिस्तत्र धर्मराजमवर्धयन् ॥ २-३२-१०॥
na kaścidāharattatra sahasrāvaramarhaṇam |
ratnaiśca bahubhistatra dharmarājamavardhayan || 2-32-10||

MHB 2-32-11

कथं नु मम कौरव्यो रत्नदानैः समाप्नुयात् ।
यज्ञमित्येव राजानः स्पर्धमाना ददुर्धनम् ॥ २-३२-११॥
kathaṃ nu mama kauravyo ratnadānaiḥ samāpnuyāt |
yajñamityeva rājānaḥ spardhamānā dadurdhanam || 2-32-11||

MHB 2-32-12

भवनैः सविमानाग्रैः सोदर्कैर्बलसंवृतैः ।
लोकराजविमानैश्च ब्राह्मणावसथैः सह ॥ २-३२-१२॥
bhavanaiḥ savimānāgraiḥ sodarkairbalasaṃvṛtaiḥ |
lokarājavimānaiśca brāhmaṇāvasathaiḥ saha || 2-32-12||

MHB 2-32-13

कृतैरावसथैर्दिव्यैर्विमानप्रतिमैस्तथा ।
विचित्रै रत्नवद्भिश्च ऋद्ध्या परमया युतैः ॥ २-३२-१३॥
kṛtairāvasathairdivyairvimānapratimaistathā |
vicitrai ratnavadbhiśca ṛddhyā paramayā yutaiḥ || 2-32-13||

MHB 2-32-14

राजभिश्च समावृत्तैरतीवश्रीसमृद्धिभिः ।
अशोभत सदो राजन्कौन्तेयस्य महात्मनः ॥ २-३२-१४॥
rājabhiśca samāvṛttairatīvaśrīsamṛddhibhiḥ |
aśobhata sado rājankaunteyasya mahātmanaḥ || 2-32-14||

MHB 2-32-15

ऋद्ध्या च वरुणं देवं स्पर्धमानो युधिष्ठिरः ।
षडग्निनाथ यज्ञेन सोऽयजद्दक्षिणावता ।
सर्वाञ्जनान्सर्वकामैः समृद्धैः समतर्पयत् ॥ २-३२-१५॥
ṛddhyā ca varuṇaṃ devaṃ spardhamāno yudhiṣṭhiraḥ |
ṣaḍagninātha yajñena so'yajaddakṣiṇāvatā |
sarvāñjanānsarvakāmaiḥ samṛddhaiḥ samatarpayat || 2-32-15||

MHB 2-32-16

अन्नवान्बहुभक्ष्यश्च भुक्तवज्जनसंवृतः ।
रत्नोपहारकर्मण्यो बभूव स समागमः ॥ २-३२-१६॥
annavānbahubhakṣyaśca bhuktavajjanasaṃvṛtaḥ |
ratnopahārakarmaṇyo babhūva sa samāgamaḥ || 2-32-16||

MHB 2-32-17

इडाज्यहोमाहुतिभिर्मन्त्रशिक्षासमन्वितैः ।
तस्मिन्हि ततृपुर्देवास्तते यज्ञे महर्षिभिः ॥ २-३२-१७॥
iḍājyahomāhutibhirmantraśikṣāsamanvitaiḥ |
tasminhi tatṛpurdevāstate yajñe maharṣibhiḥ || 2-32-17||

MHB 2-32-18

यथा देवास्तथा विप्रा दक्षिणान्नमहाधनैः ।
ततृपुः सर्ववर्णाश्च तस्मिन्यज्ञे मुदान्विताः ॥ २-३२-१८॥
yathā devāstathā viprā dakṣiṇānnamahādhanaiḥ |
tatṛpuḥ sarvavarṇāśca tasminyajñe mudānvitāḥ || 2-32-18||

Adhyaya: 33/72 (32)

MHB 2-33-1

वैशंपायन उवाच ।
ततोऽभिषेचनीयेऽह्नि ब्राह्मणा राजभिः सह ।
अन्तर्वेदीं प्रविविशुः सत्कारार्थं महर्षयः ॥ २-३३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato'bhiṣecanīye'hni brāhmaṇā rājabhiḥ saha |
antarvedīṃ praviviśuḥ satkārārthaṃ maharṣayaḥ || 2-33-1||

MHB 2-33-2

नारदप्रमुखास्तस्यामन्तर्वेद्यां महात्मनः ।
समासीनाः शुशुभिरे सह राजर्षिभिस्तदा ॥ २-३३-२॥
nāradapramukhāstasyāmantarvedyāṃ mahātmanaḥ |
samāsīnāḥ śuśubhire saha rājarṣibhistadā || 2-33-2||

MHB 2-33-3

समेता ब्रह्मभवने देवा देवर्षयो यथा ।
कर्मान्तरमुपासन्तो जजल्पुरमितौजसः ॥ २-३३-३॥
sametā brahmabhavane devā devarṣayo yathā |
karmāntaramupāsanto jajalpuramitaujasaḥ || 2-33-3||

MHB 2-33-4

इदमेवं न चाप्येवमेवमेतन्न चान्यथा ।
इत्यूचुर्बहवस्तत्र वितण्डानाः परस्परम् ॥ २-३३-४॥
idamevaṃ na cāpyevamevametanna cānyathā |
ityūcurbahavastatra vitaṇḍānāḥ parasparam || 2-33-4||

MHB 2-33-5

कृशानर्थांस्तथा केचिदकृशांस्तत्र कुर्वते ।
अकृशांश्च कृशांश्चक्रुर्हेतुभिः शास्त्रनिश्चितैः ॥ २-३३-५॥
kṛśānarthāṃstathā kecidakṛśāṃstatra kurvate |
akṛśāṃśca kṛśāṃścakrurhetubhiḥ śāstraniścitaiḥ || 2-33-5||

MHB 2-33-6

तत्र मेधाविनः केचिदर्थमन्यैः प्रपूरितम् ।
विचिक्षिपुर्यथा श्येना नभोगतमिवामिषम् ॥ २-३३-६॥
tatra medhāvinaḥ kecidarthamanyaiḥ prapūritam |
vicikṣipuryathā śyenā nabhogatamivāmiṣam || 2-33-6||

MHB 2-33-7

केचिद्धर्मार्थसंयुक्ताः कथास्तत्र महाव्रताः ।
रेमिरे कथयन्तश्च सर्ववेदविदां वराः ॥ २-३३-७॥
keciddharmārthasaṃyuktāḥ kathāstatra mahāvratāḥ |
remire kathayantaśca sarvavedavidāṃ varāḥ || 2-33-7||

MHB 2-33-8

सा वेदिर्वेदसंपन्नैर्देवद्विजमहर्षिभिः ।
आबभासे समाकीर्णा नक्षत्रैर्द्यौरिवामला ॥ २-३३-८॥
sā vedirvedasaṃpannairdevadvijamaharṣibhiḥ |
ābabhāse samākīrṇā nakṣatrairdyaurivāmalā || 2-33-8||

MHB 2-33-9

न तस्यां संनिधौ शूद्रः कश्चिदासीन्न चाव्रतः ।
अन्तर्वेद्यां तदा राजन्युधिष्ठिरनिवेशने ॥ २-३३-९॥
na tasyāṃ saṃnidhau śūdraḥ kaścidāsīnna cāvrataḥ |
antarvedyāṃ tadā rājanyudhiṣṭhiraniveśane || 2-33-9||

MHB 2-33-10

तां तु लक्ष्मीवतो लक्ष्मीं तदा यज्ञविधानजाम् ।
तुतोष नारदः पश्यन्धर्मराजस्य धीमतः ॥ २-३३-१०॥
tāṃ tu lakṣmīvato lakṣmīṃ tadā yajñavidhānajām |
tutoṣa nāradaḥ paśyandharmarājasya dhīmataḥ || 2-33-10||

MHB 2-33-11

अथ चिन्तां समापेदे स मुनिर्मनुजाधिप ।
नारदस्तं तदा पश्यन्सर्वक्षत्रसमागमम् ॥ २-३३-११॥
atha cintāṃ samāpede sa munirmanujādhipa |
nāradastaṃ tadā paśyansarvakṣatrasamāgamam || 2-33-11||

MHB 2-33-12

सस्मार च पुरावृत्तां कथां तां भरतर्षभ ।
अंशावतरणे यासौ ब्रह्मणो भवनेऽभवत् ॥ २-३३-१२॥
sasmāra ca purāvṛttāṃ kathāṃ tāṃ bharatarṣabha |
aṃśāvataraṇe yāsau brahmaṇo bhavane'bhavat || 2-33-12||

MHB 2-33-13

देवानां संगमं तं तु विज्ञाय कुरुनन्दन ।
नारदः पुण्डरीकाक्षं सस्मार मनसा हरिम् ॥ २-३३-१३॥
devānāṃ saṃgamaṃ taṃ tu vijñāya kurunandana |
nāradaḥ puṇḍarīkākṣaṃ sasmāra manasā harim || 2-33-13||

MHB 2-33-14

साक्षात्स विबुधारिघ्नः क्षत्रे नारायणो विभुः ।
प्रतिज्ञां पालयन्धीमाञ्जातः परपुरंजयः ॥ २-३३-१४॥
sākṣātsa vibudhārighnaḥ kṣatre nārāyaṇo vibhuḥ |
pratijñāṃ pālayandhīmāñjātaḥ parapuraṃjayaḥ || 2-33-14||

MHB 2-33-15

संदिदेश पुरा योऽसौ विबुधान्भूतकृत्स्वयम् ।
अन्योन्यमभिनिघ्नन्तः पुनर्लोकानवाप्स्यथ ॥ २-३३-१५॥
saṃdideśa purā yo'sau vibudhānbhūtakṛtsvayam |
anyonyamabhinighnantaḥ punarlokānavāpsyatha || 2-33-15||

MHB 2-33-16

इति नारायणः शंभुर्भगवाञ्जगतः प्रभुः ।
आदिश्य विबुधान्सर्वानजायत यदुक्षये ॥ २-३३-१६॥
iti nārāyaṇaḥ śaṃbhurbhagavāñjagataḥ prabhuḥ |
ādiśya vibudhānsarvānajāyata yadukṣaye || 2-33-16||

MHB 2-33-17

क्षितावन्धकवृष्णीनां वंशे वंशभृतां वरः ।
परया शुशुभे लक्ष्म्या नक्षत्राणामिवोडुराट् ॥ २-३३-१७॥
kṣitāvandhakavṛṣṇīnāṃ vaṃśe vaṃśabhṛtāṃ varaḥ |
parayā śuśubhe lakṣmyā nakṣatrāṇāmivoḍurāṭ || 2-33-17||

MHB 2-33-18

यस्य बाहुबलं सेन्द्राः सुराः सर्व उपासते ।
सोऽयं मानुषवन्नाम हरिरास्तेऽरिमर्दनः ॥ २-३३-१८॥
yasya bāhubalaṃ sendrāḥ surāḥ sarva upāsate |
so'yaṃ mānuṣavannāma harirāste'rimardanaḥ || 2-33-18||

MHB 2-33-19

अहो बत महद्भूतं स्वयंभूर्यदिदं स्वयम् ।
आदास्यति पुनः क्षत्रमेवं बलसमन्वितम् ॥ २-३३-१९॥
aho bata mahadbhūtaṃ svayaṃbhūryadidaṃ svayam |
ādāsyati punaḥ kṣatramevaṃ balasamanvitam || 2-33-19||

MHB 2-33-20

इत्येतां नारदश्चिन्तां चिन्तयामास धर्मवित् ।
हरिं नारायणं ज्ञात्वा यज्ञैरीड्यं तमीश्वरम् ॥ २-३३-२०॥
ityetāṃ nāradaścintāṃ cintayāmāsa dharmavit |
hariṃ nārāyaṇaṃ jñātvā yajñairīḍyaṃ tamīśvaram || 2-33-20||

MHB 2-33-21

तस्मिन्धर्मविदां श्रेष्ठो धर्मराजस्य धीमतः ।
महाध्वरे महाबुद्धिस्तस्थौ स बहुमानतः ॥ २-३३-२१॥
tasmindharmavidāṃ śreṣṭho dharmarājasya dhīmataḥ |
mahādhvare mahābuddhistasthau sa bahumānataḥ || 2-33-21||

MHB 2-33-22

ततो भीष्मोऽब्रवीद्राजन्धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
क्रियतामर्हणं राज्ञां यथार्हमिति भारत ॥ २-३३-२२॥
tato bhīṣmo'bravīdrājandharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
kriyatāmarhaṇaṃ rājñāṃ yathārhamiti bhārata || 2-33-22||

MHB 2-33-23

आचार्यमृत्विजं चैव संयुक्तं च युधिष्ठिर ।
स्नातकं च प्रियं चाहुः षडर्घ्यार्हान्नृपं तथा ॥ २-३३-२३॥
ācāryamṛtvijaṃ caiva saṃyuktaṃ ca yudhiṣṭhira |
snātakaṃ ca priyaṃ cāhuḥ ṣaḍarghyārhānnṛpaṃ tathā || 2-33-23||

MHB 2-33-24

एतानर्हानभिगतानाहुः संवत्सरोषितान् ।
त इमे कालपूगस्य महतोऽस्मानुपागताः ॥ २-३३-२४॥
etānarhānabhigatānāhuḥ saṃvatsaroṣitān |
ta ime kālapūgasya mahato'smānupāgatāḥ || 2-33-24||

MHB 2-33-25

एषामेकैकशो राजन्नर्घ्यमानीयतामिति ।
अथ चैषां वरिष्ठाय समर्थायोपनीयताम् ॥ २-३३-२५॥
eṣāmekaikaśo rājannarghyamānīyatāmiti |
atha caiṣāṃ variṣṭhāya samarthāyopanīyatām || 2-33-25||

MHB 2-33-26

युधिष्ठिर उवाच ।
कस्मै भवान्मन्यतेऽर्घमेकस्मै कुरुनन्दन ।
उपनीयमानं युक्तं च तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ २-३३-२६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kasmai bhavānmanyate'rghamekasmai kurunandana |
upanīyamānaṃ yuktaṃ ca tanme brūhi pitāmaha || 2-33-26||

MHB 2-33-27

वैशंपायन उवाच ।
ततो भीष्मः शांतनवो बुद्ध्या निश्चित्य भारत ।
वार्ष्णेयं मन्यते कृष्णमर्हणीयतमं भुवि ॥ २-३३-२७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato bhīṣmaḥ śāṃtanavo buddhyā niścitya bhārata |
vārṣṇeyaṃ manyate kṛṣṇamarhaṇīyatamaṃ bhuvi || 2-33-27||

MHB 2-33-28

एष ह्येषां समेतानां तेजोबलपराक्रमैः ।
मध्ये तपन्निवाभाति ज्योतिषामिव भास्करः ॥ २-३३-२८॥
eṣa hyeṣāṃ sametānāṃ tejobalaparākramaiḥ |
madhye tapannivābhāti jyotiṣāmiva bhāskaraḥ || 2-33-28||

MHB 2-33-29

असूर्यमिव सूर्येण निवातमिव वायुना ।
भासितं ह्लादितं चैव कृष्णेनेदं सदो हि नः ॥ २-३३-२९॥
asūryamiva sūryeṇa nivātamiva vāyunā |
bhāsitaṃ hlāditaṃ caiva kṛṣṇenedaṃ sado hi naḥ || 2-33-29||

MHB 2-33-30

तस्मै भीष्माभ्यनुज्ञातः सहदेवः प्रतापवान् ।
उपजह्रेऽथ विधिवद्वार्ष्णेयायार्घ्यमुत्तमम् ॥ २-३३-३०॥
tasmai bhīṣmābhyanujñātaḥ sahadevaḥ pratāpavān |
upajahre'tha vidhivadvārṣṇeyāyārghyamuttamam || 2-33-30||

MHB 2-33-31

प्रतिजग्राह तत्कृष्णः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ।
शिशुपालस्तु तां पूजां वासुदेवे न चक्षमे ॥ २-३३-३१॥
pratijagrāha tatkṛṣṇaḥ śāstradṛṣṭena karmaṇā |
śiśupālastu tāṃ pūjāṃ vāsudeve na cakṣame || 2-33-31||

MHB 2-33-32

स उपालभ्य भीष्मं च धर्मराजं च संसदि ।
अपाक्षिपद्वासुदेवं चेदिराजो महाबलः ॥ २-३३-३२॥
sa upālabhya bhīṣmaṃ ca dharmarājaṃ ca saṃsadi |
apākṣipadvāsudevaṃ cedirājo mahābalaḥ || 2-33-32||

Adhyaya: 34/72 (23)

MHB 2-34-1

शिशुपाल उवाच ।
नायमर्हति वार्ष्णेयस्तिष्ठत्स्विह महात्मसु ।
महीपतिषु कौरव्य राजवत्पार्थिवार्हणम् ॥ २-३४-१॥
śiśupāla uvāca |
nāyamarhati vārṣṇeyastiṣṭhatsviha mahātmasu |
mahīpatiṣu kauravya rājavatpārthivārhaṇam || 2-34-1||

MHB 2-34-2

नायं युक्तः समाचारः पाण्डवेषु महात्मसु ।
यत्कामात्पुण्डरीकाक्षं पाण्डवार्चितवानसि ॥ २-३४-२॥
nāyaṃ yuktaḥ samācāraḥ pāṇḍaveṣu mahātmasu |
yatkāmātpuṇḍarīkākṣaṃ pāṇḍavārcitavānasi || 2-34-2||

MHB 2-34-3

बाला यूयं न जानीध्वं धर्मः सूक्ष्मो हि पाण्डवाः ।
अयं तत्राभ्यतिक्रान्त आपगेयोऽल्पदर्शनः ॥ २-३४-३॥
bālā yūyaṃ na jānīdhvaṃ dharmaḥ sūkṣmo hi pāṇḍavāḥ |
ayaṃ tatrābhyatikrānta āpageyo'lpadarśanaḥ || 2-34-3||

MHB 2-34-4

त्वादृशो धर्मयुक्तो हि कुर्वाणः प्रियकाम्यया ।
भवत्यभ्यधिकं भीष्मो लोकेष्ववमतः सताम् ॥ २-३४-४॥
tvādṛśo dharmayukto hi kurvāṇaḥ priyakāmyayā |
bhavatyabhyadhikaṃ bhīṣmo lokeṣvavamataḥ satām || 2-34-4||

MHB 2-34-5

कथं ह्यराजा दाशार्हो मध्ये सर्वमहीक्षिताम् ।
अर्हणामर्हति तथा यथा युष्माभिरर्चितः ॥ २-३४-५॥
kathaṃ hyarājā dāśārho madhye sarvamahīkṣitām |
arhaṇāmarhati tathā yathā yuṣmābhirarcitaḥ || 2-34-5||

MHB 2-34-6

अथ वा मन्यसे कृष्णं स्थविरं भरतर्षभ ।
वसुदेवे स्थिते वृद्धे कथमर्हति तत्सुतः ॥ २-३४-६॥
atha vā manyase kṛṣṇaṃ sthaviraṃ bharatarṣabha |
vasudeve sthite vṛddhe kathamarhati tatsutaḥ || 2-34-6||

MHB 2-34-7

अथ वा वासुदेवोऽपि प्रियकामोऽनुवृत्तवान् ।
द्रुपदे तिष्ठति कथं माधवोऽर्हति पूजनम् ॥ २-३४-७॥
atha vā vāsudevo'pi priyakāmo'nuvṛttavān |
drupade tiṣṭhati kathaṃ mādhavo'rhati pūjanam || 2-34-7||

MHB 2-34-8

आचार्यं मन्यसे कृष्णमथ वा कुरुपुंगव ।
द्रोणे तिष्ठति वार्ष्णेयं कस्मादर्चितवानसि ॥ २-३४-८॥
ācāryaṃ manyase kṛṣṇamatha vā kurupuṃgava |
droṇe tiṣṭhati vārṣṇeyaṃ kasmādarcitavānasi || 2-34-8||

MHB 2-34-9

ऋत्विजं मन्यसे कृष्णमथ वा कुरुनन्दन ।
द्वैपायने स्थिते विप्रे कथं कृष्णोऽर्चितस्त्वया ॥ २-३४-९॥
ṛtvijaṃ manyase kṛṣṇamatha vā kurunandana |
dvaipāyane sthite vipre kathaṃ kṛṣṇo'rcitastvayā || 2-34-9||

MHB 2-34-10

नैव ऋत्विङ्न चाचार्यो न राजा मधुसूदनः ।
अर्चितश्च कुरुश्रेष्ठ किमन्यत्प्रियकाम्यया ॥ २-३४-१०॥
naiva ṛtviṅna cācāryo na rājā madhusūdanaḥ |
arcitaśca kuruśreṣṭha kimanyatpriyakāmyayā || 2-34-10||

MHB 2-34-11

अथ वाप्यर्चनीयोऽयं युष्माकं मधुसूदनः ।
किं राजभिरिहानीतैरवमानाय भारत ॥ २-३४-११॥
atha vāpyarcanīyo'yaṃ yuṣmākaṃ madhusūdanaḥ |
kiṃ rājabhirihānītairavamānāya bhārata || 2-34-11||

MHB 2-34-12

वयं तु न भयादस्य कौन्तेयस्य महात्मनः ।
प्रयच्छामः करान्सर्वे न लोभान्न च सान्त्वनात् ॥ २-३४-१२॥
vayaṃ tu na bhayādasya kaunteyasya mahātmanaḥ |
prayacchāmaḥ karānsarve na lobhānna ca sāntvanāt || 2-34-12||

MHB 2-34-13

अस्य धर्मप्रवृत्तस्य पार्थिवत्वं चिकीर्षतः ।
करानस्मै प्रयच्छामः सोऽयमस्मान्न मन्यते ॥ २-३४-१३॥
asya dharmapravṛttasya pārthivatvaṃ cikīrṣataḥ |
karānasmai prayacchāmaḥ so'yamasmānna manyate || 2-34-13||

MHB 2-34-14

किमन्यदवमानाद्धि यदिमं राजसंसदि ।
अप्राप्तलक्षणं कृष्णमर्घ्येणार्चितवानसि ॥ २-३४-१४॥
kimanyadavamānāddhi yadimaṃ rājasaṃsadi |
aprāptalakṣaṇaṃ kṛṣṇamarghyeṇārcitavānasi || 2-34-14||

MHB 2-34-15

अकस्माद्धर्मपुत्रस्य धर्मात्मेति यशो गतम् ।
को हि धर्मच्युते पूजामेवं युक्तां प्रयोजयेत् ।
योऽयं वृष्णिकुले जातो राजानं हतवान्पुरा ॥ २-३४-१५॥
akasmāddharmaputrasya dharmātmeti yaśo gatam |
ko hi dharmacyute pūjāmevaṃ yuktāṃ prayojayet |
yo'yaṃ vṛṣṇikule jāto rājānaṃ hatavānpurā || 2-34-15||

MHB 2-34-16

अद्य धर्मात्मता चैव व्यपकृष्टा युधिष्ठिरात् ।
कृपणत्वं निविष्टं च कृष्णेऽर्घ्यस्य निवेदनात् ॥ २-३४-१६॥
adya dharmātmatā caiva vyapakṛṣṭā yudhiṣṭhirāt |
kṛpaṇatvaṃ niviṣṭaṃ ca kṛṣṇe'rghyasya nivedanāt || 2-34-16||

MHB 2-34-17

यदि भीताश्च कौन्तेयाः कृपणाश्च तपस्विनः ।
ननु त्वयापि बोद्धव्यं यां पूजां माधवोऽर्हति ॥ २-३४-१७॥
yadi bhītāśca kaunteyāḥ kṛpaṇāśca tapasvinaḥ |
nanu tvayāpi boddhavyaṃ yāṃ pūjāṃ mādhavo'rhati || 2-34-17||

MHB 2-34-18

अथ वा कृपणैरेतामुपनीतां जनार्दन ।
पूजामनर्हः कस्मात्त्वमभ्यनुज्ञातवानसि ॥ २-३४-१८॥
atha vā kṛpaṇairetāmupanītāṃ janārdana |
pūjāmanarhaḥ kasmāttvamabhyanujñātavānasi || 2-34-18||

MHB 2-34-19

अयुक्तामात्मनः पूजां त्वं पुनर्बहु मन्यसे ।
हविषः प्राप्य निष्यन्दं प्राशितुं श्वेव निर्जने ॥ २-३४-१९॥
ayuktāmātmanaḥ pūjāṃ tvaṃ punarbahu manyase |
haviṣaḥ prāpya niṣyandaṃ prāśituṃ śveva nirjane || 2-34-19||

MHB 2-34-20

न त्वयं पार्थिवेन्द्राणामवमानः प्रयुज्यते ।
त्वामेव कुरवो व्यक्तं प्रलम्भन्ते जनार्दन ॥ २-३४-२०॥
na tvayaṃ pārthivendrāṇāmavamānaḥ prayujyate |
tvāmeva kuravo vyaktaṃ pralambhante janārdana || 2-34-20||

MHB 2-34-21

क्लीबे दारक्रिया यादृगन्धे वा रूपदर्शनम् ।
अराज्ञो राजवत्पूजा तथा ते मधुसूदन ॥ २-३४-२१॥
klībe dārakriyā yādṛgandhe vā rūpadarśanam |
arājño rājavatpūjā tathā te madhusūdana || 2-34-21||

MHB 2-34-22

दृष्टो युधिष्ठिरो राजा दृष्टो भीष्मश्च यादृशः ।
वासुदेवोऽप्ययं दृष्टः सर्वमेतद्यथातथम् ॥ २-३४-२२॥
dṛṣṭo yudhiṣṭhiro rājā dṛṣṭo bhīṣmaśca yādṛśaḥ |
vāsudevo'pyayaṃ dṛṣṭaḥ sarvametadyathātatham || 2-34-22||

MHB 2-34-23

इत्युक्त्वा शिशुपालस्तानुत्थाय परमासनात् ।
निर्ययौ सदसस्तस्मात्सहितो राजभिस्तदा ॥ २-३४-२३॥
ityuktvā śiśupālastānutthāya paramāsanāt |
niryayau sadasastasmātsahito rājabhistadā || 2-34-23||

Adhyaya: 35/72 (29)

MHB 2-35-1

वैशंपायन उवाच ।
ततो युधिष्ठिरो राजा शिशुपालमुपाद्रवत् ।
उवाच चैनं मधुरं सान्त्वपूर्वमिदं वचः ॥ २-३५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato yudhiṣṭhiro rājā śiśupālamupādravat |
uvāca cainaṃ madhuraṃ sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ || 2-35-1||

MHB 2-35-2

नेदं युक्तं महीपाल यादृशं वै त्वमुक्तवान् ।
अधर्मश्च परो राजन्पारुष्यं च निरर्थकम् ॥ २-३५-२॥
nedaṃ yuktaṃ mahīpāla yādṛśaṃ vai tvamuktavān |
adharmaśca paro rājanpāruṣyaṃ ca nirarthakam || 2-35-2||

MHB 2-35-3

न हि धर्मं परं जातु नावबुध्येत पार्थिव ।
भीष्मः शांतनवस्त्वेनं मावमंस्था अतोऽन्यथा ॥ २-३५-३॥
na hi dharmaṃ paraṃ jātu nāvabudhyeta pārthiva |
bhīṣmaḥ śāṃtanavastvenaṃ māvamaṃsthā ato'nyathā || 2-35-3||

MHB 2-35-4

पश्य चेमान्महीपालांस्त्वत्तो वृद्धतमान्बहून् ।
मृष्यन्ते चार्हणां कृष्णे तद्वत्त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ २-३५-४॥
paśya cemānmahīpālāṃstvatto vṛddhatamānbahūn |
mṛṣyante cārhaṇāṃ kṛṣṇe tadvattvaṃ kṣantumarhasi || 2-35-4||

MHB 2-35-5

वेद तत्त्वेन कृष्णं हि भीष्मश्चेदिपते भृशम् ।
न ह्येनं त्वं तथा वेत्थ यथैनं वेद कौरवः ॥ २-३५-५॥
veda tattvena kṛṣṇaṃ hi bhīṣmaścedipate bhṛśam |
na hyenaṃ tvaṃ tathā vettha yathainaṃ veda kauravaḥ || 2-35-5||

MHB 2-35-6

भीष्म उवाच ।
नास्मा अनुनयो देयो नायमर्हति सान्त्वनम् ।
लोकवृद्धतमे कृष्णे योऽर्हणां नानुमन्यते ॥ २-३५-६॥
bhīṣma uvāca |
nāsmā anunayo deyo nāyamarhati sāntvanam |
lokavṛddhatame kṛṣṇe yo'rhaṇāṃ nānumanyate || 2-35-6||

MHB 2-35-7

क्षत्रियः क्षत्रियं जित्वा रणे रणकृतां वरः ।
यो मुञ्चति वशे कृत्वा गुरुर्भवति तस्य सः ॥ २-३५-७॥
kṣatriyaḥ kṣatriyaṃ jitvā raṇe raṇakṛtāṃ varaḥ |
yo muñcati vaśe kṛtvā gururbhavati tasya saḥ || 2-35-7||

MHB 2-35-8

अस्यां च समितौ राज्ञामेकमप्यजितं युधि ।
न पश्यामि महीपालं सात्वतीपुत्रतेजसा ॥ २-३५-८॥
asyāṃ ca samitau rājñāmekamapyajitaṃ yudhi |
na paśyāmi mahīpālaṃ sātvatīputratejasā || 2-35-8||

MHB 2-35-9

न हि केवलमस्माकमयमर्च्यतमोऽच्युतः ।
त्रयाणामपि लोकानामर्चनीयो जनार्दनः ॥ २-३५-९॥
na hi kevalamasmākamayamarcyatamo'cyutaḥ |
trayāṇāmapi lokānāmarcanīyo janārdanaḥ || 2-35-9||

MHB 2-35-10

कृष्णेन हि जिता युद्धे बहवः क्षत्रियर्षभाः ।
जगत्सर्वं च वार्ष्णेये निखिलेन प्रतिष्ठितम् ॥ २-३५-१०॥
kṛṣṇena hi jitā yuddhe bahavaḥ kṣatriyarṣabhāḥ |
jagatsarvaṃ ca vārṣṇeye nikhilena pratiṣṭhitam || 2-35-10||

MHB 2-35-11

तस्मात्सत्स्वपि वृद्धेषु कृष्णमर्चाम नेतरान् ।
एवं वक्तुं न चार्हस्त्वं मा भूत्ते बुद्धिरीदृशी ॥ २-३५-११॥
tasmātsatsvapi vṛddheṣu kṛṣṇamarcāma netarān |
evaṃ vaktuṃ na cārhastvaṃ mā bhūtte buddhirīdṛśī || 2-35-11||

MHB 2-35-12

ज्ञानवृद्धा मया राजन्बहवः पर्युपासिताः ।
तेषां कथयतां शौरेरहं गुणवतो गुणान् ।
समागतानामश्रौषं बहून्बहुमतान्सताम् ॥ २-३५-१२॥
jñānavṛddhā mayā rājanbahavaḥ paryupāsitāḥ |
teṣāṃ kathayatāṃ śaurerahaṃ guṇavato guṇān |
samāgatānāmaśrauṣaṃ bahūnbahumatānsatām || 2-35-12||

MHB 2-35-13

कर्माण्यपि च यान्यस्य जन्मप्रभृति धीमतः ।
बहुशः कथ्यमानानि नरैर्भूयः श्रुतानि मे ॥ २-३५-१३॥
karmāṇyapi ca yānyasya janmaprabhṛti dhīmataḥ |
bahuśaḥ kathyamānāni narairbhūyaḥ śrutāni me || 2-35-13||

MHB 2-35-14

न केवलं वयं कामाच्चेदिराज जनार्दनम् ।
न संबन्धं पुरस्कृत्य कृतार्थं वा कथंचन ॥ २-३५-१४॥
na kevalaṃ vayaṃ kāmāccedirāja janārdanam |
na saṃbandhaṃ puraskṛtya kṛtārthaṃ vā kathaṃcana || 2-35-14||

MHB 2-35-15

अर्चामहेऽर्चितं सद्भिर्भुवि भौमसुखावहम् ।
यशः शौर्यं जयं चास्य विज्ञायार्चां प्रयुज्महे ॥ २-३५-१५॥
arcāmahe'rcitaṃ sadbhirbhuvi bhaumasukhāvaham |
yaśaḥ śauryaṃ jayaṃ cāsya vijñāyārcāṃ prayujmahe || 2-35-15||

MHB 2-35-16

न हि कश्चिदिहास्माभिः सुबालोऽप्यपरीक्षितः ।
गुणैर्वृद्धानतिक्रम्य हरिरर्च्यतमो मतः ॥ २-३५-१६॥
na hi kaścidihāsmābhiḥ subālo'pyaparīkṣitaḥ |
guṇairvṛddhānatikramya harirarcyatamo mataḥ || 2-35-16||

MHB 2-35-17

ज्ञानवृद्धो द्विजातीनां क्षत्रियाणां बलाधिकः ।
पूज्ये ताविह गोविन्दे हेतू द्वावपि संस्थितौ ॥ २-३५-१७॥
jñānavṛddho dvijātīnāṃ kṣatriyāṇāṃ balādhikaḥ |
pūjye tāviha govinde hetū dvāvapi saṃsthitau || 2-35-17||

MHB 2-35-18

वेदवेदाङ्गविज्ञानं बलं चाप्यमितं तथा ।
नृणां हि लोके कस्यास्ति विशिष्टं केशवादृते ॥ २-३५-१८॥
vedavedāṅgavijñānaṃ balaṃ cāpyamitaṃ tathā |
nṛṇāṃ hi loke kasyāsti viśiṣṭaṃ keśavādṛte || 2-35-18||

MHB 2-35-19

दानं दाक्ष्यं श्रुतं शौर्यं ह्रीः कीर्तिर्बुद्धिरुत्तमा ।
संनतिः श्रीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिश्च नियताच्युते ॥ २-३५-१९॥
dānaṃ dākṣyaṃ śrutaṃ śauryaṃ hrīḥ kīrtirbuddhiruttamā |
saṃnatiḥ śrīrdhṛtistuṣṭiḥ puṣṭiśca niyatācyute || 2-35-19||

MHB 2-35-20

तमिमं सर्वसंपन्नमाचार्यं पितरं गुरुम् ।
अर्च्यमर्चितमर्चार्हं सर्वे संमन्तुमर्हथ ॥ २-३५-२०॥
tamimaṃ sarvasaṃpannamācāryaṃ pitaraṃ gurum |
arcyamarcitamarcārhaṃ sarve saṃmantumarhatha || 2-35-20||

MHB 2-35-21

ऋत्विग्गुरुर्विवाह्यश्च स्नातको नृपतिः प्रियः ।
सर्वमेतद्धृषीकेशे तस्मादभ्यर्चितोऽच्युतः ॥ २-३५-२१॥
ṛtviggururvivāhyaśca snātako nṛpatiḥ priyaḥ |
sarvametaddhṛṣīkeśe tasmādabhyarcito'cyutaḥ || 2-35-21||

MHB 2-35-22

कृष्ण एव हि लोकानामुत्पत्तिरपि चाप्ययः ।
कृष्णस्य हि कृते भूतमिदं विश्वं समर्पितम् ॥ २-३५-२२॥
kṛṣṇa eva hi lokānāmutpattirapi cāpyayaḥ |
kṛṣṇasya hi kṛte bhūtamidaṃ viśvaṃ samarpitam || 2-35-22||

MHB 2-35-23

एष प्रकृतिरव्यक्ता कर्ता चैव सनातनः ।
परश्च सर्वभूतेभ्यस्तस्माद्वृद्धतमोऽच्युतः ॥ २-३५-२३॥
eṣa prakṛtiravyaktā kartā caiva sanātanaḥ |
paraśca sarvabhūtebhyastasmādvṛddhatamo'cyutaḥ || 2-35-23||

MHB 2-35-24

बुद्धिर्मनो महान्वायुस्तेजोऽम्भः खं मही च या ।
चतुर्विधं च यद्भूतं सर्वं कृष्णे प्रतिष्ठितम् ॥ २-३५-२४॥
buddhirmano mahānvāyustejo'mbhaḥ khaṃ mahī ca yā |
caturvidhaṃ ca yadbhūtaṃ sarvaṃ kṛṣṇe pratiṣṭhitam || 2-35-24||

MHB 2-35-25

आदित्यश्चन्द्रमाश्चैव नक्षत्राणि ग्रहाश्च ये ।
दिशश्चोपदिशश्चैव सर्वं कृष्णे प्रतिष्ठितम् ॥ २-३५-२५॥
ādityaścandramāścaiva nakṣatrāṇi grahāśca ye |
diśaścopadiśaścaiva sarvaṃ kṛṣṇe pratiṣṭhitam || 2-35-25||

MHB 2-35-26

अयं तु पुरुषो बालः शिशुपालो न बुध्यते ।
सर्वत्र सर्वदा कृष्णं तस्मादेवं प्रभाषते ॥ २-३५-२६॥
ayaṃ tu puruṣo bālaḥ śiśupālo na budhyate |
sarvatra sarvadā kṛṣṇaṃ tasmādevaṃ prabhāṣate || 2-35-26||

MHB 2-35-27

यो हि धर्मं विचिनुयादुत्कृष्टं मतिमान्नरः ।
स वै पश्येद्यथाधर्मं न तथा चेदिराडयम् ॥ २-३५-२७॥
yo hi dharmaṃ vicinuyādutkṛṣṭaṃ matimānnaraḥ |
sa vai paśyedyathādharmaṃ na tathā cedirāḍayam || 2-35-27||

MHB 2-35-28

सवृद्धबालेष्वथ वा पार्थिवेषु महात्मसु ।
को नार्हं मन्यते कृष्णं को वाप्येनं न पूजयेत् ॥ २-३५-२८॥
savṛddhabāleṣvatha vā pārthiveṣu mahātmasu |
ko nārhaṃ manyate kṛṣṇaṃ ko vāpyenaṃ na pūjayet || 2-35-28||

MHB 2-35-29

अथेमां दुष्कृतां पूजां शिशुपालो व्यवस्यति ।
दुष्कृतायां यथान्यायं तथायं कर्तुमर्हति ॥ २-३५-२९॥
athemāṃ duṣkṛtāṃ pūjāṃ śiśupālo vyavasyati |
duṣkṛtāyāṃ yathānyāyaṃ tathāyaṃ kartumarhati || 2-35-29||

Adhyaya: 36/72 (15)

MHB 2-36-1

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा ततो भीष्मो विरराम महायशाः ।
व्याजहारोत्तरं तत्र सहदेवोऽर्थवद्वचः ॥ २-३६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktvā tato bhīṣmo virarāma mahāyaśāḥ |
vyājahārottaraṃ tatra sahadevo'rthavadvacaḥ || 2-36-1||

MHB 2-36-2

केशवं केशिहन्तारमप्रमेयपराक्रमम् ।
पूज्यमानं मया यो वः कृष्णं न सहते नृपाः ॥ २-३६-२॥
keśavaṃ keśihantāramaprameyaparākramam |
pūjyamānaṃ mayā yo vaḥ kṛṣṇaṃ na sahate nṛpāḥ || 2-36-2||

MHB 2-36-3

सर्वेषां बलिनां मूर्ध्नि मयेदं निहितं पदम् ।
एवमुक्ते मया सम्यगुत्तरं प्रब्रवीतु सः ॥ २-३६-३॥
sarveṣāṃ balināṃ mūrdhni mayedaṃ nihitaṃ padam |
evamukte mayā samyaguttaraṃ prabravītu saḥ || 2-36-3||

MHB 2-36-4

मतिमन्तस्तु ये केचिदाचार्यं पितरं गुरुम् ।
अर्च्यमर्चितमर्चार्हमनुजानन्तु ते नृपाः ॥ २-३६-४॥
matimantastu ye kecidācāryaṃ pitaraṃ gurum |
arcyamarcitamarcārhamanujānantu te nṛpāḥ || 2-36-4||

MHB 2-36-5

ततो न व्याजहारैषां कश्चिद्बुद्धिमतां सताम् ।
मानिनां बलिनां राज्ञां मध्ये संदर्शिते पदे ॥ २-३६-५॥
tato na vyājahāraiṣāṃ kaścidbuddhimatāṃ satām |
mānināṃ balināṃ rājñāṃ madhye saṃdarśite pade || 2-36-5||

MHB 2-36-6

ततोऽपतत्पुष्पवृष्टिः सहदेवस्य मूर्धनि ।
अदृश्यरूपा वाचश्चाप्यब्रुवन्साधु साध्विति ॥ २-३६-६॥
tato'patatpuṣpavṛṣṭiḥ sahadevasya mūrdhani |
adṛśyarūpā vācaścāpyabruvansādhu sādhviti || 2-36-6||

MHB 2-36-7

आविध्यदजिनं कृष्णं भविष्यद्भूतजल्पकः ।
सर्वसंशयनिर्मोक्ता नारदः सर्वलोकवित् ॥ २-३६-७॥
āvidhyadajinaṃ kṛṣṇaṃ bhaviṣyadbhūtajalpakaḥ |
sarvasaṃśayanirmoktā nāradaḥ sarvalokavit || 2-36-7||

MHB 2-36-8

तत्राहूतागताः सर्वे सुनीथप्रमुखा गणाः ।
संप्रादृश्यन्त संक्रुद्धा विवर्णवदनास्तथा ॥ २-३६-८॥
tatrāhūtāgatāḥ sarve sunīthapramukhā gaṇāḥ |
saṃprādṛśyanta saṃkruddhā vivarṇavadanāstathā || 2-36-8||

MHB 2-36-9

युधिष्ठिराभिषेकं च वासुदेवस्य चार्हणम् ।
अब्रुवंस्तत्र राजानो निर्वेदादात्मनिश्चयात् ॥ २-३६-९॥
yudhiṣṭhirābhiṣekaṃ ca vāsudevasya cārhaṇam |
abruvaṃstatra rājāno nirvedādātmaniścayāt || 2-36-9||

MHB 2-36-10

सुहृद्भिर्वार्यमाणानां तेषां हि वपुराबभौ ।
आमिषादपकृष्टानां सिंहानामिव गर्जताम् ॥ २-३६-१०॥
suhṛdbhirvāryamāṇānāṃ teṣāṃ hi vapurābabhau |
āmiṣādapakṛṣṭānāṃ siṃhānāmiva garjatām || 2-36-10||

MHB 2-36-11

तं बलौघमपर्यन्तं राजसागरमक्षयम् ।
कुर्वाणं समयं कृष्णो युद्धाय बुबुधे तदा ॥ २-३६-११॥
taṃ balaughamaparyantaṃ rājasāgaramakṣayam |
kurvāṇaṃ samayaṃ kṛṣṇo yuddhāya bubudhe tadā || 2-36-11||

MHB 2-36-12

पूजयित्वा तु पूजार्हं ब्रह्मक्षत्रं विशेषतः ।
सहदेवो नृणां देवः समापयत कर्म तत् ॥ २-३६-१२॥
pūjayitvā tu pūjārhaṃ brahmakṣatraṃ viśeṣataḥ |
sahadevo nṛṇāṃ devaḥ samāpayata karma tat || 2-36-12||

MHB 2-36-13

तस्मिन्नभ्यर्चिते कृष्णे सुनीथः शत्रुकर्षणः ।
अतिताम्रेक्षणः कोपादुवाच मनुजाधिपान् ॥ २-३६-१३॥
tasminnabhyarcite kṛṣṇe sunīthaḥ śatrukarṣaṇaḥ |
atitāmrekṣaṇaḥ kopāduvāca manujādhipān || 2-36-13||

MHB 2-36-14

स्थितः सेनापतिर्वोऽहं मन्यध्वं किं नु सांप्रतम् ।
युधि तिष्ठाम संनह्य समेतान्वृष्णिपाण्डवान् ॥ २-३६-१४॥
sthitaḥ senāpatirvo'haṃ manyadhvaṃ kiṃ nu sāṃpratam |
yudhi tiṣṭhāma saṃnahya sametānvṛṣṇipāṇḍavān || 2-36-14||

MHB 2-36-15

इति सर्वान्समुत्साह्य राज्ञस्तांश्चेदिपुंगवः ।
यज्ञोपघाताय ततः सोऽमन्त्रयत राजभिः ॥ २-३६-१५॥
iti sarvānsamutsāhya rājñastāṃścedipuṃgavaḥ |
yajñopaghātāya tataḥ so'mantrayata rājabhiḥ || 2-36-15||

Adhyaya: 37/72 (15)

MHB 2-37-1

वैशंपायन उवाच ।
ततः सागरसंकाशं दृष्ट्वा नृपतिसागरम् ।
रोषात्प्रचलितं सर्वमिदमाह युधिष्ठिरः ॥ २-३७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ sāgarasaṃkāśaṃ dṛṣṭvā nṛpatisāgaram |
roṣātpracalitaṃ sarvamidamāha yudhiṣṭhiraḥ || 2-37-1||

MHB 2-37-2

भीष्मं मतिमतां श्रेष्ठं वृद्धं कुरुपितामहम् ।
बृहस्पतिं बृहत्तेजाः पुरुहूत इवारिहा ॥ २-३७-२॥
bhīṣmaṃ matimatāṃ śreṣṭhaṃ vṛddhaṃ kurupitāmaham |
bṛhaspatiṃ bṛhattejāḥ puruhūta ivārihā || 2-37-2||

MHB 2-37-3

असौ रोषात्प्रचलितो महान्नृपतिसागरः ।
अत्र यत्प्रतिपत्तव्यं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ २-३७-३॥
asau roṣātpracalito mahānnṛpatisāgaraḥ |
atra yatpratipattavyaṃ tanme brūhi pitāmaha || 2-37-3||

MHB 2-37-4

यज्ञस्य च न विघ्नः स्यात्प्रजानां च शिवं भवेत् ।
यथा सर्वत्र तत्सर्वं ब्रूहि मेऽद्य पितामह ॥ २-३७-४॥
yajñasya ca na vighnaḥ syātprajānāṃ ca śivaṃ bhavet |
yathā sarvatra tatsarvaṃ brūhi me'dya pitāmaha || 2-37-4||

MHB 2-37-5

इत्युक्तवति धर्मज्ञे धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
उवाचेदं वचो भीष्मस्ततः कुरुपितामहः ॥ २-३७-५॥
ityuktavati dharmajñe dharmarāje yudhiṣṭhire |
uvācedaṃ vaco bhīṣmastataḥ kurupitāmahaḥ || 2-37-5||

MHB 2-37-6

मा भैस्त्वं कुरुशार्दूल श्वा सिंहं हन्तुमर्हति ।
शिवः पन्थाः सुनीतोऽत्र मया पूर्वतरं वृतः ॥ २-३७-६॥
mā bhaistvaṃ kuruśārdūla śvā siṃhaṃ hantumarhati |
śivaḥ panthāḥ sunīto'tra mayā pūrvataraṃ vṛtaḥ || 2-37-6||

MHB 2-37-7

प्रसुप्ते हि यथा सिंहे श्वानस्तत्र समागताः ।
भषेयुः सहिताः सर्वे तथेमे वसुधाधिपाः ॥ २-३७-७॥
prasupte hi yathā siṃhe śvānastatra samāgatāḥ |
bhaṣeyuḥ sahitāḥ sarve tatheme vasudhādhipāḥ || 2-37-7||

MHB 2-37-8

वृष्णिसिंहस्य सुप्तस्य तथेमे प्रमुखे स्थिताः ।
भषन्ते तात संक्रुद्धाः श्वानः सिंहस्य संनिधौ ॥ २-३७-८॥
vṛṣṇisiṃhasya suptasya tatheme pramukhe sthitāḥ |
bhaṣante tāta saṃkruddhāḥ śvānaḥ siṃhasya saṃnidhau || 2-37-8||

MHB 2-37-9

न हि संबुध्यते तावत्सुप्तः सिंह इवाच्युतः ।
तेन सिंहीकरोत्येतान्नृसिंहश्चेदिपुंगवः ॥ २-३७-९॥
na hi saṃbudhyate tāvatsuptaḥ siṃha ivācyutaḥ |
tena siṃhīkarotyetānnṛsiṃhaścedipuṃgavaḥ || 2-37-9||

MHB 2-37-10

पार्थिवान्पार्थिवश्रेष्ठ शिशुपालोऽल्पचेतनः ।
सर्वान्सर्वात्मना तात नेतुकामो यमक्षयम् ॥ २-३७-१०॥
pārthivānpārthivaśreṣṭha śiśupālo'lpacetanaḥ |
sarvānsarvātmanā tāta netukāmo yamakṣayam || 2-37-10||

MHB 2-37-11

नूनमेतत्समादातुं पुनरिच्छत्यधोक्षजः ।
यदस्य शिशुपालस्थं तेजस्तिष्ठति भारत ॥ २-३७-११॥
nūnametatsamādātuṃ punaricchatyadhokṣajaḥ |
yadasya śiśupālasthaṃ tejastiṣṭhati bhārata || 2-37-11||

MHB 2-37-12

विप्लुता चास्य भद्रं ते बुद्धिर्बुद्धिमतां वर ।
चेदिराजस्य कौन्तेय सर्वेषां च महीक्षिताम् ॥ २-३७-१२॥
viplutā cāsya bhadraṃ te buddhirbuddhimatāṃ vara |
cedirājasya kaunteya sarveṣāṃ ca mahīkṣitām || 2-37-12||

MHB 2-37-13

आदातुं हि नरव्याघ्रो यं यमिच्छत्ययं यदा ।
तस्य विप्लवते बुद्धिरेवं चेदिपतेर्यथा ॥ २-३७-१३॥
ādātuṃ hi naravyāghro yaṃ yamicchatyayaṃ yadā |
tasya viplavate buddhirevaṃ cedipateryathā || 2-37-13||

MHB 2-37-14

चतुर्विधानां भूतानां त्रिषु लोकेषु माधवः ।
प्रभवश्चैव सर्वेषां निधनं च युधिष्ठिर ॥ २-३७-१४॥
caturvidhānāṃ bhūtānāṃ triṣu lokeṣu mādhavaḥ |
prabhavaścaiva sarveṣāṃ nidhanaṃ ca yudhiṣṭhira || 2-37-14||

MHB 2-37-15

इति तस्य वचः श्रुत्वा ततश्चेदिपतिर्नृपः ।
भीष्मं रूक्षाक्षरा वाचः श्रावयामास भारत ॥ २-३७-१५॥
iti tasya vacaḥ śrutvā tataścedipatirnṛpaḥ |
bhīṣmaṃ rūkṣākṣarā vācaḥ śrāvayāmāsa bhārata || 2-37-15||

Adhyaya: 38/72 (40)

MHB 2-38-1

शिशुपाल उवाच ।
विभीषिकाभिर्बह्वीभिर्भीषयन्सर्वपार्थिवान् ।
न व्यपत्रपसे कस्माद्वृद्धः सन्कुलपांसनः ॥ २-३८-१॥
śiśupāla uvāca |
vibhīṣikābhirbahvībhirbhīṣayansarvapārthivān |
na vyapatrapase kasmādvṛddhaḥ sankulapāṃsanaḥ || 2-38-1||

MHB 2-38-2

युक्तमेतत्तृतीयायां प्रकृतौ वर्तता त्वया ।
वक्तुं धर्मादपेतार्थं त्वं हि सर्वकुरूत्तमः ॥ २-३८-२॥
yuktametattṛtīyāyāṃ prakṛtau vartatā tvayā |
vaktuṃ dharmādapetārthaṃ tvaṃ hi sarvakurūttamaḥ || 2-38-2||

MHB 2-38-3

नावि नौरिव संबद्धा यथान्धो वान्धमन्वियात् ।
तथाभूता हि कौरव्या भीष्म येषां त्वमग्रणीः ॥ २-३८-३॥
nāvi nauriva saṃbaddhā yathāndho vāndhamanviyāt |
tathābhūtā hi kauravyā bhīṣma yeṣāṃ tvamagraṇīḥ || 2-38-3||

MHB 2-38-4

पूतनाघातपूर्वाणि कर्माण्यस्य विशेषतः ।
त्वया कीर्तयतास्माकं भूयः प्रच्यावितं मनः ॥ २-३८-४॥
pūtanāghātapūrvāṇi karmāṇyasya viśeṣataḥ |
tvayā kīrtayatāsmākaṃ bhūyaḥ pracyāvitaṃ manaḥ || 2-38-4||

MHB 2-38-5

अवलिप्तस्य मूर्खस्य केशवं स्तोतुमिच्छतः ।
कथं भीष्म न ते जिह्वा शतधेयं विदीर्यते ॥ २-३८-५॥
avaliptasya mūrkhasya keśavaṃ stotumicchataḥ |
kathaṃ bhīṣma na te jihvā śatadheyaṃ vidīryate || 2-38-5||

MHB 2-38-6

यत्र कुत्सा प्रयोक्तव्या भीष्म बालतरैर्नरैः ।
तमिमं ज्ञानवृद्धः सन्गोपं संस्तोतुमिच्छसि ॥ २-३८-६॥
yatra kutsā prayoktavyā bhīṣma bālatarairnaraiḥ |
tamimaṃ jñānavṛddhaḥ sangopaṃ saṃstotumicchasi || 2-38-6||

MHB 2-38-7

यद्यनेन हता बाल्ये शकुनिश्चित्रमत्र किम् ।
तौ वाश्ववृषभौ भीष्म यौ न युद्धविशारदौ ॥ २-३८-७॥
yadyanena hatā bālye śakuniścitramatra kim |
tau vāśvavṛṣabhau bhīṣma yau na yuddhaviśāradau || 2-38-7||

MHB 2-38-8

चेतनारहितं काष्ठं यद्यनेन निपातितम् ।
पादेन शकटं भीष्म तत्र किं कृतमद्भुतम् ॥ २-३८-८॥
cetanārahitaṃ kāṣṭhaṃ yadyanena nipātitam |
pādena śakaṭaṃ bhīṣma tatra kiṃ kṛtamadbhutam || 2-38-8||

MHB 2-38-9

वल्मीकमात्रः सप्ताहं यद्यनेन धृतोऽचलः ।
तदा गोवर्धनो भीष्म न तच्चित्रं मतं मम ॥ २-३८-९॥
valmīkamātraḥ saptāhaṃ yadyanena dhṛto'calaḥ |
tadā govardhano bhīṣma na taccitraṃ mataṃ mama || 2-38-9||

MHB 2-38-10

भुक्तमेतेन बह्वन्नं क्रीडता नगमूर्धनि ।
इति ते भीष्म शृण्वानाः परं विस्मयमागताः ॥ २-३८-१०॥
bhuktametena bahvannaṃ krīḍatā nagamūrdhani |
iti te bhīṣma śṛṇvānāḥ paraṃ vismayamāgatāḥ || 2-38-10||

MHB 2-38-11

यस्य चानेन धर्मज्ञ भुक्तमन्नं बलीयसः ।
स चानेन हतः कंस इत्येतन्न महाद्भुतम् ॥ २-३८-११॥
yasya cānena dharmajña bhuktamannaṃ balīyasaḥ |
sa cānena hataḥ kaṃsa ityetanna mahādbhutam || 2-38-11||

MHB 2-38-12

न ते श्रुतमिदं भीष्म नूनं कथयतां सताम् ।
यद्वक्ष्ये त्वामधर्मज्ञ वाक्यं कुरुकुलाधम ॥ २-३८-१२॥
na te śrutamidaṃ bhīṣma nūnaṃ kathayatāṃ satām |
yadvakṣye tvāmadharmajña vākyaṃ kurukulādhama || 2-38-12||

MHB 2-38-13

स्त्रीषु गोषु न शस्त्राणि पातयेद्ब्राह्मणेषु च ।
यस्य चान्नानि भुञ्जीत यश्च स्याच्छरणागतः ॥ २-३८-१३॥
strīṣu goṣu na śastrāṇi pātayedbrāhmaṇeṣu ca |
yasya cānnāni bhuñjīta yaśca syāccharaṇāgataḥ || 2-38-13||

MHB 2-38-14

इति सन्तोऽनुशासन्ति सज्जना धर्मिणः सदा ।
भीष्म लोके हि तत्सर्वं वितथं त्वयि दृश्यते ॥ २-३८-१४॥
iti santo'nuśāsanti sajjanā dharmiṇaḥ sadā |
bhīṣma loke hi tatsarvaṃ vitathaṃ tvayi dṛśyate || 2-38-14||

MHB 2-38-15

ज्ञानवृद्धं च वृद्धं च भूयांसं केशवं मम ।
अजानत इवाख्यासि संस्तुवन्कुरुसत्तम ।
गोघ्नः स्त्रीघ्नश्च सन्भीष्म कथं संस्तवमर्हति ॥ २-३८-१५॥
jñānavṛddhaṃ ca vṛddhaṃ ca bhūyāṃsaṃ keśavaṃ mama |
ajānata ivākhyāsi saṃstuvankurusattama |
goghnaḥ strīghnaśca sanbhīṣma kathaṃ saṃstavamarhati || 2-38-15||

MHB 2-38-16

असौ मतिमतां श्रेष्ठो य एष जगतः प्रभुः ।
संभावयति यद्येवं त्वद्वाक्याच्च जनार्दनः ।
एवमेतत्सर्वमिति सर्वं तद्वितथं ध्रुवम् ॥ २-३८-१६॥
asau matimatāṃ śreṣṭho ya eṣa jagataḥ prabhuḥ |
saṃbhāvayati yadyevaṃ tvadvākyācca janārdanaḥ |
evametatsarvamiti sarvaṃ tadvitathaṃ dhruvam || 2-38-16||

MHB 2-38-17

न गाथा गाथिनं शास्ति बहु चेदपि गायति ।
प्रकृतिं यान्ति भूतानि भूलिङ्गशकुनिर्यथा ॥ २-३८-१७॥
na gāthā gāthinaṃ śāsti bahu cedapi gāyati |
prakṛtiṃ yānti bhūtāni bhūliṅgaśakuniryathā || 2-38-17||

MHB 2-38-18

नूनं प्रकृतिरेषा ते जघन्या नात्र संशयः ।
अतः पापीयसी चैषां पाण्डवानामपीष्यते ॥ २-३८-१८॥
nūnaṃ prakṛtireṣā te jaghanyā nātra saṃśayaḥ |
ataḥ pāpīyasī caiṣāṃ pāṇḍavānāmapīṣyate || 2-38-18||

MHB 2-38-19

येषामर्च्यतमः कृष्णस्त्वं च येषां प्रदर्शकः ।
धर्मवाक्त्वमधर्मज्ञः सतां मार्गादवप्लुतः ॥ २-३८-१९॥
yeṣāmarcyatamaḥ kṛṣṇastvaṃ ca yeṣāṃ pradarśakaḥ |
dharmavāktvamadharmajñaḥ satāṃ mārgādavaplutaḥ || 2-38-19||

MHB 2-38-20

को हि धर्मिणमात्मानं जानञ्ज्ञानवतां वरः ।
कुर्याद्यथा त्वया भीष्म कृतं धर्ममवेक्षता ॥ २-३८-२०॥
ko hi dharmiṇamātmānaṃ jānañjñānavatāṃ varaḥ |
kuryādyathā tvayā bhīṣma kṛtaṃ dharmamavekṣatā || 2-38-20||

MHB 2-38-21

अन्यकामा हि धर्मज्ञ कन्यका प्राज्ञमानिना ।
अम्बा नामेति भद्रं ते कथं सापहृता त्वया ॥ २-३८-२१॥
anyakāmā hi dharmajña kanyakā prājñamāninā |
ambā nāmeti bhadraṃ te kathaṃ sāpahṛtā tvayā || 2-38-21||

MHB 2-38-22

यां त्वयापहृतां भीष्म कन्यां नैषितवान्नृपः ।
भ्राता विचित्रवीर्यस्ते सतां वृत्तमनुष्ठितः ॥ २-३८-२२॥
yāṃ tvayāpahṛtāṃ bhīṣma kanyāṃ naiṣitavānnṛpaḥ |
bhrātā vicitravīryaste satāṃ vṛttamanuṣṭhitaḥ || 2-38-22||

MHB 2-38-23

दारयोर्यस्य चान्येन मिषतः प्राज्ञमानिनः ।
तव जातान्यपत्यानि सज्जनाचरिते पथि ॥ २-३८-२३॥
dārayoryasya cānyena miṣataḥ prājñamāninaḥ |
tava jātānyapatyāni sajjanācarite pathi || 2-38-23||

MHB 2-38-24

न हि धर्मोऽस्ति ते भीष्म ब्रह्मचर्यमिदं वृथा ।
यद्धारयसि मोहाद्वा क्लीबत्वाद्वा न संशयः ॥ २-३८-२४॥
na hi dharmo'sti te bhīṣma brahmacaryamidaṃ vṛthā |
yaddhārayasi mohādvā klībatvādvā na saṃśayaḥ || 2-38-24||

MHB 2-38-25

न त्वहं तव धर्मज्ञ पश्याम्युपचयं क्वचित् ।
न हि ते सेविता वृद्धा य एवं धर्ममब्रुवन् ॥ २-३८-२५॥
na tvahaṃ tava dharmajña paśyāmyupacayaṃ kvacit |
na hi te sevitā vṛddhā ya evaṃ dharmamabruvan || 2-38-25||

MHB 2-38-26

इष्टं दत्तमधीतं च यज्ञाश्च बहुदक्षिणाः ।
सर्वमेतदपत्यस्य कलां नार्हति षोडशीम् ॥ २-३८-२६॥
iṣṭaṃ dattamadhītaṃ ca yajñāśca bahudakṣiṇāḥ |
sarvametadapatyasya kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm || 2-38-26||

MHB 2-38-27

व्रतोपवासैर्बहुभिः कृतं भवति भीष्म यत् ।
सर्वं तदनपत्यस्य मोघं भवति निश्चयात् ॥ २-३८-२७॥
vratopavāsairbahubhiḥ kṛtaṃ bhavati bhīṣma yat |
sarvaṃ tadanapatyasya moghaṃ bhavati niścayāt || 2-38-27||

MHB 2-38-28

सोऽनपत्यश्च वृद्धश्च मिथ्याधर्मानुशासनात् ।
हंसवत्त्वमपीदानीं ज्ञातिभ्यः प्राप्नुया वधम् ॥ २-३८-२८॥
so'napatyaśca vṛddhaśca mithyādharmānuśāsanāt |
haṃsavattvamapīdānīṃ jñātibhyaḥ prāpnuyā vadham || 2-38-28||

MHB 2-38-29

एवं हि कथयन्त्यन्ये नरा ज्ञानविदः पुरा ।
भीष्म यत्तदहं सम्यग्वक्ष्यामि तव शृण्वतः ॥ २-३८-२९॥
evaṃ hi kathayantyanye narā jñānavidaḥ purā |
bhīṣma yattadahaṃ samyagvakṣyāmi tava śṛṇvataḥ || 2-38-29||

MHB 2-38-30

वृद्धः किल समुद्रान्ते कश्चिद्धंसोऽभवत्पुरा ।
धर्मवागन्यथावृत्तः पक्षिणः सोऽनुशास्ति ह ॥ २-३८-३०॥
vṛddhaḥ kila samudrānte kaściddhaṃso'bhavatpurā |
dharmavāganyathāvṛttaḥ pakṣiṇaḥ so'nuśāsti ha || 2-38-30||

MHB 2-38-31

धर्मं चरत माधर्ममिति तस्य वचः किल ।
पक्षिणः शुश्रुवुर्भीष्म सततं धर्मवादिनः ॥ २-३८-३१॥
dharmaṃ carata mādharmamiti tasya vacaḥ kila |
pakṣiṇaḥ śuśruvurbhīṣma satataṃ dharmavādinaḥ || 2-38-31||

MHB 2-38-32

अथास्य भक्ष्यमाजह्रुः समुद्रजलचारिणः ।
अण्डजा भीष्म तस्यान्ये धर्मार्थमिति शुश्रुम ॥ २-३८-३२॥
athāsya bhakṣyamājahruḥ samudrajalacāriṇaḥ |
aṇḍajā bhīṣma tasyānye dharmārthamiti śuśruma || 2-38-32||

MHB 2-38-33

तस्य चैव समभ्याशे निक्षिप्याण्डानि सर्वशः ।
समुद्राम्भस्यमोदन्त चरन्तो भीष्म पक्षिणः ॥ २-३८-३३॥
tasya caiva samabhyāśe nikṣipyāṇḍāni sarvaśaḥ |
samudrāmbhasyamodanta caranto bhīṣma pakṣiṇaḥ || 2-38-33||

MHB 2-38-34

तेषामण्डानि सर्वेषां भक्षयामास पापकृत् ।
स हंसः संप्रमत्तानामप्रमत्तः स्वकर्मणि ॥ २-३८-३४॥
teṣāmaṇḍāni sarveṣāṃ bhakṣayāmāsa pāpakṛt |
sa haṃsaḥ saṃpramattānāmapramattaḥ svakarmaṇi || 2-38-34||

MHB 2-38-35

ततः प्रक्षीयमाणेषु तेष्वण्डेष्वण्डजोऽपरः ।
अशङ्कत महाप्राज्ञस्तं कदाचिद्ददर्श ह ॥ २-३८-३५॥
tataḥ prakṣīyamāṇeṣu teṣvaṇḍeṣvaṇḍajo'paraḥ |
aśaṅkata mahāprājñastaṃ kadāciddadarśa ha || 2-38-35||

MHB 2-38-36

ततः स कथयामास दृष्ट्वा हंसस्य किल्बिषम् ।
तेषां परमदुःखार्तः स पक्षी सर्वपक्षिणाम् ॥ २-३८-३६॥
tataḥ sa kathayāmāsa dṛṣṭvā haṃsasya kilbiṣam |
teṣāṃ paramaduḥkhārtaḥ sa pakṣī sarvapakṣiṇām || 2-38-36||

MHB 2-38-37

ततः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा पक्षिणस्ते समागताः ।
निजघ्नुस्तं तदा हंसं मिथ्यावृत्तं कुरूद्वह ॥ २-३८-३७॥
tataḥ pratyakṣato dṛṣṭvā pakṣiṇaste samāgatāḥ |
nijaghnustaṃ tadā haṃsaṃ mithyāvṛttaṃ kurūdvaha || 2-38-37||

MHB 2-38-38

ते त्वां हंससधर्माणमपीमे वसुधाधिपाः ।
निहन्युर्भीष्म संक्रुद्धाः पक्षिणस्तमिवाण्डजम् ॥ २-३८-३८॥
te tvāṃ haṃsasadharmāṇamapīme vasudhādhipāḥ |
nihanyurbhīṣma saṃkruddhāḥ pakṣiṇastamivāṇḍajam || 2-38-38||

MHB 2-38-39

गाथामप्यत्र गायन्ति ये पुराणविदो जनाः ।
भीष्म यां तां च ते सम्यक्कथयिष्यामि भारत ॥ २-३८-३९॥
gāthāmapyatra gāyanti ye purāṇavido janāḥ |
bhīṣma yāṃ tāṃ ca te samyakkathayiṣyāmi bhārata || 2-38-39||

MHB 2-38-40

अन्तरात्मनि विनिहिते रौषि पत्ररथ वितथम् ।
अण्डभक्षणमशुचि ते कर्म वाचमतिशयते ॥ २-३८-४०॥
antarātmani vinihite rauṣi patraratha vitatham |
aṇḍabhakṣaṇamaśuci te karma vācamatiśayate || 2-38-40||

Adhyaya: 39/72 (20)

MHB 2-39-1

शिशुपाल उवाच ।
स मे बहुमतो राजा जरासंधो महाबलः ।
योऽनेन युद्धं नेयेष दासोऽयमिति संयुगे ॥ २-३९-१॥
śiśupāla uvāca |
sa me bahumato rājā jarāsaṃdho mahābalaḥ |
yo'nena yuddhaṃ neyeṣa dāso'yamiti saṃyuge || 2-39-1||

MHB 2-39-2

केशवेन कृतं यत्तु जरासंधवधे तदा ।
भीमसेनार्जुनाभ्यां च कस्तत्साध्विति मन्यते ॥ २-३९-२॥
keśavena kṛtaṃ yattu jarāsaṃdhavadhe tadā |
bhīmasenārjunābhyāṃ ca kastatsādhviti manyate || 2-39-2||

MHB 2-39-3

अद्वारेण प्रविष्टेन छद्मना ब्रह्मवादिना ।
दृष्टः प्रभावः कृष्णेन जरासंधस्य धीमतः ॥ २-३९-३॥
advāreṇa praviṣṭena chadmanā brahmavādinā |
dṛṣṭaḥ prabhāvaḥ kṛṣṇena jarāsaṃdhasya dhīmataḥ || 2-39-3||

MHB 2-39-4

येन धर्मात्मनात्मानं ब्रह्मण्यमभिजानता ।
नैषितं पाद्यमस्मै तद्दातुमग्रे दुरात्मने ॥ २-३९-४॥
yena dharmātmanātmānaṃ brahmaṇyamabhijānatā |
naiṣitaṃ pādyamasmai taddātumagre durātmane || 2-39-4||

MHB 2-39-5

भुज्यतामिति तेनोक्ताः कृष्णभीमधनंजयाः ।
जरासंधेन कौरव्य कृष्णेन विकृतं कृतम् ॥ २-३९-५॥
bhujyatāmiti tenoktāḥ kṛṣṇabhīmadhanaṃjayāḥ |
jarāsaṃdhena kauravya kṛṣṇena vikṛtaṃ kṛtam || 2-39-5||

MHB 2-39-6

यद्ययं जगतः कर्ता यथैनं मूर्ख मन्यसे ।
कस्मान्न ब्राह्मणं सम्यगात्मानमवगच्छति ॥ २-३९-६॥
yadyayaṃ jagataḥ kartā yathainaṃ mūrkha manyase |
kasmānna brāhmaṇaṃ samyagātmānamavagacchati || 2-39-6||

MHB 2-39-7

इदं त्वाश्चर्यभूतं मे यदिमे पाण्डवास्त्वया ।
अपकृष्टाः सतां मार्गान्मन्यन्ते तच्च साध्विति ॥ २-३९-७॥
idaṃ tvāścaryabhūtaṃ me yadime pāṇḍavāstvayā |
apakṛṣṭāḥ satāṃ mārgānmanyante tacca sādhviti || 2-39-7||

MHB 2-39-8

अथ वा नैतदाश्चर्यं येषां त्वमसि भारत ।
स्त्रीसधर्मा च वृद्धश्च सर्वार्थानां प्रदर्शकः ॥ २-३९-८॥
atha vā naitadāścaryaṃ yeṣāṃ tvamasi bhārata |
strīsadharmā ca vṛddhaśca sarvārthānāṃ pradarśakaḥ || 2-39-8||

MHB 2-39-9

वैशंपायन उवाच ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रूक्षं रूक्षाक्षरं बहु ।
चुकोप बलिनां श्रेष्ठो भीमसेनः प्रतापवान् ॥ २-३९-९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasya tadvacanaṃ śrutvā rūkṣaṃ rūkṣākṣaraṃ bahu |
cukopa balināṃ śreṣṭho bhīmasenaḥ pratāpavān || 2-39-9||

MHB 2-39-10

तस्य पद्मप्रतीकाशे स्वभावायतविस्तृते ।
भूयः क्रोधाभिताम्रान्ते रक्ते नेत्रे बभूवतुः ॥ २-३९-१०॥
tasya padmapratīkāśe svabhāvāyatavistṛte |
bhūyaḥ krodhābhitāmrānte rakte netre babhūvatuḥ || 2-39-10||

MHB 2-39-11

त्रिशिखां भ्रुकुटीं चास्य ददृशुः सर्वपार्थिवाः ।
ललाटस्थां त्रिकूटस्थां गङ्गां त्रिपथगामिव ॥ २-३९-११॥
triśikhāṃ bhrukuṭīṃ cāsya dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ |
lalāṭasthāṃ trikūṭasthāṃ gaṅgāṃ tripathagāmiva || 2-39-11||

MHB 2-39-12

दन्तान्संदशतस्तस्य कोपाद्ददृशुराननम् ।
युगान्ते सर्वभूतानि कालस्येव दिधक्षतः ॥ २-३९-१२॥
dantānsaṃdaśatastasya kopāddadṛśurānanam |
yugānte sarvabhūtāni kālasyeva didhakṣataḥ || 2-39-12||

MHB 2-39-13

उत्पतन्तं तु वेगेन जग्राहैनं मनस्विनम् ।
भीष्म एव महाबाहुर्महासेनमिवेश्वरः ॥ २-३९-१३॥
utpatantaṃ tu vegena jagrāhainaṃ manasvinam |
bhīṣma eva mahābāhurmahāsenamiveśvaraḥ || 2-39-13||

MHB 2-39-14

तस्य भीमस्य भीष्मेण वार्यमाणस्य भारत ।
गुरुणा विविधैर्वाक्यैः क्रोधः प्रशममागतः ॥ २-३९-१४॥
tasya bhīmasya bhīṣmeṇa vāryamāṇasya bhārata |
guruṇā vividhairvākyaiḥ krodhaḥ praśamamāgataḥ || 2-39-14||

MHB 2-39-15

नातिचक्राम भीष्मस्य स हि वाक्यमरिंदमः ।
समुद्धूतो घनापाये वेलामिव महोदधिः ॥ २-३९-१५॥
nāticakrāma bhīṣmasya sa hi vākyamariṃdamaḥ |
samuddhūto ghanāpāye velāmiva mahodadhiḥ || 2-39-15||

MHB 2-39-16

शिशुपालस्तु संक्रुद्धे भीमसेने नराधिप ।
नाकम्पत तदा वीरः पौरुषे स्वे व्यवस्थितः ॥ २-३९-१६॥
śiśupālastu saṃkruddhe bhīmasene narādhipa |
nākampata tadā vīraḥ pauruṣe sve vyavasthitaḥ || 2-39-16||

MHB 2-39-17

उत्पतन्तं तु वेगेन पुनः पुनररिंदमः ।
न स तं चिन्तयामास सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ २-३९-१७॥
utpatantaṃ tu vegena punaḥ punarariṃdamaḥ |
na sa taṃ cintayāmāsa siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā || 2-39-17||

MHB 2-39-18

प्रहसंश्चाब्रवीद्वाक्यं चेदिराजः प्रतापवान् ।
भीमसेनमतिक्रुद्धं दृष्ट्वा भीमपराक्रमम् ॥ २-३९-१८॥
prahasaṃścābravīdvākyaṃ cedirājaḥ pratāpavān |
bhīmasenamatikruddhaṃ dṛṣṭvā bhīmaparākramam || 2-39-18||

MHB 2-39-19

मुञ्चैनं भीष्म पश्यन्तु यावदेनं नराधिपाः ।
मत्प्रतापाग्निनिर्दग्धं पतंगमिव वह्निना ॥ २-३९-१९॥
muñcainaṃ bhīṣma paśyantu yāvadenaṃ narādhipāḥ |
matpratāpāgninirdagdhaṃ pataṃgamiva vahninā || 2-39-19||

MHB 2-39-20

ततश्चेदिपतेर्वाक्यं तच्छ्रुत्वा कुरुसत्तमः ।
भीमसेनमुवाचेदं भीष्मो मतिमतां वरः ॥ २-३९-२०॥
tataścedipatervākyaṃ tacchrutvā kurusattamaḥ |
bhīmasenamuvācedaṃ bhīṣmo matimatāṃ varaḥ || 2-39-20||

Adhyaya: 40/72 (23)

MHB 2-40-1

भीष्म उवाच ।
चेदिराजकुले जातस्त्र्यक्ष एष चतुर्भुजः ।
रासभारावसदृशं रुराव च ननाद च ॥ २-४०-१॥
bhīṣma uvāca |
cedirājakule jātastryakṣa eṣa caturbhujaḥ |
rāsabhārāvasadṛśaṃ rurāva ca nanāda ca || 2-40-1||

MHB 2-40-2

तेनास्य मातापितरौ त्रेसतुस्तौ सबान्धवौ ।
वैकृतं तच्च तौ दृष्ट्वा त्यागाय कुरुतां मतिम् ॥ २-४०-२॥
tenāsya mātāpitarau tresatustau sabāndhavau |
vaikṛtaṃ tacca tau dṛṣṭvā tyāgāya kurutāṃ matim || 2-40-2||

MHB 2-40-3

ततः सभार्यं नृपतिं सामात्यं सपुरोहितम् ।
चिन्तासंमूढहृदयं वागुवाचाशरीरिणी ॥ २-४०-३॥
tataḥ sabhāryaṃ nṛpatiṃ sāmātyaṃ sapurohitam |
cintāsaṃmūḍhahṛdayaṃ vāguvācāśarīriṇī || 2-40-3||

MHB 2-40-4

एष ते नृपते पुत्रः श्रीमाञ्जातो महाबलः ।
तस्मादस्मान्न भेतव्यमव्यग्रः पाहि वै शिशुम् ॥ २-४०-४॥
eṣa te nṛpate putraḥ śrīmāñjāto mahābalaḥ |
tasmādasmānna bhetavyamavyagraḥ pāhi vai śiśum || 2-40-4||

MHB 2-40-5

न चैवैतस्य मृत्युस्त्वं न कालः प्रत्युपस्थितः ।
मृत्युर्हन्तास्य शस्त्रेण स चोत्पन्नो नराधिप ॥ २-४०-५॥
na caivaitasya mṛtyustvaṃ na kālaḥ pratyupasthitaḥ |
mṛtyurhantāsya śastreṇa sa cotpanno narādhipa || 2-40-5||

MHB 2-40-6

संश्रुत्योदाहृतं वाक्यं भूतमन्तर्हितं ततः ।
पुत्रस्नेहाभिसंतप्ता जननी वाक्यमब्रवीत् ॥ २-४०-६॥
saṃśrutyodāhṛtaṃ vākyaṃ bhūtamantarhitaṃ tataḥ |
putrasnehābhisaṃtaptā jananī vākyamabravīt || 2-40-6||

MHB 2-40-7

येनेदमीरितं वाक्यं ममैव तनयं प्रति ।
प्राञ्जलिस्तं नमस्यामि ब्रवीतु स पुनर्वचः ॥ २-४०-७॥
yenedamīritaṃ vākyaṃ mamaiva tanayaṃ prati |
prāñjalistaṃ namasyāmi bravītu sa punarvacaḥ || 2-40-7||

MHB 2-40-8

श्रोतुमिच्छामि पुत्रस्य कोऽस्य मृत्युर्भविष्यति ।
अन्तर्हितं ततो भूतमुवाचेदं पुनर्वचः ॥ २-४०-८॥
śrotumicchāmi putrasya ko'sya mṛtyurbhaviṣyati |
antarhitaṃ tato bhūtamuvācedaṃ punarvacaḥ || 2-40-8||

MHB 2-40-9

येनोत्सङ्गे गृहीतस्य भुजावभ्यधिकावुभौ ।
पतिष्यतः क्षितितले पञ्चशीर्षाविवोरगौ ॥ २-४०-९॥
yenotsaṅge gṛhītasya bhujāvabhyadhikāvubhau |
patiṣyataḥ kṣititale pañcaśīrṣāvivoragau || 2-40-9||

MHB 2-40-10

तृतीयमेतद्बालस्य ललाटस्थं च लोचनम् ।
निमज्जिष्यति यं दृष्ट्वा सोऽस्य मृत्युर्भविष्यति ॥ २-४०-१०॥
tṛtīyametadbālasya lalāṭasthaṃ ca locanam |
nimajjiṣyati yaṃ dṛṣṭvā so'sya mṛtyurbhaviṣyati || 2-40-10||

MHB 2-40-11

त्र्यक्षं चतुर्भुजं श्रुत्वा तथा च समुदाहृतम् ।
धरण्यां पार्थिवाः सर्वे अभ्यगच्छन्दिदृक्षवः ॥ २-४०-११॥
tryakṣaṃ caturbhujaṃ śrutvā tathā ca samudāhṛtam |
dharaṇyāṃ pārthivāḥ sarve abhyagacchandidṛkṣavaḥ || 2-40-11||

MHB 2-40-12

तान्पूजयित्वा संप्राप्तान्यथार्हं स महीपतिः ।
एकैकस्य नृपस्याङ्के पुत्रमारोपयत्तदा ॥ २-४०-१२॥
tānpūjayitvā saṃprāptānyathārhaṃ sa mahīpatiḥ |
ekaikasya nṛpasyāṅke putramāropayattadā || 2-40-12||

MHB 2-40-13

एवं राजसहस्राणां पृथक्त्वेन यथाक्रमम् ।
शिशुरङ्के समारूढो न तत्प्राप निदर्शनम् ॥ २-४०-१३॥
evaṃ rājasahasrāṇāṃ pṛthaktvena yathākramam |
śiśuraṅke samārūḍho na tatprāpa nidarśanam || 2-40-13||

MHB 2-40-14

ततश्चेदिपुरं प्राप्तौ संकर्षणजनार्दनौ ।
यादवौ यादवीं द्रष्टुं स्वसारं तां पितुस्तदा ॥ २-४०-१४॥
tataścedipuraṃ prāptau saṃkarṣaṇajanārdanau |
yādavau yādavīṃ draṣṭuṃ svasāraṃ tāṃ pitustadā || 2-40-14||

MHB 2-40-15

अभिवाद्य यथान्यायं यथाज्येष्ठं नृपांश्च तान् ।
कुशलानामयं पृष्ट्वा निषण्णौ रामकेशवौ ॥ २-४०-१५॥
abhivādya yathānyāyaṃ yathājyeṣṭhaṃ nṛpāṃśca tān |
kuśalānāmayaṃ pṛṣṭvā niṣaṇṇau rāmakeśavau || 2-40-15||

MHB 2-40-16

अभ्यर्चितौ तदा वीरौ प्रीत्या चाभ्यधिकं ततः ।
पुत्रं दामोदरोत्सङ्गे देवी संन्यदधात्स्वयम् ॥ २-४०-१६॥
abhyarcitau tadā vīrau prītyā cābhyadhikaṃ tataḥ |
putraṃ dāmodarotsaṅge devī saṃnyadadhātsvayam || 2-40-16||

MHB 2-40-17

न्यस्तमात्रस्य तस्याङ्के भुजावभ्यधिकावुभौ ।
पेततुस्तच्च नयनं निममज्ज ललाटजम् ॥ २-४०-१७॥
nyastamātrasya tasyāṅke bhujāvabhyadhikāvubhau |
petatustacca nayanaṃ nimamajja lalāṭajam || 2-40-17||

MHB 2-40-18

तद्दृष्ट्वा व्यथिता त्रस्ता वरं कृष्णमयाचत ।
ददस्व मे वरं कृष्ण भयार्ताया महाभुज ॥ २-४०-१८॥
taddṛṣṭvā vyathitā trastā varaṃ kṛṣṇamayācata |
dadasva me varaṃ kṛṣṇa bhayārtāyā mahābhuja || 2-40-18||

MHB 2-40-19

त्वं ह्यार्तानां समाश्वासो भीतानामभयंकरः ।
पितृष्वसारं मा भैषीरित्युवाच जनार्दनः ॥ २-४०-१९॥
tvaṃ hyārtānāṃ samāśvāso bhītānāmabhayaṃkaraḥ |
pitṛṣvasāraṃ mā bhaiṣīrityuvāca janārdanaḥ || 2-40-19||

MHB 2-40-20

ददानि कं वरं किं वा करवाणि पितृष्वसः ।
शक्यं वा यदि वाशक्यं करिष्यामि वचस्तव ॥ २-४०-२०॥
dadāni kaṃ varaṃ kiṃ vā karavāṇi pitṛṣvasaḥ |
śakyaṃ vā yadi vāśakyaṃ kariṣyāmi vacastava || 2-40-20||

MHB 2-40-21

एवमुक्ता ततः कृष्णमब्रवीद्यदुनन्दनम् ।
शिशुपालस्यापराधान्क्षमेथास्त्वं महाबल ॥ २-४०-२१॥
evamuktā tataḥ kṛṣṇamabravīdyadunandanam |
śiśupālasyāparādhānkṣamethāstvaṃ mahābala || 2-40-21||

MHB 2-40-22

कृष्ण उवाच ।
अपराधशतं क्षाम्यं मया ह्यस्य पितृष्वसः ।
पुत्रस्य ते वधार्हाणां मा त्वं शोके मनः कृथाः ॥ २-४०-२२॥
kṛṣṇa uvāca |
aparādhaśataṃ kṣāmyaṃ mayā hyasya pitṛṣvasaḥ |
putrasya te vadhārhāṇāṃ mā tvaṃ śoke manaḥ kṛthāḥ || 2-40-22||

MHB 2-40-23

भीष्म उवाच ।
एवमेष नृपः पापः शिशुपालः सुमन्दधीः ।
त्वां समाह्वयते वीर गोविन्दवरदर्पितः ॥ २-४०-२३॥
bhīṣma uvāca |
evameṣa nṛpaḥ pāpaḥ śiśupālaḥ sumandadhīḥ |
tvāṃ samāhvayate vīra govindavaradarpitaḥ || 2-40-23||

Adhyaya: 41/72 (33)

MHB 2-41-1

भीष्म उवाच ।
नैषा चेदिपतेर्बुद्धिर्यया त्वाह्वयतेऽच्युतम् ।
नूनमेष जगद्भर्तुः कृष्णस्यैव विनिश्चयः ॥ २-४१-१॥
bhīṣma uvāca |
naiṣā cedipaterbuddhiryayā tvāhvayate'cyutam |
nūnameṣa jagadbhartuḥ kṛṣṇasyaiva viniścayaḥ || 2-41-1||

MHB 2-41-2

को हि मां भीमसेनाद्य क्षितावर्हति पार्थिवः ।
क्षेप्तुं दैवपरीतात्मा यथैष कुलपांसनः ॥ २-४१-२॥
ko hi māṃ bhīmasenādya kṣitāvarhati pārthivaḥ |
kṣeptuṃ daivaparītātmā yathaiṣa kulapāṃsanaḥ || 2-41-2||

MHB 2-41-3

एष ह्यस्य महाबाहो तेजोंशश्च हरेर्ध्रुवम् ।
तमेव पुनरादातुमिच्छत्पृथुयशा हरिः ॥ २-४१-३॥
eṣa hyasya mahābāho tejoṃśaśca harerdhruvam |
tameva punarādātumicchatpṛthuyaśā hariḥ || 2-41-3||

MHB 2-41-4

येनैष कुरुशार्दूल शार्दूल इव चेदिराट् ।
गर्जत्यतीव दुर्बुद्धिः सर्वानस्मानचिन्तयन् ॥ २-४१-४॥
yenaiṣa kuruśārdūla śārdūla iva cedirāṭ |
garjatyatīva durbuddhiḥ sarvānasmānacintayan || 2-41-4||

MHB 2-41-5

वैशंपायन उवाच ।
ततो न ममृषे चैद्यस्तद्भीष्मवचनं तदा ।
उवाच चैनं संक्रुद्धः पुनर्भीष्ममथोत्तरम् ॥ २-४१-५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato na mamṛṣe caidyastadbhīṣmavacanaṃ tadā |
uvāca cainaṃ saṃkruddhaḥ punarbhīṣmamathottaram || 2-41-5||

MHB 2-41-6

शिशुपाल उवाच ।
द्विषतां नोऽस्तु भीष्मैष प्रभावः केशवस्य यः ।
यस्य संस्तववक्ता त्वं बन्दिवत्सततोत्थितः ॥ २-४१-६॥
śiśupāla uvāca |
dviṣatāṃ no'stu bhīṣmaiṣa prabhāvaḥ keśavasya yaḥ |
yasya saṃstavavaktā tvaṃ bandivatsatatotthitaḥ || 2-41-6||

MHB 2-41-7

संस्तवाय मनो भीष्म परेषां रमते सदा ।
यदि संस्तौषि राज्ञस्त्वमिमं हित्वा जनार्दनम् ॥ २-४१-७॥
saṃstavāya mano bhīṣma pareṣāṃ ramate sadā |
yadi saṃstauṣi rājñastvamimaṃ hitvā janārdanam || 2-41-7||

MHB 2-41-8

दरदं स्तुहि बाह्लीकमिमं पार्थिवसत्तमम् ।
जायमानेन येनेयमभवद्दारिता मही ॥ २-४१-८॥
daradaṃ stuhi bāhlīkamimaṃ pārthivasattamam |
jāyamānena yeneyamabhavaddāritā mahī || 2-41-8||

MHB 2-41-9

वङ्गाङ्गविषयाध्यक्षं सहस्राक्षसमं बले ।
स्तुहि कर्णमिमं भीष्म महाचापविकर्षणम् ॥ २-४१-९॥
vaṅgāṅgaviṣayādhyakṣaṃ sahasrākṣasamaṃ bale |
stuhi karṇamimaṃ bhīṣma mahācāpavikarṣaṇam || 2-41-9||

MHB 2-41-10

द्रोणं द्रौणिं च साधु त्वं पितापुत्रौ महारथौ ।
स्तुहि स्तुत्याविमौ भीष्म सततं द्विजसत्तमौ ॥ २-४१-१०॥
droṇaṃ drauṇiṃ ca sādhu tvaṃ pitāputrau mahārathau |
stuhi stutyāvimau bhīṣma satataṃ dvijasattamau || 2-41-10||

MHB 2-41-11

ययोरन्यतरो भीष्म संक्रुद्धः सचराचराम् ।
इमां वसुमतीं कुर्यादशेषामिति मे मतिः ॥ २-४१-११॥
yayoranyataro bhīṣma saṃkruddhaḥ sacarācarām |
imāṃ vasumatīṃ kuryādaśeṣāmiti me matiḥ || 2-41-11||

MHB 2-41-12

द्रोणस्य हि समं युद्धे न पश्यामि नराधिपम् ।
अश्वत्थाम्नस्तथा भीष्म न चैतौ स्तोतुमिच्छसि ॥ २-४१-१२॥
droṇasya hi samaṃ yuddhe na paśyāmi narādhipam |
aśvatthāmnastathā bhīṣma na caitau stotumicchasi || 2-41-12||

MHB 2-41-13

शल्यादीनपि कस्मात्त्वं न स्तौषि वसुधाधिपान् ।
स्तवाय यदि ते बुद्धिर्वर्तते भीष्म सर्वदा ॥ २-४१-१३॥
śalyādīnapi kasmāttvaṃ na stauṣi vasudhādhipān |
stavāya yadi te buddhirvartate bhīṣma sarvadā || 2-41-13||

MHB 2-41-14

किं हि शक्यं मया कर्तुं यद्वृद्धानां त्वया नृप ।
पुरा कथयतां नूनं न श्रुतं धर्मवादिनाम् ॥ २-४१-१४॥
kiṃ hi śakyaṃ mayā kartuṃ yadvṛddhānāṃ tvayā nṛpa |
purā kathayatāṃ nūnaṃ na śrutaṃ dharmavādinām || 2-41-14||

MHB 2-41-15

आत्मनिन्दात्मपूजा च परनिन्दा परस्तवः ।
अनाचरितमार्याणां वृत्तमेतच्चतुर्विधम् ॥ २-४१-१५॥
ātmanindātmapūjā ca paranindā parastavaḥ |
anācaritamāryāṇāṃ vṛttametaccaturvidham || 2-41-15||

MHB 2-41-16

यदस्तव्यमिमं शश्वन्मोहात्संस्तौषि भक्तितः ।
केशवं तच्च ते भीष्म न कश्चिदनुमन्यते ॥ २-४१-१६॥
yadastavyamimaṃ śaśvanmohātsaṃstauṣi bhaktitaḥ |
keśavaṃ tacca te bhīṣma na kaścidanumanyate || 2-41-16||

MHB 2-41-17

कथं भोजस्य पुरुषे वर्गपाले दुरात्मनि ।
समावेशयसे सर्वं जगत्केवलकाम्यया ॥ २-४१-१७॥
kathaṃ bhojasya puruṣe vargapāle durātmani |
samāveśayase sarvaṃ jagatkevalakāmyayā || 2-41-17||

MHB 2-41-18

अथ वैषा न ते भक्तिः प्रकृतिं याति भारत ।
मयैव कथितं पूर्वं भूलिङ्गशकुनिर्यथा ॥ २-४१-१८॥
atha vaiṣā na te bhaktiḥ prakṛtiṃ yāti bhārata |
mayaiva kathitaṃ pūrvaṃ bhūliṅgaśakuniryathā || 2-41-18||

MHB 2-41-19

भूलिङ्गशकुनिर्नाम पार्श्वे हिमवतः परे ।
भीष्म तस्याः सदा वाचः श्रूयन्तेऽर्थविगर्हिताः ॥ २-४१-१९॥
bhūliṅgaśakunirnāma pārśve himavataḥ pare |
bhīṣma tasyāḥ sadā vācaḥ śrūyante'rthavigarhitāḥ || 2-41-19||

MHB 2-41-20

मा साहसमितीदं सा सततं वाशते किल ।
साहसं चात्मनातीव चरन्ती नावबुध्यते ॥ २-४१-२०॥
mā sāhasamitīdaṃ sā satataṃ vāśate kila |
sāhasaṃ cātmanātīva carantī nāvabudhyate || 2-41-20||

MHB 2-41-21

सा हि मांसार्गलं भीष्म मुखात्सिंहस्य खादतः ।
दन्तान्तरविलग्नं यत्तदादत्तेऽल्पचेतना ॥ २-४१-२१॥
sā hi māṃsārgalaṃ bhīṣma mukhātsiṃhasya khādataḥ |
dantāntaravilagnaṃ yattadādatte'lpacetanā || 2-41-21||

MHB 2-41-22

इच्छतः सा हि सिंहस्य भीष्म जीवत्यसंशयम् ।
तद्वत्त्वमप्यधर्मज्ञ सदा वाचः प्रभाषसे ॥ २-४१-२२॥
icchataḥ sā hi siṃhasya bhīṣma jīvatyasaṃśayam |
tadvattvamapyadharmajña sadā vācaḥ prabhāṣase || 2-41-22||

MHB 2-41-23

इच्छतां पार्थिवेन्द्राणां भीष्म जीवस्यसंशयम् ।
लोकविद्विष्टकर्मा हि नान्योऽस्ति भवता समः ॥ २-४१-२३॥
icchatāṃ pārthivendrāṇāṃ bhīṣma jīvasyasaṃśayam |
lokavidviṣṭakarmā hi nānyo'sti bhavatā samaḥ || 2-41-23||

MHB 2-41-24

वैशंपायन उवाच ।
ततश्चेदिपतेः श्रुत्वा भीष्मः स कटुकं वचः ।
उवाचेदं वचो राजंश्चेदिराजस्य शृण्वतः ॥ २-४१-२४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataścedipateḥ śrutvā bhīṣmaḥ sa kaṭukaṃ vacaḥ |
uvācedaṃ vaco rājaṃścedirājasya śṛṇvataḥ || 2-41-24||

MHB 2-41-25

इच्छतां किल नामाहं जीवाम्येषां महीक्षिताम् ।
योऽहं न गणयाम्येतांस्तृणानीव नराधिपान् ॥ २-४१-२५॥
icchatāṃ kila nāmāhaṃ jīvāmyeṣāṃ mahīkṣitām |
yo'haṃ na gaṇayāmyetāṃstṛṇānīva narādhipān || 2-41-25||

MHB 2-41-26

एवमुक्ते तु भीष्मेण ततः संचुक्रुधुर्नृपाः ।
केचिज्जहृषिरे तत्र केचिद्भीष्मं जगर्हिरे ॥ २-४१-२६॥
evamukte tu bhīṣmeṇa tataḥ saṃcukrudhurnṛpāḥ |
kecijjahṛṣire tatra kecidbhīṣmaṃ jagarhire || 2-41-26||

MHB 2-41-27

केचिदूचुर्महेष्वासाः श्रुत्वा भीष्मस्य तद्वचः ।
पापोऽवलिप्तो वृद्धश्च नायं भीष्मोऽर्हति क्षमाम् ॥ २-४१-२७॥
kecidūcurmaheṣvāsāḥ śrutvā bhīṣmasya tadvacaḥ |
pāpo'valipto vṛddhaśca nāyaṃ bhīṣmo'rhati kṣamām || 2-41-27||

MHB 2-41-28

हन्यतां दुर्मतिर्भीष्मः पशुवत्साध्वयं नृपैः ।
सर्वैः समेत्य संरब्धैर्दह्यतां वा कटाग्निना ॥ २-४१-२८॥
hanyatāṃ durmatirbhīṣmaḥ paśuvatsādhvayaṃ nṛpaiḥ |
sarvaiḥ sametya saṃrabdhairdahyatāṃ vā kaṭāgninā || 2-41-28||

MHB 2-41-29

इति तेषां वचः श्रुत्वा ततः कुरुपितामहः ।
उवाच मतिमान्भीष्मस्तानेव वसुधाधिपान् ॥ २-४१-२९॥
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā tataḥ kurupitāmahaḥ |
uvāca matimānbhīṣmastāneva vasudhādhipān || 2-41-29||

MHB 2-41-30

उक्तस्योक्तस्य नेहान्तमहं समुपलक्षये ।
यत्तु वक्ष्यामि तत्सर्वं शृणुध्वं वसुधाधिपाः ॥ २-४१-३०॥
uktasyoktasya nehāntamahaṃ samupalakṣaye |
yattu vakṣyāmi tatsarvaṃ śṛṇudhvaṃ vasudhādhipāḥ || 2-41-30||

MHB 2-41-31

पशुवद्घातनं वा मे दहनं वा कटाग्निना ।
क्रियतां मूर्ध्नि वो न्यस्तं मयेदं सकलं पदम् ॥ २-४१-३१॥
paśuvadghātanaṃ vā me dahanaṃ vā kaṭāgninā |
kriyatāṃ mūrdhni vo nyastaṃ mayedaṃ sakalaṃ padam || 2-41-31||

MHB 2-41-32

एष तिष्ठति गोविन्दः पूजितोऽस्माभिरच्युतः ।
यस्य वस्त्वरते बुद्धिर्मरणाय स माधवम् ॥ २-४१-३२॥
eṣa tiṣṭhati govindaḥ pūjito'smābhiracyutaḥ |
yasya vastvarate buddhirmaraṇāya sa mādhavam || 2-41-32||

MHB 2-41-33

कृष्णमाह्वयतामद्य युद्धे शार्ङ्गगदाधरम् ।
यावदस्यैव देवस्य देहं विशतु पातितः ॥ २-४१-३३॥
kṛṣṇamāhvayatāmadya yuddhe śārṅgagadādharam |
yāvadasyaiva devasya dehaṃ viśatu pātitaḥ || 2-41-33||

Adhyaya: 42/72 (60)

MHB 2-42-1

वैशंपायन उवाच ।
ततः श्रुत्वैव भीष्मस्य चेदिराडुरुविक्रमः ।
युयुत्सुर्वासुदेवेन वासुदेवमुवाच ह ॥ २-४२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ śrutvaiva bhīṣmasya cedirāḍuruvikramaḥ |
yuyutsurvāsudevena vāsudevamuvāca ha || 2-42-1||

MHB 2-42-2

आह्वये त्वां रणं गच्छ मया सार्धं जनार्दन ।
यावदद्य निहन्मि त्वां सहितं सर्वपाण्डवैः ॥ २-४२-२॥
āhvaye tvāṃ raṇaṃ gaccha mayā sārdhaṃ janārdana |
yāvadadya nihanmi tvāṃ sahitaṃ sarvapāṇḍavaiḥ || 2-42-2||

MHB 2-42-3

सह त्वया हि मे वध्याः पाण्डवाः कृष्ण सर्वथा ।
नृपतीन्समतिक्रम्य यैरराजा त्वमर्चितः ॥ २-४२-३॥
saha tvayā hi me vadhyāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇa sarvathā |
nṛpatīnsamatikramya yairarājā tvamarcitaḥ || 2-42-3||

MHB 2-42-4

ये त्वां दासमराजानं बाल्यादर्चन्ति दुर्मतिम् ।
अनर्हमर्हवत्कृष्ण वध्यास्त इति मे मतिः ।
इत्युक्त्वा राजशार्दूलस्तस्थौ गर्जन्नमर्षणः ॥ २-४२-४॥
ye tvāṃ dāsamarājānaṃ bālyādarcanti durmatim |
anarhamarhavatkṛṣṇa vadhyāsta iti me matiḥ |
ityuktvā rājaśārdūlastasthau garjannamarṣaṇaḥ || 2-42-4||

MHB 2-42-5

एवमुक्ते ततः कृष्णो मृदुपूर्वमिदं वचः ।
उवाच पार्थिवान्सर्वांस्तत्समक्षं च पाण्डवान् ॥ २-४२-५॥
evamukte tataḥ kṛṣṇo mṛdupūrvamidaṃ vacaḥ |
uvāca pārthivānsarvāṃstatsamakṣaṃ ca pāṇḍavān || 2-42-5||

MHB 2-42-6

एष नः शत्रुरत्यन्तं पार्थिवाः सात्वतीसुतः ।
सात्वतानां नृशंसात्मा न हितोऽनपकारिणाम् ॥ २-४२-६॥
eṣa naḥ śatruratyantaṃ pārthivāḥ sātvatīsutaḥ |
sātvatānāṃ nṛśaṃsātmā na hito'napakāriṇām || 2-42-6||

MHB 2-42-7

प्राग्ज्योतिषपुरं यातानस्माञ्ज्ञात्वा नृशंसकृत् ।
अदहद्द्वारकामेष स्वस्रीयः सन्नराधिपाः ॥ २-४२-७॥
prāgjyotiṣapuraṃ yātānasmāñjñātvā nṛśaṃsakṛt |
adahaddvārakāmeṣa svasrīyaḥ sannarādhipāḥ || 2-42-7||

MHB 2-42-8

क्रीडतो भोजराजन्यानेष रैवतके गिरौ ।
हत्वा बद्ध्वा च तान्सर्वानुपायात्स्वपुरं पुरा ॥ २-४२-८॥
krīḍato bhojarājanyāneṣa raivatake girau |
hatvā baddhvā ca tānsarvānupāyātsvapuraṃ purā || 2-42-8||

MHB 2-42-9

अश्वमेधे हयं मेध्यमुत्सृष्टं रक्षिभिर्वृतम् ।
पितुर्मे यज्ञविघ्नार्थमहरत्पापनिश्चयः ॥ २-४२-९॥
aśvamedhe hayaṃ medhyamutsṛṣṭaṃ rakṣibhirvṛtam |
piturme yajñavighnārthamaharatpāpaniścayaḥ || 2-42-9||

MHB 2-42-10

सौवीरान्प्रतिपत्तौ च बभ्रोरेष यशस्विनः ।
भार्यामभ्यहरन्मोहादकामां तामितो गताम् ॥ २-४२-१०॥
sauvīrānpratipattau ca babhroreṣa yaśasvinaḥ |
bhāryāmabhyaharanmohādakāmāṃ tāmito gatām || 2-42-10||

MHB 2-42-11

एष मायाप्रतिच्छन्नः करूषार्थे तपस्विनीम् ।
जहार भद्रां वैशालीं मातुलस्य नृशंसकृत् ॥ २-४२-११॥
eṣa māyāpraticchannaḥ karūṣārthe tapasvinīm |
jahāra bhadrāṃ vaiśālīṃ mātulasya nṛśaṃsakṛt || 2-42-11||

MHB 2-42-12

पितृष्वसुः कृते दुःखं सुमहन्मर्षयाम्यहम् ।
दिष्ट्या त्विदं सर्वराज्ञां संनिधावद्य वर्तते ॥ २-४२-१२॥
pitṛṣvasuḥ kṛte duḥkhaṃ sumahanmarṣayāmyaham |
diṣṭyā tvidaṃ sarvarājñāṃ saṃnidhāvadya vartate || 2-42-12||

MHB 2-42-13

पश्यन्ति हि भवन्तोऽद्य मय्यतीव व्यतिक्रमम् ।
कृतानि तु परोक्षं मे यानि तानि निबोधत ॥ २-४२-१३॥
paśyanti hi bhavanto'dya mayyatīva vyatikramam |
kṛtāni tu parokṣaṃ me yāni tāni nibodhata || 2-42-13||

MHB 2-42-14

इमं त्वस्य न शक्ष्यामि क्षन्तुमद्य व्यतिक्रमम् ।
अवलेपाद्वधार्हस्य समग्रे राजमण्डले ॥ २-४२-१४॥
imaṃ tvasya na śakṣyāmi kṣantumadya vyatikramam |
avalepādvadhārhasya samagre rājamaṇḍale || 2-42-14||

MHB 2-42-15

रुक्मिण्यामस्य मूढस्य प्रार्थनासीन्मुमूर्षतः ।
न च तां प्राप्तवान्मूढः शूद्रो वेदश्रुतिं यथा ॥ २-४२-१५॥
rukmiṇyāmasya mūḍhasya prārthanāsīnmumūrṣataḥ |
na ca tāṃ prāptavānmūḍhaḥ śūdro vedaśrutiṃ yathā || 2-42-15||

MHB 2-42-16

एवमादि ततः सर्वे सहितास्ते नराधिपाः ।
वासुदेववचः श्रुत्वा चेदिराजं व्यगर्हयन् ॥ २-४२-१६॥
evamādi tataḥ sarve sahitāste narādhipāḥ |
vāsudevavacaḥ śrutvā cedirājaṃ vyagarhayan || 2-42-16||

MHB 2-42-17

ततस्तद्वचनं श्रुत्वा शिशुपालः प्रतापवान् ।
जहास स्वनवद्धासं प्रहस्येदमुवाच ह ॥ २-४२-१७॥
tatastadvacanaṃ śrutvā śiśupālaḥ pratāpavān |
jahāsa svanavaddhāsaṃ prahasyedamuvāca ha || 2-42-17||

MHB 2-42-18

मत्पूर्वां रुक्मिणीं कृष्ण संसत्सु परिकीर्तयन् ।
विशेषतः पार्थिवेषु व्रीडां न कुरुषे कथम् ॥ २-४२-१८॥
matpūrvāṃ rukmiṇīṃ kṛṣṇa saṃsatsu parikīrtayan |
viśeṣataḥ pārthiveṣu vrīḍāṃ na kuruṣe katham || 2-42-18||

MHB 2-42-19

मन्यमानो हि कः सत्सु पुरुषः परिकीर्तयेत् ।
अन्यपूर्वां स्त्रियं जातु त्वदन्यो मधुसूदन ॥ २-४२-१९॥
manyamāno hi kaḥ satsu puruṣaḥ parikīrtayet |
anyapūrvāṃ striyaṃ jātu tvadanyo madhusūdana || 2-42-19||

MHB 2-42-20

क्षम वा यदि ते श्रद्धा मा वा कृष्ण मम क्षम ।
क्रुद्धाद्वापि प्रसन्नाद्वा किं मे त्वत्तो भविष्यति ॥ २-४२-२०॥
kṣama vā yadi te śraddhā mā vā kṛṣṇa mama kṣama |
kruddhādvāpi prasannādvā kiṃ me tvatto bhaviṣyati || 2-42-20||

MHB 2-42-21

तथा ब्रुवत एवास्य भगवान्मधुसूदनः ।
व्यपाहरच्छिरः क्रुद्धश्चक्रेणामित्रकर्षणः ।
स पपात महाबाहुर्वज्राहत इवाचलः ॥ २-४२-२१॥
tathā bruvata evāsya bhagavānmadhusūdanaḥ |
vyapāharacchiraḥ kruddhaścakreṇāmitrakarṣaṇaḥ |
sa papāta mahābāhurvajrāhata ivācalaḥ || 2-42-21||

MHB 2-42-22

ततश्चेदिपतेर्देहात्तेजोऽग्र्यं ददृशुर्नृपाः ।
उत्पतन्तं महाराज गगनादिव भास्करम् ॥ २-४२-२२॥
tataścedipaterdehāttejo'gryaṃ dadṛśurnṛpāḥ |
utpatantaṃ mahārāja gaganādiva bhāskaram || 2-42-22||

MHB 2-42-23

ततः कमलपत्राक्षं कृष्णं लोकनमस्कृतम् ।
ववन्दे तत्तदा तेजो विवेश च नराधिप ॥ २-४२-२३॥
tataḥ kamalapatrākṣaṃ kṛṣṇaṃ lokanamaskṛtam |
vavande tattadā tejo viveśa ca narādhipa || 2-42-23||

MHB 2-42-24

तदद्भुतममन्यन्त दृष्ट्वा सर्वे महीक्षितः ।
यद्विवेश महाबाहुं तत्तेजः पुरुषोत्तमम् ॥ २-४२-२४॥
tadadbhutamamanyanta dṛṣṭvā sarve mahīkṣitaḥ |
yadviveśa mahābāhuṃ tattejaḥ puruṣottamam || 2-42-24||

MHB 2-42-25

अनभ्रे प्रववर्ष द्यौः पपात ज्वलिताशनिः ।
कृष्णेन निहते चैद्ये चचाल च वसुंधरा ॥ २-४२-२५॥
anabhre pravavarṣa dyauḥ papāta jvalitāśaniḥ |
kṛṣṇena nihate caidye cacāla ca vasuṃdharā || 2-42-25||

MHB 2-42-26

ततः केचिन्महीपाला नाब्रुवंस्तत्र किंचन ।
अतीतवाक्पथे काले प्रेक्षमाणा जनार्दनम् ॥ २-४२-२६॥
tataḥ kecinmahīpālā nābruvaṃstatra kiṃcana |
atītavākpathe kāle prekṣamāṇā janārdanam || 2-42-26||

MHB 2-42-27

हस्तैर्हस्ताग्रमपरे प्रत्यपीषन्नमर्षिताः ।
अपरे दशनैरोष्ठानदशन्क्रोधमूर्छिताः ॥ २-४२-२७॥
hastairhastāgramapare pratyapīṣannamarṣitāḥ |
apare daśanairoṣṭhānadaśankrodhamūrchitāḥ || 2-42-27||

MHB 2-42-28

रहस्तु केचिद्वार्ष्णेयं प्रशशंसुर्नराधिपाः ।
केचिदेव तु संरब्धा मध्यस्थास्त्वपरेऽभवन् ॥ २-४२-२८॥
rahastu kecidvārṣṇeyaṃ praśaśaṃsurnarādhipāḥ |
kecideva tu saṃrabdhā madhyasthāstvapare'bhavan || 2-42-28||

MHB 2-42-29

प्रहृष्टाः केशवं जग्मुः संस्तुवन्तो महर्षयः ।
ब्राह्मणाश्च महात्मानः पार्थिवाश्च महाबलाः ॥ २-४२-२९॥
prahṛṣṭāḥ keśavaṃ jagmuḥ saṃstuvanto maharṣayaḥ |
brāhmaṇāśca mahātmānaḥ pārthivāśca mahābalāḥ || 2-42-29||

MHB 2-42-30

पाण्डवस्त्वब्रवीद्भ्रातॄन्सत्कारेण महीपतिम् ।
दमघोषात्मजं वीरं संसाधयत मा चिरम् ।
तथा च कृतवन्तस्ते भ्रातुर्वै शासनं तदा ॥ २-४२-३०॥
pāṇḍavastvabravīdbhrātṝnsatkāreṇa mahīpatim |
damaghoṣātmajaṃ vīraṃ saṃsādhayata mā ciram |
tathā ca kṛtavantaste bhrāturvai śāsanaṃ tadā || 2-42-30||

MHB 2-42-31

चेदीनामाधिपत्ये च पुत्रमस्य महीपतिम् ।
अभ्यषिञ्चत्तदा पार्थः सह तैर्वसुधाधिपैः ॥ २-४२-३१॥
cedīnāmādhipatye ca putramasya mahīpatim |
abhyaṣiñcattadā pārthaḥ saha tairvasudhādhipaiḥ || 2-42-31||

MHB 2-42-32

ततः स कुरुराजस्य क्रतुः सर्वसमृद्धिमान् ।
यूनां प्रीतिकरो राजन्संबभौ विपुलौजसः ॥ २-४२-३२॥
tataḥ sa kururājasya kratuḥ sarvasamṛddhimān |
yūnāṃ prītikaro rājansaṃbabhau vipulaujasaḥ || 2-42-32||

MHB 2-42-33

शान्तविघ्नः सुखारम्भः प्रभूतधनधान्यवान् ।
अन्नवान्बहुभक्ष्यश्च केशवेन सुरक्षितः ॥ २-४२-३३॥
śāntavighnaḥ sukhārambhaḥ prabhūtadhanadhānyavān |
annavānbahubhakṣyaśca keśavena surakṣitaḥ || 2-42-33||

MHB 2-42-34

समापयामास च तं राजसूयं महाक्रतुम् ।
तं तु यज्ञं महाबाहुरा समाप्तेर्जनार्दनः ।
ररक्ष भगवाञ्शौरिः शार्ङ्गचक्रगदाधरः ॥ २-४२-३४॥
samāpayāmāsa ca taṃ rājasūyaṃ mahākratum |
taṃ tu yajñaṃ mahābāhurā samāpterjanārdanaḥ |
rarakṣa bhagavāñśauriḥ śārṅgacakragadādharaḥ || 2-42-34||

MHB 2-42-35

ततस्त्ववभृथस्नातं धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
समस्तं पार्थिवं क्षत्रमभिगम्येदमब्रवीत् ॥ २-४२-३५॥
tatastvavabhṛthasnātaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
samastaṃ pārthivaṃ kṣatramabhigamyedamabravīt || 2-42-35||

MHB 2-42-36

दिष्ट्या वर्धसि धर्मज्ञ साम्राज्यं प्राप्तवान्विभो ।
आजमीढाजमीढानां यशः संवर्धितं त्वया ।
कर्मणैतेन राजेन्द्र धर्मश्च सुमहान्कृतः ॥ २-४२-३६॥
diṣṭyā vardhasi dharmajña sāmrājyaṃ prāptavānvibho |
ājamīḍhājamīḍhānāṃ yaśaḥ saṃvardhitaṃ tvayā |
karmaṇaitena rājendra dharmaśca sumahānkṛtaḥ || 2-42-36||

MHB 2-42-37

आपृच्छामो नरव्याघ्र सर्वकामैः सुपूजिताः ।
स्वराष्ट्राणि गमिष्यामस्तदनुज्ञातुमर्हसि ॥ २-४२-३७॥
āpṛcchāmo naravyāghra sarvakāmaiḥ supūjitāḥ |
svarāṣṭrāṇi gamiṣyāmastadanujñātumarhasi || 2-42-37||

MHB 2-42-38

श्रुत्वा तु वचनं राज्ञां धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
यथार्हं पूज्य नृपतीन्भ्रातॄन्सर्वानुवाच ह ॥ २-४२-३८॥
śrutvā tu vacanaṃ rājñāṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
yathārhaṃ pūjya nṛpatīnbhrātṝnsarvānuvāca ha || 2-42-38||

MHB 2-42-39

राजानः सर्व एवैते प्रीत्यास्मान्समुपागताः ।
प्रस्थिताः स्वानि राष्ट्राणि मामापृच्छ्य परंतपाः ।
तेऽनुव्रजत भद्रं वो विषयान्तं नृपोत्तमान् ॥ २-४२-३९॥
rājānaḥ sarva evaite prītyāsmānsamupāgatāḥ |
prasthitāḥ svāni rāṣṭrāṇi māmāpṛcchya paraṃtapāḥ |
te'nuvrajata bhadraṃ vo viṣayāntaṃ nṛpottamān || 2-42-39||

MHB 2-42-40

भ्रातुर्वचनमाज्ञाय पाण्डवा धर्मचारिणः ।
यथार्हं नृपमुख्यांस्तानेकैकं समनुव्रजन् ॥ २-४२-४०॥
bhrāturvacanamājñāya pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ |
yathārhaṃ nṛpamukhyāṃstānekaikaṃ samanuvrajan || 2-42-40||

MHB 2-42-41

विराटमन्वयात्तूर्णं धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् ।
धनंजयो यज्ञसेनं महात्मानं महारथः ॥ २-४२-४१॥
virāṭamanvayāttūrṇaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān |
dhanaṃjayo yajñasenaṃ mahātmānaṃ mahārathaḥ || 2-42-41||

MHB 2-42-42

भीष्मं च धृतराष्ट्रं च भीमसेनो महाबलः ।
द्रोणं च ससुतं वीरं सहदेवो महारथः ॥ २-४२-४२॥
bhīṣmaṃ ca dhṛtarāṣṭraṃ ca bhīmaseno mahābalaḥ |
droṇaṃ ca sasutaṃ vīraṃ sahadevo mahārathaḥ || 2-42-42||

MHB 2-42-43

नकुलः सुबलं राजन्सहपुत्रं समन्वयात् ।
द्रौपदेयाः ससौभद्राः पार्वतीयान्महीपतीन् ॥ २-४२-४३॥
nakulaḥ subalaṃ rājansahaputraṃ samanvayāt |
draupadeyāḥ sasaubhadrāḥ pārvatīyānmahīpatīn || 2-42-43||

MHB 2-42-44

अन्वगच्छंस्तथैवान्यान्क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभाः ।
एवं संपूजितास्ते वै जग्मुर्विप्राश्च सर्वशः ॥ २-४२-४४॥
anvagacchaṃstathaivānyānkṣatriyānkṣatriyarṣabhāḥ |
evaṃ saṃpūjitāste vai jagmurviprāśca sarvaśaḥ || 2-42-44||

MHB 2-42-45

गतेषु पार्थिवेन्द्रेषु सर्वेषु भरतर्षभ ।
युधिष्ठिरमुवाचेदं वासुदेवः प्रतापवान् ॥ २-४२-४५॥
gateṣu pārthivendreṣu sarveṣu bharatarṣabha |
yudhiṣṭhiramuvācedaṃ vāsudevaḥ pratāpavān || 2-42-45||

MHB 2-42-46

आपृच्छे त्वां गमिष्यामि द्वारकां कुरुनन्दन ।
राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं दिष्ट्या त्वं प्राप्तवानसि ॥ २-४२-४६॥
āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi dvārakāṃ kurunandana |
rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ diṣṭyā tvaṃ prāptavānasi || 2-42-46||

MHB 2-42-47

तमुवाचैवमुक्तस्तु धर्मराण्मधुसूदनम् ।
तव प्रसादाद्गोविन्द प्राप्तवानस्मि वै क्रतुम् ॥ २-४२-४७॥
tamuvācaivamuktastu dharmarāṇmadhusūdanam |
tava prasādādgovinda prāptavānasmi vai kratum || 2-42-47||

MHB 2-42-48

समस्तं पार्थिवं क्षत्रं त्वत्प्रसादाद्वशानुगम् ।
उपादाय बलिं मुख्यं मामेव समुपस्थितम् ॥ २-४२-४८॥
samastaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ tvatprasādādvaśānugam |
upādāya baliṃ mukhyaṃ māmeva samupasthitam || 2-42-48||

MHB 2-42-49

न वयं त्वामृते वीर रंस्यामेह कथंचन ।
अवश्यं चापि गन्तव्या त्वया द्वारवती पुरी ॥ २-४२-४९॥
na vayaṃ tvāmṛte vīra raṃsyāmeha kathaṃcana |
avaśyaṃ cāpi gantavyā tvayā dvāravatī purī || 2-42-49||

MHB 2-42-50

एवमुक्तः स धर्मात्मा युधिष्ठिरसहायवान् ।
अभिगम्याब्रवीत्प्रीतः पृथां पृथुयशा हरिः ॥ २-४२-५०॥
evamuktaḥ sa dharmātmā yudhiṣṭhirasahāyavān |
abhigamyābravītprītaḥ pṛthāṃ pṛthuyaśā hariḥ || 2-42-50||

MHB 2-42-51

साम्राज्यं समनुप्राप्ताः पुत्रास्तेऽद्य पितृष्वसः ।
सिद्धार्था वसुमन्तश्च सा त्वं प्रीतिमवाप्नुहि ॥ २-४२-५१॥
sāmrājyaṃ samanuprāptāḥ putrāste'dya pitṛṣvasaḥ |
siddhārthā vasumantaśca sā tvaṃ prītimavāpnuhi || 2-42-51||

MHB 2-42-52

अनुज्ञातस्त्वया चाहं द्वारकां गन्तुमुत्सहे ।
सुभद्रां द्रौपदीं चैव सभाजयत केशवः ॥ २-४२-५२॥
anujñātastvayā cāhaṃ dvārakāṃ gantumutsahe |
subhadrāṃ draupadīṃ caiva sabhājayata keśavaḥ || 2-42-52||

MHB 2-42-53

निष्क्रम्यान्तःपुराच्चैव युधिष्ठिरसहायवान् ।
स्नातश्च कृतजप्यश्च ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च ॥ २-४२-५३॥
niṣkramyāntaḥpurāccaiva yudhiṣṭhirasahāyavān |
snātaśca kṛtajapyaśca brāhmaṇānsvasti vācya ca || 2-42-53||

MHB 2-42-54

ततो मेघवरप्रख्यं स्यन्दनं वै सुकल्पितम् ।
योजयित्वा महाराज दारुकः प्रत्युपस्थितः ॥ २-४२-५४॥
tato meghavaraprakhyaṃ syandanaṃ vai sukalpitam |
yojayitvā mahārāja dārukaḥ pratyupasthitaḥ || 2-42-54||

MHB 2-42-55

उपस्थितं रथं दृष्ट्वा तार्क्ष्यप्रवरकेतनम् ।
प्रदक्षिणमुपावृत्य समारुह्य महामनाः ।
प्रययौ पुण्डरीकाक्षस्ततो द्वारवतीं पुरीम् ॥ २-४२-५५॥
upasthitaṃ rathaṃ dṛṣṭvā tārkṣyapravaraketanam |
pradakṣiṇamupāvṛtya samāruhya mahāmanāḥ |
prayayau puṇḍarīkākṣastato dvāravatīṃ purīm || 2-42-55||

MHB 2-42-56

तं पद्भ्यामनुवव्राज धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
भ्रातृभिः सहितः श्रीमान्वासुदेवं महाबलम् ॥ २-४२-५६॥
taṃ padbhyāmanuvavrāja dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ śrīmānvāsudevaṃ mahābalam || 2-42-56||

MHB 2-42-57

ततो मुहूर्तं संगृह्य स्यन्दनप्रवरं हरिः ।
अब्रवीत्पुण्डरीकाक्षः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ २-४२-५७॥
tato muhūrtaṃ saṃgṛhya syandanapravaraṃ hariḥ |
abravītpuṇḍarīkākṣaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram || 2-42-57||

MHB 2-42-58

अप्रमत्तः स्थितो नित्यं प्रजाः पाहि विशां पते ।
पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिवाण्डजाः ।
बान्धवास्त्वोपजीवन्तु सहस्राक्षमिवामराः ॥ २-४२-५८॥
apramattaḥ sthito nityaṃ prajāḥ pāhi viśāṃ pate |
parjanyamiva bhūtāni mahādrumamivāṇḍajāḥ |
bāndhavāstvopajīvantu sahasrākṣamivāmarāḥ || 2-42-58||

MHB 2-42-59

कृत्वा परस्परेणैवं संविदं कृष्णपाण्डवौ ।
अन्योन्यं समनुज्ञाप्य जग्मतुः स्वगृहान्प्रति ॥ २-४२-५९॥
kṛtvā paraspareṇaivaṃ saṃvidaṃ kṛṣṇapāṇḍavau |
anyonyaṃ samanujñāpya jagmatuḥ svagṛhānprati || 2-42-59||

MHB 2-42-60

गते द्वारवतीं कृष्णे सात्वतप्रवरे नृप ।
एको दुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबलः ।
तस्यां सभायां दिव्यायामूषतुस्तौ नरर्षभौ ॥ २-४२-६०॥
gate dvāravatīṃ kṛṣṇe sātvatapravare nṛpa |
eko duryodhano rājā śakuniścāpi saubalaḥ |
tasyāṃ sabhāyāṃ divyāyāmūṣatustau nararṣabhau || 2-42-60||

Adhyaya: 43/72 (36)

MHB 2-43-1

वैशंपायन उवाच ।
वसन्दुर्योधनस्तस्यां सभायां भरतर्षभ ।
शनैर्ददर्श तां सर्वां सभां शकुनिना सह ॥ २-४३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
vasanduryodhanastasyāṃ sabhāyāṃ bharatarṣabha |
śanairdadarśa tāṃ sarvāṃ sabhāṃ śakuninā saha || 2-43-1||

MHB 2-43-2

तस्यां दिव्यानभिप्रायान्ददर्श कुरुनन्दनः ।
न दृष्टपूर्वा ये तेन नगरे नागसाह्वये ॥ २-४३-२॥
tasyāṃ divyānabhiprāyāndadarśa kurunandanaḥ |
na dṛṣṭapūrvā ye tena nagare nāgasāhvaye || 2-43-2||

MHB 2-43-3

स कदाचित्सभामध्ये धार्तराष्ट्रो महीपतिः ।
स्फाटिकं तलमासाद्य जलमित्यभिशङ्कया ॥ २-४३-३॥
sa kadācitsabhāmadhye dhārtarāṣṭro mahīpatiḥ |
sphāṭikaṃ talamāsādya jalamityabhiśaṅkayā || 2-43-3||

MHB 2-43-4

स्ववस्त्रोत्कर्षणं राजा कृतवान्बुद्धिमोहितः ।
दुर्मना विमुखश्चैव परिचक्राम तां सभाम् ॥ २-४३-४॥
svavastrotkarṣaṇaṃ rājā kṛtavānbuddhimohitaḥ |
durmanā vimukhaścaiva paricakrāma tāṃ sabhām || 2-43-4||

MHB 2-43-5

ततः स्फाटिकतोयां वै स्फाटिकाम्बुजशोभिताम् ।
वापीं मत्वा स्थलमिति सवासाः प्रापतज्जले ॥ २-४३-५॥
tataḥ sphāṭikatoyāṃ vai sphāṭikāmbujaśobhitām |
vāpīṃ matvā sthalamiti savāsāḥ prāpatajjale || 2-43-5||

MHB 2-43-6

जले निपतितं दृष्ट्वा किंकरा जहसुर्भृशम् ।
वासांसि च शुभान्यस्मै प्रददू राजशासनात् ॥ २-४३-६॥
jale nipatitaṃ dṛṣṭvā kiṃkarā jahasurbhṛśam |
vāsāṃsi ca śubhānyasmai pradadū rājaśāsanāt || 2-43-6||

MHB 2-43-7

तथागतं तु तं दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलः ।
अर्जुनश्च यमौ चोभौ सर्वे ते प्राहसंस्तदा ॥ २-४३-७॥
tathāgataṃ tu taṃ dṛṣṭvā bhīmaseno mahābalaḥ |
arjunaśca yamau cobhau sarve te prāhasaṃstadā || 2-43-7||

MHB 2-43-8

नामर्षयत्ततस्तेषामवहासममर्षणः ।
आकारं रक्षमाणस्तु न स तान्समुदैक्षत ॥ २-४३-८॥
nāmarṣayattatasteṣāmavahāsamamarṣaṇaḥ |
ākāraṃ rakṣamāṇastu na sa tānsamudaikṣata || 2-43-8||

MHB 2-43-9

पुनर्वसनमुत्क्षिप्य प्रतरिष्यन्निव स्थलम् ।
आरुरोह ततः सर्वे जहसुस्ते पुनर्जनाः ॥ २-४३-९॥
punarvasanamutkṣipya pratariṣyanniva sthalam |
āruroha tataḥ sarve jahasuste punarjanāḥ || 2-43-9||

MHB 2-43-10

द्वारं च विवृताकारं ललाटेन समाहनत् ।
संवृतं चेति मन्वानो द्वारदेशादुपारमत् ॥ २-४३-१०॥
dvāraṃ ca vivṛtākāraṃ lalāṭena samāhanat |
saṃvṛtaṃ ceti manvāno dvāradeśādupāramat || 2-43-10||

MHB 2-43-11

एवं प्रलम्भान्विविधान्प्राप्य तत्र विशां पते ।
पाण्डवेयाभ्यनुज्ञातस्ततो दुर्योधनो नृपः ॥ २-४३-११॥
evaṃ pralambhānvividhānprāpya tatra viśāṃ pate |
pāṇḍaveyābhyanujñātastato duryodhano nṛpaḥ || 2-43-11||

MHB 2-43-12

अप्रहृष्टेन मनसा राजसूये महाक्रतौ ।
प्रेक्ष्य तामद्भुतामृद्धिं जगाम गजसाह्वयम् ॥ २-४३-१२॥
aprahṛṣṭena manasā rājasūye mahākratau |
prekṣya tāmadbhutāmṛddhiṃ jagāma gajasāhvayam || 2-43-12||

MHB 2-43-13

पाण्डवश्रीप्रतप्तस्य ध्यानग्लानस्य गच्छतः ।
दुर्योधनस्य नृपतेः पापा मतिरजायत ॥ २-४३-१३॥
pāṇḍavaśrīprataptasya dhyānaglānasya gacchataḥ |
duryodhanasya nṛpateḥ pāpā matirajāyata || 2-43-13||

MHB 2-43-14

पार्थान्सुमनसो दृष्ट्वा पार्थिवांश्च वशानुगान् ।
कृत्स्नं चापि हितं लोकमाकुमारं कुरूद्वह ॥ २-४३-१४॥
pārthānsumanaso dṛṣṭvā pārthivāṃśca vaśānugān |
kṛtsnaṃ cāpi hitaṃ lokamākumāraṃ kurūdvaha || 2-43-14||

MHB 2-43-15

महिमानं परं चापि पाण्डवानां महात्मनाम् ।
दुर्योधनो धार्तराष्ट्रो विवर्णः समपद्यत ॥ २-४३-१५॥
mahimānaṃ paraṃ cāpi pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
duryodhano dhārtarāṣṭro vivarṇaḥ samapadyata || 2-43-15||

MHB 2-43-16

स तु गच्छन्ननेकाग्रः सभामेवानुचिन्तयन् ।
श्रियं च तामनुपमां धर्मराजस्य धीमतः ॥ २-४३-१६॥
sa tu gacchannanekāgraḥ sabhāmevānucintayan |
śriyaṃ ca tāmanupamāṃ dharmarājasya dhīmataḥ || 2-43-16||

MHB 2-43-17

प्रमत्तो धृतराष्ट्रस्य पुत्रो दुर्योधनस्तदा ।
नाभ्यभाषत्सुबलजं भाषमाणं पुनः पुनः ॥ २-४३-१७॥
pramatto dhṛtarāṣṭrasya putro duryodhanastadā |
nābhyabhāṣatsubalajaṃ bhāṣamāṇaṃ punaḥ punaḥ || 2-43-17||

MHB 2-43-18

अनेकाग्रं तु तं दृष्ट्वा शकुनिः प्रत्यभाषत ।
दुर्योधन कुतोमूलं निःश्वसन्निव गच्छसि ॥ २-४३-१८॥
anekāgraṃ tu taṃ dṛṣṭvā śakuniḥ pratyabhāṣata |
duryodhana kutomūlaṃ niḥśvasanniva gacchasi || 2-43-18||

MHB 2-43-19

दुर्योधन उवाच ।
दृष्ट्वेमां पृथिवीं कृत्स्नां युधिष्ठिरवशानुगाम् ।
जितामस्त्रप्रतापेन श्वेताश्वस्य महात्मनः ॥ २-४३-१९॥
duryodhana uvāca |
dṛṣṭvemāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ yudhiṣṭhiravaśānugām |
jitāmastrapratāpena śvetāśvasya mahātmanaḥ || 2-43-19||

MHB 2-43-20

तं च यज्ञं तथाभूतं दृष्ट्वा पार्थस्य मातुल ।
यथा शक्रस्य देवेषु तथाभूतं महाद्युते ॥ २-४३-२०॥
taṃ ca yajñaṃ tathābhūtaṃ dṛṣṭvā pārthasya mātula |
yathā śakrasya deveṣu tathābhūtaṃ mahādyute || 2-43-20||

MHB 2-43-21

अमर्षेण सुसंपूर्णो दह्यमानो दिवानिशम् ।
शुचिशुक्रागमे काले शुष्ये तोयमिवाल्पकम् ॥ २-४३-२१॥
amarṣeṇa susaṃpūrṇo dahyamāno divāniśam |
śuciśukrāgame kāle śuṣye toyamivālpakam || 2-43-21||

MHB 2-43-22

पश्य सात्वतमुख्येन शिशुपालं निपातितम् ।
न च तत्र पुमानासीत्कश्चित्तस्य पदानुगः ॥ २-४३-२२॥
paśya sātvatamukhyena śiśupālaṃ nipātitam |
na ca tatra pumānāsītkaścittasya padānugaḥ || 2-43-22||

MHB 2-43-23

दह्यमाना हि राजानः पाण्डवोत्थेन वह्निना ।
क्षान्तवन्तोऽपराधं तं को हि तं क्षन्तुमर्हति ॥ २-४३-२३॥
dahyamānā hi rājānaḥ pāṇḍavotthena vahninā |
kṣāntavanto'parādhaṃ taṃ ko hi taṃ kṣantumarhati || 2-43-23||

MHB 2-43-24

वासुदेवेन तत्कर्म तथायुक्तं महत्कृतम् ।
सिद्धं च पाण्डवेयानां प्रतापेन महात्मनाम् ॥ २-४३-२४॥
vāsudevena tatkarma tathāyuktaṃ mahatkṛtam |
siddhaṃ ca pāṇḍaveyānāṃ pratāpena mahātmanām || 2-43-24||

MHB 2-43-25

तथा हि रत्नान्यादाय विविधानि नृपा नृपम् ।
उपतिष्ठन्ति कौन्तेयं वैश्या इव करप्रदाः ॥ २-४३-२५॥
tathā hi ratnānyādāya vividhāni nṛpā nṛpam |
upatiṣṭhanti kaunteyaṃ vaiśyā iva karapradāḥ || 2-43-25||

MHB 2-43-26

श्रियं तथाविधां दृष्ट्वा ज्वलन्तीमिव पाण्डवे ।
अमर्षवशमापन्नो दह्येऽहमतथोचितः ॥ २-४३-२६॥
śriyaṃ tathāvidhāṃ dṛṣṭvā jvalantīmiva pāṇḍave |
amarṣavaśamāpanno dahye'hamatathocitaḥ || 2-43-26||

MHB 2-43-27

वह्निमेव प्रवेक्ष्यामि भक्षयिष्यामि वा विषम् ।
अपो वापि प्रवेक्ष्यामि न हि शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ २-४३-२७॥
vahnimeva pravekṣyāmi bhakṣayiṣyāmi vā viṣam |
apo vāpi pravekṣyāmi na hi śakṣyāmi jīvitum || 2-43-27||

MHB 2-43-28

को हि नाम पुमाँल्लोके मर्षयिष्यति सत्त्ववान् ।
सपत्नानृध्यतो दृष्ट्वा हानिमात्मन एव च ॥ २-४३-२८॥
ko hi nāma pumā~lloke marṣayiṣyati sattvavān |
sapatnānṛdhyato dṛṣṭvā hānimātmana eva ca || 2-43-28||

MHB 2-43-29

सोऽहं न स्त्री न चाप्यस्त्री न पुमान्नापुमानपि ।
योऽहं तां मर्षयाम्यद्य तादृशीं श्रियमागताम् ॥ २-४३-२९॥
so'haṃ na strī na cāpyastrī na pumānnāpumānapi |
yo'haṃ tāṃ marṣayāmyadya tādṛśīṃ śriyamāgatām || 2-43-29||

MHB 2-43-30

ईश्वरत्वं पृथिव्याश्च वसुमत्तां च तादृशीम् ।
यज्ञं च तादृशं दृष्ट्वा मादृशः को न संज्वरेत् ॥ २-४३-३०॥
īśvaratvaṃ pṛthivyāśca vasumattāṃ ca tādṛśīm |
yajñaṃ ca tādṛśaṃ dṛṣṭvā mādṛśaḥ ko na saṃjvaret || 2-43-30||

MHB 2-43-31

अशक्तश्चैक एवाहं तामाहर्तुं नृपश्रियम् ।
सहायांश्च न पश्यामि तेन मृत्युं विचिन्तये ॥ २-४३-३१॥
aśaktaścaika evāhaṃ tāmāhartuṃ nṛpaśriyam |
sahāyāṃśca na paśyāmi tena mṛtyuṃ vicintaye || 2-43-31||

MHB 2-43-32

दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम् ।
दृष्ट्वा कुन्तीसुते शुभ्रां श्रियं तामाहृतां तथा ॥ २-४३-३२॥
daivameva paraṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam |
dṛṣṭvā kuntīsute śubhrāṃ śriyaṃ tāmāhṛtāṃ tathā || 2-43-32||

MHB 2-43-33

कृतो यत्नो मया पूर्वं विनाशे तस्य सौबल ।
तच्च सर्वमतिक्रम्य स वृद्धोऽप्स्विव पङ्कजम् ॥ २-४३-३३॥
kṛto yatno mayā pūrvaṃ vināśe tasya saubala |
tacca sarvamatikramya sa vṛddho'psviva paṅkajam || 2-43-33||

MHB 2-43-34

तेन दैवं परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम् ।
धार्तराष्ट्रा हि हीयन्ते पार्था वर्धन्ति नित्यशः ॥ २-४३-३४॥
tena daivaṃ paraṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam |
dhārtarāṣṭrā hi hīyante pārthā vardhanti nityaśaḥ || 2-43-34||

MHB 2-43-35

सोऽहं श्रियं च तां दृष्ट्वा सभां तां च तथाविधाम् ।
रक्षिभिश्चावहासं तं परितप्ये यथाग्निना ॥ २-४३-३५॥
so'haṃ śriyaṃ ca tāṃ dṛṣṭvā sabhāṃ tāṃ ca tathāvidhām |
rakṣibhiścāvahāsaṃ taṃ paritapye yathāgninā || 2-43-35||

MHB 2-43-36

स मामभ्यनुजानीहि मातुलाद्य सुदुःखितम् ।
अमर्षं च समाविष्टं धृतराष्ट्रे निवेदय ॥ २-४३-३६॥
sa māmabhyanujānīhi mātulādya suduḥkhitam |
amarṣaṃ ca samāviṣṭaṃ dhṛtarāṣṭre nivedaya || 2-43-36||

Adhyaya: 44/72 (22)

MHB 2-44-1

शकुनिरुवाच ।
दुर्योधन न तेऽमर्षः कार्यः प्रति युधिष्ठिरम् ।
भागधेयानि हि स्वानि पाण्डवा भुञ्जते सदा ॥ २-४४-१॥
śakuniruvāca |
duryodhana na te'marṣaḥ kāryaḥ prati yudhiṣṭhiram |
bhāgadheyāni hi svāni pāṇḍavā bhuñjate sadā || 2-44-1||

MHB 2-44-2

अनेकैरभ्युपायैश्च त्वयारब्धाः पुरासकृत् ।
विमुक्ताश्च नरव्याघ्रा भागधेयपुरस्कृताः ॥ २-४४-२॥
anekairabhyupāyaiśca tvayārabdhāḥ purāsakṛt |
vimuktāśca naravyāghrā bhāgadheyapuraskṛtāḥ || 2-44-2||

MHB 2-44-3

तैर्लब्धा द्रौपदी भार्या द्रुपदश्च सुतैः सह ।
सहायः पृथिवीलाभे वासुदेवश्च वीर्यवान् ॥ २-४४-३॥
tairlabdhā draupadī bhāryā drupadaśca sutaiḥ saha |
sahāyaḥ pṛthivīlābhe vāsudevaśca vīryavān || 2-44-3||

MHB 2-44-4

लब्धश्च नाभिभूतोऽर्थः पित्र्योंऽशः पृथिवीपते ।
विवृद्धस्तेजसा तेषां तत्र का परिदेवना ॥ २-४४-४॥
labdhaśca nābhibhūto'rthaḥ pitryoṃ'śaḥ pṛthivīpate |
vivṛddhastejasā teṣāṃ tatra kā paridevanā || 2-44-4||

MHB 2-44-5

धनंजयेन गाण्डीवमक्षय्यौ च महेषुधी ।
लब्धान्यस्त्राणि दिव्यानि तर्पयित्वा हुताशनम् ॥ २-४४-५॥
dhanaṃjayena gāṇḍīvamakṣayyau ca maheṣudhī |
labdhānyastrāṇi divyāni tarpayitvā hutāśanam || 2-44-5||

MHB 2-44-6

तेन कार्मुकमुख्येन बाहुवीर्येण चात्मनः ।
कृता वशे महीपालास्तत्र का परिदेवना ॥ २-४४-६॥
tena kārmukamukhyena bāhuvīryeṇa cātmanaḥ |
kṛtā vaśe mahīpālāstatra kā paridevanā || 2-44-6||

MHB 2-44-7

अग्निदाहान्मयं चापि मोक्षयित्वा स दानवम् ।
सभां तां कारयामास सव्यसाची परंतपः ॥ २-४४-७॥
agnidāhānmayaṃ cāpi mokṣayitvā sa dānavam |
sabhāṃ tāṃ kārayāmāsa savyasācī paraṃtapaḥ || 2-44-7||

MHB 2-44-8

तेन चैव मयेनोक्ताः किंकरा नाम राक्षसाः ।
वहन्ति तां सभां भीमास्तत्र का परिदेवना ॥ २-४४-८॥
tena caiva mayenoktāḥ kiṃkarā nāma rākṣasāḥ |
vahanti tāṃ sabhāṃ bhīmāstatra kā paridevanā || 2-44-8||

MHB 2-44-9

यच्चासहायतां राजन्नुक्तवानसि भारत ।
तन्मिथ्या भ्रातरो हीमे सहायास्ते महारथाः ॥ २-४४-९॥
yaccāsahāyatāṃ rājannuktavānasi bhārata |
tanmithyā bhrātaro hīme sahāyāste mahārathāḥ || 2-44-9||

MHB 2-44-10

द्रोणस्तव महेष्वासः सह पुत्रेण धीमता ।
सूतपुत्रश्च राधेयो गौतमश्च महारथः ॥ २-४४-१०॥
droṇastava maheṣvāsaḥ saha putreṇa dhīmatā |
sūtaputraśca rādheyo gautamaśca mahārathaḥ || 2-44-10||

MHB 2-44-11

अहं च सह सोदर्यैः सौमदत्तिश्च वीर्यवान् ।
एतैस्त्वं सहितः सर्वैर्जय कृत्स्नां वसुंधराम् ॥ २-४४-११॥
ahaṃ ca saha sodaryaiḥ saumadattiśca vīryavān |
etaistvaṃ sahitaḥ sarvairjaya kṛtsnāṃ vasuṃdharām || 2-44-11||

MHB 2-44-12

दुर्योधन उवाच ।
त्वया च सहितो राजन्नेतैश्चान्यैर्महारथैः ।
एतानेव विजेष्यामि यदि त्वमनुमन्यसे ॥ २-४४-१२॥
duryodhana uvāca |
tvayā ca sahito rājannetaiścānyairmahārathaiḥ |
etāneva vijeṣyāmi yadi tvamanumanyase || 2-44-12||

MHB 2-44-13

एतेषु विजितेष्वद्य भविष्यति मही मम ।
सर्वे च पृथिवीपालाः सभा सा च महाधना ॥ २-४४-१३॥
eteṣu vijiteṣvadya bhaviṣyati mahī mama |
sarve ca pṛthivīpālāḥ sabhā sā ca mahādhanā || 2-44-13||

MHB 2-44-14

शकुनिरुवाच ।
धनंजयो वासुदेवो भीमसेनो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च द्रुपदश्च सहात्मजैः ॥ २-४४-१४॥
śakuniruvāca |
dhanaṃjayo vāsudevo bhīmaseno yudhiṣṭhiraḥ |
nakulaḥ sahadevaśca drupadaśca sahātmajaiḥ || 2-44-14||

MHB 2-44-15

नैते युधि बलाज्जेतुं शक्याः सुरगणैरपि ।
महारथा महेष्वासाः कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः ॥ २-४४-१५॥
naite yudhi balājjetuṃ śakyāḥ suragaṇairapi |
mahārathā maheṣvāsāḥ kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ || 2-44-15||

MHB 2-44-16

अहं तु तद्विजानामि विजेतुं येन शक्यते ।
युधिष्ठिरं स्वयं राजंस्तन्निबोध जुषस्व च ॥ २-४४-१६॥
ahaṃ tu tadvijānāmi vijetuṃ yena śakyate |
yudhiṣṭhiraṃ svayaṃ rājaṃstannibodha juṣasva ca || 2-44-16||

MHB 2-44-17

दुर्योधन उवाच ।
अप्रमादेन सुहृदामन्येषां च महात्मनाम् ।
यदि शक्या विजेतुं ते तन्ममाचक्ष्व मातुल ॥ २-४४-१७॥
duryodhana uvāca |
apramādena suhṛdāmanyeṣāṃ ca mahātmanām |
yadi śakyā vijetuṃ te tanmamācakṣva mātula || 2-44-17||

MHB 2-44-18

शकुनिरुवाच ।
द्यूतप्रियश्च कौन्तेयो न च जानाति देवितुम् ।
समाहूतश्च राजेन्द्रो न शक्ष्यति निवर्तितुम् ॥ २-४४-१८॥
śakuniruvāca |
dyūtapriyaśca kaunteyo na ca jānāti devitum |
samāhūtaśca rājendro na śakṣyati nivartitum || 2-44-18||

MHB 2-44-19

देवने कुशलश्चाहं न मेऽस्ति सदृशो भुवि ।
त्रिषु लोकेषु कौन्तेयं तं त्वं द्यूते समाह्वय ॥ २-४४-१९॥
devane kuśalaścāhaṃ na me'sti sadṛśo bhuvi |
triṣu lokeṣu kaunteyaṃ taṃ tvaṃ dyūte samāhvaya || 2-44-19||

MHB 2-44-20

तस्याक्षकुशलो राजन्नादास्येऽहमसंशयम् ।
राज्यं श्रियं च तां दीप्तां त्वदर्थं पुरुषर्षभ ॥ २-४४-२०॥
tasyākṣakuśalo rājannādāsye'hamasaṃśayam |
rājyaṃ śriyaṃ ca tāṃ dīptāṃ tvadarthaṃ puruṣarṣabha || 2-44-20||

MHB 2-44-21

इदं तु सर्वं त्वं राज्ञे दुर्योधन निवेदय ।
अनुज्ञातस्तु ते पित्रा विजेष्ये तं न संशयः ॥ २-४४-२१॥
idaṃ tu sarvaṃ tvaṃ rājñe duryodhana nivedaya |
anujñātastu te pitrā vijeṣye taṃ na saṃśayaḥ || 2-44-21||

MHB 2-44-22

दुर्योधन उवाच ।
त्वमेव कुरुमुख्याय धृतराष्ट्राय सौबल ।
निवेदय यथान्यायं नाहं शक्ष्ये निशंसितुम् ॥ २-४४-२२॥
duryodhana uvāca |
tvameva kurumukhyāya dhṛtarāṣṭrāya saubala |
nivedaya yathānyāyaṃ nāhaṃ śakṣye niśaṃsitum || 2-44-22||

Adhyaya: 45/72 (58)

MHB 2-45-1

वैशंपायन उवाच ।
अनुभूय तु राज्ञस्तं राजसूयं महाक्रतुम् ।
युधिष्ठिरस्य नृपतेर्गान्धारीपुत्रसंयुतः ॥ २-४५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
anubhūya tu rājñastaṃ rājasūyaṃ mahākratum |
yudhiṣṭhirasya nṛpatergāndhārīputrasaṃyutaḥ || 2-45-1||

MHB 2-45-2

प्रियकृन्मतमाज्ञाय पूर्वं दुर्योधनस्य तत् ।
प्रज्ञाचक्षुषमासीनं शकुनिः सौबलस्तदा ॥ २-४५-२॥
priyakṛnmatamājñāya pūrvaṃ duryodhanasya tat |
prajñācakṣuṣamāsīnaṃ śakuniḥ saubalastadā || 2-45-2||

MHB 2-45-3

दुर्योधनवचः श्रुत्वा धृतराष्ट्रं जनाधिपम् ।
उपगम्य महाप्राज्ञं शकुनिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ २-४५-३॥
duryodhanavacaḥ śrutvā dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam |
upagamya mahāprājñaṃ śakunirvākyamabravīt || 2-45-3||

MHB 2-45-4

दुर्योधनो महाराज विवर्णो हरिणः कृशः ।
दीनश्चिन्तापरश्चैव तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ २-४५-४॥
duryodhano mahārāja vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ |
dīnaścintāparaścaiva tadviddhi bharatarṣabha || 2-45-4||

MHB 2-45-5

न वै परीक्षसे सम्यगसह्यं शत्रुसंभवम् ।
ज्येष्ठपुत्रस्य शोकं त्वं किमर्थं नावबुध्यसे ॥ २-४५-५॥
na vai parīkṣase samyagasahyaṃ śatrusaṃbhavam |
jyeṣṭhaputrasya śokaṃ tvaṃ kimarthaṃ nāvabudhyase || 2-45-5||

MHB 2-45-6

धृतराष्ट्र उवाच ।
दुर्योधन कुतोमूलं भृशमार्तोऽसि पुत्रक ।
श्रोतव्यश्चेन्मया सोऽर्थो ब्रूहि मे कुरुनन्दन ॥ २-४५-६॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
duryodhana kutomūlaṃ bhṛśamārto'si putraka |
śrotavyaścenmayā so'rtho brūhi me kurunandana || 2-45-6||

MHB 2-45-7

अयं त्वां शकुनिः प्राह विवर्णं हरिणं कृशम् ।
चिन्तयंश्च न पश्यामि शोकस्य तव संभवम् ॥ २-४५-७॥
ayaṃ tvāṃ śakuniḥ prāha vivarṇaṃ hariṇaṃ kṛśam |
cintayaṃśca na paśyāmi śokasya tava saṃbhavam || 2-45-7||

MHB 2-45-8

ऐश्वर्यं हि महत्पुत्र त्वयि सर्वं समर्पितम् ।
भ्रातरः सुहृदश्चैव नाचरन्ति तवाप्रियम् ॥ २-४५-८॥
aiśvaryaṃ hi mahatputra tvayi sarvaṃ samarpitam |
bhrātaraḥ suhṛdaścaiva nācaranti tavāpriyam || 2-45-8||

MHB 2-45-9

आच्छादयसि प्रावारानश्नासि पिशितौदनम् ।
आजानेया वहन्ति त्वां केनासि हरिणः कृशः ॥ २-४५-९॥
ācchādayasi prāvārānaśnāsi piśitaudanam |
ājāneyā vahanti tvāṃ kenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ || 2-45-9||

MHB 2-45-10

शयनानि महार्हाणि योषितश्च मनोरमाः ।
गुणवन्ति च वेश्मानि विहाराश्च यथासुखम् ॥ २-४५-१०॥
śayanāni mahārhāṇi yoṣitaśca manoramāḥ |
guṇavanti ca veśmāni vihārāśca yathāsukham || 2-45-10||

MHB 2-45-11

देवानामिव ते सर्वं वाचि बद्धं न संशयः ।
स दीन इव दुर्धर्षः कस्माच्छोचसि पुत्रक ॥ २-४५-११॥
devānāmiva te sarvaṃ vāci baddhaṃ na saṃśayaḥ |
sa dīna iva durdharṣaḥ kasmācchocasi putraka || 2-45-11||

MHB 2-45-12

दुर्योधन उवाच ।
अश्नाम्याच्छादये चाहं यथा कुपुरुषस्तथा ।
अमर्षं धारये चोग्रं तितिक्षन्कालपर्ययम् ॥ २-४५-१२॥
duryodhana uvāca |
aśnāmyācchādaye cāhaṃ yathā kupuruṣastathā |
amarṣaṃ dhāraye cograṃ titikṣankālaparyayam || 2-45-12||

MHB 2-45-13

अमर्षणः स्वाः प्रकृतीरभिभूय परे स्थिताः ।
क्लेशान्मुमुक्षुः परजान्स वै पुरुष उच्यते ॥ २-४५-१३॥
amarṣaṇaḥ svāḥ prakṛtīrabhibhūya pare sthitāḥ |
kleśānmumukṣuḥ parajānsa vai puruṣa ucyate || 2-45-13||

MHB 2-45-14

संतोषो वै श्रियं हन्ति अभिमानश्च भारत ।
अनुक्रोशभये चोभे यैर्वृतो नाश्नुते महत् ॥ २-४५-१४॥
saṃtoṣo vai śriyaṃ hanti abhimānaśca bhārata |
anukrośabhaye cobhe yairvṛto nāśnute mahat || 2-45-14||

MHB 2-45-15

न मामवति तद्भुक्तं श्रियं दृष्ट्वा युधिष्ठिरे ।
ज्वलन्तीमिव कौन्तेये विवर्णकरणीं मम ॥ २-४५-१५॥
na māmavati tadbhuktaṃ śriyaṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhire |
jvalantīmiva kaunteye vivarṇakaraṇīṃ mama || 2-45-15||

MHB 2-45-16

सपत्नानृध्यतोऽऽत्मानं हीयमानं निशाम्य च ।
अदृश्यामपि कौन्तेये स्थितां पश्यन्निवोद्यताम् ।
तस्मादहं विवर्णश्च दीनश्च हरिणः कृशः ॥ २-४५-१६॥
sapatnānṛdhyato''tmānaṃ hīyamānaṃ niśāmya ca |
adṛśyāmapi kaunteye sthitāṃ paśyannivodyatām |
tasmādahaṃ vivarṇaśca dīnaśca hariṇaḥ kṛśaḥ || 2-45-16||

MHB 2-45-17

अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनः ।
त्रिंशद्दासीक एकैको यान्बिभर्ति युधिष्ठिरः ॥ २-४५-१७॥
aṣṭāśītisahasrāṇi snātakā gṛhamedhinaḥ |
triṃśaddāsīka ekaiko yānbibharti yudhiṣṭhiraḥ || 2-45-17||

MHB 2-45-18

दशान्यानि सहस्राणि नित्यं तत्रान्नमुत्तमम् ।
भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर्युधिष्ठिरनिवेशने ॥ २-४५-१८॥
daśānyāni sahasrāṇi nityaṃ tatrānnamuttamam |
bhuñjate rukmapātrībhiryudhiṣṭhiraniveśane || 2-45-18||

MHB 2-45-19

कदलीमृगमोकानि कृष्णश्यामारुणानि च ।
काम्बोजः प्राहिणोत्तस्मै परार्ध्यानपि कम्बलान् ॥ २-४५-१९॥
kadalīmṛgamokāni kṛṣṇaśyāmāruṇāni ca |
kāmbojaḥ prāhiṇottasmai parārdhyānapi kambalān || 2-45-19||

MHB 2-45-20

रथयोषिद्गवाश्वस्य शतशोऽथ सहस्रशः ।
त्रिंशतं चोष्ट्रवामीनां शतानि विचरन्त्युत ॥ २-४५-२०॥
rathayoṣidgavāśvasya śataśo'tha sahasraśaḥ |
triṃśataṃ coṣṭravāmīnāṃ śatāni vicarantyuta || 2-45-20||

MHB 2-45-21

पृथग्विधानि रत्नानि पार्थिवाः पृथिवीपते ।
आहरन्क्रतुमुख्येऽस्मिन्कुन्तीपुत्राय भूरिशः ॥ २-४५-२१॥
pṛthagvidhāni ratnāni pārthivāḥ pṛthivīpate |
āharankratumukhye'sminkuntīputrāya bhūriśaḥ || 2-45-21||

MHB 2-45-22

न क्वचिद्धि मया दृष्टस्तादृशो नैव च श्रुतः ।
यादृग्धनागमो यज्ञे पाण्डुपुत्रस्य धीमतः ॥ २-४५-२२॥
na kvaciddhi mayā dṛṣṭastādṛśo naiva ca śrutaḥ |
yādṛgdhanāgamo yajñe pāṇḍuputrasya dhīmataḥ || 2-45-22||

MHB 2-45-23

अपर्यन्तं धनौघं तं दृष्ट्वा शत्रोरहं नृप ।
शर्म नैवाधिगच्छामि चिन्तयानोऽनिशं विभो ॥ २-४५-२३॥
aparyantaṃ dhanaughaṃ taṃ dṛṣṭvā śatrorahaṃ nṛpa |
śarma naivādhigacchāmi cintayāno'niśaṃ vibho || 2-45-23||

MHB 2-45-24

ब्राह्मणा वाटधानाश्च गोमन्तः शतसंघशः ।
त्रैखर्वं बलिमादाय द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ॥ २-४५-२४॥
brāhmaṇā vāṭadhānāśca gomantaḥ śatasaṃghaśaḥ |
traikharvaṃ balimādāya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ || 2-45-24||

MHB 2-45-25

कमण्डलूनुपादाय जातरूपमयाञ्शुभान् ।
एवं बलिं समादाय प्रवेशं लेभिरे ततः ॥ २-४५-२५॥
kamaṇḍalūnupādāya jātarūpamayāñśubhān |
evaṃ baliṃ samādāya praveśaṃ lebhire tataḥ || 2-45-25||

MHB 2-45-26

यन्नैव मधु शक्राय धारयन्त्यमरस्त्रियः ।
तदस्मै कांस्यमाहार्षीद्वारुणं कलशोदधिः ॥ २-४५-२६॥
yannaiva madhu śakrāya dhārayantyamarastriyaḥ |
tadasmai kāṃsyamāhārṣīdvāruṇaṃ kalaśodadhiḥ || 2-45-26||

MHB 2-45-27

शैक्यं रुक्मसहस्रस्य बहुरत्नविभूषितम् ।
दृष्ट्वा च मम तत्सर्वं ज्वररूपमिवाभवत् ॥ २-४५-२७॥
śaikyaṃ rukmasahasrasya bahuratnavibhūṣitam |
dṛṣṭvā ca mama tatsarvaṃ jvararūpamivābhavat || 2-45-27||

MHB 2-45-28

गृहीत्वा तत्तु गच्छन्ति समुद्रौ पूर्वदक्षिणौ ।
तथैव पश्चिमं यान्ति गृहीत्वा भरतर्षभ ॥ २-४५-२८॥
gṛhītvā tattu gacchanti samudrau pūrvadakṣiṇau |
tathaiva paścimaṃ yānti gṛhītvā bharatarṣabha || 2-45-28||

MHB 2-45-29

उत्तरं तु न गच्छन्ति विना तात पतत्रिभिः ।
इदं चाद्भुतमत्रासीत्तन्मे निगदतः शृणु ॥ २-४५-२९॥
uttaraṃ tu na gacchanti vinā tāta patatribhiḥ |
idaṃ cādbhutamatrāsīttanme nigadataḥ śṛṇu || 2-45-29||

MHB 2-45-30

पूर्णे शतसहस्रे तु विप्राणां परिविष्यताम् ।
स्थापिता तत्र संज्ञाभूच्छङ्खो ध्मायति नित्यशः ॥ २-४५-३०॥
pūrṇe śatasahasre tu viprāṇāṃ pariviṣyatām |
sthāpitā tatra saṃjñābhūcchaṅkho dhmāyati nityaśaḥ || 2-45-30||

MHB 2-45-31

मुहुर्मुहुः प्रणदतस्तस्य शङ्खस्य भारत ।
उत्तमं शब्दमश्रौषं ततो रोमाणि मेऽहृषन् ॥ २-४५-३१॥
muhurmuhuḥ praṇadatastasya śaṅkhasya bhārata |
uttamaṃ śabdamaśrauṣaṃ tato romāṇi me'hṛṣan || 2-45-31||

MHB 2-45-32

पार्थिवैर्बहुभिः कीर्णमुपस्थानं दिदृक्षुभिः ।
सर्वरत्नान्युपादाय पार्थिवा वै जनेश्वर ॥ २-४५-३२॥
pārthivairbahubhiḥ kīrṇamupasthānaṃ didṛkṣubhiḥ |
sarvaratnānyupādāya pārthivā vai janeśvara || 2-45-32||

MHB 2-45-33

यज्ञे तस्य महाराज पाण्डुपुत्रस्य धीमतः ।
वैश्या इव महीपाला द्विजातिपरिवेषकाः ॥ २-४५-३३॥
yajñe tasya mahārāja pāṇḍuputrasya dhīmataḥ |
vaiśyā iva mahīpālā dvijātipariveṣakāḥ || 2-45-33||

MHB 2-45-34

न सा श्रीर्देवराजस्य यमस्य वरुणस्य वा ।
गुह्यकाधिपतेर्वापि या श्री राजन्युधिष्ठिरे ॥ २-४५-३४॥
na sā śrīrdevarājasya yamasya varuṇasya vā |
guhyakādhipatervāpi yā śrī rājanyudhiṣṭhire || 2-45-34||

MHB 2-45-35

तां दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रस्य श्रियं परमिकामहम् ।
शान्तिं न परिगच्छामि दह्यमानेन चेतसा ॥ २-४५-३५॥
tāṃ dṛṣṭvā pāṇḍuputrasya śriyaṃ paramikāmaham |
śāntiṃ na parigacchāmi dahyamānena cetasā || 2-45-35||

MHB 2-45-36

शकुनिरुवाच ।
यामेतामुत्तमां लक्ष्मीं दृष्टवानसि पाण्डवे ।
तस्याः प्राप्तावुपायं मे शृणु सत्यपराक्रम ॥ २-४५-३६॥
śakuniruvāca |
yāmetāmuttamāṃ lakṣmīṃ dṛṣṭavānasi pāṇḍave |
tasyāḥ prāptāvupāyaṃ me śṛṇu satyaparākrama || 2-45-36||

MHB 2-45-37

अहमक्षेष्वभिज्ञातः पृथिव्यामपि भारत ।
हृदयज्ञः पणज्ञश्च विशेषज्ञश्च देवने ॥ २-४५-३७॥
ahamakṣeṣvabhijñātaḥ pṛthivyāmapi bhārata |
hṛdayajñaḥ paṇajñaśca viśeṣajñaśca devane || 2-45-37||

MHB 2-45-38

द्यूतप्रियश्च कौन्तेयो न च जानाति देवितुम् ।
आहूतश्चैष्यति व्यक्तं दीव्यावेत्याह्वयस्व तम् ॥ २-४५-३८॥
dyūtapriyaśca kaunteyo na ca jānāti devitum |
āhūtaścaiṣyati vyaktaṃ dīvyāvetyāhvayasva tam || 2-45-38||

MHB 2-45-39

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तः शकुनिना राजा दुर्योधनस्तदा ।
धृतराष्ट्रमिदं वाक्यमपदान्तरमब्रवीत् ॥ २-४५-३९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktaḥ śakuninā rājā duryodhanastadā |
dhṛtarāṣṭramidaṃ vākyamapadāntaramabravīt || 2-45-39||

MHB 2-45-40

अयमुत्सहते राजञ्श्रियमाहर्तुमक्षवित् ।
द्यूतेन पाण्डुपुत्रस्य तदनुज्ञातुमर्हसि ॥ २-४५-४०॥
ayamutsahate rājañśriyamāhartumakṣavit |
dyūtena pāṇḍuputrasya tadanujñātumarhasi || 2-45-40||

MHB 2-45-41

धृतराष्ट्र उवाच ।
क्षत्ता मन्त्री महाप्राज्ञः स्थितो यस्यास्मि शासने ।
तेन संगम्य वेत्स्यामि कार्यस्यास्य विनिश्चयम् ॥ २-४५-४१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
kṣattā mantrī mahāprājñaḥ sthito yasyāsmi śāsane |
tena saṃgamya vetsyāmi kāryasyāsya viniścayam || 2-45-41||

MHB 2-45-42

स हि धर्मं पुरस्कृत्य दीर्घदर्शी परं हितम् ।
उभयोः पक्षयोर्युक्तं वक्ष्यत्यर्थविनिश्चयम् ॥ २-४५-४२॥
sa hi dharmaṃ puraskṛtya dīrghadarśī paraṃ hitam |
ubhayoḥ pakṣayoryuktaṃ vakṣyatyarthaviniścayam || 2-45-42||

MHB 2-45-43

दुर्योधन उवाच ।
निवर्तयिष्यति त्वासौ यदि क्षत्ता समेष्यति ।
निवृत्ते त्वयि राजेन्द्र मरिष्येऽहमसंशयम् ॥ २-४५-४३॥
duryodhana uvāca |
nivartayiṣyati tvāsau yadi kṣattā sameṣyati |
nivṛtte tvayi rājendra mariṣye'hamasaṃśayam || 2-45-43||

MHB 2-45-44

स मयि त्वं मृते राजन्विदुरेण सुखी भव ।
भोक्ष्यसे पृथिवीं कृत्स्नां किं मया त्वं करिष्यसि ॥ २-४५-४४॥
sa mayi tvaṃ mṛte rājanvidureṇa sukhī bhava |
bhokṣyase pṛthivīṃ kṛtsnāṃ kiṃ mayā tvaṃ kariṣyasi || 2-45-44||

MHB 2-45-45

वैशंपायन उवाच ।
आर्तवाक्यं तु तत्तस्य प्रणयोक्तं निशम्य सः ।
धृतराष्ट्रोऽब्रवीत्प्रेष्यान्दुर्योधनमते स्थितः ॥ २-४५-४५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ārtavākyaṃ tu tattasya praṇayoktaṃ niśamya saḥ |
dhṛtarāṣṭro'bravītpreṣyānduryodhanamate sthitaḥ || 2-45-45||

MHB 2-45-46

स्थूणासहस्रैर्बृहतीं शतद्वारां सभां मम ।
मनोरमां दर्शनीयामाशु कुर्वन्तु शिल्पिनः ॥ २-४५-४६॥
sthūṇāsahasrairbṛhatīṃ śatadvārāṃ sabhāṃ mama |
manoramāṃ darśanīyāmāśu kurvantu śilpinaḥ || 2-45-46||

MHB 2-45-47

ततः संस्तीर्य रत्नैस्तामक्षानावाप्य सर्वशः ।
सुकृतां सुप्रवेशां च निवेदयत मे शनैः ॥ २-४५-४७॥
tataḥ saṃstīrya ratnaistāmakṣānāvāpya sarvaśaḥ |
sukṛtāṃ supraveśāṃ ca nivedayata me śanaiḥ || 2-45-47||

MHB 2-45-48

दुर्योधनस्य शान्त्यर्थमिति निश्चित्य भूमिपः ।
धृतराष्ट्रो महाराज प्राहिणोद्विदुराय वै ॥ २-४५-४८॥
duryodhanasya śāntyarthamiti niścitya bhūmipaḥ |
dhṛtarāṣṭro mahārāja prāhiṇodvidurāya vai || 2-45-48||

MHB 2-45-49

अपृष्ट्वा विदुरं ह्यस्य नासीत्कश्चिद्विनिश्चयः ।
द्यूतदोषांश्च जानन्स पुत्रस्नेहादकृष्यत ॥ २-४५-४९॥
apṛṣṭvā viduraṃ hyasya nāsītkaścidviniścayaḥ |
dyūtadoṣāṃśca jānansa putrasnehādakṛṣyata || 2-45-49||

MHB 2-45-50

तच्छ्रुत्वा विदुरो धीमान्कलिद्वारमुपस्थितम् ।
विनाशमुखमुत्पन्नं धृतराष्ट्रमुपाद्रवत् ॥ २-४५-५०॥
tacchrutvā viduro dhīmānkalidvāramupasthitam |
vināśamukhamutpannaṃ dhṛtarāṣṭramupādravat || 2-45-50||

MHB 2-45-51

सोऽभिगम्य महात्मानं भ्राता भ्रातरमग्रजम् ।
मूर्ध्ना प्रणम्य चरणाविदं वचनमब्रवीत् ॥ २-४५-५१॥
so'bhigamya mahātmānaṃ bhrātā bhrātaramagrajam |
mūrdhnā praṇamya caraṇāvidaṃ vacanamabravīt || 2-45-51||

MHB 2-45-52

नाभिनन्दामि ते राजन्व्यवसायमिमं प्रभो ।
पुत्रैर्भेदो यथा न स्याद्द्यूतहेतोस्तथा कुरु ॥ २-४५-५२॥
nābhinandāmi te rājanvyavasāyamimaṃ prabho |
putrairbhedo yathā na syāddyūtahetostathā kuru || 2-45-52||

MHB 2-45-53

धृतराष्ट्र उवाच ।
क्षत्तः पुत्रेषु पुत्रैर्मे कलहो न भविष्यति ।
दिवि देवाः प्रसादं नः करिष्यन्ति न संशयः ॥ २-४५-५३॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
kṣattaḥ putreṣu putrairme kalaho na bhaviṣyati |
divi devāḥ prasādaṃ naḥ kariṣyanti na saṃśayaḥ || 2-45-53||

MHB 2-45-54

अशुभं वा शुभं वापि हितं वा यदि वाहितम् ।
प्रवर्ततां सुहृद्द्यूतं दिष्टमेतन्न संशयः ॥ २-४५-५४॥
aśubhaṃ vā śubhaṃ vāpi hitaṃ vā yadi vāhitam |
pravartatāṃ suhṛddyūtaṃ diṣṭametanna saṃśayaḥ || 2-45-54||

MHB 2-45-55

मयि संनिहिते चैव भीष्मे च भरतर्षभे ।
अनयो दैवविहितो न कथंचिद्भविष्यति ॥ २-४५-५५॥
mayi saṃnihite caiva bhīṣme ca bharatarṣabhe |
anayo daivavihito na kathaṃcidbhaviṣyati || 2-45-55||

MHB 2-45-56

गच्छ त्वं रथमास्थाय हयैर्वातसमैर्जवे ।
खाण्डवप्रस्थमद्यैव समानय युधिष्ठिरम् ॥ २-४५-५६॥
gaccha tvaṃ rathamāsthāya hayairvātasamairjave |
khāṇḍavaprasthamadyaiva samānaya yudhiṣṭhiram || 2-45-56||

MHB 2-45-57

न वार्यो व्यवसायो मे विदुरैतद्ब्रवीमि ते ।
दैवमेव परं मन्ये येनैतदुपपद्यते ॥ २-४५-५७॥
na vāryo vyavasāyo me viduraitadbravīmi te |
daivameva paraṃ manye yenaitadupapadyate || 2-45-57||

MHB 2-45-58

इत्युक्तो विदुरो धीमान्नैतदस्तीति चिन्तयन् ।
आपगेयं महाप्राज्ञमभ्यगच्छत्सुदुःखितः ॥ २-४५-५८॥
ityukto viduro dhīmānnaitadastīti cintayan |
āpageyaṃ mahāprājñamabhyagacchatsuduḥkhitaḥ || 2-45-58||

Adhyaya: 46/72 (35)

MHB 2-46-1

जनमेजय उवाच ।
कथं समभवद्द्यूतं भ्रातॄणां तन्महात्ययम् ।
यत्र तद्व्यसनं प्राप्तं पाण्डवैर्मे पितामहैः ॥ २-४६-१॥
janamejaya uvāca |
kathaṃ samabhavaddyūtaṃ bhrātṝṇāṃ tanmahātyayam |
yatra tadvyasanaṃ prāptaṃ pāṇḍavairme pitāmahaiḥ || 2-46-1||

MHB 2-46-2

के च तत्र सभास्तारा राजानो ब्रह्मवित्तम ।
के चैनमन्वमोदन्त के चैनं प्रत्यषेधयन् ॥ २-४६-२॥
ke ca tatra sabhāstārā rājāno brahmavittama |
ke cainamanvamodanta ke cainaṃ pratyaṣedhayan || 2-46-2||

MHB 2-46-3

विस्तरेणैतदिच्छामि कथ्यमानं त्वया द्विज ।
मूलं ह्येतद्विनाशस्य पृथिव्या द्विजसत्तम ॥ २-४६-३॥
vistareṇaitadicchāmi kathyamānaṃ tvayā dvija |
mūlaṃ hyetadvināśasya pṛthivyā dvijasattama || 2-46-3||

MHB 2-46-4

सूत उवाच ।
एवमुक्तस्तदा राज्ञा व्यासशिष्यः प्रतापवान् ।
आचचक्षे यथावृत्तं तत्सर्वं सर्ववेदवित् ॥ २-४६-४॥
sūta uvāca |
evamuktastadā rājñā vyāsaśiṣyaḥ pratāpavān |
ācacakṣe yathāvṛttaṃ tatsarvaṃ sarvavedavit || 2-46-4||

MHB 2-46-5

वैशंपायन उवाच ।
शृणु मे विस्तरेणेमां कथां भरतसत्तम ।
भूय एव महाराज यदि ते श्रवणे मतिः ॥ २-४६-५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śṛṇu me vistareṇemāṃ kathāṃ bharatasattama |
bhūya eva mahārāja yadi te śravaṇe matiḥ || 2-46-5||

MHB 2-46-6

विदुरस्य मतं ज्ञात्वा धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
दुर्योधनमिदं वाक्यमुवाच विजने पुनः ॥ २-४६-६॥
vidurasya mataṃ jñātvā dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
duryodhanamidaṃ vākyamuvāca vijane punaḥ || 2-46-6||

MHB 2-46-7

अलं द्यूतेन गान्धारे विदुरो न प्रशंसति ।
न ह्यसौ सुमहाबुद्धिरहितं नो वदिष्यति ॥ २-४६-७॥
alaṃ dyūtena gāndhāre viduro na praśaṃsati |
na hyasau sumahābuddhirahitaṃ no vadiṣyati || 2-46-7||

MHB 2-46-8

हितं हि परमं मन्ये विदुरो यत्प्रभाषते ।
क्रियतां पुत्र तत्सर्वमेतन्मन्ये हितं तव ॥ २-४६-८॥
hitaṃ hi paramaṃ manye viduro yatprabhāṣate |
kriyatāṃ putra tatsarvametanmanye hitaṃ tava || 2-46-8||

MHB 2-46-9

देवर्षिर्वासवगुरुर्देवराजाय धीमते ।
यत्प्राह शास्त्रं भगवान्बृहस्पतिरुदारधीः ॥ २-४६-९॥
devarṣirvāsavagururdevarājāya dhīmate |
yatprāha śāstraṃ bhagavānbṛhaspatirudāradhīḥ || 2-46-9||

MHB 2-46-10

तद्वेद विदुरः सर्वं सरहस्यं महाकविः ।
स्थितश्च वचने तस्य सदाहमपि पुत्रक ॥ २-४६-१०॥
tadveda viduraḥ sarvaṃ sarahasyaṃ mahākaviḥ |
sthitaśca vacane tasya sadāhamapi putraka || 2-46-10||

MHB 2-46-11

विदुरो वापि मेधावी कुरूणां प्रवरो मतः ।
उद्धवो वा महाबुद्धिर्वृष्णीनामर्चितो नृप ॥ २-४६-११॥
viduro vāpi medhāvī kurūṇāṃ pravaro mataḥ |
uddhavo vā mahābuddhirvṛṣṇīnāmarcito nṛpa || 2-46-11||

MHB 2-46-12

द्यूतेन तदलं पुत्र द्यूते भेदो हि दृश्यते ।
भेदे विनाशो राज्यस्य तत्पुत्र परिवर्जय ॥ २-४६-१२॥
dyūtena tadalaṃ putra dyūte bhedo hi dṛśyate |
bhede vināśo rājyasya tatputra parivarjaya || 2-46-12||

MHB 2-46-13

पित्रा मात्रा च पुत्रस्य यद्वै कार्यं परं स्मृतम् ।
प्राप्तस्त्वमसि तत्तात पितृपैतामहं पदम् ॥ २-४६-१३॥
pitrā mātrā ca putrasya yadvai kāryaṃ paraṃ smṛtam |
prāptastvamasi tattāta pitṛpaitāmahaṃ padam || 2-46-13||

MHB 2-46-14

अधीतवान्कृती शास्त्रे लालितः सततं गृहे ।
भ्रातृज्येष्ठः स्थितो राज्ये विन्दसे किं न शोभनम् ॥ २-४६-१४॥
adhītavānkṛtī śāstre lālitaḥ satataṃ gṛhe |
bhrātṛjyeṣṭhaḥ sthito rājye vindase kiṃ na śobhanam || 2-46-14||

MHB 2-46-15

पृथग्जनैरलभ्यं यद्भोजनाच्छादनं परम् ।
तत्प्राप्तोऽसि महाबाहो कस्माच्छोचसि पुत्रक ॥ २-४६-१५॥
pṛthagjanairalabhyaṃ yadbhojanācchādanaṃ param |
tatprāpto'si mahābāho kasmācchocasi putraka || 2-46-15||

MHB 2-46-16

स्फीतं राष्ट्रं महाबाहो पितृपैतामहं महत् ।
नित्यमाज्ञापयन्भासि दिवि देवेश्वरो यथा ॥ २-४६-१६॥
sphītaṃ rāṣṭraṃ mahābāho pitṛpaitāmahaṃ mahat |
nityamājñāpayanbhāsi divi deveśvaro yathā || 2-46-16||

MHB 2-46-17

तस्य ते विदितप्रज्ञ शोकमूलमिदं कथम् ।
समुत्थितं दुःखतरं तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ २-४६-१७॥
tasya te viditaprajña śokamūlamidaṃ katham |
samutthitaṃ duḥkhataraṃ tanme śaṃsitumarhasi || 2-46-17||

MHB 2-46-18

दुर्योधन उवाच ।
अश्नाम्याच्छादयामीति प्रपश्यन्पापपूरुषः ।
नामर्षं कुरुते यस्तु पुरुषः सोऽधमः स्मृतः ॥ २-४६-१८॥
duryodhana uvāca |
aśnāmyācchādayāmīti prapaśyanpāpapūruṣaḥ |
nāmarṣaṃ kurute yastu puruṣaḥ so'dhamaḥ smṛtaḥ || 2-46-18||

MHB 2-46-19

न मां प्रीणाति राजेन्द्र लक्ष्मीः साधारणा विभो ।
ज्वलितामिव कौन्तेये श्रियं दृष्ट्वा च विव्यथे ॥ २-४६-१९॥
na māṃ prīṇāti rājendra lakṣmīḥ sādhāraṇā vibho |
jvalitāmiva kaunteye śriyaṃ dṛṣṭvā ca vivyathe || 2-46-19||

MHB 2-46-20

सर्वां हि पृथिवीं दृष्ट्वा युधिष्ठिरवशानुगाम् ।
स्थिरोऽस्मि योऽहं जीवामि दुःखादेतद्ब्रवीमि ते ॥ २-४६-२०॥
sarvāṃ hi pṛthivīṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiravaśānugām |
sthiro'smi yo'haṃ jīvāmi duḥkhādetadbravīmi te || 2-46-20||

MHB 2-46-21

आवर्जिता इवाभान्ति निघ्नाश्चैत्रकिकौकुराः ।
कारस्करा लोहजङ्घा युधिष्ठिरनिवेशने ॥ २-४६-२१॥
āvarjitā ivābhānti nighnāścaitrakikaukurāḥ |
kāraskarā lohajaṅghā yudhiṣṭhiraniveśane || 2-46-21||

MHB 2-46-22

हिमवत्सागरानूपाः सर्वरत्नाकरास्तथा ।
अन्त्याः सर्वे पर्युदस्ता युधिष्ठिरनिवेशने ॥ २-४६-२२॥
himavatsāgarānūpāḥ sarvaratnākarāstathā |
antyāḥ sarve paryudastā yudhiṣṭhiraniveśane || 2-46-22||

MHB 2-46-23

ज्येष्ठोऽयमिति मां मत्वा श्रेष्ठश्चेति विशां पते ।
युधिष्ठिरेण सत्कृत्य युक्तो रत्नपरिग्रहे ॥ २-४६-२३॥
jyeṣṭho'yamiti māṃ matvā śreṣṭhaśceti viśāṃ pate |
yudhiṣṭhireṇa satkṛtya yukto ratnaparigrahe || 2-46-23||

MHB 2-46-24

उपस्थितानां रत्नानां श्रेष्ठानामर्घहारिणाम् ।
नादृश्यत परः प्रान्तो नापरस्तत्र भारत ॥ २-४६-२४॥
upasthitānāṃ ratnānāṃ śreṣṭhānāmarghahāriṇām |
nādṛśyata paraḥ prānto nāparastatra bhārata || 2-46-24||

MHB 2-46-25

न मे हस्तः समभवद्वसु तत्प्रतिगृह्णतः ।
प्रातिष्ठन्त मयि श्रान्ते गृह्य दूराहृतं वसु ॥ २-४६-२५॥
na me hastaḥ samabhavadvasu tatpratigṛhṇataḥ |
prātiṣṭhanta mayi śrānte gṛhya dūrāhṛtaṃ vasu || 2-46-25||

MHB 2-46-26

कृतां बिन्दुसरोरत्नैर्मयेन स्फाटिकच्छदाम् ।
अपश्यं नलिनीं पूर्णामुदकस्येव भारत ॥ २-४६-२६॥
kṛtāṃ bindusaroratnairmayena sphāṭikacchadām |
apaśyaṃ nalinīṃ pūrṇāmudakasyeva bhārata || 2-46-26||

MHB 2-46-27

वस्त्रमुत्कर्षति मयि प्राहसत्स वृकोदरः ।
शत्रोरृद्धिविशेषेण विमूढं रत्नवर्जितम् ॥ २-४६-२७॥
vastramutkarṣati mayi prāhasatsa vṛkodaraḥ |
śatrorṛddhiviśeṣeṇa vimūḍhaṃ ratnavarjitam || 2-46-27||

MHB 2-46-28

तत्र स्म यदि शक्तः स्यां पातयेयं वृकोदरम् ।
सपत्नेनावहासो हि स मां दहति भारत ॥ २-४६-२८॥
tatra sma yadi śaktaḥ syāṃ pātayeyaṃ vṛkodaram |
sapatnenāvahāso hi sa māṃ dahati bhārata || 2-46-28||

MHB 2-46-29

पुनश्च तादृशीमेव वापीं जलजशालिनीम् ।
मत्वा शिलासमां तोये पतितोऽस्मि नराधिप ॥ २-४६-२९॥
punaśca tādṛśīmeva vāpīṃ jalajaśālinīm |
matvā śilāsamāṃ toye patito'smi narādhipa || 2-46-29||

MHB 2-46-30

तत्र मां प्राहसत्कृष्णः पार्थेन सह सस्वनम् ।
द्रौपदी च सह स्त्रीभिर्व्यथयन्ती मनो मम ॥ २-४६-३०॥
tatra māṃ prāhasatkṛṣṇaḥ pārthena saha sasvanam |
draupadī ca saha strībhirvyathayantī mano mama || 2-46-30||

MHB 2-46-31

क्लिन्नवस्त्रस्य च जले किंकरा राजचोदिताः ।
ददुर्वासांसि मेऽन्यानि तच्च दुःखतरं मम ॥ २-४६-३१॥
klinnavastrasya ca jale kiṃkarā rājacoditāḥ |
dadurvāsāṃsi me'nyāni tacca duḥkhataraṃ mama || 2-46-31||

MHB 2-46-32

प्रलम्भं च शृणुष्वान्यं गदतो मे नराधिप ।
अद्वारेण विनिर्गच्छन्द्वारसंस्थानरूपिणा ।
अभिहत्य शिलां भूयो ललाटेनास्मि विक्षतः ॥ २-४६-३२॥
pralambhaṃ ca śṛṇuṣvānyaṃ gadato me narādhipa |
advāreṇa vinirgacchandvārasaṃsthānarūpiṇā |
abhihatya śilāṃ bhūyo lalāṭenāsmi vikṣataḥ || 2-46-32||

MHB 2-46-33

तत्र मां यमजौ दूरादालोक्य ललितौ किल ।
बाहुभिः परिगृह्णीतां शोचन्तौ सहितावुभौ ॥ २-४६-३३॥
tatra māṃ yamajau dūrādālokya lalitau kila |
bāhubhiḥ parigṛhṇītāṃ śocantau sahitāvubhau || 2-46-33||

MHB 2-46-34

उवाच सहदेवस्तु तत्र मां विस्मयन्निव ।
इदं द्वारमितो गच्छ राजन्निति पुनः पुनः ॥ २-४६-३४॥
uvāca sahadevastu tatra māṃ vismayanniva |
idaṃ dvāramito gaccha rājanniti punaḥ punaḥ || 2-46-34||

MHB 2-46-35

नामधेयानि रत्नानां पुरस्तान्न श्रुतानि मे ।
यानि दृष्टानि मे तस्यां मनस्तपति तच्च मे ॥ २-४६-३५॥
nāmadheyāni ratnānāṃ purastānna śrutāni me |
yāni dṛṣṭāni me tasyāṃ manastapati tacca me || 2-46-35||

Adhyaya: 47/72 (31)

MHB 2-47-1

दुर्योधन उवाच ।
यन्मया पाण्डवानां तु दृष्टं तच्छृणु भारत ।
आहृतं भूमिपालैर्हि वसु मुख्यं ततस्ततः ॥ २-४७-१॥
duryodhana uvāca |
yanmayā pāṇḍavānāṃ tu dṛṣṭaṃ tacchṛṇu bhārata |
āhṛtaṃ bhūmipālairhi vasu mukhyaṃ tatastataḥ || 2-47-1||

MHB 2-47-2

न विन्दे दृढमात्मानं दृष्ट्वाहं तदरेर्धनम् ।
फलतो भूमितो वापि प्रतिपद्यस्व भारत ॥ २-४७-२॥
na vinde dṛḍhamātmānaṃ dṛṣṭvāhaṃ tadarerdhanam |
phalato bhūmito vāpi pratipadyasva bhārata || 2-47-2||

MHB 2-47-3

ऐडांश्चैलान्वार्षदंशाञ्जातरूपपरिष्कृतान् ।
प्रावाराजिनमुख्यांश्च काम्बोजः प्रददौ वसु ॥ २-४७-३॥
aiḍāṃścailānvārṣadaṃśāñjātarūpapariṣkṛtān |
prāvārājinamukhyāṃśca kāmbojaḥ pradadau vasu || 2-47-3||

MHB 2-47-4

अश्वांस्तित्तिरिकल्माषांस्त्रिशतं शुकनासिकान् ।
उष्ट्रवामीस्त्रिशतं च पुष्टाः पीलुशमीङ्गुदैः ॥ २-४७-४॥
aśvāṃstittirikalmāṣāṃstriśataṃ śukanāsikān |
uṣṭravāmīstriśataṃ ca puṣṭāḥ pīluśamīṅgudaiḥ || 2-47-4||

MHB 2-47-5

गोवासना ब्राह्मणाश्च दासमीयाश्च सर्वशः ।
प्रीत्यर्थं ते महाभागा धर्मराज्ञो महात्मनः ।
त्रिखर्वं बलिमादाय द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ॥ २-४७-५॥
govāsanā brāhmaṇāśca dāsamīyāśca sarvaśaḥ |
prītyarthaṃ te mahābhāgā dharmarājño mahātmanaḥ |
trikharvaṃ balimādāya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ || 2-47-5||

MHB 2-47-6

कमण्डलूनुपादाय जातरूपमयाञ्शुभान् ।
एवं बलिं प्रदायाथ प्रवेशं लेभिरे ततः ॥ २-४७-६॥
kamaṇḍalūnupādāya jātarūpamayāñśubhān |
evaṃ baliṃ pradāyātha praveśaṃ lebhire tataḥ || 2-47-6||

MHB 2-47-7

शतं दासीसहस्राणां कार्पासिकनिवासिनाम् ।
श्यामास्तन्व्यो दीर्घकेश्यो हेमाभरणभूषिताः ।
शूद्रा विप्रोत्तमार्हाणि राङ्कवान्यजिनानि च ॥ २-४७-७॥
śataṃ dāsīsahasrāṇāṃ kārpāsikanivāsinām |
śyāmāstanvyo dīrghakeśyo hemābharaṇabhūṣitāḥ |
śūdrā viprottamārhāṇi rāṅkavānyajināni ca || 2-47-7||

MHB 2-47-8

बलिं च कृत्स्नमादाय भरुकच्छनिवासिनः ।
उपनिन्युर्महाराज हयान्गान्धारदेशजान् ॥ २-४७-८॥
baliṃ ca kṛtsnamādāya bharukacchanivāsinaḥ |
upaninyurmahārāja hayāngāndhāradeśajān || 2-47-8||

MHB 2-47-9

इन्द्रकृष्टैर्वर्तयन्ति धान्यैर्नदीमुखैश्च ये ।
समुद्रनिष्कुटे जाताः परिसिन्धु च मानवाः ॥ २-४७-९॥
indrakṛṣṭairvartayanti dhānyairnadīmukhaiśca ye |
samudraniṣkuṭe jātāḥ parisindhu ca mānavāḥ || 2-47-9||

MHB 2-47-10

ते वैरामाः पारदाश्च वङ्गाश्च कितवैः सह ।
विविधं बलिमादाय रत्नानि विविधानि च ॥ २-४७-१०॥
te vairāmāḥ pāradāśca vaṅgāśca kitavaiḥ saha |
vividhaṃ balimādāya ratnāni vividhāni ca || 2-47-10||

MHB 2-47-11

अजाविकं गोहिरण्यं खरोष्ट्रं फलजं मधु ।
कम्बलान्विविधांश्चैव द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ॥ २-४७-११॥
ajāvikaṃ gohiraṇyaṃ kharoṣṭraṃ phalajaṃ madhu |
kambalānvividhāṃścaiva dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ || 2-47-11||

MHB 2-47-12

प्राग्ज्योतिषाधिपः शूरो म्लेच्छानामधिपो बली ।
यवनैः सहितो राजा भगदत्तो महारथः ॥ २-४७-१२॥
prāgjyotiṣādhipaḥ śūro mlecchānāmadhipo balī |
yavanaiḥ sahito rājā bhagadatto mahārathaḥ || 2-47-12||

MHB 2-47-13

आजानेयान्हयाञ्शीघ्रानादायानिलरंहसः ।
बलिं च कृत्स्नमादाय द्वारि तिष्ठति वारितः ॥ २-४७-१३॥
ājāneyānhayāñśīghrānādāyānilaraṃhasaḥ |
baliṃ ca kṛtsnamādāya dvāri tiṣṭhati vāritaḥ || 2-47-13||

MHB 2-47-14

अश्मसारमयं भाण्डं शुद्धदन्तत्सरूनसीन् ।
प्राग्ज्योतिषोऽथ तद्दत्त्वा भगदत्तोऽव्रजत्तदा ॥ २-४७-१४॥
aśmasāramayaṃ bhāṇḍaṃ śuddhadantatsarūnasīn |
prāgjyotiṣo'tha taddattvā bhagadatto'vrajattadā || 2-47-14||

MHB 2-47-15

द्व्यक्षांस्त्र्यक्षाँल्ललाटाक्षान्नानादिग्भ्यः समागतान् ।
औष्णीषाननिवासांश्च बाहुकान्पुरुषादकान् ॥ २-४७-१५॥
dvyakṣāṃstryakṣā~llalāṭākṣānnānādigbhyaḥ samāgatān |
auṣṇīṣānanivāsāṃśca bāhukānpuruṣādakān || 2-47-15||

MHB 2-47-16

एकपादांश्च तत्राहमपश्यं द्वारि वारितान् ।
बल्यर्थं ददतस्तस्मै हिरण्यं रजतं बहु ॥ २-४७-१६॥
ekapādāṃśca tatrāhamapaśyaṃ dvāri vāritān |
balyarthaṃ dadatastasmai hiraṇyaṃ rajataṃ bahu || 2-47-16||

MHB 2-47-17

इन्द्रगोपकवर्णाभाञ्शुकवर्णान्मनोजवान् ।
तथैवेन्द्रायुधनिभान्संध्याभ्रसदृशानपि ॥ २-४७-१७॥
indragopakavarṇābhāñśukavarṇānmanojavān |
tathaivendrāyudhanibhānsaṃdhyābhrasadṛśānapi || 2-47-17||

MHB 2-47-18

अनेकवर्णानारण्यान्गृहीत्वाश्वान्मनोजवान् ।
जातरूपमनर्घ्यं च ददुस्तस्यैकपादकाः ॥ २-४७-१८॥
anekavarṇānāraṇyāngṛhītvāśvānmanojavān |
jātarūpamanarghyaṃ ca dadustasyaikapādakāḥ || 2-47-18||

MHB 2-47-19

चीनान्हूणाञ्शकानोड्रान्पर्वतान्तरवासिनः ।
वार्ष्णेयान्हारहूणांश्च कृष्णान्हैमवतांस्तथा ॥ २-४७-१९॥
cīnānhūṇāñśakānoḍrānparvatāntaravāsinaḥ |
vārṣṇeyānhārahūṇāṃśca kṛṣṇānhaimavatāṃstathā || 2-47-19||

MHB 2-47-20

न पारयाम्यभिगतान्विविधान्द्वारि वारितान् ।
बल्यर्थं ददतस्तस्य नानारूपाननेकशः ॥ २-४७-२०॥
na pārayāmyabhigatānvividhāndvāri vāritān |
balyarthaṃ dadatastasya nānārūpānanekaśaḥ || 2-47-20||

MHB 2-47-21

कृष्णग्रीवान्महाकायान्रासभाञ्शतपातिनः ।
आहार्षुर्दशसाहस्रान्विनीतान्दिक्षु विश्रुतान् ॥ २-४७-२१॥
kṛṣṇagrīvānmahākāyānrāsabhāñśatapātinaḥ |
āhārṣurdaśasāhasrānvinītāndikṣu viśrutān || 2-47-21||

MHB 2-47-22

प्रमाणरागस्पर्शाढ्यं बाह्लीचीनसमुद्भवम् ।
और्णं च राङ्कवं चैव कीटजं पट्टजं तथा ॥ २-४७-२२॥
pramāṇarāgasparśāḍhyaṃ bāhlīcīnasamudbhavam |
aurṇaṃ ca rāṅkavaṃ caiva kīṭajaṃ paṭṭajaṃ tathā || 2-47-22||

MHB 2-47-23

कुट्टीकृतं तथैवान्यत्कमलाभं सहस्रशः ।
श्लक्ष्णं वस्त्रमकार्पासमाविकं मृदु चाजिनम् ॥ २-४७-२३॥
kuṭṭīkṛtaṃ tathaivānyatkamalābhaṃ sahasraśaḥ |
ślakṣṇaṃ vastramakārpāsamāvikaṃ mṛdu cājinam || 2-47-23||

MHB 2-47-24

निशितांश्चैव दीर्घासीनृष्टिशक्तिपरश्वधान् ।
अपरान्तसमुद्भूतांस्तथैव परशूञ्शितान् ॥ २-४७-२४॥
niśitāṃścaiva dīrghāsīnṛṣṭiśaktiparaśvadhān |
aparāntasamudbhūtāṃstathaiva paraśūñśitān || 2-47-24||

MHB 2-47-25

रसान्गन्धांश्च विविधान्रत्नानि च सहस्रशः ।
बलिं च कृत्स्नमादाय द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ॥ २-४७-२५॥
rasāngandhāṃśca vividhānratnāni ca sahasraśaḥ |
baliṃ ca kṛtsnamādāya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ || 2-47-25||

MHB 2-47-26

शकास्तुखाराः कङ्काश्च रोमशाः शृङ्गिणो नराः ।
महागमान्दूरगमान्गणितानर्बुदं हयान् ॥ २-४७-२६॥
śakāstukhārāḥ kaṅkāśca romaśāḥ śṛṅgiṇo narāḥ |
mahāgamāndūragamāngaṇitānarbudaṃ hayān || 2-47-26||

MHB 2-47-27

कोटिशश्चैव बहुशः सुवर्णं पद्मसंमितम् ।
बलिमादाय विविधं द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ॥ २-४७-२७॥
koṭiśaścaiva bahuśaḥ suvarṇaṃ padmasaṃmitam |
balimādāya vividhaṃ dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ || 2-47-27||

MHB 2-47-28

आसनानि महार्हाणि यानानि शयनानि च ।
मणिकाञ्चनचित्राणि गजदन्तमयानि च ॥ २-४७-२८॥
āsanāni mahārhāṇi yānāni śayanāni ca |
maṇikāñcanacitrāṇi gajadantamayāni ca || 2-47-28||

MHB 2-47-29

रथांश्च विविधाकाराञ्जातरूपपरिष्कृतान् ।
हयैर्विनीतैः संपन्नान्वैयाघ्रपरिवारणान् ॥ २-४७-२९॥
rathāṃśca vividhākārāñjātarūpapariṣkṛtān |
hayairvinītaiḥ saṃpannānvaiyāghraparivāraṇān || 2-47-29||

MHB 2-47-30

विचित्रांश्च परिस्तोमान्रत्नानि च सहस्रशः ।
नाराचानर्धनाराचाञ्शस्त्राणि विविधानि च ॥ २-४७-३०॥
vicitrāṃśca paristomānratnāni ca sahasraśaḥ |
nārācānardhanārācāñśastrāṇi vividhāni ca || 2-47-30||

MHB 2-47-31

एतद्दत्त्वा महद्द्रव्यं पूर्वदेशाधिपो नृपः ।
प्रविष्टो यज्ञसदनं पाण्डवस्य महात्मनः ॥ २-४७-३१॥
etaddattvā mahaddravyaṃ pūrvadeśādhipo nṛpaḥ |
praviṣṭo yajñasadanaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ || 2-47-31||

Adhyaya: 48/72 (42)

MHB 2-48-1

दुर्योधन उवाच ।
दायं तु तस्मै विविधं शृणु मे गदतोऽनघ ।
यज्ञार्थं राजभिर्दत्तं महान्तं धनसंचयम् ॥ २-४८-१॥
duryodhana uvāca |
dāyaṃ tu tasmai vividhaṃ śṛṇu me gadato'nagha |
yajñārthaṃ rājabhirdattaṃ mahāntaṃ dhanasaṃcayam || 2-48-1||

MHB 2-48-2

मेरुमन्दरयोर्मध्ये शैलोदामभितो नदीम् ।
ये ते कीचकवेणूनां छायां रम्यामुपासते ॥ २-४८-२॥
merumandarayormadhye śailodāmabhito nadīm |
ye te kīcakaveṇūnāṃ chāyāṃ ramyāmupāsate || 2-48-2||

MHB 2-48-3

खशा एकाशनाज्योहाः प्रदरा दीर्घवेणवः ।
पशुपाश्च कुणिन्दाश्च तङ्गणाः परतङ्गणाः ॥ २-४८-३॥
khaśā ekāśanājyohāḥ pradarā dīrghaveṇavaḥ |
paśupāśca kuṇindāśca taṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ || 2-48-3||

MHB 2-48-4

ते वै पिपीलिकं नाम वरदत्तं पिपीलिकैः ।
जातरूपं द्रोणमेयमहार्षुः पुञ्जशो नृपाः ॥ २-४८-४॥
te vai pipīlikaṃ nāma varadattaṃ pipīlikaiḥ |
jātarūpaṃ droṇameyamahārṣuḥ puñjaśo nṛpāḥ || 2-48-4||

MHB 2-48-5

कृष्णाँल्ललामांश्चमराञ्शुक्लांश्चान्याञ्शशिप्रभान् ।
हिमवत्पुष्पजं चैव स्वादु क्षौद्रं तथा बहु ॥ २-४८-५॥
kṛṣṇā~llalāmāṃścamarāñśuklāṃścānyāñśaśiprabhān |
himavatpuṣpajaṃ caiva svādu kṣaudraṃ tathā bahu || 2-48-5||

MHB 2-48-6

उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्चाप्यपोढं माल्यमम्बुभिः ।
उत्तरादपि कैलासादोषधीः सुमहाबलाः ॥ २-४८-६॥
uttarebhyaḥ kurubhyaścāpyapoḍhaṃ mālyamambubhiḥ |
uttarādapi kailāsādoṣadhīḥ sumahābalāḥ || 2-48-6||

MHB 2-48-7

पार्वतीया बलिं चान्यमाहृत्य प्रणताः स्थिताः ।
अजातशत्रोर्नृपतेर्द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ॥ २-४८-७॥
pārvatīyā baliṃ cānyamāhṛtya praṇatāḥ sthitāḥ |
ajātaśatrornṛpaterdvāri tiṣṭhanti vāritāḥ || 2-48-7||

MHB 2-48-8

ये परार्धे हिमवतः सूर्योदयगिरौ नृपाः ।
वारिषेणसमुद्रान्ते लोहित्यमभितश्च ये ।
फलमूलाशना ये च किराताश्चर्मवाससः ॥ २-४८-८॥
ye parārdhe himavataḥ sūryodayagirau nṛpāḥ |
vāriṣeṇasamudrānte lohityamabhitaśca ye |
phalamūlāśanā ye ca kirātāścarmavāsasaḥ || 2-48-8||

MHB 2-48-9

चन्दनागुरुकाष्ठानां भारान्कालीयकस्य च ।
चर्मरत्नसुवर्णानां गन्धानां चैव राशयः ॥ २-४८-९॥
candanāgurukāṣṭhānāṃ bhārānkālīyakasya ca |
carmaratnasuvarṇānāṃ gandhānāṃ caiva rāśayaḥ || 2-48-9||

MHB 2-48-10

कैरातिकानामयुतं दासीनां च विशां पते ।
आहृत्य रमणीयार्थान्दूरजान्मृगपक्षिणः ॥ २-४८-१०॥
kairātikānāmayutaṃ dāsīnāṃ ca viśāṃ pate |
āhṛtya ramaṇīyārthāndūrajānmṛgapakṣiṇaḥ || 2-48-10||

MHB 2-48-11

निचितं पर्वतेभ्यश्च हिरण्यं भूरिवर्चसम् ।
बलिं च कृत्स्नमादाय द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ॥ २-४८-११॥
nicitaṃ parvatebhyaśca hiraṇyaṃ bhūrivarcasam |
baliṃ ca kṛtsnamādāya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ || 2-48-11||

MHB 2-48-12

कायव्या दरदा दार्वाः शूरा वैयमकास्तथा ।
औदुम्बरा दुर्विभागाः पारदा बाह्लिकैः सह ॥ २-४८-१२॥
kāyavyā daradā dārvāḥ śūrā vaiyamakāstathā |
audumbarā durvibhāgāḥ pāradā bāhlikaiḥ saha || 2-48-12||

MHB 2-48-13

काश्मीराः कुन्दमानाश्च पौरका हंसकायनाः ।
शिबित्रिगर्तयौधेया राजन्या मद्रकेकयाः ॥ २-४८-१३॥
kāśmīrāḥ kundamānāśca paurakā haṃsakāyanāḥ |
śibitrigartayaudheyā rājanyā madrakekayāḥ || 2-48-13||

MHB 2-48-14

अम्बष्ठाः कौकुरास्तार्क्ष्या वस्त्रपाः पह्लवैः सह ।
वसातयः समौलेयाः सह क्षुद्रकमालवैः ॥ २-४८-१४॥
ambaṣṭhāḥ kaukurāstārkṣyā vastrapāḥ pahlavaiḥ saha |
vasātayaḥ samauleyāḥ saha kṣudrakamālavaiḥ || 2-48-14||

MHB 2-48-15

शौण्डिकाः कुक्कुराश्चैव शकाश्चैव विशां पते ।
अङ्गा वङ्गाश्च पुण्ड्राश्च शानवत्या गयास्तथा ॥ २-४८-१५॥
śauṇḍikāḥ kukkurāścaiva śakāścaiva viśāṃ pate |
aṅgā vaṅgāśca puṇḍrāśca śānavatyā gayāstathā || 2-48-15||

MHB 2-48-16

सुजातयः श्रेणिमन्तः श्रेयांसः शस्त्रपाणयः ।
आहार्षुः क्षत्रिया वित्तं शतशोऽजातशत्रवे ॥ २-४८-१६॥
sujātayaḥ śreṇimantaḥ śreyāṃsaḥ śastrapāṇayaḥ |
āhārṣuḥ kṣatriyā vittaṃ śataśo'jātaśatrave || 2-48-16||

MHB 2-48-17

वङ्गाः कलिङ्गपतयस्ताम्रलिप्ताः सपुण्ड्रकाः ।
दुकूलं कौशिकं चैव पत्रोर्णं प्रावरानपि ॥ २-४८-१७॥
vaṅgāḥ kaliṅgapatayastāmraliptāḥ sapuṇḍrakāḥ |
dukūlaṃ kauśikaṃ caiva patrorṇaṃ prāvarānapi || 2-48-17||

MHB 2-48-18

तत्र स्म द्वारपालैस्ते प्रोच्यन्ते राजशासनात् ।
कृतकाराः सुबलयस्ततो द्वारमवाप्स्यथ ॥ २-४८-१८॥
tatra sma dvārapālaiste procyante rājaśāsanāt |
kṛtakārāḥ subalayastato dvāramavāpsyatha || 2-48-18||

MHB 2-48-19

ईषादन्तान्हेमकक्षान्पद्मवर्णान्कुथावृतान् ।
शैलाभान्नित्यमत्तांश्च अभितः काम्यकं सरः ॥ २-४८-१९॥
īṣādantānhemakakṣānpadmavarṇānkuthāvṛtān |
śailābhānnityamattāṃśca abhitaḥ kāmyakaṃ saraḥ || 2-48-19||

MHB 2-48-20

दत्त्वैकैको दशशतान्कुञ्जरान्कवचावृतान् ।
क्षमावतः कुलीनांश्च द्वारेण प्राविशंस्ततः ॥ २-४८-२०॥
dattvaikaiko daśaśatānkuñjarānkavacāvṛtān |
kṣamāvataḥ kulīnāṃśca dvāreṇa prāviśaṃstataḥ || 2-48-20||

MHB 2-48-21

एते चान्ये च बहवो गणा दिग्भ्यः समागताः ।
अन्यैश्चोपाहृतान्यत्र रत्नानीह महात्मभिः ॥ २-४८-२१॥
ete cānye ca bahavo gaṇā digbhyaḥ samāgatāḥ |
anyaiścopāhṛtānyatra ratnānīha mahātmabhiḥ || 2-48-21||

MHB 2-48-22

राजा चित्ररथो नाम गन्धर्वो वासवानुगः ।
शतानि चत्वार्यददद्धयानां वातरंहसाम् ॥ २-४८-२२॥
rājā citraratho nāma gandharvo vāsavānugaḥ |
śatāni catvāryadadaddhayānāṃ vātaraṃhasām || 2-48-22||

MHB 2-48-23

तुम्बुरुस्तु प्रमुदितो गन्धर्वो वाजिनां शतम् ।
आम्रपत्रसवर्णानामददद्धेममालिनाम् ॥ २-४८-२३॥
tumburustu pramudito gandharvo vājināṃ śatam |
āmrapatrasavarṇānāmadadaddhemamālinām || 2-48-23||

MHB 2-48-24

कृती तु राजा कौरव्य शूकराणां विशां पते ।
अददद्गजरत्नानां शतानि सुबहून्यपि ॥ २-४८-२४॥
kṛtī tu rājā kauravya śūkarāṇāṃ viśāṃ pate |
adadadgajaratnānāṃ śatāni subahūnyapi || 2-48-24||

MHB 2-48-25

विराटेन तु मत्स्येन बल्यर्थं हेममालिनाम् ।
कुञ्जराणां सहस्रे द्वे मत्तानां समुपाहृते ॥ २-४८-२५॥
virāṭena tu matsyena balyarthaṃ hemamālinām |
kuñjarāṇāṃ sahasre dve mattānāṃ samupāhṛte || 2-48-25||

MHB 2-48-26

पांशुराष्ट्राद्वसुदानो राजा षड्विंशतिं गजान् ।
अश्वानां च सहस्रे द्वे राजन्काञ्चनमालिनाम् ॥ २-४८-२६॥
pāṃśurāṣṭrādvasudāno rājā ṣaḍviṃśatiṃ gajān |
aśvānāṃ ca sahasre dve rājankāñcanamālinām || 2-48-26||

MHB 2-48-27

जवसत्त्वोपपन्नानां वयःस्थानां नराधिप ।
बलिं च कृत्स्नमादाय पाण्डवेभ्यो न्यवेदयत् ॥ २-४८-२७॥
javasattvopapannānāṃ vayaḥsthānāṃ narādhipa |
baliṃ ca kṛtsnamādāya pāṇḍavebhyo nyavedayat || 2-48-27||

MHB 2-48-28

यज्ञसेनेन दासीनां सहस्राणि चतुर्दश ।
दासानामयुतं चैव सदाराणां विशां पते ॥ २-४८-२८॥
yajñasenena dāsīnāṃ sahasrāṇi caturdaśa |
dāsānāmayutaṃ caiva sadārāṇāṃ viśāṃ pate || 2-48-28||

MHB 2-48-29

गजयुक्ता महाराज रथाः षड्विंशतिस्तथा ।
राज्यं च कृत्स्नं पार्थेभ्यो यज्ञार्थं वै निवेदितम् ॥ २-४८-२९॥
gajayuktā mahārāja rathāḥ ṣaḍviṃśatistathā |
rājyaṃ ca kṛtsnaṃ pārthebhyo yajñārthaṃ vai niveditam || 2-48-29||

MHB 2-48-30

समुद्रसारं वैडूर्यं मुक्ताः शङ्खांस्तथैव च ।
शतशश्च कुथांस्तत्र सिंहलाः समुपाहरन् ॥ २-४८-३०॥
samudrasāraṃ vaiḍūryaṃ muktāḥ śaṅkhāṃstathaiva ca |
śataśaśca kuthāṃstatra siṃhalāḥ samupāharan || 2-48-30||

MHB 2-48-31

संवृता मणिचीरैस्तु श्यामास्ताम्रान्तलोचनाः ।
तान्गृहीत्वा नरास्तत्र द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ॥ २-४८-३१॥
saṃvṛtā maṇicīraistu śyāmāstāmrāntalocanāḥ |
tāngṛhītvā narāstatra dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ || 2-48-31||

MHB 2-48-32

प्रीत्यर्थं ब्राह्मणाश्चैव क्षत्रियाश्च विनिर्जिताः ।
उपाजह्रुर्विशश्चैव शूद्राः शुश्रूषवोऽपि च ।
प्रीत्या च बहुमानाच्च अभ्यगच्छन्युधिष्ठिरम् ॥ २-४८-३२॥
prītyarthaṃ brāhmaṇāścaiva kṣatriyāśca vinirjitāḥ |
upājahrurviśaścaiva śūdrāḥ śuśrūṣavo'pi ca |
prītyā ca bahumānācca abhyagacchanyudhiṣṭhiram || 2-48-32||

MHB 2-48-33

सर्वे म्लेच्छाः सर्ववर्णा आदिमध्यान्तजास्तथा ।
नानादेशसमुत्थैश्च नानाजातिभिरागतैः ।
पर्यस्त इव लोकोऽयं युधिष्ठिरनिवेशने ॥ २-४८-३३॥
sarve mlecchāḥ sarvavarṇā ādimadhyāntajāstathā |
nānādeśasamutthaiśca nānājātibhirāgataiḥ |
paryasta iva loko'yaṃ yudhiṣṭhiraniveśane || 2-48-33||

MHB 2-48-34

उच्चावचानुपग्राहान्राजभिः प्रहितान्बहून् ।
शत्रूणां पश्यतो दुःखान्मुमूर्षा मेऽद्य जायते ॥ २-४८-३४॥
uccāvacānupagrāhānrājabhiḥ prahitānbahūn |
śatrūṇāṃ paśyato duḥkhānmumūrṣā me'dya jāyate || 2-48-34||

MHB 2-48-35

भृत्यास्तु ये पाण्डवानां तांस्ते वक्ष्यामि भारत ।
येषामामं च पक्वं च संविधत्ते युधिष्ठिरः ॥ २-४८-३५॥
bhṛtyāstu ye pāṇḍavānāṃ tāṃste vakṣyāmi bhārata |
yeṣāmāmaṃ ca pakvaṃ ca saṃvidhatte yudhiṣṭhiraḥ || 2-48-35||

MHB 2-48-36

अयुतं त्रीणि पद्मानि गजारोहाः ससादिनः ।
रथानामर्बुदं चापि पादाता बहवस्तथा ॥ २-४८-३६॥
ayutaṃ trīṇi padmāni gajārohāḥ sasādinaḥ |
rathānāmarbudaṃ cāpi pādātā bahavastathā || 2-48-36||

MHB 2-48-37

प्रमीयमाणमारब्धं पच्यमानं तथैव च ।
विसृज्यमानं चान्यत्र पुण्याहस्वन एव च ॥ २-४८-३७॥
pramīyamāṇamārabdhaṃ pacyamānaṃ tathaiva ca |
visṛjyamānaṃ cānyatra puṇyāhasvana eva ca || 2-48-37||

MHB 2-48-38

नाभुक्तवन्तं नाहृष्टं नासुभिक्षं कथंचन ।
अपश्यं सर्ववर्णानां युधिष्ठिरनिवेशने ॥ २-४८-३८॥
nābhuktavantaṃ nāhṛṣṭaṃ nāsubhikṣaṃ kathaṃcana |
apaśyaṃ sarvavarṇānāṃ yudhiṣṭhiraniveśane || 2-48-38||

MHB 2-48-39

अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनः ।
त्रिंशद्दासीक एकैको यान्बिभर्ति युधिष्ठिरः ।
सुप्रीताः परितुष्टाश्च तेऽप्याशंसन्त्यरिक्षयम् ॥ २-४८-३९॥
aṣṭāśītisahasrāṇi snātakā gṛhamedhinaḥ |
triṃśaddāsīka ekaiko yānbibharti yudhiṣṭhiraḥ |
suprītāḥ parituṣṭāśca te'pyāśaṃsantyarikṣayam || 2-48-39||

MHB 2-48-40

दशान्यानि सहस्राणि यतीनामूर्ध्वरेतसाम् ।
भुञ्जते रुक्मपात्रीषु युधिष्ठिरनिवेशने ॥ २-४८-४०॥
daśānyāni sahasrāṇi yatīnāmūrdhvaretasām |
bhuñjate rukmapātrīṣu yudhiṣṭhiraniveśane || 2-48-40||

MHB 2-48-41

भुक्ताभुक्तं कृताकृतं सर्वमाकुब्जवामनम् ।
अभुञ्जाना याज्ञसेनी प्रत्यवैक्षद्विशां पते ॥ २-४८-४१॥
bhuktābhuktaṃ kṛtākṛtaṃ sarvamākubjavāmanam |
abhuñjānā yājñasenī pratyavaikṣadviśāṃ pate || 2-48-41||

MHB 2-48-42

द्वौ करं न प्रयच्छेतां कुन्तीपुत्राय भारत ।
वैवाहिकेन पाञ्चालाः सख्येनान्धकवृष्णयः ॥ २-४८-४२॥
dvau karaṃ na prayacchetāṃ kuntīputrāya bhārata |
vaivāhikena pāñcālāḥ sakhyenāndhakavṛṣṇayaḥ || 2-48-42||

Adhyaya: 49/72 (25)

MHB 2-49-1

दुर्योधन उवाच ।
आर्यास्तु ये वै राजानः सत्यसंधा महाव्रताः ।
पर्याप्तविद्या वक्तारो वेदान्तावभृथाप्लुताः ॥ २-४९-१॥
duryodhana uvāca |
āryāstu ye vai rājānaḥ satyasaṃdhā mahāvratāḥ |
paryāptavidyā vaktāro vedāntāvabhṛthāplutāḥ || 2-49-1||

MHB 2-49-2

धृतिमन्तो ह्रीनिषेधा धर्मात्मानो यशस्विनः ।
मूर्धाभिषिक्तास्ते चैनं राजानः पर्युपासते ॥ २-४९-२॥
dhṛtimanto hrīniṣedhā dharmātmāno yaśasvinaḥ |
mūrdhābhiṣiktāste cainaṃ rājānaḥ paryupāsate || 2-49-2||

MHB 2-49-3

दक्षिणार्थं समानीता राजभिः कांस्यदोहनाः ।
आरण्या बहुसाहस्रा अपश्यं तत्र तत्र गाः ॥ २-४९-३॥
dakṣiṇārthaṃ samānītā rājabhiḥ kāṃsyadohanāḥ |
āraṇyā bahusāhasrā apaśyaṃ tatra tatra gāḥ || 2-49-3||

MHB 2-49-4

आजह्रुस्तत्र सत्कृत्य स्वयमुद्यम्य भारत ।
अभिषेकार्थमव्यग्रा भाण्डमुच्चावचं नृपाः ॥ २-४९-४॥
ājahrustatra satkṛtya svayamudyamya bhārata |
abhiṣekārthamavyagrā bhāṇḍamuccāvacaṃ nṛpāḥ || 2-49-4||

MHB 2-49-5

बाह्लीको रथमाहार्षीज्जाम्बूनदपरिष्कृतम् ।
सुदक्षिणस्तं युयुजे श्वेतैः काम्बोजजैर्हयैः ॥ २-४९-५॥
bāhlīko rathamāhārṣījjāmbūnadapariṣkṛtam |
sudakṣiṇastaṃ yuyuje śvetaiḥ kāmbojajairhayaiḥ || 2-49-5||

MHB 2-49-6

सुनीथोऽप्रतिमं तस्य अनुकर्षं महायशाः ।
ध्वजं चेदिपतिः क्षिप्रमहार्षीत्स्वयमुद्यतम् ॥ २-४९-६॥
sunītho'pratimaṃ tasya anukarṣaṃ mahāyaśāḥ |
dhvajaṃ cedipatiḥ kṣipramahārṣītsvayamudyatam || 2-49-6||

MHB 2-49-7

दाक्षिणात्यः संनहनं स्रगुष्णीषे च मागधः ।
वसुदानो महेष्वासो गजेन्द्रं षष्टिहायनम् ॥ २-४९-७॥
dākṣiṇātyaḥ saṃnahanaṃ sraguṣṇīṣe ca māgadhaḥ |
vasudāno maheṣvāso gajendraṃ ṣaṣṭihāyanam || 2-49-7||

MHB 2-49-8

मत्स्यस्त्वक्षानवाबध्नादेकलव्य उपानहौ ।
आवन्त्यस्त्वभिषेकार्थमापो बहुविधास्तथा ॥ २-४९-८॥
matsyastvakṣānavābadhnādekalavya upānahau |
āvantyastvabhiṣekārthamāpo bahuvidhāstathā || 2-49-8||

MHB 2-49-9

चेकितान उपासङ्गं धनुः काश्य उपाहरत् ।
असिं रुक्मत्सरुं शल्यः शैक्यं काञ्चनभूषणम् ॥ २-४९-९॥
cekitāna upāsaṅgaṃ dhanuḥ kāśya upāharat |
asiṃ rukmatsaruṃ śalyaḥ śaikyaṃ kāñcanabhūṣaṇam || 2-49-9||

MHB 2-49-10

अभ्यषिञ्चत्ततो धौम्यो व्यासश्च सुमहातपाः ।
नारदं वै पुरस्कृत्य देवलं चासितं मुनिम् ॥ २-४९-१०॥
abhyaṣiñcattato dhaumyo vyāsaśca sumahātapāḥ |
nāradaṃ vai puraskṛtya devalaṃ cāsitaṃ munim || 2-49-10||

MHB 2-49-11

प्रीतिमन्त उपातिष्ठन्नभिषेकं महर्षयः ।
जामदग्न्येन सहितास्तथान्ये वेदपारगाः ॥ २-४९-११॥
prītimanta upātiṣṭhannabhiṣekaṃ maharṣayaḥ |
jāmadagnyena sahitāstathānye vedapāragāḥ || 2-49-11||

MHB 2-49-12

अभिजग्मुर्महात्मानं मन्त्रवद्भूरिदक्षिणम् ।
महेन्द्रमिव देवेन्द्रं दिवि सप्तर्षयो यथा ॥ २-४९-१२॥
abhijagmurmahātmānaṃ mantravadbhūridakṣiṇam |
mahendramiva devendraṃ divi saptarṣayo yathā || 2-49-12||

MHB 2-49-13

अधारयच्छत्रमस्य सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
धनंजयश्च व्यजने भीमसेनश्च पाण्डवः ॥ २-४९-१३॥
adhārayacchatramasya sātyakiḥ satyavikramaḥ |
dhanaṃjayaśca vyajane bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ || 2-49-13||

MHB 2-49-14

उपागृह्णाद्यमिन्द्राय पुराकल्पे प्रजापतिः ।
तमस्मै शङ्खमाहार्षीद्वारुणं कलशोदधिः ॥ २-४९-१४॥
upāgṛhṇādyamindrāya purākalpe prajāpatiḥ |
tamasmai śaṅkhamāhārṣīdvāruṇaṃ kalaśodadhiḥ || 2-49-14||

MHB 2-49-15

सिक्तं निष्कसहस्रेण सुकृतं विश्वकर्मणा ।
तेनाभिषिक्तः कृष्णेन तत्र मे कश्मलोऽभवत् ॥ २-४९-१५॥
siktaṃ niṣkasahasreṇa sukṛtaṃ viśvakarmaṇā |
tenābhiṣiktaḥ kṛṣṇena tatra me kaśmalo'bhavat || 2-49-15||

MHB 2-49-16

गच्छन्ति पूर्वादपरं समुद्रं चापि दक्षिणम् ।
उत्तरं तु न गच्छन्ति विना तात पतत्रिभिः ॥ २-४९-१६॥
gacchanti pūrvādaparaṃ samudraṃ cāpi dakṣiṇam |
uttaraṃ tu na gacchanti vinā tāta patatribhiḥ || 2-49-16||

MHB 2-49-17

तत्र स्म दध्मुः शतशः शङ्खान्मङ्गल्यकारणात् ।
प्राणदंस्ते समाध्मातास्तत्र रोमाणि मेऽहृषन् ॥ २-४९-१७॥
tatra sma dadhmuḥ śataśaḥ śaṅkhānmaṅgalyakāraṇāt |
prāṇadaṃste samādhmātāstatra romāṇi me'hṛṣan || 2-49-17||

MHB 2-49-18

प्रणता भूमिपाश्चापि पेतुर्हीनाः स्वतेजसा ।
धृष्टद्युम्नः पाण्डवाश्च सात्यकिः केशवोऽष्टमः ॥ २-४९-१८॥
praṇatā bhūmipāścāpi peturhīnāḥ svatejasā |
dhṛṣṭadyumnaḥ pāṇḍavāśca sātyakiḥ keśavo'ṣṭamaḥ || 2-49-18||

MHB 2-49-19

सत्त्वस्थाः शौर्यसंपन्ना अन्योन्यप्रियकारिणः ।
विसंज्ञान्भूमिपान्दृष्ट्वा मां च ते प्राहसंस्तदा ॥ २-४९-१९॥
sattvasthāḥ śauryasaṃpannā anyonyapriyakāriṇaḥ |
visaṃjñānbhūmipāndṛṣṭvā māṃ ca te prāhasaṃstadā || 2-49-19||

MHB 2-49-20

ततः प्रहृष्टो बीभत्सुः प्रादाद्धेमविषाणिनाम् ।
शतान्यनडुहां पञ्च द्विजमुख्येषु भारत ॥ २-४९-२०॥
tataḥ prahṛṣṭo bībhatsuḥ prādāddhemaviṣāṇinām |
śatānyanaḍuhāṃ pañca dvijamukhyeṣu bhārata || 2-49-20||

MHB 2-49-21

नैवं शम्बरहन्ताभूद्यौवनाश्वो मनुर्न च ।
न च राजा पृथुर्वैन्यो न चाप्यासीद्भगीरथः ॥ २-४९-२१॥
naivaṃ śambarahantābhūdyauvanāśvo manurna ca |
na ca rājā pṛthurvainyo na cāpyāsīdbhagīrathaḥ || 2-49-21||

MHB 2-49-22

यथातिमात्रं कौन्तेयः श्रिया परमया युतः ।
राजसूयमवाप्यैवं हरिश्चन्द्र इव प्रभुः ॥ २-४९-२२॥
yathātimātraṃ kaunteyaḥ śriyā paramayā yutaḥ |
rājasūyamavāpyaivaṃ hariścandra iva prabhuḥ || 2-49-22||

MHB 2-49-23

एतां दृष्ट्वा श्रियं पार्थे हरिश्चन्द्रे यथा विभो ।
कथं नु जीवितं श्रेयो मम पश्यसि भारत ॥ २-४९-२३॥
etāṃ dṛṣṭvā śriyaṃ pārthe hariścandre yathā vibho |
kathaṃ nu jīvitaṃ śreyo mama paśyasi bhārata || 2-49-23||

MHB 2-49-24

अन्धेनेव युगं नद्धं विपर्यस्तं नराधिप ।
कनीयांसो विवर्धन्ते ज्येष्ठा हीयन्ति भारत ॥ २-४९-२४॥
andheneva yugaṃ naddhaṃ viparyastaṃ narādhipa |
kanīyāṃso vivardhante jyeṣṭhā hīyanti bhārata || 2-49-24||

MHB 2-49-25

एवं दृष्ट्वा नाभिविन्दामि शर्म परीक्षमाणोऽपि कुरुप्रवीर ।
तेनाहमेवं कृशतां गतश्च विवर्णतां चैव सशोकतां च ॥ २-४९-२५॥
evaṃ dṛṣṭvā nābhivindāmi śarma parīkṣamāṇo'pi kurupravīra |
tenāhamevaṃ kṛśatāṃ gataśca vivarṇatāṃ caiva saśokatāṃ ca || 2-49-25||

Adhyaya: 50/72 (28)

MHB 2-50-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
त्वं वै ज्येष्ठो ज्यैष्ठिनेयः पुत्र मा पाण्डवान्द्विषः ।
द्वेष्टा ह्यसुखमादत्ते यथैव निधनं तथा ॥ २-५०-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
tvaṃ vai jyeṣṭho jyaiṣṭhineyaḥ putra mā pāṇḍavāndviṣaḥ |
dveṣṭā hyasukhamādatte yathaiva nidhanaṃ tathā || 2-50-1||

MHB 2-50-2

अव्युत्पन्नं समानार्थं तुल्यमित्रं युधिष्ठिरम् ।
अद्विषन्तं कथं द्विष्यात्त्वादृशो भरतर्षभ ॥ २-५०-२॥
avyutpannaṃ samānārthaṃ tulyamitraṃ yudhiṣṭhiram |
adviṣantaṃ kathaṃ dviṣyāttvādṛśo bharatarṣabha || 2-50-2||

MHB 2-50-3

तुल्याभिजनवीर्यश्च कथं भ्रातुः श्रियं नृप ।
पुत्र कामयसे मोहान्मैवं भूः शाम्य साध्विह ॥ २-५०-३॥
tulyābhijanavīryaśca kathaṃ bhrātuḥ śriyaṃ nṛpa |
putra kāmayase mohānmaivaṃ bhūḥ śāmya sādhviha || 2-50-3||

MHB 2-50-4

अथ यज्ञविभूतिं तां काङ्क्षसे भरतर्षभ ।
ऋत्विजस्तव तन्वन्तु सप्ततन्तुं महाध्वरम् ॥ २-५०-४॥
atha yajñavibhūtiṃ tāṃ kāṅkṣase bharatarṣabha |
ṛtvijastava tanvantu saptatantuṃ mahādhvaram || 2-50-4||

MHB 2-50-5

आहरिष्यन्ति राजानस्तवापि विपुलं धनम् ।
प्रीत्या च बहुमानाच्च रत्नान्याभरणानि च ॥ २-५०-५॥
āhariṣyanti rājānastavāpi vipulaṃ dhanam |
prītyā ca bahumānācca ratnānyābharaṇāni ca || 2-50-5||

MHB 2-50-6

अनर्थाचरितं तात परस्वस्पृहणं भृशम् ।
स्वसंतुष्टः स्वधर्मस्थो यः स वै सुखमेधते ॥ २-५०-६॥
anarthācaritaṃ tāta parasvaspṛhaṇaṃ bhṛśam |
svasaṃtuṣṭaḥ svadharmastho yaḥ sa vai sukhamedhate || 2-50-6||

MHB 2-50-7

अव्यापारः परार्थेषु नित्योद्योगः स्वकर्मसु ।
उद्यमो रक्षणे स्वेषामेतद्वैभवलक्षणम् ॥ २-५०-७॥
avyāpāraḥ parārtheṣu nityodyogaḥ svakarmasu |
udyamo rakṣaṇe sveṣāmetadvaibhavalakṣaṇam || 2-50-7||

MHB 2-50-8

विपत्तिष्वव्यथो दक्षो नित्यमुत्थानवान्नरः ।
अप्रमत्तो विनीतात्मा नित्यं भद्राणि पश्यति ॥ २-५०-८॥
vipattiṣvavyatho dakṣo nityamutthānavānnaraḥ |
apramatto vinītātmā nityaṃ bhadrāṇi paśyati || 2-50-8||

MHB 2-50-9

अन्तर्वेद्यां ददद्वित्तं कामाननुभवन्प्रियान् ।
क्रीडन्स्त्रीभिर्निरातङ्कः प्रशाम्य भरतर्षभ ॥ २-५०-९॥
antarvedyāṃ dadadvittaṃ kāmānanubhavanpriyān |
krīḍanstrībhirnirātaṅkaḥ praśāmya bharatarṣabha || 2-50-9||

MHB 2-50-10

दुर्योधन उवाच ।
जानन्वै मोहयसि मां नावि नौरिव संयता ।
स्वार्थे किं नावधानं ते उताहो द्वेष्टि मां भवान् ॥ २-५०-१०॥
duryodhana uvāca |
jānanvai mohayasi māṃ nāvi nauriva saṃyatā |
svārthe kiṃ nāvadhānaṃ te utāho dveṣṭi māṃ bhavān || 2-50-10||

MHB 2-50-11

न सन्तीमे धार्तराष्ट्रा येषां त्वमनुशासिता ।
भविष्यमर्थमाख्यासि सदा त्वं कृत्यमात्मनः ॥ २-५०-११॥
na santīme dhārtarāṣṭrā yeṣāṃ tvamanuśāsitā |
bhaviṣyamarthamākhyāsi sadā tvaṃ kṛtyamātmanaḥ || 2-50-11||

MHB 2-50-12

परप्रणेयोऽग्रणीर्हि यश्च मार्गात्प्रमुह्यति ।
पन्थानमनुगच्छेयुः कथं तस्य पदानुगाः ॥ २-५०-१२॥
parapraṇeyo'graṇīrhi yaśca mārgātpramuhyati |
panthānamanugaccheyuḥ kathaṃ tasya padānugāḥ || 2-50-12||

MHB 2-50-13

राजन्परिगतप्रज्ञो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः ।
प्रतिपन्नान्स्वकार्येषु संमोहयसि नो भृशम् ॥ २-५०-१३॥
rājanparigataprajño vṛddhasevī jitendriyaḥ |
pratipannānsvakāryeṣu saṃmohayasi no bhṛśam || 2-50-13||

MHB 2-50-14

लोकवृत्ताद्राजवृत्तमन्यदाह बृहस्पतिः ।
तस्माद्राज्ञा प्रयत्नेन स्वार्थश्चिन्त्यः सदैव हि ॥ २-५०-१४॥
lokavṛttādrājavṛttamanyadāha bṛhaspatiḥ |
tasmādrājñā prayatnena svārthaścintyaḥ sadaiva hi || 2-50-14||

MHB 2-50-15

क्षत्रियस्य महाराज जये वृत्तिः समाहिता ।
स वै धर्मोऽस्त्वधर्मो वा स्ववृत्तौ भरतर्षभ ॥ २-५०-१५॥
kṣatriyasya mahārāja jaye vṛttiḥ samāhitā |
sa vai dharmo'stvadharmo vā svavṛttau bharatarṣabha || 2-50-15||

MHB 2-50-16

प्रकालयेद्दिशः सर्वाः प्रतोदेनेव सारथिः ।
प्रत्यमित्रश्रियं दीप्तां बुभूषुर्भरतर्षभ ॥ २-५०-१६॥
prakālayeddiśaḥ sarvāḥ pratodeneva sārathiḥ |
pratyamitraśriyaṃ dīptāṃ bubhūṣurbharatarṣabha || 2-50-16||

MHB 2-50-17

प्रच्छन्नो वा प्रकाशो वा यो योगो रिपुबाधनः ।
तद्वै शस्त्रं शस्त्रविदां न शस्त्रं छेदनं स्मृतम् ॥ २-५०-१७॥
pracchanno vā prakāśo vā yo yogo ripubādhanaḥ |
tadvai śastraṃ śastravidāṃ na śastraṃ chedanaṃ smṛtam || 2-50-17||

MHB 2-50-18

असंतोषः श्रियो मूलं तस्मात्तं कामयाम्यहम् ।
समुच्छ्रये यो यतते स राजन्परमो नयी ॥ २-५०-१८॥
asaṃtoṣaḥ śriyo mūlaṃ tasmāttaṃ kāmayāmyaham |
samucchraye yo yatate sa rājanparamo nayī || 2-50-18||

MHB 2-50-19

ममत्वं हि न कर्तव्यमैश्वर्ये वा धनेऽपि वा ।
पूर्वावाप्तं हरन्त्यन्ये राजधर्मं हि तं विदुः ॥ २-५०-१९॥
mamatvaṃ hi na kartavyamaiśvarye vā dhane'pi vā |
pūrvāvāptaṃ harantyanye rājadharmaṃ hi taṃ viduḥ || 2-50-19||

MHB 2-50-20

अद्रोहे समयं कृत्वा चिच्छेद नमुचेः शिरः ।
शक्रः सा हि मता तस्य रिपौ वृत्तिः सनातनी ॥ २-५०-२०॥
adrohe samayaṃ kṛtvā ciccheda namuceḥ śiraḥ |
śakraḥ sā hi matā tasya ripau vṛttiḥ sanātanī || 2-50-20||

MHB 2-50-21

द्वावेतौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव ।
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥ २-५०-२१॥
dvāvetau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayāniva |
rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam || 2-50-21||

MHB 2-50-22

नास्ति वै जातितः शत्रुः पुरुषस्य विशां पते ।
येन साधारणी वृत्तिः स शत्रुर्नेतरो जनः ॥ २-५०-२२॥
nāsti vai jātitaḥ śatruḥ puruṣasya viśāṃ pate |
yena sādhāraṇī vṛttiḥ sa śatrurnetaro janaḥ || 2-50-22||

MHB 2-50-23

शत्रुपक्षं समृध्यन्तं यो मोहात्समुपेक्षते ।
व्याधिराप्यायित इव तस्य मूलं छिनत्ति सः ॥ २-५०-२३॥
śatrupakṣaṃ samṛdhyantaṃ yo mohātsamupekṣate |
vyādhirāpyāyita iva tasya mūlaṃ chinatti saḥ || 2-50-23||

MHB 2-50-24

अल्पोऽपि ह्यरिरत्यन्तं वर्धमानपराक्रमः ।
वल्मीको मूलज इव ग्रसते वृक्षमन्तिकात् ॥ २-५०-२४॥
alpo'pi hyariratyantaṃ vardhamānaparākramaḥ |
valmīko mūlaja iva grasate vṛkṣamantikāt || 2-50-24||

MHB 2-50-25

आजमीढ रिपोर्लक्ष्मीर्मा ते रोचिष्ट भारत ।
एष भारः सत्त्ववतां नयः शिरसि धिष्ठितः ॥ २-५०-२५॥
ājamīḍha riporlakṣmīrmā te rociṣṭa bhārata |
eṣa bhāraḥ sattvavatāṃ nayaḥ śirasi dhiṣṭhitaḥ || 2-50-25||

MHB 2-50-26

जन्मवृद्धिमिवार्थानां यो वृद्धिमभिकाङ्क्षते ।
एधते ज्ञातिषु स वै सद्योवृद्धिर्हि विक्रमः ॥ २-५०-२६॥
janmavṛddhimivārthānāṃ yo vṛddhimabhikāṅkṣate |
edhate jñātiṣu sa vai sadyovṛddhirhi vikramaḥ || 2-50-26||

MHB 2-50-27

नाप्राप्य पाण्डवैश्वर्यं संशयो मे भविष्यति ।
अवाप्स्ये वा श्रियं तां हि शेष्ये वा निहतो युधि ॥ २-५०-२७॥
nāprāpya pāṇḍavaiśvaryaṃ saṃśayo me bhaviṣyati |
avāpsye vā śriyaṃ tāṃ hi śeṣye vā nihato yudhi || 2-50-27||

MHB 2-50-28

अतादृशस्य किं मेऽद्य जीवितेन विशां पते ।
वर्धन्ते पाण्डवा नित्यं वयं तु स्थिरवृद्धयः ॥ २-५०-२८॥
atādṛśasya kiṃ me'dya jīvitena viśāṃ pate |
vardhante pāṇḍavā nityaṃ vayaṃ tu sthiravṛddhayaḥ || 2-50-28||

Adhyaya: 51/72 (26)

MHB 2-51-1

शकुनिरुवाच ।
यां त्वमेतां श्रियं दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रे युधिष्ठिरे ।
तप्यसे तां हरिष्यामि द्यूतेनाहूयतां परः ॥ २-५१-१॥
śakuniruvāca |
yāṃ tvametāṃ śriyaṃ dṛṣṭvā pāṇḍuputre yudhiṣṭhire |
tapyase tāṃ hariṣyāmi dyūtenāhūyatāṃ paraḥ || 2-51-1||

MHB 2-51-2

अगत्वा संशयमहमयुद्ध्वा च चमूमुखे ।
अक्षान्क्षिपन्नक्षतः सन्विद्वानविदुषो जये ॥ २-५१-२॥
agatvā saṃśayamahamayuddhvā ca camūmukhe |
akṣānkṣipannakṣataḥ sanvidvānaviduṣo jaye || 2-51-2||

MHB 2-51-3

ग्लहान्धनूंषि मे विद्धि शरानक्षांश्च भारत ।
अक्षाणां हृदयं मे ज्यां रथं विद्धि ममास्तरम् ॥ २-५१-३॥
glahāndhanūṃṣi me viddhi śarānakṣāṃśca bhārata |
akṣāṇāṃ hṛdayaṃ me jyāṃ rathaṃ viddhi mamāstaram || 2-51-3||

MHB 2-51-4

दुर्योधन उवाच ।
अयमुत्सहते राजञ्श्रियमाहर्तुमक्षवित् ।
द्यूतेन पाण्डुपुत्रेभ्यस्तत्तुभ्यं तात रोचताम् ॥ २-५१-४॥
duryodhana uvāca |
ayamutsahate rājañśriyamāhartumakṣavit |
dyūtena pāṇḍuputrebhyastattubhyaṃ tāta rocatām || 2-51-4||

MHB 2-51-5

धृतराष्ट्र उवाच ।
स्थितोऽस्मि शासने भ्रातुर्विदुरस्य महात्मनः ।
तेन संगम्य वेत्स्यामि कार्यस्यास्य विनिश्चयम् ॥ २-५१-५॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
sthito'smi śāsane bhrāturvidurasya mahātmanaḥ |
tena saṃgamya vetsyāmi kāryasyāsya viniścayam || 2-51-5||

MHB 2-51-6

दुर्योधन उवाच ।
विहनिष्यति ते बुद्धिं विदुरो मुक्तसंशयः ।
पाण्डवानां हिते युक्तो न तथा मम कौरव ॥ २-५१-६॥
duryodhana uvāca |
vihaniṣyati te buddhiṃ viduro muktasaṃśayaḥ |
pāṇḍavānāṃ hite yukto na tathā mama kaurava || 2-51-6||

MHB 2-51-7

नारभेत्परसामर्थ्यात्पुरुषः कार्यमात्मनः ।
मतिसाम्यं द्वयोर्नास्ति कार्येषु कुरुनन्दन ॥ २-५१-७॥
nārabhetparasāmarthyātpuruṣaḥ kāryamātmanaḥ |
matisāmyaṃ dvayornāsti kāryeṣu kurunandana || 2-51-7||

MHB 2-51-8

भयं परिहरन्मन्द आत्मानं परिपालयन् ।
वर्षासु क्लिन्नकटवत्तिष्ठन्नेवावसीदति ॥ २-५१-८॥
bhayaṃ pariharanmanda ātmānaṃ paripālayan |
varṣāsu klinnakaṭavattiṣṭhannevāvasīdati || 2-51-8||

MHB 2-51-9

न व्याधयो नापि यमः श्रेयःप्राप्तिं प्रतीक्षते ।
यावदेव भवेत्कल्पस्तावच्छ्रेयः समाचरेत् ॥ २-५१-९॥
na vyādhayo nāpi yamaḥ śreyaḥprāptiṃ pratīkṣate |
yāvadeva bhavetkalpastāvacchreyaḥ samācaret || 2-51-9||

MHB 2-51-10

धृतराष्ट्र उवाच ।
सर्वथा पुत्र बलिभिर्विग्रहं ते न रोचये ।
वैरं विकारं सृजति तद्वै शस्त्रमनायसम् ॥ २-५१-१०॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
sarvathā putra balibhirvigrahaṃ te na rocaye |
vairaṃ vikāraṃ sṛjati tadvai śastramanāyasam || 2-51-10||

MHB 2-51-11

अनर्थमर्थं मन्यसे राजपुत्र संग्रन्थनं कलहस्यातिघोरम् ।
तद्वै प्रवृत्तं तु यथा कथंचिद्विमोक्षयेच्चाप्यसिसायकांश्च ॥ २-५१-११॥
anarthamarthaṃ manyase rājaputra saṃgranthanaṃ kalahasyātighoram |
tadvai pravṛttaṃ tu yathā kathaṃcidvimokṣayeccāpyasisāyakāṃśca || 2-51-11||

MHB 2-51-12

दुर्योधन उवाच ।
द्यूते पुराणैर्व्यवहारः प्रणीतस्तत्रात्ययो नास्ति न संप्रहारः ।
तद्रोचतां शकुनेर्वाक्यमद्य सभां क्षिप्रं त्वमिहाज्ञापयस्व ॥ २-५१-१२॥
duryodhana uvāca |
dyūte purāṇairvyavahāraḥ praṇītastatrātyayo nāsti na saṃprahāraḥ |
tadrocatāṃ śakunervākyamadya sabhāṃ kṣipraṃ tvamihājñāpayasva || 2-51-12||

MHB 2-51-13

स्वर्गद्वारं दीव्यतां नो विशिष्टं तद्वर्तिनां चापि तथैव युक्तम् ।
भवेदेवं ह्यात्मना तुल्यमेव दुरोदरं पाण्डवैस्त्वं कुरुष्व ॥ २-५१-१३॥
svargadvāraṃ dīvyatāṃ no viśiṣṭaṃ tadvartināṃ cāpi tathaiva yuktam |
bhavedevaṃ hyātmanā tulyameva durodaraṃ pāṇḍavaistvaṃ kuruṣva || 2-51-13||

MHB 2-51-14

धृतराष्ट्र उवाच ।
वाक्यं न मे रोचते यत्त्वयोक्तं यत्ते प्रियं तत्क्रियतां नरेन्द्र ।
पश्चात्तप्स्यसे तदुपाक्रम्य वाक्यं न हीदृशं भावि वचो हि धर्म्यम् ॥ २-५१-१४॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
vākyaṃ na me rocate yattvayoktaṃ yatte priyaṃ tatkriyatāṃ narendra |
paścāttapsyase tadupākramya vākyaṃ na hīdṛśaṃ bhāvi vaco hi dharmyam || 2-51-14||

MHB 2-51-15

दृष्टं ह्येतद्विदुरेणैवमेव सर्वं पूर्वं बुद्धिविद्यानुगेन ।
तदेवैतदवशस्याभ्युपैति महद्भयं क्षत्रियबीजघाति ॥ २-५१-१५॥
dṛṣṭaṃ hyetadvidureṇaivameva sarvaṃ pūrvaṃ buddhividyānugena |
tadevaitadavaśasyābhyupaiti mahadbhayaṃ kṣatriyabījaghāti || 2-51-15||

MHB 2-51-16

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा धृतराष्ट्रो मनीषी दैवं मत्वा परमं दुस्तरं च ।
शशासोच्चैः पुरुषान्पुत्रवाक्ये स्थितो राजा दैवसंमूढचेताः ॥ २-५१-१६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktvā dhṛtarāṣṭro manīṣī daivaṃ matvā paramaṃ dustaraṃ ca |
śaśāsoccaiḥ puruṣānputravākye sthito rājā daivasaṃmūḍhacetāḥ || 2-51-16||

MHB 2-51-17

सहस्रस्तम्भां हेमवैडूर्यचित्रां शतद्वारां तोरणस्फाटिशृङ्गाम् ।
सभामग्र्यां क्रोशमात्रायतां मे तद्विस्तारामाशु कुर्वन्तु युक्ताः ॥ २-५१-१७॥
sahasrastambhāṃ hemavaiḍūryacitrāṃ śatadvārāṃ toraṇasphāṭiśṛṅgām |
sabhāmagryāṃ krośamātrāyatāṃ me tadvistārāmāśu kurvantu yuktāḥ || 2-51-17||

MHB 2-51-18

श्रुत्वा तस्य त्वरिता निर्विशङ्काः प्राज्ञा दक्षास्तां तथा चक्रुराशु ।
सर्वद्रव्याण्युपजह्रुः सभायां सहस्रशः शिल्पिनश्चापि युक्ताः ॥ २-५१-१८॥
śrutvā tasya tvaritā nirviśaṅkāḥ prājñā dakṣāstāṃ tathā cakrurāśu |
sarvadravyāṇyupajahruḥ sabhāyāṃ sahasraśaḥ śilpinaścāpi yuktāḥ || 2-51-18||

MHB 2-51-19

कालेनाल्पेनाथ निष्ठां गतां तां सभां रम्यां बहुरत्नां विचित्राम् ।
चित्रैर्हैमैरासनैरभ्युपेतामाचख्युस्ते तस्य राज्ञः प्रतीताः ॥ २-५१-१९॥
kālenālpenātha niṣṭhāṃ gatāṃ tāṃ sabhāṃ ramyāṃ bahuratnāṃ vicitrām |
citrairhaimairāsanairabhyupetāmācakhyuste tasya rājñaḥ pratītāḥ || 2-51-19||

MHB 2-51-20

ततो विद्वान्विदुरं मन्त्रिमुख्यमुवाचेदं धृतराष्ट्रो नरेन्द्रः ।
युधिष्ठिरं राजपुत्रं हि गत्वा मद्वाक्येन क्षिप्रमिहानयस्व ॥ २-५१-२०॥
tato vidvānviduraṃ mantrimukhyamuvācedaṃ dhṛtarāṣṭro narendraḥ |
yudhiṣṭhiraṃ rājaputraṃ hi gatvā madvākyena kṣipramihānayasva || 2-51-20||

MHB 2-51-21

सभेयं मे बहुरत्ना विचित्रा शय्यासनैरुपपन्ना महार्हैः ।
सा दृश्यतां भ्रातृभिः सार्धमेत्य सुहृद्द्यूतं वर्ततामत्र चेति ॥ २-५१-२१॥
sabheyaṃ me bahuratnā vicitrā śayyāsanairupapannā mahārhaiḥ |
sā dṛśyatāṃ bhrātṛbhiḥ sārdhametya suhṛddyūtaṃ vartatāmatra ceti || 2-51-21||

MHB 2-51-22

मतमाज्ञाय पुत्रस्य धृतराष्ट्रो नराधिपः ।
मत्वा च दुस्तरं दैवमेतद्राजा चकार ह ॥ २-५१-२२॥
matamājñāya putrasya dhṛtarāṣṭro narādhipaḥ |
matvā ca dustaraṃ daivametadrājā cakāra ha || 2-51-22||

MHB 2-51-23

अन्यायेन तथोक्तस्तु विदुरो विदुषां वरः ।
नाभ्यनन्दद्वचो भ्रातुर्वचनं चेदमब्रवीत् ॥ २-५१-२३॥
anyāyena tathoktastu viduro viduṣāṃ varaḥ |
nābhyanandadvaco bhrāturvacanaṃ cedamabravīt || 2-51-23||

MHB 2-51-24

नाभिनन्दामि नृपते प्रैषमेतं मैवं कृथाः कुलनाशाद्बिभेमि ।
पुत्रैर्भिन्नैः कलहस्ते ध्रुवं स्यादेतच्छङ्के द्यूतकृते नरेन्द्र ॥ २-५१-२४॥
nābhinandāmi nṛpate praiṣametaṃ maivaṃ kṛthāḥ kulanāśādbibhemi |
putrairbhinnaiḥ kalahaste dhruvaṃ syādetacchaṅke dyūtakṛte narendra || 2-51-24||

MHB 2-51-25

धृतराष्ट्र उवाच ।
नेह क्षत्तः कलहस्तप्स्यते मां न चेद्दैवं प्रतिलोमं भविष्यत् ।
धात्रा तु दिष्टस्य वशे किलेदं सर्वं जगच्चेष्टति न स्वतन्त्रम् ॥ २-५१-२५॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
neha kṣattaḥ kalahastapsyate māṃ na ceddaivaṃ pratilomaṃ bhaviṣyat |
dhātrā tu diṣṭasya vaśe kiledaṃ sarvaṃ jagacceṣṭati na svatantram || 2-51-25||

MHB 2-51-26

तदद्य विदुर प्राप्य राजानं मम शासनात् ।
क्षिप्रमानय दुर्धर्षं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ २-५१-२६॥
tadadya vidura prāpya rājānaṃ mama śāsanāt |
kṣipramānaya durdharṣaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram || 2-51-26||

Adhyaya: 52/72 (37)

MHB 2-52-1

वैशंपायन उवाच ।
ततः प्रायाद्विदुरोऽश्वैरुदारैर्महाजवैर्बलिभिः साधुदान्तैः ।
बलान्नियुक्तो धृतराष्ट्रेण राज्ञा मनीषिणां पाण्डवानां सकाशम् ॥ २-५२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ prāyādviduro'śvairudārairmahājavairbalibhiḥ sādhudāntaiḥ |
balānniyukto dhṛtarāṣṭreṇa rājñā manīṣiṇāṃ pāṇḍavānāṃ sakāśam || 2-52-1||

MHB 2-52-2

सोऽभिपत्य तदध्वानमासाद्य नृपतेः पुरम् ।
प्रविवेश महाबुद्धिः पूज्यमानो द्विजातिभिः ॥ २-५२-२॥
so'bhipatya tadadhvānamāsādya nṛpateḥ puram |
praviveśa mahābuddhiḥ pūjyamāno dvijātibhiḥ || 2-52-2||

MHB 2-52-3

स राजगृहमासाद्य कुबेरभवनोपमम् ।
अभ्यगच्छत धर्मात्मा धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ २-५२-३॥
sa rājagṛhamāsādya kuberabhavanopamam |
abhyagacchata dharmātmā dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram || 2-52-3||

MHB 2-52-4

तं वै राजा सत्यधृतिर्महात्मा अजातशत्रुर्विदुरं यथावत् ।
पूजापूर्वं प्रतिगृह्याजमीढस्ततोऽपृच्छद्धृतराष्ट्रं सपुत्रम् ॥ २-५२-४॥
taṃ vai rājā satyadhṛtirmahātmā ajātaśatrurviduraṃ yathāvat |
pūjāpūrvaṃ pratigṛhyājamīḍhastato'pṛcchaddhṛtarāṣṭraṃ saputram || 2-52-4||

MHB 2-52-5

युधिष्ठिर उवाच ।
विज्ञायते ते मनसो न प्रहर्षः कच्चित्क्षत्तः कुशलेनागतोऽसि ।
कच्चित्पुत्राः स्थविरस्यानुलोमा वशानुगाश्चापि विशोऽपि कच्चित् ॥ २-५२-५॥
yudhiṣṭhira uvāca |
vijñāyate te manaso na praharṣaḥ kaccitkṣattaḥ kuśalenāgato'si |
kaccitputrāḥ sthavirasyānulomā vaśānugāścāpi viśo'pi kaccit || 2-52-5||

MHB 2-52-6

विदुर उवाच ।
राजा महात्मा कुशली सपुत्र आस्ते वृतो ज्ञातिभिरिन्द्रकल्पैः ।
प्रीतो राजन्पुत्रगणैर्विनीतैर्विशोक एवात्मरतिर्दृढात्मा ॥ २-५२-६॥
vidura uvāca |
rājā mahātmā kuśalī saputra āste vṛto jñātibhirindrakalpaiḥ |
prīto rājanputragaṇairvinītairviśoka evātmaratirdṛḍhātmā || 2-52-6||

MHB 2-52-7

इदं तु त्वां कुरुराजोऽभ्युवाच पूर्वं पृष्ट्वा कुशलं चाव्ययं च ।
इयं सभा त्वत्सभातुल्यरूपा भ्रातॄणां ते पश्य तामेत्य पुत्र ॥ २-५२-७॥
idaṃ tu tvāṃ kururājo'bhyuvāca pūrvaṃ pṛṣṭvā kuśalaṃ cāvyayaṃ ca |
iyaṃ sabhā tvatsabhātulyarūpā bhrātṝṇāṃ te paśya tāmetya putra || 2-52-7||

MHB 2-52-8

समागम्य भ्रातृभिः पार्थ तस्यां सुहृद्द्यूतं क्रियतां रम्यतां च ।
प्रीयामहे भवतः संगमेन समागताः कुरवश्चैव सर्वे ॥ २-५२-८॥
samāgamya bhrātṛbhiḥ pārtha tasyāṃ suhṛddyūtaṃ kriyatāṃ ramyatāṃ ca |
prīyāmahe bhavataḥ saṃgamena samāgatāḥ kuravaścaiva sarve || 2-52-8||

MHB 2-52-9

दुरोदरा विहिता ये तु तत्र महात्मना धृतराष्ट्रेण राज्ञा ।
तान्द्रक्ष्यसे कितवान्संनिविष्टानित्यागतोऽहं नृपते तज्जुषस्व ॥ २-५२-९॥
durodarā vihitā ye tu tatra mahātmanā dhṛtarāṣṭreṇa rājñā |
tāndrakṣyase kitavānsaṃniviṣṭānityāgato'haṃ nṛpate tajjuṣasva || 2-52-9||

MHB 2-52-10

युधिष्ठिर उवाच ।
द्यूते क्षत्तः कलहो विद्यते नः को वै द्यूतं रोचयेद्बुध्यमानः ।
किं वा भवान्मन्यते युक्तरूपं भवद्वाक्ये सर्व एव स्थिताः स्म ॥ २-५२-१०॥
yudhiṣṭhira uvāca |
dyūte kṣattaḥ kalaho vidyate naḥ ko vai dyūtaṃ rocayedbudhyamānaḥ |
kiṃ vā bhavānmanyate yuktarūpaṃ bhavadvākye sarva eva sthitāḥ sma || 2-52-10||

MHB 2-52-11

विदुर उवाच ।
जानाम्यहं द्यूतमनर्थमूलं कृतश्च यत्नोऽस्य मया निवारणे ।
राजा तु मां प्राहिणोत्त्वत्सकाशं श्रुत्वा विद्वञ्श्रेय इहाचरस्व ॥ २-५२-११॥
vidura uvāca |
jānāmyahaṃ dyūtamanarthamūlaṃ kṛtaśca yatno'sya mayā nivāraṇe |
rājā tu māṃ prāhiṇottvatsakāśaṃ śrutvā vidvañśreya ihācarasva || 2-52-11||

MHB 2-52-12

युधिष्ठिर उवाच ।
के तत्रान्ये कितवा दीव्यमाना विना राज्ञो धृतराष्ट्रस्य पुत्रैः ।
पृच्छामि त्वां विदुर ब्रूहि नस्तान्यैर्दीव्यामः शतशः संनिपत्य ॥ २-५२-१२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ke tatrānye kitavā dīvyamānā vinā rājño dhṛtarāṣṭrasya putraiḥ |
pṛcchāmi tvāṃ vidura brūhi nastānyairdīvyāmaḥ śataśaḥ saṃnipatya || 2-52-12||

MHB 2-52-13

विदुर उवाच ।
गान्धारराजः शकुनिर्विशां पते राजातिदेवी कृतहस्तो मताक्षः ।
विविंशतिश्चित्रसेनश्च राजा सत्यव्रतः पुरुमित्रो जयश्च ॥ २-५२-१३॥
vidura uvāca |
gāndhārarājaḥ śakunirviśāṃ pate rājātidevī kṛtahasto matākṣaḥ |
viviṃśatiścitrasenaśca rājā satyavrataḥ purumitro jayaśca || 2-52-13||

MHB 2-52-14

युधिष्ठिर उवाच ।
महाभयाः कितवाः संनिविष्टा मायोपधा देवितारोऽत्र सन्ति ।
धात्रा तु दिष्टस्य वशे किलेदं नादेवनं कितवैरद्य तैर्मे ॥ २-५२-१४॥
yudhiṣṭhira uvāca |
mahābhayāḥ kitavāḥ saṃniviṣṭā māyopadhā devitāro'tra santi |
dhātrā tu diṣṭasya vaśe kiledaṃ nādevanaṃ kitavairadya tairme || 2-52-14||

MHB 2-52-15

नाहं राज्ञो धृतराष्ट्रस्य शासनान्न गन्तुमिच्छामि कवे दुरोदरम् ।
इष्टो हि पुत्रस्य पिता सदैव तदस्मि कर्ता विदुरात्थ मां यथा ॥ २-५२-१५॥
nāhaṃ rājño dhṛtarāṣṭrasya śāsanānna gantumicchāmi kave durodaram |
iṣṭo hi putrasya pitā sadaiva tadasmi kartā vidurāttha māṃ yathā || 2-52-15||

MHB 2-52-16

न चाकामः शकुनिना देविताहं न चेन्मां धृष्णुराह्वयिता सभायाम् ।
आहूतोऽहं न निवर्ते कदाचित्तदाहितं शाश्वतं वै व्रतं मे ॥ २-५२-१६॥
na cākāmaḥ śakuninā devitāhaṃ na cenmāṃ dhṛṣṇurāhvayitā sabhāyām |
āhūto'haṃ na nivarte kadācittadāhitaṃ śāśvataṃ vai vrataṃ me || 2-52-16||

MHB 2-52-17

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा विदुरं धर्मराजः प्रायात्रिकं सर्वमाज्ञाप्य तूर्णम् ।
प्रायाच्छ्वोभूते सगणः सानुयात्रः सह स्त्रीभिर्द्रौपदीमादिकृत्वा ॥ २-५२-१७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktvā viduraṃ dharmarājaḥ prāyātrikaṃ sarvamājñāpya tūrṇam |
prāyācchvobhūte sagaṇaḥ sānuyātraḥ saha strībhirdraupadīmādikṛtvā || 2-52-17||

MHB 2-52-18

दैवं प्रज्ञां तु मुष्णाति तेजश्चक्षुरिवापतत् ।
धातुश्च वशमन्वेति पाशैरिव नरः सितः ॥ २-५२-१८॥
daivaṃ prajñāṃ tu muṣṇāti tejaścakṣurivāpatat |
dhātuśca vaśamanveti pāśairiva naraḥ sitaḥ || 2-52-18||

MHB 2-52-19

इत्युक्त्वा प्रययौ राजा सह क्षत्त्रा युधिष्ठिरः ।
अमृष्यमाणस्तत्पार्थः समाह्वानमरिंदमः ॥ २-५२-१९॥
ityuktvā prayayau rājā saha kṣattrā yudhiṣṭhiraḥ |
amṛṣyamāṇastatpārthaḥ samāhvānamariṃdamaḥ || 2-52-19||

MHB 2-52-20

बाह्लिकेन रथं दत्तमास्थाय परवीरहा ।
परिच्छन्नो ययौ पार्थो भ्रातृभिः सह पाण्डवः ॥ २-५२-२०॥
bāhlikena rathaṃ dattamāsthāya paravīrahā |
paricchanno yayau pārtho bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ || 2-52-20||

MHB 2-52-21

राजश्रिया दीप्यमानो ययौ ब्रह्मपुरःसरः ।
धृतराष्ट्रेण चाहूतः कालस्य समयेन च ॥ २-५२-२१॥
rājaśriyā dīpyamāno yayau brahmapuraḥsaraḥ |
dhṛtarāṣṭreṇa cāhūtaḥ kālasya samayena ca || 2-52-21||

MHB 2-52-22

स हास्तिनपुरं गत्वा धृतराष्ट्रगृहं ययौ ।
समियाय च धर्मात्मा धृतराष्ट्रेण पाण्डवः ॥ २-५२-२२॥
sa hāstinapuraṃ gatvā dhṛtarāṣṭragṛhaṃ yayau |
samiyāya ca dharmātmā dhṛtarāṣṭreṇa pāṇḍavaḥ || 2-52-22||

MHB 2-52-23

तथा द्रोणेन भीष्मेण कर्णेन च कृपेण च ।
समियाय यथान्यायं द्रौणिना च विभुः सह ॥ २-५२-२३॥
tathā droṇena bhīṣmeṇa karṇena ca kṛpeṇa ca |
samiyāya yathānyāyaṃ drauṇinā ca vibhuḥ saha || 2-52-23||

MHB 2-52-24

समेत्य च महाबाहुः सोमदत्तेन चैव ह ।
दुर्योधनेन शल्येन सौबलेन च वीर्यवान् ॥ २-५२-२४॥
sametya ca mahābāhuḥ somadattena caiva ha |
duryodhanena śalyena saubalena ca vīryavān || 2-52-24||

MHB 2-52-25

ये चान्ये तत्र राजानः पूर्वमेव समागताः ।
जयद्रथेन च तथा कुरुभिश्चापि सर्वशः ॥ २-५२-२५॥
ye cānye tatra rājānaḥ pūrvameva samāgatāḥ |
jayadrathena ca tathā kurubhiścāpi sarvaśaḥ || 2-52-25||

MHB 2-52-26

ततः सर्वैर्महाबाहुर्भ्रातृभिः परिवारितः ।
प्रविवेश गृहं राज्ञो धृतराष्ट्रस्य धीमतः ॥ २-५२-२६॥
tataḥ sarvairmahābāhurbhrātṛbhiḥ parivāritaḥ |
praviveśa gṛhaṃ rājño dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ || 2-52-26||

MHB 2-52-27

ददर्श तत्र गान्धारीं देवीं पतिमनुव्रताम् ।
स्नुषाभिः संवृतां शश्वत्ताराभिरिव रोहिणीम् ॥ २-५२-२७॥
dadarśa tatra gāndhārīṃ devīṃ patimanuvratām |
snuṣābhiḥ saṃvṛtāṃ śaśvattārābhiriva rohiṇīm || 2-52-27||

MHB 2-52-28

अभिवाद्य स गान्धारीं तया च प्रतिनन्दितः ।
ददर्श पितरं वृद्धं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ॥ २-५२-२८॥
abhivādya sa gāndhārīṃ tayā ca pratinanditaḥ |
dadarśa pitaraṃ vṛddhaṃ prajñācakṣuṣamīśvaram || 2-52-28||

MHB 2-52-29

राज्ञा मूर्धन्युपाघ्रातास्ते च कौरवनन्दनाः ।
चत्वारः पाण्डवा राजन्भीमसेनपुरोगमाः ॥ २-५२-२९॥
rājñā mūrdhanyupāghrātāste ca kauravanandanāḥ |
catvāraḥ pāṇḍavā rājanbhīmasenapurogamāḥ || 2-52-29||

MHB 2-52-30

ततो हर्षः समभवत्कौरवाणां विशां पते ।
तान्दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रान्पाण्डवान्प्रियदर्शनान् ॥ २-५२-३०॥
tato harṣaḥ samabhavatkauravāṇāṃ viśāṃ pate |
tāndṛṣṭvā puruṣavyāghrānpāṇḍavānpriyadarśanān || 2-52-30||

MHB 2-52-31

विविशुस्तेऽभ्यनुज्ञाता रत्नवन्ति गृहाण्यथ ।
ददृशुश्चोपयातास्तान्द्रौपदीप्रमुखाः स्त्रियः ॥ २-५२-३१॥
viviśuste'bhyanujñātā ratnavanti gṛhāṇyatha |
dadṛśuścopayātāstāndraupadīpramukhāḥ striyaḥ || 2-52-31||

MHB 2-52-32

याज्ञसेन्याः परामृद्धिं दृष्ट्वा प्रज्वलितामिव ।
स्नुषास्ता धृतराष्ट्रस्य नातिप्रमनसोऽभवन् ॥ २-५२-३२॥
yājñasenyāḥ parāmṛddhiṃ dṛṣṭvā prajvalitāmiva |
snuṣāstā dhṛtarāṣṭrasya nātipramanaso'bhavan || 2-52-32||

MHB 2-52-33

ततस्ते पुरुषव्याघ्रा गत्वा स्त्रीभिस्तु संविदम् ।
कृत्वा व्यायामपूर्वाणि कृत्यानि प्रतिकर्म च ॥ २-५२-३३॥
tataste puruṣavyāghrā gatvā strībhistu saṃvidam |
kṛtvā vyāyāmapūrvāṇi kṛtyāni pratikarma ca || 2-52-33||

MHB 2-52-34

ततः कृताह्निकाः सर्वे दिव्यचन्दनरूषिताः ।
कल्याणमनसश्चैव ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च ॥ २-५२-३४॥
tataḥ kṛtāhnikāḥ sarve divyacandanarūṣitāḥ |
kalyāṇamanasaścaiva brāhmaṇānsvasti vācya ca || 2-52-34||

MHB 2-52-35

मनोज्ञमशनं भुक्त्वा विविशुः शरणान्यथ ।
उपगीयमाना नारीभिरस्वपन्कुरुनन्दनाः ॥ २-५२-३५॥
manojñamaśanaṃ bhuktvā viviśuḥ śaraṇānyatha |
upagīyamānā nārībhirasvapankurunandanāḥ || 2-52-35||

MHB 2-52-36

जगाम तेषां सा रात्रिः पुण्या रतिविहारिणाम् ।
स्तूयमानाश्च विश्रान्ताः काले निद्रामथात्यजन् ॥ २-५२-३६॥
jagāma teṣāṃ sā rātriḥ puṇyā rativihāriṇām |
stūyamānāśca viśrāntāḥ kāle nidrāmathātyajan || 2-52-36||

MHB 2-52-37

सुखोषितास्तां रजनीं प्रातः सर्वे कृताह्निकाः ।
सभां रम्यां प्रविविशुः कितवैरभिसंवृताम् ॥ २-५२-३७॥
sukhoṣitāstāṃ rajanīṃ prātaḥ sarve kṛtāhnikāḥ |
sabhāṃ ramyāṃ praviviśuḥ kitavairabhisaṃvṛtām || 2-52-37||

Adhyaya: 53/72 (25)

MHB 2-53-1

शकुनिरुवाच ।
उपस्तीर्णा सभा राजन्रन्तुं चैते कृतक्षणाः ।
अक्षानुप्त्वा देवनस्य समयोऽस्तु युधिष्ठिर ॥ २-५३-१॥
śakuniruvāca |
upastīrṇā sabhā rājanrantuṃ caite kṛtakṣaṇāḥ |
akṣānuptvā devanasya samayo'stu yudhiṣṭhira || 2-53-1||

MHB 2-53-2

युधिष्ठिर उवाच ।
निकृतिर्देवनं पापं न क्षात्रोऽत्र पराक्रमः ।
न च नीतिर्ध्रुवा राजन्किं त्वं द्यूतं प्रशंससि ॥ २-५३-२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
nikṛtirdevanaṃ pāpaṃ na kṣātro'tra parākramaḥ |
na ca nītirdhruvā rājankiṃ tvaṃ dyūtaṃ praśaṃsasi || 2-53-2||

MHB 2-53-3

न हि मानं प्रशंसन्ति निकृतौ कितवस्य ह ।
शकुने मैव नो जैषीरमार्गेण नृशंसवत् ॥ २-५३-३॥
na hi mānaṃ praśaṃsanti nikṛtau kitavasya ha |
śakune maiva no jaiṣīramārgeṇa nṛśaṃsavat || 2-53-3||

MHB 2-53-4

शकुनिरुवाच ।
योऽन्वेति संख्यां निकृतौ विधिज्ञश्चेष्टास्वखिन्नः कितवोऽक्षजासु ।
महामतिर्यश्च जानाति द्यूतं स वै सर्वं सहते प्रक्रियासु ॥ २-५३-४॥
śakuniruvāca |
yo'nveti saṃkhyāṃ nikṛtau vidhijñaśceṣṭāsvakhinnaḥ kitavo'kṣajāsu |
mahāmatiryaśca jānāti dyūtaṃ sa vai sarvaṃ sahate prakriyāsu || 2-53-4||

MHB 2-53-5

अक्षग्लहः सोऽभिभवेत्परं नस्तेनैव कालो भवतीदमात्थ ।
दीव्यामहे पार्थिव मा विशङ्कां कुरुष्व पाणं च चिरं च मा कृथाः ॥ २-५३-५॥
akṣaglahaḥ so'bhibhavetparaṃ nastenaiva kālo bhavatīdamāttha |
dīvyāmahe pārthiva mā viśaṅkāṃ kuruṣva pāṇaṃ ca ciraṃ ca mā kṛthāḥ || 2-53-5||

MHB 2-53-6

युधिष्ठिर उवाच ।
एवमाहायमसितो देवलो मुनिसत्तमः ।
इमानि लोकद्वाराणि यो वै संचरते सदा ॥ २-५३-६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
evamāhāyamasito devalo munisattamaḥ |
imāni lokadvārāṇi yo vai saṃcarate sadā || 2-53-6||

MHB 2-53-7

इदं वै देवनं पापं मायया कितवैः सह ।
धर्मेण तु जयो युद्धे तत्परं साधु देवनम् ॥ २-५३-७॥
idaṃ vai devanaṃ pāpaṃ māyayā kitavaiḥ saha |
dharmeṇa tu jayo yuddhe tatparaṃ sādhu devanam || 2-53-7||

MHB 2-53-8

नार्या म्लेच्छन्ति भाषाभिर्मायया न चरन्त्युत ।
अजिह्ममशठं युद्धमेतत्सत्पुरुषव्रतम् ॥ २-५३-८॥
nāryā mlecchanti bhāṣābhirmāyayā na carantyuta |
ajihmamaśaṭhaṃ yuddhametatsatpuruṣavratam || 2-53-8||

MHB 2-53-9

शक्तितो ब्राह्मणान्वन्द्याञ्शिक्षितुं प्रयतामहे ।
तद्वै वित्तं मातिदेवीर्मा जैषीः शकुने परम् ॥ २-५३-९॥
śaktito brāhmaṇānvandyāñśikṣituṃ prayatāmahe |
tadvai vittaṃ mātidevīrmā jaiṣīḥ śakune param || 2-53-9||

MHB 2-53-10

नाहं निकृत्या कामये सुखान्युत धनानि वा ।
कितवस्याप्यनिकृतेर्वृत्तमेतन्न पूज्यते ॥ २-५३-१०॥
nāhaṃ nikṛtyā kāmaye sukhānyuta dhanāni vā |
kitavasyāpyanikṛtervṛttametanna pūjyate || 2-53-10||

MHB 2-53-11

शकुनिरुवाच ।
श्रोत्रियोऽश्रोत्रियमुत निकृत्यैव युधिष्ठिर ।
विद्वानविदुषोऽभ्येति नाहुस्तां निकृतिं जनाः ॥ २-५३-११॥
śakuniruvāca |
śrotriyo'śrotriyamuta nikṛtyaiva yudhiṣṭhira |
vidvānaviduṣo'bhyeti nāhustāṃ nikṛtiṃ janāḥ || 2-53-11||

MHB 2-53-12

एवं त्वं मामिहाभ्येत्य निकृतिं यदि मन्यसे ।
देवनाद्विनिवर्तस्व यदि ते विद्यते भयम् ॥ २-५३-१२॥
evaṃ tvaṃ māmihābhyetya nikṛtiṃ yadi manyase |
devanādvinivartasva yadi te vidyate bhayam || 2-53-12||

MHB 2-53-13

युधिष्ठिर उवाच ।
आहूतो न निवर्तेयमिति मे व्रतमाहितम् ।
विधिश्च बलवान्राजन्दिष्टस्यास्मि वशे स्थितः ॥ २-५३-१३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
āhūto na nivarteyamiti me vratamāhitam |
vidhiśca balavānrājandiṣṭasyāsmi vaśe sthitaḥ || 2-53-13||

MHB 2-53-14

अस्मिन्समागमे केन देवनं मे भविष्यति ।
प्रतिपाणश्च कोऽन्योऽस्ति ततो द्यूतं प्रवर्तताम् ॥ २-५३-१४॥
asminsamāgame kena devanaṃ me bhaviṣyati |
pratipāṇaśca ko'nyo'sti tato dyūtaṃ pravartatām || 2-53-14||

MHB 2-53-15

दुर्योधन उवाच ।
अहं दातास्मि रत्नानां धनानां च विशां पते ।
मदर्थे देविता चायं शकुनिर्मातुलो मम ॥ २-५३-१५॥
duryodhana uvāca |
ahaṃ dātāsmi ratnānāṃ dhanānāṃ ca viśāṃ pate |
madarthe devitā cāyaṃ śakunirmātulo mama || 2-53-15||

MHB 2-53-16

युधिष्ठिर उवाच ।
अन्येनान्यस्य विषमं देवनं प्रतिभाति मे ।
एतद्विद्वन्नुपादत्स्व काममेवं प्रवर्तताम् ॥ २-५३-१६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
anyenānyasya viṣamaṃ devanaṃ pratibhāti me |
etadvidvannupādatsva kāmamevaṃ pravartatām || 2-53-16||

MHB 2-53-17

वैशंपायन उवाच ।
उपोह्यमाने द्यूते तु राजानः सर्व एव ते ।
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य विविशुस्तां सभां ततः ॥ २-५३-१७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
upohyamāne dyūte tu rājānaḥ sarva eva te |
dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya viviśustāṃ sabhāṃ tataḥ || 2-53-17||

MHB 2-53-18

भीष्मो द्रोणः कृपश्चैव विदुरश्च महामतिः ।
नातीवप्रीतमनसस्तेऽन्ववर्तन्त भारत ॥ २-५३-१८॥
bhīṣmo droṇaḥ kṛpaścaiva viduraśca mahāmatiḥ |
nātīvaprītamanasaste'nvavartanta bhārata || 2-53-18||

MHB 2-53-19

ते द्वंद्वशः पृथक्चैव सिंहग्रीवा महौजसः ।
सिंहासनानि भूरीणि विचित्राणि च भेजिरे ॥ २-५३-१९॥
te dvaṃdvaśaḥ pṛthakcaiva siṃhagrīvā mahaujasaḥ |
siṃhāsanāni bhūrīṇi vicitrāṇi ca bhejire || 2-53-19||

MHB 2-53-20

शुशुभे सा सभा राजन्राजभिस्तैः समागतैः ।
देवैरिव महाभागैः समवेतैस्त्रिविष्टपम् ॥ २-५३-२०॥
śuśubhe sā sabhā rājanrājabhistaiḥ samāgataiḥ |
devairiva mahābhāgaiḥ samavetaistriviṣṭapam || 2-53-20||

MHB 2-53-21

सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे भास्वरमूर्तयः ।
प्रावर्तत महाराज सुहृद्द्यूतमनन्तरम् ॥ २-५३-२१॥
sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve bhāsvaramūrtayaḥ |
prāvartata mahārāja suhṛddyūtamanantaram || 2-53-21||

MHB 2-53-22

युधिष्ठिर उवाच ।
अयं बहुधनो राजन्सागरावर्तसंभवः ।
मणिर्हारोत्तरः श्रीमान्कनकोत्तमभूषणः ॥ २-५३-२२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ayaṃ bahudhano rājansāgarāvartasaṃbhavaḥ |
maṇirhārottaraḥ śrīmānkanakottamabhūṣaṇaḥ || 2-53-22||

MHB 2-53-23

एतद्राजन्धनं मह्यं प्रतिपाणस्तु कस्तव ।
भवत्वेष क्रमस्तात जयाम्येनं दुरोदरम् ॥ २-५३-२३॥
etadrājandhanaṃ mahyaṃ pratipāṇastu kastava |
bhavatveṣa kramastāta jayāmyenaṃ durodaram || 2-53-23||

MHB 2-53-24

दुर्योधन उवाच ।
सन्ति मे मणयश्चैव धनानि विविधानि च ।
मत्सरश्च न मेऽर्थेषु जयाम्येनं दुरोदरम् ॥ २-५३-२४॥
duryodhana uvāca |
santi me maṇayaścaiva dhanāni vividhāni ca |
matsaraśca na me'rtheṣu jayāmyenaṃ durodaram || 2-53-24||

MHB 2-53-25

वैशंपायन उवाच ।
ततो जग्राह शकुनिस्तानक्षानक्षतत्त्ववित् ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥ २-५३-२५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato jagrāha śakunistānakṣānakṣatattvavit |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata || 2-53-25||

Adhyaya: 54/72 (29)

MHB 2-54-1

युधिष्ठिर उवाच ।
मत्तः कैतवकेनैव यज्जितोऽस्मि दुरोदरम् ।
शकुने हन्त दीव्यामो ग्लहमानाः सहस्रशः ॥ २-५४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
mattaḥ kaitavakenaiva yajjito'smi durodaram |
śakune hanta dīvyāmo glahamānāḥ sahasraśaḥ || 2-54-1||

MHB 2-54-2

इमे निष्कसहस्रस्य कुण्डिनो भरिताः शतम् ।
कोशो हिरण्यमक्षय्यं जातरूपमनेकशः ।
एतद्राजन्धनं मह्यं तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥ २-५४-२॥
ime niṣkasahasrasya kuṇḍino bharitāḥ śatam |
kośo hiraṇyamakṣayyaṃ jātarūpamanekaśaḥ |
etadrājandhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmyahaṃ tvayā || 2-54-2||

MHB 2-54-3

वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्तः शकुनिः प्राह जितमित्येव तं नृपम् ॥ २-५४-३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktaḥ śakuniḥ prāha jitamityeva taṃ nṛpam || 2-54-3||

MHB 2-54-4

युधिष्ठिर उवाच ।
अयं सहस्रसमितो वैयाघ्रः सुप्रवर्तितः ।
सुचक्रोपस्करः श्रीमान्किङ्किणीजालमण्डितः ॥ २-५४-४॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ayaṃ sahasrasamito vaiyāghraḥ supravartitaḥ |
sucakropaskaraḥ śrīmānkiṅkiṇījālamaṇḍitaḥ || 2-54-4||

MHB 2-54-5

संह्रादनो राजरथो य इहास्मानुपावहत् ।
जैत्रो रथवरः पुण्यो मेघसागरनिःस्वनः ॥ २-५४-५॥
saṃhrādano rājaratho ya ihāsmānupāvahat |
jaitro rathavaraḥ puṇyo meghasāgaraniḥsvanaḥ || 2-54-5||

MHB 2-54-6

अष्टौ यं कुररच्छायाः सदश्वा राष्ट्रसंमताः ।
वहन्ति नैषामुच्येत पदा भूमिमुपस्पृशन् ।
एतद्राजन्धनं मह्यं तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥ २-५४-६॥
aṣṭau yaṃ kuraracchāyāḥ sadaśvā rāṣṭrasaṃmatāḥ |
vahanti naiṣāmucyeta padā bhūmimupaspṛśan |
etadrājandhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmyahaṃ tvayā || 2-54-6||

MHB 2-54-7

वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥ २-५४-७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata || 2-54-7||

MHB 2-54-8

युधिष्ठिर उवाच ।
सहस्रसंख्या नागा मे मत्तास्तिष्ठन्ति सौबल ।
हेमकक्षाः कृतापीडाः पद्मिनो हेममालिनः ॥ २-५४-८॥
yudhiṣṭhira uvāca |
sahasrasaṃkhyā nāgā me mattāstiṣṭhanti saubala |
hemakakṣāḥ kṛtāpīḍāḥ padmino hemamālinaḥ || 2-54-8||

MHB 2-54-9

सुदान्ता राजवहनाः सर्वशब्दक्षमा युधि ।
ईषादन्ता महाकायाः सर्वे चाष्टकरेणवः ॥ २-५४-९॥
sudāntā rājavahanāḥ sarvaśabdakṣamā yudhi |
īṣādantā mahākāyāḥ sarve cāṣṭakareṇavaḥ || 2-54-9||

MHB 2-54-10

सर्वे च पुरभेत्तारो नगमेघनिभा गजाः ।
एतद्राजन्धनं मह्यं तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥ २-५४-१०॥
sarve ca purabhettāro nagameghanibhā gajāḥ |
etadrājandhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmyahaṃ tvayā || 2-54-10||

MHB 2-54-11

वैशंपायन उवाच ।
तमेवंवादिनं पार्थं प्रहसन्निव सौबलः ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥ २-५४-११॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tamevaṃvādinaṃ pārthaṃ prahasanniva saubalaḥ |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata || 2-54-11||

MHB 2-54-12

युधिष्ठिर उवाच ।
शतं दासीसहस्राणि तरुण्यो मे प्रभद्रिकाः ।
कम्बुकेयूरधारिण्यो निष्ककण्ठ्यः स्वलंकृताः ॥ २-५४-१२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śataṃ dāsīsahasrāṇi taruṇyo me prabhadrikāḥ |
kambukeyūradhāriṇyo niṣkakaṇṭhyaḥ svalaṃkṛtāḥ || 2-54-12||

MHB 2-54-13

महार्हमाल्याभरणाः सुवस्त्राश्चन्दनोक्षिताः ।
मणीन्हेम च बिभ्रत्यः सर्वा वै सूक्ष्मवाससः ॥ २-५४-१३॥
mahārhamālyābharaṇāḥ suvastrāścandanokṣitāḥ |
maṇīnhema ca bibhratyaḥ sarvā vai sūkṣmavāsasaḥ || 2-54-13||

MHB 2-54-14

अनुसेवां चरन्तीमाः कुशला नृत्यसामसु ।
स्नातकानाममात्यानां राज्ञां च मम शासनात् ।
एतद्राजन्धनं मह्यं तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥ २-५४-१४॥
anusevāṃ carantīmāḥ kuśalā nṛtyasāmasu |
snātakānāmamātyānāṃ rājñāṃ ca mama śāsanāt |
etadrājandhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmyahaṃ tvayā || 2-54-14||

MHB 2-54-15

वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥ २-५४-१५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata || 2-54-15||

MHB 2-54-16

युधिष्ठिर उवाच ।
एतावन्त्येव दासानां सहस्राण्युत सन्ति मे ।
प्रदक्षिणानुलोमाश्च प्रावारवसनाः सदा ॥ २-५४-१६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
etāvantyeva dāsānāṃ sahasrāṇyuta santi me |
pradakṣiṇānulomāśca prāvāravasanāḥ sadā || 2-54-16||

MHB 2-54-17

प्राज्ञा मेधाविनो दक्षा युवानो मृष्टकुण्डलाः ।
पात्रीहस्ता दिवारात्रमतिथीन्भोजयन्त्युत ।
एतद्राजन्धनं मह्यं तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥ २-५४-१७॥
prājñā medhāvino dakṣā yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ |
pātrīhastā divārātramatithīnbhojayantyuta |
etadrājandhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmyahaṃ tvayā || 2-54-17||

MHB 2-54-18

वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥ २-५४-१८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata || 2-54-18||

MHB 2-54-19

युधिष्ठिर उवाच ।
रथास्तावन्त एवेमे हेमभाण्डाः पताकिनः ।
हयैर्विनीतैः संपन्ना रथिभिश्चित्रयोधिभिः ॥ २-५४-१९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
rathāstāvanta eveme hemabhāṇḍāḥ patākinaḥ |
hayairvinītaiḥ saṃpannā rathibhiścitrayodhibhiḥ || 2-54-19||

MHB 2-54-20

एकैको यत्र लभते सहस्रपरमां भृतिम् ।
युध्यतोऽयुध्यतो वापि वेतनं मासकालिकम् ।
एतद्राजन्धनं मह्यं तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥ २-५४-२०॥
ekaiko yatra labhate sahasraparamāṃ bhṛtim |
yudhyato'yudhyato vāpi vetanaṃ māsakālikam |
etadrājandhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmyahaṃ tvayā || 2-54-20||

MHB 2-54-21

वैशंपायन उवाच ।
इत्येवमुक्ते पार्थेन कृतवैरो दुरात्मवान् ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥ २-५४-२१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityevamukte pārthena kṛtavairo durātmavān |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata || 2-54-21||

MHB 2-54-22

युधिष्ठिर उवाच ।
अश्वांस्तित्तिरिकल्माषान्गान्धर्वान्हेममालिनः ।
ददौ चित्ररथस्तुष्टो यांस्तान्गाण्डीवधन्वने ।
एतद्राजन्धनं मह्यं तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥ २-५४-२२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
aśvāṃstittirikalmāṣāngāndharvānhemamālinaḥ |
dadau citrarathastuṣṭo yāṃstāngāṇḍīvadhanvane |
etadrājandhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmyahaṃ tvayā || 2-54-22||

MHB 2-54-23

वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥ २-५४-२३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata || 2-54-23||

MHB 2-54-24

युधिष्ठिर उवाच ।
रथानां शकटानां च हयानां चायुतानि मे ।
युक्तानामेव तिष्ठन्ति वाहैरुच्चावचैर्वृताः ॥ २-५४-२४॥
yudhiṣṭhira uvāca |
rathānāṃ śakaṭānāṃ ca hayānāṃ cāyutāni me |
yuktānāmeva tiṣṭhanti vāhairuccāvacairvṛtāḥ || 2-54-24||

MHB 2-54-25

एवं वर्णस्य वर्णस्य समुच्चीय सहस्रशः ।
क्षीरं पिबन्तस्तिष्ठन्ति भुञ्जानाः शालितण्डुलान् ॥ २-५४-२५॥
evaṃ varṇasya varṇasya samuccīya sahasraśaḥ |
kṣīraṃ pibantastiṣṭhanti bhuñjānāḥ śālitaṇḍulān || 2-54-25||

MHB 2-54-26

षष्टिस्तानि सहस्राणि सर्वे पृथुलवक्षसः ।
एतद्राजन्धनं मह्यं तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥ २-५४-२६॥
ṣaṣṭistāni sahasrāṇi sarve pṛthulavakṣasaḥ |
etadrājandhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmyahaṃ tvayā || 2-54-26||

MHB 2-54-27

वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥ २-५४-२७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata || 2-54-27||

MHB 2-54-28

युधिष्ठिर उवाच ।
ताम्रलोहैः परिवृता निधयो मे चतुःशताः ।
पञ्चद्रौणिक एकैकः सुवर्णस्याहतस्य वै ।
एतद्राजन्धनं मह्यं तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥ २-५४-२८॥
yudhiṣṭhira uvāca |
tāmralohaiḥ parivṛtā nidhayo me catuḥśatāḥ |
pañcadrauṇika ekaikaḥ suvarṇasyāhatasya vai |
etadrājandhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmyahaṃ tvayā || 2-54-28||

MHB 2-54-29

वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥ २-५४-२९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata || 2-54-29||

Adhyaya: 55/72 (17)

MHB 2-55-1

विदुर उवाच ।
महाराज विजानीहि यत्त्वां वक्ष्यामि तच्छृणु ।
मुमूर्षोरौषधमिव न रोचेतापि ते श्रुतम् ॥ २-५५-१॥
vidura uvāca |
mahārāja vijānīhi yattvāṃ vakṣyāmi tacchṛṇu |
mumūrṣorauṣadhamiva na rocetāpi te śrutam || 2-55-1||

MHB 2-55-2

यद्वै पुरा जातमात्रो रुराव गोमायुवद्विस्वरं पापचेताः ।
दुर्योधनो भारतानां कुलघ्नः सोऽयं युक्तो भविता कालहेतुः ॥ २-५५-२॥
yadvai purā jātamātro rurāva gomāyuvadvisvaraṃ pāpacetāḥ |
duryodhano bhāratānāṃ kulaghnaḥ so'yaṃ yukto bhavitā kālahetuḥ || 2-55-2||

MHB 2-55-3

गृहे वसन्तं गोमायुं त्वं वै मत्वा न बुध्यसे ।
दुर्योधनस्य रूपेण शृणु काव्यां गिरं मम ॥ २-५५-३॥
gṛhe vasantaṃ gomāyuṃ tvaṃ vai matvā na budhyase |
duryodhanasya rūpeṇa śṛṇu kāvyāṃ giraṃ mama || 2-55-3||

MHB 2-55-4

मधु वै माध्विको लब्ध्वा प्रपातं नावबुध्यते ।
आरुह्य तं मज्जति वा पतनं वाधिगच्छति ॥ २-५५-४॥
madhu vai mādhviko labdhvā prapātaṃ nāvabudhyate |
āruhya taṃ majjati vā patanaṃ vādhigacchati || 2-55-4||

MHB 2-55-5

सोऽयं मत्तोऽक्षदेवेन मधुवन्न परीक्षते ।
प्रपातं बुध्यते नैव वैरं कृत्वा महारथैः ॥ २-५५-५॥
so'yaṃ matto'kṣadevena madhuvanna parīkṣate |
prapātaṃ budhyate naiva vairaṃ kṛtvā mahārathaiḥ || 2-55-5||

MHB 2-55-6

विदितं ते महाराज राजस्वेवासमञ्जसम् ।
अन्धका यादवा भोजाः समेताः कंसमत्यजन् ॥ २-५५-६॥
viditaṃ te mahārāja rājasvevāsamañjasam |
andhakā yādavā bhojāḥ sametāḥ kaṃsamatyajan || 2-55-6||

MHB 2-55-7

नियोगाच्च हते तस्मिन्कृष्णेनामित्रघातिना ।
एवं ते ज्ञातयः सर्वे मोदमानाः शतं समाः ॥ २-५५-७॥
niyogācca hate tasminkṛṣṇenāmitraghātinā |
evaṃ te jñātayaḥ sarve modamānāḥ śataṃ samāḥ || 2-55-7||

MHB 2-55-8

त्वन्नियुक्तः सव्यसाची निगृह्णातु सुयोधनम् ।
निग्रहादस्य पापस्य मोदन्तां कुरवः सुखम् ॥ २-५५-८॥
tvanniyuktaḥ savyasācī nigṛhṇātu suyodhanam |
nigrahādasya pāpasya modantāṃ kuravaḥ sukham || 2-55-8||

MHB 2-55-9

काकेनेमांश्चित्रबर्हाञ्शार्दूलान्क्रोष्टुकेन च ।
क्रीणीष्व पाण्डवान्राजन्मा मज्जीः शोकसागरे ॥ २-५५-९॥
kākenemāṃścitrabarhāñśārdūlānkroṣṭukena ca |
krīṇīṣva pāṇḍavānrājanmā majjīḥ śokasāgare || 2-55-9||

MHB 2-55-10

त्यजेत्कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ।
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ २-५५-१०॥
tyajetkulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet |
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet || 2-55-10||

MHB 2-55-11

सर्वज्ञः सर्वभावज्ञः सर्वशत्रुभयंकरः ।
इति स्म भाषते काव्यो जम्भत्यागे महासुरान् ॥ २-५५-११॥
sarvajñaḥ sarvabhāvajñaḥ sarvaśatrubhayaṃkaraḥ |
iti sma bhāṣate kāvyo jambhatyāge mahāsurān || 2-55-11||

MHB 2-55-12

हिरण्यष्ठीविनः कश्चित्पक्षिणो वनगोचरान् ।
गृहे किल कृतावासाँल्लोभाद्राजन्नपीडयत् ॥ २-५५-१२॥
hiraṇyaṣṭhīvinaḥ kaścitpakṣiṇo vanagocarān |
gṛhe kila kṛtāvāsā~llobhādrājannapīḍayat || 2-55-12||

MHB 2-55-13

सदोपभोज्याँल्लोभान्धो हिरण्यार्थे परंतप ।
आयतिं च तदात्वं च उभे सद्यो व्यनाशयत् ॥ २-५५-१३॥
sadopabhojyā~llobhāndho hiraṇyārthe paraṃtapa |
āyatiṃ ca tadātvaṃ ca ubhe sadyo vyanāśayat || 2-55-13||

MHB 2-55-14

तदात्वकामः पाण्डूंस्त्वं मा द्रुहो भरतर्षभ ।
मोहात्मा तप्यसे पश्चात्पक्षिहा पुरुषो यथा ॥ २-५५-१४॥
tadātvakāmaḥ pāṇḍūṃstvaṃ mā druho bharatarṣabha |
mohātmā tapyase paścātpakṣihā puruṣo yathā || 2-55-14||

MHB 2-55-15

जातं जातं पाण्डवेभ्यः पुष्पमादत्स्व भारत ।
मालाकार इवारामे स्नेहं कुर्वन्पुनः पुनः ॥ २-५५-१५॥
jātaṃ jātaṃ pāṇḍavebhyaḥ puṣpamādatsva bhārata |
mālākāra ivārāme snehaṃ kurvanpunaḥ punaḥ || 2-55-15||

MHB 2-55-16

वृक्षानङ्गारकारीव मैनान्धाक्षीः समूलकान् ।
मा गमः ससुतामात्यः सबलश्च पराभवम् ॥ २-५५-१६॥
vṛkṣānaṅgārakārīva maināndhākṣīḥ samūlakān |
mā gamaḥ sasutāmātyaḥ sabalaśca parābhavam || 2-55-16||

MHB 2-55-17

समवेतान्हि कः पार्थान्प्रतियुध्येत भारत ।
मरुद्भिः सहितो राजन्नपि साक्षान्मरुत्पतिः ॥ २-५५-१७॥
samavetānhi kaḥ pārthānpratiyudhyeta bhārata |
marudbhiḥ sahito rājannapi sākṣānmarutpatiḥ || 2-55-17||

Adhyaya: 56/72 (10)

MHB 2-56-1

विदुर उवाच ।
द्यूतं मूलं कलहस्यानुपाति मिथोभेदाय महते वा रणाय ।
यदास्थितोऽयं धृतराष्ट्रस्य पुत्रो दुर्योधनः सृजते वैरमुग्रम् ॥ २-५६-१॥
vidura uvāca |
dyūtaṃ mūlaṃ kalahasyānupāti mithobhedāya mahate vā raṇāya |
yadāsthito'yaṃ dhṛtarāṣṭrasya putro duryodhanaḥ sṛjate vairamugram || 2-56-1||

MHB 2-56-2

प्रातिपीयाः शांतनवा भैमसेनाः सबाह्लिकाः ।
दुर्योधनापराधेन कृच्छ्रं प्राप्स्यन्ति सर्वशः ॥ २-५६-२॥
prātipīyāḥ śāṃtanavā bhaimasenāḥ sabāhlikāḥ |
duryodhanāparādhena kṛcchraṃ prāpsyanti sarvaśaḥ || 2-56-2||

MHB 2-56-3

दुर्योधनो मदेनैव क्षेमं राष्ट्रादपोहति ।
विषाणं गौरिव मदात्स्वयमारुजते बलात् ॥ २-५६-३॥
duryodhano madenaiva kṣemaṃ rāṣṭrādapohati |
viṣāṇaṃ gauriva madātsvayamārujate balāt || 2-56-3||

MHB 2-56-4

यश्चित्तमन्वेति परस्य राजन्वीरः कविः स्वामतिपत्य दृष्टिम् ।
नावं समुद्र इव बालनेत्रामारुह्य घोरे व्यसने निमज्जेत् ॥ २-५६-४॥
yaścittamanveti parasya rājanvīraḥ kaviḥ svāmatipatya dṛṣṭim |
nāvaṃ samudra iva bālanetrāmāruhya ghore vyasane nimajjet || 2-56-4||

MHB 2-56-5

दुर्योधनो ग्लहते पाण्डवेन प्रियायसे त्वं जयतीति तच्च ।
अतिनर्माज्जायते संप्रहारो यतो विनाशः समुपैति पुंसाम् ॥ २-५६-५॥
duryodhano glahate pāṇḍavena priyāyase tvaṃ jayatīti tacca |
atinarmājjāyate saṃprahāro yato vināśaḥ samupaiti puṃsām || 2-56-5||

MHB 2-56-6

आकर्षस्तेऽवाक्फलः कुप्रणीतो हृदि प्रौढो मन्त्रपदः समाधिः ।
युधिष्ठिरेण सफलः संस्तवोऽस्तु साम्नः सुरिक्तोऽरिमतेः सुधन्वा ॥ २-५६-६॥
ākarṣaste'vākphalaḥ kupraṇīto hṛdi prauḍho mantrapadaḥ samādhiḥ |
yudhiṣṭhireṇa saphalaḥ saṃstavo'stu sāmnaḥ surikto'rimateḥ sudhanvā || 2-56-6||

MHB 2-56-7

प्रातिपीयाः शांतनवाश्च राजन्काव्यां वाचं शृणुत मात्यगाद्वः ।
वैश्वानरं प्रज्वलितं सुघोरमयुद्धेन प्रशमयतोत्पतन्तम् ॥ २-५६-७॥
prātipīyāḥ śāṃtanavāśca rājankāvyāṃ vācaṃ śṛṇuta mātyagādvaḥ |
vaiśvānaraṃ prajvalitaṃ sughoramayuddhena praśamayatotpatantam || 2-56-7||

MHB 2-56-8

यदा मन्युं पाण्डवोऽजातशत्रुर्न संयच्छेदक्षमयाभिभूतः ।
वृकोदरः सव्यसाची यमौ च कोऽत्र द्वीपः स्यात्तुमुले वस्तदानीम् ॥ २-५६-८॥
yadā manyuṃ pāṇḍavo'jātaśatrurna saṃyacchedakṣamayābhibhūtaḥ |
vṛkodaraḥ savyasācī yamau ca ko'tra dvīpaḥ syāttumule vastadānīm || 2-56-8||

MHB 2-56-9

महाराज प्रभवस्त्वं धनानां पुरा द्यूतान्मनसा यावदिच्छेः ।
बहु वित्तं पाण्डवांश्चेज्जयेस्त्वं किं तेन स्याद्वसु विन्देह पार्थान् ॥ २-५६-९॥
mahārāja prabhavastvaṃ dhanānāṃ purā dyūtānmanasā yāvadiccheḥ |
bahu vittaṃ pāṇḍavāṃścejjayestvaṃ kiṃ tena syādvasu vindeha pārthān || 2-56-9||

MHB 2-56-10

जानीमहे देवितं सौबलस्य वेद द्यूते निकृतिं पार्वतीयः ।
यतः प्राप्तः शकुनिस्तत्र यातु मायायोधी भारत पार्वतीयः ॥ २-५६-१०॥
jānīmahe devitaṃ saubalasya veda dyūte nikṛtiṃ pārvatīyaḥ |
yataḥ prāptaḥ śakunistatra yātu māyāyodhī bhārata pārvatīyaḥ || 2-56-10||

Adhyaya: 57/72 (21)

MHB 2-57-1

दुर्योधन उवाच ।
परेषामेव यशसा श्लाघसे त्वं सदा छन्नः कुत्सयन्धार्तराष्ट्रान् ।
जानीमस्त्वां विदुर यत्प्रियस्त्वं बालानिवास्मानवमन्यसे त्वम् ॥ २-५७-१॥
duryodhana uvāca |
pareṣāmeva yaśasā ślāghase tvaṃ sadā channaḥ kutsayandhārtarāṣṭrān |
jānīmastvāṃ vidura yatpriyastvaṃ bālānivāsmānavamanyase tvam || 2-57-1||

MHB 2-57-2

सुविज्ञेयः पुरुषोऽन्यत्रकामो निन्दाप्रशंसे हि तथा युनक्ति ।
जिह्वा मनस्ते हृदयं निर्व्यनक्ति ज्यायो निराह मनसः प्रातिकूल्यम् ॥ २-५७-२॥
suvijñeyaḥ puruṣo'nyatrakāmo nindāpraśaṃse hi tathā yunakti |
jihvā manaste hṛdayaṃ nirvyanakti jyāyo nirāha manasaḥ prātikūlyam || 2-57-2||

MHB 2-57-3

उत्सङ्गेन व्याल इवाहृतोऽसि मार्जारवत्पोषकं चोपहंसि ।
भर्तृघ्नत्वान्न हि पापीय आहुस्तस्मात्क्षत्तः किं न बिभेषि पापात् ॥ २-५७-३॥
utsaṅgena vyāla ivāhṛto'si mārjāravatpoṣakaṃ copahaṃsi |
bhartṛghnatvānna hi pāpīya āhustasmātkṣattaḥ kiṃ na bibheṣi pāpāt || 2-57-3||

MHB 2-57-4

जित्वा शत्रून्फलमाप्तं महन्नो मास्मान्क्षत्तः परुषाणीह वोचः ।
द्विषद्भिस्त्वं संप्रयोगाभिनन्दी मुहुर्द्वेषं यासि नः संप्रमोहात् ॥ २-५७-४॥
jitvā śatrūnphalamāptaṃ mahanno māsmānkṣattaḥ paruṣāṇīha vocaḥ |
dviṣadbhistvaṃ saṃprayogābhinandī muhurdveṣaṃ yāsi naḥ saṃpramohāt || 2-57-4||

MHB 2-57-5

अमित्रतां याति नरोऽक्षमं ब्रुवन्निगूहते गुह्यममित्रसंस्तवे ।
तदाश्रितापत्रपा किं न बाधते यदिच्छसि त्वं तदिहाद्य भाषसे ॥ २-५७-५॥
amitratāṃ yāti naro'kṣamaṃ bruvannigūhate guhyamamitrasaṃstave |
tadāśritāpatrapā kiṃ na bādhate yadicchasi tvaṃ tadihādya bhāṣase || 2-57-5||

MHB 2-57-6

मा नोऽवमंस्था विद्म मनस्तवेदं शिक्षस्व बुद्धिं स्थविराणां सकाशात् ।
यशो रक्षस्व विदुर संप्रणीतं मा व्यापृतः परकार्येषु भूस्त्वम् ॥ २-५७-६॥
mā no'vamaṃsthā vidma manastavedaṃ śikṣasva buddhiṃ sthavirāṇāṃ sakāśāt |
yaśo rakṣasva vidura saṃpraṇītaṃ mā vyāpṛtaḥ parakāryeṣu bhūstvam || 2-57-6||

MHB 2-57-7

अहं कर्तेति विदुर मावमंस्था मा नो नित्यं परुषाणीह वोचः ।
न त्वां पृच्छामि विदुर यद्धितं मे स्वस्ति क्षत्तर्मा तितिक्षून्क्षिणु त्वम् ॥ २-५७-७॥
ahaṃ karteti vidura māvamaṃsthā mā no nityaṃ paruṣāṇīha vocaḥ |
na tvāṃ pṛcchāmi vidura yaddhitaṃ me svasti kṣattarmā titikṣūnkṣiṇu tvam || 2-57-7||

MHB 2-57-8

एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता गर्भे शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता ।
तेनानुशिष्टः प्रवणादिवाम्भो यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि ॥ २-५७-८॥
ekaḥ śāstā na dvitīyo'sti śāstā garbhe śayānaṃ puruṣaṃ śāsti śāstā |
tenānuśiṣṭaḥ pravaṇādivāmbho yathā niyukto'smi tathā vahāmi || 2-57-8||

MHB 2-57-9

भिनत्ति शिरसा शैलमहिं भोजयते च यः ।
स एव तस्य कुरुते कार्याणामनुशासनम् ॥ २-५७-९॥
bhinatti śirasā śailamahiṃ bhojayate ca yaḥ |
sa eva tasya kurute kāryāṇāmanuśāsanam || 2-57-9||

MHB 2-57-10

यो बलादनुशास्तीह सोऽमित्रं तेन विन्दति ।
मित्रतामनुवृत्तं तु समुपेक्षेत पण्डितः ॥ २-५७-१०॥
yo balādanuśāstīha so'mitraṃ tena vindati |
mitratāmanuvṛttaṃ tu samupekṣeta paṇḍitaḥ || 2-57-10||

MHB 2-57-11

प्रदीप्य यः प्रदीप्ताग्निं प्राक्त्वरन्नाभिधावति ।
भस्मापि न स विन्देत शिष्टं क्वचन भारत ॥ २-५७-११॥
pradīpya yaḥ pradīptāgniṃ prāktvarannābhidhāvati |
bhasmāpi na sa vindeta śiṣṭaṃ kvacana bhārata || 2-57-11||

MHB 2-57-12

न वासयेत्पारवर्ग्यं द्विषन्तं विशेषतः क्षत्तरहितं मनुष्यम् ।
स यत्रेच्छसि विदुर तत्र गच्छ सुसान्त्वितापि ह्यसती स्त्री जहाति ॥ २-५७-१२॥
na vāsayetpāravargyaṃ dviṣantaṃ viśeṣataḥ kṣattarahitaṃ manuṣyam |
sa yatrecchasi vidura tatra gaccha susāntvitāpi hyasatī strī jahāti || 2-57-12||

MHB 2-57-13

विदुर उवाच ।
एतावता ये पुरुषं त्यजन्ति तेषां सख्यमन्तवद्ब्रूहि राजन् ।
राज्ञां हि चित्तानि परिप्लुतानि सान्त्वं दत्त्वा मुसलैर्घातयन्ति ॥ २-५७-१३॥
vidura uvāca |
etāvatā ye puruṣaṃ tyajanti teṣāṃ sakhyamantavadbrūhi rājan |
rājñāṃ hi cittāni pariplutāni sāntvaṃ dattvā musalairghātayanti || 2-57-13||

MHB 2-57-14

अबालस्त्वं मन्यसे राजपुत्र बालोऽहमित्येव सुमन्दबुद्धे ।
यः सौहृदे पुरुषं स्थापयित्वा पश्चादेनं दूषयते स बालः ॥ २-५७-१४॥
abālastvaṃ manyase rājaputra bālo'hamityeva sumandabuddhe |
yaḥ sauhṛde puruṣaṃ sthāpayitvā paścādenaṃ dūṣayate sa bālaḥ || 2-57-14||

MHB 2-57-15

न श्रेयसे नीयते मन्दबुद्धिः स्त्री श्रोत्रियस्येव गृहे प्रदुष्टा ।
ध्रुवं न रोचेद्भरतर्षभस्य पतिः कुमार्या इव षष्टिवर्षः ॥ २-५७-१५॥
na śreyase nīyate mandabuddhiḥ strī śrotriyasyeva gṛhe praduṣṭā |
dhruvaṃ na rocedbharatarṣabhasya patiḥ kumāryā iva ṣaṣṭivarṣaḥ || 2-57-15||

MHB 2-57-16

अनुप्रियं चेदनुकाङ्क्षसे त्वं सर्वेषु कार्येषु हिताहितेषु ।
स्त्रियश्च राजञ्जडपङ्गुकांश्च पृच्छ त्वं वै तादृशांश्चैव मूढान् ॥ २-५७-१६॥
anupriyaṃ cedanukāṅkṣase tvaṃ sarveṣu kāryeṣu hitāhiteṣu |
striyaśca rājañjaḍapaṅgukāṃśca pṛccha tvaṃ vai tādṛśāṃścaiva mūḍhān || 2-57-16||

MHB 2-57-17

लभ्यः खलु प्रातिपीय नरोऽनुप्रियवागिह ।
अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ २-५७-१७॥
labhyaḥ khalu prātipīya naro'nupriyavāgiha |
apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ || 2-57-17||

MHB 2-57-18

यस्तु धर्मे पराश्वस्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये ।
अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान् ॥ २-५७-१८॥
yastu dharme parāśvasya hitvā bhartuḥ priyāpriye |
apriyāṇyāha pathyāni tena rājā sahāyavān || 2-57-18||

MHB 2-57-19

अव्याधिजं कटुकं तीक्ष्णमुष्णं यशोमुषं परुषं पूतिगन्धि ।
सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य ॥ २-५७-१९॥
avyādhijaṃ kaṭukaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ yaśomuṣaṃ paruṣaṃ pūtigandhi |
satāṃ peyaṃ yanna pibantyasanto manyuṃ mahārāja piba praśāmya || 2-57-19||

MHB 2-57-20

वैचित्रवीर्यस्य यशो धनं च वाञ्छाम्यहं सहपुत्रस्य शश्वत् ।
यथा तथा वोऽस्तु नमश्च वोऽस्तु ममापि च स्वस्ति दिशन्तु विप्राः ॥ २-५७-२०॥
vaicitravīryasya yaśo dhanaṃ ca vāñchāmyahaṃ sahaputrasya śaśvat |
yathā tathā vo'stu namaśca vo'stu mamāpi ca svasti diśantu viprāḥ || 2-57-20||

MHB 2-57-21

आशीविषान्नेत्रविषान्कोपयेन्न तु पण्डितः ।
एवं तेऽहं वदामीदं प्रयतः कुरुनन्दन ॥ २-५७-२१॥
āśīviṣānnetraviṣānkopayenna tu paṇḍitaḥ |
evaṃ te'haṃ vadāmīdaṃ prayataḥ kurunandana || 2-57-21||

Adhyaya: 58/72 (43)

MHB 2-58-1

शकुनिरुवाच ।
बहु वित्तं पराजैषीः पाण्डवानां युधिष्ठिर ।
आचक्ष्व वित्तं कौन्तेय यदि तेऽस्त्यपराजितम् ॥ २-५८-१॥
śakuniruvāca |
bahu vittaṃ parājaiṣīḥ pāṇḍavānāṃ yudhiṣṭhira |
ācakṣva vittaṃ kaunteya yadi te'styaparājitam || 2-58-1||

MHB 2-58-2

युधिष्ठिर उवाच ।
मम वित्तमसंख्येयं यदहं वेद सौबल ।
अथ त्वं शकुने कस्माद्वित्तं समनुपृच्छसि ॥ २-५८-२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
mama vittamasaṃkhyeyaṃ yadahaṃ veda saubala |
atha tvaṃ śakune kasmādvittaṃ samanupṛcchasi || 2-58-2||

MHB 2-58-3

अयुतं प्रयुतं चैव खर्वं पद्मं तथार्बुदम् ।
शङ्खं चैव निखर्वं च समुद्रं चात्र पण्यताम् ।
एतन्मम धनं राजंस्तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥ २-५८-३॥
ayutaṃ prayutaṃ caiva kharvaṃ padmaṃ tathārbudam |
śaṅkhaṃ caiva nikharvaṃ ca samudraṃ cātra paṇyatām |
etanmama dhanaṃ rājaṃstena dīvyāmyahaṃ tvayā || 2-58-3||

MHB 2-58-4

वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥ २-५८-४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata || 2-58-4||

MHB 2-58-5

युधिष्ठिर उवाच ।
गवाश्वं बहुधेनूकमसंख्येयमजाविकम् ।
यत्किंचिदनुवर्णानां प्राक्सिन्धोरपि सौबल ।
एतन्मम धनं राजंस्तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥ २-५८-५॥
yudhiṣṭhira uvāca |
gavāśvaṃ bahudhenūkamasaṃkhyeyamajāvikam |
yatkiṃcidanuvarṇānāṃ prāksindhorapi saubala |
etanmama dhanaṃ rājaṃstena dīvyāmyahaṃ tvayā || 2-58-5||

MHB 2-58-6

वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥ २-५८-६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata || 2-58-6||

MHB 2-58-7

युधिष्ठिर उवाच ।
पुरं जनपदो भूमिरब्राह्मणधनैः सह ।
अब्राह्मणाश्च पुरुषा राजञ्शिष्टं धनं मम ।
एतद्राजन्धनं मह्यं तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥ २-५८-७॥
yudhiṣṭhira uvāca |
puraṃ janapado bhūmirabrāhmaṇadhanaiḥ saha |
abrāhmaṇāśca puruṣā rājañśiṣṭaṃ dhanaṃ mama |
etadrājandhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmyahaṃ tvayā || 2-58-7||

MHB 2-58-8

वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥ २-५८-८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata || 2-58-8||

MHB 2-58-9

युधिष्ठिर उवाच ।
राजपुत्रा इमे राजञ्शोभन्ते येन भूषिताः ।
कुण्डलानि च निष्काश्च सर्वं चाङ्गविभूषणम् ।
एतन्मम धनं राजंस्तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥ २-५८-९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
rājaputrā ime rājañśobhante yena bhūṣitāḥ |
kuṇḍalāni ca niṣkāśca sarvaṃ cāṅgavibhūṣaṇam |
etanmama dhanaṃ rājaṃstena dīvyāmyahaṃ tvayā || 2-58-9||

MHB 2-58-10

वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥ २-५८-१०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata || 2-58-10||

MHB 2-58-11

युधिष्ठिर उवाच ।
श्यामो युवा लोहिताक्षः सिंहस्कन्धो महाभुजः ।
नकुलो ग्लह एको मे यच्चैतत्स्वगतं धनम् ॥ २-५८-११॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śyāmo yuvā lohitākṣaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ |
nakulo glaha eko me yaccaitatsvagataṃ dhanam || 2-58-11||

MHB 2-58-12

शकुनिरुवाच ।
प्रियस्ते नकुलो राजन्राजपुत्रो युधिष्ठिर ।
अस्माकं धनतां प्राप्तो भूयस्त्वं केन दीव्यसि ॥ २-५८-१२॥
śakuniruvāca |
priyaste nakulo rājanrājaputro yudhiṣṭhira |
asmākaṃ dhanatāṃ prāpto bhūyastvaṃ kena dīvyasi || 2-58-12||

MHB 2-58-13

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा तु शकुनिस्तानक्षान्प्रत्यपद्यत ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥ २-५८-१३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktvā tu śakunistānakṣānpratyapadyata |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata || 2-58-13||

MHB 2-58-14

युधिष्ठिर उवाच ।
अयं धर्मान्सहदेवोऽनुशास्ति लोके ह्यस्मिन्पण्डिताख्यां गतश्च ।
अनर्हता राजपुत्रेण तेन त्वया दीव्याम्यप्रियवत्प्रियेण ॥ २-५८-१४॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ayaṃ dharmānsahadevo'nuśāsti loke hyasminpaṇḍitākhyāṃ gataśca |
anarhatā rājaputreṇa tena tvayā dīvyāmyapriyavatpriyeṇa || 2-58-14||

MHB 2-58-15

वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥ २-५८-१५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata || 2-58-15||

MHB 2-58-16

शकुनिरुवाच ।
माद्रीपुत्रौ प्रियौ राजंस्तवेमौ विजितौ मया ।
गरीयांसौ तु ते मन्ये भीमसेनधनंजयौ ॥ २-५८-१६॥
śakuniruvāca |
mādrīputrau priyau rājaṃstavemau vijitau mayā |
garīyāṃsau tu te manye bhīmasenadhanaṃjayau || 2-58-16||

MHB 2-58-17

युधिष्ठिर उवाच ।
अधर्मं चरसे नूनं यो नावेक्षसि वै नयम् ।
यो नः सुमनसां मूढ विभेदं कर्तुमिच्छसि ॥ २-५८-१७॥
yudhiṣṭhira uvāca |
adharmaṃ carase nūnaṃ yo nāvekṣasi vai nayam |
yo naḥ sumanasāṃ mūḍha vibhedaṃ kartumicchasi || 2-58-17||

MHB 2-58-18

शकुनिरुवाच ।
गर्ते मत्तः प्रपतति प्रमत्तः स्थाणुमृच्छति ।
ज्येष्ठो राजन्वरिष्ठोऽसि नमस्ते भरतर्षभ ॥ २-५८-१८॥
śakuniruvāca |
garte mattaḥ prapatati pramattaḥ sthāṇumṛcchati |
jyeṣṭho rājanvariṣṭho'si namaste bharatarṣabha || 2-58-18||

MHB 2-58-19

स्वप्ने न तानि पश्यन्ति जाग्रतो वा युधिष्ठिर ।
कितवा यानि दीव्यन्तः प्रलपन्त्युत्कटा इव ॥ २-५८-१९॥
svapne na tāni paśyanti jāgrato vā yudhiṣṭhira |
kitavā yāni dīvyantaḥ pralapantyutkaṭā iva || 2-58-19||

MHB 2-58-20

युधिष्ठिर उवाच ।
यो नः संख्ये नौरिव पारनेता जेता रिपूणां राजपुत्रस्तरस्वी ।
अनर्हता लोकवीरेण तेन दीव्याम्यहं शकुने फल्गुनेन ॥ २-५८-२०॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yo naḥ saṃkhye nauriva pāranetā jetā ripūṇāṃ rājaputrastarasvī |
anarhatā lokavīreṇa tena dīvyāmyahaṃ śakune phalgunena || 2-58-20||

MHB 2-58-21

वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥ २-५८-२१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata || 2-58-21||

MHB 2-58-22

शकुनिरुवाच ।
अयं मया पाण्डवानां धनुर्धरः पराजितः पाण्डवः सव्यसाची ।
भीमेन राजन्दयितेन दीव्य यत्कैतव्यं पाण्डव तेऽवशिष्टम् ॥ २-५८-२२॥
śakuniruvāca |
ayaṃ mayā pāṇḍavānāṃ dhanurdharaḥ parājitaḥ pāṇḍavaḥ savyasācī |
bhīmena rājandayitena dīvya yatkaitavyaṃ pāṇḍava te'vaśiṣṭam || 2-58-22||

MHB 2-58-23

युधिष्ठिर उवाच ।
यो नो नेता यो युधां नः प्रणेता यथा वज्री दानवशत्रुरेकः ।
तिर्यक्प्रेक्षी संहतभ्रूर्महात्मा सिंहस्कन्धो यश्च सदात्यमर्षी ॥ २-५८-२३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yo no netā yo yudhāṃ naḥ praṇetā yathā vajrī dānavaśatrurekaḥ |
tiryakprekṣī saṃhatabhrūrmahātmā siṃhaskandho yaśca sadātyamarṣī || 2-58-23||

MHB 2-58-24

बलेन तुल्यो यस्य पुमान्न विद्यते गदाभृतामग्र्य इहारिमर्दनः ।
अनर्हता राजपुत्रेण तेन दीव्याम्यहं भीमसेनेन राजन् ॥ २-५८-२४॥
balena tulyo yasya pumānna vidyate gadābhṛtāmagrya ihārimardanaḥ |
anarhatā rājaputreṇa tena dīvyāmyahaṃ bhīmasenena rājan || 2-58-24||

MHB 2-58-25

वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥ २-५८-२५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata || 2-58-25||

MHB 2-58-26

शकुनिरुवाच ।
बहु वित्तं पराजैषीर्भ्रातॄंश्च सहयद्विपान् ।
आचक्ष्व वित्तं कौन्तेय यदि तेऽस्त्यपराजितम् ॥ २-५८-२६॥
śakuniruvāca |
bahu vittaṃ parājaiṣīrbhrātṝṃśca sahayadvipān |
ācakṣva vittaṃ kaunteya yadi te'styaparājitam || 2-58-26||

MHB 2-58-27

युधिष्ठिर उवाच ।
अहं विशिष्टः सर्वेषां भ्रातॄणां दयितस्तथा ।
कुर्यामस्ते जिताः कर्म स्वयमात्मन्युपप्लवे ॥ २-५८-२७॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ahaṃ viśiṣṭaḥ sarveṣāṃ bhrātṝṇāṃ dayitastathā |
kuryāmaste jitāḥ karma svayamātmanyupaplave || 2-58-27||

MHB 2-58-28

वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥ २-५८-२८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata || 2-58-28||

MHB 2-58-29

शकुनिरुवाच ।
एतत्पापिष्ठमकरोर्यदात्मानं पराजितः ।
शिष्टे सति धने राजन्पाप आत्मपराजयः ॥ २-५८-२९॥
śakuniruvāca |
etatpāpiṣṭhamakaroryadātmānaṃ parājitaḥ |
śiṣṭe sati dhane rājanpāpa ātmaparājayaḥ || 2-58-29||

MHB 2-58-30

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा मताक्षस्तान्ग्लहे सर्वानवस्थितान् ।
पराजयल्लोकवीरानाक्षेपेण पृथक्पृथक् ॥ २-५८-३०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktvā matākṣastānglahe sarvānavasthitān |
parājayallokavīrānākṣepeṇa pṛthakpṛthak || 2-58-30||

MHB 2-58-31

शकुनिरुवाच ।
अस्ति वै ते प्रिया देवी ग्लह एकोऽपराजितः ।
पणस्व कृष्णां पाञ्चालीं तयात्मानं पुनर्जय ॥ २-५८-३१॥
śakuniruvāca |
asti vai te priyā devī glaha eko'parājitaḥ |
paṇasva kṛṣṇāṃ pāñcālīṃ tayātmānaṃ punarjaya || 2-58-31||

MHB 2-58-32

युधिष्ठिर उवाच ।
नैव ह्रस्वा न महती नातिकृष्णा न रोहिणी ।
सरागरक्तनेत्रा च तया दीव्याम्यहं त्वया ॥ २-५८-३२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
naiva hrasvā na mahatī nātikṛṣṇā na rohiṇī |
sarāgaraktanetrā ca tayā dīvyāmyahaṃ tvayā || 2-58-32||

MHB 2-58-33

शारदोत्पलपत्राक्ष्या शारदोत्पलगन्धया ।
शारदोत्पलसेविन्या रूपेण श्रीसमानया ॥ २-५८-३३॥
śāradotpalapatrākṣyā śāradotpalagandhayā |
śāradotpalasevinyā rūpeṇa śrīsamānayā || 2-58-33||

MHB 2-58-34

तथैव स्यादानृशंस्यात्तथा स्याद्रूपसंपदा ।
तथा स्याच्छीलसंपत्त्या यामिच्छेत्पुरुषः स्त्रियम् ॥ २-५८-३४॥
tathaiva syādānṛśaṃsyāttathā syādrūpasaṃpadā |
tathā syācchīlasaṃpattyā yāmicchetpuruṣaḥ striyam || 2-58-34||

MHB 2-58-35

चरमं संविशति या प्रथमं प्रतिबुध्यते ।
आ गोपालाविपालेभ्यः सर्वं वेद कृताकृतम् ॥ २-५८-३५॥
caramaṃ saṃviśati yā prathamaṃ pratibudhyate |
ā gopālāvipālebhyaḥ sarvaṃ veda kṛtākṛtam || 2-58-35||

MHB 2-58-36

आभाति पद्मवद्वक्त्रं सस्वेदं मल्लिकेव च ।
वेदीमध्या दीर्घकेशी ताम्राक्षी नातिरोमशा ॥ २-५८-३६॥
ābhāti padmavadvaktraṃ sasvedaṃ mallikeva ca |
vedīmadhyā dīrghakeśī tāmrākṣī nātiromaśā || 2-58-36||

MHB 2-58-37

तयैवंविधया राजन्पाञ्चाल्याहं सुमध्यया ।
ग्लहं दीव्यामि चार्वङ्ग्या द्रौपद्या हन्त सौबल ॥ २-५८-३७॥
tayaivaṃvidhayā rājanpāñcālyāhaṃ sumadhyayā |
glahaṃ dīvyāmi cārvaṅgyā draupadyā hanta saubala || 2-58-37||

MHB 2-58-38

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्ते तु वचने धर्मराजेन भारत ।
धिग्धिगित्येव वृद्धानां सभ्यानां निःसृता गिरः ॥ २-५८-३८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamukte tu vacane dharmarājena bhārata |
dhigdhigityeva vṛddhānāṃ sabhyānāṃ niḥsṛtā giraḥ || 2-58-38||

MHB 2-58-39

चुक्षुभे सा सभा राजन्राज्ञां संजज्ञिरे कथाः ।
भीष्मद्रोणकृपादीनां स्वेदश्च समजायत ॥ २-५८-३९॥
cukṣubhe sā sabhā rājanrājñāṃ saṃjajñire kathāḥ |
bhīṣmadroṇakṛpādīnāṃ svedaśca samajāyata || 2-58-39||

MHB 2-58-40

शिरो गृहीत्वा विदुरो गतसत्त्व इवाभवत् ।
आस्ते ध्यायन्नधोवक्त्रो निःश्वसन्पन्नगो यथा ॥ २-५८-४०॥
śiro gṛhītvā viduro gatasattva ivābhavat |
āste dhyāyannadhovaktro niḥśvasanpannago yathā || 2-58-40||

MHB 2-58-41

धृतराष्ट्रस्तु संहृष्टः पर्यपृच्छत्पुनः पुनः ।
किं जितं किं जितमिति ह्याकारं नाभ्यरक्षत ॥ २-५८-४१॥
dhṛtarāṣṭrastu saṃhṛṣṭaḥ paryapṛcchatpunaḥ punaḥ |
kiṃ jitaṃ kiṃ jitamiti hyākāraṃ nābhyarakṣata || 2-58-41||

MHB 2-58-42

जहर्ष कर्णोऽतिभृशं सह दुःशासनादिभिः ।
इतरेषां तु सभ्यानां नेत्रेभ्यः प्रापतज्जलम् ॥ २-५८-४२॥
jaharṣa karṇo'tibhṛśaṃ saha duḥśāsanādibhiḥ |
itareṣāṃ tu sabhyānāṃ netrebhyaḥ prāpatajjalam || 2-58-42||

MHB 2-58-43

सौबलस्त्वविचार्यैव जितकाशी मदोत्कटः ।
जितमित्येव तानक्षान्पुनरेवान्वपद्यत ॥ २-५८-४३॥
saubalastvavicāryaiva jitakāśī madotkaṭaḥ |
jitamityeva tānakṣānpunarevānvapadyata || 2-58-43||

Adhyaya: 59/72 (12)

MHB 2-59-1

दुर्योधन उवाच ।
एहि क्षत्तर्द्रौपदीमानयस्व प्रियां भार्यां संमतां पाण्डवानाम् ।
संमार्जतां वेश्म परैतु शीघ्रमानन्दो नः सह दासीभिरस्तु ॥ २-५९-१॥
duryodhana uvāca |
ehi kṣattardraupadīmānayasva priyāṃ bhāryāṃ saṃmatāṃ pāṇḍavānām |
saṃmārjatāṃ veśma paraitu śīghramānando naḥ saha dāsībhirastu || 2-59-1||

MHB 2-59-2

विदुर उवाच ।
दुर्विभाव्यं भवति त्वादृशेन न मन्द संबुध्यसि पाशबद्धः ।
प्रपाते त्वं लम्बमानो न वेत्सि व्याघ्रान्मृगः कोपयसेऽतिबाल्यात् ॥ २-५९-२॥
vidura uvāca |
durvibhāvyaṃ bhavati tvādṛśena na manda saṃbudhyasi pāśabaddhaḥ |
prapāte tvaṃ lambamāno na vetsi vyāghrānmṛgaḥ kopayase'tibālyāt || 2-59-2||

MHB 2-59-3

आशीविषाः शिरसि ते पूर्णकोशा महाविषाः ।
मा कोपिष्ठाः सुमन्दात्मन्मा गमस्त्वं यमक्षयम् ॥ २-५९-३॥
āśīviṣāḥ śirasi te pūrṇakośā mahāviṣāḥ |
mā kopiṣṭhāḥ sumandātmanmā gamastvaṃ yamakṣayam || 2-59-3||

MHB 2-59-4

न हि दासीत्वमापन्ना कृष्णा भवति भारत ।
अनीशेन हि राज्ञैषा पणे न्यस्तेति मे मतिः ॥ २-५९-४॥
na hi dāsītvamāpannā kṛṣṇā bhavati bhārata |
anīśena hi rājñaiṣā paṇe nyasteti me matiḥ || 2-59-4||

MHB 2-59-5

अयं धत्ते वेणुरिवात्मघाती फलं राजा धृतराष्ट्रस्य पुत्रः ।
द्यूतं हि वैराय महाभयाय पक्वो न बुध्यत्ययमन्तकाले ॥ २-५९-५॥
ayaṃ dhatte veṇurivātmaghātī phalaṃ rājā dhṛtarāṣṭrasya putraḥ |
dyūtaṃ hi vairāya mahābhayāya pakvo na budhyatyayamantakāle || 2-59-5||

MHB 2-59-6

नारुंतुदः स्यान्न नृशंसवादी न हीनतः परमभ्याददीत ।
ययास्य वाचा पर उद्विजेत न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम् ॥ २-५९-६॥
nāruṃtudaḥ syānna nṛśaṃsavādī na hīnataḥ paramabhyādadīta |
yayāsya vācā para udvijeta na tāṃ vadedruśatīṃ pāpalokyām || 2-59-6||

MHB 2-59-7

समुच्चरन्त्यतिवादा हि वक्त्राद्यैराहतः शोचति रात्र्यहानि ।
परस्य नामर्मसु ते पतन्ति तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु ॥ २-५९-७॥
samuccarantyativādā hi vaktrādyairāhataḥ śocati rātryahāni |
parasya nāmarmasu te patanti tānpaṇḍito nāvasṛjetpareṣu || 2-59-7||

MHB 2-59-8

अजो हि शस्त्रमखनत्किलैकः शस्त्रे विपन्ने पद्भिरपास्य भूमिम् ।
निकृन्तनं स्वस्य कण्ठस्य घोरं तद्वद्वैरं मा खनीः पाण्डुपुत्रैः ॥ २-५९-८॥
ajo hi śastramakhanatkilaikaḥ śastre vipanne padbhirapāsya bhūmim |
nikṛntanaṃ svasya kaṇṭhasya ghoraṃ tadvadvairaṃ mā khanīḥ pāṇḍuputraiḥ || 2-59-8||

MHB 2-59-9

न किंचिदीड्यं प्रवदन्ति पापं वनेचरं वा गृहमेधिनं वा ।
तपस्विनं संपरिपूर्णविद्यं भषन्ति हैवं श्वनराः सदैव ॥ २-५९-९॥
na kiṃcidīḍyaṃ pravadanti pāpaṃ vanecaraṃ vā gṛhamedhinaṃ vā |
tapasvinaṃ saṃparipūrṇavidyaṃ bhaṣanti haivaṃ śvanarāḥ sadaiva || 2-59-9||

MHB 2-59-10

द्वारं सुघोरं नरकस्य जिह्मं न बुध्यसे धृतराष्ट्रस्य पुत्र ।
त्वामन्वेतारो बहवः कुरूणां द्यूतोदये सह दुःशासनेन ॥ २-५९-१०॥
dvāraṃ sughoraṃ narakasya jihmaṃ na budhyase dhṛtarāṣṭrasya putra |
tvāmanvetāro bahavaḥ kurūṇāṃ dyūtodaye saha duḥśāsanena || 2-59-10||

MHB 2-59-11

मज्जन्त्यलाबूनि शिलाः प्लवन्ते मुह्यन्ति नावोऽम्भसि शश्वदेव ।
मूढो राजा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो न मे वाचः पथ्यरूपाः शृणोति ॥ २-५९-११॥
majjantyalābūni śilāḥ plavante muhyanti nāvo'mbhasi śaśvadeva |
mūḍho rājā dhṛtarāṣṭrasya putro na me vācaḥ pathyarūpāḥ śṛṇoti || 2-59-11||

MHB 2-59-12

अन्तो नूनं भवितायं कुरूणां सुदारुणः सर्वहरो विनाशः ।
वाचः काव्याः सुहृदां पथ्यरूपा न श्रूयन्ते वर्धते लोभ एव ॥ २-५९-१२॥
anto nūnaṃ bhavitāyaṃ kurūṇāṃ sudāruṇaḥ sarvaharo vināśaḥ |
vācaḥ kāvyāḥ suhṛdāṃ pathyarūpā na śrūyante vardhate lobha eva || 2-59-12||

Adhyaya: 60/72 (47)

MHB 2-60-1

वैशंपायन उवाच ।
धिगस्तु क्षत्तारमिति ब्रुवाणो दर्पेण मत्तो धृतराष्ट्रस्य पुत्रः ।
अवैक्षत प्रातिकामीं सभायामुवाच चैनं परमार्यमध्ये ॥ २-६०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
dhigastu kṣattāramiti bruvāṇo darpeṇa matto dhṛtarāṣṭrasya putraḥ |
avaikṣata prātikāmīṃ sabhāyāmuvāca cainaṃ paramāryamadhye || 2-60-1||

MHB 2-60-2

त्वं प्रातिकामिन्द्रौपदीमानयस्व न ते भयं विद्यते पाण्डवेभ्यः ।
क्षत्ता ह्ययं विवदत्येव भीरुर्न चास्माकं वृद्धिकामः सदैव ॥ २-६०-२॥
tvaṃ prātikāmindraupadīmānayasva na te bhayaṃ vidyate pāṇḍavebhyaḥ |
kṣattā hyayaṃ vivadatyeva bhīrurna cāsmākaṃ vṛddhikāmaḥ sadaiva || 2-60-2||

MHB 2-60-3

एवमुक्तः प्रातिकामी स सूतः प्रायाच्छीघ्रं राजवचो निशम्य ।
प्रविश्य च श्वेव स सिंहगोष्ठं समासदन्महिषीं पाण्डवानाम् ॥ २-६०-३॥
evamuktaḥ prātikāmī sa sūtaḥ prāyācchīghraṃ rājavaco niśamya |
praviśya ca śveva sa siṃhagoṣṭhaṃ samāsadanmahiṣīṃ pāṇḍavānām || 2-60-3||

MHB 2-60-4

प्रातिकाम्युवाच ।
युधिष्ठिरे द्यूतमदेन मत्ते दुर्योधनो द्रौपदि त्वामजैषीत् ।
सा प्रपद्य त्वं धृतराष्ट्रस्य वेश्म नयामि त्वां कर्मणे याज्ञसेनि ॥ २-६०-४॥
prātikāmyuvāca |
yudhiṣṭhire dyūtamadena matte duryodhano draupadi tvāmajaiṣīt |
sā prapadya tvaṃ dhṛtarāṣṭrasya veśma nayāmi tvāṃ karmaṇe yājñaseni || 2-60-4||

MHB 2-60-5

द्रौपद्युवाच ।
कथं त्वेवं वदसि प्रातिकामिन्को वै दीव्येद्भार्यया राजपुत्रः ।
मूढो राजा द्यूतमदेन मत्त आहो नान्यत्कैतवमस्य किंचित् ॥ २-६०-५॥
draupadyuvāca |
kathaṃ tvevaṃ vadasi prātikāminko vai dīvyedbhāryayā rājaputraḥ |
mūḍho rājā dyūtamadena matta āho nānyatkaitavamasya kiṃcit || 2-60-5||

MHB 2-60-6

प्रातिकाम्युवाच ।
यदा नाभूत्कैतवमन्यदस्य तदादेवीत्पाण्डवोऽजातशत्रुः ।
न्यस्ताः पूर्वं भ्रातरस्तेन राज्ञा स्वयं चात्मा त्वमथो राजपुत्रि ॥ २-६०-६॥
prātikāmyuvāca |
yadā nābhūtkaitavamanyadasya tadādevītpāṇḍavo'jātaśatruḥ |
nyastāḥ pūrvaṃ bhrātarastena rājñā svayaṃ cātmā tvamatho rājaputri || 2-60-6||

MHB 2-60-7

द्रौपद्युवाच ।
गच्छ त्वं कितवं गत्वा सभायां पृच्छ सूतज ।
किं नु पूर्वं पराजैषीरात्मानं मां नु भारत ।
एतज्ज्ञात्वा त्वमागच्छ ततो मां नय सूतज ॥ २-६०-७॥
draupadyuvāca |
gaccha tvaṃ kitavaṃ gatvā sabhāyāṃ pṛccha sūtaja |
kiṃ nu pūrvaṃ parājaiṣīrātmānaṃ māṃ nu bhārata |
etajjñātvā tvamāgaccha tato māṃ naya sūtaja || 2-60-7||

MHB 2-60-8

वैशंपायन उवाच ।
सभां गत्वा स चोवाच द्रौपद्यास्तद्वचस्तदा ।
कस्येशो नः पराजैषीरिति त्वामाह द्रौपदी ।
किं नु पूर्वं पराजैषीरात्मानमथ वापि माम् ॥ २-६०-८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sabhāṃ gatvā sa covāca draupadyāstadvacastadā |
kasyeśo naḥ parājaiṣīriti tvāmāha draupadī |
kiṃ nu pūrvaṃ parājaiṣīrātmānamatha vāpi mām || 2-60-8||

MHB 2-60-9

युधिष्ठिरस्तु निश्चेष्टो गतसत्त्व इवाभवत् ।
न तं सूतं प्रत्युवाच वचनं साध्वसाधु वा ॥ २-६०-९॥
yudhiṣṭhirastu niśceṣṭo gatasattva ivābhavat |
na taṃ sūtaṃ pratyuvāca vacanaṃ sādhvasādhu vā || 2-60-9||

MHB 2-60-10

दुर्योधन उवाच ।
इहैत्य कृष्णा पाञ्चाली प्रश्नमेतं प्रभाषताम् ।
इहैव सर्वे शृण्वन्तु तस्या अस्य च यद्वचः ॥ २-६०-१०॥
duryodhana uvāca |
ihaitya kṛṣṇā pāñcālī praśnametaṃ prabhāṣatām |
ihaiva sarve śṛṇvantu tasyā asya ca yadvacaḥ || 2-60-10||

MHB 2-60-11

वैशंपायन उवाच ।
स गत्वा राजभवनं दुर्योधनवशानुगः ।
उवाच द्रौपदीं सूतः प्रातिकामी व्यथन्निव ॥ २-६०-११॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sa gatvā rājabhavanaṃ duryodhanavaśānugaḥ |
uvāca draupadīṃ sūtaḥ prātikāmī vyathanniva || 2-60-11||

MHB 2-60-12

सभ्यास्त्वमी राजपुत्र्याह्वयन्ति मन्ये प्राप्तः संक्षयः कौरवाणाम् ।
न वै समृद्धिं पालयते लघीयान्यत्त्वं सभामेष्यसि राजपुत्रि ॥ २-६०-१२॥
sabhyāstvamī rājaputryāhvayanti manye prāptaḥ saṃkṣayaḥ kauravāṇām |
na vai samṛddhiṃ pālayate laghīyānyattvaṃ sabhāmeṣyasi rājaputri || 2-60-12||

MHB 2-60-13

द्रौपद्युवाच ।
एवं नूनं व्यदधात्संविधाता स्पर्शावुभौ स्पृशतो धीरबालौ ।
धर्मं त्वेकं परमं प्राह लोके स नः शमं धास्यति गोप्यमानः ॥ २-६०-१३॥
draupadyuvāca |
evaṃ nūnaṃ vyadadhātsaṃvidhātā sparśāvubhau spṛśato dhīrabālau |
dharmaṃ tvekaṃ paramaṃ prāha loke sa naḥ śamaṃ dhāsyati gopyamānaḥ || 2-60-13||

MHB 2-60-14

वैशंपायन उवाच ।
युधिष्ठिरस्तु तच्छ्रुत्वा दुर्योधनचिकीर्षितम् ।
द्रौपद्याः संमतं दूतं प्राहिणोद्भरतर्षभ ॥ २-६०-१४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
yudhiṣṭhirastu tacchrutvā duryodhanacikīrṣitam |
draupadyāḥ saṃmataṃ dūtaṃ prāhiṇodbharatarṣabha || 2-60-14||

MHB 2-60-15

एकवस्त्रा अधोनीवी रोदमाना रजस्वला ।
सभामागम्य पाञ्चाली श्वशुरस्याग्रतोऽभवत् ॥ २-६०-१५॥
ekavastrā adhonīvī rodamānā rajasvalā |
sabhāmāgamya pāñcālī śvaśurasyāgrato'bhavat || 2-60-15||

MHB 2-60-16

ततस्तेषां मुखमालोक्य राजा दुर्योधनः सूतमुवाच हृष्टः ।
इहैवैतामानय प्रातिकामिन्प्रत्यक्षमस्याः कुरवो ब्रुवन्तु ॥ २-६०-१६॥
tatasteṣāṃ mukhamālokya rājā duryodhanaḥ sūtamuvāca hṛṣṭaḥ |
ihaivaitāmānaya prātikāminpratyakṣamasyāḥ kuravo bruvantu || 2-60-16||

MHB 2-60-17

ततः सूतस्तस्य वशानुगामी भीतश्च कोपाद्द्रुपदात्मजायाः ।
विहाय मानं पुनरेव सभ्यानुवाच कृष्णां किमहं ब्रवीमि ॥ २-६०-१७॥
tataḥ sūtastasya vaśānugāmī bhītaśca kopāddrupadātmajāyāḥ |
vihāya mānaṃ punareva sabhyānuvāca kṛṣṇāṃ kimahaṃ bravīmi || 2-60-17||

MHB 2-60-18

दुर्योधन उवाच ।
दुःशासनैष मम सूतपुत्रो वृकोदरादुद्विजतेऽल्पचेताः ।
स्वयं प्रगृह्यानय याज्ञसेनीं किं ते करिष्यन्त्यवशाः सपत्नाः ॥ २-६०-१८॥
duryodhana uvāca |
duḥśāsanaiṣa mama sūtaputro vṛkodarādudvijate'lpacetāḥ |
svayaṃ pragṛhyānaya yājñasenīṃ kiṃ te kariṣyantyavaśāḥ sapatnāḥ || 2-60-18||

MHB 2-60-19

ततः समुत्थाय स राजपुत्रः श्रुत्वा भ्रातुः कोपविरक्तदृष्टिः ।
प्रविश्य तद्वेश्म महारथानामित्यब्रवीद्द्रौपदीं राजपुत्रीम् ॥ २-६०-१९॥
tataḥ samutthāya sa rājaputraḥ śrutvā bhrātuḥ kopaviraktadṛṣṭiḥ |
praviśya tadveśma mahārathānāmityabravīddraupadīṃ rājaputrīm || 2-60-19||

MHB 2-60-20

एह्येहि पाञ्चालि जितासि कृष्णे दुर्योधनं पश्य विमुक्तलज्जा ।
कुरून्भजस्वायतपद्मनेत्रे धर्मेण लब्धासि सभां परैहि ॥ २-६०-२०॥
ehyehi pāñcāli jitāsi kṛṣṇe duryodhanaṃ paśya vimuktalajjā |
kurūnbhajasvāyatapadmanetre dharmeṇa labdhāsi sabhāṃ paraihi || 2-60-20||

MHB 2-60-21

ततः समुत्थाय सुदुर्मनाः सा विवर्णमामृज्य मुखं करेण ।
आर्ता प्रदुद्राव यतः स्त्रियस्ता वृद्धस्य राज्ञः कुरुपुंगवस्य ॥ २-६०-२१॥
tataḥ samutthāya sudurmanāḥ sā vivarṇamāmṛjya mukhaṃ kareṇa |
ārtā pradudrāva yataḥ striyastā vṛddhasya rājñaḥ kurupuṃgavasya || 2-60-21||

MHB 2-60-22

ततो जवेनाभिससार रोषाद्दुःशासनस्तामभिगर्जमानः ।
दीर्घेषु नीलेष्वथ चोर्मिमत्सु जग्राह केशेषु नरेन्द्रपत्नीम् ॥ २-६०-२२॥
tato javenābhisasāra roṣādduḥśāsanastāmabhigarjamānaḥ |
dīrgheṣu nīleṣvatha cormimatsu jagrāha keśeṣu narendrapatnīm || 2-60-22||

MHB 2-60-23

ये राजसूयावभृथे जलेन महाक्रतौ मन्त्रपूतेन सिक्ताः ।
ते पाण्डवानां परिभूय वीर्यं बलात्प्रमृष्टा धृतराष्ट्रजेन ॥ २-६०-२३॥
ye rājasūyāvabhṛthe jalena mahākratau mantrapūtena siktāḥ |
te pāṇḍavānāṃ paribhūya vīryaṃ balātpramṛṣṭā dhṛtarāṣṭrajena || 2-60-23||

MHB 2-60-24

स तां परामृश्य सभासमीपमानीय कृष्णामतिकृष्णकेशीम् ।
दुःशासनो नाथवतीमनाथवच्चकर्ष वायुः कदलीमिवार्ताम् ॥ २-६०-२४॥
sa tāṃ parāmṛśya sabhāsamīpamānīya kṛṣṇāmatikṛṣṇakeśīm |
duḥśāsano nāthavatīmanāthavaccakarṣa vāyuḥ kadalīmivārtām || 2-60-24||

MHB 2-60-25

सा कृष्यमाणा नमिताङ्गयष्टिः शनैरुवाचाद्य रजस्वलास्मि ।
एकं च वासो मम मन्दबुद्धे सभां नेतुं नार्हसि मामनार्य ॥ २-६०-२५॥
sā kṛṣyamāṇā namitāṅgayaṣṭiḥ śanairuvācādya rajasvalāsmi |
ekaṃ ca vāso mama mandabuddhe sabhāṃ netuṃ nārhasi māmanārya || 2-60-25||

MHB 2-60-26

ततोऽब्रवीत्तां प्रसभं निगृह्य केशेषु कृष्णेषु तदा स कृष्णाम् ।
कृष्णं च जिष्णुं च हरिं नरं च त्राणाय विक्रोश नयामि हि त्वाम् ॥ २-६०-२६॥
tato'bravīttāṃ prasabhaṃ nigṛhya keśeṣu kṛṣṇeṣu tadā sa kṛṣṇām |
kṛṣṇaṃ ca jiṣṇuṃ ca hariṃ naraṃ ca trāṇāya vikrośa nayāmi hi tvām || 2-60-26||

MHB 2-60-27

रजस्वला वा भव याज्ञसेनि एकाम्बरा वाप्यथ वा विवस्त्रा ।
द्यूते जिता चासि कृतासि दासी दासीषु कामश्च यथोपजोषम् ॥ २-६०-२७॥
rajasvalā vā bhava yājñaseni ekāmbarā vāpyatha vā vivastrā |
dyūte jitā cāsi kṛtāsi dāsī dāsīṣu kāmaśca yathopajoṣam || 2-60-27||

MHB 2-60-28

प्रकीर्णकेशी पतितार्धवस्त्रा दुःशासनेन व्यवधूयमाना ।
ह्रीमत्यमर्षेण च दह्यमाना शनैरिदं वाक्यमुवाच कृष्णा ॥ २-६०-२८॥
prakīrṇakeśī patitārdhavastrā duḥśāsanena vyavadhūyamānā |
hrīmatyamarṣeṇa ca dahyamānā śanairidaṃ vākyamuvāca kṛṣṇā || 2-60-28||

MHB 2-60-29

इमे सभायामुपदिष्टशास्त्राः क्रियावन्तः सर्व एवेन्द्रकल्पाः ।
गुरुस्थाना गुरवश्चैव सर्वे तेषामग्रे नोत्सहे स्थातुमेवम् ॥ २-६०-२९॥
ime sabhāyāmupadiṣṭaśāstrāḥ kriyāvantaḥ sarva evendrakalpāḥ |
gurusthānā guravaścaiva sarve teṣāmagre notsahe sthātumevam || 2-60-29||

MHB 2-60-30

नृशंसकर्मंस्त्वमनार्यवृत्त मा मां विवस्त्रां कृधि मा विकार्षीः ।
न मर्षयेयुस्तव राजपुत्राः सेन्द्रापि देवा यदि ते सहायाः ॥ २-६०-३०॥
nṛśaṃsakarmaṃstvamanāryavṛtta mā māṃ vivastrāṃ kṛdhi mā vikārṣīḥ |
na marṣayeyustava rājaputrāḥ sendrāpi devā yadi te sahāyāḥ || 2-60-30||

MHB 2-60-31

धर्मे स्थितो धर्मसुतश्च राजा धर्मश्च सूक्ष्मो निपुणोपलभ्यः ।
वाचापि भर्तुः परमाणुमात्रं नेच्छामि दोषं स्वगुणान्विसृज्य ॥ २-६०-३१॥
dharme sthito dharmasutaśca rājā dharmaśca sūkṣmo nipuṇopalabhyaḥ |
vācāpi bhartuḥ paramāṇumātraṃ necchāmi doṣaṃ svaguṇānvisṛjya || 2-60-31||

MHB 2-60-32

इदं त्वनार्यं कुरुवीरमध्ये रजस्वलां यत्परिकर्षसे माम् ।
न चापि कश्चित्कुरुतेऽत्र पूजां ध्रुवं तवेदं मतमन्वपद्यन् ॥ २-६०-३२॥
idaṃ tvanāryaṃ kuruvīramadhye rajasvalāṃ yatparikarṣase mām |
na cāpi kaścitkurute'tra pūjāṃ dhruvaṃ tavedaṃ matamanvapadyan || 2-60-32||

MHB 2-60-33

धिगस्तु नष्टः खलु भारतानां धर्मस्तथा क्षत्रविदां च वृत्तम् ।
यत्राभ्यतीतां कुरुधर्मवेलां प्रेक्षन्ति सर्वे कुरवः सभायाम् ॥ २-६०-३३॥
dhigastu naṣṭaḥ khalu bhāratānāṃ dharmastathā kṣatravidāṃ ca vṛttam |
yatrābhyatītāṃ kurudharmavelāṃ prekṣanti sarve kuravaḥ sabhāyām || 2-60-33||

MHB 2-60-34

द्रोणस्य भीष्मस्य च नास्ति सत्त्वं ध्रुवं तथैवास्य महात्मनोऽपि ।
राज्ञस्तथा हीममधर्ममुग्रं न लक्षयन्ते कुरुवृद्धमुख्याः ॥ २-६०-३४॥
droṇasya bhīṣmasya ca nāsti sattvaṃ dhruvaṃ tathaivāsya mahātmano'pi |
rājñastathā hīmamadharmamugraṃ na lakṣayante kuruvṛddhamukhyāḥ || 2-60-34||

MHB 2-60-35

तथा ब्रुवन्ती करुणं सुमध्यमा काक्षेण भर्तॄन्कुपितानपश्यत् ।
सा पाण्डवान्कोपपरीतदेहान्संदीपयामास कटाक्षपातैः ॥ २-६०-३५॥
tathā bruvantī karuṇaṃ sumadhyamā kākṣeṇa bhartṝnkupitānapaśyat |
sā pāṇḍavānkopaparītadehānsaṃdīpayāmāsa kaṭākṣapātaiḥ || 2-60-35||

MHB 2-60-36

हृतेन राज्येन तथा धनेन रत्नैश्च मुख्यैर्न तथा बभूव ।
यथार्तया कोपसमीरितेन कृष्णाकटाक्षेण बभूव दुःखम् ॥ २-६०-३६॥
hṛtena rājyena tathā dhanena ratnaiśca mukhyairna tathā babhūva |
yathārtayā kopasamīritena kṛṣṇākaṭākṣeṇa babhūva duḥkham || 2-60-36||

MHB 2-60-37

दुःशासनश्चापि समीक्ष्य कृष्णामवेक्षमाणां कृपणान्पतींस्तान् ।
आधूय वेगेन विसंज्ञकल्पामुवाच दासीति हसन्निवोग्रः ॥ २-६०-३७॥
duḥśāsanaścāpi samīkṣya kṛṣṇāmavekṣamāṇāṃ kṛpaṇānpatīṃstān |
ādhūya vegena visaṃjñakalpāmuvāca dāsīti hasannivograḥ || 2-60-37||

MHB 2-60-38

कर्णस्तु तद्वाक्यमतीव हृष्टः संपूजयामास हसन्सशब्दम् ।
गान्धारराजः सुबलस्य पुत्रस्तथैव दुःशासनमभ्यनन्दत् ॥ २-६०-३८॥
karṇastu tadvākyamatīva hṛṣṭaḥ saṃpūjayāmāsa hasansaśabdam |
gāndhārarājaḥ subalasya putrastathaiva duḥśāsanamabhyanandat || 2-60-38||

MHB 2-60-39

सभ्यास्तु ये तत्र बभूवुरन्ये ताभ्यामृते धार्तराष्ट्रेण चैव ।
तेषामभूद्दुःखमतीव कृष्णां दृष्ट्वा सभायां परिकृष्यमाणाम् ॥ २-६०-३९॥
sabhyāstu ye tatra babhūvuranye tābhyāmṛte dhārtarāṣṭreṇa caiva |
teṣāmabhūdduḥkhamatīva kṛṣṇāṃ dṛṣṭvā sabhāyāṃ parikṛṣyamāṇām || 2-60-39||

MHB 2-60-40

भीष्म उवाच ।
न धर्मसौक्ष्म्यात्सुभगे विवक्तुं शक्नोमि ते प्रश्नमिमं यथावत् ।
अस्वो ह्यशक्तः पणितुं परस्वं स्त्रियश्च भर्तुर्वशतां समीक्ष्य ॥ २-६०-४०॥
bhīṣma uvāca |
na dharmasaukṣmyātsubhage vivaktuṃ śaknomi te praśnamimaṃ yathāvat |
asvo hyaśaktaḥ paṇituṃ parasvaṃ striyaśca bharturvaśatāṃ samīkṣya || 2-60-40||

MHB 2-60-41

त्यजेत सर्वां पृथिवीं समृद्धां युधिष्ठिरः सत्यमथो न जह्यात् ।
उक्तं जितोऽस्मीति च पाण्डवेन तस्मान्न शक्नोमि विवेक्तुमेतत् ॥ २-६०-४१॥
tyajeta sarvāṃ pṛthivīṃ samṛddhāṃ yudhiṣṭhiraḥ satyamatho na jahyāt |
uktaṃ jito'smīti ca pāṇḍavena tasmānna śaknomi vivektumetat || 2-60-41||

MHB 2-60-42

द्यूतेऽद्वितीयः शकुनिर्नरेषु कुन्तीसुतस्तेन निसृष्टकामः ।
न मन्यते तां निकृतिं महात्मा तस्मान्न ते प्रश्नमिमं ब्रवीमि ॥ २-६०-४२॥
dyūte'dvitīyaḥ śakunirnareṣu kuntīsutastena nisṛṣṭakāmaḥ |
na manyate tāṃ nikṛtiṃ mahātmā tasmānna te praśnamimaṃ bravīmi || 2-60-42||

MHB 2-60-43

द्रौपद्युवाच ।
आहूय राजा कुशलैः सभायां दुष्टात्मभिर्नैकृतिकैरनार्यैः ।
द्यूतप्रियैर्नातिकृतप्रयत्नः कस्मादयं नाम निसृष्टकामः ॥ २-६०-४३॥
draupadyuvāca |
āhūya rājā kuśalaiḥ sabhāyāṃ duṣṭātmabhirnaikṛtikairanāryaiḥ |
dyūtapriyairnātikṛtaprayatnaḥ kasmādayaṃ nāma nisṛṣṭakāmaḥ || 2-60-43||

MHB 2-60-44

स शुद्धभावो निकृतिप्रवृत्तिमबुध्यमानः कुरुपाण्डवाग्र्यः ।
संभूय सर्वैश्च जितोऽपि यस्मात्पश्चाच्च यत्कैतवमभ्युपेतः ॥ २-६०-४४॥
sa śuddhabhāvo nikṛtipravṛttimabudhyamānaḥ kurupāṇḍavāgryaḥ |
saṃbhūya sarvaiśca jito'pi yasmātpaścācca yatkaitavamabhyupetaḥ || 2-60-44||

MHB 2-60-45

तिष्ठन्ति चेमे कुरवः सभायामीशाः सुतानां च तथा स्नुषाणाम् ।
समीक्ष्य सर्वे मम चापि वाक्यं विब्रूत मे प्रश्नमिमं यथावत् ॥ २-६०-४५॥
tiṣṭhanti ceme kuravaḥ sabhāyāmīśāḥ sutānāṃ ca tathā snuṣāṇām |
samīkṣya sarve mama cāpi vākyaṃ vibrūta me praśnamimaṃ yathāvat || 2-60-45||

MHB 2-60-46

वैशंपायन उवाच ।
तथा ब्रुवन्तीं करुणं रुदन्तीमवेक्षमाणामसकृत्पतींस्तान् ।
दुःशासनः परुषाण्यप्रियाणि वाक्यान्युवाचामधुराणि चैव ॥ २-६०-४६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathā bruvantīṃ karuṇaṃ rudantīmavekṣamāṇāmasakṛtpatīṃstān |
duḥśāsanaḥ paruṣāṇyapriyāṇi vākyānyuvācāmadhurāṇi caiva || 2-60-46||

MHB 2-60-47

तां कृष्यमाणां च रजस्वलां च स्रस्तोत्तरीयामतदर्हमाणाम् ।
वृकोदरः प्रेक्ष्य युधिष्ठिरं च चकार कोपं परमार्तरूपः ॥ २-६०-४७॥
tāṃ kṛṣyamāṇāṃ ca rajasvalāṃ ca srastottarīyāmatadarhamāṇām |
vṛkodaraḥ prekṣya yudhiṣṭhiraṃ ca cakāra kopaṃ paramārtarūpaḥ || 2-60-47||

Adhyaya: 61/72 (82)

MHB 2-61-1

भीम उवाच ।
भवन्ति देशे बन्धक्यः कितवानां युधिष्ठिर ।
न ताभिरुत दीव्यन्ति दया चैवास्ति तास्वपि ॥ २-६१-१॥
bhīma uvāca |
bhavanti deśe bandhakyaḥ kitavānāṃ yudhiṣṭhira |
na tābhiruta dīvyanti dayā caivāsti tāsvapi || 2-61-1||

MHB 2-61-2

काश्यो यद्बलिमाहार्षीद्द्रव्यं यच्चान्यदुत्तमम् ।
तथान्ये पृथिवीपाला यानि रत्नान्युपाहरन् ॥ २-६१-२॥
kāśyo yadbalimāhārṣīddravyaṃ yaccānyaduttamam |
tathānye pṛthivīpālā yāni ratnānyupāharan || 2-61-2||

MHB 2-61-3

वाहनानि धनं चैव कवचान्यायुधानि च ।
राज्यमात्मा वयं चैव कैतवेन हृतं परैः ॥ २-६१-३॥
vāhanāni dhanaṃ caiva kavacānyāyudhāni ca |
rājyamātmā vayaṃ caiva kaitavena hṛtaṃ paraiḥ || 2-61-3||

MHB 2-61-4

न च मे तत्र कोपोऽभूत्सर्वस्येशो हि नो भवान् ।
इदं त्वतिकृतं मन्ये द्रौपदी यत्र पण्यते ॥ २-६१-४॥
na ca me tatra kopo'bhūtsarvasyeśo hi no bhavān |
idaṃ tvatikṛtaṃ manye draupadī yatra paṇyate || 2-61-4||

MHB 2-61-5

एषा ह्यनर्हती बाला पाण्डवान्प्राप्य कौरवैः ।
त्वत्कृते क्लिश्यते क्षुद्रैर्नृशंसैर्निकृतिप्रियैः ॥ २-६१-५॥
eṣā hyanarhatī bālā pāṇḍavānprāpya kauravaiḥ |
tvatkṛte kliśyate kṣudrairnṛśaṃsairnikṛtipriyaiḥ || 2-61-5||

MHB 2-61-6

अस्याः कृते मन्युरयं त्वयि राजन्निपात्यते ।
बाहू ते संप्रधक्ष्यामि सहदेवाग्निमानय ॥ २-६१-६॥
asyāḥ kṛte manyurayaṃ tvayi rājannipātyate |
bāhū te saṃpradhakṣyāmi sahadevāgnimānaya || 2-61-6||

MHB 2-61-7

अर्जुन उवाच ।
न पुरा भीमसेन त्वमीदृशीर्वदिता गिरः ।
परैस्ते नाशितं नूनं नृशंसैर्धर्मगौरवम् ॥ २-६१-७॥
arjuna uvāca |
na purā bhīmasena tvamīdṛśīrvaditā giraḥ |
paraiste nāśitaṃ nūnaṃ nṛśaṃsairdharmagauravam || 2-61-7||

MHB 2-61-8

न सकामाः परे कार्या धर्ममेवाचरोत्तमम् ।
भ्रातरं धार्मिकं ज्येष्ठं नातिक्रमितुमर्हति ॥ २-६१-८॥
na sakāmāḥ pare kāryā dharmamevācarottamam |
bhrātaraṃ dhārmikaṃ jyeṣṭhaṃ nātikramitumarhati || 2-61-8||

MHB 2-61-9

आहूतो हि परै राजा क्षात्रधर्ममनुस्मरन् ।
दीव्यते परकामेन तन्नः कीर्तिकरं महत् ॥ २-६१-९॥
āhūto hi parai rājā kṣātradharmamanusmaran |
dīvyate parakāmena tannaḥ kīrtikaraṃ mahat || 2-61-9||

MHB 2-61-10

भीमसेन उवाच ।
एवमस्मिकृतं विद्यां यद्यस्याहं धनंजय ।
दीप्तेऽग्नौ सहितौ बाहू निर्दहेयं बलादिव ॥ २-६१-१०॥
bhīmasena uvāca |
evamasmikṛtaṃ vidyāṃ yadyasyāhaṃ dhanaṃjaya |
dīpte'gnau sahitau bāhū nirdaheyaṃ balādiva || 2-61-10||

MHB 2-61-11

वैशंपायन उवाच ।
तथा तान्दुःखितान्दृष्ट्वा पाण्डवान्धृतराष्ट्रजः ।
क्लिश्यमानां च पाञ्चालीं विकर्ण इदमब्रवीत् ॥ २-६१-११॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathā tānduḥkhitāndṛṣṭvā pāṇḍavāndhṛtarāṣṭrajaḥ |
kliśyamānāṃ ca pāñcālīṃ vikarṇa idamabravīt || 2-61-11||

MHB 2-61-12

याज्ञसेन्या यदुक्तं तद्वाक्यं विब्रूत पार्थिवाः ।
अविवेकेन वाक्यस्य नरकः सद्य एव नः ॥ २-६१-१२॥
yājñasenyā yaduktaṃ tadvākyaṃ vibrūta pārthivāḥ |
avivekena vākyasya narakaḥ sadya eva naḥ || 2-61-12||

MHB 2-61-13

भीष्मश्च धृतराष्ट्रश्च कुरुवृद्धतमावुभौ ।
समेत्य नाहतुः किंचिद्विदुरश्च महामतिः ॥ २-६१-१३॥
bhīṣmaśca dhṛtarāṣṭraśca kuruvṛddhatamāvubhau |
sametya nāhatuḥ kiṃcidviduraśca mahāmatiḥ || 2-61-13||

MHB 2-61-14

भारद्वाजोऽपि सर्वेषामाचार्यः कृप एव च ।
अत एतावपि प्रश्नं नाहतुर्द्विजसत्तमौ ॥ २-६१-१४॥
bhāradvājo'pi sarveṣāmācāryaḥ kṛpa eva ca |
ata etāvapi praśnaṃ nāhaturdvijasattamau || 2-61-14||

MHB 2-61-15

ये त्वन्ये पृथिवीपालाः समेताः सर्वतो दिशः ।
कामक्रोधौ समुत्सृज्य ते ब्रुवन्तु यथामति ॥ २-६१-१५॥
ye tvanye pṛthivīpālāḥ sametāḥ sarvato diśaḥ |
kāmakrodhau samutsṛjya te bruvantu yathāmati || 2-61-15||

MHB 2-61-16

यदिदं द्रौपदी वाक्यमुक्तवत्यसकृच्छुभा ।
विमृश्य कस्य कः पक्षः पार्थिवा वदतोत्तरम् ॥ २-६१-१६॥
yadidaṃ draupadī vākyamuktavatyasakṛcchubhā |
vimṛśya kasya kaḥ pakṣaḥ pārthivā vadatottaram || 2-61-16||

MHB 2-61-17

एवं स बहुशः सर्वानुक्तवांस्तान्सभासदः ।
न च ते पृथिवीपालास्तमूचुः साध्वसाधु वा ॥ २-६१-१७॥
evaṃ sa bahuśaḥ sarvānuktavāṃstānsabhāsadaḥ |
na ca te pṛthivīpālāstamūcuḥ sādhvasādhu vā || 2-61-17||

MHB 2-61-18

उक्त्वा तथासकृत्सर्वान्विकर्णः पृथिवीपतीन् ।
पाणिं पाणौ विनिष्पिष्य निःश्वसन्निदमब्रवीत् ॥ २-६१-१८॥
uktvā tathāsakṛtsarvānvikarṇaḥ pṛthivīpatīn |
pāṇiṃ pāṇau viniṣpiṣya niḥśvasannidamabravīt || 2-61-18||

MHB 2-61-19

विब्रूत पृथिवीपाला वाक्यं मा वा कथंचन ।
मन्ये न्याय्यं यदत्राहं तद्धि वक्ष्यामि कौरवाः ॥ २-६१-१९॥
vibrūta pṛthivīpālā vākyaṃ mā vā kathaṃcana |
manye nyāyyaṃ yadatrāhaṃ taddhi vakṣyāmi kauravāḥ || 2-61-19||

MHB 2-61-20

चत्वार्याहुर्नरश्रेष्ठा व्यसनानि महीक्षिताम् ।
मृगयां पानमक्षांश्च ग्राम्ये चैवातिसक्तताम् ॥ २-६१-२०॥
catvāryāhurnaraśreṣṭhā vyasanāni mahīkṣitām |
mṛgayāṃ pānamakṣāṃśca grāmye caivātisaktatām || 2-61-20||

MHB 2-61-21

एतेषु हि नरः सक्तो धर्ममुत्सृज्य वर्तते ।
तथायुक्तेन च कृतां क्रियां लोको न मन्यते ॥ २-६१-२१॥
eteṣu hi naraḥ sakto dharmamutsṛjya vartate |
tathāyuktena ca kṛtāṃ kriyāṃ loko na manyate || 2-61-21||

MHB 2-61-22

तदयं पाण्डुपुत्रेण व्यसने वर्तता भृशम् ।
समाहूतेन कितवैरास्थितो द्रौपदीपणः ॥ २-६१-२२॥
tadayaṃ pāṇḍuputreṇa vyasane vartatā bhṛśam |
samāhūtena kitavairāsthito draupadīpaṇaḥ || 2-61-22||

MHB 2-61-23

साधारणी च सर्वेषां पाण्डवानामनिन्दिता ।
जितेन पूर्वं चानेन पाण्डवेन कृतः पणः ॥ २-६१-२३॥
sādhāraṇī ca sarveṣāṃ pāṇḍavānāmaninditā |
jitena pūrvaṃ cānena pāṇḍavena kṛtaḥ paṇaḥ || 2-61-23||

MHB 2-61-24

इयं च कीर्तिता कृष्णा सौबलेन पणार्थिना ।
एतत्सर्वं विचार्याहं मन्ये न विजितामिमाम् ॥ २-६१-२४॥
iyaṃ ca kīrtitā kṛṣṇā saubalena paṇārthinā |
etatsarvaṃ vicāryāhaṃ manye na vijitāmimām || 2-61-24||

MHB 2-61-25

एतच्छ्रुत्वा महान्नादः सभ्यानामुदतिष्ठत ।
विकर्णं शंसमानानां सौबलं च विनिन्दताम् ॥ २-६१-२५॥
etacchrutvā mahānnādaḥ sabhyānāmudatiṣṭhata |
vikarṇaṃ śaṃsamānānāṃ saubalaṃ ca vinindatām || 2-61-25||

MHB 2-61-26

तस्मिन्नुपरते शब्दे राधेयः क्रोधमूर्छितः ।
प्रगृह्य रुचिरं बाहुमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २-६१-२६॥
tasminnuparate śabde rādheyaḥ krodhamūrchitaḥ |
pragṛhya ruciraṃ bāhumidaṃ vacanamabravīt || 2-61-26||

MHB 2-61-27

दृश्यन्ते वै विकर्णे हि वैकृतानि बहून्यपि ।
तज्जस्तस्य विनाशाय यथाग्निररणिप्रजः ॥ २-६१-२७॥
dṛśyante vai vikarṇe hi vaikṛtāni bahūnyapi |
tajjastasya vināśāya yathāgniraraṇiprajaḥ || 2-61-27||

MHB 2-61-28

एते न किंचिदप्याहुश्चोद्यमानापि कृष्णया ।
धर्मेण विजितां मन्ये मन्यन्ते द्रुपदात्मजाम् ॥ २-६१-२८॥
ete na kiṃcidapyāhuścodyamānāpi kṛṣṇayā |
dharmeṇa vijitāṃ manye manyante drupadātmajām || 2-61-28||

MHB 2-61-29

त्वं तु केवलबाल्येन धार्तराष्ट्र विदीर्यसे ।
यद्ब्रवीषि सभामध्ये बालः स्थविरभाषितम् ॥ २-६१-२९॥
tvaṃ tu kevalabālyena dhārtarāṣṭra vidīryase |
yadbravīṣi sabhāmadhye bālaḥ sthavirabhāṣitam || 2-61-29||

MHB 2-61-30

न च धर्मं यथातत्त्वं वेत्सि दुर्योधनावर ।
यद्ब्रवीषि जितां कृष्णामजितेति सुमन्दधीः ॥ २-६१-३०॥
na ca dharmaṃ yathātattvaṃ vetsi duryodhanāvara |
yadbravīṣi jitāṃ kṛṣṇāmajiteti sumandadhīḥ || 2-61-30||

MHB 2-61-31

कथं ह्यविजितां कृष्णां मन्यसे धृतराष्ट्रज ।
यदा सभायां सर्वस्वं न्यस्तवान्पाण्डवाग्रजः ॥ २-६१-३१॥
kathaṃ hyavijitāṃ kṛṣṇāṃ manyase dhṛtarāṣṭraja |
yadā sabhāyāṃ sarvasvaṃ nyastavānpāṇḍavāgrajaḥ || 2-61-31||

MHB 2-61-32

अभ्यन्तरा च सर्वस्वे द्रौपदी भरतर्षभ ।
एवं धर्मजितां कृष्णां मन्यसे न जितां कथम् ॥ २-६१-३२॥
abhyantarā ca sarvasve draupadī bharatarṣabha |
evaṃ dharmajitāṃ kṛṣṇāṃ manyase na jitāṃ katham || 2-61-32||

MHB 2-61-33

कीर्तिता द्रौपदी वाचा अनुज्ञाता च पाण्डवैः ।
भवत्यविजिता केन हेतुनैषा मता तव ॥ २-६१-३३॥
kīrtitā draupadī vācā anujñātā ca pāṇḍavaiḥ |
bhavatyavijitā kena hetunaiṣā matā tava || 2-61-33||

MHB 2-61-34

मन्यसे वा सभामेतामानीतामेकवाससम् ।
अधर्मेणेति तत्रापि शृणु मे वाक्यमुत्तरम् ॥ २-६१-३४॥
manyase vā sabhāmetāmānītāmekavāsasam |
adharmeṇeti tatrāpi śṛṇu me vākyamuttaram || 2-61-34||

MHB 2-61-35

एको भर्ता स्त्रिया देवैर्विहितः कुरुनन्दन ।
इयं त्वनेकवशगा बन्धकीति विनिश्चिता ॥ २-६१-३५॥
eko bhartā striyā devairvihitaḥ kurunandana |
iyaṃ tvanekavaśagā bandhakīti viniścitā || 2-61-35||

MHB 2-61-36

अस्याः सभामानयनं न चित्रमिति मे मतिः ।
एकाम्बरधरत्वं वाप्यथ वापि विवस्त्रता ॥ २-६१-३६॥
asyāḥ sabhāmānayanaṃ na citramiti me matiḥ |
ekāmbaradharatvaṃ vāpyatha vāpi vivastratā || 2-61-36||

MHB 2-61-37

यच्चैषां द्रविणं किंचिद्या चैषा ये च पाण्डवाः ।
सौबलेनेह तत्सर्वं धर्मेण विजितं वसु ॥ २-६१-३७॥
yaccaiṣāṃ draviṇaṃ kiṃcidyā caiṣā ye ca pāṇḍavāḥ |
saubaleneha tatsarvaṃ dharmeṇa vijitaṃ vasu || 2-61-37||

MHB 2-61-38

दुःशासन सुबालोऽयं विकर्णः प्राज्ञवादिकः ।
पाण्डवानां च वासांसि द्रौपद्याश्चाप्युपाहर ॥ २-६१-३८॥
duḥśāsana subālo'yaṃ vikarṇaḥ prājñavādikaḥ |
pāṇḍavānāṃ ca vāsāṃsi draupadyāścāpyupāhara || 2-61-38||

MHB 2-61-39

तच्छ्रुत्वा पाण्डवाः सर्वे स्वानि वासांसि भारत ।
अवकीर्योत्तरीयाणि सभायां समुपाविशन् ॥ २-६१-३९॥
tacchrutvā pāṇḍavāḥ sarve svāni vāsāṃsi bhārata |
avakīryottarīyāṇi sabhāyāṃ samupāviśan || 2-61-39||

MHB 2-61-40

ततो दुःशासनो राजन्द्रौपद्या वसनं बलात् ।
सभामध्ये समाक्षिप्य व्यपक्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ २-६१-४०॥
tato duḥśāsano rājandraupadyā vasanaṃ balāt |
sabhāmadhye samākṣipya vyapakraṣṭuṃ pracakrame || 2-61-40||

MHB 2-61-41

आकृष्यमाणे वसने द्रौपद्यास्तु विशां पते ।
तद्रूपमपरं वस्त्रं प्रादुरासीदनेकशः ॥ २-६१-४१॥
ākṛṣyamāṇe vasane draupadyāstu viśāṃ pate |
tadrūpamaparaṃ vastraṃ prādurāsīdanekaśaḥ || 2-61-41||

MHB 2-61-42

ततो हलहलाशब्दस्तत्रासीद्घोरनिस्वनः ।
तदद्भुततमं लोके वीक्ष्य सर्वमहीक्षिताम् ॥ २-६१-४२॥
tato halahalāśabdastatrāsīdghoranisvanaḥ |
tadadbhutatamaṃ loke vīkṣya sarvamahīkṣitām || 2-61-42||

MHB 2-61-43

शशाप तत्र भीमस्तु राजमध्ये महास्वनः ।
क्रोधाद्विस्फुरमाणोष्ठो विनिष्पिष्य करे करम् ॥ २-६१-४३॥
śaśāpa tatra bhīmastu rājamadhye mahāsvanaḥ |
krodhādvisphuramāṇoṣṭho viniṣpiṣya kare karam || 2-61-43||

MHB 2-61-44

इदं मे वाक्यमादद्ध्वं क्षत्रिया लोकवासिनः ।
नोक्तपूर्वं नरैरन्यैर्न चान्यो यद्वदिष्यति ॥ २-६१-४४॥
idaṃ me vākyamādaddhvaṃ kṣatriyā lokavāsinaḥ |
noktapūrvaṃ narairanyairna cānyo yadvadiṣyati || 2-61-44||

MHB 2-61-45

यद्येतदेवमुक्त्वा तु न कुर्यां पृथिवीश्वराः ।
पितामहानां सर्वेषां नाहं गतिमवाप्नुयाम् ॥ २-६१-४५॥
yadyetadevamuktvā tu na kuryāṃ pṛthivīśvarāḥ |
pitāmahānāṃ sarveṣāṃ nāhaṃ gatimavāpnuyām || 2-61-45||

MHB 2-61-46

अस्य पापस्य दुर्जातेर्भारतापसदस्य च ।
न पिबेयं बलाद्वक्षो भित्त्वा चेद्रुधिरं युधि ॥ २-६१-४६॥
asya pāpasya durjāterbhāratāpasadasya ca |
na pibeyaṃ balādvakṣo bhittvā cedrudhiraṃ yudhi || 2-61-46||

MHB 2-61-47

तस्य ते वचनं श्रुत्वा सर्वलोकप्रहर्षणम् ।
प्रचक्रुर्बहुलां पूजां कुत्सन्तो धृतराष्ट्रजम् ॥ २-६१-४७॥
tasya te vacanaṃ śrutvā sarvalokapraharṣaṇam |
pracakrurbahulāṃ pūjāṃ kutsanto dhṛtarāṣṭrajam || 2-61-47||

MHB 2-61-48

यदा तु वाससां राशिः सभामध्ये समाचितः ।
ततो दुःशासनः श्रान्तो व्रीडितः समुपाविशत् ॥ २-६१-४८॥
yadā tu vāsasāṃ rāśiḥ sabhāmadhye samācitaḥ |
tato duḥśāsanaḥ śrānto vrīḍitaḥ samupāviśat || 2-61-48||

MHB 2-61-49

धिक्शब्दस्तु ततस्तत्र समभूल्लोमहर्षणः ।
सभ्यानां नरदेवानां दृष्ट्वा कुन्तीसुतांस्तदा ॥ २-६१-४९॥
dhikśabdastu tatastatra samabhūllomaharṣaṇaḥ |
sabhyānāṃ naradevānāṃ dṛṣṭvā kuntīsutāṃstadā || 2-61-49||

MHB 2-61-50

न विब्रुवन्ति कौरव्याः प्रश्नमेतमिति स्म ह ।
स जनः क्रोशति स्मात्र धृतराष्ट्रं विगर्हयन् ॥ २-६१-५०॥
na vibruvanti kauravyāḥ praśnametamiti sma ha |
sa janaḥ krośati smātra dhṛtarāṣṭraṃ vigarhayan || 2-61-50||

MHB 2-61-51

ततो बाहू समुच्छ्रित्य निवार्य च सभासदः ।
विदुरः सर्वधर्मज्ञ इदं वचनमब्रवीत् ॥ २-६१-५१॥
tato bāhū samucchritya nivārya ca sabhāsadaḥ |
viduraḥ sarvadharmajña idaṃ vacanamabravīt || 2-61-51||

MHB 2-61-52

विदुर उवाच ।
द्रौपदी प्रश्नमुक्त्वैवं रोरवीति ह्यनाथवत् ।
न च विब्रूत तं प्रश्नं सभ्या धर्मोऽत्र पीड्यते ॥ २-६१-५२॥
vidura uvāca |
draupadī praśnamuktvaivaṃ roravīti hyanāthavat |
na ca vibrūta taṃ praśnaṃ sabhyā dharmo'tra pīḍyate || 2-61-52||

MHB 2-61-53

सभां प्रपद्यते ह्यार्तः प्रज्वलन्निव हव्यवाट् ।
तं वै सत्येन धर्मेण सभ्याः प्रशमयन्त्युत ॥ २-६१-५३॥
sabhāṃ prapadyate hyārtaḥ prajvalanniva havyavāṭ |
taṃ vai satyena dharmeṇa sabhyāḥ praśamayantyuta || 2-61-53||

MHB 2-61-54

धर्मप्रश्नमथो ब्रूयादार्तः सभ्येषु मानवः ।
विब्रूयुस्तत्र ते प्रश्नं कामक्रोधवशातिगाः ॥ २-६१-५४॥
dharmapraśnamatho brūyādārtaḥ sabhyeṣu mānavaḥ |
vibrūyustatra te praśnaṃ kāmakrodhavaśātigāḥ || 2-61-54||

MHB 2-61-55

विकर्णेन यथाप्रज्ञमुक्तः प्रश्नो नराधिपाः ।
भवन्तोऽपि हि तं प्रश्नं विब्रुवन्तु यथामति ॥ २-६१-५५॥
vikarṇena yathāprajñamuktaḥ praśno narādhipāḥ |
bhavanto'pi hi taṃ praśnaṃ vibruvantu yathāmati || 2-61-55||

MHB 2-61-56

यो हि प्रश्नं न विब्रूयाद्धर्मदर्शी सभां गतः ।
अनृते या फलावाप्तिस्तस्याः सोऽर्धं समश्नुते ॥ २-६१-५६॥
yo hi praśnaṃ na vibrūyāddharmadarśī sabhāṃ gataḥ |
anṛte yā phalāvāptistasyāḥ so'rdhaṃ samaśnute || 2-61-56||

MHB 2-61-57

यः पुनर्वितथं ब्रूयाद्धर्मदर्शी सभां गतः ।
अनृतस्य फलं कृत्स्नं संप्राप्नोतीति निश्चयः ॥ २-६१-५७॥
yaḥ punarvitathaṃ brūyāddharmadarśī sabhāṃ gataḥ |
anṛtasya phalaṃ kṛtsnaṃ saṃprāpnotīti niścayaḥ || 2-61-57||

MHB 2-61-58

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रह्लादस्य च संवादं मुनेराङ्गिरसस्य च ॥ २-६१-५८॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
prahlādasya ca saṃvādaṃ munerāṅgirasasya ca || 2-61-58||

MHB 2-61-59

प्रह्लादो नाम दैत्येन्द्रस्तस्य पुत्रो विरोचनः ।
कन्याहेतोराङ्गिरसं सुधन्वानमुपाद्रवत् ॥ २-६१-५९॥
prahlādo nāma daityendrastasya putro virocanaḥ |
kanyāhetorāṅgirasaṃ sudhanvānamupādravat || 2-61-59||

MHB 2-61-60

अहं ज्यायानहं ज्यायानिति कन्येप्सया तदा ।
तयोर्देवनमत्रासीत्प्राणयोरिति नः श्रुतम् ॥ २-६१-६०॥
ahaṃ jyāyānahaṃ jyāyāniti kanyepsayā tadā |
tayordevanamatrāsītprāṇayoriti naḥ śrutam || 2-61-60||

MHB 2-61-61

तयोः प्रश्नविवादोऽभूत्प्रह्लादं तावपृच्छताम् ।
ज्यायान्क आवयोरेकः प्रश्नं प्रब्रूहि मा मृषा ॥ २-६१-६१॥
tayoḥ praśnavivādo'bhūtprahlādaṃ tāvapṛcchatām |
jyāyānka āvayorekaḥ praśnaṃ prabrūhi mā mṛṣā || 2-61-61||

MHB 2-61-62

स वै विवदनाद्भीतः सुधन्वानं व्यलोकयत् ।
तं सुधन्वाब्रवीत्क्रुद्धो ब्रह्मदण्ड इव ज्वलन् ॥ २-६१-६२॥
sa vai vivadanādbhītaḥ sudhanvānaṃ vyalokayat |
taṃ sudhanvābravītkruddho brahmadaṇḍa iva jvalan || 2-61-62||

MHB 2-61-63

यदि वै वक्ष्यसि मृषा प्रह्लादाथ न वक्ष्यसि ।
शतधा ते शिरो वज्री वज्रेण प्रहरिष्यति ॥ २-६१-६३॥
yadi vai vakṣyasi mṛṣā prahlādātha na vakṣyasi |
śatadhā te śiro vajrī vajreṇa prahariṣyati || 2-61-63||

MHB 2-61-64

सुधन्वना तथोक्तः सन्व्यथितोऽश्वत्थपर्णवत् ।
जगाम कश्यपं दैत्यः परिप्रष्टुं महौजसम् ॥ २-६१-६४॥
sudhanvanā tathoktaḥ sanvyathito'śvatthaparṇavat |
jagāma kaśyapaṃ daityaḥ paripraṣṭuṃ mahaujasam || 2-61-64||

MHB 2-61-65

प्रह्लाद उवाच ।
त्वं वै धर्मस्य विज्ञाता दैवस्येहासुरस्य च ।
ब्राह्मणस्य महाप्राज्ञ धर्मकृच्छ्रमिदं शृणु ॥ २-६१-६५॥
prahlāda uvāca |
tvaṃ vai dharmasya vijñātā daivasyehāsurasya ca |
brāhmaṇasya mahāprājña dharmakṛcchramidaṃ śṛṇu || 2-61-65||

MHB 2-61-66

यो वै प्रश्नं न विब्रूयाद्वितथं वापि निर्दिशेत् ।
के वै तस्य परे लोकास्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ २-६१-६६॥
yo vai praśnaṃ na vibrūyādvitathaṃ vāpi nirdiśet |
ke vai tasya pare lokāstanmamācakṣva pṛcchataḥ || 2-61-66||

MHB 2-61-67

कश्यप उवाच ।
जानन्न विब्रुवन्प्रश्नं कामात्क्रोधात्तथा भयात् ।
सहस्रं वारुणान्पाशानात्मनि प्रतिमुञ्चति ॥ २-६१-६७॥
kaśyapa uvāca |
jānanna vibruvanpraśnaṃ kāmātkrodhāttathā bhayāt |
sahasraṃ vāruṇānpāśānātmani pratimuñcati || 2-61-67||

MHB 2-61-68

तस्य संवत्सरे पूर्णे पाश एकः प्रमुच्यते ।
तस्मात्सत्यं तु वक्तव्यं जानता सत्यमञ्जसा ॥ २-६१-६८॥
tasya saṃvatsare pūrṇe pāśa ekaḥ pramucyate |
tasmātsatyaṃ tu vaktavyaṃ jānatā satyamañjasā || 2-61-68||

MHB 2-61-69

विद्धो धर्मो ह्यधर्मेण सभां यत्र प्रपद्यते ।
न चास्य शल्यं कृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभासदः ॥ २-६१-६९॥
viddho dharmo hyadharmeṇa sabhāṃ yatra prapadyate |
na cāsya śalyaṃ kṛntanti viddhāstatra sabhāsadaḥ || 2-61-69||

MHB 2-61-70

अर्धं हरति वै श्रेष्ठः पादो भवति कर्तृषु ।
पादश्चैव सभासत्सु ये न निन्दन्ति निन्दितम् ॥ २-६१-७०॥
ardhaṃ harati vai śreṣṭhaḥ pādo bhavati kartṛṣu |
pādaścaiva sabhāsatsu ye na nindanti ninditam || 2-61-70||

MHB 2-61-71

अनेना भवति श्रेष्ठो मुच्यन्ते च सभासदः ।
एनो गच्छति कर्तारं निन्दार्हो यत्र निन्द्यते ॥ २-६१-७१॥
anenā bhavati śreṣṭho mucyante ca sabhāsadaḥ |
eno gacchati kartāraṃ nindārho yatra nindyate || 2-61-71||

MHB 2-61-72

वितथं तु वदेयुर्ये धर्मं प्रह्लाद पृच्छते ।
इष्टापूर्तं च ते घ्नन्ति सप्त चैव परावरान् ॥ २-६१-७२॥
vitathaṃ tu vadeyurye dharmaṃ prahlāda pṛcchate |
iṣṭāpūrtaṃ ca te ghnanti sapta caiva parāvarān || 2-61-72||

MHB 2-61-73

हृतस्वस्य हि यद्दुःखं हतपुत्रस्य चापि यत् ।
ऋणिनं प्रति यच्चैव राज्ञा ग्रस्तस्य चापि यत् ॥ २-६१-७३॥
hṛtasvasya hi yadduḥkhaṃ hataputrasya cāpi yat |
ṛṇinaṃ prati yaccaiva rājñā grastasya cāpi yat || 2-61-73||

MHB 2-61-74

स्त्रियाः पत्या विहीनायाः सार्थाद्भ्रष्टस्य चैव यत् ।
अध्यूढायाश्च यद्दुःखं साक्षिभिर्विहतस्य च ॥ २-६१-७४॥
striyāḥ patyā vihīnāyāḥ sārthādbhraṣṭasya caiva yat |
adhyūḍhāyāśca yadduḥkhaṃ sākṣibhirvihatasya ca || 2-61-74||

MHB 2-61-75

एतानि वै समान्याहुर्दुःखानि त्रिदशेश्वराः ।
तानि सर्वाणि दुःखानि प्राप्नोति वितथं ब्रुवन् ॥ २-६१-७५॥
etāni vai samānyāhurduḥkhāni tridaśeśvarāḥ |
tāni sarvāṇi duḥkhāni prāpnoti vitathaṃ bruvan || 2-61-75||

MHB 2-61-76

समक्षदर्शनात्साक्ष्यं श्रवणाच्चेति धारणात् ।
तस्मात्सत्यं ब्रुवन्साक्षी धर्मार्थाभ्यां न हीयते ॥ २-६१-७६॥
samakṣadarśanātsākṣyaṃ śravaṇācceti dhāraṇāt |
tasmātsatyaṃ bruvansākṣī dharmārthābhyāṃ na hīyate || 2-61-76||

MHB 2-61-77

विदुर उवाच ।
कश्यपस्य वचः श्रुत्वा प्रह्लादः पुत्रमब्रवीत् ।
श्रेयान्सुधन्वा त्वत्तो वै मत्तः श्रेयांस्तथाङ्गिराः ॥ २-६१-७७॥
vidura uvāca |
kaśyapasya vacaḥ śrutvā prahlādaḥ putramabravīt |
śreyānsudhanvā tvatto vai mattaḥ śreyāṃstathāṅgirāḥ || 2-61-77||

MHB 2-61-78

माता सुधन्वनश्चापि श्रेयसी मातृतस्तव ।
विरोचन सुधन्वायं प्राणानामीश्वरस्तव ॥ २-६१-७८॥
mātā sudhanvanaścāpi śreyasī mātṛtastava |
virocana sudhanvāyaṃ prāṇānāmīśvarastava || 2-61-78||

MHB 2-61-79

सुधन्वोवाच ।
पुत्रस्नेहं परित्यज्य यस्त्वं धर्मे प्रतिष्ठितः ।
अनुजानामि ते पुत्रं जीवत्वेष शतं समाः ॥ २-६१-७९॥
sudhanvovāca |
putrasnehaṃ parityajya yastvaṃ dharme pratiṣṭhitaḥ |
anujānāmi te putraṃ jīvatveṣa śataṃ samāḥ || 2-61-79||

MHB 2-61-80

विदुर उवाच ।
एवं वै परमं धर्मं श्रुत्वा सर्वे सभासदः ।
यथाप्रश्नं तु कृष्णाया मन्यध्वं तत्र किं परम् ॥ २-६१-८०॥
vidura uvāca |
evaṃ vai paramaṃ dharmaṃ śrutvā sarve sabhāsadaḥ |
yathāpraśnaṃ tu kṛṣṇāyā manyadhvaṃ tatra kiṃ param || 2-61-80||

MHB 2-61-81

वैशंपायन उवाच ।
विदुरस्य वचः श्रुत्वा नोचुः किंचन पार्थिवाः ।
कर्णो दुःशासनं त्वाह कृष्णां दासीं गृहान्नय ॥ २-६१-८१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
vidurasya vacaḥ śrutvā nocuḥ kiṃcana pārthivāḥ |
karṇo duḥśāsanaṃ tvāha kṛṣṇāṃ dāsīṃ gṛhānnaya || 2-61-81||

MHB 2-61-82

तां वेपमानां सव्रीडां प्रलपन्तीं स्म पाण्डवान् ।
दुःशासनः सभामध्ये विचकर्ष तपस्विनीम् ॥ २-६१-८२॥
tāṃ vepamānāṃ savrīḍāṃ pralapantīṃ sma pāṇḍavān |
duḥśāsanaḥ sabhāmadhye vicakarṣa tapasvinīm || 2-61-82||

Adhyaya: 62/72 (38)

MHB 2-62-1

द्रौपद्युवाच ।
पुरस्तात्करणीयं मे न कृतं कार्यमुत्तरम् ।
विह्वलास्मि कृतानेन कर्षता बलिना बलात् ॥ २-६२-१॥
draupadyuvāca |
purastātkaraṇīyaṃ me na kṛtaṃ kāryamuttaram |
vihvalāsmi kṛtānena karṣatā balinā balāt || 2-62-1||

MHB 2-62-2

अभिवादं करोम्येषां गुरूणां कुरुसंसदि ।
न मे स्यादपराधोऽयं यदिदं न कृतं मया ॥ २-६२-२॥
abhivādaṃ karomyeṣāṃ gurūṇāṃ kurusaṃsadi |
na me syādaparādho'yaṃ yadidaṃ na kṛtaṃ mayā || 2-62-2||

MHB 2-62-3

वैशंपायन उवाच ।
सा तेन च समुद्धूता दुःखेन च तपस्विनी ।
पतिता विललापेदं सभायामतथोचिता ॥ २-६२-३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sā tena ca samuddhūtā duḥkhena ca tapasvinī |
patitā vilalāpedaṃ sabhāyāmatathocitā || 2-62-3||

MHB 2-62-4

द्रौपद्युवाच ।
स्वयंवरे यास्मि नृपैर्दृष्टा रङ्गे समागतैः ।
न दृष्टपूर्वा चान्यत्र साहमद्य सभां गता ॥ २-६२-४॥
draupadyuvāca |
svayaṃvare yāsmi nṛpairdṛṣṭā raṅge samāgataiḥ |
na dṛṣṭapūrvā cānyatra sāhamadya sabhāṃ gatā || 2-62-4||

MHB 2-62-5

यां न वायुर्न चादित्यो दृष्टवन्तौ पुरा गृहे ।
साहमद्य सभामध्ये दृश्यामि कुरुसंसदि ॥ २-६२-५॥
yāṃ na vāyurna cādityo dṛṣṭavantau purā gṛhe |
sāhamadya sabhāmadhye dṛśyāmi kurusaṃsadi || 2-62-5||

MHB 2-62-6

यां न मृष्यन्ति वातेन स्पृश्यमानां पुरा गृहे ।
स्पृश्यमानां सहन्तेऽद्य पाण्डवास्तां दुरात्मना ॥ २-६२-६॥
yāṃ na mṛṣyanti vātena spṛśyamānāṃ purā gṛhe |
spṛśyamānāṃ sahante'dya pāṇḍavāstāṃ durātmanā || 2-62-6||

MHB 2-62-7

मृष्यन्ते कुरवश्चेमे मन्ये कालस्य पर्ययम् ।
स्नुषां दुहितरं चैव क्लिश्यमानामनर्हतीम् ॥ २-६२-७॥
mṛṣyante kuravaśceme manye kālasya paryayam |
snuṣāṃ duhitaraṃ caiva kliśyamānāmanarhatīm || 2-62-7||

MHB 2-62-8

किं त्वतः कृपणं भूयो यदहं स्त्री सती शुभा ।
सभामध्यं विगाहेऽद्य क्व नु धर्मो महीक्षिताम् ॥ २-६२-८॥
kiṃ tvataḥ kṛpaṇaṃ bhūyo yadahaṃ strī satī śubhā |
sabhāmadhyaṃ vigāhe'dya kva nu dharmo mahīkṣitām || 2-62-8||

MHB 2-62-9

धर्म्याः स्त्रियः सभां पूर्वं न नयन्तीति नः श्रुतम् ।
स नष्टः कौरवेयेषु पूर्वो धर्मः सनातनः ॥ २-६२-९॥
dharmyāḥ striyaḥ sabhāṃ pūrvaṃ na nayantīti naḥ śrutam |
sa naṣṭaḥ kauraveyeṣu pūrvo dharmaḥ sanātanaḥ || 2-62-9||

MHB 2-62-10

कथं हि भार्या पाण्डूनां पार्षतस्य स्वसा सती ।
वासुदेवस्य च सखी पार्थिवानां सभामियाम् ॥ २-६२-१०॥
kathaṃ hi bhāryā pāṇḍūnāṃ pārṣatasya svasā satī |
vāsudevasya ca sakhī pārthivānāṃ sabhāmiyām || 2-62-10||

MHB 2-62-11

तामिमां धर्मराजस्य भार्यां सदृशवर्णजाम् ।
ब्रूत दासीमदासीं वा तत्करिष्यामि कौरवाः ॥ २-६२-११॥
tāmimāṃ dharmarājasya bhāryāṃ sadṛśavarṇajām |
brūta dāsīmadāsīṃ vā tatkariṣyāmi kauravāḥ || 2-62-11||

MHB 2-62-12

अयं हि मां दृढं क्षुद्रः कौरवाणां यशोहरः ।
क्लिश्नाति नाहं तत्सोढुं चिरं शक्ष्यामि कौरवाः ॥ २-६२-१२॥
ayaṃ hi māṃ dṛḍhaṃ kṣudraḥ kauravāṇāṃ yaśoharaḥ |
kliśnāti nāhaṃ tatsoḍhuṃ ciraṃ śakṣyāmi kauravāḥ || 2-62-12||

MHB 2-62-13

जितां वाप्यजितां वापि मन्यध्वं वा यथा नृपाः ।
तथा प्रत्युक्तमिच्छामि तत्करिष्यामि कौरवाः ॥ २-६२-१३॥
jitāṃ vāpyajitāṃ vāpi manyadhvaṃ vā yathā nṛpāḥ |
tathā pratyuktamicchāmi tatkariṣyāmi kauravāḥ || 2-62-13||

MHB 2-62-14

भीष्म उवाच ।
उक्तवानस्मि कल्याणि धर्मस्य तु परां गतिम् ।
लोके न शक्यते गन्तुमपि विप्रैर्महात्मभिः ॥ २-६२-१४॥
bhīṣma uvāca |
uktavānasmi kalyāṇi dharmasya tu parāṃ gatim |
loke na śakyate gantumapi viprairmahātmabhiḥ || 2-62-14||

MHB 2-62-15

बलवांस्तु यथा धर्मं लोके पश्यति पूरुषः ।
स धर्मो धर्मवेलायां भवत्यभिहितः परैः ॥ २-६२-१५॥
balavāṃstu yathā dharmaṃ loke paśyati pūruṣaḥ |
sa dharmo dharmavelāyāṃ bhavatyabhihitaḥ paraiḥ || 2-62-15||

MHB 2-62-16

न विवेक्तुं च ते प्रश्नमेतं शक्नोमि निश्चयात् ।
सूक्ष्मत्वाद्गहनत्वाच्च कार्यस्यास्य च गौरवात् ॥ २-६२-१६॥
na vivektuṃ ca te praśnametaṃ śaknomi niścayāt |
sūkṣmatvādgahanatvācca kāryasyāsya ca gauravāt || 2-62-16||

MHB 2-62-17

नूनमन्तः कुलस्यास्य भविता नचिरादिव ।
तथा हि कुरवः सर्वे लोभमोहपरायणाः ॥ २-६२-१७॥
nūnamantaḥ kulasyāsya bhavitā nacirādiva |
tathā hi kuravaḥ sarve lobhamohaparāyaṇāḥ || 2-62-17||

MHB 2-62-18

कुलेषु जाताः कल्याणि व्यसनाभ्याहता भृशम् ।
धर्म्यान्मार्गान्न च्यवन्ते यथा नस्त्वं वधूः स्थिता ॥ २-६२-१८॥
kuleṣu jātāḥ kalyāṇi vyasanābhyāhatā bhṛśam |
dharmyānmārgānna cyavante yathā nastvaṃ vadhūḥ sthitā || 2-62-18||

MHB 2-62-19

उपपन्नं च पाञ्चालि तवेदं वृत्तमीदृशम् ।
यत्कृच्छ्रमपि संप्राप्ता धर्ममेवान्ववेक्षसे ॥ २-६२-१९॥
upapannaṃ ca pāñcāli tavedaṃ vṛttamīdṛśam |
yatkṛcchramapi saṃprāptā dharmamevānvavekṣase || 2-62-19||

MHB 2-62-20

एते द्रोणादयश्चैव वृद्धा धर्मविदो जनाः ।
शून्यैः शरीरैस्तिष्ठन्ति गतासव इवानताः ॥ २-६२-२०॥
ete droṇādayaścaiva vṛddhā dharmavido janāḥ |
śūnyaiḥ śarīraistiṣṭhanti gatāsava ivānatāḥ || 2-62-20||

MHB 2-62-21

युधिष्ठिरस्तु प्रश्नेऽस्मिन्प्रमाणमिति मे मतिः ।
अजितां वा जितां वापि स्वयं व्याहर्तुमर्हति ॥ २-६२-२१॥
yudhiṣṭhirastu praśne'sminpramāṇamiti me matiḥ |
ajitāṃ vā jitāṃ vāpi svayaṃ vyāhartumarhati || 2-62-21||

MHB 2-62-22

वैशंपायन उवाच ।
तथा तु दृष्ट्वा बहु तत्तदेवं रोरूयमाणां कुररीमिवार्ताम् ।
नोचुर्वचः साध्वथ वाप्यसाधु महीक्षितो धार्तराष्ट्रस्य भीताः ॥ २-६२-२२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathā tu dṛṣṭvā bahu tattadevaṃ rorūyamāṇāṃ kurarīmivārtām |
nocurvacaḥ sādhvatha vāpyasādhu mahīkṣito dhārtarāṣṭrasya bhītāḥ || 2-62-22||

MHB 2-62-23

दृष्ट्वा तु तान्पार्थिवपुत्रपौत्रांस्तूष्णींभूतान्धृतराष्ट्रस्य पुत्रः ।
स्मयन्निवेदं वचनं बभाषे पाञ्चालराजस्य सुतां तदानीम् ॥ २-६२-२३॥
dṛṣṭvā tu tānpārthivaputrapautrāṃstūṣṇīṃbhūtāndhṛtarāṣṭrasya putraḥ |
smayannivedaṃ vacanaṃ babhāṣe pāñcālarājasya sutāṃ tadānīm || 2-62-23||

MHB 2-62-24

तिष्ठत्वयं प्रश्न उदारसत्त्वे भीमेऽर्जुने सहदेवे तथैव ।
पत्यौ च ते नकुले याज्ञसेनि वदन्त्वेते वचनं त्वत्प्रसूतम् ॥ २-६२-२४॥
tiṣṭhatvayaṃ praśna udārasattve bhīme'rjune sahadeve tathaiva |
patyau ca te nakule yājñaseni vadantvete vacanaṃ tvatprasūtam || 2-62-24||

MHB 2-62-25

अनीश्वरं विब्रुवन्त्वार्यमध्ये युधिष्ठिरं तव पाञ्चालि हेतोः ।
कुर्वन्तु सर्वे चानृतं धर्मराजं पाञ्चालि त्वं मोक्ष्यसे दासभावात् ॥ २-६२-२५॥
anīśvaraṃ vibruvantvāryamadhye yudhiṣṭhiraṃ tava pāñcāli hetoḥ |
kurvantu sarve cānṛtaṃ dharmarājaṃ pāñcāli tvaṃ mokṣyase dāsabhāvāt || 2-62-25||

MHB 2-62-26

धर्मे स्थितो धर्मराजो महात्मा स्वयं चेदं कथयत्विन्द्रकल्पः ।
ईशो वा ते यद्यनीशोऽथ वैष वाक्यादस्य क्षिप्रमेकं भजस्व ॥ २-६२-२६॥
dharme sthito dharmarājo mahātmā svayaṃ cedaṃ kathayatvindrakalpaḥ |
īśo vā te yadyanīśo'tha vaiṣa vākyādasya kṣipramekaṃ bhajasva || 2-62-26||

MHB 2-62-27

सर्वे हीमे कौरवेयाः सभायां दुःखान्तरे वर्तमानास्तवैव ।
न विब्रुवन्त्यार्यसत्त्वा यथावत्पतींश्च ते समवेक्ष्याल्पभाग्यान् ॥ २-६२-२७॥
sarve hīme kauraveyāḥ sabhāyāṃ duḥkhāntare vartamānāstavaiva |
na vibruvantyāryasattvā yathāvatpatīṃśca te samavekṣyālpabhāgyān || 2-62-27||

MHB 2-62-28

ततः सभ्याः कुरुराजस्य तत्र वाक्यं सर्वे प्रशशंसुस्तदोच्चैः ।
चेलावेधांश्चापि चक्रुर्नदन्तो हा हेत्यासीदपि चैवात्र नादः ।
सर्वे चासन्पार्थिवाः प्रीतिमन्तः कुरुश्रेष्ठं धार्मिकं पूजयन्तः ॥ २-६२-२८॥
tataḥ sabhyāḥ kururājasya tatra vākyaṃ sarve praśaśaṃsustadoccaiḥ |
celāvedhāṃścāpi cakrurnadanto hā hetyāsīdapi caivātra nādaḥ |
sarve cāsanpārthivāḥ prītimantaḥ kuruśreṣṭhaṃ dhārmikaṃ pūjayantaḥ || 2-62-28||

MHB 2-62-29

युधिष्ठिरं च ते सर्वे समुदैक्षन्त पार्थिवाः ।
किं नु वक्ष्यति धर्मज्ञ इति साचीकृताननाः ॥ २-६२-२९॥
yudhiṣṭhiraṃ ca te sarve samudaikṣanta pārthivāḥ |
kiṃ nu vakṣyati dharmajña iti sācīkṛtānanāḥ || 2-62-29||

MHB 2-62-30

किं नु वक्ष्यति बीभत्सुरजितो युधि पाण्डवः ।
भीमसेनो यमौ चेति भृशं कौतूहलान्विताः ॥ २-६२-३०॥
kiṃ nu vakṣyati bībhatsurajito yudhi pāṇḍavaḥ |
bhīmaseno yamau ceti bhṛśaṃ kautūhalānvitāḥ || 2-62-30||

MHB 2-62-31

तस्मिन्नुपरते शब्दे भीमसेनोऽब्रवीदिदम् ।
प्रगृह्य विपुलं वृत्तं भुजं चन्दनरूषितम् ॥ २-६२-३१॥
tasminnuparate śabde bhīmaseno'bravīdidam |
pragṛhya vipulaṃ vṛttaṃ bhujaṃ candanarūṣitam || 2-62-31||

MHB 2-62-32

यद्येष गुरुरस्माकं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
न प्रभुः स्यात्कुलस्यास्य न वयं मर्षयेमहि ॥ २-६२-३२॥
yadyeṣa gururasmākaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
na prabhuḥ syātkulasyāsya na vayaṃ marṣayemahi || 2-62-32||

MHB 2-62-33

ईशो नः पुण्यतपसां प्राणानामपि चेश्वरः ।
मन्यते जितमात्मानं यद्येष विजिता वयम् ॥ २-६२-३३॥
īśo naḥ puṇyatapasāṃ prāṇānāmapi ceśvaraḥ |
manyate jitamātmānaṃ yadyeṣa vijitā vayam || 2-62-33||

MHB 2-62-34

न हि मुच्येत जीवन्मे पदा भूमिमुपस्पृशन् ।
मर्त्यधर्मा परामृश्य पाञ्चाल्या मूर्धजानिमान् ॥ २-६२-३४॥
na hi mucyeta jīvanme padā bhūmimupaspṛśan |
martyadharmā parāmṛśya pāñcālyā mūrdhajānimān || 2-62-34||

MHB 2-62-35

पश्यध्वमायतौ वृत्तौ भुजौ मे परिघाविव ।
नैतयोरन्तरं प्राप्य मुच्येतापि शतक्रतुः ॥ २-६२-३५॥
paśyadhvamāyatau vṛttau bhujau me parighāviva |
naitayorantaraṃ prāpya mucyetāpi śatakratuḥ || 2-62-35||

MHB 2-62-36

धर्मपाशसितस्त्वेवं नाधिगच्छामि संकटम् ।
गौरवेण निरुद्धश्च निग्रहादर्जुनस्य च ॥ २-६२-३६॥
dharmapāśasitastvevaṃ nādhigacchāmi saṃkaṭam |
gauraveṇa niruddhaśca nigrahādarjunasya ca || 2-62-36||

MHB 2-62-37

धर्मराजनिसृष्टस्तु सिंहः क्षुद्रमृगानिव ।
धार्तराष्ट्रानिमान्पापान्निष्पिषेयं तलासिभिः ॥ २-६२-३७॥
dharmarājanisṛṣṭastu siṃhaḥ kṣudramṛgāniva |
dhārtarāṣṭrānimānpāpānniṣpiṣeyaṃ talāsibhiḥ || 2-62-37||

MHB 2-62-38

तमुवाच तदा भीष्मो द्रोणो विदुर एव च ।
क्षम्यतामेवमित्येवं सर्वं संभवति त्वयि ॥ २-६२-३८॥
tamuvāca tadā bhīṣmo droṇo vidura eva ca |
kṣamyatāmevamityevaṃ sarvaṃ saṃbhavati tvayi || 2-62-38||

Adhyaya: 63/72 (36)

MHB 2-63-1

कर्ण उवाच ।
त्रयः किलेमे अधना भवन्ति दासः शिष्यश्चास्वतन्त्रा च नारी ।
दासस्य पत्नी त्वं धनमस्य भद्रे हीनेश्वरा दासधनं च दासी ॥ २-६३-१॥
karṇa uvāca |
trayaḥ kileme adhanā bhavanti dāsaḥ śiṣyaścāsvatantrā ca nārī |
dāsasya patnī tvaṃ dhanamasya bhadre hīneśvarā dāsadhanaṃ ca dāsī || 2-63-1||

MHB 2-63-2

प्रविश्य सा नः परिचारैर्भजस्व तत्ते कार्यं शिष्टमावेश्य वेश्म ।
ईशाः स्म सर्वे तव राजपुत्रि भवन्ति ते धार्तराष्ट्रा न पार्थाः ॥ २-६३-२॥
praviśya sā naḥ paricārairbhajasva tatte kāryaṃ śiṣṭamāveśya veśma |
īśāḥ sma sarve tava rājaputri bhavanti te dhārtarāṣṭrā na pārthāḥ || 2-63-2||

MHB 2-63-3

अन्यं वृणीष्व पतिमाशु भामिनि यस्माद्दास्यं न लभसे देवनेन ।
अनवद्या वै पतिषु कामवृत्तिर्नित्यं दास्ये विदितं वै तवास्तु ॥ २-६३-३॥
anyaṃ vṛṇīṣva patimāśu bhāmini yasmāddāsyaṃ na labhase devanena |
anavadyā vai patiṣu kāmavṛttirnityaṃ dāsye viditaṃ vai tavāstu || 2-63-3||

MHB 2-63-4

पराजितो नकुलो भीमसेनो युधिष्ठिरः सहदेवोऽर्जुनश्च ।
दासीभूता प्रविश याज्ञसेनि पराजितास्ते पतयो न सन्ति ॥ २-६३-४॥
parājito nakulo bhīmaseno yudhiṣṭhiraḥ sahadevo'rjunaśca |
dāsībhūtā praviśa yājñaseni parājitāste patayo na santi || 2-63-4||

MHB 2-63-5

प्रयोजनं चात्मनि किं नु मन्यते पराक्रमं पौरुषं चेह पार्थः ।
पाञ्चाल्यस्य द्रुपदस्यात्मजामिमां सभामध्ये योऽतिदेवीद्ग्लहेषु ॥ २-६३-५॥
prayojanaṃ cātmani kiṃ nu manyate parākramaṃ pauruṣaṃ ceha pārthaḥ |
pāñcālyasya drupadasyātmajāmimāṃ sabhāmadhye yo'tidevīdglaheṣu || 2-63-5||

MHB 2-63-6

वैशंपायन उवाच ।
तद्वै श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षी भृशं निशश्वास तदार्तरूपः ।
राजानुगो धर्मपाशानुबद्धो दहन्निवैनं कोपविरक्तदृष्टिः ॥ २-६३-६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tadvai śrutvā bhīmaseno'tyamarṣī bhṛśaṃ niśaśvāsa tadārtarūpaḥ |
rājānugo dharmapāśānubaddho dahannivainaṃ kopaviraktadṛṣṭiḥ || 2-63-6||

MHB 2-63-7

भीम उवाच ।
नाहं कुप्ये सूतपुत्रस्य राजन्नेष सत्यं दासधर्मः प्रविष्टः ।
किं विद्विषो वाद्य मां धारयेयुर्नादेवीस्त्वं यद्यनया नरेन्द्र ॥ २-६३-७॥
bhīma uvāca |
nāhaṃ kupye sūtaputrasya rājanneṣa satyaṃ dāsadharmaḥ praviṣṭaḥ |
kiṃ vidviṣo vādya māṃ dhārayeyurnādevīstvaṃ yadyanayā narendra || 2-63-7||

MHB 2-63-8

वैशंपायन उवाच ।
राधेयस्य वचः श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तदा ।
युधिष्ठिरमुवाचेदं तूष्णींभूतमचेतसम् ॥ २-६३-८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
rādheyasya vacaḥ śrutvā rājā duryodhanastadā |
yudhiṣṭhiramuvācedaṃ tūṣṇīṃbhūtamacetasam || 2-63-8||

MHB 2-63-9

भीमार्जुनौ यमौ चैव स्थितौ ते नृप शासने ।
प्रश्नं प्रब्रूहि कृष्णां त्वमजितां यदि मन्यसे ॥ २-६३-९॥
bhīmārjunau yamau caiva sthitau te nṛpa śāsane |
praśnaṃ prabrūhi kṛṣṇāṃ tvamajitāṃ yadi manyase || 2-63-9||

MHB 2-63-10

एवमुक्त्वा स कौन्तेयमपोह्य वसनं स्वकम् ।
स्मयन्निवैक्षत्पाञ्चालीमैश्वर्यमदमोहितः ॥ २-६३-१०॥
evamuktvā sa kaunteyamapohya vasanaṃ svakam |
smayannivaikṣatpāñcālīmaiśvaryamadamohitaḥ || 2-63-10||

MHB 2-63-11

कदलीदण्डसदृशं सर्वलक्षणपूजितम् ।
गजहस्तप्रतीकाशं वज्रप्रतिमगौरवम् ॥ २-६३-११॥
kadalīdaṇḍasadṛśaṃ sarvalakṣaṇapūjitam |
gajahastapratīkāśaṃ vajrapratimagauravam || 2-63-11||

MHB 2-63-12

अभ्युत्स्मयित्वा राधेयं भीममाधर्षयन्निव ।
द्रौपद्याः प्रेक्षमाणायाः सव्यमूरुमदर्शयत् ॥ २-६३-१२॥
abhyutsmayitvā rādheyaṃ bhīmamādharṣayanniva |
draupadyāḥ prekṣamāṇāyāḥ savyamūrumadarśayat || 2-63-12||

MHB 2-63-13

वृकोदरस्तदालोक्य नेत्रे उत्फाल्य लोहिते ।
प्रोवाच राजमध्ये तं सभां विश्रावयन्निव ॥ २-६३-१३॥
vṛkodarastadālokya netre utphālya lohite |
provāca rājamadhye taṃ sabhāṃ viśrāvayanniva || 2-63-13||

MHB 2-63-14

पितृभिः सह सालोक्यं मा स्म गच्छेद्वृकोदरः ।
यद्येतमूरुं गदया न भिन्द्यां ते महाहवे ॥ २-६३-१४॥
pitṛbhiḥ saha sālokyaṃ mā sma gacchedvṛkodaraḥ |
yadyetamūruṃ gadayā na bhindyāṃ te mahāhave || 2-63-14||

MHB 2-63-15

क्रुद्धस्य तस्य स्रोतोभ्यः सर्वेभ्यः पावकार्चिषः ।
वृक्षस्येव विनिश्चेरुः कोटरेभ्यः प्रदह्यतः ॥ २-६३-१५॥
kruddhasya tasya srotobhyaḥ sarvebhyaḥ pāvakārciṣaḥ |
vṛkṣasyeva viniśceruḥ koṭarebhyaḥ pradahyataḥ || 2-63-15||

MHB 2-63-16

विदुर उवाच ।
परं भयं पश्यत भीमसेनाद्बुध्यध्वं राज्ञो वरुणस्येव पाशात् ।
दैवेरितो नूनमयं पुरस्तात्परोऽनयो भरतेषूदपादि ॥ २-६३-१६॥
vidura uvāca |
paraṃ bhayaṃ paśyata bhīmasenādbudhyadhvaṃ rājño varuṇasyeva pāśāt |
daiverito nūnamayaṃ purastātparo'nayo bharateṣūdapādi || 2-63-16||

MHB 2-63-17

अतिद्यूतं कृतमिदं धार्तराष्ट्रा येऽस्यां स्त्रियं विवदध्वं सभायाम् ।
योगक्षेमो दृश्यते वो महाभयः पापान्मन्त्रान्कुरवो मन्त्रयन्ति ॥ २-६३-१७॥
atidyūtaṃ kṛtamidaṃ dhārtarāṣṭrā ye'syāṃ striyaṃ vivadadhvaṃ sabhāyām |
yogakṣemo dṛśyate vo mahābhayaḥ pāpānmantrānkuravo mantrayanti || 2-63-17||

MHB 2-63-18

इमं धर्मं कुरवो जानताशु दुर्दृष्टेऽस्मिन्परिषत्संप्रदुष्येत् ।
इमां चेत्पूर्वं कितवोऽग्लहीष्यदीशोऽभविष्यदपराजितात्मा ॥ २-६३-१८॥
imaṃ dharmaṃ kuravo jānatāśu durdṛṣṭe'sminpariṣatsaṃpraduṣyet |
imāṃ cetpūrvaṃ kitavo'glahīṣyadīśo'bhaviṣyadaparājitātmā || 2-63-18||

MHB 2-63-19

स्वप्ने यथैतद्धि धनं जितं स्यात्तदेवं मन्ये यस्य दीव्यत्यनीशः ।
गान्धारिपुत्रस्य वचो निशम्य धर्मादस्मात्कुरवो मापयात ॥ २-६३-१९॥
svapne yathaitaddhi dhanaṃ jitaṃ syāttadevaṃ manye yasya dīvyatyanīśaḥ |
gāndhāriputrasya vaco niśamya dharmādasmātkuravo māpayāta || 2-63-19||

MHB 2-63-20

दुर्योधन उवाच ।
भीमस्य वाक्ये तद्वदेवार्जुनस्य स्थितोऽहं वै यमयोश्चैवमेव ।
युधिष्ठिरं चेत्प्रवदन्त्यनीशमथो दास्यान्मोक्ष्यसे याज्ञसेनि ॥ २-६३-२०॥
duryodhana uvāca |
bhīmasya vākye tadvadevārjunasya sthito'haṃ vai yamayoścaivameva |
yudhiṣṭhiraṃ cetpravadantyanīśamatho dāsyānmokṣyase yājñaseni || 2-63-20||

MHB 2-63-21

अर्जुन उवाच ।
ईशो राजा पूर्वमासीद्ग्लहे नः कुन्तीपुत्रो धर्मराजो महात्मा ।
ईशस्त्वयं कस्य पराजितात्मा तज्जानीध्वं कुरवः सर्व एव ॥ २-६३-२१॥
arjuna uvāca |
īśo rājā pūrvamāsīdglahe naḥ kuntīputro dharmarājo mahātmā |
īśastvayaṃ kasya parājitātmā tajjānīdhvaṃ kuravaḥ sarva eva || 2-63-21||

MHB 2-63-22

वैशंपायन उवाच ।
ततो राज्ञो धृतराष्ट्रस्य गेहे गोमायुरुच्चैर्व्याहरदग्निहोत्रे ।
तं रासभाः प्रत्यभाषन्त राजन्समन्ततः पक्षिणश्चैव रौद्राः ॥ २-६३-२२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato rājño dhṛtarāṣṭrasya gehe gomāyuruccairvyāharadagnihotre |
taṃ rāsabhāḥ pratyabhāṣanta rājansamantataḥ pakṣiṇaścaiva raudrāḥ || 2-63-22||

MHB 2-63-23

तं च शब्दं विदुरस्तत्त्ववेदी शुश्राव घोरं सुबलात्मजा च ।
भीष्मद्रोणौ गौतमश्चापि विद्वान्स्वस्ति स्वस्तीत्यपि चैवाहुरुच्चैः ॥ २-६३-२३॥
taṃ ca śabdaṃ vidurastattvavedī śuśrāva ghoraṃ subalātmajā ca |
bhīṣmadroṇau gautamaścāpi vidvānsvasti svastītyapi caivāhuruccaiḥ || 2-63-23||

MHB 2-63-24

ततो गान्धारी विदुरश्चैव विद्वांस्तमुत्पातं घोरमालक्ष्य राज्ञे ।
निवेदयामासतुरार्तवत्तदा ततो राजा वाक्यमिदं बभाषे ॥ २-६३-२४॥
tato gāndhārī viduraścaiva vidvāṃstamutpātaṃ ghoramālakṣya rājñe |
nivedayāmāsaturārtavattadā tato rājā vākyamidaṃ babhāṣe || 2-63-24||

MHB 2-63-25

हतोऽसि दुर्योधन मन्दबुद्धे यस्त्वं सभायां कुरुपुंगवानाम् ।
स्त्रियं समाभाषसि दुर्विनीत विशेषतो द्रौपदीं धर्मपत्नीम् ॥ २-६३-२५॥
hato'si duryodhana mandabuddhe yastvaṃ sabhāyāṃ kurupuṃgavānām |
striyaṃ samābhāṣasi durvinīta viśeṣato draupadīṃ dharmapatnīm || 2-63-25||

MHB 2-63-26

एवमुक्त्वा धृतराष्ट्रो मनीषी हितान्वेषी बान्धवानामपायात् ।
कृष्णां पाञ्चालीमब्रवीत्सान्त्वपूर्वं विमृश्यैतत्प्रज्ञया तत्त्वबुद्धिः ॥ २-६३-२६॥
evamuktvā dhṛtarāṣṭro manīṣī hitānveṣī bāndhavānāmapāyāt |
kṛṣṇāṃ pāñcālīmabravītsāntvapūrvaṃ vimṛśyaitatprajñayā tattvabuddhiḥ || 2-63-26||

MHB 2-63-27

धृतराष्ट्र उवाच ।
वरं वृणीष्व पाञ्चालि मत्तो यदभिकाङ्क्षसि ।
वधूनां हि विशिष्टा मे त्वं धर्मपरमा सती ॥ २-६३-२७॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
varaṃ vṛṇīṣva pāñcāli matto yadabhikāṅkṣasi |
vadhūnāṃ hi viśiṣṭā me tvaṃ dharmaparamā satī || 2-63-27||

MHB 2-63-28

द्रौपद्युवाच ।
ददासि चेद्वरं मह्यं वृणोमि भरतर्षभ ।
सर्वधर्मानुगः श्रीमानदासोऽस्तु युधिष्ठिरः ॥ २-६३-२८॥
draupadyuvāca |
dadāsi cedvaraṃ mahyaṃ vṛṇomi bharatarṣabha |
sarvadharmānugaḥ śrīmānadāso'stu yudhiṣṭhiraḥ || 2-63-28||

MHB 2-63-29

मनस्विनमजानन्तो मा वै ब्रूयुः कुमारकाः ।
एष वै दासपुत्रेति प्रतिविन्ध्यं तमागतम् ॥ २-६३-२९॥
manasvinamajānanto mā vai brūyuḥ kumārakāḥ |
eṣa vai dāsaputreti prativindhyaṃ tamāgatam || 2-63-29||

MHB 2-63-30

राजपुत्रः पुरा भूत्वा यथा नान्यः पुमान्क्वचित् ।
लालितो दासपुत्रत्वं पश्यन्नश्येद्धि भारत ॥ २-६३-३०॥
rājaputraḥ purā bhūtvā yathā nānyaḥ pumānkvacit |
lālito dāsaputratvaṃ paśyannaśyeddhi bhārata || 2-63-30||

MHB 2-63-31

धृतराष्ट्र उवाच ।
द्वितीयं ते वरं भद्रे ददामि वरयस्व माम् ।
मनो हि मे वितरति नैकं त्वं वरमर्हसि ॥ २-६३-३१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
dvitīyaṃ te varaṃ bhadre dadāmi varayasva mām |
mano hi me vitarati naikaṃ tvaṃ varamarhasi || 2-63-31||

MHB 2-63-32

द्रौपद्युवाच ।
सरथौ सधनुष्कौ च भीमसेनधनंजयौ ।
नकुलं सहदेवं च द्वितीयं वरये वरम् ॥ २-६३-३२॥
draupadyuvāca |
sarathau sadhanuṣkau ca bhīmasenadhanaṃjayau |
nakulaṃ sahadevaṃ ca dvitīyaṃ varaye varam || 2-63-32||

MHB 2-63-33

धृतराष्ट्र उवाच ।
तृतीयं वरयास्मत्तो नासि द्वाभ्यां सुसत्कृता ।
त्वं हि सर्वस्नुषाणां मे श्रेयसी धर्मचारिणी ॥ २-६३-३३॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
tṛtīyaṃ varayāsmatto nāsi dvābhyāṃ susatkṛtā |
tvaṃ hi sarvasnuṣāṇāṃ me śreyasī dharmacāriṇī || 2-63-33||

MHB 2-63-34

द्रौपद्युवाच ।
लोभो धर्मस्य नाशाय भगवन्नाहमुत्सहे ।
अनर्हा वरमादातुं तृतीयं राजसत्तम ॥ २-६३-३४॥
draupadyuvāca |
lobho dharmasya nāśāya bhagavannāhamutsahe |
anarhā varamādātuṃ tṛtīyaṃ rājasattama || 2-63-34||

MHB 2-63-35

एकमाहुर्वैश्यवरं द्वौ तु क्षत्रस्त्रिया वरौ ।
त्रयस्तु राज्ञो राजेन्द्र ब्राह्मणस्य शतं वराः ॥ २-६३-३५॥
ekamāhurvaiśyavaraṃ dvau tu kṣatrastriyā varau |
trayastu rājño rājendra brāhmaṇasya śataṃ varāḥ || 2-63-35||

MHB 2-63-36

पापीयांस इमे भूत्वा संतीर्णाः पतयो मम ।
वेत्स्यन्ति चैव भद्राणि राजन्पुण्येन कर्मणा ॥ २-६३-३६॥
pāpīyāṃsa ime bhūtvā saṃtīrṇāḥ patayo mama |
vetsyanti caiva bhadrāṇi rājanpuṇyena karmaṇā || 2-63-36||

Adhyaya: 64/72 (17)

MHB 2-64-1

कर्ण उवाच ।
या नः श्रुता मनुष्येषु स्त्रियो रूपेण संमताः ।
तासामेतादृशं कर्म न कस्यांचन शुश्रुमः ॥ २-६४-१॥
karṇa uvāca |
yā naḥ śrutā manuṣyeṣu striyo rūpeṇa saṃmatāḥ |
tāsāmetādṛśaṃ karma na kasyāṃcana śuśrumaḥ || 2-64-1||

MHB 2-64-2

क्रोधाविष्टेषु पार्थेषु धार्तराष्ट्रेषु चाप्यति ।
द्रौपदी पाण्डुपुत्राणां कृष्णा शान्तिरिहाभवत् ॥ २-६४-२॥
krodhāviṣṭeṣu pārtheṣu dhārtarāṣṭreṣu cāpyati |
draupadī pāṇḍuputrāṇāṃ kṛṣṇā śāntirihābhavat || 2-64-2||

MHB 2-64-3

अप्लवेऽम्भसि मग्नानामप्रतिष्ठे निमज्जताम् ।
पाञ्चाली पाण्डुपुत्राणां नौरेषा पारगाभवत् ॥ २-६४-३॥
aplave'mbhasi magnānāmapratiṣṭhe nimajjatām |
pāñcālī pāṇḍuputrāṇāṃ naureṣā pāragābhavat || 2-64-3||

MHB 2-64-4

वैशंपायन उवाच ।
तद्वै श्रुत्वा भीमसेनः कुरुमध्येऽत्यमर्षणः ।
स्त्री गतिः पाण्डुपुत्राणामित्युवाच सुदुर्मनाः ॥ २-६४-४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tadvai śrutvā bhīmasenaḥ kurumadhye'tyamarṣaṇaḥ |
strī gatiḥ pāṇḍuputrāṇāmityuvāca sudurmanāḥ || 2-64-4||

MHB 2-64-5

त्रीणि ज्योतींषि पुरुष इति वै देवलोऽब्रवीत् ।
अपत्यं कर्म विद्या च यतः सृष्टाः प्रजास्ततः ॥ २-६४-५॥
trīṇi jyotīṃṣi puruṣa iti vai devalo'bravīt |
apatyaṃ karma vidyā ca yataḥ sṛṣṭāḥ prajāstataḥ || 2-64-5||

MHB 2-64-6

अमेध्ये वै गतप्राणे शून्ये ज्ञातिभिरुज्झिते ।
देहे त्रितयमेवैतत्पुरुषस्योपजायते ॥ २-६४-६॥
amedhye vai gataprāṇe śūnye jñātibhirujjhite |
dehe tritayamevaitatpuruṣasyopajāyate || 2-64-6||

MHB 2-64-7

तन्नो ज्योतिरभिहतं दाराणामभिमर्शनात् ।
धनंजय कथं स्वित्स्यादपत्यमभिमृष्टजम् ॥ २-६४-७॥
tanno jyotirabhihataṃ dārāṇāmabhimarśanāt |
dhanaṃjaya kathaṃ svitsyādapatyamabhimṛṣṭajam || 2-64-7||

MHB 2-64-8

अर्जुन उवाच ।
न चैवोक्ता न चानुक्ता हीनतः परुषा गिरः ।
भारताः प्रतिजल्पन्ति सदा तूत्तमपूरुषाः ॥ २-६४-८॥
arjuna uvāca |
na caivoktā na cānuktā hīnataḥ paruṣā giraḥ |
bhāratāḥ pratijalpanti sadā tūttamapūruṣāḥ || 2-64-8||

MHB 2-64-9

स्मरन्ति सुकृतान्येव न वैराणि कृतानि च ।
सन्तः प्रतिविजानन्तो लब्ध्वा प्रत्ययमात्मनः ॥ २-६४-९॥
smaranti sukṛtānyeva na vairāṇi kṛtāni ca |
santaḥ prativijānanto labdhvā pratyayamātmanaḥ || 2-64-9||

MHB 2-64-10

भीम उवाच ।
इहैवैतांस्तुरा सर्वान्हन्मि शत्रून्समागतान् ।
अथ निष्क्रम्य राजेन्द्र समूलान्कृन्धि भारत ॥ २-६४-१०॥
bhīma uvāca |
ihaivaitāṃsturā sarvānhanmi śatrūnsamāgatān |
atha niṣkramya rājendra samūlānkṛndhi bhārata || 2-64-10||

MHB 2-64-11

किं नो विवदितेनेह किं नः क्लेशेन भारत ।
अद्यैवैतान्निहन्मीह प्रशाधि वसुधामिमाम् ॥ २-६४-११॥
kiṃ no vivaditeneha kiṃ naḥ kleśena bhārata |
adyaivaitānnihanmīha praśādhi vasudhāmimām || 2-64-11||

MHB 2-64-12

वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्त्वा भीमसेनस्तु कनिष्ठैर्भ्रातृभिर्वृतः ।
मृगमध्ये यथा सिंहो मुहुः परिघमैक्षत ॥ २-६४-१२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktvā bhīmasenastu kaniṣṭhairbhrātṛbhirvṛtaḥ |
mṛgamadhye yathā siṃho muhuḥ parighamaikṣata || 2-64-12||

MHB 2-64-13

सान्त्व्यमानो वीज्यमानः पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा ।
स्विद्यते च महाबाहुरन्तर्दाहेन वीर्यवान् ॥ २-६४-१३॥
sāntvyamāno vījyamānaḥ pārthenākliṣṭakarmaṇā |
svidyate ca mahābāhurantardāhena vīryavān || 2-64-13||

MHB 2-64-14

क्रुद्धस्य तस्य स्रोतोभ्यः कर्णादिभ्यो नराधिप ।
सधूमः सस्फुलिङ्गार्चिः पावकः समजायत ॥ २-६४-१४॥
kruddhasya tasya srotobhyaḥ karṇādibhyo narādhipa |
sadhūmaḥ sasphuliṅgārciḥ pāvakaḥ samajāyata || 2-64-14||

MHB 2-64-15

भ्रुकुटीपुटदुष्प्रेक्ष्यमभवत्तस्य तन्मुखम् ।
युगान्तकाले संप्राप्ते कृतान्तस्येव रूपिणः ॥ २-६४-१५॥
bhrukuṭīpuṭaduṣprekṣyamabhavattasya tanmukham |
yugāntakāle saṃprāpte kṛtāntasyeva rūpiṇaḥ || 2-64-15||

MHB 2-64-16

युधिष्ठिरस्तमावार्य बाहुना बाहुशालिनम् ।
मैवमित्यब्रवीच्चैनं जोषमास्स्वेति भारत ॥ २-६४-१६॥
yudhiṣṭhirastamāvārya bāhunā bāhuśālinam |
maivamityabravīccainaṃ joṣamāssveti bhārata || 2-64-16||

MHB 2-64-17

निवार्य तं महाबाहुं कोपसंरक्तलोचनम् ।
पितरं समुपातिष्ठद्धृतराष्ट्रं कृताञ्जलिः ॥ २-६४-१७॥
nivārya taṃ mahābāhuṃ kopasaṃraktalocanam |
pitaraṃ samupātiṣṭhaddhṛtarāṣṭraṃ kṛtāñjaliḥ || 2-64-17||

Adhyaya: 65/72 (17)

MHB 2-65-1

युधिष्ठिर उवाच ।
राजन्किं करवामस्ते प्रशाध्यस्मांस्त्वमीश्वरः ।
नित्यं हि स्थातुमिच्छामस्तव भारत शासने ॥ २-६५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
rājankiṃ karavāmaste praśādhyasmāṃstvamīśvaraḥ |
nityaṃ hi sthātumicchāmastava bhārata śāsane || 2-65-1||

MHB 2-65-2

धृतराष्ट्र उवाच ।
अजातशत्रो भद्रं ते अरिष्टं स्वस्ति गच्छत ।
अनुज्ञाताः सहधनाः स्वराज्यमनुशासत ॥ २-६५-२॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
ajātaśatro bhadraṃ te ariṣṭaṃ svasti gacchata |
anujñātāḥ sahadhanāḥ svarājyamanuśāsata || 2-65-2||

MHB 2-65-3

इदं त्वेवावबोद्धव्यं वृद्धस्य मम शासनम् ।
धिया निगदितं कृत्स्नं पथ्यं निःश्रेयसं परम् ॥ २-६५-३॥
idaṃ tvevāvaboddhavyaṃ vṛddhasya mama śāsanam |
dhiyā nigaditaṃ kṛtsnaṃ pathyaṃ niḥśreyasaṃ param || 2-65-3||

MHB 2-65-4

वेत्थ त्वं तात धर्माणां गतिं सूक्ष्मां युधिष्ठिर ।
विनीतोऽसि महाप्राज्ञ वृद्धानां पर्युपासिता ॥ २-६५-४॥
vettha tvaṃ tāta dharmāṇāṃ gatiṃ sūkṣmāṃ yudhiṣṭhira |
vinīto'si mahāprājña vṛddhānāṃ paryupāsitā || 2-65-4||

MHB 2-65-5

यतो बुद्धिस्ततः शान्तिः प्रशमं गच्छ भारत ।
नादारौ क्रमते शस्त्रं दारौ शस्त्रं निपात्यते ॥ २-६५-५॥
yato buddhistataḥ śāntiḥ praśamaṃ gaccha bhārata |
nādārau kramate śastraṃ dārau śastraṃ nipātyate || 2-65-5||

MHB 2-65-6

न वैराण्यभिजानन्ति गुणान्पश्यन्ति नागुणान् ।
विरोधं नाधिगच्छन्ति ये त उत्तमपूरुषाः ॥ २-६५-६॥
na vairāṇyabhijānanti guṇānpaśyanti nāguṇān |
virodhaṃ nādhigacchanti ye ta uttamapūruṣāḥ || 2-65-6||

MHB 2-65-7

संवादे परुषाण्याहुर्युधिष्ठिर नराधमाः ।
प्रत्याहुर्मध्यमास्त्वेतानुक्ताः परुषमुत्तरम् ॥ २-६५-७॥
saṃvāde paruṣāṇyāhuryudhiṣṭhira narādhamāḥ |
pratyāhurmadhyamāstvetānuktāḥ paruṣamuttaram || 2-65-7||

MHB 2-65-8

नैवोक्ता नैव चानुक्ता अहिताः परुषा गिरः ।
प्रतिजल्पन्ति वै धीराः सदा उत्तमपूरुषाः ॥ २-६५-८॥
naivoktā naiva cānuktā ahitāḥ paruṣā giraḥ |
pratijalpanti vai dhīrāḥ sadā uttamapūruṣāḥ || 2-65-8||

MHB 2-65-9

स्मरन्ति सुकृतान्येव न वैराणि कृतान्यपि ।
सन्तः प्रतिविजानन्तो लब्ध्वा प्रत्ययमात्मनः ॥ २-६५-९॥
smaranti sukṛtānyeva na vairāṇi kṛtānyapi |
santaḥ prativijānanto labdhvā pratyayamātmanaḥ || 2-65-9||

MHB 2-65-10

तथाचरितमार्येण त्वयास्मिन्सत्समागमे ।
दुर्योधनस्य पारुष्यं तत्तात हृदि मा कृथाः ॥ २-६५-१०॥
tathācaritamāryeṇa tvayāsminsatsamāgame |
duryodhanasya pāruṣyaṃ tattāta hṛdi mā kṛthāḥ || 2-65-10||

MHB 2-65-11

मातरं चैव गान्धारीं मां च त्वद्गुणकाङ्क्षिणम् ।
उपस्थितं वृद्धमन्धं पितरं पश्य भारत ॥ २-६५-११॥
mātaraṃ caiva gāndhārīṃ māṃ ca tvadguṇakāṅkṣiṇam |
upasthitaṃ vṛddhamandhaṃ pitaraṃ paśya bhārata || 2-65-11||

MHB 2-65-12

प्रेक्षापूर्वं मया द्यूतमिदमासीदुपेक्षितम् ।
मित्राणि द्रष्टुकामेन पुत्राणां च बलाबलम् ॥ २-६५-१२॥
prekṣāpūrvaṃ mayā dyūtamidamāsīdupekṣitam |
mitrāṇi draṣṭukāmena putrāṇāṃ ca balābalam || 2-65-12||

MHB 2-65-13

अशोच्याः कुरवो राजन्येषां त्वमनुशासिता ।
मन्त्री च विदुरो धीमान्सर्वशास्त्रविशारदः ॥ २-६५-१३॥
aśocyāḥ kuravo rājanyeṣāṃ tvamanuśāsitā |
mantrī ca viduro dhīmānsarvaśāstraviśāradaḥ || 2-65-13||

MHB 2-65-14

त्वयि धर्मोऽर्जुने वीर्यं भीमसेने पराक्रमः ।
श्रद्धा च गुरुशुश्रूषा यमयोः पुरुषाग्र्ययोः ॥ २-६५-१४॥
tvayi dharmo'rjune vīryaṃ bhīmasene parākramaḥ |
śraddhā ca guruśuśrūṣā yamayoḥ puruṣāgryayoḥ || 2-65-14||

MHB 2-65-15

अजातशत्रो भद्रं ते खाण्डवप्रस्थमाविश ।
भ्रातृभिस्तेऽस्तु सौभ्रात्रं धर्मे ते धीयतां मनः ॥ २-६५-१५॥
ajātaśatro bhadraṃ te khāṇḍavaprasthamāviśa |
bhrātṛbhiste'stu saubhrātraṃ dharme te dhīyatāṃ manaḥ || 2-65-15||

MHB 2-65-16

वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्तो भरतश्रेष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
कृत्वार्यसमयं सर्वं प्रतस्थे भ्रातृभिः सह ॥ २-६५-१६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityukto bharataśreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
kṛtvāryasamayaṃ sarvaṃ pratasthe bhrātṛbhiḥ saha || 2-65-16||

MHB 2-65-17

ते रथान्मेघसंकाशानास्थाय सह कृष्णया ।
प्रययुर्हृष्टमनस इन्द्रप्रस्थं पुरोत्तमम् ॥ २-६५-१७॥
te rathānmeghasaṃkāśānāsthāya saha kṛṣṇayā |
prayayurhṛṣṭamanasa indraprasthaṃ purottamam || 2-65-17||

Adhyaya: 66/72 (37)

MHB 2-66-1

जनमेजय उवाच ।
अनुज्ञातांस्तान्विदित्वा सरत्नधनसंचयान् ।
पाण्डवान्धार्तराष्ट्राणां कथमासीन्मनस्तदा ॥ २-६६-१॥
janamejaya uvāca |
anujñātāṃstānviditvā saratnadhanasaṃcayān |
pāṇḍavāndhārtarāṣṭrāṇāṃ kathamāsīnmanastadā || 2-66-1||

MHB 2-66-2

वैशंपायन उवाच ।
अनुज्ञातांस्तान्विदित्वा धृतराष्ट्रेण धीमता ।
राजन्दुःशासनः क्षिप्रं जगाम भ्रातरं प्रति ॥ २-६६-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
anujñātāṃstānviditvā dhṛtarāṣṭreṇa dhīmatā |
rājanduḥśāsanaḥ kṣipraṃ jagāma bhrātaraṃ prati || 2-66-2||

MHB 2-66-3

दुर्योधनं समासाद्य सामात्यं भरतर्षभ ।
दुःखार्तो भरतश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत् ॥ २-६६-३॥
duryodhanaṃ samāsādya sāmātyaṃ bharatarṣabha |
duḥkhārto bharataśreṣṭha idaṃ vacanamabravīt || 2-66-3||

MHB 2-66-4

दुःखेनैतत्समानीतं स्थविरो नाशयत्यसौ ।
शत्रुसाद्गमयद्द्रव्यं तद्बुध्यध्वं महारथाः ॥ २-६६-४॥
duḥkhenaitatsamānītaṃ sthaviro nāśayatyasau |
śatrusādgamayaddravyaṃ tadbudhyadhvaṃ mahārathāḥ || 2-66-4||

MHB 2-66-5

अथ दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः ।
मिथः संगम्य सहिताः पाण्डवान्प्रति मानिनः ॥ २-६६-५॥
atha duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniścāpi saubalaḥ |
mithaḥ saṃgamya sahitāḥ pāṇḍavānprati māninaḥ || 2-66-5||

MHB 2-66-6

वैचित्रवीर्यं राजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम् ।
अभिगम्य त्वरायुक्ताः श्लक्ष्णं वचनमब्रुवन् ॥ २-६६-६॥
vaicitravīryaṃ rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam |
abhigamya tvarāyuktāḥ ślakṣṇaṃ vacanamabruvan || 2-66-6||

MHB 2-66-7

दुर्योधन उवाच ।
न त्वयेदं श्रुतं राजन्यज्जगाद बृहस्पतिः ।
शक्रस्य नीतिं प्रवदन्विद्वान्देवपुरोहितः ॥ २-६६-७॥
duryodhana uvāca |
na tvayedaṃ śrutaṃ rājanyajjagāda bṛhaspatiḥ |
śakrasya nītiṃ pravadanvidvāndevapurohitaḥ || 2-66-7||

MHB 2-66-8

सर्वोपायैर्निहन्तव्याः शत्रवः शत्रुकर्षण ।
पुरा युद्धाद्बलाद्वापि प्रकुर्वन्ति तवाहितम् ॥ २-६६-८॥
sarvopāyairnihantavyāḥ śatravaḥ śatrukarṣaṇa |
purā yuddhādbalādvāpi prakurvanti tavāhitam || 2-66-8||

MHB 2-66-9

ते वयं पाण्डवधनैः सर्वान्संपूज्य पार्थिवान् ।
यदि तान्योधयिष्यामः किं वा नः परिहास्यति ॥ २-६६-९॥
te vayaṃ pāṇḍavadhanaiḥ sarvānsaṃpūjya pārthivān |
yadi tānyodhayiṣyāmaḥ kiṃ vā naḥ parihāsyati || 2-66-9||

MHB 2-66-10

अहीनाशीविषान्क्रुद्धान्दंशाय समुपस्थितान् ।
कृत्वा कण्ठे च पृष्ठे च कः समुत्स्रष्टुमर्हति ॥ २-६६-१०॥
ahīnāśīviṣānkruddhāndaṃśāya samupasthitān |
kṛtvā kaṇṭhe ca pṛṣṭhe ca kaḥ samutsraṣṭumarhati || 2-66-10||

MHB 2-66-11

आत्तशस्त्रा रथगताः कुपितास्तात पाण्डवाः ।
निःशेषं नः करिष्यन्ति क्रुद्धा ह्याशीविषा यथा ॥ २-६६-११॥
āttaśastrā rathagatāḥ kupitāstāta pāṇḍavāḥ |
niḥśeṣaṃ naḥ kariṣyanti kruddhā hyāśīviṣā yathā || 2-66-11||

MHB 2-66-12

संनद्धो ह्यर्जुनो याति विवृत्य परमेषुधी ।
गाण्डीवं मुहुरादत्ते निःश्वसंश्च निरीक्षते ॥ २-६६-१२॥
saṃnaddho hyarjuno yāti vivṛtya parameṣudhī |
gāṇḍīvaṃ muhurādatte niḥśvasaṃśca nirīkṣate || 2-66-12||

MHB 2-66-13

गदां गुर्वीं समुद्यम्य त्वरितश्च वृकोदरः ।
स्वरथं योजयित्वाशु निर्यात इति नः श्रुतम् ॥ २-६६-१३॥
gadāṃ gurvīṃ samudyamya tvaritaśca vṛkodaraḥ |
svarathaṃ yojayitvāśu niryāta iti naḥ śrutam || 2-66-13||

MHB 2-66-14

नकुलः खड्गमादाय चर्म चाप्यष्टचन्द्रकम् ।
सहदेवश्च राजा च चक्रुराकारमिङ्गितैः ॥ २-६६-१४॥
nakulaḥ khaḍgamādāya carma cāpyaṣṭacandrakam |
sahadevaśca rājā ca cakrurākāramiṅgitaiḥ || 2-66-14||

MHB 2-66-15

ते त्वास्थाय रथान्सर्वे बहुशस्त्रपरिच्छदान् ।
अभिघ्नन्तो रथव्रातान्सेनायोगाय निर्ययुः ॥ २-६६-१५॥
te tvāsthāya rathānsarve bahuśastraparicchadān |
abhighnanto rathavrātānsenāyogāya niryayuḥ || 2-66-15||

MHB 2-66-16

न क्षंस्यन्ते तथास्माभिर्जातु विप्रकृता हि ते ।
द्रौपद्याश्च परिक्लेशं कस्तेषां क्षन्तुमर्हति ॥ २-६६-१६॥
na kṣaṃsyante tathāsmābhirjātu viprakṛtā hi te |
draupadyāśca parikleśaṃ kasteṣāṃ kṣantumarhati || 2-66-16||

MHB 2-66-17

पुनर्दीव्याम भद्रं ते वनवासाय पाण्डवैः ।
एवमेतान्वशे कर्तुं शक्ष्यामो भरतर्षभ ॥ २-६६-१७॥
punardīvyāma bhadraṃ te vanavāsāya pāṇḍavaiḥ |
evametānvaśe kartuṃ śakṣyāmo bharatarṣabha || 2-66-17||

MHB 2-66-18

ते वा द्वादश वर्षाणि वयं वा द्यूतनिर्जिताः ।
प्रविशेम महारण्यमजिनैः प्रतिवासिताः ॥ २-६६-१८॥
te vā dvādaśa varṣāṇi vayaṃ vā dyūtanirjitāḥ |
praviśema mahāraṇyamajinaiḥ prativāsitāḥ || 2-66-18||

MHB 2-66-19

त्रयोदशं च सजने अज्ञाताः परिवत्सरम् ।
ज्ञाताश्च पुनरन्यानि वने वर्षाणि द्वादश ॥ २-६६-१९॥
trayodaśaṃ ca sajane ajñātāḥ parivatsaram |
jñātāśca punaranyāni vane varṣāṇi dvādaśa || 2-66-19||

MHB 2-66-20

निवसेम वयं ते वा तथा द्यूतं प्रवर्तताम् ।
अक्षानुप्त्वा पुनर्द्यूतमिदं दीव्यन्तु पाण्डवाः ॥ २-६६-२०॥
nivasema vayaṃ te vā tathā dyūtaṃ pravartatām |
akṣānuptvā punardyūtamidaṃ dīvyantu pāṇḍavāḥ || 2-66-20||

MHB 2-66-21

एतत्कृत्यतमं राजन्नस्माकं भरतर्षभ ।
अयं हि शकुनिर्वेद सविद्यामक्षसंपदम् ॥ २-६६-२१॥
etatkṛtyatamaṃ rājannasmākaṃ bharatarṣabha |
ayaṃ hi śakunirveda savidyāmakṣasaṃpadam || 2-66-21||

MHB 2-66-22

दृढमूला वयं राज्ये मित्राणि परिगृह्य च ।
सारवद्विपुलं सैन्यं सत्कृत्य च दुरासदम् ॥ २-६६-२२॥
dṛḍhamūlā vayaṃ rājye mitrāṇi parigṛhya ca |
sāravadvipulaṃ sainyaṃ satkṛtya ca durāsadam || 2-66-22||

MHB 2-66-23

ते च त्रयोदशे वर्षे पारयिष्यन्ति चेद्व्रतम् ।
जेष्यामस्तान्वयं राजन्रोचतां ते परंतप ॥ २-६६-२३॥
te ca trayodaśe varṣe pārayiṣyanti cedvratam |
jeṣyāmastānvayaṃ rājanrocatāṃ te paraṃtapa || 2-66-23||

MHB 2-66-24

धृतराष्ट्र उवाच ।
तूर्णं प्रत्यानयस्वैतान्कामं व्यध्वगतानपि ।
आगच्छन्तु पुनर्द्यूतमिदं कुर्वन्तु पाण्डवाः ॥ २-६६-२४॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
tūrṇaṃ pratyānayasvaitānkāmaṃ vyadhvagatānapi |
āgacchantu punardyūtamidaṃ kurvantu pāṇḍavāḥ || 2-66-24||

MHB 2-66-25

वैशंपायन उवाच ।
ततो द्रोणः सोमदत्तो बाह्लीकश्च महारथः ।
विदुरो द्रोणपुत्रश्च वैश्यापुत्रश्च वीर्यवान् ॥ २-६६-२५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato droṇaḥ somadatto bāhlīkaśca mahārathaḥ |
viduro droṇaputraśca vaiśyāputraśca vīryavān || 2-66-25||

MHB 2-66-26

भूरिश्रवाः शांतनवो विकर्णश्च महारथः ।
मा द्यूतमित्यभाषन्त शमोऽस्त्विति च सर्वशः ॥ २-६६-२६॥
bhūriśravāḥ śāṃtanavo vikarṇaśca mahārathaḥ |
mā dyūtamityabhāṣanta śamo'stviti ca sarvaśaḥ || 2-66-26||

MHB 2-66-27

अकामानां च सर्वेषां सुहृदामर्थदर्शिनाम् ।
अकरोत्पाण्डवाह्वानं धृतराष्ट्रः सुतप्रियः ॥ २-६६-२७॥
akāmānāṃ ca sarveṣāṃ suhṛdāmarthadarśinām |
akarotpāṇḍavāhvānaṃ dhṛtarāṣṭraḥ sutapriyaḥ || 2-66-27||

MHB 2-66-28

अथाब्रवीन्महाराज धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ।
पुत्रहार्दाद्धर्मयुक्तं गान्धारी शोककर्शिता ॥ २-६६-२८॥
athābravīnmahārāja dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram |
putrahārdāddharmayuktaṃ gāndhārī śokakarśitā || 2-66-28||

MHB 2-66-29

जाते दुर्योधने क्षत्ता महामतिरभाषत ।
नीयतां परलोकाय साध्वयं कुलपांसनः ॥ २-६६-२९॥
jāte duryodhane kṣattā mahāmatirabhāṣata |
nīyatāṃ paralokāya sādhvayaṃ kulapāṃsanaḥ || 2-66-29||

MHB 2-66-30

व्यनदज्जातमात्रो हि गोमायुरिव भारत ।
अन्तो नूनं कुलस्यास्य कुरवस्तन्निबोधत ॥ २-६६-३०॥
vyanadajjātamātro hi gomāyuriva bhārata |
anto nūnaṃ kulasyāsya kuravastannibodhata || 2-66-30||

MHB 2-66-31

मा बालानामशिष्टानामभिमंस्था मतिं प्रभो ।
मा कुलस्य क्षये घोरे कारणं त्वं भविष्यसि ॥ २-६६-३१॥
mā bālānāmaśiṣṭānāmabhimaṃsthā matiṃ prabho |
mā kulasya kṣaye ghore kāraṇaṃ tvaṃ bhaviṣyasi || 2-66-31||

MHB 2-66-32

बद्धं सेतुं को नु भिन्द्याद्धमेच्छान्तं च पावकम् ।
शमे धृतान्पुनः पार्थान्कोपयेत्को नु भारत ॥ २-६६-३२॥
baddhaṃ setuṃ ko nu bhindyāddhamecchāntaṃ ca pāvakam |
śame dhṛtānpunaḥ pārthānkopayetko nu bhārata || 2-66-32||

MHB 2-66-33

स्मरन्तं त्वामाजमीढ स्मारयिष्याम्यहं पुनः ।
शास्त्रं न शास्ति दुर्बुद्धिं श्रेयसे वेतराय वा ॥ २-६६-३३॥
smarantaṃ tvāmājamīḍha smārayiṣyāmyahaṃ punaḥ |
śāstraṃ na śāsti durbuddhiṃ śreyase vetarāya vā || 2-66-33||

MHB 2-66-34

न वै वृद्धो बालमतिर्भवेद्राजन्कथंचन ।
त्वन्नेत्राः सन्तु ते पुत्रा मा त्वां दीर्णाः प्रहासिषुः ॥ २-६६-३४॥
na vai vṛddho bālamatirbhavedrājankathaṃcana |
tvannetrāḥ santu te putrā mā tvāṃ dīrṇāḥ prahāsiṣuḥ || 2-66-34||

MHB 2-66-35

शमेन धर्मेण परस्य बुद्ध्या जाता बुद्धिः सास्तु ते मा प्रतीपा ।
प्रध्वंसिनी क्रूरसमाहिता श्रीर्मृदुप्रौढा गच्छति पुत्रपौत्रान् ॥ २-६६-३५॥
śamena dharmeṇa parasya buddhyā jātā buddhiḥ sāstu te mā pratīpā |
pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrīrmṛduprauḍhā gacchati putrapautrān || 2-66-35||

MHB 2-66-36

अथाब्रवीन्महाराजो गान्धारीं धर्मदर्शिनीम् ।
अन्तः कामं कुलस्यास्तु न शक्ष्यामि निवारितुम् ॥ २-६६-३६॥
athābravīnmahārājo gāndhārīṃ dharmadarśinīm |
antaḥ kāmaṃ kulasyāstu na śakṣyāmi nivāritum || 2-66-36||

MHB 2-66-37

यथेच्छन्ति तथैवास्तु प्रत्यागच्छन्तु पाण्डवाः ।
पुनर्द्यूतं प्रकुर्वन्तु मामकाः पाण्डवैः सह ॥ २-६६-३७॥
yathecchanti tathaivāstu pratyāgacchantu pāṇḍavāḥ |
punardyūtaṃ prakurvantu māmakāḥ pāṇḍavaiḥ saha || 2-66-37||

Adhyaya: 67/72 (21)

MHB 2-67-1

वैशंपायन उवाच ।
ततो व्यध्वगतं पार्थं प्रातिकामी युधिष्ठिरम् ।
उवाच वचनाद्राज्ञो धृतराष्ट्रस्य धीमतः ॥ २-६७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato vyadhvagataṃ pārthaṃ prātikāmī yudhiṣṭhiram |
uvāca vacanādrājño dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ || 2-67-1||

MHB 2-67-2

उपस्तीर्णा सभा राजन्नक्षानुप्त्वा युधिष्ठिर ।
एहि पाण्डव दीव्येति पिता त्वामाह भारत ॥ २-६७-२॥
upastīrṇā sabhā rājannakṣānuptvā yudhiṣṭhira |
ehi pāṇḍava dīvyeti pitā tvāmāha bhārata || 2-67-2||

MHB 2-67-3

युधिष्ठिर उवाच ।
धातुर्नियोगाद्भूतानि प्राप्नुवन्ति शुभाशुभम् ।
न निवृत्तिस्तयोरस्ति देवितव्यं पुनर्यदि ॥ २-६७-३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
dhāturniyogādbhūtāni prāpnuvanti śubhāśubham |
na nivṛttistayorasti devitavyaṃ punaryadi || 2-67-3||

MHB 2-67-4

अक्षद्यूते समाह्वानं नियोगात्स्थविरस्य च ।
जानन्नपि क्षयकरं नातिक्रमितुमुत्सहे ॥ २-६७-४॥
akṣadyūte samāhvānaṃ niyogātsthavirasya ca |
jānannapi kṣayakaraṃ nātikramitumutsahe || 2-67-4||

MHB 2-67-5

वैशंपायन उवाच ।
इति ब्रुवन्निववृते भ्रातृभिः सह पाण्डवः ।
जानंश्च शकुनेर्मायां पार्थो द्यूतमियात्पुनः ॥ २-६७-५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
iti bruvannivavṛte bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ |
jānaṃśca śakunermāyāṃ pārtho dyūtamiyātpunaḥ || 2-67-5||

MHB 2-67-6

विविशुस्ते सभां तां तु पुनरेव महारथाः ।
व्यथयन्ति स्म चेतांसि सुहृदां भरतर्षभाः ॥ २-६७-६॥
viviśuste sabhāṃ tāṃ tu punareva mahārathāḥ |
vyathayanti sma cetāṃsi suhṛdāṃ bharatarṣabhāḥ || 2-67-6||

MHB 2-67-7

यथोपजोषमासीनाः पुनर्द्यूतप्रवृत्तये ।
सर्वलोकविनाशाय दैवेनोपनिपीडिताः ॥ २-६७-७॥
yathopajoṣamāsīnāḥ punardyūtapravṛttaye |
sarvalokavināśāya daivenopanipīḍitāḥ || 2-67-7||

MHB 2-67-8

शकुनिरुवाच ।
अमुञ्चत्स्थविरो यद्वो धनं पूजितमेव तत् ।
महाधनं ग्लहं त्वेकं शृणु मे भरतर्षभ ॥ २-६७-८॥
śakuniruvāca |
amuñcatsthaviro yadvo dhanaṃ pūjitameva tat |
mahādhanaṃ glahaṃ tvekaṃ śṛṇu me bharatarṣabha || 2-67-8||

MHB 2-67-9

वयं द्वादश वर्षाणि युष्माभिर्द्यूतनिर्जिताः ।
प्रविशेम महारण्यं रौरवाजिनवाससः ॥ २-६७-९॥
vayaṃ dvādaśa varṣāṇi yuṣmābhirdyūtanirjitāḥ |
praviśema mahāraṇyaṃ rauravājinavāsasaḥ || 2-67-9||

MHB 2-67-10

त्रयोदशं च सजने अज्ञाताः परिवत्सरम् ।
ज्ञाताश्च पुनरन्यानि वने वर्षाणि द्वादश ॥ २-६७-१०॥
trayodaśaṃ ca sajane ajñātāḥ parivatsaram |
jñātāśca punaranyāni vane varṣāṇi dvādaśa || 2-67-10||

MHB 2-67-11

अस्माभिर्वा जिता यूयं वने वर्षाणि द्वादश ।
वसध्वं कृष्णया सार्धमजिनैः प्रतिवासिताः ॥ २-६७-११॥
asmābhirvā jitā yūyaṃ vane varṣāṇi dvādaśa |
vasadhvaṃ kṛṣṇayā sārdhamajinaiḥ prativāsitāḥ || 2-67-11||

MHB 2-67-12

त्रयोदशे च निर्वृत्ते पुनरेव यथोचितम् ।
स्वराज्यं प्रतिपत्तव्यमितरैरथ वेतरैः ॥ २-६७-१२॥
trayodaśe ca nirvṛtte punareva yathocitam |
svarājyaṃ pratipattavyamitarairatha vetaraiḥ || 2-67-12||

MHB 2-67-13

अनेन व्यवसायेन सहास्माभिर्युधिष्ठिर ।
अक्षानुप्त्वा पुनर्द्यूतमेहि दीव्यस्व भारत ॥ २-६७-१३॥
anena vyavasāyena sahāsmābhiryudhiṣṭhira |
akṣānuptvā punardyūtamehi dīvyasva bhārata || 2-67-13||

MHB 2-67-14

सभासद ऊचुः ।
अहो धिग्बान्धवा नैनं बोधयन्ति महद्भयम् ।
बुद्ध्या बोध्यं न बुध्यन्ते स्वयं च भरतर्षभाः ॥ २-६७-१४॥
sabhāsada ūcuḥ |
aho dhigbāndhavā nainaṃ bodhayanti mahadbhayam |
buddhyā bodhyaṃ na budhyante svayaṃ ca bharatarṣabhāḥ || 2-67-14||

MHB 2-67-15

वैशंपायन उवाच ।
जनप्रवादान्सुबहूनिति शृण्वन्नराधिपः ।
ह्रिया च धर्मसङ्गाच्च पार्थो द्यूतमियात्पुनः ॥ २-६७-१५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
janapravādānsubahūniti śṛṇvannarādhipaḥ |
hriyā ca dharmasaṅgācca pārtho dyūtamiyātpunaḥ || 2-67-15||

MHB 2-67-16

जानन्नपि महाबुद्धिः पुनर्द्यूतमवर्तयत् ।
अप्ययं न विनाशः स्यात्कुरूणामिति चिन्तयन् ॥ २-६७-१६॥
jānannapi mahābuddhiḥ punardyūtamavartayat |
apyayaṃ na vināśaḥ syātkurūṇāmiti cintayan || 2-67-16||

MHB 2-67-17

युधिष्ठिर उवाच ।
कथं वै मद्विधो राजा स्वधर्ममनुपालयन् ।
आहूतो विनिवर्तेत दीव्यामि शकुने त्वया ॥ २-६७-१७॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ vai madvidho rājā svadharmamanupālayan |
āhūto vinivarteta dīvyāmi śakune tvayā || 2-67-17||

MHB 2-67-18

शकुनिरुवाच ।
गवाश्वं बहुधेनूकमपर्यन्तमजाविकम् ।
गजाः कोशो हिरण्यं च दासीदासं च सर्वशः ॥ २-६७-१८॥
śakuniruvāca |
gavāśvaṃ bahudhenūkamaparyantamajāvikam |
gajāḥ kośo hiraṇyaṃ ca dāsīdāsaṃ ca sarvaśaḥ || 2-67-18||

MHB 2-67-19

एष नो ग्लह एवैको वनवासाय पाण्डवाः ।
यूयं वयं वा विजिता वसेम वनमाश्रिताः ॥ २-६७-१९॥
eṣa no glaha evaiko vanavāsāya pāṇḍavāḥ |
yūyaṃ vayaṃ vā vijitā vasema vanamāśritāḥ || 2-67-19||

MHB 2-67-20

अनेन व्यवसायेन दीव्याम भरतर्षभ ।
समुत्क्षेपेण चैकेन वनवासाय भारत ॥ २-६७-२०॥
anena vyavasāyena dīvyāma bharatarṣabha |
samutkṣepeṇa caikena vanavāsāya bhārata || 2-67-20||

MHB 2-67-21

वैशंपायन उवाच ।
प्रतिजग्राह तं पार्थो ग्लहं जग्राह सौबलः ।
जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥ २-६७-२१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
pratijagrāha taṃ pārtho glahaṃ jagrāha saubalaḥ |
jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata || 2-67-21||

Adhyaya: 68/72 (46)

MHB 2-68-1

वैशंपायन उवाच ।
वनवासाय चक्रुस्ते मतिं पार्थाः पराजिताः ।
अजिनान्युत्तरीयाणि जगृहुश्च यथाक्रमम् ॥ २-६८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
vanavāsāya cakruste matiṃ pārthāḥ parājitāḥ |
ajinānyuttarīyāṇi jagṛhuśca yathākramam || 2-68-1||

MHB 2-68-2

अजिनैः संवृतान्दृष्ट्वा हृतराज्यानरिंदमान् ।
प्रस्थितान्वनवासाय ततो दुःशासनोऽब्रवीत् ॥ २-६८-२॥
ajinaiḥ saṃvṛtāndṛṣṭvā hṛtarājyānariṃdamān |
prasthitānvanavāsāya tato duḥśāsano'bravīt || 2-68-2||

MHB 2-68-3

प्रवृत्तं धार्तराष्ट्रस्य चक्रं राज्ञो महात्मनः ।
पराभूताः पाण्डुपुत्रा विपत्तिं परमां गताः ॥ २-६८-३॥
pravṛttaṃ dhārtarāṣṭrasya cakraṃ rājño mahātmanaḥ |
parābhūtāḥ pāṇḍuputrā vipattiṃ paramāṃ gatāḥ || 2-68-3||

MHB 2-68-4

अद्य देवाः संप्रयाताः समैर्वर्त्मभिरस्थलैः ।
गुणज्येष्ठास्तथा ज्येष्ठा भूयांसो यद्वयं परैः ॥ २-६८-४॥
adya devāḥ saṃprayātāḥ samairvartmabhirasthalaiḥ |
guṇajyeṣṭhāstathā jyeṣṭhā bhūyāṃso yadvayaṃ paraiḥ || 2-68-4||

MHB 2-68-5

नरकं पातिताः पार्था दीर्घकालमनन्तकम् ।
सुखाच्च हीना राज्याच्च विनष्टाः शाश्वतीः समाः ॥ २-६८-५॥
narakaṃ pātitāḥ pārthā dīrghakālamanantakam |
sukhācca hīnā rājyācca vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ || 2-68-5||

MHB 2-68-6

बलेन मत्ता ये ते स्म धार्तराष्ट्रान्प्रहासिषुः ।
ते निर्जिता हृतधना वनमेष्यन्ति पाण्डवाः ॥ २-६८-६॥
balena mattā ye te sma dhārtarāṣṭrānprahāsiṣuḥ |
te nirjitā hṛtadhanā vanameṣyanti pāṇḍavāḥ || 2-68-6||

MHB 2-68-7

चित्रान्संनाहानवमुञ्चन्तु चैषां वासांसि दिव्यानि च भानुमन्ति ।
निवास्यन्तां रुरुचर्माणि सर्वे यथा ग्लहं सौबलस्याभ्युपेताः ॥ २-६८-७॥
citrānsaṃnāhānavamuñcantu caiṣāṃ vāsāṃsi divyāni ca bhānumanti |
nivāsyantāṃ rurucarmāṇi sarve yathā glahaṃ saubalasyābhyupetāḥ || 2-68-7||

MHB 2-68-8

न सन्ति लोकेषु पुमांस ईदृशा इत्येव ये भावितबुद्धयः सदा ।
ज्ञास्यन्ति तेऽऽत्मानमिमेऽद्य पाण्डवा विपर्यये षण्ढतिला इवाफलाः ॥ २-६८-८॥
na santi lokeṣu pumāṃsa īdṛśā ityeva ye bhāvitabuddhayaḥ sadā |
jñāsyanti te''tmānamime'dya pāṇḍavā viparyaye ṣaṇḍhatilā ivāphalāḥ || 2-68-8||

MHB 2-68-9

अयं हि वासोदय ईदृशानां मनस्विनां कौरव मा भवेद्वः ।
अदीक्षितानामजिनानि यद्वद्बलीयसां पश्यत पाण्डवानाम् ॥ २-६८-९॥
ayaṃ hi vāsodaya īdṛśānāṃ manasvināṃ kaurava mā bhavedvaḥ |
adīkṣitānāmajināni yadvadbalīyasāṃ paśyata pāṇḍavānām || 2-68-9||

MHB 2-68-10

महाप्राज्ञः सोमको यज्ञसेनः कन्यां पाञ्चालीं पाण्डवेभ्यः प्रदाय ।
अकार्षीद्वै दुष्कृतं नेह सन्ति क्लीबाः पार्थाः पतयो याज्ञसेन्याः ॥ २-६८-१०॥
mahāprājñaḥ somako yajñasenaḥ kanyāṃ pāñcālīṃ pāṇḍavebhyaḥ pradāya |
akārṣīdvai duṣkṛtaṃ neha santi klībāḥ pārthāḥ patayo yājñasenyāḥ || 2-68-10||

MHB 2-68-11

सूक्ष्मान्प्रावारानजिनानि चोदितान्दृष्ट्वारण्ये निर्धनानप्रतिष्ठान् ।
कां त्वं प्रीतिं लप्स्यसे याज्ञसेनि पतिं वृणीष्व यमिहान्यमिच्छसि ॥ २-६८-११॥
sūkṣmānprāvārānajināni coditāndṛṣṭvāraṇye nirdhanānapratiṣṭhān |
kāṃ tvaṃ prītiṃ lapsyase yājñaseni patiṃ vṛṇīṣva yamihānyamicchasi || 2-68-11||

MHB 2-68-12

एते हि सर्वे कुरवः समेताः क्षान्ता दान्ताः सुद्रविणोपपन्नाः ।
एषां वृणीष्वैकतमं पतित्वे न त्वां तपेत्कालविपर्ययोऽयम् ॥ २-६८-१२॥
ete hi sarve kuravaḥ sametāḥ kṣāntā dāntāḥ sudraviṇopapannāḥ |
eṣāṃ vṛṇīṣvaikatamaṃ patitve na tvāṃ tapetkālaviparyayo'yam || 2-68-12||

MHB 2-68-13

यथाफलाः षण्ढतिला यथा चर्ममया मृगाः ।
तथैव पाण्डवाः सर्वे यथा काकयवा अपि ॥ २-६८-१३॥
yathāphalāḥ ṣaṇḍhatilā yathā carmamayā mṛgāḥ |
tathaiva pāṇḍavāḥ sarve yathā kākayavā api || 2-68-13||

MHB 2-68-14

किं पाण्डवांस्त्वं पतितानुपास्से मोघः श्रमः षण्ढतिलानुपास्य ।
एवं नृशंसः परुषाणि पार्थानश्रावयद्धृतराष्ट्रस्य पुत्रः ॥ २-६८-१४॥
kiṃ pāṇḍavāṃstvaṃ patitānupāsse moghaḥ śramaḥ ṣaṇḍhatilānupāsya |
evaṃ nṛśaṃsaḥ paruṣāṇi pārthānaśrāvayaddhṛtarāṣṭrasya putraḥ || 2-68-14||

MHB 2-68-15

तद्वै श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षी निर्भर्त्स्योच्चैस्तं निगृह्यैव रोषात् ।
उवाचेदं सहसैवोपगम्य सिंहो यथा हैमवतः शृगालम् ॥ २-६८-१५॥
tadvai śrutvā bhīmaseno'tyamarṣī nirbhartsyoccaistaṃ nigṛhyaiva roṣāt |
uvācedaṃ sahasaivopagamya siṃho yathā haimavataḥ śṛgālam || 2-68-15||

MHB 2-68-16

भीमसेन उवाच ।
क्रूर पापजनैर्जुष्टमकृतार्थं प्रभाषसे ।
गान्धारविद्यया हि त्वं राजमध्ये विकत्थसे ॥ २-६८-१६॥
bhīmasena uvāca |
krūra pāpajanairjuṣṭamakṛtārthaṃ prabhāṣase |
gāndhāravidyayā hi tvaṃ rājamadhye vikatthase || 2-68-16||

MHB 2-68-17

यथा तुदसि मर्माणि वाक्शरैरिह नो भृशम् ।
तथा स्मारयिता तेऽहं कृन्तन्मर्माणि संयुगे ॥ २-६८-१७॥
yathā tudasi marmāṇi vākśarairiha no bhṛśam |
tathā smārayitā te'haṃ kṛntanmarmāṇi saṃyuge || 2-68-17||

MHB 2-68-18

ये च त्वामनुवर्तन्ते कामलोभवशानुगाः ।
गोप्तारः सानुबन्धांस्तान्नेष्यामि यमसादनम् ॥ २-६८-१८॥
ye ca tvāmanuvartante kāmalobhavaśānugāḥ |
goptāraḥ sānubandhāṃstānneṣyāmi yamasādanam || 2-68-18||

MHB 2-68-19

वैशंपायन उवाच ।
एवं ब्रुवाणमजिनैर्विवासितं दुःखाभिभूतं परिनृत्यति स्म ।
मध्ये कुरूणां धर्मनिबद्धमार्गं गौर्गौरिति स्माह्वयन्मुक्तलज्जः ॥ २-६८-१९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ bruvāṇamajinairvivāsitaṃ duḥkhābhibhūtaṃ parinṛtyati sma |
madhye kurūṇāṃ dharmanibaddhamārgaṃ gaurgauriti smāhvayanmuktalajjaḥ || 2-68-19||

MHB 2-68-20

भीमसेन उवाच ।
नृशंसं परुषं क्रूरं शक्यं दुःशासन त्वया ।
निकृत्या हि धनं लब्ध्वा को विकत्थितुमर्हति ॥ २-६८-२०॥
bhīmasena uvāca |
nṛśaṃsaṃ paruṣaṃ krūraṃ śakyaṃ duḥśāsana tvayā |
nikṛtyā hi dhanaṃ labdhvā ko vikatthitumarhati || 2-68-20||

MHB 2-68-21

मा ह स्म सुकृताँल्लोकान्गच्छेत्पार्थो वृकोदरः ।
यदि वक्षसि भित्त्वा ते न पिबेच्छोणितं रणे ॥ २-६८-२१॥
mā ha sma sukṛtā~llokāngacchetpārtho vṛkodaraḥ |
yadi vakṣasi bhittvā te na pibecchoṇitaṃ raṇe || 2-68-21||

MHB 2-68-22

धार्तराष्ट्रान्रणे हत्वा मिषतां सर्वधन्विनाम् ।
शमं गन्तास्मि नचिरात्सत्यमेतद्ब्रवीमि वः ॥ २-६८-२२॥
dhārtarāṣṭrānraṇe hatvā miṣatāṃ sarvadhanvinām |
śamaṃ gantāsmi nacirātsatyametadbravīmi vaḥ || 2-68-22||

MHB 2-68-23

वैशंपायन उवाच ।
तस्य राजा सिंहगतेः सखेलं दुर्योधनो भीमसेनस्य हर्षात् ।
गतिं स्वगत्यानुचकार मन्दो निर्गच्छतां पाण्डवानां सभायाः ॥ २-६८-२३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasya rājā siṃhagateḥ sakhelaṃ duryodhano bhīmasenasya harṣāt |
gatiṃ svagatyānucakāra mando nirgacchatāṃ pāṇḍavānāṃ sabhāyāḥ || 2-68-23||

MHB 2-68-24

नैतावता कृतमित्यब्रवीत्तं वृकोदरः संनिवृत्तार्धकायः ।
शीघ्रं हि त्वा निहतं सानुबन्धं संस्मार्याहं प्रतिवक्ष्यामि मूढ ॥ २-६८-२४॥
naitāvatā kṛtamityabravīttaṃ vṛkodaraḥ saṃnivṛttārdhakāyaḥ |
śīghraṃ hi tvā nihataṃ sānubandhaṃ saṃsmāryāhaṃ prativakṣyāmi mūḍha || 2-68-24||

MHB 2-68-25

एतत्समीक्ष्यात्मनि चावमानं नियम्य मन्युं बलवान्स मानी ।
राजानुगः संसदि कौरवाणां विनिष्क्रमन्वाक्यमुवाच भीमः ॥ २-६८-२५॥
etatsamīkṣyātmani cāvamānaṃ niyamya manyuṃ balavānsa mānī |
rājānugaḥ saṃsadi kauravāṇāṃ viniṣkramanvākyamuvāca bhīmaḥ || 2-68-25||

MHB 2-68-26

अहं दुर्योधनं हन्ता कर्णं हन्ता धनंजयः ।
शकुनिं चाक्षकितवं सहदेवो हनिष्यति ॥ २-६८-२६॥
ahaṃ duryodhanaṃ hantā karṇaṃ hantā dhanaṃjayaḥ |
śakuniṃ cākṣakitavaṃ sahadevo haniṣyati || 2-68-26||

MHB 2-68-27

इदं च भूयो वक्ष्यामि सभामध्ये बृहद्वचः ।
सत्यं देवाः करिष्यन्ति यन्नो युद्धं भविष्यति ॥ २-६८-२७॥
idaṃ ca bhūyo vakṣyāmi sabhāmadhye bṛhadvacaḥ |
satyaṃ devāḥ kariṣyanti yanno yuddhaṃ bhaviṣyati || 2-68-27||

MHB 2-68-28

सुयोधनमिमं पापं हन्तास्मि गदया युधि ।
शिरः पादेन चास्याहमधिष्ठास्यामि भूतले ॥ २-६८-२८॥
suyodhanamimaṃ pāpaṃ hantāsmi gadayā yudhi |
śiraḥ pādena cāsyāhamadhiṣṭhāsyāmi bhūtale || 2-68-28||

MHB 2-68-29

वाक्यशूरस्य चैवास्य परुषस्य दुरात्मनः ।
दुःशासनस्य रुधिरं पातास्मि मृगराडिव ॥ २-६८-२९॥
vākyaśūrasya caivāsya paruṣasya durātmanaḥ |
duḥśāsanasya rudhiraṃ pātāsmi mṛgarāḍiva || 2-68-29||

MHB 2-68-30

अर्जुन उवाच ।
नैव वाचा व्यवसितं भीम विज्ञायते सताम् ।
इतश्चतुर्दशे वर्षे द्रष्टारो यद्भविष्यति ॥ २-६८-३०॥
arjuna uvāca |
naiva vācā vyavasitaṃ bhīma vijñāyate satām |
itaścaturdaśe varṣe draṣṭāro yadbhaviṣyati || 2-68-30||

MHB 2-68-31

दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनः ।
दुःशासनचतुर्थानां भूमिः पास्यति शोणितम् ॥ २-६८-३१॥
duryodhanasya karṇasya śakuneśca durātmanaḥ |
duḥśāsanacaturthānāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam || 2-68-31||

MHB 2-68-32

असूयितारं वक्तारं प्रस्रष्टारं दुरात्मनाम् ।
भीमसेन नियोगात्ते हन्ताहं कर्णमाहवे ॥ २-६८-३२॥
asūyitāraṃ vaktāraṃ prasraṣṭāraṃ durātmanām |
bhīmasena niyogātte hantāhaṃ karṇamāhave || 2-68-32||

MHB 2-68-33

अर्जुनः प्रतिजानीते भीमस्य प्रियकाम्यया ।
कर्णं कर्णानुगांश्चैव रणे हन्तास्मि पत्रिभिः ॥ २-६८-३३॥
arjunaḥ pratijānīte bhīmasya priyakāmyayā |
karṇaṃ karṇānugāṃścaiva raṇe hantāsmi patribhiḥ || 2-68-33||

MHB 2-68-34

ये चान्ये प्रतियोत्स्यन्ति बुद्धिमोहेन मां नृपाः ।
तांश्च सर्वाञ्शितैर्बाणैर्नेतास्मि यमसादनम् ॥ २-६८-३४॥
ye cānye pratiyotsyanti buddhimohena māṃ nṛpāḥ |
tāṃśca sarvāñśitairbāṇairnetāsmi yamasādanam || 2-68-34||

MHB 2-68-35

चलेद्धि हिमवान्स्थानान्निष्प्रभः स्याद्दिवाकरः ।
शैत्यं सोमात्प्रणश्येत मत्सत्यं विचलेद्यदि ॥ २-६८-३५॥
caleddhi himavānsthānānniṣprabhaḥ syāddivākaraḥ |
śaityaṃ somātpraṇaśyeta matsatyaṃ vicaledyadi || 2-68-35||

MHB 2-68-36

न प्रदास्यति चेद्राज्यमितो वर्षे चतुर्दशे ।
दुर्योधनो हि सत्कृत्य सत्यमेतद्भविष्यति ॥ २-६८-३६॥
na pradāsyati cedrājyamito varṣe caturdaśe |
duryodhano hi satkṛtya satyametadbhaviṣyati || 2-68-36||

MHB 2-68-37

वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्तवति पार्थे तु श्रीमान्माद्रवतीसुतः ।
प्रगृह्य विपुलं बाहुं सहदेवः प्रतापवान् ॥ २-६८-३७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktavati pārthe tu śrīmānmādravatīsutaḥ |
pragṛhya vipulaṃ bāhuṃ sahadevaḥ pratāpavān || 2-68-37||

MHB 2-68-38

सौबलस्य वधं प्रेप्सुरिदं वचनमब्रवीत् ।
क्रोधसंरक्तनयनो निःश्वसन्निव पन्नगः ॥ २-६८-३८॥
saubalasya vadhaṃ prepsuridaṃ vacanamabravīt |
krodhasaṃraktanayano niḥśvasanniva pannagaḥ || 2-68-38||

MHB 2-68-39

अक्षान्यान्मन्यसे मूढ गान्धाराणां यशोहर ।
नैतेऽक्षा निशिता बाणास्त्वयैते समरे वृताः ॥ २-६८-३९॥
akṣānyānmanyase mūḍha gāndhārāṇāṃ yaśohara |
naite'kṣā niśitā bāṇāstvayaite samare vṛtāḥ || 2-68-39||

MHB 2-68-40

यथा चैवोक्तवान्भीमस्त्वामुद्दिश्य सबान्धवम् ।
कर्ताहं कर्मणस्तस्य कुरु कार्याणि सर्वशः ॥ २-६८-४०॥
yathā caivoktavānbhīmastvāmuddiśya sabāndhavam |
kartāhaṃ karmaṇastasya kuru kāryāṇi sarvaśaḥ || 2-68-40||

MHB 2-68-41

हन्तास्मि तरसा युद्धे त्वां विक्रम्य सबान्धवम् ।
यदि स्थास्यसि संग्रामे क्षत्रधर्मेण सौबल ॥ २-६८-४१॥
hantāsmi tarasā yuddhe tvāṃ vikramya sabāndhavam |
yadi sthāsyasi saṃgrāme kṣatradharmeṇa saubala || 2-68-41||

MHB 2-68-42

सहदेववचः श्रुत्वा नकुलोऽपि विशां पते ।
दर्शनीयतमो नॄणामिदं वचनमब्रवीत् ॥ २-६८-४२॥
sahadevavacaḥ śrutvā nakulo'pi viśāṃ pate |
darśanīyatamo nṝṇāmidaṃ vacanamabravīt || 2-68-42||

MHB 2-68-43

सुतेयं यज्ञसेनस्य द्यूतेऽस्मिन्धृतराष्ट्रजैः ।
यैर्वाचः श्राविता रूक्षाः स्थितैर्दुर्योधनप्रिये ॥ २-६८-४३॥
suteyaṃ yajñasenasya dyūte'smindhṛtarāṣṭrajaiḥ |
yairvācaḥ śrāvitā rūkṣāḥ sthitairduryodhanapriye || 2-68-43||

MHB 2-68-44

तान्धार्तराष्ट्रान्दुर्वृत्तान्मुमूर्षून्कालचोदितान् ।
दर्शयिष्यामि भूयिष्ठमहं वैवस्वतक्षयम् ॥ २-६८-४४॥
tāndhārtarāṣṭrāndurvṛttānmumūrṣūnkālacoditān |
darśayiṣyāmi bhūyiṣṭhamahaṃ vaivasvatakṣayam || 2-68-44||

MHB 2-68-45

निदेशाद्धर्मराजस्य द्रौपद्याः पदवीं चरन् ।
निर्धार्तराष्ट्रां पृथिवीं कर्तास्मि नचिरादिव ॥ २-६८-४५॥
nideśāddharmarājasya draupadyāḥ padavīṃ caran |
nirdhārtarāṣṭrāṃ pṛthivīṃ kartāsmi nacirādiva || 2-68-45||

MHB 2-68-46

एवं ते पुरुषव्याघ्राः सर्वे व्यायतबाहवः ।
प्रतिज्ञा बहुलाः कृत्वा धृतराष्ट्रमुपागमन् ॥ २-६८-४६॥
evaṃ te puruṣavyāghrāḥ sarve vyāyatabāhavaḥ |
pratijñā bahulāḥ kṛtvā dhṛtarāṣṭramupāgaman || 2-68-46||

Adhyaya: 69/72 (21)

MHB 2-69-1

युधिष्ठिर उवाच ।
आमन्त्रयामि भरतांस्तथा वृद्धं पितामहम् ।
राजानं सोमदत्तं च महाराजं च बाह्लिकम् ॥ २-६९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
āmantrayāmi bharatāṃstathā vṛddhaṃ pitāmaham |
rājānaṃ somadattaṃ ca mahārājaṃ ca bāhlikam || 2-69-1||

MHB 2-69-2

द्रोणं कृपं नृपांश्चान्यानश्वत्थामानमेव च ।
विदुरं धृतराष्ट्रं च धार्तराष्ट्रांश्च सर्वशः ॥ २-६९-२॥
droṇaṃ kṛpaṃ nṛpāṃścānyānaśvatthāmānameva ca |
viduraṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca dhārtarāṣṭrāṃśca sarvaśaḥ || 2-69-2||

MHB 2-69-3

युयुत्सुं संजयं चैव तथैवान्यान्सभासदः ।
सर्वानामन्त्र्य गच्छामि द्रष्टास्मि पुनरेत्य वः ॥ २-६९-३॥
yuyutsuṃ saṃjayaṃ caiva tathaivānyānsabhāsadaḥ |
sarvānāmantrya gacchāmi draṣṭāsmi punaretya vaḥ || 2-69-3||

MHB 2-69-4

वैशंपायन उवाच ।
न च किंचित्तदोचुस्ते ह्रिया सन्तो युधिष्ठिरम् ।
मनोभिरेव कल्याणं दध्युस्ते तस्य धीमतः ॥ २-६९-४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
na ca kiṃcittadocuste hriyā santo yudhiṣṭhiram |
manobhireva kalyāṇaṃ dadhyuste tasya dhīmataḥ || 2-69-4||

MHB 2-69-5

विदुर उवाच ।
आर्या पृथा राजपुत्री नारण्यं गन्तुमर्हति ।
सुकुमारी च वृद्धा च नित्यं चैव सुखोचिता ॥ २-६९-५॥
vidura uvāca |
āryā pṛthā rājaputrī nāraṇyaṃ gantumarhati |
sukumārī ca vṛddhā ca nityaṃ caiva sukhocitā || 2-69-5||

MHB 2-69-6

इह वत्स्यति कल्याणी सत्कृता मम वेश्मनि ।
इति पार्था विजानीध्वमगदं वोऽस्तु सर्वशः ॥ २-६९-६॥
iha vatsyati kalyāṇī satkṛtā mama veśmani |
iti pārthā vijānīdhvamagadaṃ vo'stu sarvaśaḥ || 2-69-6||

MHB 2-69-7

युधिष्ठिर विजानीहि ममेदं भरतर्षभ ।
नाधर्मेण जितः कश्चिद्व्यथते वै पराजयात् ॥ २-६९-७॥
yudhiṣṭhira vijānīhi mamedaṃ bharatarṣabha |
nādharmeṇa jitaḥ kaścidvyathate vai parājayāt || 2-69-7||

MHB 2-69-8

त्वं वै धर्मान्विजानीषे युधां वेत्ता धनंजयः ।
हन्तारीणां भीमसेनो नकुलस्त्वर्थसंग्रही ॥ २-६९-८॥
tvaṃ vai dharmānvijānīṣe yudhāṃ vettā dhanaṃjayaḥ |
hantārīṇāṃ bhīmaseno nakulastvarthasaṃgrahī || 2-69-8||

MHB 2-69-9

संयन्ता सहदेवस्तु धौम्यो ब्रह्मविदुत्तमः ।
धर्मार्थकुशला चैव द्रौपदी धर्मचारिणी ॥ २-६९-९॥
saṃyantā sahadevastu dhaumyo brahmaviduttamaḥ |
dharmārthakuśalā caiva draupadī dharmacāriṇī || 2-69-9||

MHB 2-69-10

अन्योन्यस्य प्रियाः सर्वे तथैव प्रियवादिनः ।
परैरभेद्याः संतुष्टाः को वो न स्पृहयेदिह ॥ २-६९-१०॥
anyonyasya priyāḥ sarve tathaiva priyavādinaḥ |
parairabhedyāḥ saṃtuṣṭāḥ ko vo na spṛhayediha || 2-69-10||

MHB 2-69-11

एष वै सर्वकल्याणः समाधिस्तव भारत ।
नैनं शत्रुर्विषहते शक्रेणापि समोऽच्युत ॥ २-६९-११॥
eṣa vai sarvakalyāṇaḥ samādhistava bhārata |
nainaṃ śatrurviṣahate śakreṇāpi samo'cyuta || 2-69-11||

MHB 2-69-12

हिमवत्यनुशिष्टोऽसि मेरुसावर्णिना पुरा ।
द्वैपायनेन कृष्णेन नगरे वारणावते ॥ २-६९-१२॥
himavatyanuśiṣṭo'si merusāvarṇinā purā |
dvaipāyanena kṛṣṇena nagare vāraṇāvate || 2-69-12||

MHB 2-69-13

भृगुतुङ्गे च रामेण दृषद्वत्यां च शंभुना ।
अश्रौषीरसितस्यापि महर्षेरञ्जनं प्रति ॥ २-६९-१३॥
bhṛgutuṅge ca rāmeṇa dṛṣadvatyāṃ ca śaṃbhunā |
aśrauṣīrasitasyāpi maharṣerañjanaṃ prati || 2-69-13||

MHB 2-69-14

द्रष्टा सदा नारदस्य धौम्यस्तेऽयं पुरोहितः ।
मा हार्षीः सांपराये त्वं बुद्धिं तामृषिपूजिताम् ॥ २-६९-१४॥
draṣṭā sadā nāradasya dhaumyaste'yaṃ purohitaḥ |
mā hārṣīḥ sāṃparāye tvaṃ buddhiṃ tāmṛṣipūjitām || 2-69-14||

MHB 2-69-15

पुरूरवसमैलं त्वं बुद्ध्या जयसि पाण्डव ।
शक्त्या जयसि राज्ञोऽन्यानृषीन्धर्मोपसेवया ॥ २-६९-१५॥
purūravasamailaṃ tvaṃ buddhyā jayasi pāṇḍava |
śaktyā jayasi rājño'nyānṛṣīndharmopasevayā || 2-69-15||

MHB 2-69-16

ऐन्द्रे जये धृतमना याम्ये कोपविधारणे ।
विसर्गे चैव कौबेरे वारुणे चैव संयमे ॥ २-६९-१६॥
aindre jaye dhṛtamanā yāmye kopavidhāraṇe |
visarge caiva kaubere vāruṇe caiva saṃyame || 2-69-16||

MHB 2-69-17

आत्मप्रदानं सौम्यत्वमद्भ्यश्चैवोपजीवनम् ।
भूमेः क्षमा च तेजश्च समग्रं सूर्यमण्डलात् ॥ २-६९-१७॥
ātmapradānaṃ saumyatvamadbhyaścaivopajīvanam |
bhūmeḥ kṣamā ca tejaśca samagraṃ sūryamaṇḍalāt || 2-69-17||

MHB 2-69-18

वायोर्बलं विद्धि स त्वं भूतेभ्यश्चात्मसंभवम् ।
अगदं वोऽस्तु भद्रं वो द्रक्ष्यामि पुनरागतान् ॥ २-६९-१८॥
vāyorbalaṃ viddhi sa tvaṃ bhūtebhyaścātmasaṃbhavam |
agadaṃ vo'stu bhadraṃ vo drakṣyāmi punarāgatān || 2-69-18||

MHB 2-69-19

आपद्धर्मार्थकृच्छ्रेषु सर्वकार्येषु वा पुनः ।
यथावत्प्रतिपद्येथाः काले काले युधिष्ठिर ॥ २-६९-१९॥
āpaddharmārthakṛcchreṣu sarvakāryeṣu vā punaḥ |
yathāvatpratipadyethāḥ kāle kāle yudhiṣṭhira || 2-69-19||

MHB 2-69-20

आपृष्टोऽसीह कौन्तेय स्वस्ति प्राप्नुहि भारत ।
कृतार्थं स्वस्तिमन्तं त्वां द्रक्ष्यामः पुनरागतम् ॥ २-६९-२०॥
āpṛṣṭo'sīha kaunteya svasti prāpnuhi bhārata |
kṛtārthaṃ svastimantaṃ tvāṃ drakṣyāmaḥ punarāgatam || 2-69-20||

MHB 2-69-21

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा पाण्डवः सत्यविक्रमः ।
भीष्मद्रोणौ नमस्कृत्य प्रातिष्ठत युधिष्ठिरः ॥ २-६९-२१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktastathetyuktvā pāṇḍavaḥ satyavikramaḥ |
bhīṣmadroṇau namaskṛtya prātiṣṭhata yudhiṣṭhiraḥ || 2-69-21||

Adhyaya: 70/72 (24)

MHB 2-70-1

वैशंपायन उवाच ।
तस्मिन्संप्रस्थिते कृष्णा पृथां प्राप्य यशस्विनीम् ।
आपृच्छद्भृशदुःखार्ता याश्चान्यास्तत्र योषितः ॥ २-७०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasminsaṃprasthite kṛṣṇā pṛthāṃ prāpya yaśasvinīm |
āpṛcchadbhṛśaduḥkhārtā yāścānyāstatra yoṣitaḥ || 2-70-1||

MHB 2-70-2

यथार्हं वन्दनाश्लेषान्कृत्वा गन्तुमियेष सा ।
ततो निनादः सुमहान्पाण्डवान्तःपुरेऽभवत् ॥ २-७०-२॥
yathārhaṃ vandanāśleṣānkṛtvā gantumiyeṣa sā |
tato ninādaḥ sumahānpāṇḍavāntaḥpure'bhavat || 2-70-2||

MHB 2-70-3

कुन्ती च भृशसंतप्ता द्रौपदीं प्रेक्ष्य गच्छतीम् ।
शोकविह्वलया वाचा कृच्छ्राद्वचनमब्रवीत् ॥ २-७०-३॥
kuntī ca bhṛśasaṃtaptā draupadīṃ prekṣya gacchatīm |
śokavihvalayā vācā kṛcchrādvacanamabravīt || 2-70-3||

MHB 2-70-4

वत्से शोको न ते कार्यः प्राप्येदं व्यसनं महत् ।
स्त्रीधर्माणामभिज्ञासि शीलाचारवती तथा ॥ २-७०-४॥
vatse śoko na te kāryaḥ prāpyedaṃ vyasanaṃ mahat |
strīdharmāṇāmabhijñāsi śīlācāravatī tathā || 2-70-4||

MHB 2-70-5

न त्वां संदेष्टुमर्हामि भर्तॄन्प्रति शुचिस्मिते ।
साध्वीगुणसमाधानैर्भूषितं ते कुलद्वयम् ॥ २-७०-५॥
na tvāṃ saṃdeṣṭumarhāmi bhartṝnprati śucismite |
sādhvīguṇasamādhānairbhūṣitaṃ te kuladvayam || 2-70-5||

MHB 2-70-6

सभाग्याः कुरवश्चेमे ये न दग्धास्त्वयानघे ।
अरिष्टं व्रज पन्थानं मदनुध्यानबृंहिता ॥ २-७०-६॥
sabhāgyāḥ kuravaśceme ye na dagdhāstvayānaghe |
ariṣṭaṃ vraja panthānaṃ madanudhyānabṛṃhitā || 2-70-6||

MHB 2-70-7

भाविन्यर्थे हि सत्स्त्रीणां वैक्लव्यं नोपजायते ।
गुरुधर्माभिगुप्ता च श्रेयः क्षिप्रमवाप्स्यसि ॥ २-७०-७॥
bhāvinyarthe hi satstrīṇāṃ vaiklavyaṃ nopajāyate |
gurudharmābhiguptā ca śreyaḥ kṣipramavāpsyasi || 2-70-7||

MHB 2-70-8

सहदेवश्च मे पुत्रः सदावेक्ष्यो वने वसन् ।
यथेदं व्यसनं प्राप्य नास्य सीदेन्महन्मनः ॥ २-७०-८॥
sahadevaśca me putraḥ sadāvekṣyo vane vasan |
yathedaṃ vyasanaṃ prāpya nāsya sīdenmahanmanaḥ || 2-70-8||

MHB 2-70-9

तथेत्युक्त्वा तु सा देवी स्रवन्नेत्रजलाविला ।
शोणिताक्तैकवसना मुक्तकेश्यभिनिर्ययौ ॥ २-७०-९॥
tathetyuktvā tu sā devī sravannetrajalāvilā |
śoṇitāktaikavasanā muktakeśyabhiniryayau || 2-70-9||

MHB 2-70-10

तां क्रोशन्तीं पृथा दुःखादनुवव्राज गच्छतीम् ।
अथापश्यत्सुतान्सर्वान्हृताभरणवाससः ॥ २-७०-१०॥
tāṃ krośantīṃ pṛthā duḥkhādanuvavrāja gacchatīm |
athāpaśyatsutānsarvānhṛtābharaṇavāsasaḥ || 2-70-10||

MHB 2-70-11

रुरुचर्मावृततनून्ह्रिया किंचिदवाङ्मुखान् ।
परैः परीतान्संहृष्टैः सुहृद्भिश्चानुशोचितान् ॥ २-७०-११॥
rurucarmāvṛtatanūnhriyā kiṃcidavāṅmukhān |
paraiḥ parītānsaṃhṛṣṭaiḥ suhṛdbhiścānuśocitān || 2-70-11||

MHB 2-70-12

तदवस्थान्सुतान्सर्वानुपसृत्यातिवत्सला ।
सस्वजानावदच्छोकात्तत्तद्विलपती बहु ॥ २-७०-१२॥
tadavasthānsutānsarvānupasṛtyātivatsalā |
sasvajānāvadacchokāttattadvilapatī bahu || 2-70-12||

MHB 2-70-13

कथं सद्धर्मचारित्रवृत्तस्थितिविभूषितान् ।
अक्षुद्रान्दृढभक्तांश्च दैवतेज्यापरान्सदा ॥ २-७०-१३॥
kathaṃ saddharmacāritravṛttasthitivibhūṣitān |
akṣudrāndṛḍhabhaktāṃśca daivatejyāparānsadā || 2-70-13||

MHB 2-70-14

व्यसनं वः समभ्यागात्कोऽयं विधिविपर्ययः ।
कस्यापध्यानजं चेदमागः पश्यामि वो धिया ॥ २-७०-१४॥
vyasanaṃ vaḥ samabhyāgātko'yaṃ vidhiviparyayaḥ |
kasyāpadhyānajaṃ cedamāgaḥ paśyāmi vo dhiyā || 2-70-14||

MHB 2-70-15

स्यात्तु मद्भाग्यदोषोऽयं याहं युष्मानजीजनम् ।
दुःखायासभुजोऽत्यर्थं युक्तानप्युत्तमैर्गुणैः ॥ २-७०-१५॥
syāttu madbhāgyadoṣo'yaṃ yāhaṃ yuṣmānajījanam |
duḥkhāyāsabhujo'tyarthaṃ yuktānapyuttamairguṇaiḥ || 2-70-15||

MHB 2-70-16

कथं वत्स्यथ दुर्गेषु वनेष्वृद्धिविनाकृताः ।
वीर्यसत्त्वबलोत्साहतेजोभिरकृशाः कृशाः ॥ २-७०-१६॥
kathaṃ vatsyatha durgeṣu vaneṣvṛddhivinākṛtāḥ |
vīryasattvabalotsāhatejobhirakṛśāḥ kṛśāḥ || 2-70-16||

MHB 2-70-17

यद्येतदहमज्ञास्यं वनवासो हि वो ध्रुवम् ।
शतशृङ्गान्मृते पाण्डौ नागमिष्यं गजाह्वयम् ॥ २-७०-१७॥
yadyetadahamajñāsyaṃ vanavāso hi vo dhruvam |
śataśṛṅgānmṛte pāṇḍau nāgamiṣyaṃ gajāhvayam || 2-70-17||

MHB 2-70-18

धन्यं वः पितरं मन्ये तपोमेधान्वितं तथा ।
यः पुत्राधिमसंप्राप्य स्वर्गेच्छामकरोत्प्रियाम् ॥ २-७०-१८॥
dhanyaṃ vaḥ pitaraṃ manye tapomedhānvitaṃ tathā |
yaḥ putrādhimasaṃprāpya svargecchāmakarotpriyām || 2-70-18||

MHB 2-70-19

धन्यां चातीन्द्रियज्ञानामिमां प्राप्तां परां गतिम् ।
मन्येऽद्य माद्रीं धर्मज्ञां कल्याणीं सर्वथैव हि ॥ २-७०-१९॥
dhanyāṃ cātīndriyajñānāmimāṃ prāptāṃ parāṃ gatim |
manye'dya mādrīṃ dharmajñāṃ kalyāṇīṃ sarvathaiva hi || 2-70-19||

MHB 2-70-20

रत्या मत्या च गत्या च ययाहमभिसंधिता ।
जीवितप्रियतां मह्यं धिगिमां क्लेशभागिनीम् ॥ २-७०-२०॥
ratyā matyā ca gatyā ca yayāhamabhisaṃdhitā |
jīvitapriyatāṃ mahyaṃ dhigimāṃ kleśabhāginīm || 2-70-20||

MHB 2-70-21

एवं विलपतीं कुन्तीमभिसान्त्व्य प्रणम्य च ।
पाण्डवा विगतानन्दा वनायैव प्रवव्रजुः ॥ २-७०-२१॥
evaṃ vilapatīṃ kuntīmabhisāntvya praṇamya ca |
pāṇḍavā vigatānandā vanāyaiva pravavrajuḥ || 2-70-21||

MHB 2-70-22

विदुरादयश्च तामार्तां कुन्तीमाश्वास्य हेतुभिः ।
प्रावेशयन्गृहं क्षत्तुः स्वयमार्ततराः शनैः ॥ २-७०-२२॥
vidurādayaśca tāmārtāṃ kuntīmāśvāsya hetubhiḥ |
prāveśayangṛhaṃ kṣattuḥ svayamārtatarāḥ śanaiḥ || 2-70-22||

MHB 2-70-23

राजा च धृतराष्ट्रः स शोकाकुलितचेतनः ।
क्षत्तुः संप्रेषयामास शीघ्रमागम्यतामिति ॥ २-७०-२३॥
rājā ca dhṛtarāṣṭraḥ sa śokākulitacetanaḥ |
kṣattuḥ saṃpreṣayāmāsa śīghramāgamyatāmiti || 2-70-23||

MHB 2-70-24

ततो जगाम विदुरो धृतराष्ट्रनिवेशनम् ।
तं पर्यपृच्छत्संविग्नो धृतराष्ट्रो नराधिपः ॥ २-७०-२४॥
tato jagāma viduro dhṛtarāṣṭraniveśanam |
taṃ paryapṛcchatsaṃvigno dhṛtarāṣṭro narādhipaḥ || 2-70-24||

Adhyaya: 71/72 (47)

MHB 2-71-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
कथं गच्छति कौन्तेयो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
भीमसेनः सव्यसाची माद्रीपुत्रौ च तावुभौ ॥ २-७१-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
kathaṃ gacchati kaunteyo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
bhīmasenaḥ savyasācī mādrīputrau ca tāvubhau || 2-71-1||

MHB 2-71-2

धौम्यश्चैव कथं क्षत्तर्द्रौपदी वा तपस्विनी ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वं तेषामङ्गविचेष्टितम् ॥ २-७१-२॥
dhaumyaścaiva kathaṃ kṣattardraupadī vā tapasvinī |
śrotumicchāmyahaṃ sarvaṃ teṣāmaṅgaviceṣṭitam || 2-71-2||

MHB 2-71-3

विदुर उवाच ।
वस्त्रेण संवृत्य मुखं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
बाहू विशालौ कृत्वा तु भीमो गच्छति पाण्डवः ॥ २-७१-३॥
vidura uvāca |
vastreṇa saṃvṛtya mukhaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
bāhū viśālau kṛtvā tu bhīmo gacchati pāṇḍavaḥ || 2-71-3||

MHB 2-71-4

सिकता वपन्सव्यसाची राजानमनुगच्छति ।
माद्रीपुत्रः सहदेवो मुखमालिप्य गच्छति ॥ २-७१-४॥
sikatā vapansavyasācī rājānamanugacchati |
mādrīputraḥ sahadevo mukhamālipya gacchati || 2-71-4||

MHB 2-71-5

पांसूपलिप्तसर्वाङ्गो नकुलश्चित्तविह्वलः ।
दर्शनीयतमो लोके राजानमनुगच्छति ॥ २-७१-५॥
pāṃsūpaliptasarvāṅgo nakulaścittavihvalaḥ |
darśanīyatamo loke rājānamanugacchati || 2-71-5||

MHB 2-71-6

कृष्णा केशैः प्रतिच्छाद्य मुखमायतलोचना ।
दर्शनीया प्ररुदती राजानमनुगच्छति ॥ २-७१-६॥
kṛṣṇā keśaiḥ praticchādya mukhamāyatalocanā |
darśanīyā prarudatī rājānamanugacchati || 2-71-6||

MHB 2-71-7

धौम्यो याम्यानि सामानि रौद्राणि च विशां पते ।
गायन्गच्छति मार्गेषु कुशानादाय पाणिना ॥ २-७१-७॥
dhaumyo yāmyāni sāmāni raudrāṇi ca viśāṃ pate |
gāyangacchati mārgeṣu kuśānādāya pāṇinā || 2-71-7||

MHB 2-71-8

धृतराष्ट्र उवाच ।
विविधानीह रूपाणि कृत्वा गच्छन्ति पाण्डवाः ।
तन्ममाचक्ष्व विदुर कस्मादेवं व्रजन्ति ते ॥ २-७१-८॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
vividhānīha rūpāṇi kṛtvā gacchanti pāṇḍavāḥ |
tanmamācakṣva vidura kasmādevaṃ vrajanti te || 2-71-8||

MHB 2-71-9

विदुर उवाच ।
निकृतस्यापि ते पुत्रैर्हृते राज्ये धनेषु च ।
न धर्माच्चलते बुद्धिर्धर्मराजस्य धीमतः ॥ २-७१-९॥
vidura uvāca |
nikṛtasyāpi te putrairhṛte rājye dhaneṣu ca |
na dharmāccalate buddhirdharmarājasya dhīmataḥ || 2-71-9||

MHB 2-71-10

योऽसौ राजा घृणी नित्यं धार्तराष्ट्रेषु भारत ।
निकृत्या क्रोधसंतप्तो नोन्मीलयति लोचने ॥ २-७१-१०॥
yo'sau rājā ghṛṇī nityaṃ dhārtarāṣṭreṣu bhārata |
nikṛtyā krodhasaṃtapto nonmīlayati locane || 2-71-10||

MHB 2-71-11

नाहं जनं निर्दहेयं दृष्ट्वा घोरेण चक्षुषा ।
स पिधाय मुखं राजा तस्माद्गच्छति पाण्डवः ॥ २-७१-११॥
nāhaṃ janaṃ nirdaheyaṃ dṛṣṭvā ghoreṇa cakṣuṣā |
sa pidhāya mukhaṃ rājā tasmādgacchati pāṇḍavaḥ || 2-71-11||

MHB 2-71-12

यथा च भीमो व्रजति तन्मे निगदतः शृणु ।
बाह्वोर्बले नास्ति समो ममेति भरतर्षभ ॥ २-७१-१२॥
yathā ca bhīmo vrajati tanme nigadataḥ śṛṇu |
bāhvorbale nāsti samo mameti bharatarṣabha || 2-71-12||

MHB 2-71-13

बाहू विशालौ कृत्वा तु तेन भीमोऽपि गच्छति ।
बाहू दर्शयमानो हि बाहुद्रविणदर्पितः ।
चिकीर्षन्कर्म शत्रुभ्यो बाहुद्रव्यानुरूपतः ॥ २-७१-१३॥
bāhū viśālau kṛtvā tu tena bhīmo'pi gacchati |
bāhū darśayamāno hi bāhudraviṇadarpitaḥ |
cikīrṣankarma śatrubhyo bāhudravyānurūpataḥ || 2-71-13||

MHB 2-71-14

प्रदिशञ्शरसंपातान्कुन्तीपुत्रोऽर्जुनस्तदा ।
सिकता वपन्सव्यसाची राजानमनुगच्छति ॥ २-७१-१४॥
pradiśañśarasaṃpātānkuntīputro'rjunastadā |
sikatā vapansavyasācī rājānamanugacchati || 2-71-14||

MHB 2-71-15

असक्ताः सिकतास्तस्य यथा संप्रति भारत ।
असक्तं शरवर्षाणि तथा मोक्ष्यति शत्रुषु ॥ २-७१-१५॥
asaktāḥ sikatāstasya yathā saṃprati bhārata |
asaktaṃ śaravarṣāṇi tathā mokṣyati śatruṣu || 2-71-15||

MHB 2-71-16

न मे कश्चिद्विजानीयान्मुखमद्येति भारत ।
मुखमालिप्य तेनासौ सहदेवोऽपि गच्छति ॥ २-७१-१६॥
na me kaścidvijānīyānmukhamadyeti bhārata |
mukhamālipya tenāsau sahadevo'pi gacchati || 2-71-16||

MHB 2-71-17

नाहं मनांस्याददेयं मार्गे स्त्रीणामिति प्रभो ।
पांसूपचितसर्वाङ्गो नकुलस्तेन गच्छति ॥ २-७१-१७॥
nāhaṃ manāṃsyādadeyaṃ mārge strīṇāmiti prabho |
pāṃsūpacitasarvāṅgo nakulastena gacchati || 2-71-17||

MHB 2-71-18

एकवस्त्रा तु रुदती मुक्तकेशी रजस्वला ।
शोणिताक्तार्द्रवसना द्रौपदी वाक्यमब्रवीत् ॥ २-७१-१८॥
ekavastrā tu rudatī muktakeśī rajasvalā |
śoṇitāktārdravasanā draupadī vākyamabravīt || 2-71-18||

MHB 2-71-19

यत्कृतेऽहमिमां प्राप्ता तेषां वर्षे चतुर्दशे ।
हतपत्यो हतसुता हतबन्धुजनप्रियाः ॥ २-७१-१९॥
yatkṛte'hamimāṃ prāptā teṣāṃ varṣe caturdaśe |
hatapatyo hatasutā hatabandhujanapriyāḥ || 2-71-19||

MHB 2-71-20

बन्धुशोणितदिग्धाङ्ग्यो मुक्तकेश्यो रजस्वलाः ।
एवं कृतोदका नार्यः प्रवेक्ष्यन्ति गजाह्वयम् ॥ २-७१-२०॥
bandhuśoṇitadigdhāṅgyo muktakeśyo rajasvalāḥ |
evaṃ kṛtodakā nāryaḥ pravekṣyanti gajāhvayam || 2-71-20||

MHB 2-71-21

कृत्वा तु नैरृतान्दर्भान्धीरो धौम्यः पुरोहितः ।
सामानि गायन्याम्यानि पुरतो याति भारत ॥ २-७१-२१॥
kṛtvā tu nairṛtāndarbhāndhīro dhaumyaḥ purohitaḥ |
sāmāni gāyanyāmyāni purato yāti bhārata || 2-71-21||

MHB 2-71-22

हतेषु भारतेष्वाजौ कुरूणां गुरवस्तदा ।
एवं सामानि गास्यन्तीत्युक्त्वा धौम्योऽपि गच्छति ॥ २-७१-२२॥
hateṣu bhārateṣvājau kurūṇāṃ guravastadā |
evaṃ sāmāni gāsyantītyuktvā dhaumyo'pi gacchati || 2-71-22||

MHB 2-71-23

हा हा गच्छन्ति नो नाथाः समवेक्षध्वमीदृशम् ।
इति पौराः सुदुःखार्ताः क्रोशन्ति स्म समन्ततः ॥ २-७१-२३॥
hā hā gacchanti no nāthāḥ samavekṣadhvamīdṛśam |
iti paurāḥ suduḥkhārtāḥ krośanti sma samantataḥ || 2-71-23||

MHB 2-71-24

एवमाकारलिङ्गैस्ते व्यवसायं मनोगतम् ।
कथयन्तः स्म कौन्तेया वनं जग्मुर्मनस्विनः ॥ २-७१-२४॥
evamākāraliṅgaiste vyavasāyaṃ manogatam |
kathayantaḥ sma kaunteyā vanaṃ jagmurmanasvinaḥ || 2-71-24||

MHB 2-71-25

एवं तेषु नराग्र्येषु निर्यत्सु गजसाह्वयात् ।
अनभ्रे विद्युतश्चासन्भूमिश्च समकम्पत ॥ २-७१-२५॥
evaṃ teṣu narāgryeṣu niryatsu gajasāhvayāt |
anabhre vidyutaścāsanbhūmiśca samakampata || 2-71-25||

MHB 2-71-26

राहुरग्रसदादित्यमपर्वणि विशां पते ।
उल्का चाप्यपसव्यं तु पुरं कृत्वा व्यशीर्यत ॥ २-७१-२६॥
rāhuragrasadādityamaparvaṇi viśāṃ pate |
ulkā cāpyapasavyaṃ tu puraṃ kṛtvā vyaśīryata || 2-71-26||

MHB 2-71-27

प्रव्याहरन्ति क्रव्यादा गृध्रगोमायुवायसाः ।
देवायतनचैत्येषु प्राकाराट्टालकेषु च ॥ २-७१-२७॥
pravyāharanti kravyādā gṛdhragomāyuvāyasāḥ |
devāyatanacaityeṣu prākārāṭṭālakeṣu ca || 2-71-27||

MHB 2-71-28

एवमेते महोत्पाता वनं गच्छति पाण्डवे ।
भारतानामभावाय राजन्दुर्मन्त्रिते तव ॥ २-७१-२८॥
evamete mahotpātā vanaṃ gacchati pāṇḍave |
bhāratānāmabhāvāya rājandurmantrite tava || 2-71-28||

MHB 2-71-29

नारदश्च सभामध्ये कुरूणामग्रतः स्थितः ।
महर्षिभिः परिवृतो रौद्रं वाक्यमुवाच ह ॥ २-७१-२९॥
nāradaśca sabhāmadhye kurūṇāmagrataḥ sthitaḥ |
maharṣibhiḥ parivṛto raudraṃ vākyamuvāca ha || 2-71-29||

MHB 2-71-30

इतश्चतुर्दशे वर्षे विनङ्क्ष्यन्तीह कौरवाः ।
दुर्योधनापराधेन भीमार्जुनबलेन च ॥ २-७१-३०॥
itaścaturdaśe varṣe vinaṅkṣyantīha kauravāḥ |
duryodhanāparādhena bhīmārjunabalena ca || 2-71-30||

MHB 2-71-31

इत्युक्त्वा दिवमाक्रम्य क्षिप्रमन्तरधीयत ।
ब्राह्मीं श्रियं सुविपुलां बिभ्रद्देवर्षिसत्तमः ॥ २-७१-३१॥
ityuktvā divamākramya kṣipramantaradhīyata |
brāhmīṃ śriyaṃ suvipulāṃ bibhraddevarṣisattamaḥ || 2-71-31||

MHB 2-71-32

ततो दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः ।
द्रोणं द्वीपममन्यन्त राज्यं चास्मै न्यवेदयन् ॥ २-७१-३२॥
tato duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniścāpi saubalaḥ |
droṇaṃ dvīpamamanyanta rājyaṃ cāsmai nyavedayan || 2-71-32||

MHB 2-71-33

अथाब्रवीत्ततो द्रोणो दुर्योधनममर्षणम् ।
दुःशासनं च कर्णं च सर्वानेव च भारतान् ॥ २-७१-३३॥
athābravīttato droṇo duryodhanamamarṣaṇam |
duḥśāsanaṃ ca karṇaṃ ca sarvāneva ca bhāratān || 2-71-33||

MHB 2-71-34

अवध्यान्पाण्डवानाहुर्देवपुत्रान्द्विजातयः ।
अहं तु शरणं प्राप्तान्वर्तमानो यथाबलम् ॥ २-७१-३४॥
avadhyānpāṇḍavānāhurdevaputrāndvijātayaḥ |
ahaṃ tu śaraṇaṃ prāptānvartamāno yathābalam || 2-71-34||

MHB 2-71-35

गतान्सर्वात्मना भक्त्या धार्तराष्ट्रान्सराजकान् ।
नोत्सहे समभित्यक्तुं दैवमूलमतः परम् ॥ २-७१-३५॥
gatānsarvātmanā bhaktyā dhārtarāṣṭrānsarājakān |
notsahe samabhityaktuṃ daivamūlamataḥ param || 2-71-35||

MHB 2-71-36

धर्मतः पाण्डुपुत्रा वै वनं गच्छन्ति निर्जिताः ।
ते च द्वादश वर्षाणि वने वत्स्यन्ति कौरवाः ॥ २-७१-३६॥
dharmataḥ pāṇḍuputrā vai vanaṃ gacchanti nirjitāḥ |
te ca dvādaśa varṣāṇi vane vatsyanti kauravāḥ || 2-71-36||

MHB 2-71-37

चरितब्रह्मचर्याश्च क्रोधामर्षवशानुगाः ।
वैरं प्रत्यानयिष्यन्ति मम दुःखाय पाण्डवाः ॥ २-७१-३७॥
caritabrahmacaryāśca krodhāmarṣavaśānugāḥ |
vairaṃ pratyānayiṣyanti mama duḥkhāya pāṇḍavāḥ || 2-71-37||

MHB 2-71-38

मया तु भ्रंशितो राज्याद्द्रुपदः सखिविग्रहे ।
पुत्रार्थमयजत्क्रोधाद्वधाय मम भारत ॥ २-७१-३८॥
mayā tu bhraṃśito rājyāddrupadaḥ sakhivigrahe |
putrārthamayajatkrodhādvadhāya mama bhārata || 2-71-38||

MHB 2-71-39

याजोपयाजतपसा पुत्रं लेभे स पावकात् ।
धृष्टद्युम्नं द्रौपदीं च वेदीमध्यात्सुमध्यमाम् ॥ २-७१-३९॥
yājopayājatapasā putraṃ lebhe sa pāvakāt |
dhṛṣṭadyumnaṃ draupadīṃ ca vedīmadhyātsumadhyamām || 2-71-39||

MHB 2-71-40

ज्वालावर्णो देवदत्तो धनुष्मान्कवची शरी ।
मर्त्यधर्मतया तस्मादिति मां भयमाविशत् ॥ २-७१-४०॥
jvālāvarṇo devadatto dhanuṣmānkavacī śarī |
martyadharmatayā tasmāditi māṃ bhayamāviśat || 2-71-40||

MHB 2-71-41

गतो हि पक्षतां तेषां पार्षतः पुरुषर्षभः ।
सृष्टप्राणो भृशतरं तस्माद्योत्स्ये तवारिभिः ॥ २-७१-४१॥
gato hi pakṣatāṃ teṣāṃ pārṣataḥ puruṣarṣabhaḥ |
sṛṣṭaprāṇo bhṛśataraṃ tasmādyotsye tavāribhiḥ || 2-71-41||

MHB 2-71-42

मद्वधाय श्रुतो ह्येष लोके चाप्यतिविश्रुतः ।
नूनं सोऽयमनुप्राप्तस्त्वत्कृते कालपर्ययः ॥ २-७१-४२॥
madvadhāya śruto hyeṣa loke cāpyativiśrutaḥ |
nūnaṃ so'yamanuprāptastvatkṛte kālaparyayaḥ || 2-71-42||

MHB 2-71-43

त्वरिताः कुरुत श्रेयो नैतदेतावता कृतम् ।
मुहूर्तं सुखमेवैतत्तालच्छायेव हैमनी ॥ २-७१-४३॥
tvaritāḥ kuruta śreyo naitadetāvatā kṛtam |
muhūrtaṃ sukhamevaitattālacchāyeva haimanī || 2-71-43||

MHB 2-71-44

यजध्वं च महायज्ञैर्भोगानश्नीत दत्त च ।
इतश्चतुर्दशे वर्षे महत्प्राप्स्यथ वैशसम् ॥ २-७१-४४॥
yajadhvaṃ ca mahāyajñairbhogānaśnīta datta ca |
itaścaturdaśe varṣe mahatprāpsyatha vaiśasam || 2-71-44||

MHB 2-71-45

दुर्योधन निशम्यैतत्प्रतिपद्य यथेच्छसि ।
साम वा पाण्डवेयेषु प्रयुङ्क्ष्व यदि मन्यसे ॥ २-७१-४५॥
duryodhana niśamyaitatpratipadya yathecchasi |
sāma vā pāṇḍaveyeṣu prayuṅkṣva yadi manyase || 2-71-45||

MHB 2-71-46

वैशंपायन उवाच ।
द्रोणस्य वचनं श्रुत्वा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम् ।
सम्यगाह गुरुः क्षत्तरुपावर्तय पाण्डवान् ॥ २-७१-४६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
droṇasya vacanaṃ śrutvā dhṛtarāṣṭro'bravīdidam |
samyagāha guruḥ kṣattarupāvartaya pāṇḍavān || 2-71-46||

MHB 2-71-47

यदि वा न निवर्तन्ते सत्कृता यान्तु पाण्डवाः ।
सशस्त्ररथपादाता भोगवन्तश्च पुत्रकाः ॥ २-७१-४७॥
yadi vā na nivartante satkṛtā yāntu pāṇḍavāḥ |
saśastrarathapādātā bhogavantaśca putrakāḥ || 2-71-47||

Adhyaya: 72/72 (36)

MHB 2-72-1

वैशंपायन उवाच ।
वनं गतेषु पार्थेषु निर्जितेषु दुरोदरे ।
धृतराष्ट्रं महाराज तदा चिन्ता समाविशत् ॥ २-७२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
vanaṃ gateṣu pārtheṣu nirjiteṣu durodare |
dhṛtarāṣṭraṃ mahārāja tadā cintā samāviśat || 2-72-1||

MHB 2-72-2

तं चिन्तयानमासीनं धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ।
निःश्वसन्तमनेकाग्रमिति होवाच संजयः ॥ २-७२-२॥
taṃ cintayānamāsīnaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram |
niḥśvasantamanekāgramiti hovāca saṃjayaḥ || 2-72-2||

MHB 2-72-3

अवाप्य वसुसंपूर्णां वसुधां वसुधाधिप ।
प्रव्राज्य पाण्डवान्राज्याद्राजन्किमनुशोचसि ॥ २-७२-३॥
avāpya vasusaṃpūrṇāṃ vasudhāṃ vasudhādhipa |
pravrājya pāṇḍavānrājyādrājankimanuśocasi || 2-72-3||

MHB 2-72-4

धृतराष्ट्र उवाच ।
अशोच्यं तु कुतस्तेषां येषां वैरं भविष्यति ।
पाण्डवैर्युद्धशौण्डैर्हि मित्रवद्भिर्महारथैः ॥ २-७२-४॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
aśocyaṃ tu kutasteṣāṃ yeṣāṃ vairaṃ bhaviṣyati |
pāṇḍavairyuddhaśauṇḍairhi mitravadbhirmahārathaiḥ || 2-72-4||

MHB 2-72-5

संजय उवाच ।
तवेदं सुकृतं राजन्महद्वैरं भविष्यति ।
विनाशः सर्वलोकस्य सानुबन्धो भविष्यति ॥ २-७२-५॥
saṃjaya uvāca |
tavedaṃ sukṛtaṃ rājanmahadvairaṃ bhaviṣyati |
vināśaḥ sarvalokasya sānubandho bhaviṣyati || 2-72-5||

MHB 2-72-6

वार्यमाणोऽपि भीष्मेण द्रोणेन विदुरेण च ।
पाण्डवानां प्रियां भार्यां द्रौपदीं धर्मचारिणीम् ॥ २-७२-६॥
vāryamāṇo'pi bhīṣmeṇa droṇena vidureṇa ca |
pāṇḍavānāṃ priyāṃ bhāryāṃ draupadīṃ dharmacāriṇīm || 2-72-6||

MHB 2-72-7

प्राहिणोदानयेहेति पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
सूतपुत्रं सुमन्दात्मा निर्लज्जः प्रातिकामिनम् ॥ २-७२-७॥
prāhiṇodānayeheti putro duryodhanastava |
sūtaputraṃ sumandātmā nirlajjaḥ prātikāminam || 2-72-7||

MHB 2-72-8

धृतराष्ट्र उवाच ।
यस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम् ।
बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति सोऽपाचीनानि पश्यति ॥ २-७२-८॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
yasmai devāḥ prayacchanti puruṣāya parābhavam |
buddhiṃ tasyāpakarṣanti so'pācīnāni paśyati || 2-72-8||

MHB 2-72-9

बुद्धौ कलुषभूतायां विनाशे प्रत्युपस्थिते ।
अनयो नयसंकाशो हृदयान्नापसर्पति ॥ २-७२-९॥
buddhau kaluṣabhūtāyāṃ vināśe pratyupasthite |
anayo nayasaṃkāśo hṛdayānnāpasarpati || 2-72-9||

MHB 2-72-10

अनर्थाश्चार्थरूपेण अर्थाश्चानर्थरूपिणः ।
उत्तिष्ठन्ति विनाशान्ते नरं तच्चास्य रोचते ॥ २-७२-१०॥
anarthāścārtharūpeṇa arthāścānartharūpiṇaḥ |
uttiṣṭhanti vināśānte naraṃ taccāsya rocate || 2-72-10||

MHB 2-72-11

न कालो दण्डमुद्यम्य शिरः कृन्तति कस्यचित् ।
कालस्य बलमेतावद्विपरीतार्थदर्शनम् ॥ २-७२-११॥
na kālo daṇḍamudyamya śiraḥ kṛntati kasyacit |
kālasya balametāvadviparītārthadarśanam || 2-72-11||

MHB 2-72-12

आसादितमिदं घोरं तुमुलं लोमहर्षणम् ।
पाञ्चालीमपकर्षद्भिः सभामध्ये तपस्विनीम् ॥ २-७२-१२॥
āsāditamidaṃ ghoraṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam |
pāñcālīmapakarṣadbhiḥ sabhāmadhye tapasvinīm || 2-72-12||

MHB 2-72-13

अयोनिजां रूपवतीं कुले जातां विभावरीम् ।
को नु तां सर्वधर्मज्ञां परिभूय यशस्विनीम् ॥ २-७२-१३॥
ayonijāṃ rūpavatīṃ kule jātāṃ vibhāvarīm |
ko nu tāṃ sarvadharmajñāṃ paribhūya yaśasvinīm || 2-72-13||

MHB 2-72-14

पर्यानयेत्सभामध्यमृते दुर्द्यूतदेविनम् ।
स्त्रीधर्मिणीं वरारोहां शोणितेन समुक्षिताम् ॥ २-७२-१४॥
paryānayetsabhāmadhyamṛte durdyūtadevinam |
strīdharmiṇīṃ varārohāṃ śoṇitena samukṣitām || 2-72-14||

MHB 2-72-15

एकवस्त्रां च पाञ्चालीं पाण्डवानभ्यवेक्षतीम् ।
हृतस्वान्भ्रष्टचित्तांस्तान्हृतदारान्हृतश्रियः ॥ २-७२-१५॥
ekavastrāṃ ca pāñcālīṃ pāṇḍavānabhyavekṣatīm |
hṛtasvānbhraṣṭacittāṃstānhṛtadārānhṛtaśriyaḥ || 2-72-15||

MHB 2-72-16

विहीनान्सर्वकामेभ्यो दासभाववशं गतान् ।
धर्मपाशपरिक्षिप्तानशक्तानिव विक्रमे ॥ २-७२-१६॥
vihīnānsarvakāmebhyo dāsabhāvavaśaṃ gatān |
dharmapāśaparikṣiptānaśaktāniva vikrame || 2-72-16||

MHB 2-72-17

क्रुद्धाममर्षितां कृष्णां दुःखितां कुरुसंसदि ।
दुर्योधनश्च कर्णश्च कटुकान्यभ्यभाषताम् ॥ २-७२-१७॥
kruddhāmamarṣitāṃ kṛṣṇāṃ duḥkhitāṃ kurusaṃsadi |
duryodhanaśca karṇaśca kaṭukānyabhyabhāṣatām || 2-72-17||

MHB 2-72-18

तस्याः कृपणचक्षुर्भ्यां प्रदह्येतापि मेदिनी ।
अपि शेषं भवेदद्य पुत्राणां मम संजय ॥ २-७२-१८॥
tasyāḥ kṛpaṇacakṣurbhyāṃ pradahyetāpi medinī |
api śeṣaṃ bhavedadya putrāṇāṃ mama saṃjaya || 2-72-18||

MHB 2-72-19

भारतानां स्त्रियः सर्वा गान्धार्या सह संगताः ।
प्राक्रोशन्भैरवं तत्र दृष्ट्वा कृष्णां सभागताम् ॥ २-७२-१९॥
bhāratānāṃ striyaḥ sarvā gāndhāryā saha saṃgatāḥ |
prākrośanbhairavaṃ tatra dṛṣṭvā kṛṣṇāṃ sabhāgatām || 2-72-19||

MHB 2-72-20

अग्निहोत्राणि सायाह्ने न चाहूयन्त सर्वशः ।
ब्राह्मणाः कुपिताश्चासन्द्रौपद्याः परिकर्षणे ॥ २-७२-२०॥
agnihotrāṇi sāyāhne na cāhūyanta sarvaśaḥ |
brāhmaṇāḥ kupitāścāsandraupadyāḥ parikarṣaṇe || 2-72-20||

MHB 2-72-21

आसीन्निष्टानको घोरो निर्घातश्च महानभूत् ।
दिवोल्काश्चापतन्घोरा राहुश्चार्कमुपाग्रसत् ।
अपर्वणि महाघोरं प्रजानां जनयन्भयम् ॥ २-७२-२१॥
āsīnniṣṭānako ghoro nirghātaśca mahānabhūt |
divolkāścāpatanghorā rāhuścārkamupāgrasat |
aparvaṇi mahāghoraṃ prajānāṃ janayanbhayam || 2-72-21||

MHB 2-72-22

तथैव रथशालासु प्रादुरासीद्धुताशनः ।
ध्वजाश्च व्यवशीर्यन्त भरतानामभूतये ॥ २-७२-२२॥
tathaiva rathaśālāsu prādurāsīddhutāśanaḥ |
dhvajāśca vyavaśīryanta bharatānāmabhūtaye || 2-72-22||

MHB 2-72-23

दुर्योधनस्याग्निहोत्रे प्राक्रोशन्भैरवं शिवाः ।
तास्तदा प्रत्यभाषन्त रासभाः सर्वतोदिशम् ॥ २-७२-२३॥
duryodhanasyāgnihotre prākrośanbhairavaṃ śivāḥ |
tāstadā pratyabhāṣanta rāsabhāḥ sarvatodiśam || 2-72-23||

MHB 2-72-24

प्रातिष्ठत ततो भीष्मो द्रोणेन सह संजय ।
कृपश्च सोमदत्तश्च बाह्लीकश्च महारथः ॥ २-७२-२४॥
prātiṣṭhata tato bhīṣmo droṇena saha saṃjaya |
kṛpaśca somadattaśca bāhlīkaśca mahārathaḥ || 2-72-24||

MHB 2-72-25

ततोऽहमब्रुवं तत्र विदुरेण प्रचोदितः ।
वरं ददानि कृष्णायै काङ्क्षितं यद्यदिच्छति ॥ २-७२-२५॥
tato'hamabruvaṃ tatra vidureṇa pracoditaḥ |
varaṃ dadāni kṛṣṇāyai kāṅkṣitaṃ yadyadicchati || 2-72-25||

MHB 2-72-26

अवृणोत्तत्र पाञ्चाली पाण्डवानमितौजसः ।
सरथान्सधनुष्कांश्चाप्यनुज्ञासिषमप्यहम् ॥ २-७२-२६॥
avṛṇottatra pāñcālī pāṇḍavānamitaujasaḥ |
sarathānsadhanuṣkāṃścāpyanujñāsiṣamapyaham || 2-72-26||

MHB 2-72-27

अथाब्रवीन्महाप्राज्ञो विदुरः सर्वधर्मवित् ।
एतदन्ताः स्थ भरता यद्वः कृष्णा सभां गता ॥ २-७२-२७॥
athābravīnmahāprājño viduraḥ sarvadharmavit |
etadantāḥ stha bharatā yadvaḥ kṛṣṇā sabhāṃ gatā || 2-72-27||

MHB 2-72-28

एषा पाञ्चालराजस्य सुतैषा श्रीरनुत्तमा ।
पाञ्चाली पाण्डवानेतान्दैवसृष्टोपसर्पति ॥ २-७२-२८॥
eṣā pāñcālarājasya sutaiṣā śrīranuttamā |
pāñcālī pāṇḍavānetāndaivasṛṣṭopasarpati || 2-72-28||

MHB 2-72-29

तस्याः पार्थाः परिक्लेशं न क्षंस्यन्तेऽत्यमर्षणाः ।
वृष्णयो वा महेष्वासाः पाञ्चाला वा महौजसः ॥ २-७२-२९॥
tasyāḥ pārthāḥ parikleśaṃ na kṣaṃsyante'tyamarṣaṇāḥ |
vṛṣṇayo vā maheṣvāsāḥ pāñcālā vā mahaujasaḥ || 2-72-29||

MHB 2-72-30

तेन सत्याभिसंधेन वासुदेवेन रक्षिताः ।
आगमिष्यति बीभत्सुः पाञ्चालैरभिरक्षितः ॥ २-७२-३०॥
tena satyābhisaṃdhena vāsudevena rakṣitāḥ |
āgamiṣyati bībhatsuḥ pāñcālairabhirakṣitaḥ || 2-72-30||

MHB 2-72-31

तेषां मध्ये महेष्वासो भीमसेनो महाबलः ।
आगमिष्यति धुन्वानो गदां दण्डमिवान्तकः ॥ २-७२-३१॥
teṣāṃ madhye maheṣvāso bhīmaseno mahābalaḥ |
āgamiṣyati dhunvāno gadāṃ daṇḍamivāntakaḥ || 2-72-31||

MHB 2-72-32

ततो गाण्डीवनिर्घोषं श्रुत्वा पार्थस्य धीमतः ।
गदावेगं च भीमस्य नालं सोढुं नराधिपाः ॥ २-७२-३२॥
tato gāṇḍīvanirghoṣaṃ śrutvā pārthasya dhīmataḥ |
gadāvegaṃ ca bhīmasya nālaṃ soḍhuṃ narādhipāḥ || 2-72-32||

MHB 2-72-33

तत्र मे रोचते नित्यं पार्थैः सार्धं न विग्रहः ।
कुरुभ्यो हि सदा मन्ये पाण्डवाञ्शक्तिमत्तरान् ॥ २-७२-३३॥
tatra me rocate nityaṃ pārthaiḥ sārdhaṃ na vigrahaḥ |
kurubhyo hi sadā manye pāṇḍavāñśaktimattarān || 2-72-33||

MHB 2-72-34

तथा हि बलवान्राजा जरासंधो महाद्युतिः ।
बाहुप्रहरणेनैव भीमेन निहतो युधि ॥ २-७२-३४॥
tathā hi balavānrājā jarāsaṃdho mahādyutiḥ |
bāhupraharaṇenaiva bhīmena nihato yudhi || 2-72-34||

MHB 2-72-35

तस्य ते शम एवास्तु पाण्डवैर्भरतर्षभ ।
उभयोः पक्षयोर्युक्तं क्रियतामविशङ्कया ॥ २-७२-३५॥
tasya te śama evāstu pāṇḍavairbharatarṣabha |
ubhayoḥ pakṣayoryuktaṃ kriyatāmaviśaṅkayā || 2-72-35||

MHB 2-72-36

एवं गावल्गणे क्षत्ता धर्मार्थसहितं वचः ।
उक्तवान्न गृहीतं च मया पुत्रहितेप्सया ॥ २-७२-३६॥
evaṃ gāvalgaṇe kṣattā dharmārthasahitaṃ vacaḥ |
uktavānna gṛhītaṃ ca mayā putrahitepsayā || 2-72-36||