Mahabharata - Shalya Parva

Shalya Parva narrates the final major phase of the Kurukshetra war after the death of Karna. Under Shalya’s command, the exhausted conflict moves toward total collapse. The Parva includes the death of Shalya, the fall of Duryodhana, and the near-complete destruction of the Kaurava forces.

Editorial Note

Shalya Parva represents the final collapse of organized warfare in the Mahabharata.

After Karna’s death, the Kaurava side is already close to defeat.

Yet the war continues.

This Parva is marked by:

  • exhaustion
  • desperation
  • vengeance
  • and irreversible destruction.

The ideals of heroic warfare that existed earlier in the epic now largely disappear.

The conflict becomes a struggle for survival amid the ruins of political order.

This section also contains the dramatic fall of Duryodhana, bringing the central military conflict of the Mahabharata close to its end.

Structure and Composition

  • Total Adhyayas: ~65 (Critical Edition alignment)

  • Narrative Coverage:

    • Shalya becomes commander of the Kaurava army
    • Final days of the Kurukshetra war
    • Massive destruction of remaining forces
    • Death of Shalya
    • Collapse of Kaurava military resistance
    • Duryodhana’s escape and hiding
    • Duel between Bhima and Duryodhana
    • Defeat of Duryodhana
    • Prelude to the final night massacre

📌 Textual Note: This edition follows the BORI Critical Edition, a scholarly reconstruction based on extensive manuscript comparison, digitally preserved and maintained through the work of Tokunaga and John Smith.

Major Characters and Roles

  • Shalya - final commander of the Kaurava army
  • Duryodhana - defeated ruler refusing surrender
  • Bhima - warrior driven by vows and vengeance
  • Yudhishthira - leader seeking completion of justice and war
  • Krishna - strategic and moral guide through the final collapse
  • Ashvatthama - increasingly consumed by anger and revenge

Thematic Flow

  1. Final Military Resistance The Kauravas attempt one last organized defense

  2. Exhaustion of War Both armies suffer severe physical and emotional collapse

  3. Death of Shalya The last major Kaurava commander falls

  4. Isolation of Duryodhana Political authority collapses into personal survival

  5. Fulfillment of Vows Bhima confronts Duryodhana directly

  6. End of Organized Conflict The great war effectively reaches its conclusion

Philosophical Significance

Shalya Parva explores the final consequences of prolonged violence.

Major themes include:

  • Collapse of Power - kingdoms and armies eventually disintegrate under sustained conflict
  • Vengeance and Fulfillment - personal vows shape destructive action
  • Pride and Refusal - Duryodhana continues resistance despite inevitable defeat
  • War beyond Glory - heroism gives way to exhaustion and devastation
  • Consequences of Ambition - political greed ultimately destroys entire generations

This Parva demonstrates that war rarely ends with triumph; it ends with loss on all sides.

Simple Summary (For Easy Understanding)

Shalya Parva describes the final stage of the Kurukshetra war.

After Karna dies, Shalya becomes the new commander of the Kaurava army.

But the Kaurava side is already collapsing.

The battles continue with extreme destruction.

Eventually:

  • Shalya is killed
  • most major warriors are dead
  • and the Kaurava army is destroyed.

Duryodhana escapes from the battlefield and hides near a lake.

The Pandavas finally discover him.

Bhima then fights Duryodhana in a mace duel.

During the battle, Bhima strikes Duryodhana below the waist, breaking the traditional rules of combat.

This fulfills Bhima’s earlier vow connected to Draupadi’s humiliation.

Duryodhana falls defeated, and the organized war effectively ends.

However, anger and revenge still remain, leading toward the final tragic events that follow.

Shalya Parva teaches that:

  • pride can continue even after defeat becomes certain
  • revenge brings painful consequences
  • and war destroys both victors and losers.

Important Events in Shalya Parva

1. Shalya Becomes Commander

After Karna’s death, Shalya assumes leadership of the remaining Kaurava forces.

This becomes the final organized command structure of the war.

2. Final Battles of Kurukshetra

The remaining warriors continue fighting despite enormous losses.

The battlefield approaches total devastation.

3. Death of Shalya

Shalya is eventually killed by the Pandava forces, further weakening the Kaurava side.

4. Collapse of the Kaurava Army

Most remaining Kaurava warriors are defeated or killed.

The military structure of Duryodhana’s kingdom collapses completely.

5. Duryodhana Hides near the Lake

After defeat, Duryodhana hides in water using magical abilities.

The Pandavas eventually locate him.

6. Bhima versus Duryodhana

Bhima and Duryodhana engage in a mace duel.

Bhima strikes Duryodhana below the waist, fulfilling his vow but violating normal combat rules.

Duryodhana is mortally wounded.

Historical and Literary Importance

Shalya Parva is important because it portrays the psychological and political collapse that follows prolonged warfare.

The Parva combines:

  • battlefield exhaustion
  • moral ambiguity
  • vengeance
  • and tragic inevitability.

The duel between Bhima and Duryodhana became one of the most famous scenes in Indian epic tradition because it raises difficult questions about:

  • justice
  • revenge
  • fairness
  • and the limits of ethical conduct during war.

This section strongly reinforces one of the Mahabharata’s central insights: even victory in war carries deep moral and emotional cost.

Source Note: This presentation follows the Mahabharata Critical Edition prepared at the Bhandarkar Oriental Research Institute (BORI), based on systematic manuscript comparison. The digital text lineage originates from Prof. Tokunaga and has been maintained and updated by Prof. John Smith.

Reading Mode - Change for details

Original Texts

Adhyaya: 1/64 (52)

MHB 9-1-1

जनमेजय उवाच ।
एवं निपातिते कर्णे समरे सव्यसाचिना ।
अल्पावशिष्टाः कुरवः किमकुर्वत वै द्विज ॥ ९-१-१॥
janamejaya uvāca |
evaṃ nipātite karṇe samare savyasācinā |
alpāvaśiṣṭāḥ kuravaḥ kimakurvata vai dvija || 9-1-1||

MHB 9-1-2

उदीर्यमाणं च बलं दृष्ट्वा राजा सुयोधनः ।
पाण्डवैः प्राप्तकालं च किं प्रापद्यत कौरवः ॥ ९-१-२॥
udīryamāṇaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā rājā suyodhanaḥ |
pāṇḍavaiḥ prāptakālaṃ ca kiṃ prāpadyata kauravaḥ || 9-1-2||

MHB 9-1-3

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तदाचक्ष्व द्विजोत्तम ।
न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत् ॥ ९-१-३॥
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tadācakṣva dvijottama |
na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaścaritaṃ mahat || 9-1-3||

MHB 9-1-4

वैशंपायन उवाच ।
ततः कर्णे हते राजन्धार्तराष्ट्रः सुयोधनः ।
भृशं शोकार्णवे मग्नो निराशः सर्वतोऽभवत् ॥ ९-१-४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ karṇe hate rājandhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ |
bhṛśaṃ śokārṇave magno nirāśaḥ sarvato'bhavat || 9-1-4||

MHB 9-1-5

हा कर्ण हा कर्ण इति शोचमानः पुनः पुनः ।
कृच्छ्रात्स्वशिबिरं प्रायाद्धतशेषैर्नृपैः सह ॥ ९-१-५॥
hā karṇa hā karṇa iti śocamānaḥ punaḥ punaḥ |
kṛcchrātsvaśibiraṃ prāyāddhataśeṣairnṛpaiḥ saha || 9-1-5||

MHB 9-1-6

स समाश्वास्यमानोऽपि हेतुभिः शास्त्रनिश्चितैः ।
राजभिर्नालभच्छर्म सूतपुत्रवधं स्मरन् ॥ ९-१-६॥
sa samāśvāsyamāno'pi hetubhiḥ śāstraniścitaiḥ |
rājabhirnālabhaccharma sūtaputravadhaṃ smaran || 9-1-6||

MHB 9-1-7

स दैवं बलवन्मत्वा भवितव्यं च पार्थिवः ।
संग्रामे निश्चयं कृत्वा पुनर्युद्धाय निर्ययौ ॥ ९-१-७॥
sa daivaṃ balavanmatvā bhavitavyaṃ ca pārthivaḥ |
saṃgrāme niścayaṃ kṛtvā punaryuddhāya niryayau || 9-1-7||

MHB 9-1-8

शल्यं सेनापतिं कृत्वा विधिवद्राजपुंगवः ।
रणाय निर्ययौ राजा हतशेषैर्नृपैः सह ॥ ९-१-८॥
śalyaṃ senāpatiṃ kṛtvā vidhivadrājapuṃgavaḥ |
raṇāya niryayau rājā hataśeṣairnṛpaiḥ saha || 9-1-8||

MHB 9-1-9

ततः सुतुमुलं युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः ।
बभूव भरतश्रेष्ठ देवासुररणोपमम् ॥ ९-१-९॥
tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ |
babhūva bharataśreṣṭha devāsuraraṇopamam || 9-1-9||

MHB 9-1-10

ततः शल्यो महाराज कृत्वा कदनमाहवे ।
पाण्डुसैन्यस्य मध्याह्ने धर्मराजेन पातितः ॥ ९-१-१०॥
tataḥ śalyo mahārāja kṛtvā kadanamāhave |
pāṇḍusainyasya madhyāhne dharmarājena pātitaḥ || 9-1-10||

MHB 9-1-11

ततो दुर्योधनो राजा हतबन्धू रणाजिरात् ।
अपसृत्य ह्रदं घोरं विवेश रिपुजाद्भयात् ॥ ९-१-११॥
tato duryodhano rājā hatabandhū raṇājirāt |
apasṛtya hradaṃ ghoraṃ viveśa ripujādbhayāt || 9-1-11||

MHB 9-1-12

अथापराह्णे तस्याह्नः परिवार्य महारथैः ।
ह्रदादाहूय योगेन भीमसेनेन पातितः ॥ ९-१-१२॥
athāparāhṇe tasyāhnaḥ parivārya mahārathaiḥ |
hradādāhūya yogena bhīmasenena pātitaḥ || 9-1-12||

MHB 9-1-13

तस्मिन्हते महेष्वासे हतशिष्टास्त्रयो रथाः ।
संरभान्निशि राजेन्द्र जघ्नुः पाञ्चालसैनिकान् ॥ ९-१-१३॥
tasminhate maheṣvāse hataśiṣṭāstrayo rathāḥ |
saṃrabhānniśi rājendra jaghnuḥ pāñcālasainikān || 9-1-13||

MHB 9-1-14

ततः पूर्वाह्णसमये शिबिरादेत्य संजयः ।
प्रविवेश पुरीं दीनो दुःखशोकसमन्वितः ॥ ९-१-१४॥
tataḥ pūrvāhṇasamaye śibirādetya saṃjayaḥ |
praviveśa purīṃ dīno duḥkhaśokasamanvitaḥ || 9-1-14||

MHB 9-1-15

प्रविश्य च पुरं तूर्णं भुजावुच्छ्रित्य दुःखितः ।
वेपमानस्ततो राज्ञः प्रविवेश निवेशनम् ॥ ९-१-१५॥
praviśya ca puraṃ tūrṇaṃ bhujāvucchritya duḥkhitaḥ |
vepamānastato rājñaḥ praviveśa niveśanam || 9-1-15||

MHB 9-1-16

रुरोद च नरव्याघ्र हा राजन्निति दुःखितः ।
अहो बत विविग्नाः स्म निधनेन महात्मनः ॥ ९-१-१६॥
ruroda ca naravyāghra hā rājanniti duḥkhitaḥ |
aho bata vivignāḥ sma nidhanena mahātmanaḥ || 9-1-16||

MHB 9-1-17

अहो सुबलवान्कालो गतिश्च परमा तथा ।
शक्रतुल्यबलाः सर्वे यत्रावध्यन्त पार्थिवाः ॥ ९-१-१७॥
aho subalavānkālo gatiśca paramā tathā |
śakratulyabalāḥ sarve yatrāvadhyanta pārthivāḥ || 9-1-17||

MHB 9-1-18

दृष्ट्वैव च पुरो राजञ्जनः सर्वः स संजयम् ।
प्ररुरोद भृशोद्विग्नो हा राजन्निति सस्वरम् ॥ ९-१-१८॥
dṛṣṭvaiva ca puro rājañjanaḥ sarvaḥ sa saṃjayam |
praruroda bhṛśodvigno hā rājanniti sasvaram || 9-1-18||

MHB 9-1-19

आकुमारं नरव्याघ्र तत्पुरं वै समन्ततः ।
आर्तनादं महच्चक्रे श्रुत्वा विनिहतं नृपम् ॥ ९-१-१९॥
ākumāraṃ naravyāghra tatpuraṃ vai samantataḥ |
ārtanādaṃ mahaccakre śrutvā vinihataṃ nṛpam || 9-1-19||

MHB 9-1-20

धावतश्चाप्यपश्यच्च तत्र त्रीन्पुरुषर्षभान् ।
नष्टचित्तानिवोन्मत्ताञ्शोकेन भृशपीडितान् ॥ ९-१-२०॥
dhāvataścāpyapaśyacca tatra trīnpuruṣarṣabhān |
naṣṭacittānivonmattāñśokena bhṛśapīḍitān || 9-1-20||

MHB 9-1-21

तथा स विह्वलः सूतः प्रविश्य नृपतिक्षयम् ।
ददर्श नृपतिश्रेष्ठं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ॥ ९-१-२१॥
tathā sa vihvalaḥ sūtaḥ praviśya nṛpatikṣayam |
dadarśa nṛpatiśreṣṭhaṃ prajñācakṣuṣamīśvaram || 9-1-21||

MHB 9-1-22

दृष्ट्वा चासीनमनघं समन्तात्परिवारितम् ।
स्नुषाभिर्भरतश्रेष्ठ गान्धार्या विदुरेण च ॥ ९-१-२२॥
dṛṣṭvā cāsīnamanaghaṃ samantātparivāritam |
snuṣābhirbharataśreṣṭha gāndhāryā vidureṇa ca || 9-1-22||

MHB 9-1-23

तथान्यैश्च सुहृद्भिश्च ज्ञातिभिश्च हितैषिभिः ।
तमेव चार्थं ध्यायन्तं कर्णस्य निधनं प्रति ॥ ९-१-२३॥
tathānyaiśca suhṛdbhiśca jñātibhiśca hitaiṣibhiḥ |
tameva cārthaṃ dhyāyantaṃ karṇasya nidhanaṃ prati || 9-1-23||

MHB 9-1-24

रुदन्नेवाब्रवीद्वाक्यं राजानं जनमेजय ।
नातिहृष्टमनाः सूतो बाष्पसंदिग्धया गिरा ॥ ९-१-२४॥
rudannevābravīdvākyaṃ rājānaṃ janamejaya |
nātihṛṣṭamanāḥ sūto bāṣpasaṃdigdhayā girā || 9-1-24||

MHB 9-1-25

संजयोऽहं नरव्याघ्र नमस्ते भरतर्षभ ।
मद्राधिपो हतः शल्यः शकुनिः सौबलस्तथा ।
उलूकः पुरुषव्याघ्र कैतव्यो दृढविक्रमः ॥ ९-१-२५॥
saṃjayo'haṃ naravyāghra namaste bharatarṣabha |
madrādhipo hataḥ śalyaḥ śakuniḥ saubalastathā |
ulūkaḥ puruṣavyāghra kaitavyo dṛḍhavikramaḥ || 9-1-25||

MHB 9-1-26

संशप्तका हताः सर्वे काम्बोजाश्च शकैः सह ।
म्लेच्छाश्च पार्वतीयाश्च यवनाश्च निपातिताः ॥ ९-१-२६॥
saṃśaptakā hatāḥ sarve kāmbojāśca śakaiḥ saha |
mlecchāśca pārvatīyāśca yavanāśca nipātitāḥ || 9-1-26||

MHB 9-1-27

प्राच्या हता महाराज दाक्षिणात्याश्च सर्वशः ।
उदीच्या निहताः सर्वे प्रतीच्याश्च नराधिप ।
राजानो राजपुत्राश्च सर्वतो निहता नृप ॥ ९-१-२७॥
prācyā hatā mahārāja dākṣiṇātyāśca sarvaśaḥ |
udīcyā nihatāḥ sarve pratīcyāśca narādhipa |
rājāno rājaputrāśca sarvato nihatā nṛpa || 9-1-27||

MHB 9-1-28

दुर्योधनो हतो राजन्यथोक्तं पाण्डवेन च ।
भग्नसक्थो महाराज शेते पांसुषु रूषितः ॥ ९-१-२८॥
duryodhano hato rājanyathoktaṃ pāṇḍavena ca |
bhagnasaktho mahārāja śete pāṃsuṣu rūṣitaḥ || 9-1-28||

MHB 9-1-29

धृष्टद्युम्नो हतो राजञ्शिखण्डी चापराजितः ।
उत्तमौजा युधामन्युस्तथा राजन्प्रभद्रकाः ॥ ९-१-२९॥
dhṛṣṭadyumno hato rājañśikhaṇḍī cāparājitaḥ |
uttamaujā yudhāmanyustathā rājanprabhadrakāḥ || 9-1-29||

MHB 9-1-30

पाञ्चालाश्च नरव्याघ्राश्चेदयश्च निषूदिताः ।
तव पुत्रा हताः सर्वे द्रौपदेयाश्च भारत ।
कर्णपुत्रो हतः शूरो वृषसेनो महाबलः ॥ ९-१-३०॥
pāñcālāśca naravyāghrāścedayaśca niṣūditāḥ |
tava putrā hatāḥ sarve draupadeyāśca bhārata |
karṇaputro hataḥ śūro vṛṣaseno mahābalaḥ || 9-1-30||

MHB 9-1-31

नरा विनिहताः सर्वे गजाश्च विनिपातिताः ।
रथिनश्च नरव्याघ्र हयाश्च निहता युधि ॥ ९-१-३१॥
narā vinihatāḥ sarve gajāśca vinipātitāḥ |
rathinaśca naravyāghra hayāśca nihatā yudhi || 9-1-31||

MHB 9-1-32

किंचिच्छेषं च शिबिरं तावकानां कृतं विभो ।
पाण्डवानां च शूराणां समासाद्य परस्परम् ॥ ९-१-३२॥
kiṃciccheṣaṃ ca śibiraṃ tāvakānāṃ kṛtaṃ vibho |
pāṇḍavānāṃ ca śūrāṇāṃ samāsādya parasparam || 9-1-32||

MHB 9-1-33

प्रायः स्त्रीशेषमभवज्जगत्कालेन मोहितम् ।
सप्त पाण्डवतः शेषा धार्तराष्ट्रास्तथा त्रयः ॥ ९-१-३३॥
prāyaḥ strīśeṣamabhavajjagatkālena mohitam |
sapta pāṇḍavataḥ śeṣā dhārtarāṣṭrāstathā trayaḥ || 9-1-33||

MHB 9-1-34

ते चैव भ्रातरः पञ्च वासुदेवोऽथ सात्यकिः ।
कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्च जयतां वरः ॥ ९-१-३४॥
te caiva bhrātaraḥ pañca vāsudevo'tha sātyakiḥ |
kṛpaśca kṛtavarmā ca drauṇiśca jayatāṃ varaḥ || 9-1-34||

MHB 9-1-35

तवाप्येते महाराज रथिनो नृपसत्तम ।
अक्षौहिणीनां सर्वासां समेतानां जनेश्वर ।
एते शेषा महाराज सर्वेऽन्ये निधनं गताः ॥ ९-१-३५॥
tavāpyete mahārāja rathino nṛpasattama |
akṣauhiṇīnāṃ sarvāsāṃ sametānāṃ janeśvara |
ete śeṣā mahārāja sarve'nye nidhanaṃ gatāḥ || 9-1-35||

MHB 9-1-36

कालेन निहतं सर्वं जगद्वै भरतर्षभ ।
दुर्योधनं वै पुरतः कृत्वा वैरस्य भारत ॥ ९-१-३६॥
kālena nihataṃ sarvaṃ jagadvai bharatarṣabha |
duryodhanaṃ vai purataḥ kṛtvā vairasya bhārata || 9-1-36||

MHB 9-1-37

एतच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
निपपात महाराज गतसत्त्वो महीतले ॥ ९-१-३७॥
etacchrutvā vacaḥ krūraṃ dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ |
nipapāta mahārāja gatasattvo mahītale || 9-1-37||

MHB 9-1-38

तस्मिन्निपतिते भूमौ विदुरोऽपि महायशाः ।
निपपात महाराज राजव्यसनकर्शितः ॥ ९-१-३८॥
tasminnipatite bhūmau viduro'pi mahāyaśāḥ |
nipapāta mahārāja rājavyasanakarśitaḥ || 9-1-38||

MHB 9-1-39

गान्धारी च नृपश्रेष्ठ सर्वाश्च कुरुयोषितः ।
पतिताः सहसा भूमौ श्रुत्वा क्रूरं वचश्च ताः ॥ ९-१-३९॥
gāndhārī ca nṛpaśreṣṭha sarvāśca kuruyoṣitaḥ |
patitāḥ sahasā bhūmau śrutvā krūraṃ vacaśca tāḥ || 9-1-39||

MHB 9-1-40

निःसंज्ञं पतितं भूमौ तदासीद्राजमण्डलम् ।
प्रलापयुक्ता महती कथा न्यस्ता पटे यथा ॥ ९-१-४०॥
niḥsaṃjñaṃ patitaṃ bhūmau tadāsīdrājamaṇḍalam |
pralāpayuktā mahatī kathā nyastā paṭe yathā || 9-1-40||

MHB 9-1-41

कृच्छ्रेण तु ततो राजा धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
शनैरलभत प्राणान्पुत्रव्यसनकर्शितः ॥ ९-१-४१॥
kṛcchreṇa tu tato rājā dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |
śanairalabhata prāṇānputravyasanakarśitaḥ || 9-1-41||

MHB 9-1-42

लब्ध्वा तु स नृपः संज्ञां वेपमानः सुदुःखितः ।
उदीक्ष्य च दिशः सर्वाः क्षत्तारं वाक्यमब्रवीत् ॥ ९-१-४२॥
labdhvā tu sa nṛpaḥ saṃjñāṃ vepamānaḥ suduḥkhitaḥ |
udīkṣya ca diśaḥ sarvāḥ kṣattāraṃ vākyamabravīt || 9-1-42||

MHB 9-1-43

विद्वन्क्षत्तर्महाप्राज्ञ त्वं गतिर्भरतर्षभ ।
ममानाथस्य सुभृशं पुत्रैर्हीनस्य सर्वशः ।
एवमुक्त्वा ततो भूयो विसंज्ञो निपपात ह ॥ ९-१-४३॥
vidvankṣattarmahāprājña tvaṃ gatirbharatarṣabha |
mamānāthasya subhṛśaṃ putrairhīnasya sarvaśaḥ |
evamuktvā tato bhūyo visaṃjño nipapāta ha || 9-1-43||

MHB 9-1-44

तं तथा पतितं दृष्ट्वा बान्धवा येऽस्य केचन ।
शीतैस्तु सिषिचुस्तोयैर्विव्यजुर्व्यजनैरपि ॥ ९-१-४४॥
taṃ tathā patitaṃ dṛṣṭvā bāndhavā ye'sya kecana |
śītaistu siṣicustoyairvivyajurvyajanairapi || 9-1-44||

MHB 9-1-45

स तु दीर्घेण कालेन प्रत्याश्वस्तो महीपतिः ।
तूष्णीं दध्यौ महीपालः पुत्रव्यसनकर्शितः ।
निःश्वसञ्जिह्मग इव कुम्भक्षिप्तो विशां पते ॥ ९-१-४५॥
sa tu dīrgheṇa kālena pratyāśvasto mahīpatiḥ |
tūṣṇīṃ dadhyau mahīpālaḥ putravyasanakarśitaḥ |
niḥśvasañjihmaga iva kumbhakṣipto viśāṃ pate || 9-1-45||

MHB 9-1-46

संजयोऽप्यरुदत्तत्र दृष्ट्वा राजानमातुरम् ।
तथा सर्वाः स्त्रियश्चैव गान्धारी च यशस्विनी ॥ ९-१-४६॥
saṃjayo'pyarudattatra dṛṣṭvā rājānamāturam |
tathā sarvāḥ striyaścaiva gāndhārī ca yaśasvinī || 9-1-46||

MHB 9-1-47

ततो दीर्घेण कालेन विदुरं वाक्यमब्रवीत् ।
धृतराष्ट्रो नरव्याघ्रो मुह्यमानो मुहुर्मुहुः ॥ ९-१-४७॥
tato dīrgheṇa kālena viduraṃ vākyamabravīt |
dhṛtarāṣṭro naravyāghro muhyamāno muhurmuhuḥ || 9-1-47||

MHB 9-1-48

गच्छन्तु योषितः सर्वा गान्धारी च यशस्विनी ।
तथेमे सुहृदः सर्वे भ्रश्यते मे मनो भृशम् ॥ ९-१-४८॥
gacchantu yoṣitaḥ sarvā gāndhārī ca yaśasvinī |
tatheme suhṛdaḥ sarve bhraśyate me mano bhṛśam || 9-1-48||

MHB 9-1-49

एवमुक्तस्ततः क्षत्ता ताः स्त्रियो भरतर्षभ ।
विसर्जयामास शनैर्वेपमानः पुनः पुनः ॥ ९-१-४९॥
evamuktastataḥ kṣattā tāḥ striyo bharatarṣabha |
visarjayāmāsa śanairvepamānaḥ punaḥ punaḥ || 9-1-49||

MHB 9-1-50

निश्चक्रमुस्ततः सर्वास्ताः स्त्रियो भरतर्षभ ।
सुहृदश्च ततः सर्वे दृष्ट्वा राजानमातुरम् ॥ ९-१-५०॥
niścakramustataḥ sarvāstāḥ striyo bharatarṣabha |
suhṛdaśca tataḥ sarve dṛṣṭvā rājānamāturam || 9-1-50||

MHB 9-1-51

ततो नरपतिं तत्र लब्धसंज्ञं परंतप ।
अवेक्ष्य संजयो दीनो रोदमानं भृशातुरम् ॥ ९-१-५१॥
tato narapatiṃ tatra labdhasaṃjñaṃ paraṃtapa |
avekṣya saṃjayo dīno rodamānaṃ bhṛśāturam || 9-1-51||

MHB 9-1-52

प्राञ्जलिर्निःश्वसन्तं च तं नरेन्द्रं मुहुर्मुहुः ।
समाश्वासयत क्षत्ता वचसा मधुरेण च ॥ ९-१-५२॥
prāñjalirniḥśvasantaṃ ca taṃ narendraṃ muhurmuhuḥ |
samāśvāsayata kṣattā vacasā madhureṇa ca || 9-1-52||

Adhyaya: 2/64 (65)

MHB 9-2-1

वैशंपायन उवाच ।
विसृष्टास्वथ नारीषु धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
विललाप महाराज दुःखाद्दुःखतरं गतः ॥ ९-२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
visṛṣṭāsvatha nārīṣu dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
vilalāpa mahārāja duḥkhādduḥkhataraṃ gataḥ || 9-2-1||

MHB 9-2-2

सधूममिव निःश्वस्य करौ धुन्वन्पुनः पुनः ।
विचिन्त्य च महाराज ततो वचनमब्रवीत् ॥ ९-२-२॥
sadhūmamiva niḥśvasya karau dhunvanpunaḥ punaḥ |
vicintya ca mahārāja tato vacanamabravīt || 9-2-2||

MHB 9-2-3

अहो बत महद्दुःखं यदहं पाण्डवान्रणे ।
क्षेमिणश्चाव्ययांश्चैव त्वत्तः सूत शृणोमि वै ॥ ९-२-३॥
aho bata mahadduḥkhaṃ yadahaṃ pāṇḍavānraṇe |
kṣemiṇaścāvyayāṃścaiva tvattaḥ sūta śṛṇomi vai || 9-2-3||

MHB 9-2-4

वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम ।
यच्छ्रुत्वा निहतान्पुत्रान्दीर्यते न सहस्रधा ॥ ९-२-४॥
vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ mama |
yacchrutvā nihatānputrāndīryate na sahasradhā || 9-2-4||

MHB 9-2-5

चिन्तयित्वा वचस्तेषां बालक्रीडां च संजय ।
अद्य श्रुत्वा हतान्पुत्रान्भृशं मे दीर्यते मनः ॥ ९-२-५॥
cintayitvā vacasteṣāṃ bālakrīḍāṃ ca saṃjaya |
adya śrutvā hatānputrānbhṛśaṃ me dīryate manaḥ || 9-2-5||

MHB 9-2-6

अन्धत्वाद्यदि तेषां तु न मे रूपनिदर्शनम् ।
पुत्रस्नेहकृता प्रीतिर्नित्यमेतेषु धारिता ॥ ९-२-६॥
andhatvādyadi teṣāṃ tu na me rūpanidarśanam |
putrasnehakṛtā prītirnityameteṣu dhāritā || 9-2-6||

MHB 9-2-7

बालभावमतिक्रान्तान्यौवनस्थांश्च तानहम् ।
मध्यप्राप्तांस्तथा श्रुत्वा हृष्ट आसं तथानघ ॥ ९-२-७॥
bālabhāvamatikrāntānyauvanasthāṃśca tānaham |
madhyaprāptāṃstathā śrutvā hṛṣṭa āsaṃ tathānagha || 9-2-7||

MHB 9-2-8

तानद्य निहताञ्श्रुत्वा हृतैश्वर्यान्हृतौजसः ।
न लभे वै क्वचिच्छान्तिं पुत्राधिभिरभिप्लुतः ॥ ९-२-८॥
tānadya nihatāñśrutvā hṛtaiśvaryānhṛtaujasaḥ |
na labhe vai kvacicchāntiṃ putrādhibhirabhiplutaḥ || 9-2-8||

MHB 9-2-9

एह्येहि पुत्र राजेन्द्र ममानाथस्य सांप्रतम् ।
त्वया हीनो महाबाहो कां नु यास्याम्यहं गतिम् ॥ ९-२-९॥
ehyehi putra rājendra mamānāthasya sāṃpratam |
tvayā hīno mahābāho kāṃ nu yāsyāmyahaṃ gatim || 9-2-9||

MHB 9-2-10

गतिर्भूत्वा महाराज ज्ञातीनां सुहृदां तथा ।
अन्धं वृद्धं च मां वीर विहाय क्व नु गच्छसि ॥ ९-२-१०॥
gatirbhūtvā mahārāja jñātīnāṃ suhṛdāṃ tathā |
andhaṃ vṛddhaṃ ca māṃ vīra vihāya kva nu gacchasi || 9-2-10||

MHB 9-2-11

सा कृपा सा च ते प्रीतिः सा च राजन्सुमानिता ।
कथं विनिहतः पार्थैः संयुगेष्वपराजितः ॥ ९-२-११॥
sā kṛpā sā ca te prītiḥ sā ca rājansumānitā |
kathaṃ vinihataḥ pārthaiḥ saṃyugeṣvaparājitaḥ || 9-2-11||

MHB 9-2-12

कथं त्वं पृथिवीपालान्भुक्त्वा तात समागतान् ।
शेषे विनिहतो भूमौ प्राकृतः कुनृपो यथा ॥ ९-२-१२॥
kathaṃ tvaṃ pṛthivīpālānbhuktvā tāta samāgatān |
śeṣe vinihato bhūmau prākṛtaḥ kunṛpo yathā || 9-2-12||

MHB 9-2-13

को नु मामुत्थितं काल्ये तात तातेति वक्ष्यति ।
महाराजेति सततं लोकनाथेति चासकृत् ॥ ९-२-१३॥
ko nu māmutthitaṃ kālye tāta tāteti vakṣyati |
mahārājeti satataṃ lokanātheti cāsakṛt || 9-2-13||

MHB 9-2-14

परिष्वज्य च मां कण्ठे स्नेहेनाक्लिन्नलोचनः ।
अनुशाधीति कौरव्य तत्साधु वद मे वचः ॥ ९-२-१४॥
pariṣvajya ca māṃ kaṇṭhe snehenāklinnalocanaḥ |
anuśādhīti kauravya tatsādhu vada me vacaḥ || 9-2-14||

MHB 9-2-15

ननु नामाहमश्रौषं वचनं तव पुत्रक ।
भूयसी मम पृथ्वीयं यथा पार्थस्य नो तथा ॥ ९-२-१५॥
nanu nāmāhamaśrauṣaṃ vacanaṃ tava putraka |
bhūyasī mama pṛthvīyaṃ yathā pārthasya no tathā || 9-2-15||

MHB 9-2-16

भगदत्तः कृपः शल्य आवन्त्योऽथ जयद्रथः ।
भूरिश्रवाः सोमदत्तो महाराजोऽथ बाह्लिकः ॥ ९-२-१६॥
bhagadattaḥ kṛpaḥ śalya āvantyo'tha jayadrathaḥ |
bhūriśravāḥ somadatto mahārājo'tha bāhlikaḥ || 9-2-16||

MHB 9-2-17

अश्वत्थामा च भोजश्च मागधश्च महाबलः ।
बृहद्बलश्च काशीशः शकुनिश्चापि सौबलः ॥ ९-२-१७॥
aśvatthāmā ca bhojaśca māgadhaśca mahābalaḥ |
bṛhadbalaśca kāśīśaḥ śakuniścāpi saubalaḥ || 9-2-17||

MHB 9-2-18

म्लेच्छाश्च बहुसाहस्राः शकाश्च यवनैः सह ।
सुदक्षिणश्च काम्बोजस्त्रिगर्ताधिपतिस्तथा ॥ ९-२-१८॥
mlecchāśca bahusāhasrāḥ śakāśca yavanaiḥ saha |
sudakṣiṇaśca kāmbojastrigartādhipatistathā || 9-2-18||

MHB 9-2-19

भीष्मः पितामहश्चैव भारद्वाजोऽथ गौतमः ।
श्रुतायुश्चाच्युतायुश्च शतायुश्चापि वीर्यवान् ॥ ९-२-१९॥
bhīṣmaḥ pitāmahaścaiva bhāradvājo'tha gautamaḥ |
śrutāyuścācyutāyuśca śatāyuścāpi vīryavān || 9-2-19||

MHB 9-2-20

जलसंधोऽथार्श्यशृङ्गी राक्षसश्चाप्यलायुधः ।
अलंबुसो महाबाहुः सुबाहुश्च महारथः ॥ ९-२-२०॥
jalasaṃdho'thārśyaśṛṅgī rākṣasaścāpyalāyudhaḥ |
alaṃbuso mahābāhuḥ subāhuśca mahārathaḥ || 9-2-20||

MHB 9-2-21

एते चान्ये च बहवो राजानो राजसत्तम ।
मदर्थमुद्यताः सर्वे प्राणांस्त्यक्त्वा रणे प्रभो ॥ ९-२-२१॥
ete cānye ca bahavo rājāno rājasattama |
madarthamudyatāḥ sarve prāṇāṃstyaktvā raṇe prabho || 9-2-21||

MHB 9-2-22

येषां मध्ये स्थितो युद्धे भ्रातृभिः परिवारितः ।
योधयिष्याम्यहं पार्थान्पाञ्चालांश्चैव सर्वशः ॥ ९-२-२२॥
yeṣāṃ madhye sthito yuddhe bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ |
yodhayiṣyāmyahaṃ pārthānpāñcālāṃścaiva sarvaśaḥ || 9-2-22||

MHB 9-2-23

चेदींश्च नृपशार्दूल द्रौपदेयांश्च संयुगे ।
सात्यकिं कुन्तिभोजं च राक्षसं च घटोत्कचम् ॥ ९-२-२३॥
cedīṃśca nṛpaśārdūla draupadeyāṃśca saṃyuge |
sātyakiṃ kuntibhojaṃ ca rākṣasaṃ ca ghaṭotkacam || 9-2-23||

MHB 9-2-24

एकोऽप्येषां महाराज समर्थः संनिवारणे ।
समरे पाण्डवेयानां संक्रुद्धो ह्यभिधावताम् ।
किं पुनः सहिता वीराः कृतवैराश्च पाण्डवैः ॥ ९-२-२४॥
eko'pyeṣāṃ mahārāja samarthaḥ saṃnivāraṇe |
samare pāṇḍaveyānāṃ saṃkruddho hyabhidhāvatām |
kiṃ punaḥ sahitā vīrāḥ kṛtavairāśca pāṇḍavaiḥ || 9-2-24||

MHB 9-2-25

अथ वा सर्व एवैते पाण्डवस्यानुयायिभिः ।
योत्स्यन्ति सह राजेन्द्र हनिष्यन्ति च तान्मृधे ॥ ९-२-२५॥
atha vā sarva evaite pāṇḍavasyānuyāyibhiḥ |
yotsyanti saha rājendra haniṣyanti ca tānmṛdhe || 9-2-25||

MHB 9-2-26

कर्णस्त्वेको मया सार्धं निहनिष्यति पाण्डवान् ।
ततो नृपतयो वीराः स्थास्यन्ति मम शासने ॥ ९-२-२६॥
karṇastveko mayā sārdhaṃ nihaniṣyati pāṇḍavān |
tato nṛpatayo vīrāḥ sthāsyanti mama śāsane || 9-2-26||

MHB 9-2-27

यश्च तेषां प्रणेता वै वासुदेवो महाबलः ।
न स संनह्यते राजन्निति मामब्रवीद्वचः ॥ ९-२-२७॥
yaśca teṣāṃ praṇetā vai vāsudevo mahābalaḥ |
na sa saṃnahyate rājanniti māmabravīdvacaḥ || 9-2-27||

MHB 9-2-28

तस्याहं वदतः सूत बहुशो मम संनिधौ ।
युक्तितो ह्यनुपश्यामि निहतान्पाण्डवान्मृधे ॥ ९-२-२८॥
tasyāhaṃ vadataḥ sūta bahuśo mama saṃnidhau |
yuktito hyanupaśyāmi nihatānpāṇḍavānmṛdhe || 9-2-28||

MHB 9-2-29

तेषां मध्ये स्थिता यत्र हन्यन्ते मम पुत्रकाः ।
व्यायच्छमानाः समरे किमन्यद्भागधेयतः ॥ ९-२-२९॥
teṣāṃ madhye sthitā yatra hanyante mama putrakāḥ |
vyāyacchamānāḥ samare kimanyadbhāgadheyataḥ || 9-2-29||

MHB 9-2-30

भीष्मश्च निहतो यत्र लोकनाथः प्रतापवान् ।
शिखण्डिनं समासाद्य मृगेन्द्र इव जम्बुकम् ॥ ९-२-३०॥
bhīṣmaśca nihato yatra lokanāthaḥ pratāpavān |
śikhaṇḍinaṃ samāsādya mṛgendra iva jambukam || 9-2-30||

MHB 9-2-31

द्रोणश्च ब्राह्मणो यत्र सर्वशस्त्रास्त्रपारगः ।
निहतः पाण्डवैः संख्ये किमन्यद्भागधेयतः ॥ ९-२-३१॥
droṇaśca brāhmaṇo yatra sarvaśastrāstrapāragaḥ |
nihataḥ pāṇḍavaiḥ saṃkhye kimanyadbhāgadheyataḥ || 9-2-31||

MHB 9-2-32

भूरिश्रवा हतो यत्र सोमदत्तश्च संयुगे ।
बाह्लीकश्च महाराज किमन्यद्भागधेयतः ॥ ९-२-३२॥
bhūriśravā hato yatra somadattaśca saṃyuge |
bāhlīkaśca mahārāja kimanyadbhāgadheyataḥ || 9-2-32||

MHB 9-2-33

सुदक्षिणो हतो यत्र जलसंधश्च कौरवः ।
श्रुतायुश्चाच्युतायुश्च किमन्यद्भागधेयतः ॥ ९-२-३३॥
sudakṣiṇo hato yatra jalasaṃdhaśca kauravaḥ |
śrutāyuścācyutāyuśca kimanyadbhāgadheyataḥ || 9-2-33||

MHB 9-2-34

बृहद्बलो हतो यत्र मागधश्च महाबलः ।
आवन्त्यो निहतो यत्र त्रिगर्तश्च जनाधिपः ।
संशप्तकाश्च बहवः किमन्यद्भागधेयतः ॥ ९-२-३४॥
bṛhadbalo hato yatra māgadhaśca mahābalaḥ |
āvantyo nihato yatra trigartaśca janādhipaḥ |
saṃśaptakāśca bahavaḥ kimanyadbhāgadheyataḥ || 9-2-34||

MHB 9-2-35

अलंबुसस्तथा राजन्राक्षसश्चाप्यलायुधः ।
आर्श्यशृङ्गश्च निहतः किमन्यद्भागधेयतः ॥ ९-२-३५॥
alaṃbusastathā rājanrākṣasaścāpyalāyudhaḥ |
ārśyaśṛṅgaśca nihataḥ kimanyadbhāgadheyataḥ || 9-2-35||

MHB 9-2-36

नारायणा हता यत्र गोपाला युद्धदुर्मदाः ।
म्लेच्छाश्च बहुसाहस्राः किमन्यद्भागधेयतः ॥ ९-२-३६॥
nārāyaṇā hatā yatra gopālā yuddhadurmadāḥ |
mlecchāśca bahusāhasrāḥ kimanyadbhāgadheyataḥ || 9-2-36||

MHB 9-2-37

शकुनिः सौबलो यत्र कैतव्यश्च महाबलः ।
निहतः सबलो वीरः किमन्यद्भागधेयतः ॥ ९-२-३७॥
śakuniḥ saubalo yatra kaitavyaśca mahābalaḥ |
nihataḥ sabalo vīraḥ kimanyadbhāgadheyataḥ || 9-2-37||

MHB 9-2-38

राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः ।
निहता बहवो यत्र किमन्यद्भागधेयतः ॥ ९-२-३८॥
rājāno rājaputrāśca śūrāḥ parighabāhavaḥ |
nihatā bahavo yatra kimanyadbhāgadheyataḥ || 9-2-38||

MHB 9-2-39

नानादेशसमावृत्ताः क्षत्रिया यत्र संजय ।
निहताः समरे सर्वे किमन्यद्भागधेयतः ॥ ९-२-३९॥
nānādeśasamāvṛttāḥ kṣatriyā yatra saṃjaya |
nihatāḥ samare sarve kimanyadbhāgadheyataḥ || 9-2-39||

MHB 9-2-40

पुत्राश्च मे विनिहताः पौत्राश्चैव महाबलाः ।
वयस्या भ्रातरश्चैव किमन्यद्भागधेयतः ॥ ९-२-४०॥
putrāśca me vinihatāḥ pautrāścaiva mahābalāḥ |
vayasyā bhrātaraścaiva kimanyadbhāgadheyataḥ || 9-2-40||

MHB 9-2-41

भागधेयसमायुक्तो ध्रुवमुत्पद्यते नरः ।
यश्च भाग्यसमायुक्तः स शुभं प्राप्नुयान्नरः ॥ ९-२-४१॥
bhāgadheyasamāyukto dhruvamutpadyate naraḥ |
yaśca bhāgyasamāyuktaḥ sa śubhaṃ prāpnuyānnaraḥ || 9-2-41||

MHB 9-2-42

अहं वियुक्तः स्वैर्भाग्यैः पुत्रैश्चैवेह संजय ।
कथमद्य भविष्यामि वृद्धः शत्रुवशं गतः ॥ ९-२-४२॥
ahaṃ viyuktaḥ svairbhāgyaiḥ putraiścaiveha saṃjaya |
kathamadya bhaviṣyāmi vṛddhaḥ śatruvaśaṃ gataḥ || 9-2-42||

MHB 9-2-43

नान्यदत्र परं मन्ये वनवासादृते प्रभो ।
सोऽहं वनं गमिष्यामि निर्बन्धुर्ज्ञातिसंक्षये ॥ ९-२-४३॥
nānyadatra paraṃ manye vanavāsādṛte prabho |
so'haṃ vanaṃ gamiṣyāmi nirbandhurjñātisaṃkṣaye || 9-2-43||

MHB 9-2-44

न हि मेऽन्यद्भवेच्छ्रेयो वनाभ्युपगमादृते ।
इमामवस्थां प्राप्तस्य लूनपक्षस्य संजय ॥ ९-२-४४॥
na hi me'nyadbhavecchreyo vanābhyupagamādṛte |
imāmavasthāṃ prāptasya lūnapakṣasya saṃjaya || 9-2-44||

MHB 9-2-45

दुर्योधनो हतो यत्र शल्यश्च निहतो युधि ।
दुःशासनो विशस्तश्च विकर्णश्च महाबलः ॥ ९-२-४५॥
duryodhano hato yatra śalyaśca nihato yudhi |
duḥśāsano viśastaśca vikarṇaśca mahābalaḥ || 9-2-45||

MHB 9-2-46

कथं हि भीमसेनस्य श्रोष्येऽहं शब्दमुत्तमम् ।
एकेन समरे येन हतं पुत्रशतं मम ॥ ९-२-४६॥
kathaṃ hi bhīmasenasya śroṣye'haṃ śabdamuttamam |
ekena samare yena hataṃ putraśataṃ mama || 9-2-46||

MHB 9-2-47

असकृद्वदतस्तस्य दुर्योधनवधेन च ।
दुःखशोकाभिसंतप्तो न श्रोष्ये परुषा गिरः ॥ ९-२-४७॥
asakṛdvadatastasya duryodhanavadhena ca |
duḥkhaśokābhisaṃtapto na śroṣye paruṣā giraḥ || 9-2-47||

MHB 9-2-48

एवं स शोकसंतप्तः पार्थिवो हतबान्धवः ।
मुहुर्मुहुर्मुह्यमानः पुत्राधिभिरभिप्लुतः ॥ ९-२-४८॥
evaṃ sa śokasaṃtaptaḥ pārthivo hatabāndhavaḥ |
muhurmuhurmuhyamānaḥ putrādhibhirabhiplutaḥ || 9-2-48||

MHB 9-2-49

विलप्य सुचिरं कालं धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य चिन्तयित्वा पराभवम् ॥ ९-२-४९॥
vilapya suciraṃ kālaṃ dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasya cintayitvā parābhavam || 9-2-49||

MHB 9-2-50

दुःखेन महता राजा संतप्तो भरतर्षभ ।
पुनर्गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छद्यथातथम् ॥ ९-२-५०॥
duḥkhena mahatā rājā saṃtapto bharatarṣabha |
punargāvalgaṇiṃ sūtaṃ paryapṛcchadyathātatham || 9-2-50||

MHB 9-2-51

भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा सूतपुत्रं च पातितम् ।
सेनापतिं प्रणेतारं किमकुर्वत मामकाः ॥ ९-२-५१॥
bhīṣmadroṇau hatau śrutvā sūtaputraṃ ca pātitam |
senāpatiṃ praṇetāraṃ kimakurvata māmakāḥ || 9-2-51||

MHB 9-2-52

यं यं सेनाप्रणेतारं युधि कुर्वन्ति मामकाः ।
अचिरेणैव कालेन तं तं निघ्नन्ति पाण्डवाः ॥ ९-२-५२॥
yaṃ yaṃ senāpraṇetāraṃ yudhi kurvanti māmakāḥ |
acireṇaiva kālena taṃ taṃ nighnanti pāṇḍavāḥ || 9-2-52||

MHB 9-2-53

रणमूर्ध्नि हतो भीष्मः पश्यतां वः किरीटिना ।
एवमेव हतो द्रोणः सर्वेषामेव पश्यताम् ॥ ९-२-५३॥
raṇamūrdhni hato bhīṣmaḥ paśyatāṃ vaḥ kirīṭinā |
evameva hato droṇaḥ sarveṣāmeva paśyatām || 9-2-53||

MHB 9-2-54

एवमेव हतः कर्णः सूतपुत्रः प्रतापवान् ।
स राजकानां सर्वेषां पश्यतां वः किरीटिना ॥ ९-२-५४॥
evameva hataḥ karṇaḥ sūtaputraḥ pratāpavān |
sa rājakānāṃ sarveṣāṃ paśyatāṃ vaḥ kirīṭinā || 9-2-54||

MHB 9-2-55

पूर्वमेवाहमुक्तो वै विदुरेण महात्मना ।
दुर्योधनापराधेन प्रजेयं विनशिष्यति ॥ ९-२-५५॥
pūrvamevāhamukto vai vidureṇa mahātmanā |
duryodhanāparādhena prajeyaṃ vinaśiṣyati || 9-2-55||

MHB 9-2-56

केचिन्न सम्यक्पश्यन्ति मूढाः सम्यक्तथापरे ।
तदिदं मम मूढस्य तथाभूतं वचः स्म ह ॥ ९-२-५६॥
kecinna samyakpaśyanti mūḍhāḥ samyaktathāpare |
tadidaṃ mama mūḍhasya tathābhūtaṃ vacaḥ sma ha || 9-2-56||

MHB 9-2-57

यदब्रवीन्मे धर्मात्मा विदुरो दीर्घदर्शिवान् ।
तत्तथा समनुप्राप्तं वचनं सत्यवादिनः ॥ ९-२-५७॥
yadabravīnme dharmātmā viduro dīrghadarśivān |
tattathā samanuprāptaṃ vacanaṃ satyavādinaḥ || 9-2-57||

MHB 9-2-58

दैवोपहतचित्तेन यन्मयापकृतं पुरा ।
अनयस्य फलं तस्य ब्रूहि गावल्गणे पुनः ॥ ९-२-५८॥
daivopahatacittena yanmayāpakṛtaṃ purā |
anayasya phalaṃ tasya brūhi gāvalgaṇe punaḥ || 9-2-58||

MHB 9-2-59

को वा मुखमनीकानामासीत्कर्णे निपातिते ।
अर्जुनं वासुदेवं च को वा प्रत्युद्ययौ रथी ॥ ९-२-५९॥
ko vā mukhamanīkānāmāsītkarṇe nipātite |
arjunaṃ vāsudevaṃ ca ko vā pratyudyayau rathī || 9-2-59||

MHB 9-2-60

केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रं मद्रराजस्य संयुगे ।
वामं च योद्धुकामस्य के वा वीरस्य पृष्ठतः ॥ ९-२-६०॥
ke'rakṣandakṣiṇaṃ cakraṃ madrarājasya saṃyuge |
vāmaṃ ca yoddhukāmasya ke vā vīrasya pṛṣṭhataḥ || 9-2-60||

MHB 9-2-61

कथं च वः समेतानां मद्रराजो महाबलः ।
निहतः पाण्डवैः संख्ये पुत्रो वा मम संजय ॥ ९-२-६१॥
kathaṃ ca vaḥ sametānāṃ madrarājo mahābalaḥ |
nihataḥ pāṇḍavaiḥ saṃkhye putro vā mama saṃjaya || 9-2-61||

MHB 9-2-62

ब्रूहि सर्वं यथातत्त्वं भरतानां महाक्षयम् ।
यथा च निहतः संख्ये पुत्रो दुर्योधनो मम ॥ ९-२-६२॥
brūhi sarvaṃ yathātattvaṃ bharatānāṃ mahākṣayam |
yathā ca nihataḥ saṃkhye putro duryodhano mama || 9-2-62||

MHB 9-2-63

पाञ्चालाश्च यथा सर्वे निहताः सपदानुगाः ।
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः ॥ ९-२-६३॥
pāñcālāśca yathā sarve nihatāḥ sapadānugāḥ |
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadyāḥ pañca cātmajāḥ || 9-2-63||

MHB 9-2-64

पाण्डवाश्च यथा मुक्तास्तथोभौ सात्वतौ युधि ।
कृपश्च कृतवर्मा च भारद्वाजस्य चात्मजः ॥ ९-२-६४॥
pāṇḍavāśca yathā muktāstathobhau sātvatau yudhi |
kṛpaśca kṛtavarmā ca bhāradvājasya cātmajaḥ || 9-2-64||

MHB 9-2-65

यद्यथा यादृशं चैव युद्धं वृत्तं च सांप्रतम् ।
अखिलं श्रोतुमिच्छामि कुशलो ह्यसि संजय ॥ ९-२-६५॥
yadyathā yādṛśaṃ caiva yuddhaṃ vṛttaṃ ca sāṃpratam |
akhilaṃ śrotumicchāmi kuśalo hyasi saṃjaya || 9-2-65||

Adhyaya: 3/64 (50)

MHB 9-3-1

संजय उवाच ।
शृणु राजन्नवहितो यथा वृत्तो महान्क्षयः ।
कुरूणां पाण्डवानां च समासाद्य परस्परम् ॥ ९-३-१॥
saṃjaya uvāca |
śṛṇu rājannavahito yathā vṛtto mahānkṣayaḥ |
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca samāsādya parasparam || 9-3-1||

MHB 9-3-2

निहते सूतपुत्रे तु पाण्डवेन महात्मना ।
विद्रुतेषु च सैन्येषु समानीतेषु चासकृत् ॥ ९-३-२॥
nihate sūtaputre tu pāṇḍavena mahātmanā |
vidruteṣu ca sainyeṣu samānīteṣu cāsakṛt || 9-3-2||

MHB 9-3-3

विमुखे तव पुत्रे तु शोकोपहतचेतसि ।
भृशोद्विग्नेषु सैन्येषु दृष्ट्वा पार्थस्य विक्रमम् ॥ ९-३-३॥
vimukhe tava putre tu śokopahatacetasi |
bhṛśodvigneṣu sainyeṣu dṛṣṭvā pārthasya vikramam || 9-3-3||

MHB 9-3-4

ध्यायमानेषु सैन्येषु दुःखं प्राप्तेषु भारत ।
बलानां मथ्यमानानां श्रुत्वा निनदमुत्तमम् ॥ ९-३-४॥
dhyāyamāneṣu sainyeṣu duḥkhaṃ prāpteṣu bhārata |
balānāṃ mathyamānānāṃ śrutvā ninadamuttamam || 9-3-4||

MHB 9-3-5

अभिज्ञानं नरेन्द्राणां विकृतं प्रेक्ष्य संयुगे ।
पतितान्रथनीडांश्च रथांश्चापि महात्मनाम् ॥ ९-३-५॥
abhijñānaṃ narendrāṇāṃ vikṛtaṃ prekṣya saṃyuge |
patitānrathanīḍāṃśca rathāṃścāpi mahātmanām || 9-3-5||

MHB 9-3-6

रणे विनिहतान्नागान्दृष्ट्वा पत्तींश्च मारिष ।
आयोधनं चातिघोरं रुद्रस्याक्रीडसंनिभम् ॥ ९-३-६॥
raṇe vinihatānnāgāndṛṣṭvā pattīṃśca māriṣa |
āyodhanaṃ cātighoraṃ rudrasyākrīḍasaṃnibham || 9-3-6||

MHB 9-3-7

अप्रख्यातिं गतानां तु राज्ञां शतसहस्रशः ।
कृपाविष्टः कृपो राजन्वयःशीलसमन्वितः ॥ ९-३-७॥
aprakhyātiṃ gatānāṃ tu rājñāṃ śatasahasraśaḥ |
kṛpāviṣṭaḥ kṛpo rājanvayaḥśīlasamanvitaḥ || 9-3-7||

MHB 9-3-8

अब्रवीत्तत्र तेजस्वी सोऽभिसृत्य जनाधिपम् ।
दुर्योधनं मन्युवशाद्वचनं वचनक्षमः ॥ ९-३-८॥
abravīttatra tejasvī so'bhisṛtya janādhipam |
duryodhanaṃ manyuvaśādvacanaṃ vacanakṣamaḥ || 9-3-8||

MHB 9-3-9

दुर्योधन निबोधेदं यत्त्वा वक्ष्यामि कौरव ।
श्रुत्वा कुरु महाराज यदि ते रोचतेऽनघ ॥ ९-३-९॥
duryodhana nibodhedaṃ yattvā vakṣyāmi kaurava |
śrutvā kuru mahārāja yadi te rocate'nagha || 9-3-9||

MHB 9-3-10

न युद्धधर्माच्छ्रेयान्वै पन्था राजेन्द्र विद्यते ।
यं समाश्रित्य युध्यन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ ॥ ९-३-१०॥
na yuddhadharmācchreyānvai panthā rājendra vidyate |
yaṃ samāśritya yudhyante kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha || 9-3-10||

MHB 9-3-11

पुत्रो भ्राता पिता चैव स्वस्रेयो मातुलस्तथा ।
संबन्धिबान्धवाश्चैव योध्या वै क्षत्रजीविना ॥ ९-३-११॥
putro bhrātā pitā caiva svasreyo mātulastathā |
saṃbandhibāndhavāścaiva yodhyā vai kṣatrajīvinā || 9-3-11||

MHB 9-3-12

वधे चैव परो धर्मस्तथाधर्मः पलायने ।
ते स्म घोरां समापन्ना जीविकां जीवितार्थिनः ॥ ९-३-१२॥
vadhe caiva paro dharmastathādharmaḥ palāyane |
te sma ghorāṃ samāpannā jīvikāṃ jīvitārthinaḥ || 9-3-12||

MHB 9-3-13

तत्र त्वां प्रतिवक्ष्यामि किंचिदेव हितं वचः ।
हते भीष्मे च द्रोणे च कर्णे चैव महारथे ॥ ९-३-१३॥
tatra tvāṃ prativakṣyāmi kiṃcideva hitaṃ vacaḥ |
hate bhīṣme ca droṇe ca karṇe caiva mahārathe || 9-3-13||

MHB 9-3-14

जयद्रथे च निहते तव भ्रातृषु चानघ ।
लक्ष्मणे तव पुत्रे च किं शेषं पर्युपास्महे ॥ ९-३-१४॥
jayadrathe ca nihate tava bhrātṛṣu cānagha |
lakṣmaṇe tava putre ca kiṃ śeṣaṃ paryupāsmahe || 9-3-14||

MHB 9-3-15

येषु भारं समासज्य राज्ये मतिमकुर्महि ।
ते संत्यज्य तनूर्याताः शूरा ब्रह्मविदां गतिम् ॥ ९-३-१५॥
yeṣu bhāraṃ samāsajya rājye matimakurmahi |
te saṃtyajya tanūryātāḥ śūrā brahmavidāṃ gatim || 9-3-15||

MHB 9-3-16

वयं त्विह विनाभूता गुणवद्भिर्महारथैः ।
कृपणं वर्तयिष्याम पातयित्वा नृपान्बहून् ॥ ९-३-१६॥
vayaṃ tviha vinābhūtā guṇavadbhirmahārathaiḥ |
kṛpaṇaṃ vartayiṣyāma pātayitvā nṛpānbahūn || 9-3-16||

MHB 9-3-17

सर्वैरपि च जीवद्भिर्बीभत्सुरपराजितः ।
कृष्णनेत्रो महाबाहुर्देवैरपि दुरासदः ॥ ९-३-१७॥
sarvairapi ca jīvadbhirbībhatsuraparājitaḥ |
kṛṣṇanetro mahābāhurdevairapi durāsadaḥ || 9-3-17||

MHB 9-3-18

इन्द्रकार्मुकवज्राभमिन्द्रकेतुमिवोच्छ्रितम् ।
वानरं केतुमासाद्य संचचाल महाचमूः ॥ ९-३-१८॥
indrakārmukavajrābhamindraketumivocchritam |
vānaraṃ ketumāsādya saṃcacāla mahācamūḥ || 9-3-18||

MHB 9-3-19

सिंहनादेन भीमस्य पाञ्चजन्यस्वनेन च ।
गाण्डीवस्य च निर्घोषात्संहृष्यन्ति मनांसि नः ॥ ९-३-१९॥
siṃhanādena bhīmasya pāñcajanyasvanena ca |
gāṇḍīvasya ca nirghoṣātsaṃhṛṣyanti manāṃsi naḥ || 9-3-19||

MHB 9-3-20

चरन्तीव महाविद्युन्मुष्णन्ती नयनप्रभाम् ।
अलातमिव चाविद्धं गाण्डीवं समदृश्यत ॥ ९-३-२०॥
carantīva mahāvidyunmuṣṇantī nayanaprabhām |
alātamiva cāviddhaṃ gāṇḍīvaṃ samadṛśyata || 9-3-20||

MHB 9-3-21

जाम्बूनदविचित्रं च धूयमानं महद्धनुः ।
दृश्यते दिक्षु सर्वासु विद्युदभ्रघनेष्विव ॥ ९-३-२१॥
jāmbūnadavicitraṃ ca dhūyamānaṃ mahaddhanuḥ |
dṛśyate dikṣu sarvāsu vidyudabhraghaneṣviva || 9-3-21||

MHB 9-3-22

उह्यमानश्च कृष्णेन वायुनेव बलाहकः ।
तावकं तद्बलं राजन्नर्जुनोऽस्त्रविदां वरः ।
गहनं शिशिरे कक्षं ददाहाग्निरिवोत्थितः ॥ ९-३-२२॥
uhyamānaśca kṛṣṇena vāyuneva balāhakaḥ |
tāvakaṃ tadbalaṃ rājannarjuno'stravidāṃ varaḥ |
gahanaṃ śiśire kakṣaṃ dadāhāgnirivotthitaḥ || 9-3-22||

MHB 9-3-23

गाहमानमनीकानि महेन्द्रसदृशप्रभम् ।
धनंजयमपश्याम चतुर्दन्तमिव द्विपम् ॥ ९-३-२३॥
gāhamānamanīkāni mahendrasadṛśaprabham |
dhanaṃjayamapaśyāma caturdantamiva dvipam || 9-3-23||

MHB 9-3-24

विक्षोभयन्तं सेनां ते त्रासयन्तं च पार्थिवान् ।
धनंजयमपश्याम नलिनीमिव कुञ्जरम् ॥ ९-३-२४॥
vikṣobhayantaṃ senāṃ te trāsayantaṃ ca pārthivān |
dhanaṃjayamapaśyāma nalinīmiva kuñjaram || 9-3-24||

MHB 9-3-25

त्रासयन्तं तथा योधान्धनुर्घोषेण पाण्डवम् ।
भूय एनमपश्याम सिंहं मृगगणा इव ॥ ९-३-२५॥
trāsayantaṃ tathā yodhāndhanurghoṣeṇa pāṇḍavam |
bhūya enamapaśyāma siṃhaṃ mṛgagaṇā iva || 9-3-25||

MHB 9-3-26

सर्वलोकमहेष्वासौ वृषभौ सर्वधन्विनाम् ।
आमुक्तकवचौ कृष्णौ लोकमध्ये विरेजतुः ॥ ९-३-२६॥
sarvalokamaheṣvāsau vṛṣabhau sarvadhanvinām |
āmuktakavacau kṛṣṇau lokamadhye virejatuḥ || 9-3-26||

MHB 9-3-27

अद्य सप्तदशाहानि वर्तमानस्य भारत ।
संग्रामस्यातिघोरस्य वध्यतां चाभितो युधि ॥ ९-३-२७॥
adya saptadaśāhāni vartamānasya bhārata |
saṃgrāmasyātighorasya vadhyatāṃ cābhito yudhi || 9-3-27||

MHB 9-3-28

वायुनेव विधूतानि तवानीकानि सर्वशः ।
शरदम्भोदजालानि व्यशीर्यन्त समन्ततः ॥ ९-३-२८॥
vāyuneva vidhūtāni tavānīkāni sarvaśaḥ |
śaradambhodajālāni vyaśīryanta samantataḥ || 9-3-28||

MHB 9-3-29

तां नावमिव पर्यस्तां भ्रान्तवातां महार्णवे ।
तव सेनां महाराज सव्यसाची व्यकम्पयत् ॥ ९-३-२९॥
tāṃ nāvamiva paryastāṃ bhrāntavātāṃ mahārṇave |
tava senāṃ mahārāja savyasācī vyakampayat || 9-3-29||

MHB 9-3-30

क्व नु ते सूतपुत्रोऽभूत्क्व नु द्रोणः सहानुगः ।
अहं क्व च क्व चात्मा ते हार्दिक्यश्च तथा क्व नु ।
दुःशासनश्च भ्राता ते भ्रातृभिः सहितः क्व नु ॥ ९-३-३०॥
kva nu te sūtaputro'bhūtkva nu droṇaḥ sahānugaḥ |
ahaṃ kva ca kva cātmā te hārdikyaśca tathā kva nu |
duḥśāsanaśca bhrātā te bhrātṛbhiḥ sahitaḥ kva nu || 9-3-30||

MHB 9-3-31

बाणगोचरसंप्राप्तं प्रेक्ष्य चैव जयद्रथम् ।
संबन्धिनस्ते भ्रातॄंश्च सहायान्मातुलांस्तथा ॥ ९-३-३१॥
bāṇagocarasaṃprāptaṃ prekṣya caiva jayadratham |
saṃbandhinaste bhrātṝṃśca sahāyānmātulāṃstathā || 9-3-31||

MHB 9-3-32

सर्वान्विक्रम्य मिषतो लोकांश्चाक्रम्य मूर्धनि ।
जयद्रथो हतो राजन्किं नु शेषमुपास्महे ॥ ९-३-३२॥
sarvānvikramya miṣato lokāṃścākramya mūrdhani |
jayadratho hato rājankiṃ nu śeṣamupāsmahe || 9-3-32||

MHB 9-3-33

को वेह स पुमानस्ति यो विजेष्यति पाण्डवम् ।
तस्य चास्त्राणि दिव्यानि विविधानि महात्मनः ।
गाण्डीवस्य च निर्घोषो वीर्याणि हरते हि नः ॥ ९-३-३३॥
ko veha sa pumānasti yo vijeṣyati pāṇḍavam |
tasya cāstrāṇi divyāni vividhāni mahātmanaḥ |
gāṇḍīvasya ca nirghoṣo vīryāṇi harate hi naḥ || 9-3-33||

MHB 9-3-34

नष्टचन्द्रा यथा रात्रिः सेनेयं हतनायका ।
नागभग्नद्रुमा शुष्का नदीवाकुलतां गता ॥ ९-३-३४॥
naṣṭacandrā yathā rātriḥ seneyaṃ hatanāyakā |
nāgabhagnadrumā śuṣkā nadīvākulatāṃ gatā || 9-3-34||

MHB 9-3-35

ध्वजिन्यां हतनेत्रायां यथेष्टं श्वेतवाहनः ।
चरिष्यति महाबाहुः कक्षेऽग्निरिव संज्वलन् ॥ ९-३-३५॥
dhvajinyāṃ hatanetrāyāṃ yatheṣṭaṃ śvetavāhanaḥ |
cariṣyati mahābāhuḥ kakṣe'gniriva saṃjvalan || 9-3-35||

MHB 9-3-36

सात्यकेश्चैव यो वेगो भीमसेनस्य चोभयोः ।
दारयेत गिरीन्सर्वाञ्शोषयेत च सागरान् ॥ ९-३-३६॥
sātyakeścaiva yo vego bhīmasenasya cobhayoḥ |
dārayeta girīnsarvāñśoṣayeta ca sāgarān || 9-3-36||

MHB 9-3-37

उवाच वाक्यं यद्भीमः सभामध्ये विशां पते ।
कृतं तत्सकलं तेन भूयश्चैव करिष्यति ॥ ९-३-३७॥
uvāca vākyaṃ yadbhīmaḥ sabhāmadhye viśāṃ pate |
kṛtaṃ tatsakalaṃ tena bhūyaścaiva kariṣyati || 9-3-37||

MHB 9-3-38

प्रमुखस्थे तदा कर्णे बलं पाण्डवरक्षितम् ।
दुरासदं तथा गुप्तं गूढं गाण्डीवधन्वना ॥ ९-३-३८॥
pramukhasthe tadā karṇe balaṃ pāṇḍavarakṣitam |
durāsadaṃ tathā guptaṃ gūḍhaṃ gāṇḍīvadhanvanā || 9-3-38||

MHB 9-3-39

युष्माभिस्तानि चीर्णानि यान्यसाधूनि साधुषु ।
अकारणकृतान्येव तेषां वः फलमागतम् ॥ ९-३-३९॥
yuṣmābhistāni cīrṇāni yānyasādhūni sādhuṣu |
akāraṇakṛtānyeva teṣāṃ vaḥ phalamāgatam || 9-3-39||

MHB 9-3-40

आत्मनोऽर्थे त्वया लोको यत्नतः सर्व आहृतः ।
स ते संशयितस्तात आत्मा च भरतर्षभ ॥ ९-३-४०॥
ātmano'rthe tvayā loko yatnataḥ sarva āhṛtaḥ |
sa te saṃśayitastāta ātmā ca bharatarṣabha || 9-3-40||

MHB 9-3-41

रक्ष दुर्योधनात्मानमात्मा सर्वस्य भाजनम् ।
भिन्ने हि भाजने तात दिशो गच्छति तद्गतम् ॥ ९-३-४१॥
rakṣa duryodhanātmānamātmā sarvasya bhājanam |
bhinne hi bhājane tāta diśo gacchati tadgatam || 9-3-41||

MHB 9-3-42

हीयमानेन वै संधिः पर्येष्टव्यः समेन च ।
विग्रहो वर्धमानेन नीतिरेषा बृहस्पतेः ॥ ९-३-४२॥
hīyamānena vai saṃdhiḥ paryeṣṭavyaḥ samena ca |
vigraho vardhamānena nītireṣā bṛhaspateḥ || 9-3-42||

MHB 9-3-43

ते वयं पाण्डुपुत्रेभ्यो हीनाः स्वबलशक्तितः ।
अत्र ते पाण्डवैः सार्धं संधिं मन्ये क्षमं प्रभो ॥ ९-३-४३॥
te vayaṃ pāṇḍuputrebhyo hīnāḥ svabalaśaktitaḥ |
atra te pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ saṃdhiṃ manye kṣamaṃ prabho || 9-3-43||

MHB 9-3-44

न जानीते हि यः श्रेयः श्रेयसश्चावमन्यते ।
स क्षिप्रं भ्रश्यते राज्यान्न च श्रेयोऽनुविन्दति ॥ ९-३-४४॥
na jānīte hi yaḥ śreyaḥ śreyasaścāvamanyate |
sa kṣipraṃ bhraśyate rājyānna ca śreyo'nuvindati || 9-3-44||

MHB 9-3-45

प्रणिपत्य हि राजानं राज्यं यदि लभेमहि ।
श्रेयः स्यान्न तु मौढ्येन राजन्गन्तुं पराभवम् ॥ ९-३-४५॥
praṇipatya hi rājānaṃ rājyaṃ yadi labhemahi |
śreyaḥ syānna tu mauḍhyena rājangantuṃ parābhavam || 9-3-45||

MHB 9-3-46

वैचित्रवीर्यवचनात्कृपाशीलो युधिष्ठिरः ।
विनियुञ्जीत राज्ये त्वां गोविन्दवचनेन च ॥ ९-३-४६॥
vaicitravīryavacanātkṛpāśīlo yudhiṣṭhiraḥ |
viniyuñjīta rājye tvāṃ govindavacanena ca || 9-3-46||

MHB 9-3-47

यद्ब्रूयाद्धि हृषीकेशो राजानमपराजितम् ।
अर्जुनं भीमसेनं च सर्वं कुर्युरसंशयम् ॥ ९-३-४७॥
yadbrūyāddhi hṛṣīkeśo rājānamaparājitam |
arjunaṃ bhīmasenaṃ ca sarvaṃ kuryurasaṃśayam || 9-3-47||

MHB 9-3-48

नातिक्रमिष्यते कृष्णो वचनं कौरवस्य ह ।
धृतराष्ट्रस्य मन्येऽहं नापि कृष्णस्य पाण्डवः ॥ ९-३-४८॥
nātikramiṣyate kṛṣṇo vacanaṃ kauravasya ha |
dhṛtarāṣṭrasya manye'haṃ nāpi kṛṣṇasya pāṇḍavaḥ || 9-3-48||

MHB 9-3-49

एतत्क्षममहं मन्ये तव पार्थैरविग्रहम् ।
न त्वा ब्रवीमि कार्पण्यान्न प्राणपरिरक्षणात् ।
पथ्यं राजन्ब्रवीमि त्वां तत्परासुः स्मरिष्यसि ॥ ९-३-४९॥
etatkṣamamahaṃ manye tava pārthairavigraham |
na tvā bravīmi kārpaṇyānna prāṇaparirakṣaṇāt |
pathyaṃ rājanbravīmi tvāṃ tatparāsuḥ smariṣyasi || 9-3-49||

MHB 9-3-50

इति वृद्धो विलप्यैतत्कृपः शारद्वतो वचः ।
दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य शुशोच च मुमोह च ॥ ९-३-५०॥
iti vṛddho vilapyaitatkṛpaḥ śāradvato vacaḥ |
dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasya śuśoca ca mumoha ca || 9-3-50||

Adhyaya: 4/64 (50)

MHB 9-4-1

संजय उवाच ।
एवमुक्तस्ततो राजा गौतमेन यशस्विना ।
निःश्वस्य दीर्घमुष्णं च तूष्णीमासीद्विशां पते ॥ ९-४-१॥
saṃjaya uvāca |
evamuktastato rājā gautamena yaśasvinā |
niḥśvasya dīrghamuṣṇaṃ ca tūṣṇīmāsīdviśāṃ pate || 9-4-1||

MHB 9-4-2

ततो मुहूर्तं स ध्यात्वा धार्तराष्ट्रो महामनाः ।
कृपं शारद्वतं वाक्यमित्युवाच परंतपः ॥ ९-४-२॥
tato muhūrtaṃ sa dhyātvā dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ |
kṛpaṃ śāradvataṃ vākyamityuvāca paraṃtapaḥ || 9-4-2||

MHB 9-4-3

यत्किंचित्सुहृदा वाच्यं तत्सर्वं श्रावितो ह्यहम् ।
कृतं च भवता सर्वं प्राणान्संत्यज्य युध्यता ॥ ९-४-३॥
yatkiṃcitsuhṛdā vācyaṃ tatsarvaṃ śrāvito hyaham |
kṛtaṃ ca bhavatā sarvaṃ prāṇānsaṃtyajya yudhyatā || 9-4-3||

MHB 9-4-4

गाहमानमनीकानि युध्यमानं महारथैः ।
पाण्डवैरतितेजोभिर्लोकस्त्वामनुदृष्टवान् ॥ ९-४-४॥
gāhamānamanīkāni yudhyamānaṃ mahārathaiḥ |
pāṇḍavairatitejobhirlokastvāmanudṛṣṭavān || 9-4-4||

MHB 9-4-5

सुहृदा यदिदं वाच्यं भवता श्रावितो ह्यहम् ।
न मां प्रीणाति तत्सर्वं मुमूर्षोरिव भेषजम् ॥ ९-४-५॥
suhṛdā yadidaṃ vācyaṃ bhavatā śrāvito hyaham |
na māṃ prīṇāti tatsarvaṃ mumūrṣoriva bheṣajam || 9-4-5||

MHB 9-4-6

हेतुकारणसंयुक्तं हितं वचनमुत्तमम् ।
उच्यमानं महाबाहो न मे विप्राग्र्य रोचते ॥ ९-४-६॥
hetukāraṇasaṃyuktaṃ hitaṃ vacanamuttamam |
ucyamānaṃ mahābāho na me viprāgrya rocate || 9-4-6||

MHB 9-4-7

राज्याद्विनिकृतोऽस्माभिः कथं सोऽस्मासु विश्वसेत् ।
अक्षद्यूते च नृपतिर्जितोऽस्माभिर्महाधनः ।
स कथं मम वाक्यानि श्रद्दध्याद्भूय एव तु ॥ ९-४-७॥
rājyādvinikṛto'smābhiḥ kathaṃ so'smāsu viśvaset |
akṣadyūte ca nṛpatirjito'smābhirmahādhanaḥ |
sa kathaṃ mama vākyāni śraddadhyādbhūya eva tu || 9-4-7||

MHB 9-4-8

तथा दौत्येन संप्राप्तः कृष्णः पार्थहिते रतः ।
प्रलब्धश्च हृषीकेशस्तच्च कर्म विरोधितम् ।
स च मे वचनं ब्रह्मन्कथमेवाभिमंस्यते ॥ ९-४-८॥
tathā dautyena saṃprāptaḥ kṛṣṇaḥ pārthahite rataḥ |
pralabdhaśca hṛṣīkeśastacca karma virodhitam |
sa ca me vacanaṃ brahmankathamevābhimaṃsyate || 9-4-8||

MHB 9-4-9

विललाप हि यत्कृष्णा सभामध्ये समेयुषी ।
न तन्मर्षयते कृष्णो न राज्यहरणं तथा ॥ ९-४-९॥
vilalāpa hi yatkṛṣṇā sabhāmadhye sameyuṣī |
na tanmarṣayate kṛṣṇo na rājyaharaṇaṃ tathā || 9-4-9||

MHB 9-4-10

एकप्राणावुभौ कृष्णावन्योन्यं प्रति संहतौ ।
पुरा यच्छ्रुतमेवासीदद्य पश्यामि तत्प्रभो ॥ ९-४-१०॥
ekaprāṇāvubhau kṛṣṇāvanyonyaṃ prati saṃhatau |
purā yacchrutamevāsīdadya paśyāmi tatprabho || 9-4-10||

MHB 9-4-11

स्वस्रीयं च हतं श्रुत्वा दुःखं स्वपिति केशवः ।
कृतागसो वयं तस्य स मदर्थं कथं क्षमेत् ॥ ९-४-११॥
svasrīyaṃ ca hataṃ śrutvā duḥkhaṃ svapiti keśavaḥ |
kṛtāgaso vayaṃ tasya sa madarthaṃ kathaṃ kṣamet || 9-4-11||

MHB 9-4-12

अभिमन्योर्विनाशेन न शर्म लभतेऽर्जुनः ।
स कथं मद्धिते यत्नं प्रकरिष्यति याचितः ॥ ९-४-१२॥
abhimanyorvināśena na śarma labhate'rjunaḥ |
sa kathaṃ maddhite yatnaṃ prakariṣyati yācitaḥ || 9-4-12||

MHB 9-4-13

मध्यमः पाण्डवस्तीक्ष्णो भीमसेनो महाबलः ।
प्रतिज्ञातं च तेनोग्रं स भज्येत न संनमेत् ॥ ९-४-१३॥
madhyamaḥ pāṇḍavastīkṣṇo bhīmaseno mahābalaḥ |
pratijñātaṃ ca tenograṃ sa bhajyeta na saṃnamet || 9-4-13||

MHB 9-4-14

उभौ तौ बद्धनिस्त्रिंशावुभौ चाबद्धकङ्कटौ ।
कृतवैरावुभौ वीरौ यमावपि यमोपमौ ॥ ९-४-१४॥
ubhau tau baddhanistriṃśāvubhau cābaddhakaṅkaṭau |
kṛtavairāvubhau vīrau yamāvapi yamopamau || 9-4-14||

MHB 9-4-15

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च कृतवैरौ मया सह ।
तौ कथं मद्धिते यत्नं प्रकुर्यातां द्विजोत्तम ॥ ९-४-१५॥
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca kṛtavairau mayā saha |
tau kathaṃ maddhite yatnaṃ prakuryātāṃ dvijottama || 9-4-15||

MHB 9-4-16

दुःशासनेन यत्कृष्णा एकवस्त्रा रजस्वला ।
परिक्लिष्टा सभामध्ये सर्वलोकस्य पश्यतः ॥ ९-४-१६॥
duḥśāsanena yatkṛṣṇā ekavastrā rajasvalā |
parikliṣṭā sabhāmadhye sarvalokasya paśyataḥ || 9-4-16||

MHB 9-4-17

तथा विवसनां दीनां स्मरन्त्यद्यापि पाण्डवाः ।
न निवारयितुं शक्याः संग्रामात्ते परंतपाः ॥ ९-४-१७॥
tathā vivasanāṃ dīnāṃ smarantyadyāpi pāṇḍavāḥ |
na nivārayituṃ śakyāḥ saṃgrāmātte paraṃtapāḥ || 9-4-17||

MHB 9-4-18

यदा च द्रौपदी कृष्णा मद्विनाशाय दुःखिता ।
उग्रं तेपे तपः कृष्णा भर्तॄणामर्थसिद्धये ।
स्थण्डिले नित्यदा शेते यावद्वैरस्य यातना ॥ ९-४-१८॥
yadā ca draupadī kṛṣṇā madvināśāya duḥkhitā |
ugraṃ tepe tapaḥ kṛṣṇā bhartṝṇāmarthasiddhaye |
sthaṇḍile nityadā śete yāvadvairasya yātanā || 9-4-18||

MHB 9-4-19

निक्षिप्य मानं दर्पं च वासुदेवसहोदरा ।
कृष्णायाः प्रेष्यवद्भूत्वा शुश्रूषां कुरुते सदा ॥ ९-४-१९॥
nikṣipya mānaṃ darpaṃ ca vāsudevasahodarā |
kṛṣṇāyāḥ preṣyavadbhūtvā śuśrūṣāṃ kurute sadā || 9-4-19||

MHB 9-4-20

इति सर्वं समुन्नद्धं न निर्वाति कथंचन ।
अभिमन्योर्विनाशेन स संधेयः कथं मया ॥ ९-४-२०॥
iti sarvaṃ samunnaddhaṃ na nirvāti kathaṃcana |
abhimanyorvināśena sa saṃdheyaḥ kathaṃ mayā || 9-4-20||

MHB 9-4-21

कथं च नाम भुक्त्वेमां पृथिवीं सागराम्बराम् ।
पाण्डवानां प्रसादेन भुञ्जीयां राज्यमल्पकम् ॥ ९-४-२१॥
kathaṃ ca nāma bhuktvemāṃ pṛthivīṃ sāgarāmbarām |
pāṇḍavānāṃ prasādena bhuñjīyāṃ rājyamalpakam || 9-4-21||

MHB 9-4-22

उपर्युपरि राज्ञां वै ज्वलितो भास्करो यथा ।
युधिष्ठिरं कथं पश्चादनुयास्यामि दासवत् ॥ ९-४-२२॥
uparyupari rājñāṃ vai jvalito bhāskaro yathā |
yudhiṣṭhiraṃ kathaṃ paścādanuyāsyāmi dāsavat || 9-4-22||

MHB 9-4-23

कथं भुक्त्वा स्वयं भोगान्दत्त्वा दायांश्च पुष्कलान् ।
कृपणं वर्तयिष्यामि कृपणैः सह जीविकाम् ॥ ९-४-२३॥
kathaṃ bhuktvā svayaṃ bhogāndattvā dāyāṃśca puṣkalān |
kṛpaṇaṃ vartayiṣyāmi kṛpaṇaiḥ saha jīvikām || 9-4-23||

MHB 9-4-24

नाभ्यसूयामि ते वाक्यमुक्तं स्निग्धं हितं त्वया ।
न तु संधिमहं मन्ये प्राप्तकालं कथंचन ॥ ९-४-२४॥
nābhyasūyāmi te vākyamuktaṃ snigdhaṃ hitaṃ tvayā |
na tu saṃdhimahaṃ manye prāptakālaṃ kathaṃcana || 9-4-24||

MHB 9-4-25

सुनीतमनुपश्यामि सुयुद्धेन परंतप ।
नायं क्लीबयितुं कालः संयोद्धुं काल एव नः ॥ ९-४-२५॥
sunītamanupaśyāmi suyuddhena paraṃtapa |
nāyaṃ klībayituṃ kālaḥ saṃyoddhuṃ kāla eva naḥ || 9-4-25||

MHB 9-4-26

इष्टं मे बहुभिर्यज्ञैर्दत्ता विप्रेषु दक्षिणाः ।
प्राप्ताः क्रमश्रुता वेदाः शत्रूणां मूर्ध्नि च स्थितम् ॥ ९-४-२६॥
iṣṭaṃ me bahubhiryajñairdattā vipreṣu dakṣiṇāḥ |
prāptāḥ kramaśrutā vedāḥ śatrūṇāṃ mūrdhni ca sthitam || 9-4-26||

MHB 9-4-27

भृत्या मे सुभृतास्तात दीनश्चाभ्युद्धृतो जनः ।
यातानि परराष्ट्राणि स्वराष्ट्रमनुपालितम् ॥ ९-४-२७॥
bhṛtyā me subhṛtāstāta dīnaścābhyuddhṛto janaḥ |
yātāni pararāṣṭrāṇi svarāṣṭramanupālitam || 9-4-27||

MHB 9-4-28

भुक्ताश्च विविधा भोगास्त्रिवर्गः सेवितो मया ।
पितॄणां गतमानृण्यं क्षत्रधर्मस्य चोभयोः ॥ ९-४-२८॥
bhuktāśca vividhā bhogāstrivargaḥ sevito mayā |
pitṝṇāṃ gatamānṛṇyaṃ kṣatradharmasya cobhayoḥ || 9-4-28||

MHB 9-4-29

न ध्रुवं सुखमस्तीह कुतो राज्यं कुतो यशः ।
इह कीर्तिर्विधातव्या सा च युद्धेन नान्यथा ॥ ९-४-२९॥
na dhruvaṃ sukhamastīha kuto rājyaṃ kuto yaśaḥ |
iha kīrtirvidhātavyā sā ca yuddhena nānyathā || 9-4-29||

MHB 9-4-30

गृहे यत्क्षत्रियस्यापि निधनं तद्विगर्हितम् ।
अधर्मः सुमहानेष यच्छय्यामरणं गृहे ॥ ९-४-३०॥
gṛhe yatkṣatriyasyāpi nidhanaṃ tadvigarhitam |
adharmaḥ sumahāneṣa yacchayyāmaraṇaṃ gṛhe || 9-4-30||

MHB 9-4-31

अरण्ये यो विमुञ्चेत संग्रामे वा तनुं नरः ।
क्रतूनाहृत्य महतो महिमानं स गच्छति ॥ ९-४-३१॥
araṇye yo vimuñceta saṃgrāme vā tanuṃ naraḥ |
kratūnāhṛtya mahato mahimānaṃ sa gacchati || 9-4-31||

MHB 9-4-32

कृपणं विलपन्नार्तो जरयाभिपरिप्लुतः ।
म्रियते रुदतां मध्ये ज्ञातीनां न स पूरुषः ॥ ९-४-३२॥
kṛpaṇaṃ vilapannārto jarayābhipariplutaḥ |
mriyate rudatāṃ madhye jñātīnāṃ na sa pūruṣaḥ || 9-4-32||

MHB 9-4-33

त्यक्त्वा तु विविधान्भोगान्प्राप्तानां परमां गतिम् ।
अपीदानीं सुयुद्धेन गच्छेयं सत्सलोकताम् ॥ ९-४-३३॥
tyaktvā tu vividhānbhogānprāptānāṃ paramāṃ gatim |
apīdānīṃ suyuddhena gaccheyaṃ satsalokatām || 9-4-33||

MHB 9-4-34

शूराणामार्यवृत्तानां संग्रामेष्वनिवर्तिनाम् ।
धीमतां सत्यसंधानां सर्वेषां क्रतुयाजिनाम् ॥ ९-४-३४॥
śūrāṇāmāryavṛttānāṃ saṃgrāmeṣvanivartinām |
dhīmatāṃ satyasaṃdhānāṃ sarveṣāṃ kratuyājinām || 9-4-34||

MHB 9-4-35

शस्त्रावभृथमाप्तानां ध्रुवं वासस्त्रिविष्टपे ।
मुदा नूनं प्रपश्यन्ति शुभ्रा ह्यप्सरसां गणाः ॥ ९-४-३५॥
śastrāvabhṛthamāptānāṃ dhruvaṃ vāsastriviṣṭape |
mudā nūnaṃ prapaśyanti śubhrā hyapsarasāṃ gaṇāḥ || 9-4-35||

MHB 9-4-36

पश्यन्ति नूनं पितरः पूजिताञ्शक्रसंसदि ।
अप्सरोभिः परिवृतान्मोदमानांस्त्रिविष्टपे ॥ ९-४-३६॥
paśyanti nūnaṃ pitaraḥ pūjitāñśakrasaṃsadi |
apsarobhiḥ parivṛtānmodamānāṃstriviṣṭape || 9-4-36||

MHB 9-4-37

पन्थानममरैर्यातं शूरैश्चैवानिवर्तिभिः ।
अपि तैः संगतं मार्गं वयमप्यारुहेमहि ॥ ९-४-३७॥
panthānamamarairyātaṃ śūraiścaivānivartibhiḥ |
api taiḥ saṃgataṃ mārgaṃ vayamapyāruhemahi || 9-4-37||

MHB 9-4-38

पितामहेन वृद्धेन तथाचार्येण धीमता ।
जयद्रथेन कर्णेन तथा दुःशासनेन च ॥ ९-४-३८॥
pitāmahena vṛddhena tathācāryeṇa dhīmatā |
jayadrathena karṇena tathā duḥśāsanena ca || 9-4-38||

MHB 9-4-39

घटमाना मदर्थेऽस्मिन्हताः शूरा जनाधिपाः ।
शेरते लोहिताक्ताङ्गाः पृथिव्यां शरविक्षताः ॥ ९-४-३९॥
ghaṭamānā madarthe'sminhatāḥ śūrā janādhipāḥ |
śerate lohitāktāṅgāḥ pṛthivyāṃ śaravikṣatāḥ || 9-4-39||

MHB 9-4-40

उत्तमास्त्रविदः शूरा यथोक्तक्रतुयाजिनः ।
त्यक्त्वा प्राणान्यथान्यायमिन्द्रसद्मसु धिष्ठिताः ॥ ९-४-४०॥
uttamāstravidaḥ śūrā yathoktakratuyājinaḥ |
tyaktvā prāṇānyathānyāyamindrasadmasu dhiṣṭhitāḥ || 9-4-40||

MHB 9-4-41

तैस्त्वयं रचितः पन्था दुर्गमो हि पुनर्भवेत् ।
संपतद्भिर्महावेगैरितो याद्भिश्च सद्गतिम् ॥ ९-४-४१॥
taistvayaṃ racitaḥ panthā durgamo hi punarbhavet |
saṃpatadbhirmahāvegairito yādbhiśca sadgatim || 9-4-41||

MHB 9-4-42

ये मदर्थे हताः शूरास्तेषां कृतमनुस्मरन् ।
ऋणं तत्प्रतिमुञ्चानो न राज्ये मन आदधे ॥ ९-४-४२॥
ye madarthe hatāḥ śūrāsteṣāṃ kṛtamanusmaran |
ṛṇaṃ tatpratimuñcāno na rājye mana ādadhe || 9-4-42||

MHB 9-4-43

पातयित्वा वयस्यांश्च भ्रातॄनथ पितामहान् ।
जीवितं यदि रक्षेयं लोको मां गर्हयेद्ध्रुवम् ॥ ९-४-४३॥
pātayitvā vayasyāṃśca bhrātṝnatha pitāmahān |
jīvitaṃ yadi rakṣeyaṃ loko māṃ garhayeddhruvam || 9-4-43||

MHB 9-4-44

कीदृशं च भवेद्राज्यं मम हीनस्य बन्धुभिः ।
सखिभिश्च सुहृद्भिश्च प्रणिपत्य च पाण्डवम् ॥ ९-४-४४॥
kīdṛśaṃ ca bhavedrājyaṃ mama hīnasya bandhubhiḥ |
sakhibhiśca suhṛdbhiśca praṇipatya ca pāṇḍavam || 9-4-44||

MHB 9-4-45

सोऽहमेतादृशं कृत्वा जगतोऽस्य पराभवम् ।
सुयुद्धेन ततः स्वर्गं प्राप्स्यामि न तदन्यथा ॥ ९-४-४५॥
so'hametādṛśaṃ kṛtvā jagato'sya parābhavam |
suyuddhena tataḥ svargaṃ prāpsyāmi na tadanyathā || 9-4-45||

MHB 9-4-46

एवं दुर्योधनेनोक्तं सर्वे संपूज्य तद्वचः ।
साधु साध्विति राजानं क्षत्रियाः संबभाषिरे ॥ ९-४-४६॥
evaṃ duryodhanenoktaṃ sarve saṃpūjya tadvacaḥ |
sādhu sādhviti rājānaṃ kṣatriyāḥ saṃbabhāṣire || 9-4-46||

MHB 9-4-47

पराजयमशोचन्तः कृतचित्ताश्च विक्रमे ।
सर्वे सुनिश्चिता योद्धुमुदग्रमनसोऽभवन् ॥ ९-४-४७॥
parājayamaśocantaḥ kṛtacittāśca vikrame |
sarve suniścitā yoddhumudagramanaso'bhavan || 9-4-47||

MHB 9-4-48

ततो वाहान्समाश्वास्य सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।
ऊने द्वियोजने गत्वा प्रत्यतिष्ठन्त कौरवाः ॥ ९-४-४८॥
tato vāhānsamāśvāsya sarve yuddhābhinandinaḥ |
ūne dviyojane gatvā pratyatiṣṭhanta kauravāḥ || 9-4-48||

MHB 9-4-49

आकाशे विद्रुमे पुण्ये प्रस्थे हिमवतः शुभे ।
अरुणां सरस्वतीं प्राप्य पपुः सस्नुश्च तज्जलम् ॥ ९-४-४९॥
ākāśe vidrume puṇye prasthe himavataḥ śubhe |
aruṇāṃ sarasvatīṃ prāpya papuḥ sasnuśca tajjalam || 9-4-49||

MHB 9-4-50

तव पुत्राः कृतोत्साहाः पर्यवर्तन्त ते ततः ।
पर्यवस्थाप्य चात्मानमन्योन्येन पुनस्तदा ।
सर्वे राजन्न्यवर्तन्त क्षत्रियाः कालचोदिताः ॥ ९-४-५०॥
tava putrāḥ kṛtotsāhāḥ paryavartanta te tataḥ |
paryavasthāpya cātmānamanyonyena punastadā |
sarve rājannyavartanta kṣatriyāḥ kālacoditāḥ || 9-4-50||

Adhyaya: 5/64 (27)

MHB 9-5-1

संजय उवाच ।
अथ हैमवते प्रस्थे स्थित्वा युद्धाभिनन्दिनः ।
सर्व एव महाराज योधास्तत्र समागताः ॥ ९-५-१॥
saṃjaya uvāca |
atha haimavate prasthe sthitvā yuddhābhinandinaḥ |
sarva eva mahārāja yodhāstatra samāgatāḥ || 9-5-1||

MHB 9-5-2

शल्यश्च चित्रसेनश्च शकुनिश्च महारथः ।
अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ॥ ९-५-२॥
śalyaśca citrasenaśca śakuniśca mahārathaḥ |
aśvatthāmā kṛpaścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ || 9-5-2||

MHB 9-5-3

सुषेणोऽरिष्टसेनश्च धृतसेनश्च वीर्यवान् ।
जयत्सेनश्च राजानस्ते रात्रिमुषितास्ततः ॥ ९-५-३॥
suṣeṇo'riṣṭasenaśca dhṛtasenaśca vīryavān |
jayatsenaśca rājānaste rātrimuṣitāstataḥ || 9-5-3||

MHB 9-5-4

रणे कर्णे हते वीरे त्रासिता जितकाशिभिः ।
नालभञ्शर्म ते पुत्रा हिमवन्तमृते गिरिम् ॥ ९-५-४॥
raṇe karṇe hate vīre trāsitā jitakāśibhiḥ |
nālabhañśarma te putrā himavantamṛte girim || 9-5-4||

MHB 9-5-5

तेऽब्रुवन्सहितास्तत्र राजानं सैन्यसंनिधौ ।
कृतयत्ना रणे राजन्संपूज्य विधिवत्तदा ॥ ९-५-५॥
te'bruvansahitāstatra rājānaṃ sainyasaṃnidhau |
kṛtayatnā raṇe rājansaṃpūjya vidhivattadā || 9-5-5||

MHB 9-5-6

कृत्वा सेनाप्रणेतारं परांस्त्वं योद्धुमर्हसि ।
येनाभिगुप्ताः संग्रामे जयेमासुहृदो वयम् ॥ ९-५-६॥
kṛtvā senāpraṇetāraṃ parāṃstvaṃ yoddhumarhasi |
yenābhiguptāḥ saṃgrāme jayemāsuhṛdo vayam || 9-5-6||

MHB 9-5-7

ततो दुर्योधनः स्थित्वा रथे रथवरोत्तमम् ।
सर्वयुद्धविभागज्ञमन्तकप्रतिमं युधि ॥ ९-५-७॥
tato duryodhanaḥ sthitvā rathe rathavarottamam |
sarvayuddhavibhāgajñamantakapratimaṃ yudhi || 9-5-7||

MHB 9-5-8

स्वङ्गं प्रच्छन्नशिरसं कम्बुग्रीवं प्रियंवदम् ।
व्याकोशपद्माभिमुखं व्याघ्रास्यं मेरुगौरवम् ॥ ९-५-८॥
svaṅgaṃ pracchannaśirasaṃ kambugrīvaṃ priyaṃvadam |
vyākośapadmābhimukhaṃ vyāghrāsyaṃ merugauravam || 9-5-8||

MHB 9-5-9

स्थाणोर्वृषस्य सदृशं स्कन्धनेत्रगतिस्वरैः ।
पुष्टश्लिष्टायतभुजं सुविस्तीर्णघनोरसम् ॥ ९-५-९॥
sthāṇorvṛṣasya sadṛśaṃ skandhanetragatisvaraiḥ |
puṣṭaśliṣṭāyatabhujaṃ suvistīrṇaghanorasam || 9-5-9||

MHB 9-5-10

जवे बले च सदृशमरुणानुजवातयोः ।
आदित्यस्य त्विषा तुल्यं बुद्ध्या चोशनसा समम् ॥ ९-५-१०॥
jave bale ca sadṛśamaruṇānujavātayoḥ |
ādityasya tviṣā tulyaṃ buddhyā cośanasā samam || 9-5-10||

MHB 9-5-11

कान्तिरूपमुखैश्वर्यैस्त्रिभिश्चन्द्रमसोपमम् ।
काञ्चनोपलसंघातैः सदृशं श्लिष्टसंधिकम् ॥ ९-५-११॥
kāntirūpamukhaiśvaryaistribhiścandramasopamam |
kāñcanopalasaṃghātaiḥ sadṛśaṃ śliṣṭasaṃdhikam || 9-5-11||

MHB 9-5-12

सुवृत्तोरुकटीजङ्घं सुपादं स्वङ्गुलीनखम् ।
स्मृत्वा स्मृत्वैव च गुणान्धात्रा यत्नाद्विनिर्मितम् ॥ ९-५-१२॥
suvṛttorukaṭījaṅghaṃ supādaṃ svaṅgulīnakham |
smṛtvā smṛtvaiva ca guṇāndhātrā yatnādvinirmitam || 9-5-12||

MHB 9-5-13

सर्वलक्षणसंपन्नं निपुणं श्रुतिसागरम् ।
जेतारं तरसारीणामजेयं शत्रुभिर्बलात् ॥ ९-५-१३॥
sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ nipuṇaṃ śrutisāgaram |
jetāraṃ tarasārīṇāmajeyaṃ śatrubhirbalāt || 9-5-13||

MHB 9-5-14

दशाङ्गं यश्चतुष्पादमिष्वस्त्रं वेद तत्त्वतः ।
साङ्गांश्च चतुरो वेदान्सम्यगाख्यानपञ्चमान् ॥ ९-५-१४॥
daśāṅgaṃ yaścatuṣpādamiṣvastraṃ veda tattvataḥ |
sāṅgāṃśca caturo vedānsamyagākhyānapañcamān || 9-5-14||

MHB 9-5-15

आराध्य त्र्यम्बकं यत्नाद्व्रतैरुग्रैर्महातपाः ।
अयोनिजायामुत्पन्नो द्रोणेनायोनिजेन यः ॥ ९-५-१५॥
ārādhya tryambakaṃ yatnādvratairugrairmahātapāḥ |
ayonijāyāmutpanno droṇenāyonijena yaḥ || 9-5-15||

MHB 9-5-16

तमप्रतिमकर्माणं रूपेणासदृशं भुवि ।
पारगं सर्वविद्यानां गुणार्णवमनिन्दितम् ।
तमभ्येत्यात्मजस्तुभ्यमश्वत्थामानमब्रवीत् ॥ ९-५-१६॥
tamapratimakarmāṇaṃ rūpeṇāsadṛśaṃ bhuvi |
pāragaṃ sarvavidyānāṃ guṇārṇavamaninditam |
tamabhyetyātmajastubhyamaśvatthāmānamabravīt || 9-5-16||

MHB 9-5-17

यं पुरस्कृत्य सहिता युधि जेष्याम पाण्डवान् ।
गुरुपुत्रोऽद्य सर्वेषामस्माकं परमा गतिः ।
भवांस्तस्मान्नियोगात्ते कोऽस्तु सेनापतिर्मम ॥ ९-५-१७॥
yaṃ puraskṛtya sahitā yudhi jeṣyāma pāṇḍavān |
guruputro'dya sarveṣāmasmākaṃ paramā gatiḥ |
bhavāṃstasmānniyogātte ko'stu senāpatirmama || 9-5-17||

MHB 9-5-18

द्रौणिरुवाच ।
अयं कुलेन वीर्येण तेजसा यशसा श्रिया ।
सर्वैर्गुणैः समुदितः शल्यो नोऽस्तु चमूपतिः ॥ ९-५-१८॥
drauṇiruvāca |
ayaṃ kulena vīryeṇa tejasā yaśasā śriyā |
sarvairguṇaiḥ samuditaḥ śalyo no'stu camūpatiḥ || 9-5-18||

MHB 9-5-19

भागिनेयान्निजांस्त्यक्त्वा कृतज्ञोऽस्मानुपागतः ।
महासेनो महाबाहुर्महासेन इवापरः ॥ ९-५-१९॥
bhāgineyānnijāṃstyaktvā kṛtajño'smānupāgataḥ |
mahāseno mahābāhurmahāsena ivāparaḥ || 9-5-19||

MHB 9-5-20

एनं सेनापतिं कृत्वा नृपतिं नृपसत्तम ।
शक्यः प्राप्तुं जयोऽस्माभिर्देवैः स्कन्दमिवाजितम् ॥ ९-५-२०॥
enaṃ senāpatiṃ kṛtvā nṛpatiṃ nṛpasattama |
śakyaḥ prāptuṃ jayo'smābhirdevaiḥ skandamivājitam || 9-5-20||

MHB 9-5-21

तथोक्ते द्रोणपुत्रेण सर्व एव नराधिपाः ।
परिवार्य स्थिताः शल्यं जयशब्दांश्च चक्रिरे ।
युद्धाय च मतिं चक्रूरावेशं च परं ययुः ॥ ९-५-२१॥
tathokte droṇaputreṇa sarva eva narādhipāḥ |
parivārya sthitāḥ śalyaṃ jayaśabdāṃśca cakrire |
yuddhāya ca matiṃ cakrūrāveśaṃ ca paraṃ yayuḥ || 9-5-21||

MHB 9-5-22

ततो दुर्योधनः शल्यं भूमौ स्थित्वा रथे स्थितम् ।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा रामभीष्मसमं रणे ॥ ९-५-२२॥
tato duryodhanaḥ śalyaṃ bhūmau sthitvā rathe sthitam |
uvāca prāñjalirbhūtvā rāmabhīṣmasamaṃ raṇe || 9-5-22||

MHB 9-5-23

अयं स कालः संप्राप्तो मित्राणां मित्रवत्सल ।
यत्र मित्रममित्रं वा परीक्षन्ते बुधा जनाः ॥ ९-५-२३॥
ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto mitrāṇāṃ mitravatsala |
yatra mitramamitraṃ vā parīkṣante budhā janāḥ || 9-5-23||

MHB 9-5-24

स भवानस्तु नः शूरः प्रणेता वाहिनीमुखे ।
रणं च याते भवति पाण्डवा मन्दचेतसः ।
भविष्यन्ति सहामात्याः पाञ्चालाश्च निरुद्यमाः ॥ ९-५-२४॥
sa bhavānastu naḥ śūraḥ praṇetā vāhinīmukhe |
raṇaṃ ca yāte bhavati pāṇḍavā mandacetasaḥ |
bhaviṣyanti sahāmātyāḥ pāñcālāśca nirudyamāḥ || 9-5-24||

MHB 9-5-25

शल्य उवाच ।
यत्तु मां मन्यसे राजन्कुरुराज करोमि तत् ।
त्वत्प्रियार्थं हि मे सर्वं प्राणा राज्यं धनानि च ॥ ९-५-२५॥
śalya uvāca |
yattu māṃ manyase rājankururāja karomi tat |
tvatpriyārthaṃ hi me sarvaṃ prāṇā rājyaṃ dhanāni ca || 9-5-25||

MHB 9-5-26

दुर्योधन उवाच ।
सेनापत्येन वरये त्वामहं मातुलातुलम् ।
सोऽस्मान्पाहि युधां श्रेष्ठ स्कन्दो देवानिवाहवे ॥ ९-५-२६॥
duryodhana uvāca |
senāpatyena varaye tvāmahaṃ mātulātulam |
so'smānpāhi yudhāṃ śreṣṭha skando devānivāhave || 9-5-26||

MHB 9-5-27

अभिषिच्यस्व राजेन्द्र देवानामिव पावकिः ।
जहि शत्रून्रणे वीर महेन्द्रो दानवानिव ॥ ९-५-२७॥
abhiṣicyasva rājendra devānāmiva pāvakiḥ |
jahi śatrūnraṇe vīra mahendro dānavāniva || 9-5-27||

Adhyaya: 6/64 (41)

MHB 9-6-1

संजय उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा वचो राज्ञो मद्रराजः प्रतापवान् ।
दुर्योधनं तदा राजन्वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ९-६-१॥
saṃjaya uvāca |
etacchrutvā vaco rājño madrarājaḥ pratāpavān |
duryodhanaṃ tadā rājanvākyametaduvāca ha || 9-6-1||

MHB 9-6-2

दुर्योधन महाबाहो शृणु वाक्यविदां वर ।
यावेतौ मन्यसे कृष्णौ रथस्थौ रथिनां वरौ ।
न मे तुल्यावुभावेतौ बाहुवीर्ये कथंचन ॥ ९-६-२॥
duryodhana mahābāho śṛṇu vākyavidāṃ vara |
yāvetau manyase kṛṣṇau rathasthau rathināṃ varau |
na me tulyāvubhāvetau bāhuvīrye kathaṃcana || 9-6-2||

MHB 9-6-3

उद्यतां पृथिवीं सर्वां ससुरासुरमानवाम् ।
योधयेयं रणमुखे संक्रुद्धः किमु पाण्डवान् ।
विजेष्ये च रणे पार्थान्सोमकांश्च समागतान् ॥ ९-६-३॥
udyatāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ sasurāsuramānavām |
yodhayeyaṃ raṇamukhe saṃkruddhaḥ kimu pāṇḍavān |
vijeṣye ca raṇe pārthānsomakāṃśca samāgatān || 9-6-3||

MHB 9-6-4

अहं सेनाप्रणेता ते भविष्यामि न संशयः ।
तं च व्यूहं विधास्यामि न तरिष्यन्ति यं परे ।
इति सत्यं ब्रवीम्येष दुर्योधन न संशयः ॥ ९-६-४॥
ahaṃ senāpraṇetā te bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ |
taṃ ca vyūhaṃ vidhāsyāmi na tariṣyanti yaṃ pare |
iti satyaṃ bravīmyeṣa duryodhana na saṃśayaḥ || 9-6-4||

MHB 9-6-5

एवमुक्तस्ततो राजा मद्राधिपतिमञ्जसा ।
अभ्यषिञ्चत सेनाया मध्ये भरतसत्तम ।
विधिना शास्त्रदृष्टेन हृष्टरूपो विशां पते ॥ ९-६-५॥
evamuktastato rājā madrādhipatimañjasā |
abhyaṣiñcata senāyā madhye bharatasattama |
vidhinā śāstradṛṣṭena hṛṣṭarūpo viśāṃ pate || 9-6-5||

MHB 9-6-6

अभिषिक्ते ततस्तस्मिन्सिंहनादो महानभूत् ।
तव सैन्येष्ववाद्यन्त वादित्राणि च भारत ॥ ९-६-६॥
abhiṣikte tatastasminsiṃhanādo mahānabhūt |
tava sainyeṣvavādyanta vāditrāṇi ca bhārata || 9-6-6||

MHB 9-6-7

हृष्टाश्चासंस्तदा योधा मद्रकाश्च महारथाः ।
तुष्टुवुश्चैव राजानं शल्यमाहवशोभिनम् ॥ ९-६-७॥
hṛṣṭāścāsaṃstadā yodhā madrakāśca mahārathāḥ |
tuṣṭuvuścaiva rājānaṃ śalyamāhavaśobhinam || 9-6-7||

MHB 9-6-8

जय राजंश्चिरं जीव जहि शत्रून्समागतान् ।
तव बाहुबलं प्राप्य धार्तराष्ट्रा महाबलाः ।
निखिलां पृथिवीं सर्वां प्रशासन्तु हतद्विषः ॥ ९-६-८॥
jaya rājaṃściraṃ jīva jahi śatrūnsamāgatān |
tava bāhubalaṃ prāpya dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ |
nikhilāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ praśāsantu hatadviṣaḥ || 9-6-8||

MHB 9-6-9

त्वं हि शक्तो रणे जेतुं ससुरासुरमानवान् ।
मर्त्यधर्माण इह तु किमु सोमकसृञ्जयान् ॥ ९-६-९॥
tvaṃ hi śakto raṇe jetuṃ sasurāsuramānavān |
martyadharmāṇa iha tu kimu somakasṛñjayān || 9-6-9||

MHB 9-6-10

एवं संस्तूयमानस्तु मद्राणामधिपो बली ।
हर्षं प्राप तदा वीरो दुरापमकृतात्मभिः ॥ ९-६-१०॥
evaṃ saṃstūyamānastu madrāṇāmadhipo balī |
harṣaṃ prāpa tadā vīro durāpamakṛtātmabhiḥ || 9-6-10||

MHB 9-6-11

शल्य उवाच ।
अद्यैवाहं रणे सर्वान्पाञ्चालान्सह पाण्डवैः ।
निहनिष्यामि राजेन्द्र स्वर्गं यास्यामि वा हतः ॥ ९-६-११॥
śalya uvāca |
adyaivāhaṃ raṇe sarvānpāñcālānsaha pāṇḍavaiḥ |
nihaniṣyāmi rājendra svargaṃ yāsyāmi vā hataḥ || 9-6-11||

MHB 9-6-12

अद्य पश्यन्तु मां लोका विचरन्तमभीतवत् ।
अद्य पाण्डुसुताः सर्वे वासुदेवः ससात्यकिः ॥ ९-६-१२॥
adya paśyantu māṃ lokā vicarantamabhītavat |
adya pāṇḍusutāḥ sarve vāsudevaḥ sasātyakiḥ || 9-6-12||

MHB 9-6-13

पाञ्चालाश्चेदयश्चैव द्रौपदेयाश्च सर्वशः ।
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सर्वे चापि प्रभद्रकाः ॥ ९-६-१३॥
pāñcālāścedayaścaiva draupadeyāśca sarvaśaḥ |
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sarve cāpi prabhadrakāḥ || 9-6-13||

MHB 9-6-14

विक्रमं मम पश्यन्तु धनुषश्च महद्बलम् ।
लाघवं चास्त्रवीर्यं च भुजयोश्च बलं युधि ॥ ९-६-१४॥
vikramaṃ mama paśyantu dhanuṣaśca mahadbalam |
lāghavaṃ cāstravīryaṃ ca bhujayośca balaṃ yudhi || 9-6-14||

MHB 9-6-15

अद्य पश्यन्तु मे पार्थाः सिद्धाश्च सह चारणैः ।
यादृशं मे बलं बाह्वोः संपदस्त्रेषु या च मे ॥ ९-६-१५॥
adya paśyantu me pārthāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ |
yādṛśaṃ me balaṃ bāhvoḥ saṃpadastreṣu yā ca me || 9-6-15||

MHB 9-6-16

अद्य मे विक्रमं दृष्ट्वा पाण्डवानां महारथाः ।
प्रतीकारपरा भूत्वा चेष्टन्तां विविधाः क्रियाः ॥ ९-६-१६॥
adya me vikramaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ |
pratīkāraparā bhūtvā ceṣṭantāṃ vividhāḥ kriyāḥ || 9-6-16||

MHB 9-6-17

अद्य सैन्यानि पाण्डूनां द्रावयिष्ये समन्ततः ।
द्रोणभीष्मावति विभो सूतपुत्रं च संयुगे ।
विचरिष्ये रणे युध्यन्प्रियार्थं तव कौरव ॥ ९-६-१७॥
adya sainyāni pāṇḍūnāṃ drāvayiṣye samantataḥ |
droṇabhīṣmāvati vibho sūtaputraṃ ca saṃyuge |
vicariṣye raṇe yudhyanpriyārthaṃ tava kaurava || 9-6-17||

MHB 9-6-18

संजय उवाच ।
अभिषिक्ते तदा शल्ये तव सैन्येषु मानद ।
न कर्णव्यसनं किंचिन्मेनिरे तत्र भारत ॥ ९-६-१८॥
saṃjaya uvāca |
abhiṣikte tadā śalye tava sainyeṣu mānada |
na karṇavyasanaṃ kiṃcinmenire tatra bhārata || 9-6-18||

MHB 9-6-19

हृष्टाः सुमनसश्चैव बभूवुस्तत्र सैनिकाः ।
मेनिरे निहतान्पार्थान्मद्रराजवशं गतान् ॥ ९-६-१९॥
hṛṣṭāḥ sumanasaścaiva babhūvustatra sainikāḥ |
menire nihatānpārthānmadrarājavaśaṃ gatān || 9-6-19||

MHB 9-6-20

प्रहर्षं प्राप्य सेना तु तावकी भरतर्षभ ।
तां रात्रिं सुखिनी सुप्ता स्वस्थचित्तेव साभवत् ॥ ९-६-२०॥
praharṣaṃ prāpya senā tu tāvakī bharatarṣabha |
tāṃ rātriṃ sukhinī suptā svasthacitteva sābhavat || 9-6-20||

MHB 9-6-21

सैन्यस्य तव तं शब्दं श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः ।
वार्ष्णेयमब्रवीद्वाक्यं सर्वक्षत्रस्य शृण्वतः ॥ ९-६-२१॥
sainyasya tava taṃ śabdaṃ śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ |
vārṣṇeyamabravīdvākyaṃ sarvakṣatrasya śṛṇvataḥ || 9-6-21||

MHB 9-6-22

मद्रराजः कृतः शल्यो धार्तराष्ट्रेण माधव ।
सेनापतिर्महेष्वासः सर्वसैन्येषु पूजितः ॥ ९-६-२२॥
madrarājaḥ kṛtaḥ śalyo dhārtarāṣṭreṇa mādhava |
senāpatirmaheṣvāsaḥ sarvasainyeṣu pūjitaḥ || 9-6-22||

MHB 9-6-23

एतज्ज्ञात्वा यथाभूतं कुरु माधव यत्क्षमम् ।
भवान्नेता च गोप्ता च विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ ९-६-२३॥
etajjñātvā yathābhūtaṃ kuru mādhava yatkṣamam |
bhavānnetā ca goptā ca vidhatsva yadanantaram || 9-6-23||

MHB 9-6-24

तमब्रवीन्महाराज वासुदेवो जनाधिपम् ।
आर्तायनिमहं जाने यथातत्त्वेन भारत ॥ ९-६-२४॥
tamabravīnmahārāja vāsudevo janādhipam |
ārtāyanimahaṃ jāne yathātattvena bhārata || 9-6-24||

MHB 9-6-25

वीर्यवांश्च महातेजा महात्मा च विशेषतः ।
कृती च चित्रयोधी च संयुक्तो लाघवेन च ॥ ९-६-२५॥
vīryavāṃśca mahātejā mahātmā ca viśeṣataḥ |
kṛtī ca citrayodhī ca saṃyukto lāghavena ca || 9-6-25||

MHB 9-6-26

यादृग्भीष्मस्तथा द्रोणो यादृक्कर्णश्च संयुगे ।
तादृशस्तद्विशिष्टो वा मद्रराजो मतो मम ॥ ९-६-२६॥
yādṛgbhīṣmastathā droṇo yādṛkkarṇaśca saṃyuge |
tādṛśastadviśiṣṭo vā madrarājo mato mama || 9-6-26||

MHB 9-6-27

युध्यमानस्य तस्याजौ चिन्तयन्नेव भारत ।
योद्धारं नाधिगच्छामि तुल्यरूपं जनाधिप ॥ ९-६-२७॥
yudhyamānasya tasyājau cintayanneva bhārata |
yoddhāraṃ nādhigacchāmi tulyarūpaṃ janādhipa || 9-6-27||

MHB 9-6-28

शिखण्ड्यर्जुनभीमानां सात्वतस्य च भारत ।
धृष्टद्युम्नस्य च तथा बलेनाभ्यधिको रणे ॥ ९-६-२८॥
śikhaṇḍyarjunabhīmānāṃ sātvatasya ca bhārata |
dhṛṣṭadyumnasya ca tathā balenābhyadhiko raṇe || 9-6-28||

MHB 9-6-29

मद्रराजो महाराज सिंहद्विरदविक्रमः ।
विचरिष्यत्यभीः काले कालः क्रुद्धः प्रजास्विव ॥ ९-६-२९॥
madrarājo mahārāja siṃhadviradavikramaḥ |
vicariṣyatyabhīḥ kāle kālaḥ kruddhaḥ prajāsviva || 9-6-29||

MHB 9-6-30

तस्याद्य न प्रपश्यामि प्रतियोद्धारमाहवे ।
त्वामृते पुरुषव्याघ्र शार्दूलसमविक्रमम् ॥ ९-६-३०॥
tasyādya na prapaśyāmi pratiyoddhāramāhave |
tvāmṛte puruṣavyāghra śārdūlasamavikramam || 9-6-30||

MHB 9-6-31

सदेवलोके कृत्स्नेऽस्मिन्नान्यस्त्वत्तः पुमान्भवेत् ।
मद्रराजं रणे क्रुद्धं यो हन्यात्कुरुनन्दन ।
अहन्यहनि युध्यन्तं क्षोभयन्तं बलं तव ॥ ९-६-३१॥
sadevaloke kṛtsne'sminnānyastvattaḥ pumānbhavet |
madrarājaṃ raṇe kruddhaṃ yo hanyātkurunandana |
ahanyahani yudhyantaṃ kṣobhayantaṃ balaṃ tava || 9-6-31||

MHB 9-6-32

तस्माज्जहि रणे शल्यं मघवानिव शम्बरम् ।
अतिपश्चादसौ वीरो धार्तराष्ट्रेण सत्कृतः ॥ ९-६-३२॥
tasmājjahi raṇe śalyaṃ maghavāniva śambaram |
atipaścādasau vīro dhārtarāṣṭreṇa satkṛtaḥ || 9-6-32||

MHB 9-6-33

तवैव हि जयो नूनं हते मद्रेश्वरे युधि ।
तस्मिन्हते हतं सर्वं धार्तराष्ट्रबलं महत् ॥ ९-६-३३॥
tavaiva hi jayo nūnaṃ hate madreśvare yudhi |
tasminhate hataṃ sarvaṃ dhārtarāṣṭrabalaṃ mahat || 9-6-33||

MHB 9-6-34

एतच्छ्रुत्वा महाराज वचनं मम सांप्रतम् ।
प्रत्युद्याहि रणे पार्थ मद्रराजं महाबलम् ।
जहि चैनं महाबाहो वासवो नमुचिं यथा ॥ ९-६-३४॥
etacchrutvā mahārāja vacanaṃ mama sāṃpratam |
pratyudyāhi raṇe pārtha madrarājaṃ mahābalam |
jahi cainaṃ mahābāho vāsavo namuciṃ yathā || 9-6-34||

MHB 9-6-35

न चैवात्र दया कार्या मातुलोऽयं ममेति वै ।
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य जहि मद्रजनेश्वरम् ॥ ९-६-३५॥
na caivātra dayā kāryā mātulo'yaṃ mameti vai |
kṣatradharmaṃ puraskṛtya jahi madrajaneśvaram || 9-6-35||

MHB 9-6-36

भीष्मद्रोणार्णवं तीर्त्वा कर्णपातालसंभवम् ।
मा निमज्जस्व सगणः शल्यमासाद्य गोष्पदम् ॥ ९-६-३६॥
bhīṣmadroṇārṇavaṃ tīrtvā karṇapātālasaṃbhavam |
mā nimajjasva sagaṇaḥ śalyamāsādya goṣpadam || 9-6-36||

MHB 9-6-37

यच्च ते तपसो वीर्यं यच्च क्षात्रं बलं तव ।
तद्दर्शय रणे सर्वं जहि चैनं महारथम् ॥ ९-६-३७॥
yacca te tapaso vīryaṃ yacca kṣātraṃ balaṃ tava |
taddarśaya raṇe sarvaṃ jahi cainaṃ mahāratham || 9-6-37||

MHB 9-6-38

एतावदुक्त्वा वचनं केशवः परवीरहा ।
जगाम शिबिरं सायं पूज्यमानोऽथ पाण्डवैः ॥ ९-६-३८॥
etāvaduktvā vacanaṃ keśavaḥ paravīrahā |
jagāma śibiraṃ sāyaṃ pūjyamāno'tha pāṇḍavaiḥ || 9-6-38||

MHB 9-6-39

केशवे तु तदा याते धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
विसृज्य सर्वान्भ्रातॄंश्च पाञ्चालानथ सोमकान् ।
सुष्वाप रजनीं तां तु विशल्य इव कुञ्जरः ॥ ९-६-३९॥
keśave tu tadā yāte dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
visṛjya sarvānbhrātṝṃśca pāñcālānatha somakān |
suṣvāpa rajanīṃ tāṃ tu viśalya iva kuñjaraḥ || 9-6-39||

MHB 9-6-40

ते च सर्वे महेष्वासाः पाञ्चालाः पाण्डवास्तथा ।
कर्णस्य निधने हृष्टाः सुषुपुस्तां निशां तदा ॥ ९-६-४०॥
te ca sarve maheṣvāsāḥ pāñcālāḥ pāṇḍavāstathā |
karṇasya nidhane hṛṣṭāḥ suṣupustāṃ niśāṃ tadā || 9-6-40||

MHB 9-6-41

गतज्वरं महेष्वासं तीर्णपारं महारथम् ।
बभूव पाण्डवेयानां सैन्यं प्रमुदितं निशि ।
सूतपुत्रस्य निधने जयं लब्ध्वा च मारिष ॥ ९-६-४१॥
gatajvaraṃ maheṣvāsaṃ tīrṇapāraṃ mahāratham |
babhūva pāṇḍaveyānāṃ sainyaṃ pramuditaṃ niśi |
sūtaputrasya nidhane jayaṃ labdhvā ca māriṣa || 9-6-41||

Adhyaya: 7/64 (44)

MHB 9-7-1

संजय उवाच ।
व्यतीतायां रजन्यां तु राजा दुर्योधनस्तदा ।
अब्रवीत्तावकान्सर्वान्संनह्यन्तां महारथाः ॥ ९-७-१॥
saṃjaya uvāca |
vyatītāyāṃ rajanyāṃ tu rājā duryodhanastadā |
abravīttāvakānsarvānsaṃnahyantāṃ mahārathāḥ || 9-7-1||

MHB 9-7-2

राज्ञस्तु मतमाज्ञाय समनह्यत सा चमूः ।
अयोजयन्रथांस्तूर्णं पर्यधावंस्तथापरे ॥ ९-७-२॥
rājñastu matamājñāya samanahyata sā camūḥ |
ayojayanrathāṃstūrṇaṃ paryadhāvaṃstathāpare || 9-7-2||

MHB 9-7-3

अकल्प्यन्त च मातङ्गाः समनह्यन्त पत्तयः ।
हयानास्तरणोपेतांश्चक्रुरन्ये सहस्रशः ॥ ९-७-३॥
akalpyanta ca mātaṅgāḥ samanahyanta pattayaḥ |
hayānāstaraṇopetāṃścakruranye sahasraśaḥ || 9-7-3||

MHB 9-7-4

वादित्राणां च निनदः प्रादुरासीद्विशां पते ।
बोधनार्थं हि योधानां सैन्यानां चाप्युदीर्यताम् ॥ ९-७-४॥
vāditrāṇāṃ ca ninadaḥ prādurāsīdviśāṃ pate |
bodhanārthaṃ hi yodhānāṃ sainyānāṃ cāpyudīryatām || 9-7-4||

MHB 9-7-5

ततो बलानि सर्वाणि सेनाशिष्टानि भारत ।
संनद्धान्येव ददृशुर्मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥ ९-७-५॥
tato balāni sarvāṇi senāśiṣṭāni bhārata |
saṃnaddhānyeva dadṛśurmṛtyuṃ kṛtvā nivartanam || 9-7-5||

MHB 9-7-6

शल्यं सेनापतिं कृत्वा मद्रराजं महारथाः ।
प्रविभज्य बलं सर्वमनीकेषु व्यवस्थिताः ॥ ९-७-६॥
śalyaṃ senāpatiṃ kṛtvā madrarājaṃ mahārathāḥ |
pravibhajya balaṃ sarvamanīkeṣu vyavasthitāḥ || 9-7-6||

MHB 9-7-7

ततः सर्वे समागम्य पुत्रेण तव सैनिकाः ।
कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिः शल्योऽथ सौबलः ॥ ९-७-७॥
tataḥ sarve samāgamya putreṇa tava sainikāḥ |
kṛpaśca kṛtavarmā ca drauṇiḥ śalyo'tha saubalaḥ || 9-7-7||

MHB 9-7-8

अन्ये च पार्थिवाः शेषाः समयं चक्रिरे तदा ।
न न एकेन योद्धव्यं कथंचिदपि पाण्डवैः ॥ ९-७-८॥
anye ca pārthivāḥ śeṣāḥ samayaṃ cakrire tadā |
na na ekena yoddhavyaṃ kathaṃcidapi pāṇḍavaiḥ || 9-7-8||

MHB 9-7-9

यो ह्येकः पाण्डवैर्युध्येद्यो वा युध्यन्तमुत्सृजेत् ।
स पञ्चभिर्भवेद्युक्तः पातकैः सोपपातकैः ।
अन्योन्यं परिरक्षद्भिर्योद्धव्यं सहितैश्च नः ॥ ९-७-९॥
yo hyekaḥ pāṇḍavairyudhyedyo vā yudhyantamutsṛjet |
sa pañcabhirbhavedyuktaḥ pātakaiḥ sopapātakaiḥ |
anyonyaṃ parirakṣadbhiryoddhavyaṃ sahitaiśca naḥ || 9-7-9||

MHB 9-7-10

एवं ते समयं कृत्वा सर्वे तत्र महारथाः ।
मद्रराजं पुरस्कृत्य तूर्णमभ्यद्रवन्परान् ॥ ९-७-१०॥
evaṃ te samayaṃ kṛtvā sarve tatra mahārathāḥ |
madrarājaṃ puraskṛtya tūrṇamabhyadravanparān || 9-7-10||

MHB 9-7-11

तथैव पाण्डवा राजन्व्यूह्य सैन्यं महारणे ।
अभ्ययुः कौरवान्सर्वान्योत्स्यमानाः समन्ततः ॥ ९-७-११॥
tathaiva pāṇḍavā rājanvyūhya sainyaṃ mahāraṇe |
abhyayuḥ kauravānsarvānyotsyamānāḥ samantataḥ || 9-7-11||

MHB 9-7-12

तद्बलं भरतश्रेष्ठ क्षुब्धार्णवसमस्वनम् ।
समुद्धूतार्णवाकारमुद्धूतरथकुञ्जरम् ॥ ९-७-१२॥
tadbalaṃ bharataśreṣṭha kṣubdhārṇavasamasvanam |
samuddhūtārṇavākāramuddhūtarathakuñjaram || 9-7-12||

MHB 9-7-13

धृतराष्ट्र उवाच ।
द्रोणस्य भीष्मस्य च वै राधेयस्य च मे श्रुतम् ।
पातनं शंस मे भूयः शल्यस्याथ सुतस्य मे ॥ ९-७-१३॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
droṇasya bhīṣmasya ca vai rādheyasya ca me śrutam |
pātanaṃ śaṃsa me bhūyaḥ śalyasyātha sutasya me || 9-7-13||

MHB 9-7-14

कथं रणे हतः शल्यो धर्मराजेन संजय ।
भीमेन च महाबाहुः पुत्रो दुर्योधनो मम ॥ ९-७-१४॥
kathaṃ raṇe hataḥ śalyo dharmarājena saṃjaya |
bhīmena ca mahābāhuḥ putro duryodhano mama || 9-7-14||

MHB 9-7-15

संजय उवाच ।
क्षयं मनुष्यदेहानां रथनागाश्वसंक्षयम् ।
शृणु राजन्स्थिरो भूत्वा संग्रामं शंसतो मम ॥ ९-७-१५॥
saṃjaya uvāca |
kṣayaṃ manuṣyadehānāṃ rathanāgāśvasaṃkṣayam |
śṛṇu rājansthiro bhūtvā saṃgrāmaṃ śaṃsato mama || 9-7-15||

MHB 9-7-16

आशा बलवती राजन्पुत्राणां तेऽभवत्तदा ।
हते भीष्मे च द्रोणे च सूतपुत्रे च पातिते ।
शल्यः पार्थान्रणे सर्वान्निहनिष्यति मारिष ॥ ९-७-१६॥
āśā balavatī rājanputrāṇāṃ te'bhavattadā |
hate bhīṣme ca droṇe ca sūtaputre ca pātite |
śalyaḥ pārthānraṇe sarvānnihaniṣyati māriṣa || 9-7-16||

MHB 9-7-17

तामाशां हृदये कृत्वा समाश्वास्य च भारत ।
मद्रराजं च समरे समाश्रित्य महारथम् ।
नाथवन्तमथात्मानममन्यत सुतस्तव ॥ ९-७-१७॥
tāmāśāṃ hṛdaye kṛtvā samāśvāsya ca bhārata |
madrarājaṃ ca samare samāśritya mahāratham |
nāthavantamathātmānamamanyata sutastava || 9-7-17||

MHB 9-7-18

यदा कर्णे हते पार्थाः सिंहनादं प्रचक्रिरे ।
तदा राजन्धार्तराष्ट्रानाविवेश महद्भयम् ॥ ९-७-१८॥
yadā karṇe hate pārthāḥ siṃhanādaṃ pracakrire |
tadā rājandhārtarāṣṭrānāviveśa mahadbhayam || 9-7-18||

MHB 9-7-19

तान्समाश्वास्य तु तदा मद्रराजः प्रतापवान् ।
व्यूह्य व्यूहं महाराज सर्वतोभद्रमृद्धिमत् ॥ ९-७-१९॥
tānsamāśvāsya tu tadā madrarājaḥ pratāpavān |
vyūhya vyūhaṃ mahārāja sarvatobhadramṛddhimat || 9-7-19||

MHB 9-7-20

प्रत्युद्यातो रणे पार्थान्मद्रराजः प्रतापवान् ।
विधुन्वन्कार्मुकं चित्रं भारघ्नं वेगवत्तरम् ॥ ९-७-२०॥
pratyudyāto raṇe pārthānmadrarājaḥ pratāpavān |
vidhunvankārmukaṃ citraṃ bhāraghnaṃ vegavattaram || 9-7-20||

MHB 9-7-21

रथप्रवरमास्थाय सैन्धवाश्वं महारथः ।
तस्य सीता महाराज रथस्थाशोभयद्रथम् ॥ ९-७-२१॥
rathapravaramāsthāya saindhavāśvaṃ mahārathaḥ |
tasya sītā mahārāja rathasthāśobhayadratham || 9-7-21||

MHB 9-7-22

स तेन संवृतो वीरो रथेनामित्रकर्शनः ।
तस्थौ शूरो महाराज पुत्राणां ते भयप्रणुत् ॥ ९-७-२२॥
sa tena saṃvṛto vīro rathenāmitrakarśanaḥ |
tasthau śūro mahārāja putrāṇāṃ te bhayapraṇut || 9-7-22||

MHB 9-7-23

प्रयाणे मद्रराजोऽभून्मुखं व्यूहस्य दंशितः ।
मद्रकैः सहितो वीरैः कर्णपुत्रैश्च दुर्जयैः ॥ ९-७-२३॥
prayāṇe madrarājo'bhūnmukhaṃ vyūhasya daṃśitaḥ |
madrakaiḥ sahito vīraiḥ karṇaputraiśca durjayaiḥ || 9-7-23||

MHB 9-7-24

सव्येऽभूत्कृतवर्मा च त्रिगर्तैः परिवारितः ।
गौतमो दक्षिणे पार्श्वे शकैश्च यवनैः सह ॥ ९-७-२४॥
savye'bhūtkṛtavarmā ca trigartaiḥ parivāritaḥ |
gautamo dakṣiṇe pārśve śakaiśca yavanaiḥ saha || 9-7-24||

MHB 9-7-25

अश्वत्थामा पृष्ठतोऽभूत्काम्बोजैः परिवारितः ।
दुर्योधनोऽभवन्मध्ये रक्षितः कुरुपुंगवैः ॥ ९-७-२५॥
aśvatthāmā pṛṣṭhato'bhūtkāmbojaiḥ parivāritaḥ |
duryodhano'bhavanmadhye rakṣitaḥ kurupuṃgavaiḥ || 9-7-25||

MHB 9-7-26

हयानीकेन महता सौबलश्चापि संवृतः ।
प्रययौ सर्वसैन्येन कैतव्यश्च महारथः ॥ ९-७-२६॥
hayānīkena mahatā saubalaścāpi saṃvṛtaḥ |
prayayau sarvasainyena kaitavyaśca mahārathaḥ || 9-7-26||

MHB 9-7-27

पाण्डवाश्च महेष्वासा व्यूह्य सैन्यमरिंदमाः ।
त्रिधा भूत्वा महाराज तव सैन्यमुपाद्रवन् ॥ ९-७-२७॥
pāṇḍavāśca maheṣvāsā vyūhya sainyamariṃdamāḥ |
tridhā bhūtvā mahārāja tava sainyamupādravan || 9-7-27||

MHB 9-7-28

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सात्यकिश्च महारथः ।
शल्यस्य वाहिनीं तूर्णमभिदुद्रुवुराहवे ॥ ९-७-२८॥
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sātyakiśca mahārathaḥ |
śalyasya vāhinīṃ tūrṇamabhidudruvurāhave || 9-7-28||

MHB 9-7-29

ततो युधिष्ठिरो राजा स्वेनानीकेन संवृतः ।
शल्यमेवाभिदुद्राव जिघांसुर्भरतर्षभ ॥ ९-७-२९॥
tato yudhiṣṭhiro rājā svenānīkena saṃvṛtaḥ |
śalyamevābhidudrāva jighāṃsurbharatarṣabha || 9-7-29||

MHB 9-7-30

हार्दिक्यं तु महेष्वासमर्जुनः शत्रुपूगहा ।
संशप्तकगणांश्चैव वेगतोऽभिविदुद्रुवे ॥ ९-७-३०॥
hārdikyaṃ tu maheṣvāsamarjunaḥ śatrupūgahā |
saṃśaptakagaṇāṃścaiva vegato'bhividudruve || 9-7-30||

MHB 9-7-31

गौतमं भीमसेनो वै सोमकाश्च महारथाः ।
अभ्यद्रवन्त राजेन्द्र जिघांसन्तः परान्युधि ॥ ९-७-३१॥
gautamaṃ bhīmaseno vai somakāśca mahārathāḥ |
abhyadravanta rājendra jighāṃsantaḥ parānyudhi || 9-7-31||

MHB 9-7-32

माद्रीपुत्रौ तु शकुनिमुलूकं च महारथौ ।
ससैन्यौ सहसेनौ तावुपतस्थतुराहवे ॥ ९-७-३२॥
mādrīputrau tu śakunimulūkaṃ ca mahārathau |
sasainyau sahasenau tāvupatasthaturāhave || 9-7-32||

MHB 9-7-33

तथैवायुतशो योधास्तावकाः पाण्डवान्रणे ।
अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा विविधायुधपाणयः ॥ ९-७-३३॥
tathaivāyutaśo yodhāstāvakāḥ pāṇḍavānraṇe |
abhyadravanta saṃkruddhā vividhāyudhapāṇayaḥ || 9-7-33||

MHB 9-7-34

धृतराष्ट्र उवाच ।
हते भीष्मे महेष्वासे द्रोणे कर्णे महारथे ।
कुरुष्वल्पावशिष्टेषु पाण्डवेषु च संयुगे ॥ ९-७-३४॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
hate bhīṣme maheṣvāse droṇe karṇe mahārathe |
kuruṣvalpāvaśiṣṭeṣu pāṇḍaveṣu ca saṃyuge || 9-7-34||

MHB 9-7-35

सुसंरब्धेषु पार्थेषु पराक्रान्तेषु संजय ।
मामकानां परेषां च किं शिष्टमभवद्बलम् ॥ ९-७-३५॥
susaṃrabdheṣu pārtheṣu parākrānteṣu saṃjaya |
māmakānāṃ pareṣāṃ ca kiṃ śiṣṭamabhavadbalam || 9-7-35||

MHB 9-7-36

संजय उवाच ।
यथा वयं परे राजन्युद्धाय समवस्थिताः ।
यावच्चासीद्बलं शिष्टं संग्रामे तन्निबोध मे ॥ ९-७-३६॥
saṃjaya uvāca |
yathā vayaṃ pare rājanyuddhāya samavasthitāḥ |
yāvaccāsīdbalaṃ śiṣṭaṃ saṃgrāme tannibodha me || 9-7-36||

MHB 9-7-37

एकादश सहस्राणि रथानां भरतर्षभ ।
दश दन्तिसहस्राणि सप्त चैव शतानि च ॥ ९-७-३७॥
ekādaśa sahasrāṇi rathānāṃ bharatarṣabha |
daśa dantisahasrāṇi sapta caiva śatāni ca || 9-7-37||

MHB 9-7-38

पूर्णे शतसहस्रे द्वे हयानां भरतर्षभ ।
नरकोट्यस्तथा तिस्रो बलमेतत्तवाभवत् ॥ ९-७-३८॥
pūrṇe śatasahasre dve hayānāṃ bharatarṣabha |
narakoṭyastathā tisro balametattavābhavat || 9-7-38||

MHB 9-7-39

रथानां षट्सहस्राणि षट्सहस्राश्च कुञ्जराः ।
दश चाश्वसहस्राणि पत्तिकोटी च भारत ॥ ९-७-३९॥
rathānāṃ ṣaṭsahasrāṇi ṣaṭsahasrāśca kuñjarāḥ |
daśa cāśvasahasrāṇi pattikoṭī ca bhārata || 9-7-39||

MHB 9-7-40

एतद्बलं पाण्डवानामभवच्छेषमाहवे ।
एत एव समाजग्मुर्युद्धाय भरतर्षभ ॥ ९-७-४०॥
etadbalaṃ pāṇḍavānāmabhavaccheṣamāhave |
eta eva samājagmuryuddhāya bharatarṣabha || 9-7-40||

MHB 9-7-41

एवं विभज्य राजेन्द्र मद्रराजमते स्थिताः ।
पाण्डवान्प्रत्युदीयाम जयगृद्धाः प्रमन्यवः ॥ ९-७-४१॥
evaṃ vibhajya rājendra madrarājamate sthitāḥ |
pāṇḍavānpratyudīyāma jayagṛddhāḥ pramanyavaḥ || 9-7-41||

MHB 9-7-42

तथैव पाण्डवाः शूराः समरे जितकाशिनः ।
उपयाता नरव्याघ्राः पाञ्चालाश्च यशस्विनः ॥ ९-७-४२॥
tathaiva pāṇḍavāḥ śūrāḥ samare jitakāśinaḥ |
upayātā naravyāghrāḥ pāñcālāśca yaśasvinaḥ || 9-7-42||

MHB 9-7-43

एवमेते बलौघेन परस्परवधैषिणः ।
उपयाता नरव्याघ्राः पूर्वां संध्यां प्रति प्रभो ॥ ९-७-४३॥
evamete balaughena parasparavadhaiṣiṇaḥ |
upayātā naravyāghrāḥ pūrvāṃ saṃdhyāṃ prati prabho || 9-7-43||

MHB 9-7-44

ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयानकम् ।
तावकानां परेषां च निघ्नतामितरेतरम् ॥ ९-७-४४॥
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatāmitaretaram || 9-7-44||

Adhyaya: 8/64 (46)

MHB 9-8-1

संजय उवाच ।
ततः प्रववृते युद्धं कुरूणां भयवर्धनम् ।
सृञ्जयैः सह राजेन्द्र घोरं देवासुरोपमम् ॥ ९-८-१॥
saṃjaya uvāca |
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ bhayavardhanam |
sṛñjayaiḥ saha rājendra ghoraṃ devāsuropamam || 9-8-1||

MHB 9-8-2

नरा रथा गजौघाश्च सादिनश्च सहस्रशः ।
वाजिनश्च पराक्रान्ताः समाजग्मुः परस्परम् ॥ ९-८-२॥
narā rathā gajaughāśca sādinaśca sahasraśaḥ |
vājinaśca parākrāntāḥ samājagmuḥ parasparam || 9-8-2||

MHB 9-8-3

नागानां भीमरूपाणां द्रवतां निस्वनो महान् ।
अश्रूयत यथा काले जलदानां नभस्तले ॥ ९-८-३॥
nāgānāṃ bhīmarūpāṇāṃ dravatāṃ nisvano mahān |
aśrūyata yathā kāle jaladānāṃ nabhastale || 9-8-3||

MHB 9-8-4

नागैरभ्याहताः केचित्सरथा रथिनोऽपतन् ।
व्यद्रवन्त रणे वीरा द्राव्यमाणा मदोत्कटैः ॥ ९-८-४॥
nāgairabhyāhatāḥ kecitsarathā rathino'patan |
vyadravanta raṇe vīrā drāvyamāṇā madotkaṭaiḥ || 9-8-4||

MHB 9-8-5

हयौघान्पादरक्षांश्च रथिनस्तत्र शिक्षिताः ।
शरैः संप्रेषयामासुः परलोकाय भारत ॥ ९-८-५॥
hayaughānpādarakṣāṃśca rathinastatra śikṣitāḥ |
śaraiḥ saṃpreṣayāmāsuḥ paralokāya bhārata || 9-8-5||

MHB 9-8-6

सादिनः शिक्षिता राजन्परिवार्य महारथान् ।
विचरन्तो रणेऽभ्यघ्नन्प्रासशक्त्यृष्टिभिस्तथा ॥ ९-८-६॥
sādinaḥ śikṣitā rājanparivārya mahārathān |
vicaranto raṇe'bhyaghnanprāsaśaktyṛṣṭibhistathā || 9-8-6||

MHB 9-8-7

धन्विनः पुरुषाः केचित्संनिवार्य महारथान् ।
एकं बहव आसाद्य प्रेषयेयुर्यमक्षयम् ॥ ९-८-७॥
dhanvinaḥ puruṣāḥ kecitsaṃnivārya mahārathān |
ekaṃ bahava āsādya preṣayeyuryamakṣayam || 9-8-7||

MHB 9-8-8

नागं रथवरांश्चान्ये परिवार्य महारथाः ।
सोत्तरायुधिनं जघ्नुर्द्रवमाणा महारवम् ॥ ९-८-८॥
nāgaṃ rathavarāṃścānye parivārya mahārathāḥ |
sottarāyudhinaṃ jaghnurdravamāṇā mahāravam || 9-8-8||

MHB 9-8-9

तथा च रथिनं क्रुद्धं विकिरन्तं शरान्बहून् ।
नागा जघ्नुर्महाराज परिवार्य समन्ततः ॥ ९-८-९॥
tathā ca rathinaṃ kruddhaṃ vikirantaṃ śarānbahūn |
nāgā jaghnurmahārāja parivārya samantataḥ || 9-8-9||

MHB 9-8-10

नागो नागमभिद्रुत्य रथी च रथिनं रणे ।
शक्तितोमरनाराचैर्निजघ्नुस्तत्र तत्र ह ॥ ९-८-१०॥
nāgo nāgamabhidrutya rathī ca rathinaṃ raṇe |
śaktitomaranārācairnijaghnustatra tatra ha || 9-8-10||

MHB 9-8-11

पादातानवमृद्नन्तो रथवारणवाजिनः ।
रणमध्ये व्यदृश्यन्त कुर्वन्तो महदाकुलम् ॥ ९-८-११॥
pādātānavamṛdnanto rathavāraṇavājinaḥ |
raṇamadhye vyadṛśyanta kurvanto mahadākulam || 9-8-11||

MHB 9-8-12

हयाश्च पर्यधावन्त चामरैरुपशोभिताः ।
हंसा हिमवतः प्रस्थे पिबन्त इव मेदिनीम् ॥ ९-८-१२॥
hayāśca paryadhāvanta cāmarairupaśobhitāḥ |
haṃsā himavataḥ prasthe pibanta iva medinīm || 9-8-12||

MHB 9-8-13

तेषां तु वाजिनां भूमिः खुरैश्चित्रा विशां पते ।
अशोभत यथा नारी करजक्षतविक्षता ॥ ९-८-१३॥
teṣāṃ tu vājināṃ bhūmiḥ khuraiścitrā viśāṃ pate |
aśobhata yathā nārī karajakṣatavikṣatā || 9-8-13||

MHB 9-8-14

वाजिनां खुरशब्देन रथनेमिस्वनेन च ।
पत्तीनां चापि शब्देन नागानां बृंहितेन च ॥ ९-८-१४॥
vājināṃ khuraśabdena rathanemisvanena ca |
pattīnāṃ cāpi śabdena nāgānāṃ bṛṃhitena ca || 9-8-14||

MHB 9-8-15

वादित्राणां च घोषेण शङ्खानां निस्वनेन च ।
अभवन्नादिता भूमिर्निर्घातैरिव भारत ॥ ९-८-१५॥
vāditrāṇāṃ ca ghoṣeṇa śaṅkhānāṃ nisvanena ca |
abhavannāditā bhūmirnirghātairiva bhārata || 9-8-15||

MHB 9-8-16

धनुषां कूजमानानां निस्त्रिंशानां च दीप्यताम् ।
कवचानां प्रभाभिश्च न प्राज्ञायत किंचन ॥ ९-८-१६॥
dhanuṣāṃ kūjamānānāṃ nistriṃśānāṃ ca dīpyatām |
kavacānāṃ prabhābhiśca na prājñāyata kiṃcana || 9-8-16||

MHB 9-8-17

बहवो बाहवश्छिन्ना नागराजकरोपमाः ।
उद्वेष्टन्ते विवेष्टन्ते वेगं कुर्वन्ति दारुणम् ॥ ९-८-१७॥
bahavo bāhavaśchinnā nāgarājakaropamāḥ |
udveṣṭante viveṣṭante vegaṃ kurvanti dāruṇam || 9-8-17||

MHB 9-8-18

शिरसां च महाराज पततां वसुधातले ।
च्युतानामिव तालेभ्यः फलानां श्रूयते स्वनः ॥ ९-८-१८॥
śirasāṃ ca mahārāja patatāṃ vasudhātale |
cyutānāmiva tālebhyaḥ phalānāṃ śrūyate svanaḥ || 9-8-18||

MHB 9-8-19

शिरोभिः पतितैर्भाति रुधिरार्द्रैर्वसुंधरा ।
तपनीयनिभैः काले नलिनैरिव भारत ॥ ९-८-१९॥
śirobhiḥ patitairbhāti rudhirārdrairvasuṃdharā |
tapanīyanibhaiḥ kāle nalinairiva bhārata || 9-8-19||

MHB 9-8-20

उद्वृत्तनयनैस्तैस्तु गतसत्त्वैः सुविक्षतैः ।
व्यभ्राजत महाराज पुण्डरीकैरिवावृता ॥ ९-८-२०॥
udvṛttanayanaistaistu gatasattvaiḥ suvikṣataiḥ |
vyabhrājata mahārāja puṇḍarīkairivāvṛtā || 9-8-20||

MHB 9-8-21

बाहुभिश्चन्दनादिग्धैः सकेयूरैर्महाधनैः ।
पतितैर्भाति राजेन्द्र मही शक्रध्वजैरिव ॥ ९-८-२१॥
bāhubhiścandanādigdhaiḥ sakeyūrairmahādhanaiḥ |
patitairbhāti rājendra mahī śakradhvajairiva || 9-8-21||

MHB 9-8-22

ऊरुभिश्च नरेन्द्राणां विनिकृत्तैर्महाहवे ।
हस्तिहस्तोपमैरन्यैः संवृतं तद्रणाङ्गणम् ॥ ९-८-२२॥
ūrubhiśca narendrāṇāṃ vinikṛttairmahāhave |
hastihastopamairanyaiḥ saṃvṛtaṃ tadraṇāṅgaṇam || 9-8-22||

MHB 9-8-23

कबन्धशतसंकीर्णं छत्रचामरशोभितम् ।
सेनावनं तच्छुशुभे वनं पुष्पाचितं यथा ॥ ९-८-२३॥
kabandhaśatasaṃkīrṇaṃ chatracāmaraśobhitam |
senāvanaṃ tacchuśubhe vanaṃ puṣpācitaṃ yathā || 9-8-23||

MHB 9-8-24

तत्र योधा महाराज विचरन्तो ह्यभीतवत् ।
दृश्यन्ते रुधिराक्ताङ्गाः पुष्पिता इव किंशुकाः ॥ ९-८-२४॥
tatra yodhā mahārāja vicaranto hyabhītavat |
dṛśyante rudhirāktāṅgāḥ puṣpitā iva kiṃśukāḥ || 9-8-24||

MHB 9-8-25

मातङ्गाश्चाप्यदृश्यन्त शरतोमरपीडिताः ।
पतन्तस्तत्र तत्रैव छिन्नाभ्रसदृशा रणे ॥ ९-८-२५॥
mātaṅgāścāpyadṛśyanta śaratomarapīḍitāḥ |
patantastatra tatraiva chinnābhrasadṛśā raṇe || 9-8-25||

MHB 9-8-26

गजानीकं महाराज वध्यमानं महात्मभिः ।
व्यदीर्यत दिशः सर्वा वातनुन्ना घना इव ॥ ९-८-२६॥
gajānīkaṃ mahārāja vadhyamānaṃ mahātmabhiḥ |
vyadīryata diśaḥ sarvā vātanunnā ghanā iva || 9-8-26||

MHB 9-8-27

ते गजा घनसंकाशाः पेतुरुर्व्यां समन्ततः ।
वज्ररुग्णा इव बभुः पर्वता युगसंक्षये ॥ ९-८-२७॥
te gajā ghanasaṃkāśāḥ petururvyāṃ samantataḥ |
vajrarugṇā iva babhuḥ parvatā yugasaṃkṣaye || 9-8-27||

MHB 9-8-28

हयानां सादिभिः सार्धं पतितानां महीतले ।
राशयः संप्रदृश्यन्ते गिरिमात्रास्ततस्ततः ॥ ९-८-२८॥
hayānāṃ sādibhiḥ sārdhaṃ patitānāṃ mahītale |
rāśayaḥ saṃpradṛśyante girimātrāstatastataḥ || 9-8-28||

MHB 9-8-29

संजज्ञे रणभूमौ तु परलोकवहा नदी ।
शोणितोदा रथावर्ता ध्वजवृक्षास्थिशर्करा ॥ ९-८-२९॥
saṃjajñe raṇabhūmau tu paralokavahā nadī |
śoṇitodā rathāvartā dhvajavṛkṣāsthiśarkarā || 9-8-29||

MHB 9-8-30

भुजनक्रा धनुःस्रोता हस्तिशैला हयोपला ।
मेदोमज्जाकर्दमिनी छत्रहंसा गदोडुपा ॥ ९-८-३०॥
bhujanakrā dhanuḥsrotā hastiśailā hayopalā |
medomajjākardaminī chatrahaṃsā gadoḍupā || 9-8-30||

MHB 9-8-31

कवचोष्णीषसंछन्ना पताकारुचिरद्रुमा ।
चक्रचक्रावलीजुष्टा त्रिवेणूदण्डकावृता ॥ ९-८-३१॥
kavacoṣṇīṣasaṃchannā patākāruciradrumā |
cakracakrāvalījuṣṭā triveṇūdaṇḍakāvṛtā || 9-8-31||

MHB 9-8-32

शूराणां हर्षजननी भीरूणां भयवर्धिनी ।
प्रावर्तत नदी रौद्रा कुरुसृञ्जयसंकुला ॥ ९-८-३२॥
śūrāṇāṃ harṣajananī bhīrūṇāṃ bhayavardhinī |
prāvartata nadī raudrā kurusṛñjayasaṃkulā || 9-8-32||

MHB 9-8-33

तां नदीं पितृलोकाय वहन्तीमतिभैरवाम् ।
तेरुर्वाहननौभिस्ते शूराः परिघबाहवः ॥ ९-८-३३॥
tāṃ nadīṃ pitṛlokāya vahantīmatibhairavām |
terurvāhananaubhiste śūrāḥ parighabāhavaḥ || 9-8-33||

MHB 9-8-34

वर्तमाने तथा युद्धे निर्मर्यादे विशां पते ।
चतुरङ्गक्षये घोरे पूर्वं देवासुरोपमे ॥ ९-८-३४॥
vartamāne tathā yuddhe nirmaryāde viśāṃ pate |
caturaṅgakṣaye ghore pūrvaṃ devāsuropame || 9-8-34||

MHB 9-8-35

अक्रोशन्बान्धवानन्ये तत्र तत्र परंतप ।
क्रोशद्भिर्बान्धवैश्चान्ये भयार्ता न निवर्तिरे ॥ ९-८-३५॥
akrośanbāndhavānanye tatra tatra paraṃtapa |
krośadbhirbāndhavaiścānye bhayārtā na nivartire || 9-8-35||

MHB 9-8-36

निर्मर्यादे तथा युद्धे वर्तमाने भयानके ।
अर्जुनो भीमसेनश्च मोहयां चक्रतुः परान् ॥ ९-८-३६॥
nirmaryāde tathā yuddhe vartamāne bhayānake |
arjuno bhīmasenaśca mohayāṃ cakratuḥ parān || 9-8-36||

MHB 9-8-37

सा वध्यमाना महती सेना तव जनाधिप ।
अमुह्यत्तत्र तत्रैव योषिन्मदवशादिव ॥ ९-८-३७॥
sā vadhyamānā mahatī senā tava janādhipa |
amuhyattatra tatraiva yoṣinmadavaśādiva || 9-8-37||

MHB 9-8-38

मोहयित्वा च तां सेनां भीमसेनधनंजयौ ।
दध्मतुर्वारिजौ तत्र सिंहनादं च नेदतुः ॥ ९-८-३८॥
mohayitvā ca tāṃ senāṃ bhīmasenadhanaṃjayau |
dadhmaturvārijau tatra siṃhanādaṃ ca nedatuḥ || 9-8-38||

MHB 9-8-39

श्रुत्वैव तु महाशब्दं धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ ।
धर्मराजं पुरस्कृत्य मद्रराजमभिद्रुतौ ॥ ९-८-३९॥
śrutvaiva tu mahāśabdaṃ dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau |
dharmarājaṃ puraskṛtya madrarājamabhidrutau || 9-8-39||

MHB 9-8-40

तत्राश्चर्यमपश्याम घोररूपं विशां पते ।
शल्येन संगताः शूरा यदयुध्यन्त भागशः ॥ ९-८-४०॥
tatrāścaryamapaśyāma ghorarūpaṃ viśāṃ pate |
śalyena saṃgatāḥ śūrā yadayudhyanta bhāgaśaḥ || 9-8-40||

MHB 9-8-41

माद्रीपुत्रौ सरभसौ कृतास्त्रौ युद्धदुर्मदौ ।
अभ्ययातां त्वरायुक्तौ जिगीषन्तौ बलं तव ॥ ९-८-४१॥
mādrīputrau sarabhasau kṛtāstrau yuddhadurmadau |
abhyayātāṃ tvarāyuktau jigīṣantau balaṃ tava || 9-8-41||

MHB 9-8-42

ततो न्यवर्तत बलं तावकं भरतर्षभ ।
शरैः प्रणुन्नं बहुधा पाण्डवैर्जितकाशिभिः ॥ ९-८-४२॥
tato nyavartata balaṃ tāvakaṃ bharatarṣabha |
śaraiḥ praṇunnaṃ bahudhā pāṇḍavairjitakāśibhiḥ || 9-8-42||

MHB 9-8-43

वध्यमाना चमूः सा तु पुत्राणां प्रेक्षतां तव ।
भेजे दिशो महाराज प्रणुन्ना दृढधन्विभिः ।
हाहाकारो महाञ्जज्ञे योधानां तव भारत ॥ ९-८-४३॥
vadhyamānā camūḥ sā tu putrāṇāṃ prekṣatāṃ tava |
bheje diśo mahārāja praṇunnā dṛḍhadhanvibhiḥ |
hāhākāro mahāñjajñe yodhānāṃ tava bhārata || 9-8-43||

MHB 9-8-44

तिष्ठ तिष्ठेति वागासीद्द्रावितानां महात्मनाम् ।
क्षत्रियाणां तदान्योन्यं संयुगे जयमिच्छताम् ।
आद्रवन्नेव भग्नास्ते पाण्डवैस्तव सैनिकाः ॥ ९-८-४४॥
tiṣṭha tiṣṭheti vāgāsīddrāvitānāṃ mahātmanām |
kṣatriyāṇāṃ tadānyonyaṃ saṃyuge jayamicchatām |
ādravanneva bhagnāste pāṇḍavaistava sainikāḥ || 9-8-44||

MHB 9-8-45

त्यक्त्वा युद्धे प्रियान्पुत्रान्भ्रातॄनथ पितामहान् ।
मातुलान्भागिनेयांश्च तथा संबन्धिबान्धवान् ॥ ९-८-४५॥
tyaktvā yuddhe priyānputrānbhrātṝnatha pitāmahān |
mātulānbhāgineyāṃśca tathā saṃbandhibāndhavān || 9-8-45||

MHB 9-8-46

हयान्द्विपांस्त्वरयन्तो योधा जग्मुः समन्ततः ।
आत्मत्राणकृतोत्साहास्तावका भरतर्षभ ॥ ९-८-४६॥
hayāndvipāṃstvarayanto yodhā jagmuḥ samantataḥ |
ātmatrāṇakṛtotsāhāstāvakā bharatarṣabha || 9-8-46||

Adhyaya: 9/64 (65)

MHB 9-9-1

संजय उवाच ।
तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा मद्रराजः प्रतापवान् ।
उवाच सारथिं तूर्णं चोदयाश्वान्महाजवान् ॥ ९-९-१॥
saṃjaya uvāca |
tatprabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā madrarājaḥ pratāpavān |
uvāca sārathiṃ tūrṇaṃ codayāśvānmahājavān || 9-9-1||

MHB 9-9-2

एष तिष्ठति वै राजा पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः ।
छत्रेण ध्रियमाणेन पाण्डुरेण विराजता ॥ ९-९-२॥
eṣa tiṣṭhati vai rājā pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ |
chatreṇa dhriyamāṇena pāṇḍureṇa virājatā || 9-9-2||

MHB 9-9-3

अत्र मां प्रापय क्षिप्रं पश्य मे सारथे बलम् ।
न समर्था हि मे पार्थाः स्थातुमद्य पुरो युधि ॥ ९-९-३॥
atra māṃ prāpaya kṣipraṃ paśya me sārathe balam |
na samarthā hi me pārthāḥ sthātumadya puro yudhi || 9-9-3||

MHB 9-9-4

एवमुक्तस्ततः प्रायान्मद्रराजस्य सारथिः ।
यत्र राजा सत्यसंधो धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ ९-९-४॥
evamuktastataḥ prāyānmadrarājasya sārathiḥ |
yatra rājā satyasaṃdho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ || 9-9-4||

MHB 9-9-5

आपतन्तं च सहसा पाण्डवानां महद्बलम् ।
दधारैको रणे शल्यो वेलेवोद्धृतमर्णवम् ॥ ९-९-५॥
āpatantaṃ ca sahasā pāṇḍavānāṃ mahadbalam |
dadhāraiko raṇe śalyo velevoddhṛtamarṇavam || 9-9-5||

MHB 9-9-6

पाण्डवानां बलौघस्तु शल्यमासाद्य मारिष ।
व्यतिष्ठत तदा युद्धे सिन्धोर्वेग इवाचलम् ॥ ९-९-६॥
pāṇḍavānāṃ balaughastu śalyamāsādya māriṣa |
vyatiṣṭhata tadā yuddhe sindhorvega ivācalam || 9-9-6||

MHB 9-9-7

मद्रराजं तु समरे दृष्ट्वा युद्धाय विष्ठितम् ।
कुरवः संन्यवर्तन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥ ९-९-७॥
madrarājaṃ tu samare dṛṣṭvā yuddhāya viṣṭhitam |
kuravaḥ saṃnyavartanta mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam || 9-9-7||

MHB 9-9-8

तेषु राजन्निवृत्तेषु व्यूढानीकेषु भागशः ।
प्रावर्तत महारौद्रः संग्रामः शोणितोदकः ।
समार्छच्चित्रसेनेन नकुलो युद्धदुर्मदः ॥ ९-९-८॥
teṣu rājannivṛtteṣu vyūḍhānīkeṣu bhāgaśaḥ |
prāvartata mahāraudraḥ saṃgrāmaḥ śoṇitodakaḥ |
samārchaccitrasenena nakulo yuddhadurmadaḥ || 9-9-8||

MHB 9-9-9

तौ परस्परमासाद्य चित्रकार्मुकधारिणौ ।
मेघाविव यथोद्वृत्तौ दक्षिणोत्तरवर्षिणौ ॥ ९-९-९॥
tau parasparamāsādya citrakārmukadhāriṇau |
meghāviva yathodvṛttau dakṣiṇottaravarṣiṇau || 9-9-9||

MHB 9-9-10

शरतोयैः सिषिचतुस्तौ परस्परमाहवे ।
नान्तरं तत्र पश्यामि पाण्डवस्येतरस्य वा ॥ ९-९-१०॥
śaratoyaiḥ siṣicatustau parasparamāhave |
nāntaraṃ tatra paśyāmi pāṇḍavasyetarasya vā || 9-9-10||

MHB 9-9-11

उभौ कृतास्त्रौ बलिनौ रथचर्याविशारदौ ।
परस्परवधे यत्तौ छिद्रान्वेषणतत्परौ ॥ ९-९-११॥
ubhau kṛtāstrau balinau rathacaryāviśāradau |
parasparavadhe yattau chidrānveṣaṇatatparau || 9-9-11||

MHB 9-9-12

चित्रसेनस्तु भल्लेन पीतेन निशितेन च ।
नकुलस्य महाराज मुष्टिदेशेऽच्छिनद्धनुः ॥ ९-९-१२॥
citrasenastu bhallena pītena niśitena ca |
nakulasya mahārāja muṣṭideśe'cchinaddhanuḥ || 9-9-12||

MHB 9-9-13

अथैनं छिन्नधन्वानं रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः ।
त्रिभिः शरैरसंभ्रान्तो ललाटे वै समर्पयत् ॥ ९-९-१३॥
athainaṃ chinnadhanvānaṃ rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ |
tribhiḥ śarairasaṃbhrānto lalāṭe vai samarpayat || 9-9-13||

MHB 9-9-14

हयांश्चास्य शरैस्तीक्ष्णैः प्रेषयामास मृत्यवे ।
तथा ध्वजं सारथिं च त्रिभिस्त्रिभिरपातयत् ॥ ९-९-१४॥
hayāṃścāsya śaraistīkṣṇaiḥ preṣayāmāsa mṛtyave |
tathā dhvajaṃ sārathiṃ ca tribhistribhirapātayat || 9-9-14||

MHB 9-9-15

स शत्रुभुजनिर्मुक्तैर्ललाटस्थैस्त्रिभिः शरैः ।
नकुलः शुशुभे राजंस्त्रिशृङ्ग इव पर्वतः ॥ ९-९-१५॥
sa śatrubhujanirmuktairlalāṭasthaistribhiḥ śaraiḥ |
nakulaḥ śuśubhe rājaṃstriśṛṅga iva parvataḥ || 9-9-15||

MHB 9-9-16

स छिन्नधन्वा विरथः खड्गमादाय चर्म च ।
रथादवातरद्वीरः शैलाग्रादिव केसरी ॥ ९-९-१६॥
sa chinnadhanvā virathaḥ khaḍgamādāya carma ca |
rathādavātaradvīraḥ śailāgrādiva kesarī || 9-9-16||

MHB 9-9-17

पद्भ्यामापततस्तस्य शरवृष्टिमवासृजत् ।
नकुलोऽप्यग्रसत्तां वै चर्मणा लघुविक्रमः ॥ ९-९-१७॥
padbhyāmāpatatastasya śaravṛṣṭimavāsṛjat |
nakulo'pyagrasattāṃ vai carmaṇā laghuvikramaḥ || 9-9-17||

MHB 9-9-18

चित्रसेनरथं प्राप्य चित्रयोधी जितश्रमः ।
आरुरोह महाबाहुः सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥ ९-९-१८॥
citrasenarathaṃ prāpya citrayodhī jitaśramaḥ |
āruroha mahābāhuḥ sarvasainyasya paśyataḥ || 9-9-18||

MHB 9-9-19

सकुण्डलं समुकुटं सुनसं स्वायतेक्षणम् ।
चित्रसेनशिरः कायादपाहरत पाण्डवः ।
स पपात रथोपस्थाद्दिवाकरसमप्रभः ॥ ९-९-१९॥
sakuṇḍalaṃ samukuṭaṃ sunasaṃ svāyatekṣaṇam |
citrasenaśiraḥ kāyādapāharata pāṇḍavaḥ |
sa papāta rathopasthāddivākarasamaprabhaḥ || 9-9-19||

MHB 9-9-20

चित्रसेनं विशस्तं तु दृष्ट्वा तत्र महारथाः ।
साधुवादस्वनांश्चक्रुः सिंहनादांश्च पुष्कलान् ॥ ९-९-२०॥
citrasenaṃ viśastaṃ tu dṛṣṭvā tatra mahārathāḥ |
sādhuvādasvanāṃścakruḥ siṃhanādāṃśca puṣkalān || 9-9-20||

MHB 9-9-21

विशस्तं भ्रातरं दृष्ट्वा कर्णपुत्रौ महारथौ ।
सुषेणः सत्यसेनश्च मुञ्चन्तौ निशिताञ्शरान् ॥ ९-९-२१॥
viśastaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā karṇaputrau mahārathau |
suṣeṇaḥ satyasenaśca muñcantau niśitāñśarān || 9-9-21||

MHB 9-9-22

ततोऽभ्यधावतां तूर्णं पाण्डवं रथिनां वरम् ।
जिघांसन्तौ यथा नागं व्याघ्रौ राजन्महावने ॥ ९-९-२२॥
tato'bhyadhāvatāṃ tūrṇaṃ pāṇḍavaṃ rathināṃ varam |
jighāṃsantau yathā nāgaṃ vyāghrau rājanmahāvane || 9-9-22||

MHB 9-9-23

तावभ्यधावतां तीक्ष्णौ द्वावप्येनं महारथम् ।
शरौघान्सम्यगस्यन्तौ जीमूतौ सलिलं यथा ॥ ९-९-२३॥
tāvabhyadhāvatāṃ tīkṣṇau dvāvapyenaṃ mahāratham |
śaraughānsamyagasyantau jīmūtau salilaṃ yathā || 9-9-23||

MHB 9-9-24

स शरैः सर्वतो विद्धः प्रहृष्ट इव पाण्डवः ।
अन्यत्कार्मुकमादाय रथमारुह्य वीर्यवान् ।
अतिष्ठत रणे वीरः क्रुद्धरूप इवान्तकः ॥ ९-९-२४॥
sa śaraiḥ sarvato viddhaḥ prahṛṣṭa iva pāṇḍavaḥ |
anyatkārmukamādāya rathamāruhya vīryavān |
atiṣṭhata raṇe vīraḥ kruddharūpa ivāntakaḥ || 9-9-24||

MHB 9-9-25

तस्य तौ भ्रातरौ राजञ्शरैः संनतपर्वभिः ।
रथं विशकलीकर्तुं समारब्धौ विशां पते ॥ ९-९-२५॥
tasya tau bhrātarau rājañśaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
rathaṃ viśakalīkartuṃ samārabdhau viśāṃ pate || 9-9-25||

MHB 9-9-26

ततः प्रहस्य नकुलश्चतुर्भिश्चतुरो रणे ।
जघान निशितैस्तीक्ष्णैः सत्यसेनस्य वाजिनः ॥ ९-९-२६॥
tataḥ prahasya nakulaścaturbhiścaturo raṇe |
jaghāna niśitaistīkṣṇaiḥ satyasenasya vājinaḥ || 9-9-26||

MHB 9-9-27

ततः संधाय नाराचं रुक्मपुङ्खं शिलाशितम् ।
धनुश्चिच्छेद राजेन्द्र सत्यसेनस्य पाण्डवः ॥ ९-९-२७॥
tataḥ saṃdhāya nārācaṃ rukmapuṅkhaṃ śilāśitam |
dhanuściccheda rājendra satyasenasya pāṇḍavaḥ || 9-9-27||

MHB 9-9-28

अथान्यं रथमास्थाय धनुरादाय चापरम् ।
सत्यसेनः सुषेणश्च पाण्डवं पर्यधावताम् ॥ ९-९-२८॥
athānyaṃ rathamāsthāya dhanurādāya cāparam |
satyasenaḥ suṣeṇaśca pāṇḍavaṃ paryadhāvatām || 9-9-28||

MHB 9-9-29

अविध्यत्तावसंभ्रान्तौ माद्रीपुत्रः प्रतापवान् ।
द्वाभ्यां द्वाभ्यां महाराज शराभ्यां रणमूर्धनि ॥ ९-९-२९॥
avidhyattāvasaṃbhrāntau mādrīputraḥ pratāpavān |
dvābhyāṃ dvābhyāṃ mahārāja śarābhyāṃ raṇamūrdhani || 9-9-29||

MHB 9-9-30

सुषेणस्तु ततः क्रुद्धः पाण्डवस्य महद्धनुः ।
चिच्छेद प्रहसन्युद्धे क्षुरप्रेण महारथः ॥ ९-९-३०॥
suṣeṇastu tataḥ kruddhaḥ pāṇḍavasya mahaddhanuḥ |
ciccheda prahasanyuddhe kṣurapreṇa mahārathaḥ || 9-9-30||

MHB 9-9-31

अथान्यद्धनुरादाय नकुलः क्रोधमूर्छितः ।
सुषेणं पञ्चभिर्विद्ध्वा ध्वजमेकेन चिच्छिदे ॥ ९-९-३१॥
athānyaddhanurādāya nakulaḥ krodhamūrchitaḥ |
suṣeṇaṃ pañcabhirviddhvā dhvajamekena cicchide || 9-9-31||

MHB 9-9-32

सत्यसेनस्य च धनुर्हस्तावापं च मारिष ।
चिच्छेद तरसा युद्धे तत उच्चुक्रुशुर्जनाः ॥ ९-९-३२॥
satyasenasya ca dhanurhastāvāpaṃ ca māriṣa |
ciccheda tarasā yuddhe tata uccukruśurjanāḥ || 9-9-32||

MHB 9-9-33

अथान्यद्धनुरादाय वेगघ्नं भारसाधनम् ।
शरैः संछादयामास समन्तात्पाण्डुनन्दनम् ॥ ९-९-३३॥
athānyaddhanurādāya vegaghnaṃ bhārasādhanam |
śaraiḥ saṃchādayāmāsa samantātpāṇḍunandanam || 9-9-33||

MHB 9-9-34

संनिवार्य तु तान्बाणान्नकुलः परवीरहा ।
सत्यसेनं सुषेणं च द्वाभ्यां द्वाभ्यामविध्यत ॥ ९-९-३४॥
saṃnivārya tu tānbāṇānnakulaḥ paravīrahā |
satyasenaṃ suṣeṇaṃ ca dvābhyāṃ dvābhyāmavidhyata || 9-9-34||

MHB 9-9-35

तावेनं प्रत्यविध्येतां पृथक्पृथगजिह्मगैः ।
सारथिं चास्य राजेन्द्र शरैर्विव्यधतुः शितैः ॥ ९-९-३५॥
tāvenaṃ pratyavidhyetāṃ pṛthakpṛthagajihmagaiḥ |
sārathiṃ cāsya rājendra śarairvivyadhatuḥ śitaiḥ || 9-9-35||

MHB 9-9-36

सत्यसेनो रथेषां तु नकुलस्य धनुस्तथा ।
पृथक्शराभ्यां चिच्छेद कृतहस्तः प्रतापवान् ॥ ९-९-३६॥
satyaseno ratheṣāṃ tu nakulasya dhanustathā |
pṛthakśarābhyāṃ ciccheda kṛtahastaḥ pratāpavān || 9-9-36||

MHB 9-9-37

स रथेऽतिरथस्तिष्ठन्रथशक्तिं परामृशत् ।
स्वर्णदण्डामकुण्ठाग्रां तैलधौतां सुनिर्मलाम् ॥ ९-९-३७॥
sa rathe'tirathastiṣṭhanrathaśaktiṃ parāmṛśat |
svarṇadaṇḍāmakuṇṭhāgrāṃ tailadhautāṃ sunirmalām || 9-9-37||

MHB 9-9-38

लेलिहानामिव विभो नागकन्यां महाविषाम् ।
समुद्यम्य च चिक्षेप सत्यसेनस्य संयुगे ॥ ९-९-३८॥
lelihānāmiva vibho nāgakanyāṃ mahāviṣām |
samudyamya ca cikṣepa satyasenasya saṃyuge || 9-9-38||

MHB 9-9-39

सा तस्य हृदयं संख्ये बिभेद शतधा नृप ।
स पपात रथाद्भूमौ गतसत्त्वोऽल्पचेतनः ॥ ९-९-३९॥
sā tasya hṛdayaṃ saṃkhye bibheda śatadhā nṛpa |
sa papāta rathādbhūmau gatasattvo'lpacetanaḥ || 9-9-39||

MHB 9-9-40

भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा सुषेणः क्रोधमूर्छितः ।
अभ्यवर्षच्छरैस्तूर्णं पदातिं पाण्डुनन्दनम् ॥ ९-९-४०॥
bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā suṣeṇaḥ krodhamūrchitaḥ |
abhyavarṣaccharaistūrṇaṃ padātiṃ pāṇḍunandanam || 9-9-40||

MHB 9-9-41

नकुलं विरथं दृष्ट्वा द्रौपदेयो महाबलः ।
सुतसोमोऽभिदुद्राव परीप्सन्पितरं रणे ॥ ९-९-४१॥
nakulaṃ virathaṃ dṛṣṭvā draupadeyo mahābalaḥ |
sutasomo'bhidudrāva parīpsanpitaraṃ raṇe || 9-9-41||

MHB 9-9-42

ततोऽधिरुह्य नकुलः सुतसोमस्य तं रथम् ।
शुशुभे भरतश्रेष्ठो गिरिस्थ इव केसरी ।
सोऽन्यत्कार्मुकमादाय सुषेणं समयोधयत् ॥ ९-९-४२॥
tato'dhiruhya nakulaḥ sutasomasya taṃ ratham |
śuśubhe bharataśreṣṭho giristha iva kesarī |
so'nyatkārmukamādāya suṣeṇaṃ samayodhayat || 9-9-42||

MHB 9-9-43

तावुभौ शरवर्षाभ्यां समासाद्य परस्परम् ।
परस्परवधे यत्नं चक्रतुः सुमहारथौ ॥ ९-९-४३॥
tāvubhau śaravarṣābhyāṃ samāsādya parasparam |
parasparavadhe yatnaṃ cakratuḥ sumahārathau || 9-9-43||

MHB 9-9-44

सुषेणस्तु ततः क्रुद्धः पाण्डवं विशिखैस्त्रिभिः ।
सुतसोमं च विंशत्या बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥ ९-९-४४॥
suṣeṇastu tataḥ kruddhaḥ pāṇḍavaṃ viśikhaistribhiḥ |
sutasomaṃ ca viṃśatyā bāhvorurasi cārpayat || 9-9-44||

MHB 9-9-45

ततः क्रुद्धो महाराज नकुलः परवीरहा ।
शरैस्तस्य दिशः सर्वाश्छादयामास वीर्यवान् ॥ ९-९-४५॥
tataḥ kruddho mahārāja nakulaḥ paravīrahā |
śaraistasya diśaḥ sarvāśchādayāmāsa vīryavān || 9-9-45||

MHB 9-9-46

ततो गृहीत्वा तीक्ष्णाग्रमर्धचन्द्रं सुतेजनम् ।
स वेगयुक्तं चिक्षेप कर्णपुत्रस्य संयुगे ॥ ९-९-४६॥
tato gṛhītvā tīkṣṇāgramardhacandraṃ sutejanam |
sa vegayuktaṃ cikṣepa karṇaputrasya saṃyuge || 9-9-46||

MHB 9-9-47

तस्य तेन शिरः कायाज्जहार नृपसत्तम ।
पश्यतां सर्वसैन्यानां तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ९-९-४७॥
tasya tena śiraḥ kāyājjahāra nṛpasattama |
paśyatāṃ sarvasainyānāṃ tadadbhutamivābhavat || 9-9-47||

MHB 9-9-48

स हतः प्रापतद्राजन्नकुलेन महात्मना ।
नदीवेगादिवारुग्णस्तीरजः पादपो महान् ॥ ९-९-४८॥
sa hataḥ prāpatadrājannakulena mahātmanā |
nadīvegādivārugṇastīrajaḥ pādapo mahān || 9-9-48||

MHB 9-9-49

कर्णपुत्रवधं दृष्ट्वा नकुलस्य च विक्रमम् ।
प्रदुद्राव भयात्सेना तावकी भरतर्षभ ॥ ९-९-४९॥
karṇaputravadhaṃ dṛṣṭvā nakulasya ca vikramam |
pradudrāva bhayātsenā tāvakī bharatarṣabha || 9-9-49||

MHB 9-9-50

तां तु सेनां महाराज मद्रराजः प्रतापवान् ।
अपालयद्रणे शूरः सेनापतिररिंदमः ॥ ९-९-५०॥
tāṃ tu senāṃ mahārāja madrarājaḥ pratāpavān |
apālayadraṇe śūraḥ senāpatirariṃdamaḥ || 9-9-50||

MHB 9-9-51

विभीस्तस्थौ महाराज व्यवस्थाप्य च वाहिनीम् ।
सिंहनादं भृशं कृत्वा धनुःशब्दं च दारुणम् ॥ ९-९-५१॥
vibhīstasthau mahārāja vyavasthāpya ca vāhinīm |
siṃhanādaṃ bhṛśaṃ kṛtvā dhanuḥśabdaṃ ca dāruṇam || 9-9-51||

MHB 9-9-52

तावकाः समरे राजन्रक्षिता दृढधन्वना ।
प्रत्युद्ययुररातींस्ते समन्ताद्विगतव्यथाः ॥ ९-९-५२॥
tāvakāḥ samare rājanrakṣitā dṛḍhadhanvanā |
pratyudyayurarātīṃste samantādvigatavyathāḥ || 9-9-52||

MHB 9-9-53

मद्रराजं महेष्वासं परिवार्य समन्ततः ।
स्थिता राजन्महासेना योद्धुकामाः समन्ततः ॥ ९-९-५३॥
madrarājaṃ maheṣvāsaṃ parivārya samantataḥ |
sthitā rājanmahāsenā yoddhukāmāḥ samantataḥ || 9-9-53||

MHB 9-9-54

सात्यकिर्भीमसेनश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
युधिष्ठिरं पुरस्कृत्य ह्रीनिषेधमरिंदमम् ॥ ९-९-५४॥
sātyakirbhīmasenaśca mādrīputrau ca pāṇḍavau |
yudhiṣṭhiraṃ puraskṛtya hrīniṣedhamariṃdamam || 9-9-54||

MHB 9-9-55

परिवार्य रणे वीराः सिंहनादं प्रचक्रिरे ।
बाणशब्दरवांश्चोग्रान्क्ष्वेडांश्च विविधान्दधुः ॥ ९-९-५५॥
parivārya raṇe vīrāḥ siṃhanādaṃ pracakrire |
bāṇaśabdaravāṃścogrānkṣveḍāṃśca vividhāndadhuḥ || 9-9-55||

MHB 9-9-56

तथैव तावकाः सर्वे मद्राधिपतिमञ्जसा ।
परिवार्य सुसंरब्धाः पुनर्युद्धमरोचयन् ॥ ९-९-५६॥
tathaiva tāvakāḥ sarve madrādhipatimañjasā |
parivārya susaṃrabdhāḥ punaryuddhamarocayan || 9-9-56||

MHB 9-9-57

ततः प्रववृते युद्धं भीरूणां भयवर्धनम् ।
तावकानां परेषां च मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥ ९-९-५७॥
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ bhīrūṇāṃ bhayavardhanam |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam || 9-9-57||

MHB 9-9-58

यथा देवासुरं युद्धं पूर्वमासीद्विशां पते ।
अभीतानां तथा राजन्यमराष्ट्रविवर्धनम् ॥ ९-९-५८॥
yathā devāsuraṃ yuddhaṃ pūrvamāsīdviśāṃ pate |
abhītānāṃ tathā rājanyamarāṣṭravivardhanam || 9-9-58||

MHB 9-9-59

ततः कपिध्वजो राजन्हत्वा संशप्तकान्रणे ।
अभ्यद्रवत तां सेनां कौरवीं पाण्डुनन्दनः ॥ ९-९-५९॥
tataḥ kapidhvajo rājanhatvā saṃśaptakānraṇe |
abhyadravata tāṃ senāṃ kauravīṃ pāṇḍunandanaḥ || 9-9-59||

MHB 9-9-60

तथैव पाण्डवाः शेषा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।
अभ्यधावन्त तां सेनां विसृजन्तः शिताञ्शरान् ॥ ९-९-६०॥
tathaiva pāṇḍavāḥ śeṣā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ |
abhyadhāvanta tāṃ senāṃ visṛjantaḥ śitāñśarān || 9-9-60||

MHB 9-9-61

पाण्डवैरवकीर्णानां संमोहः समजायत ।
न च जज्ञुरनीकानि दिशो वा प्रदिशस्तथा ॥ ९-९-६१॥
pāṇḍavairavakīrṇānāṃ saṃmohaḥ samajāyata |
na ca jajñuranīkāni diśo vā pradiśastathā || 9-9-61||

MHB 9-9-62

आपूर्यमाणा निशितैः शरैः पाण्डवचोदितैः ।
हतप्रवीरा विध्वस्ता कीर्यमाणा समन्ततः ।
कौरव्यवध्यत चमूः पाण्डुपुत्रैर्महारथैः ॥ ९-९-६२॥
āpūryamāṇā niśitaiḥ śaraiḥ pāṇḍavacoditaiḥ |
hatapravīrā vidhvastā kīryamāṇā samantataḥ |
kauravyavadhyata camūḥ pāṇḍuputrairmahārathaiḥ || 9-9-62||

MHB 9-9-63

तथैव पाण्डवी सेना शरै राजन्समन्ततः ।
रणेऽहन्यत पुत्रैस्ते शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ९-९-६३॥
tathaiva pāṇḍavī senā śarai rājansamantataḥ |
raṇe'hanyata putraiste śataśo'tha sahasraśaḥ || 9-9-63||

MHB 9-9-64

ते सेने भृशसंतप्ते वध्यमाने परस्परम् ।
व्याकुले समपद्येतां वर्षासु सरिताविव ॥ ९-९-६४॥
te sene bhṛśasaṃtapte vadhyamāne parasparam |
vyākule samapadyetāṃ varṣāsu saritāviva || 9-9-64||

MHB 9-9-65

आविवेश ततस्तीव्रं तावकानां महद्भयम् ।
पाण्डवानां च राजेन्द्र तथाभूते महाहवे ॥ ९-९-६५॥
āviveśa tatastīvraṃ tāvakānāṃ mahadbhayam |
pāṇḍavānāṃ ca rājendra tathābhūte mahāhave || 9-9-65||

Adhyaya: 10/64 (56)

MHB 9-10-1

संजय उवाच ।
तस्मिन्विलुलिते सैन्ये वध्यमाने परस्परम् ।
द्रवमाणेषु योधेषु निनदत्सु च दन्तिषु ॥ ९-१०-१॥
saṃjaya uvāca |
tasminvilulite sainye vadhyamāne parasparam |
dravamāṇeṣu yodheṣu ninadatsu ca dantiṣu || 9-10-1||

MHB 9-10-2

कूजतां स्तनतां चैव पदातीनां महाहवे ।
विद्रुतेषु महाराज हयेषु बहुधा तदा ॥ ९-१०-२॥
kūjatāṃ stanatāṃ caiva padātīnāṃ mahāhave |
vidruteṣu mahārāja hayeṣu bahudhā tadā || 9-10-2||

MHB 9-10-3

प्रक्षये दारुणे जाते संहारे सर्वदेहिनाम् ।
नानाशस्त्रसमावापे व्यतिषक्तरथद्विपे ॥ ९-१०-३॥
prakṣaye dāruṇe jāte saṃhāre sarvadehinām |
nānāśastrasamāvāpe vyatiṣaktarathadvipe || 9-10-3||

MHB 9-10-4

हर्षणे युद्धशौण्डानां भीरूणां भयवर्धने ।
गाहमानेषु योधेषु परस्परवधैषिषु ॥ ९-१०-४॥
harṣaṇe yuddhaśauṇḍānāṃ bhīrūṇāṃ bhayavardhane |
gāhamāneṣu yodheṣu parasparavadhaiṣiṣu || 9-10-4||

MHB 9-10-5

प्राणादाने महाघोरे वर्तमाने दुरोदरे ।
संग्रामे घोररूपे तु यमराष्ट्रविवर्धने ॥ ९-१०-५॥
prāṇādāne mahāghore vartamāne durodare |
saṃgrāme ghorarūpe tu yamarāṣṭravivardhane || 9-10-5||

MHB 9-10-6

पाण्डवास्तावकं सैन्यं व्यधमन्निशितैः शरैः ।
तथैव तावका योधा जघ्नुः पाण्डवसैनिकान् ॥ ९-१०-६॥
pāṇḍavāstāvakaṃ sainyaṃ vyadhamanniśitaiḥ śaraiḥ |
tathaiva tāvakā yodhā jaghnuḥ pāṇḍavasainikān || 9-10-6||

MHB 9-10-7

तस्मिंस्तथा वर्तमाने युद्धे भीरुभयावहे ।
पूर्वाह्णे चैव संप्राप्ते भास्करोदयनं प्रति ॥ ९-१०-७॥
tasmiṃstathā vartamāne yuddhe bhīrubhayāvahe |
pūrvāhṇe caiva saṃprāpte bhāskarodayanaṃ prati || 9-10-7||

MHB 9-10-8

लब्धलक्षाः परे राजन्रक्षिताश्च महात्मना ।
अयोधयंस्तव बलं मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥ ९-१०-८॥
labdhalakṣāḥ pare rājanrakṣitāśca mahātmanā |
ayodhayaṃstava balaṃ mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam || 9-10-8||

MHB 9-10-9

बलिभिः पाण्डवैर्दृप्तैर्लब्धलक्षैः प्रहारिभिः ।
कौरव्यसीदत्पृतना मृगीवाग्निसमाकुला ॥ ९-१०-९॥
balibhiḥ pāṇḍavairdṛptairlabdhalakṣaiḥ prahāribhiḥ |
kauravyasīdatpṛtanā mṛgīvāgnisamākulā || 9-10-9||

MHB 9-10-10

तां दृष्ट्वा सीदतीं सेनां पङ्के गामिव दुर्बलाम् ।
उज्जिहीर्षुस्तदा शल्यः प्रायात्पाण्डुचमूं प्रति ॥ ९-१०-१०॥
tāṃ dṛṣṭvā sīdatīṃ senāṃ paṅke gāmiva durbalām |
ujjihīrṣustadā śalyaḥ prāyātpāṇḍucamūṃ prati || 9-10-10||

MHB 9-10-11

मद्रराजस्तु संक्रुद्धो गृहीत्वा धनुरुत्तमम् ।
अभ्यद्रवत संग्रामे पाण्डवानाततायिनः ॥ ९-१०-११॥
madrarājastu saṃkruddho gṛhītvā dhanuruttamam |
abhyadravata saṃgrāme pāṇḍavānātatāyinaḥ || 9-10-11||

MHB 9-10-12

पाण्डवाश्च महाराज समरे जितकाशिनः ।
मद्रराजं समासाद्य विव्यधुर्निशितैः शरैः ॥ ९-१०-१२॥
pāṇḍavāśca mahārāja samare jitakāśinaḥ |
madrarājaṃ samāsādya vivyadhurniśitaiḥ śaraiḥ || 9-10-12||

MHB 9-10-13

ततः शरशतैस्तीक्ष्णैर्मद्रराजो महाबलः ।
अर्दयामास तां सेनां धर्मराजस्य पश्यतः ॥ ९-१०-१३॥
tataḥ śaraśataistīkṣṇairmadrarājo mahābalaḥ |
ardayāmāsa tāṃ senāṃ dharmarājasya paśyataḥ || 9-10-13||

MHB 9-10-14

प्रादुरासंस्ततो राजन्नानारूपाण्यनेकशः ।
चचाल शब्दं कुर्वाणा मही चापि सपर्वता ॥ ९-१०-१४॥
prādurāsaṃstato rājannānārūpāṇyanekaśaḥ |
cacāla śabdaṃ kurvāṇā mahī cāpi saparvatā || 9-10-14||

MHB 9-10-15

सदण्डशूला दीप्ताग्राः शीर्यमाणाः समन्ततः ।
उल्का भूमिं दिवः पेतुराहत्य रविमण्डलम् ॥ ९-१०-१५॥
sadaṇḍaśūlā dīptāgrāḥ śīryamāṇāḥ samantataḥ |
ulkā bhūmiṃ divaḥ peturāhatya ravimaṇḍalam || 9-10-15||

MHB 9-10-16

मृगाश्च माहिषाश्चापि पक्षिणश्च विशां पते ।
अपसव्यं तदा चक्रुः सेनां ते बहुशो नृप ॥ ९-१०-१६॥
mṛgāśca māhiṣāścāpi pakṣiṇaśca viśāṃ pate |
apasavyaṃ tadā cakruḥ senāṃ te bahuśo nṛpa || 9-10-16||

MHB 9-10-17

ततस्तद्युद्धमत्युग्रमभवत्संघचारिणाम् ।
तथा सर्वाण्यनीकानि संनिपत्य जनाधिप ।
अभ्ययुः कौरवा राजन्पाण्डवानामनीकिनीम् ॥ ९-१०-१७॥
tatastadyuddhamatyugramabhavatsaṃghacāriṇām |
tathā sarvāṇyanīkāni saṃnipatya janādhipa |
abhyayuḥ kauravā rājanpāṇḍavānāmanīkinīm || 9-10-17||

MHB 9-10-18

शल्यस्तु शरवर्षेण वर्षन्निव सहस्रदृक् ।
अभ्यवर्षददीनात्मा कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ ९-१०-१८॥
śalyastu śaravarṣeṇa varṣanniva sahasradṛk |
abhyavarṣadadīnātmā kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram || 9-10-18||

MHB 9-10-19

भीमसेनं शरैश्चापि रुक्मपुङ्खैः शिलाशितः ।
द्रौपदेयांस्तथा सर्वान्माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥ ९-१०-१९॥
bhīmasenaṃ śaraiścāpi rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaḥ |
draupadeyāṃstathā sarvānmādrīputrau ca pāṇḍavau || 9-10-19||

MHB 9-10-20

धृष्टद्युम्नं च शैनेयं शिखण्डिनमथापि च ।
एकैकं दशभिर्बाणैर्विव्याध च महाबलः ।
ततोऽसृजद्बाणवर्षं घर्मान्ते मघवानिव ॥ ९-१०-२०॥
dhṛṣṭadyumnaṃ ca śaineyaṃ śikhaṇḍinamathāpi ca |
ekaikaṃ daśabhirbāṇairvivyādha ca mahābalaḥ |
tato'sṛjadbāṇavarṣaṃ gharmānte maghavāniva || 9-10-20||

MHB 9-10-21

ततः प्रभद्रका राजन्सोमकाश्च सहस्रशः ।
पतिताः पात्यमानाश्च दृश्यन्ते शल्यसायकैः ॥ ९-१०-२१॥
tataḥ prabhadrakā rājansomakāśca sahasraśaḥ |
patitāḥ pātyamānāśca dṛśyante śalyasāyakaiḥ || 9-10-21||

MHB 9-10-22

भ्रमराणामिव व्राताः शलभानामिव व्रजाः ।
ह्रादिन्य इव मेघेभ्यः शल्यस्य न्यपतञ्शराः ॥ ९-१०-२२॥
bhramarāṇāmiva vrātāḥ śalabhānāmiva vrajāḥ |
hrādinya iva meghebhyaḥ śalyasya nyapatañśarāḥ || 9-10-22||

MHB 9-10-23

द्विरदास्तुरगाश्चार्ताः पत्तयो रथिनस्तथा ।
शल्यस्य बाणैर्न्यपतन्बभ्रमुर्व्यनदंस्तथा ॥ ९-१०-२३॥
dviradāsturagāścārtāḥ pattayo rathinastathā |
śalyasya bāṇairnyapatanbabhramurvyanadaṃstathā || 9-10-23||

MHB 9-10-24

आविष्ट इव मद्रेशो मन्युना पौरुषेण च ।
प्राच्छादयदरीन्संख्ये कालसृष्ट इवान्तकः ।
विनर्दमानो मद्रेशो मेघह्रादो महाबलः ॥ ९-१०-२४॥
āviṣṭa iva madreśo manyunā pauruṣeṇa ca |
prācchādayadarīnsaṃkhye kālasṛṣṭa ivāntakaḥ |
vinardamāno madreśo meghahrādo mahābalaḥ || 9-10-24||

MHB 9-10-25

सा वध्यमाना शल्येन पाण्डवानामनीकिनी ।
अजातशत्रुं कौन्तेयमभ्यधावद्युधिष्ठिरम् ॥ ९-१०-२५॥
sā vadhyamānā śalyena pāṇḍavānāmanīkinī |
ajātaśatruṃ kaunteyamabhyadhāvadyudhiṣṭhiram || 9-10-25||

MHB 9-10-26

तां समर्प्य ततः संख्ये लघुहस्तः शितैः शरैः ।
शरवर्षेण महता युधिष्ठिरमपीडयत् ॥ ९-१०-२६॥
tāṃ samarpya tataḥ saṃkhye laghuhastaḥ śitaiḥ śaraiḥ |
śaravarṣeṇa mahatā yudhiṣṭhiramapīḍayat || 9-10-26||

MHB 9-10-27

तमापतन्तं पत्त्यश्वैः क्रुद्धो राजा युधिष्ठिरः ।
अवारयच्छरैस्तीक्ष्णैर्मत्तं द्विपमिवाङ्कुशैः ॥ ९-१०-२७॥
tamāpatantaṃ pattyaśvaiḥ kruddho rājā yudhiṣṭhiraḥ |
avārayaccharaistīkṣṇairmattaṃ dvipamivāṅkuśaiḥ || 9-10-27||

MHB 9-10-28

तस्य शल्यः शरं घोरं मुमोचाशीविषोपमम् ।
सोऽभ्यविध्यन्महात्मानं वेगेनाभ्यपतच्च गाम् ॥ ९-१०-२८॥
tasya śalyaḥ śaraṃ ghoraṃ mumocāśīviṣopamam |
so'bhyavidhyanmahātmānaṃ vegenābhyapatacca gām || 9-10-28||

MHB 9-10-29

ततो वृकोदरः क्रुद्धः शल्यं विव्याध सप्तभिः ।
पञ्चभिः सहदेवस्तु नकुलो दशभिः शरैः ॥ ९-१०-२९॥
tato vṛkodaraḥ kruddhaḥ śalyaṃ vivyādha saptabhiḥ |
pañcabhiḥ sahadevastu nakulo daśabhiḥ śaraiḥ || 9-10-29||

MHB 9-10-30

द्रौपदेयाश्च शत्रुघ्नं शूरमार्तायनिं शरैः ।
अभ्यवर्षन्महाभागं मेघा इव महीधरम् ॥ ९-१०-३०॥
draupadeyāśca śatrughnaṃ śūramārtāyaniṃ śaraiḥ |
abhyavarṣanmahābhāgaṃ meghā iva mahīdharam || 9-10-30||

MHB 9-10-31

ततो दृष्ट्वा तुद्यमानं शल्यं पार्थैः समन्ततः ।
कृतवर्मा कृपश्चैव संक्रुद्धावभ्यधावताम् ॥ ९-१०-३१॥
tato dṛṣṭvā tudyamānaṃ śalyaṃ pārthaiḥ samantataḥ |
kṛtavarmā kṛpaścaiva saṃkruddhāvabhyadhāvatām || 9-10-31||

MHB 9-10-32

उलूकश्च पतत्री च शकुनिश्चापि सौबलः ।
स्मयमानश्च शनकैरश्वत्थामा महारथः ।
तव पुत्राश्च कार्त्स्न्येन जुगुपुः शल्यमाहवे ॥ ९-१०-३२॥
ulūkaśca patatrī ca śakuniścāpi saubalaḥ |
smayamānaśca śanakairaśvatthāmā mahārathaḥ |
tava putrāśca kārtsnyena jugupuḥ śalyamāhave || 9-10-32||

MHB 9-10-33

भीमसेनं त्रिभिर्विद्ध्वा कृतवर्मा शिलीमुखैः ।
बाणवर्षेण महता क्रुद्धरूपमवारयत् ॥ ९-१०-३३॥
bhīmasenaṃ tribhirviddhvā kṛtavarmā śilīmukhaiḥ |
bāṇavarṣeṇa mahatā kruddharūpamavārayat || 9-10-33||

MHB 9-10-34

धृष्टद्युम्नं कृपः क्रुद्धो बाणवर्षैरपीडयत् ।
द्रौपदेयांश्च शकुनिर्यमौ च द्रौणिरभ्ययात् ॥ ९-१०-३४॥
dhṛṣṭadyumnaṃ kṛpaḥ kruddho bāṇavarṣairapīḍayat |
draupadeyāṃśca śakuniryamau ca drauṇirabhyayāt || 9-10-34||

MHB 9-10-35

दुर्योधनो युधां श्रेष्ठावाहवे केशवार्जुनौ ।
समभ्ययादुग्रतेजाः शरैश्चाभ्यहनद्बली ॥ ९-१०-३५॥
duryodhano yudhāṃ śreṣṭhāvāhave keśavārjunau |
samabhyayādugratejāḥ śaraiścābhyahanadbalī || 9-10-35||

MHB 9-10-36

एवं द्वंद्वशतान्यासंस्त्वदीयानां परैः सह ।
घोररूपाणि चित्राणि तत्र तत्र विशां पते ॥ ९-१०-३६॥
evaṃ dvaṃdvaśatānyāsaṃstvadīyānāṃ paraiḥ saha |
ghorarūpāṇi citrāṇi tatra tatra viśāṃ pate || 9-10-36||

MHB 9-10-37

ऋश्यवर्णाञ्जघानाश्वान्भोजो भीमस्य संयुगे ।
सोऽवतीर्य रथोपस्थाद्धताश्वः पाण्डुनन्दनः ।
कालो दण्डमिवोद्यम्य गदापाणिरयुध्यत ॥ ९-१०-३७॥
ṛśyavarṇāñjaghānāśvānbhojo bhīmasya saṃyuge |
so'vatīrya rathopasthāddhatāśvaḥ pāṇḍunandanaḥ |
kālo daṇḍamivodyamya gadāpāṇirayudhyata || 9-10-37||

MHB 9-10-38

प्रमुखे सहदेवस्य जघानाश्वांश्च मद्रराट् ।
ततः शल्यस्य तनयं सहदेवोऽसिनावधीत् ॥ ९-१०-३८॥
pramukhe sahadevasya jaghānāśvāṃśca madrarāṭ |
tataḥ śalyasya tanayaṃ sahadevo'sināvadhīt || 9-10-38||

MHB 9-10-39

गौतमः पुनराचार्यो धृष्टद्युम्नमयोधयत् ।
असंभ्रान्तमसंभ्रान्तो यत्नवान्यत्नवत्तरम् ॥ ९-१०-३९॥
gautamaḥ punarācāryo dhṛṣṭadyumnamayodhayat |
asaṃbhrāntamasaṃbhrānto yatnavānyatnavattaram || 9-10-39||

MHB 9-10-40

द्रौपदेयांस्तथा वीरानेकैकं दशभिः शरैः ।
अविध्यदाचार्यसुतो नातिक्रुद्धः स्मयन्निव ॥ ९-१०-४०॥
draupadeyāṃstathā vīrānekaikaṃ daśabhiḥ śaraiḥ |
avidhyadācāryasuto nātikruddhaḥ smayanniva || 9-10-40||

MHB 9-10-41

शल्योऽपि राजन्संक्रुद्धो निघ्नन्सोमकपाण्डवान् ।
पुनरेव शितैर्बाणैर्युधिष्ठिरमपीडयत् ॥ ९-१०-४१॥
śalyo'pi rājansaṃkruddho nighnansomakapāṇḍavān |
punareva śitairbāṇairyudhiṣṭhiramapīḍayat || 9-10-41||

MHB 9-10-42

तस्य भीमो रणे क्रुद्धः संदष्टदशनच्छदः ।
विनाशायाभिसंधाय गदामादत्त वीर्यवान् ॥ ९-१०-४२॥
tasya bhīmo raṇe kruddhaḥ saṃdaṣṭadaśanacchadaḥ |
vināśāyābhisaṃdhāya gadāmādatta vīryavān || 9-10-42||

MHB 9-10-43

यमदण्डप्रतीकाशां कालरात्रिमिवोद्यताम् ।
गजवाजिमनुष्याणां प्राणान्तकरणीमपि ॥ ९-१०-४३॥
yamadaṇḍapratīkāśāṃ kālarātrimivodyatām |
gajavājimanuṣyāṇāṃ prāṇāntakaraṇīmapi || 9-10-43||

MHB 9-10-44

हेमपट्टपरिक्षिप्तामुल्कां प्रज्वलितामिव ।
शैक्यां व्यालीमिवात्युग्रां वज्रकल्पामयस्मयीम् ॥ ९-१०-४४॥
hemapaṭṭaparikṣiptāmulkāṃ prajvalitāmiva |
śaikyāṃ vyālīmivātyugrāṃ vajrakalpāmayasmayīm || 9-10-44||

MHB 9-10-45

चन्दनागुरुपङ्काक्तां प्रमदामीप्सितामिव ।
वसामेदोसृगादिग्धां जिह्वां वैवस्वतीमिव ॥ ९-१०-४५॥
candanāgurupaṅkāktāṃ pramadāmīpsitāmiva |
vasāmedosṛgādigdhāṃ jihvāṃ vaivasvatīmiva || 9-10-45||

MHB 9-10-46

पटुघण्टारवशतां वासवीमशनीमिव ।
निर्मुक्ताशीविषाकारां पृक्तां गजमदैरपि ॥ ९-१०-४६॥
paṭughaṇṭāravaśatāṃ vāsavīmaśanīmiva |
nirmuktāśīviṣākārāṃ pṛktāṃ gajamadairapi || 9-10-46||

MHB 9-10-47

त्रासनीं रिपुसैन्यानां स्वसैन्यपरिहर्षिणीम् ।
मनुष्यलोके विख्यातां गिरिशृङ्गविदारिणीम् ॥ ९-१०-४७॥
trāsanīṃ ripusainyānāṃ svasainyapariharṣiṇīm |
manuṣyaloke vikhyātāṃ giriśṛṅgavidāriṇīm || 9-10-47||

MHB 9-10-48

यया कैलासभवने महेश्वरसखं बली ।
आह्वयामास कौन्तेयः संक्रुद्धमलकाधिपम् ॥ ९-१०-४८॥
yayā kailāsabhavane maheśvarasakhaṃ balī |
āhvayāmāsa kaunteyaḥ saṃkruddhamalakādhipam || 9-10-48||

MHB 9-10-49

यया मायाविनो दृप्तान्सुबहून्धनदालये ।
जघान गुह्यकान्क्रुद्धो मन्दारार्थे महाबलः ।
निवार्यमाणो बहुभिर्द्रौपद्याः प्रियमास्थितः ॥ ९-१०-४९॥
yayā māyāvino dṛptānsubahūndhanadālaye |
jaghāna guhyakānkruddho mandārārthe mahābalaḥ |
nivāryamāṇo bahubhirdraupadyāḥ priyamāsthitaḥ || 9-10-49||

MHB 9-10-50

तां वज्रमणिरत्नौघामष्टाश्रिं वज्रगौरवाम् ।
समुद्यम्य महाबाहुः शल्यमभ्यद्रवद्रणे ॥ ९-१०-५०॥
tāṃ vajramaṇiratnaughāmaṣṭāśriṃ vajragauravām |
samudyamya mahābāhuḥ śalyamabhyadravadraṇe || 9-10-50||

MHB 9-10-51

गदया युद्धकुशलस्तया दारुणनादया ।
पोथयामास शल्यस्य चतुरोऽश्वान्महाजवान् ॥ ९-१०-५१॥
gadayā yuddhakuśalastayā dāruṇanādayā |
pothayāmāsa śalyasya caturo'śvānmahājavān || 9-10-51||

MHB 9-10-52

ततः शल्यो रणे क्रुद्धः पीने वक्षसि तोमरम् ।
निचखान नदन्वीरो वर्म भित्त्वा च सोऽभ्यगात् ॥ ९-१०-५२॥
tataḥ śalyo raṇe kruddhaḥ pīne vakṣasi tomaram |
nicakhāna nadanvīro varma bhittvā ca so'bhyagāt || 9-10-52||

MHB 9-10-53

वृकोदरस्त्वसंभ्रातस्तमेवोद्धृत्य तोमरम् ।
यन्तारं मद्रराजस्य निर्बिभेद ततो हृदि ॥ ९-१०-५३॥
vṛkodarastvasaṃbhrātastamevoddhṛtya tomaram |
yantāraṃ madrarājasya nirbibheda tato hṛdi || 9-10-53||

MHB 9-10-54

स भिन्नवर्मा रुधिरं वमन्वित्रस्तमानसः ।
पपाताभिमुखो दीनो मद्रराजस्त्वपाक्रमत् ॥ ९-१०-५४॥
sa bhinnavarmā rudhiraṃ vamanvitrastamānasaḥ |
papātābhimukho dīno madrarājastvapākramat || 9-10-54||

MHB 9-10-55

कृतप्रतिकृतं दृष्ट्वा शल्यो विस्मितमानसः ।
गदामाश्रित्य धीरात्मा प्रत्यमित्रमवैक्षत ॥ ९-१०-५५॥
kṛtapratikṛtaṃ dṛṣṭvā śalyo vismitamānasaḥ |
gadāmāśritya dhīrātmā pratyamitramavaikṣata || 9-10-55||

MHB 9-10-56

ततः सुमनसः पार्था भीमसेनमपूजयन् ।
तद्दृष्ट्वा कर्म संग्रामे घोरमक्लिष्टकर्मणः ॥ ९-१०-५६॥
tataḥ sumanasaḥ pārthā bhīmasenamapūjayan |
taddṛṣṭvā karma saṃgrāme ghoramakliṣṭakarmaṇaḥ || 9-10-56||

Adhyaya: 11/64 (63)

MHB 9-11-1

संजय उवाच ।
पतितं प्रेक्ष्य यन्तारं शल्यः सर्वायसीं गदाम् ।
आदाय तरसा राजंस्तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥ ९-११-१॥
saṃjaya uvāca |
patitaṃ prekṣya yantāraṃ śalyaḥ sarvāyasīṃ gadām |
ādāya tarasā rājaṃstasthau giririvācalaḥ || 9-11-1||

MHB 9-11-2

तं दीप्तमिव कालाग्निं पाशहस्तमिवान्तकम् ।
सशृङ्गमिव कैलासं सवज्रमिव वासवम् ॥ ९-११-२॥
taṃ dīptamiva kālāgniṃ pāśahastamivāntakam |
saśṛṅgamiva kailāsaṃ savajramiva vāsavam || 9-11-2||

MHB 9-11-3

सशूलमिव हर्यक्षं वने मत्तमिव द्विपम् ।
जवेनाभ्यपतद्भीमः प्रगृह्य महतीं गदाम् ॥ ९-११-३॥
saśūlamiva haryakṣaṃ vane mattamiva dvipam |
javenābhyapatadbhīmaḥ pragṛhya mahatīṃ gadām || 9-11-3||

MHB 9-11-4

ततः शङ्खप्रणादश्च तूर्याणां च सहस्रशः ।
सिंहनादश्च संजज्ञे शूराणां हर्षवर्धनः ॥ ९-११-४॥
tataḥ śaṅkhapraṇādaśca tūryāṇāṃ ca sahasraśaḥ |
siṃhanādaśca saṃjajñe śūrāṇāṃ harṣavardhanaḥ || 9-11-4||

MHB 9-11-5

प्रेक्षन्तः सर्वतस्तौ हि योधा योधमहाद्विपौ ।
तावकाश्च परे चैव साधु साध्वित्यथाब्रुवन् ॥ ९-११-५॥
prekṣantaḥ sarvatastau hi yodhā yodhamahādvipau |
tāvakāśca pare caiva sādhu sādhvityathābruvan || 9-11-5||

MHB 9-11-6

न हि मद्राधिपादन्यो रामाद्वा यदुनन्दनात् ।
सोढुमुत्सहते वेगं भीमसेनस्य संयुगे ॥ ९-११-६॥
na hi madrādhipādanyo rāmādvā yadunandanāt |
soḍhumutsahate vegaṃ bhīmasenasya saṃyuge || 9-11-6||

MHB 9-11-7

तथा मद्राधिपस्यापि गदावेगं महात्मनः ।
सोढुमुत्सहते नान्यो योधो युधि वृकोदरात् ॥ ९-११-७॥
tathā madrādhipasyāpi gadāvegaṃ mahātmanaḥ |
soḍhumutsahate nānyo yodho yudhi vṛkodarāt || 9-11-7||

MHB 9-11-8

तौ वृषाविव नर्दन्तौ मण्डलानि विचेरतुः ।
आवल्गितौ गदाहस्तौ मद्रराजवृकोदरौ ॥ ९-११-८॥
tau vṛṣāviva nardantau maṇḍalāni viceratuḥ |
āvalgitau gadāhastau madrarājavṛkodarau || 9-11-8||

MHB 9-11-9

मण्डलावर्तमार्गेषु गदाविहरणेषु च ।
निर्विशेषमभूद्युद्धं तयोः पुरुषसिंहयोः ॥ ९-११-९॥
maṇḍalāvartamārgeṣu gadāviharaṇeṣu ca |
nirviśeṣamabhūdyuddhaṃ tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ || 9-11-9||

MHB 9-11-10

तप्तहेममयैः शुभ्रैर्बभूव भयवर्धनी ।
अग्निज्वालैरिवाविद्धा पट्टैः शल्यस्य सा गदा ॥ ९-११-१०॥
taptahemamayaiḥ śubhrairbabhūva bhayavardhanī |
agnijvālairivāviddhā paṭṭaiḥ śalyasya sā gadā || 9-11-10||

MHB 9-11-11

तथैव चरतो मार्गान्मण्डलेषु महात्मनः ।
विद्युदभ्रप्रतीकाशा भीमस्य शुशुभे गदा ॥ ९-११-११॥
tathaiva carato mārgānmaṇḍaleṣu mahātmanaḥ |
vidyudabhrapratīkāśā bhīmasya śuśubhe gadā || 9-11-11||

MHB 9-11-12

ताडिता मद्रराजेन भीमस्य गदया गदा ।
दीप्यमानेव वै राजन्ससृजे पावकार्चिषः ॥ ९-११-१२॥
tāḍitā madrarājena bhīmasya gadayā gadā |
dīpyamāneva vai rājansasṛje pāvakārciṣaḥ || 9-11-12||

MHB 9-11-13

तथा भीमेन शल्यस्य ताडिता गदया गदा ।
अङ्गारवर्षं मुमुचे तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ९-११-१३॥
tathā bhīmena śalyasya tāḍitā gadayā gadā |
aṅgāravarṣaṃ mumuce tadadbhutamivābhavat || 9-11-13||

MHB 9-11-14

दन्तैरिव महानागौ शृङ्गैरिव महर्षभौ ।
तोत्त्रैरिव तदान्योन्यं गदाग्राभ्यां निजघ्नतुः ॥ ९-११-१४॥
dantairiva mahānāgau śṛṅgairiva maharṣabhau |
tottrairiva tadānyonyaṃ gadāgrābhyāṃ nijaghnatuḥ || 9-11-14||

MHB 9-11-15

तौ गदानिहतैर्गात्रैः क्षणेन रुधिरोक्षितौ ।
प्रेक्षणीयतरावास्तां पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ ९-११-१५॥
tau gadānihatairgātraiḥ kṣaṇena rudhirokṣitau |
prekṣaṇīyatarāvāstāṃ puṣpitāviva kiṃśukau || 9-11-15||

MHB 9-11-16

गदया मद्रराजेन सव्यदक्षिणमाहतः ।
भीमसेनो महाबाहुर्न चचालाचलो यथा ॥ ९-११-१६॥
gadayā madrarājena savyadakṣiṇamāhataḥ |
bhīmaseno mahābāhurna cacālācalo yathā || 9-11-16||

MHB 9-11-17

तथा भीमगदावेगैस्ताड्यमानो मुहुर्मुहुः ।
शल्यो न विव्यथे राजन्दन्तिनेवाहतो गिरिः ॥ ९-११-१७॥
tathā bhīmagadāvegaistāḍyamāno muhurmuhuḥ |
śalyo na vivyathe rājandantinevāhato giriḥ || 9-11-17||

MHB 9-11-18

शुश्रुवे दिक्षु सर्वासु तयोः पुरुषसिंहयोः ।
गदानिपातसंह्रादो वज्रयोरिव निस्वनः ॥ ९-११-१८॥
śuśruve dikṣu sarvāsu tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ |
gadānipātasaṃhrādo vajrayoriva nisvanaḥ || 9-11-18||

MHB 9-11-19

निवृत्य तु महावीर्यौ समुच्छ्रितगदावुभौ ।
पुनरन्तरमार्गस्थौ मण्डलानि विचेरतुः ॥ ९-११-१९॥
nivṛtya tu mahāvīryau samucchritagadāvubhau |
punarantaramārgasthau maṇḍalāni viceratuḥ || 9-11-19||

MHB 9-11-20

अथाभ्येत्य पदान्यष्टौ संनिपातोऽभवत्तयोः ।
उद्यम्य लोहदण्डाभ्यामतिमानुषकर्मणोः ॥ ९-११-२०॥
athābhyetya padānyaṣṭau saṃnipāto'bhavattayoḥ |
udyamya lohadaṇḍābhyāmatimānuṣakarmaṇoḥ || 9-11-20||

MHB 9-11-21

प्रार्थयानौ तदान्योऽन्यं मण्डलानि विचेरतुः ।
क्रियाविशेषं कृतिनौ दर्शयामासतुस्तदा ॥ ९-११-२१॥
prārthayānau tadānyo'nyaṃ maṇḍalāni viceratuḥ |
kriyāviśeṣaṃ kṛtinau darśayāmāsatustadā || 9-11-21||

MHB 9-11-22

अथोद्यम्य गदे घोरे सशृङ्गाविव पर्वतौ ।
तावाजघ्नतुरन्योन्यं यथा भूमिचलेऽचलौ ॥ ९-११-२२॥
athodyamya gade ghore saśṛṅgāviva parvatau |
tāvājaghnaturanyonyaṃ yathā bhūmicale'calau || 9-11-22||

MHB 9-11-23

तौ परस्परवेगाच्च गदाभ्यां च भृशाहतौ ।
युगपत्पेततुर्वीरावुभाविन्द्रध्वजाविव ॥ ९-११-२३॥
tau parasparavegācca gadābhyāṃ ca bhṛśāhatau |
yugapatpetaturvīrāvubhāvindradhvajāviva || 9-11-23||

MHB 9-11-24

उभयोः सेनयोर्वीरास्तदा हाहाकृतोऽभवन् ।
भृशं मर्मण्यभिहतावुभावास्तां सुविह्वलौ ॥ ९-११-२४॥
ubhayoḥ senayorvīrāstadā hāhākṛto'bhavan |
bhṛśaṃ marmaṇyabhihatāvubhāvāstāṃ suvihvalau || 9-11-24||

MHB 9-11-25

ततः सगदमारोप्य मद्राणामृषभं रथे ।
अपोवाह कृपः शल्यं तूर्णमायोधनादपि ॥ ९-११-२५॥
tataḥ sagadamāropya madrāṇāmṛṣabhaṃ rathe |
apovāha kṛpaḥ śalyaṃ tūrṇamāyodhanādapi || 9-11-25||

MHB 9-11-26

क्षीबवद्विह्वलत्वात्तु निमेषात्पुनरुत्थितः ।
भीमसेनो गदापाणिः समाह्वयत मद्रपम् ॥ ९-११-२६॥
kṣībavadvihvalatvāttu nimeṣātpunarutthitaḥ |
bhīmaseno gadāpāṇiḥ samāhvayata madrapam || 9-11-26||

MHB 9-11-27

ततस्तु तावकाः शूरा नानाशस्त्रसमायुताः ।
नानावादित्रशब्देन पाण्डुसेनामयोधयन् ॥ ९-११-२७॥
tatastu tāvakāḥ śūrā nānāśastrasamāyutāḥ |
nānāvāditraśabdena pāṇḍusenāmayodhayan || 9-11-27||

MHB 9-11-28

भुजावुच्छ्रित्य शस्त्रं च शब्देन महता ततः ।
अभ्यद्रवन्महाराज दुर्योधनपुरोगमाः ॥ ९-११-२८॥
bhujāvucchritya śastraṃ ca śabdena mahatā tataḥ |
abhyadravanmahārāja duryodhanapurogamāḥ || 9-11-28||

MHB 9-11-29

तदनीकमभिप्रेक्ष्य ततस्ते पाण्डुनन्दनाः ।
प्रययुः सिंहनादेन दुर्योधनवधेप्सया ॥ ९-११-२९॥
tadanīkamabhiprekṣya tataste pāṇḍunandanāḥ |
prayayuḥ siṃhanādena duryodhanavadhepsayā || 9-11-29||

MHB 9-11-30

तेषामापततां तूर्णं पुत्रस्ते भरतर्षभ ।
प्रासेन चेकितानं वै विव्याध हृदये भृशम् ॥ ९-११-३०॥
teṣāmāpatatāṃ tūrṇaṃ putraste bharatarṣabha |
prāsena cekitānaṃ vai vivyādha hṛdaye bhṛśam || 9-11-30||

MHB 9-11-31

स पपात रथोपस्थे तव पुत्रेण ताडितः ।
रुधिरौघपरिक्लिन्नः प्रविश्य विपुलं तमः ॥ ९-११-३१॥
sa papāta rathopasthe tava putreṇa tāḍitaḥ |
rudhiraughapariklinnaḥ praviśya vipulaṃ tamaḥ || 9-11-31||

MHB 9-11-32

चेकितानं हतं दृष्ट्वा पाण्डवानां महारथाः ।
प्रसक्तमभ्यवर्षन्त शरवर्षाणि भागशः ॥ ९-११-३२॥
cekitānaṃ hataṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ |
prasaktamabhyavarṣanta śaravarṣāṇi bhāgaśaḥ || 9-11-32||

MHB 9-11-33

तावकानामनीकेषु पाण्डवा जितकाशिनः ।
व्यचरन्त महाराज प्रेक्षणीयाः समन्ततः ॥ ९-११-३३॥
tāvakānāmanīkeṣu pāṇḍavā jitakāśinaḥ |
vyacaranta mahārāja prekṣaṇīyāḥ samantataḥ || 9-11-33||

MHB 9-11-34

कृपश्च कृतवर्मा च सौबलश्च महाबलः ।
अयोधयन्धर्मराजं मद्रराजपुरस्कृताः ॥ ९-११-३४॥
kṛpaśca kṛtavarmā ca saubalaśca mahābalaḥ |
ayodhayandharmarājaṃ madrarājapuraskṛtāḥ || 9-11-34||

MHB 9-11-35

भारद्वाजस्य हन्तारं भूरिवीर्यपराक्रमम् ।
दुर्योधनो महाराज धृष्टद्युम्नमयोधयत् ॥ ९-११-३५॥
bhāradvājasya hantāraṃ bhūrivīryaparākramam |
duryodhano mahārāja dhṛṣṭadyumnamayodhayat || 9-11-35||

MHB 9-11-36

त्रिसाहस्रा रथा राजंस्तव पुत्रेण चोदिताः ।
अयोधयन्त विजयं द्रोणपुत्रपुरस्कृताः ॥ ९-११-३६॥
trisāhasrā rathā rājaṃstava putreṇa coditāḥ |
ayodhayanta vijayaṃ droṇaputrapuraskṛtāḥ || 9-11-36||

MHB 9-11-37

विजये धृतसंकल्पाः समभित्यक्तजीविताः ।
प्राविशंस्तावका राजन्हंसा इव महत्सरः ॥ ९-११-३७॥
vijaye dhṛtasaṃkalpāḥ samabhityaktajīvitāḥ |
prāviśaṃstāvakā rājanhaṃsā iva mahatsaraḥ || 9-11-37||

MHB 9-11-38

ततो युद्धमभूद्घोरं परस्परवधैषिणाम् ।
अन्योन्यवधसंयुक्तमन्योन्यप्रीतिवर्धनम् ॥ ९-११-३८॥
tato yuddhamabhūdghoraṃ parasparavadhaiṣiṇām |
anyonyavadhasaṃyuktamanyonyaprītivardhanam || 9-11-38||

MHB 9-11-39

तस्मिन्प्रवृत्ते संग्रामे राजन्वीरवरक्षये ।
अनिलेनेरितं घोरमुत्तस्थौ पार्थिवं रजः ॥ ९-११-३९॥
tasminpravṛtte saṃgrāme rājanvīravarakṣaye |
anileneritaṃ ghoramuttasthau pārthivaṃ rajaḥ || 9-11-39||

MHB 9-11-40

श्रवणान्नामधेयानां पाण्डवानां च कीर्तनात् ।
परस्परं विजानीमो ये चायुध्यन्नभीतवत् ॥ ९-११-४०॥
śravaṇānnāmadheyānāṃ pāṇḍavānāṃ ca kīrtanāt |
parasparaṃ vijānīmo ye cāyudhyannabhītavat || 9-11-40||

MHB 9-11-41

तद्रजः पुरुषव्याघ्र शोणितेन प्रशामितम् ।
दिशश्च विमला जज्ञुस्तस्मिन्रजसि शामिते ॥ ९-११-४१॥
tadrajaḥ puruṣavyāghra śoṇitena praśāmitam |
diśaśca vimalā jajñustasminrajasi śāmite || 9-11-41||

MHB 9-11-42

तथा प्रवृत्ते संग्रामे घोररूपे भयानके ।
तावकानां परेषां च नासीत्कश्चित्पराङ्मुखः ॥ ९-११-४२॥
tathā pravṛtte saṃgrāme ghorarūpe bhayānake |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nāsītkaścitparāṅmukhaḥ || 9-11-42||

MHB 9-11-43

ब्रह्मलोकपरा भूत्वा प्रार्थयन्तो जयं युधि ।
सुयुद्धेन पराक्रान्ता नराः स्वर्गमभीप्सवः ॥ ९-११-४३॥
brahmalokaparā bhūtvā prārthayanto jayaṃ yudhi |
suyuddhena parākrāntā narāḥ svargamabhīpsavaḥ || 9-11-43||

MHB 9-11-44

भर्तृपिण्डविमोक्षार्थं भर्तृकार्यविनिश्चिताः ।
स्वर्गसंसक्तमनसो योधा युयुधिरे तदा ॥ ९-११-४४॥
bhartṛpiṇḍavimokṣārthaṃ bhartṛkāryaviniścitāḥ |
svargasaṃsaktamanaso yodhā yuyudhire tadā || 9-11-44||

MHB 9-11-45

नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तो महारथाः ।
अन्योन्यमभिगर्जन्तः प्रहरन्तः परस्परम् ॥ ९-११-४५॥
nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjanto mahārathāḥ |
anyonyamabhigarjantaḥ praharantaḥ parasparam || 9-11-45||

MHB 9-11-46

हत विध्यत गृह्णीत प्रहरध्वं निकृन्तत ।
इति स्म वाचः श्रूयन्ते तव तेषां च वै बले ॥ ९-११-४६॥
hata vidhyata gṛhṇīta praharadhvaṃ nikṛntata |
iti sma vācaḥ śrūyante tava teṣāṃ ca vai bale || 9-11-46||

MHB 9-11-47

ततः शल्यो महाराज धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
विव्याध निशितैर्बाणैर्हन्तुकामो महारथम् ॥ ९-११-४७॥
tataḥ śalyo mahārāja dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
vivyādha niśitairbāṇairhantukāmo mahāratham || 9-11-47||

MHB 9-11-48

तस्य पार्थो महाराज नाराचान्वै चतुर्दश ।
मर्माण्युद्दिश्य मर्मज्ञो निचखान हसन्निव ॥ ९-११-४८॥
tasya pārtho mahārāja nārācānvai caturdaśa |
marmāṇyuddiśya marmajño nicakhāna hasanniva || 9-11-48||

MHB 9-11-49

तं वार्य पाण्डवं बाणैर्हन्तुकामो महायशाः ।
विव्याध समरे क्रुद्धो बहुभिः कङ्कपत्रिभिः ॥ ९-११-४९॥
taṃ vārya pāṇḍavaṃ bāṇairhantukāmo mahāyaśāḥ |
vivyādha samare kruddho bahubhiḥ kaṅkapatribhiḥ || 9-11-49||

MHB 9-11-50

अथ भूयो महाराज शरेण नतपर्वणा ।
युधिष्ठिरं समाजघ्ने सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥ ९-११-५०॥
atha bhūyo mahārāja śareṇa nataparvaṇā |
yudhiṣṭhiraṃ samājaghne sarvasainyasya paśyataḥ || 9-11-50||

MHB 9-11-51

धर्मराजोऽपि संक्रुद्धो मद्रराजं महायशाः ।
विव्याध निशितैर्बाणैः कङ्कबर्हिणवाजितैः ॥ ९-११-५१॥
dharmarājo'pi saṃkruddho madrarājaṃ mahāyaśāḥ |
vivyādha niśitairbāṇaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ || 9-11-51||

MHB 9-11-52

चन्द्रसेनं च सप्तत्या सूतं च नवभिः शरैः ।
द्रुमसेनं चतुःषष्ट्या निजघान महारथः ॥ ९-११-५२॥
candrasenaṃ ca saptatyā sūtaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ |
drumasenaṃ catuḥṣaṣṭyā nijaghāna mahārathaḥ || 9-11-52||

MHB 9-11-53

चक्ररक्षे हते शल्यः पाण्डवेन महात्मना ।
निजघान ततो राजंश्चेदीन्वै पञ्चविंशतिम् ॥ ९-११-५३॥
cakrarakṣe hate śalyaḥ pāṇḍavena mahātmanā |
nijaghāna tato rājaṃścedīnvai pañcaviṃśatim || 9-11-53||

MHB 9-11-54

सात्यकिं पञ्चविंशत्या भीमसेनं च पञ्चभिः ।
माद्रीपुत्रौ शतेनाजौ विव्याध निशितैः शरैः ॥ ९-११-५४॥
sātyakiṃ pañcaviṃśatyā bhīmasenaṃ ca pañcabhiḥ |
mādrīputrau śatenājau vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ || 9-11-54||

MHB 9-11-55

एवं विचरतस्तस्य संग्रामे राजसत्तम ।
संप्रेषयच्छितान्पार्थः शरानाशीविषोपमान् ॥ ९-११-५५॥
evaṃ vicaratastasya saṃgrāme rājasattama |
saṃpreṣayacchitānpārthaḥ śarānāśīviṣopamān || 9-11-55||

MHB 9-11-56

ध्वजाग्रं चास्य समरे कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
प्रमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापहरद्रथात् ॥ ९-११-५६॥
dhvajāgraṃ cāsya samare kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
pramukhe vartamānasya bhallenāpaharadrathāt || 9-11-56||

MHB 9-11-57

पाण्डुपुत्रेण वै तस्य केतुं छिन्नं महात्मना ।
निपतन्तमपश्याम गिरिशृङ्गमिवाहतम् ॥ ९-११-५७॥
pāṇḍuputreṇa vai tasya ketuṃ chinnaṃ mahātmanā |
nipatantamapaśyāma giriśṛṅgamivāhatam || 9-11-57||

MHB 9-11-58

ध्वजं निपतितं दृष्ट्वा पाण्डवं च व्यवस्थितम् ।
संक्रुद्धो मद्रराजोऽभूच्छरवर्षं मुमोच ह ॥ ९-११-५८॥
dhvajaṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ ca vyavasthitam |
saṃkruddho madrarājo'bhūccharavarṣaṃ mumoca ha || 9-11-58||

MHB 9-11-59

शल्यः सायकवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान् ।
अभ्यवर्षदमेयात्मा क्षत्रियं क्षत्रियर्षभः ॥ ९-११-५९॥
śalyaḥ sāyakavarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimān |
abhyavarṣadameyātmā kṣatriyaṃ kṣatriyarṣabhaḥ || 9-11-59||

MHB 9-11-60

सात्यकिं भीमसेनं च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
एकैकं पञ्चभिर्विद्ध्वा युधिष्ठिरमपीडयत् ॥ ९-११-६०॥
sātyakiṃ bhīmasenaṃ ca mādrīputrau ca pāṇḍavau |
ekaikaṃ pañcabhirviddhvā yudhiṣṭhiramapīḍayat || 9-11-60||

MHB 9-11-61

ततो बाणमयं जालं विततं पाण्डवोरसि ।
अपश्याम महाराज मेघजालमिवोद्गतम् ॥ ९-११-६१॥
tato bāṇamayaṃ jālaṃ vitataṃ pāṇḍavorasi |
apaśyāma mahārāja meghajālamivodgatam || 9-11-61||

MHB 9-11-62

तस्य शल्यो रणे क्रुद्धो बाणैः संनतपर्वभिः ।
दिशः प्रच्छादयामास प्रदिशश्च महारथः ॥ ९-११-६२॥
tasya śalyo raṇe kruddho bāṇaiḥ saṃnataparvabhiḥ |
diśaḥ pracchādayāmāsa pradiśaśca mahārathaḥ || 9-11-62||

MHB 9-11-63

ततो युधिष्ठिरो राजा बाणजालेन पीडितः ।
बभूव हृतविक्रान्तो जम्भो वृत्रहणा यथा ॥ ९-११-६३॥
tato yudhiṣṭhiro rājā bāṇajālena pīḍitaḥ |
babhūva hṛtavikrānto jambho vṛtrahaṇā yathā || 9-11-63||

Adhyaya: 12/64 (45)

MHB 9-12-1

संजय उवाच ।
पीडिते धर्मराजे तु मद्रराजेन मारिष ।
सात्यकिर्भीमसेनश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
परिवार्य रथैः शल्यं पीडयामासुराहवे ॥ ९-१२-१॥
saṃjaya uvāca |
pīḍite dharmarāje tu madrarājena māriṣa |
sātyakirbhīmasenaśca mādrīputrau ca pāṇḍavau |
parivārya rathaiḥ śalyaṃ pīḍayāmāsurāhave || 9-12-1||

MHB 9-12-2

तमेकं बहुभिर्दृष्ट्वा पीड्यमानं महारथैः ।
साधुवादो महाञ्जज्ञे सिद्धाश्चासन्प्रहर्षिताः ।
आश्चर्यमित्यभाषन्त मुनयश्चापि संगताः ॥ ९-१२-२॥
tamekaṃ bahubhirdṛṣṭvā pīḍyamānaṃ mahārathaiḥ |
sādhuvādo mahāñjajñe siddhāścāsanpraharṣitāḥ |
āścaryamityabhāṣanta munayaścāpi saṃgatāḥ || 9-12-2||

MHB 9-12-3

भीमसेनो रणे शल्यं शल्यभूतं पराक्रमे ।
एकेन विद्ध्वा बाणेन पुनर्विव्याध सप्तभिः ॥ ९-१२-३॥
bhīmaseno raṇe śalyaṃ śalyabhūtaṃ parākrame |
ekena viddhvā bāṇena punarvivyādha saptabhiḥ || 9-12-3||

MHB 9-12-4

सात्यकिश्च शतेनैनं धर्मपुत्रपरीप्सया ।
मद्रेश्वरमवाकीर्य सिंहनादमथानदत् ॥ ९-१२-४॥
sātyakiśca śatenainaṃ dharmaputraparīpsayā |
madreśvaramavākīrya siṃhanādamathānadat || 9-12-4||

MHB 9-12-5

नकुलः पञ्चभिश्चैनं सहदेवश्च सप्तभिः ।
विद्ध्वा तं तु ततस्तूर्णं पुनर्विव्याध सप्तभिः ॥ ९-१२-५॥
nakulaḥ pañcabhiścainaṃ sahadevaśca saptabhiḥ |
viddhvā taṃ tu tatastūrṇaṃ punarvivyādha saptabhiḥ || 9-12-5||

MHB 9-12-6

स तु शूरो रणे यत्तः पीडितस्तैर्महारथैः ।
विकृष्य कार्मुकं घोरं वेगघ्नं भारसाधनम् ॥ ९-१२-६॥
sa tu śūro raṇe yattaḥ pīḍitastairmahārathaiḥ |
vikṛṣya kārmukaṃ ghoraṃ vegaghnaṃ bhārasādhanam || 9-12-6||

MHB 9-12-7

सात्यकिं पञ्चविंशत्या शल्यो विव्याध मारिष ।
भीमसेनं त्रिसप्तत्या नकुलं सप्तभिस्तथा ॥ ९-१२-७॥
sātyakiṃ pañcaviṃśatyā śalyo vivyādha māriṣa |
bhīmasenaṃ trisaptatyā nakulaṃ saptabhistathā || 9-12-7||

MHB 9-12-8

ततः सविशिखं चापं सहदेवस्य धन्विनः ।
छित्त्वा भल्लेन समरे विव्याधैनं त्रिसप्तभिः ॥ ९-१२-८॥
tataḥ saviśikhaṃ cāpaṃ sahadevasya dhanvinaḥ |
chittvā bhallena samare vivyādhainaṃ trisaptabhiḥ || 9-12-8||

MHB 9-12-9

सहदेवस्तु समरे मातुलं भूरिवर्चसम् ।
सज्यमन्यद्धनुः कृत्वा पञ्चभिः समताडयत् ।
शरैराशीविषाकारैर्ज्वलज्ज्वलनसंनिभैः ॥ ९-१२-९॥
sahadevastu samare mātulaṃ bhūrivarcasam |
sajyamanyaddhanuḥ kṛtvā pañcabhiḥ samatāḍayat |
śarairāśīviṣākārairjvalajjvalanasaṃnibhaiḥ || 9-12-9||

MHB 9-12-10

सारथिं चास्य समरे शरेणानतपर्वणा ।
विव्याध भृशसंक्रुद्धस्तं च भूयस्त्रिभिः शरैः ॥ ९-१२-१०॥
sārathiṃ cāsya samare śareṇānataparvaṇā |
vivyādha bhṛśasaṃkruddhastaṃ ca bhūyastribhiḥ śaraiḥ || 9-12-10||

MHB 9-12-11

भीमसेनस्त्रिसप्तत्या सात्यकिर्नवभिः शरैः ।
धर्मराजस्तथा षष्ट्या गात्रे शल्यं समर्पयत् ॥ ९-१२-११॥
bhīmasenastrisaptatyā sātyakirnavabhiḥ śaraiḥ |
dharmarājastathā ṣaṣṭyā gātre śalyaṃ samarpayat || 9-12-11||

MHB 9-12-12

ततः शल्यो महाराज निर्विद्धस्तैर्महारथैः ।
सुस्राव रुधिरं गात्रैर्गैरिकं पर्वतो यथा ॥ ९-१२-१२॥
tataḥ śalyo mahārāja nirviddhastairmahārathaiḥ |
susrāva rudhiraṃ gātrairgairikaṃ parvato yathā || 9-12-12||

MHB 9-12-13

तांश्च सर्वान्महेष्वासान्पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः ।
विव्याध तरसा राजंस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ९-१२-१३॥
tāṃśca sarvānmaheṣvāsānpañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ |
vivyādha tarasā rājaṃstadadbhutamivābhavat || 9-12-13||

MHB 9-12-14

ततोऽपरेण भल्लेन धर्मपुत्रस्य मारिष ।
धनुश्चिच्छेद समरे सज्यं स सुमहारथः ॥ ९-१२-१४॥
tato'pareṇa bhallena dharmaputrasya māriṣa |
dhanuściccheda samare sajyaṃ sa sumahārathaḥ || 9-12-14||

MHB 9-12-15

अथान्यद्धनुरादाय धर्मपुत्रो महारथः ।
साश्वसूतध्वजरथं शल्यं प्राच्छादयच्छरैः ॥ ९-१२-१५॥
athānyaddhanurādāya dharmaputro mahārathaḥ |
sāśvasūtadhvajarathaṃ śalyaṃ prācchādayaccharaiḥ || 9-12-15||

MHB 9-12-16

स च्छाद्यमानः समरे धर्मपुत्रस्य सायकैः ।
युधिष्ठिरमथाविध्यद्दशभिर्निशितैः शरैः ॥ ९-१२-१६॥
sa cchādyamānaḥ samare dharmaputrasya sāyakaiḥ |
yudhiṣṭhiramathāvidhyaddaśabhirniśitaiḥ śaraiḥ || 9-12-16||

MHB 9-12-17

सात्यकिस्तु ततः क्रुद्धो धर्मपुत्रे शरार्दिते ।
मद्राणामधिपं शूरं शरौघैः समवारयत् ॥ ९-१२-१७॥
sātyakistu tataḥ kruddho dharmaputre śarārdite |
madrāṇāmadhipaṃ śūraṃ śaraughaiḥ samavārayat || 9-12-17||

MHB 9-12-18

स सात्यकेः प्रचिच्छेद क्षुरप्रेण महद्धनुः ।
भीमसेनमुखांस्तांश्च त्रिभिस्त्रिभिरताडयत् ॥ ९-१२-१८॥
sa sātyakeḥ praciccheda kṣurapreṇa mahaddhanuḥ |
bhīmasenamukhāṃstāṃśca tribhistribhiratāḍayat || 9-12-18||

MHB 9-12-19

तस्य क्रुद्धो महाराज सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
तोमरं प्रेषयामास स्वर्णदण्डं महाधनम् ॥ ९-१२-१९॥
tasya kruddho mahārāja sātyakiḥ satyavikramaḥ |
tomaraṃ preṣayāmāsa svarṇadaṇḍaṃ mahādhanam || 9-12-19||

MHB 9-12-20

भीमसेनोऽथ नाराचं ज्वलन्तमिव पन्नगम् ।
नकुलः समरे शक्तिं सहदेवो गदां शुभाम् ।
धर्मराजः शतघ्नीं तु जिघांसुः शल्यमाहवे ॥ ९-१२-२०॥
bhīmaseno'tha nārācaṃ jvalantamiva pannagam |
nakulaḥ samare śaktiṃ sahadevo gadāṃ śubhām |
dharmarājaḥ śataghnīṃ tu jighāṃsuḥ śalyamāhave || 9-12-20||

MHB 9-12-21

तानापतत एवाशु पञ्चानां वै भुजच्युतान् ।
सात्यकिप्रहितं शल्यो भल्लैश्चिच्छेद तोमरम् ॥ ९-१२-२१॥
tānāpatata evāśu pañcānāṃ vai bhujacyutān |
sātyakiprahitaṃ śalyo bhallaiściccheda tomaram || 9-12-21||

MHB 9-12-22

भीमेन प्रहितं चापि शरं कनकभूषणम् ।
द्विधा चिच्छेद समरे कृतहस्तः प्रतापवान् ॥ ९-१२-२२॥
bhīmena prahitaṃ cāpi śaraṃ kanakabhūṣaṇam |
dvidhā ciccheda samare kṛtahastaḥ pratāpavān || 9-12-22||

MHB 9-12-23

नकुलप्रेषितां शक्तिं हेमदण्डां भयावहाम् ।
गदां च सहदेवेन शरौघैः समवारयत् ॥ ९-१२-२३॥
nakulapreṣitāṃ śaktiṃ hemadaṇḍāṃ bhayāvahām |
gadāṃ ca sahadevena śaraughaiḥ samavārayat || 9-12-23||

MHB 9-12-24

शराभ्यां च शतघ्नीं तां राज्ञश्चिच्छेद भारत ।
पश्यतां पाण्डुपुत्राणां सिंहनादं ननाद च ।
नामृष्यत्तं तु शैनेयः शत्रोर्विजयमाहवे ॥ ९-१२-२४॥
śarābhyāṃ ca śataghnīṃ tāṃ rājñaściccheda bhārata |
paśyatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ siṃhanādaṃ nanāda ca |
nāmṛṣyattaṃ tu śaineyaḥ śatrorvijayamāhave || 9-12-24||

MHB 9-12-25

अथान्यद्धनुरादाय सात्यकिः क्रोधमूर्छितः ।
द्वाभ्यां मद्रेश्वरं विद्ध्वा सारथिं च त्रिभिः शरैः ॥ ९-१२-२५॥
athānyaddhanurādāya sātyakiḥ krodhamūrchitaḥ |
dvābhyāṃ madreśvaraṃ viddhvā sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ || 9-12-25||

MHB 9-12-26

ततः शल्यो महाराज सर्वांस्तान्दशभिः शरैः ।
विव्याध सुभृशं क्रुद्धस्तोत्त्रैरिव महाद्विपान् ॥ ९-१२-२६॥
tataḥ śalyo mahārāja sarvāṃstāndaśabhiḥ śaraiḥ |
vivyādha subhṛśaṃ kruddhastottrairiva mahādvipān || 9-12-26||

MHB 9-12-27

ते वार्यमाणाः समरे मद्रराज्ञा महारथाः ।
न शेकुः प्रमुखे स्थातुं तस्य शत्रुनिषूदनाः ॥ ९-१२-२७॥
te vāryamāṇāḥ samare madrarājñā mahārathāḥ |
na śekuḥ pramukhe sthātuṃ tasya śatruniṣūdanāḥ || 9-12-27||

MHB 9-12-28

ततो दुर्योधनो राजा दृष्ट्वा शल्यस्य विक्रमम् ।
निहतान्पाण्डवान्मेने पाञ्चालानथ सृञ्जयान् ॥ ९-१२-२८॥
tato duryodhano rājā dṛṣṭvā śalyasya vikramam |
nihatānpāṇḍavānmene pāñcālānatha sṛñjayān || 9-12-28||

MHB 9-12-29

ततो राजन्महाबाहुर्भीमसेनः प्रतापवान् ।
संत्यज्य मनसा प्राणान्मद्राधिपमयोधयत् ॥ ९-१२-२९॥
tato rājanmahābāhurbhīmasenaḥ pratāpavān |
saṃtyajya manasā prāṇānmadrādhipamayodhayat || 9-12-29||

MHB 9-12-30

नकुलः सहदेवश्च सात्यकिश्च महारथः ।
परिवार्य तदा शल्यं समन्ताद्व्यकिरञ्शरैः ॥ ९-१२-३०॥
nakulaḥ sahadevaśca sātyakiśca mahārathaḥ |
parivārya tadā śalyaṃ samantādvyakirañśaraiḥ || 9-12-30||

MHB 9-12-31

स चतुर्भिर्महेष्वासैः पाण्डवानां महारथैः ।
वृतस्तान्योधयामास मद्रराजः प्रतापवान् ॥ ९-१२-३१॥
sa caturbhirmaheṣvāsaiḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaiḥ |
vṛtastānyodhayāmāsa madrarājaḥ pratāpavān || 9-12-31||

MHB 9-12-32

तस्य धर्मसुतो राजन्क्षुरप्रेण महाहवे ।
चक्ररक्षं जघानाशु मद्रराजस्य पार्थिव ॥ ९-१२-३२॥
tasya dharmasuto rājankṣurapreṇa mahāhave |
cakrarakṣaṃ jaghānāśu madrarājasya pārthiva || 9-12-32||

MHB 9-12-33

तस्मिंस्तु निहते शूरे चक्ररक्षे महारथे ।
मद्रराजोऽतिबलवान्सैनिकानास्तृणोच्छरैः ॥ ९-१२-३३॥
tasmiṃstu nihate śūre cakrarakṣe mahārathe |
madrarājo'tibalavānsainikānāstṛṇoccharaiḥ || 9-12-33||

MHB 9-12-34

समाच्छन्नांस्ततस्तांस्तु राजन्वीक्ष्य स सैनिकान् ।
चिन्तयामास समरे धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ ९-१२-३४॥
samācchannāṃstatastāṃstu rājanvīkṣya sa sainikān |
cintayāmāsa samare dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ || 9-12-34||

MHB 9-12-35

कथं नु न भवेत्सत्यं तन्माधववचो महत् ।
न हि क्रुद्धो रणे राजा क्षपयेत बलं मम ॥ ९-१२-३५॥
kathaṃ nu na bhavetsatyaṃ tanmādhavavaco mahat |
na hi kruddho raṇe rājā kṣapayeta balaṃ mama || 9-12-35||

MHB 9-12-36

ततः सरथनागाश्वाः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज ।
मद्रेश्वरं समासेदुः पीडयन्तः समन्ततः ॥ ९-१२-३६॥
tataḥ sarathanāgāśvāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja |
madreśvaraṃ samāseduḥ pīḍayantaḥ samantataḥ || 9-12-36||

MHB 9-12-37

नानाशस्त्रौघबहुलां शस्त्रवृष्टिं समुत्थिताम् ।
व्यधमत्समरे राजन्महाभ्राणीव मारुतः ॥ ९-१२-३७॥
nānāśastraughabahulāṃ śastravṛṣṭiṃ samutthitām |
vyadhamatsamare rājanmahābhrāṇīva mārutaḥ || 9-12-37||

MHB 9-12-38

ततः कनकपुङ्खां तां शल्यक्षिप्तां वियद्गताम् ।
शरवृष्टिमपश्याम शलभानामिवाततिम् ॥ ९-१२-३८॥
tataḥ kanakapuṅkhāṃ tāṃ śalyakṣiptāṃ viyadgatām |
śaravṛṣṭimapaśyāma śalabhānāmivātatim || 9-12-38||

MHB 9-12-39

ते शरा मद्रराजेन प्रेषिता रणमूर्धनि ।
संपतन्तः स्म दृश्यन्ते शलभानां व्रजा इव ॥ ९-१२-३९॥
te śarā madrarājena preṣitā raṇamūrdhani |
saṃpatantaḥ sma dṛśyante śalabhānāṃ vrajā iva || 9-12-39||

MHB 9-12-40

मद्रराजधनुर्मुक्तैः शरैः कनकभूषणैः ।
निरन्तरमिवाकाशं संबभूव जनाधिप ॥ ९-१२-४०॥
madrarājadhanurmuktaiḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ |
nirantaramivākāśaṃ saṃbabhūva janādhipa || 9-12-40||

MHB 9-12-41

न पाण्डवानां नास्माकं तत्र कश्चिद्व्यदृश्यत ।
बाणान्धकारे महति कृते तत्र महाभये ॥ ९-१२-४१॥
na pāṇḍavānāṃ nāsmākaṃ tatra kaścidvyadṛśyata |
bāṇāndhakāre mahati kṛte tatra mahābhaye || 9-12-41||

MHB 9-12-42

मद्रराजेन बलिना लाघवाच्छरवृष्टिभिः ।
लोड्यमानं तथा दृष्ट्वा पाण्डवानां बलार्णवम् ।
विस्मयं परमं जग्मुर्देवगन्धर्वदानवाः ॥ ९-१२-४२॥
madrarājena balinā lāghavāccharavṛṣṭibhiḥ |
loḍyamānaṃ tathā dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ balārṇavam |
vismayaṃ paramaṃ jagmurdevagandharvadānavāḥ || 9-12-42||

MHB 9-12-43

स तु तान्सर्वतो यत्ताञ्शरैः संपीड्य मारिष ।
धर्मराजमवच्छाद्य सिंहवद्व्यनदन्मुहुः ॥ ९-१२-४३॥
sa tu tānsarvato yattāñśaraiḥ saṃpīḍya māriṣa |
dharmarājamavacchādya siṃhavadvyanadanmuhuḥ || 9-12-43||

MHB 9-12-44

ते छन्नाः समरे तेन पाण्डवानां महारथाः ।
न शेकुस्तं तदा युद्धे प्रत्युद्यातुं महारथम् ॥ ९-१२-४४॥
te channāḥ samare tena pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ |
na śekustaṃ tadā yuddhe pratyudyātuṃ mahāratham || 9-12-44||

MHB 9-12-45

धर्मराजपुरोगास्तु भीमसेनमुखा रथाः ।
न जहुः समरे शूरं शल्यमाहवशोभिनम् ॥ ९-१२-४५॥
dharmarājapurogāstu bhīmasenamukhā rathāḥ |
na jahuḥ samare śūraṃ śalyamāhavaśobhinam || 9-12-45||

Adhyaya: 13/64 (45)

MHB 9-13-1

संजय उवाच ।
अर्जुनो द्रौणिना विद्धो युद्धे बहुभिरायसैः ।
तस्य चानुचरैः शूरैस्त्रिगर्तानां महारथैः ।
द्रौणिं विव्याध समरे त्रिभिरेव शिलीमुखैः ॥ ९-१३-१॥
saṃjaya uvāca |
arjuno drauṇinā viddho yuddhe bahubhirāyasaiḥ |
tasya cānucaraiḥ śūraistrigartānāṃ mahārathaiḥ |
drauṇiṃ vivyādha samare tribhireva śilīmukhaiḥ || 9-13-1||

MHB 9-13-2

तथेतरान्महेष्वासान्द्वाभ्यां द्वाभ्यां धनंजयः ।
भूयश्चैव महाबाहुः शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ९-१३-२॥
tathetarānmaheṣvāsāndvābhyāṃ dvābhyāṃ dhanaṃjayaḥ |
bhūyaścaiva mahābāhuḥ śaravarṣairavākirat || 9-13-2||

MHB 9-13-3

शरकण्टकितास्ते तु तावका भरतर्षभ ।
न जहुः समरे पार्थं वध्यमानाः शितैः शरैः ॥ ९-१३-३॥
śarakaṇṭakitāste tu tāvakā bharatarṣabha |
na jahuḥ samare pārthaṃ vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ || 9-13-3||

MHB 9-13-4

तेऽर्जुनं रथवंशेन द्रोणपुत्रपुरोगमाः ।
अयोधयन्त समरे परिवार्य महारथाः ॥ ९-१३-४॥
te'rjunaṃ rathavaṃśena droṇaputrapurogamāḥ |
ayodhayanta samare parivārya mahārathāḥ || 9-13-4||

MHB 9-13-5

तैस्तु क्षिप्ताः शरा राजन्कार्तस्वरविभूषिताः ।
अर्जुनस्य रथोपस्थं पूरयामासुरञ्जसा ॥ ९-१३-५॥
taistu kṣiptāḥ śarā rājankārtasvaravibhūṣitāḥ |
arjunasya rathopasthaṃ pūrayāmāsurañjasā || 9-13-5||

MHB 9-13-6

तथा कृष्णौ महेष्वासौ वृषभौ सर्वधन्विनाम् ।
शरैर्वीक्ष्य वितुन्नाङ्गौ प्रहृष्टौ युद्धदुर्मदौ ॥ ९-१३-६॥
tathā kṛṣṇau maheṣvāsau vṛṣabhau sarvadhanvinām |
śarairvīkṣya vitunnāṅgau prahṛṣṭau yuddhadurmadau || 9-13-6||

MHB 9-13-7

कूबरं रथचक्राणि ईषा योक्त्राणि चाभिभो ।
युगं चैवानुकर्षं च शरभूतमभूत्तदा ॥ ९-१३-७॥
kūbaraṃ rathacakrāṇi īṣā yoktrāṇi cābhibho |
yugaṃ caivānukarṣaṃ ca śarabhūtamabhūttadā || 9-13-7||

MHB 9-13-8

नैतादृशं दृष्टपूर्वं राजन्नैव च नः श्रुतम् ।
यादृशं तत्र पार्थस्य तावकाः संप्रचक्रिरे ॥ ९-१३-८॥
naitādṛśaṃ dṛṣṭapūrvaṃ rājannaiva ca naḥ śrutam |
yādṛśaṃ tatra pārthasya tāvakāḥ saṃpracakrire || 9-13-8||

MHB 9-13-9

स रथः सर्वतो भाति चित्रपुङ्खैः शितैः शरैः ।
उल्काशतैः संप्रदीप्तं विमानमिव भूतले ॥ ९-१३-९॥
sa rathaḥ sarvato bhāti citrapuṅkhaiḥ śitaiḥ śaraiḥ |
ulkāśataiḥ saṃpradīptaṃ vimānamiva bhūtale || 9-13-9||

MHB 9-13-10

ततोऽर्जुनो महाराज शरैः संनतपर्वभिः ।
अवाकिरत्तां पृतनां मेघो वृष्ट्या यथाचलम् ॥ ९-१३-१०॥
tato'rjuno mahārāja śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
avākirattāṃ pṛtanāṃ megho vṛṣṭyā yathācalam || 9-13-10||

MHB 9-13-11

ते वध्यमानाः समरे पार्थनामाङ्कितैः शरैः ।
पार्थभूतममन्यन्त प्रेक्षमाणास्तथाविधम् ॥ ९-१३-११॥
te vadhyamānāḥ samare pārthanāmāṅkitaiḥ śaraiḥ |
pārthabhūtamamanyanta prekṣamāṇāstathāvidham || 9-13-11||

MHB 9-13-12

ततोऽद्भुतशरज्वालो धनुःशब्दानिलो महान् ।
सेनेन्धनं ददाहाशु तावकं पार्थपावकः ॥ ९-१३-१२॥
tato'dbhutaśarajvālo dhanuḥśabdānilo mahān |
senendhanaṃ dadāhāśu tāvakaṃ pārthapāvakaḥ || 9-13-12||

MHB 9-13-13

चक्राणां पततां चैव युगानां च धरातले ।
तूणीराणां पताकानां ध्वजानां च रथैः सह ॥ ९-१३-१३॥
cakrāṇāṃ patatāṃ caiva yugānāṃ ca dharātale |
tūṇīrāṇāṃ patākānāṃ dhvajānāṃ ca rathaiḥ saha || 9-13-13||

MHB 9-13-14

ईषाणामनुकर्षाणां त्रिवेणूनां च भारत ।
अक्षाणामथ योक्त्राणां प्रतोदानां च सर्वशः ॥ ९-१३-१४॥
īṣāṇāmanukarṣāṇāṃ triveṇūnāṃ ca bhārata |
akṣāṇāmatha yoktrāṇāṃ pratodānāṃ ca sarvaśaḥ || 9-13-14||

MHB 9-13-15

शिरसां पततां चैव कुण्डलोष्णीषधारिणाम् ।
भुजानां च महाराज स्कन्धानां च समन्ततः ॥ ९-१३-१५॥
śirasāṃ patatāṃ caiva kuṇḍaloṣṇīṣadhāriṇām |
bhujānāṃ ca mahārāja skandhānāṃ ca samantataḥ || 9-13-15||

MHB 9-13-16

छत्राणां व्यजनैः सार्धं मुकुटानां च राशयः ।
समदृश्यन्त पार्थस्य रथमार्गेषु भारत ॥ ९-१३-१६॥
chatrāṇāṃ vyajanaiḥ sārdhaṃ mukuṭānāṃ ca rāśayaḥ |
samadṛśyanta pārthasya rathamārgeṣu bhārata || 9-13-16||

MHB 9-13-17

अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा ।
बभूव भरतश्रेष्ठ रुद्रस्याक्रीडनं यथा ।
भीरूणां त्रासजननी शूराणां हर्षवर्धनी ॥ ९-१३-१७॥
agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā |
babhūva bharataśreṣṭha rudrasyākrīḍanaṃ yathā |
bhīrūṇāṃ trāsajananī śūrāṇāṃ harṣavardhanī || 9-13-17||

MHB 9-13-18

हत्वा तु समरे पार्थः सहस्रे द्वे परंतप ।
रथानां सवरूथानां विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ॥ ९-१३-१८॥
hatvā tu samare pārthaḥ sahasre dve paraṃtapa |
rathānāṃ savarūthānāṃ vidhūmo'gniriva jvalan || 9-13-18||

MHB 9-13-19

यथा हि भगवानग्निर्जगद्दग्ध्वा चराचरम् ।
विधूमो दृश्यते राजंस्तथा पार्थो महारथः ॥ ९-१३-१९॥
yathā hi bhagavānagnirjagaddagdhvā carācaram |
vidhūmo dṛśyate rājaṃstathā pārtho mahārathaḥ || 9-13-19||

MHB 9-13-20

द्रौणिस्तु समरे दृष्ट्वा पाण्डवस्य पराक्रमम् ।
रथेनातिपताकेन पाण्डवं प्रत्यवारयत् ॥ ९-१३-२०॥
drauṇistu samare dṛṣṭvā pāṇḍavasya parākramam |
rathenātipatākena pāṇḍavaṃ pratyavārayat || 9-13-20||

MHB 9-13-21

तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ श्वेताश्वौ धन्विनां वरौ ।
समीयतुस्तदा तूर्णं परस्परवधैषिणौ ॥ ९-१३-२१॥
tāvubhau puruṣavyāghrau śvetāśvau dhanvināṃ varau |
samīyatustadā tūrṇaṃ parasparavadhaiṣiṇau || 9-13-21||

MHB 9-13-22

तयोरासीन्महाराज बाणवर्षं सुदारुणम् ।
जीमूतानां यथा वृष्टिस्तपान्ते भरतर्षभ ॥ ९-१३-२२॥
tayorāsīnmahārāja bāṇavarṣaṃ sudāruṇam |
jīmūtānāṃ yathā vṛṣṭistapānte bharatarṣabha || 9-13-22||

MHB 9-13-23

अन्योन्यस्पर्धिनौ तौ तु शरैः संनतपर्वभिः ।
ततक्षतुर्मृधेऽन्योन्यं शृङ्गाभ्यां वृषभाविव ॥ ९-१३-२३॥
anyonyaspardhinau tau tu śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
tatakṣaturmṛdhe'nyonyaṃ śṛṅgābhyāṃ vṛṣabhāviva || 9-13-23||

MHB 9-13-24

तयोर्युद्धं महाराज चिरं सममिवाभवत् ।
अस्त्राणां संगमश्चैव घोरस्तत्राभवन्महान् ॥ ९-१३-२४॥
tayoryuddhaṃ mahārāja ciraṃ samamivābhavat |
astrāṇāṃ saṃgamaścaiva ghorastatrābhavanmahān || 9-13-24||

MHB 9-13-25

ततोऽर्जुनं द्वादशभी रुक्मपुङ्खैः सुतेजनैः ।
वासुदेवं च दशभिर्द्रौणिर्विव्याध भारत ॥ ९-१३-२५॥
tato'rjunaṃ dvādaśabhī rukmapuṅkhaiḥ sutejanaiḥ |
vāsudevaṃ ca daśabhirdrauṇirvivyādha bhārata || 9-13-25||

MHB 9-13-26

ततः प्रहस्य बीभत्सुर्व्याक्षिपद्गाण्डिवं धनुः ।
मानयित्वा मुहूर्तं च गुरुपुत्रं महाहवे ॥ ९-१३-२६॥
tataḥ prahasya bībhatsurvyākṣipadgāṇḍivaṃ dhanuḥ |
mānayitvā muhūrtaṃ ca guruputraṃ mahāhave || 9-13-26||

MHB 9-13-27

व्यश्वसूतरथं चक्रे सव्यसाची महारथः ।
मृदुपूर्वं ततश्चैनं त्रिभिर्विव्याध सायकैः ॥ ९-१३-२७॥
vyaśvasūtarathaṃ cakre savyasācī mahārathaḥ |
mṛdupūrvaṃ tataścainaṃ tribhirvivyādha sāyakaiḥ || 9-13-27||

MHB 9-13-28

हताश्वे तु रथे तिष्ठन्द्रोणपुत्रस्त्वयस्मयम् ।
मुसलं पाण्डुपुत्राय चिक्षेप परिघोपमम् ॥ ९-१३-२८॥
hatāśve tu rathe tiṣṭhandroṇaputrastvayasmayam |
musalaṃ pāṇḍuputrāya cikṣepa parighopamam || 9-13-28||

MHB 9-13-29

तमापतन्तं सहसा हेमपट्टविभूषितम् ।
चिच्छेद सप्तधा वीरः पार्थः शत्रुनिबर्हणः ॥ ९-१३-२९॥
tamāpatantaṃ sahasā hemapaṭṭavibhūṣitam |
ciccheda saptadhā vīraḥ pārthaḥ śatrunibarhaṇaḥ || 9-13-29||

MHB 9-13-30

स च्छिन्नं मुसलं दृष्ट्वा द्रौणिः परमकोपनः ।
आददे परिघं घोरं नगेन्द्रशिखरोपमम् ।
चिक्षेप चैव पार्थाय द्रौणिर्युद्धविशारदः ॥ ९-१३-३०॥
sa cchinnaṃ musalaṃ dṛṣṭvā drauṇiḥ paramakopanaḥ |
ādade parighaṃ ghoraṃ nagendraśikharopamam |
cikṣepa caiva pārthāya drauṇiryuddhaviśāradaḥ || 9-13-30||

MHB 9-13-31

तमन्तकमिव क्रुद्धं परिघं प्रेक्ष्य पाण्डवः ।
अर्जुनस्त्वरितो जघ्ने पञ्चभिः सायकोत्तमैः ॥ ९-१३-३१॥
tamantakamiva kruddhaṃ parighaṃ prekṣya pāṇḍavaḥ |
arjunastvarito jaghne pañcabhiḥ sāyakottamaiḥ || 9-13-31||

MHB 9-13-32

स च्छिन्नः पतितो भूमौ पार्थबाणैर्महाहवे ।
दारयन्पृथिवीन्द्राणां मनः शब्देन भारत ॥ ९-१३-३२॥
sa cchinnaḥ patito bhūmau pārthabāṇairmahāhave |
dārayanpṛthivīndrāṇāṃ manaḥ śabdena bhārata || 9-13-32||

MHB 9-13-33

ततोऽपरैस्त्रिभिर्बाणैर्द्रौणिं विव्याध पाण्डवः ।
सोऽतिविद्धो बलवता पार्थेन सुमहाबलः ।
न संभ्रान्तस्तदा द्रौणिः पौरुषे स्वे व्यवस्थितः ॥ ९-१३-३३॥
tato'paraistribhirbāṇairdrauṇiṃ vivyādha pāṇḍavaḥ |
so'tividdho balavatā pārthena sumahābalaḥ |
na saṃbhrāntastadā drauṇiḥ pauruṣe sve vyavasthitaḥ || 9-13-33||

MHB 9-13-34

सुधर्मा तु ततो राजन्भारद्वाजं महारथम् ।
अवाकिरच्छरव्रातैः सर्वक्षत्रस्य पश्यतः ॥ ९-१३-३४॥
sudharmā tu tato rājanbhāradvājaṃ mahāratham |
avākiraccharavrātaiḥ sarvakṣatrasya paśyataḥ || 9-13-34||

MHB 9-13-35

ततस्तु सुरथोऽप्याजौ पाञ्चालानां महारथः ।
रथेन मेघघोषेण द्रौणिमेवाभ्यधावत ॥ ९-१३-३५॥
tatastu suratho'pyājau pāñcālānāṃ mahārathaḥ |
rathena meghaghoṣeṇa drauṇimevābhyadhāvata || 9-13-35||

MHB 9-13-36

विकर्षन्वै धनुः श्रेष्ठं सर्वभारसहं दृढम् ।
ज्वलनाशीविषनिभैः शरैश्चैनमवाकिरत् ॥ ९-१३-३६॥
vikarṣanvai dhanuḥ śreṣṭhaṃ sarvabhārasahaṃ dṛḍham |
jvalanāśīviṣanibhaiḥ śaraiścainamavākirat || 9-13-36||

MHB 9-13-37

सुरथं तु ततः क्रुद्धमापतन्तं महारथम् ।
चुकोप समरे द्रौणिर्दण्डाहत इवोरगः ॥ ९-१३-३७॥
surathaṃ tu tataḥ kruddhamāpatantaṃ mahāratham |
cukopa samare drauṇirdaṇḍāhata ivoragaḥ || 9-13-37||

MHB 9-13-38

त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा सृक्किणी परिलेलिहन् ।
उद्वीक्ष्य सुरथं रोषाद्धनुर्ज्यामवमृज्य च ।
मुमोच तीक्ष्णं नाराचं यमदण्डसमद्युतिम् ॥ ९-१३-३८॥
triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā sṛkkiṇī parilelihan |
udvīkṣya surathaṃ roṣāddhanurjyāmavamṛjya ca |
mumoca tīkṣṇaṃ nārācaṃ yamadaṇḍasamadyutim || 9-13-38||

MHB 9-13-39

स तस्य हृदयं भित्त्वा प्रविवेशातिवेगतः ।
शक्राशनिरिवोत्सृष्टा विदार्य धरणीतलम् ॥ ९-१३-३९॥
sa tasya hṛdayaṃ bhittvā praviveśātivegataḥ |
śakrāśanirivotsṛṣṭā vidārya dharaṇītalam || 9-13-39||

MHB 9-13-40

ततस्तं पतितं भूमौ नाराचेन समाहतम् ।
वज्रेणेव यथा शृङ्गं पर्वतस्य महाधनम् ॥ ९-१३-४०॥
tatastaṃ patitaṃ bhūmau nārācena samāhatam |
vajreṇeva yathā śṛṅgaṃ parvatasya mahādhanam || 9-13-40||

MHB 9-13-41

तस्मिंस्तु निहते वीरे द्रोणपुत्रः प्रतापवान् ।
आरुरोह रथं तूर्णं तमेव रथिनां वरः ॥ ९-१३-४१॥
tasmiṃstu nihate vīre droṇaputraḥ pratāpavān |
āruroha rathaṃ tūrṇaṃ tameva rathināṃ varaḥ || 9-13-41||

MHB 9-13-42

ततः सज्जो महाराज द्रौणिराहवदुर्मदः ।
अर्जुनं योधयामास संशप्तकवृतो रणे ॥ ९-१३-४२॥
tataḥ sajjo mahārāja drauṇirāhavadurmadaḥ |
arjunaṃ yodhayāmāsa saṃśaptakavṛto raṇe || 9-13-42||

MHB 9-13-43

तत्र युद्धं महच्चासीदर्जुनस्य परैः सह ।
मध्यंदिनगते सूर्ये यमराष्ट्रविवर्धनम् ॥ ९-१३-४३॥
tatra yuddhaṃ mahaccāsīdarjunasya paraiḥ saha |
madhyaṃdinagate sūrye yamarāṣṭravivardhanam || 9-13-43||

MHB 9-13-44

तत्राश्चर्यमपश्याम दृष्ट्वा तेषां पराक्रमम् ।
यदेको युगपद्वीरान्समयोधयदर्जुनः ॥ ९-१३-४४॥
tatrāścaryamapaśyāma dṛṣṭvā teṣāṃ parākramam |
yadeko yugapadvīrānsamayodhayadarjunaḥ || 9-13-44||

MHB 9-13-45

विमर्दस्तु महानासीदर्जुनस्य परैः सह ।
शतक्रतोर्यथा पूर्वं महत्या दैत्यसेनया ॥ ९-१३-४५॥
vimardastu mahānāsīdarjunasya paraiḥ saha |
śatakratoryathā pūrvaṃ mahatyā daityasenayā || 9-13-45||

Adhyaya: 14/64 (41)

MHB 9-14-1

संजय उवाच ।
दुर्योधनो महाराज धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
चक्रतुः सुमहद्युद्धं शरशक्तिसमाकुलम् ॥ ९-१४-१॥
saṃjaya uvāca |
duryodhano mahārāja dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
cakratuḥ sumahadyuddhaṃ śaraśaktisamākulam || 9-14-1||

MHB 9-14-2

तयोरासन्महाराज शरधाराः सहस्रशः ।
अम्बुदानां यथा काले जलधाराः समन्ततः ॥ ९-१४-२॥
tayorāsanmahārāja śaradhārāḥ sahasraśaḥ |
ambudānāṃ yathā kāle jaladhārāḥ samantataḥ || 9-14-2||

MHB 9-14-3

राजा तु पार्षतं विद्ध्वा शरैः पञ्चभिरायसैः ।
द्रोणहन्तारमुग्रेषुः पुनर्विव्याध सप्तभिः ॥ ९-१४-३॥
rājā tu pārṣataṃ viddhvā śaraiḥ pañcabhirāyasaiḥ |
droṇahantāramugreṣuḥ punarvivyādha saptabhiḥ || 9-14-3||

MHB 9-14-4

धृष्टद्युम्नस्तु समरे बलवान्दृढविक्रमः ।
सप्तत्या विशिखानां वै दुर्योधनमपीडयत् ॥ ९-१४-४॥
dhṛṣṭadyumnastu samare balavāndṛḍhavikramaḥ |
saptatyā viśikhānāṃ vai duryodhanamapīḍayat || 9-14-4||

MHB 9-14-5

पीडितं प्रेक्ष्य राजानं सोदर्या भरतर्षभ ।
महत्या सेनया सार्धं परिवव्रुः स्म पार्षतम् ॥ ९-१४-५॥
pīḍitaṃ prekṣya rājānaṃ sodaryā bharatarṣabha |
mahatyā senayā sārdhaṃ parivavruḥ sma pārṣatam || 9-14-5||

MHB 9-14-6

स तैः परिवृतः शूरैः सर्वतोऽतिरथैर्भृशम् ।
व्यचरत्समरे राजन्दर्शयन्हस्तलाघवम् ॥ ९-१४-६॥
sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ sarvato'tirathairbhṛśam |
vyacaratsamare rājandarśayanhastalāghavam || 9-14-6||

MHB 9-14-7

शिखण्डी कृतवर्माणं गौतमं च महारथम् ।
प्रभद्रकैः समायुक्तो योधयामास धन्विनौ ॥ ९-१४-७॥
śikhaṇḍī kṛtavarmāṇaṃ gautamaṃ ca mahāratham |
prabhadrakaiḥ samāyukto yodhayāmāsa dhanvinau || 9-14-7||

MHB 9-14-8

तत्रापि सुमहद्युद्धं घोररूपं विशां पते ।
प्राणान्संत्यजतां युद्धे प्राणद्यूताभिदेवने ॥ ९-१४-८॥
tatrāpi sumahadyuddhaṃ ghorarūpaṃ viśāṃ pate |
prāṇānsaṃtyajatāṃ yuddhe prāṇadyūtābhidevane || 9-14-8||

MHB 9-14-9

शल्यस्तु शरवर्षाणि विमुञ्चन्सर्वतोदिशम् ।
पाण्डवान्पीडयामास ससात्यकिवृकोदरान् ॥ ९-१४-९॥
śalyastu śaravarṣāṇi vimuñcansarvatodiśam |
pāṇḍavānpīḍayāmāsa sasātyakivṛkodarān || 9-14-9||

MHB 9-14-10

तथोभौ च यमौ युद्धे यमतुल्यपराक्रमौ ।
योधयामास राजेन्द्र वीर्येण च बलेन च ॥ ९-१४-१०॥
tathobhau ca yamau yuddhe yamatulyaparākramau |
yodhayāmāsa rājendra vīryeṇa ca balena ca || 9-14-10||

MHB 9-14-11

शल्यसायकनुन्नानां पाण्डवानां महामृधे ।
त्रातारं नाध्यगच्छन्त केचित्तत्र महारथाः ॥ ९-१४-११॥
śalyasāyakanunnānāṃ pāṇḍavānāṃ mahāmṛdhe |
trātāraṃ nādhyagacchanta kecittatra mahārathāḥ || 9-14-11||

MHB 9-14-12

ततस्तु नकुलः शूरो धर्मराजे प्रपीडिते ।
अभिदुद्राव वेगेन मातुलं माद्रिनन्दनः ॥ ९-१४-१२॥
tatastu nakulaḥ śūro dharmarāje prapīḍite |
abhidudrāva vegena mātulaṃ mādrinandanaḥ || 9-14-12||

MHB 9-14-13

संछाद्य समरे शल्यं नकुलः परवीरहा ।
विव्याध चैनं दशभिः स्मयमानः स्तनान्तरे ॥ ९-१४-१३॥
saṃchādya samare śalyaṃ nakulaḥ paravīrahā |
vivyādha cainaṃ daśabhiḥ smayamānaḥ stanāntare || 9-14-13||

MHB 9-14-14

सर्वपारशवैर्बाणैः कर्मारपरिमार्जितैः ।
स्वर्णपुङ्खैः शिलाधौतैर्धनुर्यन्त्रप्रचोदितैः ॥ ९-१४-१४॥
sarvapāraśavairbāṇaiḥ karmāraparimārjitaiḥ |
svarṇapuṅkhaiḥ śilādhautairdhanuryantrapracoditaiḥ || 9-14-14||

MHB 9-14-15

शल्यस्तु पीडितस्तेन स्वस्रीयेण महात्मना ।
नकुलं पीडयामास पत्रिभिर्नतपर्वभिः ॥ ९-१४-१५॥
śalyastu pīḍitastena svasrīyeṇa mahātmanā |
nakulaṃ pīḍayāmāsa patribhirnataparvabhiḥ || 9-14-15||

MHB 9-14-16

ततो युधिष्ठिरो राजा भीमसेनोऽथ सात्यकिः ।
सहदेवश्च माद्रेयो मद्रराजमुपाद्रवन् ॥ ९-१४-१६॥
tato yudhiṣṭhiro rājā bhīmaseno'tha sātyakiḥ |
sahadevaśca mādreyo madrarājamupādravan || 9-14-16||

MHB 9-14-17

तानापतत एवाशु पूरयानान्रथस्वनैः ।
दिशश्च प्रदिशश्चैव कम्पयानांश्च मेदिनीम् ।
प्रतिजग्राह समरे सेनापतिरमित्रजित् ॥ ९-१४-१७॥
tānāpatata evāśu pūrayānānrathasvanaiḥ |
diśaśca pradiśaścaiva kampayānāṃśca medinīm |
pratijagrāha samare senāpatiramitrajit || 9-14-17||

MHB 9-14-18

युधिष्ठिरं त्रिभिर्विद्ध्वा भीमसेनं च सप्तभिः ।
सात्यकिं च शतेनाजौ सहदेवं त्रिभिः शरैः ॥ ९-१४-१८॥
yudhiṣṭhiraṃ tribhirviddhvā bhīmasenaṃ ca saptabhiḥ |
sātyakiṃ ca śatenājau sahadevaṃ tribhiḥ śaraiḥ || 9-14-18||

MHB 9-14-19

ततस्तु सशरं चापं नकुलस्य महात्मनः ।
मद्रेश्वरः क्षुरप्रेण तदा चिच्छेद मारिष ।
तदशीर्यत विच्छिन्नं धनुः शल्यस्य सायकैः ॥ ९-१४-१९॥
tatastu saśaraṃ cāpaṃ nakulasya mahātmanaḥ |
madreśvaraḥ kṣurapreṇa tadā ciccheda māriṣa |
tadaśīryata vicchinnaṃ dhanuḥ śalyasya sāyakaiḥ || 9-14-19||

MHB 9-14-20

अथान्यद्धनुरादाय माद्रीपुत्रो महारथः ।
मद्रराजरथं तूर्णं पूरयामास पत्रिभिः ॥ ९-१४-२०॥
athānyaddhanurādāya mādrīputro mahārathaḥ |
madrarājarathaṃ tūrṇaṃ pūrayāmāsa patribhiḥ || 9-14-20||

MHB 9-14-21

युधिष्ठिरस्तु मद्रेशं सहदेवश्च मारिष ।
दशभिर्दशभिर्बाणैरुरस्येनमविध्यताम् ॥ ९-१४-२१॥
yudhiṣṭhirastu madreśaṃ sahadevaśca māriṣa |
daśabhirdaśabhirbāṇairurasyenamavidhyatām || 9-14-21||

MHB 9-14-22

भीमसेनस्ततः षष्ट्या सात्यकिर्नवभिः शरैः ।
मद्रराजमभिद्रुत्य जघ्नतुः कङ्कपत्रिभिः ॥ ९-१४-२२॥
bhīmasenastataḥ ṣaṣṭyā sātyakirnavabhiḥ śaraiḥ |
madrarājamabhidrutya jaghnatuḥ kaṅkapatribhiḥ || 9-14-22||

MHB 9-14-23

मद्रराजस्ततः क्रुद्धः सात्यकिं नवभिः शरैः ।
विव्याध भूयः सप्तत्या शराणां नतपर्वणाम् ॥ ९-१४-२३॥
madrarājastataḥ kruddhaḥ sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ |
vivyādha bhūyaḥ saptatyā śarāṇāṃ nataparvaṇām || 9-14-23||

MHB 9-14-24

अथास्य सशरं चापं मुष्टौ चिच्छेद मारिष ।
हयांश्च चतुरः संख्ये प्रेषयामास मृत्यवे ॥ ९-१४-२४॥
athāsya saśaraṃ cāpaṃ muṣṭau ciccheda māriṣa |
hayāṃśca caturaḥ saṃkhye preṣayāmāsa mṛtyave || 9-14-24||

MHB 9-14-25

विरथं सात्यकिं कृत्वा मद्रराजो महाबलः ।
विशिखानां शतेनैनमाजघान समन्ततः ॥ ९-१४-२५॥
virathaṃ sātyakiṃ kṛtvā madrarājo mahābalaḥ |
viśikhānāṃ śatenainamājaghāna samantataḥ || 9-14-25||

MHB 9-14-26

माद्रीपुत्रौ तु संरब्धौ भीमसेनं च पाण्डवम् ।
युधिष्ठिरं च कौरव्य विव्याध दशभिः शरैः ॥ ९-१४-२६॥
mādrīputrau tu saṃrabdhau bhīmasenaṃ ca pāṇḍavam |
yudhiṣṭhiraṃ ca kauravya vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ || 9-14-26||

MHB 9-14-27

तत्राद्भुतमपश्याम मद्रराजस्य पौरुषम् ।
यदेनं सहिताः पार्था नाभ्यवर्तन्त संयुगे ॥ ९-१४-२७॥
tatrādbhutamapaśyāma madrarājasya pauruṣam |
yadenaṃ sahitāḥ pārthā nābhyavartanta saṃyuge || 9-14-27||

MHB 9-14-28

अथान्यं रथमास्थाय सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
पीडितान्पाण्डवान्दृष्ट्वा मद्रराजवशं गतान् ।
अभिदुद्राव वेगेन मद्राणामधिपं बली ॥ ९-१४-२८॥
athānyaṃ rathamāsthāya sātyakiḥ satyavikramaḥ |
pīḍitānpāṇḍavāndṛṣṭvā madrarājavaśaṃ gatān |
abhidudrāva vegena madrāṇāmadhipaṃ balī || 9-14-28||

MHB 9-14-29

आपतन्तं रथं तस्य शल्यः समितिशोभनः ।
प्रत्युद्ययौ रथेनैव मत्तो मत्तमिव द्विपम् ॥ ९-१४-२९॥
āpatantaṃ rathaṃ tasya śalyaḥ samitiśobhanaḥ |
pratyudyayau rathenaiva matto mattamiva dvipam || 9-14-29||

MHB 9-14-30

स संनिपातस्तुमुलो बभूवाद्भुतदर्शनः ।
सात्यकेश्चैव शूरस्य मद्राणामधिपस्य च ।
यादृशो वै पुरा वृत्तः शम्बरामरराजयोः ॥ ९-१४-३०॥
sa saṃnipātastumulo babhūvādbhutadarśanaḥ |
sātyakeścaiva śūrasya madrāṇāmadhipasya ca |
yādṛśo vai purā vṛttaḥ śambarāmararājayoḥ || 9-14-30||

MHB 9-14-31

सात्यकिः प्रेक्ष्य समरे मद्रराजं व्यवस्थितम् ।
विव्याध दशभिर्बाणैस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ९-१४-३१॥
sātyakiḥ prekṣya samare madrarājaṃ vyavasthitam |
vivyādha daśabhirbāṇaistiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 9-14-31||

MHB 9-14-32

मद्रराजस्तु सुभृशं विद्धस्तेन महात्मना ।
सात्यकिं प्रतिविव्याध चित्रपुङ्खैः शितैः शरैः ॥ ९-१४-३२॥
madrarājastu subhṛśaṃ viddhastena mahātmanā |
sātyakiṃ prativivyādha citrapuṅkhaiḥ śitaiḥ śaraiḥ || 9-14-32||

MHB 9-14-33

ततः पार्था महेष्वासाः सात्वताभिसृतं नृपम् ।
अभ्यद्रवन्रथैस्तूर्णं मातुलं वधकाम्यया ॥ ९-१४-३३॥
tataḥ pārthā maheṣvāsāḥ sātvatābhisṛtaṃ nṛpam |
abhyadravanrathaistūrṇaṃ mātulaṃ vadhakāmyayā || 9-14-33||

MHB 9-14-34

तत आसीत्परामर्दस्तुमुलः शोणितोदकः ।
शूराणां युध्यमानानां सिंहानामिव नर्दताम् ॥ ९-१४-३४॥
tata āsītparāmardastumulaḥ śoṇitodakaḥ |
śūrāṇāṃ yudhyamānānāṃ siṃhānāmiva nardatām || 9-14-34||

MHB 9-14-35

तेषामासीन्महाराज व्यतिक्षेपः परस्परम् ।
सिंहानामामिषेप्सूनां कूजतामिव संयुगे ॥ ९-१४-३५॥
teṣāmāsīnmahārāja vyatikṣepaḥ parasparam |
siṃhānāmāmiṣepsūnāṃ kūjatāmiva saṃyuge || 9-14-35||

MHB 9-14-36

तेषां बाणसहस्रौघैराकीर्णा वसुधाभवत् ।
अन्तरिक्षं च सहसा बाणभूतमभूत्तदा ॥ ९-१४-३६॥
teṣāṃ bāṇasahasraughairākīrṇā vasudhābhavat |
antarikṣaṃ ca sahasā bāṇabhūtamabhūttadā || 9-14-36||

MHB 9-14-37

शरान्धकारं बहुधा कृतं तत्र समन्ततः ।
अभ्रच्छायेव संजज्ञे शरैर्मुक्तैर्महात्मभिः ॥ ९-१४-३७॥
śarāndhakāraṃ bahudhā kṛtaṃ tatra samantataḥ |
abhracchāyeva saṃjajñe śarairmuktairmahātmabhiḥ || 9-14-37||

MHB 9-14-38

तत्र राजञ्शरैर्मुक्तैर्निर्मुक्तैरिव पन्नगैः ।
स्वर्णपुङ्खैः प्रकाशद्भिर्व्यरोचन्त दिशस्तथा ॥ ९-१४-३८॥
tatra rājañśarairmuktairnirmuktairiva pannagaiḥ |
svarṇapuṅkhaiḥ prakāśadbhirvyarocanta diśastathā || 9-14-38||

MHB 9-14-39

तत्राद्भुतं परं चक्रे शल्यः शत्रुनिबर्हणः ।
यदेकः समरे शूरो योधयामास वै बहून् ॥ ९-१४-३९॥
tatrādbhutaṃ paraṃ cakre śalyaḥ śatrunibarhaṇaḥ |
yadekaḥ samare śūro yodhayāmāsa vai bahūn || 9-14-39||

MHB 9-14-40

मद्रराजभुजोत्सृष्टैः कङ्कबर्हिणवाजितैः ।
संपतद्भिः शरैर्घोरैरवाकीर्यत मेदिनी ॥ ९-१४-४०॥
madrarājabhujotsṛṣṭaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ |
saṃpatadbhiḥ śarairghorairavākīryata medinī || 9-14-40||

MHB 9-14-41

तत्र शल्यरथं राजन्विचरन्तं महाहवे ।
अपश्याम यथा पूर्वं शक्रस्यासुरसंक्षये ॥ ९-१४-४१॥
tatra śalyarathaṃ rājanvicarantaṃ mahāhave |
apaśyāma yathā pūrvaṃ śakrasyāsurasaṃkṣaye || 9-14-41||

Adhyaya: 15/64 (67)

MHB 9-15-1

संजय उवाच ।
ततः सैन्यास्तव विभो मद्रराजपुरस्कृताः ।
पुनरभ्यद्रवन्पार्थान्वेगेन महता रणे ॥ ९-१५-१॥
saṃjaya uvāca |
tataḥ sainyāstava vibho madrarājapuraskṛtāḥ |
punarabhyadravanpārthānvegena mahatā raṇe || 9-15-1||

MHB 9-15-2

पीडितास्तावकाः सर्वे प्रधावन्तो रणोत्कटाः ।
क्षणेनैव च पार्थांस्ते बहुत्वात्समलोडयन् ॥ ९-१५-२॥
pīḍitāstāvakāḥ sarve pradhāvanto raṇotkaṭāḥ |
kṣaṇenaiva ca pārthāṃste bahutvātsamaloḍayan || 9-15-2||

MHB 9-15-3

ते वध्यमानाः कुरुभिः पाण्डवा नावतस्थिरे ।
निवार्यमाणा भीमेन पश्यतोः कृष्णपार्थयोः ॥ ९-१५-३॥
te vadhyamānāḥ kurubhiḥ pāṇḍavā nāvatasthire |
nivāryamāṇā bhīmena paśyatoḥ kṛṣṇapārthayoḥ || 9-15-3||

MHB 9-15-4

ततो धनंजयः क्रुद्धः कृपं सह पदानुगैः ।
अवाकिरच्छरौघेण कृतवर्माणमेव च ॥ ९-१५-४॥
tato dhanaṃjayaḥ kruddhaḥ kṛpaṃ saha padānugaiḥ |
avākiraccharaugheṇa kṛtavarmāṇameva ca || 9-15-4||

MHB 9-15-5

शकुनिं सहदेवस्तु सहसैन्यमवारयत् ।
नकुलः पार्श्वतः स्थित्वा मद्रराजमवैक्षत ॥ ९-१५-५॥
śakuniṃ sahadevastu sahasainyamavārayat |
nakulaḥ pārśvataḥ sthitvā madrarājamavaikṣata || 9-15-5||

MHB 9-15-6

द्रौपदेया नरेन्द्रांश्च भूयिष्ठं समवारयन् ।
द्रोणपुत्रं च पाञ्चाल्यः शिखण्डी समवारयत् ॥ ९-१५-६॥
draupadeyā narendrāṃśca bhūyiṣṭhaṃ samavārayan |
droṇaputraṃ ca pāñcālyaḥ śikhaṇḍī samavārayat || 9-15-6||

MHB 9-15-7

भीमसेनस्तु राजानं गदापाणिरवारयत् ।
शल्यं तु सह सैन्येन कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ९-१५-७॥
bhīmasenastu rājānaṃ gadāpāṇiravārayat |
śalyaṃ tu saha sainyena kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ || 9-15-7||

MHB 9-15-8

ततः समभवद्युद्धं संसक्तं तत्र तत्र ह ।
तावकानां परेषां च संग्रामेष्वनिवर्तिनाम् ॥ ९-१५-८॥
tataḥ samabhavadyuddhaṃ saṃsaktaṃ tatra tatra ha |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṃgrāmeṣvanivartinām || 9-15-8||

MHB 9-15-9

तत्र पश्यामहे कर्म शल्यस्यातिमहद्रणे ।
यदेकः सर्वसैन्यानि पाण्डवानामयुध्यत ॥ ९-१५-९॥
tatra paśyāmahe karma śalyasyātimahadraṇe |
yadekaḥ sarvasainyāni pāṇḍavānāmayudhyata || 9-15-9||

MHB 9-15-10

व्यदृश्यत तदा शल्यो युधिष्ठिरसमीपतः ।
रणे चन्द्रमसोऽभ्याशे शनैश्चर इव ग्रहः ॥ ९-१५-१०॥
vyadṛśyata tadā śalyo yudhiṣṭhirasamīpataḥ |
raṇe candramaso'bhyāśe śanaiścara iva grahaḥ || 9-15-10||

MHB 9-15-11

पीडयित्वा तु राजानं शरैराशीविषोपमैः ।
अभ्यधावत्पुनर्भीमं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ९-१५-११॥
pīḍayitvā tu rājānaṃ śarairāśīviṣopamaiḥ |
abhyadhāvatpunarbhīmaṃ śaravarṣairavākirat || 9-15-11||

MHB 9-15-12

तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा तथैव च कृतास्त्रताम् ।
अपूजयन्ननीकानि परेषां तावकानि च ॥ ९-१५-१२॥
tasya tallāghavaṃ dṛṣṭvā tathaiva ca kṛtāstratām |
apūjayannanīkāni pareṣāṃ tāvakāni ca || 9-15-12||

MHB 9-15-13

पीड्यमानास्तु शल्येन पाण्डवा भृशविक्षताः ।
प्राद्रवन्त रणं हित्वा क्रोशमाने युधिष्ठिरे ॥ ९-१५-१३॥
pīḍyamānāstu śalyena pāṇḍavā bhṛśavikṣatāḥ |
prādravanta raṇaṃ hitvā krośamāne yudhiṣṭhire || 9-15-13||

MHB 9-15-14

वध्यमानेष्वनीकेषु मद्रराजेन पाण्डवः ।
अमर्षवशमापन्नो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
ततः पौरुषमास्थाय मद्रराजमपीडयत् ॥ ९-१५-१४॥
vadhyamāneṣvanīkeṣu madrarājena pāṇḍavaḥ |
amarṣavaśamāpanno dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
tataḥ pauruṣamāsthāya madrarājamapīḍayat || 9-15-14||

MHB 9-15-15

जयो वास्तु वधो वेति कृतबुद्धिर्महारथः ।
समाहूयाब्रवीत्सर्वान्भ्रातॄन्कृष्णं च माधवम् ॥ ९-१५-१५॥
jayo vāstu vadho veti kṛtabuddhirmahārathaḥ |
samāhūyābravītsarvānbhrātṝnkṛṣṇaṃ ca mādhavam || 9-15-15||

MHB 9-15-16

भीष्मो द्रोणश्च कर्णश्च ये चान्ये पृथिवीक्षितः ।
कौरवार्थे पराक्रान्ताः संग्रामे निधनं गताः ॥ ९-१५-१६॥
bhīṣmo droṇaśca karṇaśca ye cānye pṛthivīkṣitaḥ |
kauravārthe parākrāntāḥ saṃgrāme nidhanaṃ gatāḥ || 9-15-16||

MHB 9-15-17

यथाभागं यथोत्साहं भवन्तः कृतपौरुषाः ।
भागोऽवशिष्ट एकोऽयं मम शल्यो महारथः ॥ ९-१५-१७॥
yathābhāgaṃ yathotsāhaṃ bhavantaḥ kṛtapauruṣāḥ |
bhāgo'vaśiṣṭa eko'yaṃ mama śalyo mahārathaḥ || 9-15-17||

MHB 9-15-18

सोऽहमद्य युधा जेतुमाशंसे मद्रकेश्वरम् ।
तत्र यन्मानसं मह्यं तत्सर्वं निगदामि वः ॥ ९-१५-१८॥
so'hamadya yudhā jetumāśaṃse madrakeśvaram |
tatra yanmānasaṃ mahyaṃ tatsarvaṃ nigadāmi vaḥ || 9-15-18||

MHB 9-15-19

चक्ररक्षाविमौ शूरौ मम माद्रवतीसुतौ ।
अजेयौ वासवेनापि समरे वीरसंमतौ ॥ ९-१५-१९॥
cakrarakṣāvimau śūrau mama mādravatīsutau |
ajeyau vāsavenāpi samare vīrasaṃmatau || 9-15-19||

MHB 9-15-20

साध्विमौ मातुलं युद्धे क्षत्रधर्मपुरस्कृतौ ।
मदर्थं प्रतियुध्येतां मानार्हौ सत्यसंगरौ ॥ ९-१५-२०॥
sādhvimau mātulaṃ yuddhe kṣatradharmapuraskṛtau |
madarthaṃ pratiyudhyetāṃ mānārhau satyasaṃgarau || 9-15-20||

MHB 9-15-21

मां वा शल्यो रणे हन्ता तं वाहं भद्रमस्तु वः ।
इति सत्यामिमां वाणीं लोकवीरा निबोधत ॥ ९-१५-२१॥
māṃ vā śalyo raṇe hantā taṃ vāhaṃ bhadramastu vaḥ |
iti satyāmimāṃ vāṇīṃ lokavīrā nibodhata || 9-15-21||

MHB 9-15-22

योत्स्येऽहं मातुलेनाद्य क्षत्रधर्मेण पार्थिवाः ।
स्वयं समभिसंधाय विजयायेतराय वा ॥ ९-१५-२२॥
yotsye'haṃ mātulenādya kṣatradharmeṇa pārthivāḥ |
svayaṃ samabhisaṃdhāya vijayāyetarāya vā || 9-15-22||

MHB 9-15-23

तस्य मेऽभ्यधिकं शस्त्रं सर्वोपकरणानि च ।
संयुञ्जन्तु रणे क्षिप्रं शास्त्रवद्रथयोजकाः ॥ ९-१५-२३॥
tasya me'bhyadhikaṃ śastraṃ sarvopakaraṇāni ca |
saṃyuñjantu raṇe kṣipraṃ śāstravadrathayojakāḥ || 9-15-23||

MHB 9-15-24

शैनेयो दक्षिणं चक्रं धृष्टद्युम्नस्तथोत्तरम् ।
पृष्ठगोपो भवत्वद्य मम पार्थो धनंजयः ॥ ९-१५-२४॥
śaineyo dakṣiṇaṃ cakraṃ dhṛṣṭadyumnastathottaram |
pṛṣṭhagopo bhavatvadya mama pārtho dhanaṃjayaḥ || 9-15-24||

MHB 9-15-25

पुरःसरो ममाद्यास्तु भीमः शस्त्रभृतां वरः ।
एवमभ्यधिकः शल्याद्भविष्यामि महामृधे ॥ ९-१५-२५॥
puraḥsaro mamādyāstu bhīmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ |
evamabhyadhikaḥ śalyādbhaviṣyāmi mahāmṛdhe || 9-15-25||

MHB 9-15-26

एवमुक्तास्तथा चक्रुः सर्वे राज्ञः प्रियैषिणः ।
ततः प्रहर्षः सैन्यानां पुनरासीत्तदा नृप ॥ ९-१५-२६॥
evamuktāstathā cakruḥ sarve rājñaḥ priyaiṣiṇaḥ |
tataḥ praharṣaḥ sainyānāṃ punarāsīttadā nṛpa || 9-15-26||

MHB 9-15-27

पाञ्चालानां सोमकानां मत्स्यानां च विशेषतः ।
प्रतिज्ञां तां च संग्रामे धर्मराजस्य पूरयन् ॥ ९-१५-२७॥
pāñcālānāṃ somakānāṃ matsyānāṃ ca viśeṣataḥ |
pratijñāṃ tāṃ ca saṃgrāme dharmarājasya pūrayan || 9-15-27||

MHB 9-15-28

ततः शङ्खांश्च भेरीश्च शतशश्चैव पुष्करान् ।
अवादयन्त पाञ्चालाः सिंहनादांश्च नेदिरे ॥ ९-१५-२८॥
tataḥ śaṅkhāṃśca bherīśca śataśaścaiva puṣkarān |
avādayanta pāñcālāḥ siṃhanādāṃśca nedire || 9-15-28||

MHB 9-15-29

तेऽभ्यधावन्त संरब्धा मद्रराजं तरस्विनः ।
महता हर्षजेनाथ नादेन कुरुपुंगवाः ॥ ९-१५-२९॥
te'bhyadhāvanta saṃrabdhā madrarājaṃ tarasvinaḥ |
mahatā harṣajenātha nādena kurupuṃgavāḥ || 9-15-29||

MHB 9-15-30

ह्रादेन गजघण्टानां शङ्खानां निनदेन च ।
तूर्यशब्देन महता नादयन्तश्च मेदिनीम् ॥ ९-१५-३०॥
hrādena gajaghaṇṭānāṃ śaṅkhānāṃ ninadena ca |
tūryaśabdena mahatā nādayantaśca medinīm || 9-15-30||

MHB 9-15-31

तान्प्रत्यगृह्णात्पुत्रस्ते मद्रराजश्च वीर्यवान् ।
महामेघानिव बहूञ्शैलावस्तोदयावुभौ ॥ ९-१५-३१॥
tānpratyagṛhṇātputraste madrarājaśca vīryavān |
mahāmeghāniva bahūñśailāvastodayāvubhau || 9-15-31||

MHB 9-15-32

शल्यस्तु समरश्लाघी धर्मराजमरिंदमम् ।
ववर्ष शरवर्षेण वर्षेण मघवानिव ॥ ९-१५-३२॥
śalyastu samaraślāghī dharmarājamariṃdamam |
vavarṣa śaravarṣeṇa varṣeṇa maghavāniva || 9-15-32||

MHB 9-15-33

तथैव कुरुराजोऽपि प्रगृह्य रुचिरं धनुः ।
द्रोणोपदेशान्विविधान्दर्शयानो महामनाः ॥ ९-१५-३३॥
tathaiva kururājo'pi pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ |
droṇopadeśānvividhāndarśayāno mahāmanāḥ || 9-15-33||

MHB 9-15-34

ववर्ष शरवर्षाणि चित्रं लघु च सुष्ठु च ।
न चास्य विवरं कश्चिद्ददर्श चरतो रणे ॥ ९-१५-३४॥
vavarṣa śaravarṣāṇi citraṃ laghu ca suṣṭhu ca |
na cāsya vivaraṃ kaściddadarśa carato raṇe || 9-15-34||

MHB 9-15-35

तावुभौ विविधैर्बाणैस्ततक्षाते परस्परम् ।
शार्दूलावामिषप्रेप्सू पराक्रान्ताविवाहवे ॥ ९-१५-३५॥
tāvubhau vividhairbāṇaistatakṣāte parasparam |
śārdūlāvāmiṣaprepsū parākrāntāvivāhave || 9-15-35||

MHB 9-15-36

भीमस्तु तव पुत्रेण रणशौण्डेन संगतः ।
पाञ्चाल्यः सात्यकिश्चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
शकुनिप्रमुखान्वीरान्प्रत्यगृह्णन्समन्ततः ॥ ९-१५-३६॥
bhīmastu tava putreṇa raṇaśauṇḍena saṃgataḥ |
pāñcālyaḥ sātyakiścaiva mādrīputrau ca pāṇḍavau |
śakunipramukhānvīrānpratyagṛhṇansamantataḥ || 9-15-36||

MHB 9-15-37

तदासीत्तुमुलं युद्धं पुनरेव जयैषिणाम् ।
तावकानां परेषां च राजन्दुर्मन्त्रिते तव ॥ ९-१५-३७॥
tadāsīttumulaṃ yuddhaṃ punareva jayaiṣiṇām |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca rājandurmantrite tava || 9-15-37||

MHB 9-15-38

दुर्योधनस्तु भीमस्य शरेणानतपर्वणा ।
चिच्छेदादिश्य संग्रामे ध्वजं हेमविभूषितम् ॥ ९-१५-३८॥
duryodhanastu bhīmasya śareṇānataparvaṇā |
cicchedādiśya saṃgrāme dhvajaṃ hemavibhūṣitam || 9-15-38||

MHB 9-15-39

सकिङ्किणीकजालेन महता चारुदर्शनः ।
पपात रुचिरः सिंहो भीमसेनस्य नानदन् ॥ ९-१५-३९॥
sakiṅkiṇīkajālena mahatā cārudarśanaḥ |
papāta ruciraḥ siṃho bhīmasenasya nānadan || 9-15-39||

MHB 9-15-40

पुनश्चास्य धनुश्चित्रं गजराजकरोपमम् ।
क्षुरेण शितधारेण प्रचकर्त नराधिपः ॥ ९-१५-४०॥
punaścāsya dhanuścitraṃ gajarājakaropamam |
kṣureṇa śitadhāreṇa pracakarta narādhipaḥ || 9-15-40||

MHB 9-15-41

स च्छिन्नधन्वा तेजस्वी रथशक्त्या सुतं तव ।
बिभेदोरसि विक्रम्य स रथोपस्थ आविशत् ॥ ९-१५-४१॥
sa cchinnadhanvā tejasvī rathaśaktyā sutaṃ tava |
bibhedorasi vikramya sa rathopastha āviśat || 9-15-41||

MHB 9-15-42

तस्मिन्मोहमनुप्राप्ते पुनरेव वृकोदरः ।
यन्तुरेव शिरः कायात्क्षुरप्रेणाहरत्तदा ॥ ९-१५-४२॥
tasminmohamanuprāpte punareva vṛkodaraḥ |
yantureva śiraḥ kāyātkṣurapreṇāharattadā || 9-15-42||

MHB 9-15-43

हतसूता हयास्तस्य रथमादाय भारत ।
व्यद्रवन्त दिशो राजन्हाहाकारस्तदाभवत् ॥ ९-१५-४३॥
hatasūtā hayāstasya rathamādāya bhārata |
vyadravanta diśo rājanhāhākārastadābhavat || 9-15-43||

MHB 9-15-44

तमभ्यधावत्त्राणार्थं द्रोणपुत्रो महारथः ।
कृपश्च कृतवर्मा च पुत्रं तेऽभिपरीप्सवः ॥ ९-१५-४४॥
tamabhyadhāvattrāṇārthaṃ droṇaputro mahārathaḥ |
kṛpaśca kṛtavarmā ca putraṃ te'bhiparīpsavaḥ || 9-15-44||

MHB 9-15-45

तस्मिन्विलुलिते सैन्ये त्रस्तास्तस्य पदानुगाः ।
गाण्डीवधन्वा विस्फार्य धनुस्तानहनच्छरैः ॥ ९-१५-४५॥
tasminvilulite sainye trastāstasya padānugāḥ |
gāṇḍīvadhanvā visphārya dhanustānahanaccharaiḥ || 9-15-45||

MHB 9-15-46

युधिष्ठिरस्तु मद्रेशमभ्यधावदमर्षितः ।
स्वयं संचोदयन्नश्वान्दन्तवर्णान्मनोजवान् ॥ ९-१५-४६॥
yudhiṣṭhirastu madreśamabhyadhāvadamarṣitaḥ |
svayaṃ saṃcodayannaśvāndantavarṇānmanojavān || 9-15-46||

MHB 9-15-47

तत्राद्भुतमपश्याम कुन्तीपुत्रे युधिष्ठिरे ।
पुरा भूत्वा मृदुर्दान्तो यत्तदा दारुणोऽभवत् ॥ ९-१५-४७॥
tatrādbhutamapaśyāma kuntīputre yudhiṣṭhire |
purā bhūtvā mṛdurdānto yattadā dāruṇo'bhavat || 9-15-47||

MHB 9-15-48

विवृताक्षश्च कौन्तेयो वेपमानश्च मन्युना ।
चिच्छेद योधान्निशितैः शरैः शतसहस्रशः ॥ ९-१५-४८॥
vivṛtākṣaśca kaunteyo vepamānaśca manyunā |
ciccheda yodhānniśitaiḥ śaraiḥ śatasahasraśaḥ || 9-15-48||

MHB 9-15-49

यां यां प्रत्युद्ययौ सेनां तां तां ज्येष्ठः स पाण्डवः ।
शरैरपातयद्राजन्गिरीन्वज्रैरिवोत्तमैः ॥ ९-१५-४९॥
yāṃ yāṃ pratyudyayau senāṃ tāṃ tāṃ jyeṣṭhaḥ sa pāṇḍavaḥ |
śarairapātayadrājangirīnvajrairivottamaiḥ || 9-15-49||

MHB 9-15-50

साश्वसूतध्वजरथान्रथिनः पातयन्बहून् ।
आक्रीडदेको बलवान्पवनस्तोयदानिव ॥ ९-१५-५०॥
sāśvasūtadhvajarathānrathinaḥ pātayanbahūn |
ākrīḍadeko balavānpavanastoyadāniva || 9-15-50||

MHB 9-15-51

साश्वारोहांश्च तुरगान्पत्तींश्चैव सहस्रशः ।
व्यपोथयत संग्रामे क्रुद्धो रुद्रः पशूनिव ॥ ९-१५-५१॥
sāśvārohāṃśca turagānpattīṃścaiva sahasraśaḥ |
vyapothayata saṃgrāme kruddho rudraḥ paśūniva || 9-15-51||

MHB 9-15-52

शून्यमायोधनं कृत्वा शरवर्षैः समन्ततः ।
अभ्यद्रवत मद्रेशं तिष्ठ शल्येति चाब्रवीत् ॥ ९-१५-५२॥
śūnyamāyodhanaṃ kṛtvā śaravarṣaiḥ samantataḥ |
abhyadravata madreśaṃ tiṣṭha śalyeti cābravīt || 9-15-52||

MHB 9-15-53

तस्य तच्चरितं दृष्ट्वा संग्रामे भीमकर्मणः ।
वित्रेसुस्तावकाः सर्वे शल्यस्त्वेनं समभ्ययात् ॥ ९-१५-५३॥
tasya taccaritaṃ dṛṣṭvā saṃgrāme bhīmakarmaṇaḥ |
vitresustāvakāḥ sarve śalyastvenaṃ samabhyayāt || 9-15-53||

MHB 9-15-54

ततस्तौ तु सुसंरब्धौ प्रध्माप्य सलिलोद्भवौ ।
समाहूय तदान्योन्यं भर्त्सयन्तौ समीयतुः ॥ ९-१५-५४॥
tatastau tu susaṃrabdhau pradhmāpya salilodbhavau |
samāhūya tadānyonyaṃ bhartsayantau samīyatuḥ || 9-15-54||

MHB 9-15-55

शल्यस्तु शरवर्षेण युधिष्ठिरमवाकिरत् ।
मद्रराजं च कौन्तेयः शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ९-१५-५५॥
śalyastu śaravarṣeṇa yudhiṣṭhiramavākirat |
madrarājaṃ ca kaunteyaḥ śaravarṣairavākirat || 9-15-55||

MHB 9-15-56

व्यदृश्येतां तदा राजन्कङ्कपत्रिभिराहवे ।
उद्भिन्नरुधिरौ शूरौ मद्रराजयुधिष्ठिरौ ॥ ९-१५-५६॥
vyadṛśyetāṃ tadā rājankaṅkapatribhirāhave |
udbhinnarudhirau śūrau madrarājayudhiṣṭhirau || 9-15-56||

MHB 9-15-57

पुष्पिताविव रेजाते वने शल्मलिकिंशुकौ ।
दीप्यमानौ महात्मानौ प्राणयोर्युद्धदुर्मदौ ॥ ९-१५-५७॥
puṣpitāviva rejāte vane śalmalikiṃśukau |
dīpyamānau mahātmānau prāṇayoryuddhadurmadau || 9-15-57||

MHB 9-15-58

दृष्ट्वा सर्वाणि सैन्यानि नाध्यवस्यंस्तयोर्जयम् ।
हत्वा मद्राधिपं पार्थो भोक्ष्यतेऽद्य वसुंधराम् ॥ ९-१५-५८॥
dṛṣṭvā sarvāṇi sainyāni nādhyavasyaṃstayorjayam |
hatvā madrādhipaṃ pārtho bhokṣyate'dya vasuṃdharām || 9-15-58||

MHB 9-15-59

शल्यो वा पाण्डवं हत्वा दद्याद्दुर्योधनाय गाम् ।
इतीव निश्चयो नाभूद्योधानां तत्र भारत ॥ ९-१५-५९॥
śalyo vā pāṇḍavaṃ hatvā dadyādduryodhanāya gām |
itīva niścayo nābhūdyodhānāṃ tatra bhārata || 9-15-59||

MHB 9-15-60

प्रदक्षिणमभूत्सर्वं धर्मराजस्य युध्यतः ॥ ९-१५-६०॥
pradakṣiṇamabhūtsarvaṃ dharmarājasya yudhyataḥ || 9-15-60||

MHB 9-15-61

ततः शरशतं शल्यो मुमोचाशु युधिष्ठिरे ।
धनुश्चास्य शिताग्रेण बाणेन निरकृन्तत ॥ ९-१५-६१॥
tataḥ śaraśataṃ śalyo mumocāśu yudhiṣṭhire |
dhanuścāsya śitāgreṇa bāṇena nirakṛntata || 9-15-61||

MHB 9-15-62

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय शल्यं शरशतैस्त्रिभिः ।
अविध्यत्कार्मुकं चास्य क्षुरेण निरकृन्तत ॥ ९-१५-६२॥
so'nyatkārmukamādāya śalyaṃ śaraśataistribhiḥ |
avidhyatkārmukaṃ cāsya kṣureṇa nirakṛntata || 9-15-62||

MHB 9-15-63

अथास्य निजघानाश्वांश्चतुरो नतपर्वभिः ।
द्वाभ्यामथ शिताग्राभ्यामुभौ च पार्ष्णिसारथी ॥ ९-१५-६३॥
athāsya nijaghānāśvāṃścaturo nataparvabhiḥ |
dvābhyāmatha śitāgrābhyāmubhau ca pārṣṇisārathī || 9-15-63||

MHB 9-15-64

ततोऽस्य दीप्यमानेन पीतेन निशितेन च ।
प्रमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापाहरद्ध्वजम् ।
ततः प्रभग्नं तत्सैन्यं दौर्योधनमरिंदम ॥ ९-१५-६४॥
tato'sya dīpyamānena pītena niśitena ca |
pramukhe vartamānasya bhallenāpāharaddhvajam |
tataḥ prabhagnaṃ tatsainyaṃ dauryodhanamariṃdama || 9-15-64||

MHB 9-15-65

ततो मद्राधिपं द्रौणिरभ्यधावत्तथाकृतम् ।
आरोप्य चैनं स्वरथं त्वरमाणः प्रदुद्रुवे ॥ ९-१५-६५॥
tato madrādhipaṃ drauṇirabhyadhāvattathākṛtam |
āropya cainaṃ svarathaṃ tvaramāṇaḥ pradudruve || 9-15-65||

MHB 9-15-66

मुहूर्तमिव तौ गत्वा नर्दमाने युधिष्ठिरे ।
स्थित्वा ततो मद्रपतिरन्यं स्यन्दनमास्थितः ॥ ९-१५-६६॥
muhūrtamiva tau gatvā nardamāne yudhiṣṭhire |
sthitvā tato madrapatiranyaṃ syandanamāsthitaḥ || 9-15-66||

MHB 9-15-67

विधिवत्कल्पितं शुभ्रं महाम्बुदनिनादिनम् ।
सज्जयन्त्रोपकरणं द्विषतां रोमहर्षणम् ॥ ९-१५-६७॥
vidhivatkalpitaṃ śubhraṃ mahāmbudaninādinam |
sajjayantropakaraṇaṃ dviṣatāṃ romaharṣaṇam || 9-15-67||

Adhyaya: 16/64 (87)

MHB 9-16-1

संजय उवाच ।
अथान्यद्धनुरादाय बलवद्वेगवत्तरम् ।
युधिष्ठिरं मद्रपतिर्विद्ध्वा सिंह इवानदत् ॥ ९-१६-१॥
saṃjaya uvāca |
athānyaddhanurādāya balavadvegavattaram |
yudhiṣṭhiraṃ madrapatirviddhvā siṃha ivānadat || 9-16-1||

MHB 9-16-2

ततः स शरवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान् ।
अभ्यवर्षदमेयात्मा क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभः ॥ ९-१६-२॥
tataḥ sa śaravarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimān |
abhyavarṣadameyātmā kṣatriyānkṣatriyarṣabhaḥ || 9-16-2||

MHB 9-16-3

सात्यकिं दशभिर्विद्ध्वा भीमसेनं त्रिभिः शरैः ।
सहदेवं त्रिभिर्विद्ध्वा युधिष्ठिरमपीडयत् ॥ ९-१६-३॥
sātyakiṃ daśabhirviddhvā bhīmasenaṃ tribhiḥ śaraiḥ |
sahadevaṃ tribhirviddhvā yudhiṣṭhiramapīḍayat || 9-16-3||

MHB 9-16-4

तांस्तानन्यान्महेष्वासान्साश्वान्सरथकुञ्जरान् ।
कुञ्जरान्कुञ्जरारोहानश्वानश्वप्रयायिनः ।
रथांश्च रथिभिः सार्धं जघान रथिनां वरः ॥ ९-१६-४॥
tāṃstānanyānmaheṣvāsānsāśvānsarathakuñjarān |
kuñjarānkuñjarārohānaśvānaśvaprayāyinaḥ |
rathāṃśca rathibhiḥ sārdhaṃ jaghāna rathināṃ varaḥ || 9-16-4||

MHB 9-16-5

बाहूंश्चिच्छेद च तथा सायुधान्केतनानि च ।
चकार च महीं योधैस्तीर्णां वेदीं कुशैरिव ॥ ९-१६-५॥
bāhūṃściccheda ca tathā sāyudhānketanāni ca |
cakāra ca mahīṃ yodhaistīrṇāṃ vedīṃ kuśairiva || 9-16-5||

MHB 9-16-6

तथा तमरिसैन्यानि घ्नन्तं मृत्युमिवान्तकम् ।
परिवव्रुर्भृशं क्रुद्धाः पाण्डुपाञ्चालसोमकाः ॥ ९-१६-६॥
tathā tamarisainyāni ghnantaṃ mṛtyumivāntakam |
parivavrurbhṛśaṃ kruddhāḥ pāṇḍupāñcālasomakāḥ || 9-16-6||

MHB 9-16-7

तं भीमसेनश्च शिनेश्च नप्ता माद्र्याश्च पुत्रौ पुरुषप्रवीरौ ।
समागतं भीमबलेन राज्ञा पर्यापुरन्योन्यमथाह्वयन्तः ॥ ९-१६-७॥
taṃ bhīmasenaśca śineśca naptā mādryāśca putrau puruṣapravīrau |
samāgataṃ bhīmabalena rājñā paryāpuranyonyamathāhvayantaḥ || 9-16-7||

MHB 9-16-8

ततस्तु शूराः समरे नरेन्द्रं मद्रेश्वरं प्राप्य युधां वरिष्ठम् ।
आवार्य चैनं समरे नृवीरा जघ्नुः शरैः पत्रिभिरुग्रवेगैः ॥ ९-१६-८॥
tatastu śūrāḥ samare narendraṃ madreśvaraṃ prāpya yudhāṃ variṣṭham |
āvārya cainaṃ samare nṛvīrā jaghnuḥ śaraiḥ patribhirugravegaiḥ || 9-16-8||

MHB 9-16-9

संरक्षितो भीमसेनेन राजा माद्रीसुताभ्यामथ माधवेन ।
मद्राधिपं पत्रिभिरुग्रवेगैः स्तनान्तरे धर्मसुतो निजघ्ने ॥ ९-१६-९॥
saṃrakṣito bhīmasenena rājā mādrīsutābhyāmatha mādhavena |
madrādhipaṃ patribhirugravegaiḥ stanāntare dharmasuto nijaghne || 9-16-9||

MHB 9-16-10

ततो रणे तावकानां रथौघाः समीक्ष्य मद्राधिपतिं शरार्तम् ।
पर्यावव्रुः प्रवराः सर्वशश्च दुर्योधनस्यानुमते समन्तात् ॥ ९-१६-१०॥
tato raṇe tāvakānāṃ rathaughāḥ samīkṣya madrādhipatiṃ śarārtam |
paryāvavruḥ pravarāḥ sarvaśaśca duryodhanasyānumate samantāt || 9-16-10||

MHB 9-16-11

ततो द्रुतं मद्रजनाधिपो रणे युधिष्ठिरं सप्तभिरभ्यविध्यत् ।
तं चापि पार्थो नवभिः पृषत्कैर्विव्याध राजंस्तुमुले महात्मा ॥ ९-१६-११॥
tato drutaṃ madrajanādhipo raṇe yudhiṣṭhiraṃ saptabhirabhyavidhyat |
taṃ cāpi pārtho navabhiḥ pṛṣatkairvivyādha rājaṃstumule mahātmā || 9-16-11||

MHB 9-16-12

आकर्णपूर्णायतसंप्रयुक्तैः शरैस्तदा संयति तैलधौतैः ।
अन्योन्यमाच्छादयतां महारथौ मद्राधिपश्चापि युधिष्ठिरश्च ॥ ९-१६-१२॥
ākarṇapūrṇāyatasaṃprayuktaiḥ śaraistadā saṃyati tailadhautaiḥ |
anyonyamācchādayatāṃ mahārathau madrādhipaścāpi yudhiṣṭhiraśca || 9-16-12||

MHB 9-16-13

ततस्तु तूर्णं समरे महारथौ परस्परस्यान्तरमीक्षमाणौ ।
शरैर्भृशं विव्यधतुर्नृपोत्तमौ महाबलौ शत्रुभिरप्रधृष्यौ ॥ ९-१६-१३॥
tatastu tūrṇaṃ samare mahārathau parasparasyāntaramīkṣamāṇau |
śarairbhṛśaṃ vivyadhaturnṛpottamau mahābalau śatrubhirapradhṛṣyau || 9-16-13||

MHB 9-16-14

तयोर्धनुर्ज्यातलनिस्वनो महान्महेन्द्रवज्राशनितुल्यनिस्वनः ।
परस्परं बाणगणैर्महात्मनोः प्रवर्षतोर्मद्रपपाण्डुवीरयोः ॥ ९-१६-१४॥
tayordhanurjyātalanisvano mahānmahendravajrāśanitulyanisvanaḥ |
parasparaṃ bāṇagaṇairmahātmanoḥ pravarṣatormadrapapāṇḍuvīrayoḥ || 9-16-14||

MHB 9-16-15

तौ चेरतुर्व्याघ्रशिशुप्रकाशौ महावनेष्वामिषगृद्धिनाविव ।
विषाणिनौ नागवराविवोभौ ततक्षतुः संयुगजातदर्पौ ॥ ९-१६-१५॥
tau ceraturvyāghraśiśuprakāśau mahāvaneṣvāmiṣagṛddhināviva |
viṣāṇinau nāgavarāvivobhau tatakṣatuḥ saṃyugajātadarpau || 9-16-15||

MHB 9-16-16

ततस्तु मद्राधिपतिर्महात्मा युधिष्ठिरं भीमबलं प्रसह्य ।
विव्याध वीरं हृदयेऽतिवेगं शरेण सूर्याग्निसमप्रभेण ॥ ९-१६-१६॥
tatastu madrādhipatirmahātmā yudhiṣṭhiraṃ bhīmabalaṃ prasahya |
vivyādha vīraṃ hṛdaye'tivegaṃ śareṇa sūryāgnisamaprabheṇa || 9-16-16||

MHB 9-16-17

ततोऽतिविद्धोऽथ युधिष्ठिरोऽपि सुसंप्रयुक्तेन शरेण राजन् ।
जघान मद्राधिपतिं महात्मा मुदं च लेभे ऋषभः कुरूणाम् ॥ ९-१६-१७॥
tato'tividdho'tha yudhiṣṭhiro'pi susaṃprayuktena śareṇa rājan |
jaghāna madrādhipatiṃ mahātmā mudaṃ ca lebhe ṛṣabhaḥ kurūṇām || 9-16-17||

MHB 9-16-18

ततो मुहूर्तादिव पार्थिवेन्द्रो लब्ध्वा संज्ञां क्रोधसंरक्तनेत्रः ।
शतेन पार्थं त्वरितो जघान सहस्रनेत्रप्रतिमप्रभावः ॥ ९-१६-१८॥
tato muhūrtādiva pārthivendro labdhvā saṃjñāṃ krodhasaṃraktanetraḥ |
śatena pārthaṃ tvarito jaghāna sahasranetrapratimaprabhāvaḥ || 9-16-18||

MHB 9-16-19

त्वरंस्ततो धर्मसुतो महात्मा शल्यस्य क्रुद्धो नवभिः पृषत्कैः ।
भित्त्वा ह्युरस्तपनीयं च वर्म जघान षड्भिस्त्वपरैः पृषत्कैः ॥ ९-१६-१९॥
tvaraṃstato dharmasuto mahātmā śalyasya kruddho navabhiḥ pṛṣatkaiḥ |
bhittvā hyurastapanīyaṃ ca varma jaghāna ṣaḍbhistvaparaiḥ pṛṣatkaiḥ || 9-16-19||

MHB 9-16-20

ततस्तु मद्राधिपतिः प्रहृष्टो धनुर्विकृष्य व्यसृजत्पृषत्कान् ।
द्वाभ्यां क्षुराभ्यां च तथैव राज्ञश्चिच्छेद चापं कुरुपुंगवस्य ॥ ९-१६-२०॥
tatastu madrādhipatiḥ prahṛṣṭo dhanurvikṛṣya vyasṛjatpṛṣatkān |
dvābhyāṃ kṣurābhyāṃ ca tathaiva rājñaściccheda cāpaṃ kurupuṃgavasya || 9-16-20||

MHB 9-16-21

नवं ततोऽन्यत्समरे प्रगृह्य राजा धनुर्घोरतरं महात्मा ।
शल्यं तु विद्ध्वा निशितैः समन्ताद्यथा महेन्द्रो नमुचिं शिताग्रैः ॥ ९-१६-२१॥
navaṃ tato'nyatsamare pragṛhya rājā dhanurghorataraṃ mahātmā |
śalyaṃ tu viddhvā niśitaiḥ samantādyathā mahendro namuciṃ śitāgraiḥ || 9-16-21||

MHB 9-16-22

ततस्तु शल्यो नवभिः पृषत्कैर्भीमस्य राज्ञश्च युधिष्ठिरस्य ।
निकृत्य रौक्मे पटुवर्मणी तयोर्विदारयामास भुजौ महात्मा ॥ ९-१६-२२॥
tatastu śalyo navabhiḥ pṛṣatkairbhīmasya rājñaśca yudhiṣṭhirasya |
nikṛtya raukme paṭuvarmaṇī tayorvidārayāmāsa bhujau mahātmā || 9-16-22||

MHB 9-16-23

ततोऽपरेण ज्वलितार्कतेजसा क्षुरेण राज्ञो धनुरुन्ममाथ ।
कृपश्च तस्यैव जघान सूतं षड्भिः शरैः सोऽभिमुखं पपात ॥ ९-१६-२३॥
tato'pareṇa jvalitārkatejasā kṣureṇa rājño dhanurunmamātha |
kṛpaśca tasyaiva jaghāna sūtaṃ ṣaḍbhiḥ śaraiḥ so'bhimukhaṃ papāta || 9-16-23||

MHB 9-16-24

मद्राधिपश्चापि युधिष्ठिरस्य शरैश्चतुर्भिर्निजघान वाहान् ।
वाहांश्च हत्वा व्यकरोन्महात्मा योधक्षयं धर्मसुतस्य राज्ञः ॥ ९-१६-२४॥
madrādhipaścāpi yudhiṣṭhirasya śaraiścaturbhirnijaghāna vāhān |
vāhāṃśca hatvā vyakaronmahātmā yodhakṣayaṃ dharmasutasya rājñaḥ || 9-16-24||

MHB 9-16-25

तथा कृते राजनि भीमसेनो मद्राधिपस्याशु ततो महात्मा ।
छित्त्वा धनुर्वेगवता शरेण द्वाभ्यामविध्यत्सुभृशं नरेन्द्रम् ॥ ९-१६-२५॥
tathā kṛte rājani bhīmaseno madrādhipasyāśu tato mahātmā |
chittvā dhanurvegavatā śareṇa dvābhyāmavidhyatsubhṛśaṃ narendram || 9-16-25||

MHB 9-16-26

अथापरेणास्य जहार यन्तुः कायाच्छिरः संनहनीयमध्यात् ।
जघान चाश्वांश्चतुरः स शीघ्रं तथा भृशं कुपितो भीमसेनः ॥ ९-१६-२६॥
athāpareṇāsya jahāra yantuḥ kāyācchiraḥ saṃnahanīyamadhyāt |
jaghāna cāśvāṃścaturaḥ sa śīghraṃ tathā bhṛśaṃ kupito bhīmasenaḥ || 9-16-26||

MHB 9-16-27

तमग्रणीः सर्वधनुर्धराणामेकं चरन्तं समरेऽतिवेगम् ।
भीमः शतेन व्यकिरच्छराणां माद्रीपुत्रः सहदेवस्तथैव ॥ ९-१६-२७॥
tamagraṇīḥ sarvadhanurdharāṇāmekaṃ carantaṃ samare'tivegam |
bhīmaḥ śatena vyakiraccharāṇāṃ mādrīputraḥ sahadevastathaiva || 9-16-27||

MHB 9-16-28

तैः सायकैर्मोहितं वीक्ष्य शल्यं भीमः शरैरस्य चकर्त वर्म ।
स भीमसेनेन निकृत्तवर्मा मद्राधिपश्चर्म सहस्रतारम् ॥ ९-१६-२८॥
taiḥ sāyakairmohitaṃ vīkṣya śalyaṃ bhīmaḥ śarairasya cakarta varma |
sa bhīmasenena nikṛttavarmā madrādhipaścarma sahasratāram || 9-16-28||

MHB 9-16-29

प्रगृह्य खड्गं च रथान्महात्मा प्रस्कन्द्य कुन्तीसुतमभ्यधावत् ।
छित्त्वा रथेषां नकुलस्य सोऽथ युधिष्ठिरं भीमबलोऽभ्यधावत् ॥ ९-१६-२९॥
pragṛhya khaḍgaṃ ca rathānmahātmā praskandya kuntīsutamabhyadhāvat |
chittvā ratheṣāṃ nakulasya so'tha yudhiṣṭhiraṃ bhīmabalo'bhyadhāvat || 9-16-29||

MHB 9-16-30

तं चापि राजानमथोत्पतन्तं क्रुद्धं यथैवान्तकमापतन्तम् ।
धृष्टद्युम्नो द्रौपदेयाः शिखण्डी शिनेश्च नप्ता सहसा परीयुः ॥ ९-१६-३०॥
taṃ cāpi rājānamathotpatantaṃ kruddhaṃ yathaivāntakamāpatantam |
dhṛṣṭadyumno draupadeyāḥ śikhaṇḍī śineśca naptā sahasā parīyuḥ || 9-16-30||

MHB 9-16-31

अथास्य चर्माप्रतिमं न्यकृन्तद्भीमो महात्मा दशभिः पृषत्कः ।
खड्गं च भल्लैर्निचकर्त मुष्टौ नदन्प्रहृष्टस्तव सैन्यमध्ये ॥ ९-१६-३१॥
athāsya carmāpratimaṃ nyakṛntadbhīmo mahātmā daśabhiḥ pṛṣatkaḥ |
khaḍgaṃ ca bhallairnicakarta muṣṭau nadanprahṛṣṭastava sainyamadhye || 9-16-31||

MHB 9-16-32

तत्कर्म भीमस्य समीक्ष्य हृष्टास्ते पाण्डवानां प्रवरा रथौघाः ।
नादं च चक्रुर्भृशमुत्स्मयन्तः शङ्खांश्च दध्मुः शशिसंनिकाशान् ॥ ९-१६-३२॥
tatkarma bhīmasya samīkṣya hṛṣṭāste pāṇḍavānāṃ pravarā rathaughāḥ |
nādaṃ ca cakrurbhṛśamutsmayantaḥ śaṅkhāṃśca dadhmuḥ śaśisaṃnikāśān || 9-16-32||

MHB 9-16-33

तेनाथ शब्देन विभीषणेन तवाभितप्तं बलमप्रहृष्टम् ।
स्वेदाभिभूतं रुधिरोक्षिताङ्गं विसंज्ञकल्पं च तथा विषण्णम् ॥ ९-१६-३३॥
tenātha śabdena vibhīṣaṇena tavābhitaptaṃ balamaprahṛṣṭam |
svedābhibhūtaṃ rudhirokṣitāṅgaṃ visaṃjñakalpaṃ ca tathā viṣaṇṇam || 9-16-33||

MHB 9-16-34

स मद्रराजः सहसावकीर्णो भीमाग्रगैः पाण्डवयोधमुख्यैः ।
युधिष्ठिरस्याभिमुखं जवेन सिंहो यथा मृगहेतोः प्रयातः ॥ ९-१६-३४॥
sa madrarājaḥ sahasāvakīrṇo bhīmāgragaiḥ pāṇḍavayodhamukhyaiḥ |
yudhiṣṭhirasyābhimukhaṃ javena siṃho yathā mṛgahetoḥ prayātaḥ || 9-16-34||

MHB 9-16-35

स धर्मराजो निहताश्वसूतं क्रोधेन दीप्तज्वलनप्रकाशम् ।
दृष्ट्वा तु मद्राधिपतिं स तूर्णं समभ्यधावत्तमरिं बलेन ॥ ९-१६-३५॥
sa dharmarājo nihatāśvasūtaṃ krodhena dīptajvalanaprakāśam |
dṛṣṭvā tu madrādhipatiṃ sa tūrṇaṃ samabhyadhāvattamariṃ balena || 9-16-35||

MHB 9-16-36

गोविन्दवाक्यं त्वरितं विचिन्त्य दध्रे मतिं शल्यविनाशनाय ।
स धर्मराजो निहताश्वसूते रथे तिष्ठञ्शक्तिमेवाभिकाङ्क्षन् ॥ ९-१६-३६॥
govindavākyaṃ tvaritaṃ vicintya dadhre matiṃ śalyavināśanāya |
sa dharmarājo nihatāśvasūte rathe tiṣṭhañśaktimevābhikāṅkṣan || 9-16-36||

MHB 9-16-37

तच्चापि शल्यस्य निशम्य कर्म महात्मनो भागमथावशिष्टम् ।
स्मृत्वा मनः शल्यवधे यतात्मा यथोक्तमिन्द्रावरजस्य चक्रे ॥ ९-१६-३७॥
taccāpi śalyasya niśamya karma mahātmano bhāgamathāvaśiṣṭam |
smṛtvā manaḥ śalyavadhe yatātmā yathoktamindrāvarajasya cakre || 9-16-37||

MHB 9-16-38

स धर्मराजो मणिहेमदण्डां जग्राह शक्तिं कनकप्रकाशाम् ।
नेत्रे च दीप्ते सहसा विवृत्य मद्राधिपं क्रुद्धमना निरैक्षत् ॥ ९-१६-३८॥
sa dharmarājo maṇihemadaṇḍāṃ jagrāha śaktiṃ kanakaprakāśām |
netre ca dīpte sahasā vivṛtya madrādhipaṃ kruddhamanā niraikṣat || 9-16-38||

MHB 9-16-39

निरीक्षितो वै नरदेव राज्ञा पूतात्मना निर्हृतकल्मषेण ।
अभून्न यद्भस्मसान्मद्रराजस्तदद्भुतं मे प्रतिभाति राजन् ॥ ९-१६-३९॥
nirīkṣito vai naradeva rājñā pūtātmanā nirhṛtakalmaṣeṇa |
abhūnna yadbhasmasānmadrarājastadadbhutaṃ me pratibhāti rājan || 9-16-39||

MHB 9-16-40

ततस्तु शक्तिं रुचिरोग्रदण्डां मणिप्रवालोज्ज्वलितां प्रदीप्ताम् ।
चिक्षेप वेगात्सुभृशं महात्मा मद्राधिपाय प्रवरः कुरूणाम् ॥ ९-१६-४०॥
tatastu śaktiṃ rucirogradaṇḍāṃ maṇipravālojjvalitāṃ pradīptām |
cikṣepa vegātsubhṛśaṃ mahātmā madrādhipāya pravaraḥ kurūṇām || 9-16-40||

MHB 9-16-41

दीप्तामथैनां महता बलेन सविस्फुलिङ्गां सहसा पतन्तीम् ।
प्रैक्षन्त सर्वे कुरवः समेता यथा युगान्ते महतीमिवोल्काम् ॥ ९-१६-४१॥
dīptāmathaināṃ mahatā balena savisphuliṅgāṃ sahasā patantīm |
praikṣanta sarve kuravaḥ sametā yathā yugānte mahatīmivolkām || 9-16-41||

MHB 9-16-42

तां कालरात्रीमिव पाशहस्तां यमस्य धात्रीमिव चोग्ररूपाम् ।
सब्रह्मदण्डप्रतिमाममोघां ससर्ज यत्तो युधि धर्मराजः ॥ ९-१६-४२॥
tāṃ kālarātrīmiva pāśahastāṃ yamasya dhātrīmiva cograrūpām |
sabrahmadaṇḍapratimāmamoghāṃ sasarja yatto yudhi dharmarājaḥ || 9-16-42||

MHB 9-16-43

गन्धस्रगग्र्यासनपानभोजनैरभ्यर्चितां पाण्डुसुतैः प्रयत्नात् ।
संवर्तकाग्निप्रतिमां ज्वलन्तीं कृत्यामथर्वाङ्गिरसीमिवोग्राम् ॥ ९-१६-४३॥
gandhasragagryāsanapānabhojanairabhyarcitāṃ pāṇḍusutaiḥ prayatnāt |
saṃvartakāgnipratimāṃ jvalantīṃ kṛtyāmatharvāṅgirasīmivogrām || 9-16-43||

MHB 9-16-44

ईशानहेतोः प्रतिनिर्मितां तां त्वष्ट्रा रिपूणामसुदेहभक्षाम् ।
भूम्यन्तरिक्षादिजलाशयानि प्रसह्य भूतानि निहन्तुमीशाम् ॥ ९-१६-४४॥
īśānahetoḥ pratinirmitāṃ tāṃ tvaṣṭrā ripūṇāmasudehabhakṣām |
bhūmyantarikṣādijalāśayāni prasahya bhūtāni nihantumīśām || 9-16-44||

MHB 9-16-45

घण्टापताकामणिवज्रभाजं वैडूर्यचित्रां तपनीयदण्डाम् ।
त्वष्ट्रा प्रयत्नान्नियमेन कॢप्तां ब्रह्मद्विषामन्तकरीममोघाम् ॥ ९-१६-४५॥
ghaṇṭāpatākāmaṇivajrabhājaṃ vaiḍūryacitrāṃ tapanīyadaṇḍām |
tvaṣṭrā prayatnānniyamena kḷptāṃ brahmadviṣāmantakarīmamoghām || 9-16-45||

MHB 9-16-46

बलप्रयत्नादधिरूढवेगां मन्त्रैश्च घोरैरभिमन्त्रयित्वा ।
ससर्ज मार्गेण च तां परेण वधाय मद्राधिपतेस्तदानीम् ॥ ९-१६-४६॥
balaprayatnādadhirūḍhavegāṃ mantraiśca ghorairabhimantrayitvā |
sasarja mārgeṇa ca tāṃ pareṇa vadhāya madrādhipatestadānīm || 9-16-46||

MHB 9-16-47

हतोऽस्यसावित्यभिगर्जमानो रुद्रोऽन्तकायान्तकरं यथेषुम् ।
प्रसार्य बाहुं सुदृढं सुपाणिं क्रोधेन नृत्यन्निव धर्मराजः ॥ ९-१६-४७॥
hato'syasāvityabhigarjamāno rudro'ntakāyāntakaraṃ yatheṣum |
prasārya bāhuṃ sudṛḍhaṃ supāṇiṃ krodhena nṛtyanniva dharmarājaḥ || 9-16-47||

MHB 9-16-48

तां सर्वशक्त्या प्रहितां स शक्तिं युधिष्ठिरेणाप्रतिवार्यवीर्याम् ।
प्रतिग्रहायाभिननर्द शल्यः सम्यग्घुतामग्निरिवाज्यधाराम् ॥ ९-१६-४८॥
tāṃ sarvaśaktyā prahitāṃ sa śaktiṃ yudhiṣṭhireṇāprativāryavīryām |
pratigrahāyābhinanarda śalyaḥ samyagghutāmagnirivājyadhārām || 9-16-48||

MHB 9-16-49

सा तस्य मर्माणि विदार्य शुभ्रमुरो विशालं च तथैव वर्म ।
विवेश गां तोयमिवाप्रसक्ता यशो विशालं नृपतेर्दहन्ती ॥ ९-१६-४९॥
sā tasya marmāṇi vidārya śubhramuro viśālaṃ ca tathaiva varma |
viveśa gāṃ toyamivāprasaktā yaśo viśālaṃ nṛpaterdahantī || 9-16-49||

MHB 9-16-50

नासाक्षिकर्णास्यविनिःसृतेन प्रस्यन्दता च व्रणसंभवेन ।
संसिक्तगात्रो रुधिरेण सोऽभूत्क्रौञ्चो यथा स्कन्दहतो महाद्रिः ॥ ९-१६-५०॥
nāsākṣikarṇāsyaviniḥsṛtena prasyandatā ca vraṇasaṃbhavena |
saṃsiktagātro rudhireṇa so'bhūtkrauñco yathā skandahato mahādriḥ || 9-16-50||

MHB 9-16-51

प्रसार्य बाहू स रथाद्गतो गां संछिन्नवर्मा कुरुनन्दनेन ।
महेन्द्रवाहप्रतिमो महात्मा वज्राहतं शृङ्गमिवाचलस्य ॥ ९-१६-५१॥
prasārya bāhū sa rathādgato gāṃ saṃchinnavarmā kurunandanena |
mahendravāhapratimo mahātmā vajrāhataṃ śṛṅgamivācalasya || 9-16-51||

MHB 9-16-52

बाहू प्रसार्याभिमुखो धर्मराजस्य मद्रराट् ।
ततो निपतितो भूमाविन्द्रध्वज इवोच्छ्रितः ॥ ९-१६-५२॥
bāhū prasāryābhimukho dharmarājasya madrarāṭ |
tato nipatito bhūmāvindradhvaja ivocchritaḥ || 9-16-52||

MHB 9-16-53

स तथा भिन्नसर्वाङ्गो रुधिरेण समुक्षितः ।
प्रत्युद्गत इव प्रेम्णा भूम्या स नरपुंगवः ॥ ९-१६-५३॥
sa tathā bhinnasarvāṅgo rudhireṇa samukṣitaḥ |
pratyudgata iva premṇā bhūmyā sa narapuṃgavaḥ || 9-16-53||

MHB 9-16-54

प्रियया कान्तया कान्तः पतमान इवोरसि ।
चिरं भुक्त्वा वसुमतीं प्रियां कान्तामिव प्रभुः ।
सर्वैरङ्गैः समाश्लिष्य प्रसुप्त इव सोऽभवत् ॥ ९-१६-५४॥
priyayā kāntayā kāntaḥ patamāna ivorasi |
ciraṃ bhuktvā vasumatīṃ priyāṃ kāntāmiva prabhuḥ |
sarvairaṅgaiḥ samāśliṣya prasupta iva so'bhavat || 9-16-54||

MHB 9-16-55

धर्म्ये धर्मात्मना युद्धे निहतो धर्मसूनुना ।
सम्यग्घुत इव स्विष्टः प्रशान्तोऽग्निरिवाध्वरे ॥ ९-१६-५५॥
dharmye dharmātmanā yuddhe nihato dharmasūnunā |
samyagghuta iva sviṣṭaḥ praśānto'gnirivādhvare || 9-16-55||

MHB 9-16-56

शक्त्या विभिन्नहृदयं विप्रविद्धायुधध्वजम् ।
संशान्तमपि मद्रेशं लक्ष्मीर्नैव व्यमुञ्चत ॥ ९-१६-५६॥
śaktyā vibhinnahṛdayaṃ vipraviddhāyudhadhvajam |
saṃśāntamapi madreśaṃ lakṣmīrnaiva vyamuñcata || 9-16-56||

MHB 9-16-57

ततो युधिष्ठिरश्चापमादायेन्द्रधनुष्प्रभम् ।
व्यधमद्द्विषतः संख्ये खगराडिव पन्नगान् ।
देहासून्निशितैर्भल्लै रिपूणां नाशयन्क्षणात् ॥ ९-१६-५७॥
tato yudhiṣṭhiraścāpamādāyendradhanuṣprabham |
vyadhamaddviṣataḥ saṃkhye khagarāḍiva pannagān |
dehāsūnniśitairbhallai ripūṇāṃ nāśayankṣaṇāt || 9-16-57||

MHB 9-16-58

ततः पार्थस्य बाणौघैरावृताः सैनिकास्तव ।
निमीलिताक्षाः क्षिण्वन्तो भृशमन्योन्यमर्दिताः ।
संन्यस्तकवचा देहैर्विपत्रायुधजीविताः ॥ ९-१६-५८॥
tataḥ pārthasya bāṇaughairāvṛtāḥ sainikāstava |
nimīlitākṣāḥ kṣiṇvanto bhṛśamanyonyamarditāḥ |
saṃnyastakavacā dehairvipatrāyudhajīvitāḥ || 9-16-58||

MHB 9-16-59

ततः शल्ये निपतिते मद्रराजानुजो युवा ।
भ्रातुः सर्वैर्गुणैस्तुल्यो रथी पाण्डवमभ्ययात् ॥ ९-१६-५९॥
tataḥ śalye nipatite madrarājānujo yuvā |
bhrātuḥ sarvairguṇaistulyo rathī pāṇḍavamabhyayāt || 9-16-59||

MHB 9-16-60

विव्याध च नरश्रेष्ठो नाराचैर्बहुभिस्त्वरन् ।
हतस्यापचितिं भ्रातुश्चिकीर्षुर्युद्धदुर्मदः ॥ ९-१६-६०॥
vivyādha ca naraśreṣṭho nārācairbahubhistvaran |
hatasyāpacitiṃ bhrātuścikīrṣuryuddhadurmadaḥ || 9-16-60||

MHB 9-16-61

तं विव्याधाशुगैः षड्भिर्धर्मराजस्त्वरन्निव ।
कार्मुकं चास्य चिच्छेद क्षुराभ्यां ध्वजमेव च ॥ ९-१६-६१॥
taṃ vivyādhāśugaiḥ ṣaḍbhirdharmarājastvaranniva |
kārmukaṃ cāsya ciccheda kṣurābhyāṃ dhvajameva ca || 9-16-61||

MHB 9-16-62

ततोऽस्य दीप्यमानेन सुदृढेन शितेन च ।
प्रमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापाहरच्छिरः ॥ ९-१६-६२॥
tato'sya dīpyamānena sudṛḍhena śitena ca |
pramukhe vartamānasya bhallenāpāharacchiraḥ || 9-16-62||

MHB 9-16-63

सकुण्डलं तद्ददृशे पतमानं शिरो रथात् ।
पुण्यक्षयमिव प्राप्य पतन्तं स्वर्गवासिनम् ॥ ९-१६-६३॥
sakuṇḍalaṃ taddadṛśe patamānaṃ śiro rathāt |
puṇyakṣayamiva prāpya patantaṃ svargavāsinam || 9-16-63||

MHB 9-16-64

तस्यापकृष्टशीर्षं तच्छरीरं पतितं रथात् ।
रुधिरेणावसिक्ताङ्गं दृष्ट्वा सैन्यमभज्यत ॥ ९-१६-६४॥
tasyāpakṛṣṭaśīrṣaṃ taccharīraṃ patitaṃ rathāt |
rudhireṇāvasiktāṅgaṃ dṛṣṭvā sainyamabhajyata || 9-16-64||

MHB 9-16-65

विचित्रकवचे तस्मिन्हते मद्रनृपानुजे ।
हाहाकारं विकुर्वाणाः कुरवो विप्रदुद्रुवुः ॥ ९-१६-६५॥
vicitrakavace tasminhate madranṛpānuje |
hāhākāraṃ vikurvāṇāḥ kuravo vipradudruvuḥ || 9-16-65||

MHB 9-16-66

शल्यानुजं हतं दृष्ट्वा तावकास्त्यक्तजीविताः ।
वित्रेसुः पाण्डवभयाद्रजोध्वस्तास्तथा भृशम् ॥ ९-१६-६६॥
śalyānujaṃ hataṃ dṛṣṭvā tāvakāstyaktajīvitāḥ |
vitresuḥ pāṇḍavabhayādrajodhvastāstathā bhṛśam || 9-16-66||

MHB 9-16-67

तांस्तथा भज्यतस्त्रस्तान्कौरवान्भरतर्षभ ।
शिनेर्नप्ता किरन्बाणैरभ्यवर्तत सात्यकिः ॥ ९-१६-६७॥
tāṃstathā bhajyatastrastānkauravānbharatarṣabha |
śinernaptā kiranbāṇairabhyavartata sātyakiḥ || 9-16-67||

MHB 9-16-68

तमायान्तं महेष्वासमप्रसह्यं दुरासदम् ।
हार्दिक्यस्त्वरितो राजन्प्रत्यगृह्णादभीतवत् ॥ ९-१६-६८॥
tamāyāntaṃ maheṣvāsamaprasahyaṃ durāsadam |
hārdikyastvarito rājanpratyagṛhṇādabhītavat || 9-16-68||

MHB 9-16-69

तौ समेतौ महात्मानौ वार्ष्णेयावपराजितौ ।
हार्दिक्यः सात्यकिश्चैव सिंहाविव मदोत्कटौ ॥ ९-१६-६९॥
tau sametau mahātmānau vārṣṇeyāvaparājitau |
hārdikyaḥ sātyakiścaiva siṃhāviva madotkaṭau || 9-16-69||

MHB 9-16-70

इषुभिर्विमलाभासैश्छादयन्तौ परस्परम् ।
अर्चिर्भिरिव सूर्यस्य दिवाकरसमप्रभौ ॥ ९-१६-७०॥
iṣubhirvimalābhāsaiśchādayantau parasparam |
arcirbhiriva sūryasya divākarasamaprabhau || 9-16-70||

MHB 9-16-71

चापमार्गबलोद्धूतान्मार्गणान्वृष्णिसिंहयोः ।
आकाशे समपश्याम पतंगानिव शीघ्रगान् ॥ ९-१६-७१॥
cāpamārgabaloddhūtānmārgaṇānvṛṣṇisiṃhayoḥ |
ākāśe samapaśyāma pataṃgāniva śīghragān || 9-16-71||

MHB 9-16-72

सात्यकिं दशभिर्विद्ध्वा हयांश्चास्य त्रिभिः शरैः ।
चापमेकेन चिच्छेद हार्दिक्यो नतपर्वणा ॥ ९-१६-७२॥
sātyakiṃ daśabhirviddhvā hayāṃścāsya tribhiḥ śaraiḥ |
cāpamekena ciccheda hārdikyo nataparvaṇā || 9-16-72||

MHB 9-16-73

तन्निकृत्तं धनुः श्रेष्ठमपास्य शिनिपुंगवः ।
अन्यदादत्त वेगेन वेगवत्तरमायुधम् ॥ ९-१६-७३॥
tannikṛttaṃ dhanuḥ śreṣṭhamapāsya śinipuṃgavaḥ |
anyadādatta vegena vegavattaramāyudham || 9-16-73||

MHB 9-16-74

तदादाय धनुः श्रेष्ठं वरिष्ठः सर्वधन्विनाम् ।
हार्दिक्यं दशभिर्बाणैः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ॥ ९-१६-७४॥
tadādāya dhanuḥ śreṣṭhaṃ variṣṭhaḥ sarvadhanvinām |
hārdikyaṃ daśabhirbāṇaiḥ pratyavidhyatstanāntare || 9-16-74||

MHB 9-16-75

ततो रथं युगेषां च छित्त्वा भल्लैः सुसंयतैः ।
अश्वांस्तस्यावधीत्तूर्णमुभौ च पार्ष्णिसारथी ॥ ९-१६-७५॥
tato rathaṃ yugeṣāṃ ca chittvā bhallaiḥ susaṃyataiḥ |
aśvāṃstasyāvadhīttūrṇamubhau ca pārṣṇisārathī || 9-16-75||

MHB 9-16-76

मद्रराजे हते राजन्विरथे कृतवर्मणि ।
दुर्योधनबलं सर्वं पुनरासीत्पराङ्मुखम् ॥ ९-१६-७६॥
madrarāje hate rājanvirathe kṛtavarmaṇi |
duryodhanabalaṃ sarvaṃ punarāsītparāṅmukham || 9-16-76||

MHB 9-16-77

तत्परे नावबुध्यन्त सैन्येन रजसा वृते ।
बलं तु हतभूयिष्ठं तत्तदासीत्पराङ्मुखम् ॥ ९-१६-७७॥
tatpare nāvabudhyanta sainyena rajasā vṛte |
balaṃ tu hatabhūyiṣṭhaṃ tattadāsītparāṅmukham || 9-16-77||

MHB 9-16-78

ततो मुहूर्तात्तेऽपश्यन्रजो भौमं समुत्थितम् ।
विविधैः शोणितस्रावैः प्रशान्तं पुरुषर्षभ ॥ ९-१६-७८॥
tato muhūrtātte'paśyanrajo bhaumaṃ samutthitam |
vividhaiḥ śoṇitasrāvaiḥ praśāntaṃ puruṣarṣabha || 9-16-78||

MHB 9-16-79

ततो दुर्योधनो दृष्ट्वा भग्नं स्वबलमन्तिकात् ।
जवेनापततः पार्थानेकः सर्वानवारयत् ॥ ९-१६-७९॥
tato duryodhano dṛṣṭvā bhagnaṃ svabalamantikāt |
javenāpatataḥ pārthānekaḥ sarvānavārayat || 9-16-79||

MHB 9-16-80

पाण्डवान्सरथान्दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ।
आनर्तं च दुराधर्षं शितैर्बाणैरवाकिरत् ॥ ९-१६-८०॥
pāṇḍavānsarathāndṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam |
ānartaṃ ca durādharṣaṃ śitairbāṇairavākirat || 9-16-80||

MHB 9-16-81

तं परे नाभ्यवर्तन्त मर्त्या मृत्युमिवागतम् ।
अथान्यं रथमास्थाय हार्दिक्योऽपि न्यवर्तत ॥ ९-१६-८१॥
taṃ pare nābhyavartanta martyā mṛtyumivāgatam |
athānyaṃ rathamāsthāya hārdikyo'pi nyavartata || 9-16-81||

MHB 9-16-82

ततो युधिष्ठिरो राजा त्वरमाणो महारथः ।
चतुर्भिर्निजघानाश्वान्पत्रिभिः कृतवर्मणः ।
विव्याध गौतमं चापि षड्भिर्भल्लैः सुतेजनैः ॥ ९-१६-८२॥
tato yudhiṣṭhiro rājā tvaramāṇo mahārathaḥ |
caturbhirnijaghānāśvānpatribhiḥ kṛtavarmaṇaḥ |
vivyādha gautamaṃ cāpi ṣaḍbhirbhallaiḥ sutejanaiḥ || 9-16-82||

MHB 9-16-83

अश्वत्थामा ततो राज्ञा हताश्वं विरथीकृतम् ।
समपोवाह हार्दिक्यं स्वरथेन युधिष्ठिरात् ॥ ९-१६-८३॥
aśvatthāmā tato rājñā hatāśvaṃ virathīkṛtam |
samapovāha hārdikyaṃ svarathena yudhiṣṭhirāt || 9-16-83||

MHB 9-16-84

ततः शारद्वतोऽष्टाभिः प्रत्यविध्यद्युधिष्ठिरम् ।
विव्याध चाश्वान्निशितैस्तस्याष्टाभिः शिलीमुखैः ॥ ९-१६-८४॥
tataḥ śāradvato'ṣṭābhiḥ pratyavidhyadyudhiṣṭhiram |
vivyādha cāśvānniśitaistasyāṣṭābhiḥ śilīmukhaiḥ || 9-16-84||

MHB 9-16-85

एवमेतन्महाराज युद्धशेषमवर्तत ।
तव दुर्मन्त्रिते राजन्सहपुत्रस्य भारत ॥ ९-१६-८५॥
evametanmahārāja yuddhaśeṣamavartata |
tava durmantrite rājansahaputrasya bhārata || 9-16-85||

MHB 9-16-86

तस्मिन्महेष्वासवरे विशस्ते संग्राममध्ये कुरुपुंगवेन ।
पार्थाः समेताः परमप्रहृष्टाः शङ्खान्प्रदध्मुर्हतमीक्ष्य शल्यम् ॥ ९-१६-८६॥
tasminmaheṣvāsavare viśaste saṃgrāmamadhye kurupuṃgavena |
pārthāḥ sametāḥ paramaprahṛṣṭāḥ śaṅkhānpradadhmurhatamīkṣya śalyam || 9-16-86||

MHB 9-16-87

युधिष्ठिरं च प्रशशंसुराजौ पुरा सुरा वृत्रवधे यथेन्द्रम् ।
चक्रुश्च नानाविधवाद्यशब्दान्निनादयन्तो वसुधां समन्तात् ॥ ९-१६-८७॥
yudhiṣṭhiraṃ ca praśaśaṃsurājau purā surā vṛtravadhe yathendram |
cakruśca nānāvidhavādyaśabdānninādayanto vasudhāṃ samantāt || 9-16-87||

Adhyaya: 17/64 (39)

MHB 9-17-1

संजय उवाच ।
शल्ये तु निहते राजन्मद्रराजपदानुगाः ।
रथाः सप्तशता वीरा निर्ययुर्महतो बलात् ॥ ९-१७-१॥
saṃjaya uvāca |
śalye tu nihate rājanmadrarājapadānugāḥ |
rathāḥ saptaśatā vīrā niryayurmahato balāt || 9-17-1||

MHB 9-17-2

दुर्योधनस्तु द्विरदमारुह्याचलसंनिभम् ।
छत्रेण ध्रियमाणेन वीज्यमानश्च चामरैः ।
न गन्तव्यं न गन्तव्यमिति मद्रानवारयत् ॥ ९-१७-२॥
duryodhanastu dviradamāruhyācalasaṃnibham |
chatreṇa dhriyamāṇena vījyamānaśca cāmaraiḥ |
na gantavyaṃ na gantavyamiti madrānavārayat || 9-17-2||

MHB 9-17-3

दुर्योधनेन ते वीरा वार्यमाणाः पुनः पुनः ।
युधिष्ठिरं जिघांसन्तः पाण्डूनां प्राविशन्बलम् ॥ ९-१७-३॥
duryodhanena te vīrā vāryamāṇāḥ punaḥ punaḥ |
yudhiṣṭhiraṃ jighāṃsantaḥ pāṇḍūnāṃ prāviśanbalam || 9-17-3||

MHB 9-17-4

ते तु शूरा महाराज कृतचित्ताः स्म योधने ।
धनुःशब्दं महत्कृत्वा सहायुध्यन्त पाण्डवैः ॥ ९-१७-४॥
te tu śūrā mahārāja kṛtacittāḥ sma yodhane |
dhanuḥśabdaṃ mahatkṛtvā sahāyudhyanta pāṇḍavaiḥ || 9-17-4||

MHB 9-17-5

श्रुत्वा तु निहतं शल्यं धर्मपुत्रं च पीडितम् ।
मद्रराजप्रिये युक्तैर्मद्रकाणां महारथैः ॥ ९-१७-५॥
śrutvā tu nihataṃ śalyaṃ dharmaputraṃ ca pīḍitam |
madrarājapriye yuktairmadrakāṇāṃ mahārathaiḥ || 9-17-5||

MHB 9-17-6

आजगाम ततः पार्थो गाण्डीवं विक्षिपन्धनुः ।
पूरयन्रथघोषेण दिशः सर्वा महारथः ॥ ९-१७-६॥
ājagāma tataḥ pārtho gāṇḍīvaṃ vikṣipandhanuḥ |
pūrayanrathaghoṣeṇa diśaḥ sarvā mahārathaḥ || 9-17-6||

MHB 9-17-7

ततोऽर्जुनश्च भीमश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
सात्यकिश्च नरव्याघ्रो द्रौपदेयाश्च सर्वशः ॥ ९-१७-७॥
tato'rjunaśca bhīmaśca mādrīputrau ca pāṇḍavau |
sātyakiśca naravyāghro draupadeyāśca sarvaśaḥ || 9-17-7||

MHB 9-17-8

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च पाञ्चालाः सह सोमकैः ।
युधिष्ठिरं परीप्सन्तः समन्तात्पर्यवारयन् ॥ ९-१७-८॥
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāñcālāḥ saha somakaiḥ |
yudhiṣṭhiraṃ parīpsantaḥ samantātparyavārayan || 9-17-8||

MHB 9-17-9

ते समन्तात्परिवृताः पाण्डवैः पुरुषर्षभाः ।
क्षोभयन्ति स्म तां सेनां मकराः सागरं यथा ॥ ९-१७-९॥
te samantātparivṛtāḥ pāṇḍavaiḥ puruṣarṣabhāḥ |
kṣobhayanti sma tāṃ senāṃ makarāḥ sāgaraṃ yathā || 9-17-9||

MHB 9-17-10

पुरोवातेन गङ्गेव क्षोभ्यमाना महानदी ।
अक्षोभ्यत तदा राजन्पाण्डूनां ध्वजिनी पुनः ॥ ९-१७-१०॥
purovātena gaṅgeva kṣobhyamānā mahānadī |
akṣobhyata tadā rājanpāṇḍūnāṃ dhvajinī punaḥ || 9-17-10||

MHB 9-17-11

प्रस्कन्द्य सेनां महतीं त्यक्तात्मानो महारथाः ।
वृक्षानिव महावाताः कम्पयन्ति स्म तावकाः ॥ ९-१७-११॥
praskandya senāṃ mahatīṃ tyaktātmāno mahārathāḥ |
vṛkṣāniva mahāvātāḥ kampayanti sma tāvakāḥ || 9-17-11||

MHB 9-17-12

बहवश्चुक्रुशुस्तत्र क्व स राजा युधिष्ठिरः ।
भ्रातरो वास्य ते शूरा दृश्यन्ते नेह केचन ॥ ९-१७-१२॥
bahavaścukruśustatra kva sa rājā yudhiṣṭhiraḥ |
bhrātaro vāsya te śūrā dṛśyante neha kecana || 9-17-12||

MHB 9-17-13

पाञ्चालानां महावीर्याः शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नोऽथ शैनेयो द्रौपदेयाश्च सर्वशः ॥ ९-१७-१३॥
pāñcālānāṃ mahāvīryāḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ |
dhṛṣṭadyumno'tha śaineyo draupadeyāśca sarvaśaḥ || 9-17-13||

MHB 9-17-14

एवं तान्वादिनः शूरान्द्रौपदेया महारथाः ।
अभ्यघ्नन्युयुधानश्च मद्रराजपदानुगान् ॥ ९-१७-१४॥
evaṃ tānvādinaḥ śūrāndraupadeyā mahārathāḥ |
abhyaghnanyuyudhānaśca madrarājapadānugān || 9-17-14||

MHB 9-17-15

चक्रैर्विमथितैः केचित्केचिच्छिन्नैर्महाध्वजैः ।
प्रत्यदृश्यन्त समरे तावका निहताः परैः ॥ ९-१७-१५॥
cakrairvimathitaiḥ kecitkecicchinnairmahādhvajaiḥ |
pratyadṛśyanta samare tāvakā nihatāḥ paraiḥ || 9-17-15||

MHB 9-17-16

आलोक्य पाण्डवान्युद्धे योधा राजन्समन्ततः ।
वार्यमाणा ययुर्वेगात्तव पुत्रेण भारत ॥ ९-१७-१६॥
ālokya pāṇḍavānyuddhe yodhā rājansamantataḥ |
vāryamāṇā yayurvegāttava putreṇa bhārata || 9-17-16||

MHB 9-17-17

दुर्योधनस्तु तान्वीरान्वारयामास सान्त्वयन् ।
न चास्य शासनं कश्चित्तत्र चक्रे महारथः ॥ ९-१७-१७॥
duryodhanastu tānvīrānvārayāmāsa sāntvayan |
na cāsya śāsanaṃ kaścittatra cakre mahārathaḥ || 9-17-17||

MHB 9-17-18

ततो गान्धारराजस्य पुत्रः शकुनिरब्रवीत् ।
दुर्योधनं महाराज वचनं वचनक्षमः ॥ ९-१७-१८॥
tato gāndhārarājasya putraḥ śakunirabravīt |
duryodhanaṃ mahārāja vacanaṃ vacanakṣamaḥ || 9-17-18||

MHB 9-17-19

किं नः संप्रेक्षमाणानां मद्राणां हन्यते बलम् ।
न युक्तमेतत्समरे त्वयि तिष्ठति भारत ॥ ९-१७-१९॥
kiṃ naḥ saṃprekṣamāṇānāṃ madrāṇāṃ hanyate balam |
na yuktametatsamare tvayi tiṣṭhati bhārata || 9-17-19||

MHB 9-17-20

सहितैर्नाम योद्धव्यमित्येष समयः कृतः ।
अथ कस्मात्परानेव घ्नतो मर्षयसे नृप ॥ ९-१७-२०॥
sahitairnāma yoddhavyamityeṣa samayaḥ kṛtaḥ |
atha kasmātparāneva ghnato marṣayase nṛpa || 9-17-20||

MHB 9-17-21

दुर्योधन उवाच ।
वार्यमाणा मया पूर्वं नैते चक्रुर्वचो मम ।
एते हि निहताः सर्वे प्रस्कन्नाः पाण्डुवाहिनीम् ॥ ९-१७-२१॥
duryodhana uvāca |
vāryamāṇā mayā pūrvaṃ naite cakrurvaco mama |
ete hi nihatāḥ sarve praskannāḥ pāṇḍuvāhinīm || 9-17-21||

MHB 9-17-22

शकुनिरुवाच ।
न भर्तुः शासनं वीरा रणे कुर्वन्त्यमर्षिताः ।
अलं क्रोद्धुं तथैतेषां नायं काल उपेक्षितुम् ॥ ९-१७-२२॥
śakuniruvāca |
na bhartuḥ śāsanaṃ vīrā raṇe kurvantyamarṣitāḥ |
alaṃ kroddhuṃ tathaiteṣāṃ nāyaṃ kāla upekṣitum || 9-17-22||

MHB 9-17-23

यामः सर्वेऽत्र संभूय सवाजिरथकुञ्जराः ।
परित्रातुं महेष्वासान्मद्रराजपदानुगान् ॥ ९-१७-२३॥
yāmaḥ sarve'tra saṃbhūya savājirathakuñjarāḥ |
paritrātuṃ maheṣvāsānmadrarājapadānugān || 9-17-23||

MHB 9-17-24

अन्योन्यं परिरक्षामो यत्नेन महता नृप ।
एवं सर्वेऽनुसंचिन्त्य प्रययुर्यत्र सैनिकाः ॥ ९-१७-२४॥
anyonyaṃ parirakṣāmo yatnena mahatā nṛpa |
evaṃ sarve'nusaṃcintya prayayuryatra sainikāḥ || 9-17-24||

MHB 9-17-25

संजय उवाच ।
एवमुक्तस्ततो राजा बलेन महता वृतः ।
प्रययौ सिंहनादेन कम्पयन्वै वसुंधराम् ॥ ९-१७-२५॥
saṃjaya uvāca |
evamuktastato rājā balena mahatā vṛtaḥ |
prayayau siṃhanādena kampayanvai vasuṃdharām || 9-17-25||

MHB 9-17-26

हत विध्यत गृह्णीत प्रहरध्वं निकृन्तत ।
इत्यासीत्तुमुलः शब्दस्तव सैन्यस्य भारत ॥ ९-१७-२६॥
hata vidhyata gṛhṇīta praharadhvaṃ nikṛntata |
ityāsīttumulaḥ śabdastava sainyasya bhārata || 9-17-26||

MHB 9-17-27

पाण्डवास्तु रणे दृष्ट्वा मद्रराजपदानुगान् ।
सहितानभ्यवर्तन्त गुल्ममास्थाय मध्यमम् ॥ ९-१७-२७॥
pāṇḍavāstu raṇe dṛṣṭvā madrarājapadānugān |
sahitānabhyavartanta gulmamāsthāya madhyamam || 9-17-27||

MHB 9-17-28

ते मुहूर्ताद्रणे वीरा हस्ताहस्तं विशां पते ।
निहताः प्रत्यदृश्यन्त मद्रराजपदानुगाः ॥ ९-१७-२८॥
te muhūrtādraṇe vīrā hastāhastaṃ viśāṃ pate |
nihatāḥ pratyadṛśyanta madrarājapadānugāḥ || 9-17-28||

MHB 9-17-29

ततो नः संप्रयातानां हतामित्रास्तरस्विनः ।
हृष्टाः किलकिलाशब्दमकुर्वन्सहिताः परे ॥ ९-१७-२९॥
tato naḥ saṃprayātānāṃ hatāmitrāstarasvinaḥ |
hṛṣṭāḥ kilakilāśabdamakurvansahitāḥ pare || 9-17-29||

MHB 9-17-30

अथोत्थितानि रुण्डानि समदृश्यन्त सर्वशः ।
पपात महती चोल्का मध्येनादित्यमण्डलम् ॥ ९-१७-३०॥
athotthitāni ruṇḍāni samadṛśyanta sarvaśaḥ |
papāta mahatī colkā madhyenādityamaṇḍalam || 9-17-30||

MHB 9-17-31

रथैर्भग्नैर्युगाक्षैश्च निहतैश्च महारथैः ।
अश्वैर्निपतितैश्चैव संछन्नाभूद्वसुंधरा ॥ ९-१७-३१॥
rathairbhagnairyugākṣaiśca nihataiśca mahārathaiḥ |
aśvairnipatitaiścaiva saṃchannābhūdvasuṃdharā || 9-17-31||

MHB 9-17-32

वातायमानैस्तुरगैर्युगासक्तैस्तुरंगमैः ।
अदृश्यन्त महाराज योधास्तत्र रणाजिरे ॥ ९-१७-३२॥
vātāyamānaisturagairyugāsaktaisturaṃgamaiḥ |
adṛśyanta mahārāja yodhāstatra raṇājire || 9-17-32||

MHB 9-17-33

भग्नचक्रान्रथान्केचिदवहंस्तुरगा रणे ।
रथार्धं केचिदादाय दिशो दश विबभ्रमुः ।
तत्र तत्र च दृश्यन्ते योक्त्रैः श्लिष्टाः स्म वाजिनः ॥ ९-१७-३३॥
bhagnacakrānrathānkecidavahaṃsturagā raṇe |
rathārdhaṃ kecidādāya diśo daśa vibabhramuḥ |
tatra tatra ca dṛśyante yoktraiḥ śliṣṭāḥ sma vājinaḥ || 9-17-33||

MHB 9-17-34

रथिनः पतमानाश्च व्यदृश्यन्त नरोत्तम ।
गगनात्प्रच्युताः सिद्धाः पुण्यानामिव संक्षये ॥ ९-१७-३४॥
rathinaḥ patamānāśca vyadṛśyanta narottama |
gaganātpracyutāḥ siddhāḥ puṇyānāmiva saṃkṣaye || 9-17-34||

MHB 9-17-35

निहतेषु च शूरेषु मद्रराजानुगेषु च ।
अस्मानापततश्चापि दृष्ट्वा पार्था महारथाः ॥ ९-१७-३५॥
nihateṣu ca śūreṣu madrarājānugeṣu ca |
asmānāpatataścāpi dṛṣṭvā pārthā mahārathāḥ || 9-17-35||

MHB 9-17-36

अभ्यवर्तन्त वेगेन जयगृध्राः प्रहारिणः ।
बाणशब्दरवान्कृत्वा विमिश्राञ्शङ्खनिस्वनैः ॥ ९-१७-३६॥
abhyavartanta vegena jayagṛdhrāḥ prahāriṇaḥ |
bāṇaśabdaravānkṛtvā vimiśrāñśaṅkhanisvanaiḥ || 9-17-36||

MHB 9-17-37

अस्मांस्तु पुनरासाद्य लब्धलक्षाः प्रहारिणः ।
शरासनानि धुन्वानाः सिंहनादान्प्रचुक्रुशुः ॥ ९-१७-३७॥
asmāṃstu punarāsādya labdhalakṣāḥ prahāriṇaḥ |
śarāsanāni dhunvānāḥ siṃhanādānpracukruśuḥ || 9-17-37||

MHB 9-17-38

ततो हतमभिप्रेक्ष्य मद्रराजबलं महत् ।
मद्रराजं च समरे दृष्ट्वा शूरं निपातितम् ।
दुर्योधनबलं सर्वं पुनरासीत्पराङ्मुखम् ॥ ९-१७-३८॥
tato hatamabhiprekṣya madrarājabalaṃ mahat |
madrarājaṃ ca samare dṛṣṭvā śūraṃ nipātitam |
duryodhanabalaṃ sarvaṃ punarāsītparāṅmukham || 9-17-38||

MHB 9-17-39

वध्यमानं महाराज पाण्डवैर्जितकाशिभिः ।
दिशो भेजेऽथ संभ्रान्तं त्रासितं दृढधन्विभिः ॥ ९-१७-३९॥
vadhyamānaṃ mahārāja pāṇḍavairjitakāśibhiḥ |
diśo bheje'tha saṃbhrāntaṃ trāsitaṃ dṛḍhadhanvibhiḥ || 9-17-39||

Adhyaya: 18/64 (65)

MHB 9-18-1

संजय उवाच ।
पातिते युधि दुर्धर्षे मद्रराजे महारथे ।
तावकास्तव पुत्राश्च प्रायशो विमुखाभवन् ॥ ९-१८-१॥
saṃjaya uvāca |
pātite yudhi durdharṣe madrarāje mahārathe |
tāvakāstava putrāśca prāyaśo vimukhābhavan || 9-18-1||

MHB 9-18-2

वणिजो नावि भिन्नायां यथागाधेऽप्लवेऽर्णवे ।
अपारे पारमिच्छन्तो हते शूरे महात्मनि ॥ ९-१८-२॥
vaṇijo nāvi bhinnāyāṃ yathāgādhe'plave'rṇave |
apāre pāramicchanto hate śūre mahātmani || 9-18-2||

MHB 9-18-3

मद्रराजे महाराज वित्रस्ताः शरविक्षताः ।
अनाथा नाथमिच्छन्तो मृगाः सिंहार्दिता इव ॥ ९-१८-३॥
madrarāje mahārāja vitrastāḥ śaravikṣatāḥ |
anāthā nāthamicchanto mṛgāḥ siṃhārditā iva || 9-18-3||

MHB 9-18-4

वृषा यथा भग्नशृङ्गाः शीर्णदन्ता गजा इव ।
मध्याह्ने प्रत्यपायाम निर्जिता धर्मसूनुना ॥ ९-१८-४॥
vṛṣā yathā bhagnaśṛṅgāḥ śīrṇadantā gajā iva |
madhyāhne pratyapāyāma nirjitā dharmasūnunā || 9-18-4||

MHB 9-18-5

न संधातुमनीकानि न च राजन्पराक्रमे ।
आसीद्बुद्धिर्हते शल्ये तव योधस्य कस्यचित् ॥ ९-१८-५॥
na saṃdhātumanīkāni na ca rājanparākrame |
āsīdbuddhirhate śalye tava yodhasya kasyacit || 9-18-5||

MHB 9-18-6

भीष्मे द्रोणे च निहते सूतपुत्रे च भारत ।
यद्दुःखं तव योधानां भयं चासीद्विशां पते ।
तद्भयं स च नः शोको भूय एवाभ्यवर्तत ॥ ९-१८-६॥
bhīṣme droṇe ca nihate sūtaputre ca bhārata |
yadduḥkhaṃ tava yodhānāṃ bhayaṃ cāsīdviśāṃ pate |
tadbhayaṃ sa ca naḥ śoko bhūya evābhyavartata || 9-18-6||

MHB 9-18-7

निराशाश्च जये तस्मिन्हते शल्ये महारथे ।
हतप्रवीरा विध्वस्ता विकृत्ताश्च शितैः शरैः ।
मद्रराजे हते राजन्योधास्ते प्राद्रवन्भयात् ॥ ९-१८-७॥
nirāśāśca jaye tasminhate śalye mahārathe |
hatapravīrā vidhvastā vikṛttāśca śitaiḥ śaraiḥ |
madrarāje hate rājanyodhāste prādravanbhayāt || 9-18-7||

MHB 9-18-8

अश्वानन्ये गजानन्ये रथानन्ये महारथाः ।
आरुह्य जवसंपन्नाः पादाताः प्राद्रवन्भयात् ॥ ९-१८-८॥
aśvānanye gajānanye rathānanye mahārathāḥ |
āruhya javasaṃpannāḥ pādātāḥ prādravanbhayāt || 9-18-8||

MHB 9-18-9

द्विसाहस्राश्च मातङ्गा गिरिरूपाः प्रहारिणः ।
संप्राद्रवन्हते शल्ये अङ्कुशाङ्गुष्ठचोदिताः ॥ ९-१८-९॥
dvisāhasrāśca mātaṅgā girirūpāḥ prahāriṇaḥ |
saṃprādravanhate śalye aṅkuśāṅguṣṭhacoditāḥ || 9-18-9||

MHB 9-18-10

ते रणाद्भरतश्रेष्ठ तावकाः प्राद्रवन्दिशः ।
धावन्तश्चाप्यदृश्यन्त श्वसमानाः शरातुराः ॥ ९-१८-१०॥
te raṇādbharataśreṣṭha tāvakāḥ prādravandiśaḥ |
dhāvantaścāpyadṛśyanta śvasamānāḥ śarāturāḥ || 9-18-10||

MHB 9-18-11

तान्प्रभग्नान्द्रुतान्दृष्ट्वा हतोत्साहान्पराजितान् ।
अभ्यद्रवन्त पाञ्चालाः पाण्डवाश्च जयैषिणः ॥ ९-१८-११॥
tānprabhagnāndrutāndṛṣṭvā hatotsāhānparājitān |
abhyadravanta pāñcālāḥ pāṇḍavāśca jayaiṣiṇaḥ || 9-18-11||

MHB 9-18-12

बाणशब्दरवश्चापि सिंहनादश्च पुष्कलः ।
शङ्खशब्दश्च शूराणां दारुणः समपद्यत ॥ ९-१८-१२॥
bāṇaśabdaravaścāpi siṃhanādaśca puṣkalaḥ |
śaṅkhaśabdaśca śūrāṇāṃ dāruṇaḥ samapadyata || 9-18-12||

MHB 9-18-13

दृष्ट्वा तु कौरवं सैन्यं भयत्रस्तं प्रविद्रुतम् ।
अन्योन्यं समभाषन्त पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ॥ ९-१८-१३॥
dṛṣṭvā tu kauravaṃ sainyaṃ bhayatrastaṃ pravidrutam |
anyonyaṃ samabhāṣanta pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha || 9-18-13||

MHB 9-18-14

अद्य राजा सत्यधृतिर्जितामित्रो युधिष्ठिरः ।
अद्य दुर्योधनो हीनो दीप्तया नृपतिश्रिया ॥ ९-१८-१४॥
adya rājā satyadhṛtirjitāmitro yudhiṣṭhiraḥ |
adya duryodhano hīno dīptayā nṛpatiśriyā || 9-18-14||

MHB 9-18-15

अद्य श्रुत्वा हतं पुत्रं धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
निःसंज्ञः पतितो भूमौ किल्बिषं प्रतिपद्यताम् ॥ ९-१८-१५॥
adya śrutvā hataṃ putraṃ dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ |
niḥsaṃjñaḥ patito bhūmau kilbiṣaṃ pratipadyatām || 9-18-15||

MHB 9-18-16

अद्य जानातु कौन्तेयं समर्थं सर्वधन्विनाम् ।
अद्यात्मानं च दुर्मेधा गर्हयिष्यति पापकृत् ।
अद्य क्षत्तुर्वचः सत्यं स्मरतां ब्रुवतो हितम् ॥ ९-१८-१६॥
adya jānātu kaunteyaṃ samarthaṃ sarvadhanvinām |
adyātmānaṃ ca durmedhā garhayiṣyati pāpakṛt |
adya kṣatturvacaḥ satyaṃ smaratāṃ bruvato hitam || 9-18-16||

MHB 9-18-17

अद्यप्रभृति पार्थांश्च प्रेष्यभूत उपाचरन् ।
विजानातु नृपो दुःखं यत्प्राप्तं पाण्डुनन्दनैः ॥ ९-१८-१७॥
adyaprabhṛti pārthāṃśca preṣyabhūta upācaran |
vijānātu nṛpo duḥkhaṃ yatprāptaṃ pāṇḍunandanaiḥ || 9-18-17||

MHB 9-18-18

अद्य कृष्णस्य माहात्म्यं जानातु स महीपतिः ।
अद्यार्जुनधनुर्घोषं घोरं जानातु संयुगे ॥ ९-१८-१८॥
adya kṛṣṇasya māhātmyaṃ jānātu sa mahīpatiḥ |
adyārjunadhanurghoṣaṃ ghoraṃ jānātu saṃyuge || 9-18-18||

MHB 9-18-19

अस्त्राणां च बलं सर्वं बाह्वोश्च बलमाहवे ।
अद्य ज्ञास्यति भीमस्य बलं घोरं महात्मनः ॥ ९-१८-१९॥
astrāṇāṃ ca balaṃ sarvaṃ bāhvośca balamāhave |
adya jñāsyati bhīmasya balaṃ ghoraṃ mahātmanaḥ || 9-18-19||

MHB 9-18-20

हते दुर्योधने युद्धे शक्रेणेवासुरे मये ।
यत्कृतं भीमसेनेन दुःशासनवधे तदा ।
नान्यः कर्तास्ति लोके तदृते भीमं महाबलम् ॥ ९-१८-२०॥
hate duryodhane yuddhe śakreṇevāsure maye |
yatkṛtaṃ bhīmasenena duḥśāsanavadhe tadā |
nānyaḥ kartāsti loke tadṛte bhīmaṃ mahābalam || 9-18-20||

MHB 9-18-21

जानीतामद्य ज्येष्ठस्य पाण्डवस्य पराक्रमम् ।
मद्रराजं हतं श्रुत्वा देवैरपि सुदुःसहम् ॥ ९-१८-२१॥
jānītāmadya jyeṣṭhasya pāṇḍavasya parākramam |
madrarājaṃ hataṃ śrutvā devairapi suduḥsaham || 9-18-21||

MHB 9-18-22

अद्य ज्ञास्यति संग्रामे माद्रीपुत्रौ महाबलौ ।
निहते सौबले शूरे गान्धारेषु च सर्वशः ॥ ९-१८-२२॥
adya jñāsyati saṃgrāme mādrīputrau mahābalau |
nihate saubale śūre gāndhāreṣu ca sarvaśaḥ || 9-18-22||

MHB 9-18-23

कथं तेषां जयो न स्याद्येषां योद्धा धनंजयः ।
सात्यकिर्भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥ ९-१८-२३॥
kathaṃ teṣāṃ jayo na syādyeṣāṃ yoddhā dhanaṃjayaḥ |
sātyakirbhīmasenaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ || 9-18-23||

MHB 9-18-24

द्रौपद्यास्तनयाः पञ्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
शिखण्डी च महेष्वासो राजा चैव युधिष्ठिरः ॥ ९-१८-२४॥
draupadyāstanayāḥ pañca mādrīputrau ca pāṇḍavau |
śikhaṇḍī ca maheṣvāso rājā caiva yudhiṣṭhiraḥ || 9-18-24||

MHB 9-18-25

येषां च जगतां नाथो नाथः कृष्णो जनार्दनः ।
कथं तेषां जयो न स्याद्येषां धर्मो व्यपाश्रयः ॥ ९-१८-२५॥
yeṣāṃ ca jagatāṃ nātho nāthaḥ kṛṣṇo janārdanaḥ |
kathaṃ teṣāṃ jayo na syādyeṣāṃ dharmo vyapāśrayaḥ || 9-18-25||

MHB 9-18-26

भीष्मं द्रोणं च कर्णं च मद्रराजानमेव च ।
तथान्यान्नृपतीन्वीराञ्शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ९-१८-२६॥
bhīṣmaṃ droṇaṃ ca karṇaṃ ca madrarājānameva ca |
tathānyānnṛpatīnvīrāñśataśo'tha sahasraśaḥ || 9-18-26||

MHB 9-18-27

कोऽन्यः शक्तो रणे जेतुमृते पार्थं युधिष्ठिरम् ।
यस्य नाथो हृषीकेशः सदा धर्मयशोनिधिः ॥ ९-१८-२७॥
ko'nyaḥ śakto raṇe jetumṛte pārthaṃ yudhiṣṭhiram |
yasya nātho hṛṣīkeśaḥ sadā dharmayaśonidhiḥ || 9-18-27||

MHB 9-18-28

इत्येवं वदमानास्ते हर्षेण महता युताः ।
प्रभग्नांस्तावकान्राजन्सृञ्जयाः पृष्ठतोऽन्वयुः ॥ ९-१८-२८॥
ityevaṃ vadamānāste harṣeṇa mahatā yutāḥ |
prabhagnāṃstāvakānrājansṛñjayāḥ pṛṣṭhato'nvayuḥ || 9-18-28||

MHB 9-18-29

धनंजयो रथानीकमभ्यवर्तत वीर्यवान् ।
माद्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश्च महारथः ॥ ९-१८-२९॥
dhanaṃjayo rathānīkamabhyavartata vīryavān |
mādrīputrau ca śakuniṃ sātyakiśca mahārathaḥ || 9-18-29||

MHB 9-18-30

तान्प्रेक्ष्य द्रवतः सर्वान्भीमसेनभयार्दितान् ।
दुर्योधनस्तदा सूतमब्रवीदुत्स्मयन्निव ॥ ९-१८-३०॥
tānprekṣya dravataḥ sarvānbhīmasenabhayārditān |
duryodhanastadā sūtamabravīdutsmayanniva || 9-18-30||

MHB 9-18-31

न मातिक्रमते पार्थो धनुष्पाणिमवस्थितम् ।
जघने सर्वसैन्यानां ममाश्वान्प्रतिपादय ॥ ९-१८-३१॥
na mātikramate pārtho dhanuṣpāṇimavasthitam |
jaghane sarvasainyānāṃ mamāśvānpratipādaya || 9-18-31||

MHB 9-18-32

जघने युध्यमानं हि कौन्तेयो मां धनंजयः ।
नोत्सहेताभ्यतिक्रान्तुं वेलामिव महोदधिः ॥ ९-१८-३२॥
jaghane yudhyamānaṃ hi kaunteyo māṃ dhanaṃjayaḥ |
notsahetābhyatikrāntuṃ velāmiva mahodadhiḥ || 9-18-32||

MHB 9-18-33

पश्य सैन्यं महत्सूत पाण्डवैः समभिद्रुतम् ।
सैन्यरेणुं समुद्धूतं पश्यस्वैनं समन्ततः ॥ ९-१८-३३॥
paśya sainyaṃ mahatsūta pāṇḍavaiḥ samabhidrutam |
sainyareṇuṃ samuddhūtaṃ paśyasvainaṃ samantataḥ || 9-18-33||

MHB 9-18-34

सिंहनादांश्च बहुशः शृणु घोरान्भयानकान् ।
तस्माद्याहि शनैः सूत जघनं परिपालय ॥ ९-१८-३४॥
siṃhanādāṃśca bahuśaḥ śṛṇu ghorānbhayānakān |
tasmādyāhi śanaiḥ sūta jaghanaṃ paripālaya || 9-18-34||

MHB 9-18-35

मयि स्थिते च समरे निरुद्धेषु च पाण्डुषु ।
पुनरावर्तते तूर्णं मामकं बलमोजसा ॥ ९-१८-३५॥
mayi sthite ca samare niruddheṣu ca pāṇḍuṣu |
punarāvartate tūrṇaṃ māmakaṃ balamojasā || 9-18-35||

MHB 9-18-36

तच्छ्रुत्वा तव पुत्रस्य शूराग्र्यसदृशं वचः ।
सारथिर्हेमसंछन्नाञ्शनैरश्वानचोदयत् ॥ ९-१८-३६॥
tacchrutvā tava putrasya śūrāgryasadṛśaṃ vacaḥ |
sārathirhemasaṃchannāñśanairaśvānacodayat || 9-18-36||

MHB 9-18-37

गजाश्वरथिभिर्हीनास्त्यक्तात्मानः पदातयः ।
एकविंशतिसाहस्राः संयुगायावतस्थिरे ॥ ९-१८-३७॥
gajāśvarathibhirhīnāstyaktātmānaḥ padātayaḥ |
ekaviṃśatisāhasrāḥ saṃyugāyāvatasthire || 9-18-37||

MHB 9-18-38

नानादेशसमुद्भूता नानारञ्जितवाससः ।
अवस्थितास्तदा योधाः प्रार्थयन्तो महद्यशः ॥ ९-१८-३८॥
nānādeśasamudbhūtā nānārañjitavāsasaḥ |
avasthitāstadā yodhāḥ prārthayanto mahadyaśaḥ || 9-18-38||

MHB 9-18-39

तेषामापततां तत्र संहृष्टानां परस्परम् ।
संमर्दः सुमहाञ्जज्ञे घोररूपो भयानकः ॥ ९-१८-३९॥
teṣāmāpatatāṃ tatra saṃhṛṣṭānāṃ parasparam |
saṃmardaḥ sumahāñjajñe ghorarūpo bhayānakaḥ || 9-18-39||

MHB 9-18-40

भीमसेनं तदा राजन्धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ।
बलेन चतुरङ्गेण नानादेश्या न्यवारयन् ॥ ९-१८-४०॥
bhīmasenaṃ tadā rājandhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam |
balena caturaṅgeṇa nānādeśyā nyavārayan || 9-18-40||

MHB 9-18-41

भीममेवाभ्यवर्तन्त रणेऽन्ये तु पदातयः ।
प्रक्ष्वेड्यास्फोट्य संहृष्टा वीरलोकं यियासवः ॥ ९-१८-४१॥
bhīmamevābhyavartanta raṇe'nye tu padātayaḥ |
prakṣveḍyāsphoṭya saṃhṛṣṭā vīralokaṃ yiyāsavaḥ || 9-18-41||

MHB 9-18-42

आसाद्य भीमसेनं तु संरब्धा युद्धदुर्मदाः ।
धार्तराष्ट्रा विनेदुर्हि नान्यां चाकथयन्कथाम् ।
परिवार्य रणे भीमं निजघ्नुस्ते समन्ततः ॥ ९-१८-४२॥
āsādya bhīmasenaṃ tu saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ |
dhārtarāṣṭrā vinedurhi nānyāṃ cākathayankathām |
parivārya raṇe bhīmaṃ nijaghnuste samantataḥ || 9-18-42||

MHB 9-18-43

स वध्यमानः समरे पदातिगणसंवृतः ।
न चचाल रथोपस्थे मैनाक इव पर्वतः ॥ ९-१८-४३॥
sa vadhyamānaḥ samare padātigaṇasaṃvṛtaḥ |
na cacāla rathopasthe maināka iva parvataḥ || 9-18-43||

MHB 9-18-44

ते तु क्रुद्धा महाराज पाण्डवस्य महारथम् ।
निग्रहीतुं प्रचक्रुर्हि योधांश्चान्यानवारयन् ॥ ९-१८-४४॥
te tu kruddhā mahārāja pāṇḍavasya mahāratham |
nigrahītuṃ pracakrurhi yodhāṃścānyānavārayan || 9-18-44||

MHB 9-18-45

अक्रुध्यत रणे भीमस्तैस्तदा पर्यवस्थितैः ।
सोऽवतीर्य रथात्तूर्णं पदातिः समवस्थितः ॥ ९-१८-४५॥
akrudhyata raṇe bhīmastaistadā paryavasthitaiḥ |
so'vatīrya rathāttūrṇaṃ padātiḥ samavasthitaḥ || 9-18-45||

MHB 9-18-46

जातरूपपरिच्छन्नां प्रगृह्य महतीं गदाम् ।
अवधीत्तावकान्योधान्दण्डपाणिरिवान्तकः ॥ ९-१८-४६॥
jātarūpaparicchannāṃ pragṛhya mahatīṃ gadām |
avadhīttāvakānyodhāndaṇḍapāṇirivāntakaḥ || 9-18-46||

MHB 9-18-47

रथाश्वद्विपहीनांस्तु तान्भीमो गदया बली ।
एकविंशतिसाहस्रान्पदातीनवपोथयत् ॥ ९-१८-४७॥
rathāśvadvipahīnāṃstu tānbhīmo gadayā balī |
ekaviṃśatisāhasrānpadātīnavapothayat || 9-18-47||

MHB 9-18-48

हत्वा तत्पुरुषानीकं भीमः सत्यपराक्रमः ।
धृष्टद्युम्नं पुरस्कृत्य नचिरात्प्रत्यदृश्यत ॥ ९-१८-४८॥
hatvā tatpuruṣānīkaṃ bhīmaḥ satyaparākramaḥ |
dhṛṣṭadyumnaṃ puraskṛtya nacirātpratyadṛśyata || 9-18-48||

MHB 9-18-49

पादाता निहता भूमौ शिश्यिरे रुधिरोक्षिताः ।
संभग्ना इव वातेन कर्णिकाराः सुपुष्पिताः ॥ ९-१८-४९॥
pādātā nihatā bhūmau śiśyire rudhirokṣitāḥ |
saṃbhagnā iva vātena karṇikārāḥ supuṣpitāḥ || 9-18-49||

MHB 9-18-50

नानापुष्पस्रजोपेता नानाकुण्डलधारिणः ।
नानाजात्या हतास्तत्र नानादेशसमागताः ॥ ९-१८-५०॥
nānāpuṣpasrajopetā nānākuṇḍaladhāriṇaḥ |
nānājātyā hatāstatra nānādeśasamāgatāḥ || 9-18-50||

MHB 9-18-51

पताकाध्वजसंछन्नं पदातीनां महद्बलम् ।
निकृत्तं विबभौ तत्र घोररूपं भयानकम् ॥ ९-१८-५१॥
patākādhvajasaṃchannaṃ padātīnāṃ mahadbalam |
nikṛttaṃ vibabhau tatra ghorarūpaṃ bhayānakam || 9-18-51||

MHB 9-18-52

युधिष्ठिरपुरोगास्तु सर्वसैन्यमहारथाः ।
अभ्यधावन्महात्मानं पुत्रं दुर्योधनं तव ॥ ९-१८-५२॥
yudhiṣṭhirapurogāstu sarvasainyamahārathāḥ |
abhyadhāvanmahātmānaṃ putraṃ duryodhanaṃ tava || 9-18-52||

MHB 9-18-53

ते सर्वे तावकान्दृष्ट्वा महेष्वासान्पराङ्मुखान् ।
नाभ्यवर्तन्त ते पुत्रं वेलेव मकरालयम् ॥ ९-१८-५३॥
te sarve tāvakāndṛṣṭvā maheṣvāsānparāṅmukhān |
nābhyavartanta te putraṃ veleva makarālayam || 9-18-53||

MHB 9-18-54

तदद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम् ।
यदेकं सहिताः पार्था न शेकुरतिवर्तितुम् ॥ ९-१८-५४॥
tadadbhutamapaśyāma tava putrasya pauruṣam |
yadekaṃ sahitāḥ pārthā na śekurativartitum || 9-18-54||

MHB 9-18-55

नातिदूरापयातं तु कृतबुद्धिं पलायने ।
दुर्योधनः स्वकं सैन्यमब्रवीद्भृशविक्षतम् ॥ ९-१८-५५॥
nātidūrāpayātaṃ tu kṛtabuddhiṃ palāyane |
duryodhanaḥ svakaṃ sainyamabravīdbhṛśavikṣatam || 9-18-55||

MHB 9-18-56

न तं देशं प्रपश्यामि पृथिव्यां पर्वतेषु वा ।
यत्र यातान्न वो हन्युः पाण्डवाः किं सृतेन वः ॥ ९-१८-५६॥
na taṃ deśaṃ prapaśyāmi pṛthivyāṃ parvateṣu vā |
yatra yātānna vo hanyuḥ pāṇḍavāḥ kiṃ sṛtena vaḥ || 9-18-56||

MHB 9-18-57

अल्पं च बलमेतेषां कृष्णौ च भृशविक्षतौ ।
यदि सर्वेऽत्र तिष्ठामो ध्रुवो नो विजयो भवेत् ॥ ९-१८-५७॥
alpaṃ ca balameteṣāṃ kṛṣṇau ca bhṛśavikṣatau |
yadi sarve'tra tiṣṭhāmo dhruvo no vijayo bhavet || 9-18-57||

MHB 9-18-58

विप्रयातांस्तु वो भिन्नान्पाण्डवाः कृतकिल्बिषान् ।
अनुसृत्य हनिष्यन्ति श्रेयो नः समरे स्थितम् ॥ ९-१८-५८॥
viprayātāṃstu vo bhinnānpāṇḍavāḥ kṛtakilbiṣān |
anusṛtya haniṣyanti śreyo naḥ samare sthitam || 9-18-58||

MHB 9-18-59

शृणुध्वं क्षत्रियाः सर्वे यावन्तः स्थ समागताः ।
यदा शूरं च भीरुं च मारयत्यन्तकः सदा ।
को नु मूढो न युध्येत पुरुषः क्षत्रियब्रुवः ॥ ९-१८-५९॥
śṛṇudhvaṃ kṣatriyāḥ sarve yāvantaḥ stha samāgatāḥ |
yadā śūraṃ ca bhīruṃ ca mārayatyantakaḥ sadā |
ko nu mūḍho na yudhyeta puruṣaḥ kṣatriyabruvaḥ || 9-18-59||

MHB 9-18-60

श्रेयो नो भीमसेनस्य क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थितम् ।
सुखः सांग्रामिको मृत्युः क्षत्रधर्मेण युध्यताम् ।
जित्वेह सुखमाप्नोति हतः प्रेत्य महत्फलम् ॥ ९-१८-६०॥
śreyo no bhīmasenasya kruddhasya pramukhe sthitam |
sukhaḥ sāṃgrāmiko mṛtyuḥ kṣatradharmeṇa yudhyatām |
jitveha sukhamāpnoti hataḥ pretya mahatphalam || 9-18-60||

MHB 9-18-61

न युद्धधर्माच्छ्रेयान्वै पन्थाः स्वर्गस्य कौरवाः ।
अचिरेण जिताँल्लोकान्हतो युद्धे समश्नुते ॥ ९-१८-६१॥
na yuddhadharmācchreyānvai panthāḥ svargasya kauravāḥ |
acireṇa jitā~llokānhato yuddhe samaśnute || 9-18-61||

MHB 9-18-62

श्रुत्वा तु वचनं तस्य पूजयित्वा च पार्थिवाः ।
पुनरेवान्ववर्तन्त पाण्डवानाततायिनः ॥ ९-१८-६२॥
śrutvā tu vacanaṃ tasya pūjayitvā ca pārthivāḥ |
punarevānvavartanta pāṇḍavānātatāyinaḥ || 9-18-62||

MHB 9-18-63

तानापतत एवाशु व्यूढानीकाः प्रहारिणः ।
प्रत्युद्ययुस्तदा पार्था जयगृध्राः प्रहारिणः ॥ ९-१८-६३॥
tānāpatata evāśu vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ |
pratyudyayustadā pārthā jayagṛdhrāḥ prahāriṇaḥ || 9-18-63||

MHB 9-18-64

धनंजयो रथेनाजावभ्यवर्तत वीर्यवान् ।
विश्रुतं त्रिषु लोकेषु गाण्डीवं विक्षिपन्धनुः ॥ ९-१८-६४॥
dhanaṃjayo rathenājāvabhyavartata vīryavān |
viśrutaṃ triṣu lokeṣu gāṇḍīvaṃ vikṣipandhanuḥ || 9-18-64||

MHB 9-18-65

माद्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश्च महाबलः ।
जवेनाभ्यपतन्हृष्टा यतो वै तावकं बलम् ॥ ९-१८-६५॥
mādrīputrau ca śakuniṃ sātyakiśca mahābalaḥ |
javenābhyapatanhṛṣṭā yato vai tāvakaṃ balam || 9-18-65||

Adhyaya: 19/64 (26)

MHB 9-19-1

संजय उवाच ।
संनिवृत्ते बलौघे तु शाल्वो म्लेच्छगणाधिपः ।
अभ्यवर्तत संक्रुद्धः पाण्डूनां सुमहद्बलम् ॥ ९-१९-१॥
saṃjaya uvāca |
saṃnivṛtte balaughe tu śālvo mlecchagaṇādhipaḥ |
abhyavartata saṃkruddhaḥ pāṇḍūnāṃ sumahadbalam || 9-19-1||

MHB 9-19-2

आस्थाय सुमहानागं प्रभिन्नं पर्वतोपमम् ।
दृप्तमैरावतप्रख्यममित्रगणमर्दनम् ॥ ९-१९-२॥
āsthāya sumahānāgaṃ prabhinnaṃ parvatopamam |
dṛptamairāvataprakhyamamitragaṇamardanam || 9-19-2||

MHB 9-19-3

योऽसौ महाभद्रकुलप्रसूतः सुपूजितो धार्तराष्ट्रेण नित्यम् ।
सुकल्पितः शास्त्रविनिश्चयज्ञैः सदोपवाह्यः समरेषु राजन् ॥ ९-१९-३॥
yo'sau mahābhadrakulaprasūtaḥ supūjito dhārtarāṣṭreṇa nityam |
sukalpitaḥ śāstraviniścayajñaiḥ sadopavāhyaḥ samareṣu rājan || 9-19-3||

MHB 9-19-4

तमास्थितो राजवरो बभूव यथोदयस्थः सविता क्षपान्ते ।
स तेन नागप्रवरेण राजन्नभ्युद्ययौ पाण्डुसुतान्समन्तात् ।
शितैः पृषत्कैर्विददार चापि महेन्द्रवज्रप्रतिमैः सुघोरैः ॥ ९-१९-४॥
tamāsthito rājavaro babhūva yathodayasthaḥ savitā kṣapānte |
sa tena nāgapravareṇa rājannabhyudyayau pāṇḍusutānsamantāt |
śitaiḥ pṛṣatkairvidadāra cāpi mahendravajrapratimaiḥ sughoraiḥ || 9-19-4||

MHB 9-19-5

ततः शरान्वै सृजतो महारणे योधांश्च राजन्नयतो यमाय ।
नास्यान्तरं ददृशुः स्वे परे वा यथा पुरा वज्रधरस्य दैत्याः ॥ ९-१९-५॥
tataḥ śarānvai sṛjato mahāraṇe yodhāṃśca rājannayato yamāya |
nāsyāntaraṃ dadṛśuḥ sve pare vā yathā purā vajradharasya daityāḥ || 9-19-5||

MHB 9-19-6

ते पाण्डवाः सोमकाः सृञ्जयाश्च तमेव नागं ददृशुः समन्तात् ।
सहस्रशो वै विचरन्तमेकं यथा महेन्द्रस्य गजं समीपे ॥ ९-१९-६॥
te pāṇḍavāḥ somakāḥ sṛñjayāśca tameva nāgaṃ dadṛśuḥ samantāt |
sahasraśo vai vicarantamekaṃ yathā mahendrasya gajaṃ samīpe || 9-19-6||

MHB 9-19-7

संद्राव्यमाणं तु बलं परेषां परीतकल्पं विबभौ समन्तात् ।
नैवावतस्थे समरे भृशं भयाद्विमर्दमानं तु परस्परं तदा ॥ ९-१९-७॥
saṃdrāvyamāṇaṃ tu balaṃ pareṣāṃ parītakalpaṃ vibabhau samantāt |
naivāvatasthe samare bhṛśaṃ bhayādvimardamānaṃ tu parasparaṃ tadā || 9-19-7||

MHB 9-19-8

ततः प्रभग्ना सहसा महाचमूः सा पाण्डवी तेन नराधिपेन ।
दिशश्चतस्रः सहसा प्रधाविता गजेन्द्रवेगं तमपारयन्ती ॥ ९-१९-८॥
tataḥ prabhagnā sahasā mahācamūḥ sā pāṇḍavī tena narādhipena |
diśaścatasraḥ sahasā pradhāvitā gajendravegaṃ tamapārayantī || 9-19-8||

MHB 9-19-9

दृष्ट्वा च तां वेगवता प्रभग्नां सर्वे त्वदीया युधि योधमुख्याः ।
अपूजयंस्तत्र नराधिपं तं दध्मुश्च शङ्खाञ्शशिसंनिकाशान् ॥ ९-१९-९॥
dṛṣṭvā ca tāṃ vegavatā prabhagnāṃ sarve tvadīyā yudhi yodhamukhyāḥ |
apūjayaṃstatra narādhipaṃ taṃ dadhmuśca śaṅkhāñśaśisaṃnikāśān || 9-19-9||

MHB 9-19-10

श्रुत्वा निनादं त्वथ कौरवाणां हर्षाद्विमुक्तं सह शङ्खशब्दैः ।
सेनापतिः पाण्डवसृञ्जयानां पाञ्चालपुत्रो न ममर्ष रोषात् ॥ ९-१९-१०॥
śrutvā ninādaṃ tvatha kauravāṇāṃ harṣādvimuktaṃ saha śaṅkhaśabdaiḥ |
senāpatiḥ pāṇḍavasṛñjayānāṃ pāñcālaputro na mamarṣa roṣāt || 9-19-10||

MHB 9-19-11

ततस्तु तं वै द्विरदं महात्मा प्रत्युद्ययौ त्वरमाणो जयाय ।
जम्भो यथा शक्रसमागमे वै नागेन्द्रमैरावणमिन्द्रवाह्यम् ॥ ९-१९-११॥
tatastu taṃ vai dviradaṃ mahātmā pratyudyayau tvaramāṇo jayāya |
jambho yathā śakrasamāgame vai nāgendramairāvaṇamindravāhyam || 9-19-11||

MHB 9-19-12

तमापतन्तं सहसा तु दृष्ट्वा पाञ्चालराजं युधि राजसिंहः ।
तं वै द्विपं प्रेषयामास तूर्णं वधाय राजन्द्रुपदात्मजस्य ॥ ९-१९-१२॥
tamāpatantaṃ sahasā tu dṛṣṭvā pāñcālarājaṃ yudhi rājasiṃhaḥ |
taṃ vai dvipaṃ preṣayāmāsa tūrṇaṃ vadhāya rājandrupadātmajasya || 9-19-12||

MHB 9-19-13

स तं द्विपं सहसाभ्यापतन्तमविध्यदर्कप्रतिमैः पृषत्कैः ।
कर्मारधौतैर्निशितैर्ज्वलद्भिर्नाराचमुख्यैस्त्रिभिरुग्रवेगैः ॥ ९-१९-१३॥
sa taṃ dvipaṃ sahasābhyāpatantamavidhyadarkapratimaiḥ pṛṣatkaiḥ |
karmāradhautairniśitairjvaladbhirnārācamukhyaistribhirugravegaiḥ || 9-19-13||

MHB 9-19-14

ततोऽपरान्पञ्च शितान्महात्मा नाराचमुख्यान्विससर्ज कुम्भे ।
स तैस्तु विद्धः परमद्विपो रणे तदा परावृत्य भृशं प्रदुद्रुवे ॥ ९-१९-१४॥
tato'parānpañca śitānmahātmā nārācamukhyānvisasarja kumbhe |
sa taistu viddhaḥ paramadvipo raṇe tadā parāvṛtya bhṛśaṃ pradudruve || 9-19-14||

MHB 9-19-15

तं नागराजं सहसा प्रणुन्नं विद्राव्यमाणं च निगृह्य शाल्वः ।
तोत्त्राङ्कुशैः प्रेषयामास तूर्णं पाञ्चालराजस्य रथं प्रदिश्य ॥ ९-१९-१५॥
taṃ nāgarājaṃ sahasā praṇunnaṃ vidrāvyamāṇaṃ ca nigṛhya śālvaḥ |
tottrāṅkuśaiḥ preṣayāmāsa tūrṇaṃ pāñcālarājasya rathaṃ pradiśya || 9-19-15||

MHB 9-19-16

दृष्ट्वापतन्तं सहसा तु नागं धृष्टद्युम्नः स्वरथाच्छीघ्रमेव ।
गदां प्रगृह्याशु जवेन वीरो भूमिं प्रपन्नो भयविह्वलाङ्गः ॥ ९-१९-१६॥
dṛṣṭvāpatantaṃ sahasā tu nāgaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ svarathācchīghrameva |
gadāṃ pragṛhyāśu javena vīro bhūmiṃ prapanno bhayavihvalāṅgaḥ || 9-19-16||

MHB 9-19-17

स तं रथं हेमविभूषिताङ्गं साश्वं ससूतं सहसा विमृद्य ।
उत्क्षिप्य हस्तेन तदा महाद्विपो विपोथयामास वसुंधरातले ॥ ९-१९-१७॥
sa taṃ rathaṃ hemavibhūṣitāṅgaṃ sāśvaṃ sasūtaṃ sahasā vimṛdya |
utkṣipya hastena tadā mahādvipo vipothayāmāsa vasuṃdharātale || 9-19-17||

MHB 9-19-18

पाञ्चालराजस्य सुतं स दृष्ट्वा तदार्दितं नागवरेण तेन ।
तमभ्यधावत्सहसा जवेन भीमः शिखण्डी च शिनेश्च नप्ता ॥ ९-१९-१८॥
pāñcālarājasya sutaṃ sa dṛṣṭvā tadārditaṃ nāgavareṇa tena |
tamabhyadhāvatsahasā javena bhīmaḥ śikhaṇḍī ca śineśca naptā || 9-19-18||

MHB 9-19-19

शरैश्च वेगं सहसा निगृह्य तस्याभितोऽभ्यापततो गजस्य ।
स संगृहीतो रथिभिर्गजो वै चचाल तैर्वार्यमाणश्च संख्ये ॥ ९-१९-१९॥
śaraiśca vegaṃ sahasā nigṛhya tasyābhito'bhyāpatato gajasya |
sa saṃgṛhīto rathibhirgajo vai cacāla tairvāryamāṇaśca saṃkhye || 9-19-19||

MHB 9-19-20

ततः पृषत्कान्प्रववर्ष राजा सूर्यो यथा रश्मिजालं समन्तात् ।
तेनाशुगैर्वध्यमाना रथौघाः प्रदुद्रुवुस्तत्र ततस्तु सर्वे ॥ ९-१९-२०॥
tataḥ pṛṣatkānpravavarṣa rājā sūryo yathā raśmijālaṃ samantāt |
tenāśugairvadhyamānā rathaughāḥ pradudruvustatra tatastu sarve || 9-19-20||

MHB 9-19-21

तत्कर्म शाल्वस्य समीक्ष्य सर्वे पाञ्चालमत्स्या नृप सृञ्जयाश्च ।
हाहाकारैर्नादयन्तः स्म युद्धे द्विपं समन्ताद्रुरुधुर्नराग्र्याः ॥ ९-१९-२१॥
tatkarma śālvasya samīkṣya sarve pāñcālamatsyā nṛpa sṛñjayāśca |
hāhākārairnādayantaḥ sma yuddhe dvipaṃ samantādrurudhurnarāgryāḥ || 9-19-21||

MHB 9-19-22

पाञ्चालराजस्त्वरितस्तु शूरो गदां प्रगृह्याचलशृङ्गकल्पाम् ।
असंभ्रमं भारत शत्रुघाती जवेन वीरोऽनुससार नागम् ॥ ९-१९-२२॥
pāñcālarājastvaritastu śūro gadāṃ pragṛhyācalaśṛṅgakalpām |
asaṃbhramaṃ bhārata śatrughātī javena vīro'nusasāra nāgam || 9-19-22||

MHB 9-19-23

ततोऽथ नागं धरणीधराभं मदं स्रवन्तं जलदप्रकाशम् ।
गदां समाविध्य भृशं जघान पाञ्चालराजस्य सुतस्तरस्वी ॥ ९-१९-२३॥
tato'tha nāgaṃ dharaṇīdharābhaṃ madaṃ sravantaṃ jaladaprakāśam |
gadāṃ samāvidhya bhṛśaṃ jaghāna pāñcālarājasya sutastarasvī || 9-19-23||

MHB 9-19-24

स भिन्नकुम्भः सहसा विनद्य मुखात्प्रभूतं क्षतजं विमुञ्चन् ।
पपात नागो धरणीधराभः क्षितिप्रकम्पाच्चलितो यथाद्रिः ॥ ९-१९-२४॥
sa bhinnakumbhaḥ sahasā vinadya mukhātprabhūtaṃ kṣatajaṃ vimuñcan |
papāta nāgo dharaṇīdharābhaḥ kṣitiprakampāccalito yathādriḥ || 9-19-24||

MHB 9-19-25

निपात्यमाने तु तदा गजेन्द्रे हाहाकृते तव पुत्रस्य सैन्ये ।
स शाल्वराजस्य शिनिप्रवीरो जहार भल्लेन शिरः शितेन ॥ ९-१९-२५॥
nipātyamāne tu tadā gajendre hāhākṛte tava putrasya sainye |
sa śālvarājasya śinipravīro jahāra bhallena śiraḥ śitena || 9-19-25||

MHB 9-19-26

हृतोत्तमाङ्गो युधि सात्वतेन पपात भूमौ सह नागराज्ञा ।
यथाद्रिशृङ्गं सुमहत्प्रणुन्नं वज्रेण देवाधिपचोदितेन ॥ ९-१९-२६॥
hṛtottamāṅgo yudhi sātvatena papāta bhūmau saha nāgarājñā |
yathādriśṛṅgaṃ sumahatpraṇunnaṃ vajreṇa devādhipacoditena || 9-19-26||

Adhyaya: 20/64 (36)

MHB 9-20-1

संजय उवाच ।
तस्मिंस्तु निहते शूरे शाल्वे समितिशोभने ।
तवाभज्यद्बलं वेगाद्वातेनेव महाद्रुमः ॥ ९-२०-१॥
saṃjaya uvāca |
tasmiṃstu nihate śūre śālve samitiśobhane |
tavābhajyadbalaṃ vegādvāteneva mahādrumaḥ || 9-20-1||

MHB 9-20-2

तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा कृतवर्मा महारथः ।
दधार समरे शूरः शत्रुसैन्यं महाबलः ॥ ९-२०-२॥
tatprabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā kṛtavarmā mahārathaḥ |
dadhāra samare śūraḥ śatrusainyaṃ mahābalaḥ || 9-20-2||

MHB 9-20-3

संनिवृत्तास्तु ते शूरा दृष्ट्वा सात्वतमाहवे ।
शैलोपमं स्थितं राजन्कीर्यमाणं शरैर्युधि ॥ ९-२०-३॥
saṃnivṛttāstu te śūrā dṛṣṭvā sātvatamāhave |
śailopamaṃ sthitaṃ rājankīryamāṇaṃ śarairyudhi || 9-20-3||

MHB 9-20-4

ततः प्रववृते युद्धं कुरूणां पाण्डवैः सह ।
निवृत्तानां महाराज मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥ ९-२०-४॥
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha |
nivṛttānāṃ mahārāja mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam || 9-20-4||

MHB 9-20-5

तत्राश्चर्यमभूद्युद्धं सात्वतस्य परैः सह ।
यदेको वारयामास पाण्डुसेनां दुरासदाम् ॥ ९-२०-५॥
tatrāścaryamabhūdyuddhaṃ sātvatasya paraiḥ saha |
yadeko vārayāmāsa pāṇḍusenāṃ durāsadām || 9-20-5||

MHB 9-20-6

तेषामन्योन्यसुहृदां कृते कर्मणि दुष्करे ।
सिंहनादः प्रहृष्टानां दिवःस्पृक्सुमहानभूत् ॥ ९-२०-६॥
teṣāmanyonyasuhṛdāṃ kṛte karmaṇi duṣkare |
siṃhanādaḥ prahṛṣṭānāṃ divaḥspṛksumahānabhūt || 9-20-6||

MHB 9-20-7

तेन शब्देन वित्रस्तान्पाञ्चालान्भरतर्षभ ।
शिनेर्नप्ता महाबाहुरन्वपद्यत सात्यकिः ॥ ९-२०-७॥
tena śabdena vitrastānpāñcālānbharatarṣabha |
śinernaptā mahābāhuranvapadyata sātyakiḥ || 9-20-7||

MHB 9-20-8

स समासाद्य राजानं क्षेमधूर्तिं महाबलम् ।
सप्तभिर्निशितैर्बाणैरनयद्यमसादनम् ॥ ९-२०-८॥
sa samāsādya rājānaṃ kṣemadhūrtiṃ mahābalam |
saptabhirniśitairbāṇairanayadyamasādanam || 9-20-8||

MHB 9-20-9

तमायान्तं महाबाहुं प्रवपन्तं शिताञ्शरान् ।
जवेनाभ्यपतद्धीमान्हार्दिक्यः शिनिपुंगवम् ॥ ९-२०-९॥
tamāyāntaṃ mahābāhuṃ pravapantaṃ śitāñśarān |
javenābhyapataddhīmānhārdikyaḥ śinipuṃgavam || 9-20-9||

MHB 9-20-10

तौ सिंहाविव नर्दन्तौ धन्विनौ रथिनां वरौ ।
अन्योन्यमभ्यधावेतां शस्त्रप्रवरधारिणौ ॥ ९-२०-१०॥
tau siṃhāviva nardantau dhanvinau rathināṃ varau |
anyonyamabhyadhāvetāṃ śastrapravaradhāriṇau || 9-20-10||

MHB 9-20-11

पाण्डवाः सह पाञ्चालैर्योधाश्चान्ये नृपोत्तमाः ।
प्रेक्षकाः समपद्यन्त तयोः पुरुषसिंहयोः ॥ ९-२०-११॥
pāṇḍavāḥ saha pāñcālairyodhāścānye nṛpottamāḥ |
prekṣakāḥ samapadyanta tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ || 9-20-11||

MHB 9-20-12

नाराचैर्वत्सदन्तैश्च वृष्ण्यन्धकमहारथौ ।
अभिजघ्नतुरन्योन्यं प्रहृष्टाविव कुञ्जरौ ॥ ९-२०-१२॥
nārācairvatsadantaiśca vṛṣṇyandhakamahārathau |
abhijaghnaturanyonyaṃ prahṛṣṭāviva kuñjarau || 9-20-12||

MHB 9-20-13

चरन्तौ विविधान्मार्गान्हार्दिक्यशिनिपुंगवौ ।
मुहुरन्तर्दधाते तौ बाणवृष्ट्या परस्परम् ॥ ९-२०-१३॥
carantau vividhānmārgānhārdikyaśinipuṃgavau |
muhurantardadhāte tau bāṇavṛṣṭyā parasparam || 9-20-13||

MHB 9-20-14

चापवेगबलोद्धूतान्मार्गणान्वृष्णिसिंहयोः ।
आकाशे समपश्याम पतंगानिव शीघ्रगान् ॥ ९-२०-१४॥
cāpavegabaloddhūtānmārgaṇānvṛṣṇisiṃhayoḥ |
ākāśe samapaśyāma pataṃgāniva śīghragān || 9-20-14||

MHB 9-20-15

तमेकं सत्यकर्माणमासाद्य हृदिकात्मजः ।
अविध्यन्निशितैर्बाणैश्चतुर्भिश्चतुरो हयान् ॥ ९-२०-१५॥
tamekaṃ satyakarmāṇamāsādya hṛdikātmajaḥ |
avidhyanniśitairbāṇaiścaturbhiścaturo hayān || 9-20-15||

MHB 9-20-16

स दीर्घबाहुः संक्रुद्धस्तोत्त्रार्दित इव द्विपः ।
अष्टाभिः कृतवर्माणमविध्यत्परमेषुभिः ॥ ९-२०-१६॥
sa dīrghabāhuḥ saṃkruddhastottrārdita iva dvipaḥ |
aṣṭābhiḥ kṛtavarmāṇamavidhyatparameṣubhiḥ || 9-20-16||

MHB 9-20-17

ततः पूर्णायतोत्सृष्टैः कृतवर्मा शिलाशितैः ।
सात्यकिं त्रिभिराहत्य धनुरेकेन चिच्छिदे ॥ ९-२०-१७॥
tataḥ pūrṇāyatotsṛṣṭaiḥ kṛtavarmā śilāśitaiḥ |
sātyakiṃ tribhirāhatya dhanurekena cicchide || 9-20-17||

MHB 9-20-18

निकृत्तं तद्धनुःश्रेष्ठमपास्य शिनिपुंगवः ।
अन्यदादत्त वेगेन शैनेयः सशरं धनुः ॥ ९-२०-१८॥
nikṛttaṃ taddhanuḥśreṣṭhamapāsya śinipuṃgavaḥ |
anyadādatta vegena śaineyaḥ saśaraṃ dhanuḥ || 9-20-18||

MHB 9-20-19

तदादाय धनुःश्रेष्ठं वरिष्ठः सर्वधन्विनाम् ।
आरोप्य च महावीर्यो महाबुद्धिर्महाबलः ॥ ९-२०-१९॥
tadādāya dhanuḥśreṣṭhaṃ variṣṭhaḥ sarvadhanvinām |
āropya ca mahāvīryo mahābuddhirmahābalaḥ || 9-20-19||

MHB 9-20-20

अमृष्यमाणो धनुषश्छेदनं कृतवर्मणा ।
कुपितोऽतिरथः शीघ्रं कृतवर्माणमभ्ययात् ॥ ९-२०-२०॥
amṛṣyamāṇo dhanuṣaśchedanaṃ kṛtavarmaṇā |
kupito'tirathaḥ śīghraṃ kṛtavarmāṇamabhyayāt || 9-20-20||

MHB 9-20-21

ततः सुनिशितैर्बाणैर्दशभिः शिनिपुंगवः ।
जघान सूतमश्वांश्च ध्वजं च कृतवर्मणः ॥ ९-२०-२१॥
tataḥ suniśitairbāṇairdaśabhiḥ śinipuṃgavaḥ |
jaghāna sūtamaśvāṃśca dhvajaṃ ca kṛtavarmaṇaḥ || 9-20-21||

MHB 9-20-22

ततो राजन्महेष्वासः कृतवर्मा महारथः ।
हताश्वसूतं संप्रेक्ष्य रथं हेमपरिष्कृतम् ॥ ९-२०-२२॥
tato rājanmaheṣvāsaḥ kṛtavarmā mahārathaḥ |
hatāśvasūtaṃ saṃprekṣya rathaṃ hemapariṣkṛtam || 9-20-22||

MHB 9-20-23

रोषेण महताविष्टः शूलमुद्यम्य मारिष ।
चिक्षेप भुजवेगेन जिघांसुः शिनिपुंगवम् ॥ ९-२०-२३॥
roṣeṇa mahatāviṣṭaḥ śūlamudyamya māriṣa |
cikṣepa bhujavegena jighāṃsuḥ śinipuṃgavam || 9-20-23||

MHB 9-20-24

तच्छूलं सात्वतो ह्याजौ निर्भिद्य निशितैः शरैः ।
चूर्णितं पातयामास मोहयन्निव माधवम् ।
ततोऽपरेण भल्लेन हृद्येनं समताडयत् ॥ ९-२०-२४॥
tacchūlaṃ sātvato hyājau nirbhidya niśitaiḥ śaraiḥ |
cūrṇitaṃ pātayāmāsa mohayanniva mādhavam |
tato'pareṇa bhallena hṛdyenaṃ samatāḍayat || 9-20-24||

MHB 9-20-25

स युद्धे युयुधानेन हताश्वो हतसारथिः ।
कृतवर्मा कृतास्त्रेण धरणीमन्वपद्यत ॥ ९-२०-२५॥
sa yuddhe yuyudhānena hatāśvo hatasārathiḥ |
kṛtavarmā kṛtāstreṇa dharaṇīmanvapadyata || 9-20-25||

MHB 9-20-26

तस्मिन्सात्यकिना वीरे द्वैरथे विरथीकृते ।
समपद्यत सर्वेषां सैन्यानां सुमहद्भयम् ॥ ९-२०-२६॥
tasminsātyakinā vīre dvairathe virathīkṛte |
samapadyata sarveṣāṃ sainyānāṃ sumahadbhayam || 9-20-26||

MHB 9-20-27

पुत्रस्य तव चात्यर्थं विषादः समपद्यत ।
हतसूते हताश्वे च विरथे कृतवर्मणि ॥ ९-२०-२७॥
putrasya tava cātyarthaṃ viṣādaḥ samapadyata |
hatasūte hatāśve ca virathe kṛtavarmaṇi || 9-20-27||

MHB 9-20-28

हताश्वं च समालक्ष्य हतसूतमरिंदमम् ।
अभ्यधावत्कृपो राजञ्जिघांसुः शिनिपुंगवम् ॥ ९-२०-२८॥
hatāśvaṃ ca samālakṣya hatasūtamariṃdamam |
abhyadhāvatkṛpo rājañjighāṃsuḥ śinipuṃgavam || 9-20-28||

MHB 9-20-29

तमारोप्य रथोपस्थे मिषतां सर्वधन्विनाम् ।
अपोवाह महाबाहुस्तूर्णमायोधनादपि ॥ ९-२०-२९॥
tamāropya rathopasthe miṣatāṃ sarvadhanvinām |
apovāha mahābāhustūrṇamāyodhanādapi || 9-20-29||

MHB 9-20-30

शैनेयेऽधिष्ठिते राजन्विरथे कृतवर्मणि ।
दुर्योधनबलं सर्वं पुनरासीत्पराङ्मुखम् ॥ ९-२०-३०॥
śaineye'dhiṣṭhite rājanvirathe kṛtavarmaṇi |
duryodhanabalaṃ sarvaṃ punarāsītparāṅmukham || 9-20-30||

MHB 9-20-31

तत्परे नावबुध्यन्त सैन्येन रजसावृते ।
तावकाः प्रद्रुता राजन्दुर्योधनमृते नृपम् ॥ ९-२०-३१॥
tatpare nāvabudhyanta sainyena rajasāvṛte |
tāvakāḥ pradrutā rājanduryodhanamṛte nṛpam || 9-20-31||

MHB 9-20-32

दुर्योधनस्तु संप्रेक्ष्य भग्नं स्वबलमन्तिकात् ।
जवेनाभ्यपतत्तूर्णं सर्वांश्चैको न्यवारयत् ॥ ९-२०-३२॥
duryodhanastu saṃprekṣya bhagnaṃ svabalamantikāt |
javenābhyapatattūrṇaṃ sarvāṃścaiko nyavārayat || 9-20-32||

MHB 9-20-33

पाण्डूंश्च सर्वान्संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ।
शिखण्डिनं द्रौपदेयान्पाञ्चालानां च ये गणाः ॥ ९-२०-३३॥
pāṇḍūṃśca sarvānsaṃkruddho dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam |
śikhaṇḍinaṃ draupadeyānpāñcālānāṃ ca ye gaṇāḥ || 9-20-33||

MHB 9-20-34

केकयान्सोमकांश्चैव पाञ्चालांश्चैव मारिष ।
असंभ्रमं दुराधर्षः शितैरस्त्रैरवारयत् ॥ ९-२०-३४॥
kekayānsomakāṃścaiva pāñcālāṃścaiva māriṣa |
asaṃbhramaṃ durādharṣaḥ śitairastrairavārayat || 9-20-34||

MHB 9-20-35

अतिष्ठदाहवे यत्तः पुत्रस्तव महाबलः ।
यथा यज्ञे महानग्निर्मन्त्रपूतः प्रकाशयन् ॥ ९-२०-३५॥
atiṣṭhadāhave yattaḥ putrastava mahābalaḥ |
yathā yajñe mahānagnirmantrapūtaḥ prakāśayan || 9-20-35||

MHB 9-20-36

तं परे नाभ्यवर्तन्त मर्त्या मृत्युमिवाहवे ।
अथान्यं रथमास्थाय हार्दिक्यः समपद्यत ॥ ९-२०-३६॥
taṃ pare nābhyavartanta martyā mṛtyumivāhave |
athānyaṃ rathamāsthāya hārdikyaḥ samapadyata || 9-20-36||

Adhyaya: 21/64 (44)

MHB 9-21-1

संजय उवाच ।
पुत्रस्तु ते महाराज रथस्थो रथिनां वरः ।
दुरुत्सहो बभौ युद्धे यथा रुद्रः प्रतापवान् ॥ ९-२१-१॥
saṃjaya uvāca |
putrastu te mahārāja rathastho rathināṃ varaḥ |
durutsaho babhau yuddhe yathā rudraḥ pratāpavān || 9-21-1||

MHB 9-21-2

तस्य बाणसहस्रैस्तु प्रच्छन्ना ह्यभवन्मही ।
परांश्च सिषिचे बाणैर्धाराभिरिव पर्वतान् ॥ ९-२१-२॥
tasya bāṇasahasraistu pracchannā hyabhavanmahī |
parāṃśca siṣice bāṇairdhārābhiriva parvatān || 9-21-2||

MHB 9-21-3

न च सोऽस्ति पुमान्कश्चित्पाण्डवानां महाहवे ।
हयो गजो रथो वापि योऽस्य बाणैरविक्षतः ॥ ९-२१-३॥
na ca so'sti pumānkaścitpāṇḍavānāṃ mahāhave |
hayo gajo ratho vāpi yo'sya bāṇairavikṣataḥ || 9-21-3||

MHB 9-21-4

यं यं हि समरे योधं प्रपश्यामि विशां पते ।
स स बाणैश्चितोऽभूद्वै पुत्रेण तव भारत ॥ ९-२१-४॥
yaṃ yaṃ hi samare yodhaṃ prapaśyāmi viśāṃ pate |
sa sa bāṇaiścito'bhūdvai putreṇa tava bhārata || 9-21-4||

MHB 9-21-5

यथा सैन्येन रजसा समुद्धूतेन वाहिनी ।
प्रत्यदृश्यत संछन्ना तथा बाणैर्महात्मनः ॥ ९-२१-५॥
yathā sainyena rajasā samuddhūtena vāhinī |
pratyadṛśyata saṃchannā tathā bāṇairmahātmanaḥ || 9-21-5||

MHB 9-21-6

बाणभूतामपश्याम पृथिवीं पृथिवीपते ।
दुर्योधनेन प्रकृतां क्षिप्रहस्तेन धन्विना ॥ ९-२१-६॥
bāṇabhūtāmapaśyāma pṛthivīṃ pṛthivīpate |
duryodhanena prakṛtāṃ kṣiprahastena dhanvinā || 9-21-6||

MHB 9-21-7

तेषु योधसहस्रेषु तावकेषु परेषु च ।
एको दुर्योधनो ह्यासीत्पुमानिति मतिर्मम ॥ ९-२१-७॥
teṣu yodhasahasreṣu tāvakeṣu pareṣu ca |
eko duryodhano hyāsītpumāniti matirmama || 9-21-7||

MHB 9-21-8

तत्राद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य विक्रमम् ।
यदेकं सहिताः पार्था नात्यवर्तन्त भारत ॥ ९-२१-८॥
tatrādbhutamapaśyāma tava putrasya vikramam |
yadekaṃ sahitāḥ pārthā nātyavartanta bhārata || 9-21-8||

MHB 9-21-9

युधिष्ठिरं शतेनाजौ विव्याध भरतर्षभ ।
भीमसेनं च सप्तत्या सहदेवं च सप्तभिः ॥ ९-२१-९॥
yudhiṣṭhiraṃ śatenājau vivyādha bharatarṣabha |
bhīmasenaṃ ca saptatyā sahadevaṃ ca saptabhiḥ || 9-21-9||

MHB 9-21-10

नकुलं च चतुःषष्ट्या धृष्टद्युम्नं च पञ्चभिः ।
सप्तभिर्द्रौपदेयांश्च त्रिभिर्विव्याध सात्यकिम् ।
धनुश्चिच्छेद भल्लेन सहदेवस्य मारिष ॥ ९-२१-१०॥
nakulaṃ ca catuḥṣaṣṭyā dhṛṣṭadyumnaṃ ca pañcabhiḥ |
saptabhirdraupadeyāṃśca tribhirvivyādha sātyakim |
dhanuściccheda bhallena sahadevasya māriṣa || 9-21-10||

MHB 9-21-11

तदपास्य धनुश्छिन्नं माद्रीपुत्रः प्रतापवान् ।
अभ्यधावत राजानं प्रगृह्यान्यन्महद्धनुः ।
ततो दुर्योधनं संख्ये विव्याध दशभिः शरैः ॥ ९-२१-११॥
tadapāsya dhanuśchinnaṃ mādrīputraḥ pratāpavān |
abhyadhāvata rājānaṃ pragṛhyānyanmahaddhanuḥ |
tato duryodhanaṃ saṃkhye vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ || 9-21-11||

MHB 9-21-12

नकुलश्च ततो वीरो राजानं नवभिः शरैः ।
घोररूपैर्महेष्वासो विव्याध च ननाद च ॥ ९-२१-१२॥
nakulaśca tato vīro rājānaṃ navabhiḥ śaraiḥ |
ghorarūpairmaheṣvāso vivyādha ca nanāda ca || 9-21-12||

MHB 9-21-13

सात्यकिश्चापि राजानं शरेणानतपर्वणा ।
द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या धर्मराजश्च सप्तभिः ।
अशीत्या भीमसेनश्च शरै राजानमार्दयत् ॥ ९-२१-१३॥
sātyakiścāpi rājānaṃ śareṇānataparvaṇā |
draupadeyāstrisaptatyā dharmarājaśca saptabhiḥ |
aśītyā bhīmasenaśca śarai rājānamārdayat || 9-21-13||

MHB 9-21-14

समन्तात्कीर्यमाणस्तु बाणसंघैर्महात्मभिः ।
न चचाल महाराज सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥ ९-२१-१४॥
samantātkīryamāṇastu bāṇasaṃghairmahātmabhiḥ |
na cacāla mahārāja sarvasainyasya paśyataḥ || 9-21-14||

MHB 9-21-15

लाघवं सौष्ठवं चापि वीर्यं चैव महात्मनः ।
अति सर्वाणि भूतानि ददृशुः सर्वमानवाः ॥ ९-२१-१५॥
lāghavaṃ sauṣṭhavaṃ cāpi vīryaṃ caiva mahātmanaḥ |
ati sarvāṇi bhūtāni dadṛśuḥ sarvamānavāḥ || 9-21-15||

MHB 9-21-16

धार्तराष्ट्रास्तु राजेन्द्र यात्वा तु स्वल्पमन्तरम् ।
अपश्यमाना राजानं पर्यवर्तन्त दंशिताः ॥ ९-२१-१६॥
dhārtarāṣṭrāstu rājendra yātvā tu svalpamantaram |
apaśyamānā rājānaṃ paryavartanta daṃśitāḥ || 9-21-16||

MHB 9-21-17

तेषामापततां घोरस्तुमुलः समजायत ।
क्षुब्धस्य हि समुद्रस्य प्रावृट्काले यथा निशि ॥ ९-२१-१७॥
teṣāmāpatatāṃ ghorastumulaḥ samajāyata |
kṣubdhasya hi samudrasya prāvṛṭkāle yathā niśi || 9-21-17||

MHB 9-21-18

समासाद्य रणे ते तु राजानमपराजितम् ।
प्रत्युद्ययुर्महेष्वासाः पाण्डवानाततायिनः ॥ ९-२१-१८॥
samāsādya raṇe te tu rājānamaparājitam |
pratyudyayurmaheṣvāsāḥ pāṇḍavānātatāyinaḥ || 9-21-18||

MHB 9-21-19

भीमसेनं रणे क्रुद्धं द्रोणपुत्रो न्यवारयत् ।
ततो बाणैर्महाराज प्रमुक्तैः सर्वतोदिशम् ।
नाज्ञायन्त रणे वीरा न दिशः प्रदिशस्तथा ॥ ९-२१-१९॥
bhīmasenaṃ raṇe kruddhaṃ droṇaputro nyavārayat |
tato bāṇairmahārāja pramuktaiḥ sarvatodiśam |
nājñāyanta raṇe vīrā na diśaḥ pradiśastathā || 9-21-19||

MHB 9-21-20

तावुभौ क्रूरकर्माणावुभौ भारत दुःसहौ ।
घोररूपमयुध्येतां कृतप्रतिकृतैषिणौ ।
त्रासयन्तौ जगत्सर्वं ज्याक्षेपविहतत्वचौ ॥ ९-२१-२०॥
tāvubhau krūrakarmāṇāvubhau bhārata duḥsahau |
ghorarūpamayudhyetāṃ kṛtapratikṛtaiṣiṇau |
trāsayantau jagatsarvaṃ jyākṣepavihatatvacau || 9-21-20||

MHB 9-21-21

शकुनिस्तु रणे वीरो युधिष्ठिरमपीडयत् ।
तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सुबलस्य सुतो विभुः ।
नादं चकार बलवान्सर्वसैन्यानि कम्पयन् ॥ ९-२१-२१॥
śakunistu raṇe vīro yudhiṣṭhiramapīḍayat |
tasyāśvāṃścaturo hatvā subalasya suto vibhuḥ |
nādaṃ cakāra balavānsarvasainyāni kampayan || 9-21-21||

MHB 9-21-22

एतस्मिन्नन्तरे वीरं राजानमपराजितम् ।
अपोवाह रथेनाजौ सहदेवः प्रतापवान् ॥ ९-२१-२२॥
etasminnantare vīraṃ rājānamaparājitam |
apovāha rathenājau sahadevaḥ pratāpavān || 9-21-22||

MHB 9-21-23

अथान्यं रथमास्थाय धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
शकुनिं नवभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः ।
ननाद च महानादं प्रवरः सर्वधन्विनाम् ॥ ९-२१-२३॥
athānyaṃ rathamāsthāya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
śakuniṃ navabhirviddhvā punarvivyādha pañcabhiḥ |
nanāda ca mahānādaṃ pravaraḥ sarvadhanvinām || 9-21-23||

MHB 9-21-24

तद्युद्धमभवच्चित्रं घोररूपं च मारिष ।
ईक्षितृप्रीतिजननं सिद्धचारणसेवितम् ॥ ९-२१-२४॥
tadyuddhamabhavaccitraṃ ghorarūpaṃ ca māriṣa |
īkṣitṛprītijananaṃ siddhacāraṇasevitam || 9-21-24||

MHB 9-21-25

उलूकस्तु महेष्वासं नकुलं युद्धदुर्मदम् ।
अभ्यद्रवदमेयात्मा शरवर्षैः समन्ततः ॥ ९-२१-२५॥
ulūkastu maheṣvāsaṃ nakulaṃ yuddhadurmadam |
abhyadravadameyātmā śaravarṣaiḥ samantataḥ || 9-21-25||

MHB 9-21-26

तथैव नकुलः शूरः सौबलस्य सुतं रणे ।
शरवर्षेण महता समन्तात्पर्यवारयत् ॥ ९-२१-२६॥
tathaiva nakulaḥ śūraḥ saubalasya sutaṃ raṇe |
śaravarṣeṇa mahatā samantātparyavārayat || 9-21-26||

MHB 9-21-27

तौ तत्र समरे वीरौ कुलपुत्रौ महारथौ ।
योधयन्तावपश्येतां परस्परकृतागसौ ॥ ९-२१-२७॥
tau tatra samare vīrau kulaputrau mahārathau |
yodhayantāvapaśyetāṃ parasparakṛtāgasau || 9-21-27||

MHB 9-21-28

तथैव कृतवर्मा तु शैनेयं शत्रुतापनम् ।
योधयञ्शुशुभे राजन्बलं शक्र इवाहवे ॥ ९-२१-२८॥
tathaiva kṛtavarmā tu śaineyaṃ śatrutāpanam |
yodhayañśuśubhe rājanbalaṃ śakra ivāhave || 9-21-28||

MHB 9-21-29

दुर्योधनो धनुश्छित्त्वा धृष्टद्युम्नस्य संयुगे ।
अथैनं छिन्नधन्वानं विव्याध निशितैः शरैः ॥ ९-२१-२९॥
duryodhano dhanuśchittvā dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge |
athainaṃ chinnadhanvānaṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ || 9-21-29||

MHB 9-21-30

धृष्टद्युम्नोऽपि समरे प्रगृह्य परमायुधम् ।
राजानं योधयामास पश्यतां सर्वधन्विनाम् ॥ ९-२१-३०॥
dhṛṣṭadyumno'pi samare pragṛhya paramāyudham |
rājānaṃ yodhayāmāsa paśyatāṃ sarvadhanvinām || 9-21-30||

MHB 9-21-31

तयोर्युद्धं महच्चासीत्संग्रामे भरतर्षभ ।
प्रभिन्नयोर्यथा सक्तं मत्तयोर्वरहस्तिनोः ॥ ९-२१-३१॥
tayoryuddhaṃ mahaccāsītsaṃgrāme bharatarṣabha |
prabhinnayoryathā saktaṃ mattayorvarahastinoḥ || 9-21-31||

MHB 9-21-32

गौतमस्तु रणे क्रुद्धो द्रौपदेयान्महाबलान् ।
विव्याध बहुभिः शूरः शरैः संनतपर्वभिः ॥ ९-२१-३२॥
gautamastu raṇe kruddho draupadeyānmahābalān |
vivyādha bahubhiḥ śūraḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ || 9-21-32||

MHB 9-21-33

तस्य तैरभवद्युद्धमिन्द्रियैरिव देहिनः ।
घोररूपमसंवार्यं निर्मर्यादमतीव च ॥ ९-२१-३३॥
tasya tairabhavadyuddhamindriyairiva dehinaḥ |
ghorarūpamasaṃvāryaṃ nirmaryādamatīva ca || 9-21-33||

MHB 9-21-34

ते च तं पीडयामासुरिन्द्रियाणीव बालिशम् ।
स च तान्प्रतिसंरब्धः प्रत्ययोधयदाहवे ॥ ९-२१-३४॥
te ca taṃ pīḍayāmāsurindriyāṇīva bāliśam |
sa ca tānpratisaṃrabdhaḥ pratyayodhayadāhave || 9-21-34||

MHB 9-21-35

एवं चित्रमभूद्युद्धं तस्य तैः सह भारत ।
उत्थायोत्थाय हि यथा देहिनामिन्द्रियैर्विभो ॥ ९-२१-३५॥
evaṃ citramabhūdyuddhaṃ tasya taiḥ saha bhārata |
utthāyotthāya hi yathā dehināmindriyairvibho || 9-21-35||

MHB 9-21-36

नराश्चैव नरैः सार्धं दन्तिनो दन्तिभिस्तथा ।
हया हयैः समासक्ता रथिनो रथिभिस्तथा ।
संकुलं चाभवद्भूयो घोररूपं विशां पते ॥ ९-२१-३६॥
narāścaiva naraiḥ sārdhaṃ dantino dantibhistathā |
hayā hayaiḥ samāsaktā rathino rathibhistathā |
saṃkulaṃ cābhavadbhūyo ghorarūpaṃ viśāṃ pate || 9-21-36||

MHB 9-21-37

इदं चित्रमिदं घोरमिदं रौद्रमिति प्रभो ।
युद्धान्यासन्महाराज घोराणि च बहूनि च ॥ ९-२१-३७॥
idaṃ citramidaṃ ghoramidaṃ raudramiti prabho |
yuddhānyāsanmahārāja ghorāṇi ca bahūni ca || 9-21-37||

MHB 9-21-38

ते समासाद्य समरे परस्परमरिंदमाः ।
विव्यधुश्चैव जघ्नुश्च समासाद्य महाहवे ॥ ९-२१-३८॥
te samāsādya samare parasparamariṃdamāḥ |
vivyadhuścaiva jaghnuśca samāsādya mahāhave || 9-21-38||

MHB 9-21-39

तेषां शस्त्रसमुद्भूतं रजस्तीव्रमदृश्यत ।
प्रवातेनोद्धतं राजन्धावद्भिश्चाश्वसादिभिः ॥ ९-२१-३९॥
teṣāṃ śastrasamudbhūtaṃ rajastīvramadṛśyata |
pravātenoddhataṃ rājandhāvadbhiścāśvasādibhiḥ || 9-21-39||

MHB 9-21-40

रथनेमिसमुद्भूतं निःश्वासैश्चापि दन्तिनाम् ।
रजः संध्याभ्रकपिलं दिवाकरपथं ययौ ॥ ९-२१-४०॥
rathanemisamudbhūtaṃ niḥśvāsaiścāpi dantinām |
rajaḥ saṃdhyābhrakapilaṃ divākarapathaṃ yayau || 9-21-40||

MHB 9-21-41

रजसा तेन संपृक्ते भास्करे निष्प्रभीकृते ।
संछादिताभवद्भूमिस्ते च शूरा महारथाः ॥ ९-२१-४१॥
rajasā tena saṃpṛkte bhāskare niṣprabhīkṛte |
saṃchāditābhavadbhūmiste ca śūrā mahārathāḥ || 9-21-41||

MHB 9-21-42

मुहूर्तादिव संवृत्तं नीरजस्कं समन्ततः ।
वीरशोणितसिक्तायां भूमौ भरतसत्तम ।
उपाशाम्यत्ततस्तीव्रं तद्रजो घोरदर्शनम् ॥ ९-२१-४२॥
muhūrtādiva saṃvṛttaṃ nīrajaskaṃ samantataḥ |
vīraśoṇitasiktāyāṃ bhūmau bharatasattama |
upāśāmyattatastīvraṃ tadrajo ghoradarśanam || 9-21-42||

MHB 9-21-43

ततोऽपश्यं महाराज द्वंद्वयुद्धानि भारत ।
यथाप्राग्र्यं यथाज्येष्ठं मध्याह्ने वै सुदारुणे ।
वर्मणां तत्र राजेन्द्र व्यदृश्यन्तोज्ज्वलाः प्रभाः ॥ ९-२१-४३॥
tato'paśyaṃ mahārāja dvaṃdvayuddhāni bhārata |
yathāprāgryaṃ yathājyeṣṭhaṃ madhyāhne vai sudāruṇe |
varmaṇāṃ tatra rājendra vyadṛśyantojjvalāḥ prabhāḥ || 9-21-43||

MHB 9-21-44

शब्दः सुतुमुलः संख्ये शराणां पततामभूत् ।
महावेणुवनस्येव दह्यमानस्य सर्वतः ॥ ९-२१-४४॥
śabdaḥ sutumulaḥ saṃkhye śarāṇāṃ patatāmabhūt |
mahāveṇuvanasyeva dahyamānasya sarvataḥ || 9-21-44||

Adhyaya: 22/64 (88)

MHB 9-22-1

संजय उवाच ।
वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे भयानके ।
अभज्यत बलं तत्र तव पुत्रस्य पाण्डवैः ॥ ९-२२-१॥
saṃjaya uvāca |
vartamāne tathā yuddhe ghorarūpe bhayānake |
abhajyata balaṃ tatra tava putrasya pāṇḍavaiḥ || 9-22-1||

MHB 9-22-2

तांस्तु यत्नेन महता संनिवार्य महारथान् ।
पुत्रस्ते योधयामास पाण्डवानामनीकिनीम् ॥ ९-२२-२॥
tāṃstu yatnena mahatā saṃnivārya mahārathān |
putraste yodhayāmāsa pāṇḍavānāmanīkinīm || 9-22-2||

MHB 9-22-3

निवृत्ताः सहसा योधास्तव पुत्रप्रियैषिणः ।
संनिवृत्तेषु तेष्वेवं युद्धमासीत्सुदारुणम् ॥ ९-२२-३॥
nivṛttāḥ sahasā yodhāstava putrapriyaiṣiṇaḥ |
saṃnivṛtteṣu teṣvevaṃ yuddhamāsītsudāruṇam || 9-22-3||

MHB 9-22-4

तावकानां परेषां च देवासुररणोपमम् ।
परेषां तव सैन्ये च नासीत्कश्चित्पराङ्मुखः ॥ ९-२२-४॥
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca devāsuraraṇopamam |
pareṣāṃ tava sainye ca nāsītkaścitparāṅmukhaḥ || 9-22-4||

MHB 9-22-5

अनुमानेन युध्यन्ते संज्ञाभिश्च परस्परम् ।
तेषां क्षयो महानासीद्युध्यतामितरेतरम् ॥ ९-२२-५॥
anumānena yudhyante saṃjñābhiśca parasparam |
teṣāṃ kṣayo mahānāsīdyudhyatāmitaretaram || 9-22-5||

MHB 9-22-6

ततो युधिष्ठिरो राजा क्रोधेन महता युतः ।
जिगीषमाणः संग्रामे धार्तराष्ट्रान्सराजकान् ॥ ९-२२-६॥
tato yudhiṣṭhiro rājā krodhena mahatā yutaḥ |
jigīṣamāṇaḥ saṃgrāme dhārtarāṣṭrānsarājakān || 9-22-6||

MHB 9-22-7

त्रिभिः शारद्वतं विद्ध्वा रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः ।
चतुर्भिर्निजघानाश्वान्कल्याणान्कृतवर्मणः ॥ ९-२२-७॥
tribhiḥ śāradvataṃ viddhvā rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ |
caturbhirnijaghānāśvānkalyāṇānkṛtavarmaṇaḥ || 9-22-7||

MHB 9-22-8

अश्वत्थामा तु हार्दिक्यमपोवाह यशस्विनम् ।
अथ शारद्वतोऽष्टाभिः प्रत्यविध्यद्युधिष्ठिरम् ॥ ९-२२-८॥
aśvatthāmā tu hārdikyamapovāha yaśasvinam |
atha śāradvato'ṣṭābhiḥ pratyavidhyadyudhiṣṭhiram || 9-22-8||

MHB 9-22-9

ततो दुर्योधनो राजा रथान्सप्तशतान्रणे ।
प्रेषयद्यत्र राजासौ धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ९-२२-९॥
tato duryodhano rājā rathānsaptaśatānraṇe |
preṣayadyatra rājāsau dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ || 9-22-9||

MHB 9-22-10

ते रथा रथिभिर्युक्ता मनोमारुतरंहसः ।
अभ्यद्रवन्त संग्रामे कौन्तेयस्य रथं प्रति ॥ ९-२२-१०॥
te rathā rathibhiryuktā manomārutaraṃhasaḥ |
abhyadravanta saṃgrāme kaunteyasya rathaṃ prati || 9-22-10||

MHB 9-22-11

ते समन्तान्महाराज परिवार्य युधिष्ठिरम् ।
अदृश्यं सायकैश्चक्रुर्मेघा इव दिवाकरम् ॥ ९-२२-११॥
te samantānmahārāja parivārya yudhiṣṭhiram |
adṛśyaṃ sāyakaiścakrurmeghā iva divākaram || 9-22-11||

MHB 9-22-12

नामृष्यन्त सुसंरब्धाः शिखण्डिप्रमुखा रथाः ।
रथैरग्र्यजवैर्युक्तैः किङ्किणीजालसंवृतैः ।
आजग्मुरभिरक्षन्तः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ ९-२२-१२॥
nāmṛṣyanta susaṃrabdhāḥ śikhaṇḍipramukhā rathāḥ |
rathairagryajavairyuktaiḥ kiṅkiṇījālasaṃvṛtaiḥ |
ājagmurabhirakṣantaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram || 9-22-12||

MHB 9-22-13

ततः प्रववृते रौद्रः संग्रामः शोणितोदकः ।
पाण्डवानां कुरूणां च यमराष्ट्रविवर्धनः ॥ ९-२२-१३॥
tataḥ pravavṛte raudraḥ saṃgrāmaḥ śoṇitodakaḥ |
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ || 9-22-13||

MHB 9-22-14

रथान्सप्तशतान्हत्वा कुरूणामाततायिनाम् ।
पाण्डवाः सह पाञ्चालैः पुनरेवाभ्यवारयन् ॥ ९-२२-१४॥
rathānsaptaśatānhatvā kurūṇāmātatāyinām |
pāṇḍavāḥ saha pāñcālaiḥ punarevābhyavārayan || 9-22-14||

MHB 9-22-15

तत्र युद्धं महच्चासीत्तव पुत्रस्य पाण्डवैः ।
न च नस्तादृशं दृष्टं नैव चापि परिश्रुतम् ॥ ९-२२-१५॥
tatra yuddhaṃ mahaccāsīttava putrasya pāṇḍavaiḥ |
na ca nastādṛśaṃ dṛṣṭaṃ naiva cāpi pariśrutam || 9-22-15||

MHB 9-22-16

वर्तमाने तथा युद्धे निर्मर्यादे समन्ततः ।
वध्यमानेषु योधेषु तावकेष्वितरेषु च ॥ ९-२२-१६॥
vartamāne tathā yuddhe nirmaryāde samantataḥ |
vadhyamāneṣu yodheṣu tāvakeṣvitareṣu ca || 9-22-16||

MHB 9-22-17

निनदत्सु च योधेषु शङ्खवर्यैश्च पूरितैः ।
उत्कृष्टैः सिंहनादैश्च गर्जितेन च धन्विनाम् ॥ ९-२२-१७॥
ninadatsu ca yodheṣu śaṅkhavaryaiśca pūritaiḥ |
utkṛṣṭaiḥ siṃhanādaiśca garjitena ca dhanvinām || 9-22-17||

MHB 9-22-18

अतिप्रवृद्धे युद्धे च छिद्यमानेषु मर्मसु ।
धावमानेषु योधेषु जयगृद्धिषु मारिष ॥ ९-२२-१८॥
atipravṛddhe yuddhe ca chidyamāneṣu marmasu |
dhāvamāneṣu yodheṣu jayagṛddhiṣu māriṣa || 9-22-18||

MHB 9-22-19

संहारे सर्वतो जाते पृथिव्यां शोकसंभवे ।
बह्वीनामुत्तमस्त्रीणां सीमन्तोद्धरणे तथा ॥ ९-२२-१९॥
saṃhāre sarvato jāte pṛthivyāṃ śokasaṃbhave |
bahvīnāmuttamastrīṇāṃ sīmantoddharaṇe tathā || 9-22-19||

MHB 9-22-20

निर्मर्यादे तथा युद्धे वर्तमाने सुदारुणे ।
प्रादुरासन्विनाशाय तदोत्पाताः सुदारुणाः ।
चचाल शब्दं कुर्वाणा सपर्वतवना मही ॥ ९-२२-२०॥
nirmaryāde tathā yuddhe vartamāne sudāruṇe |
prādurāsanvināśāya tadotpātāḥ sudāruṇāḥ |
cacāla śabdaṃ kurvāṇā saparvatavanā mahī || 9-22-20||

MHB 9-22-21

सदण्डाः सोल्मुका राजञ्शीर्यमाणाः समन्ततः ।
उल्काः पेतुर्दिवो भूमावाहत्य रविमण्डलम् ॥ ९-२२-२१॥
sadaṇḍāḥ solmukā rājañśīryamāṇāḥ samantataḥ |
ulkāḥ peturdivo bhūmāvāhatya ravimaṇḍalam || 9-22-21||

MHB 9-22-22

विष्वग्वाताः प्रादुरासन्नीचैः शर्करवर्षिणः ।
अश्रूणि मुमुचुर्नागा वेपथुश्चास्पृशद्भृशम् ॥ ९-२२-२२॥
viṣvagvātāḥ prādurāsannīcaiḥ śarkaravarṣiṇaḥ |
aśrūṇi mumucurnāgā vepathuścāspṛśadbhṛśam || 9-22-22||

MHB 9-22-23

एतान्घोराननादृत्य समुत्पातान्सुदारुणान् ।
पुनर्युद्धाय संमन्त्र्य क्षत्रियास्तस्थुरव्यथाः ।
रमणीये कुरुक्षेत्रे पुण्ये स्वर्गं यियासवः ॥ ९-२२-२३॥
etānghorānanādṛtya samutpātānsudāruṇān |
punaryuddhāya saṃmantrya kṣatriyāstasthuravyathāḥ |
ramaṇīye kurukṣetre puṇye svargaṃ yiyāsavaḥ || 9-22-23||

MHB 9-22-24

ततो गान्धारराजस्य पुत्रः शकुनिरब्रवीत् ।
युध्यध्वमग्रतो यावत्पृष्ठतो हन्मि पाण्डवान् ॥ ९-२२-२४॥
tato gāndhārarājasya putraḥ śakunirabravīt |
yudhyadhvamagrato yāvatpṛṣṭhato hanmi pāṇḍavān || 9-22-24||

MHB 9-22-25

ततो नः संप्रयातानां मद्रयोधास्तरस्विनः ।
हृष्टाः किलकिलाशब्दमकुर्वन्तापरे तथा ॥ ९-२२-२५॥
tato naḥ saṃprayātānāṃ madrayodhāstarasvinaḥ |
hṛṣṭāḥ kilakilāśabdamakurvantāpare tathā || 9-22-25||

MHB 9-22-26

अस्मांस्तु पुनरासाद्य लब्धलक्षा दुरासदाः ।
शरासनानि धुन्वन्तः शरवर्षैरवाकिरन् ॥ ९-२२-२६॥
asmāṃstu punarāsādya labdhalakṣā durāsadāḥ |
śarāsanāni dhunvantaḥ śaravarṣairavākiran || 9-22-26||

MHB 9-22-27

ततो हतं परैस्तत्र मद्रराजबलं तदा ।
दुर्योधनबलं दृष्ट्वा पुनरासीत्पराङ्मुखम् ॥ ९-२२-२७॥
tato hataṃ paraistatra madrarājabalaṃ tadā |
duryodhanabalaṃ dṛṣṭvā punarāsītparāṅmukham || 9-22-27||

MHB 9-22-28

गान्धारराजस्तु पुनर्वाक्यमाह ततो बली ।
निवर्तध्वमधर्मज्ञा युध्यध्वं किं सृतेन वः ॥ ९-२२-२८॥
gāndhārarājastu punarvākyamāha tato balī |
nivartadhvamadharmajñā yudhyadhvaṃ kiṃ sṛtena vaḥ || 9-22-28||

MHB 9-22-29

अनीकं दशसाहस्रमश्वानां भरतर्षभ ।
आसीद्गान्धारराजस्य विमलप्रासयोधिनाम् ॥ ९-२२-२९॥
anīkaṃ daśasāhasramaśvānāṃ bharatarṣabha |
āsīdgāndhārarājasya vimalaprāsayodhinām || 9-22-29||

MHB 9-22-30

बलेन तेन विक्रम्य वर्तमाने जनक्षये ।
पृष्ठतः पाण्डवानीकमभ्यघ्नन्निशितैः शरैः ॥ ९-२२-३०॥
balena tena vikramya vartamāne janakṣaye |
pṛṣṭhataḥ pāṇḍavānīkamabhyaghnanniśitaiḥ śaraiḥ || 9-22-30||

MHB 9-22-31

तदभ्रमिव वातेन क्षिप्यमाणं समन्ततः ।
अभज्यत महाराज पाण्डूनां सुमहद्बलम् ॥ ९-२२-३१॥
tadabhramiva vātena kṣipyamāṇaṃ samantataḥ |
abhajyata mahārāja pāṇḍūnāṃ sumahadbalam || 9-22-31||

MHB 9-22-32

ततो युधिष्ठिरः प्रेक्ष्य भग्नं स्वबलमन्तिकात् ।
अभ्यचोदयदव्यग्रः सहदेवं महाबलम् ॥ ९-२२-३२॥
tato yudhiṣṭhiraḥ prekṣya bhagnaṃ svabalamantikāt |
abhyacodayadavyagraḥ sahadevaṃ mahābalam || 9-22-32||

MHB 9-22-33

असौ सुबलपुत्रो नो जघनं पीड्य दंशितः ।
सेनां निसूदयन्त्येष पश्य पाण्डव दुर्मतिम् ॥ ९-२२-३३॥
asau subalaputro no jaghanaṃ pīḍya daṃśitaḥ |
senāṃ nisūdayantyeṣa paśya pāṇḍava durmatim || 9-22-33||

MHB 9-22-34

गच्छ त्वं द्रौपदेयाश्च शकुनिं सौबलं जहि ।
रथानीकमहं रक्ष्ये पाञ्चालसहितोऽनघ ॥ ९-२२-३४॥
gaccha tvaṃ draupadeyāśca śakuniṃ saubalaṃ jahi |
rathānīkamahaṃ rakṣye pāñcālasahito'nagha || 9-22-34||

MHB 9-22-35

गच्छन्तु कुञ्जराः सर्वे वाजिनश्च सह त्वया ।
पादाताश्च त्रिसाहस्राः शकुनिं सौबलं जहि ॥ ९-२२-३५॥
gacchantu kuñjarāḥ sarve vājinaśca saha tvayā |
pādātāśca trisāhasrāḥ śakuniṃ saubalaṃ jahi || 9-22-35||

MHB 9-22-36

ततो गजाः सप्तशताश्चापपाणिभिरास्थिताः ।
पञ्च चाश्वसहस्राणि सहदेवश्च वीर्यवान् ॥ ९-२२-३६॥
tato gajāḥ saptaśatāścāpapāṇibhirāsthitāḥ |
pañca cāśvasahasrāṇi sahadevaśca vīryavān || 9-22-36||

MHB 9-22-37

पादाताश्च त्रिसाहस्रा द्रौपदेयाश्च सर्वशः ।
रणे ह्यभ्यद्रवंस्ते तु शकुनिं युद्धदुर्मदम् ॥ ९-२२-३७॥
pādātāśca trisāhasrā draupadeyāśca sarvaśaḥ |
raṇe hyabhyadravaṃste tu śakuniṃ yuddhadurmadam || 9-22-37||

MHB 9-22-38

ततस्तु सौबलो राजन्नभ्यतिक्रम्य पाण्डवान् ।
जघान पृष्ठतः सेनां जयगृध्रः प्रतापवान् ॥ ९-२२-३८॥
tatastu saubalo rājannabhyatikramya pāṇḍavān |
jaghāna pṛṣṭhataḥ senāṃ jayagṛdhraḥ pratāpavān || 9-22-38||

MHB 9-22-39

अश्वारोहास्तु संरब्धाः पाण्डवानां तरस्विनाम् ।
प्राविशन्सौबलानीकमभ्यतिक्रम्य तान्रथान् ॥ ९-२२-३९॥
aśvārohāstu saṃrabdhāḥ pāṇḍavānāṃ tarasvinām |
prāviśansaubalānīkamabhyatikramya tānrathān || 9-22-39||

MHB 9-22-40

ते तत्र सादिनः शूराः सौबलस्य महद्बलम् ।
गजमध्येऽवतिष्ठन्तः शरवर्षैरवाकिरन् ॥ ९-२२-४०॥
te tatra sādinaḥ śūrāḥ saubalasya mahadbalam |
gajamadhye'vatiṣṭhantaḥ śaravarṣairavākiran || 9-22-40||

MHB 9-22-41

तदुद्यतगदाप्रासमकापुरुषसेवितम् ।
प्रावर्तत महद्युद्धं राजन्दुर्मन्त्रिते तव ॥ ९-२२-४१॥
tadudyatagadāprāsamakāpuruṣasevitam |
prāvartata mahadyuddhaṃ rājandurmantrite tava || 9-22-41||

MHB 9-22-42

उपारमन्त ज्याशब्दाः प्रेक्षका रथिनोऽभवन् ।
न हि स्वेषां परेषां वा विशेषः प्रत्यदृश्यत ॥ ९-२२-४२॥
upāramanta jyāśabdāḥ prekṣakā rathino'bhavan |
na hi sveṣāṃ pareṣāṃ vā viśeṣaḥ pratyadṛśyata || 9-22-42||

MHB 9-22-43

शूरबाहुविसृष्टानां शक्तीनां भरतर्षभ ।
ज्योतिषामिव संपातमपश्यन्कुरुपाण्डवाः ॥ ९-२२-४३॥
śūrabāhuvisṛṣṭānāṃ śaktīnāṃ bharatarṣabha |
jyotiṣāmiva saṃpātamapaśyankurupāṇḍavāḥ || 9-22-43||

MHB 9-22-44

ऋष्टिभिर्विमलाभिश्च तत्र तत्र विशां पते ।
संपतन्तीभिराकाशमावृतं बह्वशोभत ॥ ९-२२-४४॥
ṛṣṭibhirvimalābhiśca tatra tatra viśāṃ pate |
saṃpatantībhirākāśamāvṛtaṃ bahvaśobhata || 9-22-44||

MHB 9-22-45

प्रासानां पततां राजन्रूपमासीत्समन्ततः ।
शलभानामिवाकाशे तदा भरतसत्तम ॥ ९-२२-४५॥
prāsānāṃ patatāṃ rājanrūpamāsītsamantataḥ |
śalabhānāmivākāśe tadā bharatasattama || 9-22-45||

MHB 9-22-46

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गा विप्रविद्धैर्नियन्तृभिः ।
हयाः परिपतन्ति स्म शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ९-२२-४६॥
rudhirokṣitasarvāṅgā vipraviddhairniyantṛbhiḥ |
hayāḥ paripatanti sma śataśo'tha sahasraśaḥ || 9-22-46||

MHB 9-22-47

अन्योन्यपरिपिष्टाश्च समासाद्य परस्परम् ।
अविक्षताः स्म दृश्यन्ते वमन्तो रुधिरं मुखैः ॥ ९-२२-४७॥
anyonyaparipiṣṭāśca samāsādya parasparam |
avikṣatāḥ sma dṛśyante vamanto rudhiraṃ mukhaiḥ || 9-22-47||

MHB 9-22-48

ततोऽभवत्तमो घोरं सैन्येन रजसा वृते ।
तानपाक्रमतोऽद्राक्षं तस्माद्देशादरिंदमान् ।
अश्वान्राजन्मनुष्यांश्च रजसा संवृते सति ॥ ९-२२-४८॥
tato'bhavattamo ghoraṃ sainyena rajasā vṛte |
tānapākramato'drākṣaṃ tasmāddeśādariṃdamān |
aśvānrājanmanuṣyāṃśca rajasā saṃvṛte sati || 9-22-48||

MHB 9-22-49

भूमौ निपतिताश्चान्ये वमन्तो रुधिरं बहु ।
केशाकेशिसमालग्ना न शेकुश्चेष्टितुं जनाः ॥ ९-२२-४९॥
bhūmau nipatitāścānye vamanto rudhiraṃ bahu |
keśākeśisamālagnā na śekuśceṣṭituṃ janāḥ || 9-22-49||

MHB 9-22-50

अन्योन्यमश्वपृष्ठेभ्यो विकर्षन्तो महाबलाः ।
मल्ला इव समासाद्य निजघ्नुरितरेतरम् ।
अश्वैश्च व्यपकृष्यन्त बहवोऽत्र गतासवः ॥ ९-२२-५०॥
anyonyamaśvapṛṣṭhebhyo vikarṣanto mahābalāḥ |
mallā iva samāsādya nijaghnuritaretaram |
aśvaiśca vyapakṛṣyanta bahavo'tra gatāsavaḥ || 9-22-50||

MHB 9-22-51

भूमौ निपतिताश्चान्ये बहवो विजयैषिणः ।
तत्र तत्र व्यदृश्यन्त पुरुषाः शूरमानिनः ॥ ९-२२-५१॥
bhūmau nipatitāścānye bahavo vijayaiṣiṇaḥ |
tatra tatra vyadṛśyanta puruṣāḥ śūramāninaḥ || 9-22-51||

MHB 9-22-52

रक्तोक्षितैश्छिन्नभुजैरपकृष्टशिरोरुहैः ।
व्यदृश्यत मही कीर्णा शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ९-२२-५२॥
raktokṣitaiśchinnabhujairapakṛṣṭaśiroruhaiḥ |
vyadṛśyata mahī kīrṇā śataśo'tha sahasraśaḥ || 9-22-52||

MHB 9-22-53

दूरं न शक्यं तत्रासीद्गन्तुमश्वेन केनचित् ।
साश्वारोहैर्हतैरश्वैरावृते वसुधातले ॥ ९-२२-५३॥
dūraṃ na śakyaṃ tatrāsīdgantumaśvena kenacit |
sāśvārohairhatairaśvairāvṛte vasudhātale || 9-22-53||

MHB 9-22-54

रुधिरोक्षितसंनाहैरात्तशस्त्रैरुदायुधैः ।
नानाप्रहरणैर्घोरैः परस्परवधैषिभिः ।
सुसंनिकृष्टैः संग्रामे हतभूयिष्ठसैनिकैः ॥ ९-२२-५४॥
rudhirokṣitasaṃnāhairāttaśastrairudāyudhaiḥ |
nānāpraharaṇairghoraiḥ parasparavadhaiṣibhiḥ |
susaṃnikṛṣṭaiḥ saṃgrāme hatabhūyiṣṭhasainikaiḥ || 9-22-54||

MHB 9-22-55

स मुहूर्तं ततो युद्ध्वा सौबलोऽथ विशां पते ।
षट्सहस्रैर्हयैः शिष्टैरपायाच्छकुनिस्ततः ॥ ९-२२-५५॥
sa muhūrtaṃ tato yuddhvā saubalo'tha viśāṃ pate |
ṣaṭsahasrairhayaiḥ śiṣṭairapāyācchakunistataḥ || 9-22-55||

MHB 9-22-56

तथैव पाण्डवानीकं रुधिरेण समुक्षितम् ।
षट्सहस्रैर्हयैः शिष्टैरपायाच्छ्रान्तवाहनम् ॥ ९-२२-५६॥
tathaiva pāṇḍavānīkaṃ rudhireṇa samukṣitam |
ṣaṭsahasrairhayaiḥ śiṣṭairapāyācchrāntavāhanam || 9-22-56||

MHB 9-22-57

अश्वारोहास्तु पाण्डूनामब्रुवन्रुधिरोक्षिताः ।
सुसंनिकृष्टाः संग्रामे भूयिष्ठं त्यक्तजीविताः ॥ ९-२२-५७॥
aśvārohāstu pāṇḍūnāmabruvanrudhirokṣitāḥ |
susaṃnikṛṣṭāḥ saṃgrāme bhūyiṣṭhaṃ tyaktajīvitāḥ || 9-22-57||

MHB 9-22-58

नेह शक्यं रथैर्योद्धुं कुत एव महागजैः ।
रथानेव रथा यान्तु कुञ्जराः कुञ्जरानपि ॥ ९-२२-५८॥
neha śakyaṃ rathairyoddhuṃ kuta eva mahāgajaiḥ |
rathāneva rathā yāntu kuñjarāḥ kuñjarānapi || 9-22-58||

MHB 9-22-59

प्रतियातो हि शकुनिः स्वमनीकमवस्थितः ।
न पुनः सौबलो राजा युद्धमभ्यागमिष्यति ॥ ९-२२-५९॥
pratiyāto hi śakuniḥ svamanīkamavasthitaḥ |
na punaḥ saubalo rājā yuddhamabhyāgamiṣyati || 9-22-59||

MHB 9-22-60

ततस्तु द्रौपदेयाश्च ते च मत्ता महाद्विपाः ।
प्रययुर्यत्र पाञ्चाल्यो धृष्टद्युम्नो महारथः ॥ ९-२२-६०॥
tatastu draupadeyāśca te ca mattā mahādvipāḥ |
prayayuryatra pāñcālyo dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ || 9-22-60||

MHB 9-22-61

सहदेवोऽपि कौरव्य रजोमेघे समुत्थिते ।
एकाकी प्रययौ तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ९-२२-६१॥
sahadevo'pi kauravya rajomeghe samutthite |
ekākī prayayau tatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ || 9-22-61||

MHB 9-22-62

ततस्तेषु प्रयातेषु शकुनिः सौबलः पुनः ।
पार्श्वतोऽभ्यहनत्क्रुद्धो धृष्टद्युम्नस्य वाहिनीम् ॥ ९-२२-६२॥
tatasteṣu prayāteṣu śakuniḥ saubalaḥ punaḥ |
pārśvato'bhyahanatkruddho dhṛṣṭadyumnasya vāhinīm || 9-22-62||

MHB 9-22-63

तत्पुनस्तुमुलं युद्धं प्राणांस्त्यक्त्वाभ्यवर्तत ।
तावकानां परेषां च परस्परवधैषिणाम् ॥ ९-२२-६३॥
tatpunastumulaṃ yuddhaṃ prāṇāṃstyaktvābhyavartata |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca parasparavadhaiṣiṇām || 9-22-63||

MHB 9-22-64

ते ह्यन्योन्यमवेक्षन्त तस्मिन्वीरसमागमे ।
योधाः पर्यपतन्राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ९-२२-६४॥
te hyanyonyamavekṣanta tasminvīrasamāgame |
yodhāḥ paryapatanrājañśataśo'tha sahasraśaḥ || 9-22-64||

MHB 9-22-65

असिभिश्छिद्यमानानां शिरसां लोकसंक्षये ।
प्रादुरासीन्महाशब्दस्तालानां पततामिव ॥ ९-२२-६५॥
asibhiśchidyamānānāṃ śirasāṃ lokasaṃkṣaye |
prādurāsīnmahāśabdastālānāṃ patatāmiva || 9-22-65||

MHB 9-22-66

विमुक्तानां शरीराणां भिन्नानां पततां भुवि ।
सायुधानां च बाहूनामुरूणां च विशां पते ।
आसीत्कटकटाशब्दः सुमहान्रोमहर्षणः ॥ ९-२२-६६॥
vimuktānāṃ śarīrāṇāṃ bhinnānāṃ patatāṃ bhuvi |
sāyudhānāṃ ca bāhūnāmurūṇāṃ ca viśāṃ pate |
āsītkaṭakaṭāśabdaḥ sumahānromaharṣaṇaḥ || 9-22-66||

MHB 9-22-67

निघ्नन्तो निशितैः शस्त्रैर्भ्रातॄन्पुत्रान्सखीनपि ।
योधाः परिपतन्ति स्म यथामिषकृते खगाः ॥ ९-२२-६७॥
nighnanto niśitaiḥ śastrairbhrātṝnputrānsakhīnapi |
yodhāḥ paripatanti sma yathāmiṣakṛte khagāḥ || 9-22-67||

MHB 9-22-68

अन्योन्यं प्रतिसंरब्धाः समासाद्य परस्परम् ।
अहं पूर्वमहं पूर्वमिति न्यघ्नन्सहस्रशः ॥ ९-२२-६८॥
anyonyaṃ pratisaṃrabdhāḥ samāsādya parasparam |
ahaṃ pūrvamahaṃ pūrvamiti nyaghnansahasraśaḥ || 9-22-68||

MHB 9-22-69

संघातैरासनभ्रष्टैरश्वारोहैर्गतासुभिः ।
हयाः परिपतन्ति स्म शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ९-२२-६९॥
saṃghātairāsanabhraṣṭairaśvārohairgatāsubhiḥ |
hayāḥ paripatanti sma śataśo'tha sahasraśaḥ || 9-22-69||

MHB 9-22-70

स्फुरतां प्रतिपिष्टानामश्वानां शीघ्रसारिणाम् ।
स्तनतां च मनुष्याणां संनद्धानां विशां पते ॥ ९-२२-७०॥
sphuratāṃ pratipiṣṭānāmaśvānāṃ śīghrasāriṇām |
stanatāṃ ca manuṣyāṇāṃ saṃnaddhānāṃ viśāṃ pate || 9-22-70||

MHB 9-22-71

शक्त्यृष्टिप्रासशब्दश्च तुमुलः समजायत ।
भिन्दतां परमर्माणि राजन्दुर्मन्त्रिते तव ॥ ९-२२-७१॥
śaktyṛṣṭiprāsaśabdaśca tumulaḥ samajāyata |
bhindatāṃ paramarmāṇi rājandurmantrite tava || 9-22-71||

MHB 9-22-72

श्रमाभिभूताः संरब्धाः श्रान्तवाहाः पिपासिताः ।
विक्षताश्च शितैः शस्त्रैरभ्यवर्तन्त तावकाः ॥ ९-२२-७२॥
śramābhibhūtāḥ saṃrabdhāḥ śrāntavāhāḥ pipāsitāḥ |
vikṣatāśca śitaiḥ śastrairabhyavartanta tāvakāḥ || 9-22-72||

MHB 9-22-73

मत्ता रुधिरगन्धेन बहवोऽत्र विचेतसः ।
जघ्नुः परान्स्वकांश्चैव प्राप्तान्प्राप्ताननन्तरान् ॥ ९-२२-७३॥
mattā rudhiragandhena bahavo'tra vicetasaḥ |
jaghnuḥ parānsvakāṃścaiva prāptānprāptānanantarān || 9-22-73||

MHB 9-22-74

बहवश्च गतप्राणाः क्षत्रिया जयगृद्धिनः ।
भूमावभ्यपतन्राजञ्शरवृष्टिभिरावृताः ॥ ९-२२-७४॥
bahavaśca gataprāṇāḥ kṣatriyā jayagṛddhinaḥ |
bhūmāvabhyapatanrājañśaravṛṣṭibhirāvṛtāḥ || 9-22-74||

MHB 9-22-75

वृकगृध्रशृगालानां तुमुले मोदनेऽहनि ।
आसीद्बलक्षयो घोरस्तव पुत्रस्य पश्यतः ॥ ९-२२-७५॥
vṛkagṛdhraśṛgālānāṃ tumule modane'hani |
āsīdbalakṣayo ghorastava putrasya paśyataḥ || 9-22-75||

MHB 9-22-76

नराश्वकायसंछन्ना भूमिरासीद्विशां पते ।
रुधिरोदकचित्रा च भीरूणां भयवर्धिनी ॥ ९-२२-७६॥
narāśvakāyasaṃchannā bhūmirāsīdviśāṃ pate |
rudhirodakacitrā ca bhīrūṇāṃ bhayavardhinī || 9-22-76||

MHB 9-22-77

असिभिः पट्टिशैः शूलैस्तक्षमाणाः पुनः पुनः ।
तावकाः पाण्डवाश्चैव नाभ्यवर्तन्त भारत ॥ ९-२२-७७॥
asibhiḥ paṭṭiśaiḥ śūlaistakṣamāṇāḥ punaḥ punaḥ |
tāvakāḥ pāṇḍavāścaiva nābhyavartanta bhārata || 9-22-77||

MHB 9-22-78

प्रहरन्तो यथाशक्ति यावत्प्राणस्य धारणम् ।
योधाः परिपतन्ति स्म वमन्तो रुधिरं व्रणैः ॥ ९-२२-७८॥
praharanto yathāśakti yāvatprāṇasya dhāraṇam |
yodhāḥ paripatanti sma vamanto rudhiraṃ vraṇaiḥ || 9-22-78||

MHB 9-22-79

शिरो गृहीत्वा केशेषु कबन्धः समदृश्यत ।
उद्यम्य निशितं खड्गं रुधिरेण समुक्षितम् ॥ ९-२२-७९॥
śiro gṛhītvā keśeṣu kabandhaḥ samadṛśyata |
udyamya niśitaṃ khaḍgaṃ rudhireṇa samukṣitam || 9-22-79||

MHB 9-22-80

अथोत्थितेषु बहुषु कबन्धेषु जनाधिप ।
तथा रुधिरगन्धेन योधाः कश्मलमाविशन् ॥ ९-२२-८०॥
athotthiteṣu bahuṣu kabandheṣu janādhipa |
tathā rudhiragandhena yodhāḥ kaśmalamāviśan || 9-22-80||

MHB 9-22-81

मन्दीभूते ततः शब्दे पाण्डवानां महद्बलम् ।
अल्पावशिष्टैस्तुरगैरभ्यवर्तत सौबलः ॥ ९-२२-८१॥
mandībhūte tataḥ śabde pāṇḍavānāṃ mahadbalam |
alpāvaśiṣṭaisturagairabhyavartata saubalaḥ || 9-22-81||

MHB 9-22-82

ततोऽभ्यधावंस्त्वरिताः पाण्डवा जयगृद्धिनः ।
पदातयश्च नागाश्च सादिनश्चोद्यतायुधाः ॥ ९-२२-८२॥
tato'bhyadhāvaṃstvaritāḥ pāṇḍavā jayagṛddhinaḥ |
padātayaśca nāgāśca sādinaścodyatāyudhāḥ || 9-22-82||

MHB 9-22-83

कोष्टकीकृत्य चाप्येनं परिक्षिप्य च सर्वशः ।
शस्त्रैर्नानाविधैर्जघ्नुर्युद्धपारं तितीर्षवः ॥ ९-२२-८३॥
koṣṭakīkṛtya cāpyenaṃ parikṣipya ca sarvaśaḥ |
śastrairnānāvidhairjaghnuryuddhapāraṃ titīrṣavaḥ || 9-22-83||

MHB 9-22-84

त्वदीयास्तांस्तु संप्रेक्ष्य सर्वतः समभिद्रुतान् ।
साश्वपत्तिद्विपरथाः पाण्डवानभिदुद्रुवुः ॥ ९-२२-८४॥
tvadīyāstāṃstu saṃprekṣya sarvataḥ samabhidrutān |
sāśvapattidviparathāḥ pāṇḍavānabhidudruvuḥ || 9-22-84||

MHB 9-22-85

केचित्पदातयः पद्भिर्मुष्टिभिश्च परस्परम् ।
निजघ्नुः समरे शूराः क्षीणशस्त्रास्ततोऽपतन् ॥ ९-२२-८५॥
kecitpadātayaḥ padbhirmuṣṭibhiśca parasparam |
nijaghnuḥ samare śūrāḥ kṣīṇaśastrāstato'patan || 9-22-85||

MHB 9-22-86

रथेभ्यो रथिनः पेतुर्द्विपेभ्यो हस्तिसादिनः ।
विमानेभ्य इव भ्रष्टाः सिद्धाः पुण्यक्षयाद्यथा ॥ ९-२२-८६॥
rathebhyo rathinaḥ peturdvipebhyo hastisādinaḥ |
vimānebhya iva bhraṣṭāḥ siddhāḥ puṇyakṣayādyathā || 9-22-86||

MHB 9-22-87

एवमन्योन्यमायस्ता योधा जघ्नुर्महामृधे ।
पितॄन्भ्रातॄन्वयस्यांश्च पुत्रानपि तथापरे ॥ ९-२२-८७॥
evamanyonyamāyastā yodhā jaghnurmahāmṛdhe |
pitṝnbhrātṝnvayasyāṃśca putrānapi tathāpare || 9-22-87||

MHB 9-22-88

एवमासीदमर्यादं युद्धं भरतसत्तम ।
प्रासासिबाणकलिले वर्तमाने सुदारुणे ॥ ९-२२-८८॥
evamāsīdamaryādaṃ yuddhaṃ bharatasattama |
prāsāsibāṇakalile vartamāne sudāruṇe || 9-22-88||

Adhyaya: 23/64 (64)

MHB 9-23-1

संजय उवाच ।
तस्मिञ्शब्दे मृदौ जाते पाण्डवैर्निहते बले ।
अश्वैः सप्तशतैः शिष्टैरुपावर्तत सौबलः ॥ ९-२३-१॥
saṃjaya uvāca |
tasmiñśabde mṛdau jāte pāṇḍavairnihate bale |
aśvaiḥ saptaśataiḥ śiṣṭairupāvartata saubalaḥ || 9-23-1||

MHB 9-23-2

स यात्वा वाहिनीं तूर्णमब्रवीत्त्वरयन्युधि ।
युध्यध्वमिति संहृष्टाः पुनः पुनररिंदमः ।
अपृच्छत्क्षत्रियांस्तत्र क्व नु राजा महारथः ॥ ९-२३-२॥
sa yātvā vāhinīṃ tūrṇamabravīttvarayanyudhi |
yudhyadhvamiti saṃhṛṣṭāḥ punaḥ punarariṃdamaḥ |
apṛcchatkṣatriyāṃstatra kva nu rājā mahārathaḥ || 9-23-2||

MHB 9-23-3

शकुनेस्तु वचः श्रुत्वा त ऊचुर्भरतर्षभ ।
असौ तिष्ठति कौरव्यो रणमध्ये महारथः ॥ ९-२३-३॥
śakunestu vacaḥ śrutvā ta ūcurbharatarṣabha |
asau tiṣṭhati kauravyo raṇamadhye mahārathaḥ || 9-23-3||

MHB 9-23-4

यत्रैतत्सुमहच्छत्रं पूर्णचन्द्रसमप्रभम् ।
यत्रैते सतलत्राणा रथास्तिष्ठन्ति दंशिताः ॥ ९-२३-४॥
yatraitatsumahacchatraṃ pūrṇacandrasamaprabham |
yatraite satalatrāṇā rathāstiṣṭhanti daṃśitāḥ || 9-23-4||

MHB 9-23-5

यत्रैष शब्दस्तुमुलः पर्जन्यनिनदोपमः ।
तत्र गच्छ द्रुतं राजंस्ततो द्रक्ष्यसि कौरवम् ॥ ९-२३-५॥
yatraiṣa śabdastumulaḥ parjanyaninadopamaḥ |
tatra gaccha drutaṃ rājaṃstato drakṣyasi kauravam || 9-23-5||

MHB 9-23-6

एवमुक्तस्तु तैः शूरैः शकुनिः सौबलस्तदा ।
प्रययौ तत्र यत्रासौ पुत्रस्तव नराधिप ।
सर्वतः संवृतो वीरैः समरेष्वनिवर्तिभिः ॥ ९-२३-६॥
evamuktastu taiḥ śūraiḥ śakuniḥ saubalastadā |
prayayau tatra yatrāsau putrastava narādhipa |
sarvataḥ saṃvṛto vīraiḥ samareṣvanivartibhiḥ || 9-23-6||

MHB 9-23-7

ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा रथानीके व्यवस्थितम् ।
सरथांस्तावकान्सर्वान्हर्षयञ्शकुनिस्ततः ॥ ९-२३-७॥
tato duryodhanaṃ dṛṣṭvā rathānīke vyavasthitam |
sarathāṃstāvakānsarvānharṣayañśakunistataḥ || 9-23-7||

MHB 9-23-8

दुर्योधनमिदं वाक्यं हृष्टरूपो विशां पते ।
कृतकार्यमिवात्मानं मन्यमानोऽब्रवीन्नृपम् ॥ ९-२३-८॥
duryodhanamidaṃ vākyaṃ hṛṣṭarūpo viśāṃ pate |
kṛtakāryamivātmānaṃ manyamāno'bravīnnṛpam || 9-23-8||

MHB 9-23-9

जहि राजन्रथानीकमश्वाः सर्वे जिता मया ।
नात्यक्त्वा जीवितं संख्ये शक्यो जेतुं युधिष्ठिरः ॥ ९-२३-९॥
jahi rājanrathānīkamaśvāḥ sarve jitā mayā |
nātyaktvā jīvitaṃ saṃkhye śakyo jetuṃ yudhiṣṭhiraḥ || 9-23-9||

MHB 9-23-10

हते तस्मिन्रथानीके पाण्डवेनाभिपालिते ।
गजानेतान्हनिष्यामः पदातींश्चेतरांस्तथा ॥ ९-२३-१०॥
hate tasminrathānīke pāṇḍavenābhipālite |
gajānetānhaniṣyāmaḥ padātīṃścetarāṃstathā || 9-23-10||

MHB 9-23-11

श्रुत्वा तु वचनं तस्य तावका जयगृद्धिनः ।
जवेनाभ्यपतन्हृष्टाः पाण्डवानामनीकिनीम् ॥ ९-२३-११॥
śrutvā tu vacanaṃ tasya tāvakā jayagṛddhinaḥ |
javenābhyapatanhṛṣṭāḥ pāṇḍavānāmanīkinīm || 9-23-11||

MHB 9-23-12

सर्वे विवृततूणीराः प्रगृहीतशरासनाः ।
शरासनानि धुन्वानाः सिंहनादं प्रचक्रिरे ॥ ९-२३-१२॥
sarve vivṛtatūṇīrāḥ pragṛhītaśarāsanāḥ |
śarāsanāni dhunvānāḥ siṃhanādaṃ pracakrire || 9-23-12||

MHB 9-23-13

ततो ज्यातलनिर्घोषः पुनरासीद्विशां पते ।
प्रादुरासीच्छराणां च सुमुक्तानां सुदारुणः ॥ ९-२३-१३॥
tato jyātalanirghoṣaḥ punarāsīdviśāṃ pate |
prādurāsīccharāṇāṃ ca sumuktānāṃ sudāruṇaḥ || 9-23-13||

MHB 9-23-14

तान्समीपगतान्दृष्ट्वा जवेनोद्यतकार्मुकान् ।
उवाच देवकीपुत्रं कुन्तीपुत्रो धनंजयः ॥ ९-२३-१४॥
tānsamīpagatāndṛṣṭvā javenodyatakārmukān |
uvāca devakīputraṃ kuntīputro dhanaṃjayaḥ || 9-23-14||

MHB 9-23-15

चोदयाश्वानसंभ्रान्तः प्रविशैतद्बलार्णवम् ।
अन्तमद्य गमिष्यामि शत्रूणां निशितैः शरैः ॥ ९-२३-१५॥
codayāśvānasaṃbhrāntaḥ praviśaitadbalārṇavam |
antamadya gamiṣyāmi śatrūṇāṃ niśitaiḥ śaraiḥ || 9-23-15||

MHB 9-23-16

अष्टादश दिनान्यद्य युद्धस्यास्य जनार्दन ।
वर्तमानस्य महतः समासाद्य परस्परम् ॥ ९-२३-१६॥
aṣṭādaśa dinānyadya yuddhasyāsya janārdana |
vartamānasya mahataḥ samāsādya parasparam || 9-23-16||

MHB 9-23-17

अनन्तकल्पा ध्वजिनी भूत्वा ह्येषां महात्मनाम् ।
क्षयमद्य गता युद्धे पश्य दैवं यथाविधम् ॥ ९-२३-१७॥
anantakalpā dhvajinī bhūtvā hyeṣāṃ mahātmanām |
kṣayamadya gatā yuddhe paśya daivaṃ yathāvidham || 9-23-17||

MHB 9-23-18

समुद्रकल्पं तु बलं धार्तराष्ट्रस्य माधव ।
अस्मानासाद्य संजातं गोष्पदोपममच्युत ॥ ९-२३-१८॥
samudrakalpaṃ tu balaṃ dhārtarāṣṭrasya mādhava |
asmānāsādya saṃjātaṃ goṣpadopamamacyuta || 9-23-18||

MHB 9-23-19

हते भीष्मे च संदध्याच्छिवं स्यादिह माधव ।
न च तत्कृतवान्मूढो धार्तराष्ट्रः सुबालिशः ॥ ९-२३-१९॥
hate bhīṣme ca saṃdadhyācchivaṃ syādiha mādhava |
na ca tatkṛtavānmūḍho dhārtarāṣṭraḥ subāliśaḥ || 9-23-19||

MHB 9-23-20

उक्तं भीष्मेण यद्वाक्यं हितं पथ्यं च माधव ।
तच्चापि नासौ कृतवान्वीतबुद्धिः सुयोधनः ॥ ९-२३-२०॥
uktaṃ bhīṣmeṇa yadvākyaṃ hitaṃ pathyaṃ ca mādhava |
taccāpi nāsau kṛtavānvītabuddhiḥ suyodhanaḥ || 9-23-20||

MHB 9-23-21

तस्मिंस्तु पतिते भीष्मे प्रच्युते पृथिवीतले ।
न जाने कारणं किं नु येन युद्धमवर्तत ॥ ९-२३-२१॥
tasmiṃstu patite bhīṣme pracyute pṛthivītale |
na jāne kāraṇaṃ kiṃ nu yena yuddhamavartata || 9-23-21||

MHB 9-23-22

मूढांस्तु सर्वथा मन्ये धार्तराष्ट्रान्सुबालिशान् ।
पतिते शंतनोः पुत्रे येऽकार्षुः संयुगं पुनः ॥ ९-२३-२२॥
mūḍhāṃstu sarvathā manye dhārtarāṣṭrānsubāliśān |
patite śaṃtanoḥ putre ye'kārṣuḥ saṃyugaṃ punaḥ || 9-23-22||

MHB 9-23-23

अनन्तरं च निहते द्रोणे ब्रह्मविदां वरे ।
राधेये च विकर्णे च नैवाशाम्यत वैशसम् ॥ ९-२३-२३॥
anantaraṃ ca nihate droṇe brahmavidāṃ vare |
rādheye ca vikarṇe ca naivāśāmyata vaiśasam || 9-23-23||

MHB 9-23-24

अल्पावशिष्टे सैन्येऽस्मिन्सूतपुत्रे च पातिते ।
सपुत्रे वै नरव्याघ्रे नैवाशाम्यत वैशसम् ॥ ९-२३-२४॥
alpāvaśiṣṭe sainye'sminsūtaputre ca pātite |
saputre vai naravyāghre naivāśāmyata vaiśasam || 9-23-24||

MHB 9-23-25

श्रुतायुषि हते शूरे जलसंधे च पौरवे ।
श्रुतायुधे च नृपतौ नैवाशाम्यत वैशसम् ॥ ९-२३-२५॥
śrutāyuṣi hate śūre jalasaṃdhe ca paurave |
śrutāyudhe ca nṛpatau naivāśāmyata vaiśasam || 9-23-25||

MHB 9-23-26

भूरिश्रवसि शल्ये च शाल्वे चैव जनार्दन ।
आवन्त्येषु च वीरेषु नैवाशाम्यत वैशसम् ॥ ९-२३-२६॥
bhūriśravasi śalye ca śālve caiva janārdana |
āvantyeṣu ca vīreṣu naivāśāmyata vaiśasam || 9-23-26||

MHB 9-23-27

जयद्रथे च निहते राक्षसे चाप्यलायुधे ।
बाह्लिके सोमदत्ते च नैवाशाम्यत वैशसम् ॥ ९-२३-२७॥
jayadrathe ca nihate rākṣase cāpyalāyudhe |
bāhlike somadatte ca naivāśāmyata vaiśasam || 9-23-27||

MHB 9-23-28

भगदत्ते हते शूरे काम्बोजे च सुदक्षिणे ।
दुःशासने च निहते नैवाशाम्यत वैशसम् ॥ ९-२३-२८॥
bhagadatte hate śūre kāmboje ca sudakṣiṇe |
duḥśāsane ca nihate naivāśāmyata vaiśasam || 9-23-28||

MHB 9-23-29

दृष्ट्वा च निहताञ्शूरान्पृथङ्माण्डलिकान्नृपान् ।
बलिनश्च रणे कृष्ण नैवाशाम्यत वैशसम् ॥ ९-२३-२९॥
dṛṣṭvā ca nihatāñśūrānpṛthaṅmāṇḍalikānnṛpān |
balinaśca raṇe kṛṣṇa naivāśāmyata vaiśasam || 9-23-29||

MHB 9-23-30

अक्षौहिणीपतीन्दृष्ट्वा भीमसेनेन पातितान् ।
मोहाद्वा यदि वा लोभान्नैवाशाम्यत वैशसम् ॥ ९-२३-३०॥
akṣauhiṇīpatīndṛṣṭvā bhīmasenena pātitān |
mohādvā yadi vā lobhānnaivāśāmyata vaiśasam || 9-23-30||

MHB 9-23-31

को नु राजकुले जातः कौरवेयो विशेषतः ।
निरर्थकं महद्वैरं कुर्यादन्यः सुयोधनात् ॥ ९-२३-३१॥
ko nu rājakule jātaḥ kauraveyo viśeṣataḥ |
nirarthakaṃ mahadvairaṃ kuryādanyaḥ suyodhanāt || 9-23-31||

MHB 9-23-32

गुणतोऽभ्यधिकं ज्ञात्वा बलतः शौर्यतोऽपि वा ।
अमूढः को नु युध्येत जानन्प्राज्ञो हिताहितम् ॥ ९-२३-३२॥
guṇato'bhyadhikaṃ jñātvā balataḥ śauryato'pi vā |
amūḍhaḥ ko nu yudhyeta jānanprājño hitāhitam || 9-23-32||

MHB 9-23-33

यन्न तस्य मनो ह्यासीत्त्वयोक्तस्य हितं वचः ।
प्रशमे पाण्डवैः सार्धं सोऽन्यस्य शृणुयात्कथम् ॥ ९-२३-३३॥
yanna tasya mano hyāsīttvayoktasya hitaṃ vacaḥ |
praśame pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ so'nyasya śṛṇuyātkatham || 9-23-33||

MHB 9-23-34

येन शांतनवो भीष्मो द्रोणो विदुर एव च ।
प्रत्याख्याताः शमस्यार्थे किं नु तस्याद्य भेषजम् ॥ ९-२३-३४॥
yena śāṃtanavo bhīṣmo droṇo vidura eva ca |
pratyākhyātāḥ śamasyārthe kiṃ nu tasyādya bheṣajam || 9-23-34||

MHB 9-23-35

मौर्ख्याद्येन पिता वृद्धः प्रत्याख्यातो जनार्दन ।
तथा माता हितं वाक्यं भाषमाणा हितैषिणी ।
प्रत्याख्याता ह्यसत्कृत्य स कस्मै रोचयेद्वचः ॥ ९-२३-३५॥
maurkhyādyena pitā vṛddhaḥ pratyākhyāto janārdana |
tathā mātā hitaṃ vākyaṃ bhāṣamāṇā hitaiṣiṇī |
pratyākhyātā hyasatkṛtya sa kasmai rocayedvacaḥ || 9-23-35||

MHB 9-23-36

कुलान्तकरणो व्यक्तं जात एष जनार्दन ।
तथास्य दृश्यते चेष्टा नीतिश्चैव विशां पते ।
नैष दास्यति नो राज्यमिति मे मतिरच्युत ॥ ९-२३-३६॥
kulāntakaraṇo vyaktaṃ jāta eṣa janārdana |
tathāsya dṛśyate ceṣṭā nītiścaiva viśāṃ pate |
naiṣa dāsyati no rājyamiti me matiracyuta || 9-23-36||

MHB 9-23-37

उक्तोऽहं बहुशस्तात विदुरेण महात्मना ।
न जीवन्दास्यते भागं धार्तराष्ट्रः कथंचन ॥ ९-२३-३७॥
ukto'haṃ bahuśastāta vidureṇa mahātmanā |
na jīvandāsyate bhāgaṃ dhārtarāṣṭraḥ kathaṃcana || 9-23-37||

MHB 9-23-38

यावत्प्राणा धमिष्यन्ति धार्तराष्ट्रस्य मानद ।
तावद्युष्मास्वपापेषु प्रचरिष्यति पातकम् ॥ ९-२३-३८॥
yāvatprāṇā dhamiṣyanti dhārtarāṣṭrasya mānada |
tāvadyuṣmāsvapāpeṣu pracariṣyati pātakam || 9-23-38||

MHB 9-23-39

न स युक्तोऽन्यथा जेतुमृते युद्धेन माधव ।
इत्यब्रवीत्सदा मां हि विदुरः सत्यदर्शनः ॥ ९-२३-३९॥
na sa yukto'nyathā jetumṛte yuddhena mādhava |
ityabravītsadā māṃ hi viduraḥ satyadarśanaḥ || 9-23-39||

MHB 9-23-40

तत्सर्वमद्य जानामि व्यवसायं दुरात्मनः ।
यदुक्तं वचनं तेन विदुरेण महात्मना ॥ ९-२३-४०॥
tatsarvamadya jānāmi vyavasāyaṃ durātmanaḥ |
yaduktaṃ vacanaṃ tena vidureṇa mahātmanā || 9-23-40||

MHB 9-23-41

यो हि श्रुत्वा वचः पथ्यं जामदग्न्याद्यथातथम् ।
अवामन्यत दुर्बुद्धिर्ध्रुवं नाशमुखे स्थितः ॥ ९-२३-४१॥
yo hi śrutvā vacaḥ pathyaṃ jāmadagnyādyathātatham |
avāmanyata durbuddhirdhruvaṃ nāśamukhe sthitaḥ || 9-23-41||

MHB 9-23-42

उक्तं हि बहुभिः सिद्धैर्जातमात्रे सुयोधने ।
एनं प्राप्य दुरात्मानं क्षयं क्षत्रं गमिष्यति ॥ ९-२३-४२॥
uktaṃ hi bahubhiḥ siddhairjātamātre suyodhane |
enaṃ prāpya durātmānaṃ kṣayaṃ kṣatraṃ gamiṣyati || 9-23-42||

MHB 9-23-43

तदिदं वचनं तेषां निरुक्तं वै जनार्दन ।
क्षयं याता हि राजानो दुर्योधनकृते भृशम् ॥ ९-२३-४३॥
tadidaṃ vacanaṃ teṣāṃ niruktaṃ vai janārdana |
kṣayaṃ yātā hi rājāno duryodhanakṛte bhṛśam || 9-23-43||

MHB 9-23-44

सोऽद्य सर्वान्रणे योधान्निहनिष्यामि माधव ।
क्षत्रियेषु हतेष्वाशु शून्ये च शिबिरे कृते ॥ ९-२३-४४॥
so'dya sarvānraṇe yodhānnihaniṣyāmi mādhava |
kṣatriyeṣu hateṣvāśu śūnye ca śibire kṛte || 9-23-44||

MHB 9-23-45

वधाय चात्मनोऽस्माभिः संयुगं रोचयिष्यति ।
तदन्तं हि भवेद्वैरमनुमानेन माधव ॥ ९-२३-४५॥
vadhāya cātmano'smābhiḥ saṃyugaṃ rocayiṣyati |
tadantaṃ hi bhavedvairamanumānena mādhava || 9-23-45||

MHB 9-23-46

एवं पश्यामि वार्ष्णेय चिन्तयन्प्रज्ञया स्वया ।
विदुरस्य च वाक्येन चेष्टया च दुरात्मनः ॥ ९-२३-४६॥
evaṃ paśyāmi vārṣṇeya cintayanprajñayā svayā |
vidurasya ca vākyena ceṣṭayā ca durātmanaḥ || 9-23-46||

MHB 9-23-47

संयाहि भारतीं वीर यावद्धन्मि शितैः शरैः ।
दुर्योधनं दुरात्मानं वाहिनीं चास्य संयुगे ॥ ९-२३-४७॥
saṃyāhi bhāratīṃ vīra yāvaddhanmi śitaiḥ śaraiḥ |
duryodhanaṃ durātmānaṃ vāhinīṃ cāsya saṃyuge || 9-23-47||

MHB 9-23-48

क्षेममद्य करिष्यामि धर्मराजस्य माधव ।
हत्वैतद्दुर्बलं सैन्यं धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः ॥ ९-२३-४८॥
kṣemamadya kariṣyāmi dharmarājasya mādhava |
hatvaitaddurbalaṃ sainyaṃ dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ || 9-23-48||

MHB 9-23-49

संजय उवाच ।
अभीशुहस्तो दाशार्हस्तथोक्तः सव्यसाचिना ।
तद्बलौघममित्राणामभीतः प्राविशद्रणे ॥ ९-२३-४९॥
saṃjaya uvāca |
abhīśuhasto dāśārhastathoktaḥ savyasācinā |
tadbalaughamamitrāṇāmabhītaḥ prāviśadraṇe || 9-23-49||

MHB 9-23-50

शरासनवरं घोरं शक्तिकण्टकसंवृतम् ।
गदापरिघपन्थानं रथनागमहाद्रुमम् ॥ ९-२३-५०॥
śarāsanavaraṃ ghoraṃ śaktikaṇṭakasaṃvṛtam |
gadāparighapanthānaṃ rathanāgamahādrumam || 9-23-50||

MHB 9-23-51

हयपत्तिलताकीर्णं गाहमानो महायशाः ।
व्यचरत्तत्र गोविन्दो रथेनातिपताकिना ॥ ९-२३-५१॥
hayapattilatākīrṇaṃ gāhamāno mahāyaśāḥ |
vyacarattatra govindo rathenātipatākinā || 9-23-51||

MHB 9-23-52

ते हयाः पाण्डुरा राजन्वहन्तोऽर्जुनमाहवे ।
दिक्षु सर्वास्वदृश्यन्त दाशार्हेण प्रचोदिताः ॥ ९-२३-५२॥
te hayāḥ pāṇḍurā rājanvahanto'rjunamāhave |
dikṣu sarvāsvadṛśyanta dāśārheṇa pracoditāḥ || 9-23-52||

MHB 9-23-53

ततः प्रायाद्रथेनाजौ सव्यसाची परंतपः ।
किरञ्शरशतांस्तीक्ष्णान्वारिधारा इवाम्बुदः ॥ ९-२३-५३॥
tataḥ prāyādrathenājau savyasācī paraṃtapaḥ |
kirañśaraśatāṃstīkṣṇānvāridhārā ivāmbudaḥ || 9-23-53||

MHB 9-23-54

प्रादुरासीन्महाञ्शब्दः शराणां नतपर्वणाम् ।
इषुभिश्छाद्यमानानां समरे सव्यसाचिना ॥ ९-२३-५४॥
prādurāsīnmahāñśabdaḥ śarāṇāṃ nataparvaṇām |
iṣubhiśchādyamānānāṃ samare savyasācinā || 9-23-54||

MHB 9-23-55

असज्जन्तस्तनुत्रेषु शरौघाः प्रापतन्भुवि ।
इन्द्राशनिसमस्पर्शा गाण्डीवप्रेषिताः शराः ॥ ९-२३-५५॥
asajjantastanutreṣu śaraughāḥ prāpatanbhuvi |
indrāśanisamasparśā gāṇḍīvapreṣitāḥ śarāḥ || 9-23-55||

MHB 9-23-56

नरान्नागान्समाहत्य हयांश्चापि विशां पते ।
अपतन्त रणे बाणाः पतंगा इव घोषिणः ॥ ९-२३-५६॥
narānnāgānsamāhatya hayāṃścāpi viśāṃ pate |
apatanta raṇe bāṇāḥ pataṃgā iva ghoṣiṇaḥ || 9-23-56||

MHB 9-23-57

आसीत्सर्वमवच्छन्नं गाण्डीवप्रेषितैः शरैः ।
न प्राज्ञायन्त समरे दिशो वा प्रदिशोऽपि वा ॥ ९-२३-५७॥
āsītsarvamavacchannaṃ gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ |
na prājñāyanta samare diśo vā pradiśo'pi vā || 9-23-57||

MHB 9-23-58

सर्वमासीज्जगत्पूर्णं पार्थनामाङ्कितैः शरैः ।
रुक्मपुङ्खैस्तैलधौतैः कर्मारपरिमार्जितैः ॥ ९-२३-५८॥
sarvamāsījjagatpūrṇaṃ pārthanāmāṅkitaiḥ śaraiḥ |
rukmapuṅkhaistailadhautaiḥ karmāraparimārjitaiḥ || 9-23-58||

MHB 9-23-59

ते दह्यमानाः पार्थेन पावकेनेव कुञ्जराः ।
समासीदन्त कौरव्या वध्यमानाः शितैः शरैः ॥ ९-२३-५९॥
te dahyamānāḥ pārthena pāvakeneva kuñjarāḥ |
samāsīdanta kauravyā vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ || 9-23-59||

MHB 9-23-60

शरचापधरः पार्थः प्रज्वलन्निव भारत ।
ददाह समरे योधान्कक्षमग्निरिव ज्वलन् ॥ ९-२३-६०॥
śaracāpadharaḥ pārthaḥ prajvalanniva bhārata |
dadāha samare yodhānkakṣamagniriva jvalan || 9-23-60||

MHB 9-23-61

यथा वनान्ते वनपैर्विसृष्टः कक्षं दहेत्कृष्णगतिः सघोषः ।
भूरिद्रुमं शुष्कलतावितानं भृशं समृद्धो ज्वलनः प्रतापी ॥ ९-२३-६१॥
yathā vanānte vanapairvisṛṣṭaḥ kakṣaṃ dahetkṛṣṇagatiḥ saghoṣaḥ |
bhūridrumaṃ śuṣkalatāvitānaṃ bhṛśaṃ samṛddho jvalanaḥ pratāpī || 9-23-61||

MHB 9-23-62

एवं स नाराचगणप्रतापी शरार्चिरुच्चावचतिग्मतेजाः ।
ददाह सर्वां तव पुत्रसेनाममृष्यमाणस्तरसा तरस्वी ॥ ९-२३-६२॥
evaṃ sa nārācagaṇapratāpī śarārciruccāvacatigmatejāḥ |
dadāha sarvāṃ tava putrasenāmamṛṣyamāṇastarasā tarasvī || 9-23-62||

MHB 9-23-63

तस्येषवः प्राणहराः सुमुक्ता नासज्जन्वै वर्मसु रुक्मपुङ्खाः ।
न च द्वितीयं प्रमुमोच बाणं नरे हये वा परमद्विपे वा ॥ ९-२३-६३॥
tasyeṣavaḥ prāṇaharāḥ sumuktā nāsajjanvai varmasu rukmapuṅkhāḥ |
na ca dvitīyaṃ pramumoca bāṇaṃ nare haye vā paramadvipe vā || 9-23-63||

MHB 9-23-64

अनेकरूपाकृतिभिर्हि बाणैर्महारथानीकमनुप्रविश्य ।
स एव एकस्तव पुत्रसेनां जघान दैत्यानिव वज्रपाणिः ॥ ९-२३-६४॥
anekarūpākṛtibhirhi bāṇairmahārathānīkamanupraviśya |
sa eva ekastava putrasenāṃ jaghāna daityāniva vajrapāṇiḥ || 9-23-64||

Adhyaya: 24/64 (56)

MHB 9-24-1

संजय उवाच ।
अस्यतां यतमानानां शूराणामनिवर्तिनाम् ।
संकल्पमकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनंजयः ॥ ९-२४-१॥
saṃjaya uvāca |
asyatāṃ yatamānānāṃ śūrāṇāmanivartinām |
saṃkalpamakaronmoghaṃ gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ || 9-24-1||

MHB 9-24-2

इन्द्राशनिसमस्पर्शानविषह्यान्महौजसः ।
विसृजन्दृश्यते बाणान्धारा मुञ्चन्निवाम्बुदः ॥ ९-२४-२॥
indrāśanisamasparśānaviṣahyānmahaujasaḥ |
visṛjandṛśyate bāṇāndhārā muñcannivāmbudaḥ || 9-24-2||

MHB 9-24-3

तत्सैन्यं भरतश्रेष्ठ वध्यमानं किरीटिना ।
संप्रदुद्राव संग्रामात्तव पुत्रस्य पश्यतः ॥ ९-२४-३॥
tatsainyaṃ bharataśreṣṭha vadhyamānaṃ kirīṭinā |
saṃpradudrāva saṃgrāmāttava putrasya paśyataḥ || 9-24-3||

MHB 9-24-4

हतधुर्या रथाः केचिद्धतसूतास्तथापरे ।
भग्नाक्षयुगचक्रेषाः केचिदासन्विशां पते ॥ ९-२४-४॥
hatadhuryā rathāḥ keciddhatasūtāstathāpare |
bhagnākṣayugacakreṣāḥ kecidāsanviśāṃ pate || 9-24-4||

MHB 9-24-5

अन्येषां सायकाः क्षीणास्तथान्ये शरपीडिताः ।
अक्षता युगपत्केचित्प्राद्रवन्भयपीडिताः ॥ ९-२४-५॥
anyeṣāṃ sāyakāḥ kṣīṇāstathānye śarapīḍitāḥ |
akṣatā yugapatkecitprādravanbhayapīḍitāḥ || 9-24-5||

MHB 9-24-6

केचित्पुत्रानुपादाय हतभूयिष्ठवाहनाः ।
विचुक्रुशुः पितॄनन्ये सहायानपरे पुनः ॥ ९-२४-६॥
kecitputrānupādāya hatabhūyiṣṭhavāhanāḥ |
vicukruśuḥ pitṝnanye sahāyānapare punaḥ || 9-24-6||

MHB 9-24-7

बान्धवांश्च नरव्याघ्र भ्रातॄन्संबन्धिनस्तथा ।
दुद्रुवुः केचिदुत्सृज्य तत्र तत्र विशां पते ॥ ९-२४-७॥
bāndhavāṃśca naravyāghra bhrātṝnsaṃbandhinastathā |
dudruvuḥ kecidutsṛjya tatra tatra viśāṃ pate || 9-24-7||

MHB 9-24-8

बहवोऽत्र भृशं विद्धा मुह्यमाना महारथाः ।
निष्टनन्तः स्म दृश्यन्ते पार्थबाणहता नराः ॥ ९-२४-८॥
bahavo'tra bhṛśaṃ viddhā muhyamānā mahārathāḥ |
niṣṭanantaḥ sma dṛśyante pārthabāṇahatā narāḥ || 9-24-8||

MHB 9-24-9

तानन्ये रथमारोप्य समाश्वास्य मुहूर्तकम् ।
विश्रान्ताश्च वितृष्णाश्च पुनर्युद्धाय जग्मिरे ॥ ९-२४-९॥
tānanye rathamāropya samāśvāsya muhūrtakam |
viśrāntāśca vitṛṣṇāśca punaryuddhāya jagmire || 9-24-9||

MHB 9-24-10

तानपास्य गताः केचित्पुनरेव युयुत्सवः ।
कुर्वन्तस्तव पुत्रस्य शासनं युद्धदुर्मदाः ॥ ९-२४-१०॥
tānapāsya gatāḥ kecitpunareva yuyutsavaḥ |
kurvantastava putrasya śāsanaṃ yuddhadurmadāḥ || 9-24-10||

MHB 9-24-11

पानीयमपरे पीत्वा पर्याश्वास्य च वाहनम् ।
वर्माणि च समारोप्य केचिद्भरतसत्तम ॥ ९-२४-११॥
pānīyamapare pītvā paryāśvāsya ca vāhanam |
varmāṇi ca samāropya kecidbharatasattama || 9-24-11||

MHB 9-24-12

समाश्वास्यापरे भ्रातॄन्निक्षिप्य शिबिरेऽपि च ।
पुत्रानन्ये पितॄनन्ये पुनर्युद्धमरोचयन् ॥ ९-२४-१२॥
samāśvāsyāpare bhrātṝnnikṣipya śibire'pi ca |
putrānanye pitṝnanye punaryuddhamarocayan || 9-24-12||

MHB 9-24-13

सज्जयित्वा रथान्केचिद्यथामुख्यं विशां पते ।
आप्लुत्य पाण्डवानीकं पुनर्युद्धमरोचयन् ॥ ९-२४-१३॥
sajjayitvā rathānkecidyathāmukhyaṃ viśāṃ pate |
āplutya pāṇḍavānīkaṃ punaryuddhamarocayan || 9-24-13||

MHB 9-24-14

ते शूराः किङ्किणीजालैः समाच्छन्ना बभासिरे ।
त्रैलोक्यविजये युक्ता यथा दैतेयदानवाः ॥ ९-२४-१४॥
te śūrāḥ kiṅkiṇījālaiḥ samācchannā babhāsire |
trailokyavijaye yuktā yathā daiteyadānavāḥ || 9-24-14||

MHB 9-24-15

आगम्य सहसा केचिद्रथैः स्वर्णविभूषितैः ।
पाण्डवानामनीकेषु धृष्टद्युम्नमयोधयन् ॥ ९-२४-१५॥
āgamya sahasā kecidrathaiḥ svarṇavibhūṣitaiḥ |
pāṇḍavānāmanīkeṣu dhṛṣṭadyumnamayodhayan || 9-24-15||

MHB 9-24-16

धृष्टद्युम्नोऽपि पाञ्चाल्यः शिखण्डी च महारथः ।
नाकुलिश्च शतानीको रथानीकमयोधयन् ॥ ९-२४-१६॥
dhṛṣṭadyumno'pi pāñcālyaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ |
nākuliśca śatānīko rathānīkamayodhayan || 9-24-16||

MHB 9-24-17

पाञ्चाल्यस्तु ततः क्रुद्धः सैन्येन महता वृतः ।
अभ्यद्रवत्सुसंरब्धस्तावकान्हन्तुमुद्यतः ॥ ९-२४-१७॥
pāñcālyastu tataḥ kruddhaḥ sainyena mahatā vṛtaḥ |
abhyadravatsusaṃrabdhastāvakānhantumudyataḥ || 9-24-17||

MHB 9-24-18

ततस्त्वापततस्तस्य तव पुत्रो जनाधिप ।
बाणसंघाननेकान्वै प्रेषयामास भारत ॥ ९-२४-१८॥
tatastvāpatatastasya tava putro janādhipa |
bāṇasaṃghānanekānvai preṣayāmāsa bhārata || 9-24-18||

MHB 9-24-19

धृष्टद्युम्नस्ततो राजंस्तव पुत्रेण धन्विना ।
नाराचैर्बहुभिः क्षिप्रं बाह्वोरुरसि चार्पितः ॥ ९-२४-१९॥
dhṛṣṭadyumnastato rājaṃstava putreṇa dhanvinā |
nārācairbahubhiḥ kṣipraṃ bāhvorurasi cārpitaḥ || 9-24-19||

MHB 9-24-20

सोऽतिविद्धो महेष्वासस्तोत्त्रार्दित इव द्विपः ।
तस्याश्वांश्चतुरो बाणैः प्रेषयामास मृत्यवे ।
सारथेश्चास्य भल्लेन शिरः कायादपाहरत् ॥ ९-२४-२०॥
so'tividdho maheṣvāsastottrārdita iva dvipaḥ |
tasyāśvāṃścaturo bāṇaiḥ preṣayāmāsa mṛtyave |
sāratheścāsya bhallena śiraḥ kāyādapāharat || 9-24-20||

MHB 9-24-21

ततो दुर्योधनो राजा पृष्ठमारुह्य वाजिनः ।
अपाक्रामद्धतरथो नातिदूरमरिंदमः ॥ ९-२४-२१॥
tato duryodhano rājā pṛṣṭhamāruhya vājinaḥ |
apākrāmaddhataratho nātidūramariṃdamaḥ || 9-24-21||

MHB 9-24-22

दृष्ट्वा तु हतविक्रान्तं स्वमनीकं महाबलः ।
तव पुत्रो महाराज प्रययौ यत्र सौबलः ॥ ९-२४-२२॥
dṛṣṭvā tu hatavikrāntaṃ svamanīkaṃ mahābalaḥ |
tava putro mahārāja prayayau yatra saubalaḥ || 9-24-22||

MHB 9-24-23

ततो रथेषु भग्नेषु त्रिसाहस्रा महाद्विपाः ।
पाण्डवान्रथिनः पञ्च समन्तात्पर्यवारयन् ॥ ९-२४-२३॥
tato ratheṣu bhagneṣu trisāhasrā mahādvipāḥ |
pāṇḍavānrathinaḥ pañca samantātparyavārayan || 9-24-23||

MHB 9-24-24

ते वृताः समरे पञ्च गजानीकेन भारत ।
अशोभन्त नरव्याघ्रा ग्रहा व्याप्ता घनैरिव ॥ ९-२४-२४॥
te vṛtāḥ samare pañca gajānīkena bhārata |
aśobhanta naravyāghrā grahā vyāptā ghanairiva || 9-24-24||

MHB 9-24-25

ततोऽर्जुनो महाराज लब्धलक्षो महाभुजः ।
विनिर्ययौ रथेनैव श्वेताश्वः कृष्णसारथिः ॥ ९-२४-२५॥
tato'rjuno mahārāja labdhalakṣo mahābhujaḥ |
viniryayau rathenaiva śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ || 9-24-25||

MHB 9-24-26

तैः समन्तात्परिवृतः कुञ्जरैः पर्वतोपमैः ।
नाराचैर्विमलैस्तीक्ष्णैर्गजानीकमपोथयत् ॥ ९-२४-२६॥
taiḥ samantātparivṛtaḥ kuñjaraiḥ parvatopamaiḥ |
nārācairvimalaistīkṣṇairgajānīkamapothayat || 9-24-26||

MHB 9-24-27

तत्रैकबाणनिहतानपश्याम महागजान् ।
पतितान्पात्यमानांश्च विभिन्नान्सव्यसाचिना ॥ ९-२४-२७॥
tatraikabāṇanihatānapaśyāma mahāgajān |
patitānpātyamānāṃśca vibhinnānsavyasācinā || 9-24-27||

MHB 9-24-28

भीमसेनस्तु तान्दृष्ट्वा नागान्मत्तगजोपमः ।
करेण गृह्य महतीं गदामभ्यपतद्बली ।
अवप्लुत्य रथात्तूर्णं दण्डपाणिरिवान्तकः ॥ ९-२४-२८॥
bhīmasenastu tāndṛṣṭvā nāgānmattagajopamaḥ |
kareṇa gṛhya mahatīṃ gadāmabhyapatadbalī |
avaplutya rathāttūrṇaṃ daṇḍapāṇirivāntakaḥ || 9-24-28||

MHB 9-24-29

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा पाण्डवानां महारथम् ।
वित्रेसुस्तावकाः सैन्याः शकृन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः ।
आविग्नं च बलं सर्वं गदाहस्ते वृकोदरे ॥ ९-२४-२९॥
tamudyatagadaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahāratham |
vitresustāvakāḥ sainyāḥ śakṛnmūtraṃ prasusruvuḥ |
āvignaṃ ca balaṃ sarvaṃ gadāhaste vṛkodare || 9-24-29||

MHB 9-24-30

गदया भीमसेनेन भिन्नकुम्भान्रजस्वलान् ।
धावमानानपश्याम कुञ्जरान्पर्वतोपमान् ॥ ९-२४-३०॥
gadayā bhīmasenena bhinnakumbhānrajasvalān |
dhāvamānānapaśyāma kuñjarānparvatopamān || 9-24-30||

MHB 9-24-31

प्रधाव्य कुञ्जरास्ते तु भीमसेनगदाहताः ।
पेतुरार्तस्वरं कृत्वा छिन्नपक्षा इवाद्रयः ॥ ९-२४-३१॥
pradhāvya kuñjarāste tu bhīmasenagadāhatāḥ |
peturārtasvaraṃ kṛtvā chinnapakṣā ivādrayaḥ || 9-24-31||

MHB 9-24-32

तान्भिन्नकुम्भान्सुबहून्द्रवमाणानितस्ततः ।
पतमानांश्च संप्रेक्ष्य वित्रेसुस्तव सैनिकाः ॥ ९-२४-३२॥
tānbhinnakumbhānsubahūndravamāṇānitastataḥ |
patamānāṃśca saṃprekṣya vitresustava sainikāḥ || 9-24-32||

MHB 9-24-33

युधिष्ठिरोऽपि संक्रुद्धो माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
गृध्रपक्षैः शितैर्बाणैर्जघ्नुर्वै गजयोधिनः ॥ ९-२४-३३॥
yudhiṣṭhiro'pi saṃkruddho mādrīputrau ca pāṇḍavau |
gṛdhrapakṣaiḥ śitairbāṇairjaghnurvai gajayodhinaḥ || 9-24-33||

MHB 9-24-34

धृष्टद्युम्नस्तु समरे पराजित्य नराधिपम् ।
अपक्रान्ते तव सुते हयपृष्ठं समाश्रिते ॥ ९-२४-३४॥
dhṛṣṭadyumnastu samare parājitya narādhipam |
apakrānte tava sute hayapṛṣṭhaṃ samāśrite || 9-24-34||

MHB 9-24-35

दृष्ट्वा च पाण्डवान्सर्वान्कुञ्जरैः परिवारितान् ।
धृष्टद्युम्नो महाराज सह सर्वैः प्रभद्रकैः ।
पुत्रः पाञ्चालराजस्य जिघांसुः कुञ्जरान्ययौ ॥ ९-२४-३५॥
dṛṣṭvā ca pāṇḍavānsarvānkuñjaraiḥ parivāritān |
dhṛṣṭadyumno mahārāja saha sarvaiḥ prabhadrakaiḥ |
putraḥ pāñcālarājasya jighāṃsuḥ kuñjarānyayau || 9-24-35||

MHB 9-24-36

अदृष्ट्वा तु रथानीके दुर्योधनमरिंदमम् ।
अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ।
अपृच्छन्क्षत्रियांस्तत्र क्व नु दुर्योधनो गतः ॥ ९-२४-३६॥
adṛṣṭvā tu rathānīke duryodhanamariṃdamam |
aśvatthāmā kṛpaścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ |
apṛcchankṣatriyāṃstatra kva nu duryodhano gataḥ || 9-24-36||

MHB 9-24-37

अपश्यमाना राजानं वर्तमाने जनक्षये ।
मन्वाना निहतं तत्र तव पुत्रं महारथाः ।
विषण्णवदना भूत्वा पर्यपृच्छन्त ते सुतम् ॥ ९-२४-३७॥
apaśyamānā rājānaṃ vartamāne janakṣaye |
manvānā nihataṃ tatra tava putraṃ mahārathāḥ |
viṣaṇṇavadanā bhūtvā paryapṛcchanta te sutam || 9-24-37||

MHB 9-24-38

आहुः केचिद्धते सूते प्रयातो यत्र सौबलः ।
अपरे त्वब्रुवंस्तत्र क्षत्रिया भृशविक्षताः ॥ ९-२४-३८॥
āhuḥ keciddhate sūte prayāto yatra saubalaḥ |
apare tvabruvaṃstatra kṣatriyā bhṛśavikṣatāḥ || 9-24-38||

MHB 9-24-39

दुर्योधनेन किं कार्यं द्रक्ष्यध्वं यदि जीवति ।
युध्यध्वं सहिताः सर्वे किं वो राजा करिष्यति ॥ ९-२४-३९॥
duryodhanena kiṃ kāryaṃ drakṣyadhvaṃ yadi jīvati |
yudhyadhvaṃ sahitāḥ sarve kiṃ vo rājā kariṣyati || 9-24-39||

MHB 9-24-40

ते क्षत्रियाः क्षतैर्गात्रैर्हतभूयिष्ठवाहनाः ।
शरैः संपीड्यमानाश्च नातिव्यक्तमिवाब्रुवन् ॥ ९-२४-४०॥
te kṣatriyāḥ kṣatairgātrairhatabhūyiṣṭhavāhanāḥ |
śaraiḥ saṃpīḍyamānāśca nātivyaktamivābruvan || 9-24-40||

MHB 9-24-41

इदं सर्वं बलं हन्मो येन स्म परिवारिताः ।
एते सर्वे गजान्हत्वा उपयान्ति स्म पाण्डवाः ॥ ९-२४-४१॥
idaṃ sarvaṃ balaṃ hanmo yena sma parivāritāḥ |
ete sarve gajānhatvā upayānti sma pāṇḍavāḥ || 9-24-41||

MHB 9-24-42

श्रुत्वा तु वचनं तेषामश्वत्थामा महाबलः ।
हित्वा पाञ्चालराजस्य तदनीकं दुरुत्सहम् ॥ ९-२४-४२॥
śrutvā tu vacanaṃ teṣāmaśvatthāmā mahābalaḥ |
hitvā pāñcālarājasya tadanīkaṃ durutsaham || 9-24-42||

MHB 9-24-43

कृपश्च कृतवर्मा च प्रययुर्यत्र सौबलः ।
रथानीकं परित्यज्य शूराः सुदृढधन्विनः ॥ ९-२४-४३॥
kṛpaśca kṛtavarmā ca prayayuryatra saubalaḥ |
rathānīkaṃ parityajya śūrāḥ sudṛḍhadhanvinaḥ || 9-24-43||

MHB 9-24-44

ततस्तेषु प्रयातेषु धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।
आययुः पाण्डवा राजन्विनिघ्नन्तः स्म तावकान् ॥ ९-२४-४४॥
tatasteṣu prayāteṣu dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ |
āyayuḥ pāṇḍavā rājanvinighnantaḥ sma tāvakān || 9-24-44||

MHB 9-24-45

दृष्ट्वा तु तानापततः संप्रहृष्टान्महारथान् ।
पराक्रान्तांस्ततो वीरान्निराशाञ्जीविते तदा ।
विवर्णमुखभूयिष्ठमभवत्तावकं बलम् ॥ ९-२४-४५॥
dṛṣṭvā tu tānāpatataḥ saṃprahṛṣṭānmahārathān |
parākrāntāṃstato vīrānnirāśāñjīvite tadā |
vivarṇamukhabhūyiṣṭhamabhavattāvakaṃ balam || 9-24-45||

MHB 9-24-46

परिक्षीणायुधान्दृष्ट्वा तानहं परिवारितान् ।
राजन्बलेन द्व्यङ्गेन त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ॥ ९-२४-४६॥
parikṣīṇāyudhāndṛṣṭvā tānahaṃ parivāritān |
rājanbalena dvyaṅgena tyaktvā jīvitamātmanaḥ || 9-24-46||

MHB 9-24-47

आत्मनापञ्चमोऽयुध्यं पाञ्चालस्य बलेन ह ।
तस्मिन्देशे व्यवस्थाप्य यत्र शारद्वतः स्थितः ॥ ९-२४-४७॥
ātmanāpañcamo'yudhyaṃ pāñcālasya balena ha |
tasmindeśe vyavasthāpya yatra śāradvataḥ sthitaḥ || 9-24-47||

MHB 9-24-48

संप्रयुद्धा वयं पञ्च किरीटिशरपीडिताः ।
धृष्टद्युम्नं महानीकं तत्र नोऽभूद्रणो महान् ।
जितास्तेन वयं सर्वे व्यपयाम रणात्ततः ॥ ९-२४-४८॥
saṃprayuddhā vayaṃ pañca kirīṭiśarapīḍitāḥ |
dhṛṣṭadyumnaṃ mahānīkaṃ tatra no'bhūdraṇo mahān |
jitāstena vayaṃ sarve vyapayāma raṇāttataḥ || 9-24-48||

MHB 9-24-49

अथापश्यं सात्यकिं तमुपायान्तं महारथम् ।
रथैश्चतुःशतैर्वीरो मां चाभ्यद्रवदाहवे ॥ ९-२४-४९॥
athāpaśyaṃ sātyakiṃ tamupāyāntaṃ mahāratham |
rathaiścatuḥśatairvīro māṃ cābhyadravadāhave || 9-24-49||

MHB 9-24-50

धृष्टद्युम्नादहं मुक्तः कथंचिच्छ्रान्तवाहनः ।
पतितो माधवानीकं दुष्कृती नरकं यथा ।
तत्र युद्धमभूद्घोरं मुहूर्तमतिदारुणम् ॥ ९-२४-५०॥
dhṛṣṭadyumnādahaṃ muktaḥ kathaṃcicchrāntavāhanaḥ |
patito mādhavānīkaṃ duṣkṛtī narakaṃ yathā |
tatra yuddhamabhūdghoraṃ muhūrtamatidāruṇam || 9-24-50||

MHB 9-24-51

सात्यकिस्तु महाबाहुर्मम हत्वा परिच्छदम् ।
जीवग्राहमगृह्णान्मां मूर्छितं पतितं भुवि ॥ ९-२४-५१॥
sātyakistu mahābāhurmama hatvā paricchadam |
jīvagrāhamagṛhṇānmāṃ mūrchitaṃ patitaṃ bhuvi || 9-24-51||

MHB 9-24-52

ततो मुहूर्तादिव तद्गजानीकमवध्यत ।
गदया भीमसेनेन नाराचैरर्जुनेन च ॥ ९-२४-५२॥
tato muhūrtādiva tadgajānīkamavadhyata |
gadayā bhīmasenena nārācairarjunena ca || 9-24-52||

MHB 9-24-53

प्रतिपिष्टैर्महानागैः समन्तात्पर्वतोपमैः ।
नातिप्रसिद्धेव गतिः पाण्डवानामजायत ॥ ९-२४-५३॥
pratipiṣṭairmahānāgaiḥ samantātparvatopamaiḥ |
nātiprasiddheva gatiḥ pāṇḍavānāmajāyata || 9-24-53||

MHB 9-24-54

रथमार्गांस्ततश्चक्रे भीमसेनो महाबलः ।
पाण्डवानां महाराज व्यपकर्षन्महागजान् ॥ ९-२४-५४॥
rathamārgāṃstataścakre bhīmaseno mahābalaḥ |
pāṇḍavānāṃ mahārāja vyapakarṣanmahāgajān || 9-24-54||

MHB 9-24-55

अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ।
अपश्यन्तो रथानीके दुर्योधनमरिंदमम् ।
राजानं मृगयामासुस्तव पुत्रं महारथम् ॥ ९-२४-५५॥
aśvatthāmā kṛpaścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ |
apaśyanto rathānīke duryodhanamariṃdamam |
rājānaṃ mṛgayāmāsustava putraṃ mahāratham || 9-24-55||

MHB 9-24-56

परित्यज्य च पाञ्चालं प्रयाता यत्र सौबलः ।
राज्ञोऽदर्शनसंविग्ना वर्तमाने जनक्षये ॥ ९-२४-५६॥
parityajya ca pāñcālaṃ prayātā yatra saubalaḥ |
rājño'darśanasaṃvignā vartamāne janakṣaye || 9-24-56||

Adhyaya: 25/64 (37)

MHB 9-25-1

संजय उवाच ।
गजानीके हते तस्मिन्पाण्डुपुत्रेण भारत ।
वध्यमाने बले चैव भीमसेनेन संयुगे ॥ ९-२५-१॥
saṃjaya uvāca |
gajānīke hate tasminpāṇḍuputreṇa bhārata |
vadhyamāne bale caiva bhīmasenena saṃyuge || 9-25-1||

MHB 9-25-2

चरन्तं च तथा दृष्ट्वा भीमसेनमरिंदमम् ।
दण्डहस्तं यथा क्रुद्धमन्तकं प्राणहारिणम् ॥ ९-२५-२॥
carantaṃ ca tathā dṛṣṭvā bhīmasenamariṃdamam |
daṇḍahastaṃ yathā kruddhamantakaṃ prāṇahāriṇam || 9-25-2||

MHB 9-25-3

समेत्य समरे राजन्हतशेषाः सुतास्तव ।
अदृश्यमाने कौरव्ये पुत्रे दुर्योधने तव ।
सोदर्याः सहिता भूत्वा भीमसेनमुपाद्रवन् ॥ ९-२५-३॥
sametya samare rājanhataśeṣāḥ sutāstava |
adṛśyamāne kauravye putre duryodhane tava |
sodaryāḥ sahitā bhūtvā bhīmasenamupādravan || 9-25-3||

MHB 9-25-4

दुर्मर्षणो महाराज जैत्रो भूरिबलो रविः ।
इत्येते सहिता भूत्वा तव पुत्राः समन्ततः ।
भीमसेनमभिद्रुत्य रुरुधुः सर्वतोदिशम् ॥ ९-२५-४॥
durmarṣaṇo mahārāja jaitro bhūribalo raviḥ |
ityete sahitā bhūtvā tava putrāḥ samantataḥ |
bhīmasenamabhidrutya rurudhuḥ sarvatodiśam || 9-25-4||

MHB 9-25-5

ततो भीमो महाराज स्वरथं पुनरास्थितः ।
मुमोच निशितान्बाणान्पुत्राणां तव मर्मसु ॥ ९-२५-५॥
tato bhīmo mahārāja svarathaṃ punarāsthitaḥ |
mumoca niśitānbāṇānputrāṇāṃ tava marmasu || 9-25-5||

MHB 9-25-6

ते कीर्यमाणा भीमेन पुत्रास्तव महारणे ।
भीमसेनमपासेधन्प्रवणादिव कुञ्जरम् ॥ ९-२५-६॥
te kīryamāṇā bhīmena putrāstava mahāraṇe |
bhīmasenamapāsedhanpravaṇādiva kuñjaram || 9-25-6||

MHB 9-25-7

ततः क्रुद्धो रणे भीमः शिरो दुर्मर्षणस्य ह ।
क्षुरप्रेण प्रमथ्याशु पातयामास भूतले ॥ ९-२५-७॥
tataḥ kruddho raṇe bhīmaḥ śiro durmarṣaṇasya ha |
kṣurapreṇa pramathyāśu pātayāmāsa bhūtale || 9-25-7||

MHB 9-25-8

ततोऽपरेण भल्लेन सर्वावरणभेदिना ।
श्रुतान्तमवधीद्भीमस्तव पुत्रं महारथः ॥ ९-२५-८॥
tato'pareṇa bhallena sarvāvaraṇabhedinā |
śrutāntamavadhīdbhīmastava putraṃ mahārathaḥ || 9-25-8||

MHB 9-25-9

जयत्सेनं ततो विद्ध्वा नाराचेन हसन्निव ।
पातयामास कौरव्यं रथोपस्थादरिंदमः ।
स पपात रथाद्राजन्भूमौ तूर्णं ममार च ॥ ९-२५-९॥
jayatsenaṃ tato viddhvā nārācena hasanniva |
pātayāmāsa kauravyaṃ rathopasthādariṃdamaḥ |
sa papāta rathādrājanbhūmau tūrṇaṃ mamāra ca || 9-25-9||

MHB 9-25-10

श्रुतर्वा तु ततो भीमं क्रुद्धो विव्याध मारिष ।
शतेन गृध्रवाजानां शराणां नतपर्वणाम् ॥ ९-२५-१०॥
śrutarvā tu tato bhīmaṃ kruddho vivyādha māriṣa |
śatena gṛdhravājānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇām || 9-25-10||

MHB 9-25-11

ततः क्रुद्धो रणे भीमो जैत्रं भूरिबलं रविम् ।
त्रीनेतांस्त्रिभिरानर्छद्विषाग्निप्रतिमैः शरैः ॥ ९-२५-११॥
tataḥ kruddho raṇe bhīmo jaitraṃ bhūribalaṃ ravim |
trīnetāṃstribhirānarchadviṣāgnipratimaiḥ śaraiḥ || 9-25-11||

MHB 9-25-12

ते हता न्यपतन्भूमौ स्यन्दनेभ्यो महारथाः ।
वसन्ते पुष्पशबला निकृत्ता इव किंशुकाः ॥ ९-२५-१२॥
te hatā nyapatanbhūmau syandanebhyo mahārathāḥ |
vasante puṣpaśabalā nikṛttā iva kiṃśukāḥ || 9-25-12||

MHB 9-25-13

ततोऽपरेण तीक्ष्णेन नाराचेन परंतपः ।
दुर्विमोचनमाहत्य प्रेषयामास मृत्यवे ॥ ९-२५-१३॥
tato'pareṇa tīkṣṇena nārācena paraṃtapaḥ |
durvimocanamāhatya preṣayāmāsa mṛtyave || 9-25-13||

MHB 9-25-14

स हतः प्रापतद्भूमौ स्वरथाद्रथिनां वरः ।
गिरेस्तु कूटजो भग्नो मारुतेनेव पादपः ॥ ९-२५-१४॥
sa hataḥ prāpatadbhūmau svarathādrathināṃ varaḥ |
girestu kūṭajo bhagno māruteneva pādapaḥ || 9-25-14||

MHB 9-25-15

दुष्प्रधर्षं ततश्चैव सुजातं च सुतौ तव ।
एकैकं न्यवधीत्संख्ये द्वाभ्यां द्वाभ्यां चमूमुखे ।
तौ शिलीमुखविद्धाङ्गौ पेततू रथसत्तमौ ॥ ९-२५-१५॥
duṣpradharṣaṃ tataścaiva sujātaṃ ca sutau tava |
ekaikaṃ nyavadhītsaṃkhye dvābhyāṃ dvābhyāṃ camūmukhe |
tau śilīmukhaviddhāṅgau petatū rathasattamau || 9-25-15||

MHB 9-25-16

ततो यतन्तमपरमभिवीक्ष्य सुतं तव ।
भल्लेन युधि विव्याध भीमो दुर्विषहं रणे ।
स पपात हतो वाहात्पश्यतां सर्वधन्विनाम् ॥ ९-२५-१६॥
tato yatantamaparamabhivīkṣya sutaṃ tava |
bhallena yudhi vivyādha bhīmo durviṣahaṃ raṇe |
sa papāta hato vāhātpaśyatāṃ sarvadhanvinām || 9-25-16||

MHB 9-25-17

दृष्ट्वा तु निहतान्भ्रातॄन्बहूनेकेन संयुगे ।
अमर्षवशमापन्नः श्रुतर्वा भीममभ्ययात् ॥ ९-२५-१७॥
dṛṣṭvā tu nihatānbhrātṝnbahūnekena saṃyuge |
amarṣavaśamāpannaḥ śrutarvā bhīmamabhyayāt || 9-25-17||

MHB 9-25-18

विक्षिपन्सुमहच्चापं कार्तस्वरविभूषितम् ।
विसृजन्सायकांश्चैव विषाग्निप्रतिमान्बहून् ॥ ९-२५-१८॥
vikṣipansumahaccāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam |
visṛjansāyakāṃścaiva viṣāgnipratimānbahūn || 9-25-18||

MHB 9-25-19

स तु राजन्धनुश्छित्त्वा पाण्डवस्य महामृधे ।
अथैनं छिन्नधन्वानं विंशत्या समवाकिरत् ॥ ९-२५-१९॥
sa tu rājandhanuśchittvā pāṇḍavasya mahāmṛdhe |
athainaṃ chinnadhanvānaṃ viṃśatyā samavākirat || 9-25-19||

MHB 9-25-20

ततोऽन्यद्धनुरादाय भीमसेनो महारथः ।
अवाकिरत्तव सुतं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ९-२५-२०॥
tato'nyaddhanurādāya bhīmaseno mahārathaḥ |
avākirattava sutaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 9-25-20||

MHB 9-25-21

महदासीत्तयोर्युद्धं चित्ररूपं भयानकम् ।
यादृशं समरे पूर्वं जम्भवासवयोरभूत् ॥ ९-२५-२१॥
mahadāsīttayoryuddhaṃ citrarūpaṃ bhayānakam |
yādṛśaṃ samare pūrvaṃ jambhavāsavayorabhūt || 9-25-21||

MHB 9-25-22

तयोस्तत्र शरैर्मुक्तैर्यमदण्डनिभैः शुभैः ।
समाच्छन्ना धरा सर्वा खं च सर्वा दिशस्तथा ॥ ९-२५-२२॥
tayostatra śarairmuktairyamadaṇḍanibhaiḥ śubhaiḥ |
samācchannā dharā sarvā khaṃ ca sarvā diśastathā || 9-25-22||

MHB 9-25-23

ततः श्रुतर्वा संक्रुद्धो धनुरायम्य सायकैः ।
भीमसेनं रणे राजन्बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥ ९-२५-२३॥
tataḥ śrutarvā saṃkruddho dhanurāyamya sāyakaiḥ |
bhīmasenaṃ raṇe rājanbāhvorurasi cārpayat || 9-25-23||

MHB 9-25-24

सोऽतिविद्धो महाराज तव पुत्रेण धन्विना ।
भीमः संचुक्षुभे क्रुद्धः पर्वणीव महोदधिः ॥ ९-२५-२४॥
so'tividdho mahārāja tava putreṇa dhanvinā |
bhīmaḥ saṃcukṣubhe kruddhaḥ parvaṇīva mahodadhiḥ || 9-25-24||

MHB 9-25-25

ततो भीमो रुषाविष्टः पुत्रस्य तव मारिष ।
सारथिं चतुरश्चाश्वान्बाणैर्निन्ये यमक्षयम् ॥ ९-२५-२५॥
tato bhīmo ruṣāviṣṭaḥ putrasya tava māriṣa |
sārathiṃ caturaścāśvānbāṇairninye yamakṣayam || 9-25-25||

MHB 9-25-26

विरथं तं समालक्ष्य विशिखैर्लोमवाहिभिः ।
अवाकिरदमेयात्मा दर्शयन्पाणिलाघवम् ॥ ९-२५-२६॥
virathaṃ taṃ samālakṣya viśikhairlomavāhibhiḥ |
avākiradameyātmā darśayanpāṇilāghavam || 9-25-26||

MHB 9-25-27

श्रुतर्वा विरथो राजन्नाददे खड्गचर्मणी ।
अथास्याददतः खड्गं शतचन्द्रं च भानुमत् ।
क्षुरप्रेण शिरः कायात्पातयामास पाण्डवः ॥ ९-२५-२७॥
śrutarvā viratho rājannādade khaḍgacarmaṇī |
athāsyādadataḥ khaḍgaṃ śatacandraṃ ca bhānumat |
kṣurapreṇa śiraḥ kāyātpātayāmāsa pāṇḍavaḥ || 9-25-27||

MHB 9-25-28

छिन्नोत्तमाङ्गस्य ततः क्षुरप्रेण महात्मनः ।
पपात कायः स रथाद्वसुधामनुनादयन् ॥ ९-२५-२८॥
chinnottamāṅgasya tataḥ kṣurapreṇa mahātmanaḥ |
papāta kāyaḥ sa rathādvasudhāmanunādayan || 9-25-28||

MHB 9-25-29

तस्मिन्निपतिते वीरे तावका भयमोहिताः ।
अभ्यद्रवन्त संग्रामे भीमसेनं युयुत्सवः ॥ ९-२५-२९॥
tasminnipatite vīre tāvakā bhayamohitāḥ |
abhyadravanta saṃgrāme bhīmasenaṃ yuyutsavaḥ || 9-25-29||

MHB 9-25-30

तानापतत एवाशु हतशेषाद्बलार्णवात् ।
दंशितः प्रतिजग्राह भीमसेनः प्रतापवान् ।
ते तु तं वै समासाद्य परिवव्रुः समन्ततः ॥ ९-२५-३०॥
tānāpatata evāśu hataśeṣādbalārṇavāt |
daṃśitaḥ pratijagrāha bhīmasenaḥ pratāpavān |
te tu taṃ vai samāsādya parivavruḥ samantataḥ || 9-25-30||

MHB 9-25-31

ततस्तु संवृतो भीमस्तावकैर्निशितैः शरैः ।
पीडयामास तान्सर्वान्सहस्राक्ष इवासुरान् ॥ ९-२५-३१॥
tatastu saṃvṛto bhīmastāvakairniśitaiḥ śaraiḥ |
pīḍayāmāsa tānsarvānsahasrākṣa ivāsurān || 9-25-31||

MHB 9-25-32

ततः पञ्चशतान्हत्वा सवरूथान्महारथान् ।
जघान कुञ्जरानीकं पुनः सप्तशतं युधि ॥ ९-२५-३२॥
tataḥ pañcaśatānhatvā savarūthānmahārathān |
jaghāna kuñjarānīkaṃ punaḥ saptaśataṃ yudhi || 9-25-32||

MHB 9-25-33

हत्वा दश सहस्राणि पत्तीनां परमेषुभिः ।
वाजिनां च शतान्यष्टौ पाण्डवः स्म विराजते ॥ ९-२५-३३॥
hatvā daśa sahasrāṇi pattīnāṃ parameṣubhiḥ |
vājināṃ ca śatānyaṣṭau pāṇḍavaḥ sma virājate || 9-25-33||

MHB 9-25-34

भीमसेनस्तु कौन्तेयो हत्वा युद्धे सुतांस्तव ।
मेने कृतार्थमात्मानं सफलं जन्म च प्रभो ॥ ९-२५-३४॥
bhīmasenastu kaunteyo hatvā yuddhe sutāṃstava |
mene kṛtārthamātmānaṃ saphalaṃ janma ca prabho || 9-25-34||

MHB 9-25-35

तं तथा युध्यमानं च विनिघ्नन्तं च तावकान् ।
ईक्षितुं नोत्सहन्ते स्म तव सैन्यानि भारत ॥ ९-२५-३५॥
taṃ tathā yudhyamānaṃ ca vinighnantaṃ ca tāvakān |
īkṣituṃ notsahante sma tava sainyāni bhārata || 9-25-35||

MHB 9-25-36

विद्राव्य तु कुरून्सर्वांस्तांश्च हत्वा पदानुगान् ।
दोर्भ्यां शब्दं ततश्चक्रे त्रासयानो महाद्विपान् ॥ ९-२५-३६॥
vidrāvya tu kurūnsarvāṃstāṃśca hatvā padānugān |
dorbhyāṃ śabdaṃ tataścakre trāsayāno mahādvipān || 9-25-36||

MHB 9-25-37

हतभूयिष्ठयोधा तु तव सेना विशां पते ।
किंचिच्छेषा महाराज कृपणा समपद्यत ॥ ९-२५-३७॥
hatabhūyiṣṭhayodhā tu tava senā viśāṃ pate |
kiṃciccheṣā mahārāja kṛpaṇā samapadyata || 9-25-37||

Adhyaya: 26/64 (54)

MHB 9-26-1

संजय उवाच ।
दुर्योधनो महाराज सुदर्शश्चापि ते सुतः ।
हतशेषौ तदा संख्ये वाजिमध्ये व्यवस्थितौ ॥ ९-२६-१॥
saṃjaya uvāca |
duryodhano mahārāja sudarśaścāpi te sutaḥ |
hataśeṣau tadā saṃkhye vājimadhye vyavasthitau || 9-26-1||

MHB 9-26-2

ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा वाजिमध्ये व्यवस्थितम् ।
उवाच देवकीपुत्रः कुन्तीपुत्रं धनंजयम् ॥ ९-२६-२॥
tato duryodhanaṃ dṛṣṭvā vājimadhye vyavasthitam |
uvāca devakīputraḥ kuntīputraṃ dhanaṃjayam || 9-26-2||

MHB 9-26-3

शत्रवो हतभूयिष्ठा ज्ञातयः परिपालिताः ।
गृहीत्वा संजयं चासौ निवृत्तः शिनिपुंगवः ॥ ९-२६-३॥
śatravo hatabhūyiṣṭhā jñātayaḥ paripālitāḥ |
gṛhītvā saṃjayaṃ cāsau nivṛttaḥ śinipuṃgavaḥ || 9-26-3||

MHB 9-26-4

परिश्रान्तश्च नकुलः सहदेवश्च भारत ।
योधयित्वा रणे पापान्धार्तराष्ट्रपदानुगान् ॥ ९-२६-४॥
pariśrāntaśca nakulaḥ sahadevaśca bhārata |
yodhayitvā raṇe pāpāndhārtarāṣṭrapadānugān || 9-26-4||

MHB 9-26-5

सुयोधनमभित्यज्य त्रय एते व्यवस्थिताः ।
कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्चैव महारथः ॥ ९-२६-५॥
suyodhanamabhityajya traya ete vyavasthitāḥ |
kṛpaśca kṛtavarmā ca drauṇiścaiva mahārathaḥ || 9-26-5||

MHB 9-26-6

असौ तिष्ठति पाञ्चाल्यः श्रिया परमया युतः ।
दुर्योधनबलं हत्वा सह सर्वैः प्रभद्रकैः ॥ ९-२६-६॥
asau tiṣṭhati pāñcālyaḥ śriyā paramayā yutaḥ |
duryodhanabalaṃ hatvā saha sarvaiḥ prabhadrakaiḥ || 9-26-6||

MHB 9-26-7

असौ दुर्योधनः पार्थ वाजिमध्ये व्यवस्थितः ।
छत्रेण ध्रियमाणेन प्रेक्षमाणो मुहुर्मुहुः ॥ ९-२६-७॥
asau duryodhanaḥ pārtha vājimadhye vyavasthitaḥ |
chatreṇa dhriyamāṇena prekṣamāṇo muhurmuhuḥ || 9-26-7||

MHB 9-26-8

प्रतिव्यूह्य बलं सर्वं रणमध्ये व्यवस्थितः ।
एनं हत्वा शितैर्बाणैः कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ ९-२६-८॥
prativyūhya balaṃ sarvaṃ raṇamadhye vyavasthitaḥ |
enaṃ hatvā śitairbāṇaiḥ kṛtakṛtyo bhaviṣyasi || 9-26-8||

MHB 9-26-9

गजानीकं हतं दृष्ट्वा त्वां च प्राप्तमरिंदम ।
यावन्न विद्रवन्त्येते तावज्जहि सुयोधनम् ॥ ९-२६-९॥
gajānīkaṃ hataṃ dṛṣṭvā tvāṃ ca prāptamariṃdama |
yāvanna vidravantyete tāvajjahi suyodhanam || 9-26-9||

MHB 9-26-10

यातु कश्चित्तु पाञ्चाल्यं क्षिप्रमागम्यतामिति ।
परिश्रान्तबलस्तात नैष मुच्येत किल्बिषी ॥ ९-२६-१०॥
yātu kaścittu pāñcālyaṃ kṣipramāgamyatāmiti |
pariśrāntabalastāta naiṣa mucyeta kilbiṣī || 9-26-10||

MHB 9-26-11

तव हत्वा बलं सर्वं संग्रामे धृतराष्ट्रजः ।
जितान्पाण्डुसुतान्मत्वा रूपं धारयते महत् ॥ ९-२६-११॥
tava hatvā balaṃ sarvaṃ saṃgrāme dhṛtarāṣṭrajaḥ |
jitānpāṇḍusutānmatvā rūpaṃ dhārayate mahat || 9-26-11||

MHB 9-26-12

निहतं स्वबलं दृष्ट्वा पीडितं चापि पाण्डवैः ।
ध्रुवमेष्यति संग्रामे वधायैवात्मनो नृपः ॥ ९-२६-१२॥
nihataṃ svabalaṃ dṛṣṭvā pīḍitaṃ cāpi pāṇḍavaiḥ |
dhruvameṣyati saṃgrāme vadhāyaivātmano nṛpaḥ || 9-26-12||

MHB 9-26-13

एवमुक्तः फल्गुनस्तु कृष्णं वचनमब्रवीत् ।
धृतराष्ट्रसुताः सर्वे हता भीमेन मानद ।
यावेतावास्थितौ कृष्ण तावद्य न भविष्यतः ॥ ९-२६-१३॥
evamuktaḥ phalgunastu kṛṣṇaṃ vacanamabravīt |
dhṛtarāṣṭrasutāḥ sarve hatā bhīmena mānada |
yāvetāvāsthitau kṛṣṇa tāvadya na bhaviṣyataḥ || 9-26-13||

MHB 9-26-14

हतो भीष्मो हतो द्रोणः कर्णो वैकर्तनो हतः ।
मद्रराजो हतः शल्यो हतः कृष्ण जयद्रथः ॥ ९-२६-१४॥
hato bhīṣmo hato droṇaḥ karṇo vaikartano hataḥ |
madrarājo hataḥ śalyo hataḥ kṛṣṇa jayadrathaḥ || 9-26-14||

MHB 9-26-15

हयाः पञ्चशताः शिष्टाः शकुनेः सौबलस्य च ।
रथानां तु शते शिष्टे द्वे एव तु जनार्दन ।
दन्तिनां च शतं साग्रं त्रिसाहस्राः पदातयः ॥ ९-२६-१५॥
hayāḥ pañcaśatāḥ śiṣṭāḥ śakuneḥ saubalasya ca |
rathānāṃ tu śate śiṣṭe dve eva tu janārdana |
dantināṃ ca śataṃ sāgraṃ trisāhasrāḥ padātayaḥ || 9-26-15||

MHB 9-26-16

अश्वत्थामा कृपश्चैव त्रिगर्ताधिपतिस्तथा ।
उलूकः शकुनिश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ॥ ९-२६-१६॥
aśvatthāmā kṛpaścaiva trigartādhipatistathā |
ulūkaḥ śakuniścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ || 9-26-16||

MHB 9-26-17

एतद्बलमभूच्छेषं धार्तराष्ट्रस्य माधव ।
मोक्षो न नूनं कालाद्धि विद्यते भुवि कस्यचित् ॥ ९-२६-१७॥
etadbalamabhūccheṣaṃ dhārtarāṣṭrasya mādhava |
mokṣo na nūnaṃ kālāddhi vidyate bhuvi kasyacit || 9-26-17||

MHB 9-26-18

तथा विनिहते सैन्ये पश्य दुर्योधनं स्थितम् ।
अद्याह्ना हि महाराजो हतामित्रो भविष्यति ॥ ९-२६-१८॥
tathā vinihate sainye paśya duryodhanaṃ sthitam |
adyāhnā hi mahārājo hatāmitro bhaviṣyati || 9-26-18||

MHB 9-26-19

न हि मे मोक्ष्यते कश्चित्परेषामिति चिन्तये ।
ये त्वद्य समरं कृष्ण न हास्यन्ति रणोत्कटाः ।
तान्वै सर्वान्हनिष्यामि यद्यपि स्युरमानुषाः ॥ ९-२६-१९॥
na hi me mokṣyate kaścitpareṣāmiti cintaye |
ye tvadya samaraṃ kṛṣṇa na hāsyanti raṇotkaṭāḥ |
tānvai sarvānhaniṣyāmi yadyapi syuramānuṣāḥ || 9-26-19||

MHB 9-26-20

अद्य युद्धे सुसंक्रुद्धो दीर्घं राज्ञः प्रजागरम् ।
अपनेष्यामि गान्धारं पातयित्वा शितैः शरैः ॥ ९-२६-२०॥
adya yuddhe susaṃkruddho dīrghaṃ rājñaḥ prajāgaram |
apaneṣyāmi gāndhāraṃ pātayitvā śitaiḥ śaraiḥ || 9-26-20||

MHB 9-26-21

निकृत्या वै दुराचारो यानि रत्नानि सौबलः ।
सभायामहरद्द्यूते पुनस्तान्याहराम्यहम् ॥ ९-२६-२१॥
nikṛtyā vai durācāro yāni ratnāni saubalaḥ |
sabhāyāmaharaddyūte punastānyāharāmyaham || 9-26-21||

MHB 9-26-22

अद्य ता अपि वेत्स्यन्ति सर्वा नागपुरस्त्रियः ।
श्रुत्वा पतींश्च पुत्रांश्च पाण्डवैर्निहतान्युधि ॥ ९-२६-२२॥
adya tā api vetsyanti sarvā nāgapurastriyaḥ |
śrutvā patīṃśca putrāṃśca pāṇḍavairnihatānyudhi || 9-26-22||

MHB 9-26-23

समाप्तमद्य वै कर्म सर्वं कृष्ण भविष्यति ।
अद्य दुर्योधनो दीप्तां श्रियं प्राणांश्च त्यक्ष्यति ॥ ९-२६-२३॥
samāptamadya vai karma sarvaṃ kṛṣṇa bhaviṣyati |
adya duryodhano dīptāṃ śriyaṃ prāṇāṃśca tyakṣyati || 9-26-23||

MHB 9-26-24

नापयाति भयात्कृष्ण संग्रामाद्यदि चेन्मम ।
निहतं विद्धि वार्ष्णेय धार्तराष्ट्रं सुबालिशम् ॥ ९-२६-२४॥
nāpayāti bhayātkṛṣṇa saṃgrāmādyadi cenmama |
nihataṃ viddhi vārṣṇeya dhārtarāṣṭraṃ subāliśam || 9-26-24||

MHB 9-26-25

मम ह्येतदशक्तं वै वाजिवृन्दमरिंदम ।
सोढुं ज्यातलनिर्घोषं याहि यावन्निहन्म्यहम् ॥ ९-२६-२५॥
mama hyetadaśaktaṃ vai vājivṛndamariṃdama |
soḍhuṃ jyātalanirghoṣaṃ yāhi yāvannihanmyaham || 9-26-25||

MHB 9-26-26

एवमुक्तस्तु दाशार्हः पाण्डवेन यशस्विना ।
अचोदयद्धयान्राजन्दुर्योधनबलं प्रति ॥ ९-२६-२६॥
evamuktastu dāśārhaḥ pāṇḍavena yaśasvinā |
acodayaddhayānrājanduryodhanabalaṃ prati || 9-26-26||

MHB 9-26-27

तदनीकमभिप्रेक्ष्य त्रयः सज्जा महारथाः ।
भीमसेनोऽर्जुनश्चैव सहदेवश्च मारिष ।
प्रययुः सिंहनादेन दुर्योधनजिघांसया ॥ ९-२६-२७॥
tadanīkamabhiprekṣya trayaḥ sajjā mahārathāḥ |
bhīmaseno'rjunaścaiva sahadevaśca māriṣa |
prayayuḥ siṃhanādena duryodhanajighāṃsayā || 9-26-27||

MHB 9-26-28

तान्प्रेक्ष्य सहितान्सर्वाञ्जवेनोद्यतकार्मुकान् ।
सौबलोऽभ्यद्रवद्युद्धे पाण्डवानाततायिनः ॥ ९-२६-२८॥
tānprekṣya sahitānsarvāñjavenodyatakārmukān |
saubalo'bhyadravadyuddhe pāṇḍavānātatāyinaḥ || 9-26-28||

MHB 9-26-29

सुदर्शनस्तव सुतो भीमसेनं समभ्ययात् ।
सुशर्मा शकुनिश्चैव युयुधाते किरीटिना ।
सहदेवं तव सुतो हयपृष्ठगतोऽभ्ययात् ॥ ९-२६-२९॥
sudarśanastava suto bhīmasenaṃ samabhyayāt |
suśarmā śakuniścaiva yuyudhāte kirīṭinā |
sahadevaṃ tava suto hayapṛṣṭhagato'bhyayāt || 9-26-29||

MHB 9-26-30

ततो ह्ययत्नतः क्षिप्रं तव पुत्रो जनाधिप ।
प्रासेन सहदेवस्य शिरसि प्राहरद्भृशम् ॥ ९-२६-३०॥
tato hyayatnataḥ kṣipraṃ tava putro janādhipa |
prāsena sahadevasya śirasi prāharadbhṛśam || 9-26-30||

MHB 9-26-31

सोपाविशद्रथोपस्थे तव पुत्रेण ताडितः ।
रुधिराप्लुतसर्वाङ्ग आशीविष इव श्वसन् ॥ ९-२६-३१॥
sopāviśadrathopasthe tava putreṇa tāḍitaḥ |
rudhirāplutasarvāṅga āśīviṣa iva śvasan || 9-26-31||

MHB 9-26-32

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां सहदेवो विशां पते ।
दुर्योधनं शरैस्तीक्ष्णैः संक्रुद्धः समवाकिरत् ॥ ९-२६-३२॥
pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ sahadevo viśāṃ pate |
duryodhanaṃ śaraistīkṣṇaiḥ saṃkruddhaḥ samavākirat || 9-26-32||

MHB 9-26-33

पार्थोऽपि युधि विक्रम्य कुन्तीपुत्रो धनंजयः ।
शूराणामश्वपृष्ठेभ्यः शिरांसि निचकर्त ह ॥ ९-२६-३३॥
pārtho'pi yudhi vikramya kuntīputro dhanaṃjayaḥ |
śūrāṇāmaśvapṛṣṭhebhyaḥ śirāṃsi nicakarta ha || 9-26-33||

MHB 9-26-34

तदनीकं तदा पार्थो व्यधमद्बहुभिः शरैः ।
पातयित्वा हयान्सर्वांस्त्रिगर्तानां रथान्ययौ ॥ ९-२६-३४॥
tadanīkaṃ tadā pārtho vyadhamadbahubhiḥ śaraiḥ |
pātayitvā hayānsarvāṃstrigartānāṃ rathānyayau || 9-26-34||

MHB 9-26-35

ततस्ते सहिता भूत्वा त्रिगर्तानां महारथाः ।
अर्जुनं वासुदेवं च शरवर्षैरवाकिरन् ॥ ९-२६-३५॥
tataste sahitā bhūtvā trigartānāṃ mahārathāḥ |
arjunaṃ vāsudevaṃ ca śaravarṣairavākiran || 9-26-35||

MHB 9-26-36

सत्यकर्माणमाक्षिप्य क्षुरप्रेण महायशाः ।
ततोऽस्य स्यन्दनस्येषां चिच्छिदे पाण्डुनन्दनः ॥ ९-२६-३६॥
satyakarmāṇamākṣipya kṣurapreṇa mahāyaśāḥ |
tato'sya syandanasyeṣāṃ cicchide pāṇḍunandanaḥ || 9-26-36||

MHB 9-26-37

शिलाशितेन च विभो क्षुरप्रेण महायशाः ।
शिरश्चिच्छेद प्रहसंस्तप्तकुण्डलभूषणम् ॥ ९-२६-३७॥
śilāśitena ca vibho kṣurapreṇa mahāyaśāḥ |
śiraściccheda prahasaṃstaptakuṇḍalabhūṣaṇam || 9-26-37||

MHB 9-26-38

सत्येषुमथ चादत्त योधानां मिषतां ततः ।
यथा सिंहो वने राजन्मृगं परिबुभुक्षितः ॥ ९-२६-३८॥
satyeṣumatha cādatta yodhānāṃ miṣatāṃ tataḥ |
yathā siṃho vane rājanmṛgaṃ paribubhukṣitaḥ || 9-26-38||

MHB 9-26-39

तं निहत्य ततः पार्थः सुशर्माणं त्रिभिः शरैः ।
विद्ध्वा तानहनत्सर्वान्रथान्रुक्मविभूषितान् ॥ ९-२६-३९॥
taṃ nihatya tataḥ pārthaḥ suśarmāṇaṃ tribhiḥ śaraiḥ |
viddhvā tānahanatsarvānrathānrukmavibhūṣitān || 9-26-39||

MHB 9-26-40

ततस्तु प्रत्वरन्पार्थो दीर्घकालं सुसंभृतम् ।
मुञ्चन्क्रोधविषं तीक्ष्णं प्रस्थलाधिपतिं प्रति ॥ ९-२६-४०॥
tatastu pratvaranpārtho dīrghakālaṃ susaṃbhṛtam |
muñcankrodhaviṣaṃ tīkṣṇaṃ prasthalādhipatiṃ prati || 9-26-40||

MHB 9-26-41

तमर्जुनः पृषत्कानां शतेन भरतर्षभ ।
पूरयित्वा ततो वाहान्न्यहनत्तस्य धन्विनः ॥ ९-२६-४१॥
tamarjunaḥ pṛṣatkānāṃ śatena bharatarṣabha |
pūrayitvā tato vāhānnyahanattasya dhanvinaḥ || 9-26-41||

MHB 9-26-42

ततः शरं समादाय यमदण्डोपमं शितम् ।
सुशर्माणं समुद्दिश्य चिक्षेपाशु हसन्निव ॥ ९-२६-४२॥
tataḥ śaraṃ samādāya yamadaṇḍopamaṃ śitam |
suśarmāṇaṃ samuddiśya cikṣepāśu hasanniva || 9-26-42||

MHB 9-26-43

स शरः प्रेषितस्तेन क्रोधदीप्तेन धन्विना ।
सुशर्माणं समासाद्य बिभेद हृदयं रणे ॥ ९-२६-४३॥
sa śaraḥ preṣitastena krodhadīptena dhanvinā |
suśarmāṇaṃ samāsādya bibheda hṛdayaṃ raṇe || 9-26-43||

MHB 9-26-44

स गतासुर्महाराज पपात धरणीतले ।
नन्दयन्पाण्डवान्सर्वान्व्यथयंश्चापि तावकान् ॥ ९-२६-४४॥
sa gatāsurmahārāja papāta dharaṇītale |
nandayanpāṇḍavānsarvānvyathayaṃścāpi tāvakān || 9-26-44||

MHB 9-26-45

सुशर्माणं रणे हत्वा पुत्रानस्य महारथान् ।
सप्त चाष्टौ च त्रिंशच्च सायकैरनयत्क्षयम् ॥ ९-२६-४५॥
suśarmāṇaṃ raṇe hatvā putrānasya mahārathān |
sapta cāṣṭau ca triṃśacca sāyakairanayatkṣayam || 9-26-45||

MHB 9-26-46

ततोऽस्य निशितैर्बाणैः सर्वान्हत्वा पदानुगान् ।
अभ्यगाद्भारतीं सेनां हतशेषां महारथः ॥ ९-२६-४६॥
tato'sya niśitairbāṇaiḥ sarvānhatvā padānugān |
abhyagādbhāratīṃ senāṃ hataśeṣāṃ mahārathaḥ || 9-26-46||

MHB 9-26-47

भीमस्तु समरे क्रुद्धः पुत्रं तव जनाधिप ।
सुदर्शनमदृश्यं तं शरैश्चक्रे हसन्निव ॥ ९-२६-४७॥
bhīmastu samare kruddhaḥ putraṃ tava janādhipa |
sudarśanamadṛśyaṃ taṃ śaraiścakre hasanniva || 9-26-47||

MHB 9-26-48

ततोऽस्य प्रहसन्क्रुद्धः शिरः कायादपाहरत् ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन स हतः प्रापतद्भुवि ॥ ९-२६-४८॥
tato'sya prahasankruddhaḥ śiraḥ kāyādapāharat |
kṣurapreṇa sutīkṣṇena sa hataḥ prāpatadbhuvi || 9-26-48||

MHB 9-26-49

तस्मिंस्तु निहते वीरे ततस्तस्य पदानुगाः ।
परिवव्रू रणे भीमं किरन्तो विशिखाञ्शितान् ॥ ९-२६-४९॥
tasmiṃstu nihate vīre tatastasya padānugāḥ |
parivavrū raṇe bhīmaṃ kiranto viśikhāñśitān || 9-26-49||

MHB 9-26-50

ततस्तु निशितैर्बाणैस्तदनीकं वृकोदरः ।
इन्द्राशनिसमस्पर्शैः समन्तात्पर्यवाकिरत् ।
ततः क्षणेन तद्भीमो न्यहनद्भरतर्षभ ॥ ९-२६-५०॥
tatastu niśitairbāṇaistadanīkaṃ vṛkodaraḥ |
indrāśanisamasparśaiḥ samantātparyavākirat |
tataḥ kṣaṇena tadbhīmo nyahanadbharatarṣabha || 9-26-50||

MHB 9-26-51

तेषु तूत्साद्यमानेषु सेनाध्यक्षा महाबलाः ।
भीमसेनं समासाद्य ततोऽयुध्यन्त भारत ।
तांस्तु सर्वाञ्शरैर्घोरैरवाकिरत पाण्डवः ॥ ९-२६-५१॥
teṣu tūtsādyamāneṣu senādhyakṣā mahābalāḥ |
bhīmasenaṃ samāsādya tato'yudhyanta bhārata |
tāṃstu sarvāñśarairghorairavākirata pāṇḍavaḥ || 9-26-51||

MHB 9-26-52

तथैव तावका राजन्पाण्डवेयान्महारथान् ।
शरवर्षेण महता समन्तात्पर्यवारयन् ॥ ९-२६-५२॥
tathaiva tāvakā rājanpāṇḍaveyānmahārathān |
śaravarṣeṇa mahatā samantātparyavārayan || 9-26-52||

MHB 9-26-53

व्याकुलं तदभूत्सर्वं पाण्डवानां परैः सह ।
तावकानां च समरे पाण्डवेयैर्युयुत्सताम् ॥ ९-२६-५३॥
vyākulaṃ tadabhūtsarvaṃ pāṇḍavānāṃ paraiḥ saha |
tāvakānāṃ ca samare pāṇḍaveyairyuyutsatām || 9-26-53||

MHB 9-26-54

तत्र योधास्तदा पेतुः परस्परसमाहताः ।
उभयोः सेनयो राजन्संशोचन्तः स्म बान्धवान् ॥ ९-२६-५४॥
tatra yodhāstadā petuḥ parasparasamāhatāḥ |
ubhayoḥ senayo rājansaṃśocantaḥ sma bāndhavān || 9-26-54||

Adhyaya: 27/64 (63)

MHB 9-27-1

संजय उवाच ।
तस्मिन्प्रवृत्ते संग्रामे नरवाजिगजक्षये ।
शकुनिः सौबलो राजन्सहदेवं समभ्ययात् ॥ ९-२७-१॥
saṃjaya uvāca |
tasminpravṛtte saṃgrāme naravājigajakṣaye |
śakuniḥ saubalo rājansahadevaṃ samabhyayāt || 9-27-1||

MHB 9-27-2

ततोऽस्यापततस्तूर्णं सहदेवः प्रतापवान् ।
शरौघान्प्रेषयामास पतंगानिव शीघ्रगान् ।
उलूकश्च रणे भीमं विव्याध दशभिः शरैः ॥ ९-२७-२॥
tato'syāpatatastūrṇaṃ sahadevaḥ pratāpavān |
śaraughānpreṣayāmāsa pataṃgāniva śīghragān |
ulūkaśca raṇe bhīmaṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ || 9-27-2||

MHB 9-27-3

शकुनिस्तु महाराज भीमं विद्ध्वा त्रिभिः शरैः ।
सायकानां नवत्या वै सहदेवमवाकिरत् ॥ ९-२७-३॥
śakunistu mahārāja bhīmaṃ viddhvā tribhiḥ śaraiḥ |
sāyakānāṃ navatyā vai sahadevamavākirat || 9-27-3||

MHB 9-27-4

ते शूराः समरे राजन्समासाद्य परस्परम् ।
विव्यधुर्निशितैर्बाणैः कङ्कबर्हिणवाजितैः ।
स्वर्णपुङ्खैः शिलाधौतैरा कर्णात्प्रहितैः शरैः ॥ ९-२७-४॥
te śūrāḥ samare rājansamāsādya parasparam |
vivyadhurniśitairbāṇaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ |
svarṇapuṅkhaiḥ śilādhautairā karṇātprahitaiḥ śaraiḥ || 9-27-4||

MHB 9-27-5

तेषां चापभुजोत्सृष्टा शरवृष्टिर्विशां पते ।
आच्छादयद्दिशः सर्वा धाराभिरिव तोयदः ॥ ९-२७-५॥
teṣāṃ cāpabhujotsṛṣṭā śaravṛṣṭirviśāṃ pate |
ācchādayaddiśaḥ sarvā dhārābhiriva toyadaḥ || 9-27-5||

MHB 9-27-6

ततः क्रुद्धो रणे भीमः सहदेवश्च भारत ।
चेरतुः कदनं संख्ये कुर्वन्तौ सुमहाबलौ ॥ ९-२७-६॥
tataḥ kruddho raṇe bhīmaḥ sahadevaśca bhārata |
ceratuḥ kadanaṃ saṃkhye kurvantau sumahābalau || 9-27-6||

MHB 9-27-7

ताभ्यां शरशतैश्छन्नं तद्बलं तव भारत ।
अन्धकारमिवाकाशमभवत्तत्र तत्र ह ॥ ९-२७-७॥
tābhyāṃ śaraśataiśchannaṃ tadbalaṃ tava bhārata |
andhakāramivākāśamabhavattatra tatra ha || 9-27-7||

MHB 9-27-8

अश्वैर्विपरिधावद्भिः शरच्छन्नैर्विशां पते ।
तत्र तत्र कृतो मार्गो विकर्षद्भिर्हतान्बहून् ॥ ९-२७-८॥
aśvairviparidhāvadbhiḥ śaracchannairviśāṃ pate |
tatra tatra kṛto mārgo vikarṣadbhirhatānbahūn || 9-27-8||

MHB 9-27-9

निहतानां हयानां च सहैव हययोधिभिः ।
वर्मभिर्विनिकृत्तैश्च प्रासैश्छिन्नैश्च मारिष ।
संछन्ना पृथिवी जज्ञे कुसुमैः शबला इव ॥ ९-२७-९॥
nihatānāṃ hayānāṃ ca sahaiva hayayodhibhiḥ |
varmabhirvinikṛttaiśca prāsaiśchinnaiśca māriṣa |
saṃchannā pṛthivī jajñe kusumaiḥ śabalā iva || 9-27-9||

MHB 9-27-10

योधास्तत्र महाराज समासाद्य परस्परम् ।
व्यचरन्त रणे क्रुद्धा विनिघ्नन्तः परस्परम् ॥ ९-२७-१०॥
yodhāstatra mahārāja samāsādya parasparam |
vyacaranta raṇe kruddhā vinighnantaḥ parasparam || 9-27-10||

MHB 9-27-11

उद्वृत्तनयनै रोषात्संदष्टौष्ठपुटैर्मुखैः ।
सकुण्डलैर्मही छन्ना पद्मकिञ्जल्कसंनिभैः ॥ ९-२७-११॥
udvṛttanayanai roṣātsaṃdaṣṭauṣṭhapuṭairmukhaiḥ |
sakuṇḍalairmahī channā padmakiñjalkasaṃnibhaiḥ || 9-27-11||

MHB 9-27-12

भुजैश्छिन्नैर्महाराज नागराजकरोपमैः ।
साङ्गदैः सतनुत्रैश्च सासिप्रासपरश्वधैः ॥ ९-२७-१२॥
bhujaiśchinnairmahārāja nāgarājakaropamaiḥ |
sāṅgadaiḥ satanutraiśca sāsiprāsaparaśvadhaiḥ || 9-27-12||

MHB 9-27-13

कबन्धैरुत्थितैश्छिन्नैर्नृत्यद्भिश्चापरैर्युधि ।
क्रव्यादगणसंकीर्णा घोराभूत्पृथिवी विभो ॥ ९-२७-१३॥
kabandhairutthitaiśchinnairnṛtyadbhiścāparairyudhi |
kravyādagaṇasaṃkīrṇā ghorābhūtpṛthivī vibho || 9-27-13||

MHB 9-27-14

अल्पावशिष्टे सैन्ये तु कौरवेयान्महाहवे ।
प्रहृष्टाः पाण्डवा भूत्वा निन्यिरे यमसादनम् ॥ ९-२७-१४॥
alpāvaśiṣṭe sainye tu kauraveyānmahāhave |
prahṛṣṭāḥ pāṇḍavā bhūtvā ninyire yamasādanam || 9-27-14||

MHB 9-27-15

एतस्मिन्नन्तरे शूरः सौबलेयः प्रतापवान् ।
प्रासेन सहदेवस्य शिरसि प्राहरद्भृशम् ।
स विह्वलो महाराज रथोपस्थ उपाविशत् ॥ ९-२७-१५॥
etasminnantare śūraḥ saubaleyaḥ pratāpavān |
prāsena sahadevasya śirasi prāharadbhṛśam |
sa vihvalo mahārāja rathopastha upāviśat || 9-27-15||

MHB 9-27-16

सहदेवं तथा दृष्ट्वा भीमसेनः प्रतापवान् ।
सर्वसैन्यानि संक्रुद्धो वारयामास भारत ॥ ९-२७-१६॥
sahadevaṃ tathā dṛṣṭvā bhīmasenaḥ pratāpavān |
sarvasainyāni saṃkruddho vārayāmāsa bhārata || 9-27-16||

MHB 9-27-17

निर्बिभेद च नाराचैः शतशोऽथ सहस्रशः ।
विनिर्भिद्याकरोच्चैव सिंहनादमरिंदम ॥ ९-२७-१७॥
nirbibheda ca nārācaiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ |
vinirbhidyākaroccaiva siṃhanādamariṃdama || 9-27-17||

MHB 9-27-18

तेन शब्देन वित्रस्ताः सर्वे सहयवारणाः ।
प्राद्रवन्सहसा भीताः शकुनेश्च पदानुगाः ॥ ९-२७-१८॥
tena śabdena vitrastāḥ sarve sahayavāraṇāḥ |
prādravansahasā bhītāḥ śakuneśca padānugāḥ || 9-27-18||

MHB 9-27-19

प्रभग्नानथ तान्दृष्ट्वा राजा दुर्योधनोऽब्रवीत् ।
निवर्तध्वमधर्मज्ञा युध्यध्वं किं सृतेन वः ॥ ९-२७-१९॥
prabhagnānatha tāndṛṣṭvā rājā duryodhano'bravīt |
nivartadhvamadharmajñā yudhyadhvaṃ kiṃ sṛtena vaḥ || 9-27-19||

MHB 9-27-20

इह कीर्तिं समाधाय प्रेत्य लोकान्समश्नुते ।
प्राणाञ्जहाति यो वीरो युधि पृष्ठमदर्शयन् ॥ ९-२७-२०॥
iha kīrtiṃ samādhāya pretya lokānsamaśnute |
prāṇāñjahāti yo vīro yudhi pṛṣṭhamadarśayan || 9-27-20||

MHB 9-27-21

एवमुक्तास्तु ते राज्ञा सौबलस्य पदानुगाः ।
पाण्डवानभ्यवर्तन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥ ९-२७-२१॥
evamuktāstu te rājñā saubalasya padānugāḥ |
pāṇḍavānabhyavartanta mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam || 9-27-21||

MHB 9-27-22

द्रवद्भिस्तत्र राजेन्द्र कृतः शब्दोऽतिदारुणः ।
क्षुब्धसागरसंकाशः क्षुभितः सर्वतोऽभवत् ॥ ९-२७-२२॥
dravadbhistatra rājendra kṛtaḥ śabdo'tidāruṇaḥ |
kṣubdhasāgarasaṃkāśaḥ kṣubhitaḥ sarvato'bhavat || 9-27-22||

MHB 9-27-23

तांस्तदापततो दृष्ट्वा सौबलस्य पदानुगान् ।
प्रत्युद्ययुर्महाराज पाण्डवा विजये वृताः ॥ ९-२७-२३॥
tāṃstadāpatato dṛṣṭvā saubalasya padānugān |
pratyudyayurmahārāja pāṇḍavā vijaye vṛtāḥ || 9-27-23||

MHB 9-27-24

प्रत्याश्वस्य च दुर्धर्षः सहदेवो विशां पते ।
शकुनिं दशभिर्विद्ध्वा हयांश्चास्य त्रिभिः शरैः ।
धनुश्चिच्छेद च शरैः सौबलस्य हसन्निव ॥ ९-२७-२४॥
pratyāśvasya ca durdharṣaḥ sahadevo viśāṃ pate |
śakuniṃ daśabhirviddhvā hayāṃścāsya tribhiḥ śaraiḥ |
dhanuściccheda ca śaraiḥ saubalasya hasanniva || 9-27-24||

MHB 9-27-25

अथान्यद्धनुरादाय शकुनिर्युद्धदुर्मदः ।
विव्याध नकुलं षष्ट्या भीमसेनं च सप्तभिः ॥ ९-२७-२५॥
athānyaddhanurādāya śakuniryuddhadurmadaḥ |
vivyādha nakulaṃ ṣaṣṭyā bhīmasenaṃ ca saptabhiḥ || 9-27-25||

MHB 9-27-26

उलूकोऽपि महाराज भीमं विव्याध सप्तभिः ।
सहदेवं च सप्तत्या परीप्सन्पितरं रणे ॥ ९-२७-२६॥
ulūko'pi mahārāja bhīmaṃ vivyādha saptabhiḥ |
sahadevaṃ ca saptatyā parīpsanpitaraṃ raṇe || 9-27-26||

MHB 9-27-27

तं भीमसेनः समरे विव्याध निशितैः शरैः ।
शकुनिं च चतुःषष्ट्या पार्श्वस्थांश्च त्रिभिस्त्रिभिः ॥ ९-२७-२७॥
taṃ bhīmasenaḥ samare vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ |
śakuniṃ ca catuḥṣaṣṭyā pārśvasthāṃśca tribhistribhiḥ || 9-27-27||

MHB 9-27-28

ते हन्यमाना भीमेन नाराचैस्तैलपायितैः ।
सहदेवं रणे क्रुद्धाश्छादयञ्शरवृष्टिभिः ।
पर्वतं वारिधाराभिः सविद्युत इवाम्बुदाः ॥ ९-२७-२८॥
te hanyamānā bhīmena nārācaistailapāyitaiḥ |
sahadevaṃ raṇe kruddhāśchādayañśaravṛṣṭibhiḥ |
parvataṃ vāridhārābhiḥ savidyuta ivāmbudāḥ || 9-27-28||

MHB 9-27-29

ततोऽस्यापततः शूरः सहदेवः प्रतापवान् ।
उलूकस्य महाराज भल्लेनापाहरच्छिरः ॥ ९-२७-२९॥
tato'syāpatataḥ śūraḥ sahadevaḥ pratāpavān |
ulūkasya mahārāja bhallenāpāharacchiraḥ || 9-27-29||

MHB 9-27-30

स जगाम रथाद्भूमिं सहदेवेन पातितः ।
रुधिराप्लुतसर्वाङ्गो नन्दयन्पाण्डवान्युधि ॥ ९-२७-३०॥
sa jagāma rathādbhūmiṃ sahadevena pātitaḥ |
rudhirāplutasarvāṅgo nandayanpāṇḍavānyudhi || 9-27-30||

MHB 9-27-31

पुत्रं तु निहतं दृष्ट्वा शकुनिस्तत्र भारत ।
साश्रुकण्ठो विनिःश्वस्य क्षत्तुर्वाक्यमनुस्मरन् ॥ ९-२७-३१॥
putraṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā śakunistatra bhārata |
sāśrukaṇṭho viniḥśvasya kṣatturvākyamanusmaran || 9-27-31||

MHB 9-27-32

चिन्तयित्वा मुहूर्तं स बाष्पपूर्णेक्षणः श्वसन् ।
सहदेवं समासाद्य त्रिभिर्विव्याध सायकैः ॥ ९-२७-३२॥
cintayitvā muhūrtaṃ sa bāṣpapūrṇekṣaṇaḥ śvasan |
sahadevaṃ samāsādya tribhirvivyādha sāyakaiḥ || 9-27-32||

MHB 9-27-33

तानपास्य शरान्मुक्ताञ्शरसंघैः प्रतापवान् ।
सहदेवो महाराज धनुश्चिच्छेद संयुगे ॥ ९-२७-३३॥
tānapāsya śarānmuktāñśarasaṃghaiḥ pratāpavān |
sahadevo mahārāja dhanuściccheda saṃyuge || 9-27-33||

MHB 9-27-34

छिन्ने धनुषि राजेन्द्र शकुनिः सौबलस्तदा ।
प्रगृह्य विपुलं खड्गं सहदेवाय प्राहिणोत् ॥ ९-२७-३४॥
chinne dhanuṣi rājendra śakuniḥ saubalastadā |
pragṛhya vipulaṃ khaḍgaṃ sahadevāya prāhiṇot || 9-27-34||

MHB 9-27-35

तमापतन्तं सहसा घोररूपं विशां पते ।
द्विधा चिच्छेद समरे सौबलस्य हसन्निव ॥ ९-२७-३५॥
tamāpatantaṃ sahasā ghorarūpaṃ viśāṃ pate |
dvidhā ciccheda samare saubalasya hasanniva || 9-27-35||

MHB 9-27-36

असिं दृष्ट्वा द्विधा छिन्नं प्रगृह्य महतीं गदाम् ।
प्राहिणोत्सहदेवाय सा मोघा न्यपतद्भुवि ॥ ९-२७-३६॥
asiṃ dṛṣṭvā dvidhā chinnaṃ pragṛhya mahatīṃ gadām |
prāhiṇotsahadevāya sā moghā nyapatadbhuvi || 9-27-36||

MHB 9-27-37

ततः शक्तिं महाघोरां कालरात्रिमिवोद्यताम् ।
प्रेषयामास संक्रुद्धः पाण्डवं प्रति सौबलः ॥ ९-२७-३७॥
tataḥ śaktiṃ mahāghorāṃ kālarātrimivodyatām |
preṣayāmāsa saṃkruddhaḥ pāṇḍavaṃ prati saubalaḥ || 9-27-37||

MHB 9-27-38

तामापतन्तीं सहसा शरैः काञ्चनभूषणैः ।
त्रिधा चिच्छेद समरे सहदेवो हसन्निव ॥ ९-२७-३८॥
tāmāpatantīṃ sahasā śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
tridhā ciccheda samare sahadevo hasanniva || 9-27-38||

MHB 9-27-39

सा पपात त्रिधा छिन्ना भूमौ कनकभूषणा ।
शीर्यमाणा यथा दीप्ता गगनाद्वै शतह्रदा ॥ ९-२७-३९॥
sā papāta tridhā chinnā bhūmau kanakabhūṣaṇā |
śīryamāṇā yathā dīptā gaganādvai śatahradā || 9-27-39||

MHB 9-27-40

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा सौबलं च भयार्दितम् ।
दुद्रुवुस्तावकाः सर्वे भये जाते ससौबलाः ॥ ९-२७-४०॥
śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā saubalaṃ ca bhayārditam |
dudruvustāvakāḥ sarve bhaye jāte sasaubalāḥ || 9-27-40||

MHB 9-27-41

अथोत्क्रुष्टं महद्ध्यासीत्पाण्डवैर्जितकाशिभिः ।
धार्तराष्ट्रास्ततः सर्वे प्रायशो विमुखाभवन् ॥ ९-२७-४१॥
athotkruṣṭaṃ mahaddhyāsītpāṇḍavairjitakāśibhiḥ |
dhārtarāṣṭrāstataḥ sarve prāyaśo vimukhābhavan || 9-27-41||

MHB 9-27-42

तान्वै विमनसो दृष्ट्वा माद्रीपुत्रः प्रतापवान् ।
शरैरनेकसाहस्रैर्वारयामास संयुगे ॥ ९-२७-४२॥
tānvai vimanaso dṛṣṭvā mādrīputraḥ pratāpavān |
śarairanekasāhasrairvārayāmāsa saṃyuge || 9-27-42||

MHB 9-27-43

ततो गान्धारकैर्गुप्तं पृष्ठैरश्वैर्जये धृतम् ।
आससाद रणे यान्तं सहदेवोऽथ सौबलम् ॥ ९-२७-४३॥
tato gāndhārakairguptaṃ pṛṣṭhairaśvairjaye dhṛtam |
āsasāda raṇe yāntaṃ sahadevo'tha saubalam || 9-27-43||

MHB 9-27-44

स्वमंशमवशिष्टं स संस्मृत्य शकुनिं नृप ।
रथेन काञ्चनाङ्गेन सहदेवः समभ्ययात् ।
अधिज्यं बलवत्कृत्वा व्याक्षिपन्सुमहद्धनुः ॥ ९-२७-४४॥
svamaṃśamavaśiṣṭaṃ sa saṃsmṛtya śakuniṃ nṛpa |
rathena kāñcanāṅgena sahadevaḥ samabhyayāt |
adhijyaṃ balavatkṛtvā vyākṣipansumahaddhanuḥ || 9-27-44||

MHB 9-27-45

स सौबलमभिद्रुत्य गृध्रपत्रैः शिलाशितैः ।
भृशमभ्यहनत्क्रुद्धस्तोत्त्रैरिव महाद्विपम् ॥ ९-२७-४५॥
sa saubalamabhidrutya gṛdhrapatraiḥ śilāśitaiḥ |
bhṛśamabhyahanatkruddhastottrairiva mahādvipam || 9-27-45||

MHB 9-27-46

उवाच चैनं मेधावी निगृह्य स्मारयन्निव ।
क्षत्रधर्मे स्थितो भूत्वा युध्यस्व पुरुषो भव ॥ ९-२७-४६॥
uvāca cainaṃ medhāvī nigṛhya smārayanniva |
kṣatradharme sthito bhūtvā yudhyasva puruṣo bhava || 9-27-46||

MHB 9-27-47

यत्तदा हृष्यसे मूढ ग्लहन्नक्षैः सभातले ।
फलमद्य प्रपद्यस्व कर्मणस्तस्य दुर्मते ॥ ९-२७-४७॥
yattadā hṛṣyase mūḍha glahannakṣaiḥ sabhātale |
phalamadya prapadyasva karmaṇastasya durmate || 9-27-47||

MHB 9-27-48

निहतास्ते दुरात्मानो येऽस्मानवहसन्पुरा ।
दुर्योधनः कुलाङ्गारः शिष्टस्त्वं तस्य मातुलः ॥ ९-२७-४८॥
nihatāste durātmāno ye'smānavahasanpurā |
duryodhanaḥ kulāṅgāraḥ śiṣṭastvaṃ tasya mātulaḥ || 9-27-48||

MHB 9-27-49

अद्य ते विहनिष्यामि क्षुरेणोन्मथितं शिरः ।
वृक्षात्फलमिवोद्धृत्य लगुडेन प्रमाथिना ॥ ९-२७-४९॥
adya te vihaniṣyāmi kṣureṇonmathitaṃ śiraḥ |
vṛkṣātphalamivoddhṛtya laguḍena pramāthinā || 9-27-49||

MHB 9-27-50

एवमुक्त्वा महाराज सहदेवो महाबलः ।
संक्रुद्धो नरशार्दूलो वेगेनाभिजगाम ह ॥ ९-२७-५०॥
evamuktvā mahārāja sahadevo mahābalaḥ |
saṃkruddho naraśārdūlo vegenābhijagāma ha || 9-27-50||

MHB 9-27-51

अभिगम्य तु दुर्धर्षः सहदेवो युधां पतिः ।
विकृष्य बलवच्चापं क्रोधेन प्रहसन्निव ॥ ९-२७-५१॥
abhigamya tu durdharṣaḥ sahadevo yudhāṃ patiḥ |
vikṛṣya balavaccāpaṃ krodhena prahasanniva || 9-27-51||

MHB 9-27-52

शकुनिं दशभिर्विद्ध्वा चतुर्भिश्चास्य वाजिनः ।
छत्रं ध्वजं धनुश्चास्य छित्त्वा सिंह इवानदत् ॥ ९-२७-५२॥
śakuniṃ daśabhirviddhvā caturbhiścāsya vājinaḥ |
chatraṃ dhvajaṃ dhanuścāsya chittvā siṃha ivānadat || 9-27-52||

MHB 9-27-53

छिन्नध्वजधनुश्छत्रः सहदेवेन सौबलः ।
ततो विद्धश्च बहुभिः सर्वमर्मसु सायकैः ॥ ९-२७-५३॥
chinnadhvajadhanuśchatraḥ sahadevena saubalaḥ |
tato viddhaśca bahubhiḥ sarvamarmasu sāyakaiḥ || 9-27-53||

MHB 9-27-54

ततो भूयो महाराज सहदेवः प्रतापवान् ।
शकुनेः प्रेषयामास शरवृष्टिं दुरासदाम् ॥ ९-२७-५४॥
tato bhūyo mahārāja sahadevaḥ pratāpavān |
śakuneḥ preṣayāmāsa śaravṛṣṭiṃ durāsadām || 9-27-54||

MHB 9-27-55

ततस्तु क्रुद्धः सुबलस्य पुत्रो माद्रीसुतं सहदेवं विमर्दे ।
प्रासेन जाम्बूनदभूषणेन जिघांसुरेकोऽभिपपात शीघ्रम् ॥ ९-२७-५५॥
tatastu kruddhaḥ subalasya putro mādrīsutaṃ sahadevaṃ vimarde |
prāsena jāmbūnadabhūṣaṇena jighāṃsureko'bhipapāta śīghram || 9-27-55||

MHB 9-27-56

माद्रीसुतस्तस्य समुद्यतं तं प्रासं सुवृत्तौ च भुजौ रणाग्रे ।
भल्लैस्त्रिभिर्युगपत्संचकर्त ननाद चोच्चैस्तरसाजिमध्ये ॥ ९-२७-५६॥
mādrīsutastasya samudyataṃ taṃ prāsaṃ suvṛttau ca bhujau raṇāgre |
bhallaistribhiryugapatsaṃcakarta nanāda coccaistarasājimadhye || 9-27-56||

MHB 9-27-57

तस्याशुकारी सुसमाहितेन सुवर्णपुङ्खेन दृढायसेन ।
भल्लेन सर्वावरणातिगेन शिरः शरीरात्प्रममाथ भूयः ॥ ९-२७-५७॥
tasyāśukārī susamāhitena suvarṇapuṅkhena dṛḍhāyasena |
bhallena sarvāvaraṇātigena śiraḥ śarīrātpramamātha bhūyaḥ || 9-27-57||

MHB 9-27-58

शरेण कार्तस्वरभूषितेन दिवाकराभेन सुसंशितेन ।
हृतोत्तमाङ्गो युधि पाण्डवेन पपात भूमौ सुबलस्य पुत्रः ॥ ९-२७-५८॥
śareṇa kārtasvarabhūṣitena divākarābhena susaṃśitena |
hṛtottamāṅgo yudhi pāṇḍavena papāta bhūmau subalasya putraḥ || 9-27-58||

MHB 9-27-59

स तच्छिरो वेगवता शरेण सुवर्णपुङ्खेन शिलाशितेन ।
प्रावेरयत्कुपितः पाण्डुपुत्रो यत्तत्कुरूणामनयस्य मूलम् ॥ ९-२७-५९॥
sa tacchiro vegavatā śareṇa suvarṇapuṅkhena śilāśitena |
prāverayatkupitaḥ pāṇḍuputro yattatkurūṇāmanayasya mūlam || 9-27-59||

MHB 9-27-60

हृतोत्तमाङ्गं शकुनिं समीक्ष्य भूमौ शयानं रुधिरार्द्रगात्रम् ।
योधास्त्वदीया भयनष्टसत्त्वा दिशः प्रजग्मुः प्रगृहीतशस्त्राः ॥ ९-२७-६०॥
hṛtottamāṅgaṃ śakuniṃ samīkṣya bhūmau śayānaṃ rudhirārdragātram |
yodhāstvadīyā bhayanaṣṭasattvā diśaḥ prajagmuḥ pragṛhītaśastrāḥ || 9-27-60||

MHB 9-27-61

विप्रद्रुताः शुष्कमुखा विसंज्ञा गाण्डीवघोषेण समाहताश्च ।
भयार्दिता भग्नरथाश्वनागाः पदातयश्चैव सधार्तराष्ट्राः ॥ ९-२७-६१॥
vipradrutāḥ śuṣkamukhā visaṃjñā gāṇḍīvaghoṣeṇa samāhatāśca |
bhayārditā bhagnarathāśvanāgāḥ padātayaścaiva sadhārtarāṣṭrāḥ || 9-27-61||

MHB 9-27-62

ततो रथाच्छकुनिं पातयित्वा मुदान्विता भारत पाण्डवेयाः ।
शङ्खान्प्रदध्मुः समरे प्रहृष्टाः सकेशवाः सैनिकान्हर्षयन्तः ॥ ९-२७-६२॥
tato rathācchakuniṃ pātayitvā mudānvitā bhārata pāṇḍaveyāḥ |
śaṅkhānpradadhmuḥ samare prahṛṣṭāḥ sakeśavāḥ sainikānharṣayantaḥ || 9-27-62||

MHB 9-27-63

तं चापि सर्वे प्रतिपूजयन्तो हृष्टा ब्रुवाणाः सहदेवमाजौ ।
दिष्ट्या हतो नैकृतिको दुरात्मा सहात्मजो वीर रणे त्वयेति ॥ ९-२७-६३॥
taṃ cāpi sarve pratipūjayanto hṛṣṭā bruvāṇāḥ sahadevamājau |
diṣṭyā hato naikṛtiko durātmā sahātmajo vīra raṇe tvayeti || 9-27-63||

Adhyaya: 28/64 (92)

MHB 9-28-1

संजय उवाच ।
ततः क्रुद्धा महाराज सौबलस्य पदानुगाः ।
त्यक्त्वा जीवितमाक्रन्दे पाण्डवान्पर्यवारयन् ॥ ९-२८-१॥
saṃjaya uvāca |
tataḥ kruddhā mahārāja saubalasya padānugāḥ |
tyaktvā jīvitamākrande pāṇḍavānparyavārayan || 9-28-1||

MHB 9-28-2

तानर्जुनः प्रत्यगृह्णात्सहदेवजये धृतः ।
भीमसेनश्च तेजस्वी क्रुद्धाशीविषदर्शनः ॥ ९-२८-२॥
tānarjunaḥ pratyagṛhṇātsahadevajaye dhṛtaḥ |
bhīmasenaśca tejasvī kruddhāśīviṣadarśanaḥ || 9-28-2||

MHB 9-28-3

शक्त्यृष्टिप्रासहस्तानां सहदेवं जिघांसताम् ।
संकल्पमकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनंजयः ॥ ९-२८-३॥
śaktyṛṣṭiprāsahastānāṃ sahadevaṃ jighāṃsatām |
saṃkalpamakaronmoghaṃ gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ || 9-28-3||

MHB 9-28-4

प्रगृहीतायुधान्बाहून्योधानामभिधावताम् ।
भल्लैश्चिच्छेद बीभत्सुः शिरांस्यपि हयानपि ॥ ९-२८-४॥
pragṛhītāyudhānbāhūnyodhānāmabhidhāvatām |
bhallaiściccheda bībhatsuḥ śirāṃsyapi hayānapi || 9-28-4||

MHB 9-28-5

ते हताः प्रत्यपद्यन्त वसुधां विगतासवः ।
त्वरिता लोकवीरेण प्रहताः सव्यसाचिना ॥ ९-२८-५॥
te hatāḥ pratyapadyanta vasudhāṃ vigatāsavaḥ |
tvaritā lokavīreṇa prahatāḥ savyasācinā || 9-28-5||

MHB 9-28-6

ततो दुर्योधनो राजा दृष्ट्वा स्वबलसंक्षयम् ।
हतशेषान्समानीय क्रुद्धो रथशतान्विभो ॥ ९-२८-६॥
tato duryodhano rājā dṛṣṭvā svabalasaṃkṣayam |
hataśeṣānsamānīya kruddho rathaśatānvibho || 9-28-6||

MHB 9-28-7

कुञ्जरांश्च हयांश्चैव पादातांश्च परंतप ।
उवाच सहितान्सर्वान्धार्तराष्ट्र इदं वचः ॥ ९-२८-७॥
kuñjarāṃśca hayāṃścaiva pādātāṃśca paraṃtapa |
uvāca sahitānsarvāndhārtarāṣṭra idaṃ vacaḥ || 9-28-7||

MHB 9-28-8

समासाद्य रणे सर्वान्पाण्डवान्ससुहृद्गणान् ।
पाञ्चाल्यं चापि सबलं हत्वा शीघ्रं निवर्तत ॥ ९-२८-८॥
samāsādya raṇe sarvānpāṇḍavānsasuhṛdgaṇān |
pāñcālyaṃ cāpi sabalaṃ hatvā śīghraṃ nivartata || 9-28-8||

MHB 9-28-9

तस्य ते शिरसा गृह्य वचनं युद्धदुर्मदाः ।
प्रत्युद्ययू रणे पार्थांस्तव पुत्रस्य शासनात् ॥ ९-२८-९॥
tasya te śirasā gṛhya vacanaṃ yuddhadurmadāḥ |
pratyudyayū raṇe pārthāṃstava putrasya śāsanāt || 9-28-9||

MHB 9-28-10

तानभ्यापततः शीघ्रं हतशेषान्महारणे ।
शरैराशीविषाकारैः पाण्डवाः समवाकिरन् ॥ ९-२८-१०॥
tānabhyāpatataḥ śīghraṃ hataśeṣānmahāraṇe |
śarairāśīviṣākāraiḥ pāṇḍavāḥ samavākiran || 9-28-10||

MHB 9-28-11

तत्सैन्यं भरतश्रेष्ठ मुहूर्तेन महात्मभिः ।
अवध्यत रणं प्राप्य त्रातारं नाभ्यविन्दत ।
प्रतिष्ठमानं तु भयान्नावतिष्ठत दंशितम् ॥ ९-२८-११॥
tatsainyaṃ bharataśreṣṭha muhūrtena mahātmabhiḥ |
avadhyata raṇaṃ prāpya trātāraṃ nābhyavindata |
pratiṣṭhamānaṃ tu bhayānnāvatiṣṭhata daṃśitam || 9-28-11||

MHB 9-28-12

अश्वैर्विपरिधावद्भिः सैन्येन रजसा वृते ।
न प्राज्ञायन्त समरे दिशश्च प्रदिशस्तथा ॥ ९-२८-१२॥
aśvairviparidhāvadbhiḥ sainyena rajasā vṛte |
na prājñāyanta samare diśaśca pradiśastathā || 9-28-12||

MHB 9-28-13

ततस्तु पाण्डवानीकान्निःसृत्य बहवो जनाः ।
अभ्यघ्नंस्तावकान्युद्धे मुहूर्तादिव भारत ।
ततो निःशेषमभवत्तत्सैन्यं तव भारत ॥ ९-२८-१३॥
tatastu pāṇḍavānīkānniḥsṛtya bahavo janāḥ |
abhyaghnaṃstāvakānyuddhe muhūrtādiva bhārata |
tato niḥśeṣamabhavattatsainyaṃ tava bhārata || 9-28-13||

MHB 9-28-14

अक्षौहिण्यः समेतास्तु तव पुत्रस्य भारत ।
एकादश हता युद्धे ताः प्रभो पाण्डुसृञ्जयैः ॥ ९-२८-१४॥
akṣauhiṇyaḥ sametāstu tava putrasya bhārata |
ekādaśa hatā yuddhe tāḥ prabho pāṇḍusṛñjayaiḥ || 9-28-14||

MHB 9-28-15

तेषु राजसहस्रेषु तावकेषु महात्मसु ।
एको दुर्योधनो राजन्नदृश्यत भृशं क्षतः ॥ ९-२८-१५॥
teṣu rājasahasreṣu tāvakeṣu mahātmasu |
eko duryodhano rājannadṛśyata bhṛśaṃ kṣataḥ || 9-28-15||

MHB 9-28-16

ततो वीक्ष्य दिशः सर्वा दृष्ट्वा शून्यां च मेदिनीम् ।
विहीनः सर्वयोधैश्च पाण्डवान्वीक्ष्य संयुगे ॥ ९-२८-१६॥
tato vīkṣya diśaḥ sarvā dṛṣṭvā śūnyāṃ ca medinīm |
vihīnaḥ sarvayodhaiśca pāṇḍavānvīkṣya saṃyuge || 9-28-16||

MHB 9-28-17

मुदितान्सर्वसिद्धार्थान्नर्दमानान्समन्ततः ।
बाणशब्दरवांश्चैव श्रुत्वा तेषां महात्मनाम् ॥ ९-२८-१७॥
muditānsarvasiddhārthānnardamānānsamantataḥ |
bāṇaśabdaravāṃścaiva śrutvā teṣāṃ mahātmanām || 9-28-17||

MHB 9-28-18

दुर्योधनो महाराज कश्मलेनाभिसंवृतः ।
अपयाने मनश्चक्रे विहीनबलवाहनः ॥ ९-२८-१८॥
duryodhano mahārāja kaśmalenābhisaṃvṛtaḥ |
apayāne manaścakre vihīnabalavāhanaḥ || 9-28-18||

MHB 9-28-19

धृतराष्ट्र उवाच ।
निहते मामके सैन्ये निःशेषे शिबिरे कृते ।
पाण्डवानां बलं सूत किं नु शेषमभूत्तदा ।
एतन्मे पृच्छतो ब्रूहि कुशलो ह्यसि संजय ॥ ९-२८-१९॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
nihate māmake sainye niḥśeṣe śibire kṛte |
pāṇḍavānāṃ balaṃ sūta kiṃ nu śeṣamabhūttadā |
etanme pṛcchato brūhi kuśalo hyasi saṃjaya || 9-28-19||

MHB 9-28-20

यच्च दुर्योधनो मन्दः कृतवांस्तनयो मम ।
बलक्षयं तथा दृष्ट्वा स एकः पृथिवीपतिः ॥ ९-२८-२०॥
yacca duryodhano mandaḥ kṛtavāṃstanayo mama |
balakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā sa ekaḥ pṛthivīpatiḥ || 9-28-20||

MHB 9-28-21

संजय उवाच ।
रथानां द्वे सहस्रे तु सप्त नागशतानि च ।
पञ्च चाश्वसहस्राणि पत्तीनां च शतं शताः ॥ ९-२८-२१॥
saṃjaya uvāca |
rathānāṃ dve sahasre tu sapta nāgaśatāni ca |
pañca cāśvasahasrāṇi pattīnāṃ ca śataṃ śatāḥ || 9-28-21||

MHB 9-28-22

एतच्छेषमभूद्राजन्पाण्डवानां महद्बलम् ।
परिगृह्य हि यद्युद्धे धृष्टद्युम्नो व्यवस्थितः ॥ ९-२८-२२॥
etaccheṣamabhūdrājanpāṇḍavānāṃ mahadbalam |
parigṛhya hi yadyuddhe dhṛṣṭadyumno vyavasthitaḥ || 9-28-22||

MHB 9-28-23

एकाकी भरतश्रेष्ठ ततो दुर्योधनो नृपः ।
नापश्यत्समरे कंचित्सहायं रथिनां वरः ॥ ९-२८-२३॥
ekākī bharataśreṣṭha tato duryodhano nṛpaḥ |
nāpaśyatsamare kaṃcitsahāyaṃ rathināṃ varaḥ || 9-28-23||

MHB 9-28-24

नर्दमानान्परांश्चैव स्वबलस्य च संक्षयम् ।
हतं स्वहयमुत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रवद्भयात् ॥ ९-२८-२४॥
nardamānānparāṃścaiva svabalasya ca saṃkṣayam |
hataṃ svahayamutsṛjya prāṅmukhaḥ prādravadbhayāt || 9-28-24||

MHB 9-28-25

एकादशचमूभर्ता पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
गदामादाय तेजस्वी पदातिः प्रस्थितो ह्रदम् ॥ ९-२८-२५॥
ekādaśacamūbhartā putro duryodhanastava |
gadāmādāya tejasvī padātiḥ prasthito hradam || 9-28-25||

MHB 9-28-26

नातिदूरं ततो गत्वा पद्भ्यामेव नराधिपः ।
सस्मार वचनं क्षत्तुर्धर्मशीलस्य धीमतः ॥ ९-२८-२६॥
nātidūraṃ tato gatvā padbhyāmeva narādhipaḥ |
sasmāra vacanaṃ kṣatturdharmaśīlasya dhīmataḥ || 9-28-26||

MHB 9-28-27

इदं नूनं महाप्राज्ञो विदुरो दृष्टवान्पुरा ।
महद्वैशसमस्माकं क्षत्रियाणां च संयुगे ॥ ९-२८-२७॥
idaṃ nūnaṃ mahāprājño viduro dṛṣṭavānpurā |
mahadvaiśasamasmākaṃ kṣatriyāṇāṃ ca saṃyuge || 9-28-27||

MHB 9-28-28

एवं विचिन्तयानस्तु प्रविविक्षुर्ह्रदं नृपः ।
दुःखसंतप्तहृदयो दृष्ट्वा राजन्बलक्षयम् ॥ ९-२८-२८॥
evaṃ vicintayānastu pravivikṣurhradaṃ nṛpaḥ |
duḥkhasaṃtaptahṛdayo dṛṣṭvā rājanbalakṣayam || 9-28-28||

MHB 9-28-29

पाण्डवाश्च महाराज धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।
अभ्यधावन्त संक्रुद्धास्तव राजन्बलं प्रति ॥ ९-२८-२९॥
pāṇḍavāśca mahārāja dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ |
abhyadhāvanta saṃkruddhāstava rājanbalaṃ prati || 9-28-29||

MHB 9-28-30

शक्त्यृष्टिप्रासहस्तानां बलानामभिगर्जताम् ।
संकल्पमकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनंजयः ॥ ९-२८-३०॥
śaktyṛṣṭiprāsahastānāṃ balānāmabhigarjatām |
saṃkalpamakaronmoghaṃ gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ || 9-28-30||

MHB 9-28-31

तान्हत्वा निशितैर्बाणैः सामात्यान्सह बन्धुभिः ।
रथे श्वेतहये तिष्ठन्नर्जुनो बह्वशोभत ॥ ९-२८-३१॥
tānhatvā niśitairbāṇaiḥ sāmātyānsaha bandhubhiḥ |
rathe śvetahaye tiṣṭhannarjuno bahvaśobhata || 9-28-31||

MHB 9-28-32

सुबलस्य हते पुत्रे सवाजिरथकुञ्जरे ।
महावनमिव छिन्नमभवत्तावकं बलम् ॥ ९-२८-३२॥
subalasya hate putre savājirathakuñjare |
mahāvanamiva chinnamabhavattāvakaṃ balam || 9-28-32||

MHB 9-28-33

अनेकशतसाहस्रे बले दुर्योधनस्य ह ।
नान्यो महारथो राजञ्जीवमानो व्यदृश्यत ॥ ९-२८-३३॥
anekaśatasāhasre bale duryodhanasya ha |
nānyo mahāratho rājañjīvamāno vyadṛśyata || 9-28-33||

MHB 9-28-34

द्रोणपुत्रादृते वीरात्तथैव कृतवर्मणः ।
कृपाच्च गौतमाद्राजन्पार्थिवाच्च तवात्मजात् ॥ ९-२८-३४॥
droṇaputrādṛte vīrāttathaiva kṛtavarmaṇaḥ |
kṛpācca gautamādrājanpārthivācca tavātmajāt || 9-28-34||

MHB 9-28-35

धृष्टद्युम्नस्तु मां दृष्ट्वा हसन्सात्यकिमब्रवीत् ।
किमनेन गृहीतेन नानेनार्थोऽस्ति जीवता ॥ ९-२८-३५॥
dhṛṣṭadyumnastu māṃ dṛṣṭvā hasansātyakimabravīt |
kimanena gṛhītena nānenārtho'sti jīvatā || 9-28-35||

MHB 9-28-36

धृष्टद्युम्नवचः श्रुत्वा शिनेर्नप्ता महारथः ।
उद्यम्य निशितं खड्गं हन्तुं मामुद्यतस्तदा ॥ ९-२८-३६॥
dhṛṣṭadyumnavacaḥ śrutvā śinernaptā mahārathaḥ |
udyamya niśitaṃ khaḍgaṃ hantuṃ māmudyatastadā || 9-28-36||

MHB 9-28-37

तमागम्य महाप्राज्ञः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ।
मुच्यतां संजयो जीवन्न हन्तव्यः कथंचन ॥ ९-२८-३७॥
tamāgamya mahāprājñaḥ kṛṣṇadvaipāyano'bravīt |
mucyatāṃ saṃjayo jīvanna hantavyaḥ kathaṃcana || 9-28-37||

MHB 9-28-38

द्वैपायनवचः श्रुत्वा शिनेर्नप्ता कृताञ्जलिः ।
ततो मामब्रवीन्मुक्त्वा स्वस्ति संजय साधय ॥ ९-२८-३८॥
dvaipāyanavacaḥ śrutvā śinernaptā kṛtāñjaliḥ |
tato māmabravīnmuktvā svasti saṃjaya sādhaya || 9-28-38||

MHB 9-28-39

अनुज्ञातस्त्वहं तेन न्यस्तवर्मा निरायुधः ।
प्रातिष्ठं येन नगरं सायाह्ने रुधिरोक्षितः ॥ ९-२८-३९॥
anujñātastvahaṃ tena nyastavarmā nirāyudhaḥ |
prātiṣṭhaṃ yena nagaraṃ sāyāhne rudhirokṣitaḥ || 9-28-39||

MHB 9-28-40

क्रोशमात्रमपक्रान्तं गदापाणिमवस्थितम् ।
एकं दुर्योधनं राजन्नपश्यं भृशविक्षतम् ॥ ९-२८-४०॥
krośamātramapakrāntaṃ gadāpāṇimavasthitam |
ekaṃ duryodhanaṃ rājannapaśyaṃ bhṛśavikṣatam || 9-28-40||

MHB 9-28-41

स तु मामश्रुपूर्णाक्षो नाशक्नोदभिवीक्षितुम् ।
उपप्रैक्षत मां दृष्ट्वा तदा दीनमवस्थितम् ॥ ९-२८-४१॥
sa tu māmaśrupūrṇākṣo nāśaknodabhivīkṣitum |
upapraikṣata māṃ dṛṣṭvā tadā dīnamavasthitam || 9-28-41||

MHB 9-28-42

तं चाहमपि शोचन्तं दृष्ट्वैकाकिनमाहवे ।
मुहूर्तं नाशकं वक्तुं किंचिद्दुःखपरिप्लुतः ॥ ९-२८-४२॥
taṃ cāhamapi śocantaṃ dṛṣṭvaikākinamāhave |
muhūrtaṃ nāśakaṃ vaktuṃ kiṃcidduḥkhapariplutaḥ || 9-28-42||

MHB 9-28-43

ततोऽस्मै तदहं सर्वमुक्तवान्ग्रहणं तदा ।
द्वैपायनप्रसादाच्च जीवतो मोक्षमाहवे ॥ ९-२८-४३॥
tato'smai tadahaṃ sarvamuktavāngrahaṇaṃ tadā |
dvaipāyanaprasādācca jīvato mokṣamāhave || 9-28-43||

MHB 9-28-44

मुहूर्तमिव च ध्यात्वा प्रतिलभ्य च चेतनाम् ।
भ्रातॄंश्च सर्वसैन्यानि पर्यपृच्छत मां ततः ॥ ९-२८-४४॥
muhūrtamiva ca dhyātvā pratilabhya ca cetanām |
bhrātṝṃśca sarvasainyāni paryapṛcchata māṃ tataḥ || 9-28-44||

MHB 9-28-45

तस्मै तदहमाचक्षं सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान् ।
भ्रातॄंश्च निहतान्सर्वान्सैन्यं च विनिपातितम् ॥ ९-२८-४५॥
tasmai tadahamācakṣaṃ sarvaṃ pratyakṣadarśivān |
bhrātṝṃśca nihatānsarvānsainyaṃ ca vinipātitam || 9-28-45||

MHB 9-28-46

त्रयः किल रथाः शिष्टास्तावकानां नराधिप ।
इति प्रस्थानकाले मां कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ ९-२८-४६॥
trayaḥ kila rathāḥ śiṣṭāstāvakānāṃ narādhipa |
iti prasthānakāle māṃ kṛṣṇadvaipāyano'bravīt || 9-28-46||

MHB 9-28-47

स दीर्घमिव निःश्वस्य विप्रेक्ष्य च पुनः पुनः ।
अंसे मां पाणिना स्पृष्ट्वा पुत्रस्ते पर्यभाषत ॥ ९-२८-४७॥
sa dīrghamiva niḥśvasya viprekṣya ca punaḥ punaḥ |
aṃse māṃ pāṇinā spṛṣṭvā putraste paryabhāṣata || 9-28-47||

MHB 9-28-48

त्वदन्यो नेह संग्रामे कश्चिज्जीवति संजय ।
द्वितीयं नेह पश्यामि ससहायाश्च पाण्डवाः ॥ ९-२८-४८॥
tvadanyo neha saṃgrāme kaścijjīvati saṃjaya |
dvitīyaṃ neha paśyāmi sasahāyāśca pāṇḍavāḥ || 9-28-48||

MHB 9-28-49

ब्रूयाः संजय राजानं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ।
दुर्योधनस्तव सुतः प्रविष्टो ह्रदमित्युत ॥ ९-२८-४९॥
brūyāḥ saṃjaya rājānaṃ prajñācakṣuṣamīśvaram |
duryodhanastava sutaḥ praviṣṭo hradamityuta || 9-28-49||

MHB 9-28-50

सुहृद्भिस्तादृशैर्हीनः पुत्रैर्भ्रातृभिरेव च ।
पाण्डवैश्च हृते राज्ये को नु जीवति मादृशः ॥ ९-२८-५०॥
suhṛdbhistādṛśairhīnaḥ putrairbhrātṛbhireva ca |
pāṇḍavaiśca hṛte rājye ko nu jīvati mādṛśaḥ || 9-28-50||

MHB 9-28-51

आचक्षेथाः सर्वमिदं मां च मुक्तं महाहवात् ।
अस्मिंस्तोयह्रदे सुप्तं जीवन्तं भृशविक्षतम् ॥ ९-२८-५१॥
ācakṣethāḥ sarvamidaṃ māṃ ca muktaṃ mahāhavāt |
asmiṃstoyahrade suptaṃ jīvantaṃ bhṛśavikṣatam || 9-28-51||

MHB 9-28-52

एवमुक्त्वा महाराज प्राविशत्तं ह्रदं नृपः ।
अस्तम्भयत तोयं च मायया मनुजाधिपः ॥ ९-२८-५२॥
evamuktvā mahārāja prāviśattaṃ hradaṃ nṛpaḥ |
astambhayata toyaṃ ca māyayā manujādhipaḥ || 9-28-52||

MHB 9-28-53

तस्मिन्ह्रदं प्रविष्टे तु त्रीन्रथाञ्श्रान्तवाहनान् ।
अपश्यं सहितानेकस्तं देशं समुपेयुषः ॥ ९-२८-५३॥
tasminhradaṃ praviṣṭe tu trīnrathāñśrāntavāhanān |
apaśyaṃ sahitānekastaṃ deśaṃ samupeyuṣaḥ || 9-28-53||

MHB 9-28-54

कृपं शारद्वतं वीरं द्रौणिं च रथिनां वरम् ।
भोजं च कृतवर्माणं सहिताञ्शरविक्षतान् ॥ ९-२८-५४॥
kṛpaṃ śāradvataṃ vīraṃ drauṇiṃ ca rathināṃ varam |
bhojaṃ ca kṛtavarmāṇaṃ sahitāñśaravikṣatān || 9-28-54||

MHB 9-28-55

ते सर्वे मामभिप्रेक्ष्य तूर्णमश्वानचोदयन् ।
उपयाय च मामूचुर्दिष्ट्या जीवसि संजय ॥ ९-२८-५५॥
te sarve māmabhiprekṣya tūrṇamaśvānacodayan |
upayāya ca māmūcurdiṣṭyā jīvasi saṃjaya || 9-28-55||

MHB 9-28-56

अपृच्छंश्चैव मां सर्वे पुत्रं तव जनाधिपम् ।
कच्चिद्दुर्योधनो राजा स नो जीवति संजय ॥ ९-२८-५६॥
apṛcchaṃścaiva māṃ sarve putraṃ tava janādhipam |
kaccidduryodhano rājā sa no jīvati saṃjaya || 9-28-56||

MHB 9-28-57

आख्यातवानहं तेभ्यस्तदा कुशलिनं नृपम् ।
तच्चैव सर्वमाचक्षं यन्मां दुर्योधनोऽब्रवीत् ।
ह्रदं चैवाहमाचष्ट यं प्रविष्टो नराधिपः ॥ ९-२८-५७॥
ākhyātavānahaṃ tebhyastadā kuśalinaṃ nṛpam |
taccaiva sarvamācakṣaṃ yanmāṃ duryodhano'bravīt |
hradaṃ caivāhamācaṣṭa yaṃ praviṣṭo narādhipaḥ || 9-28-57||

MHB 9-28-58

अश्वत्थामा तु तद्राजन्निशम्य वचनं मम ।
तं ह्रदं विपुलं प्रेक्ष्य करुणं पर्यदेवयत् ॥ ९-२८-५८॥
aśvatthāmā tu tadrājanniśamya vacanaṃ mama |
taṃ hradaṃ vipulaṃ prekṣya karuṇaṃ paryadevayat || 9-28-58||

MHB 9-28-59

अहो धिङ्न स जानाति जीवतोऽस्मान्नराधिपः ।
पर्याप्ता हि वयं तेन सह योधयितुं परान् ॥ ९-२८-५९॥
aho dhiṅna sa jānāti jīvato'smānnarādhipaḥ |
paryāptā hi vayaṃ tena saha yodhayituṃ parān || 9-28-59||

MHB 9-28-60

ते तु तत्र चिरं कालं विलप्य च महारथाः ।
प्राद्रवन्रथिनां श्रेष्ठा दृष्ट्वा पाण्डुसुतान्रणे ॥ ९-२८-६०॥
te tu tatra ciraṃ kālaṃ vilapya ca mahārathāḥ |
prādravanrathināṃ śreṣṭhā dṛṣṭvā pāṇḍusutānraṇe || 9-28-60||

MHB 9-28-61

ते तु मां रथमारोप्य कृपस्य सुपरिष्कृतम् ।
सेनानिवेशमाजग्मुर्हतशेषास्त्रयो रथाः ॥ ९-२८-६१॥
te tu māṃ rathamāropya kṛpasya supariṣkṛtam |
senāniveśamājagmurhataśeṣāstrayo rathāḥ || 9-28-61||

MHB 9-28-62

तत्र गुल्माः परित्रस्ताः सूर्ये चास्तमिते सति ।
सर्वे विचुक्रुशुः श्रुत्वा पुत्राणां तव संक्षयम् ॥ ९-२८-६२॥
tatra gulmāḥ paritrastāḥ sūrye cāstamite sati |
sarve vicukruśuḥ śrutvā putrāṇāṃ tava saṃkṣayam || 9-28-62||

MHB 9-28-63

ततो वृद्धा महाराज योषितां रक्षणो नराः ।
राजदारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति ॥ ९-२८-६३॥
tato vṛddhā mahārāja yoṣitāṃ rakṣaṇo narāḥ |
rājadārānupādāya prayayurnagaraṃ prati || 9-28-63||

MHB 9-28-64

तत्र विक्रोशतीनां च रुदतीनां च सर्वशः ।
प्रादुरासीन्महाञ्शब्दः श्रुत्वा तद्बलसंक्षयम् ॥ ९-२८-६४॥
tatra vikrośatīnāṃ ca rudatīnāṃ ca sarvaśaḥ |
prādurāsīnmahāñśabdaḥ śrutvā tadbalasaṃkṣayam || 9-28-64||

MHB 9-28-65

ततस्ता योषितो राजन्क्रन्दन्त्यो वै मुहुर्मुहुः ।
कुरर्य इव शब्देन नादयन्त्यो महीतलम् ॥ ९-२८-६५॥
tatastā yoṣito rājankrandantyo vai muhurmuhuḥ |
kurarya iva śabdena nādayantyo mahītalam || 9-28-65||

MHB 9-28-66

आजघ्नुः करजैश्चापि पाणिभिश्च शिरांस्युत ।
लुलुवुश्च तदा केशान्क्रोशन्त्यस्तत्र तत्र ह ॥ ९-२८-६६॥
ājaghnuḥ karajaiścāpi pāṇibhiśca śirāṃsyuta |
luluvuśca tadā keśānkrośantyastatra tatra ha || 9-28-66||

MHB 9-28-67

हाहाकारविनादिन्यो विनिघ्नन्त्य उरांसि च ।
क्रोशन्त्यस्तत्र रुरुदुः क्रन्दमाना विशां पते ॥ ९-२८-६७॥
hāhākāravinādinyo vinighnantya urāṃsi ca |
krośantyastatra ruruduḥ krandamānā viśāṃ pate || 9-28-67||

MHB 9-28-68

ततो दुर्योधनामात्याः साश्रुकण्ठा भृशातुराः ।
राजदारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति ॥ ९-२८-६८॥
tato duryodhanāmātyāḥ sāśrukaṇṭhā bhṛśāturāḥ |
rājadārānupādāya prayayurnagaraṃ prati || 9-28-68||

MHB 9-28-69

वेत्रजर्झरहस्ताश्च द्वाराध्यक्षा विशां पते ।
शयनीयानि शुभ्राणि स्पर्ध्यास्तरणवन्ति च ।
समादाय ययुस्तूर्णं नगरं दाररक्षिणः ॥ ९-२८-६९॥
vetrajarjharahastāśca dvārādhyakṣā viśāṃ pate |
śayanīyāni śubhrāṇi spardhyāstaraṇavanti ca |
samādāya yayustūrṇaṃ nagaraṃ dārarakṣiṇaḥ || 9-28-69||

MHB 9-28-70

आस्थायाश्वतरीयुक्तान्स्यन्दनानपरे जनाः ।
स्वान्स्वान्दारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति ॥ ९-२८-७०॥
āsthāyāśvatarīyuktānsyandanānapare janāḥ |
svānsvāndārānupādāya prayayurnagaraṃ prati || 9-28-70||

MHB 9-28-71

अदृष्टपूर्वा या नार्यो भास्करेणापि वेश्मसु ।
ददृशुस्ता महाराज जना यान्तीः पुरं प्रति ॥ ९-२८-७१॥
adṛṣṭapūrvā yā nāryo bhāskareṇāpi veśmasu |
dadṛśustā mahārāja janā yāntīḥ puraṃ prati || 9-28-71||

MHB 9-28-72

ताः स्त्रियो भरतश्रेष्ठ सौकुमार्यसमन्विताः ।
प्रययुर्नगरं तूर्णं हतस्वजनबान्धवाः ॥ ९-२८-७२॥
tāḥ striyo bharataśreṣṭha saukumāryasamanvitāḥ |
prayayurnagaraṃ tūrṇaṃ hatasvajanabāndhavāḥ || 9-28-72||

MHB 9-28-73

आ गोपालाविपालेभ्यो द्रवन्तो नगरं प्रति ।
ययुर्मनुष्याः संभ्रान्ता भीमसेनभयार्दिताः ॥ ९-२८-७३॥
ā gopālāvipālebhyo dravanto nagaraṃ prati |
yayurmanuṣyāḥ saṃbhrāntā bhīmasenabhayārditāḥ || 9-28-73||

MHB 9-28-74

अपि चैषां भयं तीव्रं पार्थेभ्योऽभूत्सुदारुणम् ।
प्रेक्षमाणास्तदान्योन्यमाधावन्नगरं प्रति ॥ ९-२८-७४॥
api caiṣāṃ bhayaṃ tīvraṃ pārthebhyo'bhūtsudāruṇam |
prekṣamāṇāstadānyonyamādhāvannagaraṃ prati || 9-28-74||

MHB 9-28-75

तस्मिंस्तदा वर्तमाने विद्रवे भृशदारुणे ।
युयुत्सुः शोकसंमूढः प्राप्तकालमचिन्तयत् ॥ ९-२८-७५॥
tasmiṃstadā vartamāne vidrave bhṛśadāruṇe |
yuyutsuḥ śokasaṃmūḍhaḥ prāptakālamacintayat || 9-28-75||

MHB 9-28-76

जितो दुर्योधनः संख्ये पाण्डवैर्भीमविक्रमैः ।
एकादशचमूभर्ता भ्रातरश्चास्य सूदिताः ।
हताश्च कुरवः सर्वे भीष्मद्रोणपुरःसराः ॥ ९-२८-७६॥
jito duryodhanaḥ saṃkhye pāṇḍavairbhīmavikramaiḥ |
ekādaśacamūbhartā bhrātaraścāsya sūditāḥ |
hatāśca kuravaḥ sarve bhīṣmadroṇapuraḥsarāḥ || 9-28-76||

MHB 9-28-77

अहमेको विमुक्तस्तु भाग्ययोगाद्यदृच्छया ।
विद्रुतानि च सर्वाणि शिबिराणि समन्ततः ॥ ९-२८-७७॥
ahameko vimuktastu bhāgyayogādyadṛcchayā |
vidrutāni ca sarvāṇi śibirāṇi samantataḥ || 9-28-77||

MHB 9-28-78

दुर्योधनस्य सचिवा ये केचिदवशेषिताः ।
राजदारानुपादाय व्यधावन्नगरं प्रति ॥ ९-२८-७८॥
duryodhanasya sacivā ye kecidavaśeṣitāḥ |
rājadārānupādāya vyadhāvannagaraṃ prati || 9-28-78||

MHB 9-28-79

प्राप्तकालमहं मन्ये प्रवेशं तैः सहाभिभो ।
युधिष्ठिरमनुज्ञाप्य भीमसेनं तथैव च ॥ ९-२८-७९॥
prāptakālamahaṃ manye praveśaṃ taiḥ sahābhibho |
yudhiṣṭhiramanujñāpya bhīmasenaṃ tathaiva ca || 9-28-79||

MHB 9-28-80

एतमर्थं महाबाहुरुभयोः स न्यवेदयत् ।
तस्य प्रीतोऽभवद्राजा नित्यं करुणवेदिता ।
परिष्वज्य महाबाहुर्वैश्यापुत्रं व्यसर्जयत् ॥ ९-२८-८०॥
etamarthaṃ mahābāhurubhayoḥ sa nyavedayat |
tasya prīto'bhavadrājā nityaṃ karuṇaveditā |
pariṣvajya mahābāhurvaiśyāputraṃ vyasarjayat || 9-28-80||

MHB 9-28-81

ततः स रथमास्थाय द्रुतमश्वानचोदयत् ।
असंभावितवांश्चापि राजदारान्पुरं प्रति ॥ ९-२८-८१॥
tataḥ sa rathamāsthāya drutamaśvānacodayat |
asaṃbhāvitavāṃścāpi rājadārānpuraṃ prati || 9-28-81||

MHB 9-28-82

तैश्चैव सहितः क्षिप्रमस्तं गच्छति भास्करे ।
प्रविष्टो हास्तिनपुरं बाष्पकण्ठोऽश्रुलोचनः ॥ ९-२८-८२॥
taiścaiva sahitaḥ kṣipramastaṃ gacchati bhāskare |
praviṣṭo hāstinapuraṃ bāṣpakaṇṭho'śrulocanaḥ || 9-28-82||

MHB 9-28-83

अपश्यत महाप्राज्ञं विदुरं साश्रुलोचनम् ।
राज्ञः समीपान्निष्क्रान्तं शोकोपहतचेतसम् ॥ ९-२८-८३॥
apaśyata mahāprājñaṃ viduraṃ sāśrulocanam |
rājñaḥ samīpānniṣkrāntaṃ śokopahatacetasam || 9-28-83||

MHB 9-28-84

तमब्रवीत्सत्यधृतिः प्रणतं त्वग्रतः स्थितम् ।
अस्मिन्कुरुक्षये वृत्ते दिष्ट्या त्वं पुत्र जीवसि ॥ ९-२८-८४॥
tamabravītsatyadhṛtiḥ praṇataṃ tvagrataḥ sthitam |
asminkurukṣaye vṛtte diṣṭyā tvaṃ putra jīvasi || 9-28-84||

MHB 9-28-85

विना राज्ञः प्रवेशाद्वै किमसि त्वमिहागतः ।
एतन्मे कारणं सर्वं विस्तरेण निवेदय ॥ ९-२८-८५॥
vinā rājñaḥ praveśādvai kimasi tvamihāgataḥ |
etanme kāraṇaṃ sarvaṃ vistareṇa nivedaya || 9-28-85||

MHB 9-28-86

युयुत्सुरुवाच ।
निहते शकुनौ तात सज्ञातिसुतबान्धवे ।
हतशेषपरीवारो राजा दुर्योधनस्ततः ।
स्वकं स हयमुत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रवद्भयात् ॥ ९-२८-८६॥
yuyutsuruvāca |
nihate śakunau tāta sajñātisutabāndhave |
hataśeṣaparīvāro rājā duryodhanastataḥ |
svakaṃ sa hayamutsṛjya prāṅmukhaḥ prādravadbhayāt || 9-28-86||

MHB 9-28-87

अपक्रान्ते तु नृपतौ स्कन्धावारनिवेशनात् ।
भयव्याकुलितं सर्वं प्राद्रवन्नगरं प्रति ॥ ९-२८-८७॥
apakrānte tu nṛpatau skandhāvāraniveśanāt |
bhayavyākulitaṃ sarvaṃ prādravannagaraṃ prati || 9-28-87||

MHB 9-28-88

ततो राज्ञः कलत्राणि भ्रातॄणां चास्य सर्वशः ।
वाहनेषु समारोप्य स्त्र्यध्यक्षाः प्राद्रवन्भयात् ॥ ९-२८-८८॥
tato rājñaḥ kalatrāṇi bhrātṝṇāṃ cāsya sarvaśaḥ |
vāhaneṣu samāropya stryadhyakṣāḥ prādravanbhayāt || 9-28-88||

MHB 9-28-89

ततोऽहं समनुज्ञाप्य राजानं सहकेशवम् ।
प्रविष्टो हास्तिनपुरं रक्षँल्लोकाद्धि वाच्यताम् ॥ ९-२८-८९॥
tato'haṃ samanujñāpya rājānaṃ sahakeśavam |
praviṣṭo hāstinapuraṃ rakṣa~llokāddhi vācyatām || 9-28-89||

MHB 9-28-90

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं वैश्यापुत्रेण भाषितम् ।
प्राप्तकालमिति ज्ञात्वा विदुरः सर्वधर्मवित् ।
अपूजयदमेयात्मा युयुत्सुं वाक्यकोविदम् ॥ ९-२८-९०॥
etacchrutvā tu vacanaṃ vaiśyāputreṇa bhāṣitam |
prāptakālamiti jñātvā viduraḥ sarvadharmavit |
apūjayadameyātmā yuyutsuṃ vākyakovidam || 9-28-90||

MHB 9-28-91

प्राप्तकालमिदं सर्वं भवतो भरतक्षये ।
अद्य त्वमिह विश्रान्तः श्वोऽभिगन्ता युधिष्ठिरम् ॥ ९-२८-९१॥
prāptakālamidaṃ sarvaṃ bhavato bharatakṣaye |
adya tvamiha viśrāntaḥ śvo'bhigantā yudhiṣṭhiram || 9-28-91||

MHB 9-28-92

एतावदुक्त्वा वचनं विदुरः सर्वधर्मवित् ।
युयुत्सुं समनुज्ञाप्य प्रविवेश नृपक्षयम् ।
युयुत्सुरपि तां रात्रिं स्वगृहे न्यवसत्तदा ॥ ९-२८-९२॥
etāvaduktvā vacanaṃ viduraḥ sarvadharmavit |
yuyutsuṃ samanujñāpya praviveśa nṛpakṣayam |
yuyutsurapi tāṃ rātriṃ svagṛhe nyavasattadā || 9-28-92||

Adhyaya: 29/64 (66)

MHB 9-29-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
हतेषु सर्वसैन्येषु पाण्डुपुत्रै रणाजिरे ।
मम सैन्यावशिष्टास्ते किमकुर्वत संजय ॥ ९-२९-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
hateṣu sarvasainyeṣu pāṇḍuputrai raṇājire |
mama sainyāvaśiṣṭāste kimakurvata saṃjaya || 9-29-1||

MHB 9-29-2

कृतवर्मा कृपश्चैव द्रोणपुत्रश्च वीर्यवान् ।
दुर्योधनश्च मन्दात्मा राजा किमकरोत्तदा ॥ ९-२९-२॥
kṛtavarmā kṛpaścaiva droṇaputraśca vīryavān |
duryodhanaśca mandātmā rājā kimakarottadā || 9-29-2||

MHB 9-29-3

संजय उवाच ।
संप्राद्रवत्सु दारेषु क्षत्रियाणां महात्मनाम् ।
विद्रुते शिबिरे शून्ये भृशोद्विग्नास्त्रयो रथाः ॥ ९-२९-३॥
saṃjaya uvāca |
saṃprādravatsu dāreṣu kṣatriyāṇāṃ mahātmanām |
vidrute śibire śūnye bhṛśodvignāstrayo rathāḥ || 9-29-3||

MHB 9-29-4

निशम्य पाण्डुपुत्राणां तदा विजयिनां स्वनम् ।
विद्रुतं शिबिरं दृष्ट्वा सायाह्ने राजगृद्धिनः ।
स्थानं नारोचयंस्तत्र ततस्ते ह्रदमभ्ययुः ॥ ९-२९-४॥
niśamya pāṇḍuputrāṇāṃ tadā vijayināṃ svanam |
vidrutaṃ śibiraṃ dṛṣṭvā sāyāhne rājagṛddhinaḥ |
sthānaṃ nārocayaṃstatra tataste hradamabhyayuḥ || 9-29-4||

MHB 9-29-5

युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितो रणे ।
हृष्टः पर्यपतद्राजन्दुर्योधनवधेप्सया ॥ ९-२९-५॥
yudhiṣṭhiro'pi dharmātmā bhrātṛbhiḥ sahito raṇe |
hṛṣṭaḥ paryapatadrājanduryodhanavadhepsayā || 9-29-5||

MHB 9-29-6

मार्गमाणास्तु संक्रुद्धास्तव पुत्रं जयैषिणः ।
यत्नतोऽन्वेषमाणास्तु नैवापश्यञ्जनाधिपम् ॥ ९-२९-६॥
mārgamāṇāstu saṃkruddhāstava putraṃ jayaiṣiṇaḥ |
yatnato'nveṣamāṇāstu naivāpaśyañjanādhipam || 9-29-6||

MHB 9-29-7

स हि तीव्रेण वेगेन गदापाणिरपाक्रमत् ।
तं ह्रदं प्राविशच्चापि विष्टभ्यापः स्वमायया ॥ ९-२९-७॥
sa hi tīvreṇa vegena gadāpāṇirapākramat |
taṃ hradaṃ prāviśaccāpi viṣṭabhyāpaḥ svamāyayā || 9-29-7||

MHB 9-29-8

यदा तु पाण्डवाः सर्वे सुपरिश्रान्तवाहनाः ।
ततः स्वशिबिरं प्राप्य व्यतिष्ठन्सहसैनिकाः ॥ ९-२९-८॥
yadā tu pāṇḍavāḥ sarve supariśrāntavāhanāḥ |
tataḥ svaśibiraṃ prāpya vyatiṣṭhansahasainikāḥ || 9-29-8||

MHB 9-29-9

ततः कृपश्च द्रौणिश्च कृतवर्मा च सात्वतः ।
संनिविष्टेषु पार्थेषु प्रयातास्तं ह्रदं शनैः ॥ ९-२९-९॥
tataḥ kṛpaśca drauṇiśca kṛtavarmā ca sātvataḥ |
saṃniviṣṭeṣu pārtheṣu prayātāstaṃ hradaṃ śanaiḥ || 9-29-9||

MHB 9-29-10

ते तं ह्रदं समासाद्य यत्र शेते जनाधिपः ।
अभ्यभाषन्त दुर्धर्षं राजानं सुप्तमम्भसि ॥ ९-२९-१०॥
te taṃ hradaṃ samāsādya yatra śete janādhipaḥ |
abhyabhāṣanta durdharṣaṃ rājānaṃ suptamambhasi || 9-29-10||

MHB 9-29-11

राजन्नुत्तिष्ठ युध्यस्व सहास्माभिर्युधिष्ठिरम् ।
जित्वा वा पृथिवीं भुङ्क्ष्व हतो वा स्वर्गमाप्नुहि ॥ ९-२९-११॥
rājannuttiṣṭha yudhyasva sahāsmābhiryudhiṣṭhiram |
jitvā vā pṛthivīṃ bhuṅkṣva hato vā svargamāpnuhi || 9-29-11||

MHB 9-29-12

तेषामपि बलं सर्वं हतं दुर्योधन त्वया ।
प्रतिरब्धाश्च भूयिष्ठं ये शिष्टास्तत्र सैनिकाः ॥ ९-२९-१२॥
teṣāmapi balaṃ sarvaṃ hataṃ duryodhana tvayā |
pratirabdhāśca bhūyiṣṭhaṃ ye śiṣṭāstatra sainikāḥ || 9-29-12||

MHB 9-29-13

न ते वेगं विषहितुं शक्तास्तव विशां पते ।
अस्माभिरभिगुप्तस्य तस्मादुत्तिष्ठ भारत ॥ ९-२९-१३॥
na te vegaṃ viṣahituṃ śaktāstava viśāṃ pate |
asmābhirabhiguptasya tasmāduttiṣṭha bhārata || 9-29-13||

MHB 9-29-14

दुर्योधन उवाच ।
दिष्ट्या पश्यामि वो मुक्तानीदृशात्पुरुषक्षयात् ।
पाण्डुकौरवसंमर्दाज्जीवमानान्नरर्षभान् ॥ ९-२९-१४॥
duryodhana uvāca |
diṣṭyā paśyāmi vo muktānīdṛśātpuruṣakṣayāt |
pāṇḍukauravasaṃmardājjīvamānānnararṣabhān || 9-29-14||

MHB 9-29-15

विजेष्यामो वयं सर्वे विश्रान्ता विगतक्लमाः ।
भवन्तश्च परिश्रान्ता वयं च भृशविक्षताः ।
उदीर्णं च बलं तेषां तेन युद्धं न रोचये ॥ ९-२९-१५॥
vijeṣyāmo vayaṃ sarve viśrāntā vigataklamāḥ |
bhavantaśca pariśrāntā vayaṃ ca bhṛśavikṣatāḥ |
udīrṇaṃ ca balaṃ teṣāṃ tena yuddhaṃ na rocaye || 9-29-15||

MHB 9-29-16

न त्वेतदद्भुतं वीरा यद्वो महदिदं मनः ।
अस्मासु च परा भक्तिर्न तु कालः पराक्रमे ॥ ९-२९-१६॥
na tvetadadbhutaṃ vīrā yadvo mahadidaṃ manaḥ |
asmāsu ca parā bhaktirna tu kālaḥ parākrame || 9-29-16||

MHB 9-29-17

विश्रम्यैकां निशामद्य भवद्भिः सहितो रणे ।
प्रतियोत्स्याम्यहं शत्रूञ्श्वो न मेऽस्त्यत्र संशयः ॥ ९-२९-१७॥
viśramyaikāṃ niśāmadya bhavadbhiḥ sahito raṇe |
pratiyotsyāmyahaṃ śatrūñśvo na me'styatra saṃśayaḥ || 9-29-17||

MHB 9-29-18

संजय उवाच ।
एवमुक्तोऽब्रवीद्द्रौणी राजानं युद्धदुर्मदम् ।
उत्तिष्ठ राजन्भद्रं ते विजेष्यामो रणे परान् ॥ ९-२९-१८॥
saṃjaya uvāca |
evamukto'bravīddrauṇī rājānaṃ yuddhadurmadam |
uttiṣṭha rājanbhadraṃ te vijeṣyāmo raṇe parān || 9-29-18||

MHB 9-29-19

इष्टापूर्तेन दानेन सत्येन च जपेन च ।
शपे राजन्यथा ह्यद्य निहनिष्यामि सोमकान् ॥ ९-२९-१९॥
iṣṭāpūrtena dānena satyena ca japena ca |
śape rājanyathā hyadya nihaniṣyāmi somakān || 9-29-19||

MHB 9-29-20

मा स्म यज्ञकृतां प्रीतिं प्राप्नुयां सज्जनोचिताम् ।
यदीमां रजनीं व्युष्टां न निहन्मि परान्रणे ॥ ९-२९-२०॥
mā sma yajñakṛtāṃ prītiṃ prāpnuyāṃ sajjanocitām |
yadīmāṃ rajanīṃ vyuṣṭāṃ na nihanmi parānraṇe || 9-29-20||

MHB 9-29-21

नाहत्वा सर्वपाञ्चालान्विमोक्ष्ये कवचं विभो ।
इति सत्यं ब्रवीम्येतत्तन्मे शृणु जनाधिप ॥ ९-२९-२१॥
nāhatvā sarvapāñcālānvimokṣye kavacaṃ vibho |
iti satyaṃ bravīmyetattanme śṛṇu janādhipa || 9-29-21||

MHB 9-29-22

तेषु संभाषमाणेषु व्याधास्तं देशमाययुः ।
मांसभारपरिश्रान्ताः पानीयार्थं यदृच्छया ॥ ९-२९-२२॥
teṣu saṃbhāṣamāṇeṣu vyādhāstaṃ deśamāyayuḥ |
māṃsabhārapariśrāntāḥ pānīyārthaṃ yadṛcchayā || 9-29-22||

MHB 9-29-23

ते हि नित्यं महाराज भीमसेनस्य लुब्धकाः ।
मांसभारानुपाजह्रुर्भक्त्या परमया विभो ॥ ९-२९-२३॥
te hi nityaṃ mahārāja bhīmasenasya lubdhakāḥ |
māṃsabhārānupājahrurbhaktyā paramayā vibho || 9-29-23||

MHB 9-29-24

ते तत्र विष्ठितास्तेषां सर्वं तद्वचनं रहः ।
दुर्योधनवचश्चैव शुश्रुवुः संगता मिथः ॥ ९-२९-२४॥
te tatra viṣṭhitāsteṣāṃ sarvaṃ tadvacanaṃ rahaḥ |
duryodhanavacaścaiva śuśruvuḥ saṃgatā mithaḥ || 9-29-24||

MHB 9-29-25

तेऽपि सर्वे महेष्वासा अयुद्धार्थिनि कौरवे ।
निर्बन्धं परमं चक्रुस्तदा वै युद्धकाङ्क्षिणः ॥ ९-२९-२५॥
te'pi sarve maheṣvāsā ayuddhārthini kaurave |
nirbandhaṃ paramaṃ cakrustadā vai yuddhakāṅkṣiṇaḥ || 9-29-25||

MHB 9-29-26

तांस्तथा समुदीक्ष्याथ कौरवाणां महारथान् ।
अयुद्धमनसं चैव राजानं स्थितमम्भसि ॥ ९-२९-२६॥
tāṃstathā samudīkṣyātha kauravāṇāṃ mahārathān |
ayuddhamanasaṃ caiva rājānaṃ sthitamambhasi || 9-29-26||

MHB 9-29-27

तेषां श्रुत्वा च संवादं राज्ञश्च सलिले सतः ।
व्याधाभ्यजानन्राजेन्द्र सलिलस्थं सुयोधनम् ॥ ९-२९-२७॥
teṣāṃ śrutvā ca saṃvādaṃ rājñaśca salile sataḥ |
vyādhābhyajānanrājendra salilasthaṃ suyodhanam || 9-29-27||

MHB 9-29-28

ते पूर्वं पाण्डुपुत्रेण पृष्टा ह्यासन्सुतं तव ।
यदृच्छोपगतास्तत्र राजानं परिमार्गिताः ॥ ९-२९-२८॥
te pūrvaṃ pāṇḍuputreṇa pṛṣṭā hyāsansutaṃ tava |
yadṛcchopagatāstatra rājānaṃ parimārgitāḥ || 9-29-28||

MHB 9-29-29

ततस्ते पाण्डुपुत्रस्य स्मृत्वा तद्भाषितं तदा ।
अन्योन्यमब्रुवन्राजन्मृगव्याधाः शनैरिदम् ॥ ९-२९-२९॥
tataste pāṇḍuputrasya smṛtvā tadbhāṣitaṃ tadā |
anyonyamabruvanrājanmṛgavyādhāḥ śanairidam || 9-29-29||

MHB 9-29-30

दुर्योधनं ख्यापयामो धनं दास्यति पाण्डवः ।
सुव्यक्तमिति नः ख्यातो ह्रदे दुर्योधनो नृपः ॥ ९-२९-३०॥
duryodhanaṃ khyāpayāmo dhanaṃ dāsyati pāṇḍavaḥ |
suvyaktamiti naḥ khyāto hrade duryodhano nṛpaḥ || 9-29-30||

MHB 9-29-31

तस्माद्गच्छामहे सर्वे यत्र राजा युधिष्ठिरः ।
आख्यातुं सलिले सुप्तं दुर्योधनममर्षणम् ॥ ९-२९-३१॥
tasmādgacchāmahe sarve yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ |
ākhyātuṃ salile suptaṃ duryodhanamamarṣaṇam || 9-29-31||

MHB 9-29-32

धृतराष्ट्रात्मजं तस्मै भीमसेनाय धीमते ।
शयानं सलिले सर्वे कथयामो धनुर्भृते ॥ ९-२९-३२॥
dhṛtarāṣṭrātmajaṃ tasmai bhīmasenāya dhīmate |
śayānaṃ salile sarve kathayāmo dhanurbhṛte || 9-29-32||

MHB 9-29-33

स नो दास्यति सुप्रीतो धनानि बहुलान्युत ।
किं नो मांसेन शुष्केण परिक्लिष्टेन शोषिणा ॥ ९-२९-३३॥
sa no dāsyati suprīto dhanāni bahulānyuta |
kiṃ no māṃsena śuṣkeṇa parikliṣṭena śoṣiṇā || 9-29-33||

MHB 9-29-34

एवमुक्त्वा ततो व्याधाः संप्रहृष्टा धनार्थिनः ।
मांसभारानुपादाय प्रययुः शिबिरं प्रति ॥ ९-२९-३४॥
evamuktvā tato vyādhāḥ saṃprahṛṣṭā dhanārthinaḥ |
māṃsabhārānupādāya prayayuḥ śibiraṃ prati || 9-29-34||

MHB 9-29-35

पाण्डवाश्च महाराज लब्धलक्षाः प्रहारिणः ।
अपश्यमानाः समरे दुर्योधनमवस्थितम् ॥ ९-२९-३५॥
pāṇḍavāśca mahārāja labdhalakṣāḥ prahāriṇaḥ |
apaśyamānāḥ samare duryodhanamavasthitam || 9-29-35||

MHB 9-29-36

निकृतेस्तस्य पापस्य ते पारं गमनेप्सवः ।
चारान्संप्रेषयामासुः समन्तात्तद्रणाजिरम् ॥ ९-२९-३६॥
nikṛtestasya pāpasya te pāraṃ gamanepsavaḥ |
cārānsaṃpreṣayāmāsuḥ samantāttadraṇājiram || 9-29-36||

MHB 9-29-37

आगम्य तु ततः सर्वे नष्टं दुर्योधनं नृपम् ।
न्यवेदयन्त सहिता धर्मराजस्य सैनिकाः ॥ ९-२९-३७॥
āgamya tu tataḥ sarve naṣṭaṃ duryodhanaṃ nṛpam |
nyavedayanta sahitā dharmarājasya sainikāḥ || 9-29-37||

MHB 9-29-38

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चाराणां भरतर्षभ ।
चिन्तामभ्यगमत्तीव्रां निशश्वास च पार्थिवः ॥ ९-२९-३८॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā cārāṇāṃ bharatarṣabha |
cintāmabhyagamattīvrāṃ niśaśvāsa ca pārthivaḥ || 9-29-38||

MHB 9-29-39

अथ स्थितानां पाण्डूनां दीनानां भरतर्षभ ।
तस्माद्देशादपक्रम्य त्वरिता लुब्धका विभो ॥ ९-२९-३९॥
atha sthitānāṃ pāṇḍūnāṃ dīnānāṃ bharatarṣabha |
tasmāddeśādapakramya tvaritā lubdhakā vibho || 9-29-39||

MHB 9-29-40

आजग्मुः शिबिरं हृष्टा दृष्ट्वा दुर्योधनं नृपम् ।
वार्यमाणाः प्रविष्टाश्च भीमसेनस्य पश्यतः ॥ ९-२९-४०॥
ājagmuḥ śibiraṃ hṛṣṭā dṛṣṭvā duryodhanaṃ nṛpam |
vāryamāṇāḥ praviṣṭāśca bhīmasenasya paśyataḥ || 9-29-40||

MHB 9-29-41

ते तु पाण्डवमासाद्य भीमसेनं महाबलम् ।
तस्मै तत्सर्वमाचख्युर्यद्वृत्तं यच्च वै श्रुतम् ॥ ९-२९-४१॥
te tu pāṇḍavamāsādya bhīmasenaṃ mahābalam |
tasmai tatsarvamācakhyuryadvṛttaṃ yacca vai śrutam || 9-29-41||

MHB 9-29-42

ततो वृकोदरो राजन्दत्त्वा तेषां धनं बहु ।
धर्मराजाय तत्सर्वमाचचक्षे परंतपः ॥ ९-२९-४२॥
tato vṛkodaro rājandattvā teṣāṃ dhanaṃ bahu |
dharmarājāya tatsarvamācacakṣe paraṃtapaḥ || 9-29-42||

MHB 9-29-43

असौ दुर्योधनो राजन्विज्ञातो मम लुब्धकैः ।
संस्तभ्य सलिलं शेते यस्यार्थे परितप्यसे ॥ ९-२९-४३॥
asau duryodhano rājanvijñāto mama lubdhakaiḥ |
saṃstabhya salilaṃ śete yasyārthe paritapyase || 9-29-43||

MHB 9-29-44

तद्वचो भीमसेनस्य प्रियं श्रुत्वा विशां पते ।
अजातशत्रुः कौन्तेयो हृष्टोऽभूत्सह सोदरैः ॥ ९-२९-४४॥
tadvaco bhīmasenasya priyaṃ śrutvā viśāṃ pate |
ajātaśatruḥ kaunteyo hṛṣṭo'bhūtsaha sodaraiḥ || 9-29-44||

MHB 9-29-45

तं च श्रुत्वा महेष्वासं प्रविष्टं सलिलह्रदम् ।
क्षिप्रमेव ततोऽगच्छत्पुरस्कृत्य जनार्दनम् ॥ ९-२९-४५॥
taṃ ca śrutvā maheṣvāsaṃ praviṣṭaṃ salilahradam |
kṣiprameva tato'gacchatpuraskṛtya janārdanam || 9-29-45||

MHB 9-29-46

ततः किलकिलाशब्दः प्रादुरासीद्विशां पते ।
पाण्डवानां प्रहृष्टानां पाञ्चालानां च सर्वशः ॥ ९-२९-४६॥
tataḥ kilakilāśabdaḥ prādurāsīdviśāṃ pate |
pāṇḍavānāṃ prahṛṣṭānāṃ pāñcālānāṃ ca sarvaśaḥ || 9-29-46||

MHB 9-29-47

सिंहनादांस्ततश्चक्रुः क्ष्वेडांश्च भरतर्षभ ।
त्वरिताः क्षत्रिया राजञ्जग्मुर्द्वैपायनं ह्रदम् ॥ ९-२९-४७॥
siṃhanādāṃstataścakruḥ kṣveḍāṃśca bharatarṣabha |
tvaritāḥ kṣatriyā rājañjagmurdvaipāyanaṃ hradam || 9-29-47||

MHB 9-29-48

ज्ञातः पापो धार्तराष्ट्रो दृष्टश्चेत्यसकृद्रणे ।
प्राक्रोशन्सोमकास्तत्र हृष्टरूपाः समन्ततः ॥ ९-२९-४८॥
jñātaḥ pāpo dhārtarāṣṭro dṛṣṭaścetyasakṛdraṇe |
prākrośansomakāstatra hṛṣṭarūpāḥ samantataḥ || 9-29-48||

MHB 9-29-49

तेषामाशु प्रयातानां रथानां तत्र वेगिनाम् ।
बभूव तुमुलः शब्दो दिवस्पृक्पृथिवीपते ॥ ९-२९-४९॥
teṣāmāśu prayātānāṃ rathānāṃ tatra veginām |
babhūva tumulaḥ śabdo divaspṛkpṛthivīpate || 9-29-49||

MHB 9-29-50

दुर्योधनं परीप्सन्तस्तत्र तत्र युधिष्ठिरम् ।
अन्वयुस्त्वरितास्ते वै राजानं श्रान्तवाहनाः ॥ ९-२९-५०॥
duryodhanaṃ parīpsantastatra tatra yudhiṣṭhiram |
anvayustvaritāste vai rājānaṃ śrāntavāhanāḥ || 9-29-50||

MHB 9-29-51

अर्जुनो भीमसेनश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
धृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्यः शिखण्डी चापराजितः ॥ ९-२९-५१॥
arjuno bhīmasenaśca mādrīputrau ca pāṇḍavau |
dhṛṣṭadyumnaśca pāñcālyaḥ śikhaṇḍī cāparājitaḥ || 9-29-51||

MHB 9-29-52

उत्तमौजा युधामन्युः सात्यकिश्चापराजितः ।
पाञ्चालानां च ये शिष्टा द्रौपदेयाश्च भारत ।
हयाश्च सर्वे नागाश्च शतशश्च पदातयः ॥ ९-२९-५२॥
uttamaujā yudhāmanyuḥ sātyakiścāparājitaḥ |
pāñcālānāṃ ca ye śiṣṭā draupadeyāśca bhārata |
hayāśca sarve nāgāśca śataśaśca padātayaḥ || 9-29-52||

MHB 9-29-53

ततः प्राप्तो महाराज धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
द्वैपायनह्रदं ख्यातं यत्र दुर्योधनोऽभवत् ॥ ९-२९-५३॥
tataḥ prāpto mahārāja dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
dvaipāyanahradaṃ khyātaṃ yatra duryodhano'bhavat || 9-29-53||

MHB 9-29-54

शीतामलजलं हृद्यं द्वितीयमिव सागरम् ।
मायया सलिलं स्तभ्य यत्राभूत्ते सुतः स्थितः ॥ ९-२९-५४॥
śītāmalajalaṃ hṛdyaṃ dvitīyamiva sāgaram |
māyayā salilaṃ stabhya yatrābhūtte sutaḥ sthitaḥ || 9-29-54||

MHB 9-29-55

अत्यद्भुतेन विधिना दैवयोगेन भारत ।
सलिलान्तर्गतः शेते दुर्दर्शः कस्यचित्प्रभो ।
मानुषस्य मनुष्येन्द्र गदाहस्तो जनाधिपः ॥ ९-२९-५५॥
atyadbhutena vidhinā daivayogena bhārata |
salilāntargataḥ śete durdarśaḥ kasyacitprabho |
mānuṣasya manuṣyendra gadāhasto janādhipaḥ || 9-29-55||

MHB 9-29-56

ततो दुर्योधनो राजा सलितान्तर्गतो वसन् ।
शुश्रुवे तुमुलं शब्दं जलदोपमनिःस्वनम् ॥ ९-२९-५६॥
tato duryodhano rājā salitāntargato vasan |
śuśruve tumulaṃ śabdaṃ jaladopamaniḥsvanam || 9-29-56||

MHB 9-29-57

युधिष्ठिरस्तु राजेन्द्र ह्रदं तं सह सोदरैः ।
आजगाम महाराज तव पुत्रवधाय वै ॥ ९-२९-५७॥
yudhiṣṭhirastu rājendra hradaṃ taṃ saha sodaraiḥ |
ājagāma mahārāja tava putravadhāya vai || 9-29-57||

MHB 9-29-58

महता शङ्खनादेन रथनेमिस्वनेन च ।
उद्धुन्वंश्च महारेणुं कम्पयंश्चापि मेदिनीम् ॥ ९-२९-५८॥
mahatā śaṅkhanādena rathanemisvanena ca |
uddhunvaṃśca mahāreṇuṃ kampayaṃścāpi medinīm || 9-29-58||

MHB 9-29-59

यौधिष्ठिरस्य सैन्यस्य श्रुत्वा शब्दं महारथाः ।
कृतवर्मा कृपो द्रौणी राजानमिदमब्रुवन् ॥ ९-२९-५९॥
yaudhiṣṭhirasya sainyasya śrutvā śabdaṃ mahārathāḥ |
kṛtavarmā kṛpo drauṇī rājānamidamabruvan || 9-29-59||

MHB 9-29-60

इमे ह्यायान्ति संहृष्टाः पाण्डवा जितकाशिनः ।
अपयास्यामहे तावदनुजानातु नो भवान् ॥ ९-२९-६०॥
ime hyāyānti saṃhṛṣṭāḥ pāṇḍavā jitakāśinaḥ |
apayāsyāmahe tāvadanujānātu no bhavān || 9-29-60||

MHB 9-29-61

दुर्योधनस्तु तच्छ्रुत्वा तेषां तत्र यशस्विनाम् ।
तथेत्युक्त्वा ह्रदं तं वै माययास्तम्भयत्प्रभो ॥ ९-२९-६१॥
duryodhanastu tacchrutvā teṣāṃ tatra yaśasvinām |
tathetyuktvā hradaṃ taṃ vai māyayāstambhayatprabho || 9-29-61||

MHB 9-29-62

ते त्वनुज्ञाप्य राजानं भृशं शोकपरायणाः ।
जग्मुर्दूरं महाराज कृपप्रभृतयो रथाः ॥ ९-२९-६२॥
te tvanujñāpya rājānaṃ bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ |
jagmurdūraṃ mahārāja kṛpaprabhṛtayo rathāḥ || 9-29-62||

MHB 9-29-63

ते गत्वा दूरमध्वानं न्यग्रोधं प्रेक्ष्य मारिष ।
न्यविशन्त भृशं श्रान्ताश्चिन्तयन्तो नृपं प्रति ॥ ९-२९-६३॥
te gatvā dūramadhvānaṃ nyagrodhaṃ prekṣya māriṣa |
nyaviśanta bhṛśaṃ śrāntāścintayanto nṛpaṃ prati || 9-29-63||

MHB 9-29-64

विष्टभ्य सलिलं सुप्तो धार्तराष्ट्रो महाबलः ।
पाण्डवाश्चापि संप्राप्तास्तं देशं युद्धमीप्सवः ॥ ९-२९-६४॥
viṣṭabhya salilaṃ supto dhārtarāṣṭro mahābalaḥ |
pāṇḍavāścāpi saṃprāptāstaṃ deśaṃ yuddhamīpsavaḥ || 9-29-64||

MHB 9-29-65

कथं नु युद्धं भविता कथं राजा भविष्यति ।
कथं नु पाण्डवा राजन्प्रतिपत्स्यन्ति कौरवम् ॥ ९-२९-६५॥
kathaṃ nu yuddhaṃ bhavitā kathaṃ rājā bhaviṣyati |
kathaṃ nu pāṇḍavā rājanpratipatsyanti kauravam || 9-29-65||

MHB 9-29-66

इत्येवं चिन्तयन्तस्ते रथेभ्योऽश्वान्विमुच्य ह ।
तत्रासां चक्रिरे राजन्कृपप्रभृतयो रथाः ॥ ९-२९-६६॥
ityevaṃ cintayantaste rathebhyo'śvānvimucya ha |
tatrāsāṃ cakrire rājankṛpaprabhṛtayo rathāḥ || 9-29-66||

Adhyaya: 30/64 (68)

MHB 9-30-1

संजय उवाच ।
ततस्तेष्वपयातेषु रथेषु त्रिषु पाण्डवाः ।
तं ह्रदं प्रत्यपद्यन्त यत्र दुर्योधनोऽभवत् ॥ ९-३०-१॥
saṃjaya uvāca |
tatasteṣvapayāteṣu ratheṣu triṣu pāṇḍavāḥ |
taṃ hradaṃ pratyapadyanta yatra duryodhano'bhavat || 9-30-1||

MHB 9-30-2

आसाद्य च कुरुश्रेष्ठ तदा द्वैपायनह्रदम् ।
स्तम्भितं धार्तराष्ट्रेण दृष्ट्वा तं सलिलाशयम् ।
वासुदेवमिदं वाक्यमब्रवीत्कुरुनन्दनः ॥ ९-३०-२॥
āsādya ca kuruśreṣṭha tadā dvaipāyanahradam |
stambhitaṃ dhārtarāṣṭreṇa dṛṣṭvā taṃ salilāśayam |
vāsudevamidaṃ vākyamabravītkurunandanaḥ || 9-30-2||

MHB 9-30-3

पश्येमां धार्तराष्ट्रेण मायामप्सु प्रयोजिताम् ।
विष्टभ्य सलिलं शेते नास्य मानुषतो भयम् ॥ ९-३०-३॥
paśyemāṃ dhārtarāṣṭreṇa māyāmapsu prayojitām |
viṣṭabhya salilaṃ śete nāsya mānuṣato bhayam || 9-30-3||

MHB 9-30-4

दैवीं मायामिमां कृत्वा सलिलान्तर्गतो ह्ययम् ।
निकृत्या निकृतिप्रज्ञो न मे जीवन्विमोक्ष्यते ॥ ९-३०-४॥
daivīṃ māyāmimāṃ kṛtvā salilāntargato hyayam |
nikṛtyā nikṛtiprajño na me jīvanvimokṣyate || 9-30-4||

MHB 9-30-5

यद्यस्य समरे साह्यं कुरुते वज्रभृत्स्वयम् ।
तथाप्येनं हतं युद्धे लोको द्रक्ष्यति माधव ॥ ९-३०-५॥
yadyasya samare sāhyaṃ kurute vajrabhṛtsvayam |
tathāpyenaṃ hataṃ yuddhe loko drakṣyati mādhava || 9-30-5||

MHB 9-30-6

श्रीवासुदेव उवाच ।
मायाविन इमां मायां मायया जहि भारत ।
मायावी मायया वध्यः सत्यमेतद्युधिष्ठिर ॥ ९-३०-६॥
śrīvāsudeva uvāca |
māyāvina imāṃ māyāṃ māyayā jahi bhārata |
māyāvī māyayā vadhyaḥ satyametadyudhiṣṭhira || 9-30-6||

MHB 9-30-7

क्रियाभ्युपायैर्बहुलैर्मायामप्सु प्रयोज्य ह ।
जहि त्वं भरतश्रेष्ठ पापात्मानं सुयोधनम् ॥ ९-३०-७॥
kriyābhyupāyairbahulairmāyāmapsu prayojya ha |
jahi tvaṃ bharataśreṣṭha pāpātmānaṃ suyodhanam || 9-30-7||

MHB 9-30-8

क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण निहता दैत्यदानवाः ।
क्रियाभ्युपायैर्बहुभिर्बलिर्बद्धो महात्मना ॥ ९-३०-८॥
kriyābhyupāyairindreṇa nihatā daityadānavāḥ |
kriyābhyupāyairbahubhirbalirbaddho mahātmanā || 9-30-8||

MHB 9-30-9

क्रियाभ्युपायैः पूर्वं हि हिरण्याक्षो महासुरः ।
हिरण्यकशिपुश्चैव क्रिययैव निषूदितौ ।
वृत्रश्च निहतो राजन्क्रिययैव न संशयः ॥ ९-३०-९॥
kriyābhyupāyaiḥ pūrvaṃ hi hiraṇyākṣo mahāsuraḥ |
hiraṇyakaśipuścaiva kriyayaiva niṣūditau |
vṛtraśca nihato rājankriyayaiva na saṃśayaḥ || 9-30-9||

MHB 9-30-10

तथा पौलस्त्यतनयो रावणो नाम राक्षसः ।
रामेण निहतो राजन्सानुबन्धः सहानुगः ।
क्रियया योगमास्थाय तथा त्वमपि विक्रम ॥ ९-३०-१०॥
tathā paulastyatanayo rāvaṇo nāma rākṣasaḥ |
rāmeṇa nihato rājansānubandhaḥ sahānugaḥ |
kriyayā yogamāsthāya tathā tvamapi vikrama || 9-30-10||

MHB 9-30-11

क्रियाभ्युपायैर्निहतो मया राजन्पुरातने ।
तारकश्च महादैत्यो विप्रचित्तिश्च वीर्यवान् ॥ ९-३०-११॥
kriyābhyupāyairnihato mayā rājanpurātane |
tārakaśca mahādaityo vipracittiśca vīryavān || 9-30-11||

MHB 9-30-12

वातापिरिल्वलश्चैव त्रिशिराश्च तथा विभो ।
सुन्दोपसुन्दावसुरौ क्रिययैव निषूदितौ ॥ ९-३०-१२॥
vātāpirilvalaścaiva triśirāśca tathā vibho |
sundopasundāvasurau kriyayaiva niṣūditau || 9-30-12||

MHB 9-30-13

क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण त्रिदिवं भुज्यते विभो ।
क्रिया बलवती राजन्नान्यत्किंचिद्युधिष्ठिर ॥ ९-३०-१३॥
kriyābhyupāyairindreṇa tridivaṃ bhujyate vibho |
kriyā balavatī rājannānyatkiṃcidyudhiṣṭhira || 9-30-13||

MHB 9-30-14

दैत्याश्च दानवाश्चैव राक्षसाः पार्थिवास्तथा ।
क्रियाभ्युपायैर्निहताः क्रियां तस्मात्समाचर ॥ ९-३०-१४॥
daityāśca dānavāścaiva rākṣasāḥ pārthivāstathā |
kriyābhyupāyairnihatāḥ kriyāṃ tasmātsamācara || 9-30-14||

MHB 9-30-15

संजय उवाच ।
इत्युक्तो वासुदेवेन पाण्डवः संशितव्रतः ।
जलस्थं तं महाराज तव पुत्रं महाबलम् ।
अभ्यभाषत कौन्तेयः प्रहसन्निव भारत ॥ ९-३०-१५॥
saṃjaya uvāca |
ityukto vāsudevena pāṇḍavaḥ saṃśitavrataḥ |
jalasthaṃ taṃ mahārāja tava putraṃ mahābalam |
abhyabhāṣata kaunteyaḥ prahasanniva bhārata || 9-30-15||

MHB 9-30-16

सुयोधन किमर्थोऽयमारम्भोऽप्सु कृतस्त्वया ।
सर्वं क्षत्रं घातयित्वा स्वकुलं च विशां पते ॥ ९-३०-१६॥
suyodhana kimartho'yamārambho'psu kṛtastvayā |
sarvaṃ kṣatraṃ ghātayitvā svakulaṃ ca viśāṃ pate || 9-30-16||

MHB 9-30-17

जलाशयं प्रविष्टोऽद्य वाञ्छञ्जीवितमात्मनः ।
उत्तिष्ठ राजन्युध्यस्व सहास्माभिः सुयोधन ॥ ९-३०-१७॥
jalāśayaṃ praviṣṭo'dya vāñchañjīvitamātmanaḥ |
uttiṣṭha rājanyudhyasva sahāsmābhiḥ suyodhana || 9-30-17||

MHB 9-30-18

स च दर्पो नरश्रेष्ठ स च मानः क्व ते गतः ।
यस्त्वं संस्तभ्य सलिलं भीतो राजन्व्यवस्थितः ॥ ९-३०-१८॥
sa ca darpo naraśreṣṭha sa ca mānaḥ kva te gataḥ |
yastvaṃ saṃstabhya salilaṃ bhīto rājanvyavasthitaḥ || 9-30-18||

MHB 9-30-19

सर्वे त्वां शूर इत्येव जना जल्पन्ति संसदि ।
व्यर्थं तद्भवतो मन्ये शौर्यं सलिलशायिनः ॥ ९-३०-१९॥
sarve tvāṃ śūra ityeva janā jalpanti saṃsadi |
vyarthaṃ tadbhavato manye śauryaṃ salilaśāyinaḥ || 9-30-19||

MHB 9-30-20

उत्तिष्ठ राजन्युध्यस्व क्षत्रियोऽसि कुलोद्भवः ।
कौरवेयो विशेषेण कुले जन्म च संस्मर ॥ ९-३०-२०॥
uttiṣṭha rājanyudhyasva kṣatriyo'si kulodbhavaḥ |
kauraveyo viśeṣeṇa kule janma ca saṃsmara || 9-30-20||

MHB 9-30-21

स कथं कौरवे वंशे प्रशंसञ्जन्म चात्मनः ।
युद्धाद्भीतस्ततस्तोयं प्रविश्य प्रतितिष्ठसि ॥ ९-३०-२१॥
sa kathaṃ kaurave vaṃśe praśaṃsañjanma cātmanaḥ |
yuddhādbhītastatastoyaṃ praviśya pratitiṣṭhasi || 9-30-21||

MHB 9-30-22

अयुद्धमव्यवस्थानं नैष धर्मः सनातनः ।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यं रणे राजन्पलायनम् ॥ ९-३०-२२॥
ayuddhamavyavasthānaṃ naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
anāryajuṣṭamasvargyaṃ raṇe rājanpalāyanam || 9-30-22||

MHB 9-30-23

कथं पारमगत्वा हि युद्धे त्वं वै जिजीविषुः ।
इमान्निपतितान्दृष्ट्वा पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄंस्तथा ॥ ९-३०-२३॥
kathaṃ pāramagatvā hi yuddhe tvaṃ vai jijīviṣuḥ |
imānnipatitāndṛṣṭvā putrānbhrātṝnpitṝṃstathā || 9-30-23||

MHB 9-30-24

संबन्धिनो वयस्यांश्च मातुलान्बान्धवांस्तथा ।
घातयित्वा कथं तात ह्रदे तिष्ठसि सांप्रतम् ॥ ९-३०-२४॥
saṃbandhino vayasyāṃśca mātulānbāndhavāṃstathā |
ghātayitvā kathaṃ tāta hrade tiṣṭhasi sāṃpratam || 9-30-24||

MHB 9-30-25

शूरमानी न शूरस्त्वं मिथ्या वदसि भारत ।
शूरोऽहमिति दुर्बुद्धे सर्वलोकस्य शृण्वतः ॥ ९-३०-२५॥
śūramānī na śūrastvaṃ mithyā vadasi bhārata |
śūro'hamiti durbuddhe sarvalokasya śṛṇvataḥ || 9-30-25||

MHB 9-30-26

न हि शूराः पलायन्ते शत्रून्दृष्ट्वा कथंचन ।
ब्रूहि वा त्वं यया धृत्या शूर त्यजसि संगरम् ॥ ९-३०-२६॥
na hi śūrāḥ palāyante śatrūndṛṣṭvā kathaṃcana |
brūhi vā tvaṃ yayā dhṛtyā śūra tyajasi saṃgaram || 9-30-26||

MHB 9-30-27

स त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व विनीय भयमात्मनः ।
घातयित्वा सर्वसैन्यं भ्रातॄंश्चैव सुयोधन ॥ ९-३०-२७॥
sa tvamuttiṣṭha yudhyasva vinīya bhayamātmanaḥ |
ghātayitvā sarvasainyaṃ bhrātṝṃścaiva suyodhana || 9-30-27||

MHB 9-30-28

नेदानीं जीविते बुद्धिः कार्या धर्मचिकीर्षया ।
क्षत्रधर्ममपाश्रित्य त्वद्विधेन सुयोधन ॥ ९-३०-२८॥
nedānīṃ jīvite buddhiḥ kāryā dharmacikīrṣayā |
kṣatradharmamapāśritya tvadvidhena suyodhana || 9-30-28||

MHB 9-30-29

यत्तत्कर्णमुपाश्रित्य शकुनिं चापि सौबलम् ।
अमर्त्य इव संमोहात्त्वमात्मानं न बुद्धवान् ॥ ९-३०-२९॥
yattatkarṇamupāśritya śakuniṃ cāpi saubalam |
amartya iva saṃmohāttvamātmānaṃ na buddhavān || 9-30-29||

MHB 9-30-30

तत्पापं सुमहत्कृत्वा प्रतियुध्यस्व भारत ।
कथं हि त्वद्विधो मोहाद्रोचयेत पलायनम् ॥ ९-३०-३०॥
tatpāpaṃ sumahatkṛtvā pratiyudhyasva bhārata |
kathaṃ hi tvadvidho mohādrocayeta palāyanam || 9-30-30||

MHB 9-30-31

क्व ते तत्पौरुषं यातं क्व च मानः सुयोधन ।
क्व च विक्रान्तता याता क्व च विस्फूर्जितं महत् ॥ ९-३०-३१॥
kva te tatpauruṣaṃ yātaṃ kva ca mānaḥ suyodhana |
kva ca vikrāntatā yātā kva ca visphūrjitaṃ mahat || 9-30-31||

MHB 9-30-32

क्व ते कृतास्त्रता याता किं च शेषे जलाशये ।
स त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व क्षत्रधर्मेण भारत ॥ ९-३०-३२॥
kva te kṛtāstratā yātā kiṃ ca śeṣe jalāśaye |
sa tvamuttiṣṭha yudhyasva kṣatradharmeṇa bhārata || 9-30-32||

MHB 9-30-33

अस्मान्वा त्वं पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम् ।
अथ वा निहतोऽस्माभिर्भूमौ स्वप्स्यसि भारत ॥ ९-३०-३३॥
asmānvā tvaṃ parājitya praśādhi pṛthivīmimām |
atha vā nihato'smābhirbhūmau svapsyasi bhārata || 9-30-33||

MHB 9-30-34

एष ते प्रथमो धर्मः सृष्टो धात्रा महात्मना ।
तं कुरुष्व यथातथ्यं राजा भव महारथ ॥ ९-३०-३४॥
eṣa te prathamo dharmaḥ sṛṣṭo dhātrā mahātmanā |
taṃ kuruṣva yathātathyaṃ rājā bhava mahāratha || 9-30-34||

MHB 9-30-35

दुर्योधन उवाच ।
नैतच्चित्रं महाराज यद्भीः प्राणिनमाविशेत् ।
न च प्राणभयाद्भीतो व्यपयातोऽस्मि भारत ॥ ९-३०-३५॥
duryodhana uvāca |
naitaccitraṃ mahārāja yadbhīḥ prāṇinamāviśet |
na ca prāṇabhayādbhīto vyapayāto'smi bhārata || 9-30-35||

MHB 9-30-36

अरथश्चानिषङ्गी च निहतः पार्ष्णिसारथिः ।
एकश्चाप्यगणः संख्ये प्रत्याश्वासमरोचयम् ॥ ९-३०-३६॥
arathaścāniṣaṅgī ca nihataḥ pārṣṇisārathiḥ |
ekaścāpyagaṇaḥ saṃkhye pratyāśvāsamarocayam || 9-30-36||

MHB 9-30-37

न प्राणहेतोर्न भयान्न विषादाद्विशां पते ।
इदमम्भः प्रविष्टोऽस्मि श्रमात्त्विदमनुष्ठितम् ॥ ९-३०-३७॥
na prāṇahetorna bhayānna viṣādādviśāṃ pate |
idamambhaḥ praviṣṭo'smi śramāttvidamanuṣṭhitam || 9-30-37||

MHB 9-30-38

त्वं चाश्वसिहि कौन्तेय ये चाप्यनुगतास्तव ।
अहमुत्थाय वः सर्वान्प्रतियोत्स्यामि संयुगे ॥ ९-३०-३८॥
tvaṃ cāśvasihi kaunteya ye cāpyanugatāstava |
ahamutthāya vaḥ sarvānpratiyotsyāmi saṃyuge || 9-30-38||

MHB 9-30-39

युधिष्ठिर उवाच ।
आश्वस्ता एव सर्वे स्म चिरं त्वां मृगयामहे ।
तदिदानीं समुत्तिष्ठ युध्यस्वेह सुयोधन ॥ ९-३०-३९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
āśvastā eva sarve sma ciraṃ tvāṃ mṛgayāmahe |
tadidānīṃ samuttiṣṭha yudhyasveha suyodhana || 9-30-39||

MHB 9-30-40

हत्वा वा समरे पार्थान्स्फीतं राज्यमवाप्नुहि ।
निहतो वा रणेऽस्माभिर्वीरलोकमवाप्स्यसि ॥ ९-३०-४०॥
hatvā vā samare pārthānsphītaṃ rājyamavāpnuhi |
nihato vā raṇe'smābhirvīralokamavāpsyasi || 9-30-40||

MHB 9-30-41

दुर्योधन उवाच ।
यदर्थं राज्यमिच्छामि कुरूणां कुरुनन्दन ।
त इमे निहताः सर्वे भ्रातरो मे जनेश्वर ॥ ९-३०-४१॥
duryodhana uvāca |
yadarthaṃ rājyamicchāmi kurūṇāṃ kurunandana |
ta ime nihatāḥ sarve bhrātaro me janeśvara || 9-30-41||

MHB 9-30-42

क्षीणरत्नां च पृथिवीं हतक्षत्रियपुंगवाम् ।
नाभ्युत्सहाम्यहं भोक्तुं विधवामिव योषितम् ॥ ९-३०-४२॥
kṣīṇaratnāṃ ca pṛthivīṃ hatakṣatriyapuṃgavām |
nābhyutsahāmyahaṃ bhoktuṃ vidhavāmiva yoṣitam || 9-30-42||

MHB 9-30-43

अद्यापि त्वहमाशंसे त्वां विजेतुं युधिष्ठिर ।
भङ्क्त्वा पाञ्चालपाण्डूनामुत्साहं भरतर्षभ ॥ ९-३०-४३॥
adyāpi tvahamāśaṃse tvāṃ vijetuṃ yudhiṣṭhira |
bhaṅktvā pāñcālapāṇḍūnāmutsāhaṃ bharatarṣabha || 9-30-43||

MHB 9-30-44

न त्विदानीमहं मन्ये कार्यं युद्धेन कर्हिचित् ।
द्रोणे कर्णे च संशान्ते निहते च पितामहे ॥ ९-३०-४४॥
na tvidānīmahaṃ manye kāryaṃ yuddhena karhicit |
droṇe karṇe ca saṃśānte nihate ca pitāmahe || 9-30-44||

MHB 9-30-45

अस्त्विदानीमियं राजन्केवला पृथिवी तव ।
असहायो हि को राजा राज्यमिच्छेत्प्रशासितुम् ॥ ९-३०-४५॥
astvidānīmiyaṃ rājankevalā pṛthivī tava |
asahāyo hi ko rājā rājyamicchetpraśāsitum || 9-30-45||

MHB 9-30-46

सुहृदस्तादृशान्हित्वा पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄनपि ।
भवद्भिश्च हृते राज्ये को नु जीवेत मादृशः ॥ ९-३०-४६॥
suhṛdastādṛśānhitvā putrānbhrātṝnpitṝnapi |
bhavadbhiśca hṛte rājye ko nu jīveta mādṛśaḥ || 9-30-46||

MHB 9-30-47

अहं वनं गमिष्यामि ह्यजिनैः प्रतिवासितः ।
रतिर्हि नास्ति मे राज्ये हतपक्षस्य भारत ॥ ९-३०-४७॥
ahaṃ vanaṃ gamiṣyāmi hyajinaiḥ prativāsitaḥ |
ratirhi nāsti me rājye hatapakṣasya bhārata || 9-30-47||

MHB 9-30-48

हतबान्धवभूयिष्ठा हताश्वा हतकुञ्जरा ।
एषा ते पृथिवी राजन्भुङ्क्ष्वैनां विगतज्वरः ॥ ९-३०-४८॥
hatabāndhavabhūyiṣṭhā hatāśvā hatakuñjarā |
eṣā te pṛthivī rājanbhuṅkṣvaināṃ vigatajvaraḥ || 9-30-48||

MHB 9-30-49

वनमेव गमिष्यामि वसानो मृगचर्मणी ।
न हि मे निर्जितस्यास्ति जीवितेऽद्य स्पृहा विभो ॥ ९-३०-४९॥
vanameva gamiṣyāmi vasāno mṛgacarmaṇī |
na hi me nirjitasyāsti jīvite'dya spṛhā vibho || 9-30-49||

MHB 9-30-50

गच्छ त्वं भुङ्क्ष्व राजेन्द्र पृथिवीं निहतेश्वराम् ।
हतयोधां नष्टरत्नां क्षीणवप्रां यथासुखम् ॥ ९-३०-५०॥
gaccha tvaṃ bhuṅkṣva rājendra pṛthivīṃ nihateśvarām |
hatayodhāṃ naṣṭaratnāṃ kṣīṇavaprāṃ yathāsukham || 9-30-50||

MHB 9-30-51

युधिष्ठिर उवाच ।
आर्तप्रलापान्मा तात सलिलस्थः प्रभाषथाः ।
नैतन्मनसि मे राजन्वाशितं शकुनेरिव ॥ ९-३०-५१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ārtapralāpānmā tāta salilasthaḥ prabhāṣathāḥ |
naitanmanasi me rājanvāśitaṃ śakuneriva || 9-30-51||

MHB 9-30-52

यदि चापि समर्थः स्यास्त्वं दानाय सुयोधन ।
नाहमिच्छेयमवनिं त्वया दत्तां प्रशासितुम् ॥ ९-३०-५२॥
yadi cāpi samarthaḥ syāstvaṃ dānāya suyodhana |
nāhamiccheyamavaniṃ tvayā dattāṃ praśāsitum || 9-30-52||

MHB 9-30-53

अधर्मेण न गृह्णीयां त्वया दत्तां महीमिमाम् ।
न हि धर्मः स्मृतो राजन्क्षत्रियस्य प्रतिग्रहः ॥ ९-३०-५३॥
adharmeṇa na gṛhṇīyāṃ tvayā dattāṃ mahīmimām |
na hi dharmaḥ smṛto rājankṣatriyasya pratigrahaḥ || 9-30-53||

MHB 9-30-54

त्वया दत्तां न चेच्छेयं पृथिवीमखिलामहम् ।
त्वां तु युद्धे विनिर्जित्य भोक्तास्मि वसुधामिमाम् ॥ ९-३०-५४॥
tvayā dattāṃ na ceccheyaṃ pṛthivīmakhilāmaham |
tvāṃ tu yuddhe vinirjitya bhoktāsmi vasudhāmimām || 9-30-54||

MHB 9-30-55

अनीश्वरश्च पृथिवीं कथं त्वं दातुमिच्छसि ।
त्वयेयं पृथिवी राजन्किं न दत्ता तदैव हि ॥ ९-३०-५५॥
anīśvaraśca pṛthivīṃ kathaṃ tvaṃ dātumicchasi |
tvayeyaṃ pṛthivī rājankiṃ na dattā tadaiva hi || 9-30-55||

MHB 9-30-56

धर्मतो याचमानानां शमार्थं च कुलस्य नः ।
वार्ष्णेयं प्रथमं राजन्प्रत्याख्याय महाबलम् ॥ ९-३०-५६॥
dharmato yācamānānāṃ śamārthaṃ ca kulasya naḥ |
vārṣṇeyaṃ prathamaṃ rājanpratyākhyāya mahābalam || 9-30-56||

MHB 9-30-57

किमिदानीं ददासि त्वं को हि ते चित्तविभ्रमः ।
अभियुक्तस्तु को राजा दातुमिच्छेद्धि मेदिनीम् ॥ ९-३०-५७॥
kimidānīṃ dadāsi tvaṃ ko hi te cittavibhramaḥ |
abhiyuktastu ko rājā dātumiccheddhi medinīm || 9-30-57||

MHB 9-30-58

न त्वमद्य महीं दातुमीशः कौरवनन्दन ।
आच्छेत्तुं वा बलाद्राजन्स कथं दातुमिच्छसि ।
मां तु निर्जित्य संग्रामे पालयेमां वसुंधराम् ॥ ९-३०-५८॥
na tvamadya mahīṃ dātumīśaḥ kauravanandana |
ācchettuṃ vā balādrājansa kathaṃ dātumicchasi |
māṃ tu nirjitya saṃgrāme pālayemāṃ vasuṃdharām || 9-30-58||

MHB 9-30-59

सूच्यग्रेणापि यद्भूमेरपि ध्रीयेत भारत ।
तन्मात्रमपि नो मह्यं न ददाति पुरा भवान् ॥ ९-३०-५९॥
sūcyagreṇāpi yadbhūmerapi dhrīyeta bhārata |
tanmātramapi no mahyaṃ na dadāti purā bhavān || 9-30-59||

MHB 9-30-60

स कथं पृथिवीमेतां प्रददासि विशां पते ।
सूच्यग्रं नात्यजः पूर्वं स कथं त्यजसि क्षितिम् ॥ ९-३०-६०॥
sa kathaṃ pṛthivīmetāṃ pradadāsi viśāṃ pate |
sūcyagraṃ nātyajaḥ pūrvaṃ sa kathaṃ tyajasi kṣitim || 9-30-60||

MHB 9-30-61

एवमैश्वर्यमासाद्य प्रशास्य पृथिवीमिमाम् ।
को हि मूढो व्यवस्येत शत्रोर्दातुं वसुंधराम् ॥ ९-३०-६१॥
evamaiśvaryamāsādya praśāsya pṛthivīmimām |
ko hi mūḍho vyavasyeta śatrordātuṃ vasuṃdharām || 9-30-61||

MHB 9-30-62

त्वं तु केवलमौर्ख्येण विमूढो नावबुध्यसे ।
पृथिवीं दातुकामोऽपि जीवितेनाद्य मोक्ष्यसे ॥ ९-३०-६२॥
tvaṃ tu kevalamaurkhyeṇa vimūḍho nāvabudhyase |
pṛthivīṃ dātukāmo'pi jīvitenādya mokṣyase || 9-30-62||

MHB 9-30-63

अस्मान्वा त्वं पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम् ।
अथ वा निहतोऽस्माभिर्व्रज लोकाननुत्तमान् ॥ ९-३०-६३॥
asmānvā tvaṃ parājitya praśādhi pṛthivīmimām |
atha vā nihato'smābhirvraja lokānanuttamān || 9-30-63||

MHB 9-30-64

आवयोर्जीवतो राजन्मयि च त्वयि च ध्रुवम् ।
संशयः सर्वभूतानां विजये नो भविष्यति ॥ ९-३०-६४॥
āvayorjīvato rājanmayi ca tvayi ca dhruvam |
saṃśayaḥ sarvabhūtānāṃ vijaye no bhaviṣyati || 9-30-64||

MHB 9-30-65

जीवितं तव दुष्प्रज्ञ मयि संप्रति वर्तते ।
जीवयेयं त्वहं कामं न तु त्वं जीवितुं क्षमः ॥ ९-३०-६५॥
jīvitaṃ tava duṣprajña mayi saṃprati vartate |
jīvayeyaṃ tvahaṃ kāmaṃ na tu tvaṃ jīvituṃ kṣamaḥ || 9-30-65||

MHB 9-30-66

दहने हि कृतो यत्नस्त्वयास्मासु विशेषतः ।
आशीविषैर्विषैश्चापि जले चापि प्रवेशनैः ।
त्वया विनिकृता राजन्राज्यस्य हरणेन च ॥ ९-३०-६६॥
dahane hi kṛto yatnastvayāsmāsu viśeṣataḥ |
āśīviṣairviṣaiścāpi jale cāpi praveśanaiḥ |
tvayā vinikṛtā rājanrājyasya haraṇena ca || 9-30-66||

MHB 9-30-67

एतस्मात्कारणात्पाप जीवितं ते न विद्यते ।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ युध्यस्व तत्ते श्रेयो भविष्यति ॥ ९-३०-६७॥
etasmātkāraṇātpāpa jīvitaṃ te na vidyate |
uttiṣṭhottiṣṭha yudhyasva tatte śreyo bhaviṣyati || 9-30-67||

MHB 9-30-68

संजय उवाच ।
एवं तु विविधा वाचो जययुक्ताः पुनः पुनः ।
कीर्तयन्ति स्म ते वीरास्तत्र तत्र जनाधिप ॥ ९-३०-६८॥
saṃjaya uvāca |
evaṃ tu vividhā vāco jayayuktāḥ punaḥ punaḥ |
kīrtayanti sma te vīrāstatra tatra janādhipa || 9-30-68||

Adhyaya: 31/64 (60)

MHB 9-31-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
एवं संतर्ज्यमानस्तु मम पुत्रो महीपतिः ।
प्रकृत्या मन्युमान्वीरः कथमासीत्परंतपः ॥ ९-३१-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
evaṃ saṃtarjyamānastu mama putro mahīpatiḥ |
prakṛtyā manyumānvīraḥ kathamāsītparaṃtapaḥ || 9-31-1||

MHB 9-31-2

न हि संतर्जना तेन श्रुतपूर्वा कदाचन ।
राजभावेन मान्यश्च सर्वलोकस्य सोऽभवत् ॥ ९-३१-२॥
na hi saṃtarjanā tena śrutapūrvā kadācana |
rājabhāvena mānyaśca sarvalokasya so'bhavat || 9-31-2||

MHB 9-31-3

इयं च पृथिवी सर्वा सम्लेच्छाटविका भृशम् ।
प्रसादाद्ध्रियते यस्य प्रत्यक्षं तव संजय ॥ ९-३१-३॥
iyaṃ ca pṛthivī sarvā samlecchāṭavikā bhṛśam |
prasādāddhriyate yasya pratyakṣaṃ tava saṃjaya || 9-31-3||

MHB 9-31-4

स तथा तर्ज्यमानस्तु पाण्डुपुत्रैर्विशेषतः ।
विहीनश्च स्वकैर्भृत्यैर्निर्जने चावृतो भृशम् ॥ ९-३१-४॥
sa tathā tarjyamānastu pāṇḍuputrairviśeṣataḥ |
vihīnaśca svakairbhṛtyairnirjane cāvṛto bhṛśam || 9-31-4||

MHB 9-31-5

श्रुत्वा स कटुका वाचो जययुक्ताः पुनः पुनः ।
किमब्रवीत्पाण्डवेयांस्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ ९-३१-५॥
śrutvā sa kaṭukā vāco jayayuktāḥ punaḥ punaḥ |
kimabravītpāṇḍaveyāṃstanmamācakṣva saṃjaya || 9-31-5||

MHB 9-31-6

संजय उवाच ।
तर्ज्यमानस्तदा राजन्नुदकस्थस्तवात्मजः ।
युधिष्ठिरेण राजेन्द्र भ्रातृभिः सहितेन ह ॥ ९-३१-६॥
saṃjaya uvāca |
tarjyamānastadā rājannudakasthastavātmajaḥ |
yudhiṣṭhireṇa rājendra bhrātṛbhiḥ sahitena ha || 9-31-6||

MHB 9-31-7

श्रुत्वा स कटुका वाचो विषमस्थो जनाधिपः ।
दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य सलिलस्थः पुनः पुनः ॥ ९-३१-७॥
śrutvā sa kaṭukā vāco viṣamastho janādhipaḥ |
dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasya salilasthaḥ punaḥ punaḥ || 9-31-7||

MHB 9-31-8

सलिलान्तर्गतो राजा धुन्वन्हस्तौ पुनः पुनः ।
मनश्चकार युद्धाय राजानं चाभ्यभाषत ॥ ९-३१-८॥
salilāntargato rājā dhunvanhastau punaḥ punaḥ |
manaścakāra yuddhāya rājānaṃ cābhyabhāṣata || 9-31-8||

MHB 9-31-9

यूयं ससुहृदः पार्थाः सर्वे सरथवाहनाः ।
अहमेकः परिद्यूनो विरथो हतवाहनः ॥ ९-३१-९॥
yūyaṃ sasuhṛdaḥ pārthāḥ sarve sarathavāhanāḥ |
ahamekaḥ paridyūno viratho hatavāhanaḥ || 9-31-9||

MHB 9-31-10

आत्तशस्त्रै रथगतैर्बहुभिः परिवारितः ।
कथमेकः पदातिः सन्नशस्त्रो योद्धुमुत्सहे ॥ ९-३१-१०॥
āttaśastrai rathagatairbahubhiḥ parivāritaḥ |
kathamekaḥ padātiḥ sannaśastro yoddhumutsahe || 9-31-10||

MHB 9-31-11

एकैकेन तु मां यूयं योधयध्वं युधिष्ठिर ।
न ह्येको बहुभिर्वीरैर्न्याय्यं योधयितुं युधि ॥ ९-३१-११॥
ekaikena tu māṃ yūyaṃ yodhayadhvaṃ yudhiṣṭhira |
na hyeko bahubhirvīrairnyāyyaṃ yodhayituṃ yudhi || 9-31-11||

MHB 9-31-12

विशेषतो विकवचः श्रान्तश्चापः समाश्रितः ।
भृशं विक्षतगात्रश्च श्रान्तवाहनसैनिकः ॥ ९-३१-१२॥
viśeṣato vikavacaḥ śrāntaścāpaḥ samāśritaḥ |
bhṛśaṃ vikṣatagātraśca śrāntavāhanasainikaḥ || 9-31-12||

MHB 9-31-13

न मे त्वत्तो भयं राजन्न च पार्थाद्वृकोदरात् ।
फल्गुनाद्वासुदेवाद्वा पाञ्चालेभ्योऽथ वा पुनः ॥ ९-३१-१३॥
na me tvatto bhayaṃ rājanna ca pārthādvṛkodarāt |
phalgunādvāsudevādvā pāñcālebhyo'tha vā punaḥ || 9-31-13||

MHB 9-31-14

यमाभ्यां युयुधानाद्वा ये चान्ये तव सैनिकाः ।
एकः सर्वानहं क्रुद्धो न तान्योद्धुमिहोत्सहे ॥ ९-३१-१४॥
yamābhyāṃ yuyudhānādvā ye cānye tava sainikāḥ |
ekaḥ sarvānahaṃ kruddho na tānyoddhumihotsahe || 9-31-14||

MHB 9-31-15

धर्ममूला सतां कीर्तिर्मनुष्याणां जनाधिप ।
धर्मं चैवेह कीर्तिं च पालयन्प्रब्रवीम्यहम् ॥ ९-३१-१५॥
dharmamūlā satāṃ kīrtirmanuṣyāṇāṃ janādhipa |
dharmaṃ caiveha kīrtiṃ ca pālayanprabravīmyaham || 9-31-15||

MHB 9-31-16

अहमुत्थाय वः सर्वान्प्रतियोत्स्यामि संयुगे ।
अन्वंशाभ्यागतान्सर्वानृतून्संवत्सरो यथा ॥ ९-३१-१६॥
ahamutthāya vaḥ sarvānpratiyotsyāmi saṃyuge |
anvaṃśābhyāgatānsarvānṛtūnsaṃvatsaro yathā || 9-31-16||

MHB 9-31-17

अद्य वः सरथान्साश्वानशस्त्रो विरथोऽपि सन् ।
नक्षत्राणीव सर्वाणि सविता रात्रिसंक्षये ।
तेजसा नाशयिष्यामि स्थिरीभवत पाण्डवाः ॥ ९-३१-१७॥
adya vaḥ sarathānsāśvānaśastro viratho'pi san |
nakṣatrāṇīva sarvāṇi savitā rātrisaṃkṣaye |
tejasā nāśayiṣyāmi sthirībhavata pāṇḍavāḥ || 9-31-17||

MHB 9-31-18

अद्यानृण्यं गमिष्यामि क्षत्रियाणां यशस्विनाम् ।
बाह्लीकद्रोणभीष्माणां कर्णस्य च महात्मनः ॥ ९-३१-१८॥
adyānṛṇyaṃ gamiṣyāmi kṣatriyāṇāṃ yaśasvinām |
bāhlīkadroṇabhīṣmāṇāṃ karṇasya ca mahātmanaḥ || 9-31-18||

MHB 9-31-19

जयद्रथस्य शूरस्य भगदत्तस्य चोभयोः ।
मद्रराजस्य शल्यस्य भूरिश्रवस एव च ॥ ९-३१-१९॥
jayadrathasya śūrasya bhagadattasya cobhayoḥ |
madrarājasya śalyasya bhūriśravasa eva ca || 9-31-19||

MHB 9-31-20

पुत्राणां भरतश्रेष्ठ शकुनेः सौबलस्य च ।
मित्राणां सुहृदां चैव बान्धवानां तथैव च ॥ ९-३१-२०॥
putrāṇāṃ bharataśreṣṭha śakuneḥ saubalasya ca |
mitrāṇāṃ suhṛdāṃ caiva bāndhavānāṃ tathaiva ca || 9-31-20||

MHB 9-31-21

आनृण्यमद्य गच्छामि हत्वा त्वां भ्रातृभिः सह ।
एतावदुक्त्वा वचनं विरराम जनाधिपः ॥ ९-३१-२१॥
ānṛṇyamadya gacchāmi hatvā tvāṃ bhrātṛbhiḥ saha |
etāvaduktvā vacanaṃ virarāma janādhipaḥ || 9-31-21||

MHB 9-31-22

युधिष्ठिर उवाच ।
दिष्ट्या त्वमपि जानीषे क्षत्रधर्मं सुयोधन ।
दिष्ट्या ते वर्तते बुद्धिर्युद्धायैव महाभुज ॥ ९-३१-२२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
diṣṭyā tvamapi jānīṣe kṣatradharmaṃ suyodhana |
diṣṭyā te vartate buddhiryuddhāyaiva mahābhuja || 9-31-22||

MHB 9-31-23

दिष्ट्या शूरोऽसि कौरव्य दिष्ट्या जानासि संगरम् ।
यस्त्वमेको हि नः सर्वान्संयुगे योद्धुमिच्छसि ॥ ९-३१-२३॥
diṣṭyā śūro'si kauravya diṣṭyā jānāsi saṃgaram |
yastvameko hi naḥ sarvānsaṃyuge yoddhumicchasi || 9-31-23||

MHB 9-31-24

एक एकेन संगम्य यत्ते संमतमायुधम् ।
तत्त्वमादाय युध्यस्व प्रेक्षकास्ते वयं स्थिताः ॥ ९-३१-२४॥
eka ekena saṃgamya yatte saṃmatamāyudham |
tattvamādāya yudhyasva prekṣakāste vayaṃ sthitāḥ || 9-31-24||

MHB 9-31-25

अयमिष्टं च ते कामं वीर भूयो ददाम्यहम् ।
हत्वैकं भवतो राज्यं हतो वा स्वर्गमाप्नुहि ॥ ९-३१-२५॥
ayamiṣṭaṃ ca te kāmaṃ vīra bhūyo dadāmyaham |
hatvaikaṃ bhavato rājyaṃ hato vā svargamāpnuhi || 9-31-25||

MHB 9-31-26

दुर्योधन उवाच ।
एकश्चेद्योद्धुमाक्रन्दे वरोऽद्य मम दीयते ।
आयुधानामियं चापि वृता त्वत्संमते गदा ॥ ९-३१-२६॥
duryodhana uvāca |
ekaścedyoddhumākrande varo'dya mama dīyate |
āyudhānāmiyaṃ cāpi vṛtā tvatsaṃmate gadā || 9-31-26||

MHB 9-31-27

भ्रातॄणां भवतामेकः शक्यं मां योऽभिमन्यते ।
पदातिर्गदया संख्ये स युध्यतु मया सह ॥ ९-३१-२७॥
bhrātṝṇāṃ bhavatāmekaḥ śakyaṃ māṃ yo'bhimanyate |
padātirgadayā saṃkhye sa yudhyatu mayā saha || 9-31-27||

MHB 9-31-28

वृत्तानि रथयुद्धानि विचित्राणि पदे पदे ।
इदमेकं गदायुद्धं भवत्वद्याद्भुतं महत् ॥ ९-३१-२८॥
vṛttāni rathayuddhāni vicitrāṇi pade pade |
idamekaṃ gadāyuddhaṃ bhavatvadyādbhutaṃ mahat || 9-31-28||

MHB 9-31-29

अन्नानामपि पर्यायं कर्तुमिच्छन्ति मानवाः ।
युद्धानामपि पर्यायो भवत्वनुमते तव ॥ ९-३१-२९॥
annānāmapi paryāyaṃ kartumicchanti mānavāḥ |
yuddhānāmapi paryāyo bhavatvanumate tava || 9-31-29||

MHB 9-31-30

गदया त्वां महाबाहो विजेष्यामि सहानुजम् ।
पाञ्चालान्सृञ्जयांश्चैव ये चान्ये तव सैनिकाः ॥ ९-३१-३०॥
gadayā tvāṃ mahābāho vijeṣyāmi sahānujam |
pāñcālānsṛñjayāṃścaiva ye cānye tava sainikāḥ || 9-31-30||

MHB 9-31-31

युधिष्ठिर उवाच ।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गान्धारे मां योधय सुयोधन ।
एक एकेन संगम्य संयुगे गदया बली ॥ ९-३१-३१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
uttiṣṭhottiṣṭha gāndhāre māṃ yodhaya suyodhana |
eka ekena saṃgamya saṃyuge gadayā balī || 9-31-31||

MHB 9-31-32

पुरुषो भव गान्धारे युध्यस्व सुसमाहितः ।
अद्य ते जीवितं नास्ति यद्यपि त्वं मनोजवः ॥ ९-३१-३२॥
puruṣo bhava gāndhāre yudhyasva susamāhitaḥ |
adya te jīvitaṃ nāsti yadyapi tvaṃ manojavaḥ || 9-31-32||

MHB 9-31-33

संजय उवाच ।
एतत्स नरशार्दूलो नामृष्यत तवात्मजः ।
सलिलान्तर्गतः श्वभ्रे महानाग इव श्वसन् ॥ ९-३१-३३॥
saṃjaya uvāca |
etatsa naraśārdūlo nāmṛṣyata tavātmajaḥ |
salilāntargataḥ śvabhre mahānāga iva śvasan || 9-31-33||

MHB 9-31-34

तथासौ वाक्प्रतोदेन तुद्यमानः पुनः पुनः ।
वाचं न ममृषे धीमानुत्तमाश्वः कशामिव ॥ ९-३१-३४॥
tathāsau vākpratodena tudyamānaḥ punaḥ punaḥ |
vācaṃ na mamṛṣe dhīmānuttamāśvaḥ kaśāmiva || 9-31-34||

MHB 9-31-35

संक्षोभ्य सलिलं वेगाद्गदामादाय वीर्यवान् ।
अद्रिसारमयीं गुर्वीं काञ्चनाङ्गदभूषणाम् ।
अन्तर्जलात्समुत्तस्थौ नागेन्द्र इव निःश्वसन् ॥ ९-३१-३५॥
saṃkṣobhya salilaṃ vegādgadāmādāya vīryavān |
adrisāramayīṃ gurvīṃ kāñcanāṅgadabhūṣaṇām |
antarjalātsamuttasthau nāgendra iva niḥśvasan || 9-31-35||

MHB 9-31-36

स भित्त्वा स्तम्भितं तोयं स्कन्धे कृत्वायसीं गदाम् ।
उदतिष्ठत पुत्रस्ते प्रतपन्रश्मिमानिव ॥ ९-३१-३६॥
sa bhittvā stambhitaṃ toyaṃ skandhe kṛtvāyasīṃ gadām |
udatiṣṭhata putraste pratapanraśmimāniva || 9-31-36||

MHB 9-31-37

ततः शैक्यायसीं गुर्वीं जातरूपपरिष्कृताम् ।
गदां परामृशद्धीमान्धार्तराष्ट्रो महाबलः ॥ ९-३१-३७॥
tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ jātarūpapariṣkṛtām |
gadāṃ parāmṛśaddhīmāndhārtarāṣṭro mahābalaḥ || 9-31-37||

MHB 9-31-38

गदाहस्तं तु तं दृष्ट्वा सशृङ्गमिव पर्वतम् ।
प्रजानामिव संक्रुद्धं शूलपाणिमवस्थितम् ।
सगदो भारतो भाति प्रतपन्भास्करो यथा ॥ ९-३१-३८॥
gadāhastaṃ tu taṃ dṛṣṭvā saśṛṅgamiva parvatam |
prajānāmiva saṃkruddhaṃ śūlapāṇimavasthitam |
sagado bhārato bhāti pratapanbhāskaro yathā || 9-31-38||

MHB 9-31-39

तमुत्तीर्णं महाबाहुं गदाहस्तमरिंदमम् ।
मेनिरे सर्वभूतानि दण्डहस्तमिवान्तकम् ॥ ९-३१-३९॥
tamuttīrṇaṃ mahābāhuṃ gadāhastamariṃdamam |
menire sarvabhūtāni daṇḍahastamivāntakam || 9-31-39||

MHB 9-31-40

वज्रहस्तं यथा शक्रं शूलहस्तं यथा हरम् ।
ददृशुः सर्वपाञ्चालाः पुत्रं तव जनाधिप ॥ ९-३१-४०॥
vajrahastaṃ yathā śakraṃ śūlahastaṃ yathā haram |
dadṛśuḥ sarvapāñcālāḥ putraṃ tava janādhipa || 9-31-40||

MHB 9-31-41

तमुत्तीर्णं तु संप्रेक्ष्य समहृष्यन्त सर्वशः ।
पाञ्चालाः पाण्डवेयाश्च तेऽन्योन्यस्य तलान्ददुः ॥ ९-३१-४१॥
tamuttīrṇaṃ tu saṃprekṣya samahṛṣyanta sarvaśaḥ |
pāñcālāḥ pāṇḍaveyāśca te'nyonyasya talāndaduḥ || 9-31-41||

MHB 9-31-42

अवहासं तु तं मत्वा पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
उद्वृत्य नयने क्रुद्धो दिधक्षुरिव पाण्डवान् ॥ ९-३१-४२॥
avahāsaṃ tu taṃ matvā putro duryodhanastava |
udvṛtya nayane kruddho didhakṣuriva pāṇḍavān || 9-31-42||

MHB 9-31-43

त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा संदष्टदशनच्छदः ।
प्रत्युवाच ततस्तान्वै पाण्डवान्सहकेशवान् ॥ ९-३१-४३॥
triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā saṃdaṣṭadaśanacchadaḥ |
pratyuvāca tatastānvai pāṇḍavānsahakeśavān || 9-31-43||

MHB 9-31-44

अवहासस्य वोऽस्याद्य प्रतिवक्तास्मि पाण्डवाः ।
गमिष्यथ हताः सद्यः सपाञ्चाला यमक्षयम् ॥ ९-३१-४४॥
avahāsasya vo'syādya prativaktāsmi pāṇḍavāḥ |
gamiṣyatha hatāḥ sadyaḥ sapāñcālā yamakṣayam || 9-31-44||

MHB 9-31-45

उत्थितस्तु जलात्तस्मात्पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
अतिष्ठत गदापाणी रुधिरेण समुक्षितः ॥ ९-३१-४५॥
utthitastu jalāttasmātputro duryodhanastava |
atiṣṭhata gadāpāṇī rudhireṇa samukṣitaḥ || 9-31-45||

MHB 9-31-46

तस्य शोणितदिग्धस्य सलिलेन समुक्षितम् ।
शरीरं स्म तदा भाति स्रवन्निव महीधरः ॥ ९-३१-४६॥
tasya śoṇitadigdhasya salilena samukṣitam |
śarīraṃ sma tadā bhāti sravanniva mahīdharaḥ || 9-31-46||

MHB 9-31-47

तमुद्यतगदं वीरं मेनिरे तत्र पाण्डवाः ।
वैवस्वतमिव क्रुद्धं किंकरोद्यतपाणिनम् ॥ ९-३१-४७॥
tamudyatagadaṃ vīraṃ menire tatra pāṇḍavāḥ |
vaivasvatamiva kruddhaṃ kiṃkarodyatapāṇinam || 9-31-47||

MHB 9-31-48

स मेघनिनदो हर्षान्नदन्निव च गोवृषः ।
आजुहाव ततः पार्थान्गदया युधि वीर्यवान् ॥ ९-३१-४८॥
sa meghaninado harṣānnadanniva ca govṛṣaḥ |
ājuhāva tataḥ pārthāngadayā yudhi vīryavān || 9-31-48||

MHB 9-31-49

दुर्योधन उवाच ।
एकैकेन च मां यूयमासीदत युधिष्ठिर ।
न ह्येको बहुभिर्न्याय्यो वीर योधयितुं युधि ॥ ९-३१-४९॥
duryodhana uvāca |
ekaikena ca māṃ yūyamāsīdata yudhiṣṭhira |
na hyeko bahubhirnyāyyo vīra yodhayituṃ yudhi || 9-31-49||

MHB 9-31-50

न्यस्तवर्मा विशेषेण श्रान्तश्चाप्सु परिप्लुतः ।
भृशं विक्षतगात्रश्च हतवाहनसैनिकः ॥ ९-३१-५०॥
nyastavarmā viśeṣeṇa śrāntaścāpsu pariplutaḥ |
bhṛśaṃ vikṣatagātraśca hatavāhanasainikaḥ || 9-31-50||

MHB 9-31-51

युधिष्ठिर उवाच ।
नाभूदियं तव प्रज्ञा कथमेवं सुयोधन ।
यदाभिमन्युं बहवो जघ्नुर्युधि महारथाः ॥ ९-३१-५१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
nābhūdiyaṃ tava prajñā kathamevaṃ suyodhana |
yadābhimanyuṃ bahavo jaghnuryudhi mahārathāḥ || 9-31-51||

MHB 9-31-52

आमुञ्च कवचं वीर मूर्धजान्यमयस्व च ।
यच्चान्यदपि ते नास्ति तदप्यादत्स्व भारत ।
इममेकं च ते कामं वीर भूयो ददाम्यहम् ॥ ९-३१-५२॥
āmuñca kavacaṃ vīra mūrdhajānyamayasva ca |
yaccānyadapi te nāsti tadapyādatsva bhārata |
imamekaṃ ca te kāmaṃ vīra bhūyo dadāmyaham || 9-31-52||

MHB 9-31-53

पञ्चानां पाण्डवेयानां येन योद्धुमिहेच्छसि ।
तं हत्वा वै भवान्राजा हतो वा स्वर्गमाप्नुहि ।
ऋते च जीविताद्वीर युद्धे किं कुर्म ते प्रियम् ॥ ९-३१-५३॥
pañcānāṃ pāṇḍaveyānāṃ yena yoddhumihecchasi |
taṃ hatvā vai bhavānrājā hato vā svargamāpnuhi |
ṛte ca jīvitādvīra yuddhe kiṃ kurma te priyam || 9-31-53||

MHB 9-31-54

संजय उवाच ।
ततस्तव सुतो राजन्वर्म जग्राह काञ्चनम् ।
विचित्रं च शिरस्त्राणं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ॥ ९-३१-५४॥
saṃjaya uvāca |
tatastava suto rājanvarma jagrāha kāñcanam |
vicitraṃ ca śirastrāṇaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam || 9-31-54||

MHB 9-31-55

सोऽवबद्धशिरस्त्राणः शुभकाञ्चनवर्मभृत् ।
रराज राजन्पुत्रस्ते काञ्चनः शैलराडिव ॥ ९-३१-५५॥
so'vabaddhaśirastrāṇaḥ śubhakāñcanavarmabhṛt |
rarāja rājanputraste kāñcanaḥ śailarāḍiva || 9-31-55||

MHB 9-31-56

संनद्धः स गदी राजन्सज्जः संग्राममूर्धनि ।
अब्रवीत्पाण्डवान्सर्वान्पुत्रो दुर्योधनस्तव ॥ ९-३१-५६॥
saṃnaddhaḥ sa gadī rājansajjaḥ saṃgrāmamūrdhani |
abravītpāṇḍavānsarvānputro duryodhanastava || 9-31-56||

MHB 9-31-57

भ्रातॄणां भवतामेको युध्यतां गदया मया ।
सहदेवेन वा योत्स्ये भीमेन नकुलेन वा ॥ ९-३१-५७॥
bhrātṝṇāṃ bhavatāmeko yudhyatāṃ gadayā mayā |
sahadevena vā yotsye bhīmena nakulena vā || 9-31-57||

MHB 9-31-58

अथ वा फल्गुनेनाद्य त्वया वा भरतर्षभ ।
योत्स्येऽहं संगरं प्राप्य विजेष्ये च रणाजिरे ॥ ९-३१-५८॥
atha vā phalgunenādya tvayā vā bharatarṣabha |
yotsye'haṃ saṃgaraṃ prāpya vijeṣye ca raṇājire || 9-31-58||

MHB 9-31-59

अहमद्य गमिष्यामि वैरस्यान्तं सुदुर्गमम् ।
गदया पुरुषव्याघ्र हेमपट्टविनद्धया ॥ ९-३१-५९॥
ahamadya gamiṣyāmi vairasyāntaṃ sudurgamam |
gadayā puruṣavyāghra hemapaṭṭavinaddhayā || 9-31-59||

MHB 9-31-60

गदायुद्धे न मे कश्चित्सदृशोऽस्तीति चिन्तय ।
गदया वो हनिष्यामि सर्वानेव समागतान् ।
गृह्णातु स गदां यो वै युध्यतेऽद्य मया सह ॥ ९-३१-६०॥
gadāyuddhe na me kaścitsadṛśo'stīti cintaya |
gadayā vo haniṣyāmi sarvāneva samāgatān |
gṛhṇātu sa gadāṃ yo vai yudhyate'dya mayā saha || 9-31-60||

Adhyaya: 32/64 (52)

MHB 9-32-1

संजय उवाच ।
एवं दुर्योधने राजन्गर्जमाने मुहुर्मुहुः ।
युधिष्ठिरस्य संक्रुद्धो वासुदेवोऽब्रवीदिदम् ॥ ९-३२-१॥
saṃjaya uvāca |
evaṃ duryodhane rājangarjamāne muhurmuhuḥ |
yudhiṣṭhirasya saṃkruddho vāsudevo'bravīdidam || 9-32-1||

MHB 9-32-2

यदि नाम ह्ययं युद्धे वरयेत्त्वां युधिष्ठिर ।
अर्जुनं नकुलं वापि सहदेवमथापि वा ॥ ९-३२-२॥
yadi nāma hyayaṃ yuddhe varayettvāṃ yudhiṣṭhira |
arjunaṃ nakulaṃ vāpi sahadevamathāpi vā || 9-32-2||

MHB 9-32-3

किमिदं साहसं राजंस्त्वया व्याहृतमीदृशम् ।
एकमेव निहत्याजौ भव राजा कुरुष्विति ॥ ९-३२-३॥
kimidaṃ sāhasaṃ rājaṃstvayā vyāhṛtamīdṛśam |
ekameva nihatyājau bhava rājā kuruṣviti || 9-32-3||

MHB 9-32-4

एतेन हि कृता योग्या वर्षाणीह त्रयोदश ।
आयसे पुरुषे राजन्भीमसेनजिघांसया ॥ ९-३२-४॥
etena hi kṛtā yogyā varṣāṇīha trayodaśa |
āyase puruṣe rājanbhīmasenajighāṃsayā || 9-32-4||

MHB 9-32-5

कथं नाम भवेत्कार्यमस्माभिर्भरतर्षभ ।
साहसं कृतवांस्त्वं तु ह्यनुक्रोशान्नृपोत्तम ॥ ९-३२-५॥
kathaṃ nāma bhavetkāryamasmābhirbharatarṣabha |
sāhasaṃ kṛtavāṃstvaṃ tu hyanukrośānnṛpottama || 9-32-5||

MHB 9-32-6

नान्यमस्यानुपश्यामि प्रतियोद्धारमाहवे ।
ऋते वृकोदरात्पार्थात्स च नातिकृतश्रमः ॥ ९-३२-६॥
nānyamasyānupaśyāmi pratiyoddhāramāhave |
ṛte vṛkodarātpārthātsa ca nātikṛtaśramaḥ || 9-32-6||

MHB 9-32-7

तदिदं द्यूतमारब्धं पुनरेव यथा पुरा ।
विषमं शकुनेश्चैव तव चैव विशां पते ॥ ९-३२-७॥
tadidaṃ dyūtamārabdhaṃ punareva yathā purā |
viṣamaṃ śakuneścaiva tava caiva viśāṃ pate || 9-32-7||

MHB 9-32-8

बली भीमः समर्थश्च कृती राजा सुयोधनः ।
बलवान्वा कृती वेति कृती राजन्विशिष्यते ॥ ९-३२-८॥
balī bhīmaḥ samarthaśca kṛtī rājā suyodhanaḥ |
balavānvā kṛtī veti kṛtī rājanviśiṣyate || 9-32-8||

MHB 9-32-9

सोऽयं राजंस्त्वया शत्रुः समे पथि निवेशितः ।
न्यस्तश्चात्मा सुविषमे कृच्छ्रमापादिता वयम् ॥ ९-३२-९॥
so'yaṃ rājaṃstvayā śatruḥ same pathi niveśitaḥ |
nyastaścātmā suviṣame kṛcchramāpāditā vayam || 9-32-9||

MHB 9-32-10

को नु सर्वान्विनिर्जित्य शत्रूनेकेन वैरिणा ।
पणित्वा चैकपाणेन रोचयेदेवमाहवम् ॥ ९-३२-१०॥
ko nu sarvānvinirjitya śatrūnekena vairiṇā |
paṇitvā caikapāṇena rocayedevamāhavam || 9-32-10||

MHB 9-32-11

न हि पश्यामि तं लोके गदाहस्तं नरोत्तमम् ।
युध्येद्दुर्योधनं संख्ये कृतित्वाद्धि विशेषयेत् ॥ ९-३२-११॥
na hi paśyāmi taṃ loke gadāhastaṃ narottamam |
yudhyedduryodhanaṃ saṃkhye kṛtitvāddhi viśeṣayet || 9-32-11||

MHB 9-32-12

फल्गुनं वा भवन्तं वा माद्रीपुत्रावथापि वा ।
न समर्थानहं मन्ये गदाहस्तस्य संयुगे ॥ ९-३२-१२॥
phalgunaṃ vā bhavantaṃ vā mādrīputrāvathāpi vā |
na samarthānahaṃ manye gadāhastasya saṃyuge || 9-32-12||

MHB 9-32-13

स कथं वदसे शत्रुं युध्यस्व गदयेति ह ।
एकं च नो निहत्याजौ भव राजेति भारत ॥ ९-३२-१३॥
sa kathaṃ vadase śatruṃ yudhyasva gadayeti ha |
ekaṃ ca no nihatyājau bhava rājeti bhārata || 9-32-13||

MHB 9-32-14

वृकोदरं समासाद्य संशयो विजये हि नः ।
न्यायतो युध्यमानानां कृती ह्येष महाबलः ॥ ९-३२-१४॥
vṛkodaraṃ samāsādya saṃśayo vijaye hi naḥ |
nyāyato yudhyamānānāṃ kṛtī hyeṣa mahābalaḥ || 9-32-14||

MHB 9-32-15

भीम उवाच ।
मधुसूदन मा कार्षीर्विषादं यदुनन्दन ।
अद्य पारं गमिष्यामि वैरस्य भृशदुर्गमम् ॥ ९-३२-१५॥
bhīma uvāca |
madhusūdana mā kārṣīrviṣādaṃ yadunandana |
adya pāraṃ gamiṣyāmi vairasya bhṛśadurgamam || 9-32-15||

MHB 9-32-16

अहं सुयोधनं संख्ये हनिष्यामि न संशयः ।
विजयो वै ध्रुवं कृष्ण धर्मराजस्य दृश्यते ॥ ९-३२-१६॥
ahaṃ suyodhanaṃ saṃkhye haniṣyāmi na saṃśayaḥ |
vijayo vai dhruvaṃ kṛṣṇa dharmarājasya dṛśyate || 9-32-16||

MHB 9-32-17

अध्यर्धेन गुणेनेयं गदा गुरुतरी मम ।
न तथा धार्तराष्ट्रस्य मा कार्षीर्माधव व्यथाम् ॥ ९-३२-१७॥
adhyardhena guṇeneyaṃ gadā gurutarī mama |
na tathā dhārtarāṣṭrasya mā kārṣīrmādhava vyathām || 9-32-17||

MHB 9-32-18

सामरानपि लोकांस्त्रीन्नानाशस्त्रधरान्युधि ।
योधयेयं रणे हृष्टः किमुताद्य सुयोधनम् ॥ ९-३२-१८॥
sāmarānapi lokāṃstrīnnānāśastradharānyudhi |
yodhayeyaṃ raṇe hṛṣṭaḥ kimutādya suyodhanam || 9-32-18||

MHB 9-32-19

संजय उवाच ।
तथा संभाषमाणं तु वासुदेवो वृकोदरम् ।
हृष्टः संपूजयामास वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ९-३२-१९॥
saṃjaya uvāca |
tathā saṃbhāṣamāṇaṃ tu vāsudevo vṛkodaram |
hṛṣṭaḥ saṃpūjayāmāsa vacanaṃ cedamabravīt || 9-32-19||

MHB 9-32-20

त्वामाश्रित्य महाबाहो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
निहतारिः स्वकां दीप्तां श्रियं प्राप्तो न संशयः ॥ ९-३२-२०॥
tvāmāśritya mahābāho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
nihatāriḥ svakāṃ dīptāṃ śriyaṃ prāpto na saṃśayaḥ || 9-32-20||

MHB 9-32-21

त्वया विनिहताः सर्वे धृतराष्ट्रसुता रणे ।
राजानो राजपुत्राश्च नागाश्च विनिपातिताः ॥ ९-३२-२१॥
tvayā vinihatāḥ sarve dhṛtarāṣṭrasutā raṇe |
rājāno rājaputrāśca nāgāśca vinipātitāḥ || 9-32-21||

MHB 9-32-22

कलिङ्गा मागधाः प्राच्या गान्धाराः कुरवस्तथा ।
त्वामासाद्य महायुद्धे निहताः पाण्डुनन्दन ॥ ९-३२-२२॥
kaliṅgā māgadhāḥ prācyā gāndhārāḥ kuravastathā |
tvāmāsādya mahāyuddhe nihatāḥ pāṇḍunandana || 9-32-22||

MHB 9-32-23

हत्वा दुर्योधनं चापि प्रयच्छोर्वीं ससागराम् ।
धर्मराजाय कौन्तेय यथा विष्णुः शचीपतेः ॥ ९-३२-२३॥
hatvā duryodhanaṃ cāpi prayacchorvīṃ sasāgarām |
dharmarājāya kaunteya yathā viṣṇuḥ śacīpateḥ || 9-32-23||

MHB 9-32-24

त्वां च प्राप्य रणे पापो धार्तराष्ट्रो विनङ्क्ष्यति ।
त्वमस्य सक्थिनी भङ्क्त्वा प्रतिज्ञां पारयिष्यसि ॥ ९-३२-२४॥
tvāṃ ca prāpya raṇe pāpo dhārtarāṣṭro vinaṅkṣyati |
tvamasya sakthinī bhaṅktvā pratijñāṃ pārayiṣyasi || 9-32-24||

MHB 9-32-25

यत्नेन तु सदा पार्थ योद्धव्यो धृतराष्ट्रजः ।
कृती च बलवांश्चैव युद्धशौण्डश्च नित्यदा ॥ ९-३२-२५॥
yatnena tu sadā pārtha yoddhavyo dhṛtarāṣṭrajaḥ |
kṛtī ca balavāṃścaiva yuddhaśauṇḍaśca nityadā || 9-32-25||

MHB 9-32-26

ततस्तु सात्यकी राजन्पूजयामास पाण्डवम् ।
विविधाभिश्च तां वाग्भिः पूजयामास माधवः ॥ ९-३२-२६॥
tatastu sātyakī rājanpūjayāmāsa pāṇḍavam |
vividhābhiśca tāṃ vāgbhiḥ pūjayāmāsa mādhavaḥ || 9-32-26||

MHB 9-32-27

पाञ्चालाः पाण्डवेयाश्च धर्मराजपुरोगमाः ।
तद्वचो भीमसेनस्य सर्व एवाभ्यपूजयन् ॥ ९-३२-२७॥
pāñcālāḥ pāṇḍaveyāśca dharmarājapurogamāḥ |
tadvaco bhīmasenasya sarva evābhyapūjayan || 9-32-27||

MHB 9-32-28

ततो भीमबलो भीमो युधिष्ठिरमथाब्रवीत् ।
सृञ्जयैः सह तिष्ठन्तं तपन्तमिव भास्करम् ॥ ९-३२-२८॥
tato bhīmabalo bhīmo yudhiṣṭhiramathābravīt |
sṛñjayaiḥ saha tiṣṭhantaṃ tapantamiva bhāskaram || 9-32-28||

MHB 9-32-29

अहमेतेन संगम्य संयुगे योद्धुमुत्सहे ।
न हि शक्तो रणे जेतुं मामेष पुरुषाधमः ॥ ९-३२-२९॥
ahametena saṃgamya saṃyuge yoddhumutsahe |
na hi śakto raṇe jetuṃ māmeṣa puruṣādhamaḥ || 9-32-29||

MHB 9-32-30

अद्य क्रोधं विमोक्ष्यामि निहितं हृदये भृशम् ।
सुयोधने धार्तराष्ट्रे खाण्डवेऽग्निमिवार्जुनः ॥ ९-३२-३०॥
adya krodhaṃ vimokṣyāmi nihitaṃ hṛdaye bhṛśam |
suyodhane dhārtarāṣṭre khāṇḍave'gnimivārjunaḥ || 9-32-30||

MHB 9-32-31

शल्यमद्योद्धरिष्यामि तव पाण्डव हृच्छयम् ।
निहत्य गदया पापमद्य राजन्सुखी भव ॥ ९-३२-३१॥
śalyamadyoddhariṣyāmi tava pāṇḍava hṛcchayam |
nihatya gadayā pāpamadya rājansukhī bhava || 9-32-31||

MHB 9-32-32

अद्य कीर्तिमयीं मालां प्रतिमोक्ष्ये तवानघ ।
प्राणाञ्श्रियं च राज्यं च मोक्ष्यतेऽद्य सुयोधनः ॥ ९-३२-३२॥
adya kīrtimayīṃ mālāṃ pratimokṣye tavānagha |
prāṇāñśriyaṃ ca rājyaṃ ca mokṣyate'dya suyodhanaḥ || 9-32-32||

MHB 9-32-33

राजा च धृतराष्ट्रोऽद्य श्रुत्वा पुत्रं मया हतम् ।
स्मरिष्यत्यशुभं कर्म यत्तच्छकुनिबुद्धिजम् ॥ ९-३२-३३॥
rājā ca dhṛtarāṣṭro'dya śrutvā putraṃ mayā hatam |
smariṣyatyaśubhaṃ karma yattacchakunibuddhijam || 9-32-33||

MHB 9-32-34

इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठो गदामुद्यम्य वीर्यवान् ।
उदतिष्ठत युद्धाय शक्रो वृत्रमिवाह्वयन् ॥ ९-३२-३४॥
ityuktvā bharataśreṣṭho gadāmudyamya vīryavān |
udatiṣṭhata yuddhāya śakro vṛtramivāhvayan || 9-32-34||

MHB 9-32-35

तमेकाकिनमासाद्य धार्तराष्ट्रं महाबलम् ।
निर्यूथमिव मातङ्गं समहृष्यन्त पाण्डवाः ॥ ९-३२-३५॥
tamekākinamāsādya dhārtarāṣṭraṃ mahābalam |
niryūthamiva mātaṅgaṃ samahṛṣyanta pāṇḍavāḥ || 9-32-35||

MHB 9-32-36

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासमिव शृङ्गिणम् ।
भीमसेनस्तदा राजन्दुर्योधनमथाब्रवीत् ॥ ९-३२-३६॥
tamudyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsamiva śṛṅgiṇam |
bhīmasenastadā rājanduryodhanamathābravīt || 9-32-36||

MHB 9-32-37

राज्ञापि धृतराष्ट्रेण त्वया चास्मासु यत्कृतम् ।
स्मर तद्दुष्कृतं कर्म यद्वृत्तं वारणावते ॥ ९-३२-३७॥
rājñāpi dhṛtarāṣṭreṇa tvayā cāsmāsu yatkṛtam |
smara tadduṣkṛtaṃ karma yadvṛttaṃ vāraṇāvate || 9-32-37||

MHB 9-32-38

द्रौपदी च परिक्लिष्टा सभामध्ये रजस्वला ।
द्यूते यद्विजितो राजा शकुनेर्बुद्धिनिश्चयात् ॥ ९-३२-३८॥
draupadī ca parikliṣṭā sabhāmadhye rajasvalā |
dyūte yadvijito rājā śakunerbuddhiniścayāt || 9-32-38||

MHB 9-32-39

यानि चान्यानि दुष्टात्मन्पापानि कृतवानसि ।
अनागःसु च पार्थेषु तस्य पश्य महत्फलम् ॥ ९-३२-३९॥
yāni cānyāni duṣṭātmanpāpāni kṛtavānasi |
anāgaḥsu ca pārtheṣu tasya paśya mahatphalam || 9-32-39||

MHB 9-32-40

त्वत्कृते निहतः शेते शरतल्पे महायशाः ।
गाङ्गेयो भरतश्रेष्ठः सर्वेषां नः पितामहः ॥ ९-३२-४०॥
tvatkṛte nihataḥ śete śaratalpe mahāyaśāḥ |
gāṅgeyo bharataśreṣṭhaḥ sarveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ || 9-32-40||

MHB 9-32-41

हतो द्रोणश्च कर्णश्च हतः शल्यः प्रतापवान् ।
वैरस्य चादिकर्तासौ शकुनिर्निहतो युधि ॥ ९-३२-४१॥
hato droṇaśca karṇaśca hataḥ śalyaḥ pratāpavān |
vairasya cādikartāsau śakunirnihato yudhi || 9-32-41||

MHB 9-32-42

भ्रातरस्ते हताः शूराः पुत्राश्च सहसैनिकाः ।
राजानश्च हताः शूराः समरेष्वनिवर्तिनः ॥ ९-३२-४२॥
bhrātaraste hatāḥ śūrāḥ putrāśca sahasainikāḥ |
rājānaśca hatāḥ śūrāḥ samareṣvanivartinaḥ || 9-32-42||

MHB 9-32-43

एते चान्ये च निहता बहवः क्षत्रियर्षभाः ।
प्रातिकामी तथा पापो द्रौपद्याः क्लेशकृद्धतः ॥ ९-३२-४३॥
ete cānye ca nihatā bahavaḥ kṣatriyarṣabhāḥ |
prātikāmī tathā pāpo draupadyāḥ kleśakṛddhataḥ || 9-32-43||

MHB 9-32-44

अवशिष्टस्त्वमेवैकः कुलघ्नोऽधमपूरुषः ।
त्वामप्यद्य हनिष्यामि गदया नात्र संशयः ॥ ९-३२-४४॥
avaśiṣṭastvamevaikaḥ kulaghno'dhamapūruṣaḥ |
tvāmapyadya haniṣyāmi gadayā nātra saṃśayaḥ || 9-32-44||

MHB 9-32-45

अद्य तेऽहं रणे दर्पं सर्वं नाशयिता नृप ।
राज्याशां विपुलां राजन्पाण्डवेषु च दुष्कृतम् ॥ ९-३२-४५॥
adya te'haṃ raṇe darpaṃ sarvaṃ nāśayitā nṛpa |
rājyāśāṃ vipulāṃ rājanpāṇḍaveṣu ca duṣkṛtam || 9-32-45||

MHB 9-32-46

दुर्योधन उवाच ।
किं कत्थितेन बहुधा युध्यस्वाद्य मया सह ।
अद्य तेऽहं विनेष्यामि युद्धश्रद्धां वृकोदर ॥ ९-३२-४६॥
duryodhana uvāca |
kiṃ katthitena bahudhā yudhyasvādya mayā saha |
adya te'haṃ vineṣyāmi yuddhaśraddhāṃ vṛkodara || 9-32-46||

MHB 9-32-47

किं न पश्यसि मां पाप गदायुद्धे व्यवस्थितम् ।
हिमवच्छिखराकारां प्रगृह्य महतीं गदाम् ॥ ९-३२-४७॥
kiṃ na paśyasi māṃ pāpa gadāyuddhe vyavasthitam |
himavacchikharākārāṃ pragṛhya mahatīṃ gadām || 9-32-47||

MHB 9-32-48

गदिनं कोऽद्य मां पाप जेतुमुत्सहते रिपुः ।
न्यायतो युध्यमानस्य देवेष्वपि पुरंदरः ॥ ९-३२-४८॥
gadinaṃ ko'dya māṃ pāpa jetumutsahate ripuḥ |
nyāyato yudhyamānasya deveṣvapi puraṃdaraḥ || 9-32-48||

MHB 9-32-49

मा वृथा गर्ज कौन्तेय शारदाभ्रमिवाजलम् ।
दर्शयस्व बलं युद्धे यावत्तत्तेऽद्य विद्यते ॥ ९-३२-४९॥
mā vṛthā garja kaunteya śāradābhramivājalam |
darśayasva balaṃ yuddhe yāvattatte'dya vidyate || 9-32-49||

MHB 9-32-50

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पाञ्चालाः सहसृञ्जयाः ।
सर्वे संपूजयामासुस्तद्वचो विजिगीषवः ॥ ९-३२-५०॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā pāñcālāḥ sahasṛñjayāḥ |
sarve saṃpūjayāmāsustadvaco vijigīṣavaḥ || 9-32-50||

MHB 9-32-51

तं मत्तमिव मातङ्गं तलशब्देन मानवाः ।
भूयः संहर्षयामासू राजन्दुर्योधनं नृपम् ॥ ९-३२-५१॥
taṃ mattamiva mātaṅgaṃ talaśabdena mānavāḥ |
bhūyaḥ saṃharṣayāmāsū rājanduryodhanaṃ nṛpam || 9-32-51||

MHB 9-32-52

बृंहन्ति कुञ्जरास्तत्र हया हेषन्ति चासकृत् ।
शस्त्राणि संप्रदीप्यन्ते पाण्डवानां जयैषिणाम् ॥ ९-३२-५२॥
bṛṃhanti kuñjarāstatra hayā heṣanti cāsakṛt |
śastrāṇi saṃpradīpyante pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇām || 9-32-52||

Adhyaya: 33/64 (18)

MHB 9-33-1

संजय उवाच ।
तस्मिन्युद्धे महाराज संप्रवृत्ते सुदारुणे ।
उपविष्टेषु सर्वेषु पाण्डवेषु महात्मसु ॥ ९-३३-१॥
saṃjaya uvāca |
tasminyuddhe mahārāja saṃpravṛtte sudāruṇe |
upaviṣṭeṣu sarveṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu || 9-33-1||

MHB 9-33-2

ततस्तालध्वजो रामस्तयोर्युद्ध उपस्थिते ।
श्रुत्वा तच्छिष्ययो राजन्नाजगाम हलायुधः ॥ ९-३३-२॥
tatastāladhvajo rāmastayoryuddha upasthite |
śrutvā tacchiṣyayo rājannājagāma halāyudhaḥ || 9-33-2||

MHB 9-33-3

तं दृष्ट्वा परमप्रीताः पूजयित्वा नराधिपाः ।
शिष्ययोः कौशलं युद्धे पश्य रामेति चाब्रुवन् ॥ ९-३३-३॥
taṃ dṛṣṭvā paramaprītāḥ pūjayitvā narādhipāḥ |
śiṣyayoḥ kauśalaṃ yuddhe paśya rāmeti cābruvan || 9-33-3||

MHB 9-33-4

अब्रवीच्च तदा रामो दृष्ट्वा कृष्णं च पाण्डवम् ।
दुर्योधनं च कौरव्यं गदापाणिमवस्थितम् ॥ ९-३३-४॥
abravīcca tadā rāmo dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ ca pāṇḍavam |
duryodhanaṃ ca kauravyaṃ gadāpāṇimavasthitam || 9-33-4||

MHB 9-33-5

चत्वारिंशदहान्यद्य द्वे च मे निःसृतस्य वै ।
पुष्येण संप्रयातोऽस्मि श्रवणे पुनरागतः ।
शिष्ययोर्वै गदायुद्धं द्रष्टुकामोऽस्मि माधव ॥ ९-३३-५॥
catvāriṃśadahānyadya dve ca me niḥsṛtasya vai |
puṣyeṇa saṃprayāto'smi śravaṇe punarāgataḥ |
śiṣyayorvai gadāyuddhaṃ draṣṭukāmo'smi mādhava || 9-33-5||

MHB 9-33-6

ततो युधिष्ठिरो राजा परिष्वज्य हलायुधम् ।
स्वागतं कुशलं चास्मै पर्यपृच्छद्यथातथम् ॥ ९-३३-६॥
tato yudhiṣṭhiro rājā pariṣvajya halāyudham |
svāgataṃ kuśalaṃ cāsmai paryapṛcchadyathātatham || 9-33-6||

MHB 9-33-7

कृष्णौ चापि महेष्वासावभिवाद्य हलायुधम् ।
सस्वजाते परिप्रीतौ प्रियमाणौ यशस्विनौ ॥ ९-३३-७॥
kṛṣṇau cāpi maheṣvāsāvabhivādya halāyudham |
sasvajāte pariprītau priyamāṇau yaśasvinau || 9-33-7||

MHB 9-33-8

माद्रीपुत्रौ तथा शूरौ द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः ।
अभिवाद्य स्थिता राजन्रौहिणेयं महाबलम् ॥ ९-३३-८॥
mādrīputrau tathā śūrau draupadyāḥ pañca cātmajāḥ |
abhivādya sthitā rājanrauhiṇeyaṃ mahābalam || 9-33-8||

MHB 9-33-9

भीमसेनोऽथ बलवान्पुत्रस्तव जनाधिप ।
तथैव चोद्यतगदौ पूजयामासतुर्बलम् ॥ ९-३३-९॥
bhīmaseno'tha balavānputrastava janādhipa |
tathaiva codyatagadau pūjayāmāsaturbalam || 9-33-9||

MHB 9-33-10

स्वागतेन च ते तत्र प्रतिपूज्य पुनः पुनः ।
पश्य युद्धं महाबाहो इति ते राममब्रुवन् ।
एवमूचुर्महात्मानं रौहिणेयं नराधिपाः ॥ ९-३३-१०॥
svāgatena ca te tatra pratipūjya punaḥ punaḥ |
paśya yuddhaṃ mahābāho iti te rāmamabruvan |
evamūcurmahātmānaṃ rauhiṇeyaṃ narādhipāḥ || 9-33-10||

MHB 9-33-11

परिष्वज्य तदा रामः पाण्डवान्सृञ्जयानपि ।
अपृच्छत्कुशलं सर्वान्पाण्डवांश्चामितौजसः ।
तथैव ते समासाद्य पप्रच्छुस्तमनामयम् ॥ ९-३३-११॥
pariṣvajya tadā rāmaḥ pāṇḍavānsṛñjayānapi |
apṛcchatkuśalaṃ sarvānpāṇḍavāṃścāmitaujasaḥ |
tathaiva te samāsādya papracchustamanāmayam || 9-33-11||

MHB 9-33-12

प्रत्यभ्यर्च्य हली सर्वान्क्षत्रियांश्च महामनाः ।
कृत्वा कुशलसंयुक्तां संविदं च यथावयः ॥ ९-३३-१२॥
pratyabhyarcya halī sarvānkṣatriyāṃśca mahāmanāḥ |
kṛtvā kuśalasaṃyuktāṃ saṃvidaṃ ca yathāvayaḥ || 9-33-12||

MHB 9-33-13

जनार्दनं सात्यकिं च प्रेम्णा स परिषस्वजे ।
मूर्ध्नि चैतावुपाघ्राय कुशलं पर्यपृच्छत ॥ ९-३३-१३॥
janārdanaṃ sātyakiṃ ca premṇā sa pariṣasvaje |
mūrdhni caitāvupāghrāya kuśalaṃ paryapṛcchata || 9-33-13||

MHB 9-33-14

तौ चैनं विधिवद्राजन्पूजयामासतुर्गुरुम् ।
ब्रह्माणमिव देवेशमिन्द्रोपेन्द्रौ मुदा युतौ ॥ ९-३३-१४॥
tau cainaṃ vidhivadrājanpūjayāmāsaturgurum |
brahmāṇamiva deveśamindropendrau mudā yutau || 9-33-14||

MHB 9-33-15

ततोऽब्रवीद्धर्मसुतो रौहिणेयमरिंदमम् ।
इदं भ्रात्रोर्महायुद्धं पश्य रामेति भारत ॥ ९-३३-१५॥
tato'bravīddharmasuto rauhiṇeyamariṃdamam |
idaṃ bhrātrormahāyuddhaṃ paśya rāmeti bhārata || 9-33-15||

MHB 9-33-16

तेषां मध्ये महाबाहुः श्रीमान्केशवपूर्वजः ।
न्यविशत्परमप्रीतः पूज्यमानो महारथैः ॥ ९-३३-१६॥
teṣāṃ madhye mahābāhuḥ śrīmānkeśavapūrvajaḥ |
nyaviśatparamaprītaḥ pūjyamāno mahārathaiḥ || 9-33-16||

MHB 9-33-17

स बभौ राजमध्यस्थो नीलवासाः सितप्रभः ।
दिवीव नक्षत्रगणैः परिकीर्णो निशाकरः ॥ ९-३३-१७॥
sa babhau rājamadhyastho nīlavāsāḥ sitaprabhaḥ |
divīva nakṣatragaṇaiḥ parikīrṇo niśākaraḥ || 9-33-17||

MHB 9-33-18

ततस्तयोः संनिपातस्तुमुलो रोमहर्षणः ।
आसीदन्तकरो राजन्वैरस्य तव पुत्रयोः ॥ ९-३३-१८॥
tatastayoḥ saṃnipātastumulo romaharṣaṇaḥ |
āsīdantakaro rājanvairasya tava putrayoḥ || 9-33-18||

Adhyaya: 34/64 (81)

MHB 9-34-1

जनमेजय उवाच ।
पूर्वमेव यदा रामस्तस्मिन्युद्ध उपस्थिते ।
आमन्त्र्य केशवं यातो वृष्णिभिः सहितः प्रभुः ॥ ९-३४-१॥
janamejaya uvāca |
pūrvameva yadā rāmastasminyuddha upasthite |
āmantrya keśavaṃ yāto vṛṣṇibhiḥ sahitaḥ prabhuḥ || 9-34-1||

MHB 9-34-2

साहाय्यं धार्तराष्ट्रस्य न च कर्तास्मि केशव ।
न चैव पाण्डुपुत्राणां गमिष्यामि यथागतम् ॥ ९-३४-२॥
sāhāyyaṃ dhārtarāṣṭrasya na ca kartāsmi keśava |
na caiva pāṇḍuputrāṇāṃ gamiṣyāmi yathāgatam || 9-34-2||

MHB 9-34-3

एवमुक्त्वा तदा रामो यातः शत्रुनिबर्हणः ।
तस्य चागमनं भूयो ब्रह्मञ्शंसितुमर्हसि ॥ ९-३४-३॥
evamuktvā tadā rāmo yātaḥ śatrunibarhaṇaḥ |
tasya cāgamanaṃ bhūyo brahmañśaṃsitumarhasi || 9-34-3||

MHB 9-34-4

आख्याहि मे विस्तरतः कथं राम उपस्थितः ।
कथं च दृष्टवान्युद्धं कुशलो ह्यसि सत्तम ॥ ९-३४-४॥
ākhyāhi me vistarataḥ kathaṃ rāma upasthitaḥ |
kathaṃ ca dṛṣṭavānyuddhaṃ kuśalo hyasi sattama || 9-34-4||

MHB 9-34-5

वैशंपायन उवाच ।
उपप्लव्ये निविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।
प्रेषितो धृतराष्ट्रस्य समीपं मधुसूदनः ।
शमं प्रति महाबाहो हितार्थं सर्वदेहिनाम् ॥ ९-३४-५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
upaplavye niviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu |
preṣito dhṛtarāṣṭrasya samīpaṃ madhusūdanaḥ |
śamaṃ prati mahābāho hitārthaṃ sarvadehinām || 9-34-5||

MHB 9-34-6

स गत्वा हास्तिनपुरं धृतराष्ट्रं समेत्य च ।
उक्तवान्वचनं तथ्यं हितं चैव विशेषतः ।
न च तत्कृतवान्राजा यथाख्यातं हि ते पुरा ॥ ९-३४-६॥
sa gatvā hāstinapuraṃ dhṛtarāṣṭraṃ sametya ca |
uktavānvacanaṃ tathyaṃ hitaṃ caiva viśeṣataḥ |
na ca tatkṛtavānrājā yathākhyātaṃ hi te purā || 9-34-6||

MHB 9-34-7

अनवाप्य शमं तत्र कृष्णः पुरुषसत्तमः ।
आगच्छत महाबाहुरुपप्लव्यं जनाधिप ॥ ९-३४-७॥
anavāpya śamaṃ tatra kṛṣṇaḥ puruṣasattamaḥ |
āgacchata mahābāhurupaplavyaṃ janādhipa || 9-34-7||

MHB 9-34-8

ततः प्रत्यागतः कृष्णो धार्तराष्ट्रविसर्जितः ।
अक्रियायां नरव्याघ्र पाण्डवानिदमब्रवीत् ॥ ९-३४-८॥
tataḥ pratyāgataḥ kṛṣṇo dhārtarāṣṭravisarjitaḥ |
akriyāyāṃ naravyāghra pāṇḍavānidamabravīt || 9-34-8||

MHB 9-34-9

न कुर्वन्ति वचो मह्यं कुरवः कालचोदिताः ।
निर्गच्छध्वं पाण्डवेयाः पुष्येण सहिता मया ॥ ९-३४-९॥
na kurvanti vaco mahyaṃ kuravaḥ kālacoditāḥ |
nirgacchadhvaṃ pāṇḍaveyāḥ puṣyeṇa sahitā mayā || 9-34-9||

MHB 9-34-10

ततो विभज्यमानेषु बलेषु बलिनां वरः ।
प्रोवाच भ्रातरं कृष्णं रौहिणेयो महामनाः ॥ ९-३४-१०॥
tato vibhajyamāneṣu baleṣu balināṃ varaḥ |
provāca bhrātaraṃ kṛṣṇaṃ rauhiṇeyo mahāmanāḥ || 9-34-10||

MHB 9-34-11

तेषामपि महाबाहो साहाय्यं मधुसूदन ।
क्रियतामिति तत्कृष्णो नास्य चक्रे वचस्तदा ॥ ९-३४-११॥
teṣāmapi mahābāho sāhāyyaṃ madhusūdana |
kriyatāmiti tatkṛṣṇo nāsya cakre vacastadā || 9-34-11||

MHB 9-34-12

ततो मन्युपरीतात्मा जगाम यदुनन्दनः ।
तीर्थयात्रां हलधरः सरस्वत्यां महायशाः ।
मैत्रे नक्षत्रयोगे स्म सहितः सर्वयादवैः ॥ ९-३४-१२॥
tato manyuparītātmā jagāma yadunandanaḥ |
tīrthayātrāṃ haladharaḥ sarasvatyāṃ mahāyaśāḥ |
maitre nakṣatrayoge sma sahitaḥ sarvayādavaiḥ || 9-34-12||

MHB 9-34-13

आश्रयामास भोजस्तु दुर्योधनमरिंदमः ।
युयुधानेन सहितो वासुदेवस्तु पाण्डवान् ॥ ९-३४-१३॥
āśrayāmāsa bhojastu duryodhanamariṃdamaḥ |
yuyudhānena sahito vāsudevastu pāṇḍavān || 9-34-13||

MHB 9-34-14

रौहिणेये गते शूरे पुष्येण मधुसूदनः ।
पाण्डवेयान्पुरस्कृत्य ययावभिमुखः कुरून् ॥ ९-३४-१४॥
rauhiṇeye gate śūre puṣyeṇa madhusūdanaḥ |
pāṇḍaveyānpuraskṛtya yayāvabhimukhaḥ kurūn || 9-34-14||

MHB 9-34-15

गच्छन्नेव पथिस्थस्तु रामः प्रेष्यानुवाच ह ।
संभारांस्तीर्थयात्रायां सर्वोपकरणानि च ।
आनयध्वं द्वारकाया अग्नीन्वै याजकांस्तथा ॥ ९-३४-१५॥
gacchanneva pathisthastu rāmaḥ preṣyānuvāca ha |
saṃbhārāṃstīrthayātrāyāṃ sarvopakaraṇāni ca |
ānayadhvaṃ dvārakāyā agnīnvai yājakāṃstathā || 9-34-15||

MHB 9-34-16

सुवर्णं रजतं चैव धेनूर्वासांसि वाजिनः ।
कुञ्जरांश्च रथांश्चैव खरोष्ट्रं वाहनानि च ।
क्षिप्रमानीयतां सर्वं तीर्थहेतोः परिच्छदम् ॥ ९-३४-१६॥
suvarṇaṃ rajataṃ caiva dhenūrvāsāṃsi vājinaḥ |
kuñjarāṃśca rathāṃścaiva kharoṣṭraṃ vāhanāni ca |
kṣipramānīyatāṃ sarvaṃ tīrthahetoḥ paricchadam || 9-34-16||

MHB 9-34-17

प्रतिस्रोतः सरस्वत्या गच्छध्वं शीघ्रगामिनः ।
ऋत्विजश्चानयध्वं वै शतशश्च द्विजर्षभान् ॥ ९-३४-१७॥
pratisrotaḥ sarasvatyā gacchadhvaṃ śīghragāminaḥ |
ṛtvijaścānayadhvaṃ vai śataśaśca dvijarṣabhān || 9-34-17||

MHB 9-34-18

एवं संदिश्य तु प्रेष्यान्बलदेवो महाबलः ।
तीर्थयात्रां ययौ राजन्कुरूणां वैशसे तदा ।
सरस्वतीं प्रतिस्रोतः समुद्रादभिजग्मिवान् ॥ ९-३४-१८॥
evaṃ saṃdiśya tu preṣyānbaladevo mahābalaḥ |
tīrthayātrāṃ yayau rājankurūṇāṃ vaiśase tadā |
sarasvatīṃ pratisrotaḥ samudrādabhijagmivān || 9-34-18||

MHB 9-34-19

ऋत्विग्भिश्च सुहृद्भिश्च तथान्यैर्द्विजसत्तमैः ।
रथैर्गजैस्तथाश्वैश्च प्रेष्यैश्च भरतर्षभ ।
गोखरोष्ट्रप्रयुक्तैश्च यानैश्च बहुभिर्वृतः ॥ ९-३४-१९॥
ṛtvigbhiśca suhṛdbhiśca tathānyairdvijasattamaiḥ |
rathairgajaistathāśvaiśca preṣyaiśca bharatarṣabha |
gokharoṣṭraprayuktaiśca yānaiśca bahubhirvṛtaḥ || 9-34-19||

MHB 9-34-20

श्रान्तानां क्लान्तवपुषां शिशूनां विपुलायुषाम् ।
तानि यानानि देशेषु प्रतीक्ष्यन्ते स्म भारत ।
बुभुक्षितानामर्थाय कॢप्तमन्नं समन्ततः ॥ ९-३४-२०॥
śrāntānāṃ klāntavapuṣāṃ śiśūnāṃ vipulāyuṣām |
tāni yānāni deśeṣu pratīkṣyante sma bhārata |
bubhukṣitānāmarthāya kḷptamannaṃ samantataḥ || 9-34-20||

MHB 9-34-21

यो यो यत्र द्विजो भोक्तुं कामं कामयते तदा ।
तस्य तस्य तु तत्रैवमुपजह्रुस्तदा नृप ॥ ९-३४-२१॥
yo yo yatra dvijo bhoktuṃ kāmaṃ kāmayate tadā |
tasya tasya tu tatraivamupajahrustadā nṛpa || 9-34-21||

MHB 9-34-22

तत्र स्थिता नरा राजन्रौहिणेयस्य शासनात् ।
भक्ष्यपेयस्य कुर्वन्ति राशींस्तत्र समन्ततः ॥ ९-३४-२२॥
tatra sthitā narā rājanrauhiṇeyasya śāsanāt |
bhakṣyapeyasya kurvanti rāśīṃstatra samantataḥ || 9-34-22||

MHB 9-34-23

वासांसि च महार्हाणि पर्यङ्कास्तरणानि च ।
पूजार्थं तत्र कॢप्तानि विप्राणां सुखमिच्छताम् ॥ ९-३४-२३॥
vāsāṃsi ca mahārhāṇi paryaṅkāstaraṇāni ca |
pūjārthaṃ tatra kḷptāni viprāṇāṃ sukhamicchatām || 9-34-23||

MHB 9-34-24

यत्र यः स्वपते विप्रः क्षत्रियो वापि भारत ।
तत्र तत्र तु तस्यैव सर्वं कॢप्तमदृश्यत ॥ ९-३४-२४॥
yatra yaḥ svapate vipraḥ kṣatriyo vāpi bhārata |
tatra tatra tu tasyaiva sarvaṃ kḷptamadṛśyata || 9-34-24||

MHB 9-34-25

यथासुखं जनः सर्वस्तिष्ठते याति वा तदा ।
यातुकामस्य यानानि पानानि तृषितस्य च ॥ ९-३४-२५॥
yathāsukhaṃ janaḥ sarvastiṣṭhate yāti vā tadā |
yātukāmasya yānāni pānāni tṛṣitasya ca || 9-34-25||

MHB 9-34-26

बुभुक्षितस्य चान्नानि स्वादूनि भरतर्षभ ।
उपजह्रुर्नरास्तत्र वस्त्राण्याभरणानि च ॥ ९-३४-२६॥
bubhukṣitasya cānnāni svādūni bharatarṣabha |
upajahrurnarāstatra vastrāṇyābharaṇāni ca || 9-34-26||

MHB 9-34-27

स पन्थाः प्रबभौ राजन्सर्वस्यैव सुखावहः ।
स्वर्गोपमस्तदा वीर नराणां तत्र गच्छताम् ॥ ९-३४-२७॥
sa panthāḥ prababhau rājansarvasyaiva sukhāvahaḥ |
svargopamastadā vīra narāṇāṃ tatra gacchatām || 9-34-27||

MHB 9-34-28

नित्यप्रमुदितोपेतः स्वादुभक्षः शुभान्वितः ।
विपण्यापणपण्यानां नानाजनशतैर्वृतः ।
नानाद्रुमलतोपेतो नानारत्नविभूषितः ॥ ९-३४-२८॥
nityapramuditopetaḥ svādubhakṣaḥ śubhānvitaḥ |
vipaṇyāpaṇapaṇyānāṃ nānājanaśatairvṛtaḥ |
nānādrumalatopeto nānāratnavibhūṣitaḥ || 9-34-28||

MHB 9-34-29

ततो महात्मा नियमे स्थितात्मा पुण्येषु तीर्थेषु वसूनि राजन् ।
ददौ द्विजेभ्यः क्रतुदक्षिणाश्च यदुप्रवीरो हलभृत्प्रतीतः ॥ ९-३४-२९॥
tato mahātmā niyame sthitātmā puṇyeṣu tīrtheṣu vasūni rājan |
dadau dvijebhyaḥ kratudakṣiṇāśca yadupravīro halabhṛtpratītaḥ || 9-34-29||

MHB 9-34-30

दोग्ध्रीश्च धेनूश्च सहस्रशो वै सुवाससः काञ्चनबद्धशृङ्गीः ।
हयांश्च नानाविधदेशजातान्यानानि दासीश्च तथा द्विजेभ्यः ॥ ९-३४-३०॥
dogdhrīśca dhenūśca sahasraśo vai suvāsasaḥ kāñcanabaddhaśṛṅgīḥ |
hayāṃśca nānāvidhadeśajātānyānāni dāsīśca tathā dvijebhyaḥ || 9-34-30||

MHB 9-34-31

रत्नानि मुक्तामणिविद्रुमं च शृङ्गीसुवर्णं रजतं च शुभ्रम् ।
अयस्मयं ताम्रमयं च भाण्डं ददौ द्विजातिप्रवरेषु रामः ॥ ९-३४-३१॥
ratnāni muktāmaṇividrumaṃ ca śṛṅgīsuvarṇaṃ rajataṃ ca śubhram |
ayasmayaṃ tāmramayaṃ ca bhāṇḍaṃ dadau dvijātipravareṣu rāmaḥ || 9-34-31||

MHB 9-34-32

एवं स वित्तं प्रददौ महात्मा सरस्वतीतीर्थवरेषु भूरि ।
ययौ क्रमेणाप्रतिमप्रभावस्ततः कुरुक्षेत्रमुदारवृत्तः ॥ ९-३४-३२॥
evaṃ sa vittaṃ pradadau mahātmā sarasvatītīrthavareṣu bhūri |
yayau krameṇāpratimaprabhāvastataḥ kurukṣetramudāravṛttaḥ || 9-34-32||

MHB 9-34-33

जनमेजय उवाच ।
सारस्वतानां तीर्थानां गुणोत्पत्तिं वदस्व मे ।
फलं च द्विपदां श्रेष्ठ कर्मनिर्वृत्तिमेव च ॥ ९-३४-३३॥
janamejaya uvāca |
sārasvatānāṃ tīrthānāṃ guṇotpattiṃ vadasva me |
phalaṃ ca dvipadāṃ śreṣṭha karmanirvṛttimeva ca || 9-34-33||

MHB 9-34-34

यथाक्रमं च भगवंस्तीर्थानामनुपूर्वशः ।
ब्रह्मन्ब्रह्मविदां श्रेष्ठ परं कौतूहलं हि मे ॥ ९-३४-३४॥
yathākramaṃ ca bhagavaṃstīrthānāmanupūrvaśaḥ |
brahmanbrahmavidāṃ śreṣṭha paraṃ kautūhalaṃ hi me || 9-34-34||

MHB 9-34-35

वैशंपायन उवाच ।
तीर्थानां विस्तरं राजन्गुणोत्पत्तिं च सर्वशः ।
मयोच्यमानां शृणु वै पुण्यां राजेन्द्र कृत्स्नशः ॥ ९-३४-३५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tīrthānāṃ vistaraṃ rājanguṇotpattiṃ ca sarvaśaḥ |
mayocyamānāṃ śṛṇu vai puṇyāṃ rājendra kṛtsnaśaḥ || 9-34-35||

MHB 9-34-36

पूर्वं महाराज यदुप्रवीर ऋत्विक्सुहृद्विप्रगणैश्च सार्धम् ।
पुण्यं प्रभासं समुपाजगाम यत्रोडुराड्यक्ष्मणा क्लिश्यमानः ॥ ९-३४-३६॥
pūrvaṃ mahārāja yadupravīra ṛtviksuhṛdvipragaṇaiśca sārdham |
puṇyaṃ prabhāsaṃ samupājagāma yatroḍurāḍyakṣmaṇā kliśyamānaḥ || 9-34-36||

MHB 9-34-37

विमुक्तशापः पुनराप्य तेजः सर्वं जगद्भासयते नरेन्द्र ।
एवं तु तीर्थप्रवरं पृथिव्यां प्रभासनात्तस्य ततः प्रभासः ॥ ९-३४-३७॥
vimuktaśāpaḥ punarāpya tejaḥ sarvaṃ jagadbhāsayate narendra |
evaṃ tu tīrthapravaraṃ pṛthivyāṃ prabhāsanāttasya tataḥ prabhāsaḥ || 9-34-37||

MHB 9-34-38

जनमेजय उवाच ।
किमर्थं भगवान्सोमो यक्ष्मणा समगृह्यत ।
कथं च तीर्थप्रवरे तस्मिंश्चन्द्रो न्यमज्जत ॥ ९-३४-३८॥
janamejaya uvāca |
kimarthaṃ bhagavānsomo yakṣmaṇā samagṛhyata |
kathaṃ ca tīrthapravare tasmiṃścandro nyamajjata || 9-34-38||

MHB 9-34-39

कथमाप्लुत्य तस्मिंस्तु पुनराप्यायितः शशी ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामुने ॥ ९-३४-३९॥
kathamāplutya tasmiṃstu punarāpyāyitaḥ śaśī |
etanme sarvamācakṣva vistareṇa mahāmune || 9-34-39||

MHB 9-34-40

वैशंपायन उवाच ।
दक्षस्य तनया यास्ताः प्रादुरासन्विशां पते ।
स सप्तविंशतिं कन्या दक्षः सोमाय वै ददौ ॥ ९-३४-४०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
dakṣasya tanayā yāstāḥ prādurāsanviśāṃ pate |
sa saptaviṃśatiṃ kanyā dakṣaḥ somāya vai dadau || 9-34-40||

MHB 9-34-41

नक्षत्रयोगनिरताः संख्यानार्थं च भारत ।
पत्न्यो वै तस्य राजेन्द्र सोमस्य शुभलक्षणाः ॥ ९-३४-४१॥
nakṣatrayoganiratāḥ saṃkhyānārthaṃ ca bhārata |
patnyo vai tasya rājendra somasya śubhalakṣaṇāḥ || 9-34-41||

MHB 9-34-42

तास्तु सर्वा विशालाक्ष्यो रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
अत्यरिच्यत तासां तु रोहिणी रूपसंपदा ॥ ९-३४-४२॥
tāstu sarvā viśālākṣyo rūpeṇāpratimā bhuvi |
atyaricyata tāsāṃ tu rohiṇī rūpasaṃpadā || 9-34-42||

MHB 9-34-43

ततस्तस्यां स भगवान्प्रीतिं चक्रे निशाकरः ।
सास्य हृद्या बभूवाथ तस्मात्तां बुभुजे सदा ॥ ९-३४-४३॥
tatastasyāṃ sa bhagavānprītiṃ cakre niśākaraḥ |
sāsya hṛdyā babhūvātha tasmāttāṃ bubhuje sadā || 9-34-43||

MHB 9-34-44

पुरा हि सोमो राजेन्द्र रोहिण्यामवसच्चिरम् ।
ततोऽस्य कुपितान्यासन्नक्षत्राणि महात्मनः ॥ ९-३४-४४॥
purā hi somo rājendra rohiṇyāmavasacciram |
tato'sya kupitānyāsannakṣatrāṇi mahātmanaḥ || 9-34-44||

MHB 9-34-45

ता गत्वा पितरं प्राहुः प्रजापतिमतन्द्रिताः ।
सोमो वसति नास्मासु रोहिणीं भजते सदा ॥ ९-३४-४५॥
tā gatvā pitaraṃ prāhuḥ prajāpatimatandritāḥ |
somo vasati nāsmāsu rohiṇīṃ bhajate sadā || 9-34-45||

MHB 9-34-46

ता वयं सहिताः सर्वास्त्वत्सकाशे प्रजेश्वर ।
वत्स्यामो नियताहारास्तपश्चरणतत्पराः ॥ ९-३४-४६॥
tā vayaṃ sahitāḥ sarvāstvatsakāśe prajeśvara |
vatsyāmo niyatāhārāstapaścaraṇatatparāḥ || 9-34-46||

MHB 9-34-47

श्रुत्वा तासां तु वचनं दक्षः सोममथाब्रवीत् ।
समं वर्तस्व भार्यासु मा त्वाधर्मो महान्स्पृशेत् ॥ ९-३४-४७॥
śrutvā tāsāṃ tu vacanaṃ dakṣaḥ somamathābravīt |
samaṃ vartasva bhāryāsu mā tvādharmo mahānspṛśet || 9-34-47||

MHB 9-34-48

ताश्च सर्वाब्रवीद्दक्षो गच्छध्वं सोममन्तिकात् ।
समं वत्स्यति सर्वासु चन्द्रमा मम शासनात् ॥ ९-३४-४८॥
tāśca sarvābravīddakṣo gacchadhvaṃ somamantikāt |
samaṃ vatsyati sarvāsu candramā mama śāsanāt || 9-34-48||

MHB 9-34-49

विसृष्टास्तास्तदा जग्मुः शीतांशुभवनं तदा ।
तथापि सोमो भगवान्पुनरेव महीपते ।
रोहिणीं निवसत्येव प्रीयमाणो मुहुर्मुहुः ॥ ९-३४-४९॥
visṛṣṭāstāstadā jagmuḥ śītāṃśubhavanaṃ tadā |
tathāpi somo bhagavānpunareva mahīpate |
rohiṇīṃ nivasatyeva prīyamāṇo muhurmuhuḥ || 9-34-49||

MHB 9-34-50

ततस्ताः सहिताः सर्वा भूयः पितरमब्रुवन् ।
तव शुश्रूषणे युक्ता वत्स्यामो हि तवाश्रमे ।
सोमो वसति नास्मासु नाकरोद्वचनं तव ॥ ९-३४-५०॥
tatastāḥ sahitāḥ sarvā bhūyaḥ pitaramabruvan |
tava śuśrūṣaṇe yuktā vatsyāmo hi tavāśrame |
somo vasati nāsmāsu nākarodvacanaṃ tava || 9-34-50||

MHB 9-34-51

तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षः सोममथाब्रवीत् ।
समं वर्तस्व भार्यासु मा त्वां शप्स्ये विरोचन ॥ ९-३४-५१॥
tāsāṃ tadvacanaṃ śrutvā dakṣaḥ somamathābravīt |
samaṃ vartasva bhāryāsu mā tvāṃ śapsye virocana || 9-34-51||

MHB 9-34-52

अनादृत्य तु तद्वाक्यं दक्षस्य भगवाञ्शशी ।
रोहिण्या सार्धमवसत्ततस्ताः कुपिताः पुनः ॥ ९-३४-५२॥
anādṛtya tu tadvākyaṃ dakṣasya bhagavāñśaśī |
rohiṇyā sārdhamavasattatastāḥ kupitāḥ punaḥ || 9-34-52||

MHB 9-34-53

गत्वा च पितरं प्राहुः प्रणम्य शिरसा तदा ।
सोमो वसति नास्मासु तस्मान्नः शरणं भव ॥ ९-३४-५३॥
gatvā ca pitaraṃ prāhuḥ praṇamya śirasā tadā |
somo vasati nāsmāsu tasmānnaḥ śaraṇaṃ bhava || 9-34-53||

MHB 9-34-54

रोहिण्यामेव भगवन्सदा वसति चन्द्रमाः ।
तस्मान्नस्त्राहि सर्वा वै यथा नः सोम आविशेत् ॥ ९-३४-५४॥
rohiṇyāmeva bhagavansadā vasati candramāḥ |
tasmānnastrāhi sarvā vai yathā naḥ soma āviśet || 9-34-54||

MHB 9-34-55

तच्छ्रुत्वा भगवान्क्रुद्धो यक्ष्माणं पृथिवीपते ।
ससर्ज रोषात्सोमाय स चोडुपतिमाविशत् ॥ ९-३४-५५॥
tacchrutvā bhagavānkruddho yakṣmāṇaṃ pṛthivīpate |
sasarja roṣātsomāya sa coḍupatimāviśat || 9-34-55||

MHB 9-34-56

स यक्ष्मणाभिभूतात्माक्षीयताहरहः शशी ।
यत्नं चाप्यकरोद्राजन्मोक्षार्थं तस्य यक्ष्मणः ॥ ९-३४-५६॥
sa yakṣmaṇābhibhūtātmākṣīyatāharahaḥ śaśī |
yatnaṃ cāpyakarodrājanmokṣārthaṃ tasya yakṣmaṇaḥ || 9-34-56||

MHB 9-34-57

इष्ट्वेष्टिभिर्महाराज विविधाभिर्निशाकरः ।
न चामुच्यत शापाद्वै क्षयं चैवाभ्यगच्छत ॥ ९-३४-५७॥
iṣṭveṣṭibhirmahārāja vividhābhirniśākaraḥ |
na cāmucyata śāpādvai kṣayaṃ caivābhyagacchata || 9-34-57||

MHB 9-34-58

क्षीयमाणे ततः सोमे ओषध्यो न प्रजज्ञिरे ।
निरास्वादरसाः सर्वा हतवीर्याश्च सर्वशः ॥ ९-३४-५८॥
kṣīyamāṇe tataḥ some oṣadhyo na prajajñire |
nirāsvādarasāḥ sarvā hatavīryāśca sarvaśaḥ || 9-34-58||

MHB 9-34-59

ओषधीनां क्षये जाते प्राणिनामपि संक्षयः ।
कृशाश्चासन्प्रजाः सर्वाः क्षीयमाणे निशाकरे ॥ ९-३४-५९॥
oṣadhīnāṃ kṣaye jāte prāṇināmapi saṃkṣayaḥ |
kṛśāścāsanprajāḥ sarvāḥ kṣīyamāṇe niśākare || 9-34-59||

MHB 9-34-60

ततो देवाः समागम्य सोममूचुर्महीपते ।
किमिदं भवतो रूपमीदृशं न प्रकाशते ॥ ९-३४-६०॥
tato devāḥ samāgamya somamūcurmahīpate |
kimidaṃ bhavato rūpamīdṛśaṃ na prakāśate || 9-34-60||

MHB 9-34-61

कारणं ब्रूहि नः सर्वं येनेदं ते महद्भयम् ।
श्रुत्वा तु वचनं त्वत्तो विधास्यामस्ततो वयम् ॥ ९-३४-६१॥
kāraṇaṃ brūhi naḥ sarvaṃ yenedaṃ te mahadbhayam |
śrutvā tu vacanaṃ tvatto vidhāsyāmastato vayam || 9-34-61||

MHB 9-34-62

एवमुक्तः प्रत्युवाच सर्वांस्ताञ्शशलक्षणः ।
शापं च कारणं चैव यक्ष्माणं च तथात्मनः ॥ ९-३४-६२॥
evamuktaḥ pratyuvāca sarvāṃstāñśaśalakṣaṇaḥ |
śāpaṃ ca kāraṇaṃ caiva yakṣmāṇaṃ ca tathātmanaḥ || 9-34-62||

MHB 9-34-63

देवास्तस्य वचः श्रुत्वा गत्वा दक्षमथाब्रुवन् ।
प्रसीद भगवन्सोमे शापश्चैष निवर्त्यताम् ॥ ९-३४-६३॥
devāstasya vacaḥ śrutvā gatvā dakṣamathābruvan |
prasīda bhagavansome śāpaścaiṣa nivartyatām || 9-34-63||

MHB 9-34-64

असौ हि चन्द्रमाः क्षीणः किंचिच्छेषो हि लक्ष्यते ।
क्षयाच्चैवास्य देवेश प्रजाश्चापि गताः क्षयम् ॥ ९-३४-६४॥
asau hi candramāḥ kṣīṇaḥ kiṃciccheṣo hi lakṣyate |
kṣayāccaivāsya deveśa prajāścāpi gatāḥ kṣayam || 9-34-64||

MHB 9-34-65

वीरुदोषधयश्चैव बीजानि विविधानि च ।
तथा वयं लोकगुरो प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ९-३४-६५॥
vīrudoṣadhayaścaiva bījāni vividhāni ca |
tathā vayaṃ lokaguro prasādaṃ kartumarhasi || 9-34-65||

MHB 9-34-66

एवमुक्तस्तदा चिन्त्य प्राह वाक्यं प्रजापतिः ।
नैतच्छक्यं मम वचो व्यावर्तयितुमन्यथा ।
हेतुना तु महाभागा निवर्तिष्यति केनचित् ॥ ९-३४-६६॥
evamuktastadā cintya prāha vākyaṃ prajāpatiḥ |
naitacchakyaṃ mama vaco vyāvartayitumanyathā |
hetunā tu mahābhāgā nivartiṣyati kenacit || 9-34-66||

MHB 9-34-67

समं वर्ततु सर्वासु शशी भार्यासु नित्यशः ।
सरस्वत्या वरे तीर्थे उन्मज्जञ्शशलक्षणः ।
पुनर्वर्धिष्यते देवास्तद्वै सत्यं वचो मम ॥ ९-३४-६७॥
samaṃ vartatu sarvāsu śaśī bhāryāsu nityaśaḥ |
sarasvatyā vare tīrthe unmajjañśaśalakṣaṇaḥ |
punarvardhiṣyate devāstadvai satyaṃ vaco mama || 9-34-67||

MHB 9-34-68

मासार्धं च क्षयं सोमो नित्यमेव गमिष्यति ।
मासार्धं च सदा वृद्धिं सत्यमेतद्वचो मम ॥ ९-३४-६८॥
māsārdhaṃ ca kṣayaṃ somo nityameva gamiṣyati |
māsārdhaṃ ca sadā vṛddhiṃ satyametadvaco mama || 9-34-68||

MHB 9-34-69

सरस्वतीं ततः सोमो जगाम ऋषिशासनात् ।
प्रभासं परमं तीर्थं सरस्वत्या जगाम ह ॥ ९-३४-६९॥
sarasvatīṃ tataḥ somo jagāma ṛṣiśāsanāt |
prabhāsaṃ paramaṃ tīrthaṃ sarasvatyā jagāma ha || 9-34-69||

MHB 9-34-70

अमावास्यां महातेजास्तत्रोन्मज्जन्महाद्युतिः ।
लोकान्प्रभासयामास शीतांशुत्वमवाप च ॥ ९-३४-७०॥
amāvāsyāṃ mahātejāstatronmajjanmahādyutiḥ |
lokānprabhāsayāmāsa śītāṃśutvamavāpa ca || 9-34-70||

MHB 9-34-71

देवाश्च सर्वे राजेन्द्र प्रभासं प्राप्य पुष्कलम् ।
सोमेन सहिता भूत्वा दक्षस्य प्रमुखेऽभवन् ॥ ९-३४-७१॥
devāśca sarve rājendra prabhāsaṃ prāpya puṣkalam |
somena sahitā bhūtvā dakṣasya pramukhe'bhavan || 9-34-71||

MHB 9-34-72

ततः प्रजापतिः सर्वा विससर्जाथ देवताः ।
सोमं च भगवान्प्रीतो भूयो वचनमब्रवीत् ॥ ९-३४-७२॥
tataḥ prajāpatiḥ sarvā visasarjātha devatāḥ |
somaṃ ca bhagavānprīto bhūyo vacanamabravīt || 9-34-72||

MHB 9-34-73

मावमंस्थाः स्त्रियः पुत्र मा च विप्रान्कदाचन ।
गच्छ युक्तः सदा भूत्वा कुरु वै शासनं मम ॥ ९-३४-७३॥
māvamaṃsthāḥ striyaḥ putra mā ca viprānkadācana |
gaccha yuktaḥ sadā bhūtvā kuru vai śāsanaṃ mama || 9-34-73||

MHB 9-34-74

स विसृष्टो महाराज जगामाथ स्वमालयम् ।
प्रजाश्च मुदिता भूत्वा भोजने च यथा पुरा ॥ ९-३४-७४॥
sa visṛṣṭo mahārāja jagāmātha svamālayam |
prajāśca muditā bhūtvā bhojane ca yathā purā || 9-34-74||

MHB 9-34-75

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा शप्तो निशाकरः ।
प्रभासं च यथा तीर्थं तीर्थानां प्रवरं ह्यभूत् ॥ ९-३४-७५॥
etatte sarvamākhyātaṃ yathā śapto niśākaraḥ |
prabhāsaṃ ca yathā tīrthaṃ tīrthānāṃ pravaraṃ hyabhūt || 9-34-75||

MHB 9-34-76

अमावास्यां महाराज नित्यशः शशलक्षणः ।
स्नात्वा ह्याप्यायते श्रीमान्प्रभासे तीर्थ उत्तमे ॥ ९-३४-७६॥
amāvāsyāṃ mahārāja nityaśaḥ śaśalakṣaṇaḥ |
snātvā hyāpyāyate śrīmānprabhāse tīrtha uttame || 9-34-76||

MHB 9-34-77

अतश्चैनं प्रजानन्ति प्रभासमिति भूमिप ।
प्रभां हि परमां लेभे तस्मिन्नुन्मज्ज्य चन्द्रमाः ॥ ९-३४-७७॥
ataścainaṃ prajānanti prabhāsamiti bhūmipa |
prabhāṃ hi paramāṃ lebhe tasminnunmajjya candramāḥ || 9-34-77||

MHB 9-34-78

ततस्तु चमसोद्भेदमच्युतस्त्वगमद्बली ।
चमसोद्भेद इत्येवं यं जनाः कथयन्त्युत ॥ ९-३४-७८॥
tatastu camasodbhedamacyutastvagamadbalī |
camasodbheda ityevaṃ yaṃ janāḥ kathayantyuta || 9-34-78||

MHB 9-34-79

तत्र दत्त्वा च दानानि विशिष्टानि हलायुधः ।
उषित्वा रजनीमेकां स्नात्वा च विधिवत्तदा ॥ ९-३४-७९॥
tatra dattvā ca dānāni viśiṣṭāni halāyudhaḥ |
uṣitvā rajanīmekāṃ snātvā ca vidhivattadā || 9-34-79||

MHB 9-34-80

उदपानमथागच्छत्त्वरावान्केशवाग्रजः ।
आद्यं स्वस्त्ययनं चैव तत्रावाप्य महत्फलम् ॥ ९-३४-८०॥
udapānamathāgacchattvarāvānkeśavāgrajaḥ |
ādyaṃ svastyayanaṃ caiva tatrāvāpya mahatphalam || 9-34-80||

MHB 9-34-81

स्निग्धत्वादोषधीनां च भूमेश्च जनमेजय ।
जानन्ति सिद्धा राजेन्द्र नष्टामपि सरस्वतीम् ॥ ९-३४-८१॥
snigdhatvādoṣadhīnāṃ ca bhūmeśca janamejaya |
jānanti siddhā rājendra naṣṭāmapi sarasvatīm || 9-34-81||

Adhyaya: 35/64 (53)

MHB 9-35-1

वैशंपायन उवाच ।
तस्मान्नदीगतं चापि उदपानं यशस्विनः ।
त्रितस्य च महाराज जगामाथ हलायुधः ॥ ९-३५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasmānnadīgataṃ cāpi udapānaṃ yaśasvinaḥ |
tritasya ca mahārāja jagāmātha halāyudhaḥ || 9-35-1||

MHB 9-35-2

तत्र दत्त्वा बहु द्रव्यं पूजयित्वा तथा द्विजान् ।
उपस्पृश्य च तत्रैव प्रहृष्टो मुसलायुधः ॥ ९-३५-२॥
tatra dattvā bahu dravyaṃ pūjayitvā tathā dvijān |
upaspṛśya ca tatraiva prahṛṣṭo musalāyudhaḥ || 9-35-2||

MHB 9-35-3

तत्र धर्मपरो ह्यासीत्त्रितः स सुमहातपाः ।
कूपे च वसता तेन सोमः पीतो महात्मना ॥ ९-३५-३॥
tatra dharmaparo hyāsīttritaḥ sa sumahātapāḥ |
kūpe ca vasatā tena somaḥ pīto mahātmanā || 9-35-3||

MHB 9-35-4

तत्र चैनं समुत्सृज्य भ्रातरौ जग्मतुर्गृहान् ।
ततस्तौ वै शशापाथ त्रितो ब्राह्मणसत्तमः ॥ ९-३५-४॥
tatra cainaṃ samutsṛjya bhrātarau jagmaturgṛhān |
tatastau vai śaśāpātha trito brāhmaṇasattamaḥ || 9-35-4||

MHB 9-35-5

जनमेजय उवाच ।
उदपानं कथं ब्रह्मन्कथं च सुमहातपाः ।
पतितः किं च संत्यक्तो भ्रातृभ्यां द्विजसत्तमः ॥ ९-३५-५॥
janamejaya uvāca |
udapānaṃ kathaṃ brahmankathaṃ ca sumahātapāḥ |
patitaḥ kiṃ ca saṃtyakto bhrātṛbhyāṃ dvijasattamaḥ || 9-35-5||

MHB 9-35-6

कूपे कथं च हित्वैनं भ्रातरौ जग्मतुर्गृहान् ।
एतदाचक्ष्व मे ब्रह्मन्यदि श्राव्यं हि मन्यसे ॥ ९-३५-६॥
kūpe kathaṃ ca hitvainaṃ bhrātarau jagmaturgṛhān |
etadācakṣva me brahmanyadi śrāvyaṃ hi manyase || 9-35-6||

MHB 9-35-7

वैशंपायन उवाच ।
आसन्पूर्वयुगे राजन्मुनयो भ्रातरस्त्रयः ।
एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चादित्यसंनिभाः ॥ ९-३५-७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
āsanpūrvayuge rājanmunayo bhrātarastrayaḥ |
ekataśca dvitaścaiva tritaścādityasaṃnibhāḥ || 9-35-7||

MHB 9-35-8

सर्वे प्रजापतिसमाः प्रजावन्तस्तथैव च ।
ब्रह्मलोकजितः सर्वे तपसा ब्रह्मवादिनः ॥ ९-३५-८॥
sarve prajāpatisamāḥ prajāvantastathaiva ca |
brahmalokajitaḥ sarve tapasā brahmavādinaḥ || 9-35-8||

MHB 9-35-9

तेषां तु तपसा प्रीतो नियमेन दमेन च ।
अभवद्गौतमो नित्यं पिता धर्मरतः सदा ॥ ९-३५-९॥
teṣāṃ tu tapasā prīto niyamena damena ca |
abhavadgautamo nityaṃ pitā dharmarataḥ sadā || 9-35-9||

MHB 9-35-10

स तु दीर्घेण कालेन तेषां प्रीतिमवाप्य च ।
जगाम भगवान्स्थानमनुरूपमिवात्मनः ॥ ९-३५-१०॥
sa tu dīrgheṇa kālena teṣāṃ prītimavāpya ca |
jagāma bhagavānsthānamanurūpamivātmanaḥ || 9-35-10||

MHB 9-35-11

राजानस्तस्य ये पूर्वे याज्या ह्यासन्महात्मनः ।
ते सर्वे स्वर्गते तस्मिंस्तस्य पुत्रानपूजयन् ॥ ९-३५-११॥
rājānastasya ye pūrve yājyā hyāsanmahātmanaḥ |
te sarve svargate tasmiṃstasya putrānapūjayan || 9-35-11||

MHB 9-35-12

तेषां तु कर्मणा राजंस्तथैवाध्ययनेन च ।
त्रितः स श्रेष्ठतां प्राप यथैवास्य पिता तथा ॥ ९-३५-१२॥
teṣāṃ tu karmaṇā rājaṃstathaivādhyayanena ca |
tritaḥ sa śreṣṭhatāṃ prāpa yathaivāsya pitā tathā || 9-35-12||

MHB 9-35-13

तं स्म सर्वे महाभागा मुनयः पुण्यलक्षणाः ।
अपूजयन्महाभागं तथा विद्वत्तयैव तु ॥ ९-३५-१३॥
taṃ sma sarve mahābhāgā munayaḥ puṇyalakṣaṇāḥ |
apūjayanmahābhāgaṃ tathā vidvattayaiva tu || 9-35-13||

MHB 9-35-14

कदाचिद्धि ततो राजन्भ्रातरावेकतद्वितौ ।
यज्ञार्थं चक्रतुश्चित्तं धनार्थं च विशेषतः ॥ ९-३५-१४॥
kadāciddhi tato rājanbhrātarāvekatadvitau |
yajñārthaṃ cakratuścittaṃ dhanārthaṃ ca viśeṣataḥ || 9-35-14||

MHB 9-35-15

तयोश्चिन्ता समभवत्त्रितं गृह्य परंतप ।
याज्यान्सर्वानुपादाय प्रतिगृह्य पशूंस्ततः ॥ ९-३५-१५॥
tayościntā samabhavattritaṃ gṛhya paraṃtapa |
yājyānsarvānupādāya pratigṛhya paśūṃstataḥ || 9-35-15||

MHB 9-35-16

सोमं पास्यामहे हृष्टाः प्राप्य यज्ञं महाफलम् ।
चक्रुश्चैव महाराज भ्रातरस्त्रय एव ह ॥ ९-३५-१६॥
somaṃ pāsyāmahe hṛṣṭāḥ prāpya yajñaṃ mahāphalam |
cakruścaiva mahārāja bhrātarastraya eva ha || 9-35-16||

MHB 9-35-17

तथा तु ते परिक्रम्य याज्यान्सर्वान्पशून्प्रति ।
याजयित्वा ततो याज्याँल्लब्ध्वा च सुबहून्पशून् ॥ ९-३५-१७॥
tathā tu te parikramya yājyānsarvānpaśūnprati |
yājayitvā tato yājyā~llabdhvā ca subahūnpaśūn || 9-35-17||

MHB 9-35-18

याज्येन कर्मणा तेन प्रतिगृह्य विधानतः ।
प्राचीं दिशं महात्मान आजग्मुस्ते महर्षयः ॥ ९-३५-१८॥
yājyena karmaṇā tena pratigṛhya vidhānataḥ |
prācīṃ diśaṃ mahātmāna ājagmuste maharṣayaḥ || 9-35-18||

MHB 9-35-19

त्रितस्तेषां महाराज पुरस्ताद्याति हृष्टवत् ।
एकतश्च द्वितश्चैव पृष्ठतः कालयन्पशून् ॥ ९-३५-१९॥
tritasteṣāṃ mahārāja purastādyāti hṛṣṭavat |
ekataśca dvitaścaiva pṛṣṭhataḥ kālayanpaśūn || 9-35-19||

MHB 9-35-20

तयोश्चिन्ता समभवद्दृष्ट्वा पशुगणं महत् ।
कथं न स्युरिमा गाव आवाभ्यां वै विना त्रितम् ॥ ९-३५-२०॥
tayościntā samabhavaddṛṣṭvā paśugaṇaṃ mahat |
kathaṃ na syurimā gāva āvābhyāṃ vai vinā tritam || 9-35-20||

MHB 9-35-21

तावन्योन्यं समाभाष्य एकतश्च द्वितश्च ह ।
यदूचतुर्मिथः पापौ तन्निबोध जनेश्वर ॥ ९-३५-२१॥
tāvanyonyaṃ samābhāṣya ekataśca dvitaśca ha |
yadūcaturmithaḥ pāpau tannibodha janeśvara || 9-35-21||

MHB 9-35-22

त्रितो यज्ञेषु कुशलस्त्रितो वेदेषु निष्ठितः ।
अन्यास्त्रितो बहुतरा गावः समुपलप्स्यते ॥ ९-३५-२२॥
trito yajñeṣu kuśalastrito vedeṣu niṣṭhitaḥ |
anyāstrito bahutarā gāvaḥ samupalapsyate || 9-35-22||

MHB 9-35-23

तदावां सहितौ भूत्वा गाः प्रकाल्य व्रजावहे ।
त्रितोऽपि गच्छतां काममावाभ्यां वै विनाकृतः ॥ ९-३५-२३॥
tadāvāṃ sahitau bhūtvā gāḥ prakālya vrajāvahe |
trito'pi gacchatāṃ kāmamāvābhyāṃ vai vinākṛtaḥ || 9-35-23||

MHB 9-35-24

तेषामागच्छतां रात्रौ पथिस्थाने वृकोऽभवत् ।
तथा कूपोऽविदूरेऽभूत्सरस्वत्यास्तटे महान् ॥ ९-३५-२४॥
teṣāmāgacchatāṃ rātrau pathisthāne vṛko'bhavat |
tathā kūpo'vidūre'bhūtsarasvatyāstaṭe mahān || 9-35-24||

MHB 9-35-25

अथ त्रितो वृकं दृष्ट्वा पथि तिष्ठन्तमग्रतः ।
तद्भयादपसर्पन्वै तस्मिन्कूपे पपात ह ।
अगाधे सुमहाघोरे सर्वभूतभयंकरे ॥ ९-३५-२५॥
atha trito vṛkaṃ dṛṣṭvā pathi tiṣṭhantamagrataḥ |
tadbhayādapasarpanvai tasminkūpe papāta ha |
agādhe sumahāghore sarvabhūtabhayaṃkare || 9-35-25||

MHB 9-35-26

त्रितस्ततो महाभागः कूपस्थो मुनिसत्तमः ।
आर्तनादं ततश्चक्रे तौ तु शुश्रुवतुर्मुनी ॥ ९-३५-२६॥
tritastato mahābhāgaḥ kūpastho munisattamaḥ |
ārtanādaṃ tataścakre tau tu śuśruvaturmunī || 9-35-26||

MHB 9-35-27

तं ज्ञात्वा पतितं कूपे भ्रातरावेकतद्वितौ ।
वृकत्रासाच्च लोभाच्च समुत्सृज्य प्रजग्मतुः ॥ ९-३५-२७॥
taṃ jñātvā patitaṃ kūpe bhrātarāvekatadvitau |
vṛkatrāsācca lobhācca samutsṛjya prajagmatuḥ || 9-35-27||

MHB 9-35-28

भ्रातृभ्यां पशुलुब्धाभ्यामुत्सृष्टः स महातपाः ।
उदपाने महाराज निर्जले पांसुसंवृते ॥ ९-३५-२८॥
bhrātṛbhyāṃ paśulubdhābhyāmutsṛṣṭaḥ sa mahātapāḥ |
udapāne mahārāja nirjale pāṃsusaṃvṛte || 9-35-28||

MHB 9-35-29

त्रित आत्मानमालक्ष्य कूपे वीरुत्तृणावृते ।
निमग्नं भरतश्रेष्ठ पापकृन्नरके यथा ॥ ९-३५-२९॥
trita ātmānamālakṣya kūpe vīruttṛṇāvṛte |
nimagnaṃ bharataśreṣṭha pāpakṛnnarake yathā || 9-35-29||

MHB 9-35-30

बुद्ध्या ह्यगणयत्प्राज्ञो मृत्योर्भीतो ह्यसोमपः ।
सोमः कथं नु पातव्य इहस्थेन मया भवेत् ॥ ९-३५-३०॥
buddhyā hyagaṇayatprājño mṛtyorbhīto hyasomapaḥ |
somaḥ kathaṃ nu pātavya ihasthena mayā bhavet || 9-35-30||

MHB 9-35-31

स एवमनुसंचिन्त्य तस्मिन्कूपे महातपाः ।
ददर्श वीरुधं तत्र लम्बमानां यदृच्छया ॥ ९-३५-३१॥
sa evamanusaṃcintya tasminkūpe mahātapāḥ |
dadarśa vīrudhaṃ tatra lambamānāṃ yadṛcchayā || 9-35-31||

MHB 9-35-32

पांसुग्रस्ते ततः कूपे विचिन्त्य सलिलं मुनिः ।
अग्नीन्संकल्पयामास होत्रे चात्मानमेव च ॥ ९-३५-३२॥
pāṃsugraste tataḥ kūpe vicintya salilaṃ muniḥ |
agnīnsaṃkalpayāmāsa hotre cātmānameva ca || 9-35-32||

MHB 9-35-33

ततस्तां वीरुधं सोमं संकल्प्य सुमहातपाः ।
ऋचो यजूंषि सामानि मनसा चिन्तयन्मुनिः ।
ग्रावाणः शर्कराः कृत्वा प्रचक्रेऽभिषवं नृप ॥ ९-३५-३३॥
tatastāṃ vīrudhaṃ somaṃ saṃkalpya sumahātapāḥ |
ṛco yajūṃṣi sāmāni manasā cintayanmuniḥ |
grāvāṇaḥ śarkarāḥ kṛtvā pracakre'bhiṣavaṃ nṛpa || 9-35-33||

MHB 9-35-34

आज्यं च सलिलं चक्रे भागांश्च त्रिदिवौकसाम् ।
सोमस्याभिषवं कृत्वा चकार तुमुलं ध्वनिम् ॥ ९-३५-३४॥
ājyaṃ ca salilaṃ cakre bhāgāṃśca tridivaukasām |
somasyābhiṣavaṃ kṛtvā cakāra tumulaṃ dhvanim || 9-35-34||

MHB 9-35-35

स चाविशद्दिवं राजन्स्वरः शैक्षस्त्रितस्य वै ।
समवाप च तं यज्ञं यथोक्तं ब्रह्मवादिभिः ॥ ९-३५-३५॥
sa cāviśaddivaṃ rājansvaraḥ śaikṣastritasya vai |
samavāpa ca taṃ yajñaṃ yathoktaṃ brahmavādibhiḥ || 9-35-35||

MHB 9-35-36

वर्तमाने तथा यज्ञे त्रितस्य सुमहात्मनः ।
आविग्नं त्रिदिवं सर्वं कारणं च न बुध्यते ॥ ९-३५-३६॥
vartamāne tathā yajñe tritasya sumahātmanaḥ |
āvignaṃ tridivaṃ sarvaṃ kāraṇaṃ ca na budhyate || 9-35-36||

MHB 9-35-37

ततः सुतुमुलं शब्दं शुश्रावाथ बृहस्पतिः ।
श्रुत्वा चैवाब्रवीद्देवान्सर्वान्देवपुरोहितः ॥ ९-३५-३७॥
tataḥ sutumulaṃ śabdaṃ śuśrāvātha bṛhaspatiḥ |
śrutvā caivābravīddevānsarvāndevapurohitaḥ || 9-35-37||

MHB 9-35-38

त्रितस्य वर्तते यज्ञस्तत्र गच्छामहे सुराः ।
स हि क्रुद्धः सृजेदन्यान्देवानपि महातपाः ॥ ९-३५-३८॥
tritasya vartate yajñastatra gacchāmahe surāḥ |
sa hi kruddhaḥ sṛjedanyāndevānapi mahātapāḥ || 9-35-38||

MHB 9-35-39

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सहिताः सर्वदेवताः ।
प्रययुस्तत्र यत्रासौ त्रितयज्ञः प्रवर्तते ॥ ९-३५-३९॥
tacchrutvā vacanaṃ tasya sahitāḥ sarvadevatāḥ |
prayayustatra yatrāsau tritayajñaḥ pravartate || 9-35-39||

MHB 9-35-40

ते तत्र गत्वा विबुधास्तं कूपं यत्र स त्रितः ।
ददृशुस्तं महात्मानं दीक्षितं यज्ञकर्मसु ॥ ९-३५-४०॥
te tatra gatvā vibudhāstaṃ kūpaṃ yatra sa tritaḥ |
dadṛśustaṃ mahātmānaṃ dīkṣitaṃ yajñakarmasu || 9-35-40||

MHB 9-35-41

दृष्ट्वा चैनं महात्मानं श्रिया परमया युतम् ।
ऊचुश्चाथ महाभागं प्राप्ता भागार्थिनो वयम् ॥ ९-३५-४१॥
dṛṣṭvā cainaṃ mahātmānaṃ śriyā paramayā yutam |
ūcuścātha mahābhāgaṃ prāptā bhāgārthino vayam || 9-35-41||

MHB 9-35-42

अथाब्रवीदृषिर्देवान्पश्यध्वं मां दिवौकसः ।
अस्मिन्प्रतिभये कूपे निमग्नं नष्टचेतसम् ॥ ९-३५-४२॥
athābravīdṛṣirdevānpaśyadhvaṃ māṃ divaukasaḥ |
asminpratibhaye kūpe nimagnaṃ naṣṭacetasam || 9-35-42||

MHB 9-35-43

ततस्त्रितो महाराज भागांस्तेषां यथाविधि ।
मन्त्रयुक्तान्समददात्ते च प्रीतास्तदाभवन् ॥ ९-३५-४३॥
tatastrito mahārāja bhāgāṃsteṣāṃ yathāvidhi |
mantrayuktānsamadadātte ca prītāstadābhavan || 9-35-43||

MHB 9-35-44

ततो यथाविधि प्राप्तान्भागान्प्राप्य दिवौकसः ।
प्रीतात्मानो ददुस्तस्मै वरान्यान्मनसेच्छति ॥ ९-३५-४४॥
tato yathāvidhi prāptānbhāgānprāpya divaukasaḥ |
prītātmāno dadustasmai varānyānmanasecchati || 9-35-44||

MHB 9-35-45

स तु वव्रे वरं देवांस्त्रातुमर्हथ मामितः ।
यश्चेहोपस्पृशेत्कूपे स सोमपगतिं लभेत् ॥ ९-३५-४५॥
sa tu vavre varaṃ devāṃstrātumarhatha māmitaḥ |
yaścehopaspṛśetkūpe sa somapagatiṃ labhet || 9-35-45||

MHB 9-35-46

तत्र चोर्मिमती राजन्नुत्पपात सरस्वती ।
तयोत्क्षिप्तस्त्रितस्तस्थौ पूजयंस्त्रिदिवौकसः ॥ ९-३५-४६॥
tatra cormimatī rājannutpapāta sarasvatī |
tayotkṣiptastritastasthau pūjayaṃstridivaukasaḥ || 9-35-46||

MHB 9-35-47

तथेति चोक्त्वा विबुधा जग्मू राजन्यथागतम् ।
त्रितश्चाप्यगमत्प्रीतः स्वमेव निलयं तदा ॥ ९-३५-४७॥
tatheti coktvā vibudhā jagmū rājanyathāgatam |
tritaścāpyagamatprītaḥ svameva nilayaṃ tadā || 9-35-47||

MHB 9-35-48

क्रुद्धः स तु समासाद्य तावृषी भ्रातरौ तदा ।
उवाच परुषं वाक्यं शशाप च महातपाः ॥ ९-३५-४८॥
kruddhaḥ sa tu samāsādya tāvṛṣī bhrātarau tadā |
uvāca paruṣaṃ vākyaṃ śaśāpa ca mahātapāḥ || 9-35-48||

MHB 9-35-49

पशुलुब्धौ युवां यस्मान्मामुत्सृज्य प्रधावितौ ।
तस्माद्रूपेण तेषां वै दंष्ट्रिणामभितश्चरौ ॥ ९-३५-४९॥
paśulubdhau yuvāṃ yasmānmāmutsṛjya pradhāvitau |
tasmādrūpeṇa teṣāṃ vai daṃṣṭriṇāmabhitaścarau || 9-35-49||

MHB 9-35-50

भवितारौ मया शप्तौ पापेनानेन कर्मणा ।
प्रसवश्चैव युवयोर्गोलाङ्गूलर्क्षवानराः ॥ ९-३५-५०॥
bhavitārau mayā śaptau pāpenānena karmaṇā |
prasavaścaiva yuvayorgolāṅgūlarkṣavānarāḥ || 9-35-50||

MHB 9-35-51

इत्युक्ते तु तदा तेन क्षणादेव विशां पते ।
तथाभूतावदृश्येतां वचनात्सत्यवादिनः ॥ ९-३५-५१॥
ityukte tu tadā tena kṣaṇādeva viśāṃ pate |
tathābhūtāvadṛśyetāṃ vacanātsatyavādinaḥ || 9-35-51||

MHB 9-35-52

तत्राप्यमितविक्रान्तः स्पृष्ट्वा तोयं हलायुधः ।
दत्त्वा च विविधान्दायान्पूजयित्वा च वै द्विजान् ॥ ९-३५-५२॥
tatrāpyamitavikrāntaḥ spṛṣṭvā toyaṃ halāyudhaḥ |
dattvā ca vividhāndāyānpūjayitvā ca vai dvijān || 9-35-52||

MHB 9-35-53

उदपानं च तं दृष्ट्वा प्रशस्य च पुनः पुनः ।
नदीगतमदीनात्मा प्राप्तो विनशनं तदा ॥ ९-३५-५३॥
udapānaṃ ca taṃ dṛṣṭvā praśasya ca punaḥ punaḥ |
nadīgatamadīnātmā prāpto vinaśanaṃ tadā || 9-35-53||

Adhyaya: 36/64 (63)

MHB 9-36-1

वैशंपायन उवाच ।
ततो विनशनं राजन्नाजगाम हलायुधः ।
शूद्राभीरान्प्रति द्वेषाद्यत्र नष्टा सरस्वती ॥ ९-३६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato vinaśanaṃ rājannājagāma halāyudhaḥ |
śūdrābhīrānprati dveṣādyatra naṣṭā sarasvatī || 9-36-1||

MHB 9-36-2

यस्मात्सा भरतश्रेष्ठ द्वेषान्नष्टा सरस्वती ।
तस्मात्तदृषयो नित्यं प्राहुर्विनशनेति ह ॥ ९-३६-२॥
yasmātsā bharataśreṣṭha dveṣānnaṣṭā sarasvatī |
tasmāttadṛṣayo nityaṃ prāhurvinaśaneti ha || 9-36-2||

MHB 9-36-3

तच्चाप्युपस्पृश्य बलः सरस्वत्यां महाबलः ।
सुभूमिकं ततोऽगच्छत्सरस्वत्यास्तटे वरे ॥ ९-३६-३॥
taccāpyupaspṛśya balaḥ sarasvatyāṃ mahābalaḥ |
subhūmikaṃ tato'gacchatsarasvatyāstaṭe vare || 9-36-3||

MHB 9-36-4

तत्र चाप्सरसः शुभ्रा नित्यकालमतन्द्रिताः ।
क्रीडाभिर्विमलाभिश्च क्रीडन्ति विमलाननाः ॥ ९-३६-४॥
tatra cāpsarasaḥ śubhrā nityakālamatandritāḥ |
krīḍābhirvimalābhiśca krīḍanti vimalānanāḥ || 9-36-4||

MHB 9-36-5

तत्र देवाः सगन्धर्वा मासि मासि जनेश्वर ।
अभिगच्छन्ति तत्तीर्थं पुण्यं ब्राह्मणसेवितम् ॥ ९-३६-५॥
tatra devāḥ sagandharvā māsi māsi janeśvara |
abhigacchanti tattīrthaṃ puṇyaṃ brāhmaṇasevitam || 9-36-5||

MHB 9-36-6

तत्रादृश्यन्त गन्धर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः ।
समेत्य सहिता राजन्यथाप्राप्तं यथासुखम् ॥ ९-३६-६॥
tatrādṛśyanta gandharvāstathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ |
sametya sahitā rājanyathāprāptaṃ yathāsukham || 9-36-6||

MHB 9-36-7

तत्र मोदन्ति देवाश्च पितरश्च सवीरुधः ।
पुण्यैः पुष्पैः सदा दिव्यैः कीर्यमाणाः पुनः पुनः ॥ ९-३६-७॥
tatra modanti devāśca pitaraśca savīrudhaḥ |
puṇyaiḥ puṣpaiḥ sadā divyaiḥ kīryamāṇāḥ punaḥ punaḥ || 9-36-7||

MHB 9-36-8

आक्रीडभूमिः सा राजंस्तासामप्सरसां शुभा ।
सुभूमिकेति विख्याता सरस्वत्यास्तटे वरे ॥ ९-३६-८॥
ākrīḍabhūmiḥ sā rājaṃstāsāmapsarasāṃ śubhā |
subhūmiketi vikhyātā sarasvatyāstaṭe vare || 9-36-8||

MHB 9-36-9

तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च वसु विप्रेषु माधवः ।
श्रुत्वा गीतं च तद्दिव्यं वादित्राणां च निःस्वनम् ॥ ९-३६-९॥
tatra snātvā ca dattvā ca vasu vipreṣu mādhavaḥ |
śrutvā gītaṃ ca taddivyaṃ vāditrāṇāṃ ca niḥsvanam || 9-36-9||

MHB 9-36-10

छायाश्च विपुला दृष्ट्वा देवगन्धर्वरक्षसाम् ।
गन्धर्वाणां ततस्तीर्थमागच्छद्रोहिणीसुतः ॥ ९-३६-१०॥
chāyāśca vipulā dṛṣṭvā devagandharvarakṣasām |
gandharvāṇāṃ tatastīrthamāgacchadrohiṇīsutaḥ || 9-36-10||

MHB 9-36-11

विश्वावसुमुखास्तत्र गन्धर्वास्तपसान्विताः ।
नृत्तवादित्रगीतं च कुर्वन्ति सुमनोरमम् ॥ ९-३६-११॥
viśvāvasumukhāstatra gandharvāstapasānvitāḥ |
nṛttavāditragītaṃ ca kurvanti sumanoramam || 9-36-11||

MHB 9-36-12

तत्र दत्त्वा हलधरो विप्रेभ्यो विविधं वसु ।
अजाविकं गोखरोष्ट्रं सुवर्णं रजतं तथा ॥ ९-३६-१२॥
tatra dattvā haladharo viprebhyo vividhaṃ vasu |
ajāvikaṃ gokharoṣṭraṃ suvarṇaṃ rajataṃ tathā || 9-36-12||

MHB 9-36-13

भोजयित्वा द्विजान्कामैः संतर्प्य च महाधनैः ।
प्रययौ सहितो विप्रैः स्तूयमानश्च माधवः ॥ ९-३६-१३॥
bhojayitvā dvijānkāmaiḥ saṃtarpya ca mahādhanaiḥ |
prayayau sahito vipraiḥ stūyamānaśca mādhavaḥ || 9-36-13||

MHB 9-36-14

तस्माद्गन्धर्वतीर्थाच्च महाबाहुररिंदमः ।
गर्गस्रोतो महातीर्थमाजगामैककुण्डली ॥ ९-३६-१४॥
tasmādgandharvatīrthācca mahābāhurariṃdamaḥ |
gargasroto mahātīrthamājagāmaikakuṇḍalī || 9-36-14||

MHB 9-36-15

यत्र गर्गेण वृद्धेन तपसा भावितात्मना ।
कालज्ञानगतिश्चैव ज्योतिषां च व्यतिक्रमः ॥ ९-३६-१५॥
yatra gargeṇa vṛddhena tapasā bhāvitātmanā |
kālajñānagatiścaiva jyotiṣāṃ ca vyatikramaḥ || 9-36-15||

MHB 9-36-16

उत्पाता दारुणाश्चैव शुभाश्च जनमेजय ।
सरस्वत्याः शुभे तीर्थे विहिता वै महात्मना ।
तस्य नाम्ना च तत्तीर्थं गर्गस्रोत इति स्मृतम् ॥ ९-३६-१६॥
utpātā dāruṇāścaiva śubhāśca janamejaya |
sarasvatyāḥ śubhe tīrthe vihitā vai mahātmanā |
tasya nāmnā ca tattīrthaṃ gargasrota iti smṛtam || 9-36-16||

MHB 9-36-17

तत्र गर्गं महाभागमृषयः सुव्रता नृप ।
उपासां चक्रिरे नित्यं कालज्ञानं प्रति प्रभो ॥ ९-३६-१७॥
tatra gargaṃ mahābhāgamṛṣayaḥ suvratā nṛpa |
upāsāṃ cakrire nityaṃ kālajñānaṃ prati prabho || 9-36-17||

MHB 9-36-18

तत्र गत्वा महाराज बलः श्वेतानुलेपनः ।
विधिवद्धि धनं दत्त्वा मुनीनां भावितात्मनाम् ॥ ९-३६-१८॥
tatra gatvā mahārāja balaḥ śvetānulepanaḥ |
vidhivaddhi dhanaṃ dattvā munīnāṃ bhāvitātmanām || 9-36-18||

MHB 9-36-19

उच्चावचांस्तथा भक्ष्यान्द्विजेभ्यो विप्रदाय सः ।
नीलवासास्ततोऽगच्छच्छङ्खतीर्थं महायशाः ॥ ९-३६-१९॥
uccāvacāṃstathā bhakṣyāndvijebhyo vipradāya saḥ |
nīlavāsāstato'gacchacchaṅkhatīrthaṃ mahāyaśāḥ || 9-36-19||

MHB 9-36-20

तत्रापश्यन्महाशङ्खं महामेरुमिवोच्छ्रितम् ।
श्वेतपर्वतसंकाशमृषिसंघैर्निषेवितम् ।
सरस्वत्यास्तटे जातं नगं तालध्वजो बली ॥ ९-३६-२०॥
tatrāpaśyanmahāśaṅkhaṃ mahāmerumivocchritam |
śvetaparvatasaṃkāśamṛṣisaṃghairniṣevitam |
sarasvatyāstaṭe jātaṃ nagaṃ tāladhvajo balī || 9-36-20||

MHB 9-36-21

यक्षा विद्याधराश्चैव राक्षसाश्चामितौजसः ।
पिशाचाश्चामितबला यत्र सिद्धाः सहस्रशः ॥ ९-३६-२१॥
yakṣā vidyādharāścaiva rākṣasāścāmitaujasaḥ |
piśācāścāmitabalā yatra siddhāḥ sahasraśaḥ || 9-36-21||

MHB 9-36-22

ते सर्वे ह्यशनं त्यक्त्वा फलं तस्य वनस्पतेः ।
व्रतैश्च नियमैश्चैव काले काले स्म भुञ्जते ॥ ९-३६-२२॥
te sarve hyaśanaṃ tyaktvā phalaṃ tasya vanaspateḥ |
vrataiśca niyamaiścaiva kāle kāle sma bhuñjate || 9-36-22||

MHB 9-36-23

प्राप्तैश्च नियमैस्तैस्तैर्विचरन्तः पृथक्पृथक् ।
अदृश्यमाना मनुजैर्व्यचरन्पुरुषर्षभ ॥ ९-३६-२३॥
prāptaiśca niyamaistaistairvicarantaḥ pṛthakpṛthak |
adṛśyamānā manujairvyacaranpuruṣarṣabha || 9-36-23||

MHB 9-36-24

एवं ख्यातो नरपते लोकेऽस्मिन्स वनस्पतिः ।
तत्र तीर्थं सरस्वत्याः पावनं लोकविश्रुतम् ॥ ९-३६-२४॥
evaṃ khyāto narapate loke'sminsa vanaspatiḥ |
tatra tīrthaṃ sarasvatyāḥ pāvanaṃ lokaviśrutam || 9-36-24||

MHB 9-36-25

तस्मिंश्च यदुशार्दूलो दत्त्वा तीर्थे यशस्विनाम् ।
ताम्रायसानि भाण्डानि वस्त्राणि विविधानि च ॥ ९-३६-२५॥
tasmiṃśca yaduśārdūlo dattvā tīrthe yaśasvinām |
tāmrāyasāni bhāṇḍāni vastrāṇi vividhāni ca || 9-36-25||

MHB 9-36-26

पूजयित्वा द्विजांश्चैव पूजितश्च तपोधनैः ।
पुण्यं द्वैतवनं राजन्नाजगाम हलायुधः ॥ ९-३६-२६॥
pūjayitvā dvijāṃścaiva pūjitaśca tapodhanaiḥ |
puṇyaṃ dvaitavanaṃ rājannājagāma halāyudhaḥ || 9-36-26||

MHB 9-36-27

तत्र गत्वा मुनीन्दृष्ट्वा नानावेषधरान्बलः ।
आप्लुत्य सलिले चापि पूजयामास वै द्विजान् ॥ ९-३६-२७॥
tatra gatvā munīndṛṣṭvā nānāveṣadharānbalaḥ |
āplutya salile cāpi pūjayāmāsa vai dvijān || 9-36-27||

MHB 9-36-28

तथैव दत्त्वा विप्रेभ्यः परिभोगान्सुपुष्कलान् ।
ततः प्रायाद्बलो राजन्दक्षिणेन सरस्वतीम् ॥ ९-३६-२८॥
tathaiva dattvā viprebhyaḥ paribhogānsupuṣkalān |
tataḥ prāyādbalo rājandakṣiṇena sarasvatīm || 9-36-28||

MHB 9-36-29

गत्वा चैव महाबाहुर्नातिदूरं महायशाः ।
धर्मात्मा नागधन्वानं तीर्थमागमदच्युतः ॥ ९-३६-२९॥
gatvā caiva mahābāhurnātidūraṃ mahāyaśāḥ |
dharmātmā nāgadhanvānaṃ tīrthamāgamadacyutaḥ || 9-36-29||

MHB 9-36-30

यत्र पन्नगराजस्य वासुकेः संनिवेशनम् ।
महाद्युतेर्महाराज बहुभिः पन्नगैर्वृतम् ।
यत्रासन्नृषयः सिद्धाः सहस्राणि चतुर्दश ॥ ९-३६-३०॥
yatra pannagarājasya vāsukeḥ saṃniveśanam |
mahādyutermahārāja bahubhiḥ pannagairvṛtam |
yatrāsannṛṣayaḥ siddhāḥ sahasrāṇi caturdaśa || 9-36-30||

MHB 9-36-31

यत्र देवाः समागम्य वासुकिं पन्नगोत्तमम् ।
सर्वपन्नगराजानमभ्यषिञ्चन्यथाविधि ।
पन्नगेभ्यो भयं तत्र विद्यते न स्म कौरव ॥ ९-३६-३१॥
yatra devāḥ samāgamya vāsukiṃ pannagottamam |
sarvapannagarājānamabhyaṣiñcanyathāvidhi |
pannagebhyo bhayaṃ tatra vidyate na sma kaurava || 9-36-31||

MHB 9-36-32

तत्रापि विधिवद्दत्त्वा विप्रेभ्यो रत्नसंचयान् ।
प्रायात्प्राचीं दिशं राजन्दीप्यमानः स्वतेजसा ॥ ९-३६-३२॥
tatrāpi vidhivaddattvā viprebhyo ratnasaṃcayān |
prāyātprācīṃ diśaṃ rājandīpyamānaḥ svatejasā || 9-36-32||

MHB 9-36-33

आप्लुत्य बहुशो हृष्टस्तेषु तीर्थेषु लाङ्गली ।
दत्त्वा वसु द्विजातिभ्यो जगामाति तपस्विनः ॥ ९-३६-३३॥
āplutya bahuśo hṛṣṭasteṣu tīrtheṣu lāṅgalī |
dattvā vasu dvijātibhyo jagāmāti tapasvinaḥ || 9-36-33||

MHB 9-36-34

तत्रस्थानृषिसंघांस्तानभिवाद्य हलायुधः ।
ततो रामोऽगमत्तीर्थमृषिभिः सेवितं महत् ॥ ९-३६-३४॥
tatrasthānṛṣisaṃghāṃstānabhivādya halāyudhaḥ |
tato rāmo'gamattīrthamṛṣibhiḥ sevitaṃ mahat || 9-36-34||

MHB 9-36-35

यत्र भूयो निववृते प्राङ्मुखा वै सरस्वती ।
ऋषीणां नैमिषेयाणामवेक्षार्थं महात्मनाम् ॥ ९-३६-३५॥
yatra bhūyo nivavṛte prāṅmukhā vai sarasvatī |
ṛṣīṇāṃ naimiṣeyāṇāmavekṣārthaṃ mahātmanām || 9-36-35||

MHB 9-36-36

निवृत्तां तां सरिच्छ्रेष्ठां तत्र दृष्ट्वा तु लाङ्गली ।
बभूव विस्मितो राजन्बलः श्वेतानुलेपनः ॥ ९-३६-३६॥
nivṛttāṃ tāṃ saricchreṣṭhāṃ tatra dṛṣṭvā tu lāṅgalī |
babhūva vismito rājanbalaḥ śvetānulepanaḥ || 9-36-36||

MHB 9-36-37

जनमेजय उवाच ।
कस्मात्सरस्वती ब्रह्मन्निवृत्ता प्राङ्मुखी ततः ।
व्याख्यातुमेतदिच्छामि सर्वमध्वर्युसत्तम ॥ ९-३६-३७॥
janamejaya uvāca |
kasmātsarasvatī brahmannivṛttā prāṅmukhī tataḥ |
vyākhyātumetadicchāmi sarvamadhvaryusattama || 9-36-37||

MHB 9-36-38

कस्मिंश्च कारणे तत्र विस्मितो यदुनन्दनः ।
विनिवृत्ता सरिच्छ्रेष्ठा कथमेतद्द्विजोत्तम ॥ ९-३६-३८॥
kasmiṃśca kāraṇe tatra vismito yadunandanaḥ |
vinivṛttā saricchreṣṭhā kathametaddvijottama || 9-36-38||

MHB 9-36-39

वैशंपायन उवाच ।
पूर्वं कृतयुगे राजन्नैमिषेयास्तपस्विनः ।
वर्तमाने सुबहुले सत्रे द्वादशवार्षिके ।
ऋषयो बहवो राजंस्तत्र संप्रतिपेदिरे ॥ ९-३६-३९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
pūrvaṃ kṛtayuge rājannaimiṣeyāstapasvinaḥ |
vartamāne subahule satre dvādaśavārṣike |
ṛṣayo bahavo rājaṃstatra saṃpratipedire || 9-36-39||

MHB 9-36-40

उषित्वा च महाभागास्तस्मिन्सत्रे यथाविधि ।
निवृत्ते नैमिषेये वै सत्रे द्वादशवार्षिके ।
आजग्मुरृषयस्तत्र बहवस्तीर्थकारणात् ॥ ९-३६-४०॥
uṣitvā ca mahābhāgāstasminsatre yathāvidhi |
nivṛtte naimiṣeye vai satre dvādaśavārṣike |
ājagmurṛṣayastatra bahavastīrthakāraṇāt || 9-36-40||

MHB 9-36-41

ऋषीणां बहुलत्वात्तु सरस्वत्या विशां पते ।
तीर्थानि नगरायन्ते कूले वै दक्षिणे तदा ॥ ९-३६-४१॥
ṛṣīṇāṃ bahulatvāttu sarasvatyā viśāṃ pate |
tīrthāni nagarāyante kūle vai dakṣiṇe tadā || 9-36-41||

MHB 9-36-42

समन्तपञ्चकं यावत्तावत्ते द्विजसत्तमाः ।
तीर्थलोभान्नरव्याघ्र नद्यास्तीरं समाश्रिताः ॥ ९-३६-४२॥
samantapañcakaṃ yāvattāvatte dvijasattamāḥ |
tīrthalobhānnaravyāghra nadyāstīraṃ samāśritāḥ || 9-36-42||

MHB 9-36-43

जुह्वतां तत्र तेषां तु मुनीनां भावितात्मनाम् ।
स्वाध्यायेनापि महता बभूवुः पूरिता दिशः ॥ ९-३६-४३॥
juhvatāṃ tatra teṣāṃ tu munīnāṃ bhāvitātmanām |
svādhyāyenāpi mahatā babhūvuḥ pūritā diśaḥ || 9-36-43||

MHB 9-36-44

अग्निहोत्रैस्ततस्तेषां हूयमानैर्महात्मनाम् ।
अशोभत सरिच्छ्रेष्ठा दीप्यमानैः समन्ततः ॥ ९-३६-४४॥
agnihotraistatasteṣāṃ hūyamānairmahātmanām |
aśobhata saricchreṣṭhā dīpyamānaiḥ samantataḥ || 9-36-44||

MHB 9-36-45

वालखिल्या महाराज अश्मकुट्टाश्च तापसाः ।
दन्तोलूखलिनश्चान्ये संप्रक्षालास्तथापरे ॥ ९-३६-४५॥
vālakhilyā mahārāja aśmakuṭṭāśca tāpasāḥ |
dantolūkhalinaścānye saṃprakṣālāstathāpare || 9-36-45||

MHB 9-36-46

वायुभक्षा जलाहाराः पर्णभक्षाश्च तापसाः ।
नानानियमयुक्ताश्च तथा स्थण्डिलशायिनः ॥ ९-३६-४६॥
vāyubhakṣā jalāhārāḥ parṇabhakṣāśca tāpasāḥ |
nānāniyamayuktāśca tathā sthaṇḍilaśāyinaḥ || 9-36-46||

MHB 9-36-47

आसन्वै मुनयस्तत्र सरस्वत्याः समीपतः ।
शोभयन्तः सरिच्छ्रेष्ठां गङ्गामिव दिवौकसः ॥ ९-३६-४७॥
āsanvai munayastatra sarasvatyāḥ samīpataḥ |
śobhayantaḥ saricchreṣṭhāṃ gaṅgāmiva divaukasaḥ || 9-36-47||

MHB 9-36-48

ततः पश्चात्समापेतुरृषयः सत्रयाजिनः ।
तेऽवकाशं न ददृशुः कुरुक्षेत्रे महाव्रताः ॥ ९-३६-४८॥
tataḥ paścātsamāpeturṛṣayaḥ satrayājinaḥ |
te'vakāśaṃ na dadṛśuḥ kurukṣetre mahāvratāḥ || 9-36-48||

MHB 9-36-49

ततो यज्ञोपवीतैस्ते तत्तीर्थं निर्मिमाय वै ।
जुहुवुश्चाग्निहोत्राणि चक्रुश्च विविधाः क्रियाः ॥ ९-३६-४९॥
tato yajñopavītaiste tattīrthaṃ nirmimāya vai |
juhuvuścāgnihotrāṇi cakruśca vividhāḥ kriyāḥ || 9-36-49||

MHB 9-36-50

ततस्तमृषिसंघातं निराशं चिन्तयान्वितम् ।
दर्शयामास राजेन्द्र तेषामर्थे सरस्वती ॥ ९-३६-५०॥
tatastamṛṣisaṃghātaṃ nirāśaṃ cintayānvitam |
darśayāmāsa rājendra teṣāmarthe sarasvatī || 9-36-50||

MHB 9-36-51

ततः कुञ्जान्बहून्कृत्वा संनिवृत्ता सरिद्वरा ।
ऋषीणां पुण्यतपसां कारुण्याज्जनमेजय ॥ ९-३६-५१॥
tataḥ kuñjānbahūnkṛtvā saṃnivṛttā saridvarā |
ṛṣīṇāṃ puṇyatapasāṃ kāruṇyājjanamejaya || 9-36-51||

MHB 9-36-52

ततो निवृत्य राजेन्द्र तेषामर्थे सरस्वती ।
भूयः प्रतीच्यभिमुखी सुस्राव सरितां वरा ॥ ९-३६-५२॥
tato nivṛtya rājendra teṣāmarthe sarasvatī |
bhūyaḥ pratīcyabhimukhī susrāva saritāṃ varā || 9-36-52||

MHB 9-36-53

अमोघा गमनं कृत्वा तेषां भूयो व्रजाम्यहम् ।
इत्यद्भुतं महच्चक्रे ततो राजन्महानदी ॥ ९-३६-५३॥
amoghā gamanaṃ kṛtvā teṣāṃ bhūyo vrajāmyaham |
ityadbhutaṃ mahaccakre tato rājanmahānadī || 9-36-53||

MHB 9-36-54

एवं स कुञ्जो राजेन्द्र नैमिषेय इति स्मृतः ।
कुरुक्षेत्रे कुरुश्रेष्ठ कुरुष्व महतीः क्रियाः ॥ ९-३६-५४॥
evaṃ sa kuñjo rājendra naimiṣeya iti smṛtaḥ |
kurukṣetre kuruśreṣṭha kuruṣva mahatīḥ kriyāḥ || 9-36-54||

MHB 9-36-55

तत्र कुञ्जान्बहून्दृष्ट्वा संनिवृत्तां च तां नदीम् ।
बभूव विस्मयस्तत्र रामस्याथ महात्मनः ॥ ९-३६-५५॥
tatra kuñjānbahūndṛṣṭvā saṃnivṛttāṃ ca tāṃ nadīm |
babhūva vismayastatra rāmasyātha mahātmanaḥ || 9-36-55||

MHB 9-36-56

उपस्पृश्य तु तत्रापि विधिवद्यदुनन्दनः ।
दत्त्वा दायान्द्विजातिभ्यो भाण्डानि विविधानि च ।
भक्ष्यं पेयं च विविधं ब्राह्मणान्प्रत्यपादयत् ॥ ९-३६-५६॥
upaspṛśya tu tatrāpi vidhivadyadunandanaḥ |
dattvā dāyāndvijātibhyo bhāṇḍāni vividhāni ca |
bhakṣyaṃ peyaṃ ca vividhaṃ brāhmaṇānpratyapādayat || 9-36-56||

MHB 9-36-57

ततः प्रायाद्बलो राजन्पूज्यमानो द्विजातिभिः ।
सरस्वतीतीर्थवरं नानाद्विजगणायुतम् ॥ ९-३६-५७॥
tataḥ prāyādbalo rājanpūjyamāno dvijātibhiḥ |
sarasvatītīrthavaraṃ nānādvijagaṇāyutam || 9-36-57||

MHB 9-36-58

बदरेङ्गुदकाश्मर्यप्लक्षाश्वत्थविभीतकैः ।
पनसैश्च पलाशैश्च करीरैः पीलुभिस्तथा ॥ ९-३६-५८॥
badareṅgudakāśmaryaplakṣāśvatthavibhītakaiḥ |
panasaiśca palāśaiśca karīraiḥ pīlubhistathā || 9-36-58||

MHB 9-36-59

सरस्वतीतीररुहैर्बन्धनैः स्यन्दनैस्तथा ।
परूषकवनैश्चैव बिल्वैराम्रातकैस्तथा ॥ ९-३६-५९॥
sarasvatītīraruhairbandhanaiḥ syandanaistathā |
parūṣakavanaiścaiva bilvairāmrātakaistathā || 9-36-59||

MHB 9-36-60

अतिमुक्तकषण्डैश्च पारिजातैश्च शोभितम् ।
कदलीवनभूयिष्ठमिष्टं कान्तं मनोरमम् ॥ ९-३६-६०॥
atimuktakaṣaṇḍaiśca pārijātaiśca śobhitam |
kadalīvanabhūyiṣṭhamiṣṭaṃ kāntaṃ manoramam || 9-36-60||

MHB 9-36-61

वाय्वम्बुफलपर्णादैर्दन्तोलूखलिकैरपि ।
तथाश्मकुट्टैर्वानेयैर्मुनिभिर्बहुभिर्वृतम् ॥ ९-३६-६१॥
vāyvambuphalaparṇādairdantolūkhalikairapi |
tathāśmakuṭṭairvāneyairmunibhirbahubhirvṛtam || 9-36-61||

MHB 9-36-62

स्वाध्यायघोषसंघुष्टं मृगयूथशताकुलम् ।
अहिंस्रैर्धर्मपरमैर्नृभिरत्यन्तसेवितम् ॥ ९-३६-६२॥
svādhyāyaghoṣasaṃghuṣṭaṃ mṛgayūthaśatākulam |
ahiṃsrairdharmaparamairnṛbhiratyantasevitam || 9-36-62||

MHB 9-36-63

सप्तसारस्वतं तीर्थमाजगाम हलायुधः ।
यत्र मङ्कणकः सिद्धस्तपस्तेपे महामुनिः ॥ ९-३६-६३॥
saptasārasvataṃ tīrthamājagāma halāyudhaḥ |
yatra maṅkaṇakaḥ siddhastapastepe mahāmuniḥ || 9-36-63||

Adhyaya: 37/64 (50)

MHB 9-37-1

जनमेजय उवाच ।
सप्तसारस्वतं कस्मात्कश्च मङ्कणको मुनिः ।
कथं सिद्धश्च भगवान्कश्चास्य नियमोऽभवत् ॥ ९-३७-१॥
janamejaya uvāca |
saptasārasvataṃ kasmātkaśca maṅkaṇako muniḥ |
kathaṃ siddhaśca bhagavānkaścāsya niyamo'bhavat || 9-37-1||

MHB 9-37-2

कस्य वंशे समुत्पन्नः किं चाधीतं द्विजोत्तम ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विधिवद्द्विजसत्तम ॥ ९-३७-२॥
kasya vaṃśe samutpannaḥ kiṃ cādhītaṃ dvijottama |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vidhivaddvijasattama || 9-37-2||

MHB 9-37-3

वैशंपायन उवाच ।
राजन्सप्त सरस्वत्यो याभिर्व्याप्तमिदं जगत् ।
आहूता बलवद्भिर्हि तत्र तत्र सरस्वती ॥ ९-३७-३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
rājansapta sarasvatyo yābhirvyāptamidaṃ jagat |
āhūtā balavadbhirhi tatra tatra sarasvatī || 9-37-3||

MHB 9-37-4

सुप्रभा काञ्चनाक्षी च विशाला मानसह्रदा ।
सरस्वती ओघवती सुवेणुर्विमलोदका ॥ ९-३७-४॥
suprabhā kāñcanākṣī ca viśālā mānasahradā |
sarasvatī oghavatī suveṇurvimalodakā || 9-37-4||

MHB 9-37-5

पितामहस्य महतो वर्तमाने महीतले ।
वितते यज्ञवाटे वै समेतेषु द्विजातिषु ॥ ९-३७-५॥
pitāmahasya mahato vartamāne mahītale |
vitate yajñavāṭe vai sameteṣu dvijātiṣu || 9-37-5||

MHB 9-37-6

पुण्याहघोषैर्विमलैर्वेदानां निनदैस्तथा ।
देवेषु चैव व्यग्रेषु तस्मिन्यज्ञविधौ तदा ॥ ९-३७-६॥
puṇyāhaghoṣairvimalairvedānāṃ ninadaistathā |
deveṣu caiva vyagreṣu tasminyajñavidhau tadā || 9-37-6||

MHB 9-37-7

तत्र चैव महाराज दीक्षिते प्रपितामहे ।
यजतस्तत्र सत्रेण सर्वकामसमृद्धिना ॥ ९-३७-७॥
tatra caiva mahārāja dīkṣite prapitāmahe |
yajatastatra satreṇa sarvakāmasamṛddhinā || 9-37-7||

MHB 9-37-8

मनसा चिन्तिता ह्यर्था धर्मार्थकुशलैस्तदा ।
उपतिष्ठन्ति राजेन्द्र द्विजातींस्तत्र तत्र ह ॥ ९-३७-८॥
manasā cintitā hyarthā dharmārthakuśalaistadā |
upatiṣṭhanti rājendra dvijātīṃstatra tatra ha || 9-37-8||

MHB 9-37-9

जगुश्च तत्र गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
वादित्राणि च दिव्यानि वादयामासुरञ्जसा ॥ ९-३७-९॥
jaguśca tatra gandharvā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
vāditrāṇi ca divyāni vādayāmāsurañjasā || 9-37-9||

MHB 9-37-10

तस्य यज्ञस्य संपत्त्या तुतुषुर्देवता अपि ।
विस्मयं परमं जग्मुः किमु मानुषयोनयः ॥ ९-३७-१०॥
tasya yajñasya saṃpattyā tutuṣurdevatā api |
vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ kimu mānuṣayonayaḥ || 9-37-10||

MHB 9-37-11

वर्तमाने तथा यज्ञे पुष्करस्थे पितामहे ।
अब्रुवन्नृषयो राजन्नायं यज्ञो महाफलः ।
न दृश्यते सरिच्छ्रेष्ठा यस्मादिह सरस्वती ॥ ९-३७-११॥
vartamāne tathā yajñe puṣkarasthe pitāmahe |
abruvannṛṣayo rājannāyaṃ yajño mahāphalaḥ |
na dṛśyate saricchreṣṭhā yasmādiha sarasvatī || 9-37-11||

MHB 9-37-12

तच्छ्रुत्वा भगवान्प्रीतः सस्माराथ सरस्वतीम् ।
पितामहेन यजता आहूता पुष्करेषु वै ।
सुप्रभा नाम राजेन्द्र नाम्ना तत्र सरस्वती ॥ ९-३७-१२॥
tacchrutvā bhagavānprītaḥ sasmārātha sarasvatīm |
pitāmahena yajatā āhūtā puṣkareṣu vai |
suprabhā nāma rājendra nāmnā tatra sarasvatī || 9-37-12||

MHB 9-37-13

तां दृष्ट्वा मुनयस्तुष्टा वेगयुक्तां सरस्वतीम् ।
पितामहं मानयन्तीं क्रतुं ते बहु मेनिरे ॥ ९-३७-१३॥
tāṃ dṛṣṭvā munayastuṣṭā vegayuktāṃ sarasvatīm |
pitāmahaṃ mānayantīṃ kratuṃ te bahu menire || 9-37-13||

MHB 9-37-14

एवमेषा सरिच्छ्रेष्ठा पुष्करेषु सरस्वती ।
पितामहार्थं संभूता तुष्ट्यर्थं च मनीषिणाम् ॥ ९-३७-१४॥
evameṣā saricchreṣṭhā puṣkareṣu sarasvatī |
pitāmahārthaṃ saṃbhūtā tuṣṭyarthaṃ ca manīṣiṇām || 9-37-14||

MHB 9-37-15

नैमिषे मुनयो राजन्समागम्य समासते ।
तत्र चित्राः कथा ह्यासन्वेदं प्रति जनेश्वर ॥ ९-३७-१५॥
naimiṣe munayo rājansamāgamya samāsate |
tatra citrāḥ kathā hyāsanvedaṃ prati janeśvara || 9-37-15||

MHB 9-37-16

तत्र ते मुनयो ह्यासन्नानास्वाध्यायवेदिनः ।
ते समागम्य मुनयः सस्मरुर्वै सरस्वतीम् ॥ ९-३७-१६॥
tatra te munayo hyāsannānāsvādhyāyavedinaḥ |
te samāgamya munayaḥ sasmarurvai sarasvatīm || 9-37-16||

MHB 9-37-17

सा तु ध्याता महाराज ऋषिभिः सत्रयाजिभिः ।
समागतानां राजेन्द्र सहायार्थं महात्मनाम् ।
आजगाम महाभागा तत्र पुण्या सरस्वती ॥ ९-३७-१७॥
sā tu dhyātā mahārāja ṛṣibhiḥ satrayājibhiḥ |
samāgatānāṃ rājendra sahāyārthaṃ mahātmanām |
ājagāma mahābhāgā tatra puṇyā sarasvatī || 9-37-17||

MHB 9-37-18

नैमिषे काञ्चनाक्षी तु मुनीनां सत्रयाजिनाम् ।
आगता सरितां श्रेष्ठा तत्र भारत पूजिता ॥ ९-३७-१८॥
naimiṣe kāñcanākṣī tu munīnāṃ satrayājinām |
āgatā saritāṃ śreṣṭhā tatra bhārata pūjitā || 9-37-18||

MHB 9-37-19

गयस्य यजमानस्य गयेष्वेव महाक्रतुम् ।
आहूता सरितां श्रेष्ठा गययज्ञे सरस्वती ॥ ९-३७-१९॥
gayasya yajamānasya gayeṣveva mahākratum |
āhūtā saritāṃ śreṣṭhā gayayajñe sarasvatī || 9-37-19||

MHB 9-37-20

विशालां तु गयेष्वाहुरृषयः संशितव्रताः ।
सरित्सा हिमवत्पार्श्वात्प्रसूता शीघ्रगामिनी ॥ ९-३७-२०॥
viśālāṃ tu gayeṣvāhurṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ |
saritsā himavatpārśvātprasūtā śīghragāminī || 9-37-20||

MHB 9-37-21

औद्दालकेस्तथा यज्ञे यजतस्तत्र भारत ।
समेते सर्वतः स्फीते मुनीनां मण्डले तदा ॥ ९-३७-२१॥
auddālakestathā yajñe yajatastatra bhārata |
samete sarvataḥ sphīte munīnāṃ maṇḍale tadā || 9-37-21||

MHB 9-37-22

उत्तरे कोसलाभागे पुण्ये राजन्महात्मनः ।
औद्दालकेन यजता पूर्वं ध्याता सरस्वती ॥ ९-३७-२२॥
uttare kosalābhāge puṇye rājanmahātmanaḥ |
auddālakena yajatā pūrvaṃ dhyātā sarasvatī || 9-37-22||

MHB 9-37-23

आजगाम सरिच्छ्रेष्ठा तं देशमृषिकारणात् ।
पूज्यमाना मुनिगणैर्वल्कलाजिनसंवृतैः ।
मनोह्रदेति विख्याता सा हि तैर्मनसा हृता ॥ ९-३७-२३॥
ājagāma saricchreṣṭhā taṃ deśamṛṣikāraṇāt |
pūjyamānā munigaṇairvalkalājinasaṃvṛtaiḥ |
manohradeti vikhyātā sā hi tairmanasā hṛtā || 9-37-23||

MHB 9-37-24

सुवेणुरृषभद्वीपे पुण्ये राजर्षिसेविते ।
कुरोश्च यजमानस्य कुरुक्षेत्रे महात्मनः ।
आजगाम महाभागा सरिच्छ्रेष्ठा सरस्वती ॥ ९-३७-२४॥
suveṇurṛṣabhadvīpe puṇye rājarṣisevite |
kurośca yajamānasya kurukṣetre mahātmanaḥ |
ājagāma mahābhāgā saricchreṣṭhā sarasvatī || 9-37-24||

MHB 9-37-25

ओघवत्यपि राजेन्द्र वसिष्ठेन महात्मना ।
समाहूता कुरुक्षेत्रे दिव्यतोया सरस्वती ॥ ९-३७-२५॥
oghavatyapi rājendra vasiṣṭhena mahātmanā |
samāhūtā kurukṣetre divyatoyā sarasvatī || 9-37-25||

MHB 9-37-26

दक्षेण यजता चापि गङ्गाद्वारे सरस्वती ।
विमलोदा भगवती ब्रह्मणा यजता पुनः ।
समाहूता ययौ तत्र पुण्ये हैमवते गिरौ ॥ ९-३७-२६॥
dakṣeṇa yajatā cāpi gaṅgādvāre sarasvatī |
vimalodā bhagavatī brahmaṇā yajatā punaḥ |
samāhūtā yayau tatra puṇye haimavate girau || 9-37-26||

MHB 9-37-27

एकीभूतास्ततस्तास्तु तस्मिंस्तीर्थे समागताः ।
सप्तसारस्वतं तीर्थं ततस्तत्प्रथितं भुवि ॥ ९-३७-२७॥
ekībhūtāstatastāstu tasmiṃstīrthe samāgatāḥ |
saptasārasvataṃ tīrthaṃ tatastatprathitaṃ bhuvi || 9-37-27||

MHB 9-37-28

इति सप्त सरस्वत्यो नामतः परिकीर्तिताः ।
सप्तसारस्वतं चैव तीर्थं पुण्यं तथा स्मृतम् ॥ ९-३७-२८॥
iti sapta sarasvatyo nāmataḥ parikīrtitāḥ |
saptasārasvataṃ caiva tīrthaṃ puṇyaṃ tathā smṛtam || 9-37-28||

MHB 9-37-29

शृणु मङ्कणकस्यापि कौमारब्रह्मचारिणः ।
आपगामवगाढस्य राजन्प्रक्रीडितं महत् ॥ ९-३७-२९॥
śṛṇu maṅkaṇakasyāpi kaumārabrahmacāriṇaḥ |
āpagāmavagāḍhasya rājanprakrīḍitaṃ mahat || 9-37-29||

MHB 9-37-30

दृष्ट्वा यदृच्छया तत्र स्त्रियमम्भसि भारत ।
स्नायन्तीं रुचिरापाङ्गीं दिग्वाससमनिन्दिताम् ।
सरस्वत्यां महाराज चस्कन्दे वीर्यमम्भसि ॥ ९-३७-३०॥
dṛṣṭvā yadṛcchayā tatra striyamambhasi bhārata |
snāyantīṃ rucirāpāṅgīṃ digvāsasamaninditām |
sarasvatyāṃ mahārāja caskande vīryamambhasi || 9-37-30||

MHB 9-37-31

तद्रेतः स तु जग्राह कलशे वै महातपाः ।
सप्तधा प्रविभागं तु कलशस्थं जगाम ह ।
तत्रर्षयः सप्त जाता जज्ञिरे मरुतां गणाः ॥ ९-३७-३१॥
tadretaḥ sa tu jagrāha kalaśe vai mahātapāḥ |
saptadhā pravibhāgaṃ tu kalaśasthaṃ jagāma ha |
tatrarṣayaḥ sapta jātā jajñire marutāṃ gaṇāḥ || 9-37-31||

MHB 9-37-32

वायुवेगो वायुबलो वायुहा वायुमण्डलः ।
वायुज्वालो वायुरेता वायुचक्रश्च वीर्यवान् ।
एवमेते समुत्पन्ना मरुतां जनयिष्णवः ॥ ९-३७-३२॥
vāyuvego vāyubalo vāyuhā vāyumaṇḍalaḥ |
vāyujvālo vāyuretā vāyucakraśca vīryavān |
evamete samutpannā marutāṃ janayiṣṇavaḥ || 9-37-32||

MHB 9-37-33

इदमन्यच्च राजेन्द्र शृण्वाश्चर्यतरं भुवि ।
महर्षेश्चरितं यादृक्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ ९-३७-३३॥
idamanyacca rājendra śṛṇvāścaryataraṃ bhuvi |
maharṣeścaritaṃ yādṛktriṣu lokeṣu viśrutam || 9-37-33||

MHB 9-37-34

पुरा मङ्कणकः सिद्धः कुशाग्रेणेति नः श्रुतम् ।
क्षतः किल करे राजंस्तस्य शाकरसोऽस्रवत् ।
स वि शाकरसं दृष्ट्वा हर्षाविष्टः प्रनृत्तवान् ॥ ९-३७-३४॥
purā maṅkaṇakaḥ siddhaḥ kuśāgreṇeti naḥ śrutam |
kṣataḥ kila kare rājaṃstasya śākaraso'sravat |
sa vi śākarasaṃ dṛṣṭvā harṣāviṣṭaḥ pranṛttavān || 9-37-34||

MHB 9-37-35

ततस्तस्मिन्प्रनृत्ते वै स्थावरं जङ्गमं च यत् ।
प्रनृत्तमुभयं वीर तेजसा तस्य मोहितम् ॥ ९-३७-३५॥
tatastasminpranṛtte vai sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca yat |
pranṛttamubhayaṃ vīra tejasā tasya mohitam || 9-37-35||

MHB 9-37-36

ब्रह्मादिभिः सुरै राजन्नृषिभिश्च तपोधनैः ।
विज्ञप्तो वै महादेव ऋषेरर्थे नराधिप ।
नायं नृत्येद्यथा देव तथा त्वं कर्तुमर्हसि ॥ ९-३७-३६॥
brahmādibhiḥ surai rājannṛṣibhiśca tapodhanaiḥ |
vijñapto vai mahādeva ṛṣerarthe narādhipa |
nāyaṃ nṛtyedyathā deva tathā tvaṃ kartumarhasi || 9-37-36||

MHB 9-37-37

ततो देवो मुनिं दृष्ट्वा हर्षाविष्टमतीव ह ।
सुराणां हितकामार्थं महादेवोऽभ्यभाषत ॥ ९-३७-३७॥
tato devo muniṃ dṛṣṭvā harṣāviṣṭamatīva ha |
surāṇāṃ hitakāmārthaṃ mahādevo'bhyabhāṣata || 9-37-37||

MHB 9-37-38

भो भो ब्राह्मण धर्मज्ञ किमर्थं नरिनर्त्सि वै ।
हर्षस्थानं किमर्थं वै तवेदं मुनिसत्तम ।
तपस्विनो धर्मपथे स्थितस्य द्विजसत्तम ॥ ९-३७-३८॥
bho bho brāhmaṇa dharmajña kimarthaṃ narinartsi vai |
harṣasthānaṃ kimarthaṃ vai tavedaṃ munisattama |
tapasvino dharmapathe sthitasya dvijasattama || 9-37-38||

MHB 9-37-39

ऋषिरुवाच ।
किं न पश्यसि मे ब्रह्मन्कराच्छाकरसं स्रुतम् ।
यं दृष्ट्वा वै प्रनृत्तोऽहं हर्षेण महता विभो ॥ ९-३७-३९॥
ṛṣiruvāca |
kiṃ na paśyasi me brahmankarācchākarasaṃ srutam |
yaṃ dṛṣṭvā vai pranṛtto'haṃ harṣeṇa mahatā vibho || 9-37-39||

MHB 9-37-40

तं प्रहस्याब्रवीद्देवो मुनिं रागेण मोहितम् ।
अहं न विस्मयं विप्र गच्छामीति प्रपश्य माम् ॥ ९-३७-४०॥
taṃ prahasyābravīddevo muniṃ rāgeṇa mohitam |
ahaṃ na vismayaṃ vipra gacchāmīti prapaśya mām || 9-37-40||

MHB 9-37-41

एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठं महादेवेन धीमता ।
अङ्गुल्यग्रेण राजेन्द्र स्वाङ्गुष्ठस्ताडितोऽभवत् ॥ ९-३७-४१॥
evamuktvā muniśreṣṭhaṃ mahādevena dhīmatā |
aṅgulyagreṇa rājendra svāṅguṣṭhastāḍito'bhavat || 9-37-41||

MHB 9-37-42

ततो भस्म क्षताद्राजन्निर्गतं हिमसंनिभम् ।
तद्दृष्ट्वा व्रीडितो राजन्स मुनिः पादयोर्गतः ॥ ९-३७-४२॥
tato bhasma kṣatādrājannirgataṃ himasaṃnibham |
taddṛṣṭvā vrīḍito rājansa muniḥ pādayorgataḥ || 9-37-42||

MHB 9-37-43

ऋषिरुवाच ।
नान्यं देवादहं मन्ये रुद्रात्परतरं महत् ।
सुरासुरस्य जगतो गतिस्त्वमसि शूलधृक् ॥ ९-३७-४३॥
ṛṣiruvāca |
nānyaṃ devādahaṃ manye rudrātparataraṃ mahat |
surāsurasya jagato gatistvamasi śūladhṛk || 9-37-43||

MHB 9-37-44

त्वया सृष्टमिदं विश्वं वदन्तीह मनीषिणः ।
त्वामेव सर्वं विशति पुनरेव युगक्षये ॥ ९-३७-४४॥
tvayā sṛṣṭamidaṃ viśvaṃ vadantīha manīṣiṇaḥ |
tvāmeva sarvaṃ viśati punareva yugakṣaye || 9-37-44||

MHB 9-37-45

देवैरपि न शक्यस्त्वं परिज्ञातुं कुतो मया ।
त्वयि सर्वे स्म दृश्यन्ते सुरा ब्रह्मादयोऽनघ ॥ ९-३७-४५॥
devairapi na śakyastvaṃ parijñātuṃ kuto mayā |
tvayi sarve sma dṛśyante surā brahmādayo'nagha || 9-37-45||

MHB 9-37-46

सर्वस्त्वमसि देवानां कर्ता कारयिता च ह ।
त्वत्प्रसादात्सुराः सर्वे मोदन्तीहाकुतोभयाः ॥ ९-३७-४६॥
sarvastvamasi devānāṃ kartā kārayitā ca ha |
tvatprasādātsurāḥ sarve modantīhākutobhayāḥ || 9-37-46||

MHB 9-37-47

एवं स्तुत्वा महादेवं स ऋषिः प्रणतोऽब्रवीत् ।
भगवंस्त्वत्प्रसादाद्वै तपो मे न क्षरेदिति ॥ ९-३७-४७॥
evaṃ stutvā mahādevaṃ sa ṛṣiḥ praṇato'bravīt |
bhagavaṃstvatprasādādvai tapo me na kṣarediti || 9-37-47||

MHB 9-37-48

ततो देवः प्रीतमनास्तमृषिं पुनरब्रवीत् ।
तपस्ते वर्धतां विप्र मत्प्रसादात्सहस्रधा ।
आश्रमे चेह वत्स्यामि त्वया सार्धमहं सदा ॥ ९-३७-४८॥
tato devaḥ prītamanāstamṛṣiṃ punarabravīt |
tapaste vardhatāṃ vipra matprasādātsahasradhā |
āśrame ceha vatsyāmi tvayā sārdhamahaṃ sadā || 9-37-48||

MHB 9-37-49

सप्तसारस्वते चास्मिन्यो मामर्चिष्यते नरः ।
न तस्य दुर्लभं किंचिद्भवितेह परत्र च ।
सारस्वतं च लोकं ते गमिष्यन्ति न संशयः ॥ ९-३७-४९॥
saptasārasvate cāsminyo māmarciṣyate naraḥ |
na tasya durlabhaṃ kiṃcidbhaviteha paratra ca |
sārasvataṃ ca lokaṃ te gamiṣyanti na saṃśayaḥ || 9-37-49||

MHB 9-37-50

एतन्मङ्कणकस्यापि चरितं भूरितेजसः ।
स हि पुत्रः सजन्यायामुत्पन्नो मातरिश्वना ॥ ९-३७-५०॥
etanmaṅkaṇakasyāpi caritaṃ bhūritejasaḥ |
sa hi putraḥ sajanyāyāmutpanno mātariśvanā || 9-37-50||

Adhyaya: 38/64 (33)

MHB 9-38-1

वैशंपायन उवाच ।
उषित्वा तत्र रामस्तु संपूज्याश्रमवासिनः ।
तथा मङ्कणके प्रीतिं शुभां चक्रे हलायुधः ॥ ९-३८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
uṣitvā tatra rāmastu saṃpūjyāśramavāsinaḥ |
tathā maṅkaṇake prītiṃ śubhāṃ cakre halāyudhaḥ || 9-38-1||

MHB 9-38-2

दत्त्वा दानं द्विजातिभ्यो रजनीं तामुपोष्य च ।
पूजितो मुनिसंघैश्च प्रातरुत्थाय लाङ्गली ॥ ९-३८-२॥
dattvā dānaṃ dvijātibhyo rajanīṃ tāmupoṣya ca |
pūjito munisaṃghaiśca prātarutthāya lāṅgalī || 9-38-2||

MHB 9-38-3

अनुज्ञाप्य मुनीन्सर्वान्स्पृष्ट्वा तोयं च भारत ।
प्रययौ त्वरितो रामस्तीर्थहेतोर्महाबलः ॥ ९-३८-३॥
anujñāpya munīnsarvānspṛṣṭvā toyaṃ ca bhārata |
prayayau tvarito rāmastīrthahetormahābalaḥ || 9-38-3||

MHB 9-38-4

तत औशनसं तीर्थमाजगाम हलायुधः ।
कपालमोचनं नाम यत्र मुक्तो महामुनिः ॥ ९-३८-४॥
tata auśanasaṃ tīrthamājagāma halāyudhaḥ |
kapālamocanaṃ nāma yatra mukto mahāmuniḥ || 9-38-4||

MHB 9-38-5

महता शिरसा राजन्ग्रस्तजङ्घो महोदरः ।
राक्षसस्य महाराज रामक्षिप्तस्य वै पुरा ॥ ९-३८-५॥
mahatā śirasā rājangrastajaṅgho mahodaraḥ |
rākṣasasya mahārāja rāmakṣiptasya vai purā || 9-38-5||

MHB 9-38-6

तत्र पूर्वं तपस्तप्तं काव्येन सुमहात्मना ।
यत्रास्य नीतिरखिला प्रादुर्भूता महात्मनः ।
तत्रस्थश्चिन्तयामास दैत्यदानवविग्रहम् ॥ ९-३८-६॥
tatra pūrvaṃ tapastaptaṃ kāvyena sumahātmanā |
yatrāsya nītirakhilā prādurbhūtā mahātmanaḥ |
tatrasthaścintayāmāsa daityadānavavigraham || 9-38-6||

MHB 9-38-7

तत्प्राप्य च बलो राजंस्तीर्थप्रवरमुत्तमम् ।
विधिवद्धि ददौ वित्तं ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥ ९-३८-७॥
tatprāpya ca balo rājaṃstīrthapravaramuttamam |
vidhivaddhi dadau vittaṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām || 9-38-7||

MHB 9-38-8

जनमेजय उवाच ।
कपालमोचनं ब्रह्मन्कथं यत्र महामुनिः ।
मुक्तः कथं चास्य शिरो लग्नं केन च हेतुना ॥ ९-३८-८॥
janamejaya uvāca |
kapālamocanaṃ brahmankathaṃ yatra mahāmuniḥ |
muktaḥ kathaṃ cāsya śiro lagnaṃ kena ca hetunā || 9-38-8||

MHB 9-38-9

वैशंपायन उवाच ।
पुरा वै दण्डकारण्ये राघवेण महात्मना ।
वसता राजशार्दूल राक्षसास्तत्र हिंसिताः ॥ ९-३८-९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
purā vai daṇḍakāraṇye rāghaveṇa mahātmanā |
vasatā rājaśārdūla rākṣasāstatra hiṃsitāḥ || 9-38-9||

MHB 9-38-10

जनस्थाने शिरश्छिन्नं राक्षसस्य दुरात्मनः ।
क्षुरेण शितधारेण तत्पपात महावने ॥ ९-३८-१०॥
janasthāne śiraśchinnaṃ rākṣasasya durātmanaḥ |
kṣureṇa śitadhāreṇa tatpapāta mahāvane || 9-38-10||

MHB 9-38-11

महोदरस्य तल्लग्नं जङ्घायां वै यदृच्छया ।
वने विचरतो राजन्नस्थि भित्त्वास्फुरत्तदा ॥ ९-३८-११॥
mahodarasya tallagnaṃ jaṅghāyāṃ vai yadṛcchayā |
vane vicarato rājannasthi bhittvāsphurattadā || 9-38-11||

MHB 9-38-12

स तेन लग्नेन तदा द्विजातिर्न शशाक ह ।
अभिगन्तुं महाप्राज्ञस्तीर्थान्यायतनानि च ॥ ९-३८-१२॥
sa tena lagnena tadā dvijātirna śaśāka ha |
abhigantuṃ mahāprājñastīrthānyāyatanāni ca || 9-38-12||

MHB 9-38-13

स पूतिना विस्रवता वेदनार्तो महामुनिः ।
जगाम सर्वतीर्थानि पृथिव्यामिति नः श्रुतम् ॥ ९-३८-१३॥
sa pūtinā visravatā vedanārto mahāmuniḥ |
jagāma sarvatīrthāni pṛthivyāmiti naḥ śrutam || 9-38-13||

MHB 9-38-14

स गत्वा सरितः सर्वाः समुद्रांश्च महातपाः ।
कथयामास तत्सर्वमृषीणां भावितात्मनाम् ॥ ९-३८-१४॥
sa gatvā saritaḥ sarvāḥ samudrāṃśca mahātapāḥ |
kathayāmāsa tatsarvamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām || 9-38-14||

MHB 9-38-15

आप्लुतः सर्वतीर्थेषु न च मोक्षमवाप्तवान् ।
स तु शुश्राव विप्रेन्द्रो मुनीनां वचनं महत् ॥ ९-३८-१५॥
āplutaḥ sarvatīrtheṣu na ca mokṣamavāptavān |
sa tu śuśrāva viprendro munīnāṃ vacanaṃ mahat || 9-38-15||

MHB 9-38-16

सरस्वत्यास्तीर्थवरं ख्यातमौशनसं तदा ।
सर्वपापप्रशमनं सिद्धक्षेत्रमनुत्तमम् ॥ ९-३८-१६॥
sarasvatyāstīrthavaraṃ khyātamauśanasaṃ tadā |
sarvapāpapraśamanaṃ siddhakṣetramanuttamam || 9-38-16||

MHB 9-38-17

स तु गत्वा ततस्तत्र तीर्थमौशनसं द्विजः ।
तत औशनसे तीर्थे तस्योपस्पृशतस्तदा ।
तच्छिरश्चरणं मुक्त्वा पपातान्तर्जले तदा ॥ ९-३८-१७॥
sa tu gatvā tatastatra tīrthamauśanasaṃ dvijaḥ |
tata auśanase tīrthe tasyopaspṛśatastadā |
tacchiraścaraṇaṃ muktvā papātāntarjale tadā || 9-38-17||

MHB 9-38-18

ततः स विरुजो राजन्पूतात्मा वीतकल्मषः ।
आजगामाश्रमं प्रीतः कृतकृत्यो महोदरः ॥ ९-३८-१८॥
tataḥ sa virujo rājanpūtātmā vītakalmaṣaḥ |
ājagāmāśramaṃ prītaḥ kṛtakṛtyo mahodaraḥ || 9-38-18||

MHB 9-38-19

सोऽथ गत्वाश्रमं पुण्यं विप्रमुक्तो महातपाः ।
कथयामास तत्सर्वमृषीणां भावितात्मनाम् ॥ ९-३८-१९॥
so'tha gatvāśramaṃ puṇyaṃ vipramukto mahātapāḥ |
kathayāmāsa tatsarvamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām || 9-38-19||

MHB 9-38-20

ते श्रुत्वा वचनं तस्य ततस्तीर्थस्य मानद ।
कपालमोचनमिति नाम चक्रुः समागताः ॥ ९-३८-२०॥
te śrutvā vacanaṃ tasya tatastīrthasya mānada |
kapālamocanamiti nāma cakruḥ samāgatāḥ || 9-38-20||

MHB 9-38-21

तत्र दत्त्वा बहून्दायान्विप्रान्संपूज्य माधवः ।
जगाम वृष्णिप्रवरो रुषङ्गोराश्रमं तदा ॥ ९-३८-२१॥
tatra dattvā bahūndāyānviprānsaṃpūjya mādhavaḥ |
jagāma vṛṣṇipravaro ruṣaṅgorāśramaṃ tadā || 9-38-21||

MHB 9-38-22

यत्र तप्तं तपो घोरमार्ष्टिषेणेन भारत ।
ब्राह्मण्यं लब्धवांस्तत्र विश्वामित्रो महामुनिः ॥ ९-३८-२२॥
yatra taptaṃ tapo ghoramārṣṭiṣeṇena bhārata |
brāhmaṇyaṃ labdhavāṃstatra viśvāmitro mahāmuniḥ || 9-38-22||

MHB 9-38-23

ततो हलधरः श्रीमान्ब्राह्मणैः परिवारितः ।
जगाम यत्र राजेन्द्र रुषङ्गुस्तनुमत्यजत् ॥ ९-३८-२३॥
tato haladharaḥ śrīmānbrāhmaṇaiḥ parivāritaḥ |
jagāma yatra rājendra ruṣaṅgustanumatyajat || 9-38-23||

MHB 9-38-24

रुषङ्गुर्ब्राह्मणो वृद्धस्तपोनित्यश्च भारत ।
देहन्यासे कृतमना विचिन्त्य बहुधा बहु ॥ ९-३८-२४॥
ruṣaṅgurbrāhmaṇo vṛddhastaponityaśca bhārata |
dehanyāse kṛtamanā vicintya bahudhā bahu || 9-38-24||

MHB 9-38-25

ततः सर्वानुपादाय तनयान्वै महातपाः ।
रुषङ्गुरब्रवीत्तत्र नयध्वं मा पृथूदकम् ॥ ९-३८-२५॥
tataḥ sarvānupādāya tanayānvai mahātapāḥ |
ruṣaṅgurabravīttatra nayadhvaṃ mā pṛthūdakam || 9-38-25||

MHB 9-38-26

विज्ञायातीतवयसं रुषङ्गुं ते तपोधनाः ।
तं वै तीर्थमुपानिन्युः सरस्वत्यास्तपोधनम् ॥ ९-३८-२६॥
vijñāyātītavayasaṃ ruṣaṅguṃ te tapodhanāḥ |
taṃ vai tīrthamupāninyuḥ sarasvatyāstapodhanam || 9-38-26||

MHB 9-38-27

स तैः पुत्रैस्तदा धीमानानीतो वै सरस्वतीम् ।
पुण्यां तीर्थशतोपेतां विप्रसंघैर्निषेविताम् ॥ ९-३८-२७॥
sa taiḥ putraistadā dhīmānānīto vai sarasvatīm |
puṇyāṃ tīrthaśatopetāṃ viprasaṃghairniṣevitām || 9-38-27||

MHB 9-38-28

स तत्र विधिना राजन्नाप्लुतः सुमहातपाः ।
ज्ञात्वा तीर्थगुणांश्चैव प्राहेदमृषिसत्तमः ।
सुप्रीतः पुरुषव्याघ्र सर्वान्पुत्रानुपासतः ॥ ९-३८-२८॥
sa tatra vidhinā rājannāplutaḥ sumahātapāḥ |
jñātvā tīrthaguṇāṃścaiva prāhedamṛṣisattamaḥ |
suprītaḥ puruṣavyāghra sarvānputrānupāsataḥ || 9-38-28||

MHB 9-38-29

सरस्वत्युत्तरे तीरे यस्त्यजेदात्मनस्तनुम् ।
पृथूदके जप्यपरो नैनं श्वोमरणं तपेत् ॥ ९-३८-२९॥
sarasvatyuttare tīre yastyajedātmanastanum |
pṛthūdake japyaparo nainaṃ śvomaraṇaṃ tapet || 9-38-29||

MHB 9-38-30

तत्राप्लुत्य स धर्मात्मा उपस्पृश्य हलायुधः ।
दत्त्वा चैव बहून्दायान्विप्राणां विप्रवत्सलः ॥ ९-३८-३०॥
tatrāplutya sa dharmātmā upaspṛśya halāyudhaḥ |
dattvā caiva bahūndāyānviprāṇāṃ vipravatsalaḥ || 9-38-30||

MHB 9-38-31

ससर्ज यत्र भगवाँल्लोकाँल्लोकपितामहः ।
यत्रार्ष्टिषेणः कौरव्य ब्राह्मण्यं संशितव्रतः ।
तपसा महता राजन्प्राप्तवानृषिसत्तमः ॥ ९-३८-३१॥
sasarja yatra bhagavā~llokā~llokapitāmahaḥ |
yatrārṣṭiṣeṇaḥ kauravya brāhmaṇyaṃ saṃśitavrataḥ |
tapasā mahatā rājanprāptavānṛṣisattamaḥ || 9-38-31||

MHB 9-38-32

सिन्धुद्वीपश्च राजर्षिर्देवापिश्च महातपाः ।
ब्राह्मण्यं लब्धवान्यत्र विश्वामित्रो महामुनिः ।
महातपस्वी भगवानुग्रतेजा महातपाः ॥ ९-३८-३२॥
sindhudvīpaśca rājarṣirdevāpiśca mahātapāḥ |
brāhmaṇyaṃ labdhavānyatra viśvāmitro mahāmuniḥ |
mahātapasvī bhagavānugratejā mahātapāḥ || 9-38-32||

MHB 9-38-33

तत्राजगाम बलवान्बलभद्रः प्रतापवान् ॥ ९-३८-३३॥
tatrājagāma balavānbalabhadraḥ pratāpavān || 9-38-33||

Adhyaya: 39/64 (32)

MHB 9-39-1

जनमेजय उवाच ।
कथमार्ष्टिषेणो भगवान्विपुलं तप्तवांस्तपः ।
सिन्धुद्वीपः कथं चापि ब्राह्मण्यं लब्धवांस्तदा ॥ ९-३९-१॥
janamejaya uvāca |
kathamārṣṭiṣeṇo bhagavānvipulaṃ taptavāṃstapaḥ |
sindhudvīpaḥ kathaṃ cāpi brāhmaṇyaṃ labdhavāṃstadā || 9-39-1||

MHB 9-39-2

देवापिश्च कथं ब्रह्मन्विश्वामित्रश्च सत्तम ।
तन्ममाचक्ष्व भगवन्परं कौतूहलं हि मे ॥ ९-३९-२॥
devāpiśca kathaṃ brahmanviśvāmitraśca sattama |
tanmamācakṣva bhagavanparaṃ kautūhalaṃ hi me || 9-39-2||

MHB 9-39-3

वैशंपायन उवाच ।
पुरा कृतयुगे राजन्नार्ष्टिषेणो द्विजोत्तमः ।
वसन्गुरुकुले नित्यं नित्यमध्ययने रतः ॥ ९-३९-३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
purā kṛtayuge rājannārṣṭiṣeṇo dvijottamaḥ |
vasangurukule nityaṃ nityamadhyayane rataḥ || 9-39-3||

MHB 9-39-4

तस्य राजन्गुरुकुले वसतो नित्यमेव ह ।
समाप्तिं नागमद्विद्या नापि वेदा विशां पते ॥ ९-३९-४॥
tasya rājangurukule vasato nityameva ha |
samāptiṃ nāgamadvidyā nāpi vedā viśāṃ pate || 9-39-4||

MHB 9-39-5

स निर्विण्णस्ततो राजंस्तपस्तेपे महातपाः ।
ततो वै तपसा तेन प्राप्य वेदाननुत्तमान् ॥ ९-३९-५॥
sa nirviṇṇastato rājaṃstapastepe mahātapāḥ |
tato vai tapasā tena prāpya vedānanuttamān || 9-39-5||

MHB 9-39-6

स विद्वान्वेदयुक्तश्च सिद्धश्चाप्यृषिसत्तमः ।
तत्र तीर्थे वरान्प्रादात्त्रीनेव सुमहातपाः ॥ ९-३९-६॥
sa vidvānvedayuktaśca siddhaścāpyṛṣisattamaḥ |
tatra tīrthe varānprādāttrīneva sumahātapāḥ || 9-39-6||

MHB 9-39-7

अस्मिंस्तीर्थे महानद्या अद्यप्रभृति मानवः ।
आप्लुतो वाजिमेधस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम् ॥ ९-३९-७॥
asmiṃstīrthe mahānadyā adyaprabhṛti mānavaḥ |
āpluto vājimedhasya phalaṃ prāpnoti puṣkalam || 9-39-7||

MHB 9-39-8

अद्यप्रभृति नैवात्र भयं व्यालाद्भविष्यति ।
अपि चाल्पेन यत्नेन फलं प्राप्स्यति पुष्कलम् ॥ ९-३९-८॥
adyaprabhṛti naivātra bhayaṃ vyālādbhaviṣyati |
api cālpena yatnena phalaṃ prāpsyati puṣkalam || 9-39-8||

MHB 9-39-9

एवमुक्त्वा महातेजा जगाम त्रिदिवं मुनिः ।
एवं सिद्धः स भगवानार्ष्टिषेणः प्रतापवान् ॥ ९-३९-९॥
evamuktvā mahātejā jagāma tridivaṃ muniḥ |
evaṃ siddhaḥ sa bhagavānārṣṭiṣeṇaḥ pratāpavān || 9-39-9||

MHB 9-39-10

तस्मिन्नेव तदा तीर्थे सिन्धुद्वीपः प्रतापवान् ।
देवापिश्च महाराज ब्राह्मण्यं प्रापतुर्महत् ॥ ९-३९-१०॥
tasminneva tadā tīrthe sindhudvīpaḥ pratāpavān |
devāpiśca mahārāja brāhmaṇyaṃ prāpaturmahat || 9-39-10||

MHB 9-39-11

तथा च कौशिकस्तात तपोनित्यो जितेन्द्रियः ।
तपसा वै सुतप्तेन ब्राह्मणत्वमवाप्तवान् ॥ ९-३९-११॥
tathā ca kauśikastāta taponityo jitendriyaḥ |
tapasā vai sutaptena brāhmaṇatvamavāptavān || 9-39-11||

MHB 9-39-12

गाधिर्नाम महानासीत्क्षत्रियः प्रथितो भुवि ।
तस्य पुत्रोऽभवद्राजन्विश्वामित्रः प्रतापवान् ॥ ९-३९-१२॥
gādhirnāma mahānāsītkṣatriyaḥ prathito bhuvi |
tasya putro'bhavadrājanviśvāmitraḥ pratāpavān || 9-39-12||

MHB 9-39-13

स राजा कौशिकस्तात महायोग्यभवत्किल ।
स पुत्रमभिषिच्याथ विश्वामित्रं महातपाः ॥ ९-३९-१३॥
sa rājā kauśikastāta mahāyogyabhavatkila |
sa putramabhiṣicyātha viśvāmitraṃ mahātapāḥ || 9-39-13||

MHB 9-39-14

देहन्यासे मनश्चक्रे तमूचुः प्रणताः प्रजाः ।
न गन्तव्यं महाप्राज्ञ त्राहि चास्मान्महाभयात् ॥ ९-३९-१४॥
dehanyāse manaścakre tamūcuḥ praṇatāḥ prajāḥ |
na gantavyaṃ mahāprājña trāhi cāsmānmahābhayāt || 9-39-14||

MHB 9-39-15

एवमुक्तः प्रत्युवाच ततो गाधिः प्रजास्तदा ।
विश्वस्य जगतो गोप्ता भविष्यति सुतो मम ॥ ९-३९-१५॥
evamuktaḥ pratyuvāca tato gādhiḥ prajāstadā |
viśvasya jagato goptā bhaviṣyati suto mama || 9-39-15||

MHB 9-39-16

इत्युक्त्वा तु ततो गाधिर्विश्वामित्रं निवेश्य च ।
जगाम त्रिदिवं राजन्विश्वामित्रोऽभवन्नृपः ।
न च शक्नोति पृथिवीं यत्नवानपि रक्षितुम् ॥ ९-३९-१६॥
ityuktvā tu tato gādhirviśvāmitraṃ niveśya ca |
jagāma tridivaṃ rājanviśvāmitro'bhavannṛpaḥ |
na ca śaknoti pṛthivīṃ yatnavānapi rakṣitum || 9-39-16||

MHB 9-39-17

ततः शुश्राव राजा स राक्षसेभ्यो महाभयम् ।
निर्ययौ नगराच्चापि चतुरङ्गबलान्वितः ॥ ९-३९-१७॥
tataḥ śuśrāva rājā sa rākṣasebhyo mahābhayam |
niryayau nagarāccāpi caturaṅgabalānvitaḥ || 9-39-17||

MHB 9-39-18

स गत्वा दूरमध्वानं वसिष्ठाश्रममभ्ययात् ।
तस्य ते सैनिका राजंश्चक्रुस्तत्रानयान्बहून् ॥ ९-३९-१८॥
sa gatvā dūramadhvānaṃ vasiṣṭhāśramamabhyayāt |
tasya te sainikā rājaṃścakrustatrānayānbahūn || 9-39-18||

MHB 9-39-19

ततस्तु भगवान्विप्रो वसिष्ठोऽऽश्रममभ्ययात् ।
ददृशे च ततः सर्वं भज्यमानं महावनम् ॥ ९-३९-१९॥
tatastu bhagavānvipro vasiṣṭho''śramamabhyayāt |
dadṛśe ca tataḥ sarvaṃ bhajyamānaṃ mahāvanam || 9-39-19||

MHB 9-39-20

तस्य क्रुद्धो महाराज वसिष्ठो मुनिसत्तमः ।
सृजस्व शबरान्घोरानिति स्वां गामुवाच ह ॥ ९-३९-२०॥
tasya kruddho mahārāja vasiṣṭho munisattamaḥ |
sṛjasva śabarānghorāniti svāṃ gāmuvāca ha || 9-39-20||

MHB 9-39-21

तथोक्ता सासृजद्धेनुः पुरुषान्घोरदर्शनान् ।
ते च तद्बलमासाद्य बभञ्जुः सर्वतोदिशम् ॥ ९-३९-२१॥
tathoktā sāsṛjaddhenuḥ puruṣānghoradarśanān |
te ca tadbalamāsādya babhañjuḥ sarvatodiśam || 9-39-21||

MHB 9-39-22

तद्दृष्ट्वा विद्रुतं सैन्यं विश्वामित्रस्तु गाधिजः ।
तपः परं मन्यमानस्तपस्येव मनो दधे ॥ ९-३९-२२॥
taddṛṣṭvā vidrutaṃ sainyaṃ viśvāmitrastu gādhijaḥ |
tapaḥ paraṃ manyamānastapasyeva mano dadhe || 9-39-22||

MHB 9-39-23

सोऽस्मिंस्तीर्थवरे राजन्सरस्वत्याः समाहितः ।
नियमैश्चोपवासैश्च कर्शयन्देहमात्मनः ॥ ९-३९-२३॥
so'smiṃstīrthavare rājansarasvatyāḥ samāhitaḥ |
niyamaiścopavāsaiśca karśayandehamātmanaḥ || 9-39-23||

MHB 9-39-24

जलाहारो वायुभक्षः पर्णाहारश्च सोऽभवत् ।
तथा स्थण्डिलशायी च ये चान्ये नियमाः पृथक् ॥ ९-३९-२४॥
jalāhāro vāyubhakṣaḥ parṇāhāraśca so'bhavat |
tathā sthaṇḍilaśāyī ca ye cānye niyamāḥ pṛthak || 9-39-24||

MHB 9-39-25

असकृत्तस्य देवास्तु व्रतविघ्नं प्रचक्रिरे ।
न चास्य नियमाद्बुद्धिरपयाति महात्मनः ॥ ९-३९-२५॥
asakṛttasya devāstu vratavighnaṃ pracakrire |
na cāsya niyamādbuddhirapayāti mahātmanaḥ || 9-39-25||

MHB 9-39-26

ततः परेण यत्नेन तप्त्वा बहुविधं तपः ।
तेजसा भास्कराकारो गाधिजः समपद्यत ॥ ९-३९-२६॥
tataḥ pareṇa yatnena taptvā bahuvidhaṃ tapaḥ |
tejasā bhāskarākāro gādhijaḥ samapadyata || 9-39-26||

MHB 9-39-27

तपसा तु तथा युक्तं विश्वामित्रं पितामहः ।
अमन्यत महातेजा वरदो वरमस्य तत् ॥ ९-३९-२७॥
tapasā tu tathā yuktaṃ viśvāmitraṃ pitāmahaḥ |
amanyata mahātejā varado varamasya tat || 9-39-27||

MHB 9-39-28

स तु वव्रे वरं राजन्स्यामहं ब्राह्मणस्त्विति ।
तथेति चाब्रवीद्ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ॥ ९-३९-२८॥
sa tu vavre varaṃ rājansyāmahaṃ brāhmaṇastviti |
tatheti cābravīdbrahmā sarvalokapitāmahaḥ || 9-39-28||

MHB 9-39-29

स लब्ध्वा तपसोग्रेण ब्राह्मणत्वं महायशाः ।
विचचार महीं कृत्स्नां कृतकामः सुरोपमः ॥ ९-३९-२९॥
sa labdhvā tapasogreṇa brāhmaṇatvaṃ mahāyaśāḥ |
vicacāra mahīṃ kṛtsnāṃ kṛtakāmaḥ suropamaḥ || 9-39-29||

MHB 9-39-30

तस्मिंस्तीर्थवरे रामः प्रदाय विविधं वसु ।
पयस्विनीस्तथा धेनूर्यानानि शयनानि च ॥ ९-३९-३०॥
tasmiṃstīrthavare rāmaḥ pradāya vividhaṃ vasu |
payasvinīstathā dhenūryānāni śayanāni ca || 9-39-30||

MHB 9-39-31

तथा वस्त्राण्यलंकारं भक्ष्यं पेयं च शोभनम् ।
अददान्मुदितो राजन्पूजयित्वा द्विजोत्तमान् ॥ ९-३९-३१॥
tathā vastrāṇyalaṃkāraṃ bhakṣyaṃ peyaṃ ca śobhanam |
adadānmudito rājanpūjayitvā dvijottamān || 9-39-31||

MHB 9-39-32

ययौ राजंस्ततो रामो बकस्याश्रममन्तिकात् ।
यत्र तेपे तपस्तीव्रं दाल्भ्यो बक इति श्रुतिः ॥ ९-३९-३२॥
yayau rājaṃstato rāmo bakasyāśramamantikāt |
yatra tepe tapastīvraṃ dālbhyo baka iti śrutiḥ || 9-39-32||

Adhyaya: 40/64 (35)

MHB 9-40-1

वैशंपायन उवाच ।
ब्रह्मयोनिभिराकीर्णं जगाम यदुनन्दनः ।
यत्र दाल्भ्यो बको राजन्पश्वर्थं सुमहातपाः ।
जुहाव धृतराष्ट्रस्य राष्ट्रं वैचित्रवीर्यिणः ॥ ९-४०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
brahmayonibhirākīrṇaṃ jagāma yadunandanaḥ |
yatra dālbhyo bako rājanpaśvarthaṃ sumahātapāḥ |
juhāva dhṛtarāṣṭrasya rāṣṭraṃ vaicitravīryiṇaḥ || 9-40-1||

MHB 9-40-2

तपसा घोररूपेण कर्शयन्देहमात्मनः ।
क्रोधेन महताविष्टो धर्मात्मा वै प्रतापवान् ॥ ९-४०-२॥
tapasā ghorarūpeṇa karśayandehamātmanaḥ |
krodhena mahatāviṣṭo dharmātmā vai pratāpavān || 9-40-2||

MHB 9-40-3

पुरा हि नैमिषेयाणां सत्रे द्वादशवार्षिके ।
वृत्ते विश्वजितोऽन्ते वै पाञ्चालानृषयोऽगमन् ॥ ९-४०-३॥
purā hi naimiṣeyāṇāṃ satre dvādaśavārṣike |
vṛtte viśvajito'nte vai pāñcālānṛṣayo'gaman || 9-40-3||

MHB 9-40-4

तत्रेश्वरमयाचन्त दक्षिणार्थं मनीषिणः ।
बलान्वितान्वत्सतरान्निर्व्याधीनेकविंशतिम् ॥ ९-४०-४॥
tatreśvaramayācanta dakṣiṇārthaṃ manīṣiṇaḥ |
balānvitānvatsatarānnirvyādhīnekaviṃśatim || 9-40-4||

MHB 9-40-5

तानब्रवीद्बको वृद्धो विभजध्वं पशूनिति ।
पशूनेतानहं त्यक्त्वा भिक्षिष्ये राजसत्तमम् ॥ ९-४०-५॥
tānabravīdbako vṛddho vibhajadhvaṃ paśūniti |
paśūnetānahaṃ tyaktvā bhikṣiṣye rājasattamam || 9-40-5||

MHB 9-40-6

एवमुक्त्वा ततो राजन्नृषीन्सर्वान्प्रतापवान् ।
जगाम धृतराष्ट्रस्य भवनं ब्राह्मणोत्तमः ॥ ९-४०-६॥
evamuktvā tato rājannṛṣīnsarvānpratāpavān |
jagāma dhṛtarāṣṭrasya bhavanaṃ brāhmaṇottamaḥ || 9-40-6||

MHB 9-40-7

स समीपगतो भूत्वा धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ।
अयाचत पशून्दाल्भ्यः स चैनं रुषितोऽब्रवीत् ॥ ९-४०-७॥
sa samīpagato bhūtvā dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram |
ayācata paśūndālbhyaḥ sa cainaṃ ruṣito'bravīt || 9-40-7||

MHB 9-40-8

यदृच्छया मृता दृष्ट्वा गास्तदा नृपसत्तम ।
एतान्पशून्नय क्षिप्रं ब्रह्मबन्धो यदीच्छसि ॥ ९-४०-८॥
yadṛcchayā mṛtā dṛṣṭvā gāstadā nṛpasattama |
etānpaśūnnaya kṣipraṃ brahmabandho yadīcchasi || 9-40-8||

MHB 9-40-9

ऋषिस्त्वथ वचः श्रुत्वा चिन्तयामास धर्मवित् ।
अहो बत नृशंसं वै वाक्यमुक्तोऽस्मि संसदि ॥ ९-४०-९॥
ṛṣistvatha vacaḥ śrutvā cintayāmāsa dharmavit |
aho bata nṛśaṃsaṃ vai vākyamukto'smi saṃsadi || 9-40-9||

MHB 9-40-10

चिन्तयित्वा मुहूर्तं च रोषाविष्टो द्विजोत्तमः ।
मतिं चक्रे विनाशाय धृतराष्ट्रस्य भूपतेः ॥ ९-४०-१०॥
cintayitvā muhūrtaṃ ca roṣāviṣṭo dvijottamaḥ |
matiṃ cakre vināśāya dhṛtarāṣṭrasya bhūpateḥ || 9-40-10||

MHB 9-40-11

स उत्कृत्य मृतानां वै मांसानि द्विजसत्तमः ।
जुहाव धृतराष्ट्रस्य राष्ट्रं नरपतेः पुरा ॥ ९-४०-११॥
sa utkṛtya mṛtānāṃ vai māṃsāni dvijasattamaḥ |
juhāva dhṛtarāṣṭrasya rāṣṭraṃ narapateḥ purā || 9-40-11||

MHB 9-40-12

अवकीर्णे सरस्वत्यास्तीर्थे प्रज्वाल्य पावकम् ।
बको दाल्भ्यो महाराज नियमं परमास्थितः ।
स तैरेव जुहावास्य राष्ट्रं मांसैर्महातपाः ॥ ९-४०-१२॥
avakīrṇe sarasvatyāstīrthe prajvālya pāvakam |
bako dālbhyo mahārāja niyamaṃ paramāsthitaḥ |
sa taireva juhāvāsya rāṣṭraṃ māṃsairmahātapāḥ || 9-40-12||

MHB 9-40-13

तस्मिंस्तु विधिवत्सत्रे संप्रवृत्ते सुदारुणे ।
अक्षीयत ततो राष्ट्रं धृतराष्ट्रस्य पार्थिव ॥ ९-४०-१३॥
tasmiṃstu vidhivatsatre saṃpravṛtte sudāruṇe |
akṣīyata tato rāṣṭraṃ dhṛtarāṣṭrasya pārthiva || 9-40-13||

MHB 9-40-14

छिद्यमानं यथानन्तं वनं परशुना विभो ।
बभूवापहतं तच्चाप्यवकीर्णमचेतनम् ॥ ९-४०-१४॥
chidyamānaṃ yathānantaṃ vanaṃ paraśunā vibho |
babhūvāpahataṃ taccāpyavakīrṇamacetanam || 9-40-14||

MHB 9-40-15

दृष्ट्वा तदवकीर्णं तु राष्ट्रं स मनुजाधिपः ।
बभूव दुर्मना राजंश्चिन्तयामास च प्रभुः ॥ ९-४०-१५॥
dṛṣṭvā tadavakīrṇaṃ tu rāṣṭraṃ sa manujādhipaḥ |
babhūva durmanā rājaṃścintayāmāsa ca prabhuḥ || 9-40-15||

MHB 9-40-16

मोक्षार्थमकरोद्यत्नं ब्राह्मणैः सहितः पुरा ।
अथासौ पार्थिवः खिन्नस्ते च विप्रास्तदा नृप ॥ ९-४०-१६॥
mokṣārthamakarodyatnaṃ brāhmaṇaiḥ sahitaḥ purā |
athāsau pārthivaḥ khinnaste ca viprāstadā nṛpa || 9-40-16||

MHB 9-40-17

यदा चापि न शक्नोति राष्ट्रं मोचयितुं नृप ।
अथ वैप्राश्निकांस्तत्र पप्रच्छ जनमेजय ॥ ९-४०-१७॥
yadā cāpi na śaknoti rāṣṭraṃ mocayituṃ nṛpa |
atha vaiprāśnikāṃstatra papraccha janamejaya || 9-40-17||

MHB 9-40-18

ततो वैप्राश्निकाः प्राहुः पशुविप्रकृतस्त्वया ।
मांसैरभिजुहोतीति तव राष्ट्रं मुनिर्बकः ॥ ९-४०-१८॥
tato vaiprāśnikāḥ prāhuḥ paśuviprakṛtastvayā |
māṃsairabhijuhotīti tava rāṣṭraṃ munirbakaḥ || 9-40-18||

MHB 9-40-19

तेन ते हूयमानस्य राष्ट्रस्यास्य क्षयो महान् ।
तस्यैतत्तपसः कर्म येन ते ह्यनयो महान् ।
अपां कुञ्जे सरस्वत्यास्तं प्रसादय पार्थिव ॥ ९-४०-१९॥
tena te hūyamānasya rāṣṭrasyāsya kṣayo mahān |
tasyaitattapasaḥ karma yena te hyanayo mahān |
apāṃ kuñje sarasvatyāstaṃ prasādaya pārthiva || 9-40-19||

MHB 9-40-20

सरस्वतीं ततो गत्वा स राजा बकमब्रवीत् ।
निपत्य शिरसा भूमौ प्राञ्जलिर्भरतर्षभ ॥ ९-४०-२०॥
sarasvatīṃ tato gatvā sa rājā bakamabravīt |
nipatya śirasā bhūmau prāñjalirbharatarṣabha || 9-40-20||

MHB 9-40-21

प्रसादये त्वा भगवन्नपराधं क्षमस्व मे ।
मम दीनस्य लुब्धस्य मौर्ख्येण हतचेतसः ।
त्वं गतिस्त्वं च मे नाथः प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ९-४०-२१॥
prasādaye tvā bhagavannaparādhaṃ kṣamasva me |
mama dīnasya lubdhasya maurkhyeṇa hatacetasaḥ |
tvaṃ gatistvaṃ ca me nāthaḥ prasādaṃ kartumarhasi || 9-40-21||

MHB 9-40-22

तं तथा विलपन्तं तु शोकोपहतचेतसम् ।
दृष्ट्वा तस्य कृपा जज्ञे राष्ट्रं तच्च व्यमोचयत् ॥ ९-४०-२२॥
taṃ tathā vilapantaṃ tu śokopahatacetasam |
dṛṣṭvā tasya kṛpā jajñe rāṣṭraṃ tacca vyamocayat || 9-40-22||

MHB 9-40-23

ऋषिः प्रसन्नस्तस्याभूत्संरम्भं च विहाय सः ।
मोक्षार्थं तस्य राष्ट्रस्य जुहाव पुनराहुतिम् ॥ ९-४०-२३॥
ṛṣiḥ prasannastasyābhūtsaṃrambhaṃ ca vihāya saḥ |
mokṣārthaṃ tasya rāṣṭrasya juhāva punarāhutim || 9-40-23||

MHB 9-40-24

मोक्षयित्वा ततो राष्ट्रं प्रतिगृह्य पशून्बहून् ।
हृष्टात्मा नैमिषारण्यं जगाम पुनरेव हि ॥ ९-४०-२४॥
mokṣayitvā tato rāṣṭraṃ pratigṛhya paśūnbahūn |
hṛṣṭātmā naimiṣāraṇyaṃ jagāma punareva hi || 9-40-24||

MHB 9-40-25

धृतराष्ट्रोऽपि धर्मात्मा स्वस्थचेता महामनाः ।
स्वमेव नगरं राजा प्रतिपेदे महर्द्धिमत् ॥ ९-४०-२५॥
dhṛtarāṣṭro'pi dharmātmā svasthacetā mahāmanāḥ |
svameva nagaraṃ rājā pratipede maharddhimat || 9-40-25||

MHB 9-40-26

तत्र तीर्थे महाराज बृहस्पतिरुदारधीः ।
असुराणामभावाय भावाय च दिवौकसाम् ॥ ९-४०-२६॥
tatra tīrthe mahārāja bṛhaspatirudāradhīḥ |
asurāṇāmabhāvāya bhāvāya ca divaukasām || 9-40-26||

MHB 9-40-27

मांसैरपि जुहावेष्टिमक्षीयन्त ततोऽसुराः ।
दैवतैरपि संभग्ना जितकाशिभिराहवे ॥ ९-४०-२७॥
māṃsairapi juhāveṣṭimakṣīyanta tato'surāḥ |
daivatairapi saṃbhagnā jitakāśibhirāhave || 9-40-27||

MHB 9-40-28

तत्रापि विधिवद्दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यो महायशाः ।
वाजिनः कुञ्जरांश्चैव रथांश्चाश्वतरीयुतान् ॥ ९-४०-२८॥
tatrāpi vidhivaddattvā brāhmaṇebhyo mahāyaśāḥ |
vājinaḥ kuñjarāṃścaiva rathāṃścāśvatarīyutān || 9-40-28||

MHB 9-40-29

रत्नानि च महार्हाणि धनं धान्यं च पुष्कलम् ।
ययौ तीर्थं महाबाहुर्यायातं पृथिवीपते ॥ ९-४०-२९॥
ratnāni ca mahārhāṇi dhanaṃ dhānyaṃ ca puṣkalam |
yayau tīrthaṃ mahābāhuryāyātaṃ pṛthivīpate || 9-40-29||

MHB 9-40-30

यत्र यज्ञे ययातेस्तु महाराज सरस्वती ।
सर्पिः पयश्च सुस्राव नाहुषस्य महात्मनः ॥ ९-४०-३०॥
yatra yajñe yayātestu mahārāja sarasvatī |
sarpiḥ payaśca susrāva nāhuṣasya mahātmanaḥ || 9-40-30||

MHB 9-40-31

तत्रेष्ट्वा पुरुषव्याघ्रो ययातिः पृथिवीपतिः ।
आक्रामदूर्ध्वं मुदितो लेभे लोकांश्च पुष्कलान् ॥ ९-४०-३१॥
tatreṣṭvā puruṣavyāghro yayātiḥ pṛthivīpatiḥ |
ākrāmadūrdhvaṃ mudito lebhe lokāṃśca puṣkalān || 9-40-31||

MHB 9-40-32

ययातेर्यजमानस्य यत्र राजन्सरस्वती ।
प्रसृता प्रददौ कामान्ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥ ९-४०-३२॥
yayāteryajamānasya yatra rājansarasvatī |
prasṛtā pradadau kāmānbrāhmaṇānāṃ mahātmanām || 9-40-32||

MHB 9-40-33

यत्र यत्र हि यो विप्रो यान्यान्कामानभीप्सति ।
तत्र तत्र सरिच्छ्रेष्ठा ससर्ज सुबहून्रसान् ॥ ९-४०-३३॥
yatra yatra hi yo vipro yānyānkāmānabhīpsati |
tatra tatra saricchreṣṭhā sasarja subahūnrasān || 9-40-33||

MHB 9-40-34

तत्र देवाः सगन्धर्वाः प्रीता यज्ञस्य संपदा ।
विस्मिता मानुषाश्चासन्दृष्ट्वा तां यज्ञसंपदम् ॥ ९-४०-३४॥
tatra devāḥ sagandharvāḥ prītā yajñasya saṃpadā |
vismitā mānuṣāścāsandṛṣṭvā tāṃ yajñasaṃpadam || 9-40-34||

MHB 9-40-35

ततस्तालकेतुर्महाधर्मसेतुर्महात्मा कृतात्मा महादाननित्यः ।
वसिष्ठापवाहं महाभीमवेगं धृतात्मा जितात्मा समभ्याजगाम ॥ ९-४०-३५॥
tatastālaketurmahādharmaseturmahātmā kṛtātmā mahādānanityaḥ |
vasiṣṭhāpavāhaṃ mahābhīmavegaṃ dhṛtātmā jitātmā samabhyājagāma || 9-40-35||

Adhyaya: 41/64 (39)

MHB 9-41-1

जनमेजय उवाच ।
वसिष्ठस्यापवाहो वै भीमवेगः कथं नु सः ।
किमर्थं च सरिच्छ्रेष्ठा तमृषिं प्रत्यवाहयत् ॥ ९-४१-१॥
janamejaya uvāca |
vasiṣṭhasyāpavāho vai bhīmavegaḥ kathaṃ nu saḥ |
kimarthaṃ ca saricchreṣṭhā tamṛṣiṃ pratyavāhayat || 9-41-1||

MHB 9-41-2

केन चास्याभवद्वैरं कारणं किं च तत्प्रभो ।
शंस पृष्टो महाप्राज्ञ न हि तृप्यामि कथ्यताम् ॥ ९-४१-२॥
kena cāsyābhavadvairaṃ kāraṇaṃ kiṃ ca tatprabho |
śaṃsa pṛṣṭo mahāprājña na hi tṛpyāmi kathyatām || 9-41-2||

MHB 9-41-3

वैशंपायन उवाच ।
विश्वामित्रस्य चैवर्षेर्वसिष्ठस्य च भारत ।
भृशं वैरमभूद्राजंस्तपःस्पर्धाकृतं महत् ॥ ९-४१-३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
viśvāmitrasya caivarṣervasiṣṭhasya ca bhārata |
bhṛśaṃ vairamabhūdrājaṃstapaḥspardhākṛtaṃ mahat || 9-41-3||

MHB 9-41-4

आश्रमो वै वसिष्ठस्य स्थाणुतीर्थेऽभवन्महान् ।
पूर्वतः पश्चिमश्चासीद्विश्वामित्रस्य धीमतः ॥ ९-४१-४॥
āśramo vai vasiṣṭhasya sthāṇutīrthe'bhavanmahān |
pūrvataḥ paścimaścāsīdviśvāmitrasya dhīmataḥ || 9-41-4||

MHB 9-41-5

यत्र स्थाणुर्महाराज तप्तवान्सुमहत्तपः ।
यत्रास्य कर्म तद्घोरं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ९-४१-५॥
yatra sthāṇurmahārāja taptavānsumahattapaḥ |
yatrāsya karma tadghoraṃ pravadanti manīṣiṇaḥ || 9-41-5||

MHB 9-41-6

यत्रेष्ट्वा भगवान्स्थाणुः पूजयित्वा सरस्वतीम् ।
स्थापयामास तत्तीर्थं स्थाणुतीर्थमिति प्रभो ॥ ९-४१-६॥
yatreṣṭvā bhagavānsthāṇuḥ pūjayitvā sarasvatīm |
sthāpayāmāsa tattīrthaṃ sthāṇutīrthamiti prabho || 9-41-6||

MHB 9-41-7

तत्र सर्वे सुराः स्कन्दमभ्यषिञ्चन्नराधिप ।
सेनापत्येन महता सुरारिविनिबर्हणम् ॥ ९-४१-७॥
tatra sarve surāḥ skandamabhyaṣiñcannarādhipa |
senāpatyena mahatā surārivinibarhaṇam || 9-41-7||

MHB 9-41-8

तस्मिन्सरस्वतीतीर्थे विश्वामित्रो महामुनिः ।
वसिष्ठं चालयामास तपसोग्रेण तच्छृणु ॥ ९-४१-८॥
tasminsarasvatītīrthe viśvāmitro mahāmuniḥ |
vasiṣṭhaṃ cālayāmāsa tapasogreṇa tacchṛṇu || 9-41-8||

MHB 9-41-9

विश्वामित्रवसिष्ठौ तावहन्यहनि भारत ।
स्पर्धां तपःकृतां तीव्रां चक्रतुस्तौ तपोधनौ ॥ ९-४१-९॥
viśvāmitravasiṣṭhau tāvahanyahani bhārata |
spardhāṃ tapaḥkṛtāṃ tīvrāṃ cakratustau tapodhanau || 9-41-9||

MHB 9-41-10

तत्राप्यधिकसंतापो विश्वामित्रो महामुनिः ।
दृष्ट्वा तेजो वसिष्ठस्य चिन्तामभिजगाम ह ।
तस्य बुद्धिरियं ह्यासीद्धर्मनित्यस्य भारत ॥ ९-४१-१०॥
tatrāpyadhikasaṃtāpo viśvāmitro mahāmuniḥ |
dṛṣṭvā tejo vasiṣṭhasya cintāmabhijagāma ha |
tasya buddhiriyaṃ hyāsīddharmanityasya bhārata || 9-41-10||

MHB 9-41-11

इयं सरस्वती तूर्णं मत्समीपं तपोधनम् ।
आनयिष्यति वेगेन वसिष्ठं जपतां वरम् ।
इहागतं द्विजश्रेष्ठं हनिष्यामि न संशयः ॥ ९-४१-११॥
iyaṃ sarasvatī tūrṇaṃ matsamīpaṃ tapodhanam |
ānayiṣyati vegena vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam |
ihāgataṃ dvijaśreṣṭhaṃ haniṣyāmi na saṃśayaḥ || 9-41-11||

MHB 9-41-12

एवं निश्चित्य भगवान्विश्वामित्रो महामुनिः ।
सस्मार सरितां श्रेष्ठां क्रोधसंरक्तलोचनः ॥ ९-४१-१२॥
evaṃ niścitya bhagavānviśvāmitro mahāmuniḥ |
sasmāra saritāṃ śreṣṭhāṃ krodhasaṃraktalocanaḥ || 9-41-12||

MHB 9-41-13

सा ध्याता मुनिना तेन व्याकुलत्वं जगाम ह ।
जज्ञे चैनं महावीर्यं महाकोपं च भामिनी ॥ ९-४१-१३॥
sā dhyātā muninā tena vyākulatvaṃ jagāma ha |
jajñe cainaṃ mahāvīryaṃ mahākopaṃ ca bhāminī || 9-41-13||

MHB 9-41-14

तत एनं वेपमाना विवर्णा प्राञ्जलिस्तदा ।
उपतस्थे मुनिवरं विश्वामित्रं सरस्वती ॥ ९-४१-१४॥
tata enaṃ vepamānā vivarṇā prāñjalistadā |
upatasthe munivaraṃ viśvāmitraṃ sarasvatī || 9-41-14||

MHB 9-41-15

हतवीरा यथा नारी साभवद्दुःखिता भृशम् ।
ब्रूहि किं करवाणीति प्रोवाच मुनिसत्तमम् ॥ ९-४१-१५॥
hatavīrā yathā nārī sābhavadduḥkhitā bhṛśam |
brūhi kiṃ karavāṇīti provāca munisattamam || 9-41-15||

MHB 9-41-16

तामुवाच मुनिः क्रुद्धो वसिष्ठं शीघ्रमानय ।
यावदेनं निहन्म्यद्य तच्छ्रुत्वा व्यथिता नदी ॥ ९-४१-१६॥
tāmuvāca muniḥ kruddho vasiṣṭhaṃ śīghramānaya |
yāvadenaṃ nihanmyadya tacchrutvā vyathitā nadī || 9-41-16||

MHB 9-41-17

साञ्जलिं तु ततः कृत्वा पुण्डरीकनिभेक्षणा ।
विव्यथे सुविरूढेव लता वायुसमीरिता ॥ ९-४१-१७॥
sāñjaliṃ tu tataḥ kṛtvā puṇḍarīkanibhekṣaṇā |
vivyathe suvirūḍheva latā vāyusamīritā || 9-41-17||

MHB 9-41-18

तथागतां तु तां दृष्ट्वा वेपमानां कृताञ्जलिम् ।
विश्वामित्रोऽब्रवीत्क्रुद्धो वसिष्ठं शीघ्रमानय ॥ ९-४१-१८॥
tathāgatāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā vepamānāṃ kṛtāñjalim |
viśvāmitro'bravītkruddho vasiṣṭhaṃ śīghramānaya || 9-41-18||

MHB 9-41-19

ततो भीता सरिच्छ्रेष्ठा चिन्तयामास भारत ।
उभयोः शापयोर्भीता कथमेतद्भविष्यति ॥ ९-४१-१९॥
tato bhītā saricchreṣṭhā cintayāmāsa bhārata |
ubhayoḥ śāpayorbhītā kathametadbhaviṣyati || 9-41-19||

MHB 9-41-20

साभिगम्य वसिष्ठं तु इममर्थमचोदयत् ।
यदुक्ता सरितां श्रेष्ठा विश्वामित्रेण धीमता ॥ ९-४१-२०॥
sābhigamya vasiṣṭhaṃ tu imamarthamacodayat |
yaduktā saritāṃ śreṣṭhā viśvāmitreṇa dhīmatā || 9-41-20||

MHB 9-41-21

उभयोः शापयोर्भीता वेपमाना पुनः पुनः ।
चिन्तयित्वा महाशापमृषिवित्रासिता भृशम् ॥ ९-४१-२१॥
ubhayoḥ śāpayorbhītā vepamānā punaḥ punaḥ |
cintayitvā mahāśāpamṛṣivitrāsitā bhṛśam || 9-41-21||

MHB 9-41-22

तां कृशां च विवर्णां च दृष्ट्वा चिन्तासमन्विताम् ।
उवाच राजन्धर्मात्मा वसिष्ठो द्विपदां वरः ॥ ९-४१-२२॥
tāṃ kṛśāṃ ca vivarṇāṃ ca dṛṣṭvā cintāsamanvitām |
uvāca rājandharmātmā vasiṣṭho dvipadāṃ varaḥ || 9-41-22||

MHB 9-41-23

त्राह्यात्मानं सरिच्छ्रेष्ठे वह मां शीघ्रगामिनी ।
विश्वामित्रः शपेद्धि त्वां मा कृथास्त्वं विचारणाम् ॥ ९-४१-२३॥
trāhyātmānaṃ saricchreṣṭhe vaha māṃ śīghragāminī |
viśvāmitraḥ śapeddhi tvāṃ mā kṛthāstvaṃ vicāraṇām || 9-41-23||

MHB 9-41-24

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृपाशीलस्य सा सरित् ।
चिन्तयामास कौरव्य किं कृतं सुकृतं भवेत् ॥ ९-४१-२४॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā kṛpāśīlasya sā sarit |
cintayāmāsa kauravya kiṃ kṛtaṃ sukṛtaṃ bhavet || 9-41-24||

MHB 9-41-25

तस्याश्चिन्ता समुत्पन्ना वसिष्ठो मय्यतीव हि ।
कृतवान्हि दयां नित्यं तस्य कार्यं हितं मया ॥ ९-४१-२५॥
tasyāścintā samutpannā vasiṣṭho mayyatīva hi |
kṛtavānhi dayāṃ nityaṃ tasya kāryaṃ hitaṃ mayā || 9-41-25||

MHB 9-41-26

अथ कूले स्वके राजञ्जपन्तमृषिसत्तमम् ।
जुह्वानं कौशिकं प्रेक्ष्य सरस्वत्यभ्यचिन्तयत् ॥ ९-४१-२६॥
atha kūle svake rājañjapantamṛṣisattamam |
juhvānaṃ kauśikaṃ prekṣya sarasvatyabhyacintayat || 9-41-26||

MHB 9-41-27

इदमन्तरमित्येव ततः सा सरितां वरा ।
कूलापहारमकरोत्स्वेन वेगेन सा सरित् ॥ ९-४१-२७॥
idamantaramityeva tataḥ sā saritāṃ varā |
kūlāpahāramakarotsvena vegena sā sarit || 9-41-27||

MHB 9-41-28

तेन कूलापहारेण मैत्रावरुणिरौह्यत ।
उह्यमानश्च तुष्टाव तदा राजन्सरस्वतीम् ॥ ९-४१-२८॥
tena kūlāpahāreṇa maitrāvaruṇirauhyata |
uhyamānaśca tuṣṭāva tadā rājansarasvatīm || 9-41-28||

MHB 9-41-29

पितामहस्य सरसः प्रवृत्तासि सरस्वति ।
व्याप्तं चेदं जगत्सर्वं तवैवाम्भोभिरुत्तमैः ॥ ९-४१-२९॥
pitāmahasya sarasaḥ pravṛttāsi sarasvati |
vyāptaṃ cedaṃ jagatsarvaṃ tavaivāmbhobhiruttamaiḥ || 9-41-29||

MHB 9-41-30

त्वमेवाकाशगा देवि मेघेषूत्सृजसे पयः ।
सर्वाश्चापस्त्वमेवेति त्वत्तो वयमधीमहे ॥ ९-४१-३०॥
tvamevākāśagā devi megheṣūtsṛjase payaḥ |
sarvāścāpastvameveti tvatto vayamadhīmahe || 9-41-30||

MHB 9-41-31

पुष्टिर्द्युतिस्तथा कीर्तिः सिद्धिर्वृद्धिरुमा तथा ।
त्वमेव वाणी स्वाहा त्वं त्वय्यायत्तमिदं जगत् ।
त्वमेव सर्वभूतेषु वससीह चतुर्विधा ॥ ९-४१-३१॥
puṣṭirdyutistathā kīrtiḥ siddhirvṛddhirumā tathā |
tvameva vāṇī svāhā tvaṃ tvayyāyattamidaṃ jagat |
tvameva sarvabhūteṣu vasasīha caturvidhā || 9-41-31||

MHB 9-41-32

एवं सरस्वती राजन्स्तूयमाना महर्षिणा ।
वेगेनोवाह तं विप्रं विश्वामित्राश्रमं प्रति ।
न्यवेदयत चाभीक्ष्णं विश्वामित्राय तं मुनिम् ॥ ९-४१-३२॥
evaṃ sarasvatī rājanstūyamānā maharṣiṇā |
vegenovāha taṃ vipraṃ viśvāmitrāśramaṃ prati |
nyavedayata cābhīkṣṇaṃ viśvāmitrāya taṃ munim || 9-41-32||

MHB 9-41-33

तमानीतं सरस्वत्या दृष्ट्वा कोपसमन्वितः ।
अथान्वेषत्प्रहरणं वसिष्ठान्तकरं तदा ॥ ९-४१-३३॥
tamānītaṃ sarasvatyā dṛṣṭvā kopasamanvitaḥ |
athānveṣatpraharaṇaṃ vasiṣṭhāntakaraṃ tadā || 9-41-33||

MHB 9-41-34

तं तु क्रुद्धमभिप्रेक्ष्य ब्रह्महत्याभयान्नदी ।
अपोवाह वसिष्ठं तु प्राचीं दिशमतन्द्रिता ।
उभयोः कुर्वती वाक्यं वञ्चयित्वा तु गाधिजम् ॥ ९-४१-३४॥
taṃ tu kruddhamabhiprekṣya brahmahatyābhayānnadī |
apovāha vasiṣṭhaṃ tu prācīṃ diśamatandritā |
ubhayoḥ kurvatī vākyaṃ vañcayitvā tu gādhijam || 9-41-34||

MHB 9-41-35

ततोऽपवाहितं दृष्ट्वा वसिष्ठमृषिसत्तमम् ।
अब्रवीदथ संक्रुद्धो विश्वामित्रो ह्यमर्षणः ॥ ९-४१-३५॥
tato'pavāhitaṃ dṛṣṭvā vasiṣṭhamṛṣisattamam |
abravīdatha saṃkruddho viśvāmitro hyamarṣaṇaḥ || 9-41-35||

MHB 9-41-36

यस्मान्मा त्वं सरिच्छ्रेष्ठे वञ्चयित्वा पुनर्गता ।
शोणितं वह कल्याणि रक्षोग्रामणिसंमतम् ॥ ९-४१-३६॥
yasmānmā tvaṃ saricchreṣṭhe vañcayitvā punargatā |
śoṇitaṃ vaha kalyāṇi rakṣogrāmaṇisaṃmatam || 9-41-36||

MHB 9-41-37

ततः सरस्वती शप्ता विश्वामित्रेण धीमता ।
अवहच्छोणितोन्मिश्रं तोयं संवत्सरं तदा ॥ ९-४१-३७॥
tataḥ sarasvatī śaptā viśvāmitreṇa dhīmatā |
avahacchoṇitonmiśraṃ toyaṃ saṃvatsaraṃ tadā || 9-41-37||

MHB 9-41-38

अथर्षयश्च देवाश्च गन्धर्वाप्सरसस्तथा ।
सरस्वतीं तथा दृष्ट्वा बभूवुर्भृशदुःखिताः ॥ ९-४१-३८॥
atharṣayaśca devāśca gandharvāpsarasastathā |
sarasvatīṃ tathā dṛṣṭvā babhūvurbhṛśaduḥkhitāḥ || 9-41-38||

MHB 9-41-39

एवं वसिष्ठापवाहो लोके ख्यातो जनाधिप ।
आगच्छच्च पुनर्मार्गं स्वमेव सरितां वरा ॥ ९-४१-३९॥
evaṃ vasiṣṭhāpavāho loke khyāto janādhipa |
āgacchacca punarmārgaṃ svameva saritāṃ varā || 9-41-39||

Adhyaya: 42/64 (41)

MHB 9-42-1

वैशंपायन उवाच ।
सा शप्ता तेन क्रुद्धेन विश्वामित्रेण धीमता ।
तस्मिंस्तीर्थवरे शुभ्रे शोणितं समुपावहत् ॥ ९-४२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sā śaptā tena kruddhena viśvāmitreṇa dhīmatā |
tasmiṃstīrthavare śubhre śoṇitaṃ samupāvahat || 9-42-1||

MHB 9-42-2

अथाजग्मुस्ततो राजन्राक्षसास्तत्र भारत ।
तत्र ते शोणितं सर्वे पिबन्तः सुखमासते ॥ ९-४२-२॥
athājagmustato rājanrākṣasāstatra bhārata |
tatra te śoṇitaṃ sarve pibantaḥ sukhamāsate || 9-42-2||

MHB 9-42-3

तृप्ताश्च सुभृशं तेन सुखिता विगतज्वराः ।
नृत्यन्तश्च हसन्तश्च यथा स्वर्गजितस्तथा ॥ ९-४२-३॥
tṛptāśca subhṛśaṃ tena sukhitā vigatajvarāḥ |
nṛtyantaśca hasantaśca yathā svargajitastathā || 9-42-3||

MHB 9-42-4

कस्यचित्त्वथ कालस्य ऋषयः सतपोधनाः ।
तीर्थयात्रां समाजग्मुः सरस्वत्यां महीपते ॥ ९-४२-४॥
kasyacittvatha kālasya ṛṣayaḥ satapodhanāḥ |
tīrthayātrāṃ samājagmuḥ sarasvatyāṃ mahīpate || 9-42-4||

MHB 9-42-5

तेषु सर्वेषु तीर्थेषु आप्लुत्य मुनिपुंगवाः ।
प्राप्य प्रीतिं परां चापि तपोलुब्धा विशारदाः ।
प्रययुर्हि ततो राजन्येन तीर्थं हि तत्तथा ॥ ९-४२-५॥
teṣu sarveṣu tīrtheṣu āplutya munipuṃgavāḥ |
prāpya prītiṃ parāṃ cāpi tapolubdhā viśāradāḥ |
prayayurhi tato rājanyena tīrthaṃ hi tattathā || 9-42-5||

MHB 9-42-6

अथागम्य महाभागास्तत्तीर्थं दारुणं तदा ।
दृष्ट्वा तोयं सरस्वत्याः शोणितेन परिप्लुतम् ।
पीयमानं च रक्षोभिर्बहुभिर्नृपसत्तम ॥ ९-४२-६॥
athāgamya mahābhāgāstattīrthaṃ dāruṇaṃ tadā |
dṛṣṭvā toyaṃ sarasvatyāḥ śoṇitena pariplutam |
pīyamānaṃ ca rakṣobhirbahubhirnṛpasattama || 9-42-6||

MHB 9-42-7

तान्दृष्ट्वा राक्षसान्राजन्मुनयः संशितव्रताः ।
परित्राणे सरस्वत्याः परं यत्नं प्रचक्रिरे ॥ ९-४२-७॥
tāndṛṣṭvā rākṣasānrājanmunayaḥ saṃśitavratāḥ |
paritrāṇe sarasvatyāḥ paraṃ yatnaṃ pracakrire || 9-42-7||

MHB 9-42-8

ते तु सर्वे महाभागाः समागम्य महाव्रताः ।
आहूय सरितां श्रेष्ठामिदं वचनमब्रुवन् ॥ ९-४२-८॥
te tu sarve mahābhāgāḥ samāgamya mahāvratāḥ |
āhūya saritāṃ śreṣṭhāmidaṃ vacanamabruvan || 9-42-8||

MHB 9-42-9

कारणं ब्रूहि कल्याणि किमर्थं ते ह्रदो ह्ययम् ।
एवमाकुलतां यातः श्रुत्वा पास्यामहे वयम् ॥ ९-४२-९॥
kāraṇaṃ brūhi kalyāṇi kimarthaṃ te hrado hyayam |
evamākulatāṃ yātaḥ śrutvā pāsyāmahe vayam || 9-42-9||

MHB 9-42-10

ततः सा सर्वमाचष्ट यथावृत्तं प्रवेपती ।
दुःखितामथ तां दृष्ट्वा त ऊचुर्वै तपोधनाः ॥ ९-४२-१०॥
tataḥ sā sarvamācaṣṭa yathāvṛttaṃ pravepatī |
duḥkhitāmatha tāṃ dṛṣṭvā ta ūcurvai tapodhanāḥ || 9-42-10||

MHB 9-42-11

कारणं श्रुतमस्माभिः शापश्चैव श्रुतोऽनघे ।
करिष्यन्ति तु यत्प्राप्तं सर्व एव तपोधनाः ॥ ९-४२-११॥
kāraṇaṃ śrutamasmābhiḥ śāpaścaiva śruto'naghe |
kariṣyanti tu yatprāptaṃ sarva eva tapodhanāḥ || 9-42-11||

MHB 9-42-12

एवमुक्त्वा सरिच्छ्रेष्ठामूचुस्तेऽथ परस्परम् ।
विमोचयामहे सर्वे शापादेतां सरस्वतीम् ॥ ९-४२-१२॥
evamuktvā saricchreṣṭhāmūcuste'tha parasparam |
vimocayāmahe sarve śāpādetāṃ sarasvatīm || 9-42-12||

MHB 9-42-13

तेषां तु वचनादेव प्रकृतिस्था सरस्वती ।
प्रसन्नसलिला जज्ञे यथा पूर्वं तथैव हि ।
विमुक्ता च सरिच्छ्रेष्ठा विबभौ सा यथा पुरा ॥ ९-४२-१३॥
teṣāṃ tu vacanādeva prakṛtisthā sarasvatī |
prasannasalilā jajñe yathā pūrvaṃ tathaiva hi |
vimuktā ca saricchreṣṭhā vibabhau sā yathā purā || 9-42-13||

MHB 9-42-14

दृष्ट्वा तोयं सरस्वत्या मुनिभिस्तैस्तथा कृतम् ।
कृताञ्जलीस्ततो राजन्राक्षसाः क्षुधयार्दिताः ।
ऊचुस्तान्वै मुनीन्सर्वान्कृपायुक्तान्पुनः पुनः ॥ ९-४२-१४॥
dṛṣṭvā toyaṃ sarasvatyā munibhistaistathā kṛtam |
kṛtāñjalīstato rājanrākṣasāḥ kṣudhayārditāḥ |
ūcustānvai munīnsarvānkṛpāyuktānpunaḥ punaḥ || 9-42-14||

MHB 9-42-15

वयं हि क्षुधिताश्चैव धर्माद्धीनाश्च शाश्वतात् ।
न च नः कामकारोऽयं यद्वयं पापकारिणः ॥ ९-४२-१५॥
vayaṃ hi kṣudhitāścaiva dharmāddhīnāśca śāśvatāt |
na ca naḥ kāmakāro'yaṃ yadvayaṃ pāpakāriṇaḥ || 9-42-15||

MHB 9-42-16

युष्माकं चाप्रसादेन दुष्कृतेन च कर्मणा ।
पक्षोऽयं वर्धतेऽस्माकं यतः स्म ब्रह्मराक्षसाः ॥ ९-४२-१६॥
yuṣmākaṃ cāprasādena duṣkṛtena ca karmaṇā |
pakṣo'yaṃ vardhate'smākaṃ yataḥ sma brahmarākṣasāḥ || 9-42-16||

MHB 9-42-17

एवं हि वैश्यशूद्राणां क्षत्रियाणां तथैव च ।
ये ब्राह्मणान्प्रद्विषन्ति ते भवन्तीह राक्षसाः ॥ ९-४२-१७॥
evaṃ hi vaiśyaśūdrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ tathaiva ca |
ye brāhmaṇānpradviṣanti te bhavantīha rākṣasāḥ || 9-42-17||

MHB 9-42-18

आचार्यमृत्विजं चैव गुरुं वृद्धजनं तथा ।
प्राणिनो येऽवमन्यन्ते ते भवन्तीह राक्षसाः ।
योषितां चैव पापानां योनिदोषेण वर्धते ॥ ९-४२-१८॥
ācāryamṛtvijaṃ caiva guruṃ vṛddhajanaṃ tathā |
prāṇino ye'vamanyante te bhavantīha rākṣasāḥ |
yoṣitāṃ caiva pāpānāṃ yonidoṣeṇa vardhate || 9-42-18||

MHB 9-42-19

तत्कुरुध्वमिहास्माकं कारुण्यं द्विजसत्तमाः ।
शक्ता भवन्तः सर्वेषां लोकानामपि तारणे ॥ ९-४२-१९॥
tatkurudhvamihāsmākaṃ kāruṇyaṃ dvijasattamāḥ |
śaktā bhavantaḥ sarveṣāṃ lokānāmapi tāraṇe || 9-42-19||

MHB 9-42-20

तेषां ते मुनयः श्रुत्वा तुष्टुवुस्तां महानदीम् ।
मोक्षार्थं रक्षसां तेषामूचुः प्रयतमानसाः ॥ ९-४२-२०॥
teṣāṃ te munayaḥ śrutvā tuṣṭuvustāṃ mahānadīm |
mokṣārthaṃ rakṣasāṃ teṣāmūcuḥ prayatamānasāḥ || 9-42-20||

MHB 9-42-21

क्षुतकीटावपन्नं च यच्चोच्छिष्टाशितं भवेत् ।
केशावपन्नमाधूतमारुग्णमपि यद्भवेत् ।
श्वभिः संस्पृष्टमन्नं च भागोऽसौ रक्षसामिह ॥ ९-४२-२१॥
kṣutakīṭāvapannaṃ ca yaccocchiṣṭāśitaṃ bhavet |
keśāvapannamādhūtamārugṇamapi yadbhavet |
śvabhiḥ saṃspṛṣṭamannaṃ ca bhāgo'sau rakṣasāmiha || 9-42-21||

MHB 9-42-22

तस्माज्ज्ञात्वा सदा विद्वानेतान्यन्नानि वर्जयेत् ।
राक्षसान्नमसौ भुङ्क्ते यो भुङ्क्ते ह्यन्नमीदृशम् ॥ ९-४२-२२॥
tasmājjñātvā sadā vidvānetānyannāni varjayet |
rākṣasānnamasau bhuṅkte yo bhuṅkte hyannamīdṛśam || 9-42-22||

MHB 9-42-23

शोधयित्वा ततस्तीर्थमृषयस्ते तपोधनाः ।
मोक्षार्थं राक्षसानां च नदीं तां प्रत्यचोदयन् ॥ ९-४२-२३॥
śodhayitvā tatastīrthamṛṣayaste tapodhanāḥ |
mokṣārthaṃ rākṣasānāṃ ca nadīṃ tāṃ pratyacodayan || 9-42-23||

MHB 9-42-24

महर्षीणां मतं ज्ञात्वा ततः सा सरितां वरा ।
अरुणामानयामास स्वां तनुं पुरुषर्षभ ॥ ९-४२-२४॥
maharṣīṇāṃ mataṃ jñātvā tataḥ sā saritāṃ varā |
aruṇāmānayāmāsa svāṃ tanuṃ puruṣarṣabha || 9-42-24||

MHB 9-42-25

तस्यां ते राक्षसाः स्नात्वा तनूस्त्यक्त्वा दिवं गताः ।
अरुणायां महाराज ब्रह्महत्यापहा हि सा ॥ ९-४२-२५॥
tasyāṃ te rākṣasāḥ snātvā tanūstyaktvā divaṃ gatāḥ |
aruṇāyāṃ mahārāja brahmahatyāpahā hi sā || 9-42-25||

MHB 9-42-26

एतमर्थमभिज्ञाय देवराजः शतक्रतुः ।
तस्मिंस्तीर्थवरे स्नात्वा विमुक्तः पाप्मना किल ॥ ९-४२-२६॥
etamarthamabhijñāya devarājaḥ śatakratuḥ |
tasmiṃstīrthavare snātvā vimuktaḥ pāpmanā kila || 9-42-26||

MHB 9-42-27

जनमेजय उवाच ।
किमर्थं भगवाञ्शक्रो ब्रह्महत्यामवाप्तवान् ।
कथमस्मिंश्च तीर्थे वै आप्लुत्याकल्मषोऽभवत् ॥ ९-४२-२७॥
janamejaya uvāca |
kimarthaṃ bhagavāñśakro brahmahatyāmavāptavān |
kathamasmiṃśca tīrthe vai āplutyākalmaṣo'bhavat || 9-42-27||

MHB 9-42-28

वैशंपायन उवाच ।
शृणुष्वैतदुपाख्यानं यथावृत्तं जनेश्वर ।
यथा बिभेद समयं नमुचेर्वासवः पुरा ॥ ९-४२-२८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śṛṇuṣvaitadupākhyānaṃ yathāvṛttaṃ janeśvara |
yathā bibheda samayaṃ namucervāsavaḥ purā || 9-42-28||

MHB 9-42-29

नमुचिर्वासवाद्भीतः सूर्यरश्मिं समाविशत् ।
तेनेन्द्रः सख्यमकरोत्समयं चेदमब्रवीत् ॥ ९-४२-२९॥
namucirvāsavādbhītaḥ sūryaraśmiṃ samāviśat |
tenendraḥ sakhyamakarotsamayaṃ cedamabravīt || 9-42-29||

MHB 9-42-30

नार्द्रेण त्वा न शुष्केण न रात्रौ नापि वाहनि ।
वधिष्याम्यसुरश्रेष्ठ सखे सत्येन ते शपे ॥ ९-४२-३०॥
nārdreṇa tvā na śuṣkeṇa na rātrau nāpi vāhani |
vadhiṣyāmyasuraśreṣṭha sakhe satyena te śape || 9-42-30||

MHB 9-42-31

एवं स कृत्वा समयं सृष्ट्वा नीहारमीश्वरः ।
चिच्छेदास्य शिरो राजन्नपां फेनेन वासवः ॥ ९-४२-३१॥
evaṃ sa kṛtvā samayaṃ sṛṣṭvā nīhāramīśvaraḥ |
cicchedāsya śiro rājannapāṃ phenena vāsavaḥ || 9-42-31||

MHB 9-42-32

तच्छिरो नमुचेश्छिन्नं पृष्ठतः शक्रमन्वयात् ।
हे मित्रहन्पाप इति ब्रुवाणं शक्रमन्तिकात् ॥ ९-४२-३२॥
tacchiro namuceśchinnaṃ pṛṣṭhataḥ śakramanvayāt |
he mitrahanpāpa iti bruvāṇaṃ śakramantikāt || 9-42-32||

MHB 9-42-33

एवं स शिरसा तेन चोद्यमानः पुनः पुनः ।
पितामहाय संतप्त एवमर्थं न्यवेदयत् ॥ ९-४२-३३॥
evaṃ sa śirasā tena codyamānaḥ punaḥ punaḥ |
pitāmahāya saṃtapta evamarthaṃ nyavedayat || 9-42-33||

MHB 9-42-34

तमब्रवील्लोकगुरुररुणायां यथाविधि ।
इष्ट्वोपस्पृश देवेन्द्र ब्रह्महत्यापहा हि सा ॥ ९-४२-३४॥
tamabravīllokagururaruṇāyāṃ yathāvidhi |
iṣṭvopaspṛśa devendra brahmahatyāpahā hi sā || 9-42-34||

MHB 9-42-35

इत्युक्तः स सरस्वत्याः कुञ्जे वै जनमेजय ।
इष्ट्वा यथावद्बलभिदरुणायामुपास्पृशत् ॥ ९-४२-३५॥
ityuktaḥ sa sarasvatyāḥ kuñje vai janamejaya |
iṣṭvā yathāvadbalabhidaruṇāyāmupāspṛśat || 9-42-35||

MHB 9-42-36

स मुक्तः पाप्मना तेन ब्रह्महत्याकृतेन ह ।
जगाम संहृष्टमनास्त्रिदिवं त्रिदशेश्वरः ॥ ९-४२-३६॥
sa muktaḥ pāpmanā tena brahmahatyākṛtena ha |
jagāma saṃhṛṣṭamanāstridivaṃ tridaśeśvaraḥ || 9-42-36||

MHB 9-42-37

शिरस्तच्चापि नमुचेस्तत्रैवाप्लुत्य भारत ।
लोकान्कामदुघान्प्राप्तमक्षयान्राजसत्तम ॥ ९-४२-३७॥
śirastaccāpi namucestatraivāplutya bhārata |
lokānkāmadughānprāptamakṣayānrājasattama || 9-42-37||

MHB 9-42-38

तत्राप्युपस्पृश्य बलो महात्मा दत्त्वा च दानानि पृथग्विधानि ।
अवाप्य धर्मं परमार्यकर्मा जगाम सोमस्य महत्स तीर्थम् ॥ ९-४२-३८॥
tatrāpyupaspṛśya balo mahātmā dattvā ca dānāni pṛthagvidhāni |
avāpya dharmaṃ paramāryakarmā jagāma somasya mahatsa tīrtham || 9-42-38||

MHB 9-42-39

यत्रायजद्राजसूयेन सोमः साक्षात्पुरा विधिवत्पार्थिवेन्द्र ।
अत्रिर्धीमान्विप्रमुख्यो बभूव होता यस्मिन्क्रतुमुख्ये महात्मा ॥ ९-४२-३९॥
yatrāyajadrājasūyena somaḥ sākṣātpurā vidhivatpārthivendra |
atrirdhīmānvipramukhyo babhūva hotā yasminkratumukhye mahātmā || 9-42-39||

MHB 9-42-40

यस्यान्तेऽभूत्सुमहान्दानवानां दैतेयानां राक्षसानां च देवैः ।
स संग्रामस्तारकाख्यः सुतीव्रो यत्र स्कन्दस्तारकाख्यं जघान ॥ ९-४२-४०॥
yasyānte'bhūtsumahāndānavānāṃ daiteyānāṃ rākṣasānāṃ ca devaiḥ |
sa saṃgrāmastārakākhyaḥ sutīvro yatra skandastārakākhyaṃ jaghāna || 9-42-40||

MHB 9-42-41

सेनापत्यं लब्धवान्देवतानां महासेनो यत्र दैत्यान्तकर्ता ।
साक्षाच्चात्र न्यवसत्कार्त्तिकेयः सदा कुमारो यत्र स प्लक्षराजः ॥ ९-४२-४१॥
senāpatyaṃ labdhavāndevatānāṃ mahāseno yatra daityāntakartā |
sākṣāccātra nyavasatkārttikeyaḥ sadā kumāro yatra sa plakṣarājaḥ || 9-42-41||

Adhyaya: 43/64 (52)

MHB 9-43-1

जनमेजय उवाच ।
सरस्वत्याः प्रभावोऽयमुक्तस्ते द्विजसत्तम ।
कुमारस्याभिषेकं तु ब्रह्मन्व्याख्यातुमर्हसि ॥ ९-४३-१॥
janamejaya uvāca |
sarasvatyāḥ prabhāvo'yamuktaste dvijasattama |
kumārasyābhiṣekaṃ tu brahmanvyākhyātumarhasi || 9-43-1||

MHB 9-43-2

यस्मिन्काले च देशे च यथा च वदतां वर ।
यैश्चाभिषिक्तो भगवान्विधिना येन च प्रभुः ॥ ९-४३-२॥
yasminkāle ca deśe ca yathā ca vadatāṃ vara |
yaiścābhiṣikto bhagavānvidhinā yena ca prabhuḥ || 9-43-2||

MHB 9-43-3

स्कन्दो यथा च दैत्यानामकरोत्कदनं महत् ।
तथा मे सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे ॥ ९-४३-३॥
skando yathā ca daityānāmakarotkadanaṃ mahat |
tathā me sarvamācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi me || 9-43-3||

MHB 9-43-4

वैशंपायन उवाच ।
कुरुवंशस्य सदृशमिदं कौतूहलं तव ।
हर्षमुत्पादयत्येतद्वचो मे जनमेजय ॥ ९-४३-४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kuruvaṃśasya sadṛśamidaṃ kautūhalaṃ tava |
harṣamutpādayatyetadvaco me janamejaya || 9-43-4||

MHB 9-43-5

हन्त ते कथयिष्यामि शृण्वानस्य जनाधिप ।
अभिषेकं कुमारस्य प्रभावं च महात्मनः ॥ ९-४३-५॥
hanta te kathayiṣyāmi śṛṇvānasya janādhipa |
abhiṣekaṃ kumārasya prabhāvaṃ ca mahātmanaḥ || 9-43-5||

MHB 9-43-6

तेजो माहेश्वरं स्कन्नमग्नौ प्रपतितं पुरा ।
तत्सर्वभक्षो भगवान्नाशकद्दग्धुमक्षयम् ॥ ९-४३-६॥
tejo māheśvaraṃ skannamagnau prapatitaṃ purā |
tatsarvabhakṣo bhagavānnāśakaddagdhumakṣayam || 9-43-6||

MHB 9-43-7

तेनासीदति तेजस्वी दीप्तिमान्हव्यवाहनः ।
न चैव धारयामास गर्भं तेजोमयं तदा ॥ ९-४३-७॥
tenāsīdati tejasvī dīptimānhavyavāhanaḥ |
na caiva dhārayāmāsa garbhaṃ tejomayaṃ tadā || 9-43-7||

MHB 9-43-8

स गङ्गामभिसंगम्य नियोगाद्ब्रह्मणः प्रभुः ।
गर्भमाहितवान्दिव्यं भास्करोपमतेजसम् ॥ ९-४३-८॥
sa gaṅgāmabhisaṃgamya niyogādbrahmaṇaḥ prabhuḥ |
garbhamāhitavāndivyaṃ bhāskaropamatejasam || 9-43-8||

MHB 9-43-9

अथ गङ्गापि तं गर्भमसहन्ती विधारणे ।
उत्ससर्ज गिरौ रम्ये हिमवत्यमरार्चिते ॥ ९-४३-९॥
atha gaṅgāpi taṃ garbhamasahantī vidhāraṇe |
utsasarja girau ramye himavatyamarārcite || 9-43-9||

MHB 9-43-10

स तत्र ववृधे लोकानावृत्य ज्वलनात्मजः ।
ददृशुर्ज्वलनाकारं तं गर्भमथ कृत्तिकाः ॥ ९-४३-१०॥
sa tatra vavṛdhe lokānāvṛtya jvalanātmajaḥ |
dadṛśurjvalanākāraṃ taṃ garbhamatha kṛttikāḥ || 9-43-10||

MHB 9-43-11

शरस्तम्बे महात्मानमनलात्मजमीश्वरम् ।
ममायमिति ताः सर्वाः पुत्रार्थिन्योऽभिचक्रमुः ॥ ९-४३-११॥
śarastambe mahātmānamanalātmajamīśvaram |
mamāyamiti tāḥ sarvāḥ putrārthinyo'bhicakramuḥ || 9-43-11||

MHB 9-43-12

तासां विदित्वा भावं तं मातॄणां भगवान्प्रभुः ।
प्रस्नुतानां पयः षड्भिर्वदनैरपिबत्तदा ॥ ९-४३-१२॥
tāsāṃ viditvā bhāvaṃ taṃ mātṝṇāṃ bhagavānprabhuḥ |
prasnutānāṃ payaḥ ṣaḍbhirvadanairapibattadā || 9-43-12||

MHB 9-43-13

तं प्रभावं समालक्ष्य तस्य बालस्य कृत्तिकाः ।
परं विस्मयमापन्ना देव्यो दिव्यवपुर्धराः ॥ ९-४३-१३॥
taṃ prabhāvaṃ samālakṣya tasya bālasya kṛttikāḥ |
paraṃ vismayamāpannā devyo divyavapurdharāḥ || 9-43-13||

MHB 9-43-14

यत्रोत्सृष्टः स भगवान्गङ्गया गिरिमूर्धनि ।
स शैलः काञ्चनः सर्वः संबभौ कुरुसत्तम ॥ ९-४३-१४॥
yatrotsṛṣṭaḥ sa bhagavāngaṅgayā girimūrdhani |
sa śailaḥ kāñcanaḥ sarvaḥ saṃbabhau kurusattama || 9-43-14||

MHB 9-43-15

वर्धता चैव गर्भेण पृथिवी तेन रञ्जिता ।
अतश्च सर्वे संवृत्ता गिरयः काञ्चनाकराः ॥ ९-४३-१५॥
vardhatā caiva garbheṇa pṛthivī tena rañjitā |
ataśca sarve saṃvṛttā girayaḥ kāñcanākarāḥ || 9-43-15||

MHB 9-43-16

कुमारश्च महावीर्यः कार्त्तिकेय इति स्मृतः ।
गाङ्गेयः पूर्वमभवन्महायोगबलान्वितः ॥ ९-४३-१६॥
kumāraśca mahāvīryaḥ kārttikeya iti smṛtaḥ |
gāṅgeyaḥ pūrvamabhavanmahāyogabalānvitaḥ || 9-43-16||

MHB 9-43-17

स देवस्तपसा चैव वीर्येण च समन्वितः ।
ववृधेऽतीव राजेन्द्र चन्द्रवत्प्रियदर्शनः ॥ ९-४३-१७॥
sa devastapasā caiva vīryeṇa ca samanvitaḥ |
vavṛdhe'tīva rājendra candravatpriyadarśanaḥ || 9-43-17||

MHB 9-43-18

स तस्मिन्काञ्चने दिव्ये शरस्तम्बे श्रिया वृतः ।
स्तूयमानस्तदा शेते गन्धर्वैर्मुनिभिस्तथा ॥ ९-४३-१८॥
sa tasminkāñcane divye śarastambe śriyā vṛtaḥ |
stūyamānastadā śete gandharvairmunibhistathā || 9-43-18||

MHB 9-43-19

तथैनमन्वनृत्यन्त देवकन्याः सहस्रशः ।
दिव्यवादित्रनृत्तज्ञाः स्तुवन्त्यश्चारुदर्शनाः ॥ ९-४३-१९॥
tathainamanvanṛtyanta devakanyāḥ sahasraśaḥ |
divyavāditranṛttajñāḥ stuvantyaścārudarśanāḥ || 9-43-19||

MHB 9-43-20

अन्वास्ते च नदी देवं गङ्गा वै सरितां वरा ।
दधार पृथिवी चैनं बिभ्रती रूपमुत्तमम् ॥ ९-४३-२०॥
anvāste ca nadī devaṃ gaṅgā vai saritāṃ varā |
dadhāra pṛthivī cainaṃ bibhratī rūpamuttamam || 9-43-20||

MHB 9-43-21

जातकर्मादिकास्तस्य क्रियाश्चक्रे बृहस्पतिः ।
वेदश्चैनं चतुर्मूर्तिरुपतस्थे कृताञ्जलिः ॥ ९-४३-२१॥
jātakarmādikāstasya kriyāścakre bṛhaspatiḥ |
vedaścainaṃ caturmūrtirupatasthe kṛtāñjaliḥ || 9-43-21||

MHB 9-43-22

धनुर्वेदश्चतुष्पादः शस्त्रग्रामः ससंग्रहः ।
तत्रैनं समुपातिष्ठत्साक्षाद्वाणी च केवला ॥ ९-४३-२२॥
dhanurvedaścatuṣpādaḥ śastragrāmaḥ sasaṃgrahaḥ |
tatrainaṃ samupātiṣṭhatsākṣādvāṇī ca kevalā || 9-43-22||

MHB 9-43-23

स ददर्श महावीर्यं देवदेवमुमापतिम् ।
शैलपुत्र्या सहासीनं भूतसंघशतैर्वृतम् ॥ ९-४३-२३॥
sa dadarśa mahāvīryaṃ devadevamumāpatim |
śailaputryā sahāsīnaṃ bhūtasaṃghaśatairvṛtam || 9-43-23||

MHB 9-43-24

निकाया भूतसंघानां परमाद्भुतदर्शनाः ।
विकृता विकृताकारा विकृताभरणध्वजाः ॥ ९-४३-२४॥
nikāyā bhūtasaṃghānāṃ paramādbhutadarśanāḥ |
vikṛtā vikṛtākārā vikṛtābharaṇadhvajāḥ || 9-43-24||

MHB 9-43-25

व्याघ्रसिंहर्क्षवदना बिडालमकराननाः ।
वृषदंशमुखाश्चान्ये गजोष्ट्रवदनास्तथा ॥ ९-४३-२५॥
vyāghrasiṃharkṣavadanā biḍālamakarānanāḥ |
vṛṣadaṃśamukhāścānye gajoṣṭravadanāstathā || 9-43-25||

MHB 9-43-26

उलूकवदनाः केचिद्गृध्रगोमायुदर्शनाः ।
क्रौञ्चपारावतनिभैर्वदनै राङ्कवैरपि ॥ ९-४३-२६॥
ulūkavadanāḥ kecidgṛdhragomāyudarśanāḥ |
krauñcapārāvatanibhairvadanai rāṅkavairapi || 9-43-26||

MHB 9-43-27

श्वाविच्छल्यकगोधानां खरैडकगवां तथा ।
सदृशानि वपूंष्यन्ये तत्र तत्र व्यधारयन् ॥ ९-४३-२७॥
śvāvicchalyakagodhānāṃ kharaiḍakagavāṃ tathā |
sadṛśāni vapūṃṣyanye tatra tatra vyadhārayan || 9-43-27||

MHB 9-43-28

केचिच्छैलाम्बुदप्रख्याश्चक्रालातगदायुधाः ।
केचिदञ्जनपुञ्जाभाः केचिच्छ्वेताचलप्रभाः ॥ ९-४३-२८॥
kecicchailāmbudaprakhyāścakrālātagadāyudhāḥ |
kecidañjanapuñjābhāḥ kecicchvetācalaprabhāḥ || 9-43-28||

MHB 9-43-29

सप्तमातृगणाश्चैव समाजग्मुर्विशां पते ।
साध्या विश्वेऽथ मरुतो वसवः पितरस्तथा ॥ ९-४३-२९॥
saptamātṛgaṇāścaiva samājagmurviśāṃ pate |
sādhyā viśve'tha maruto vasavaḥ pitarastathā || 9-43-29||

MHB 9-43-30

रुद्रादित्यास्तथा सिद्धा भुजगा दानवाः खगाः ।
ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान्सपुत्रः सह विष्णुना ॥ ९-४३-३०॥
rudrādityāstathā siddhā bhujagā dānavāḥ khagāḥ |
brahmā svayaṃbhūrbhagavānsaputraḥ saha viṣṇunā || 9-43-30||

MHB 9-43-31

शक्रस्तथाभ्ययाद्द्रष्टुं कुमारवरमच्युतम् ।
नारदप्रमुखाश्चापि देवगन्धर्वसत्तमाः ॥ ९-४३-३१॥
śakrastathābhyayāddraṣṭuṃ kumāravaramacyutam |
nāradapramukhāścāpi devagandharvasattamāḥ || 9-43-31||

MHB 9-43-32

देवर्षयश्च सिद्धाश्च बृहस्पतिपुरोगमाः ।
ऋभवो नाम वरदा देवानामपि देवताः ।
तेऽपि तत्र समाजग्मुर्यामा धामाश्च सर्वशः ॥ ९-४३-३२॥
devarṣayaśca siddhāśca bṛhaspatipurogamāḥ |
ṛbhavo nāma varadā devānāmapi devatāḥ |
te'pi tatra samājagmuryāmā dhāmāśca sarvaśaḥ || 9-43-32||

MHB 9-43-33

स तु बालोऽपि भगवान्महायोगबलान्वितः ।
अभ्याजगाम देवेशं शूलहस्तं पिनाकिनम् ॥ ९-४३-३३॥
sa tu bālo'pi bhagavānmahāyogabalānvitaḥ |
abhyājagāma deveśaṃ śūlahastaṃ pinākinam || 9-43-33||

MHB 9-43-34

तमाव्रजन्तमालक्ष्य शिवस्यासीन्मनोगतम् ।
युगपच्छैलपुत्र्याश्च गङ्गायाः पावकस्य च ॥ ९-४३-३४॥
tamāvrajantamālakṣya śivasyāsīnmanogatam |
yugapacchailaputryāśca gaṅgāyāḥ pāvakasya ca || 9-43-34||

MHB 9-43-35

किं नु पूर्वमयं बालो गौरवादभ्युपैष्यति ।
अपि मामिति सर्वेषां तेषामासीन्मनोगतम् ॥ ९-४३-३५॥
kiṃ nu pūrvamayaṃ bālo gauravādabhyupaiṣyati |
api māmiti sarveṣāṃ teṣāmāsīnmanogatam || 9-43-35||

MHB 9-43-36

तेषामेतमभिप्रायं चतुर्णामुपलक्ष्य सः ।
युगपद्योगमास्थाय ससर्ज विविधास्तनूः ॥ ९-४३-३६॥
teṣāmetamabhiprāyaṃ caturṇāmupalakṣya saḥ |
yugapadyogamāsthāya sasarja vividhāstanūḥ || 9-43-36||

MHB 9-43-37

ततोऽभवच्चतुर्मूर्तिः क्षणेन भगवान्प्रभुः ।
स्कन्दः शाखो विशाखश्च नैगमेषश्च पृष्ठतः ॥ ९-४३-३७॥
tato'bhavaccaturmūrtiḥ kṣaṇena bhagavānprabhuḥ |
skandaḥ śākho viśākhaśca naigameṣaśca pṛṣṭhataḥ || 9-43-37||

MHB 9-43-38

एवं स कृत्वा ह्यात्मानं चतुर्धा भगवान्प्रभुः ।
यतो रुद्रस्ततः स्कन्दो जगामाद्भुतदर्शनः ॥ ९-४३-३८॥
evaṃ sa kṛtvā hyātmānaṃ caturdhā bhagavānprabhuḥ |
yato rudrastataḥ skando jagāmādbhutadarśanaḥ || 9-43-38||

MHB 9-43-39

विशाखस्तु ययौ येन देवी गिरिवरात्मजा ।
शाखो ययौ च भगवान्वायुमूर्तिर्विभावसुम् ।
नैगमेषोऽगमद्गङ्गां कुमारः पावकप्रभः ॥ ९-४३-३९॥
viśākhastu yayau yena devī girivarātmajā |
śākho yayau ca bhagavānvāyumūrtirvibhāvasum |
naigameṣo'gamadgaṅgāṃ kumāraḥ pāvakaprabhaḥ || 9-43-39||

MHB 9-43-40

सर्वे भास्वरदेहास्ते चत्वारः समरूपिणः ।
तान्समभ्ययुरव्यग्रास्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ९-४३-४०॥
sarve bhāsvaradehāste catvāraḥ samarūpiṇaḥ |
tānsamabhyayuravyagrāstadadbhutamivābhavat || 9-43-40||

MHB 9-43-41

हाहाकारो महानासीद्देवदानवरक्षसाम् ।
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ ९-४३-४१॥
hāhākāro mahānāsīddevadānavarakṣasām |
taddṛṣṭvā mahadāścaryamadbhutaṃ romaharṣaṇam || 9-43-41||

MHB 9-43-42

ततो रुद्रश्च देवी च पावकश्च पितामहम् ।
गङ्गया सहिताः सर्वे प्रणिपेतुर्जगत्पतिम् ॥ ९-४३-४२॥
tato rudraśca devī ca pāvakaśca pitāmaham |
gaṅgayā sahitāḥ sarve praṇipeturjagatpatim || 9-43-42||

MHB 9-43-43

प्रणिपत्य ततस्ते तु विधिवद्राजपुंगव ।
इदमूचुर्वचो राजन्कार्त्तिकेयप्रियेप्सया ॥ ९-४३-४३॥
praṇipatya tataste tu vidhivadrājapuṃgava |
idamūcurvaco rājankārttikeyapriyepsayā || 9-43-43||

MHB 9-43-44

अस्य बालस्य भगवन्नाधिपत्यं यथेप्सितम् ।
अस्मत्प्रियार्थं देवेश सदृशं दातुमर्हसि ॥ ९-४३-४४॥
asya bālasya bhagavannādhipatyaṃ yathepsitam |
asmatpriyārthaṃ deveśa sadṛśaṃ dātumarhasi || 9-43-44||

MHB 9-43-45

ततः स भगवान्धीमान्सर्वलोकपितामहः ।
मनसा चिन्तयामास किमयं लभतामिति ॥ ९-४३-४५॥
tataḥ sa bhagavāndhīmānsarvalokapitāmahaḥ |
manasā cintayāmāsa kimayaṃ labhatāmiti || 9-43-45||

MHB 9-43-46

ऐश्वर्याणि हि सर्वाणि देवगन्धर्वरक्षसाम् ।
भूतयक्षविहंगानां पन्नगानां च सर्वशः ॥ ९-४३-४६॥
aiśvaryāṇi hi sarvāṇi devagandharvarakṣasām |
bhūtayakṣavihaṃgānāṃ pannagānāṃ ca sarvaśaḥ || 9-43-46||

MHB 9-43-47

पूर्वमेवादिदेशासौ निकायेषु महात्मनाम् ।
समर्थं च तमैश्वर्ये महामतिरमन्यत ॥ ९-४३-४७॥
pūrvamevādideśāsau nikāyeṣu mahātmanām |
samarthaṃ ca tamaiśvarye mahāmatiramanyata || 9-43-47||

MHB 9-43-48

ततो मुहूर्तं स ध्यात्वा देवानां श्रेयसि स्थितः ।
सेनापत्यं ददौ तस्मै सर्वभूतेषु भारत ॥ ९-४३-४८॥
tato muhūrtaṃ sa dhyātvā devānāṃ śreyasi sthitaḥ |
senāpatyaṃ dadau tasmai sarvabhūteṣu bhārata || 9-43-48||

MHB 9-43-49

सर्वदेवनिकायानां ये राजानः परिश्रुताः ।
तान्सर्वान्व्यादिदेशास्मै सर्वभूतपितामहः ॥ ९-४३-४९॥
sarvadevanikāyānāṃ ye rājānaḥ pariśrutāḥ |
tānsarvānvyādideśāsmai sarvabhūtapitāmahaḥ || 9-43-49||

MHB 9-43-50

ततः कुमारमादाय देवा ब्रह्मपुरोगमाः ।
अभिषेकार्थमाजग्मुः शैलेन्द्रं सहितास्ततः ॥ ९-४३-५०॥
tataḥ kumāramādāya devā brahmapurogamāḥ |
abhiṣekārthamājagmuḥ śailendraṃ sahitāstataḥ || 9-43-50||

MHB 9-43-51

पुण्यां हैमवतीं देवीं सरिच्छ्रेष्ठां सरस्वतीम् ।
समन्तपञ्चके या वै त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥ ९-४३-५१॥
puṇyāṃ haimavatīṃ devīṃ saricchreṣṭhāṃ sarasvatīm |
samantapañcake yā vai triṣu lokeṣu viśrutā || 9-43-51||

MHB 9-43-52

तत्र तीरे सरस्वत्याः पुण्ये सर्वगुणान्विते ।
निषेदुर्देवगन्धर्वाः सर्वे संपूर्णमानसाः ॥ ९-४३-५२॥
tatra tīre sarasvatyāḥ puṇye sarvaguṇānvite |
niṣedurdevagandharvāḥ sarve saṃpūrṇamānasāḥ || 9-43-52||

Adhyaya: 44/64 (110)

MHB 9-44-1

वैशंपायन उवाच ।
ततोऽभिषेकसंभारान्सर्वान्संभृत्य शास्त्रतः ।
बृहस्पतिः समिद्धेऽग्नौ जुहावाज्यं यथाविधि ॥ ९-४४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato'bhiṣekasaṃbhārānsarvānsaṃbhṛtya śāstrataḥ |
bṛhaspatiḥ samiddhe'gnau juhāvājyaṃ yathāvidhi || 9-44-1||

MHB 9-44-2

ततो हिमवता दत्ते मणिप्रवरशोभिते ।
दिव्यरत्नाचिते दिव्ये निषण्णः परमासने ॥ ९-४४-२॥
tato himavatā datte maṇipravaraśobhite |
divyaratnācite divye niṣaṇṇaḥ paramāsane || 9-44-2||

MHB 9-44-3

सर्वमङ्गलसंभारैर्विधिमन्त्रपुरस्कृतम् ।
आभिषेचनिकं द्रव्यं गृहीत्वा देवतागणाः ॥ ९-४४-३॥
sarvamaṅgalasaṃbhārairvidhimantrapuraskṛtam |
ābhiṣecanikaṃ dravyaṃ gṛhītvā devatāgaṇāḥ || 9-44-3||

MHB 9-44-4

इन्द्राविष्णू महावीर्यौ सूर्याचन्द्रमसौ तथा ।
धाता चैव विधाता च तथा चैवानिलानलौ ॥ ९-४४-४॥
indrāviṣṇū mahāvīryau sūryācandramasau tathā |
dhātā caiva vidhātā ca tathā caivānilānalau || 9-44-4||

MHB 9-44-5

पूष्णा भगेनार्यम्णा च अंशेन च विवस्वता ।
रुद्रश्च सहितो धीमान्मित्रेण वरुणेन च ॥ ९-४४-५॥
pūṣṇā bhagenāryamṇā ca aṃśena ca vivasvatā |
rudraśca sahito dhīmānmitreṇa varuṇena ca || 9-44-5||

MHB 9-44-6

रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां च वृतः प्रभुः ।
विश्वेदेवैर्मरुद्भिश्च साध्यैश्च पितृभिः सह ॥ ९-४४-६॥
rudrairvasubhirādityairaśvibhyāṃ ca vṛtaḥ prabhuḥ |
viśvedevairmarudbhiśca sādhyaiśca pitṛbhiḥ saha || 9-44-6||

MHB 9-44-7

गन्धर्वैरप्सरोभिश्च यक्षराक्षसपन्नगैः ।
देवर्षिभिरसंख्येयैस्तथा ब्रह्मर्षिभिर्वरैः ॥ ९-४४-७॥
gandharvairapsarobhiśca yakṣarākṣasapannagaiḥ |
devarṣibhirasaṃkhyeyaistathā brahmarṣibhirvaraiḥ || 9-44-7||

MHB 9-44-8

वैखानसैर्वालखिल्यैर्वाय्वाहारैर्मरीचिपैः ।
भृगुभिश्चाङ्गिरोभिश्च यतिभिश्च महात्मभिः ।
सर्वैर्विद्याधरैः पुण्यैर्योगसिद्धैस्तथा वृतः ॥ ९-४४-८॥
vaikhānasairvālakhilyairvāyvāhārairmarīcipaiḥ |
bhṛgubhiścāṅgirobhiśca yatibhiśca mahātmabhiḥ |
sarvairvidyādharaiḥ puṇyairyogasiddhaistathā vṛtaḥ || 9-44-8||

MHB 9-44-9

पितामहः पुलस्त्यश्च पुलहश्च महातपाः ।
अङ्गिराः कश्यपोऽत्रिश्च मरीचिर्भृगुरेव च ॥ ९-४४-९॥
pitāmahaḥ pulastyaśca pulahaśca mahātapāḥ |
aṅgirāḥ kaśyapo'triśca marīcirbhṛgureva ca || 9-44-9||

MHB 9-44-10

क्रतुर्हरः प्रचेताश्च मनुर्दक्षस्तथैव च ।
ऋतवश्च ग्रहाश्चैव ज्योतींषि च विशां पते ॥ ९-४४-१०॥
kraturharaḥ pracetāśca manurdakṣastathaiva ca |
ṛtavaśca grahāścaiva jyotīṃṣi ca viśāṃ pate || 9-44-10||

MHB 9-44-11

मूर्तिमत्यश्च सरितो वेदाश्चैव सनातनाः ।
समुद्राश्च ह्रदाश्चैव तीर्थानि विविधानि च ।
पृथिवी द्यौर्दिशश्चैव पादपाश्च जनाधिप ॥ ९-४४-११॥
mūrtimatyaśca sarito vedāścaiva sanātanāḥ |
samudrāśca hradāścaiva tīrthāni vividhāni ca |
pṛthivī dyaurdiśaścaiva pādapāśca janādhipa || 9-44-11||

MHB 9-44-12

अदितिर्देवमाता च ह्रीः श्रीः स्वाहा सरस्वती ।
उमा शची सिनीवाली तथा चानुमतिः कुहूः ।
राका च धिषणा चैव पत्न्यश्चान्या दिवौकसाम् ॥ ९-४४-१२॥
aditirdevamātā ca hrīḥ śrīḥ svāhā sarasvatī |
umā śacī sinīvālī tathā cānumatiḥ kuhūḥ |
rākā ca dhiṣaṇā caiva patnyaścānyā divaukasām || 9-44-12||

MHB 9-44-13

हिमवांश्चैव विन्ध्यश्च मेरुश्चानेकशृङ्गवान् ।
ऐरावतः सानुचरः कलाः काष्ठास्तथैव च ।
मासार्धमासा ऋतवस्तथा रात्र्यहनी नृप ॥ ९-४४-१३॥
himavāṃścaiva vindhyaśca meruścānekaśṛṅgavān |
airāvataḥ sānucaraḥ kalāḥ kāṣṭhāstathaiva ca |
māsārdhamāsā ṛtavastathā rātryahanī nṛpa || 9-44-13||

MHB 9-44-14

उच्चैःश्रवा हयश्रेष्ठो नागराजश्च वामनः ।
अरुणो गरुडश्चैव वृक्षाश्चौषधिभिः सह ॥ ९-४४-१४॥
uccaiḥśravā hayaśreṣṭho nāgarājaśca vāmanaḥ |
aruṇo garuḍaścaiva vṛkṣāścauṣadhibhiḥ saha || 9-44-14||

MHB 9-44-15

धर्मश्च भगवान्देवः समाजग्मुर्हि संगताः ।
कालो यमश्च मृत्युश्च यमस्यानुचराश्च ये ॥ ९-४४-१५॥
dharmaśca bhagavāndevaḥ samājagmurhi saṃgatāḥ |
kālo yamaśca mṛtyuśca yamasyānucarāśca ye || 9-44-15||

MHB 9-44-16

बहुलत्वाच्च नोक्ता ये विविधा देवतागणाः ।
ते कुमाराभिषेकार्थं समाजग्मुस्ततस्ततः ॥ ९-४४-१६॥
bahulatvācca noktā ye vividhā devatāgaṇāḥ |
te kumārābhiṣekārthaṃ samājagmustatastataḥ || 9-44-16||

MHB 9-44-17

जगृहुस्ते तदा राजन्सर्व एव दिवौकसः ।
आभिषेचनिकं भाण्डं मङ्गलानि च सर्वशः ॥ ९-४४-१७॥
jagṛhuste tadā rājansarva eva divaukasaḥ |
ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ maṅgalāni ca sarvaśaḥ || 9-44-17||

MHB 9-44-18

दिव्यसंभारसंयुक्तैः कलशैः काञ्चनैर्नृप ।
सरस्वतीभिः पुण्याभिर्दिव्यतोयाभिरेव तु ॥ ९-४४-१८॥
divyasaṃbhārasaṃyuktaiḥ kalaśaiḥ kāñcanairnṛpa |
sarasvatībhiḥ puṇyābhirdivyatoyābhireva tu || 9-44-18||

MHB 9-44-19

अभ्यषिञ्चन्कुमारं वै संप्रहृष्टा दिवौकसः ।
सेनापतिं महात्मानमसुराणां भयावहम् ॥ ९-४४-१९॥
abhyaṣiñcankumāraṃ vai saṃprahṛṣṭā divaukasaḥ |
senāpatiṃ mahātmānamasurāṇāṃ bhayāvaham || 9-44-19||

MHB 9-44-20

पुरा यथा महाराज वरुणं वै जलेश्वरम् ।
तथाभ्यषिञ्चद्भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः ।
कश्यपश्च महातेजा ये चान्ये नानुकीर्तिताः ॥ ९-४४-२०॥
purā yathā mahārāja varuṇaṃ vai jaleśvaram |
tathābhyaṣiñcadbhagavānbrahmā lokapitāmahaḥ |
kaśyapaśca mahātejā ye cānye nānukīrtitāḥ || 9-44-20||

MHB 9-44-21

तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतो बलिनो वातरंहसः ।
कामवीर्यधरान्सिद्धान्महापारिषदान्प्रभुः ॥ ९-४४-२१॥
tasmai brahmā dadau prīto balino vātaraṃhasaḥ |
kāmavīryadharānsiddhānmahāpāriṣadānprabhuḥ || 9-44-21||

MHB 9-44-22

नन्दिषेणं लोहिताक्षं घण्टाकर्णं च संमतम् ।
चतुर्थमस्यानुचरं ख्यातं कुमुदमालिनम् ॥ ९-४४-२२॥
nandiṣeṇaṃ lohitākṣaṃ ghaṇṭākarṇaṃ ca saṃmatam |
caturthamasyānucaraṃ khyātaṃ kumudamālinam || 9-44-22||

MHB 9-44-23

ततः स्थाणुं महावेगं महापारिषदं क्रतुम् ।
मायाशतधरं कामं कामवीर्यबलान्वितम् ।
ददौ स्कन्दाय राजेन्द्र सुरारिविनिबर्हणम् ॥ ९-४४-२३॥
tataḥ sthāṇuṃ mahāvegaṃ mahāpāriṣadaṃ kratum |
māyāśatadharaṃ kāmaṃ kāmavīryabalānvitam |
dadau skandāya rājendra surārivinibarhaṇam || 9-44-23||

MHB 9-44-24

स हि देवासुरे युद्धे दैत्यानां भीमकर्मणाम् ।
जघान दोर्भ्यां संक्रुद्धः प्रयुतानि चतुर्दश ॥ ९-४४-२४॥
sa hi devāsure yuddhe daityānāṃ bhīmakarmaṇām |
jaghāna dorbhyāṃ saṃkruddhaḥ prayutāni caturdaśa || 9-44-24||

MHB 9-44-25

तथा देवा ददुस्तस्मै सेनां नैरृतसंकुलाम् ।
देवशत्रुक्षयकरीमजय्यां विश्वरूपिणीम् ॥ ९-४४-२५॥
tathā devā dadustasmai senāṃ nairṛtasaṃkulām |
devaśatrukṣayakarīmajayyāṃ viśvarūpiṇīm || 9-44-25||

MHB 9-44-26

जयशब्दं ततश्चक्रुर्देवाः सर्वे सवासवाः ।
गन्धर्वयक्षरक्षांसि मुनयः पितरस्तथा ॥ ९-४४-२६॥
jayaśabdaṃ tataścakrurdevāḥ sarve savāsavāḥ |
gandharvayakṣarakṣāṃsi munayaḥ pitarastathā || 9-44-26||

MHB 9-44-27

यमः प्रादादनुचरौ यमकालोपमावुभौ ।
उन्माथं च प्रमाथं च महावीर्यौ महाद्युती ॥ ९-४४-२७॥
yamaḥ prādādanucarau yamakālopamāvubhau |
unmāthaṃ ca pramāthaṃ ca mahāvīryau mahādyutī || 9-44-27||

MHB 9-44-28

सुभ्राजो भास्करश्चैव यौ तौ सूर्यानुयायिनौ ।
तौ सूर्यः कार्त्तिकेयाय ददौ प्रीतः प्रतापवान् ॥ ९-४४-२८॥
subhrājo bhāskaraścaiva yau tau sūryānuyāyinau |
tau sūryaḥ kārttikeyāya dadau prītaḥ pratāpavān || 9-44-28||

MHB 9-44-29

कैलासशृङ्गसंकाशौ श्वेतमाल्यानुलेपनौ ।
सोमोऽप्यनुचरौ प्रादान्मणिं सुमणिमेव च ॥ ९-४४-२९॥
kailāsaśṛṅgasaṃkāśau śvetamālyānulepanau |
somo'pyanucarau prādānmaṇiṃ sumaṇimeva ca || 9-44-29||

MHB 9-44-30

ज्वालाजिह्वं तथा ज्योतिरात्मजाय हुताशनः ।
ददावनुचरौ शूरौ परसैन्यप्रमाथिनौ ॥ ९-४४-३०॥
jvālājihvaṃ tathā jyotirātmajāya hutāśanaḥ |
dadāvanucarau śūrau parasainyapramāthinau || 9-44-30||

MHB 9-44-31

परिघं च वटं चैव भीमं च सुमहाबलम् ।
दहतिं दहनं चैव प्रचण्डौ वीर्यसंमतौ ।
अंशोऽप्यनुचरान्पञ्च ददौ स्कन्दाय धीमते ॥ ९-४४-३१॥
parighaṃ ca vaṭaṃ caiva bhīmaṃ ca sumahābalam |
dahatiṃ dahanaṃ caiva pracaṇḍau vīryasaṃmatau |
aṃśo'pyanucarānpañca dadau skandāya dhīmate || 9-44-31||

MHB 9-44-32

उत्क्रोशं पङ्कजं चैव वज्रदण्डधरावुभौ ।
ददावनलपुत्राय वासवः परवीरहा ।
तौ हि शत्रून्महेन्द्रस्य जघ्नतुः समरे बहून् ॥ ९-४४-३२॥
utkrośaṃ paṅkajaṃ caiva vajradaṇḍadharāvubhau |
dadāvanalaputrāya vāsavaḥ paravīrahā |
tau hi śatrūnmahendrasya jaghnatuḥ samare bahūn || 9-44-32||

MHB 9-44-33

चक्रं विक्रमकं चैव संक्रमं च महाबलम् ।
स्कन्दाय त्रीननुचरान्ददौ विष्णुर्महायशाः ॥ ९-४४-३३॥
cakraṃ vikramakaṃ caiva saṃkramaṃ ca mahābalam |
skandāya trīnanucarāndadau viṣṇurmahāyaśāḥ || 9-44-33||

MHB 9-44-34

वर्धनं नन्दनं चैव सर्वविद्याविशारदौ ।
स्कन्दाय ददतुः प्रीतावश्विनौ भरतर्षभ ॥ ९-४४-३४॥
vardhanaṃ nandanaṃ caiva sarvavidyāviśāradau |
skandāya dadatuḥ prītāvaśvinau bharatarṣabha || 9-44-34||

MHB 9-44-35

कुन्दनं कुसुमं चैव कुमुदं च महायशाः ।
डम्बराडम्बरौ चैव ददौ धाता महात्मने ॥ ९-४४-३५॥
kundanaṃ kusumaṃ caiva kumudaṃ ca mahāyaśāḥ |
ḍambarāḍambarau caiva dadau dhātā mahātmane || 9-44-35||

MHB 9-44-36

वक्रानुवक्रौ बलिनौ मेषवक्त्रौ बलोत्कटौ ।
ददौ त्वष्टा महामायौ स्कन्दायानुचरौ वरौ ॥ ९-४४-३६॥
vakrānuvakrau balinau meṣavaktrau balotkaṭau |
dadau tvaṣṭā mahāmāyau skandāyānucarau varau || 9-44-36||

MHB 9-44-37

सुव्रतं सत्यसंधं च ददौ मित्रो महात्मने ।
कुमाराय महात्मानौ तपोविद्याधरौ प्रभुः ॥ ९-४४-३७॥
suvrataṃ satyasaṃdhaṃ ca dadau mitro mahātmane |
kumārāya mahātmānau tapovidyādharau prabhuḥ || 9-44-37||

MHB 9-44-38

सुदर्शनीयौ वरदौ त्रिषु लोकेषु विश्रुतौ ।
सुप्रभं च महात्मानं शुभकर्माणमेव च ।
कार्त्तिकेयाय संप्रादाद्विधाता लोकविश्रुतौ ॥ ९-४४-३८॥
sudarśanīyau varadau triṣu lokeṣu viśrutau |
suprabhaṃ ca mahātmānaṃ śubhakarmāṇameva ca |
kārttikeyāya saṃprādādvidhātā lokaviśrutau || 9-44-38||

MHB 9-44-39

पालितकं कालिकं च महामायाविनावुभौ ।
पूषा च पार्षदौ प्रादात्कार्त्तिकेयाय भारत ॥ ९-४४-३९॥
pālitakaṃ kālikaṃ ca mahāmāyāvināvubhau |
pūṣā ca pārṣadau prādātkārttikeyāya bhārata || 9-44-39||

MHB 9-44-40

बलं चातिबलं चैव महावक्त्रौ महाबलौ ।
प्रददौ कार्त्तिकेयाय वायुर्भरतसत्तम ॥ ९-४४-४०॥
balaṃ cātibalaṃ caiva mahāvaktrau mahābalau |
pradadau kārttikeyāya vāyurbharatasattama || 9-44-40||

MHB 9-44-41

घसं चातिघसं चैव तिमिवक्त्रौ महाबलौ ।
प्रददौ कार्त्तिकेयाय वरुणः सत्यसंगरः ॥ ९-४४-४१॥
ghasaṃ cātighasaṃ caiva timivaktrau mahābalau |
pradadau kārttikeyāya varuṇaḥ satyasaṃgaraḥ || 9-44-41||

MHB 9-44-42

सुवर्चसं महात्मानं तथैवाप्यतिवर्चसम् ।
हिमवान्प्रददौ राजन्हुताशनसुताय वै ॥ ९-४४-४२॥
suvarcasaṃ mahātmānaṃ tathaivāpyativarcasam |
himavānpradadau rājanhutāśanasutāya vai || 9-44-42||

MHB 9-44-43

काञ्चनं च महात्मानं मेघमालिनमेव च ।
ददावनुचरौ मेरुरग्निपुत्राय भारत ॥ ९-४४-४३॥
kāñcanaṃ ca mahātmānaṃ meghamālinameva ca |
dadāvanucarau meruragniputrāya bhārata || 9-44-43||

MHB 9-44-44

स्थिरं चातिस्थिरं चैव मेरुरेवापरौ ददौ ।
महात्मनेऽग्निपुत्राय महाबलपराक्रमौ ॥ ९-४४-४४॥
sthiraṃ cātisthiraṃ caiva merurevāparau dadau |
mahātmane'gniputrāya mahābalaparākramau || 9-44-44||

MHB 9-44-45

उच्छ्रितं चातिशृङ्गं च महापाषाणयोधिनौ ।
प्रददावग्निपुत्राय विन्ध्यः पारिषदावुभौ ॥ ९-४४-४५॥
ucchritaṃ cātiśṛṅgaṃ ca mahāpāṣāṇayodhinau |
pradadāvagniputrāya vindhyaḥ pāriṣadāvubhau || 9-44-45||

MHB 9-44-46

संग्रहं विग्रहं चैव समुद्रोऽपि गदाधरौ ।
प्रददावग्निपुत्राय महापारिषदावुभौ ॥ ९-४४-४६॥
saṃgrahaṃ vigrahaṃ caiva samudro'pi gadādharau |
pradadāvagniputrāya mahāpāriṣadāvubhau || 9-44-46||

MHB 9-44-47

उन्मादं पुष्पदन्तं च शङ्कुकर्णं तथैव च ।
प्रददावग्निपुत्राय पार्वती शुभदर्शना ॥ ९-४४-४७॥
unmādaṃ puṣpadantaṃ ca śaṅkukarṇaṃ tathaiva ca |
pradadāvagniputrāya pārvatī śubhadarśanā || 9-44-47||

MHB 9-44-48

जयं महाजयं चैव नागौ ज्वलनसूनवे ।
प्रददौ पुरुषव्याघ्र वासुकिः पन्नगेश्वरः ॥ ९-४४-४८॥
jayaṃ mahājayaṃ caiva nāgau jvalanasūnave |
pradadau puruṣavyāghra vāsukiḥ pannageśvaraḥ || 9-44-48||

MHB 9-44-49

एवं साध्याश्च रुद्राश्च वसवः पितरस्तथा ।
सागराः सरितश्चैव गिरयश्च महाबलाः ॥ ९-४४-४९॥
evaṃ sādhyāśca rudrāśca vasavaḥ pitarastathā |
sāgarāḥ saritaścaiva girayaśca mahābalāḥ || 9-44-49||

MHB 9-44-50

ददुः सेनागणाध्यक्षाञ्शूलपट्टिशधारिणः ।
दिव्यप्रहरणोपेतान्नानावेषविभूषितान् ॥ ९-४४-५०॥
daduḥ senāgaṇādhyakṣāñśūlapaṭṭiśadhāriṇaḥ |
divyapraharaṇopetānnānāveṣavibhūṣitān || 9-44-50||

MHB 9-44-51

शृणु नामानि चान्येषां येऽन्ये स्कन्दस्य सैनिकाः ।
विविधायुधसंपन्नाश्चित्राभरणवर्मिणः ॥ ९-४४-५१॥
śṛṇu nāmāni cānyeṣāṃ ye'nye skandasya sainikāḥ |
vividhāyudhasaṃpannāścitrābharaṇavarmiṇaḥ || 9-44-51||

MHB 9-44-52

शङ्कुकर्णो निकुम्भश्च पद्मः कुमुद एव च ।
अनन्तो द्वादशभुजस्तथा कृष्णोपकृष्णकौ ॥ ९-४४-५२॥
śaṅkukarṇo nikumbhaśca padmaḥ kumuda eva ca |
ananto dvādaśabhujastathā kṛṣṇopakṛṣṇakau || 9-44-52||

MHB 9-44-53

द्रोणश्रवाः कपिस्कन्धः काञ्चनाक्षो जलंधमः ।
अक्षसंतर्जनो राजन्कुनदीकस्तमोभ्रकृत् ॥ ९-४४-५३॥
droṇaśravāḥ kapiskandhaḥ kāñcanākṣo jalaṃdhamaḥ |
akṣasaṃtarjano rājankunadīkastamobhrakṛt || 9-44-53||

MHB 9-44-54

एकाक्षो द्वादशाक्षश्च तथैवैकजटः प्रभुः ।
सहस्रबाहुर्विकटो व्याघ्राक्षः क्षितिकम्पनः ॥ ९-४४-५४॥
ekākṣo dvādaśākṣaśca tathaivaikajaṭaḥ prabhuḥ |
sahasrabāhurvikaṭo vyāghrākṣaḥ kṣitikampanaḥ || 9-44-54||

MHB 9-44-55

पुण्यनामा सुनामा च सुवक्त्रः प्रियदर्शनः ।
परिश्रुतः कोकनदः प्रियमाल्यानुलेपनः ॥ ९-४४-५५॥
puṇyanāmā sunāmā ca suvaktraḥ priyadarśanaḥ |
pariśrutaḥ kokanadaḥ priyamālyānulepanaḥ || 9-44-55||

MHB 9-44-56

अजोदरो गजशिराः स्कन्धाक्षः शतलोचनः ।
ज्वालाजिह्वः करालश्च सितकेशो जटी हरिः ॥ ९-४४-५६॥
ajodaro gajaśirāḥ skandhākṣaḥ śatalocanaḥ |
jvālājihvaḥ karālaśca sitakeśo jaṭī hariḥ || 9-44-56||

MHB 9-44-57

चतुर्दंष्ट्रोऽष्टजिह्वश्च मेघनादः पृथुश्रवाः ।
विद्युदक्षो धनुर्वक्त्रो जठरो मारुताशनः ॥ ९-४४-५७॥
caturdaṃṣṭro'ṣṭajihvaśca meghanādaḥ pṛthuśravāḥ |
vidyudakṣo dhanurvaktro jaṭharo mārutāśanaḥ || 9-44-57||

MHB 9-44-58

उदराक्षो झषाक्षश्च वज्रनाभो वसुप्रभः ।
समुद्रवेगो राजेन्द्र शैलकम्पी तथैव च ॥ ९-४४-५८॥
udarākṣo jhaṣākṣaśca vajranābho vasuprabhaḥ |
samudravego rājendra śailakampī tathaiva ca || 9-44-58||

MHB 9-44-59

पुत्रमेषः प्रवाहश्च तथा नन्दोपनन्दकौ ।
धूम्रः श्वेतः कलिङ्गश्च सिद्धार्थो वरदस्तथा ॥ ९-४४-५९॥
putrameṣaḥ pravāhaśca tathā nandopanandakau |
dhūmraḥ śvetaḥ kaliṅgaśca siddhārtho varadastathā || 9-44-59||

MHB 9-44-60

प्रियकश्चैव नन्दश्च गोनन्दश्च प्रतापवान् ।
आनन्दश्च प्रमोदश्च स्वस्तिको ध्रुवकस्तथा ॥ ९-४४-६०॥
priyakaścaiva nandaśca gonandaśca pratāpavān |
ānandaśca pramodaśca svastiko dhruvakastathā || 9-44-60||

MHB 9-44-61

क्षेमवापः सुजातश्च सिद्धयात्रश्च भारत ।
गोव्रजः कनकापीडो महापारिषदेश्वरः ॥ ९-४४-६१॥
kṣemavāpaḥ sujātaśca siddhayātraśca bhārata |
govrajaḥ kanakāpīḍo mahāpāriṣadeśvaraḥ || 9-44-61||

MHB 9-44-62

गायनो हसनश्चैव बाणः खड्गश्च वीर्यवान् ।
वैताली चातिताली च तथा कतिकवातिकौ ॥ ९-४४-६२॥
gāyano hasanaścaiva bāṇaḥ khaḍgaśca vīryavān |
vaitālī cātitālī ca tathā katikavātikau || 9-44-62||

MHB 9-44-63

हंसजः पङ्कदिग्धाङ्गः समुद्रोन्मादनश्च ह ।
रणोत्कटः प्रहासश्च श्वेतशीर्षश्च नन्दकः ॥ ९-४४-६३॥
haṃsajaḥ paṅkadigdhāṅgaḥ samudronmādanaśca ha |
raṇotkaṭaḥ prahāsaśca śvetaśīrṣaśca nandakaḥ || 9-44-63||

MHB 9-44-64

कालकण्ठः प्रभासश्च तथा कुम्भाण्डकोऽपरः ।
कालकाक्षः सितश्चैव भूतलोन्मथनस्तथा ॥ ९-४४-६४॥
kālakaṇṭhaḥ prabhāsaśca tathā kumbhāṇḍako'paraḥ |
kālakākṣaḥ sitaścaiva bhūtalonmathanastathā || 9-44-64||

MHB 9-44-65

यज्ञवाहः प्रवाहश्च देवयाजी च सोमपः ।
सजालश्च महातेजाः क्रथक्राथौ च भारत ॥ ९-४४-६५॥
yajñavāhaḥ pravāhaśca devayājī ca somapaḥ |
sajālaśca mahātejāḥ krathakrāthau ca bhārata || 9-44-65||

MHB 9-44-66

तुहनश्च तुहानश्च चित्रदेवश्च वीर्यवान् ।
मधुरः सुप्रसादश्च किरीटी च महाबलः ॥ ९-४४-६६॥
tuhanaśca tuhānaśca citradevaśca vīryavān |
madhuraḥ suprasādaśca kirīṭī ca mahābalaḥ || 9-44-66||

MHB 9-44-67

वसनो मधुवर्णश्च कलशोदर एव च ।
धमन्तो मन्मथकरः सूचीवक्त्रश्च वीर्यवान् ॥ ९-४४-६७॥
vasano madhuvarṇaśca kalaśodara eva ca |
dhamanto manmathakaraḥ sūcīvaktraśca vīryavān || 9-44-67||

MHB 9-44-68

श्वेतवक्त्रः सुवक्त्रश्च चारुवक्त्रश्च पाण्डुरः ।
दण्डबाहुः सुबाहुश्च रजः कोकिलकस्तथा ॥ ९-४४-६८॥
śvetavaktraḥ suvaktraśca cāruvaktraśca pāṇḍuraḥ |
daṇḍabāhuḥ subāhuśca rajaḥ kokilakastathā || 9-44-68||

MHB 9-44-69

अचलः कनकाक्षश्च बालानामयिकः प्रभुः ।
संचारकः कोकनदो गृध्रवक्त्रश्च जम्बुकः ॥ ९-४४-६९॥
acalaḥ kanakākṣaśca bālānāmayikaḥ prabhuḥ |
saṃcārakaḥ kokanado gṛdhravaktraśca jambukaḥ || 9-44-69||

MHB 9-44-70

लोहाशवक्त्रो जठरः कुम्भवक्त्रश्च कुण्डकः ।
मद्गुग्रीवश्च कृष्णौजा हंसवक्त्रश्च चन्द्रभाः ॥ ९-४४-७०॥
lohāśavaktro jaṭharaḥ kumbhavaktraśca kuṇḍakaḥ |
madgugrīvaśca kṛṣṇaujā haṃsavaktraśca candrabhāḥ || 9-44-70||

MHB 9-44-71

पाणिकूर्मा च शम्बूकः पञ्चवक्त्रश्च शिक्षकः ।
चाषवक्त्रश्च जम्बूकः शाकवक्त्रश्च कुण्डकः ॥ ९-४४-७१॥
pāṇikūrmā ca śambūkaḥ pañcavaktraśca śikṣakaḥ |
cāṣavaktraśca jambūkaḥ śākavaktraśca kuṇḍakaḥ || 9-44-71||

MHB 9-44-72

योगयुक्ता महात्मानः सततं ब्राह्मणप्रियाः ।
पैतामहा महात्मानो महापारिषदाश्च ह ।
यौवनस्थाश्च बालाश्च वृद्धाश्च जनमेजय ॥ ९-४४-७२॥
yogayuktā mahātmānaḥ satataṃ brāhmaṇapriyāḥ |
paitāmahā mahātmāno mahāpāriṣadāśca ha |
yauvanasthāśca bālāśca vṛddhāśca janamejaya || 9-44-72||

MHB 9-44-73

सहस्रशः पारिषदाः कुमारमुपतस्थिरे ।
वक्त्रैर्नानाविधैर्ये तु शृणु ताञ्जनमेजय ॥ ९-४४-७३॥
sahasraśaḥ pāriṣadāḥ kumāramupatasthire |
vaktrairnānāvidhairye tu śṛṇu tāñjanamejaya || 9-44-73||

MHB 9-44-74

कूर्मकुक्कुटवक्त्राश्च शशोलूकमुखास्तथा ।
खरोष्ट्रवदनाश्चैव वराहवदनास्तथा ॥ ९-४४-७४॥
kūrmakukkuṭavaktrāśca śaśolūkamukhāstathā |
kharoṣṭravadanāścaiva varāhavadanāstathā || 9-44-74||

MHB 9-44-75

मनुष्यमेषवक्त्राश्च सृगालवदनास्तथा ।
भीमा मकरवक्त्राश्च शिंशुमारमुखास्तथा ॥ ९-४४-७५॥
manuṣyameṣavaktrāśca sṛgālavadanāstathā |
bhīmā makaravaktrāśca śiṃśumāramukhāstathā || 9-44-75||

MHB 9-44-76

मार्जारशशवक्त्राश्च दीर्घवक्त्राश्च भारत ।
नकुलोलूकवक्त्राश्च श्ववक्त्राश्च तथापरे ॥ ९-४४-७६॥
mārjāraśaśavaktrāśca dīrghavaktrāśca bhārata |
nakulolūkavaktrāśca śvavaktrāśca tathāpare || 9-44-76||

MHB 9-44-77

आखुबभ्रुकवक्त्राश्च मयूरवदनास्तथा ।
मत्स्यमेषाननाश्चान्ये अजाविमहिषाननाः ॥ ९-४४-७७॥
ākhubabhrukavaktrāśca mayūravadanāstathā |
matsyameṣānanāścānye ajāvimahiṣānanāḥ || 9-44-77||

MHB 9-44-78

ऋक्षशार्दूलवक्त्राश्च द्वीपिसिंहाननास्तथा ।
भीमा गजाननाश्चैव तथा नक्रमुखाः परे ॥ ९-४४-७८॥
ṛkṣaśārdūlavaktrāśca dvīpisiṃhānanāstathā |
bhīmā gajānanāścaiva tathā nakramukhāḥ pare || 9-44-78||

MHB 9-44-79

गरुडाननाः खड्गमुखा वृककाकमुखास्तथा ।
गोखरोष्ट्रमुखाश्चान्ये वृषदंशमुखास्तथा ॥ ९-४४-७९॥
garuḍānanāḥ khaḍgamukhā vṛkakākamukhāstathā |
gokharoṣṭramukhāścānye vṛṣadaṃśamukhāstathā || 9-44-79||

MHB 9-44-80

महाजठरपादाङ्गास्तारकाक्षाश्च भारत ।
पारावतमुखाश्चान्ये तथा वृषमुखाः परे ॥ ९-४४-८०॥
mahājaṭharapādāṅgāstārakākṣāśca bhārata |
pārāvatamukhāścānye tathā vṛṣamukhāḥ pare || 9-44-80||

MHB 9-44-81

कोकिलावदनाश्चान्ये श्येनतित्तिरिकाननाः ।
कृकलासमुखाश्चैव विरजोम्बरधारिणः ॥ ९-४४-८१॥
kokilāvadanāścānye śyenatittirikānanāḥ |
kṛkalāsamukhāścaiva virajombaradhāriṇaḥ || 9-44-81||

MHB 9-44-82

व्यालवक्त्राः शूलमुखाश्चण्डवक्त्राः शताननाः ।
आशीविषाश्चीरधरा गोनासावरणास्तथा ॥ ९-४४-८२॥
vyālavaktrāḥ śūlamukhāścaṇḍavaktrāḥ śatānanāḥ |
āśīviṣāścīradharā gonāsāvaraṇāstathā || 9-44-82||

MHB 9-44-83

स्थूलोदराः कृशाङ्गाश्च स्थूलाङ्गाश्च कृशोदराः ।
ह्रस्वग्रीवा महाकर्णा नानाव्यालविभूषिताः ॥ ९-४४-८३॥
sthūlodarāḥ kṛśāṅgāśca sthūlāṅgāśca kṛśodarāḥ |
hrasvagrīvā mahākarṇā nānāvyālavibhūṣitāḥ || 9-44-83||

MHB 9-44-84

गजेन्द्रचर्मवसनास्तथा कृष्णाजिनाम्बराः ।
स्कन्धेमुखा महाराज तथा ह्युदरतोमुखाः ॥ ९-४४-८४॥
gajendracarmavasanāstathā kṛṣṇājināmbarāḥ |
skandhemukhā mahārāja tathā hyudaratomukhāḥ || 9-44-84||

MHB 9-44-85

पृष्ठेमुखा हनुमुखास्तथा जङ्घामुखा अपि ।
पार्श्वाननाश्च बहवो नानादेशमुखास्तथा ॥ ९-४४-८५॥
pṛṣṭhemukhā hanumukhāstathā jaṅghāmukhā api |
pārśvānanāśca bahavo nānādeśamukhāstathā || 9-44-85||

MHB 9-44-86

तथा कीटपतंगानां सदृशास्या गणेश्वराः ।
नानाव्यालमुखाश्चान्ये बहुबाहुशिरोधराः ॥ ९-४४-८६॥
tathā kīṭapataṃgānāṃ sadṛśāsyā gaṇeśvarāḥ |
nānāvyālamukhāścānye bahubāhuśirodharāḥ || 9-44-86||

MHB 9-44-87

नानावृक्षभुजाः केचित्कटिशीर्षास्तथापरे ।
भुजंगभोगवदना नानागुल्मनिवासिनः ॥ ९-४४-८७॥
nānāvṛkṣabhujāḥ kecitkaṭiśīrṣāstathāpare |
bhujaṃgabhogavadanā nānāgulmanivāsinaḥ || 9-44-87||

MHB 9-44-88

चीरसंवृतगात्राश्च तथा फलकवाससः ।
नानावेषधराश्चैव चर्मवासस एव च ॥ ९-४४-८८॥
cīrasaṃvṛtagātrāśca tathā phalakavāsasaḥ |
nānāveṣadharāścaiva carmavāsasa eva ca || 9-44-88||

MHB 9-44-89

उष्णीषिणो मुकुटिनः कम्बुग्रीवाः सुवर्चसः ।
किरीटिनः पञ्चशिखास्तथा कठिनमूर्धजाः ॥ ९-४४-८९॥
uṣṇīṣiṇo mukuṭinaḥ kambugrīvāḥ suvarcasaḥ |
kirīṭinaḥ pañcaśikhāstathā kaṭhinamūrdhajāḥ || 9-44-89||

MHB 9-44-90

त्रिशिखा द्विशिखाश्चैव तथा सप्तशिखाः परे ।
शिखण्डिनो मुकुटिनो मुण्डाश्च जटिलास्तथा ॥ ९-४४-९०॥
triśikhā dviśikhāścaiva tathā saptaśikhāḥ pare |
śikhaṇḍino mukuṭino muṇḍāśca jaṭilāstathā || 9-44-90||

MHB 9-44-91

चित्रमाल्यधराः केचित्केचिद्रोमाननास्तथा ।
दिव्यमाल्याम्बरधराः सततं प्रियविग्रहाः ॥ ९-४४-९१॥
citramālyadharāḥ kecitkecidromānanāstathā |
divyamālyāmbaradharāḥ satataṃ priyavigrahāḥ || 9-44-91||

MHB 9-44-92

कृष्णा निर्मांसवक्त्राश्च दीर्घपृष्ठा निरूदराः ।
स्थूलपृष्ठा ह्रस्वपृष्ठाः प्रलम्बोदरमेहनाः ॥ ९-४४-९२॥
kṛṣṇā nirmāṃsavaktrāśca dīrghapṛṣṭhā nirūdarāḥ |
sthūlapṛṣṭhā hrasvapṛṣṭhāḥ pralambodaramehanāḥ || 9-44-92||

MHB 9-44-93

महाभुजा ह्रस्वभुजा ह्रस्वगात्राश्च वामनाः ।
कुब्जाश्च दीर्घजङ्घाश्च हस्तिकर्णशिरोधराः ॥ ९-४४-९३॥
mahābhujā hrasvabhujā hrasvagātrāśca vāmanāḥ |
kubjāśca dīrghajaṅghāśca hastikarṇaśirodharāḥ || 9-44-93||

MHB 9-44-94

हस्तिनासाः कूर्मनासा वृकनासास्तथापरे ।
दीर्घोष्ठा दीर्घजिह्वाश्च विकराला ह्यधोमुखाः ॥ ९-४४-९४॥
hastināsāḥ kūrmanāsā vṛkanāsāstathāpare |
dīrghoṣṭhā dīrghajihvāśca vikarālā hyadhomukhāḥ || 9-44-94||

MHB 9-44-95

महादंष्ट्रा ह्रस्वदंष्ट्राश्चतुर्दंष्ट्रास्तथापरे ।
वारणेन्द्रनिभाश्चान्ये भीमा राजन्सहस्रशः ॥ ९-४४-९५॥
mahādaṃṣṭrā hrasvadaṃṣṭrāścaturdaṃṣṭrāstathāpare |
vāraṇendranibhāścānye bhīmā rājansahasraśaḥ || 9-44-95||

MHB 9-44-96

सुविभक्तशरीराश्च दीप्तिमन्तः स्वलंकृताः ।
पिङ्गाक्षाः शङ्कुकर्णाश्च वक्रनासाश्च भारत ॥ ९-४४-९६॥
suvibhaktaśarīrāśca dīptimantaḥ svalaṃkṛtāḥ |
piṅgākṣāḥ śaṅkukarṇāśca vakranāsāśca bhārata || 9-44-96||

MHB 9-44-97

पृथुदंष्ट्रा महादंष्ट्राः स्थूलौष्ठा हरिमूर्धजाः ।
नानापादौष्ठदंष्ट्राश्च नानाहस्तशिरोधराः ।
नानावर्मभिराच्छन्ना नानाभाषाश्च भारत ॥ ९-४४-९७॥
pṛthudaṃṣṭrā mahādaṃṣṭrāḥ sthūlauṣṭhā harimūrdhajāḥ |
nānāpādauṣṭhadaṃṣṭrāśca nānāhastaśirodharāḥ |
nānāvarmabhirācchannā nānābhāṣāśca bhārata || 9-44-97||

MHB 9-44-98

कुशला देशभाषासु जल्पन्तोऽन्योन्यमीश्वराः ।
हृष्टाः परिपतन्ति स्म महापारिषदास्तथा ॥ ९-४४-९८॥
kuśalā deśabhāṣāsu jalpanto'nyonyamīśvarāḥ |
hṛṣṭāḥ paripatanti sma mahāpāriṣadāstathā || 9-44-98||

MHB 9-44-99

दीर्घग्रीवा दीर्घनखा दीर्घपादशिरोभुजाः ।
पिङ्गाक्षा नीलकण्ठाश्च लम्बकर्णाश्च भारत ॥ ९-४४-९९॥
dīrghagrīvā dīrghanakhā dīrghapādaśirobhujāḥ |
piṅgākṣā nīlakaṇṭhāśca lambakarṇāśca bhārata || 9-44-99||

MHB 9-44-100

वृकोदरनिभाश्चैव केचिदञ्जनसंनिभाः ।
श्वेताङ्गा लोहितग्रीवाः पिङ्गाक्षाश्च तथापरे ।
कल्माषा बहवो राजंश्चित्रवर्णाश्च भारत ॥ ९-४४-१००॥
vṛkodaranibhāścaiva kecidañjanasaṃnibhāḥ |
śvetāṅgā lohitagrīvāḥ piṅgākṣāśca tathāpare |
kalmāṣā bahavo rājaṃścitravarṇāśca bhārata || 9-44-100||

MHB 9-44-101

चामरापीडकनिभाः श्वेतलोहितराजयः ।
नानावर्णाः सवर्णाश्च मयूरसदृशप्रभाः ॥ ९-४४-१०१॥
cāmarāpīḍakanibhāḥ śvetalohitarājayaḥ |
nānāvarṇāḥ savarṇāśca mayūrasadṛśaprabhāḥ || 9-44-101||

MHB 9-44-102

पुनः प्रहरणान्येषां कीर्त्यमानानि मे शृणु ।
शेषैः कृतं पारिषदैरायुधानां परिग्रहम् ॥ ९-४४-१०२॥
punaḥ praharaṇānyeṣāṃ kīrtyamānāni me śṛṇu |
śeṣaiḥ kṛtaṃ pāriṣadairāyudhānāṃ parigraham || 9-44-102||

MHB 9-44-103

पाशोद्यतकराः केचिद्व्यादितास्याः खराननाः ।
पृथ्वक्षा नीलकण्ठाश्च तथा परिघबाहवः ॥ ९-४४-१०३॥
pāśodyatakarāḥ kecidvyāditāsyāḥ kharānanāḥ |
pṛthvakṣā nīlakaṇṭhāśca tathā parighabāhavaḥ || 9-44-103||

MHB 9-44-104

शतघ्नीचक्रहस्ताश्च तथा मुसलपाणयः ।
शूलासिहस्ताश्च तथा महाकाया महाबलाः ॥ ९-४४-१०४॥
śataghnīcakrahastāśca tathā musalapāṇayaḥ |
śūlāsihastāśca tathā mahākāyā mahābalāḥ || 9-44-104||

MHB 9-44-105

गदाभुशुण्डिहस्ताश्च तथा तोमरपाणयः ।
असिमुद्गरहस्ताश्च दण्डहस्ताश्च भारत ॥ ९-४४-१०५॥
gadābhuśuṇḍihastāśca tathā tomarapāṇayaḥ |
asimudgarahastāśca daṇḍahastāśca bhārata || 9-44-105||

MHB 9-44-106

आयुधैर्विविधैर्घोरैर्महात्मानो महाजवाः ।
महाबला महावेगा महापारिषदास्तथा ॥ ९-४४-१०६॥
āyudhairvividhairghorairmahātmāno mahājavāḥ |
mahābalā mahāvegā mahāpāriṣadāstathā || 9-44-106||

MHB 9-44-107

अभिषेकं कुमारस्य दृष्ट्वा हृष्टा रणप्रियाः ।
घण्टाजालपिनद्धाङ्गा ननृतुस्ते महौजसः ॥ ९-४४-१०७॥
abhiṣekaṃ kumārasya dṛṣṭvā hṛṣṭā raṇapriyāḥ |
ghaṇṭājālapinaddhāṅgā nanṛtuste mahaujasaḥ || 9-44-107||

MHB 9-44-108

एते चान्ये च बहवो महापारिषदा नृप ।
उपतस्थुर्महात्मानं कार्त्तिकेयं यशस्विनम् ॥ ९-४४-१०८॥
ete cānye ca bahavo mahāpāriṣadā nṛpa |
upatasthurmahātmānaṃ kārttikeyaṃ yaśasvinam || 9-44-108||

MHB 9-44-109

दिव्याश्चाप्यान्तरिक्षाश्च पार्थिवाश्चानिलोपमाः ।
व्यादिष्टा दैवतैः शूराः स्कन्दस्यानुचराभवन् ॥ ९-४४-१०९॥
divyāścāpyāntarikṣāśca pārthivāścānilopamāḥ |
vyādiṣṭā daivataiḥ śūrāḥ skandasyānucarābhavan || 9-44-109||

MHB 9-44-110

तादृशानां सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
अभिषिक्तं महात्मानं परिवार्योपतस्थिरे ॥ ९-४४-११०॥
tādṛśānāṃ sahasrāṇi prayutānyarbudāni ca |
abhiṣiktaṃ mahātmānaṃ parivāryopatasthire || 9-44-110||

Adhyaya: 45/64 (95)

MHB 9-45-1

वैशंपायन उवाच ।
शृणु मातृगणान्राजन्कुमारानुचरानिमान् ।
कीर्त्यमानान्मया वीर सपत्नगणसूदनान् ॥ ९-४५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śṛṇu mātṛgaṇānrājankumārānucarānimān |
kīrtyamānānmayā vīra sapatnagaṇasūdanān || 9-45-1||

MHB 9-45-2

यशस्विनीनां मातॄणां शृणु नामानि भारत ।
याभिर्व्याप्तास्त्रयो लोकाः कल्याणीभिश्चराचराः ॥ ९-४५-२॥
yaśasvinīnāṃ mātṝṇāṃ śṛṇu nāmāni bhārata |
yābhirvyāptāstrayo lokāḥ kalyāṇībhiścarācarāḥ || 9-45-2||

MHB 9-45-3

प्रभावती विशालाक्षी पलिता गोनसी तथा ।
श्रीमती बहुला चैव तथैव बहुपुत्रिका ॥ ९-४५-३॥
prabhāvatī viśālākṣī palitā gonasī tathā |
śrīmatī bahulā caiva tathaiva bahuputrikā || 9-45-3||

MHB 9-45-4

अप्सुजाता च गोपाली बृहदम्बालिका तथा ।
जयावती मालतिका ध्रुवरत्ना भयंकरी ॥ ९-४५-४॥
apsujātā ca gopālī bṛhadambālikā tathā |
jayāvatī mālatikā dhruvaratnā bhayaṃkarī || 9-45-4||

MHB 9-45-5

वसुदामा सुदामा च विशोका नन्दिनी तथा ।
एकचूडा महाचूडा चक्रनेमिश्च भारत ॥ ९-४५-५॥
vasudāmā sudāmā ca viśokā nandinī tathā |
ekacūḍā mahācūḍā cakranemiśca bhārata || 9-45-5||

MHB 9-45-6

उत्तेजनी जयत्सेना कमलाक्ष्यथ शोभना ।
शत्रुंजया तथा चैव क्रोधना शलभी खरी ॥ ९-४५-६॥
uttejanī jayatsenā kamalākṣyatha śobhanā |
śatruṃjayā tathā caiva krodhanā śalabhī kharī || 9-45-6||

MHB 9-45-7

माधवी शुभवक्त्रा च तीर्थनेमिश्च भारत ।
गीतप्रिया च कल्याणी कद्रुला चामिताशना ॥ ९-४५-७॥
mādhavī śubhavaktrā ca tīrthanemiśca bhārata |
gītapriyā ca kalyāṇī kadrulā cāmitāśanā || 9-45-7||

MHB 9-45-8

मेघस्वना भोगवती सुभ्रूश्च कनकावती ।
अलाताक्षी वीर्यवती विद्युज्जिह्वा च भारत ॥ ९-४५-८॥
meghasvanā bhogavatī subhrūśca kanakāvatī |
alātākṣī vīryavatī vidyujjihvā ca bhārata || 9-45-8||

MHB 9-45-9

पद्मावती सुनक्षत्रा कन्दरा बहुयोजना ।
संतानिका च कौरव्य कमला च महाबला ॥ ९-४५-९॥
padmāvatī sunakṣatrā kandarā bahuyojanā |
saṃtānikā ca kauravya kamalā ca mahābalā || 9-45-9||

MHB 9-45-10

सुदामा बहुदामा च सुप्रभा च यशस्विनी ।
नृत्यप्रिया च राजेन्द्र शतोलूखलमेखला ॥ ९-४५-१०॥
sudāmā bahudāmā ca suprabhā ca yaśasvinī |
nṛtyapriyā ca rājendra śatolūkhalamekhalā || 9-45-10||

MHB 9-45-11

शतघण्टा शतानन्दा भगनन्दा च भामिनी ।
वपुष्मती चन्द्रशीता भद्रकाली च भारत ॥ ९-४५-११॥
śataghaṇṭā śatānandā bhaganandā ca bhāminī |
vapuṣmatī candraśītā bhadrakālī ca bhārata || 9-45-11||

MHB 9-45-12

संकारिका निष्कुटिका भ्रमा चत्वरवासिनी ।
सुमङ्गला स्वस्तिमती वृद्धिकामा जयप्रिया ॥ ९-४५-१२॥
saṃkārikā niṣkuṭikā bhramā catvaravāsinī |
sumaṅgalā svastimatī vṛddhikāmā jayapriyā || 9-45-12||

MHB 9-45-13

धनदा सुप्रसादा च भवदा च जलेश्वरी ।
एडी भेडी समेडी च वेतालजननी तथा ।
कण्डूतिः कालिका चैव देवमित्रा च भारत ॥ ९-४५-१३॥
dhanadā suprasādā ca bhavadā ca jaleśvarī |
eḍī bheḍī sameḍī ca vetālajananī tathā |
kaṇḍūtiḥ kālikā caiva devamitrā ca bhārata || 9-45-13||

MHB 9-45-14

लम्बसी केतकी चैव चित्रसेना तथा बला ।
कुक्कुटिका शङ्खनिका तथा जर्जरिका नृप ॥ ९-४५-१४॥
lambasī ketakī caiva citrasenā tathā balā |
kukkuṭikā śaṅkhanikā tathā jarjarikā nṛpa || 9-45-14||

MHB 9-45-15

कुण्डारिका कोकलिका कण्डरा च शतोदरी ।
उत्क्राथिनी जरेणा च महावेगा च कङ्कणा ॥ ९-४५-१५॥
kuṇḍārikā kokalikā kaṇḍarā ca śatodarī |
utkrāthinī jareṇā ca mahāvegā ca kaṅkaṇā || 9-45-15||

MHB 9-45-16

मनोजवा कण्टकिनी प्रघसा पूतना तथा ।
खशया चुर्व्युटिर्वामा क्रोशनाथ तडित्प्रभा ॥ ९-४५-१६॥
manojavā kaṇṭakinī praghasā pūtanā tathā |
khaśayā curvyuṭirvāmā krośanātha taḍitprabhā || 9-45-16||

MHB 9-45-17

मण्डोदरी च तुण्डा च कोटरा मेघवासिनी ।
सुभगा लम्बिनी लम्बा वसुचूडा विकत्थनी ॥ ९-४५-१७॥
maṇḍodarī ca tuṇḍā ca koṭarā meghavāsinī |
subhagā lambinī lambā vasucūḍā vikatthanī || 9-45-17||

MHB 9-45-18

ऊर्ध्ववेणीधरा चैव पिङ्गाक्षी लोहमेखला ।
पृथुवक्त्रा मधुरिका मधुकुम्भा तथैव च ॥ ९-४५-१८॥
ūrdhvaveṇīdharā caiva piṅgākṣī lohamekhalā |
pṛthuvaktrā madhurikā madhukumbhā tathaiva ca || 9-45-18||

MHB 9-45-19

पक्षालिका मन्थनिका जरायुर्जर्जरानना ।
ख्याता दहदहा चैव तथा धमधमा नृप ॥ ९-४५-१९॥
pakṣālikā manthanikā jarāyurjarjarānanā |
khyātā dahadahā caiva tathā dhamadhamā nṛpa || 9-45-19||

MHB 9-45-20

खण्डखण्डा च राजेन्द्र पूषणा मणिकुण्डला ।
अमोचा चैव कौरव्य तथा लम्बपयोधरा ॥ ९-४५-२०॥
khaṇḍakhaṇḍā ca rājendra pūṣaṇā maṇikuṇḍalā |
amocā caiva kauravya tathā lambapayodharā || 9-45-20||

MHB 9-45-21

वेणुवीणाधरा चैव पिङ्गाक्षी लोहमेखला ।
शशोलूकमुखी कृष्णा खरजङ्घा महाजवा ॥ ९-४५-२१॥
veṇuvīṇādharā caiva piṅgākṣī lohamekhalā |
śaśolūkamukhī kṛṣṇā kharajaṅghā mahājavā || 9-45-21||

MHB 9-45-22

शिशुमारमुखी श्वेता लोहिताक्षी विभीषणा ।
जटालिका कामचरी दीर्घजिह्वा बलोत्कटा ॥ ९-४५-२२॥
śiśumāramukhī śvetā lohitākṣī vibhīṣaṇā |
jaṭālikā kāmacarī dīrghajihvā balotkaṭā || 9-45-22||

MHB 9-45-23

कालेडिका वामनिका मुकुटा चैव भारत ।
लोहिताक्षी महाकाया हरिपिण्डी च भूमिप ॥ ९-४५-२३॥
kāleḍikā vāmanikā mukuṭā caiva bhārata |
lohitākṣī mahākāyā haripiṇḍī ca bhūmipa || 9-45-23||

MHB 9-45-24

एकाक्षरा सुकुसुमा कृष्णकर्णी च भारत ।
क्षुरकर्णी चतुष्कर्णी कर्णप्रावरणा तथा ॥ ९-४५-२४॥
ekākṣarā sukusumā kṛṣṇakarṇī ca bhārata |
kṣurakarṇī catuṣkarṇī karṇaprāvaraṇā tathā || 9-45-24||

MHB 9-45-25

चतुष्पथनिकेता च गोकर्णी महिषानना ।
खरकर्णी महाकर्णी भेरीस्वनमहास्वना ॥ ९-४५-२५॥
catuṣpathaniketā ca gokarṇī mahiṣānanā |
kharakarṇī mahākarṇī bherīsvanamahāsvanā || 9-45-25||

MHB 9-45-26

शङ्खकुम्भस्वना चैव भङ्गदा च महाबला ।
गणा च सुगणा चैव तथाभीत्यथ कामदा ॥ ९-४५-२६॥
śaṅkhakumbhasvanā caiva bhaṅgadā ca mahābalā |
gaṇā ca sugaṇā caiva tathābhītyatha kāmadā || 9-45-26||

MHB 9-45-27

चतुष्पथरता चैव भूतितीर्थान्यगोचरा ।
पशुदा वित्तदा चैव सुखदा च महायशाः ।
पयोदा गोमहिषदा सुविषाणा च भारत ॥ ९-४५-२७॥
catuṣpatharatā caiva bhūtitīrthānyagocarā |
paśudā vittadā caiva sukhadā ca mahāyaśāḥ |
payodā gomahiṣadā suviṣāṇā ca bhārata || 9-45-27||

MHB 9-45-28

प्रतिष्ठा सुप्रतिष्ठा च रोचमाना सुरोचना ।
गोकर्णी च सुकर्णी च ससिरा स्थेरिका तथा ।
एकचक्रा मेघरवा मेघमाला विरोचना ॥ ९-४५-२८॥
pratiṣṭhā supratiṣṭhā ca rocamānā surocanā |
gokarṇī ca sukarṇī ca sasirā stherikā tathā |
ekacakrā megharavā meghamālā virocanā || 9-45-28||

MHB 9-45-29

एताश्चान्याश्च बहवो मातरो भरतर्षभ ।
कार्त्तिकेयानुयायिन्यो नानारूपाः सहस्रशः ॥ ९-४५-२९॥
etāścānyāśca bahavo mātaro bharatarṣabha |
kārttikeyānuyāyinyo nānārūpāḥ sahasraśaḥ || 9-45-29||

MHB 9-45-30

दीर्घनख्यो दीर्घदन्त्यो दीर्घतुण्ड्यश्च भारत ।
सरला मधुराश्चैव यौवनस्थाः स्वलंकृताः ॥ ९-४५-३०॥
dīrghanakhyo dīrghadantyo dīrghatuṇḍyaśca bhārata |
saralā madhurāścaiva yauvanasthāḥ svalaṃkṛtāḥ || 9-45-30||

MHB 9-45-31

माहात्म्येन च संयुक्ताः कामरूपधरास्तथा ।
निर्मांसगात्र्यः श्वेताश्च तथा काञ्चनसंनिभाः ॥ ९-४५-३१॥
māhātmyena ca saṃyuktāḥ kāmarūpadharāstathā |
nirmāṃsagātryaḥ śvetāśca tathā kāñcanasaṃnibhāḥ || 9-45-31||

MHB 9-45-32

कृष्णमेघनिभाश्चान्या धूम्राश्च भरतर्षभ ।
अरुणाभा महाभागा दीर्घकेश्यः सिताम्बराः ॥ ९-४५-३२॥
kṛṣṇameghanibhāścānyā dhūmrāśca bharatarṣabha |
aruṇābhā mahābhāgā dīrghakeśyaḥ sitāmbarāḥ || 9-45-32||

MHB 9-45-33

ऊर्ध्ववेणीधराश्चैव पिङ्गाक्ष्यो लम्बमेखलाः ।
लम्बोदर्यो लम्बकर्णास्तथा लम्बपयोधराः ॥ ९-४५-३३॥
ūrdhvaveṇīdharāścaiva piṅgākṣyo lambamekhalāḥ |
lambodaryo lambakarṇāstathā lambapayodharāḥ || 9-45-33||

MHB 9-45-34

ताम्राक्ष्यस्ताम्रवर्णाश्च हर्यक्ष्यश्च तथापराः ।
वरदाः कामचारिण्यो नित्यप्रमुदितास्तथा ॥ ९-४५-३४॥
tāmrākṣyastāmravarṇāśca haryakṣyaśca tathāparāḥ |
varadāḥ kāmacāriṇyo nityapramuditāstathā || 9-45-34||

MHB 9-45-35

याम्यो रौद्र्यस्तथा सौम्याः कौबेर्योऽथ महाबलाः ।
वारुण्योऽथ च माहेन्द्र्यस्तथाग्नेय्यः परंतप ॥ ९-४५-३५॥
yāmyo raudryastathā saumyāḥ kauberyo'tha mahābalāḥ |
vāruṇyo'tha ca māhendryastathāgneyyaḥ paraṃtapa || 9-45-35||

MHB 9-45-36

वायव्यश्चाथ कौमार्यो ब्राह्म्यश्च भरतर्षभ ।
रूपेणाप्सरसां तुल्या जवे वायुसमास्तथा ॥ ९-४५-३६॥
vāyavyaścātha kaumāryo brāhmyaśca bharatarṣabha |
rūpeṇāpsarasāṃ tulyā jave vāyusamāstathā || 9-45-36||

MHB 9-45-37

परपुष्टोपमा वाक्ये तथर्द्ध्या धनदोपमाः ।
शक्रवीर्योपमाश्चैव दीप्त्या वह्निसमास्तथा ॥ ९-४५-३७॥
parapuṣṭopamā vākye tatharddhyā dhanadopamāḥ |
śakravīryopamāścaiva dīptyā vahnisamāstathā || 9-45-37||

MHB 9-45-38

वृक्षचत्वरवासिन्यश्चतुष्पथनिकेतनाः ।
गुहाश्मशानवासिन्यः शैलप्रस्रवणालयाः ॥ ९-४५-३८॥
vṛkṣacatvaravāsinyaścatuṣpathaniketanāḥ |
guhāśmaśānavāsinyaḥ śailaprasravaṇālayāḥ || 9-45-38||

MHB 9-45-39

नानाभरणधारिण्यो नानामाल्याम्बरास्तथा ।
नानाविचित्रवेषाश्च नानाभाषास्तथैव च ॥ ९-४५-३९॥
nānābharaṇadhāriṇyo nānāmālyāmbarāstathā |
nānāvicitraveṣāśca nānābhāṣāstathaiva ca || 9-45-39||

MHB 9-45-40

एते चान्ये च बहवो गणाः शत्रुभयंकराः ।
अनुजग्मुर्महात्मानं त्रिदशेन्द्रस्य संमते ॥ ९-४५-४०॥
ete cānye ca bahavo gaṇāḥ śatrubhayaṃkarāḥ |
anujagmurmahātmānaṃ tridaśendrasya saṃmate || 9-45-40||

MHB 9-45-41

ततः शक्त्यस्त्रमददद्भगवान्पाकशासनः ।
गुहाय राजशार्दूल विनाशाय सुरद्विषाम् ॥ ९-४५-४१॥
tataḥ śaktyastramadadadbhagavānpākaśāsanaḥ |
guhāya rājaśārdūla vināśāya suradviṣām || 9-45-41||

MHB 9-45-42

महास्वनां महाघण्टां द्योतमानां सितप्रभाम् ।
तरुणादित्यवर्णां च पताकां भरतर्षभ ॥ ९-४५-४२॥
mahāsvanāṃ mahāghaṇṭāṃ dyotamānāṃ sitaprabhām |
taruṇādityavarṇāṃ ca patākāṃ bharatarṣabha || 9-45-42||

MHB 9-45-43

ददौ पशुपतिस्तस्मै सर्वभूतमहाचमूम् ।
उग्रां नानाप्रहरणां तपोवीर्यबलान्विताम् ॥ ९-४५-४३॥
dadau paśupatistasmai sarvabhūtamahācamūm |
ugrāṃ nānāpraharaṇāṃ tapovīryabalānvitām || 9-45-43||

MHB 9-45-44

विष्णुर्ददौ वैजयन्तीं मालां बलविवर्धिनीम् ।
उमा ददौ चारजसी वाससी सूर्यसप्रभे ॥ ९-४५-४४॥
viṣṇurdadau vaijayantīṃ mālāṃ balavivardhinīm |
umā dadau cārajasī vāsasī sūryasaprabhe || 9-45-44||

MHB 9-45-45

गङ्गा कमण्डलुं दिव्यममृतोद्भवमुत्तमम् ।
ददौ प्रीत्या कुमाराय दण्डं चैव बृहस्पतिः ॥ ९-४५-४५॥
gaṅgā kamaṇḍaluṃ divyamamṛtodbhavamuttamam |
dadau prītyā kumārāya daṇḍaṃ caiva bṛhaspatiḥ || 9-45-45||

MHB 9-45-46

गरुडो दयितं पुत्रं मयूरं चित्रबर्हिणम् ।
अरुणस्ताम्रचूडं च प्रददौ चरणायुधम् ॥ ९-४५-४६॥
garuḍo dayitaṃ putraṃ mayūraṃ citrabarhiṇam |
aruṇastāmracūḍaṃ ca pradadau caraṇāyudham || 9-45-46||

MHB 9-45-47

पाशं तु वरुणो राजा बलवीर्यसमन्वितम् ।
कृष्णाजिनं तथा ब्रह्मा ब्रह्मण्याय ददौ प्रभुः ।
समरेषु जयं चैव प्रददौ लोकभावनः ॥ ९-४५-४७॥
pāśaṃ tu varuṇo rājā balavīryasamanvitam |
kṛṣṇājinaṃ tathā brahmā brahmaṇyāya dadau prabhuḥ |
samareṣu jayaṃ caiva pradadau lokabhāvanaḥ || 9-45-47||

MHB 9-45-48

सेनापत्यमनुप्राप्य स्कन्दो देवगणस्य ह ।
शुशुभे ज्वलितोऽर्चिष्मान्द्वितीय इव पावकः ।
ततः पारिषदैश्चैव मातृभिश्च समन्वितः ॥ ९-४५-४८॥
senāpatyamanuprāpya skando devagaṇasya ha |
śuśubhe jvalito'rciṣmāndvitīya iva pāvakaḥ |
tataḥ pāriṣadaiścaiva mātṛbhiśca samanvitaḥ || 9-45-48||

MHB 9-45-49

सा सेना नैरृती भीमा सघण्टोच्छ्रितकेतना ।
सभेरीशङ्खमुरजा सायुधा सपताकिनी ।
शारदी द्यौरिवाभाति ज्योतिर्भिरुपशोभिता ॥ ९-४५-४९॥
sā senā nairṛtī bhīmā saghaṇṭocchritaketanā |
sabherīśaṅkhamurajā sāyudhā sapatākinī |
śāradī dyaurivābhāti jyotirbhirupaśobhitā || 9-45-49||

MHB 9-45-50

ततो देवनिकायास्ते भूतसेनागणास्तथा ।
वादयामासुरव्यग्रा भेरीशङ्खांश्च पुष्कलान् ॥ ९-४५-५०॥
tato devanikāyāste bhūtasenāgaṇāstathā |
vādayāmāsuravyagrā bherīśaṅkhāṃśca puṣkalān || 9-45-50||

MHB 9-45-51

पटहाञ्झर्झरांश्चैव कृकचान्गोविषाणिकान् ।
आडम्बरान्गोमुखांश्च डिण्डिमांश्च महास्वनान् ॥ ९-४५-५१॥
paṭahāñjharjharāṃścaiva kṛkacāngoviṣāṇikān |
āḍambarāngomukhāṃśca ḍiṇḍimāṃśca mahāsvanān || 9-45-51||

MHB 9-45-52

तुष्टुवुस्ते कुमारं च सर्वे देवाः सवासवाः ।
जगुश्च देवगन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥ ९-४५-५२॥
tuṣṭuvuste kumāraṃ ca sarve devāḥ savāsavāḥ |
jaguśca devagandharvā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ || 9-45-52||

MHB 9-45-53

ततः प्रीतो महासेनस्त्रिदशेभ्यो वरं ददौ ।
रिपून्हन्तास्मि समरे ये वो वधचिकीर्षवः ॥ ९-४५-५३॥
tataḥ prīto mahāsenastridaśebhyo varaṃ dadau |
ripūnhantāsmi samare ye vo vadhacikīrṣavaḥ || 9-45-53||

MHB 9-45-54

प्रतिगृह्य वरं देवास्तस्माद्विबुधसत्तमात् ।
प्रीतात्मानो महात्मानो मेनिरे निहतान्रिपून् ॥ ९-४५-५४॥
pratigṛhya varaṃ devāstasmādvibudhasattamāt |
prītātmāno mahātmāno menire nihatānripūn || 9-45-54||

MHB 9-45-55

सर्वेषां भूतसंघानां हर्षान्नादः समुत्थितः ।
अपूरयत लोकांस्त्रीन्वरे दत्ते महात्मना ॥ ९-४५-५५॥
sarveṣāṃ bhūtasaṃghānāṃ harṣānnādaḥ samutthitaḥ |
apūrayata lokāṃstrīnvare datte mahātmanā || 9-45-55||

MHB 9-45-56

स निर्ययौ महासेनो महत्या सेनया वृतः ।
वधाय युधि दैत्यानां रक्षार्थं च दिवौकसाम् ॥ ९-४५-५६॥
sa niryayau mahāseno mahatyā senayā vṛtaḥ |
vadhāya yudhi daityānāṃ rakṣārthaṃ ca divaukasām || 9-45-56||

MHB 9-45-57

व्यवसायो जयो धर्मः सिद्धिर्लक्ष्मीर्धृतिः स्मृतिः ।
महासेनस्य सैन्यानामग्रे जग्मुर्नराधिप ॥ ९-४५-५७॥
vyavasāyo jayo dharmaḥ siddhirlakṣmīrdhṛtiḥ smṛtiḥ |
mahāsenasya sainyānāmagre jagmurnarādhipa || 9-45-57||

MHB 9-45-58

स तया भीमया देवः शूलमुद्गरहस्तया ।
गदामुसलनाराचशक्तितोमरहस्तया ।
दृप्तसिंहनिनादिन्या विनद्य प्रययौ गुहः ॥ ९-४५-५८॥
sa tayā bhīmayā devaḥ śūlamudgarahastayā |
gadāmusalanārācaśaktitomarahastayā |
dṛptasiṃhaninādinyā vinadya prayayau guhaḥ || 9-45-58||

MHB 9-45-59

तं दृष्ट्वा सर्वदैतेया राक्षसा दानवास्तथा ।
व्यद्रवन्त दिशः सर्वा भयोद्विग्नाः समन्ततः ।
अभ्यद्रवन्त देवास्तान्विविधायुधपाणयः ॥ ९-४५-५९॥
taṃ dṛṣṭvā sarvadaiteyā rākṣasā dānavāstathā |
vyadravanta diśaḥ sarvā bhayodvignāḥ samantataḥ |
abhyadravanta devāstānvividhāyudhapāṇayaḥ || 9-45-59||

MHB 9-45-60

दृष्ट्वा च स ततः क्रुद्धः स्कन्दस्तेजोबलान्वितः ।
शक्त्यस्त्रं भगवान्भीमं पुनः पुनरवासृजत् ।
आदधच्चात्मनस्तेजो हविषेद्ध इवानलः ॥ ९-४५-६०॥
dṛṣṭvā ca sa tataḥ kruddhaḥ skandastejobalānvitaḥ |
śaktyastraṃ bhagavānbhīmaṃ punaḥ punaravāsṛjat |
ādadhaccātmanastejo haviṣeddha ivānalaḥ || 9-45-60||

MHB 9-45-61

अभ्यस्यमाने शक्त्यस्त्रे स्कन्देनामिततेजसा ।
उल्काज्वाला महाराज पपात वसुधातले ॥ ९-४५-६१॥
abhyasyamāne śaktyastre skandenāmitatejasā |
ulkājvālā mahārāja papāta vasudhātale || 9-45-61||

MHB 9-45-62

संह्रादयन्तश्च तथा निर्घाताश्चापतन्क्षितौ ।
यथान्तकालसमये सुघोराः स्युस्तथा नृप ॥ ९-४५-६२॥
saṃhrādayantaśca tathā nirghātāścāpatankṣitau |
yathāntakālasamaye sughorāḥ syustathā nṛpa || 9-45-62||

MHB 9-45-63

क्षिप्ता ह्येका तथा शक्तिः सुघोरानलसूनुना ।
ततः कोट्यो विनिष्पेतुः शक्तीनां भरतर्षभ ॥ ९-४५-६३॥
kṣiptā hyekā tathā śaktiḥ sughorānalasūnunā |
tataḥ koṭyo viniṣpetuḥ śaktīnāṃ bharatarṣabha || 9-45-63||

MHB 9-45-64

स शक्त्यस्त्रेण संग्रामे जघान भगवान्प्रभुः ।
दैत्येन्द्रं तारकं नाम महाबलपराक्रमम् ।
वृतं दैत्यायुतैर्वीरैर्बलिभिर्दशभिर्नृप ॥ ९-४५-६४॥
sa śaktyastreṇa saṃgrāme jaghāna bhagavānprabhuḥ |
daityendraṃ tārakaṃ nāma mahābalaparākramam |
vṛtaṃ daityāyutairvīrairbalibhirdaśabhirnṛpa || 9-45-64||

MHB 9-45-65

महिषं चाष्टभिः पद्मैर्वृतं संख्ये निजघ्निवान् ।
त्रिपादं चायुतशतैर्जघान दशभिर्वृतम् ॥ ९-४५-६५॥
mahiṣaṃ cāṣṭabhiḥ padmairvṛtaṃ saṃkhye nijaghnivān |
tripādaṃ cāyutaśatairjaghāna daśabhirvṛtam || 9-45-65||

MHB 9-45-66

ह्रदोदरं निखर्वैश्च वृतं दशभिरीश्वरः ।
जघानानुचरैः सार्धं विविधायुधपाणिभिः ॥ ९-४५-६६॥
hradodaraṃ nikharvaiśca vṛtaṃ daśabhirīśvaraḥ |
jaghānānucaraiḥ sārdhaṃ vividhāyudhapāṇibhiḥ || 9-45-66||

MHB 9-45-67

तत्राकुर्वन्त विपुलं नादं वध्यत्सु शत्रुषु ।
कुमारानुचरा राजन्पूरयन्तो दिशो दश ॥ ९-४५-६७॥
tatrākurvanta vipulaṃ nādaṃ vadhyatsu śatruṣu |
kumārānucarā rājanpūrayanto diśo daśa || 9-45-67||

MHB 9-45-68

शक्त्यस्त्रस्य तु राजेन्द्र ततोऽर्चिर्भिः समन्ततः ।
दग्धाः सहस्रशो दैत्या नादैः स्कन्दस्य चापरे ॥ ९-४५-६८॥
śaktyastrasya tu rājendra tato'rcirbhiḥ samantataḥ |
dagdhāḥ sahasraśo daityā nādaiḥ skandasya cāpare || 9-45-68||

MHB 9-45-69

पताकयावधूताश्च हताः केचित्सुरद्विषः ।
केचिद्घण्टारवत्रस्ता निपेतुर्वसुधातले ।
केचित्प्रहरणैश्छिन्ना विनिपेतुर्गतासवः ॥ ९-४५-६९॥
patākayāvadhūtāśca hatāḥ kecitsuradviṣaḥ |
kecidghaṇṭāravatrastā nipeturvasudhātale |
kecitpraharaṇaiśchinnā vinipeturgatāsavaḥ || 9-45-69||

MHB 9-45-70

एवं सुरद्विषोऽनेकान्बलवानाततायिनः ।
जघान समरे वीरः कार्त्तिकेयो महाबलः ॥ ९-४५-७०॥
evaṃ suradviṣo'nekānbalavānātatāyinaḥ |
jaghāna samare vīraḥ kārttikeyo mahābalaḥ || 9-45-70||

MHB 9-45-71

बाणो नामाथ दैतेयो बलेः पुत्रो महाबलः ।
क्रौञ्चं पर्वतमासाद्य देवसंघानबाधत ॥ ९-४५-७१॥
bāṇo nāmātha daiteyo baleḥ putro mahābalaḥ |
krauñcaṃ parvatamāsādya devasaṃghānabādhata || 9-45-71||

MHB 9-45-72

तमभ्ययान्महासेनः सुरशत्रुमुदारधीः ।
स कार्त्तिकेयस्य भयात्क्रौञ्चं शरणमेयिवान् ॥ ९-४५-७२॥
tamabhyayānmahāsenaḥ suraśatrumudāradhīḥ |
sa kārttikeyasya bhayātkrauñcaṃ śaraṇameyivān || 9-45-72||

MHB 9-45-73

ततः क्रौञ्चं महामन्युः क्रौञ्चनादनिनादितम् ।
शक्त्या बिभेद भगवान्कार्त्तिकेयोऽग्निदत्तया ॥ ९-४५-७३॥
tataḥ krauñcaṃ mahāmanyuḥ krauñcanādanināditam |
śaktyā bibheda bhagavānkārttikeyo'gnidattayā || 9-45-73||

MHB 9-45-74

सशालस्कन्धसरलं त्रस्तवानरवारणम् ।
पुलिनत्रस्तविहगं विनिष्पतितपन्नगम् ॥ ९-४५-७४॥
saśālaskandhasaralaṃ trastavānaravāraṇam |
pulinatrastavihagaṃ viniṣpatitapannagam || 9-45-74||

MHB 9-45-75

गोलाङ्गूलर्क्षसंघैश्च द्रवद्भिरनुनादितम् ।
कुरङ्गगतिनिर्घोषमुद्भ्रान्तसृमराचितम् ॥ ९-४५-७५॥
golāṅgūlarkṣasaṃghaiśca dravadbhiranunāditam |
kuraṅgagatinirghoṣamudbhrāntasṛmarācitam || 9-45-75||

MHB 9-45-76

विनिष्पतद्भिः शरभैः सिंहैश्च सहसा द्रुतैः ।
शोच्यामपि दशां प्राप्तो रराजैव स पर्वतः ॥ ९-४५-७६॥
viniṣpatadbhiḥ śarabhaiḥ siṃhaiśca sahasā drutaiḥ |
śocyāmapi daśāṃ prāpto rarājaiva sa parvataḥ || 9-45-76||

MHB 9-45-77

विद्याधराः समुत्पेतुस्तस्य शृङ्गनिवासिनः ।
किंनराश्च समुद्विग्नाः शक्तिपातरवोद्धताः ॥ ९-४५-७७॥
vidyādharāḥ samutpetustasya śṛṅganivāsinaḥ |
kiṃnarāśca samudvignāḥ śaktipātaravoddhatāḥ || 9-45-77||

MHB 9-45-78

ततो दैत्या विनिष्पेतुः शतशोऽथ सहस्रशः ।
प्रदीप्तात्पर्वतश्रेष्ठाद्विचित्राभरणस्रजः ॥ ९-४५-७८॥
tato daityā viniṣpetuḥ śataśo'tha sahasraśaḥ |
pradīptātparvataśreṣṭhādvicitrābharaṇasrajaḥ || 9-45-78||

MHB 9-45-79

तान्निजघ्नुरतिक्रम्य कुमारानुचरा मृधे ।
बिभेद शक्त्या क्रौञ्चं च पावकिः परवीरहा ॥ ९-४५-७९॥
tānnijaghnuratikramya kumārānucarā mṛdhe |
bibheda śaktyā krauñcaṃ ca pāvakiḥ paravīrahā || 9-45-79||

MHB 9-45-80

बहुधा चैकधा चैव कृत्वात्मानं महात्मना ।
शक्तिः क्षिप्ता रणे तस्य पाणिमेति पुनः पुनः ॥ ९-४५-८०॥
bahudhā caikadhā caiva kṛtvātmānaṃ mahātmanā |
śaktiḥ kṣiptā raṇe tasya pāṇimeti punaḥ punaḥ || 9-45-80||

MHB 9-45-81

एवंप्रभावो भगवानतो भूयश्च पावकिः ।
क्रौञ्चस्तेन विनिर्भिन्नो दैत्याश्च शतशो हताः ॥ ९-४५-८१॥
evaṃprabhāvo bhagavānato bhūyaśca pāvakiḥ |
krauñcastena vinirbhinno daityāśca śataśo hatāḥ || 9-45-81||

MHB 9-45-82

ततः स भगवान्देवो निहत्य विबुधद्विषः ।
सभाज्यमानो विबुधैः परं हर्षमवाप ह ॥ ९-४५-८२॥
tataḥ sa bhagavāndevo nihatya vibudhadviṣaḥ |
sabhājyamāno vibudhaiḥ paraṃ harṣamavāpa ha || 9-45-82||

MHB 9-45-83

ततो दुन्दुभयो राजन्नेदुः शङ्खाश्च भारत ।
मुमुचुर्देवयोषाश्च पुष्पवर्षमनुत्तमम् ॥ ९-४५-८३॥
tato dundubhayo rājanneduḥ śaṅkhāśca bhārata |
mumucurdevayoṣāśca puṣpavarṣamanuttamam || 9-45-83||

MHB 9-45-84

दिव्यगन्धमुपादाय ववौ पुण्यश्च मारुतः ।
गन्धर्वास्तुष्टुवुश्चैनं यज्वानश्च महर्षयः ॥ ९-४५-८४॥
divyagandhamupādāya vavau puṇyaśca mārutaḥ |
gandharvāstuṣṭuvuścainaṃ yajvānaśca maharṣayaḥ || 9-45-84||

MHB 9-45-85

केचिदेनं व्यवस्यन्ति पितामहसुतं प्रभुम् ।
सनत्कुमारं सर्वेषां ब्रह्मयोनिं तमग्रजम् ॥ ९-४५-८५॥
kecidenaṃ vyavasyanti pitāmahasutaṃ prabhum |
sanatkumāraṃ sarveṣāṃ brahmayoniṃ tamagrajam || 9-45-85||

MHB 9-45-86

केचिन्महेश्वरसुतं केचित्पुत्रं विभावसोः ।
उमायाः कृत्तिकानां च गङ्गायाश्च वदन्त्युत ॥ ९-४५-८६॥
kecinmaheśvarasutaṃ kecitputraṃ vibhāvasoḥ |
umāyāḥ kṛttikānāṃ ca gaṅgāyāśca vadantyuta || 9-45-86||

MHB 9-45-87

एकधा च द्विधा चैव चतुर्धा च महाबलम् ।
योगिनामीश्वरं देवं शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ९-४५-८७॥
ekadhā ca dvidhā caiva caturdhā ca mahābalam |
yogināmīśvaraṃ devaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ || 9-45-87||

MHB 9-45-88

एतत्ते कथितं राजन्कार्त्तिकेयाभिषेचनम् ।
शृणु चैव सरस्वत्यास्तीर्थवंशस्य पुण्यताम् ॥ ९-४५-८८॥
etatte kathitaṃ rājankārttikeyābhiṣecanam |
śṛṇu caiva sarasvatyāstīrthavaṃśasya puṇyatām || 9-45-88||

MHB 9-45-89

बभूव तीर्थप्रवरं हतेषु सुरशत्रुषु ।
कुमारेण महाराज त्रिविष्टपमिवापरम् ॥ ९-४५-८९॥
babhūva tīrthapravaraṃ hateṣu suraśatruṣu |
kumāreṇa mahārāja triviṣṭapamivāparam || 9-45-89||

MHB 9-45-90

ऐश्वर्याणि च तत्रस्थो ददावीशः पृथक्पृथक् ।
तदा नैरृतमुख्येभ्यस्त्रैलोक्ये पावकात्मजः ॥ ९-४५-९०॥
aiśvaryāṇi ca tatrastho dadāvīśaḥ pṛthakpṛthak |
tadā nairṛtamukhyebhyastrailokye pāvakātmajaḥ || 9-45-90||

MHB 9-45-91

एवं स भगवांस्तस्मिंस्तीर्थे दैत्यकुलान्तकः ।
अभिषिक्तो महाराज देवसेनापतिः सुरैः ॥ ९-४५-९१॥
evaṃ sa bhagavāṃstasmiṃstīrthe daityakulāntakaḥ |
abhiṣikto mahārāja devasenāpatiḥ suraiḥ || 9-45-91||

MHB 9-45-92

औजसं नाम तत्तीर्थं यत्र पूर्वमपां पतिः ।
अभिषिक्तः सुरगणैर्वरुणो भरतर्षभ ॥ ९-४५-९२॥
aujasaṃ nāma tattīrthaṃ yatra pūrvamapāṃ patiḥ |
abhiṣiktaḥ suragaṇairvaruṇo bharatarṣabha || 9-45-92||

MHB 9-45-93

तस्मिंस्तीर्थवरे स्नात्वा स्कन्दं चाभ्यर्च्य लाङ्गली ।
ब्राह्मणेभ्यो ददौ रुक्मं वासांस्याभरणानि च ॥ ९-४५-९३॥
tasmiṃstīrthavare snātvā skandaṃ cābhyarcya lāṅgalī |
brāhmaṇebhyo dadau rukmaṃ vāsāṃsyābharaṇāni ca || 9-45-93||

MHB 9-45-94

उषित्वा रजनीं तत्र माधवः परवीरहा ।
पूज्य तीर्थवरं तच्च स्पृष्ट्वा तोयं च लाङ्गली ।
हृष्टः प्रीतमनाश्चैव ह्यभवन्माधवोत्तमः ॥ ९-४५-९४॥
uṣitvā rajanīṃ tatra mādhavaḥ paravīrahā |
pūjya tīrthavaraṃ tacca spṛṣṭvā toyaṃ ca lāṅgalī |
hṛṣṭaḥ prītamanāścaiva hyabhavanmādhavottamaḥ || 9-45-94||

MHB 9-45-95

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
यथाभिषिक्तो भगवान्स्कन्दो देवैः समागतैः ॥ ९-४५-९५॥
etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
yathābhiṣikto bhagavānskando devaiḥ samāgataiḥ || 9-45-95||

Adhyaya: 46/64 (29)

MHB 9-46-1

जनमेजय उवाच ।
अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मञ्श्रुतवानस्मि तत्त्वतः ।
अभिषेकं कुमारस्य विस्तरेण यथाविधि ॥ ९-४६-१॥
janamejaya uvāca |
atyadbhutamidaṃ brahmañśrutavānasmi tattvataḥ |
abhiṣekaṃ kumārasya vistareṇa yathāvidhi || 9-46-1||

MHB 9-46-2

यच्छ्रुत्वा पूतमात्मानं विजानामि तपोधन ।
प्रहृष्टानि च रोमाणि प्रसन्नं च मनो मम ॥ ९-४६-२॥
yacchrutvā pūtamātmānaṃ vijānāmi tapodhana |
prahṛṣṭāni ca romāṇi prasannaṃ ca mano mama || 9-46-2||

MHB 9-46-3

अभिषेकं कुमारस्य दैत्यानां च वधं तथा ।
श्रुत्वा मे परमा प्रीतिर्भूयः कौतूहलं हि मे ॥ ९-४६-३॥
abhiṣekaṃ kumārasya daityānāṃ ca vadhaṃ tathā |
śrutvā me paramā prītirbhūyaḥ kautūhalaṃ hi me || 9-46-3||

MHB 9-46-4

अपां पतिः कथं ह्यस्मिन्नभिषिक्तः सुरासुरैः ।
तन्मे ब्रूहि महाप्राज्ञ कुशलो ह्यसि सत्तम ॥ ९-४६-४॥
apāṃ patiḥ kathaṃ hyasminnabhiṣiktaḥ surāsuraiḥ |
tanme brūhi mahāprājña kuśalo hyasi sattama || 9-46-4||

MHB 9-46-5

वैशंपायन उवाच ।
शृणु राजन्निदं चित्रं पूर्वकल्पे यथातथम् ।
आदौ कृतयुगे तस्मिन्वर्तमाने यथाविधि ।
वरुणं देवताः सर्वाः समेत्येदमथाब्रुवन् ॥ ९-४६-५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śṛṇu rājannidaṃ citraṃ pūrvakalpe yathātatham |
ādau kṛtayuge tasminvartamāne yathāvidhi |
varuṇaṃ devatāḥ sarvāḥ sametyedamathābruvan || 9-46-5||

MHB 9-46-6

यथास्मान्सुरराट्शक्रो भयेभ्यः पाति सर्वदा ।
तथा त्वमपि सर्वासां सरितां वै पतिर्भव ॥ ९-४६-६॥
yathāsmānsurarāṭśakro bhayebhyaḥ pāti sarvadā |
tathā tvamapi sarvāsāṃ saritāṃ vai patirbhava || 9-46-6||

MHB 9-46-7

वासश्च ते सदा देव सागरे मकरालये ।
समुद्रोऽयं तव वशे भविष्यति नदीपतिः ॥ ९-४६-७॥
vāsaśca te sadā deva sāgare makarālaye |
samudro'yaṃ tava vaśe bhaviṣyati nadīpatiḥ || 9-46-7||

MHB 9-46-8

सोमेन सार्धं च तव हानिवृद्धी भविष्यतः ।
एवमस्त्विति तान्देवान्वरुणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ९-४६-८॥
somena sārdhaṃ ca tava hānivṛddhī bhaviṣyataḥ |
evamastviti tāndevānvaruṇo vākyamabravīt || 9-46-8||

MHB 9-46-9

समागम्य ततः सर्वे वरुणं सागरालयम् ।
अपां पतिं प्रचक्रुर्हि विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ ९-४६-९॥
samāgamya tataḥ sarve varuṇaṃ sāgarālayam |
apāṃ patiṃ pracakrurhi vidhidṛṣṭena karmaṇā || 9-46-9||

MHB 9-46-10

अभिषिच्य ततो देवा वरुणं यादसां पतिम् ।
जग्मुः स्वान्येव स्थानानि पूजयित्वा जलेश्वरम् ॥ ९-४६-१०॥
abhiṣicya tato devā varuṇaṃ yādasāṃ patim |
jagmuḥ svānyeva sthānāni pūjayitvā jaleśvaram || 9-46-10||

MHB 9-46-11

अभिषिक्तस्ततो देवैर्वरुणोऽपि महायशाः ।
सरितः सागरांश्चैव नदांश्चैव सरांसि च ।
पालयामास विधिना यथा देवाञ्शतक्रतुः ॥ ९-४६-११॥
abhiṣiktastato devairvaruṇo'pi mahāyaśāḥ |
saritaḥ sāgarāṃścaiva nadāṃścaiva sarāṃsi ca |
pālayāmāsa vidhinā yathā devāñśatakratuḥ || 9-46-11||

MHB 9-46-12

ततस्तत्राप्युपस्पृश्य दत्त्वा च विविधं वसु ।
अग्नितीर्थं महाप्राज्ञः स जगाम प्रलम्बहा ।
नष्टो न दृश्यते यत्र शमीगर्भे हुताशनः ॥ ९-४६-१२॥
tatastatrāpyupaspṛśya dattvā ca vividhaṃ vasu |
agnitīrthaṃ mahāprājñaḥ sa jagāma pralambahā |
naṣṭo na dṛśyate yatra śamīgarbhe hutāśanaḥ || 9-46-12||

MHB 9-46-13

लोकालोकविनाशे च प्रादुर्भूते तदानघ ।
उपतस्थुर्महात्मानं सर्वलोकपितामहम् ॥ ९-४६-१३॥
lokālokavināśe ca prādurbhūte tadānagha |
upatasthurmahātmānaṃ sarvalokapitāmaham || 9-46-13||

MHB 9-46-14

अग्निः प्रनष्टो भगवान्कारणं च न विद्महे ।
सर्वलोकक्षयो मा भूत्संपादयतु नोऽनलम् ॥ ९-४६-१४॥
agniḥ pranaṣṭo bhagavānkāraṇaṃ ca na vidmahe |
sarvalokakṣayo mā bhūtsaṃpādayatu no'nalam || 9-46-14||

MHB 9-46-15

जनमेजय उवाच ।
किमर्थं भगवानग्निः प्रनष्टो लोकभावनः ।
विज्ञातश्च कथं देवैस्तन्ममाचक्ष्व तत्त्वतः ॥ ९-४६-१५॥
janamejaya uvāca |
kimarthaṃ bhagavānagniḥ pranaṣṭo lokabhāvanaḥ |
vijñātaśca kathaṃ devaistanmamācakṣva tattvataḥ || 9-46-15||

MHB 9-46-16

वैशंपायन उवाच ।
भृगोः शापाद्भृशं भीतो जातवेदाः प्रतापवान् ।
शमीगर्भमथासाद्य ननाश भगवांस्ततः ॥ ९-४६-१६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
bhṛgoḥ śāpādbhṛśaṃ bhīto jātavedāḥ pratāpavān |
śamīgarbhamathāsādya nanāśa bhagavāṃstataḥ || 9-46-16||

MHB 9-46-17

प्रनष्टे तु तदा वह्नौ देवाः सर्वे सवासवाः ।
अन्वेषन्त तदा नष्टं ज्वलनं भृशदुःखिताः ॥ ९-४६-१७॥
pranaṣṭe tu tadā vahnau devāḥ sarve savāsavāḥ |
anveṣanta tadā naṣṭaṃ jvalanaṃ bhṛśaduḥkhitāḥ || 9-46-17||

MHB 9-46-18

ततोऽग्नितीर्थमासाद्य शमीगर्भस्थमेव हि ।
ददृशुर्ज्वलनं तत्र वसमानं यथाविधि ॥ ९-४६-१८॥
tato'gnitīrthamāsādya śamīgarbhasthameva hi |
dadṛśurjvalanaṃ tatra vasamānaṃ yathāvidhi || 9-46-18||

MHB 9-46-19

देवाः सर्वे नरव्याघ्र बृहस्पतिपुरोगमाः ।
ज्वलनं तं समासाद्य प्रीताभूवन्सवासवाः ।
पुनर्यथागतं जग्मुः सर्वभक्षश्च सोऽभवत् ॥ ९-४६-१९॥
devāḥ sarve naravyāghra bṛhaspatipurogamāḥ |
jvalanaṃ taṃ samāsādya prītābhūvansavāsavāḥ |
punaryathāgataṃ jagmuḥ sarvabhakṣaśca so'bhavat || 9-46-19||

MHB 9-46-20

भृगोः शापान्महीपाल यदुक्तं ब्रह्मवादिना ।
तत्राप्याप्लुत्य मतिमान्ब्रह्मयोनिं जगाम ह ॥ ९-४६-२०॥
bhṛgoḥ śāpānmahīpāla yaduktaṃ brahmavādinā |
tatrāpyāplutya matimānbrahmayoniṃ jagāma ha || 9-46-20||

MHB 9-46-21

ससर्ज भगवान्यत्र सर्वलोकपितामहः ।
तत्राप्लुत्य ततो ब्रह्मा सह देवैः प्रभुः पुरा ।
ससर्ज चान्नानि तथा देवतानां यथाविधि ॥ ९-४६-२१॥
sasarja bhagavānyatra sarvalokapitāmahaḥ |
tatrāplutya tato brahmā saha devaiḥ prabhuḥ purā |
sasarja cānnāni tathā devatānāṃ yathāvidhi || 9-46-21||

MHB 9-46-22

तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च वसूनि विविधानि च ।
कौबेरं प्रययौ तीर्थं तत्र तप्त्वा महत्तपः ।
धनाधिपत्यं संप्राप्तो राजन्नैलबिलः प्रभुः ॥ ९-४६-२२॥
tatra snātvā ca dattvā ca vasūni vividhāni ca |
kauberaṃ prayayau tīrthaṃ tatra taptvā mahattapaḥ |
dhanādhipatyaṃ saṃprāpto rājannailabilaḥ prabhuḥ || 9-46-22||

MHB 9-46-23

तत्रस्थमेव तं राजन्धनानि निधयस्तथा ।
उपतस्थुर्नरश्रेष्ठ तत्तीर्थं लाङ्गली ततः ।
गत्वा स्नात्वा च विधिवद्ब्राह्मणेभ्यो धनं ददौ ॥ ९-४६-२३॥
tatrasthameva taṃ rājandhanāni nidhayastathā |
upatasthurnaraśreṣṭha tattīrthaṃ lāṅgalī tataḥ |
gatvā snātvā ca vidhivadbrāhmaṇebhyo dhanaṃ dadau || 9-46-23||

MHB 9-46-24

ददृशे तत्र तत्स्थानं कौबेरे काननोत्तमे ।
पुरा यत्र तपस्तप्तं विपुलं सुमहात्मना ॥ ९-४६-२४॥
dadṛśe tatra tatsthānaṃ kaubere kānanottame |
purā yatra tapastaptaṃ vipulaṃ sumahātmanā || 9-46-24||

MHB 9-46-25

यत्र राज्ञा कुबेरेण वरा लब्धाश्च पुष्कलाः ।
धनाधिपत्यं सख्यं च रुद्रेणामिततेजसा ॥ ९-४६-२५॥
yatra rājñā kubereṇa varā labdhāśca puṣkalāḥ |
dhanādhipatyaṃ sakhyaṃ ca rudreṇāmitatejasā || 9-46-25||

MHB 9-46-26

सुरत्वं लोकपालत्वं पुत्रं च नलकूबरम् ।
यत्र लेभे महाबाहो धनाधिपतिरञ्जसा ॥ ९-४६-२६॥
suratvaṃ lokapālatvaṃ putraṃ ca nalakūbaram |
yatra lebhe mahābāho dhanādhipatirañjasā || 9-46-26||

MHB 9-46-27

अभिषिक्तश्च तत्रैव समागम्य मरुद्गणैः ।
वाहनं चास्य तद्दत्तं हंसयुक्तं मनोरमम् ।
विमानं पुष्पकं दिव्यं नैरृतैश्वर्यमेव च ॥ ९-४६-२७॥
abhiṣiktaśca tatraiva samāgamya marudgaṇaiḥ |
vāhanaṃ cāsya taddattaṃ haṃsayuktaṃ manoramam |
vimānaṃ puṣpakaṃ divyaṃ nairṛtaiśvaryameva ca || 9-46-27||

MHB 9-46-28

तत्राप्लुत्य बलो राजन्दत्त्वा दायांश्च पुष्कलान् ।
जगाम त्वरितो रामस्तीर्थं श्वेतानुलेपनः ॥ ९-४६-२८॥
tatrāplutya balo rājandattvā dāyāṃśca puṣkalān |
jagāma tvarito rāmastīrthaṃ śvetānulepanaḥ || 9-46-28||

MHB 9-46-29

निषेवितं सर्वसत्त्वैर्नाम्ना बदरपाचनम् ।
नानर्तुकवनोपेतं सदापुष्पफलं शुभम् ॥ ९-४६-२९॥
niṣevitaṃ sarvasattvairnāmnā badarapācanam |
nānartukavanopetaṃ sadāpuṣpaphalaṃ śubham || 9-46-29||

Adhyaya: 47/64 (61)

MHB 9-47-1

वैशंपायन उवाच ।
ततस्तीर्थवरं रामो ययौ बदरपाचनम् ।
तपस्विसिद्धचरितं यत्र कन्या धृतव्रता ॥ ९-४७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tatastīrthavaraṃ rāmo yayau badarapācanam |
tapasvisiddhacaritaṃ yatra kanyā dhṛtavratā || 9-47-1||

MHB 9-47-2

भरद्वाजस्य दुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
स्रुचावती नाम विभो कुमारी ब्रह्मचारिणी ॥ ९-४७-२॥
bharadvājasya duhitā rūpeṇāpratimā bhuvi |
srucāvatī nāma vibho kumārī brahmacāriṇī || 9-47-2||

MHB 9-47-3

तपश्चचार सात्युग्रं नियमैर्बहुभिर्नृप ।
भर्ता मे देवराजः स्यादिति निश्चित्य भामिनी ॥ ९-४७-३॥
tapaścacāra sātyugraṃ niyamairbahubhirnṛpa |
bhartā me devarājaḥ syāditi niścitya bhāminī || 9-47-3||

MHB 9-47-4

समास्तस्या व्यतिक्रान्ता बह्व्यः कुरुकुलोद्वह ।
चरन्त्या नियमांस्तांस्तान्स्त्रीभिस्तीव्रान्सुदुश्चरान् ॥ ९-४७-४॥
samāstasyā vyatikrāntā bahvyaḥ kurukulodvaha |
carantyā niyamāṃstāṃstānstrībhistīvrānsuduścarān || 9-47-4||

MHB 9-47-5

तस्यास्तु तेन वृत्तेन तपसा च विशां पते ।
भक्त्या च भगवान्प्रीतः परया पाकशासनः ॥ ९-४७-५॥
tasyāstu tena vṛttena tapasā ca viśāṃ pate |
bhaktyā ca bhagavānprītaḥ parayā pākaśāsanaḥ || 9-47-5||

MHB 9-47-6

आजगामाश्रमं तस्यास्त्रिदशाधिपतिः प्रभुः ।
आस्थाय रूपं विप्रर्षेर्वसिष्ठस्य महात्मनः ॥ ९-४७-६॥
ājagāmāśramaṃ tasyāstridaśādhipatiḥ prabhuḥ |
āsthāya rūpaṃ viprarṣervasiṣṭhasya mahātmanaḥ || 9-47-6||

MHB 9-47-7

सा तं दृष्ट्वोग्रतपसं वसिष्ठं तपतां वरम् ।
आचारैर्मुनिभिर्दृष्टैः पूजयामास भारत ॥ ९-४७-७॥
sā taṃ dṛṣṭvogratapasaṃ vasiṣṭhaṃ tapatāṃ varam |
ācārairmunibhirdṛṣṭaiḥ pūjayāmāsa bhārata || 9-47-7||

MHB 9-47-8

उवाच नियमज्ञा च कल्याणी सा प्रियंवदा ।
भगवन्मुनिशार्दूल किमाज्ञापयसि प्रभो ॥ ९-४७-८॥
uvāca niyamajñā ca kalyāṇī sā priyaṃvadā |
bhagavanmuniśārdūla kimājñāpayasi prabho || 9-47-8||

MHB 9-47-9

सर्वमद्य यथाशक्ति तव दास्यामि सुव्रत ।
शक्रभक्त्या तु ते पाणिं न दास्यामि कथंचन ॥ ९-४७-९॥
sarvamadya yathāśakti tava dāsyāmi suvrata |
śakrabhaktyā tu te pāṇiṃ na dāsyāmi kathaṃcana || 9-47-9||

MHB 9-47-10

व्रतैश्च नियमैश्चैव तपसा च तपोधन ।
शक्रस्तोषयितव्यो वै मया त्रिभुवनेश्वरः ॥ ९-४७-१०॥
vrataiśca niyamaiścaiva tapasā ca tapodhana |
śakrastoṣayitavyo vai mayā tribhuvaneśvaraḥ || 9-47-10||

MHB 9-47-11

इत्युक्तो भगवान्देवः स्मयन्निव निरीक्ष्य ताम् ।
उवाच नियमज्ञां तां सान्त्वयन्निव भारत ॥ ९-४७-११॥
ityukto bhagavāndevaḥ smayanniva nirīkṣya tām |
uvāca niyamajñāṃ tāṃ sāntvayanniva bhārata || 9-47-11||

MHB 9-47-12

उग्रं तपश्चरसि वै विदिता मेऽसि सुव्रते ।
यदर्थमयमारम्भस्तव कल्याणि हृद्गतः ॥ ९-४७-१२॥
ugraṃ tapaścarasi vai viditā me'si suvrate |
yadarthamayamārambhastava kalyāṇi hṛdgataḥ || 9-47-12||

MHB 9-47-13

तच्च सर्वं यथाभूतं भविष्यति वरानने ।
तपसा लभ्यते सर्वं सर्वं तपसि तिष्ठति ॥ ९-४७-१३॥
tacca sarvaṃ yathābhūtaṃ bhaviṣyati varānane |
tapasā labhyate sarvaṃ sarvaṃ tapasi tiṣṭhati || 9-47-13||

MHB 9-47-14

यानि स्थानानि दिव्यानि विबुधानां शुभानने ।
तपसा तानि प्राप्यानि तपोमूलं महत्सुखम् ॥ ९-४७-१४॥
yāni sthānāni divyāni vibudhānāṃ śubhānane |
tapasā tāni prāpyāni tapomūlaṃ mahatsukham || 9-47-14||

MHB 9-47-15

इह कृत्वा तपो घोरं देहं संन्यस्य मानवाः ।
देवत्वं यान्ति कल्याणि शृणु चेदं वचो मम ॥ ९-४७-१५॥
iha kṛtvā tapo ghoraṃ dehaṃ saṃnyasya mānavāḥ |
devatvaṃ yānti kalyāṇi śṛṇu cedaṃ vaco mama || 9-47-15||

MHB 9-47-16

पचस्वैतानि सुभगे बदराणि शुभव्रते ।
पचेत्युक्त्वा स भगवाञ्जगाम बलसूदनः ॥ ९-४७-१६॥
pacasvaitāni subhage badarāṇi śubhavrate |
pacetyuktvā sa bhagavāñjagāma balasūdanaḥ || 9-47-16||

MHB 9-47-17

आमन्त्र्य तां तु कल्याणीं ततो जप्यं जजाप सः ।
अविदूरे ततस्तस्मादाश्रमात्तीर्थ उत्तमे ।
इन्द्रतीर्थे महाराज त्रिषु लोकेषु विश्रुते ॥ ९-४७-१७॥
āmantrya tāṃ tu kalyāṇīṃ tato japyaṃ jajāpa saḥ |
avidūre tatastasmādāśramāttīrtha uttame |
indratīrthe mahārāja triṣu lokeṣu viśrute || 9-47-17||

MHB 9-47-18

तस्या जिज्ञासनार्थं स भगवान्पाकशासनः ।
बदराणामपचनं चकार विबुधाधिपः ॥ ९-४७-१८॥
tasyā jijñāsanārthaṃ sa bhagavānpākaśāsanaḥ |
badarāṇāmapacanaṃ cakāra vibudhādhipaḥ || 9-47-18||

MHB 9-47-19

ततः स प्रयता राजन्वाग्यता विगतक्लमा ।
तत्परा शुचिसंवीता पावके समधिश्रयत् ।
अपचद्राजशार्दूल बदराणि महाव्रता ॥ ९-४७-१९॥
tataḥ sa prayatā rājanvāgyatā vigataklamā |
tatparā śucisaṃvītā pāvake samadhiśrayat |
apacadrājaśārdūla badarāṇi mahāvratā || 9-47-19||

MHB 9-47-20

तस्याः पचन्त्याः सुमहान्कालोऽगात्पुरुषर्षभ ।
न च स्म तान्यपच्यन्त दिनं च क्षयमभ्यगात् ॥ ९-४७-२०॥
tasyāḥ pacantyāḥ sumahānkālo'gātpuruṣarṣabha |
na ca sma tānyapacyanta dinaṃ ca kṣayamabhyagāt || 9-47-20||

MHB 9-47-21

हुताशनेन दग्धश्च यस्तस्याः काष्ठसंचयः ।
अकाष्ठमग्निं सा दृष्ट्वा स्वशरीरमथादहत् ॥ ९-४७-२१॥
hutāśanena dagdhaśca yastasyāḥ kāṣṭhasaṃcayaḥ |
akāṣṭhamagniṃ sā dṛṣṭvā svaśarīramathādahat || 9-47-21||

MHB 9-47-22

पादौ प्रक्षिप्य सा पूर्वं पावके चारुदर्शना ।
दग्धौ दग्धौ पुनः पादावुपावर्तयतानघा ॥ ९-४७-२२॥
pādau prakṣipya sā pūrvaṃ pāvake cārudarśanā |
dagdhau dagdhau punaḥ pādāvupāvartayatānaghā || 9-47-22||

MHB 9-47-23

चरणौ दह्यमानौ च नाचिन्तयदनिन्दिता ।
दुःखं कमलपत्राक्षी महर्षेः प्रियकाम्यया ॥ ९-४७-२३॥
caraṇau dahyamānau ca nācintayadaninditā |
duḥkhaṃ kamalapatrākṣī maharṣeḥ priyakāmyayā || 9-47-23||

MHB 9-47-24

अथ तत्कर्म दृष्ट्वास्याः प्रीतस्त्रिभुवनेश्वरः ।
ततः संदर्शयामास कन्यायै रूपमात्मनः ॥ ९-४७-२४॥
atha tatkarma dṛṣṭvāsyāḥ prītastribhuvaneśvaraḥ |
tataḥ saṃdarśayāmāsa kanyāyai rūpamātmanaḥ || 9-47-24||

MHB 9-47-25

उवाच च सुरश्रेष्ठस्तां कन्यां सुदृढव्रताम् ।
प्रीतोऽस्मि ते शुभे भक्त्या तपसा नियमेन च ॥ ९-४७-२५॥
uvāca ca suraśreṣṭhastāṃ kanyāṃ sudṛḍhavratām |
prīto'smi te śubhe bhaktyā tapasā niyamena ca || 9-47-25||

MHB 9-47-26

तस्माद्योऽभिमतः कामः स ते संपत्स्यते शुभे ।
देहं त्यक्त्वा महाभागे त्रिदिवे मयि वत्स्यसि ॥ ९-४७-२६॥
tasmādyo'bhimataḥ kāmaḥ sa te saṃpatsyate śubhe |
dehaṃ tyaktvā mahābhāge tridive mayi vatsyasi || 9-47-26||

MHB 9-47-27

इदं च ते तीर्थवरं स्थिरं लोके भविष्यति ।
सर्वपापापहं सुभ्रु नाम्ना बदरपाचनम् ।
विख्यातं त्रिषु लोकेषु ब्रह्मर्षिभिरभिप्लुतम् ॥ ९-४७-२७॥
idaṃ ca te tīrthavaraṃ sthiraṃ loke bhaviṣyati |
sarvapāpāpahaṃ subhru nāmnā badarapācanam |
vikhyātaṃ triṣu lokeṣu brahmarṣibhirabhiplutam || 9-47-27||

MHB 9-47-28

अस्मिन्खलु महाभागे शुभे तीर्थवरे पुरा ।
त्यक्त्वा सप्तर्षयो जग्मुर्हिमवन्तमरुन्धतीम् ॥ ९-४७-२८॥
asminkhalu mahābhāge śubhe tīrthavare purā |
tyaktvā saptarṣayo jagmurhimavantamarundhatīm || 9-47-28||

MHB 9-47-29

ततस्ते वै महाभागा गत्वा तत्र सुसंशिताः ।
वृत्त्यर्थं फलमूलानि समाहर्तुं ययुः किल ॥ ९-४७-२९॥
tataste vai mahābhāgā gatvā tatra susaṃśitāḥ |
vṛttyarthaṃ phalamūlāni samāhartuṃ yayuḥ kila || 9-47-29||

MHB 9-47-30

तेषां वृत्त्यर्थिनां तत्र वसतां हिमवद्वने ।
अनावृष्टिरनुप्राप्ता तदा द्वादशवार्षिकी ॥ ९-४७-३०॥
teṣāṃ vṛttyarthināṃ tatra vasatāṃ himavadvane |
anāvṛṣṭiranuprāptā tadā dvādaśavārṣikī || 9-47-30||

MHB 9-47-31

ते कृत्वा चाश्रमं तत्र न्यवसन्त तपस्विनः ।
अरुन्धत्यपि कल्याणी तपोनित्याभवत्तदा ॥ ९-४७-३१॥
te kṛtvā cāśramaṃ tatra nyavasanta tapasvinaḥ |
arundhatyapi kalyāṇī taponityābhavattadā || 9-47-31||

MHB 9-47-32

अरुन्धतीं ततो दृष्ट्वा तीव्रं नियममास्थिताम् ।
अथागमत्त्रिनयनः सुप्रीतो वरदस्तदा ॥ ९-४७-३२॥
arundhatīṃ tato dṛṣṭvā tīvraṃ niyamamāsthitām |
athāgamattrinayanaḥ suprīto varadastadā || 9-47-32||

MHB 9-47-33

ब्राह्मं रूपं ततः कृत्वा महादेवो महायशाः ।
तामभ्येत्याब्रवीद्देवो भिक्षामिच्छाम्यहं शुभे ॥ ९-४७-३३॥
brāhmaṃ rūpaṃ tataḥ kṛtvā mahādevo mahāyaśāḥ |
tāmabhyetyābravīddevo bhikṣāmicchāmyahaṃ śubhe || 9-47-33||

MHB 9-47-34

प्रत्युवाच ततः सा तं ब्राह्मणं चारुदर्शना ।
क्षीणोऽन्नसंचयो विप्र बदराणीह भक्षय ।
ततोऽब्रवीन्महादेवः पचस्वैतानि सुव्रते ॥ ९-४७-३४॥
pratyuvāca tataḥ sā taṃ brāhmaṇaṃ cārudarśanā |
kṣīṇo'nnasaṃcayo vipra badarāṇīha bhakṣaya |
tato'bravīnmahādevaḥ pacasvaitāni suvrate || 9-47-34||

MHB 9-47-35

इत्युक्ता सापचत्तानि ब्राह्मणप्रियकाम्यया ।
अधिश्रित्य समिद्धेऽग्नौ बदराणि यशस्विनी ॥ ९-४७-३५॥
ityuktā sāpacattāni brāhmaṇapriyakāmyayā |
adhiśritya samiddhe'gnau badarāṇi yaśasvinī || 9-47-35||

MHB 9-47-36

दिव्या मनोरमाः पुण्याः कथाः शुश्राव सा तदा ।
अतीता सा त्वनावृष्टिर्घोरा द्वादशवार्षिकी ॥ ९-४७-३६॥
divyā manoramāḥ puṇyāḥ kathāḥ śuśrāva sā tadā |
atītā sā tvanāvṛṣṭirghorā dvādaśavārṣikī || 9-47-36||

MHB 9-47-37

अनश्नन्त्याः पचन्त्याश्च शृण्वन्त्याश्च कथाः शुभाः ।
अहःसमः स तस्यास्तु कालोऽतीतः सुदारुणः ॥ ९-४७-३७॥
anaśnantyāḥ pacantyāśca śṛṇvantyāśca kathāḥ śubhāḥ |
ahaḥsamaḥ sa tasyāstu kālo'tītaḥ sudāruṇaḥ || 9-47-37||

MHB 9-47-38

ततस्ते मुनयः प्राप्ताः फलान्यादाय पर्वतात् ।
ततः स भगवान्प्रीतः प्रोवाचारुन्धतीं तदा ॥ ९-४७-३८॥
tataste munayaḥ prāptāḥ phalānyādāya parvatāt |
tataḥ sa bhagavānprītaḥ provācārundhatīṃ tadā || 9-47-38||

MHB 9-47-39

उपसर्पस्व धर्मज्ञे यथापूर्वमिमानृषीन् ।
प्रीतोऽस्मि तव धर्मज्ञे तपसा नियमेन च ॥ ९-४७-३९॥
upasarpasva dharmajñe yathāpūrvamimānṛṣīn |
prīto'smi tava dharmajñe tapasā niyamena ca || 9-47-39||

MHB 9-47-40

ततः संदर्शयामास स्वरूपं भगवान्हरः ।
ततोऽब्रवीत्तदा तेभ्यस्तस्यास्तच्चरितं महत् ॥ ९-४७-४०॥
tataḥ saṃdarśayāmāsa svarūpaṃ bhagavānharaḥ |
tato'bravīttadā tebhyastasyāstaccaritaṃ mahat || 9-47-40||

MHB 9-47-41

भवद्भिर्हिमवत्पृष्ठे यत्तपः समुपार्जितम् ।
अस्याश्च यत्तपो विप्रा न समं तन्मतं मम ॥ ९-४७-४१॥
bhavadbhirhimavatpṛṣṭhe yattapaḥ samupārjitam |
asyāśca yattapo viprā na samaṃ tanmataṃ mama || 9-47-41||

MHB 9-47-42

अनया हि तपस्विन्या तपस्तप्तं सुदुश्चरम् ।
अनश्नन्त्या पचन्त्या च समा द्वादश पारिताः ॥ ९-४७-४२॥
anayā hi tapasvinyā tapastaptaṃ suduścaram |
anaśnantyā pacantyā ca samā dvādaśa pāritāḥ || 9-47-42||

MHB 9-47-43

ततः प्रोवाच भगवांस्तामेवारुन्धतीं पुनः ।
वरं वृणीष्व कल्याणि यत्तेऽभिलषितं हृदि ॥ ९-४७-४३॥
tataḥ provāca bhagavāṃstāmevārundhatīṃ punaḥ |
varaṃ vṛṇīṣva kalyāṇi yatte'bhilaṣitaṃ hṛdi || 9-47-43||

MHB 9-47-44

साब्रवीत्पृथुताम्राक्षी देवं सप्तर्षिसंसदि ।
भगवान्यदि मे प्रीतस्तीर्थं स्यादिदमुत्तमम् ।
सिद्धदेवर्षिदयितं नाम्ना बदरपाचनम् ॥ ९-४७-४४॥
sābravītpṛthutāmrākṣī devaṃ saptarṣisaṃsadi |
bhagavānyadi me prītastīrthaṃ syādidamuttamam |
siddhadevarṣidayitaṃ nāmnā badarapācanam || 9-47-44||

MHB 9-47-45

तथास्मिन्देवदेवेश त्रिरात्रमुषितः शुचिः ।
प्राप्नुयादुपवासेन फलं द्वादशवार्षिकम् ।
एवमस्त्विति तां चोक्त्वा हरो यातस्तदा दिवम् ॥ ९-४७-४५॥
tathāsmindevadeveśa trirātramuṣitaḥ śuciḥ |
prāpnuyādupavāsena phalaṃ dvādaśavārṣikam |
evamastviti tāṃ coktvā haro yātastadā divam || 9-47-45||

MHB 9-47-46

ऋषयो विस्मयं जग्मुस्तां दृष्ट्वा चाप्यरुन्धतीम् ।
अश्रान्तां चाविवर्णां च क्षुत्पिपासासहां सतीम् ॥ ९-४७-४६॥
ṛṣayo vismayaṃ jagmustāṃ dṛṣṭvā cāpyarundhatīm |
aśrāntāṃ cāvivarṇāṃ ca kṣutpipāsāsahāṃ satīm || 9-47-46||

MHB 9-47-47

एवं सिद्धिः परा प्राप्ता अरुन्धत्या विशुद्धया ।
यथा त्वया महाभागे मदर्थं संशितव्रते ॥ ९-४७-४७॥
evaṃ siddhiḥ parā prāptā arundhatyā viśuddhayā |
yathā tvayā mahābhāge madarthaṃ saṃśitavrate || 9-47-47||

MHB 9-47-48

विशेषो हि त्वया भद्रे व्रते ह्यस्मिन्समर्पितः ।
तथा चेदं ददाम्यद्य नियमेन सुतोषितः ॥ ९-४७-४८॥
viśeṣo hi tvayā bhadre vrate hyasminsamarpitaḥ |
tathā cedaṃ dadāmyadya niyamena sutoṣitaḥ || 9-47-48||

MHB 9-47-49

विशेषं तव कल्याणि प्रयच्छामि वरं वरे ।
अरुन्धत्या वरस्तस्या यो दत्तो वै महात्मना ॥ ९-४७-४९॥
viśeṣaṃ tava kalyāṇi prayacchāmi varaṃ vare |
arundhatyā varastasyā yo datto vai mahātmanā || 9-47-49||

MHB 9-47-50

तस्य चाहं प्रसादेन तव कल्याणि तेजसा ।
प्रवक्ष्याम्यपरं भूयो वरमत्र यथाविधि ॥ ९-४७-५०॥
tasya cāhaṃ prasādena tava kalyāṇi tejasā |
pravakṣyāmyaparaṃ bhūyo varamatra yathāvidhi || 9-47-50||

MHB 9-47-51

यस्त्वेकां रजनीं तीर्थे वत्स्यते सुसमाहितः ।
स स्नात्वा प्राप्स्यते लोकान्देहन्यासाच्च दुर्लभान् ॥ ९-४७-५१॥
yastvekāṃ rajanīṃ tīrthe vatsyate susamāhitaḥ |
sa snātvā prāpsyate lokāndehanyāsācca durlabhān || 9-47-51||

MHB 9-47-52

इत्युक्त्वा भगवान्देवः सहस्राक्षः प्रतापवान् ।
स्रुचावतीं ततः पुण्यां जगाम त्रिदिवं पुनः ॥ ९-४७-५२॥
ityuktvā bhagavāndevaḥ sahasrākṣaḥ pratāpavān |
srucāvatīṃ tataḥ puṇyāṃ jagāma tridivaṃ punaḥ || 9-47-52||

MHB 9-47-53

गते वज्रधरे राजंस्तत्र वर्षं पपात ह ।
पुष्पाणां भरतश्रेष्ठ दिव्यानां दिव्यगन्धिनाम् ॥ ९-४७-५३॥
gate vajradhare rājaṃstatra varṣaṃ papāta ha |
puṣpāṇāṃ bharataśreṣṭha divyānāṃ divyagandhinām || 9-47-53||

MHB 9-47-54

नेदुर्दुन्दुभयश्चापि समन्तात्सुमहास्वनाः ।
मारुतश्च ववौ युक्त्या पुण्यगन्धो विशां पते ॥ ९-४७-५४॥
nedurdundubhayaścāpi samantātsumahāsvanāḥ |
mārutaśca vavau yuktyā puṇyagandho viśāṃ pate || 9-47-54||

MHB 9-47-55

उत्सृज्य तु शुभं देहं जगामेन्द्रस्य भार्यताम् ।
तपसोग्रेण सा लब्ध्वा तेन रेमे सहाच्युत ॥ ९-४७-५५॥
utsṛjya tu śubhaṃ dehaṃ jagāmendrasya bhāryatām |
tapasogreṇa sā labdhvā tena reme sahācyuta || 9-47-55||

MHB 9-47-56

जनमेजय उवाच ।
का तस्या भगवन्माता क्व संवृद्धा च शोभना ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मन्परं कौतूहलं हि मे ॥ ९-४७-५६॥
janamejaya uvāca |
kā tasyā bhagavanmātā kva saṃvṛddhā ca śobhanā |
śrotumicchāmyahaṃ brahmanparaṃ kautūhalaṃ hi me || 9-47-56||

MHB 9-47-57

वैशंपायन उवाच ।
भारद्वाजस्य विप्रर्षेः स्कन्नं रेतो महात्मनः ।
दृष्ट्वाप्सरसमायान्तीं घृताचीं पृथुलोचनाम् ॥ ९-४७-५७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
bhāradvājasya viprarṣeḥ skannaṃ reto mahātmanaḥ |
dṛṣṭvāpsarasamāyāntīṃ ghṛtācīṃ pṛthulocanām || 9-47-57||

MHB 9-47-58

स तु जग्राह तद्रेतः करेण जपतां वरः ।
तदावपत्पर्णपुटे तत्र सा संभवच्छुभा ॥ ९-४७-५८॥
sa tu jagrāha tadretaḥ kareṇa japatāṃ varaḥ |
tadāvapatparṇapuṭe tatra sā saṃbhavacchubhā || 9-47-58||

MHB 9-47-59

तस्यास्तु जातकर्मादि कृत्वा सर्वं तपोधनः ।
नाम चास्याः स कृतवान्भारद्वाजो महामुनिः ॥ ९-४७-५९॥
tasyāstu jātakarmādi kṛtvā sarvaṃ tapodhanaḥ |
nāma cāsyāḥ sa kṛtavānbhāradvājo mahāmuniḥ || 9-47-59||

MHB 9-47-60

स्रुचावतीति धर्मात्मा तदर्षिगणसंसदि ।
स च तामाश्रमे न्यस्य जगाम हिमवद्वनम् ॥ ९-४७-६०॥
srucāvatīti dharmātmā tadarṣigaṇasaṃsadi |
sa ca tāmāśrame nyasya jagāma himavadvanam || 9-47-60||

MHB 9-47-61

तत्राप्युपस्पृश्य महानुभावो वसूनि दत्त्वा च महाद्विजेभ्यः ।
जगाम तीर्थं सुसमाहितात्मा शक्रस्य वृष्णिप्रवरस्तदानीम् ॥ ९-४७-६१॥
tatrāpyupaspṛśya mahānubhāvo vasūni dattvā ca mahādvijebhyaḥ |
jagāma tīrthaṃ susamāhitātmā śakrasya vṛṣṇipravarastadānīm || 9-47-61||

Adhyaya: 48/64 (23)

MHB 9-48-1

वैशंपायन उवाच ।
इन्द्रतीर्थं ततो गत्वा यदूनां प्रवरो बली ।
विप्रेभ्यो धनरत्नानि ददौ स्नात्वा यथाविधि ॥ ९-४८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
indratīrthaṃ tato gatvā yadūnāṃ pravaro balī |
viprebhyo dhanaratnāni dadau snātvā yathāvidhi || 9-48-1||

MHB 9-48-2

तत्र ह्यमरराजोऽसावीजे क्रतुशतेन ह ।
बृहस्पतेश्च देवेशः प्रददौ विपुलं धनम् ॥ ९-४८-२॥
tatra hyamararājo'sāvīje kratuśatena ha |
bṛhaspateśca deveśaḥ pradadau vipulaṃ dhanam || 9-48-2||

MHB 9-48-3

निरर्गलान्सजारूथ्यान्सर्वान्विविधदक्षिणान् ।
आजहार क्रतूंस्तत्र यथोक्तान्वेदपारगैः ॥ ९-४८-३॥
nirargalānsajārūthyānsarvānvividhadakṣiṇān |
ājahāra kratūṃstatra yathoktānvedapāragaiḥ || 9-48-3||

MHB 9-48-4

तान्क्रतून्भरतश्रेष्ठ शतकृत्वो महाद्युतिः ।
पूरयामास विधिवत्ततः ख्यातः शतक्रतुः ॥ ९-४८-४॥
tānkratūnbharataśreṣṭha śatakṛtvo mahādyutiḥ |
pūrayāmāsa vidhivattataḥ khyātaḥ śatakratuḥ || 9-48-4||

MHB 9-48-5

तस्य नाम्ना च तत्तीर्थं शिवं पुण्यं सनातनम् ।
इन्द्रतीर्थमिति ख्यातं सर्वपापप्रमोचनम् ॥ ९-४८-५॥
tasya nāmnā ca tattīrthaṃ śivaṃ puṇyaṃ sanātanam |
indratīrthamiti khyātaṃ sarvapāpapramocanam || 9-48-5||

MHB 9-48-6

उपस्पृश्य च तत्रापि विधिवन्मुसलायुधः ।
ब्राह्मणान्पूजयित्वा च पानाच्छादनभोजनैः ।
शुभं तीर्थवरं तस्माद्रामतीर्थं जगाम ह ॥ ९-४८-६॥
upaspṛśya ca tatrāpi vidhivanmusalāyudhaḥ |
brāhmaṇānpūjayitvā ca pānācchādanabhojanaiḥ |
śubhaṃ tīrthavaraṃ tasmādrāmatīrthaṃ jagāma ha || 9-48-6||

MHB 9-48-7

यत्र रामो महाभागो भार्गवः सुमहातपाः ।
असकृत्पृथिवीं सर्वां हतक्षत्रियपुंगवाम् ॥ ९-४८-७॥
yatra rāmo mahābhāgo bhārgavaḥ sumahātapāḥ |
asakṛtpṛthivīṃ sarvāṃ hatakṣatriyapuṃgavām || 9-48-7||

MHB 9-48-8

उपाध्यायं पुरस्कृत्य कश्यपं मुनिसत्तमम् ।
अयजद्वाजपेयेन सोऽश्वमेधशतेन च ।
प्रददौ दक्षिणार्थं च पृथिवीं वै ससागराम् ॥ ९-४८-८॥
upādhyāyaṃ puraskṛtya kaśyapaṃ munisattamam |
ayajadvājapeyena so'śvamedhaśatena ca |
pradadau dakṣiṇārthaṃ ca pṛthivīṃ vai sasāgarām || 9-48-8||

MHB 9-48-9

रामो दत्त्वा धनं तत्र द्विजेभ्यो जनमेजय ।
उपस्पृश्य यथान्यायं पूजयित्वा तथा द्विजान् ॥ ९-४८-९॥
rāmo dattvā dhanaṃ tatra dvijebhyo janamejaya |
upaspṛśya yathānyāyaṃ pūjayitvā tathā dvijān || 9-48-9||

MHB 9-48-10

पुण्ये तीर्थे शुभे देशे वसु दत्त्वा शुभाननः ।
मुनींश्चैवाभिवाद्याथ यमुनातीर्थमागमत् ॥ ९-४८-१०॥
puṇye tīrthe śubhe deśe vasu dattvā śubhānanaḥ |
munīṃścaivābhivādyātha yamunātīrthamāgamat || 9-48-10||

MHB 9-48-11

यत्रानयामास तदा राजसूयं महीपते ।
पुत्रोऽदितेर्महाभागो वरुणो वै सितप्रभः ॥ ९-४८-११॥
yatrānayāmāsa tadā rājasūyaṃ mahīpate |
putro'ditermahābhāgo varuṇo vai sitaprabhaḥ || 9-48-11||

MHB 9-48-12

तत्र निर्जित्य संग्रामे मानुषान्दैवतांस्तथा ।
वरं क्रतुं समाजह्रे वरुणः परवीरहा ॥ ९-४८-१२॥
tatra nirjitya saṃgrāme mānuṣāndaivatāṃstathā |
varaṃ kratuṃ samājahre varuṇaḥ paravīrahā || 9-48-12||

MHB 9-48-13

तस्मिन्क्रतुवरे वृत्ते संग्रामः समजायत ।
देवानां दानवानां च त्रैलोक्यस्य क्षयावहः ॥ ९-४८-१३॥
tasminkratuvare vṛtte saṃgrāmaḥ samajāyata |
devānāṃ dānavānāṃ ca trailokyasya kṣayāvahaḥ || 9-48-13||

MHB 9-48-14

राजसूये क्रतुश्रेष्ठे निवृत्ते जनमेजय ।
जायते सुमहाघोरः संग्रामः क्षत्रियान्प्रति ॥ ९-४८-१४॥
rājasūye kratuśreṣṭhe nivṛtte janamejaya |
jāyate sumahāghoraḥ saṃgrāmaḥ kṣatriyānprati || 9-48-14||

MHB 9-48-15

सीरायुधस्तदा रामस्तस्मिंस्तीर्थवरे तदा ।
तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च द्विजेभ्यो वसु माधवः ॥ ९-४८-१५॥
sīrāyudhastadā rāmastasmiṃstīrthavare tadā |
tatra snātvā ca dattvā ca dvijebhyo vasu mādhavaḥ || 9-48-15||

MHB 9-48-16

वनमाली ततो हृष्टः स्तूयमानो द्विजातिभिः ।
तस्मादादित्यतीर्थं च जगाम कमलेक्षणः ॥ ९-४८-१६॥
vanamālī tato hṛṣṭaḥ stūyamāno dvijātibhiḥ |
tasmādādityatīrthaṃ ca jagāma kamalekṣaṇaḥ || 9-48-16||

MHB 9-48-17

यत्रेष्ट्वा भगवाञ्ज्योतिर्भास्करो राजसत्तम ।
ज्योतिषामाधिपत्यं च प्रभावं चाभ्यपद्यत ॥ ९-४८-१७॥
yatreṣṭvā bhagavāñjyotirbhāskaro rājasattama |
jyotiṣāmādhipatyaṃ ca prabhāvaṃ cābhyapadyata || 9-48-17||

MHB 9-48-18

तस्या नद्यास्तु तीरे वै सर्वे देवाः सवासवाः ।
विश्वेदेवाः समरुतो गन्धर्वाप्सरसश्च ह ॥ ९-४८-१८॥
tasyā nadyāstu tīre vai sarve devāḥ savāsavāḥ |
viśvedevāḥ samaruto gandharvāpsarasaśca ha || 9-48-18||

MHB 9-48-19

द्वैपायनः शुकश्चैव कृष्णश्च मधुसूदनः ।
यक्षाश्च राक्षसाश्चैव पिशाचाश्च विशां पते ॥ ९-४८-१९॥
dvaipāyanaḥ śukaścaiva kṛṣṇaśca madhusūdanaḥ |
yakṣāśca rākṣasāścaiva piśācāśca viśāṃ pate || 9-48-19||

MHB 9-48-20

एते चान्ये च बहवो योगसिद्धाः सहस्रशः ।
तस्मिंस्तीर्थे सरस्वत्याः शिवे पुण्ये परंतप ॥ ९-४८-२०॥
ete cānye ca bahavo yogasiddhāḥ sahasraśaḥ |
tasmiṃstīrthe sarasvatyāḥ śive puṇye paraṃtapa || 9-48-20||

MHB 9-48-21

तत्र हत्वा पुरा विष्णुरसुरौ मधुकैटभौ ।
आप्लुतो भरतश्रेष्ठ तीर्थप्रवर उत्तमे ॥ ९-४८-२१॥
tatra hatvā purā viṣṇurasurau madhukaiṭabhau |
āpluto bharataśreṣṭha tīrthapravara uttame || 9-48-21||

MHB 9-48-22

द्वैपायनश्च धर्मात्मा तत्रैवाप्लुत्य भारत ।
संप्राप्तः परमं योगं सिद्धिं च परमां गतः ॥ ९-४८-२२॥
dvaipāyanaśca dharmātmā tatraivāplutya bhārata |
saṃprāptaḥ paramaṃ yogaṃ siddhiṃ ca paramāṃ gataḥ || 9-48-22||

MHB 9-48-23

असितो देवलश्चैव तस्मिन्नेव महातपाः ।
परमं योगमास्थाय ऋषिर्योगमवाप्तवान् ॥ ९-४८-२३॥
asito devalaścaiva tasminneva mahātapāḥ |
paramaṃ yogamāsthāya ṛṣiryogamavāptavān || 9-48-23||

Adhyaya: 49/64 (65)

MHB 9-49-1

वैशंपायन उवाच ।
तस्मिन्नेव तु धर्मात्मा वसति स्म तपोधनः ।
गार्हस्थ्यं धर्ममास्थाय असितो देवलः पुरा ॥ ९-४९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasminneva tu dharmātmā vasati sma tapodhanaḥ |
gārhasthyaṃ dharmamāsthāya asito devalaḥ purā || 9-49-1||

MHB 9-49-2

धर्मनित्यः शुचिर्दान्तो न्यस्तदण्डो महातपाः ।
कर्मणा मनसा वाचा समः सर्वेषु जन्तुषु ॥ ९-४९-२॥
dharmanityaḥ śucirdānto nyastadaṇḍo mahātapāḥ |
karmaṇā manasā vācā samaḥ sarveṣu jantuṣu || 9-49-2||

MHB 9-49-3

अक्रोधनो महाराज तुल्यनिन्दाप्रियाप्रियः ।
काञ्चने लोष्टके चैव समदर्शी महातपाः ॥ ९-४९-३॥
akrodhano mahārāja tulyanindāpriyāpriyaḥ |
kāñcane loṣṭake caiva samadarśī mahātapāḥ || 9-49-3||

MHB 9-49-4

देवताः पूजयन्नित्यमतिथींश्च द्विजैः सह ।
ब्रह्मचर्यरतो नित्यं सदा धर्मपरायणः ॥ ९-४९-४॥
devatāḥ pūjayannityamatithīṃśca dvijaiḥ saha |
brahmacaryarato nityaṃ sadā dharmaparāyaṇaḥ || 9-49-4||

MHB 9-49-5

ततोऽभ्येत्य महाराज योगमास्थाय भिक्षुकः ।
जैगीषव्यो मुनिर्धीमांस्तस्मिंस्तीर्थे समाहितः ॥ ९-४९-५॥
tato'bhyetya mahārāja yogamāsthāya bhikṣukaḥ |
jaigīṣavyo munirdhīmāṃstasmiṃstīrthe samāhitaḥ || 9-49-5||

MHB 9-49-6

देवलस्याश्रमे राजन्न्यवसत्स महाद्युतिः ।
योगनित्यो महाराज सिद्धिं प्राप्तो महातपाः ॥ ९-४९-६॥
devalasyāśrame rājannyavasatsa mahādyutiḥ |
yoganityo mahārāja siddhiṃ prāpto mahātapāḥ || 9-49-6||

MHB 9-49-7

तं तत्र वसमानं तु जैगीषव्यं महामुनिम् ।
देवलो दर्शयन्नेव नैवायुञ्जत धर्मतः ॥ ९-४९-७॥
taṃ tatra vasamānaṃ tu jaigīṣavyaṃ mahāmunim |
devalo darśayanneva naivāyuñjata dharmataḥ || 9-49-7||

MHB 9-49-8

एवं तयोर्महाराज दीर्घकालो व्यतिक्रमत् ।
जैगीषव्यं मुनिं चैव न ददर्शाथ देवलः ॥ ९-४९-८॥
evaṃ tayormahārāja dīrghakālo vyatikramat |
jaigīṣavyaṃ muniṃ caiva na dadarśātha devalaḥ || 9-49-8||

MHB 9-49-9

आहारकाले मतिमान्परिव्राड्जनमेजय ।
उपातिष्ठत धर्मज्ञो भैक्षकाले स देवलम् ॥ ९-४९-९॥
āhārakāle matimānparivrāḍjanamejaya |
upātiṣṭhata dharmajño bhaikṣakāle sa devalam || 9-49-9||

MHB 9-49-10

स दृष्ट्वा भिक्षुरूपेण प्राप्तं तत्र महामुनिम् ।
गौरवं परमं चक्रे प्रीतिं च विपुलां तथा ॥ ९-४९-१०॥
sa dṛṣṭvā bhikṣurūpeṇa prāptaṃ tatra mahāmunim |
gauravaṃ paramaṃ cakre prītiṃ ca vipulāṃ tathā || 9-49-10||

MHB 9-49-11

देवलस्तु यथाशक्ति पूजयामास भारत ।
ऋषिदृष्टेन विधिना समा बह्व्यः समाहितः ॥ ९-४९-११॥
devalastu yathāśakti pūjayāmāsa bhārata |
ṛṣidṛṣṭena vidhinā samā bahvyaḥ samāhitaḥ || 9-49-11||

MHB 9-49-12

कदाचित्तस्य नृपते देवलस्य महात्मनः ।
चिन्ता सुमहती जाता मुनिं दृष्ट्वा महाद्युतिम् ॥ ९-४९-१२॥
kadācittasya nṛpate devalasya mahātmanaḥ |
cintā sumahatī jātā muniṃ dṛṣṭvā mahādyutim || 9-49-12||

MHB 9-49-13

समास्तु समतिक्रान्ता बह्व्यः पूजयतो मम ।
न चायमलसो भिक्षुरभ्यभाषत किंचन ॥ ९-४९-१३॥
samāstu samatikrāntā bahvyaḥ pūjayato mama |
na cāyamalaso bhikṣurabhyabhāṣata kiṃcana || 9-49-13||

MHB 9-49-14

एवं विगणयन्नेव स जगाम महोदधिम् ।
अन्तरिक्षचरः श्रीमान्कलशं गृह्य देवलः ॥ ९-४९-१४॥
evaṃ vigaṇayanneva sa jagāma mahodadhim |
antarikṣacaraḥ śrīmānkalaśaṃ gṛhya devalaḥ || 9-49-14||

MHB 9-49-15

गच्छन्नेव स धर्मात्मा समुद्रं सरितां पतिम् ।
जैगीषव्यं ततोऽपश्यद्गतं प्रागेव भारत ॥ ९-४९-१५॥
gacchanneva sa dharmātmā samudraṃ saritāṃ patim |
jaigīṣavyaṃ tato'paśyadgataṃ prāgeva bhārata || 9-49-15||

MHB 9-49-16

ततः सविस्मयश्चिन्तां जगामाथासितः प्रभुः ।
कथं भिक्षुरयं प्राप्तः समुद्रे स्नात एव च ॥ ९-४९-१६॥
tataḥ savismayaścintāṃ jagāmāthāsitaḥ prabhuḥ |
kathaṃ bhikṣurayaṃ prāptaḥ samudre snāta eva ca || 9-49-16||

MHB 9-49-17

इत्येवं चिन्तयामास महर्षिरसितस्तदा ।
स्नात्वा समुद्रे विधिवच्छुचिर्जप्यं जजाप ह ॥ ९-४९-१७॥
ityevaṃ cintayāmāsa maharṣirasitastadā |
snātvā samudre vidhivacchucirjapyaṃ jajāpa ha || 9-49-17||

MHB 9-49-18

कृतजप्याह्निकः श्रीमानाश्रमं च जगाम ह ।
कलशं जलपूर्णं वै गृहीत्वा जनमेजय ॥ ९-४९-१८॥
kṛtajapyāhnikaḥ śrīmānāśramaṃ ca jagāma ha |
kalaśaṃ jalapūrṇaṃ vai gṛhītvā janamejaya || 9-49-18||

MHB 9-49-19

ततः स प्रविशन्नेव स्वमाश्रमपदं मुनिः ।
आसीनमाश्रमे तत्र जैगीषव्यमपश्यत ॥ ९-४९-१९॥
tataḥ sa praviśanneva svamāśramapadaṃ muniḥ |
āsīnamāśrame tatra jaigīṣavyamapaśyata || 9-49-19||

MHB 9-49-20

न व्याहरति चैवैनं जैगीषव्यः कथंचन ।
काष्ठभूतोऽऽश्रमपदे वसति स्म महातपाः ॥ ९-४९-२०॥
na vyāharati caivainaṃ jaigīṣavyaḥ kathaṃcana |
kāṣṭhabhūto''śramapade vasati sma mahātapāḥ || 9-49-20||

MHB 9-49-21

तं दृष्ट्वा चाप्लुतं तोये सागरे सागरोपमम् ।
प्रविष्टमाश्रमं चापि पूर्वमेव ददर्श सः ॥ ९-४९-२१॥
taṃ dṛṣṭvā cāplutaṃ toye sāgare sāgaropamam |
praviṣṭamāśramaṃ cāpi pūrvameva dadarśa saḥ || 9-49-21||

MHB 9-49-22

असितो देवलो राजंश्चिन्तयामास बुद्धिमान् ।
दृष्टः प्रभावं तपसो जैगीषव्यस्य योगजम् ॥ ९-४९-२२॥
asito devalo rājaṃścintayāmāsa buddhimān |
dṛṣṭaḥ prabhāvaṃ tapaso jaigīṣavyasya yogajam || 9-49-22||

MHB 9-49-23

चिन्तयामास राजेन्द्र तदा स मुनिसत्तमः ।
मया दृष्टः समुद्रे च आश्रमे च कथं त्वयम् ॥ ९-४९-२३॥
cintayāmāsa rājendra tadā sa munisattamaḥ |
mayā dṛṣṭaḥ samudre ca āśrame ca kathaṃ tvayam || 9-49-23||

MHB 9-49-24

एवं विगणयन्नेव स मुनिर्मन्त्रपारगः ।
उत्पपाताश्रमात्तस्मादन्तरिक्षं विशां पते ।
जिज्ञासार्थं तदा भिक्षोर्जैगीषव्यस्य देवलः ॥ ९-४९-२४॥
evaṃ vigaṇayanneva sa munirmantrapāragaḥ |
utpapātāśramāttasmādantarikṣaṃ viśāṃ pate |
jijñāsārthaṃ tadā bhikṣorjaigīṣavyasya devalaḥ || 9-49-24||

MHB 9-49-25

सोऽन्तरिक्षचरान्सिद्धान्समपश्यत्समाहितान् ।
जैगीषव्यं च तैः सिद्धैः पूज्यमानमपश्यत ॥ ९-४९-२५॥
so'ntarikṣacarānsiddhānsamapaśyatsamāhitān |
jaigīṣavyaṃ ca taiḥ siddhaiḥ pūjyamānamapaśyata || 9-49-25||

MHB 9-49-26

ततोऽसितः सुसंरब्धो व्यवसायी दृढव्रतः ।
अपश्यद्वै दिवं यान्तं जैगीषव्यं स देवलः ॥ ९-४९-२६॥
tato'sitaḥ susaṃrabdho vyavasāyī dṛḍhavrataḥ |
apaśyadvai divaṃ yāntaṃ jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ || 9-49-26||

MHB 9-49-27

तस्माच्च पितृलोकं तं व्रजन्तं सोऽन्वपश्यत ।
पितृलोकाच्च तं यान्तं याम्यं लोकमपश्यत ॥ ९-४९-२७॥
tasmācca pitṛlokaṃ taṃ vrajantaṃ so'nvapaśyata |
pitṛlokācca taṃ yāntaṃ yāmyaṃ lokamapaśyata || 9-49-27||

MHB 9-49-28

तस्मादपि समुत्पत्य सोमलोकमभिष्टुतम् ।
व्रजन्तमन्वपश्यत्स जैगीषव्यं महामुनिम् ॥ ९-४९-२८॥
tasmādapi samutpatya somalokamabhiṣṭutam |
vrajantamanvapaśyatsa jaigīṣavyaṃ mahāmunim || 9-49-28||

MHB 9-49-29

लोकान्समुत्पतन्तं च शुभानेकान्तयाजिनाम् ।
ततोऽग्निहोत्रिणां लोकांस्तेभ्यश्चाप्युत्पपात ह ॥ ९-४९-२९॥
lokānsamutpatantaṃ ca śubhānekāntayājinām |
tato'gnihotriṇāṃ lokāṃstebhyaścāpyutpapāta ha || 9-49-29||

MHB 9-49-30

दर्शं च पौर्णमासं च ये यजन्ति तपोधनाः ।
तेभ्यः स ददृशे धीमाँल्लोकेभ्यः पशुयाजिनाम् ।
व्रजन्तं लोकममलमपश्यद्देवपूजितम् ॥ ९-४९-३०॥
darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca ye yajanti tapodhanāḥ |
tebhyaḥ sa dadṛśe dhīmā~llokebhyaḥ paśuyājinām |
vrajantaṃ lokamamalamapaśyaddevapūjitam || 9-49-30||

MHB 9-49-31

चातुर्मास्यैर्बहुविधैर्यजन्ते ये तपोधनाः ।
तेषां स्थानं तथा यान्तं तथाग्निष्टोमयाजिनाम् ॥ ९-४९-३१॥
cāturmāsyairbahuvidhairyajante ye tapodhanāḥ |
teṣāṃ sthānaṃ tathā yāntaṃ tathāgniṣṭomayājinām || 9-49-31||

MHB 9-49-32

अग्निष्टुतेन च तथा ये यजन्ति तपोधनाः ।
तत्स्थानमनुसंप्राप्तमन्वपश्यत देवलः ॥ ९-४९-३२॥
agniṣṭutena ca tathā ye yajanti tapodhanāḥ |
tatsthānamanusaṃprāptamanvapaśyata devalaḥ || 9-49-32||

MHB 9-49-33

वाजपेयं क्रतुवरं तथा बहुसुवर्णकम् ।
आहरन्ति महाप्राज्ञास्तेषां लोकेष्वपश्यत ॥ ९-४९-३३॥
vājapeyaṃ kratuvaraṃ tathā bahusuvarṇakam |
āharanti mahāprājñāsteṣāṃ lokeṣvapaśyata || 9-49-33||

MHB 9-49-34

यजन्ते पुण्डरीकेण राजसूयेन चैव ये ।
तेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः ॥ ९-४९-३४॥
yajante puṇḍarīkeṇa rājasūyena caiva ye |
teṣāṃ lokeṣvapaśyacca jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ || 9-49-34||

MHB 9-49-35

अश्वमेधं क्रतुवरं नरमेधं तथैव च ।
आहरन्ति नरश्रेष्ठास्तेषां लोकेष्वपश्यत ॥ ९-४९-३५॥
aśvamedhaṃ kratuvaraṃ naramedhaṃ tathaiva ca |
āharanti naraśreṣṭhāsteṣāṃ lokeṣvapaśyata || 9-49-35||

MHB 9-49-36

सर्वमेधं च दुष्प्रापं तथा सौत्रामणिं च ये ।
तेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः ॥ ९-४९-३६॥
sarvamedhaṃ ca duṣprāpaṃ tathā sautrāmaṇiṃ ca ye |
teṣāṃ lokeṣvapaśyacca jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ || 9-49-36||

MHB 9-49-37

द्वादशाहैश्च सत्रैर्ये यजन्ते विविधैर्नृप ।
तेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः ॥ ९-४९-३७॥
dvādaśāhaiśca satrairye yajante vividhairnṛpa |
teṣāṃ lokeṣvapaśyacca jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ || 9-49-37||

MHB 9-49-38

मित्रावरुणयोर्लोकानादित्यानां तथैव च ।
सलोकतामनुप्राप्तमपश्यत ततोऽसितः ॥ ९-४९-३८॥
mitrāvaruṇayorlokānādityānāṃ tathaiva ca |
salokatāmanuprāptamapaśyata tato'sitaḥ || 9-49-38||

MHB 9-49-39

रुद्राणां च वसूनां च स्थानं यच्च बृहस्पतेः ।
तानि सर्वाण्यतीतं च समपश्यत्ततोऽसितः ॥ ९-४९-३९॥
rudrāṇāṃ ca vasūnāṃ ca sthānaṃ yacca bṛhaspateḥ |
tāni sarvāṇyatītaṃ ca samapaśyattato'sitaḥ || 9-49-39||

MHB 9-49-40

आरुह्य च गवां लोकं प्रयान्तं ब्रह्मसत्रिणाम् ।
लोकानपश्यद्गच्छन्तं जैगीषव्यं ततोऽसितः ॥ ९-४९-४०॥
āruhya ca gavāṃ lokaṃ prayāntaṃ brahmasatriṇām |
lokānapaśyadgacchantaṃ jaigīṣavyaṃ tato'sitaḥ || 9-49-40||

MHB 9-49-41

त्रीँल्लोकानपरान्विप्रमुत्पतन्तं स्वतेजसा ।
पतिव्रतानां लोकांश्च व्रजन्तं सोऽन्वपश्यत ॥ ९-४९-४१॥
trī~llokānaparānvipramutpatantaṃ svatejasā |
pativratānāṃ lokāṃśca vrajantaṃ so'nvapaśyata || 9-49-41||

MHB 9-49-42

ततो मुनिवरं भूयो जैगीषव्यमथासितः ।
नान्वपश्यत योगस्थमन्तर्हितमरिंदम ॥ ९-४९-४२॥
tato munivaraṃ bhūyo jaigīṣavyamathāsitaḥ |
nānvapaśyata yogasthamantarhitamariṃdama || 9-49-42||

MHB 9-49-43

सोऽचिन्तयन्महाभागो जैगीषव्यस्य देवलः ।
प्रभावं सुव्रतत्वं च सिद्धिं योगस्य चातुलाम् ॥ ९-४९-४३॥
so'cintayanmahābhāgo jaigīṣavyasya devalaḥ |
prabhāvaṃ suvratatvaṃ ca siddhiṃ yogasya cātulām || 9-49-43||

MHB 9-49-44

असितोऽपृच्छत तदा सिद्धाँल्लोकेषु सत्तमान् ।
प्रयतः प्राञ्जलिर्भूत्वा धीरस्तान्ब्रह्मसत्रिणः ॥ ९-४९-४४॥
asito'pṛcchata tadā siddhā~llokeṣu sattamān |
prayataḥ prāñjalirbhūtvā dhīrastānbrahmasatriṇaḥ || 9-49-44||

MHB 9-49-45

जैगीषव्यं न पश्यामि तं शंसत महौजसम् ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे ॥ ९-४९-४५॥
jaigīṣavyaṃ na paśyāmi taṃ śaṃsata mahaujasam |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me || 9-49-45||

MHB 9-49-46

सिद्धा ऊचुः ।
शृणु देवल भूतार्थं शंसतां नो दृढव्रत ।
जैगीषव्यो गतो लोकं शाश्वतं ब्रह्मणोऽव्ययम् ॥ ९-४९-४६॥
siddhā ūcuḥ |
śṛṇu devala bhūtārthaṃ śaṃsatāṃ no dṛḍhavrata |
jaigīṣavyo gato lokaṃ śāśvataṃ brahmaṇo'vyayam || 9-49-46||

MHB 9-49-47

स श्रुत्वा वचनं तेषां सिद्धानां ब्रह्मसत्रिणाम् ।
असितो देवलस्तूर्णमुत्पपात पपात च ॥ ९-४९-४७॥
sa śrutvā vacanaṃ teṣāṃ siddhānāṃ brahmasatriṇām |
asito devalastūrṇamutpapāta papāta ca || 9-49-47||

MHB 9-49-48

ततः सिद्धास्त ऊचुर्हि देवलं पुनरेव ह ।
न देवल गतिस्तत्र तव गन्तुं तपोधन ।
ब्रह्मणः सदनं विप्र जैगीषव्यो यदाप्तवान् ॥ ९-४९-४८॥
tataḥ siddhāsta ūcurhi devalaṃ punareva ha |
na devala gatistatra tava gantuṃ tapodhana |
brahmaṇaḥ sadanaṃ vipra jaigīṣavyo yadāptavān || 9-49-48||

MHB 9-49-49

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सिद्धानां देवलः पुनः ।
आनुपूर्व्येण लोकांस्तान्सर्वानवततार ह ॥ ९-४९-४९॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā siddhānāṃ devalaḥ punaḥ |
ānupūrvyeṇa lokāṃstānsarvānavatatāra ha || 9-49-49||

MHB 9-49-50

स्वमाश्रमपदं पुण्यमाजगाम पतंगवत् ।
प्रविशन्नेव चापश्यज्जैगीषव्यं स देवलः ॥ ९-४९-५०॥
svamāśramapadaṃ puṇyamājagāma pataṃgavat |
praviśanneva cāpaśyajjaigīṣavyaṃ sa devalaḥ || 9-49-50||

MHB 9-49-51

ततो बुद्ध्या व्यगणयद्देवलो धर्मयुक्तया ।
दृष्ट्वा प्रभावं तपसो जैगीषव्यस्य योगजम् ॥ ९-४९-५१॥
tato buddhyā vyagaṇayaddevalo dharmayuktayā |
dṛṣṭvā prabhāvaṃ tapaso jaigīṣavyasya yogajam || 9-49-51||

MHB 9-49-52

ततोऽब्रवीन्महात्मानं जैगीषव्यं स देवलः ।
विनयावनतो राजन्नुपसर्प्य महामुनिम् ।
मोक्षधर्मं समास्थातुमिच्छेयं भगवन्नहम् ॥ ९-४९-५२॥
tato'bravīnmahātmānaṃ jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ |
vinayāvanato rājannupasarpya mahāmunim |
mokṣadharmaṃ samāsthātumiccheyaṃ bhagavannaham || 9-49-52||

MHB 9-49-53

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा उपदेशं चकार सः ।
विधिं च योगस्य परं कार्याकार्यं च शास्त्रतः ॥ ९-४९-५३॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā upadeśaṃ cakāra saḥ |
vidhiṃ ca yogasya paraṃ kāryākāryaṃ ca śāstrataḥ || 9-49-53||

MHB 9-49-54

संन्यासकृतबुद्धिं तं ततो दृष्ट्वा महातपाः ।
सर्वाश्चास्य क्रियाश्चक्रे विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ ९-४९-५४॥
saṃnyāsakṛtabuddhiṃ taṃ tato dṛṣṭvā mahātapāḥ |
sarvāścāsya kriyāścakre vidhidṛṣṭena karmaṇā || 9-49-54||

MHB 9-49-55

संन्यासकृतबुद्धिं तं भूतानि पितृभिः सह ।
ततो दृष्ट्वा प्ररुरुदुः कोऽस्मान्संविभजिष्यति ॥ ९-४९-५५॥
saṃnyāsakṛtabuddhiṃ taṃ bhūtāni pitṛbhiḥ saha |
tato dṛṣṭvā praruruduḥ ko'smānsaṃvibhajiṣyati || 9-49-55||

MHB 9-49-56

देवलस्तु वचः श्रुत्वा भूतानां करुणं तथा ।
दिशो दश व्याहरतां मोक्षं त्यक्तुं मनो दधे ॥ ९-४९-५६॥
devalastu vacaḥ śrutvā bhūtānāṃ karuṇaṃ tathā |
diśo daśa vyāharatāṃ mokṣaṃ tyaktuṃ mano dadhe || 9-49-56||

MHB 9-49-57

ततस्तु फलमूलानि पवित्राणि च भारत ।
पुष्पाण्योषधयश्चैव रोरूयन्ते सहस्रशः ॥ ९-४९-५७॥
tatastu phalamūlāni pavitrāṇi ca bhārata |
puṣpāṇyoṣadhayaścaiva rorūyante sahasraśaḥ || 9-49-57||

MHB 9-49-58

पुनर्नो देवलः क्षुद्रो नूनं छेत्स्यति दुर्मतिः ।
अभयं सर्वभूतेभ्यो यो दत्त्वा नावबुध्यते ॥ ९-४९-५८॥
punarno devalaḥ kṣudro nūnaṃ chetsyati durmatiḥ |
abhayaṃ sarvabhūtebhyo yo dattvā nāvabudhyate || 9-49-58||

MHB 9-49-59

ततो भूयो व्यगणयत्स्वबुद्ध्या मुनिसत्तमः ।
मोक्षे गार्हस्थ्यधर्मे वा किं नु श्रेयस्करं भवेत् ॥ ९-४९-५९॥
tato bhūyo vyagaṇayatsvabuddhyā munisattamaḥ |
mokṣe gārhasthyadharme vā kiṃ nu śreyaskaraṃ bhavet || 9-49-59||

MHB 9-49-60

इति निश्चित्य मनसा देवलो राजसत्तम ।
त्यक्त्वा गार्हस्थ्यधर्मं स मोक्षधर्ममरोचयत् ॥ ९-४९-६०॥
iti niścitya manasā devalo rājasattama |
tyaktvā gārhasthyadharmaṃ sa mokṣadharmamarocayat || 9-49-60||

MHB 9-49-61

एवमादीनि संचिन्त्य देवलो निश्चयात्ततः ।
प्राप्तवान्परमां सिद्धिं परं योगं च भारत ॥ ९-४९-६१॥
evamādīni saṃcintya devalo niścayāttataḥ |
prāptavānparamāṃ siddhiṃ paraṃ yogaṃ ca bhārata || 9-49-61||

MHB 9-49-62

ततो देवाः समागम्य बृहस्पतिपुरोगमाः ।
जैगीषव्यं तपश्चास्य प्रशंसन्ति तपस्विनः ॥ ९-४९-६२॥
tato devāḥ samāgamya bṛhaspatipurogamāḥ |
jaigīṣavyaṃ tapaścāsya praśaṃsanti tapasvinaḥ || 9-49-62||

MHB 9-49-63

अथाब्रवीदृषिवरो देवान्वै नारदस्तदा ।
जैगीषव्ये तपो नास्ति विस्मापयति योऽसितम् ॥ ९-४९-६३॥
athābravīdṛṣivaro devānvai nāradastadā |
jaigīṣavye tapo nāsti vismāpayati yo'sitam || 9-49-63||

MHB 9-49-64

तमेवंवादिनं धीरं प्रत्यूचुस्ते दिवौकसः ।
मैवमित्येव शंसन्तो जैगीषव्यं महामुनिम् ॥ ९-४९-६४॥
tamevaṃvādinaṃ dhīraṃ pratyūcuste divaukasaḥ |
maivamityeva śaṃsanto jaigīṣavyaṃ mahāmunim || 9-49-64||

MHB 9-49-65

तत्राप्युपस्पृश्य ततो महात्मा दत्त्वा च वित्तं हलभृद्द्विजेभ्यः ।
अवाप्य धर्मं परमार्यकर्मा जगाम सोमस्य महत्स तीर्थम् ॥ ९-४९-६५॥
tatrāpyupaspṛśya tato mahātmā dattvā ca vittaṃ halabhṛddvijebhyaḥ |
avāpya dharmaṃ paramāryakarmā jagāma somasya mahatsa tīrtham || 9-49-65||

Adhyaya: 50/64 (51)

MHB 9-50-1

वैशंपायन उवाच ।
यत्रेजिवानुडुपती राजसूयेन भारत ।
तस्मिन्वृत्ते महानासीत्संग्रामस्तारकामयः ॥ ९-५०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
yatrejivānuḍupatī rājasūyena bhārata |
tasminvṛtte mahānāsītsaṃgrāmastārakāmayaḥ || 9-50-1||

MHB 9-50-2

तत्राप्युपस्पृश्य बलो दत्त्वा दानानि चात्मवान् ।
सारस्वतस्य धर्मात्मा मुनेस्तीर्थं जगाम ह ॥ ९-५०-२॥
tatrāpyupaspṛśya balo dattvā dānāni cātmavān |
sārasvatasya dharmātmā munestīrthaṃ jagāma ha || 9-50-2||

MHB 9-50-3

यत्र द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजोत्तमान् ।
वेदानध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनिः ॥ ९-५०-३॥
yatra dvādaśavārṣikyāmanāvṛṣṭyāṃ dvijottamān |
vedānadhyāpayāmāsa purā sārasvato muniḥ || 9-50-3||

MHB 9-50-4

जनमेजय उवाच ।
कथं द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां तपोधनः ।
वेदानध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनिः ॥ ९-५०-४॥
janamejaya uvāca |
kathaṃ dvādaśavārṣikyāmanāvṛṣṭyāṃ tapodhanaḥ |
vedānadhyāpayāmāsa purā sārasvato muniḥ || 9-50-4||

MHB 9-50-5

वैशंपायन उवाच ।
आसीत्पूर्वं महाराज मुनिर्धीमान्महातपाः ।
दधीच इति विख्यातो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥ ९-५०-५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
āsītpūrvaṃ mahārāja munirdhīmānmahātapāḥ |
dadhīca iti vikhyāto brahmacārī jitendriyaḥ || 9-50-5||

MHB 9-50-6

तस्यातितपसः शक्रो बिभेति सततं विभो ।
न स लोभयितुं शक्यः फलैर्बहुविधैरपि ॥ ९-५०-६॥
tasyātitapasaḥ śakro bibheti satataṃ vibho |
na sa lobhayituṃ śakyaḥ phalairbahuvidhairapi || 9-50-6||

MHB 9-50-7

प्रलोभनार्थं तस्याथ प्राहिणोत्पाकशासनः ।
दिव्यामप्सरसं पुण्यां दर्शनीयामलम्बुसाम् ॥ ९-५०-७॥
pralobhanārthaṃ tasyātha prāhiṇotpākaśāsanaḥ |
divyāmapsarasaṃ puṇyāṃ darśanīyāmalambusām || 9-50-7||

MHB 9-50-8

तस्य तर्पयतो देवान्सरस्वत्यां महात्मनः ।
समीपतो महाराज सोपातिष्ठत भामिनी ॥ ९-५०-८॥
tasya tarpayato devānsarasvatyāṃ mahātmanaḥ |
samīpato mahārāja sopātiṣṭhata bhāminī || 9-50-8||

MHB 9-50-9

तां दिव्यवपुषं दृष्ट्वा तस्यर्षेर्भावितात्मनः ।
रेतः स्कन्नं सरस्वत्यां तत्सा जग्राह निम्नगा ॥ ९-५०-९॥
tāṃ divyavapuṣaṃ dṛṣṭvā tasyarṣerbhāvitātmanaḥ |
retaḥ skannaṃ sarasvatyāṃ tatsā jagrāha nimnagā || 9-50-9||

MHB 9-50-10

कुक्षौ चाप्यदधद्दृष्ट्वा तद्रेतः पुरुषर्षभ ।
सा दधार च तं गर्भं पुत्रहेतोर्महानदी ॥ ९-५०-१०॥
kukṣau cāpyadadhaddṛṣṭvā tadretaḥ puruṣarṣabha |
sā dadhāra ca taṃ garbhaṃ putrahetormahānadī || 9-50-10||

MHB 9-50-11

सुषुवे चापि समये पुत्रं सा सरितां वरा ।
जगाम पुत्रमादाय तमृषिं प्रति च प्रभो ॥ ९-५०-११॥
suṣuve cāpi samaye putraṃ sā saritāṃ varā |
jagāma putramādāya tamṛṣiṃ prati ca prabho || 9-50-11||

MHB 9-50-12

ऋषिसंसदि तं दृष्ट्वा सा नदी मुनिसत्तमम् ।
ततः प्रोवाच राजेन्द्र ददती पुत्रमस्य तम् ।
ब्रह्मर्षे तव पुत्रोऽयं त्वद्भक्त्या धारितो मया ॥ ९-५०-१२॥
ṛṣisaṃsadi taṃ dṛṣṭvā sā nadī munisattamam |
tataḥ provāca rājendra dadatī putramasya tam |
brahmarṣe tava putro'yaṃ tvadbhaktyā dhārito mayā || 9-50-12||

MHB 9-50-13

दृष्ट्वा तेऽप्सरसं रेतो यत्स्कन्नं प्रागलम्बुसाम् ।
तत्कुक्षिणा वै ब्रह्मर्षे त्वद्भक्त्या धृतवत्यहम् ॥ ९-५०-१३॥
dṛṣṭvā te'psarasaṃ reto yatskannaṃ prāgalambusām |
tatkukṣiṇā vai brahmarṣe tvadbhaktyā dhṛtavatyaham || 9-50-13||

MHB 9-50-14

न विनाशमिदं गच्छेत्त्वत्तेज इति निश्चयात् ।
प्रतिगृह्णीष्व पुत्रं स्वं मया दत्तमनिन्दितम् ॥ ९-५०-१४॥
na vināśamidaṃ gacchettvatteja iti niścayāt |
pratigṛhṇīṣva putraṃ svaṃ mayā dattamaninditam || 9-50-14||

MHB 9-50-15

इत्युक्तः प्रतिजग्राह प्रीतिं चावाप उत्तमाम् ।
मन्त्रवच्चोपजिघ्रत्तं मूर्ध्नि प्रेम्णा द्विजोत्तमः ॥ ९-५०-१५॥
ityuktaḥ pratijagrāha prītiṃ cāvāpa uttamām |
mantravaccopajighrattaṃ mūrdhni premṇā dvijottamaḥ || 9-50-15||

MHB 9-50-16

परिष्वज्य चिरं कालं तदा भरतसत्तम ।
सरस्वत्यै वरं प्रादात्प्रीयमाणो महामुनिः ॥ ९-५०-१६॥
pariṣvajya ciraṃ kālaṃ tadā bharatasattama |
sarasvatyai varaṃ prādātprīyamāṇo mahāmuniḥ || 9-50-16||

MHB 9-50-17

विश्वे देवाः सपितरो गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।
तृप्तिं यास्यन्ति सुभगे तर्प्यमाणास्तवाम्भसा ॥ ९-५०-१७॥
viśve devāḥ sapitaro gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ |
tṛptiṃ yāsyanti subhage tarpyamāṇāstavāmbhasā || 9-50-17||

MHB 9-50-18

इत्युक्त्वा स तु तुष्टाव वचोभिर्वै महानदीम् ।
प्रीतः परमहृष्टात्मा यथावच्छृणु पार्थिव ॥ ९-५०-१८॥
ityuktvā sa tu tuṣṭāva vacobhirvai mahānadīm |
prītaḥ paramahṛṣṭātmā yathāvacchṛṇu pārthiva || 9-50-18||

MHB 9-50-19

प्रसृतासि महाभागे सरसो ब्रह्मणः पुरा ।
जानन्ति त्वां सरिच्छ्रेष्ठे मुनयः संशितव्रताः ॥ ९-५०-१९॥
prasṛtāsi mahābhāge saraso brahmaṇaḥ purā |
jānanti tvāṃ saricchreṣṭhe munayaḥ saṃśitavratāḥ || 9-50-19||

MHB 9-50-20

मम प्रियकरी चापि सततं प्रियदर्शने ।
तस्मात्सारस्वतः पुत्रो महांस्ते वरवर्णिनि ॥ ९-५०-२०॥
mama priyakarī cāpi satataṃ priyadarśane |
tasmātsārasvataḥ putro mahāṃste varavarṇini || 9-50-20||

MHB 9-50-21

तवैव नाम्ना प्रथितः पुत्रस्ते लोकभावनः ।
सारस्वत इति ख्यातो भविष्यति महातपाः ॥ ९-५०-२१॥
tavaiva nāmnā prathitaḥ putraste lokabhāvanaḥ |
sārasvata iti khyāto bhaviṣyati mahātapāḥ || 9-50-21||

MHB 9-50-22

एष द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजर्षभान् ।
सारस्वतो महाभागे वेदानध्यापयिष्यति ॥ ९-५०-२२॥
eṣa dvādaśavārṣikyāmanāvṛṣṭyāṃ dvijarṣabhān |
sārasvato mahābhāge vedānadhyāpayiṣyati || 9-50-22||

MHB 9-50-23

पुण्याभ्यश्च सरिद्भ्यस्त्वं सदा पुण्यतमा शुभे ।
भविष्यसि महाभागे मत्प्रसादात्सरस्वति ॥ ९-५०-२३॥
puṇyābhyaśca saridbhyastvaṃ sadā puṇyatamā śubhe |
bhaviṣyasi mahābhāge matprasādātsarasvati || 9-50-23||

MHB 9-50-24

एवं सा संस्तुता तेन वरं लब्ध्वा महानदी ।
पुत्रमादाय मुदिता जगाम भरतर्षभ ॥ ९-५०-२४॥
evaṃ sā saṃstutā tena varaṃ labdhvā mahānadī |
putramādāya muditā jagāma bharatarṣabha || 9-50-24||

MHB 9-50-25

एतस्मिन्नेव काले तु विरोधे देवदानवैः ।
शक्रः प्रहरणान्वेषी लोकांस्त्रीन्विचचार ह ॥ ९-५०-२५॥
etasminneva kāle tu virodhe devadānavaiḥ |
śakraḥ praharaṇānveṣī lokāṃstrīnvicacāra ha || 9-50-25||

MHB 9-50-26

न चोपलेभे भगवाञ्शक्रः प्रहरणं तदा ।
यद्वै तेषां भवेद्योग्यं वधाय विबुधद्विषाम् ॥ ९-५०-२६॥
na copalebhe bhagavāñśakraḥ praharaṇaṃ tadā |
yadvai teṣāṃ bhavedyogyaṃ vadhāya vibudhadviṣām || 9-50-26||

MHB 9-50-27

ततोऽब्रवीत्सुराञ्शक्रो न मे शक्या महासुराः ।
ऋतेऽस्थिभिर्दधीचस्य निहन्तुं त्रिदशद्विषः ॥ ९-५०-२७॥
tato'bravītsurāñśakro na me śakyā mahāsurāḥ |
ṛte'sthibhirdadhīcasya nihantuṃ tridaśadviṣaḥ || 9-50-27||

MHB 9-50-28

तस्माद्गत्वा ऋषिश्रेष्ठो याच्यतां सुरसत्तमाः ।
दधीचास्थीनि देहीति तैर्वधिष्यामहे रिपून् ॥ ९-५०-२८॥
tasmādgatvā ṛṣiśreṣṭho yācyatāṃ surasattamāḥ |
dadhīcāsthīni dehīti tairvadhiṣyāmahe ripūn || 9-50-28||

MHB 9-50-29

स देवैर्याचितोऽस्थीनि यत्नादृषिवरस्तदा ।
प्राणत्यागं कुरुष्वेति चकारैवाविचारयन् ।
स लोकानक्षयान्प्राप्तो देवप्रियकरस्तदा ॥ ९-५०-२९॥
sa devairyācito'sthīni yatnādṛṣivarastadā |
prāṇatyāgaṃ kuruṣveti cakāraivāvicārayan |
sa lokānakṣayānprāpto devapriyakarastadā || 9-50-29||

MHB 9-50-30

तस्यास्थिभिरथो शक्रः संप्रहृष्टमनास्तदा ।
कारयामास दिव्यानि नानाप्रहरणान्युत ।
वज्राणि चक्राणि गदा गुरुदण्डांश्च पुष्कलान् ॥ ९-५०-३०॥
tasyāsthibhiratho śakraḥ saṃprahṛṣṭamanāstadā |
kārayāmāsa divyāni nānāpraharaṇānyuta |
vajrāṇi cakrāṇi gadā gurudaṇḍāṃśca puṣkalān || 9-50-30||

MHB 9-50-31

स हि तीव्रेण तपसा संभृतः परमर्षिणा ।
प्रजापतिसुतेनाथ भृगुणा लोकभावनः ॥ ९-५०-३१॥
sa hi tīvreṇa tapasā saṃbhṛtaḥ paramarṣiṇā |
prajāpatisutenātha bhṛguṇā lokabhāvanaḥ || 9-50-31||

MHB 9-50-32

अतिकायः स तेजस्वी लोकसारविनिर्मितः ।
जज्ञे शैलगुरुः प्रांशुर्महिम्ना प्रथितः प्रभुः ।
नित्यमुद्विजते चास्य तेजसा पाकशासनः ॥ ९-५०-३२॥
atikāyaḥ sa tejasvī lokasāravinirmitaḥ |
jajñe śailaguruḥ prāṃśurmahimnā prathitaḥ prabhuḥ |
nityamudvijate cāsya tejasā pākaśāsanaḥ || 9-50-32||

MHB 9-50-33

तेन वज्रेण भगवान्मन्त्रयुक्तेन भारत ।
भृशं क्रोधविसृष्टेन ब्रह्मतेजोभवेन च ।
दैत्यदानववीराणां जघान नवतीर्नव ॥ ९-५०-३३॥
tena vajreṇa bhagavānmantrayuktena bhārata |
bhṛśaṃ krodhavisṛṣṭena brahmatejobhavena ca |
daityadānavavīrāṇāṃ jaghāna navatīrnava || 9-50-33||

MHB 9-50-34

अथ काले व्यतिक्रान्ते महत्यतिभयंकरे ।
अनावृष्टिरनुप्राप्ता राजन्द्वादशवार्षिकी ॥ ९-५०-३४॥
atha kāle vyatikrānte mahatyatibhayaṃkare |
anāvṛṣṭiranuprāptā rājandvādaśavārṣikī || 9-50-34||

MHB 9-50-35

तस्यां द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां महर्षयः ।
वृत्त्यर्थं प्राद्रवन्राजन्क्षुधार्ताः सर्वतोदिशम् ॥ ९-५०-३५॥
tasyāṃ dvādaśavārṣikyāmanāvṛṣṭyāṃ maharṣayaḥ |
vṛttyarthaṃ prādravanrājankṣudhārtāḥ sarvatodiśam || 9-50-35||

MHB 9-50-36

दिग्भ्यस्तान्प्रद्रुतान्दृष्ट्वा मुनिः सारस्वतस्तदा ।
गमनाय मतिं चक्रे तं प्रोवाच सरस्वती ॥ ९-५०-३६॥
digbhyastānpradrutāndṛṣṭvā muniḥ sārasvatastadā |
gamanāya matiṃ cakre taṃ provāca sarasvatī || 9-50-36||

MHB 9-50-37

न गन्तव्यमितः पुत्र तवाहारमहं सदा ।
दास्यामि मत्स्यप्रवरानुष्यतामिह भारत ॥ ९-५०-३७॥
na gantavyamitaḥ putra tavāhāramahaṃ sadā |
dāsyāmi matsyapravarānuṣyatāmiha bhārata || 9-50-37||

MHB 9-50-38

इत्युक्तस्तर्पयामास स पितॄन्देवतास्तथा ।
आहारमकरोन्नित्यं प्राणान्वेदांश्च धारयन् ॥ ९-५०-३८॥
ityuktastarpayāmāsa sa pitṝndevatāstathā |
āhāramakaronnityaṃ prāṇānvedāṃśca dhārayan || 9-50-38||

MHB 9-50-39

अथ तस्यामतीतायामनावृष्ट्यां महर्षयः ।
अन्योन्यं परिपप्रच्छुः पुनः स्वाध्यायकारणात् ॥ ९-५०-३९॥
atha tasyāmatītāyāmanāvṛṣṭyāṃ maharṣayaḥ |
anyonyaṃ paripapracchuḥ punaḥ svādhyāyakāraṇāt || 9-50-39||

MHB 9-50-40

तेषां क्षुधापरीतानां नष्टा वेदा विधावताम् ।
सर्वेषामेव राजेन्द्र न कश्चित्प्रतिभानवान् ॥ ९-५०-४०॥
teṣāṃ kṣudhāparītānāṃ naṣṭā vedā vidhāvatām |
sarveṣāmeva rājendra na kaścitpratibhānavān || 9-50-40||

MHB 9-50-41

अथ कश्चिदृषिस्तेषां सारस्वतमुपेयिवान् ।
कुर्वाणं संशितात्मानं स्वाध्यायमृषिसत्तमम् ॥ ९-५०-४१॥
atha kaścidṛṣisteṣāṃ sārasvatamupeyivān |
kurvāṇaṃ saṃśitātmānaṃ svādhyāyamṛṣisattamam || 9-50-41||

MHB 9-50-42

स गत्वाचष्ट तेभ्यश्च सारस्वतमतिप्रभम् ।
स्वाध्यायममरप्रख्यं कुर्वाणं विजने जने ॥ ९-५०-४२॥
sa gatvācaṣṭa tebhyaśca sārasvatamatiprabham |
svādhyāyamamaraprakhyaṃ kurvāṇaṃ vijane jane || 9-50-42||

MHB 9-50-43

ततः सर्वे समाजग्मुस्तत्र राजन्महर्षयः ।
सारस्वतं मुनिश्रेष्ठमिदमूचुः समागताः ॥ ९-५०-४३॥
tataḥ sarve samājagmustatra rājanmaharṣayaḥ |
sārasvataṃ muniśreṣṭhamidamūcuḥ samāgatāḥ || 9-50-43||

MHB 9-50-44

अस्मानध्यापयस्वेति तानुवाच ततो मुनिः ।
शिष्यत्वमुपगच्छध्वं विधिवद्भो ममेत्युत ॥ ९-५०-४४॥
asmānadhyāpayasveti tānuvāca tato muniḥ |
śiṣyatvamupagacchadhvaṃ vidhivadbho mametyuta || 9-50-44||

MHB 9-50-45

ततोऽब्रवीदृषिगणो बालस्त्वमसि पुत्रक ।
स तानाह न मे धर्मो नश्येदिति पुनर्मुनीन् ॥ ९-५०-४५॥
tato'bravīdṛṣigaṇo bālastvamasi putraka |
sa tānāha na me dharmo naśyediti punarmunīn || 9-50-45||

MHB 9-50-46

यो ह्यधर्मेण विब्रूयाद्गृह्णीयाद्वाप्यधर्मतः ।
म्रियतां तावुभौ क्षिप्रं स्यातां वा वैरिणावुभौ ॥ ९-५०-४६॥
yo hyadharmeṇa vibrūyādgṛhṇīyādvāpyadharmataḥ |
mriyatāṃ tāvubhau kṣipraṃ syātāṃ vā vairiṇāvubhau || 9-50-46||

MHB 9-50-47

न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः ।
ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ॥ ९-५०-४७॥
na hāyanairna palitairna vittena na bandhubhiḥ |
ṛṣayaścakrire dharmaṃ yo'nūcānaḥ sa no mahān || 9-50-47||

MHB 9-50-48

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मुनयस्ते विधानतः ।
तस्माद्वेदाननुप्राप्य पुनर्धर्मं प्रचक्रिरे ॥ ९-५०-४८॥
etacchrutvā vacastasya munayaste vidhānataḥ |
tasmādvedānanuprāpya punardharmaṃ pracakrire || 9-50-48||

MHB 9-50-49

षष्टिर्मुनिसहस्राणि शिष्यत्वं प्रतिपेदिरे ।
सारस्वतस्य विप्रर्षेर्वेदस्वाध्यायकारणात् ॥ ९-५०-४९॥
ṣaṣṭirmunisahasrāṇi śiṣyatvaṃ pratipedire |
sārasvatasya viprarṣervedasvādhyāyakāraṇāt || 9-50-49||

MHB 9-50-50

मुष्टिं मुष्टिं ततः सर्वे दर्भाणां तेऽभ्युपाहरन् ।
तस्यासनार्थं विप्रर्षेर्बालस्यापि वशे स्थिताः ॥ ९-५०-५०॥
muṣṭiṃ muṣṭiṃ tataḥ sarve darbhāṇāṃ te'bhyupāharan |
tasyāsanārthaṃ viprarṣerbālasyāpi vaśe sthitāḥ || 9-50-50||

MHB 9-50-51

तत्रापि दत्त्वा वसु रौहिणेयो महाबलः केशवपूर्वजोऽथ ।
जगाम तीर्थं मुदितः क्रमेण ख्यातं महद्वृद्धकन्या स्म यत्र ॥ ९-५०-५१॥
tatrāpi dattvā vasu rauhiṇeyo mahābalaḥ keśavapūrvajo'tha |
jagāma tīrthaṃ muditaḥ krameṇa khyātaṃ mahadvṛddhakanyā sma yatra || 9-50-51||

Adhyaya: 51/64 (26)

MHB 9-51-1

जनमेजय उवाच ।
कथं कुमारी भगवंस्तपोयुक्ता ह्यभूत्पुरा ।
किमर्थं च तपस्तेपे को वास्या नियमोऽभवत् ॥ ९-५१-१॥
janamejaya uvāca |
kathaṃ kumārī bhagavaṃstapoyuktā hyabhūtpurā |
kimarthaṃ ca tapastepe ko vāsyā niyamo'bhavat || 9-51-1||

MHB 9-51-2

सुदुष्करमिदं ब्रह्मंस्त्वत्तः श्रुतमनुत्तमम् ।
आख्याहि तत्त्वमखिलं यथा तपसि सा स्थिता ॥ ९-५१-२॥
suduṣkaramidaṃ brahmaṃstvattaḥ śrutamanuttamam |
ākhyāhi tattvamakhilaṃ yathā tapasi sā sthitā || 9-51-2||

MHB 9-51-3

वैशंपायन उवाच ।
ऋषिरासीन्महावीर्यः कुणिर्गार्ग्यो महायशाः ।
स तप्त्वा विपुलं राजंस्तपो वै तपतां वरः ।
मानसीं स सुतां सुभ्रूं समुत्पादितवान्विभुः ॥ ९-५१-३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ṛṣirāsīnmahāvīryaḥ kuṇirgārgyo mahāyaśāḥ |
sa taptvā vipulaṃ rājaṃstapo vai tapatāṃ varaḥ |
mānasīṃ sa sutāṃ subhrūṃ samutpāditavānvibhuḥ || 9-51-3||

MHB 9-51-4

तां च दृष्ट्वा भृशं प्रीतः कुणिर्गार्ग्यो महायशाः ।
जगाम त्रिदिवं राजन्संत्यज्येह कलेवरम् ॥ ९-५१-४॥
tāṃ ca dṛṣṭvā bhṛśaṃ prītaḥ kuṇirgārgyo mahāyaśāḥ |
jagāma tridivaṃ rājansaṃtyajyeha kalevaram || 9-51-4||

MHB 9-51-5

सुभ्रूः सा ह्यथ कल्याणी पुण्डरीकनिभेक्षणा ।
महता तपसोग्रेण कृत्वाश्रममनिन्दिता ॥ ९-५१-५॥
subhrūḥ sā hyatha kalyāṇī puṇḍarīkanibhekṣaṇā |
mahatā tapasogreṇa kṛtvāśramamaninditā || 9-51-5||

MHB 9-51-6

उपवासैः पूजयन्ती पितॄन्देवांश्च सा पुरा ।
तस्यास्तु तपसोग्रेण महान्कालोऽत्यगान्नृप ॥ ९-५१-६॥
upavāsaiḥ pūjayantī pitṝndevāṃśca sā purā |
tasyāstu tapasogreṇa mahānkālo'tyagānnṛpa || 9-51-6||

MHB 9-51-7

सा पित्रा दीयमानापि भर्त्रे नैच्छदनिन्दिता ।
आत्मनः सदृशं सा तु भर्तारं नान्वपश्यत ॥ ९-५१-७॥
sā pitrā dīyamānāpi bhartre naicchadaninditā |
ātmanaḥ sadṛśaṃ sā tu bhartāraṃ nānvapaśyata || 9-51-7||

MHB 9-51-8

ततः सा तपसोग्रेण पीडयित्वात्मनस्तनुम् ।
पितृदेवार्चनरता बभूव विजने वने ॥ ९-५१-८॥
tataḥ sā tapasogreṇa pīḍayitvātmanastanum |
pitṛdevārcanaratā babhūva vijane vane || 9-51-8||

MHB 9-51-9

सात्मानं मन्यमानापि कृतकृत्यं श्रमान्विता ।
वार्द्धकेन च राजेन्द्र तपसा चैव कर्शिता ॥ ९-५१-९॥
sātmānaṃ manyamānāpi kṛtakṛtyaṃ śramānvitā |
vārddhakena ca rājendra tapasā caiva karśitā || 9-51-9||

MHB 9-51-10

सा नाशकद्यदा गन्तुं पदात्पदमपि स्वयम् ।
चकार गमने बुद्धिं परलोकाय वै तदा ॥ ९-५१-१०॥
sā nāśakadyadā gantuṃ padātpadamapi svayam |
cakāra gamane buddhiṃ paralokāya vai tadā || 9-51-10||

MHB 9-51-11

मोक्तुकामां तु तां दृष्ट्वा शरीरं नारदोऽब्रवीत् ।
असंस्कृतायाः कन्यायाः कुतो लोकास्तवानघे ॥ ९-५१-११॥
moktukāmāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā śarīraṃ nārado'bravīt |
asaṃskṛtāyāḥ kanyāyāḥ kuto lokāstavānaghe || 9-51-11||

MHB 9-51-12

एवं हि श्रुतमस्माभिर्देवलोके महाव्रते ।
तपः परमकं प्राप्तं न तु लोकास्त्वया जिताः ॥ ९-५१-१२॥
evaṃ hi śrutamasmābhirdevaloke mahāvrate |
tapaḥ paramakaṃ prāptaṃ na tu lokāstvayā jitāḥ || 9-51-12||

MHB 9-51-13

तन्नारदवचः श्रुत्वा साब्रवीदृषिसंसदि ।
तपसोऽर्धं प्रयच्छामि पाणिग्राहस्य सत्तमाः ॥ ९-५१-१३॥
tannāradavacaḥ śrutvā sābravīdṛṣisaṃsadi |
tapaso'rdhaṃ prayacchāmi pāṇigrāhasya sattamāḥ || 9-51-13||

MHB 9-51-14

इत्युक्ते चास्या जग्राह पाणिं गालवसंभवः ।
ऋषिः प्राक्शृङ्गवान्नाम समयं चेदमब्रवीत् ॥ ९-५१-१४॥
ityukte cāsyā jagrāha pāṇiṃ gālavasaṃbhavaḥ |
ṛṣiḥ prākśṛṅgavānnāma samayaṃ cedamabravīt || 9-51-14||

MHB 9-51-15

समयेन तवाद्याहं पाणिं स्प्रक्ष्यामि शोभने ।
यद्येकरात्रं वस्तव्यं त्वया सह मयेति ह ॥ ९-५१-१५॥
samayena tavādyāhaṃ pāṇiṃ sprakṣyāmi śobhane |
yadyekarātraṃ vastavyaṃ tvayā saha mayeti ha || 9-51-15||

MHB 9-51-16

तथेति सा प्रतिश्रुत्य तस्मै पाणिं ददौ तदा ।
चक्रे च पाणिग्रहणं तस्योद्वाहं च गालविः ॥ ९-५१-१६॥
tatheti sā pratiśrutya tasmai pāṇiṃ dadau tadā |
cakre ca pāṇigrahaṇaṃ tasyodvāhaṃ ca gālaviḥ || 9-51-16||

MHB 9-51-17

सा रात्रावभवद्राजंस्तरुणी देववर्णिनी ।
दिव्याभरणवस्त्रा च दिव्यस्रगनुलेपना ॥ ९-५१-१७॥
sā rātrāvabhavadrājaṃstaruṇī devavarṇinī |
divyābharaṇavastrā ca divyasraganulepanā || 9-51-17||

MHB 9-51-18

तां दृष्ट्वा गालविः प्रीतो दीपयन्तीमिवात्मना ।
उवास च क्षपामेकां प्रभाते साब्रवीच्च तम् ॥ ९-५१-१८॥
tāṃ dṛṣṭvā gālaviḥ prīto dīpayantīmivātmanā |
uvāsa ca kṣapāmekāṃ prabhāte sābravīcca tam || 9-51-18||

MHB 9-51-19

यस्त्वया समयो विप्र कृतो मे तपतां वर ।
तेनोषितास्मि भद्रं ते स्वस्ति तेऽस्तु व्रजाम्यहम् ॥ ९-५१-१९॥
yastvayā samayo vipra kṛto me tapatāṃ vara |
tenoṣitāsmi bhadraṃ te svasti te'stu vrajāmyaham || 9-51-19||

MHB 9-51-20

सानुज्ञाताब्रवीद्भूयो योऽस्मिंस्तीर्थे समाहितः ।
वत्स्यते रजनीमेकां तर्पयित्वा दिवौकसः ॥ ९-५१-२०॥
sānujñātābravīdbhūyo yo'smiṃstīrthe samāhitaḥ |
vatsyate rajanīmekāṃ tarpayitvā divaukasaḥ || 9-51-20||

MHB 9-51-21

चत्वारिंशतमष्टौ च द्वे चाष्टौ सम्यगाचरेत् ।
यो ब्रह्मचर्यं वर्षाणि फलं तस्य लभेत सः ।
एवमुक्त्वा ततः साध्वी देहं त्यक्त्वा दिवं गता ॥ ९-५१-२१॥
catvāriṃśatamaṣṭau ca dve cāṣṭau samyagācaret |
yo brahmacaryaṃ varṣāṇi phalaṃ tasya labheta saḥ |
evamuktvā tataḥ sādhvī dehaṃ tyaktvā divaṃ gatā || 9-51-21||

MHB 9-51-22

ऋषिरप्यभवद्दीनस्तस्या रूपं विचिन्तयन् ।
समयेन तपोऽर्धं च कृच्छ्रात्प्रतिगृहीतवान् ॥ ९-५१-२२॥
ṛṣirapyabhavaddīnastasyā rūpaṃ vicintayan |
samayena tapo'rdhaṃ ca kṛcchrātpratigṛhītavān || 9-51-22||

MHB 9-51-23

साधयित्वा तदात्मानं तस्याः स गतिमन्वयात् ।
दुःखितो भरतश्रेष्ठ तस्या रूपबलात्कृतः ।
एतत्ते वृद्धकन्याया व्याख्यातं चरितं महत् ॥ ९-५१-२३॥
sādhayitvā tadātmānaṃ tasyāḥ sa gatimanvayāt |
duḥkhito bharataśreṣṭha tasyā rūpabalātkṛtaḥ |
etatte vṛddhakanyāyā vyākhyātaṃ caritaṃ mahat || 9-51-23||

MHB 9-51-24

तत्रस्थश्चापि शुश्राव हतं शल्यं हलायुधः ।
तत्रापि दत्त्वा दानानि द्विजातिभ्यः परंतप ।
शुशोच शल्यं संग्रामे निहतं पाण्डवैस्तदा ॥ ९-५१-२४॥
tatrasthaścāpi śuśrāva hataṃ śalyaṃ halāyudhaḥ |
tatrāpi dattvā dānāni dvijātibhyaḥ paraṃtapa |
śuśoca śalyaṃ saṃgrāme nihataṃ pāṇḍavaistadā || 9-51-24||

MHB 9-51-25

समन्तपञ्चकद्वारात्ततो निष्क्रम्य माधवः ।
पप्रच्छर्षिगणान्रामः कुरुक्षेत्रस्य यत्फलम् ॥ ९-५१-२५॥
samantapañcakadvārāttato niṣkramya mādhavaḥ |
papraccharṣigaṇānrāmaḥ kurukṣetrasya yatphalam || 9-51-25||

MHB 9-51-26

ते पृष्टा यदुसिंहेन कुरुक्षेत्रफलं विभो ।
समाचख्युर्महात्मानस्तस्मै सर्वं यथातथम् ॥ ९-५१-२६॥
te pṛṣṭā yadusiṃhena kurukṣetraphalaṃ vibho |
samācakhyurmahātmānastasmai sarvaṃ yathātatham || 9-51-26||

Adhyaya: 52/64 (21)

MHB 9-52-1

ऋषय ऊचुः ।
प्रजापतेरुत्तरवेदिरुच्यते सनातना राम समन्तपञ्चकम् ।
समीजिरे यत्र पुरा दिवौकसो वरेण सत्रेण महावरप्रदाः ॥ ९-५२-१॥
ṛṣaya ūcuḥ |
prajāpateruttaravedirucyate sanātanā rāma samantapañcakam |
samījire yatra purā divaukaso vareṇa satreṇa mahāvarapradāḥ || 9-52-1||

MHB 9-52-2

पुरा च राजर्षिवरेण धीमता बहूनि वर्षाण्यमितेन तेजसा ।
प्रकृष्टमेतत्कुरुणा महात्मना ततः कुरुक्षेत्रमितीह पप्रथे ॥ ९-५२-२॥
purā ca rājarṣivareṇa dhīmatā bahūni varṣāṇyamitena tejasā |
prakṛṣṭametatkuruṇā mahātmanā tataḥ kurukṣetramitīha paprathe || 9-52-2||

MHB 9-52-3

राम उवाच ।
किमर्थं कुरुणा कृष्टं क्षेत्रमेतन्महात्मना ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं कथ्यमानं तपोधनाः ॥ ९-५२-३॥
rāma uvāca |
kimarthaṃ kuruṇā kṛṣṭaṃ kṣetrametanmahātmanā |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ kathyamānaṃ tapodhanāḥ || 9-52-3||

MHB 9-52-4

ऋषय ऊचुः ।
पुरा किल कुरुं राम कृषन्तं सततोत्थितम् ।
अभ्येत्य शक्रस्त्रिदिवात्पर्यपृच्छत कारणम् ॥ ९-५२-४॥
ṛṣaya ūcuḥ |
purā kila kuruṃ rāma kṛṣantaṃ satatotthitam |
abhyetya śakrastridivātparyapṛcchata kāraṇam || 9-52-4||

MHB 9-52-5

किमिदं वर्तते राजन्प्रयत्नेन परेण च ।
राजर्षे किमभिप्रेतं येनेयं कृष्यते क्षितिः ॥ ९-५२-५॥
kimidaṃ vartate rājanprayatnena pareṇa ca |
rājarṣe kimabhipretaṃ yeneyaṃ kṛṣyate kṣitiḥ || 9-52-5||

MHB 9-52-6

कुरुरुवाच ।
इह ये पुरुषाः क्षेत्रे मरिष्यन्ति शतक्रतो ।
ते गमिष्यन्ति सुकृताँल्लोकान्पापविवर्जितान् ॥ ९-५२-६॥
kururuvāca |
iha ye puruṣāḥ kṣetre mariṣyanti śatakrato |
te gamiṣyanti sukṛtā~llokānpāpavivarjitān || 9-52-6||

MHB 9-52-7

अवहस्य ततः शक्रो जगाम त्रिदिवं प्रभुः ।
राजर्षिरप्यनिर्विण्णः कर्षत्येव वसुंधराम् ॥ ९-५२-७॥
avahasya tataḥ śakro jagāma tridivaṃ prabhuḥ |
rājarṣirapyanirviṇṇaḥ karṣatyeva vasuṃdharām || 9-52-7||

MHB 9-52-8

आगम्यागम्य चैवैनं भूयो भूयोऽवहस्य च ।
शतक्रतुरनिर्विण्णं पृष्ट्वा पृष्ट्वा जगाम ह ॥ ९-५२-८॥
āgamyāgamya caivainaṃ bhūyo bhūyo'vahasya ca |
śatakraturanirviṇṇaṃ pṛṣṭvā pṛṣṭvā jagāma ha || 9-52-8||

MHB 9-52-9

यदा तु तपसोग्रेण चकर्ष वसुधां नृपः ।
ततः शक्रोऽब्रवीद्देवान्राजर्षेर्यच्चिकीर्षितम् ॥ ९-५२-९॥
yadā tu tapasogreṇa cakarṣa vasudhāṃ nṛpaḥ |
tataḥ śakro'bravīddevānrājarṣeryaccikīrṣitam || 9-52-9||

MHB 9-52-10

तच्छ्रुत्वा चाब्रुवन्देवाः सहस्राक्षमिदं वचः ।
वरेण च्छन्द्यतां शक्र राजर्षिर्यदि शक्यते ॥ ९-५२-१०॥
tacchrutvā cābruvandevāḥ sahasrākṣamidaṃ vacaḥ |
vareṇa cchandyatāṃ śakra rājarṣiryadi śakyate || 9-52-10||

MHB 9-52-11

यदि ह्यत्र प्रमीता वै स्वर्गं गच्छन्ति मानवाः ।
अस्माननिष्ट्वा क्रतुभिर्भागो नो न भविष्यति ॥ ९-५२-११॥
yadi hyatra pramītā vai svargaṃ gacchanti mānavāḥ |
asmānaniṣṭvā kratubhirbhāgo no na bhaviṣyati || 9-52-11||

MHB 9-52-12

आगम्य च ततः शक्रस्तदा राजर्षिमब्रवीत् ।
अलं खेदेन भवतः क्रियतां वचनं मम ॥ ९-५२-१२॥
āgamya ca tataḥ śakrastadā rājarṣimabravīt |
alaṃ khedena bhavataḥ kriyatāṃ vacanaṃ mama || 9-52-12||

MHB 9-52-13

मानवा ये निराहारा देहं त्यक्ष्यन्त्यतन्द्रिताः ।
युधि वा निहताः सम्यगपि तिर्यग्गता नृप ॥ ९-५२-१३॥
mānavā ye nirāhārā dehaṃ tyakṣyantyatandritāḥ |
yudhi vā nihatāḥ samyagapi tiryaggatā nṛpa || 9-52-13||

MHB 9-52-14

ते स्वर्गभाजो राजेन्द्र भवन्त्विति महामते ।
तथास्त्विति ततो राजा कुरुः शक्रमुवाच ह ॥ ९-५२-१४॥
te svargabhājo rājendra bhavantviti mahāmate |
tathāstviti tato rājā kuruḥ śakramuvāca ha || 9-52-14||

MHB 9-52-15

ततस्तमभ्यनुज्ञाप्य प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
जगाम त्रिदिवं भूयः क्षिप्रं बलनिषूदनः ॥ ९-५२-१५॥
tatastamabhyanujñāpya prahṛṣṭenāntarātmanā |
jagāma tridivaṃ bhūyaḥ kṣipraṃ balaniṣūdanaḥ || 9-52-15||

MHB 9-52-16

एवमेतद्यदुश्रेष्ठ कृष्टं राजर्षिणा पुरा ।
शक्रेण चाप्यनुज्ञातं पुण्यं प्राणान्विमुञ्चताम् ॥ ९-५२-१६॥
evametadyaduśreṣṭha kṛṣṭaṃ rājarṣiṇā purā |
śakreṇa cāpyanujñātaṃ puṇyaṃ prāṇānvimuñcatām || 9-52-16||

MHB 9-52-17

अपि चात्र स्वयं शक्रो जगौ गाथां सुराधिपः ।
कुरुक्षेत्रे निबद्धां वै तां शृणुष्व हलायुध ॥ ९-५२-१७॥
api cātra svayaṃ śakro jagau gāthāṃ surādhipaḥ |
kurukṣetre nibaddhāṃ vai tāṃ śṛṇuṣva halāyudha || 9-52-17||

MHB 9-52-18

पांसवोऽपि कुरुक्षेत्राद्वायुना समुदीरिताः ।
अपि दुष्कृतकर्माणं नयन्ति परमां गतिम् ॥ ९-५२-१८॥
pāṃsavo'pi kurukṣetrādvāyunā samudīritāḥ |
api duṣkṛtakarmāṇaṃ nayanti paramāṃ gatim || 9-52-18||

MHB 9-52-19

सुरर्षभा ब्राह्मणसत्तमाश्च तथा नृगाद्या नरदेवमुख्याः ।
इष्ट्वा महार्हैः क्रतुभिर्नृसिंह संन्यस्य देहान्सुगतिं प्रपन्नाः ॥ ९-५२-१९॥
surarṣabhā brāhmaṇasattamāśca tathā nṛgādyā naradevamukhyāḥ |
iṣṭvā mahārhaiḥ kratubhirnṛsiṃha saṃnyasya dehānsugatiṃ prapannāḥ || 9-52-19||

MHB 9-52-20

तरन्तुकारन्तुकयोर्यदन्तरं रामह्रदानां च मचक्रुकस्य ।
एतत्कुरुक्षेत्रसमन्तपञ्चकं प्रजापतेरुत्तरवेदिरुच्यते ॥ ९-५२-२०॥
tarantukārantukayoryadantaraṃ rāmahradānāṃ ca macakrukasya |
etatkurukṣetrasamantapañcakaṃ prajāpateruttaravedirucyate || 9-52-20||

MHB 9-52-21

शिवं महत्पुण्यमिदं दिवौकसां सुसंमतं स्वर्गगुणैः समन्वितम् ।
अतश्च सर्वेऽपि वसुंधराधिपा हता गमिष्यन्ति महात्मनां गतिम् ॥ ९-५२-२१॥
śivaṃ mahatpuṇyamidaṃ divaukasāṃ susaṃmataṃ svargaguṇaiḥ samanvitam |
ataśca sarve'pi vasuṃdharādhipā hatā gamiṣyanti mahātmanāṃ gatim || 9-52-21||

Adhyaya: 53/64 (37)

MHB 9-53-1

वैशंपायन उवाच ।
कुरुक्षेत्रं ततो दृष्ट्वा दत्त्वा दायांश्च सात्वतः ।
आश्रमं सुमहद्दिव्यमगमज्जनमेजय ॥ ९-५३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kurukṣetraṃ tato dṛṣṭvā dattvā dāyāṃśca sātvataḥ |
āśramaṃ sumahaddivyamagamajjanamejaya || 9-53-1||

MHB 9-53-2

मधूकाम्रवनोपेतं प्लक्षन्यग्रोधसंकुलम् ।
चिरिबिल्वयुतं पुण्यं पनसार्जुनसंकुलम् ॥ ९-५३-२॥
madhūkāmravanopetaṃ plakṣanyagrodhasaṃkulam |
ciribilvayutaṃ puṇyaṃ panasārjunasaṃkulam || 9-53-2||

MHB 9-53-3

तं दृष्ट्वा यादवश्रेष्ठः प्रवरं पुण्यलक्षणम् ।
पप्रच्छ तानृषीन्सर्वान्कस्याश्रमवरस्त्वयम् ॥ ९-५३-३॥
taṃ dṛṣṭvā yādavaśreṣṭhaḥ pravaraṃ puṇyalakṣaṇam |
papraccha tānṛṣīnsarvānkasyāśramavarastvayam || 9-53-3||

MHB 9-53-4

ते तु सर्वे महात्मानमूचू राजन्हलायुधम् ।
शृणु विस्तरतो राम यस्यायं पूर्वमाश्रमः ॥ ९-५३-४॥
te tu sarve mahātmānamūcū rājanhalāyudham |
śṛṇu vistarato rāma yasyāyaṃ pūrvamāśramaḥ || 9-53-4||

MHB 9-53-5

अत्र विष्णुः पुरा देवस्तप्तवांस्तप उत्तमम् ।
अत्रास्य विधिवद्यज्ञाः सर्वे वृत्ताः सनातनाः ॥ ९-५३-५॥
atra viṣṇuḥ purā devastaptavāṃstapa uttamam |
atrāsya vidhivadyajñāḥ sarve vṛttāḥ sanātanāḥ || 9-53-5||

MHB 9-53-6

अत्रैव ब्राह्मणी सिद्धा कौमारब्रह्मचारिणी ।
योगयुक्ता दिवं याता तपःसिद्धा तपस्विनी ॥ ९-५३-६॥
atraiva brāhmaṇī siddhā kaumārabrahmacāriṇī |
yogayuktā divaṃ yātā tapaḥsiddhā tapasvinī || 9-53-6||

MHB 9-53-7

बभूव श्रीमती राजञ्शाण्डिल्यस्य महात्मनः ।
सुता धृतव्रता साध्वी नियता ब्रह्मचारिणी ॥ ९-५३-७॥
babhūva śrīmatī rājañśāṇḍilyasya mahātmanaḥ |
sutā dhṛtavratā sādhvī niyatā brahmacāriṇī || 9-53-7||

MHB 9-53-8

सा तु प्राप्य परं योगं गता स्वर्गमनुत्तमम् ।
भुक्त्वाश्रमेऽश्वमेधस्य फलं फलवतां शुभा ।
गता स्वर्गं महाभागा पूजिता नियतात्मभिः ॥ ९-५३-८॥
sā tu prāpya paraṃ yogaṃ gatā svargamanuttamam |
bhuktvāśrame'śvamedhasya phalaṃ phalavatāṃ śubhā |
gatā svargaṃ mahābhāgā pūjitā niyatātmabhiḥ || 9-53-8||

MHB 9-53-9

अभिगम्याश्रमं पुण्यं दृष्ट्वा च यदुपुंगवः ।
ऋषींस्तानभिवाद्याथ पार्श्वे हिमवतोऽच्युतः ।
स्कन्धावाराणि सर्वाणि निवर्त्यारुरुहेऽचलम् ॥ ९-५३-९॥
abhigamyāśramaṃ puṇyaṃ dṛṣṭvā ca yadupuṃgavaḥ |
ṛṣīṃstānabhivādyātha pārśve himavato'cyutaḥ |
skandhāvārāṇi sarvāṇi nivartyāruruhe'calam || 9-53-9||

MHB 9-53-10

नातिदूरं ततो गत्वा नगं तालध्वजो बली ।
पुण्यं तीर्थवरं दृष्ट्वा विस्मयं परमं गतः ॥ ९-५३-१०॥
nātidūraṃ tato gatvā nagaṃ tāladhvajo balī |
puṇyaṃ tīrthavaraṃ dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ gataḥ || 9-53-10||

MHB 9-53-11

प्रभवं च सरस्वत्याः प्लक्षप्रस्रवणं बलः ।
संप्राप्तः कारपचनं तीर्थप्रवरमुत्तमम् ॥ ९-५३-११॥
prabhavaṃ ca sarasvatyāḥ plakṣaprasravaṇaṃ balaḥ |
saṃprāptaḥ kārapacanaṃ tīrthapravaramuttamam || 9-53-11||

MHB 9-53-12

हलायुधस्तत्र चापि दत्त्वा दानं महाबलः ।
आप्लुतः सलिले शीते तस्माच्चापि जगाम ह ।
आश्रमं परमप्रीतो मित्रस्य वरुणस्य च ॥ ९-५३-१२॥
halāyudhastatra cāpi dattvā dānaṃ mahābalaḥ |
āplutaḥ salile śīte tasmāccāpi jagāma ha |
āśramaṃ paramaprīto mitrasya varuṇasya ca || 9-53-12||

MHB 9-53-13

इन्द्रोऽग्निरर्यमा चैव यत्र प्राक्प्रीतिमाप्नुवन् ।
तं देशं कारपचनाद्यमुनायां जगाम ह ॥ ९-५३-१३॥
indro'gniraryamā caiva yatra prākprītimāpnuvan |
taṃ deśaṃ kārapacanādyamunāyāṃ jagāma ha || 9-53-13||

MHB 9-53-14

स्नात्वा तत्रापि धर्मात्मा परां तुष्टिमवाप्य च ।
ऋषिभिश्चैव सिद्धैश्च सहितो वै महाबलः ।
उपविष्टः कथाः शुभ्राः शुश्राव यदुपुंगवः ॥ ९-५३-१४॥
snātvā tatrāpi dharmātmā parāṃ tuṣṭimavāpya ca |
ṛṣibhiścaiva siddhaiśca sahito vai mahābalaḥ |
upaviṣṭaḥ kathāḥ śubhrāḥ śuśrāva yadupuṃgavaḥ || 9-53-14||

MHB 9-53-15

तथा तु तिष्ठतां तेषां नारदो भगवानृषिः ।
आजगामाथ तं देशं यत्र रामो व्यवस्थितः ॥ ९-५३-१५॥
tathā tu tiṣṭhatāṃ teṣāṃ nārado bhagavānṛṣiḥ |
ājagāmātha taṃ deśaṃ yatra rāmo vyavasthitaḥ || 9-53-15||

MHB 9-53-16

जटामण्डलसंवीतः स्वर्णचीरी महातपाः ।
हेमदण्डधरो राजन्कमण्डलुधरस्तथा ॥ ९-५३-१६॥
jaṭāmaṇḍalasaṃvītaḥ svarṇacīrī mahātapāḥ |
hemadaṇḍadharo rājankamaṇḍaludharastathā || 9-53-16||

MHB 9-53-17

कच्छपीं सुखशब्दां तां गृह्य वीणां मनोरमाम् ।
नृत्ये गीते च कुशलो देवब्राह्मणपूजितः ॥ ९-५३-१७॥
kacchapīṃ sukhaśabdāṃ tāṃ gṛhya vīṇāṃ manoramām |
nṛtye gīte ca kuśalo devabrāhmaṇapūjitaḥ || 9-53-17||

MHB 9-53-18

प्रकर्ता कलहानां च नित्यं च कलहप्रियः ।
तं देशमगमद्यत्र श्रीमान्रामो व्यवस्थितः ॥ ९-५३-१८॥
prakartā kalahānāṃ ca nityaṃ ca kalahapriyaḥ |
taṃ deśamagamadyatra śrīmānrāmo vyavasthitaḥ || 9-53-18||

MHB 9-53-19

प्रत्युत्थाय तु ते सर्वे पूजयित्वा यतव्रतम् ।
देवर्षिं पर्यपृच्छन्त यथावृत्तं कुरून्प्रति ॥ ९-५३-१९॥
pratyutthāya tu te sarve pūjayitvā yatavratam |
devarṣiṃ paryapṛcchanta yathāvṛttaṃ kurūnprati || 9-53-19||

MHB 9-53-20

ततोऽस्याकथयद्राजन्नारदः सर्वधर्मवित् ।
सर्वमेव यथावृत्तमतीतं कुरुसंक्षयम् ॥ ९-५३-२०॥
tato'syākathayadrājannāradaḥ sarvadharmavit |
sarvameva yathāvṛttamatītaṃ kurusaṃkṣayam || 9-53-20||

MHB 9-53-21

ततोऽब्रवीद्रौहिणेयो नारदं दीनया गिरा ।
किमवस्थं तु तत्क्षत्रं ये च तत्राभवन्नृपाः ॥ ९-५३-२१॥
tato'bravīdrauhiṇeyo nāradaṃ dīnayā girā |
kimavasthaṃ tu tatkṣatraṃ ye ca tatrābhavannṛpāḥ || 9-53-21||

MHB 9-53-22

श्रुतमेतन्मया पूर्वं सर्वमेव तपोधन ।
विस्तरश्रवणे जातं कौतूहलमतीव मे ॥ ९-५३-२२॥
śrutametanmayā pūrvaṃ sarvameva tapodhana |
vistaraśravaṇe jātaṃ kautūhalamatīva me || 9-53-22||

MHB 9-53-23

नारद उवाच ।
पूर्वमेव हतो भीष्मो द्रोणः सिन्धुपतिस्तथा ।
हतो वैकर्तनः कर्णः पुत्राश्चास्य महारथाः ॥ ९-५३-२३॥
nārada uvāca |
pūrvameva hato bhīṣmo droṇaḥ sindhupatistathā |
hato vaikartanaḥ karṇaḥ putrāścāsya mahārathāḥ || 9-53-23||

MHB 9-53-24

भूरिश्रवा रौहिणेय मद्रराजश्च वीर्यवान् ।
एते चान्ये च बहवस्तत्र तत्र महाबलाः ॥ ९-५३-२४॥
bhūriśravā rauhiṇeya madrarājaśca vīryavān |
ete cānye ca bahavastatra tatra mahābalāḥ || 9-53-24||

MHB 9-53-25

प्रियान्प्राणान्परित्यज्य प्रियार्थं कौरवस्य वै ।
राजानो राजपुत्राश्च समरेष्वनिवर्तिनः ॥ ९-५३-२५॥
priyānprāṇānparityajya priyārthaṃ kauravasya vai |
rājāno rājaputrāśca samareṣvanivartinaḥ || 9-53-25||

MHB 9-53-26

अहतांस्तु महाबाहो शृणु मे तत्र माधव ।
धार्तराष्ट्रबले शेषाः कृपो भोजश्च वीर्यवान् ।
अश्वत्थामा च विक्रान्तो भग्नसैन्या दिशो गताः ॥ ९-५३-२६॥
ahatāṃstu mahābāho śṛṇu me tatra mādhava |
dhārtarāṣṭrabale śeṣāḥ kṛpo bhojaśca vīryavān |
aśvatthāmā ca vikrānto bhagnasainyā diśo gatāḥ || 9-53-26||

MHB 9-53-27

दुर्योधनो हते सैन्ये प्रद्रुतेषु कृपादिषु ।
ह्रदं द्वैपायनं नाम विवेश भृशदुःखितः ॥ ९-५३-२७॥
duryodhano hate sainye pradruteṣu kṛpādiṣu |
hradaṃ dvaipāyanaṃ nāma viveśa bhṛśaduḥkhitaḥ || 9-53-27||

MHB 9-53-28

शयानं धार्तराष्ट्रं तु स्तम्भिते सलिले तदा ।
पाण्डवाः सह कृष्णेन वाग्भिरुग्राभिरार्दयन् ॥ ९-५३-२८॥
śayānaṃ dhārtarāṣṭraṃ tu stambhite salile tadā |
pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇena vāgbhirugrābhirārdayan || 9-53-28||

MHB 9-53-29

स तुद्यमानो बलवान्वाग्भी राम समन्ततः ।
उत्थितः प्राग्घ्रदाद्वीरः प्रगृह्य महतीं गदाम् ॥ ९-५३-२९॥
sa tudyamāno balavānvāgbhī rāma samantataḥ |
utthitaḥ prāgghradādvīraḥ pragṛhya mahatīṃ gadām || 9-53-29||

MHB 9-53-30

स चाप्युपगतो युद्धं भीमेन सह सांप्रतम् ।
भविष्यति च तत्सद्यस्तयो राम सुदारुणम् ॥ ९-५३-३०॥
sa cāpyupagato yuddhaṃ bhīmena saha sāṃpratam |
bhaviṣyati ca tatsadyastayo rāma sudāruṇam || 9-53-30||

MHB 9-53-31

यदि कौतूहलं तेऽस्ति व्रज माधव मा चिरम् ।
पश्य युद्धं महाघोरं शिष्ययोर्यदि मन्यसे ॥ ९-५३-३१॥
yadi kautūhalaṃ te'sti vraja mādhava mā ciram |
paśya yuddhaṃ mahāghoraṃ śiṣyayoryadi manyase || 9-53-31||

MHB 9-53-32

वैशंपायन उवाच ।
नारदस्य वचः श्रुत्वा तानभ्यर्च्य द्विजर्षभान् ।
सर्वान्विसर्जयामास ये तेनाभ्यागताः सह ।
गम्यतां द्वारकां चेति सोऽन्वशादनुयायिनः ॥ ९-५३-३२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
nāradasya vacaḥ śrutvā tānabhyarcya dvijarṣabhān |
sarvānvisarjayāmāsa ye tenābhyāgatāḥ saha |
gamyatāṃ dvārakāṃ ceti so'nvaśādanuyāyinaḥ || 9-53-32||

MHB 9-53-33

सोऽवतीर्याचलश्रेष्ठात्प्लक्षप्रस्रवणाच्छुभात् ।
ततः प्रीतमना रामः श्रुत्वा तीर्थफलं महत् ।
विप्राणां संनिधौ श्लोकमगायदिदमच्युतः ॥ ९-५३-३३॥
so'vatīryācalaśreṣṭhātplakṣaprasravaṇācchubhāt |
tataḥ prītamanā rāmaḥ śrutvā tīrthaphalaṃ mahat |
viprāṇāṃ saṃnidhau ślokamagāyadidamacyutaḥ || 9-53-33||

MHB 9-53-34

सरस्वतीवाससमा कुतो रतिः सरस्वतीवाससमाः कुतो गुणाः ।
सरस्वतीं प्राप्य दिवं गता जनाः सदा स्मरिष्यन्ति नदीं सरस्वतीम् ॥ ९-५३-३४॥
sarasvatīvāsasamā kuto ratiḥ sarasvatīvāsasamāḥ kuto guṇāḥ |
sarasvatīṃ prāpya divaṃ gatā janāḥ sadā smariṣyanti nadīṃ sarasvatīm || 9-53-34||

MHB 9-53-35

सरस्वती सर्वनदीषु पुण्या सरस्वती लोकसुखावहा सदा ।
सरस्वतीं प्राप्य जनाः सुदुष्कृताः सदा न शोचन्ति परत्र चेह च ॥ ९-५३-३५॥
sarasvatī sarvanadīṣu puṇyā sarasvatī lokasukhāvahā sadā |
sarasvatīṃ prāpya janāḥ suduṣkṛtāḥ sadā na śocanti paratra ceha ca || 9-53-35||

MHB 9-53-36

ततो मुहुर्मुहुः प्रीत्या प्रेक्षमाणः सरस्वतीम् ।
हयैर्युक्तं रथं शुभ्रमातिष्ठत परंतपः ॥ ९-५३-३६॥
tato muhurmuhuḥ prītyā prekṣamāṇaḥ sarasvatīm |
hayairyuktaṃ rathaṃ śubhramātiṣṭhata paraṃtapaḥ || 9-53-36||

MHB 9-53-37

स शीघ्रगामिना तेन रथेन यदुपुंगवः ।
दिदृक्षुरभिसंप्राप्तः शिष्ययुद्धमुपस्थितम् ॥ ९-५३-३७॥
sa śīghragāminā tena rathena yadupuṃgavaḥ |
didṛkṣurabhisaṃprāptaḥ śiṣyayuddhamupasthitam || 9-53-37||

Adhyaya: 54/64 (44)

MHB 9-54-1

वैशंपायन उवाच ।
एवं तदभवद्युद्धं तुमुलं जनमेजय ।
यत्र दुःखान्वितो राजा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम् ॥ ९-५४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ tadabhavadyuddhaṃ tumulaṃ janamejaya |
yatra duḥkhānvito rājā dhṛtarāṣṭro'bravīdidam || 9-54-1||

MHB 9-54-2

रामं संनिहितं दृष्ट्वा गदायुद्ध उपस्थिते ।
मम पुत्रः कथं भीमं प्रत्ययुध्यत संजय ॥ ९-५४-२॥
rāmaṃ saṃnihitaṃ dṛṣṭvā gadāyuddha upasthite |
mama putraḥ kathaṃ bhīmaṃ pratyayudhyata saṃjaya || 9-54-2||

MHB 9-54-3

संजय उवाच ।
रामसांनिध्यमासाद्य पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
युद्धकामो महाबाहुः समहृष्यत वीर्यवान् ॥ ९-५४-३॥
saṃjaya uvāca |
rāmasāṃnidhyamāsādya putro duryodhanastava |
yuddhakāmo mahābāhuḥ samahṛṣyata vīryavān || 9-54-3||

MHB 9-54-4

दृष्ट्वा लाङ्गलिनं राजा प्रत्युत्थाय च भारत ।
प्रीत्या परमया युक्तो युधिष्ठिरमथाब्रवीत् ॥ ९-५४-४॥
dṛṣṭvā lāṅgalinaṃ rājā pratyutthāya ca bhārata |
prītyā paramayā yukto yudhiṣṭhiramathābravīt || 9-54-4||

MHB 9-54-5

समन्तपञ्चकं क्षिप्रमितो याम विशां पते ।
प्रथितोत्तरवेदी सा देवलोके प्रजापतेः ॥ ९-५४-५॥
samantapañcakaṃ kṣipramito yāma viśāṃ pate |
prathitottaravedī sā devaloke prajāpateḥ || 9-54-5||

MHB 9-54-6

तस्मिन्महापुण्यतमे त्रैलोक्यस्य सनातने ।
संग्रामे निधनं प्राप्य ध्रुवं स्वर्गो भविष्यति ॥ ९-५४-६॥
tasminmahāpuṇyatame trailokyasya sanātane |
saṃgrāme nidhanaṃ prāpya dhruvaṃ svargo bhaviṣyati || 9-54-6||

MHB 9-54-7

तथेत्युक्त्वा महाराज कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
समन्तपञ्चकं वीरः प्रायादभिमुखः प्रभुः ॥ ९-५४-७॥
tathetyuktvā mahārāja kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
samantapañcakaṃ vīraḥ prāyādabhimukhaḥ prabhuḥ || 9-54-7||

MHB 9-54-8

ततो दुर्योधनो राजा प्रगृह्य महतीं गदाम् ।
पद्भ्याममर्षाद्द्युतिमानगच्छत्पाण्डवैः सह ॥ ९-५४-८॥
tato duryodhano rājā pragṛhya mahatīṃ gadām |
padbhyāmamarṣāddyutimānagacchatpāṇḍavaiḥ saha || 9-54-8||

MHB 9-54-9

तथा यान्तं गदाहस्तं वर्मणा चापि दंशितम् ।
अन्तरिक्षगता देवाः साधु साध्वित्यपूजयन् ।
वातिकाश्च नरा येऽत्र दृष्ट्वा ते हर्षमागताः ॥ ९-५४-९॥
tathā yāntaṃ gadāhastaṃ varmaṇā cāpi daṃśitam |
antarikṣagatā devāḥ sādhu sādhvityapūjayan |
vātikāśca narā ye'tra dṛṣṭvā te harṣamāgatāḥ || 9-54-9||

MHB 9-54-10

स पाण्डवैः परिवृतः कुरुराजस्तवात्मजः ।
मत्तस्येव गजेन्द्रस्य गतिमास्थाय सोऽव्रजत् ॥ ९-५४-१०॥
sa pāṇḍavaiḥ parivṛtaḥ kururājastavātmajaḥ |
mattasyeva gajendrasya gatimāsthāya so'vrajat || 9-54-10||

MHB 9-54-11

ततः शङ्खनिनादेन भेरीणां च महास्वनैः ।
सिंहनादैश्च शूराणां दिशः सर्वाः प्रपूरिताः ॥ ९-५४-११॥
tataḥ śaṅkhaninādena bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ |
siṃhanādaiśca śūrāṇāṃ diśaḥ sarvāḥ prapūritāḥ || 9-54-11||

MHB 9-54-12

प्रतीच्यभिमुखं देशं यथोद्दिष्टं सुतेन ते ।
गत्वा च तैः परिक्षिप्तं समन्तात्सर्वतोदिशम् ॥ ९-५४-१२॥
pratīcyabhimukhaṃ deśaṃ yathoddiṣṭaṃ sutena te |
gatvā ca taiḥ parikṣiptaṃ samantātsarvatodiśam || 9-54-12||

MHB 9-54-13

दक्षिणेन सरस्वत्याः स्वयनं तीर्थमुत्तमम् ।
तस्मिन्देशे त्वनिरिणे तत्र युद्धमरोचयन् ॥ ९-५४-१३॥
dakṣiṇena sarasvatyāḥ svayanaṃ tīrthamuttamam |
tasmindeśe tvaniriṇe tatra yuddhamarocayan || 9-54-13||

MHB 9-54-14

ततो भीमो महाकोटिं गदां गृह्याथ वर्मभृत् ।
बिभ्रद्रूपं महाराज सदृशं हि गरुत्मतः ॥ ९-५४-१४॥
tato bhīmo mahākoṭiṃ gadāṃ gṛhyātha varmabhṛt |
bibhradrūpaṃ mahārāja sadṛśaṃ hi garutmataḥ || 9-54-14||

MHB 9-54-15

अवबद्धशिरस्त्राणः संख्ये काञ्चनवर्मभृत् ।
रराज राजन्पुत्रस्ते काञ्चनः शैलराडिव ॥ ९-५४-१५॥
avabaddhaśirastrāṇaḥ saṃkhye kāñcanavarmabhṛt |
rarāja rājanputraste kāñcanaḥ śailarāḍiva || 9-54-15||

MHB 9-54-16

वर्मभ्यां संवृतौ वीरौ भीमदुर्योधनावुभौ ।
संयुगे च प्रकाशेते संरब्धाविव कुञ्जरौ ॥ ९-५४-१६॥
varmabhyāṃ saṃvṛtau vīrau bhīmaduryodhanāvubhau |
saṃyuge ca prakāśete saṃrabdhāviva kuñjarau || 9-54-16||

MHB 9-54-17

रणमण्डलमध्यस्थौ भ्रातरौ तौ नरर्षभौ ।
अशोभेतां महाराज चन्द्रसूर्याविवोदितौ ॥ ९-५४-१७॥
raṇamaṇḍalamadhyasthau bhrātarau tau nararṣabhau |
aśobhetāṃ mahārāja candrasūryāvivoditau || 9-54-17||

MHB 9-54-18

तावन्योन्यं निरीक्षेतां क्रुद्धाविव महाद्विपौ ।
दहन्तौ लोचनै राजन्परस्परवधैषिणौ ॥ ९-५४-१८॥
tāvanyonyaṃ nirīkṣetāṃ kruddhāviva mahādvipau |
dahantau locanai rājanparasparavadhaiṣiṇau || 9-54-18||

MHB 9-54-19

संप्रहृष्टमना राजन्गदामादाय कौरवः ।
सृक्किणी संलिहन्राजन्क्रोधरक्तेक्षणः श्वसन् ॥ ९-५४-१९॥
saṃprahṛṣṭamanā rājangadāmādāya kauravaḥ |
sṛkkiṇī saṃlihanrājankrodharaktekṣaṇaḥ śvasan || 9-54-19||

MHB 9-54-20

ततो दुर्योधनो राजा गदामादाय वीर्यवान् ।
भीमसेनमभिप्रेक्ष्य गजो गजमिवाह्वयत् ॥ ९-५४-२०॥
tato duryodhano rājā gadāmādāya vīryavān |
bhīmasenamabhiprekṣya gajo gajamivāhvayat || 9-54-20||

MHB 9-54-21

अद्रिसारमयीं भीमस्तथैवादाय वीर्यवान् ।
आह्वयामास नृपतिं सिंहः सिंहं यथा वने ॥ ९-५४-२१॥
adrisāramayīṃ bhīmastathaivādāya vīryavān |
āhvayāmāsa nṛpatiṃ siṃhaḥ siṃhaṃ yathā vane || 9-54-21||

MHB 9-54-22

तावुद्यतगदापाणी दुर्योधनवृकोदरौ ।
संयुगे स्म प्रकाशेते गिरी सशिखराविव ॥ ९-५४-२२॥
tāvudyatagadāpāṇī duryodhanavṛkodarau |
saṃyuge sma prakāśete girī saśikharāviva || 9-54-22||

MHB 9-54-23

तावुभावभिसंक्रुद्धावुभौ भीमपराक्रमौ ।
उभौ शिष्यौ गदायुद्धे रौहिणेयस्य धीमतः ॥ ९-५४-२३॥
tāvubhāvabhisaṃkruddhāvubhau bhīmaparākramau |
ubhau śiṣyau gadāyuddhe rauhiṇeyasya dhīmataḥ || 9-54-23||

MHB 9-54-24

उभौ सदृशकर्माणौ यमवासवयोरिव ।
तथा सदृशकर्माणौ वरुणस्य महाबलौ ॥ ९-५४-२४॥
ubhau sadṛśakarmāṇau yamavāsavayoriva |
tathā sadṛśakarmāṇau varuṇasya mahābalau || 9-54-24||

MHB 9-54-25

वासुदेवस्य रामस्य तथा वैश्रवणस्य च ।
सदृशौ तौ महाराज मधुकैटभयोर्युधि ॥ ९-५४-२५॥
vāsudevasya rāmasya tathā vaiśravaṇasya ca |
sadṛśau tau mahārāja madhukaiṭabhayoryudhi || 9-54-25||

MHB 9-54-26

उभौ सदृशकर्माणौ रणे सुन्दोपसुन्दयोः ।
तथैव कालस्य समौ मृत्योश्चैव परंतपौ ॥ ९-५४-२६॥
ubhau sadṛśakarmāṇau raṇe sundopasundayoḥ |
tathaiva kālasya samau mṛtyoścaiva paraṃtapau || 9-54-26||

MHB 9-54-27

अन्योन्यमभिधावन्तौ मत्ताविव महाद्विपौ ।
वाशितासंगमे दृप्तौ शरदीव मदोत्कटौ ॥ ९-५४-२७॥
anyonyamabhidhāvantau mattāviva mahādvipau |
vāśitāsaṃgame dṛptau śaradīva madotkaṭau || 9-54-27||

MHB 9-54-28

मत्ताविव जिगीषन्तौ मातङ्गौ भरतर्षभौ ।
उभौ क्रोधविषं दीप्तं वमन्तावुरगाविव ॥ ९-५४-२८॥
mattāviva jigīṣantau mātaṅgau bharatarṣabhau |
ubhau krodhaviṣaṃ dīptaṃ vamantāvuragāviva || 9-54-28||

MHB 9-54-29

अन्योन्यमभिसंरब्धौ प्रेक्षमाणावरिंदमौ ।
उभौ भरतशार्दूलौ विक्रमेण समन्वितौ ॥ ९-५४-२९॥
anyonyamabhisaṃrabdhau prekṣamāṇāvariṃdamau |
ubhau bharataśārdūlau vikrameṇa samanvitau || 9-54-29||

MHB 9-54-30

सिंहाविव दुराधर्षौ गदायुद्धे परंतपौ ।
नखदंष्ट्रायुधौ वीरौ व्याघ्राविव दुरुत्सहौ ॥ ९-५४-३०॥
siṃhāviva durādharṣau gadāyuddhe paraṃtapau |
nakhadaṃṣṭrāyudhau vīrau vyāghrāviva durutsahau || 9-54-30||

MHB 9-54-31

प्रजासंहरणे क्षुब्धौ समुद्राविव दुस्तरौ ।
लोहिताङ्गाविव क्रुद्धौ प्रतपन्तौ महारथौ ॥ ९-५४-३१॥
prajāsaṃharaṇe kṣubdhau samudrāviva dustarau |
lohitāṅgāviva kruddhau pratapantau mahārathau || 9-54-31||

MHB 9-54-32

रश्मिमन्तौ महात्मानौ दीप्तिमन्तौ महाबलौ ।
ददृशाते कुरुश्रेष्ठौ कालसूर्याविवोदितौ ॥ ९-५४-३२॥
raśmimantau mahātmānau dīptimantau mahābalau |
dadṛśāte kuruśreṣṭhau kālasūryāvivoditau || 9-54-32||

MHB 9-54-33

व्याघ्राविव सुसंरब्धौ गर्जन्ताविव तोयदौ ।
जहृषाते महाबाहू सिंहौ केसरिणाविव ॥ ९-५४-३३॥
vyāghrāviva susaṃrabdhau garjantāviva toyadau |
jahṛṣāte mahābāhū siṃhau kesariṇāviva || 9-54-33||

MHB 9-54-34

गजाविव सुसंरब्धौ ज्वलिताविव पावकौ ।
ददृशुस्तौ महात्मानौ सशृङ्गाविव पर्वतौ ॥ ९-५४-३४॥
gajāviva susaṃrabdhau jvalitāviva pāvakau |
dadṛśustau mahātmānau saśṛṅgāviva parvatau || 9-54-34||

MHB 9-54-35

रोषात्प्रस्फुरमाणोष्ठौ निरीक्षन्तौ परस्परम् ।
तौ समेतौ महात्मानौ गदाहस्तौ नरोत्तमौ ॥ ९-५४-३५॥
roṣātprasphuramāṇoṣṭhau nirīkṣantau parasparam |
tau sametau mahātmānau gadāhastau narottamau || 9-54-35||

MHB 9-54-36

उभौ परमसंहृष्टावुभौ परमसंमतौ ।
सदश्वाविव हेषन्तौ बृंहन्ताविव कुञ्जरौ ॥ ९-५४-३६॥
ubhau paramasaṃhṛṣṭāvubhau paramasaṃmatau |
sadaśvāviva heṣantau bṛṃhantāviva kuñjarau || 9-54-36||

MHB 9-54-37

वृषभाविव गर्जन्तौ दुर्योधनवृकोदरौ ।
दैत्याविव बलोन्मत्तौ रेजतुस्तौ नरोत्तमौ ॥ ९-५४-३७॥
vṛṣabhāviva garjantau duryodhanavṛkodarau |
daityāviva balonmattau rejatustau narottamau || 9-54-37||

MHB 9-54-38

ततो दुर्योधनो राजन्निदमाह युधिष्ठिरम् ।
सृञ्जयैः सह तिष्ठन्तं तपन्तमिव भास्करम् ॥ ९-५४-३८॥
tato duryodhano rājannidamāha yudhiṣṭhiram |
sṛñjayaiḥ saha tiṣṭhantaṃ tapantamiva bhāskaram || 9-54-38||

MHB 9-54-39

इदं व्यवसितं युद्धं मम भीमस्य चोभयोः ।
उपोपविष्टाः पश्यध्वं विमर्दं नृपसत्तमाः ॥ ९-५४-३९॥
idaṃ vyavasitaṃ yuddhaṃ mama bhīmasya cobhayoḥ |
upopaviṣṭāḥ paśyadhvaṃ vimardaṃ nṛpasattamāḥ || 9-54-39||

MHB 9-54-40

ततः समुपविष्टं तत्सुमहद्राजमण्डलम् ।
विराजमानं ददृशे दिवीवादित्यमण्डलम् ॥ ९-५४-४०॥
tataḥ samupaviṣṭaṃ tatsumahadrājamaṇḍalam |
virājamānaṃ dadṛśe divīvādityamaṇḍalam || 9-54-40||

MHB 9-54-41

तेषां मध्ये महाबाहुः श्रीमान्केशवपूर्वजः ।
उपविष्टो महाराज पूज्यमानः समन्ततः ॥ ९-५४-४१॥
teṣāṃ madhye mahābāhuḥ śrīmānkeśavapūrvajaḥ |
upaviṣṭo mahārāja pūjyamānaḥ samantataḥ || 9-54-41||

MHB 9-54-42

शुशुभे राजमध्यस्थो नीलवासाः सितप्रभः ।
नक्षत्रैरिव संपूर्णो वृतो निशि निशाकरः ॥ ९-५४-४२॥
śuśubhe rājamadhyastho nīlavāsāḥ sitaprabhaḥ |
nakṣatrairiva saṃpūrṇo vṛto niśi niśākaraḥ || 9-54-42||

MHB 9-54-43

तौ तथा तु महाराज गदाहस्तौ दुरासदौ ।
अन्योन्यं वाग्भिरुग्राभिस्तक्षमाणौ व्यवस्थितौ ॥ ९-५४-४३॥
tau tathā tu mahārāja gadāhastau durāsadau |
anyonyaṃ vāgbhirugrābhistakṣamāṇau vyavasthitau || 9-54-43||

MHB 9-54-44

अप्रियाणि ततोऽन्योन्यमुक्त्वा तौ कुरुपुंगवौ ।
उदीक्षन्तौ स्थितौ वीरौ वृत्रशक्राविवाहवे ॥ ९-५४-४४॥
apriyāṇi tato'nyonyamuktvā tau kurupuṃgavau |
udīkṣantau sthitau vīrau vṛtraśakrāvivāhave || 9-54-44||

Adhyaya: 55/64 (44)

MHB 9-55-1

वैशंपायन उवाच ।
ततो वाग्युद्धमभवत्तुमुलं जनमेजय ।
यत्र दुःखान्वितो राजा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम् ॥ ९-५५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato vāgyuddhamabhavattumulaṃ janamejaya |
yatra duḥkhānvito rājā dhṛtarāṣṭro'bravīdidam || 9-55-1||

MHB 9-55-2

धिगस्तु खलु मानुष्यं यस्य निष्ठेयमीदृशी ।
एकादशचमूभर्ता यत्र पुत्रो ममाभिभूः ॥ ९-५५-२॥
dhigastu khalu mānuṣyaṃ yasya niṣṭheyamīdṛśī |
ekādaśacamūbhartā yatra putro mamābhibhūḥ || 9-55-2||

MHB 9-55-3

आज्ञाप्य सर्वान्नृपतीन्भुक्त्वा चेमां वसुंधराम् ।
गदामादाय वेगेन पदातिः प्रस्थितो रणम् ॥ ९-५५-३॥
ājñāpya sarvānnṛpatīnbhuktvā cemāṃ vasuṃdharām |
gadāmādāya vegena padātiḥ prasthito raṇam || 9-55-3||

MHB 9-55-4

भूत्वा हि जगतो नाथो ह्यनाथ इव मे सुतः ।
गदामुद्यम्य यो याति किमन्यद्भागधेयतः ॥ ९-५५-४॥
bhūtvā hi jagato nātho hyanātha iva me sutaḥ |
gadāmudyamya yo yāti kimanyadbhāgadheyataḥ || 9-55-4||

MHB 9-55-5

अहो दुःखं महत्प्राप्तं पुत्रेण मम संजय ।
एवमुक्त्वा स दुःखार्तो विरराम जनाधिपः ॥ ९-५५-५॥
aho duḥkhaṃ mahatprāptaṃ putreṇa mama saṃjaya |
evamuktvā sa duḥkhārto virarāma janādhipaḥ || 9-55-5||

MHB 9-55-6

संजय उवाच ।
स मेघनिनदो हर्षाद्विनदन्निव गोवृषः ।
आजुहाव ततः पार्थं युद्धाय युधि वीर्यवान् ॥ ९-५५-६॥
saṃjaya uvāca |
sa meghaninado harṣādvinadanniva govṛṣaḥ |
ājuhāva tataḥ pārthaṃ yuddhāya yudhi vīryavān || 9-55-6||

MHB 9-55-7

भीममाह्वयमाने तु कुरुराजे महात्मनि ।
प्रादुरासन्सुघोराणि रूपाणि विविधान्युत ॥ ९-५५-७॥
bhīmamāhvayamāne tu kururāje mahātmani |
prādurāsansughorāṇi rūpāṇi vividhānyuta || 9-55-7||

MHB 9-55-8

ववुर्वाताः सनिर्घाताः पांसुवर्षं पपात च ।
बभूवुश्च दिशः सर्वास्तिमिरेण समावृताः ॥ ९-५५-८॥
vavurvātāḥ sanirghātāḥ pāṃsuvarṣaṃ papāta ca |
babhūvuśca diśaḥ sarvāstimireṇa samāvṛtāḥ || 9-55-8||

MHB 9-55-9

महास्वनाः सनिर्घातास्तुमुला रोमहर्षणाः ।
पेतुस्तथोल्काः शतशः स्फोटयन्त्यो नभस्तलम् ॥ ९-५५-९॥
mahāsvanāḥ sanirghātāstumulā romaharṣaṇāḥ |
petustatholkāḥ śataśaḥ sphoṭayantyo nabhastalam || 9-55-9||

MHB 9-55-10

राहुश्चाग्रसदादित्यमपर्वणि विशां पते ।
चकम्पे च महाकम्पं पृथिवी सवनद्रुमा ॥ ९-५५-१०॥
rāhuścāgrasadādityamaparvaṇi viśāṃ pate |
cakampe ca mahākampaṃ pṛthivī savanadrumā || 9-55-10||

MHB 9-55-11

रूक्षाश्च वाताः प्रववुर्नीचैः शर्करवर्षिणः ।
गिरीणां शिखराण्येव न्यपतन्त महीतले ॥ ९-५५-११॥
rūkṣāśca vātāḥ pravavurnīcaiḥ śarkaravarṣiṇaḥ |
girīṇāṃ śikharāṇyeva nyapatanta mahītale || 9-55-11||

MHB 9-55-12

मृगा बहुविधाकाराः संपतन्ति दिशो दश ।
दीप्ताः शिवाश्चाप्यनदन्घोररूपाः सुदारुणाः ॥ ९-५५-१२॥
mṛgā bahuvidhākārāḥ saṃpatanti diśo daśa |
dīptāḥ śivāścāpyanadanghorarūpāḥ sudāruṇāḥ || 9-55-12||

MHB 9-55-13

निर्घाताश्च महाघोरा बभूवू रोमहर्षणाः ।
दीप्तायां दिशि राजेन्द्र मृगाश्चाशुभवादिनः ॥ ९-५५-१३॥
nirghātāśca mahāghorā babhūvū romaharṣaṇāḥ |
dīptāyāṃ diśi rājendra mṛgāścāśubhavādinaḥ || 9-55-13||

MHB 9-55-14

उदपानगताश्चापो व्यवर्धन्त समन्ततः ।
अशरीरा महानादाः श्रूयन्ते स्म तदा नृप ॥ ९-५५-१४॥
udapānagatāścāpo vyavardhanta samantataḥ |
aśarīrā mahānādāḥ śrūyante sma tadā nṛpa || 9-55-14||

MHB 9-55-15

एवमादीनि दृष्ट्वाथ निमित्तानि वृकोदरः ।
उवाच भ्रातरं ज्येष्ठं धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥ ९-५५-१५॥
evamādīni dṛṣṭvātha nimittāni vṛkodaraḥ |
uvāca bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram || 9-55-15||

MHB 9-55-16

नैष शक्तो रणे जेतुं मन्दात्मा मां सुयोधनः ।
अद्य क्रोधं विमोक्ष्यामि निगूढं हृदये चिरम् ।
सुयोधने कौरवेन्द्रे खाण्डवे पावको यथा ॥ ९-५५-१६॥
naiṣa śakto raṇe jetuṃ mandātmā māṃ suyodhanaḥ |
adya krodhaṃ vimokṣyāmi nigūḍhaṃ hṛdaye ciram |
suyodhane kauravendre khāṇḍave pāvako yathā || 9-55-16||

MHB 9-55-17

शल्यमद्योद्धरिष्यामि तव पाण्डव हृच्छयम् ।
निहत्य गदया पापमिमं कुरुकुलाधमम् ॥ ९-५५-१७॥
śalyamadyoddhariṣyāmi tava pāṇḍava hṛcchayam |
nihatya gadayā pāpamimaṃ kurukulādhamam || 9-55-17||

MHB 9-55-18

अद्य कीर्तिमयीं मालां प्रतिमोक्ष्याम्यहं त्वयि ।
हत्वेमं पापकर्माणं गदया रणमूर्धनि ॥ ९-५५-१८॥
adya kīrtimayīṃ mālāṃ pratimokṣyāmyahaṃ tvayi |
hatvemaṃ pāpakarmāṇaṃ gadayā raṇamūrdhani || 9-55-18||

MHB 9-55-19

अद्यास्य शतधा देहं भिनद्मि गदयानया ।
नायं प्रवेष्टा नगरं पुनर्वारणसाह्वयम् ॥ ९-५५-१९॥
adyāsya śatadhā dehaṃ bhinadmi gadayānayā |
nāyaṃ praveṣṭā nagaraṃ punarvāraṇasāhvayam || 9-55-19||

MHB 9-55-20

सर्पोत्सर्गस्य शयने विषदानस्य भोजने ।
प्रमाणकोट्यां पातस्य दाहस्य जतुवेश्मनि ॥ ९-५५-२०॥
sarpotsargasya śayane viṣadānasya bhojane |
pramāṇakoṭyāṃ pātasya dāhasya jatuveśmani || 9-55-20||

MHB 9-55-21

सभायामवहासस्य सर्वस्वहरणस्य च ।
वर्षमज्ञातवासस्य वनवासस्य चानघ ॥ ९-५५-२१॥
sabhāyāmavahāsasya sarvasvaharaṇasya ca |
varṣamajñātavāsasya vanavāsasya cānagha || 9-55-21||

MHB 9-55-22

अद्यान्तमेषां दुःखानां गन्ता भरतसत्तम ।
एकाह्ना विनिहत्येमं भविष्याम्यात्मनोऽनृणः ॥ ९-५५-२२॥
adyāntameṣāṃ duḥkhānāṃ gantā bharatasattama |
ekāhnā vinihatyemaṃ bhaviṣyāmyātmano'nṛṇaḥ || 9-55-22||

MHB 9-55-23

अद्यायुर्धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेरकृतात्मनः ।
समाप्तं भरतश्रेष्ठ मातापित्रोश्च दर्शनम् ॥ ९-५५-२३॥
adyāyurdhārtarāṣṭrasya durmaterakṛtātmanaḥ |
samāptaṃ bharataśreṣṭha mātāpitrośca darśanam || 9-55-23||

MHB 9-55-24

अद्यायं कुरुराजस्य शंतनोः कुलपांसनः ।
प्राणाञ्श्रियं च राज्यं च त्यक्त्वा शेष्यति भूतले ॥ ९-५५-२४॥
adyāyaṃ kururājasya śaṃtanoḥ kulapāṃsanaḥ |
prāṇāñśriyaṃ ca rājyaṃ ca tyaktvā śeṣyati bhūtale || 9-55-24||

MHB 9-55-25

राजा च धृतराष्ट्रोऽद्य श्रुत्वा पुत्रं मया हतम् ।
स्मरिष्यत्यशुभं कर्म यत्तच्छकुनिबुद्धिजम् ॥ ९-५५-२५॥
rājā ca dhṛtarāṣṭro'dya śrutvā putraṃ mayā hatam |
smariṣyatyaśubhaṃ karma yattacchakunibuddhijam || 9-55-25||

MHB 9-55-26

इत्युक्त्वा राजशार्दूल गदामादाय वीर्यवान् ।
अवातिष्ठत युद्धाय शक्रो वृत्रमिवाह्वयन् ॥ ९-५५-२६॥
ityuktvā rājaśārdūla gadāmādāya vīryavān |
avātiṣṭhata yuddhāya śakro vṛtramivāhvayan || 9-55-26||

MHB 9-55-27

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासमिव शृङ्गिणम् ।
भीमसेनः पुनः क्रुद्धो दुर्योधनमुवाच ह ॥ ९-५५-२७॥
tamudyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsamiva śṛṅgiṇam |
bhīmasenaḥ punaḥ kruddho duryodhanamuvāca ha || 9-55-27||

MHB 9-55-28

राज्ञश्च धृतराष्ट्रस्य तथा त्वमपि चात्मनः ।
स्मर तद्दुष्कृतं कर्म यद्वृत्तं वारणावते ॥ ९-५५-२८॥
rājñaśca dhṛtarāṣṭrasya tathā tvamapi cātmanaḥ |
smara tadduṣkṛtaṃ karma yadvṛttaṃ vāraṇāvate || 9-55-28||

MHB 9-55-29

द्रौपदी च परिक्लिष्टा सभायां यद्रजस्वला ।
द्यूते च वञ्चितो राजा यत्त्वया सौबलेन च ॥ ९-५५-२९॥
draupadī ca parikliṣṭā sabhāyāṃ yadrajasvalā |
dyūte ca vañcito rājā yattvayā saubalena ca || 9-55-29||

MHB 9-55-30

वने दुःखं च यत्प्राप्तमस्माभिस्त्वत्कृतं महत् ।
विराटनगरे चैव योन्यन्तरगतैरिव ।
तत्सर्वं यातयाम्यद्य दिष्ट्या दृष्टोऽसि दुर्मते ॥ ९-५५-३०॥
vane duḥkhaṃ ca yatprāptamasmābhistvatkṛtaṃ mahat |
virāṭanagare caiva yonyantaragatairiva |
tatsarvaṃ yātayāmyadya diṣṭyā dṛṣṭo'si durmate || 9-55-30||

MHB 9-55-31

त्वत्कृतेऽसौ हतः शेते शरतल्पे प्रतापवान् ।
गाङ्गेयो रथिनां श्रेष्ठो निहतो याज्ञसेनिना ॥ ९-५५-३१॥
tvatkṛte'sau hataḥ śete śaratalpe pratāpavān |
gāṅgeyo rathināṃ śreṣṭho nihato yājñaseninā || 9-55-31||

MHB 9-55-32

हतो द्रोणश्च कर्णश्च तथा शल्यः प्रतापवान् ।
वैराग्नेरादिकर्ता च शकुनिः सौबलो हतः ॥ ९-५५-३२॥
hato droṇaśca karṇaśca tathā śalyaḥ pratāpavān |
vairāgnerādikartā ca śakuniḥ saubalo hataḥ || 9-55-32||

MHB 9-55-33

प्रातिकामी तथा पापो द्रौपद्याः क्लेशकृद्धतः ।
भ्रातरस्ते हताः सर्वे शूरा विक्रान्तयोधिनः ॥ ९-५५-३३॥
prātikāmī tathā pāpo draupadyāḥ kleśakṛddhataḥ |
bhrātaraste hatāḥ sarve śūrā vikrāntayodhinaḥ || 9-55-33||

MHB 9-55-34

एते चान्ये च बहवो निहतास्त्वत्कृते नृपाः ।
त्वामद्य निहनिष्यामि गदया नात्र संशयः ॥ ९-५५-३४॥
ete cānye ca bahavo nihatāstvatkṛte nṛpāḥ |
tvāmadya nihaniṣyāmi gadayā nātra saṃśayaḥ || 9-55-34||

MHB 9-55-35

इत्येवमुच्चै राजेन्द्र भाषमाणं वृकोदरम् ।
उवाच वीतभी राजन्पुत्रस्ते सत्यविक्रमः ॥ ९-५५-३५॥
ityevamuccai rājendra bhāṣamāṇaṃ vṛkodaram |
uvāca vītabhī rājanputraste satyavikramaḥ || 9-55-35||

MHB 9-55-36

किं कत्थितेन बहुधा युध्यस्व त्वं वृकोदर ।
अद्य तेऽहं विनेष्यामि युद्धश्रद्धां कुलाधम ॥ ९-५५-३६॥
kiṃ katthitena bahudhā yudhyasva tvaṃ vṛkodara |
adya te'haṃ vineṣyāmi yuddhaśraddhāṃ kulādhama || 9-55-36||

MHB 9-55-37

नैव दुर्योधनः क्षुद्र केनचित्त्वद्विधेन वै ।
शक्यस्त्रासयितुं वाचा यथान्यः प्राकृतो नरः ॥ ९-५५-३७॥
naiva duryodhanaḥ kṣudra kenacittvadvidhena vai |
śakyastrāsayituṃ vācā yathānyaḥ prākṛto naraḥ || 9-55-37||

MHB 9-55-38

चिरकालेप्सितं दिष्ट्या हृदयस्थमिदं मम ।
त्वया सह गदायुद्धं त्रिदशैरुपपादितम् ॥ ९-५५-३८॥
cirakālepsitaṃ diṣṭyā hṛdayasthamidaṃ mama |
tvayā saha gadāyuddhaṃ tridaśairupapāditam || 9-55-38||

MHB 9-55-39

किं वाचा बहुनोक्तेन कत्थितेन च दुर्मते ।
वाणी संपद्यतामेषा कर्मणा मा चिरं कृथाः ॥ ९-५५-३९॥
kiṃ vācā bahunoktena katthitena ca durmate |
vāṇī saṃpadyatāmeṣā karmaṇā mā ciraṃ kṛthāḥ || 9-55-39||

MHB 9-55-40

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्व एवाभ्यपूजयन् ।
राजानः सोमकाश्चैव ये तत्रासन्समागताः ॥ ९-५५-४०॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā sarva evābhyapūjayan |
rājānaḥ somakāścaiva ye tatrāsansamāgatāḥ || 9-55-40||

MHB 9-55-41

ततः संपूजितः सर्वैः संप्रहृष्टतनूरुहः ।
भूयो धीरं मनश्चक्रे युद्धाय कुरुनन्दनः ॥ ९-५५-४१॥
tataḥ saṃpūjitaḥ sarvaiḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ |
bhūyo dhīraṃ manaścakre yuddhāya kurunandanaḥ || 9-55-41||

MHB 9-55-42

तं मत्तमिव मातङ्गं तलतालैर्नराधिपाः ।
भूयः संहर्षयां चक्रुर्दुर्योधनममर्षणम् ॥ ९-५५-४२॥
taṃ mattamiva mātaṅgaṃ talatālairnarādhipāḥ |
bhūyaḥ saṃharṣayāṃ cakrurduryodhanamamarṣaṇam || 9-55-42||

MHB 9-55-43

तं महात्मा महात्मानं गदामुद्यम्य पाण्डवः ।
अभिदुद्राव वेगेन धार्तराष्ट्रं वृकोदरः ॥ ९-५५-४३॥
taṃ mahātmā mahātmānaṃ gadāmudyamya pāṇḍavaḥ |
abhidudrāva vegena dhārtarāṣṭraṃ vṛkodaraḥ || 9-55-43||

MHB 9-55-44

बृंहन्ति कुञ्जरास्तत्र हया हेषन्ति चासकृत् ।
शस्त्राणि चाप्यदीप्यन्त पाण्डवानां जयैषिणाम् ॥ ९-५५-४४॥
bṛṃhanti kuñjarāstatra hayā heṣanti cāsakṛt |
śastrāṇi cāpyadīpyanta pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇām || 9-55-44||

Adhyaya: 56/64 (67)

MHB 9-56-1

संजय उवाच ।
ततो दुर्योधनो दृष्ट्वा भीमसेनं तथागतम् ।
प्रत्युद्ययावदीनात्मा वेगेन महता नदन् ॥ ९-५६-१॥
saṃjaya uvāca |
tato duryodhano dṛṣṭvā bhīmasenaṃ tathāgatam |
pratyudyayāvadīnātmā vegena mahatā nadan || 9-56-1||

MHB 9-56-2

समापेततुरानद्य शृङ्गिणौ वृषभाविव ।
महानिर्घातघोषश्च संप्रहारस्तयोरभूत् ॥ ९-५६-२॥
samāpetaturānadya śṛṅgiṇau vṛṣabhāviva |
mahānirghātaghoṣaśca saṃprahārastayorabhūt || 9-56-2||

MHB 9-56-3

अभवच्च तयोर्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
जिगीषतोर्युधान्योन्यमिन्द्रप्रह्रादयोरिव ॥ ९-५६-३॥
abhavacca tayoryuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |
jigīṣatoryudhānyonyamindraprahrādayoriva || 9-56-3||

MHB 9-56-4

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गौ गदाहस्तौ मनस्विनौ ।
ददृशाते महात्मानौ पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ ९-५६-४॥
rudhirokṣitasarvāṅgau gadāhastau manasvinau |
dadṛśāte mahātmānau puṣpitāviva kiṃśukau || 9-56-4||

MHB 9-56-5

तथा तस्मिन्महायुद्धे वर्तमाने सुदारुणे ।
खद्योतसंघैरिव खं दर्शनीयं व्यरोचत ॥ ९-५६-५॥
tathā tasminmahāyuddhe vartamāne sudāruṇe |
khadyotasaṃghairiva khaṃ darśanīyaṃ vyarocata || 9-56-5||

MHB 9-56-6

तथा तस्मिन्वर्तमाने संकुले तुमुले भृशम् ।
उभावपि परिश्रान्तौ युध्यमानावरिंदमौ ॥ ९-५६-६॥
tathā tasminvartamāne saṃkule tumule bhṛśam |
ubhāvapi pariśrāntau yudhyamānāvariṃdamau || 9-56-6||

MHB 9-56-7

तौ मुहूर्तं समाश्वस्य पुनरेव परंतपौ ।
अभ्यहारयतां तत्र संप्रगृह्य गदे शुभे ॥ ९-५६-७॥
tau muhūrtaṃ samāśvasya punareva paraṃtapau |
abhyahārayatāṃ tatra saṃpragṛhya gade śubhe || 9-56-7||

MHB 9-56-8

तौ तु दृष्ट्वा महावीर्यौ समाश्वस्तौ नरर्षभौ ।
बलिनौ वारणौ यद्वद्वाशितार्थे मदोत्कटौ ॥ ९-५६-८॥
tau tu dṛṣṭvā mahāvīryau samāśvastau nararṣabhau |
balinau vāraṇau yadvadvāśitārthe madotkaṭau || 9-56-8||

MHB 9-56-9

अपारवीर्यौ संप्रेक्ष्य प्रगृहीतगदावुभौ ।
विस्मयं परमं जग्मुर्देवगन्धर्वदानवाः ॥ ९-५६-९॥
apāravīryau saṃprekṣya pragṛhītagadāvubhau |
vismayaṃ paramaṃ jagmurdevagandharvadānavāḥ || 9-56-9||

MHB 9-56-10

प्रगृहीतगदौ दृष्ट्वा दुर्योधनवृकोदरौ ।
संशयः सर्वभूतानां विजये समपद्यत ॥ ९-५६-१०॥
pragṛhītagadau dṛṣṭvā duryodhanavṛkodarau |
saṃśayaḥ sarvabhūtānāṃ vijaye samapadyata || 9-56-10||

MHB 9-56-11

समागम्य ततो भूयो भ्रातरौ बलिनां वरौ ।
अन्योन्यस्यान्तरप्रेप्सू प्रचक्रातेऽन्तरं प्रति ॥ ९-५६-११॥
samāgamya tato bhūyo bhrātarau balināṃ varau |
anyonyasyāntaraprepsū pracakrāte'ntaraṃ prati || 9-56-11||

MHB 9-56-12

यमदण्डोपमां गुर्वीमिन्द्राशनिमिवोद्यताम् ।
ददृशुः प्रेक्षका राजन्रौद्रीं विशसनीं गदाम् ॥ ९-५६-१२॥
yamadaṇḍopamāṃ gurvīmindrāśanimivodyatām |
dadṛśuḥ prekṣakā rājanraudrīṃ viśasanīṃ gadām || 9-56-12||

MHB 9-56-13

आविध्यतो गदां तस्य भीमसेनस्य संयुगे ।
शब्दः सुतुमुलो घोरो मुहूर्तं समपद्यत ॥ ९-५६-१३॥
āvidhyato gadāṃ tasya bhīmasenasya saṃyuge |
śabdaḥ sutumulo ghoro muhūrtaṃ samapadyata || 9-56-13||

MHB 9-56-14

आविध्यन्तमभिप्रेक्ष्य धार्तराष्ट्रोऽथ पाण्डवम् ।
गदामलघुवेगां तां विस्मितः संबभूव ह ॥ ९-५६-१४॥
āvidhyantamabhiprekṣya dhārtarāṣṭro'tha pāṇḍavam |
gadāmalaghuvegāṃ tāṃ vismitaḥ saṃbabhūva ha || 9-56-14||

MHB 9-56-15

चरंश्च विविधान्मार्गान्मण्डलानि च भारत ।
अशोभत तदा वीरो भूय एव वृकोदरः ॥ ९-५६-१५॥
caraṃśca vividhānmārgānmaṇḍalāni ca bhārata |
aśobhata tadā vīro bhūya eva vṛkodaraḥ || 9-56-15||

MHB 9-56-16

तौ परस्परमासाद्य यत्तावन्योन्यरक्षणे ।
मार्जाराविव भक्षार्थे ततक्षाते मुहुर्मुहुः ॥ ९-५६-१६॥
tau parasparamāsādya yattāvanyonyarakṣaṇe |
mārjārāviva bhakṣārthe tatakṣāte muhurmuhuḥ || 9-56-16||

MHB 9-56-17

अचरद्भीमसेनस्तु मार्गान्बहुविधांस्तथा ।
मण्डलानि विचित्राणि स्थानानि विविधानि च ॥ ९-५६-१७॥
acaradbhīmasenastu mārgānbahuvidhāṃstathā |
maṇḍalāni vicitrāṇi sthānāni vividhāni ca || 9-56-17||

MHB 9-56-18

गोमूत्रिकाणि चित्राणि गतप्रत्यागतानि च ।
परिमोक्षं प्रहाराणां वर्जनं परिधावनम् ॥ ९-५६-१८॥
gomūtrikāṇi citrāṇi gatapratyāgatāni ca |
parimokṣaṃ prahārāṇāṃ varjanaṃ paridhāvanam || 9-56-18||

MHB 9-56-19

अभिद्रवणमाक्षेपमवस्थानं सविग्रहम् ।
परावर्तनसंवर्तमवप्लुतमथाप्लुतम् ।
उपन्यस्तमपन्यस्तं गदायुद्धविशारदौ ॥ ९-५६-१९॥
abhidravaṇamākṣepamavasthānaṃ savigraham |
parāvartanasaṃvartamavaplutamathāplutam |
upanyastamapanyastaṃ gadāyuddhaviśāradau || 9-56-19||

MHB 9-56-20

एवं तौ विचरन्तौ तु न्यघ्नतां वै परस्परम् ।
वञ्चयन्तौ पुनश्चैव चेरतुः कुरुसत्तमौ ॥ ९-५६-२०॥
evaṃ tau vicarantau tu nyaghnatāṃ vai parasparam |
vañcayantau punaścaiva ceratuḥ kurusattamau || 9-56-20||

MHB 9-56-21

विक्रीडन्तौ सुबलिनौ मण्डलानि प्रचेरतुः ।
गदाहस्तौ ततस्तौ तु मण्डलावस्थितौ बली ॥ ९-५६-२१॥
vikrīḍantau subalinau maṇḍalāni praceratuḥ |
gadāhastau tatastau tu maṇḍalāvasthitau balī || 9-56-21||

MHB 9-56-22

दक्षिणं मण्डलं राजन्धार्तराष्ट्रोऽभ्यवर्तत ।
सव्यं तु मण्डलं तत्र भीमसेनोऽभ्यवर्तत ॥ ९-५६-२२॥
dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ rājandhārtarāṣṭro'bhyavartata |
savyaṃ tu maṇḍalaṃ tatra bhīmaseno'bhyavartata || 9-56-22||

MHB 9-56-23

तथा तु चरतस्तस्य भीमस्य रणमूर्धनि ।
दुर्योधनो महाराज पार्श्वदेशेऽभ्यताडयत् ॥ ९-५६-२३॥
tathā tu caratastasya bhīmasya raṇamūrdhani |
duryodhano mahārāja pārśvadeśe'bhyatāḍayat || 9-56-23||

MHB 9-56-24

आहतस्तु तदा भीमस्तव पुत्रेण भारत ।
आविध्यत गदां गुर्वीं प्रहारं तमचिन्तयन् ॥ ९-५६-२४॥
āhatastu tadā bhīmastava putreṇa bhārata |
āvidhyata gadāṃ gurvīṃ prahāraṃ tamacintayan || 9-56-24||

MHB 9-56-25

इन्द्राशनिसमां घोरां यमदण्डमिवोद्यताम् ।
ददृशुस्ते महाराज भीमसेनस्य तां गदाम् ॥ ९-५६-२५॥
indrāśanisamāṃ ghorāṃ yamadaṇḍamivodyatām |
dadṛśuste mahārāja bhīmasenasya tāṃ gadām || 9-56-25||

MHB 9-56-26

आविध्यन्तं गदां दृष्ट्वा भीमसेनं तवात्मजः ।
समुद्यम्य गदां घोरां प्रत्यविध्यदरिंदमः ॥ ९-५६-२६॥
āvidhyantaṃ gadāṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ tavātmajaḥ |
samudyamya gadāṃ ghorāṃ pratyavidhyadariṃdamaḥ || 9-56-26||

MHB 9-56-27

गदामारुतवेगेन तव पुत्रस्य भारत ।
शब्द आसीत्सुतुमुलस्तेजश्च समजायत ॥ ९-५६-२७॥
gadāmārutavegena tava putrasya bhārata |
śabda āsītsutumulastejaśca samajāyata || 9-56-27||

MHB 9-56-28

स चरन्विविधान्मार्गान्मण्डलानि च भागशः ।
समशोभत तेजस्वी भूयो भीमात्सुयोधनः ॥ ९-५६-२८॥
sa caranvividhānmārgānmaṇḍalāni ca bhāgaśaḥ |
samaśobhata tejasvī bhūyo bhīmātsuyodhanaḥ || 9-56-28||

MHB 9-56-29

आविद्धा सर्ववेगेन भीमेन महती गदा ।
सधूमं सार्चिषं चाग्निं मुमोचोग्रा महास्वना ॥ ९-५६-२९॥
āviddhā sarvavegena bhīmena mahatī gadā |
sadhūmaṃ sārciṣaṃ cāgniṃ mumocogrā mahāsvanā || 9-56-29||

MHB 9-56-30

आधूतां भीमसेनेन गदां दृष्ट्वा सुयोधनः ।
अद्रिसारमयीं गुर्वीमाविध्यन्बह्वशोभत ॥ ९-५६-३०॥
ādhūtāṃ bhīmasenena gadāṃ dṛṣṭvā suyodhanaḥ |
adrisāramayīṃ gurvīmāvidhyanbahvaśobhata || 9-56-30||

MHB 9-56-31

गदामारुतवेगं हि दृष्ट्वा तस्य महात्मनः ।
भयं विवेश पाण्डून्वै सर्वानेव ससोमकान् ॥ ९-५६-३१॥
gadāmārutavegaṃ hi dṛṣṭvā tasya mahātmanaḥ |
bhayaṃ viveśa pāṇḍūnvai sarvāneva sasomakān || 9-56-31||

MHB 9-56-32

तौ दर्शयन्तौ समरे युद्धक्रीडां समन्ततः ।
गदाभ्यां सहसान्योन्यमाजघ्नतुररिंदमौ ॥ ९-५६-३२॥
tau darśayantau samare yuddhakrīḍāṃ samantataḥ |
gadābhyāṃ sahasānyonyamājaghnaturariṃdamau || 9-56-32||

MHB 9-56-33

तौ परस्परमासाद्य दंष्ट्राभ्यां द्विरदौ यथा ।
अशोभेतां महाराज शोणितेन परिप्लुतौ ॥ ९-५६-३३॥
tau parasparamāsādya daṃṣṭrābhyāṃ dviradau yathā |
aśobhetāṃ mahārāja śoṇitena pariplutau || 9-56-33||

MHB 9-56-34

एवं तदभवद्युद्धं घोररूपमसंवृतम् ।
परिवृत्तेऽहनि क्रूरं वृत्रवासवयोरिव ॥ ९-५६-३४॥
evaṃ tadabhavadyuddhaṃ ghorarūpamasaṃvṛtam |
parivṛtte'hani krūraṃ vṛtravāsavayoriva || 9-56-34||

MHB 9-56-35

दृष्ट्वा व्यवस्थितं भीमं तव पुत्रो महाबलः ।
चरंश्चित्रतरान्मार्गान्कौन्तेयमभिदुद्रुवे ॥ ९-५६-३५॥
dṛṣṭvā vyavasthitaṃ bhīmaṃ tava putro mahābalaḥ |
caraṃścitratarānmārgānkaunteyamabhidudruve || 9-56-35||

MHB 9-56-36

तस्य भीमो महावेगां जाम्बूनदपरिष्कृताम् ।
अभिक्रुद्धस्य क्रुद्धस्तु ताडयामास तां गदाम् ॥ ९-५६-३६॥
tasya bhīmo mahāvegāṃ jāmbūnadapariṣkṛtām |
abhikruddhasya kruddhastu tāḍayāmāsa tāṃ gadām || 9-56-36||

MHB 9-56-37

सविस्फुलिङ्गो निर्ह्रादस्तयोस्तत्राभिघातजः ।
प्रादुरासीन्महाराज सृष्टयोर्वज्रयोरिव ॥ ९-५६-३७॥
savisphuliṅgo nirhrādastayostatrābhighātajaḥ |
prādurāsīnmahārāja sṛṣṭayorvajrayoriva || 9-56-37||

MHB 9-56-38

वेगवत्या तया तत्र भीमसेनप्रमुक्तया ।
निपतन्त्या महाराज पृथिवी समकम्पत ॥ ९-५६-३८॥
vegavatyā tayā tatra bhīmasenapramuktayā |
nipatantyā mahārāja pṛthivī samakampata || 9-56-38||

MHB 9-56-39

तां नामृष्यत कौरव्यो गदां प्रतिहतां रणे ।
मत्तो द्विप इव क्रुद्धः प्रतिकुञ्जरदर्शनात् ॥ ९-५६-३९॥
tāṃ nāmṛṣyata kauravyo gadāṃ pratihatāṃ raṇe |
matto dvipa iva kruddhaḥ pratikuñjaradarśanāt || 9-56-39||

MHB 9-56-40

स सव्यं मण्डलं राजन्नुद्भ्राम्य कृतनिश्चयः ।
आजघ्ने मूर्ध्नि कौन्तेयं गदया भीमवेगया ॥ ९-५६-४०॥
sa savyaṃ maṇḍalaṃ rājannudbhrāmya kṛtaniścayaḥ |
ājaghne mūrdhni kaunteyaṃ gadayā bhīmavegayā || 9-56-40||

MHB 9-56-41

तया त्वभिहतो भीमः पुत्रेण तव पाण्डवः ।
नाकम्पत महाराज तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ९-५६-४१॥
tayā tvabhihato bhīmaḥ putreṇa tava pāṇḍavaḥ |
nākampata mahārāja tadadbhutamivābhavat || 9-56-41||

MHB 9-56-42

आश्चर्यं चापि तद्राजन्सर्वसैन्यान्यपूजयन् ।
यद्गदाभिहतो भीमो नाकम्पत पदात्पदम् ॥ ९-५६-४२॥
āścaryaṃ cāpi tadrājansarvasainyānyapūjayan |
yadgadābhihato bhīmo nākampata padātpadam || 9-56-42||

MHB 9-56-43

ततो गुरुतरां दीप्तां गदां हेमपरिष्कृताम् ।
दुर्योधनाय व्यसृजद्भीमो भीमपराक्रमः ॥ ९-५६-४३॥
tato gurutarāṃ dīptāṃ gadāṃ hemapariṣkṛtām |
duryodhanāya vyasṛjadbhīmo bhīmaparākramaḥ || 9-56-43||

MHB 9-56-44

तं प्रहारमसंभ्रान्तो लाघवेन महाबलः ।
मोघं दुर्योधनश्चक्रे तत्राभूद्विस्मयो महान् ॥ ९-५६-४४॥
taṃ prahāramasaṃbhrānto lāghavena mahābalaḥ |
moghaṃ duryodhanaścakre tatrābhūdvismayo mahān || 9-56-44||

MHB 9-56-45

सा तु मोघा गदा राजन्पतन्ती भीमचोदिता ।
चालयामास पृथिवीं महानिर्घातनिस्वना ॥ ९-५६-४५॥
sā tu moghā gadā rājanpatantī bhīmacoditā |
cālayāmāsa pṛthivīṃ mahānirghātanisvanā || 9-56-45||

MHB 9-56-46

आस्थाय कौशिकान्मार्गानुत्पतन्स पुनः पुनः ।
गदानिपातं प्रज्ञाय भीमसेनमवञ्चयत् ॥ ९-५६-४६॥
āsthāya kauśikānmārgānutpatansa punaḥ punaḥ |
gadānipātaṃ prajñāya bhīmasenamavañcayat || 9-56-46||

MHB 9-56-47

वञ्चयित्वा तथा भीमं गदया कुरुसत्तमः ।
ताडयामास संक्रुद्धो वक्षोदेशे महाबलः ॥ ९-५६-४७॥
vañcayitvā tathā bhīmaṃ gadayā kurusattamaḥ |
tāḍayāmāsa saṃkruddho vakṣodeśe mahābalaḥ || 9-56-47||

MHB 9-56-48

गदयाभिहतो भीमो मुह्यमानो महारणे ।
नाभ्यमन्यत कर्तव्यं पुत्रेणाभ्याहतस्तव ॥ ९-५६-४८॥
gadayābhihato bhīmo muhyamāno mahāraṇe |
nābhyamanyata kartavyaṃ putreṇābhyāhatastava || 9-56-48||

MHB 9-56-49

तस्मिंस्तथा वर्तमाने राजन्सोमकपाण्डवाः ।
भृशोपहतसंकल्पा नहृष्टमनसोऽभवन् ॥ ९-५६-४९॥
tasmiṃstathā vartamāne rājansomakapāṇḍavāḥ |
bhṛśopahatasaṃkalpā nahṛṣṭamanaso'bhavan || 9-56-49||

MHB 9-56-50

स तु तेन प्रहारेण मातङ्ग इव रोषितः ।
हस्तिवद्धस्तिसंकाशमभिदुद्राव ते सुतम् ॥ ९-५६-५०॥
sa tu tena prahāreṇa mātaṅga iva roṣitaḥ |
hastivaddhastisaṃkāśamabhidudrāva te sutam || 9-56-50||

MHB 9-56-51

ततस्तु रभसो भीमो गदया तनयं तव ।
अभिदुद्राव वेगेन सिंहो वनगजं यथा ॥ ९-५६-५१॥
tatastu rabhaso bhīmo gadayā tanayaṃ tava |
abhidudrāva vegena siṃho vanagajaṃ yathā || 9-56-51||

MHB 9-56-52

उपसृत्य तु राजानं गदामोक्षविशारदः ।
आविध्यत गदां राजन्समुद्दिश्य सुतं तव ॥ ९-५६-५२॥
upasṛtya tu rājānaṃ gadāmokṣaviśāradaḥ |
āvidhyata gadāṃ rājansamuddiśya sutaṃ tava || 9-56-52||

MHB 9-56-53

अताडयद्भीमसेनः पार्श्वे दुर्योधनं तदा ।
स विह्वलः प्रहारेण जानुभ्यामगमन्महीम् ॥ ९-५६-५३॥
atāḍayadbhīmasenaḥ pārśve duryodhanaṃ tadā |
sa vihvalaḥ prahāreṇa jānubhyāmagamanmahīm || 9-56-53||

MHB 9-56-54

तस्मिंस्तु भरतश्रेष्ठे जानुभ्यामवनीं गते ।
उदतिष्ठत्ततो नादः सृञ्जयानां जगत्पते ॥ ९-५६-५४॥
tasmiṃstu bharataśreṣṭhe jānubhyāmavanīṃ gate |
udatiṣṭhattato nādaḥ sṛñjayānāṃ jagatpate || 9-56-54||

MHB 9-56-55

तेषां तु निनदं श्रुत्वा सृञ्जयानां नरर्षभः ।
अमर्षाद्भरतश्रेष्ठ पुत्रस्ते समकुप्यत ॥ ९-५६-५५॥
teṣāṃ tu ninadaṃ śrutvā sṛñjayānāṃ nararṣabhaḥ |
amarṣādbharataśreṣṭha putraste samakupyata || 9-56-55||

MHB 9-56-56

उत्थाय तु महाबाहुः क्रुद्धो नाग इव श्वसन् ।
दिधक्षन्निव नेत्राभ्यां भीमसेनमवैक्षत ॥ ९-५६-५६॥
utthāya tu mahābāhuḥ kruddho nāga iva śvasan |
didhakṣanniva netrābhyāṃ bhīmasenamavaikṣata || 9-56-56||

MHB 9-56-57

ततः स भरतश्रेष्ठो गदापाणिरभिद्रवत् ।
प्रमथिष्यन्निव शिरो भीमसेनस्य संयुगे ॥ ९-५६-५७॥
tataḥ sa bharataśreṣṭho gadāpāṇirabhidravat |
pramathiṣyanniva śiro bhīmasenasya saṃyuge || 9-56-57||

MHB 9-56-58

स महात्मा महात्मानं भीमं भीमपराक्रमः ।
अताडयच्छङ्खदेशे स चचालाचलोपमः ॥ ९-५६-५८॥
sa mahātmā mahātmānaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramaḥ |
atāḍayacchaṅkhadeśe sa cacālācalopamaḥ || 9-56-58||

MHB 9-56-59

स भूयः शुशुभे पार्थस्ताडितो गदया रणे ।
उद्भिन्नरुधिरो राजन्प्रभिन्न इव कुञ्जरः ॥ ९-५६-५९॥
sa bhūyaḥ śuśubhe pārthastāḍito gadayā raṇe |
udbhinnarudhiro rājanprabhinna iva kuñjaraḥ || 9-56-59||

MHB 9-56-60

ततो गदां वीरहणीमयस्मयीं प्रगृह्य वज्राशनितुल्यनिस्वनाम् ।
अताडयच्छत्रुममित्रकर्शनो बलेन विक्रम्य धनंजयाग्रजः ॥ ९-५६-६०॥
tato gadāṃ vīrahaṇīmayasmayīṃ pragṛhya vajrāśanitulyanisvanām |
atāḍayacchatrumamitrakarśano balena vikramya dhanaṃjayāgrajaḥ || 9-56-60||

MHB 9-56-61

स भीमसेनाभिहतस्तवात्मजः पपात संकम्पितदेहबन्धनः ।
सुपुष्पितो मारुतवेगताडितो महावने साल इवावघूर्णितः ॥ ९-५६-६१॥
sa bhīmasenābhihatastavātmajaḥ papāta saṃkampitadehabandhanaḥ |
supuṣpito mārutavegatāḍito mahāvane sāla ivāvaghūrṇitaḥ || 9-56-61||

MHB 9-56-62

ततः प्रणेदुर्जहृषुश्च पाण्डवाः समीक्ष्य पुत्रं पतितं क्षितौ तव ।
ततः सुतस्ते प्रतिलभ्य चेतनां समुत्पपात द्विरदो यथा ह्रदात् ॥ ९-५६-६२॥
tataḥ praṇedurjahṛṣuśca pāṇḍavāḥ samīkṣya putraṃ patitaṃ kṣitau tava |
tataḥ sutaste pratilabhya cetanāṃ samutpapāta dvirado yathā hradāt || 9-56-62||

MHB 9-56-63

स पार्थिवो नित्यममर्षितस्तदा महारथः शिक्षितवत्परिभ्रमन् ।
अताडयत्पाण्डवमग्रतः स्थितं स विह्वलाङ्गो जगतीमुपास्पृशत् ॥ ९-५६-६३॥
sa pārthivo nityamamarṣitastadā mahārathaḥ śikṣitavatparibhraman |
atāḍayatpāṇḍavamagrataḥ sthitaṃ sa vihvalāṅgo jagatīmupāspṛśat || 9-56-63||

MHB 9-56-64

स सिंहनादान्विननाद कौरवो निपात्य भूमौ युधि भीममोजसा ।
बिभेद चैवाशनितुल्यतेजसा गदानिपातेन शरीररक्षणम् ॥ ९-५६-६४॥
sa siṃhanādānvinanāda kauravo nipātya bhūmau yudhi bhīmamojasā |
bibheda caivāśanitulyatejasā gadānipātena śarīrarakṣaṇam || 9-56-64||

MHB 9-56-65

ततोऽन्तरिक्षे निनदो महानभूद्दिवौकसामप्सरसां च नेदुषाम् ।
पपात चोच्चैरमरप्रवेरितं विचित्रपुष्पोत्करवर्षमुत्तमम् ॥ ९-५६-६५॥
tato'ntarikṣe ninado mahānabhūddivaukasāmapsarasāṃ ca neduṣām |
papāta coccairamarapraveritaṃ vicitrapuṣpotkaravarṣamuttamam || 9-56-65||

MHB 9-56-66

ततः परानाविशदुत्तमं भयं समीक्ष्य भूमौ पतितं नरोत्तमम् ।
अहीयमानं च बलेन कौरवं निशम्य भेदं च दृढस्य वर्मणः ॥ ९-५६-६६॥
tataḥ parānāviśaduttamaṃ bhayaṃ samīkṣya bhūmau patitaṃ narottamam |
ahīyamānaṃ ca balena kauravaṃ niśamya bhedaṃ ca dṛḍhasya varmaṇaḥ || 9-56-66||

MHB 9-56-67

ततो मुहूर्तादुपलभ्य चेतनां प्रमृज्य वक्त्रं रुधिरार्द्रमात्मनः ।
धृतिं समालम्ब्य विवृत्तलोचनो बलेन संस्तभ्य वृकोदरः स्थितः ॥ ९-५६-६७॥
tato muhūrtādupalabhya cetanāṃ pramṛjya vaktraṃ rudhirārdramātmanaḥ |
dhṛtiṃ samālambya vivṛttalocano balena saṃstabhya vṛkodaraḥ sthitaḥ || 9-56-67||

Adhyaya: 57/64 (59)

MHB 9-57-1

संजय उवाच ।
समुदीर्णं ततो दृष्ट्वा संग्रामं कुरुमुख्ययोः ।
अथाब्रवीदर्जुनस्तु वासुदेवं यशस्विनम् ॥ ९-५७-१॥
saṃjaya uvāca |
samudīrṇaṃ tato dṛṣṭvā saṃgrāmaṃ kurumukhyayoḥ |
athābravīdarjunastu vāsudevaṃ yaśasvinam || 9-57-1||

MHB 9-57-2

अनयोर्वीरयोर्युद्धे को ज्यायान्भवतो मतः ।
कस्य वा को गुणो भूयानेतद्वद जनार्दन ॥ ९-५७-२॥
anayorvīrayoryuddhe ko jyāyānbhavato mataḥ |
kasya vā ko guṇo bhūyānetadvada janārdana || 9-57-2||

MHB 9-57-3

वासुदेव उवाच ।
उपदेशोऽनयोस्तुल्यो भीमस्तु बलवत्तरः ।
कृतयत्नतरस्त्वेष धार्तराष्ट्रो वृकोदरात् ॥ ९-५७-३॥
vāsudeva uvāca |
upadeśo'nayostulyo bhīmastu balavattaraḥ |
kṛtayatnatarastveṣa dhārtarāṣṭro vṛkodarāt || 9-57-3||

MHB 9-57-4

भीमसेनस्तु धर्मेण युध्यमानो न जेष्यति ।
अन्यायेन तु युध्यन्वै हन्यादेष सुयोधनम् ॥ ९-५७-४॥
bhīmasenastu dharmeṇa yudhyamāno na jeṣyati |
anyāyena tu yudhyanvai hanyādeṣa suyodhanam || 9-57-4||

MHB 9-57-5

मायया निर्जिता देवैरसुरा इति नः श्रुतम् ।
विरोचनश्च शक्रेण मायया निर्जितः सखे ।
मायया चाक्षिपत्तेजो वृत्रस्य बलसूदनः ॥ ९-५७-५॥
māyayā nirjitā devairasurā iti naḥ śrutam |
virocanaśca śakreṇa māyayā nirjitaḥ sakhe |
māyayā cākṣipattejo vṛtrasya balasūdanaḥ || 9-57-5||

MHB 9-57-6

प्रतिज्ञातं तु भीमेन द्यूतकाले धनंजय ।
ऊरू भेत्स्यामि ते संख्ये गदयेति सुयोधनम् ॥ ९-५७-६॥
pratijñātaṃ tu bhīmena dyūtakāle dhanaṃjaya |
ūrū bhetsyāmi te saṃkhye gadayeti suyodhanam || 9-57-6||

MHB 9-57-7

सोऽयं प्रतिज्ञां तां चापि पारयित्वारिकर्शनः ।
मायाविनं च राजानं माययैव निकृन्ततु ॥ ९-५७-७॥
so'yaṃ pratijñāṃ tāṃ cāpi pārayitvārikarśanaḥ |
māyāvinaṃ ca rājānaṃ māyayaiva nikṛntatu || 9-57-7||

MHB 9-57-8

यद्येष बलमास्थाय न्यायेन प्रहरिष्यति ।
विषमस्थस्ततो राजा भविष्यति युधिष्ठिरः ॥ ९-५७-८॥
yadyeṣa balamāsthāya nyāyena prahariṣyati |
viṣamasthastato rājā bhaviṣyati yudhiṣṭhiraḥ || 9-57-8||

MHB 9-57-9

पुनरेव च वक्ष्यामि पाण्डवेदं निबोध मे ।
धर्मराजापराधेन भयं नः पुनरागतम् ॥ ९-५७-९॥
punareva ca vakṣyāmi pāṇḍavedaṃ nibodha me |
dharmarājāparādhena bhayaṃ naḥ punarāgatam || 9-57-9||

MHB 9-57-10

कृत्वा हि सुमहत्कर्म हत्वा भीष्ममुखान्कुरून् ।
जयः प्राप्तो यशश्चाग्र्यं वैरं च प्रतियातितम् ।
तदेवं विजयः प्राप्तः पुनः संशयितः कृतः ॥ ९-५७-१०॥
kṛtvā hi sumahatkarma hatvā bhīṣmamukhānkurūn |
jayaḥ prāpto yaśaścāgryaṃ vairaṃ ca pratiyātitam |
tadevaṃ vijayaḥ prāptaḥ punaḥ saṃśayitaḥ kṛtaḥ || 9-57-10||

MHB 9-57-11

अबुद्धिरेषा महती धर्मराजस्य पाण्डव ।
यदेकविजये युद्धं पणितं कृतमीदृशम् ।
सुयोधनः कृती वीर एकायनगतस्तथा ॥ ९-५७-११॥
abuddhireṣā mahatī dharmarājasya pāṇḍava |
yadekavijaye yuddhaṃ paṇitaṃ kṛtamīdṛśam |
suyodhanaḥ kṛtī vīra ekāyanagatastathā || 9-57-11||

MHB 9-57-12

अपि चोशनसा गीतः श्रूयतेऽयं पुरातनः ।
श्लोकस्तत्त्वार्थसहितस्तन्मे निगदतः शृणु ॥ ९-५७-१२॥
api cośanasā gītaḥ śrūyate'yaṃ purātanaḥ |
ślokastattvārthasahitastanme nigadataḥ śṛṇu || 9-57-12||

MHB 9-57-13

पुनरावर्तमानानां भग्नानां जीवितैषिणाम् ।
भेतव्यमरिशेषाणामेकायनगता हि ते ॥ ९-५७-१३॥
punarāvartamānānāṃ bhagnānāṃ jīvitaiṣiṇām |
bhetavyamariśeṣāṇāmekāyanagatā hi te || 9-57-13||

MHB 9-57-14

सुयोधनमिमं भग्नं हतसैन्यं ह्रदं गतम् ।
पराजितं वनप्रेप्सुं निराशं राज्यलम्भने ॥ ९-५७-१४॥
suyodhanamimaṃ bhagnaṃ hatasainyaṃ hradaṃ gatam |
parājitaṃ vanaprepsuṃ nirāśaṃ rājyalambhane || 9-57-14||

MHB 9-57-15

को न्वेष संयुगे प्राज्ञः पुनर्द्वंद्वे समाह्वयेत् ।
अपि वो निर्जितं राज्यं न हरेत सुयोधनः ॥ ९-५७-१५॥
ko nveṣa saṃyuge prājñaḥ punardvaṃdve samāhvayet |
api vo nirjitaṃ rājyaṃ na hareta suyodhanaḥ || 9-57-15||

MHB 9-57-16

यस्त्रयोदशवर्षाणि गदया कृतनिश्रमः ।
चरत्यूर्ध्वं च तिर्यक्च भीमसेनजिघांसया ॥ ९-५७-१६॥
yastrayodaśavarṣāṇi gadayā kṛtaniśramaḥ |
caratyūrdhvaṃ ca tiryakca bhīmasenajighāṃsayā || 9-57-16||

MHB 9-57-17

एवं चेन्न महाबाहुरन्यायेन हनिष्यति ।
एष वः कौरवो राजा धार्तराष्ट्रो भविष्यति ॥ ९-५७-१७॥
evaṃ cenna mahābāhuranyāyena haniṣyati |
eṣa vaḥ kauravo rājā dhārtarāṣṭro bhaviṣyati || 9-57-17||

MHB 9-57-18

धनंजयस्तु श्रुत्वैतत्केशवस्य महात्मनः ।
प्रेक्षतो भीमसेनस्य हस्तेनोरुमताडयत् ॥ ९-५७-१८॥
dhanaṃjayastu śrutvaitatkeśavasya mahātmanaḥ |
prekṣato bhīmasenasya hastenorumatāḍayat || 9-57-18||

MHB 9-57-19

गृह्य संज्ञां ततो भीमो गदया व्यचरद्रणे ।
मण्डलानि विचित्राणि यमकानीतराणि च ॥ ९-५७-१९॥
gṛhya saṃjñāṃ tato bhīmo gadayā vyacaradraṇe |
maṇḍalāni vicitrāṇi yamakānītarāṇi ca || 9-57-19||

MHB 9-57-20

दक्षिणं मण्डलं सव्यं गोमूत्रकमथापि च ।
व्यचरत्पाण्डवो राजन्नरिं संमोहयन्निव ॥ ९-५७-२०॥
dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ savyaṃ gomūtrakamathāpi ca |
vyacaratpāṇḍavo rājannariṃ saṃmohayanniva || 9-57-20||

MHB 9-57-21

तथैव तव पुत्रोऽपि गदामार्गविशारदः ।
व्यचरल्लघु चित्रं च भीमसेनजिघांसया ॥ ९-५७-२१॥
tathaiva tava putro'pi gadāmārgaviśāradaḥ |
vyacarallaghu citraṃ ca bhīmasenajighāṃsayā || 9-57-21||

MHB 9-57-22

आधुन्वन्तौ गदे घोरे चन्दनागरुरूषिते ।
वैरस्यान्तं परीप्सन्तौ रणे क्रुद्धाविवान्तकौ ॥ ९-५७-२२॥
ādhunvantau gade ghore candanāgarurūṣite |
vairasyāntaṃ parīpsantau raṇe kruddhāvivāntakau || 9-57-22||

MHB 9-57-23

अन्योन्यं तौ जिघांसन्तौ प्रवीरौ पुरुषर्षभौ ।
युयुधाते गरुत्मन्तौ यथा नागामिषैषिणौ ॥ ९-५७-२३॥
anyonyaṃ tau jighāṃsantau pravīrau puruṣarṣabhau |
yuyudhāte garutmantau yathā nāgāmiṣaiṣiṇau || 9-57-23||

MHB 9-57-24

मण्डलानि विचित्राणि चरतोर्नृपभीमयोः ।
गदासंपातजास्तत्र प्रजज्ञुः पावकार्चिषः ॥ ९-५७-२४॥
maṇḍalāni vicitrāṇi caratornṛpabhīmayoḥ |
gadāsaṃpātajāstatra prajajñuḥ pāvakārciṣaḥ || 9-57-24||

MHB 9-57-25

समं प्रहरतोस्तत्र शूरयोर्बलिनोर्मृधे ।
क्षुब्धयोर्वायुना राजन्द्वयोरिव समुद्रयोः ॥ ९-५७-२५॥
samaṃ praharatostatra śūrayorbalinormṛdhe |
kṣubdhayorvāyunā rājandvayoriva samudrayoḥ || 9-57-25||

MHB 9-57-26

तयोः प्रहरतोस्तुल्यं मत्तकुञ्जरयोरिव ।
गदानिर्घातसंह्रादः प्रहाराणामजायत ॥ ९-५७-२६॥
tayoḥ praharatostulyaṃ mattakuñjarayoriva |
gadānirghātasaṃhrādaḥ prahārāṇāmajāyata || 9-57-26||

MHB 9-57-27

तस्मिंस्तदा संप्रहारे दारुणे संकुले भृशम् ।
उभावपि परिश्रान्तौ युध्यमानावरिंदमौ ॥ ९-५७-२७॥
tasmiṃstadā saṃprahāre dāruṇe saṃkule bhṛśam |
ubhāvapi pariśrāntau yudhyamānāvariṃdamau || 9-57-27||

MHB 9-57-28

तौ मुहूर्तं समाश्वस्य पुनरेव परंतपौ ।
अभ्यहारयतां क्रुद्धौ प्रगृह्य महती गदे ॥ ९-५७-२८॥
tau muhūrtaṃ samāśvasya punareva paraṃtapau |
abhyahārayatāṃ kruddhau pragṛhya mahatī gade || 9-57-28||

MHB 9-57-29

तयोः समभवद्युद्धं घोररूपमसंवृतम् ।
गदानिपातै राजेन्द्र तक्षतोर्वै परस्परम् ॥ ९-५७-२९॥
tayoḥ samabhavadyuddhaṃ ghorarūpamasaṃvṛtam |
gadānipātai rājendra takṣatorvai parasparam || 9-57-29||

MHB 9-57-30

व्यायामप्रद्रुतौ तौ तु वृषभाक्षौ तरस्विनौ ।
अन्योन्यं जघ्नतुर्वीरौ पङ्कस्थौ महिषाविव ॥ ९-५७-३०॥
vyāyāmapradrutau tau tu vṛṣabhākṣau tarasvinau |
anyonyaṃ jaghnaturvīrau paṅkasthau mahiṣāviva || 9-57-30||

MHB 9-57-31

जर्जरीकृतसर्वाङ्गौ रुधिरेणाभिसंप्लुतौ ।
ददृशाते हिमवति पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ ९-५७-३१॥
jarjarīkṛtasarvāṅgau rudhireṇābhisaṃplutau |
dadṛśāte himavati puṣpitāviva kiṃśukau || 9-57-31||

MHB 9-57-32

दुर्योधनेन पार्थस्तु विवरे संप्रदर्शिते ।
ईषदुत्स्मयमानस्तु सहसा प्रससार ह ॥ ९-५७-३२॥
duryodhanena pārthastu vivare saṃpradarśite |
īṣadutsmayamānastu sahasā prasasāra ha || 9-57-32||

MHB 9-57-33

तमभ्याशगतं प्राज्ञो रणे प्रेक्ष्य वृकोदरः ।
अवाक्षिपद्गदां तस्मै वेगेन महता बली ॥ ९-५७-३३॥
tamabhyāśagataṃ prājño raṇe prekṣya vṛkodaraḥ |
avākṣipadgadāṃ tasmai vegena mahatā balī || 9-57-33||

MHB 9-57-34

अवक्षेपं तु तं दृष्ट्वा पुत्रस्तव विशां पते ।
अपासर्पत्ततः स्थानात्सा मोघा न्यपतद्भुवि ॥ ९-५७-३४॥
avakṣepaṃ tu taṃ dṛṣṭvā putrastava viśāṃ pate |
apāsarpattataḥ sthānātsā moghā nyapatadbhuvi || 9-57-34||

MHB 9-57-35

मोक्षयित्वा प्रहारं तं सुतस्तव स संभ्रमात् ।
भीमसेनं च गदया प्राहरत्कुरुसत्तमः ॥ ९-५७-३५॥
mokṣayitvā prahāraṃ taṃ sutastava sa saṃbhramāt |
bhīmasenaṃ ca gadayā prāharatkurusattamaḥ || 9-57-35||

MHB 9-57-36

तस्य विष्यन्दमानेन रुधिरेणामितौजसः ।
प्रहारगुरुपाताच्च मूर्छेव समजायत ॥ ९-५७-३६॥
tasya viṣyandamānena rudhireṇāmitaujasaḥ |
prahāragurupātācca mūrcheva samajāyata || 9-57-36||

MHB 9-57-37

दुर्योधनस्तं च वेद पीडितं पाण्डवं रणे ।
धारयामास भीमोऽपि शरीरमतिपीडितम् ॥ ९-५७-३७॥
duryodhanastaṃ ca veda pīḍitaṃ pāṇḍavaṃ raṇe |
dhārayāmāsa bhīmo'pi śarīramatipīḍitam || 9-57-37||

MHB 9-57-38

अमन्यत स्थितं ह्येनं प्रहरिष्यन्तमाहवे ।
अतो न प्राहरत्तस्मै पुनरेव तवात्मजः ॥ ९-५७-३८॥
amanyata sthitaṃ hyenaṃ prahariṣyantamāhave |
ato na prāharattasmai punareva tavātmajaḥ || 9-57-38||

MHB 9-57-39

ततो मुहूर्तमाश्वस्य दुर्योधनमवस्थितम् ।
वेगेनाभ्यद्रवद्राजन्भीमसेनः प्रतापवान् ॥ ९-५७-३९॥
tato muhūrtamāśvasya duryodhanamavasthitam |
vegenābhyadravadrājanbhīmasenaḥ pratāpavān || 9-57-39||

MHB 9-57-40

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य संरब्धममितौजसम् ।
मोघमस्य प्रहारं तं चिकीर्षुर्भरतर्षभ ॥ ९-५७-४०॥
tamāpatantaṃ saṃprekṣya saṃrabdhamamitaujasam |
moghamasya prahāraṃ taṃ cikīrṣurbharatarṣabha || 9-57-40||

MHB 9-57-41

अवस्थाने मतिं कृत्वा पुत्रस्तव महामनाः ।
इयेषोत्पतितुं राजंश्छलयिष्यन्वृकोदरम् ॥ ९-५७-४१॥
avasthāne matiṃ kṛtvā putrastava mahāmanāḥ |
iyeṣotpatituṃ rājaṃśchalayiṣyanvṛkodaram || 9-57-41||

MHB 9-57-42

अबुध्यद्भीमसेनस्तद्राज्ञस्तस्य चिकीर्षितम् ।
अथास्य समभिद्रुत्य समुत्क्रम्य च सिंहवत् ॥ ९-५७-४२॥
abudhyadbhīmasenastadrājñastasya cikīrṣitam |
athāsya samabhidrutya samutkramya ca siṃhavat || 9-57-42||

MHB 9-57-43

सृत्या वञ्चयतो राजन्पुनरेवोत्पतिष्यतः ।
ऊरुभ्यां प्राहिणोद्राजन्गदां वेगेन पाण्डवः ॥ ९-५७-४३॥
sṛtyā vañcayato rājanpunarevotpatiṣyataḥ |
ūrubhyāṃ prāhiṇodrājangadāṃ vegena pāṇḍavaḥ || 9-57-43||

MHB 9-57-44

सा वज्रनिष्पेषसमा प्रहिता भीमकर्मणा ।
ऊरू दुर्योधनस्याथ बभञ्ज प्रियदर्शनौ ॥ ९-५७-४४॥
sā vajraniṣpeṣasamā prahitā bhīmakarmaṇā |
ūrū duryodhanasyātha babhañja priyadarśanau || 9-57-44||

MHB 9-57-45

स पपात नरव्याघ्रो वसुधामनुनादयन् ।
भग्नोरुर्भीमसेनेन पुत्रस्तव महीपते ॥ ९-५७-४५॥
sa papāta naravyāghro vasudhāmanunādayan |
bhagnorurbhīmasenena putrastava mahīpate || 9-57-45||

MHB 9-57-46

ववुर्वाताः सनिर्घाताः पांसुवर्षं पपात च ।
चचाल पृथिवी चापि सवृक्षक्षुपपर्वता ॥ ९-५७-४६॥
vavurvātāḥ sanirghātāḥ pāṃsuvarṣaṃ papāta ca |
cacāla pṛthivī cāpi savṛkṣakṣupaparvatā || 9-57-46||

MHB 9-57-47

तस्मिन्निपतिते वीरे पत्यौ सर्वमहीक्षिताम् ।
महास्वना पुनर्दीप्ता सनिर्घाता भयंकरी ।
पपात चोल्का महती पतिते पृथिवीपतौ ॥ ९-५७-४७॥
tasminnipatite vīre patyau sarvamahīkṣitām |
mahāsvanā punardīptā sanirghātā bhayaṃkarī |
papāta colkā mahatī patite pṛthivīpatau || 9-57-47||

MHB 9-57-48

तथा शोणितवर्षं च पांसुवर्षं च भारत ।
ववर्ष मघवांस्तत्र तव पुत्रे निपातिते ॥ ९-५७-४८॥
tathā śoṇitavarṣaṃ ca pāṃsuvarṣaṃ ca bhārata |
vavarṣa maghavāṃstatra tava putre nipātite || 9-57-48||

MHB 9-57-49

यक्षाणां राक्षसानां च पिशाचानां तथैव च ।
अन्तरिक्षे महानादः श्रूयते भरतर्षभ ॥ ९-५७-४९॥
yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca piśācānāṃ tathaiva ca |
antarikṣe mahānādaḥ śrūyate bharatarṣabha || 9-57-49||

MHB 9-57-50

तेन शब्देन घोरेण मृगाणामथ पक्षिणाम् ।
जज्ञे घोरतमः शब्दो बहूनां सर्वतोदिशम् ॥ ९-५७-५०॥
tena śabdena ghoreṇa mṛgāṇāmatha pakṣiṇām |
jajñe ghoratamaḥ śabdo bahūnāṃ sarvatodiśam || 9-57-50||

MHB 9-57-51

ये तत्र वाजिनः शेषा गजाश्च मनुजैः सह ।
मुमुचुस्ते महानादं तव पुत्रे निपातिते ॥ ९-५७-५१॥
ye tatra vājinaḥ śeṣā gajāśca manujaiḥ saha |
mumucuste mahānādaṃ tava putre nipātite || 9-57-51||

MHB 9-57-52

भेरीशङ्खमृदङ्गानामभवच्च स्वनो महान् ।
अन्तर्भूमिगतश्चैव तव पुत्रे निपातिते ॥ ९-५७-५२॥
bherīśaṅkhamṛdaṅgānāmabhavacca svano mahān |
antarbhūmigataścaiva tava putre nipātite || 9-57-52||

MHB 9-57-53

बहुपादैर्बहुभुजैः कबन्धैर्घोरदर्शनैः ।
नृत्यद्भिर्भयदैर्व्याप्ता दिशस्तत्राभवन्नृप ॥ ९-५७-५३॥
bahupādairbahubhujaiḥ kabandhairghoradarśanaiḥ |
nṛtyadbhirbhayadairvyāptā diśastatrābhavannṛpa || 9-57-53||

MHB 9-57-54

ध्वजवन्तोऽस्त्रवन्तश्च शस्त्रवन्तस्तथैव च ।
प्राकम्पन्त ततो राजंस्तव पुत्रे निपातिते ॥ ९-५७-५४॥
dhvajavanto'stravantaśca śastravantastathaiva ca |
prākampanta tato rājaṃstava putre nipātite || 9-57-54||

MHB 9-57-55

ह्रदाः कूपाश्च रुधिरमुद्वेमुर्नृपसत्तम ।
नद्यश्च सुमहावेगाः प्रतिस्रोतोवहाभवन् ॥ ९-५७-५५॥
hradāḥ kūpāśca rudhiramudvemurnṛpasattama |
nadyaśca sumahāvegāḥ pratisrotovahābhavan || 9-57-55||

MHB 9-57-56

पुल्लिङ्गा इव नार्यस्तु स्त्रीलिङ्गाः पुरुषाभवन् ।
दुर्योधने तदा राजन्पतिते तनये तव ॥ ९-५७-५६॥
pulliṅgā iva nāryastu strīliṅgāḥ puruṣābhavan |
duryodhane tadā rājanpatite tanaye tava || 9-57-56||

MHB 9-57-57

दृष्ट्वा तानद्भुतोत्पातान्पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ।
आविग्नमनसः सर्वे बभूवुर्भरतर्षभ ॥ ९-५७-५७॥
dṛṣṭvā tānadbhutotpātānpāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha |
āvignamanasaḥ sarve babhūvurbharatarṣabha || 9-57-57||

MHB 9-57-58

ययुर्देवा यथाकामं गन्धर्वाप्सरसस्तथा ।
कथयन्तोऽद्भुतं युद्धं सुतयोस्तव भारत ॥ ९-५७-५८॥
yayurdevā yathākāmaṃ gandharvāpsarasastathā |
kathayanto'dbhutaṃ yuddhaṃ sutayostava bhārata || 9-57-58||

MHB 9-57-59

तथैव सिद्धा राजेन्द्र तथा वातिकचारणाः ।
नरसिंहौ प्रशंसन्तौ विप्रजग्मुर्यथागतम् ॥ ९-५७-५९॥
tathaiva siddhā rājendra tathā vātikacāraṇāḥ |
narasiṃhau praśaṃsantau viprajagmuryathāgatam || 9-57-59||

Adhyaya: 58/64 (24)

MHB 9-58-1

संजय उवाच ।
तं पातितं ततो दृष्ट्वा महाशालमिवोद्गतम् ।
प्रहृष्टमनसः सर्वे बभूवुस्तत्र पाण्डवाः ॥ ९-५८-१॥
saṃjaya uvāca |
taṃ pātitaṃ tato dṛṣṭvā mahāśālamivodgatam |
prahṛṣṭamanasaḥ sarve babhūvustatra pāṇḍavāḥ || 9-58-1||

MHB 9-58-2

उन्मत्तमिव मातङ्गं सिंहेन विनिपातितम् ।
ददृशुर्हृष्टरोमाणः सर्वे ते चापि सोमकाः ॥ ९-५८-२॥
unmattamiva mātaṅgaṃ siṃhena vinipātitam |
dadṛśurhṛṣṭaromāṇaḥ sarve te cāpi somakāḥ || 9-58-2||

MHB 9-58-3

ततो दुर्योधनं हत्वा भीमसेनः प्रतापवान् ।
पतितं कौरवेन्द्रं तमुपगम्येदमब्रवीत् ॥ ९-५८-३॥
tato duryodhanaṃ hatvā bhīmasenaḥ pratāpavān |
patitaṃ kauravendraṃ tamupagamyedamabravīt || 9-58-3||

MHB 9-58-4

गौर्गौरिति पुरा मन्द द्रौपदीमेकवाससम् ।
यत्सभायां हसन्नस्मांस्तदा वदसि दुर्मते ।
तस्यावहासस्य फलमद्य त्वं समवाप्नुहि ॥ ९-५८-४॥
gaurgauriti purā manda draupadīmekavāsasam |
yatsabhāyāṃ hasannasmāṃstadā vadasi durmate |
tasyāvahāsasya phalamadya tvaṃ samavāpnuhi || 9-58-4||

MHB 9-58-5

एवमुक्त्वा स वामेन पदा मौलिमुपास्पृशत् ।
शिरश्च राजसिंहस्य पादेन समलोडयत् ॥ ९-५८-५॥
evamuktvā sa vāmena padā maulimupāspṛśat |
śiraśca rājasiṃhasya pādena samaloḍayat || 9-58-5||

MHB 9-58-6

तथैव क्रोधसंरक्तो भीमः परबलार्दनः ।
पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं यत्तच्छृणु नराधिप ॥ ९-५८-६॥
tathaiva krodhasaṃrakto bhīmaḥ parabalārdanaḥ |
punarevābravīdvākyaṃ yattacchṛṇu narādhipa || 9-58-6||

MHB 9-58-7

येऽस्मान्पुरोऽपनृत्यन्त पुनर्गौरिति गौरिति ।
तान्वयं प्रतिनृत्यामः पुनर्गौरिति गौरिति ॥ ९-५८-७॥
ye'smānpuro'panṛtyanta punargauriti gauriti |
tānvayaṃ pratinṛtyāmaḥ punargauriti gauriti || 9-58-7||

MHB 9-58-8

नास्माकं निकृतिर्वह्निर्नाक्षद्यूतं न वञ्चना ।
स्वबाहुबलमाश्रित्य प्रबाधामो वयं रिपून् ॥ ९-५८-८॥
nāsmākaṃ nikṛtirvahnirnākṣadyūtaṃ na vañcanā |
svabāhubalamāśritya prabādhāmo vayaṃ ripūn || 9-58-8||

MHB 9-58-9

सोऽवाप्य वैरस्य परस्य पारं वृकोदरः प्राह शनैः प्रहस्य ।
युधिष्ठिरं केशवसृञ्जयांश्च धनंजयं माद्रवतीसुतौ च ॥ ९-५८-९॥
so'vāpya vairasya parasya pāraṃ vṛkodaraḥ prāha śanaiḥ prahasya |
yudhiṣṭhiraṃ keśavasṛñjayāṃśca dhanaṃjayaṃ mādravatīsutau ca || 9-58-9||

MHB 9-58-10

रजस्वलां द्रौपदीमानयन्ये ये चाप्यकुर्वन्त सदस्यवस्त्राम् ।
तान्पश्यध्वं पाण्डवैर्धार्तराष्ट्रान्रणे हतांस्तपसा याज्ञसेन्याः ॥ ९-५८-१०॥
rajasvalāṃ draupadīmānayanye ye cāpyakurvanta sadasyavastrām |
tānpaśyadhvaṃ pāṇḍavairdhārtarāṣṭrānraṇe hatāṃstapasā yājñasenyāḥ || 9-58-10||

MHB 9-58-11

ये नः पुरा षण्ढतिलानवोचन्क्रूरा राज्ञो धृतराष्ट्रस्य पुत्राः ।
ते नो हताः सगणाः सानुबन्धाः कामं स्वर्गं नरकं वा व्रजामः ॥ ९-५८-११॥
ye naḥ purā ṣaṇḍhatilānavocankrūrā rājño dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ |
te no hatāḥ sagaṇāḥ sānubandhāḥ kāmaṃ svargaṃ narakaṃ vā vrajāmaḥ || 9-58-11||

MHB 9-58-12

पुनश्च राज्ञः पतितस्य भूमौ स तां गदां स्कन्धगतां निरीक्ष्य ।
वामेन पादेन शिरः प्रमृद्य दुर्योधनं नैकृतिकेत्यवोचत् ॥ ९-५८-१२॥
punaśca rājñaḥ patitasya bhūmau sa tāṃ gadāṃ skandhagatāṃ nirīkṣya |
vāmena pādena śiraḥ pramṛdya duryodhanaṃ naikṛtiketyavocat || 9-58-12||

MHB 9-58-13

हृष्टेन राजन्कुरुपार्थिवस्य क्षुद्रात्मना भीमसेनेन पादम् ।
दृष्ट्वा कृतं मूर्धनि नाभ्यनन्दन्धर्मात्मानः सोमकानां प्रबर्हाः ॥ ९-५८-१३॥
hṛṣṭena rājankurupārthivasya kṣudrātmanā bhīmasenena pādam |
dṛṣṭvā kṛtaṃ mūrdhani nābhyanandandharmātmānaḥ somakānāṃ prabarhāḥ || 9-58-13||

MHB 9-58-14

तव पुत्रं तथा हत्वा कत्थमानं वृकोदरम् ।
नृत्यमानं च बहुशो धर्मराजोऽब्रवीदिदम् ॥ ९-५८-१४॥
tava putraṃ tathā hatvā katthamānaṃ vṛkodaram |
nṛtyamānaṃ ca bahuśo dharmarājo'bravīdidam || 9-58-14||

MHB 9-58-15

मा शिरोऽस्य पदा मर्दीर्मा धर्मस्तेऽत्यगान्महान् ।
राजा ज्ञातिर्हतश्चायं नैतन्न्याय्यं तवानघ ॥ ९-५८-१५॥
mā śiro'sya padā mardīrmā dharmaste'tyagānmahān |
rājā jñātirhataścāyaṃ naitannyāyyaṃ tavānagha || 9-58-15||

MHB 9-58-16

विध्वस्तोऽयं हतामात्यो हतभ्राता हतप्रजः ।
उत्सन्नपिण्डो भ्राता च नैतन्न्याय्यं कृतं त्वया ॥ ९-५८-१६॥
vidhvasto'yaṃ hatāmātyo hatabhrātā hataprajaḥ |
utsannapiṇḍo bhrātā ca naitannyāyyaṃ kṛtaṃ tvayā || 9-58-16||

MHB 9-58-17

धार्मिको भीमसेनोऽसावित्याहुस्त्वां पुरा जनाः ।
स कस्माद्भीमसेन त्वं राजानमधितिष्ठसि ॥ ९-५८-१७॥
dhārmiko bhīmaseno'sāvityāhustvāṃ purā janāḥ |
sa kasmādbhīmasena tvaṃ rājānamadhitiṣṭhasi || 9-58-17||

MHB 9-58-18

दृष्ट्वा दुर्योधनं राजा कुन्तीपुत्रस्तथागतम् ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामिदं वचनमब्रवीत् ॥ ९-५८-१८॥
dṛṣṭvā duryodhanaṃ rājā kuntīputrastathāgatam |
netrābhyāmaśrupūrṇābhyāmidaṃ vacanamabravīt || 9-58-18||

MHB 9-58-19

नूनमेतद्बलवता धात्रादिष्टं महात्मना ।
यद्वयं त्वां जिघांसामस्त्वं चास्मान्कुरुसत्तम ॥ ९-५८-१९॥
nūnametadbalavatā dhātrādiṣṭaṃ mahātmanā |
yadvayaṃ tvāṃ jighāṃsāmastvaṃ cāsmānkurusattama || 9-58-19||

MHB 9-58-20

आत्मनो ह्यपराधेन महद्व्यसनमीदृशम् ।
प्राप्तवानसि यल्लोभान्मदाद्बाल्याच्च भारत ॥ ९-५८-२०॥
ātmano hyaparādhena mahadvyasanamīdṛśam |
prāptavānasi yallobhānmadādbālyācca bhārata || 9-58-20||

MHB 9-58-21

घातयित्वा वयस्यांश्च भ्रातॄनथ पितॄंस्तथा ।
पुत्रान्पौत्रांस्तथाचार्यांस्ततोऽसि निधनं गतः ॥ ९-५८-२१॥
ghātayitvā vayasyāṃśca bhrātṝnatha pitṝṃstathā |
putrānpautrāṃstathācāryāṃstato'si nidhanaṃ gataḥ || 9-58-21||

MHB 9-58-22

तवापराधादस्माभिर्भ्रातरस्ते महारथाः ।
निहता ज्ञातयश्चान्ये दिष्टं मन्ये दुरत्ययम् ॥ ९-५८-२२॥
tavāparādhādasmābhirbhrātaraste mahārathāḥ |
nihatā jñātayaścānye diṣṭaṃ manye duratyayam || 9-58-22||

MHB 9-58-23

स्नुषाश्च प्रस्नुषाश्चैव धृतराष्ट्रस्य विह्वलाः ।
गर्हयिष्यन्ति नो नूनं विधवाः शोककर्शिताः ॥ ९-५८-२३॥
snuṣāśca prasnuṣāścaiva dhṛtarāṣṭrasya vihvalāḥ |
garhayiṣyanti no nūnaṃ vidhavāḥ śokakarśitāḥ || 9-58-23||

MHB 9-58-24

एवमुक्त्वा सुदुःखार्तो निशश्वास स पार्थिवः ।
विललाप चिरं चापि धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ९-५८-२४॥
evamuktvā suduḥkhārto niśaśvāsa sa pārthivaḥ |
vilalāpa ciraṃ cāpi dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ || 9-58-24||

Adhyaya: 59/64 (44)

MHB 9-59-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
अधर्मेण हतं दृष्ट्वा राजानं माधवोत्तमः ।
किमब्रवीत्तदा सूत बलदेवो महाबलः ॥ ९-५९-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
adharmeṇa hataṃ dṛṣṭvā rājānaṃ mādhavottamaḥ |
kimabravīttadā sūta baladevo mahābalaḥ || 9-59-1||

MHB 9-59-2

गदायुद्धविशेषज्ञो गदायुद्धविशारदः ।
कृतवान्रौहिणेयो यत्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ ९-५९-२॥
gadāyuddhaviśeṣajño gadāyuddhaviśāradaḥ |
kṛtavānrauhiṇeyo yattanmamācakṣva saṃjaya || 9-59-2||

MHB 9-59-3

संजय उवाच ।
शिरस्यभिहतं दृष्ट्वा भीमसेनेन ते सुतम् ।
रामः प्रहरतां श्रेष्ठश्चुक्रोध बलवद्बली ॥ ९-५९-३॥
saṃjaya uvāca |
śirasyabhihataṃ dṛṣṭvā bhīmasenena te sutam |
rāmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaścukrodha balavadbalī || 9-59-3||

MHB 9-59-4

ततो मध्ये नरेन्द्राणामूर्ध्वबाहुर्हलायुधः ।
कुर्वन्नार्तस्वरं घोरं धिग्धिग्भीमेत्युवाच ह ॥ ९-५९-४॥
tato madhye narendrāṇāmūrdhvabāhurhalāyudhaḥ |
kurvannārtasvaraṃ ghoraṃ dhigdhigbhīmetyuvāca ha || 9-59-4||

MHB 9-59-5

अहो धिग्यदधो नाभेः प्रहृतं शुद्धविक्रमे ।
नैतद्दृष्टं गदायुद्धे कृतवान्यद्वृकोदरः ॥ ९-५९-५॥
aho dhigyadadho nābheḥ prahṛtaṃ śuddhavikrame |
naitaddṛṣṭaṃ gadāyuddhe kṛtavānyadvṛkodaraḥ || 9-59-5||

MHB 9-59-6

अधो नाभ्या न हन्तव्यमिति शास्त्रस्य निश्चयः ।
अयं त्वशास्त्रविन्मूढः स्वच्छन्दात्संप्रवर्तते ॥ ९-५९-६॥
adho nābhyā na hantavyamiti śāstrasya niścayaḥ |
ayaṃ tvaśāstravinmūḍhaḥ svacchandātsaṃpravartate || 9-59-6||

MHB 9-59-7

तस्य तत्तद्ब्रुवाणस्य रोषः समभवन्महान् ।
ततो लाङ्गलमुद्यम्य भीममभ्यद्रवद्बली ॥ ९-५९-७॥
tasya tattadbruvāṇasya roṣaḥ samabhavanmahān |
tato lāṅgalamudyamya bhīmamabhyadravadbalī || 9-59-7||

MHB 9-59-8

तस्योर्ध्वबाहोः सदृशं रूपमासीन्महात्मनः ।
बहुधातुविचित्रस्य श्वेतस्येव महागिरेः ॥ ९-५९-८॥
tasyordhvabāhoḥ sadṛśaṃ rūpamāsīnmahātmanaḥ |
bahudhātuvicitrasya śvetasyeva mahāgireḥ || 9-59-8||

MHB 9-59-9

तमुत्पतन्तं जग्राह केशवो विनयानतः ।
बाहुभ्यां पीनवृत्ताभ्यां प्रयत्नाद्बलवद्बली ॥ ९-५९-९॥
tamutpatantaṃ jagrāha keśavo vinayānataḥ |
bāhubhyāṃ pīnavṛttābhyāṃ prayatnādbalavadbalī || 9-59-9||

MHB 9-59-10

सितासितौ यदुवरौ शुशुभातेऽधिकं ततः ।
नभोगतौ यथा राजंश्चन्द्रसूर्यौ दिनक्षये ॥ ९-५९-१०॥
sitāsitau yaduvarau śuśubhāte'dhikaṃ tataḥ |
nabhogatau yathā rājaṃścandrasūryau dinakṣaye || 9-59-10||

MHB 9-59-11

उवाच चैनं संरब्धं शमयन्निव केशवः ।
आत्मवृद्धिर्मित्रवृद्धिर्मित्रमित्रोदयस्तथा ।
विपरीतं द्विषत्स्वेतत्षड्विधा वृद्धिरात्मनः ॥ ९-५९-११॥
uvāca cainaṃ saṃrabdhaṃ śamayanniva keśavaḥ |
ātmavṛddhirmitravṛddhirmitramitrodayastathā |
viparītaṃ dviṣatsvetatṣaḍvidhā vṛddhirātmanaḥ || 9-59-11||

MHB 9-59-12

आत्मन्यपि च मित्रेषु विपरीतं यदा भवेत् ।
तदा विद्यान्मनोज्यानिमाशु शान्तिकरो भवेत् ॥ ९-५९-१२॥
ātmanyapi ca mitreṣu viparītaṃ yadā bhavet |
tadā vidyānmanojyānimāśu śāntikaro bhavet || 9-59-12||

MHB 9-59-13

अस्माकं सहजं मित्रं पाण्डवाः शुद्धपौरुषाः ।
स्वकाः पितृष्वसुः पुत्रास्ते परैर्निकृता भृशम् ॥ ९-५९-१३॥
asmākaṃ sahajaṃ mitraṃ pāṇḍavāḥ śuddhapauruṣāḥ |
svakāḥ pitṛṣvasuḥ putrāste parairnikṛtā bhṛśam || 9-59-13||

MHB 9-59-14

प्रतिज्ञापारणं धर्मः क्षत्रियस्येति वेत्थ ह ।
सुयोधनस्य गदया भङ्क्तास्म्यूरू महाहवे ।
इति पूर्वं प्रतिज्ञातं भीमेन हि सभातले ॥ ९-५९-१४॥
pratijñāpāraṇaṃ dharmaḥ kṣatriyasyeti vettha ha |
suyodhanasya gadayā bhaṅktāsmyūrū mahāhave |
iti pūrvaṃ pratijñātaṃ bhīmena hi sabhātale || 9-59-14||

MHB 9-59-15

मैत्रेयेणाभिशप्तश्च पूर्वमेव महर्षिणा ।
ऊरू भेत्स्यति ते भीमो गदयेति परंतप ।
अतो दोषं न पश्यामि मा क्रुधस्त्वं प्रलम्बहन् ॥ ९-५९-१५॥
maitreyeṇābhiśaptaśca pūrvameva maharṣiṇā |
ūrū bhetsyati te bhīmo gadayeti paraṃtapa |
ato doṣaṃ na paśyāmi mā krudhastvaṃ pralambahan || 9-59-15||

MHB 9-59-16

यौनैर्हार्दैश्च संबन्धैः संबद्धाः स्मेह पाण्डवैः ।
तेषां वृद्ध्याभिवृद्धिर्नो मा क्रुधः पुरुषर्षभ ॥ ९-५९-१६॥
yaunairhārdaiśca saṃbandhaiḥ saṃbaddhāḥ smeha pāṇḍavaiḥ |
teṣāṃ vṛddhyābhivṛddhirno mā krudhaḥ puruṣarṣabha || 9-59-16||

MHB 9-59-17

राम उवाच ।
धर्मः सुचरितः सद्भिः सह द्वाभ्यां नियच्छति ।
अर्थश्चात्यर्थलुब्धस्य कामश्चातिप्रसङ्गिनः ॥ ९-५९-१७॥
rāma uvāca |
dharmaḥ sucaritaḥ sadbhiḥ saha dvābhyāṃ niyacchati |
arthaścātyarthalubdhasya kāmaścātiprasaṅginaḥ || 9-59-17||

MHB 9-59-18

धर्मार्थौ धर्मकामौ च कामार्थौ चाप्यपीडयन् ।
धर्मार्थकामान्योऽभ्येति सोऽत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ ९-५९-१८॥
dharmārthau dharmakāmau ca kāmārthau cāpyapīḍayan |
dharmārthakāmānyo'bhyeti so'tyantaṃ sukhamaśnute || 9-59-18||

MHB 9-59-19

तदिदं व्याकुलं सर्वं कृतं धर्मस्य पीडनात् ।
भीमसेनेन गोविन्द कामं त्वं तु यथात्थ माम् ॥ ९-५९-१९॥
tadidaṃ vyākulaṃ sarvaṃ kṛtaṃ dharmasya pīḍanāt |
bhīmasenena govinda kāmaṃ tvaṃ tu yathāttha mām || 9-59-19||

MHB 9-59-20

वासुदेव उवाच ।
अरोषणो हि धर्मात्मा सततं धर्मवत्सलः ।
भवान्प्रख्यायते लोके तस्मात्संशाम्य मा क्रुधः ॥ ९-५९-२०॥
vāsudeva uvāca |
aroṣaṇo hi dharmātmā satataṃ dharmavatsalaḥ |
bhavānprakhyāyate loke tasmātsaṃśāmya mā krudhaḥ || 9-59-20||

MHB 9-59-21

प्राप्तं कलियुगं विद्धि प्रतिज्ञां पाण्डवस्य च ।
आनृण्यं यातु वैरस्य प्रतिज्ञायाश्च पाण्डवः ॥ ९-५९-२१॥
prāptaṃ kaliyugaṃ viddhi pratijñāṃ pāṇḍavasya ca |
ānṛṇyaṃ yātu vairasya pratijñāyāśca pāṇḍavaḥ || 9-59-21||

MHB 9-59-22

संजय उवाच ।
धर्मच्छलमपि श्रुत्वा केशवात्स विशां पते ।
नैव प्रीतमना रामो वचनं प्राह संसदि ॥ ९-५९-२२॥
saṃjaya uvāca |
dharmacchalamapi śrutvā keśavātsa viśāṃ pate |
naiva prītamanā rāmo vacanaṃ prāha saṃsadi || 9-59-22||

MHB 9-59-23

हत्वाधर्मेण राजानं धर्मात्मानं सुयोधनम् ।
जिह्मयोधीति लोकेऽस्मिन्ख्यातिं यास्यति पाण्डवः ॥ ९-५९-२३॥
hatvādharmeṇa rājānaṃ dharmātmānaṃ suyodhanam |
jihmayodhīti loke'sminkhyātiṃ yāsyati pāṇḍavaḥ || 9-59-23||

MHB 9-59-24

दुर्योधनोऽपि धर्मात्मा गतिं यास्यति शाश्वतीम् ।
ऋजुयोधी हतो राजा धार्तराष्ट्रो नराधिपः ॥ ९-५९-२४॥
duryodhano'pi dharmātmā gatiṃ yāsyati śāśvatīm |
ṛjuyodhī hato rājā dhārtarāṣṭro narādhipaḥ || 9-59-24||

MHB 9-59-25

युद्धदीक्षां प्रविश्याजौ रणयज्ञं वितत्य च ।
हुत्वात्मानममित्राग्नौ प्राप चावभृथं यशः ॥ ९-५९-२५॥
yuddhadīkṣāṃ praviśyājau raṇayajñaṃ vitatya ca |
hutvātmānamamitrāgnau prāpa cāvabhṛthaṃ yaśaḥ || 9-59-25||

MHB 9-59-26

इत्युक्त्वा रथमास्थाय रौहिणेयः प्रतापवान् ।
श्वेताभ्रशिखराकारः प्रययौ द्वारकां प्रति ॥ ९-५९-२६॥
ityuktvā rathamāsthāya rauhiṇeyaḥ pratāpavān |
śvetābhraśikharākāraḥ prayayau dvārakāṃ prati || 9-59-26||

MHB 9-59-27

पाञ्चालाश्च सवार्ष्णेयाः पाण्डवाश्च विशां पते ।
रामे द्वारवतीं याते नातिप्रमनसोऽभवन् ॥ ९-५९-२७॥
pāñcālāśca savārṣṇeyāḥ pāṇḍavāśca viśāṃ pate |
rāme dvāravatīṃ yāte nātipramanaso'bhavan || 9-59-27||

MHB 9-59-28

ततो युधिष्ठिरं दीनं चिन्तापरमधोमुखम् ।
शोकोपहतसंकल्पं वासुदेवोऽब्रवीदिदम् ॥ ९-५९-२८॥
tato yudhiṣṭhiraṃ dīnaṃ cintāparamadhomukham |
śokopahatasaṃkalpaṃ vāsudevo'bravīdidam || 9-59-28||

MHB 9-59-29

धर्मराज किमर्थं त्वमधर्ममनुमन्यसे ।
हतबन्धोर्यदेतस्य पतितस्य विचेतसः ॥ ९-५९-२९॥
dharmarāja kimarthaṃ tvamadharmamanumanyase |
hatabandhoryadetasya patitasya vicetasaḥ || 9-59-29||

MHB 9-59-30

दुर्योधनस्य भीमेन मृद्यमानं शिरः पदा ।
उपप्रेक्षसि कस्मात्त्वं धर्मज्ञः सन्नराधिप ॥ ९-५९-३०॥
duryodhanasya bhīmena mṛdyamānaṃ śiraḥ padā |
upaprekṣasi kasmāttvaṃ dharmajñaḥ sannarādhipa || 9-59-30||

MHB 9-59-31

युधिष्ठिर उवाच ।
न ममैतत्प्रियं कृष्ण यद्राजानं वृकोदरः ।
पदा मूर्ध्न्यस्पृशत्क्रोधान्न च हृष्ये कुलक्षये ॥ ९-५९-३१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
na mamaitatpriyaṃ kṛṣṇa yadrājānaṃ vṛkodaraḥ |
padā mūrdhnyaspṛśatkrodhānna ca hṛṣye kulakṣaye || 9-59-31||

MHB 9-59-32

निकृत्या निकृता नित्यं धृतराष्ट्रसुतैर्वयम् ।
बहूनि परुषाण्युक्त्वा वनं प्रस्थापिताः स्म ह ॥ ९-५९-३२॥
nikṛtyā nikṛtā nityaṃ dhṛtarāṣṭrasutairvayam |
bahūni paruṣāṇyuktvā vanaṃ prasthāpitāḥ sma ha || 9-59-32||

MHB 9-59-33

भीमसेनस्य तद्दुःखमतीव हृदि वर्तते ।
इति संचिन्त्य वार्ष्णेय मयैतत्समुपेक्षितम् ॥ ९-५९-३३॥
bhīmasenasya tadduḥkhamatīva hṛdi vartate |
iti saṃcintya vārṣṇeya mayaitatsamupekṣitam || 9-59-33||

MHB 9-59-34

तस्माद्धत्वाकृतप्रज्ञं लुब्धं कामवशानुगम् ।
लभतां पाण्डवः कामं धर्मेऽधर्मेऽपि वा कृते ॥ ९-५९-३४॥
tasmāddhatvākṛtaprajñaṃ lubdhaṃ kāmavaśānugam |
labhatāṃ pāṇḍavaḥ kāmaṃ dharme'dharme'pi vā kṛte || 9-59-34||

MHB 9-59-35

संजय उवाच ।
इत्युक्ते धर्मराजेन वासुदेवोऽब्रवीदिदम् ।
काममस्त्वेवमिति वै कृच्छ्राद्यदुकुलोद्वहः ॥ ९-५९-३५॥
saṃjaya uvāca |
ityukte dharmarājena vāsudevo'bravīdidam |
kāmamastvevamiti vai kṛcchrādyadukulodvahaḥ || 9-59-35||

MHB 9-59-36

इत्युक्तो वासुदेवेन भीमप्रियहितैषिणा ।
अन्वमोदत तत्सर्वं यद्भीमेन कृतं युधि ॥ ९-५९-३६॥
ityukto vāsudevena bhīmapriyahitaiṣiṇā |
anvamodata tatsarvaṃ yadbhīmena kṛtaṃ yudhi || 9-59-36||

MHB 9-59-37

भीमसेनोऽपि हत्वाजौ तव पुत्रममर्षणः ।
अभिवाद्याग्रतः स्थित्वा संप्रहृष्टः कृताञ्जलिः ॥ ९-५९-३७॥
bhīmaseno'pi hatvājau tava putramamarṣaṇaḥ |
abhivādyāgrataḥ sthitvā saṃprahṛṣṭaḥ kṛtāñjaliḥ || 9-59-37||

MHB 9-59-38

प्रोवाच सुमहातेजा धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
हर्षादुत्फुल्लनयनो जितकाशी विशां पते ॥ ९-५९-३८॥
provāca sumahātejā dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
harṣādutphullanayano jitakāśī viśāṃ pate || 9-59-38||

MHB 9-59-39

तवाद्य पृथिवी राजन्क्षेमा निहतकण्टका ।
तां प्रशाधि महाराज स्वधर्ममनुपालयन् ॥ ९-५९-३९॥
tavādya pṛthivī rājankṣemā nihatakaṇṭakā |
tāṃ praśādhi mahārāja svadharmamanupālayan || 9-59-39||

MHB 9-59-40

यस्तु कर्तास्य वैरस्य निकृत्या निकृतिप्रियः ।
सोऽयं विनिहतः शेते पृथिव्यां पृथिवीपते ॥ ९-५९-४०॥
yastu kartāsya vairasya nikṛtyā nikṛtipriyaḥ |
so'yaṃ vinihataḥ śete pṛthivyāṃ pṛthivīpate || 9-59-40||

MHB 9-59-41

दुःशासनप्रभृतयः सर्वे ते चोग्रवादिनः ।
राधेयः शकुनिश्चापि निहतास्तव शत्रवः ॥ ९-५९-४१॥
duḥśāsanaprabhṛtayaḥ sarve te cogravādinaḥ |
rādheyaḥ śakuniścāpi nihatāstava śatravaḥ || 9-59-41||

MHB 9-59-42

सेयं रत्नसमाकीर्णा मही सवनपर्वता ।
उपावृत्ता महाराज त्वामद्य निहतद्विषम् ॥ ९-५९-४२॥
seyaṃ ratnasamākīrṇā mahī savanaparvatā |
upāvṛttā mahārāja tvāmadya nihatadviṣam || 9-59-42||

MHB 9-59-43

युधिष्ठिर उवाच ।
गतं वैरस्य निधनं हतो राजा सुयोधनः ।
कृष्णस्य मतमास्थाय विजितेयं वसुंधरा ॥ ९-५९-४३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
gataṃ vairasya nidhanaṃ hato rājā suyodhanaḥ |
kṛṣṇasya matamāsthāya vijiteyaṃ vasuṃdharā || 9-59-43||

MHB 9-59-44

दिष्ट्या गतस्त्वमानृण्यं मातुः कोपस्य चोभयोः ।
दिष्ट्या जयसि दुर्धर्ष दिष्ट्या शत्रुर्निपातितः ॥ ९-५९-४४॥
diṣṭyā gatastvamānṛṇyaṃ mātuḥ kopasya cobhayoḥ |
diṣṭyā jayasi durdharṣa diṣṭyā śatrurnipātitaḥ || 9-59-44||

Adhyaya: 60/64 (65)

MHB 9-60-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे ।
पाण्डवाः सृञ्जयाश्चैव किमकुर्वत संजय ॥ ९-६०-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
hataṃ duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyuge |
pāṇḍavāḥ sṛñjayāścaiva kimakurvata saṃjaya || 9-60-1||

MHB 9-60-2

संजय उवाच ।
हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे ।
सिंहेनेव महाराज मत्तं वनगजं वने ॥ ९-६०-२॥
saṃjaya uvāca |
hataṃ duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyuge |
siṃheneva mahārāja mattaṃ vanagajaṃ vane || 9-60-2||

MHB 9-60-3

प्रहृष्टमनसस्तत्र कृष्णेन सह पाण्डवाः ।
पाञ्चालाः सृञ्जयाश्चैव निहते कुरुनन्दने ॥ ९-६०-३॥
prahṛṣṭamanasastatra kṛṣṇena saha pāṇḍavāḥ |
pāñcālāḥ sṛñjayāścaiva nihate kurunandane || 9-60-3||

MHB 9-60-4

आविध्यन्नुत्तरीयाणि सिंहनादांश्च नेदिरे ।
नैतान्हर्षसमाविष्टानियं सेहे वसुंधरा ॥ ९-६०-४॥
āvidhyannuttarīyāṇi siṃhanādāṃśca nedire |
naitānharṣasamāviṣṭāniyaṃ sehe vasuṃdharā || 9-60-4||

MHB 9-60-5

धनूंष्यन्ये व्याक्षिपन्त ज्याश्चाप्यन्ये तथाक्षिपन् ।
दध्मुरन्ये महाशङ्खानन्ये जघ्नुश्च दुन्दुभीः ॥ ९-६०-५॥
dhanūṃṣyanye vyākṣipanta jyāścāpyanye tathākṣipan |
dadhmuranye mahāśaṅkhānanye jaghnuśca dundubhīḥ || 9-60-5||

MHB 9-60-6

चिक्रीडुश्च तथैवान्ये जहसुश्च तवाहिताः ।
अब्रुवंश्चासकृद्वीरा भीमसेनमिदं वचः ॥ ९-६०-६॥
cikrīḍuśca tathaivānye jahasuśca tavāhitāḥ |
abruvaṃścāsakṛdvīrā bhīmasenamidaṃ vacaḥ || 9-60-6||

MHB 9-60-7

दुष्करं भवता कर्म रणेऽद्य सुमहत्कृतम् ।
कौरवेन्द्रं रणे हत्वा गदयातिकृतश्रमम् ॥ ९-६०-७॥
duṣkaraṃ bhavatā karma raṇe'dya sumahatkṛtam |
kauravendraṃ raṇe hatvā gadayātikṛtaśramam || 9-60-7||

MHB 9-60-8

इन्द्रेणेव हि वृत्रस्य वधं परमसंयुगे ।
त्वया कृतममन्यन्त शत्रोर्वधमिमं जनाः ॥ ९-६०-८॥
indreṇeva hi vṛtrasya vadhaṃ paramasaṃyuge |
tvayā kṛtamamanyanta śatrorvadhamimaṃ janāḥ || 9-60-8||

MHB 9-60-9

चरन्तं विविधान्मार्गान्मण्डलानि च सर्वशः ।
दुर्योधनमिमं शूरं कोऽन्यो हन्याद्वृकोदरात् ॥ ९-६०-९॥
carantaṃ vividhānmārgānmaṇḍalāni ca sarvaśaḥ |
duryodhanamimaṃ śūraṃ ko'nyo hanyādvṛkodarāt || 9-60-9||

MHB 9-60-10

वैरस्य च गतः पारं त्वमिहान्यैः सुदुर्गमम् ।
अशक्यमेतदन्येन संपादयितुमीदृशम् ॥ ९-६०-१०॥
vairasya ca gataḥ pāraṃ tvamihānyaiḥ sudurgamam |
aśakyametadanyena saṃpādayitumīdṛśam || 9-60-10||

MHB 9-60-11

कुञ्जरेणेव मत्तेन वीर संग्राममूर्धनि ।
दुर्योधनशिरो दिष्ट्या पादेन मृदितं त्वया ॥ ९-६०-११॥
kuñjareṇeva mattena vīra saṃgrāmamūrdhani |
duryodhanaśiro diṣṭyā pādena mṛditaṃ tvayā || 9-60-11||

MHB 9-60-12

सिंहेन महिषस्येव कृत्वा संगरमद्भुतम् ।
दुःशासनस्य रुधिरं दिष्ट्या पीतं त्वयानघ ॥ ९-६०-१२॥
siṃhena mahiṣasyeva kṛtvā saṃgaramadbhutam |
duḥśāsanasya rudhiraṃ diṣṭyā pītaṃ tvayānagha || 9-60-12||

MHB 9-60-13

ये विप्रकुर्वन्राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
मूर्ध्नि तेषां कृतः पादो दिष्ट्या ते स्वेन कर्मणा ॥ ९-६०-१३॥
ye viprakurvanrājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
mūrdhni teṣāṃ kṛtaḥ pādo diṣṭyā te svena karmaṇā || 9-60-13||

MHB 9-60-14

अमित्राणामधिष्ठानाद्वधाद्दुर्योधनस्य च ।
भीम दिष्ट्या पृथिव्यां ते प्रथितं सुमहद्यशः ॥ ९-६०-१४॥
amitrāṇāmadhiṣṭhānādvadhādduryodhanasya ca |
bhīma diṣṭyā pṛthivyāṃ te prathitaṃ sumahadyaśaḥ || 9-60-14||

MHB 9-60-15

एवं नूनं हते वृत्रे शक्रं नन्दन्ति बन्दिनः ।
तथा त्वां निहतामित्रं वयं नन्दाम भारत ॥ ९-६०-१५॥
evaṃ nūnaṃ hate vṛtre śakraṃ nandanti bandinaḥ |
tathā tvāṃ nihatāmitraṃ vayaṃ nandāma bhārata || 9-60-15||

MHB 9-60-16

दुर्योधनवधे यानि रोमाणि हृषितानि नः ।
अद्यापि न विहृष्यन्ति तानि तद्विद्धि भारत ।
इत्यब्रुवन्भीमसेनं वातिकास्तत्र संगताः ॥ ९-६०-१६॥
duryodhanavadhe yāni romāṇi hṛṣitāni naḥ |
adyāpi na vihṛṣyanti tāni tadviddhi bhārata |
ityabruvanbhīmasenaṃ vātikāstatra saṃgatāḥ || 9-60-16||

MHB 9-60-17

तान्हृष्टान्पुरुषव्याघ्रान्पाञ्चालान्पाण्डवैः सह ।
ब्रुवतः सदृशं तत्र प्रोवाच मधुसूदनः ॥ ९-६०-१७॥
tānhṛṣṭānpuruṣavyāghrānpāñcālānpāṇḍavaiḥ saha |
bruvataḥ sadṛśaṃ tatra provāca madhusūdanaḥ || 9-60-17||

MHB 9-60-18

न न्याय्यं निहतः शत्रुर्भूयो हन्तुं जनाधिपाः ।
असकृद्वाग्भिरुग्राभिर्निहतो ह्येष मन्दधीः ॥ ९-६०-१८॥
na nyāyyaṃ nihataḥ śatrurbhūyo hantuṃ janādhipāḥ |
asakṛdvāgbhirugrābhirnihato hyeṣa mandadhīḥ || 9-60-18||

MHB 9-60-19

तदैवैष हतः पापो यदैव निरपत्रपः ।
लुब्धः पापसहायश्च सुहृदां शासनातिगः ॥ ९-६०-१९॥
tadaivaiṣa hataḥ pāpo yadaiva nirapatrapaḥ |
lubdhaḥ pāpasahāyaśca suhṛdāṃ śāsanātigaḥ || 9-60-19||

MHB 9-60-20

बहुशो विदुरद्रोणकृपगाङ्गेयसृञ्जयैः ।
पाण्डुभ्यः प्रोच्यमानोऽपि पित्र्यमंशं न दत्तवान् ॥ ९-६०-२०॥
bahuśo viduradroṇakṛpagāṅgeyasṛñjayaiḥ |
pāṇḍubhyaḥ procyamāno'pi pitryamaṃśaṃ na dattavān || 9-60-20||

MHB 9-60-21

नैष योग्योऽद्य मित्रं वा शत्रुर्वा पुरुषाधमः ।
किमनेनातिनुन्नेन वाग्भिः काष्ठसधर्मणा ॥ ९-६०-२१॥
naiṣa yogyo'dya mitraṃ vā śatrurvā puruṣādhamaḥ |
kimanenātinunnena vāgbhiḥ kāṣṭhasadharmaṇā || 9-60-21||

MHB 9-60-22

रथेष्वारोहत क्षिप्रं गच्छामो वसुधाधिपाः ।
दिष्ट्या हतोऽयं पापात्मा सामात्यज्ञातिबान्धवः ॥ ९-६०-२२॥
ratheṣvārohata kṣipraṃ gacchāmo vasudhādhipāḥ |
diṣṭyā hato'yaṃ pāpātmā sāmātyajñātibāndhavaḥ || 9-60-22||

MHB 9-60-23

इति श्रुत्वा त्वधिक्षेपं कृष्णाद्दुर्योधनो नृपः ।
अमर्षवशमापन्न उदतिष्ठद्विशां पते ॥ ९-६०-२३॥
iti śrutvā tvadhikṣepaṃ kṛṣṇādduryodhano nṛpaḥ |
amarṣavaśamāpanna udatiṣṭhadviśāṃ pate || 9-60-23||

MHB 9-60-24

स्फिग्देशेनोपविष्टः स दोर्भ्यां विष्टभ्य मेदिनीम् ।
दृष्टिं भ्रूसंकटां कृत्वा वासुदेवे न्यपातयत् ॥ ९-६०-२४॥
sphigdeśenopaviṣṭaḥ sa dorbhyāṃ viṣṭabhya medinīm |
dṛṣṭiṃ bhrūsaṃkaṭāṃ kṛtvā vāsudeve nyapātayat || 9-60-24||

MHB 9-60-25

अर्धोन्नतशरीरस्य रूपमासीन्नृपस्य तत् ।
क्रुद्धस्याशीविषस्येव च्छिन्नपुच्छस्य भारत ॥ ९-६०-२५॥
ardhonnataśarīrasya rūpamāsīnnṛpasya tat |
kruddhasyāśīviṣasyeva cchinnapucchasya bhārata || 9-60-25||

MHB 9-60-26

प्राणान्तकरणीं घोरां वेदनामविचिन्तयन् ।
दुर्योधनो वासुदेवं वाग्भिरुग्राभिरार्दयत् ॥ ९-६०-२६॥
prāṇāntakaraṇīṃ ghorāṃ vedanāmavicintayan |
duryodhano vāsudevaṃ vāgbhirugrābhirārdayat || 9-60-26||

MHB 9-60-27

कंसदासस्य दायाद न ते लज्जास्त्यनेन वै ।
अधर्मेण गदायुद्धे यदहं विनिपातितः ॥ ९-६०-२७॥
kaṃsadāsasya dāyāda na te lajjāstyanena vai |
adharmeṇa gadāyuddhe yadahaṃ vinipātitaḥ || 9-60-27||

MHB 9-60-28

ऊरू भिन्धीति भीमस्य स्मृतिं मिथ्या प्रयच्छता ।
किं न विज्ञातमेतन्मे यदर्जुनमवोचथाः ॥ ९-६०-२८॥
ūrū bhindhīti bhīmasya smṛtiṃ mithyā prayacchatā |
kiṃ na vijñātametanme yadarjunamavocathāḥ || 9-60-28||

MHB 9-60-29

घातयित्वा महीपालानृजुयुद्धान्सहस्रशः ।
जिह्मैरुपायैर्बहुभिर्न ते लज्जा न ते घृणा ॥ ९-६०-२९॥
ghātayitvā mahīpālānṛjuyuddhānsahasraśaḥ |
jihmairupāyairbahubhirna te lajjā na te ghṛṇā || 9-60-29||

MHB 9-60-30

अहन्यहनि शूराणां कुर्वाणः कदनं महत् ।
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य घातितस्ते पितामहः ॥ ९-६०-३०॥
ahanyahani śūrāṇāṃ kurvāṇaḥ kadanaṃ mahat |
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya ghātitaste pitāmahaḥ || 9-60-30||

MHB 9-60-31

अश्वत्थाम्नः सनामानं हत्वा नागं सुदुर्मते ।
आचार्यो न्यासितः शस्त्रं किं तन्न विदितं मम ॥ ९-६०-३१॥
aśvatthāmnaḥ sanāmānaṃ hatvā nāgaṃ sudurmate |
ācāryo nyāsitaḥ śastraṃ kiṃ tanna viditaṃ mama || 9-60-31||

MHB 9-60-32

स चानेन नृशंसेन धृष्टद्युम्नेन वीर्यवान् ।
पात्यमानस्त्वया दृष्टो न चैनं त्वमवारयः ॥ ९-६०-३२॥
sa cānena nṛśaṃsena dhṛṣṭadyumnena vīryavān |
pātyamānastvayā dṛṣṭo na cainaṃ tvamavārayaḥ || 9-60-32||

MHB 9-60-33

वधार्थं पाण्डुपुत्रस्य याचितां शक्तिमेव च ।
घटोत्कचे व्यंसयथाः कस्त्वत्तः पापकृत्तमः ॥ ९-६०-३३॥
vadhārthaṃ pāṇḍuputrasya yācitāṃ śaktimeva ca |
ghaṭotkace vyaṃsayathāḥ kastvattaḥ pāpakṛttamaḥ || 9-60-33||

MHB 9-60-34

छिन्नबाहुः प्रायगतस्तथा भूरिश्रवा बली ।
त्वया निसृष्टेन हतः शैनेयेन दुरात्मना ॥ ९-६०-३४॥
chinnabāhuḥ prāyagatastathā bhūriśravā balī |
tvayā nisṛṣṭena hataḥ śaineyena durātmanā || 9-60-34||

MHB 9-60-35

कुर्वाणश्चोत्तमं कर्म कर्णः पार्थजिगीषया ।
व्यंसनेनाश्वसेनस्य पन्नगेन्द्रसुतस्य वै ॥ ९-६०-३५॥
kurvāṇaścottamaṃ karma karṇaḥ pārthajigīṣayā |
vyaṃsanenāśvasenasya pannagendrasutasya vai || 9-60-35||

MHB 9-60-36

पुनश्च पतिते चक्रे व्यसनार्तः पराजितः ।
पातितः समरे कर्णश्चक्रव्यग्रोऽग्रणीर्नृणाम् ॥ ९-६०-३६॥
punaśca patite cakre vyasanārtaḥ parājitaḥ |
pātitaḥ samare karṇaścakravyagro'graṇīrnṛṇām || 9-60-36||

MHB 9-60-37

यदि मां चापि कर्णं च भीष्मद्रोणौ च संयुगे ।
ऋजुना प्रतियुध्येथा न ते स्याद्विजयो ध्रुवम् ॥ ९-६०-३७॥
yadi māṃ cāpi karṇaṃ ca bhīṣmadroṇau ca saṃyuge |
ṛjunā pratiyudhyethā na te syādvijayo dhruvam || 9-60-37||

MHB 9-60-38

त्वया पुनरनार्येण जिह्ममार्गेण पार्थिवाः ।
स्वधर्ममनुतिष्ठन्तो वयं चान्ये च घातिताः ॥ ९-६०-३८॥
tvayā punaranāryeṇa jihmamārgeṇa pārthivāḥ |
svadharmamanutiṣṭhanto vayaṃ cānye ca ghātitāḥ || 9-60-38||

MHB 9-60-39

वासुदेव उवाच ।
हतस्त्वमसि गान्धारे सभ्रातृसुतबान्धवः ।
सगणः ससुहृच्चैव पापमार्गमनुष्ठितः ॥ ९-६०-३९॥
vāsudeva uvāca |
hatastvamasi gāndhāre sabhrātṛsutabāndhavaḥ |
sagaṇaḥ sasuhṛccaiva pāpamārgamanuṣṭhitaḥ || 9-60-39||

MHB 9-60-40

तवैव दुष्कृतैर्वीरौ भीष्मद्रोणौ निपातितौ ।
कर्णश्च निहतः संख्ये तव शीलानुवर्तकः ॥ ९-६०-४०॥
tavaiva duṣkṛtairvīrau bhīṣmadroṇau nipātitau |
karṇaśca nihataḥ saṃkhye tava śīlānuvartakaḥ || 9-60-40||

MHB 9-60-41

याच्यमानो मया मूढ पित्र्यमंशं न दित्ससि ।
पाण्डवेभ्यः स्वराज्यार्धं लोभाच्छकुनिनिश्चयात् ॥ ९-६०-४१॥
yācyamāno mayā mūḍha pitryamaṃśaṃ na ditsasi |
pāṇḍavebhyaḥ svarājyārdhaṃ lobhācchakuniniścayāt || 9-60-41||

MHB 9-60-42

विषं ते भीमसेनाय दत्तं सर्वे च पाण्डवाः ।
प्रदीपिता जतुगृहे मात्रा सह सुदुर्मते ॥ ९-६०-४२॥
viṣaṃ te bhīmasenāya dattaṃ sarve ca pāṇḍavāḥ |
pradīpitā jatugṛhe mātrā saha sudurmate || 9-60-42||

MHB 9-60-43

सभायां याज्ञसेनी च कृष्टा द्यूते रजस्वला ।
तदैव तावद्दुष्टात्मन्वध्यस्त्वं निरपत्रपः ॥ ९-६०-४३॥
sabhāyāṃ yājñasenī ca kṛṣṭā dyūte rajasvalā |
tadaiva tāvadduṣṭātmanvadhyastvaṃ nirapatrapaḥ || 9-60-43||

MHB 9-60-44

अनक्षज्ञं च धर्मज्ञं सौबलेनाक्षवेदिना ।
निकृत्या यत्पराजैषीस्तस्मादसि हतो रणे ॥ ९-६०-४४॥
anakṣajñaṃ ca dharmajñaṃ saubalenākṣavedinā |
nikṛtyā yatparājaiṣīstasmādasi hato raṇe || 9-60-44||

MHB 9-60-45

जयद्रथेन पापेन यत्कृष्णा क्लेशिता वने ।
यातेषु मृगयां तेषु तृणबिन्दोरथाश्रमे ॥ ९-६०-४५॥
jayadrathena pāpena yatkṛṣṇā kleśitā vane |
yāteṣu mṛgayāṃ teṣu tṛṇabindorathāśrame || 9-60-45||

MHB 9-60-46

अभिमन्युश्च यद्बाल एको बहुभिराहवे ।
त्वद्दोषैर्निहतः पाप तस्मादसि हतो रणे ॥ ९-६०-४६॥
abhimanyuśca yadbāla eko bahubhirāhave |
tvaddoṣairnihataḥ pāpa tasmādasi hato raṇe || 9-60-46||

MHB 9-60-47

दुर्योधन उवाच ।
अधीतं विधिवद्दत्तं भूः प्रशास्ता ससागरा ।
मूर्ध्नि स्थितममित्राणां को नु स्वन्ततरो मया ॥ ९-६०-४७॥
duryodhana uvāca |
adhītaṃ vidhivaddattaṃ bhūḥ praśāstā sasāgarā |
mūrdhni sthitamamitrāṇāṃ ko nu svantataro mayā || 9-60-47||

MHB 9-60-48

यदिष्टं क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुपश्यताम् ।
तदिदं निधनं प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया ॥ ९-६०-४८॥
yadiṣṭaṃ kṣatrabandhūnāṃ svadharmamanupaśyatām |
tadidaṃ nidhanaṃ prāptaṃ ko nu svantataro mayā || 9-60-48||

MHB 9-60-49

देवार्हा मानुषा भोगाः प्राप्ता असुलभा नृपैः ।
ऐश्वर्यं चोत्तमं प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया ॥ ९-६०-४९॥
devārhā mānuṣā bhogāḥ prāptā asulabhā nṛpaiḥ |
aiśvaryaṃ cottamaṃ prāptaṃ ko nu svantataro mayā || 9-60-49||

MHB 9-60-50

ससुहृत्सानुबन्धश्च स्वर्गं गन्ताहमच्युत ।
यूयं विहतसंकल्पाः शोचन्तो वर्तयिष्यथ ॥ ९-६०-५०॥
sasuhṛtsānubandhaśca svargaṃ gantāhamacyuta |
yūyaṃ vihatasaṃkalpāḥ śocanto vartayiṣyatha || 9-60-50||

MHB 9-60-51

संजय उवाच ।
अस्य वाक्यस्य निधने कुरुराजस्य भारत ।
अपतत्सुमहद्वर्षं पुष्पाणां पुण्यगन्धिनाम् ॥ ९-६०-५१॥
saṃjaya uvāca |
asya vākyasya nidhane kururājasya bhārata |
apatatsumahadvarṣaṃ puṣpāṇāṃ puṇyagandhinām || 9-60-51||

MHB 9-60-52

अवादयन्त गन्धर्वा जगुश्चाप्सरसां गणाः ।
सिद्धाश्च मुमुचुर्वाचः साधु साध्विति भारत ॥ ९-६०-५२॥
avādayanta gandharvā jaguścāpsarasāṃ gaṇāḥ |
siddhāśca mumucurvācaḥ sādhu sādhviti bhārata || 9-60-52||

MHB 9-60-53

ववौ च सुरभिर्वायुः पुण्यगन्धो मृदुः सुखः ।
व्यराजतामलं चैव नभो वैडूर्यसंनिभम् ॥ ९-६०-५३॥
vavau ca surabhirvāyuḥ puṇyagandho mṛduḥ sukhaḥ |
vyarājatāmalaṃ caiva nabho vaiḍūryasaṃnibham || 9-60-53||

MHB 9-60-54

अत्यद्भुतानि ते दृष्ट्वा वासुदेवपुरोगमाः ।
दुर्योधनस्य पूजां च दृष्ट्वा व्रीडामुपागमन् ॥ ९-६०-५४॥
atyadbhutāni te dṛṣṭvā vāsudevapurogamāḥ |
duryodhanasya pūjāṃ ca dṛṣṭvā vrīḍāmupāgaman || 9-60-54||

MHB 9-60-55

हतांश्चाधर्मतः श्रुत्वा शोकार्ताः शुशुचुर्हि ते ।
भीष्मं द्रोणं तथा कर्णं भूरिश्रवसमेव च ॥ ९-६०-५५॥
hatāṃścādharmataḥ śrutvā śokārtāḥ śuśucurhi te |
bhīṣmaṃ droṇaṃ tathā karṇaṃ bhūriśravasameva ca || 9-60-55||

MHB 9-60-56

तांस्तु चिन्तापरान्दृष्ट्वा पाण्डवान्दीनचेतसः ।
प्रोवाचेदं वचः कृष्णो मेघदुन्दुभिनिस्वनः ॥ ९-६०-५६॥
tāṃstu cintāparāndṛṣṭvā pāṇḍavāndīnacetasaḥ |
provācedaṃ vacaḥ kṛṣṇo meghadundubhinisvanaḥ || 9-60-56||

MHB 9-60-57

नैष शक्योऽतिशीघ्रास्त्रस्ते च सर्वे महारथाः ।
ऋजुयुद्धेन विक्रान्ता हन्तुं युष्माभिराहवे ॥ ९-६०-५७॥
naiṣa śakyo'tiśīghrāstraste ca sarve mahārathāḥ |
ṛjuyuddhena vikrāntā hantuṃ yuṣmābhirāhave || 9-60-57||

MHB 9-60-58

उपाया विहिता ह्येते मया तस्मान्नराधिपाः ।
अन्यथा पाण्डवेयानां नाभविष्यज्जयः क्वचित् ॥ ९-६०-५८॥
upāyā vihitā hyete mayā tasmānnarādhipāḥ |
anyathā pāṇḍaveyānāṃ nābhaviṣyajjayaḥ kvacit || 9-60-58||

MHB 9-60-59

ते हि सर्वे महात्मानश्चत्वारोऽतिरथा भुवि ।
न शक्या धर्मतो हन्तुं लोकपालैरपि स्वयम् ॥ ९-६०-५९॥
te hi sarve mahātmānaścatvāro'tirathā bhuvi |
na śakyā dharmato hantuṃ lokapālairapi svayam || 9-60-59||

MHB 9-60-60

तथैवायं गदापाणिर्धार्तराष्ट्रो गतक्लमः ।
न शक्यो धर्मतो हन्तुं कालेनापीह दण्डिना ॥ ९-६०-६०॥
tathaivāyaṃ gadāpāṇirdhārtarāṣṭro gataklamaḥ |
na śakyo dharmato hantuṃ kālenāpīha daṇḍinā || 9-60-60||

MHB 9-60-61

न च वो हृदि कर्तव्यं यदयं घातितो नृपः ।
मिथ्यावध्यास्तथोपायैर्बहवः शत्रवोऽधिकाः ॥ ९-६०-६१॥
na ca vo hṛdi kartavyaṃ yadayaṃ ghātito nṛpaḥ |
mithyāvadhyāstathopāyairbahavaḥ śatravo'dhikāḥ || 9-60-61||

MHB 9-60-62

पूर्वैरनुगतो मार्गो देवैरसुरघातिभिः ।
सद्भिश्चानुगतः पन्थाः स सर्वैरनुगम्यते ॥ ९-६०-६२॥
pūrvairanugato mārgo devairasuraghātibhiḥ |
sadbhiścānugataḥ panthāḥ sa sarvairanugamyate || 9-60-62||

MHB 9-60-63

कृतकृत्याः स्म सायाह्ने निवासं रोचयामहे ।
साश्वनागरथाः सर्वे विश्रमामो नराधिपाः ॥ ९-६०-६३॥
kṛtakṛtyāḥ sma sāyāhne nivāsaṃ rocayāmahe |
sāśvanāgarathāḥ sarve viśramāmo narādhipāḥ || 9-60-63||

MHB 9-60-64

वासुदेववचः श्रुत्वा तदानीं पाण्डवैः सह ।
पाञ्चाला भृशसंहृष्टा विनेदुः सिंहसंघवत् ॥ ९-६०-६४॥
vāsudevavacaḥ śrutvā tadānīṃ pāṇḍavaiḥ saha |
pāñcālā bhṛśasaṃhṛṣṭā vineduḥ siṃhasaṃghavat || 9-60-64||

MHB 9-60-65

ततः प्राध्मापयञ्शङ्खान्पाञ्चजन्यं च माधवः ।
हृष्टा दुर्योधनं दृष्ट्वा निहतं पुरुषर्षभाः ॥ ९-६०-६५॥
tataḥ prādhmāpayañśaṅkhānpāñcajanyaṃ ca mādhavaḥ |
hṛṣṭā duryodhanaṃ dṛṣṭvā nihataṃ puruṣarṣabhāḥ || 9-60-65||

Adhyaya: 61/64 (40)

MHB 9-61-1

संजय उवाच ।
ततस्ते प्रययुः सर्वे निवासाय महीक्षितः ।
शङ्खान्प्रध्मापयन्तो वै हृष्टाः परिघबाहवः ॥ ९-६१-१॥
saṃjaya uvāca |
tataste prayayuḥ sarve nivāsāya mahīkṣitaḥ |
śaṅkhānpradhmāpayanto vai hṛṣṭāḥ parighabāhavaḥ || 9-61-1||

MHB 9-61-2

पाण्डवान्गच्छतश्चापि शिबिरं नो विशां पते ।
महेष्वासोऽन्वगात्पश्चाद्युयुत्सुः सात्यकिस्तथा ॥ ९-६१-२॥
pāṇḍavāngacchataścāpi śibiraṃ no viśāṃ pate |
maheṣvāso'nvagātpaścādyuyutsuḥ sātyakistathā || 9-61-2||

MHB 9-61-3

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च द्रौपदेयाश्च सर्वशः ।
सर्वे चान्ये महेष्वासा ययुः स्वशिबिराण्युत ॥ ९-६१-३॥
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāśca sarvaśaḥ |
sarve cānye maheṣvāsā yayuḥ svaśibirāṇyuta || 9-61-3||

MHB 9-61-4

ततस्ते प्राविशन्पार्था हतत्विट्कं हतेश्वरम् ।
दुर्योधनस्य शिबिरं रङ्गवद्विसृते जने ॥ ९-६१-४॥
tataste prāviśanpārthā hatatviṭkaṃ hateśvaram |
duryodhanasya śibiraṃ raṅgavadvisṛte jane || 9-61-4||

MHB 9-61-5

गतोत्सवं पुरमिव हृतनागमिव ह्रदम् ।
स्त्रीवर्षवरभूयिष्ठं वृद्धामात्यैरधिष्ठितम् ॥ ९-६१-५॥
gatotsavaṃ puramiva hṛtanāgamiva hradam |
strīvarṣavarabhūyiṣṭhaṃ vṛddhāmātyairadhiṣṭhitam || 9-61-5||

MHB 9-61-6

तत्रैतान्पर्युपातिष्ठन्दुर्योधनपुरःसराः ।
कृताञ्जलिपुटा राजन्काषायमलिनाम्बराः ॥ ९-६१-६॥
tatraitānparyupātiṣṭhanduryodhanapuraḥsarāḥ |
kṛtāñjalipuṭā rājankāṣāyamalināmbarāḥ || 9-61-6||

MHB 9-61-7

शिबिरं समनुप्राप्य कुरुराजस्य पाण्डवाः ।
अवतेरुर्महाराज रथेभ्यो रथसत्तमाः ॥ ९-६१-७॥
śibiraṃ samanuprāpya kururājasya pāṇḍavāḥ |
avaterurmahārāja rathebhyo rathasattamāḥ || 9-61-7||

MHB 9-61-8

ततो गाण्डीवधन्वानमभ्यभाषत केशवः ।
स्थितः प्रियहिते नित्यमतीव भरतर्षभ ॥ ९-६१-८॥
tato gāṇḍīvadhanvānamabhyabhāṣata keśavaḥ |
sthitaḥ priyahite nityamatīva bharatarṣabha || 9-61-8||

MHB 9-61-9

अवरोपय गाण्डीवमक्षय्यौ च महेषुधी ।
अथाहमवरोक्ष्यामि पश्चाद्भरतसत्तम ॥ ९-६१-९॥
avaropaya gāṇḍīvamakṣayyau ca maheṣudhī |
athāhamavarokṣyāmi paścādbharatasattama || 9-61-9||

MHB 9-61-10

स्वयं चैवावरोह त्वमेतच्छ्रेयस्तवानघ ।
तच्चाकरोत्तथा वीरः पाण्डुपुत्रो धनंजयः ॥ ९-६१-१०॥
svayaṃ caivāvaroha tvametacchreyastavānagha |
taccākarottathā vīraḥ pāṇḍuputro dhanaṃjayaḥ || 9-61-10||

MHB 9-61-11

अथ पश्चात्ततः कृष्णो रश्मीनुत्सृज्य वाजिनाम् ।
अवारोहत मेधावी रथाद्गाण्डीवधन्वनः ॥ ९-६१-११॥
atha paścāttataḥ kṛṣṇo raśmīnutsṛjya vājinām |
avārohata medhāvī rathādgāṇḍīvadhanvanaḥ || 9-61-11||

MHB 9-61-12

अथावतीर्णे भूतानामीश्वरे सुमहात्मनि ।
कपिरन्तर्दधे दिव्यो ध्वजो गाण्डीवधन्वनः ॥ ९-६१-१२॥
athāvatīrṇe bhūtānāmīśvare sumahātmani |
kapirantardadhe divyo dhvajo gāṇḍīvadhanvanaḥ || 9-61-12||

MHB 9-61-13

स दग्धो द्रोणकर्णाभ्यां दिव्यैरस्त्रैर्महारथः ।
अथ दीप्तोऽग्निना ह्याशु प्रजज्वाल महीपते ॥ ९-६१-१३॥
sa dagdho droṇakarṇābhyāṃ divyairastrairmahārathaḥ |
atha dīpto'gninā hyāśu prajajvāla mahīpate || 9-61-13||

MHB 9-61-14

सोपासङ्गः सरश्मिश्च साश्वः सयुगबन्धुरः ।
भस्मीभूतोऽपतद्भूमौ रथो गाण्डीवधन्वनः ॥ ९-६१-१४॥
sopāsaṅgaḥ saraśmiśca sāśvaḥ sayugabandhuraḥ |
bhasmībhūto'patadbhūmau ratho gāṇḍīvadhanvanaḥ || 9-61-14||

MHB 9-61-15

तं तथा भस्मभूतं तु दृष्ट्वा पाण्डुसुताः प्रभो ।
अभवन्विस्मिता राजन्नर्जुनश्चेदमब्रवीत् ॥ ९-६१-१५॥
taṃ tathā bhasmabhūtaṃ tu dṛṣṭvā pāṇḍusutāḥ prabho |
abhavanvismitā rājannarjunaścedamabravīt || 9-61-15||

MHB 9-61-16

कृताञ्जलिः सप्रणयं प्रणिपत्याभिवाद्य च ।
गोविन्द कस्माद्भगवन्रथो दग्धोऽयमग्निना ॥ ९-६१-१६॥
kṛtāñjaliḥ sapraṇayaṃ praṇipatyābhivādya ca |
govinda kasmādbhagavanratho dagdho'yamagninā || 9-61-16||

MHB 9-61-17

किमेतन्महदाश्चर्यमभवद्यदुनन्दन ।
तन्मे ब्रूहि महाबाहो श्रोतव्यं यदि मन्यसे ॥ ९-६१-१७॥
kimetanmahadāścaryamabhavadyadunandana |
tanme brūhi mahābāho śrotavyaṃ yadi manyase || 9-61-17||

MHB 9-61-18

वासुदेव उवाच ।
अस्त्रैर्बहुविधैर्दग्धः पूर्वमेवायमर्जुन ।
मदधिष्ठितत्वात्समरे न विशीर्णः परंतप ॥ ९-६१-१८॥
vāsudeva uvāca |
astrairbahuvidhairdagdhaḥ pūrvamevāyamarjuna |
madadhiṣṭhitatvātsamare na viśīrṇaḥ paraṃtapa || 9-61-18||

MHB 9-61-19

इदानीं तु विशीर्णोऽयं दग्धो ब्रह्मास्त्रतेजसा ।
मया विमुक्तः कौन्तेय त्वय्यद्य कृतकर्मणि ॥ ९-६१-१९॥
idānīṃ tu viśīrṇo'yaṃ dagdho brahmāstratejasā |
mayā vimuktaḥ kaunteya tvayyadya kṛtakarmaṇi || 9-61-19||

MHB 9-61-20

संजय उवाच ।
ईषदुत्स्मयमानश्च भगवान्केशवोऽरिहा ।
परिष्वज्य च राजानं युधिष्ठिरमभाषत ॥ ९-६१-२०॥
saṃjaya uvāca |
īṣadutsmayamānaśca bhagavānkeśavo'rihā |
pariṣvajya ca rājānaṃ yudhiṣṭhiramabhāṣata || 9-61-20||

MHB 9-61-21

दिष्ट्या जयसि कौन्तेय दिष्ट्या ते शत्रवो जिताः ।
दिष्ट्या गाण्डीवधन्वा च भीमसेनश्च पाण्डवः ॥ ९-६१-२१॥
diṣṭyā jayasi kaunteya diṣṭyā te śatravo jitāḥ |
diṣṭyā gāṇḍīvadhanvā ca bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ || 9-61-21||

MHB 9-61-22

त्वं चापि कुशली राजन्माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
मुक्ता वीरक्षयादस्मात्संग्रामान्निहतद्विषः ।
क्षिप्रमुत्तरकालानि कुरु कार्याणि भारत ॥ ९-६१-२२॥
tvaṃ cāpi kuśalī rājanmādrīputrau ca pāṇḍavau |
muktā vīrakṣayādasmātsaṃgrāmānnihatadviṣaḥ |
kṣipramuttarakālāni kuru kāryāṇi bhārata || 9-61-22||

MHB 9-61-23

उपयातमुपप्लव्यं सह गाण्डीवधन्वना ।
आनीय मधुपर्कं मां यत्पुरा त्वमवोचथाः ॥ ९-६१-२३॥
upayātamupaplavyaṃ saha gāṇḍīvadhanvanā |
ānīya madhuparkaṃ māṃ yatpurā tvamavocathāḥ || 9-61-23||

MHB 9-61-24

एष भ्राता सखा चैव तव कृष्ण धनंजयः ।
रक्षितव्यो महाबाहो सर्वास्वापत्स्विति प्रभो ।
तव चैवं ब्रुवाणस्य तथेत्येवाहमब्रुवम् ॥ ९-६१-२४॥
eṣa bhrātā sakhā caiva tava kṛṣṇa dhanaṃjayaḥ |
rakṣitavyo mahābāho sarvāsvāpatsviti prabho |
tava caivaṃ bruvāṇasya tathetyevāhamabruvam || 9-61-24||

MHB 9-61-25

स सव्यसाची गुप्तस्ते विजयी च नरेश्वर ।
भ्रातृभिः सह राजेन्द्र शूरः सत्यपराक्रमः ।
मुक्तो वीरक्षयादस्मात्संग्रामाद्रोमहर्षणात् ॥ ९-६१-२५॥
sa savyasācī guptaste vijayī ca nareśvara |
bhrātṛbhiḥ saha rājendra śūraḥ satyaparākramaḥ |
mukto vīrakṣayādasmātsaṃgrāmādromaharṣaṇāt || 9-61-25||

MHB 9-61-26

एवमुक्तस्तु कृष्णेन धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
हृष्टरोमा महाराज प्रत्युवाच जनार्दनम् ॥ ९-६१-२६॥
evamuktastu kṛṣṇena dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
hṛṣṭaromā mahārāja pratyuvāca janārdanam || 9-61-26||

MHB 9-61-27

प्रमुक्तं द्रोणकर्णाभ्यां ब्रह्मास्त्रमरिमर्दन ।
कस्त्वदन्यः सहेत्साक्षादपि वज्री पुरंदरः ॥ ९-६१-२७॥
pramuktaṃ droṇakarṇābhyāṃ brahmāstramarimardana |
kastvadanyaḥ sahetsākṣādapi vajrī puraṃdaraḥ || 9-61-27||

MHB 9-61-28

भवतस्तु प्रसादेन संग्रामे बहवो जिताः ।
महारणगतः पार्थो यच्च नासीत्पराङ्मुखः ॥ ९-६१-२८॥
bhavatastu prasādena saṃgrāme bahavo jitāḥ |
mahāraṇagataḥ pārtho yacca nāsītparāṅmukhaḥ || 9-61-28||

MHB 9-61-29

तथैव च महाबाहो पर्यायैर्बहुभिर्मया ।
कर्मणामनुसंतानं तेजसश्च गतिः शुभा ॥ ९-६१-२९॥
tathaiva ca mahābāho paryāyairbahubhirmayā |
karmaṇāmanusaṃtānaṃ tejasaśca gatiḥ śubhā || 9-61-29||

MHB 9-61-30

उपप्लव्ये महर्षिर्मे कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ।
यतो धर्मस्ततः कृष्णो यतः कृष्णस्ततो जयः ॥ ९-६१-३०॥
upaplavye maharṣirme kṛṣṇadvaipāyano'bravīt |
yato dharmastataḥ kṛṣṇo yataḥ kṛṣṇastato jayaḥ || 9-61-30||

MHB 9-61-31

इत्येवमुक्ते ते वीराः शिबिरं तव भारत ।
प्रविश्य प्रत्यपद्यन्त कोशरत्नर्द्धिसंचयान् ॥ ९-६१-३१॥
ityevamukte te vīrāḥ śibiraṃ tava bhārata |
praviśya pratyapadyanta kośaratnarddhisaṃcayān || 9-61-31||

MHB 9-61-32

रजतं जातरूपं च मणीनथ च मौक्तिकान् ।
भूषणान्यथ मुख्यानि कम्बलान्यजिनानि च ।
दासीदासमसंख्येयं राज्योपकरणानि च ॥ ९-६१-३२॥
rajataṃ jātarūpaṃ ca maṇīnatha ca mauktikān |
bhūṣaṇānyatha mukhyāni kambalānyajināni ca |
dāsīdāsamasaṃkhyeyaṃ rājyopakaraṇāni ca || 9-61-32||

MHB 9-61-33

ते प्राप्य धनमक्षय्यं त्वदीयं भरतर्षभ ।
उदक्रोशन्महेष्वासा नरेन्द्र विजितारयः ॥ ९-६१-३३॥
te prāpya dhanamakṣayyaṃ tvadīyaṃ bharatarṣabha |
udakrośanmaheṣvāsā narendra vijitārayaḥ || 9-61-33||

MHB 9-61-34

ते तु वीराः समाश्वस्य वाहनान्यवमुच्य च ।
अतिष्ठन्त मुहुः सर्वे पाण्डवाः सात्यकिस्तथा ॥ ९-६१-३४॥
te tu vīrāḥ samāśvasya vāhanānyavamucya ca |
atiṣṭhanta muhuḥ sarve pāṇḍavāḥ sātyakistathā || 9-61-34||

MHB 9-61-35

अथाब्रवीन्महाराज वासुदेवो महायशाः ।
अस्माभिर्मङ्गलार्थाय वस्तव्यं शिबिराद्बहिः ॥ ९-६१-३५॥
athābravīnmahārāja vāsudevo mahāyaśāḥ |
asmābhirmaṅgalārthāya vastavyaṃ śibirādbahiḥ || 9-61-35||

MHB 9-61-36

तथेत्युक्त्वा च ते सर्वे पाण्डवाः सात्यकिस्तथा ।
वासुदेवेन सहिता मङ्गलार्थं ययुर्बहिः ॥ ९-६१-३६॥
tathetyuktvā ca te sarve pāṇḍavāḥ sātyakistathā |
vāsudevena sahitā maṅgalārthaṃ yayurbahiḥ || 9-61-36||

MHB 9-61-37

ते समासाद्य सरितं पुण्यामोघवतीं नृप ।
न्यवसन्नथ तां रात्रिं पाण्डवा हतशत्रवः ॥ ९-६१-३७॥
te samāsādya saritaṃ puṇyāmoghavatīṃ nṛpa |
nyavasannatha tāṃ rātriṃ pāṇḍavā hataśatravaḥ || 9-61-37||

MHB 9-61-38

ततः संप्रेषयामासुर्यादवं नागसाह्वयम् ।
स च प्रायाज्जवेनाशु वासुदेवः प्रतापवान् ।
दारुकं रथमारोप्य येन राजाम्बिकासुतः ॥ ९-६१-३८॥
tataḥ saṃpreṣayāmāsuryādavaṃ nāgasāhvayam |
sa ca prāyājjavenāśu vāsudevaḥ pratāpavān |
dārukaṃ rathamāropya yena rājāmbikāsutaḥ || 9-61-38||

MHB 9-61-39

तमूचुः संप्रयास्यन्तं सैन्यसुग्रीववाहनम् ।
प्रत्याश्वासय गान्धारीं हतपुत्रां यशस्विनीम् ॥ ९-६१-३९॥
tamūcuḥ saṃprayāsyantaṃ sainyasugrīvavāhanam |
pratyāśvāsaya gāndhārīṃ hataputrāṃ yaśasvinīm || 9-61-39||

MHB 9-61-40

स प्रायात्पाण्डवैरुक्तस्तत्पुरं सात्वतां वरः ।
आससादयिषुः क्षिप्रं गान्धारीं निहतात्मजाम् ॥ ९-६१-४०॥
sa prāyātpāṇḍavairuktastatpuraṃ sātvatāṃ varaḥ |
āsasādayiṣuḥ kṣipraṃ gāndhārīṃ nihatātmajām || 9-61-40||

Adhyaya: 62/64 (73)

MHB 9-62-1

जनमेजय उवाच ।
किमर्थं राजशार्दूलो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
गान्धार्याः प्रेषयामास वासुदेवं परंतपम् ॥ ९-६२-१॥
janamejaya uvāca |
kimarthaṃ rājaśārdūlo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
gāndhāryāḥ preṣayāmāsa vāsudevaṃ paraṃtapam || 9-62-1||

MHB 9-62-2

यदा पूर्वं गतः कृष्णः शमार्थं कौरवान्प्रति ।
न च तं लब्धवान्कामं ततो युद्धमभूदिदम् ॥ ९-६२-२॥
yadā pūrvaṃ gataḥ kṛṣṇaḥ śamārthaṃ kauravānprati |
na ca taṃ labdhavānkāmaṃ tato yuddhamabhūdidam || 9-62-2||

MHB 9-62-3

निहतेषु तु योधेषु हते दुर्योधने तथा ।
पृथिव्यां पाण्डवेयस्य निःसपत्ने कृते युधि ॥ ९-६२-३॥
nihateṣu tu yodheṣu hate duryodhane tathā |
pṛthivyāṃ pāṇḍaveyasya niḥsapatne kṛte yudhi || 9-62-3||

MHB 9-62-4

विद्रुते शिबिरे शून्ये प्राप्ते यशसि चोत्तमे ।
किं नु तत्कारणं ब्रह्मन्येन कृष्णो गतः पुनः ॥ ९-६२-४॥
vidrute śibire śūnye prāpte yaśasi cottame |
kiṃ nu tatkāraṇaṃ brahmanyena kṛṣṇo gataḥ punaḥ || 9-62-4||

MHB 9-62-5

न चैतत्कारणं ब्रह्मन्नल्पं वै प्रतिभाति मे ।
यत्रागमदमेयात्मा स्वयमेव जनार्दनः ॥ ९-६२-५॥
na caitatkāraṇaṃ brahmannalpaṃ vai pratibhāti me |
yatrāgamadameyātmā svayameva janārdanaḥ || 9-62-5||

MHB 9-62-6

तत्त्वतो वै समाचक्ष्व सर्वमध्वर्युसत्तम ।
यच्चात्र कारणं ब्रह्मन्कार्यस्यास्य विनिश्चये ॥ ९-६२-६॥
tattvato vai samācakṣva sarvamadhvaryusattama |
yaccātra kāraṇaṃ brahmankāryasyāsya viniścaye || 9-62-6||

MHB 9-62-7

वैशंपायन उवाच ।
त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो यन्मां पृच्छसि पार्थिव ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि यथावद्भरतर्षभ ॥ ९-६२-७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tvadyukto'yamanupraśno yanmāṃ pṛcchasi pārthiva |
tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi yathāvadbharatarṣabha || 9-62-7||

MHB 9-62-8

हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे ।
व्युत्क्रम्य समयं राजन्धार्तराष्ट्रं महाबलम् ॥ ९-६२-८॥
hataṃ duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyuge |
vyutkramya samayaṃ rājandhārtarāṣṭraṃ mahābalam || 9-62-8||

MHB 9-62-9

अन्यायेन हतं दृष्ट्वा गदायुद्धेन भारत ।
युधिष्ठिरं महाराज महद्भयमथाविशत् ॥ ९-६२-९॥
anyāyena hataṃ dṛṣṭvā gadāyuddhena bhārata |
yudhiṣṭhiraṃ mahārāja mahadbhayamathāviśat || 9-62-9||

MHB 9-62-10

चिन्तयानो महाभागां गान्धारीं तपसान्विताम् ।
घोरेण तपसा युक्तां त्रैलोक्यमपि सा दहेत् ॥ ९-६२-१०॥
cintayāno mahābhāgāṃ gāndhārīṃ tapasānvitām |
ghoreṇa tapasā yuktāṃ trailokyamapi sā dahet || 9-62-10||

MHB 9-62-11

तस्य चिन्तयमानस्य बुद्धिः समभवत्तदा ।
गान्धार्याः क्रोधदीप्तायाः पूर्वं प्रशमनं भवेत् ॥ ९-६२-११॥
tasya cintayamānasya buddhiḥ samabhavattadā |
gāndhāryāḥ krodhadīptāyāḥ pūrvaṃ praśamanaṃ bhavet || 9-62-11||

MHB 9-62-12

सा हि पुत्रवधं श्रुत्वा कृतमस्माभिरीदृशम् ।
मानसेनाग्निना क्रुद्धा भस्मसान्नः करिष्यति ॥ ९-६२-१२॥
sā hi putravadhaṃ śrutvā kṛtamasmābhirīdṛśam |
mānasenāgninā kruddhā bhasmasānnaḥ kariṣyati || 9-62-12||

MHB 9-62-13

कथं दुःखमिदं तीव्रं गान्धारी प्रसहिष्यति ।
श्रुत्वा विनिहतं पुत्रं छलेनाजिह्मयोधिनम् ॥ ९-६२-१३॥
kathaṃ duḥkhamidaṃ tīvraṃ gāndhārī prasahiṣyati |
śrutvā vinihataṃ putraṃ chalenājihmayodhinam || 9-62-13||

MHB 9-62-14

एवं विचिन्त्य बहुधा भयशोकसमन्वितः ।
वासुदेवमिदं वाक्यं धर्मराजोऽभ्यभाषत ॥ ९-६२-१४॥
evaṃ vicintya bahudhā bhayaśokasamanvitaḥ |
vāsudevamidaṃ vākyaṃ dharmarājo'bhyabhāṣata || 9-62-14||

MHB 9-62-15

तव प्रसादाद्गोविन्द राज्यं निहतकण्टकम् ।
अप्राप्यं मनसापीह प्राप्तमस्माभिरच्युत ॥ ९-६२-१५॥
tava prasādādgovinda rājyaṃ nihatakaṇṭakam |
aprāpyaṃ manasāpīha prāptamasmābhiracyuta || 9-62-15||

MHB 9-62-16

प्रत्यक्षं मे महाबाहो संग्रामे रोमहर्षणे ।
विमर्दः सुमहान्प्राप्तस्त्वया यादवनन्दन ॥ ९-६२-१६॥
pratyakṣaṃ me mahābāho saṃgrāme romaharṣaṇe |
vimardaḥ sumahānprāptastvayā yādavanandana || 9-62-16||

MHB 9-62-17

त्वया देवासुरे युद्धे वधार्थममरद्विषाम् ।
यथा साह्यं पुरा दत्तं हताश्च विबुधद्विषः ॥ ९-६२-१७॥
tvayā devāsure yuddhe vadhārthamamaradviṣām |
yathā sāhyaṃ purā dattaṃ hatāśca vibudhadviṣaḥ || 9-62-17||

MHB 9-62-18

साह्यं तथा महाबाहो दत्तमस्माकमच्युत ।
सारथ्येन च वार्ष्णेय भवता यद्धृता वयम् ॥ ९-६२-१८॥
sāhyaṃ tathā mahābāho dattamasmākamacyuta |
sārathyena ca vārṣṇeya bhavatā yaddhṛtā vayam || 9-62-18||

MHB 9-62-19

यदि न त्वं भवेन्नाथः फल्गुनस्य महारणे ।
कथं शक्यो रणे जेतुं भवेदेष बलार्णवः ॥ ९-६२-१९॥
yadi na tvaṃ bhavennāthaḥ phalgunasya mahāraṇe |
kathaṃ śakyo raṇe jetuṃ bhavedeṣa balārṇavaḥ || 9-62-19||

MHB 9-62-20

गदाप्रहारा विपुलाः परिघैश्चापि ताडनम् ।
शक्तिभिर्भिण्डिपालैश्च तोमरैः सपरश्वधैः ॥ ९-६२-२०॥
gadāprahārā vipulāḥ parighaiścāpi tāḍanam |
śaktibhirbhiṇḍipālaiśca tomaraiḥ saparaśvadhaiḥ || 9-62-20||

MHB 9-62-21

वाचश्च परुषाः प्राप्तास्त्वया ह्यस्मद्धितैषिणा ।
ताश्च ते सफलाः सर्वा हते दुर्योधनेऽच्युत ॥ ९-६२-२१॥
vācaśca paruṣāḥ prāptāstvayā hyasmaddhitaiṣiṇā |
tāśca te saphalāḥ sarvā hate duryodhane'cyuta || 9-62-21||

MHB 9-62-22

गान्धार्या हि महाबाहो क्रोधं बुध्यस्व माधव ।
सा हि नित्यं महाभागा तपसोग्रेण कर्शिता ॥ ९-६२-२२॥
gāndhāryā hi mahābāho krodhaṃ budhyasva mādhava |
sā hi nityaṃ mahābhāgā tapasogreṇa karśitā || 9-62-22||

MHB 9-62-23

पुत्रपौत्रवधं श्रुत्वा ध्रुवं नः संप्रधक्ष्यति ।
तस्याः प्रसादनं वीर प्राप्तकालं मतं मम ॥ ९-६२-२३॥
putrapautravadhaṃ śrutvā dhruvaṃ naḥ saṃpradhakṣyati |
tasyāḥ prasādanaṃ vīra prāptakālaṃ mataṃ mama || 9-62-23||

MHB 9-62-24

कश्च तां क्रोधदीप्ताक्षीं पुत्रव्यसनकर्शिताम् ।
वीक्षितुं पुरुषः शक्तस्त्वामृते पुरुषोत्तम ॥ ९-६२-२४॥
kaśca tāṃ krodhadīptākṣīṃ putravyasanakarśitām |
vīkṣituṃ puruṣaḥ śaktastvāmṛte puruṣottama || 9-62-24||

MHB 9-62-25

तत्र मे गमनं प्राप्तं रोचते तव माधव ।
गान्धार्याः क्रोधदीप्तायाः प्रशमार्थमरिंदम ॥ ९-६२-२५॥
tatra me gamanaṃ prāptaṃ rocate tava mādhava |
gāndhāryāḥ krodhadīptāyāḥ praśamārthamariṃdama || 9-62-25||

MHB 9-62-26

त्वं हि कर्ता विकर्ता च लोकानां प्रभवाप्ययः ।
हेतुकारणसंयुक्तैर्वाक्यैः कालसमीरितैः ॥ ९-६२-२६॥
tvaṃ hi kartā vikartā ca lokānāṃ prabhavāpyayaḥ |
hetukāraṇasaṃyuktairvākyaiḥ kālasamīritaiḥ || 9-62-26||

MHB 9-62-27

क्षिप्रमेव महाप्राज्ञ गान्धारीं शमयिष्यसि ।
पितामहश्च भगवान्कृष्णस्तत्र भविष्यति ॥ ९-६२-२७॥
kṣiprameva mahāprājña gāndhārīṃ śamayiṣyasi |
pitāmahaśca bhagavānkṛṣṇastatra bhaviṣyati || 9-62-27||

MHB 9-62-28

सर्वथा ते महाबाहो गान्धार्याः क्रोधनाशनम् ।
कर्तव्यं सात्वतश्रेष्ठ पाण्डवानां हितैषिणा ॥ ९-६२-२८॥
sarvathā te mahābāho gāndhāryāḥ krodhanāśanam |
kartavyaṃ sātvataśreṣṭha pāṇḍavānāṃ hitaiṣiṇā || 9-62-28||

MHB 9-62-29

धर्मराजस्य वचनं श्रुत्वा यदुकुलोद्वहः ।
आमन्त्र्य दारुकं प्राह रथः सज्जो विधीयताम् ॥ ९-६२-२९॥
dharmarājasya vacanaṃ śrutvā yadukulodvahaḥ |
āmantrya dārukaṃ prāha rathaḥ sajjo vidhīyatām || 9-62-29||

MHB 9-62-30

केशवस्य वचः श्रुत्वा त्वरमाणोऽथ दारुकः ।
न्यवेदयद्रथं सज्जं केशवाय महात्मने ॥ ९-६२-३०॥
keśavasya vacaḥ śrutvā tvaramāṇo'tha dārukaḥ |
nyavedayadrathaṃ sajjaṃ keśavāya mahātmane || 9-62-30||

MHB 9-62-31

तं रथं यादवश्रेष्ठः समारुह्य परंतपः ।
जगाम हास्तिनपुरं त्वरितः केशवो विभुः ॥ ९-६२-३१॥
taṃ rathaṃ yādavaśreṣṭhaḥ samāruhya paraṃtapaḥ |
jagāma hāstinapuraṃ tvaritaḥ keśavo vibhuḥ || 9-62-31||

MHB 9-62-32

ततः प्रायान्महाराज माधवो भगवान्रथी ।
नागसाह्वयमासाद्य प्रविवेश च वीर्यवान् ॥ ९-६२-३२॥
tataḥ prāyānmahārāja mādhavo bhagavānrathī |
nāgasāhvayamāsādya praviveśa ca vīryavān || 9-62-32||

MHB 9-62-33

प्रविश्य नगरं वीरो रथघोषेण नादयन् ।
विदितो धृतराष्ट्रस्य सोऽवतीर्य रथोत्तमात् ॥ ९-६२-३३॥
praviśya nagaraṃ vīro rathaghoṣeṇa nādayan |
vidito dhṛtarāṣṭrasya so'vatīrya rathottamāt || 9-62-33||

MHB 9-62-34

अभ्यगच्छददीनात्मा धृतराष्ट्रनिवेशनम् ।
पूर्वं चाभिगतं तत्र सोऽपश्यदृषिसत्तमम् ॥ ९-६२-३४॥
abhyagacchadadīnātmā dhṛtarāṣṭraniveśanam |
pūrvaṃ cābhigataṃ tatra so'paśyadṛṣisattamam || 9-62-34||

MHB 9-62-35

पादौ प्रपीड्य कृष्णस्य राज्ञश्चापि जनार्दनः ।
अभ्यवादयदव्यग्रो गान्धारीं चापि केशवः ॥ ९-६२-३५॥
pādau prapīḍya kṛṣṇasya rājñaścāpi janārdanaḥ |
abhyavādayadavyagro gāndhārīṃ cāpi keśavaḥ || 9-62-35||

MHB 9-62-36

ततस्तु यादवश्रेष्ठो धृतराष्ट्रमधोक्षजः ।
पाणिमालम्ब्य राज्ञः स सस्वरं प्ररुरोद ह ॥ ९-६२-३६॥
tatastu yādavaśreṣṭho dhṛtarāṣṭramadhokṣajaḥ |
pāṇimālambya rājñaḥ sa sasvaraṃ praruroda ha || 9-62-36||

MHB 9-62-37

स मुहूर्तमिवोत्सृज्य बाष्पं शोकसमुद्भवम् ।
प्रक्षाल्य वारिणा नेत्रे आचम्य च यथाविधि ।
उवाच प्रश्रितं वाक्यं धृतराष्ट्रमरिंदमः ॥ ९-६२-३७॥
sa muhūrtamivotsṛjya bāṣpaṃ śokasamudbhavam |
prakṣālya vāriṇā netre ācamya ca yathāvidhi |
uvāca praśritaṃ vākyaṃ dhṛtarāṣṭramariṃdamaḥ || 9-62-37||

MHB 9-62-38

न तेऽस्त्यविदितं किंचिद्भूतभव्यस्य भारत ।
कालस्य च यथा वृत्तं तत्ते सुविदितं प्रभो ॥ ९-६२-३८॥
na te'styaviditaṃ kiṃcidbhūtabhavyasya bhārata |
kālasya ca yathā vṛttaṃ tatte suviditaṃ prabho || 9-62-38||

MHB 9-62-39

यदिदं पाण्डवैः सर्वैस्तव चित्तानुरोधिभिः ।
कथं कुलक्षयो न स्यात्तथा क्षत्रस्य भारत ॥ ९-६२-३९॥
yadidaṃ pāṇḍavaiḥ sarvaistava cittānurodhibhiḥ |
kathaṃ kulakṣayo na syāttathā kṣatrasya bhārata || 9-62-39||

MHB 9-62-40

भ्रातृभिः समयं कृत्वा क्षान्तवान्धर्मवत्सलः ।
द्यूतच्छलजितैः शक्तैर्वनवासोऽभ्युपागतः ॥ ९-६२-४०॥
bhrātṛbhiḥ samayaṃ kṛtvā kṣāntavāndharmavatsalaḥ |
dyūtacchalajitaiḥ śaktairvanavāso'bhyupāgataḥ || 9-62-40||

MHB 9-62-41

अज्ञातवासचर्या च नानावेशसमावृतैः ।
अन्ये च बहवः क्लेशास्त्वशक्तैरिव नित्यदा ॥ ९-६२-४१॥
ajñātavāsacaryā ca nānāveśasamāvṛtaiḥ |
anye ca bahavaḥ kleśāstvaśaktairiva nityadā || 9-62-41||

MHB 9-62-42

मया च स्वयमागम्य युद्धकाल उपस्थिते ।
सर्वलोकस्य सांनिध्ये ग्रामांस्त्वं पञ्च याचितः ॥ ९-६२-४२॥
mayā ca svayamāgamya yuddhakāla upasthite |
sarvalokasya sāṃnidhye grāmāṃstvaṃ pañca yācitaḥ || 9-62-42||

MHB 9-62-43

त्वया कालोपसृष्टेन लोभतो नापवर्जिताः ।
तवापराधान्नृपते सर्वं क्षत्रं क्षयं गतम् ॥ ९-६२-४३॥
tvayā kālopasṛṣṭena lobhato nāpavarjitāḥ |
tavāparādhānnṛpate sarvaṃ kṣatraṃ kṣayaṃ gatam || 9-62-43||

MHB 9-62-44

भीष्मेण सोमदत्तेन बाह्लिकेन कृपेण च ।
द्रोणेन च सपुत्रेण विदुरेण च धीमता ।
याचितस्त्वं शमं नित्यं न च तत्कृतवानसि ॥ ९-६२-४४॥
bhīṣmeṇa somadattena bāhlikena kṛpeṇa ca |
droṇena ca saputreṇa vidureṇa ca dhīmatā |
yācitastvaṃ śamaṃ nityaṃ na ca tatkṛtavānasi || 9-62-44||

MHB 9-62-45

कालोपहतचित्तो हि सर्वो मुह्यति भारत ।
यथा मूढो भवान्पूर्वमस्मिन्नर्थे समुद्यते ॥ ९-६२-४५॥
kālopahatacitto hi sarvo muhyati bhārata |
yathā mūḍho bhavānpūrvamasminnarthe samudyate || 9-62-45||

MHB 9-62-46

किमन्यत्कालयोगाद्धि दिष्टमेव परायणम् ।
मा च दोषं महाराज पाण्डवेषु निवेशय ॥ ९-६२-४६॥
kimanyatkālayogāddhi diṣṭameva parāyaṇam |
mā ca doṣaṃ mahārāja pāṇḍaveṣu niveśaya || 9-62-46||

MHB 9-62-47

अल्पोऽप्यतिक्रमो नास्ति पाण्डवानां महात्मनाम् ।
धर्मतो न्यायतश्चैव स्नेहतश्च परंतप ॥ ९-६२-४७॥
alpo'pyatikramo nāsti pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
dharmato nyāyataścaiva snehataśca paraṃtapa || 9-62-47||

MHB 9-62-48

एतत्सर्वं तु विज्ञाय आत्मदोषकृतं फलम् ।
असूयां पाण्डुपुत्रेषु न भवान्कर्तुमर्हति ॥ ९-६२-४८॥
etatsarvaṃ tu vijñāya ātmadoṣakṛtaṃ phalam |
asūyāṃ pāṇḍuputreṣu na bhavānkartumarhati || 9-62-48||

MHB 9-62-49

कुलं वंशश्च पिण्डश्च यच्च पुत्रकृतं फलम् ।
गान्धार्यास्तव चैवाद्य पाण्डवेषु प्रतिष्ठितम् ॥ ९-६२-४९॥
kulaṃ vaṃśaśca piṇḍaśca yacca putrakṛtaṃ phalam |
gāndhāryāstava caivādya pāṇḍaveṣu pratiṣṭhitam || 9-62-49||

MHB 9-62-50

एतत्सर्वमनुध्यात्वा आत्मनश्च व्यतिक्रमम् ।
शिवेन पाण्डवान्ध्याहि नमस्ते भरतर्षभ ॥ ९-६२-५०॥
etatsarvamanudhyātvā ātmanaśca vyatikramam |
śivena pāṇḍavāndhyāhi namaste bharatarṣabha || 9-62-50||

MHB 9-62-51

जानासि च महाबाहो धर्मराजस्य या त्वयि ।
भक्तिर्भरतशार्दूल स्नेहश्चापि स्वभावतः ॥ ९-६२-५१॥
jānāsi ca mahābāho dharmarājasya yā tvayi |
bhaktirbharataśārdūla snehaścāpi svabhāvataḥ || 9-62-51||

MHB 9-62-52

एतच्च कदनं कृत्वा शत्रूणामपकारिणाम् ।
दह्यते स्म दिवारात्रं न च शर्माधिगच्छति ॥ ९-६२-५२॥
etacca kadanaṃ kṛtvā śatrūṇāmapakāriṇām |
dahyate sma divārātraṃ na ca śarmādhigacchati || 9-62-52||

MHB 9-62-53

त्वां चैव नरशार्दूल गान्धारीं च यशस्विनीम् ।
स शोचन्भरतश्रेष्ठ न शान्तिमधिगच्छति ॥ ९-६२-५३॥
tvāṃ caiva naraśārdūla gāndhārīṃ ca yaśasvinīm |
sa śocanbharataśreṣṭha na śāntimadhigacchati || 9-62-53||

MHB 9-62-54

ह्रिया च परयाविष्टो भवन्तं नाधिगच्छति ।
पुत्रशोकाभिसंतप्तं बुद्धिव्याकुलितेन्द्रियम् ॥ ९-६२-५४॥
hriyā ca parayāviṣṭo bhavantaṃ nādhigacchati |
putraśokābhisaṃtaptaṃ buddhivyākulitendriyam || 9-62-54||

MHB 9-62-55

एवमुक्त्वा महाराज धृतराष्ट्रं यदूत्तमः ।
उवाच परमं वाक्यं गान्धारीं शोककर्शिताम् ॥ ९-६२-५५॥
evamuktvā mahārāja dhṛtarāṣṭraṃ yadūttamaḥ |
uvāca paramaṃ vākyaṃ gāndhārīṃ śokakarśitām || 9-62-55||

MHB 9-62-56

सौबलेयि निबोध त्वं यत्त्वां वक्ष्यामि सुव्रते ।
त्वत्समा नास्ति लोकेऽस्मिन्नद्य सीमन्तिनी शुभे ॥ ९-६२-५६॥
saubaleyi nibodha tvaṃ yattvāṃ vakṣyāmi suvrate |
tvatsamā nāsti loke'sminnadya sīmantinī śubhe || 9-62-56||

MHB 9-62-57

जानामि च यथा राज्ञि सभायां मम संनिधौ ।
धर्मार्थसहितं वाक्यमुभयोः पक्षयोर्हितम् ।
उक्तवत्यसि कल्याणि न च ते तनयैः श्रुतम् ॥ ९-६२-५७॥
jānāmi ca yathā rājñi sabhāyāṃ mama saṃnidhau |
dharmārthasahitaṃ vākyamubhayoḥ pakṣayorhitam |
uktavatyasi kalyāṇi na ca te tanayaiḥ śrutam || 9-62-57||

MHB 9-62-58

दुर्योधनस्त्वया चोक्तो जयार्थी परुषं वचः ।
शृणु मूढ वचो मह्यं यतो धर्मस्ततो जयः ॥ ९-६२-५८॥
duryodhanastvayā cokto jayārthī paruṣaṃ vacaḥ |
śṛṇu mūḍha vaco mahyaṃ yato dharmastato jayaḥ || 9-62-58||

MHB 9-62-59

तदिदं समनुप्राप्तं तव वाक्यं नृपात्मजे ।
एवं विदित्वा कल्याणि मा स्म शोके मनः कृथाः ।
पाण्डवानां विनाशाय मा ते बुद्धिः कदाचन ॥ ९-६२-५९॥
tadidaṃ samanuprāptaṃ tava vākyaṃ nṛpātmaje |
evaṃ viditvā kalyāṇi mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ |
pāṇḍavānāṃ vināśāya mā te buddhiḥ kadācana || 9-62-59||

MHB 9-62-60

शक्ता चासि महाभागे पृथिवीं सचराचराम् ।
चक्षुषा क्रोधदीप्तेन निर्दग्धुं तपसो बलात् ॥ ९-६२-६०॥
śaktā cāsi mahābhāge pṛthivīṃ sacarācarām |
cakṣuṣā krodhadīptena nirdagdhuṃ tapaso balāt || 9-62-60||

MHB 9-62-61

वासुदेववचः श्रुत्वा गान्धारी वाक्यमब्रवीत् ।
एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि केशव ॥ ९-६२-६१॥
vāsudevavacaḥ śrutvā gāndhārī vākyamabravīt |
evametanmahābāho yathā vadasi keśava || 9-62-61||

MHB 9-62-62

आधिभिर्दह्यमानाया मतिः संचलिता मम ।
सा मे व्यवस्थिता श्रुत्वा तव वाक्यं जनार्दन ॥ ९-६२-६२॥
ādhibhirdahyamānāyā matiḥ saṃcalitā mama |
sā me vyavasthitā śrutvā tava vākyaṃ janārdana || 9-62-62||

MHB 9-62-63

राज्ञस्त्वन्धस्य वृद्धस्य हतपुत्रस्य केशव ।
त्वं गतिः सह तैर्वीरैः पाण्डवैर्द्विपदां वर ॥ ९-६२-६३॥
rājñastvandhasya vṛddhasya hataputrasya keśava |
tvaṃ gatiḥ saha tairvīraiḥ pāṇḍavairdvipadāṃ vara || 9-62-63||

MHB 9-62-64

एतावदुक्त्वा वचनं मुखं प्रच्छाद्य वाससा ।
पुत्रशोकाभिसंतप्ता गान्धारी प्ररुरोद ह ॥ ९-६२-६४॥
etāvaduktvā vacanaṃ mukhaṃ pracchādya vāsasā |
putraśokābhisaṃtaptā gāndhārī praruroda ha || 9-62-64||

MHB 9-62-65

तत एनां महाबाहुः केशवः शोककर्शिताम् ।
हेतुकारणसंयुक्तैर्वाक्यैराश्वासयत्प्रभुः ॥ ९-६२-६५॥
tata enāṃ mahābāhuḥ keśavaḥ śokakarśitām |
hetukāraṇasaṃyuktairvākyairāśvāsayatprabhuḥ || 9-62-65||

MHB 9-62-66

समाश्वास्य च गान्धारीं धृतराष्ट्रं च माधवः ।
द्रौणेः संकल्पितं भावमन्वबुध्यत केशवः ॥ ९-६२-६६॥
samāśvāsya ca gāndhārīṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca mādhavaḥ |
drauṇeḥ saṃkalpitaṃ bhāvamanvabudhyata keśavaḥ || 9-62-66||

MHB 9-62-67

ततस्त्वरित उत्थाय पादौ मूर्ध्ना प्रणम्य च ।
द्वैपायनस्य राजेन्द्र ततः कौरवमब्रवीत् ॥ ९-६२-६७॥
tatastvarita utthāya pādau mūrdhnā praṇamya ca |
dvaipāyanasya rājendra tataḥ kauravamabravīt || 9-62-67||

MHB 9-62-68

आपृच्छे त्वां कुरुश्रेष्ठ मा च शोके मनः कृथाः ।
द्रौणेः पापोऽस्त्यभिप्रायस्तेनास्मि सहसोत्थितः ।
पाण्डवानां वधे रात्रौ बुद्धिस्तेन प्रदर्शिता ॥ ९-६२-६८॥
āpṛcche tvāṃ kuruśreṣṭha mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ |
drauṇeḥ pāpo'styabhiprāyastenāsmi sahasotthitaḥ |
pāṇḍavānāṃ vadhe rātrau buddhistena pradarśitā || 9-62-68||

MHB 9-62-69

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं गान्धार्या सहितोऽब्रवीत् ।
धृतराष्ट्रो महाबाहुः केशवं केशिसूदनम् ॥ ९-६२-६९॥
etacchrutvā tu vacanaṃ gāndhāryā sahito'bravīt |
dhṛtarāṣṭro mahābāhuḥ keśavaṃ keśisūdanam || 9-62-69||

MHB 9-62-70

शीघ्रं गच्छ महाबाहो पाण्डवान्परिपालय ।
भूयस्त्वया समेष्यामि क्षिप्रमेव जनार्दन ।
प्रायात्ततस्तु त्वरितो दारुकेण सहाच्युतः ॥ ९-६२-७०॥
śīghraṃ gaccha mahābāho pāṇḍavānparipālaya |
bhūyastvayā sameṣyāmi kṣiprameva janārdana |
prāyāttatastu tvarito dārukeṇa sahācyutaḥ || 9-62-70||

MHB 9-62-71

वासुदेवे गते राजन्धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ।
आश्वासयदमेयात्मा व्यासो लोकनमस्कृतः ॥ ९-६२-७१॥
vāsudeve gate rājandhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram |
āśvāsayadameyātmā vyāso lokanamaskṛtaḥ || 9-62-71||

MHB 9-62-72

वासुदेवोऽपि धर्मात्मा कृतकृत्यो जगाम ह ।
शिबिरं हास्तिनपुराद्दिदृक्षुः पाण्डवान्नृप ॥ ९-६२-७२॥
vāsudevo'pi dharmātmā kṛtakṛtyo jagāma ha |
śibiraṃ hāstinapurāddidṛkṣuḥ pāṇḍavānnṛpa || 9-62-72||

MHB 9-62-73

आगम्य शिबिरं रात्रौ सोऽभ्यगच्छत पाण्डवान् ।
तच्च तेभ्यः समाख्याय सहितस्तैः समाविशत् ॥ ९-६२-७३॥
āgamya śibiraṃ rātrau so'bhyagacchata pāṇḍavān |
tacca tebhyaḥ samākhyāya sahitastaiḥ samāviśat || 9-62-73||

Adhyaya: 63/64 (43)

MHB 9-63-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
अधिष्ठितः पदा मूर्ध्नि भग्नसक्थो महीं गतः ।
शौटीरमानी पुत्रो मे कान्यभाषत संजय ॥ ९-६३-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
adhiṣṭhitaḥ padā mūrdhni bhagnasaktho mahīṃ gataḥ |
śauṭīramānī putro me kānyabhāṣata saṃjaya || 9-63-1||

MHB 9-63-2

अत्यर्थं कोपनो राजा जातवैरश्च पाण्डुषु ।
व्यसनं परमं प्राप्तः किमाह परमाहवे ॥ ९-६३-२॥
atyarthaṃ kopano rājā jātavairaśca pāṇḍuṣu |
vyasanaṃ paramaṃ prāptaḥ kimāha paramāhave || 9-63-2||

MHB 9-63-3

संजय उवाच ।
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यथावृत्तं नराधिप ।
राज्ञा यदुक्तं भग्नेन तस्मिन्व्यसन आगते ॥ ९-६३-३॥
saṃjaya uvāca |
śṛṇu rājanpravakṣyāmi yathāvṛttaṃ narādhipa |
rājñā yaduktaṃ bhagnena tasminvyasana āgate || 9-63-3||

MHB 9-63-4

भग्नसक्थो नृपो राजन्पांसुना सोऽवगुण्ठितः ।
यमयन्मूर्धजांस्तत्र वीक्ष्य चैव दिशो दश ॥ ९-६३-४॥
bhagnasaktho nṛpo rājanpāṃsunā so'vaguṇṭhitaḥ |
yamayanmūrdhajāṃstatra vīkṣya caiva diśo daśa || 9-63-4||

MHB 9-63-5

केशान्नियम्य यत्नेन निःश्वसन्नुरगो यथा ।
संरम्भाश्रुपरीताभ्यां नेत्राभ्यामभिवीक्ष्य माम् ॥ ९-६३-५॥
keśānniyamya yatnena niḥśvasannurago yathā |
saṃrambhāśruparītābhyāṃ netrābhyāmabhivīkṣya mām || 9-63-5||

MHB 9-63-6

बाहू धरण्यां निष्पिष्य मुहुर्मत्त इव द्विपः ।
प्रकीर्णान्मूर्धजान्धुन्वन्दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन् ।
गर्हयन्पाण्डवं ज्येष्ठं निःश्वस्येदमथाब्रवीत् ॥ ९-६३-६॥
bāhū dharaṇyāṃ niṣpiṣya muhurmatta iva dvipaḥ |
prakīrṇānmūrdhajāndhunvandantairdantānupaspṛśan |
garhayanpāṇḍavaṃ jyeṣṭhaṃ niḥśvasyedamathābravīt || 9-63-6||

MHB 9-63-7

भीष्मे शांतनवे नाथे कर्णे चास्त्रभृतां वरे ।
गौतमे शकुनौ चापि द्रोणे चास्त्रभृतां वरे ॥ ९-६३-७॥
bhīṣme śāṃtanave nāthe karṇe cāstrabhṛtāṃ vare |
gautame śakunau cāpi droṇe cāstrabhṛtāṃ vare || 9-63-7||

MHB 9-63-8

अश्वत्थाम्नि तथा शल्ये शूरे च कृतवर्मणि ।
इमामवस्थां प्राप्तोऽस्मि कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ९-६३-८॥
aśvatthāmni tathā śalye śūre ca kṛtavarmaṇi |
imāmavasthāṃ prāpto'smi kālo hi duratikramaḥ || 9-63-8||

MHB 9-63-9

एकादशचमूभर्ता सोऽहमेतां दशां गतः ।
कालं प्राप्य महाबाहो न कश्चिदतिवर्तते ॥ ९-६३-९॥
ekādaśacamūbhartā so'hametāṃ daśāṃ gataḥ |
kālaṃ prāpya mahābāho na kaścidativartate || 9-63-9||

MHB 9-63-10

आख्यातव्यं मदीयानां येऽस्मिञ्जीवन्ति संगरे ।
यथाहं भीमसेनेन व्युत्क्रम्य समयं हतः ॥ ९-६३-१०॥
ākhyātavyaṃ madīyānāṃ ye'smiñjīvanti saṃgare |
yathāhaṃ bhīmasenena vyutkramya samayaṃ hataḥ || 9-63-10||

MHB 9-63-11

बहूनि सुनृशंसानि कृतानि खलु पाण्डवैः ।
भूरिश्रवसि कर्णे च भीष्मे द्रोणे च श्रीमति ॥ ९-६३-११॥
bahūni sunṛśaṃsāni kṛtāni khalu pāṇḍavaiḥ |
bhūriśravasi karṇe ca bhīṣme droṇe ca śrīmati || 9-63-11||

MHB 9-63-12

इदं चाकीर्तिजं कर्म नृशंसैः पाण्डवैः कृतम् ।
येन ते सत्सु निर्वेदं गमिष्यन्तीति मे मतिः ॥ ९-६३-१२॥
idaṃ cākīrtijaṃ karma nṛśaṃsaiḥ pāṇḍavaiḥ kṛtam |
yena te satsu nirvedaṃ gamiṣyantīti me matiḥ || 9-63-12||

MHB 9-63-13

का प्रीतिः सत्त्वयुक्तस्य कृत्वोपधिकृतं जयम् ।
को वा समयभेत्तारं बुधः संमन्तुमर्हति ॥ ९-६३-१३॥
kā prītiḥ sattvayuktasya kṛtvopadhikṛtaṃ jayam |
ko vā samayabhettāraṃ budhaḥ saṃmantumarhati || 9-63-13||

MHB 9-63-14

अधर्मेण जयं लब्ध्वा को नु हृष्येत पण्डितः ।
यथा संहृष्यते पापः पाण्डुपुत्रो वृकोदरः ॥ ९-६३-१४॥
adharmeṇa jayaṃ labdhvā ko nu hṛṣyeta paṇḍitaḥ |
yathā saṃhṛṣyate pāpaḥ pāṇḍuputro vṛkodaraḥ || 9-63-14||

MHB 9-63-15

किं नु चित्रमतस्त्वद्य भग्नसक्थस्य यन्मम ।
क्रुद्धेन भीमसेनेन पादेन मृदितं शिरः ॥ ९-६३-१५॥
kiṃ nu citramatastvadya bhagnasakthasya yanmama |
kruddhena bhīmasenena pādena mṛditaṃ śiraḥ || 9-63-15||

MHB 9-63-16

प्रतपन्तं श्रिया जुष्टं वर्तमानं च बन्धुषु ।
एवं कुर्यान्नरो यो हि स वै संजय पूजितः ॥ ९-६३-१६॥
pratapantaṃ śriyā juṣṭaṃ vartamānaṃ ca bandhuṣu |
evaṃ kuryānnaro yo hi sa vai saṃjaya pūjitaḥ || 9-63-16||

MHB 9-63-17

अभिज्ञौ क्षत्रधर्मस्य मम माता पिता च मे ।
तौ हि संजय दुःखार्तौ विज्ञाप्यौ वचनान्मम ॥ ९-६३-१७॥
abhijñau kṣatradharmasya mama mātā pitā ca me |
tau hi saṃjaya duḥkhārtau vijñāpyau vacanānmama || 9-63-17||

MHB 9-63-18

इष्टं भृत्या भृताः सम्यग्भूः प्रशास्ता ससागरा ।
मूर्ध्नि स्थितममित्राणां जीवतामेव संजय ॥ ९-६३-१८॥
iṣṭaṃ bhṛtyā bhṛtāḥ samyagbhūḥ praśāstā sasāgarā |
mūrdhni sthitamamitrāṇāṃ jīvatāmeva saṃjaya || 9-63-18||

MHB 9-63-19

दत्ता दाया यथाशक्ति मित्राणां च प्रियं कृतम् ।
अमित्रा बाधिताः सर्वे को नु स्वन्ततरो मया ॥ ९-६३-१९॥
dattā dāyā yathāśakti mitrāṇāṃ ca priyaṃ kṛtam |
amitrā bādhitāḥ sarve ko nu svantataro mayā || 9-63-19||

MHB 9-63-20

यातानि परराष्ट्राणि नृपा भुक्ताश्च दासवत् ।
प्रियेभ्यः प्रकृतं साधु को नु स्वन्ततरो मया ॥ ९-६३-२०॥
yātāni pararāṣṭrāṇi nṛpā bhuktāśca dāsavat |
priyebhyaḥ prakṛtaṃ sādhu ko nu svantataro mayā || 9-63-20||

MHB 9-63-21

मानिता बान्धवाः सर्वे मान्यः संपूजितो जनः ।
त्रितयं सेवितं सर्वं को नु स्वन्ततरो मया ॥ ९-६३-२१॥
mānitā bāndhavāḥ sarve mānyaḥ saṃpūjito janaḥ |
tritayaṃ sevitaṃ sarvaṃ ko nu svantataro mayā || 9-63-21||

MHB 9-63-22

आज्ञप्तं नृपमुख्येषु मानः प्राप्तः सुदुर्लभः ।
आजानेयैस्तथा यातं को नु स्वन्ततरो मया ॥ ९-६३-२२॥
ājñaptaṃ nṛpamukhyeṣu mānaḥ prāptaḥ sudurlabhaḥ |
ājāneyaistathā yātaṃ ko nu svantataro mayā || 9-63-22||

MHB 9-63-23

अधीतं विधिवद्दत्तं प्राप्तमायुर्निरामयम् ।
स्वधर्मेण जिता लोकाः को नु स्वन्ततरो मया ॥ ९-६३-२३॥
adhītaṃ vidhivaddattaṃ prāptamāyurnirāmayam |
svadharmeṇa jitā lokāḥ ko nu svantataro mayā || 9-63-23||

MHB 9-63-24

दिष्ट्या नाहं जितः संख्ये परान्प्रेष्यवदाश्रितः ।
दिष्ट्या मे विपुला लक्ष्मीर्मृते त्वन्यं गता विभो ॥ ९-६३-२४॥
diṣṭyā nāhaṃ jitaḥ saṃkhye parānpreṣyavadāśritaḥ |
diṣṭyā me vipulā lakṣmīrmṛte tvanyaṃ gatā vibho || 9-63-24||

MHB 9-63-25

यदिष्टं क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुतिष्ठताम् ।
निधनं तन्मया प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया ॥ ९-६३-२५॥
yadiṣṭaṃ kṣatrabandhūnāṃ svadharmamanutiṣṭhatām |
nidhanaṃ tanmayā prāptaṃ ko nu svantataro mayā || 9-63-25||

MHB 9-63-26

दिष्ट्या नाहं परावृत्तो वैरात्प्राकृतवज्जितः ।
दिष्ट्या न विमतिं कांचिद्भजित्वा तु पराजितः ॥ ९-६३-२६॥
diṣṭyā nāhaṃ parāvṛtto vairātprākṛtavajjitaḥ |
diṣṭyā na vimatiṃ kāṃcidbhajitvā tu parājitaḥ || 9-63-26||

MHB 9-63-27

सुप्तं वाथ प्रमत्तं वा यथा हन्याद्विषेण वा ।
एवं व्युत्क्रान्तधर्मेण व्युत्क्रम्य समयं हतः ॥ ९-६३-२७॥
suptaṃ vātha pramattaṃ vā yathā hanyādviṣeṇa vā |
evaṃ vyutkrāntadharmeṇa vyutkramya samayaṃ hataḥ || 9-63-27||

MHB 9-63-28

अश्वत्थामा महाभागः कृतवर्मा च सात्वतः ।
कृपः शारद्वतश्चैव वक्तव्या वचनान्मम ॥ ९-६३-२८॥
aśvatthāmā mahābhāgaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ |
kṛpaḥ śāradvataścaiva vaktavyā vacanānmama || 9-63-28||

MHB 9-63-29

अधर्मेण प्रवृत्तानां पाण्डवानामनेकशः ।
विश्वासं समयघ्नानां न यूयं गन्तुमर्हथ ॥ ९-६३-२९॥
adharmeṇa pravṛttānāṃ pāṇḍavānāmanekaśaḥ |
viśvāsaṃ samayaghnānāṃ na yūyaṃ gantumarhatha || 9-63-29||

MHB 9-63-30

वातिकांश्चाब्रवीद्राजा पुत्रस्ते सत्यविक्रमः ।
अधर्माद्भीमसेनेन निहतोऽहं यथा रणे ॥ ९-६३-३०॥
vātikāṃścābravīdrājā putraste satyavikramaḥ |
adharmādbhīmasenena nihato'haṃ yathā raṇe || 9-63-30||

MHB 9-63-31

सोऽहं द्रोणं स्वर्गगतं शल्यकर्णावुभौ तथा ।
वृषसेनं महावीर्यं शकुनिं चापि सौबलम् ॥ ९-६३-३१॥
so'haṃ droṇaṃ svargagataṃ śalyakarṇāvubhau tathā |
vṛṣasenaṃ mahāvīryaṃ śakuniṃ cāpi saubalam || 9-63-31||

MHB 9-63-32

जलसंधं महावीर्यं भगदत्तं च पार्थिवम् ।
सौमदत्तिं महेष्वासं सैन्धवं च जयद्रथम् ॥ ९-६३-३२॥
jalasaṃdhaṃ mahāvīryaṃ bhagadattaṃ ca pārthivam |
saumadattiṃ maheṣvāsaṃ saindhavaṃ ca jayadratham || 9-63-32||

MHB 9-63-33

दुःशासनपुरोगांश्च भ्रातॄनात्मसमांस्तथा ।
दौःशासनिं च विक्रान्तं लक्ष्मणं चात्मजावुभौ ॥ ९-६३-३३॥
duḥśāsanapurogāṃśca bhrātṝnātmasamāṃstathā |
dauḥśāsaniṃ ca vikrāntaṃ lakṣmaṇaṃ cātmajāvubhau || 9-63-33||

MHB 9-63-34

एतांश्चान्यांश्च सुबहून्मदीयांश्च सहस्रशः ।
पृष्ठतोऽनुगमिष्यामि सार्थहीन इवाध्वगः ॥ ९-६३-३४॥
etāṃścānyāṃśca subahūnmadīyāṃśca sahasraśaḥ |
pṛṣṭhato'nugamiṣyāmi sārthahīna ivādhvagaḥ || 9-63-34||

MHB 9-63-35

कथं भ्रातॄन्हताञ्श्रुत्वा भर्तारं च स्वसा मम ।
रोरूयमाणा दुःखार्ता दुःशला सा भविष्यति ॥ ९-६३-३५॥
kathaṃ bhrātṝnhatāñśrutvā bhartāraṃ ca svasā mama |
rorūyamāṇā duḥkhārtā duḥśalā sā bhaviṣyati || 9-63-35||

MHB 9-63-36

स्नुषाभिः प्रस्नुषाभिश्च वृद्धो राजा पिता मम ।
गान्धारीसहितः क्रोशन्कां गतिं प्रतिपत्स्यते ॥ ९-६३-३६॥
snuṣābhiḥ prasnuṣābhiśca vṛddho rājā pitā mama |
gāndhārīsahitaḥ krośankāṃ gatiṃ pratipatsyate || 9-63-36||

MHB 9-63-37

नूनं लक्ष्मणमातापि हतपुत्रा हतेश्वरा ।
विनाशं यास्यति क्षिप्रं कल्याणी पृथुलोचना ॥ ९-६३-३७॥
nūnaṃ lakṣmaṇamātāpi hataputrā hateśvarā |
vināśaṃ yāsyati kṣipraṃ kalyāṇī pṛthulocanā || 9-63-37||

MHB 9-63-38

यदि जानाति चार्वाकः परिव्राड्वाग्विशारदः ।
करिष्यति महाभागो ध्रुवं सोऽपचितिं मम ॥ ९-६३-३८॥
yadi jānāti cārvākaḥ parivrāḍvāgviśāradaḥ |
kariṣyati mahābhāgo dhruvaṃ so'pacitiṃ mama || 9-63-38||

MHB 9-63-39

समन्तपञ्चके पुण्ये त्रिषु लोकेषु विश्रुते ।
अहं निधनमासाद्य लोकान्प्राप्स्यामि शाश्वतान् ॥ ९-६३-३९॥
samantapañcake puṇye triṣu lokeṣu viśrute |
ahaṃ nidhanamāsādya lokānprāpsyāmi śāśvatān || 9-63-39||

MHB 9-63-40

ततो जनसहस्राणि बाष्पपूर्णानि मारिष ।
प्रलापं नृपतेः श्रुत्वा विद्रवन्ति दिशो दश ॥ ९-६३-४०॥
tato janasahasrāṇi bāṣpapūrṇāni māriṣa |
pralāpaṃ nṛpateḥ śrutvā vidravanti diśo daśa || 9-63-40||

MHB 9-63-41

ससागरवना घोरा पृथिवी सचराचरा ।
चचालाथ सनिर्ह्रादा दिशश्चैवाविलाभवन् ॥ ९-६३-४१॥
sasāgaravanā ghorā pṛthivī sacarācarā |
cacālātha sanirhrādā diśaścaivāvilābhavan || 9-63-41||

MHB 9-63-42

ते द्रोणपुत्रमासाद्य यथावृत्तं न्यवेदयन् ।
व्यवहारं गदायुद्धे पार्थिवस्य च घातनम् ॥ ९-६३-४२॥
te droṇaputramāsādya yathāvṛttaṃ nyavedayan |
vyavahāraṃ gadāyuddhe pārthivasya ca ghātanam || 9-63-42||

MHB 9-63-43

तदाख्याय ततः सर्वे द्रोणपुत्रस्य भारत ।
ध्यात्वा च सुचिरं कालं जग्मुरार्ता यथागतम् ॥ ९-६३-४३॥
tadākhyāya tataḥ sarve droṇaputrasya bhārata |
dhyātvā ca suciraṃ kālaṃ jagmurārtā yathāgatam || 9-63-43||

Adhyaya: 64/64 (43)

MHB 9-64-1

संजय उवाच ।
वातिकानां सकाशात्तु श्रुत्वा दुर्योधनं हतम् ।
हतशिष्टास्ततो राजन्कौरवाणां महारथाः ॥ ९-६४-१॥
saṃjaya uvāca |
vātikānāṃ sakāśāttu śrutvā duryodhanaṃ hatam |
hataśiṣṭāstato rājankauravāṇāṃ mahārathāḥ || 9-64-1||

MHB 9-64-2

विनिर्भिन्नाः शितैर्बाणैर्गदातोमरशक्तिभिः ।
अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ।
त्वरिता जवनैरश्वैरायोधनमुपागमन् ॥ ९-६४-२॥
vinirbhinnāḥ śitairbāṇairgadātomaraśaktibhiḥ |
aśvatthāmā kṛpaścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ |
tvaritā javanairaśvairāyodhanamupāgaman || 9-64-2||

MHB 9-64-3

तत्रापश्यन्महात्मानं धार्तराष्ट्रं निपातितम् ।
प्रभग्नं वायुवेगेन महाशालं यथा वने ॥ ९-६४-३॥
tatrāpaśyanmahātmānaṃ dhārtarāṣṭraṃ nipātitam |
prabhagnaṃ vāyuvegena mahāśālaṃ yathā vane || 9-64-3||

MHB 9-64-4

भूमौ विवेष्टमानं तं रुधिरेण समुक्षितम् ।
महागजमिवारण्ये व्याधेन विनिपातितम् ॥ ९-६४-४॥
bhūmau viveṣṭamānaṃ taṃ rudhireṇa samukṣitam |
mahāgajamivāraṇye vyādhena vinipātitam || 9-64-4||

MHB 9-64-5

विवर्तमानं बहुशो रुधिरौघपरिप्लुतम् ।
यदृच्छया निपतितं चक्रमादित्यगोचरम् ॥ ९-६४-५॥
vivartamānaṃ bahuśo rudhiraughapariplutam |
yadṛcchayā nipatitaṃ cakramādityagocaram || 9-64-5||

MHB 9-64-6

महावातसमुत्थेन संशुष्कमिव सागरम् ।
पूर्णचन्द्रमिव व्योम्नि तुषारावृतमण्डलम् ॥ ९-६४-६॥
mahāvātasamutthena saṃśuṣkamiva sāgaram |
pūrṇacandramiva vyomni tuṣārāvṛtamaṇḍalam || 9-64-6||

MHB 9-64-7

रेणुध्वस्तं दीर्घभुजं मातङ्गसमविक्रमम् ।
वृतं भूतगणैर्घोरैः क्रव्यादैश्च समन्ततः ।
यथा धनं लिप्समानैर्भृत्यैर्नृपतिसत्तमम् ॥ ९-६४-७॥
reṇudhvastaṃ dīrghabhujaṃ mātaṅgasamavikramam |
vṛtaṃ bhūtagaṇairghoraiḥ kravyādaiśca samantataḥ |
yathā dhanaṃ lipsamānairbhṛtyairnṛpatisattamam || 9-64-7||

MHB 9-64-8

भ्रुकुटीकृतवक्त्रान्तं क्रोधादुद्वृत्तचक्षुषम् ।
सामर्षं तं नरव्याघ्रं व्याघ्रं निपतितं यथा ॥ ९-६४-८॥
bhrukuṭīkṛtavaktrāntaṃ krodhādudvṛttacakṣuṣam |
sāmarṣaṃ taṃ naravyāghraṃ vyāghraṃ nipatitaṃ yathā || 9-64-8||

MHB 9-64-9

ते तु दृष्ट्वा महेष्वासा भूतले पतितं नृपम् ।
मोहमभ्यागमन्सर्वे कृपप्रभृतयो रथाः ॥ ९-६४-९॥
te tu dṛṣṭvā maheṣvāsā bhūtale patitaṃ nṛpam |
mohamabhyāgamansarve kṛpaprabhṛtayo rathāḥ || 9-64-9||

MHB 9-64-10

अवतीर्य रथेभ्यस्तु प्राद्रवन्राजसंनिधौ ।
दुर्योधनं च संप्रेक्ष्य सर्वे भूमावुपाविशन् ॥ ९-६४-१०॥
avatīrya rathebhyastu prādravanrājasaṃnidhau |
duryodhanaṃ ca saṃprekṣya sarve bhūmāvupāviśan || 9-64-10||

MHB 9-64-11

ततो द्रौणिर्महाराज बाष्पपूर्णेक्षणः श्वसन् ।
उवाच भरतश्रेष्ठं सर्वलोकेश्वरेश्वरम् ॥ ९-६४-११॥
tato drauṇirmahārāja bāṣpapūrṇekṣaṇaḥ śvasan |
uvāca bharataśreṣṭhaṃ sarvalokeśvareśvaram || 9-64-11||

MHB 9-64-12

न नूनं विद्यतेऽसह्यं मानुष्ये किंचिदेव हि ।
यत्र त्वं पुरुषव्याघ्र शेषे पांसुषु रूषितः ॥ ९-६४-१२॥
na nūnaṃ vidyate'sahyaṃ mānuṣye kiṃcideva hi |
yatra tvaṃ puruṣavyāghra śeṣe pāṃsuṣu rūṣitaḥ || 9-64-12||

MHB 9-64-13

भूत्वा हि नृपतिः पूर्वं समाज्ञाप्य च मेदिनीम् ।
कथमेकोऽद्य राजेन्द्र तिष्ठसे निर्जने वने ॥ ९-६४-१३॥
bhūtvā hi nṛpatiḥ pūrvaṃ samājñāpya ca medinīm |
kathameko'dya rājendra tiṣṭhase nirjane vane || 9-64-13||

MHB 9-64-14

दुःशासनं न पश्यामि नापि कर्णं महारथम् ।
नापि तान्सुहृदः सर्वान्किमिदं भरतर्षभ ॥ ९-६४-१४॥
duḥśāsanaṃ na paśyāmi nāpi karṇaṃ mahāratham |
nāpi tānsuhṛdaḥ sarvānkimidaṃ bharatarṣabha || 9-64-14||

MHB 9-64-15

दुःखं नूनं कृतान्तस्य गतिं ज्ञातुं कथंचन ।
लोकानां च भवान्यत्र शेते पांसुषु रूषितः ॥ ९-६४-१५॥
duḥkhaṃ nūnaṃ kṛtāntasya gatiṃ jñātuṃ kathaṃcana |
lokānāṃ ca bhavānyatra śete pāṃsuṣu rūṣitaḥ || 9-64-15||

MHB 9-64-16

एष मूर्धावसिक्तानामग्रे गत्वा परंतपः ।
सतृणं ग्रसते पांसुं पश्य कालस्य पर्ययम् ॥ ९-६४-१६॥
eṣa mūrdhāvasiktānāmagre gatvā paraṃtapaḥ |
satṛṇaṃ grasate pāṃsuṃ paśya kālasya paryayam || 9-64-16||

MHB 9-64-17

क्व ते तदमलं छत्रं व्यजनं क्व च पार्थिव ।
सा च ते महती सेना क्व गता पार्थिवोत्तम ॥ ९-६४-१७॥
kva te tadamalaṃ chatraṃ vyajanaṃ kva ca pārthiva |
sā ca te mahatī senā kva gatā pārthivottama || 9-64-17||

MHB 9-64-18

दुर्विज्ञेया गतिर्नूनं कार्याणां कारणान्तरे ।
यद्वै लोकगुरुर्भूत्वा भवानेतां दशां गतः ॥ ९-६४-१८॥
durvijñeyā gatirnūnaṃ kāryāṇāṃ kāraṇāntare |
yadvai lokagururbhūtvā bhavānetāṃ daśāṃ gataḥ || 9-64-18||

MHB 9-64-19

अध्रुवा सर्वमर्त्येषु ध्रुवं श्रीरुपलक्ष्यते ।
भवतो व्यसनं दृष्ट्वा शक्रविस्पर्धिनो भृशम् ॥ ९-६४-१९॥
adhruvā sarvamartyeṣu dhruvaṃ śrīrupalakṣyate |
bhavato vyasanaṃ dṛṣṭvā śakravispardhino bhṛśam || 9-64-19||

MHB 9-64-20

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दुःखितस्य विशेषतः ।
उवाच राजन्पुत्रस्ते प्राप्तकालमिदं वचः ॥ ९-६४-२०॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā duḥkhitasya viśeṣataḥ |
uvāca rājanputraste prāptakālamidaṃ vacaḥ || 9-64-20||

MHB 9-64-21

विमृज्य नेत्रे पाणिभ्यां शोकजं बाष्पमुत्सृजन् ।
कृपादीन्स तदा वीरान्सर्वानेव नराधिपः ॥ ९-६४-२१॥
vimṛjya netre pāṇibhyāṃ śokajaṃ bāṣpamutsṛjan |
kṛpādīnsa tadā vīrānsarvāneva narādhipaḥ || 9-64-21||

MHB 9-64-22

ईदृशो मर्त्यधर्मोऽयं धात्रा निर्दिष्ट उच्यते ।
विनाशः सर्वभूतानां कालपर्यायकारितः ॥ ९-६४-२२॥
īdṛśo martyadharmo'yaṃ dhātrā nirdiṣṭa ucyate |
vināśaḥ sarvabhūtānāṃ kālaparyāyakāritaḥ || 9-64-22||

MHB 9-64-23

सोऽयं मां समनुप्राप्तः प्रत्यक्षं भवतां हि यः ।
पृथिवीं पालयित्वाहमेतां निष्ठामुपागतः ॥ ९-६४-२३॥
so'yaṃ māṃ samanuprāptaḥ pratyakṣaṃ bhavatāṃ hi yaḥ |
pṛthivīṃ pālayitvāhametāṃ niṣṭhāmupāgataḥ || 9-64-23||

MHB 9-64-24

दिष्ट्या नाहं परावृत्तो युद्धे कस्यांचिदापदि ।
दिष्ट्याहं निहतः पापैश्छलेनैव विशेषतः ॥ ९-६४-२४॥
diṣṭyā nāhaṃ parāvṛtto yuddhe kasyāṃcidāpadi |
diṣṭyāhaṃ nihataḥ pāpaiśchalenaiva viśeṣataḥ || 9-64-24||

MHB 9-64-25

उत्साहश्च कृतो नित्यं मया दिष्ट्या युयुत्सता ।
दिष्ट्या चास्मि हतो युद्धे निहतज्ञातिबान्धवः ॥ ९-६४-२५॥
utsāhaśca kṛto nityaṃ mayā diṣṭyā yuyutsatā |
diṣṭyā cāsmi hato yuddhe nihatajñātibāndhavaḥ || 9-64-25||

MHB 9-64-26

दिष्ट्या च वोऽहं पश्यामि मुक्तानस्माज्जनक्षयात् ।
स्वस्तियुक्तांश्च कल्यांश्च तन्मे प्रियमनुत्तमम् ॥ ९-६४-२६॥
diṣṭyā ca vo'haṃ paśyāmi muktānasmājjanakṣayāt |
svastiyuktāṃśca kalyāṃśca tanme priyamanuttamam || 9-64-26||

MHB 9-64-27

मा भवन्तोऽनुतप्यन्तां सौहृदान्निधनेन मे ।
यदि वेदाः प्रमाणं वो जिता लोका मयाक्षयाः ॥ ९-६४-२७॥
mā bhavanto'nutapyantāṃ sauhṛdānnidhanena me |
yadi vedāḥ pramāṇaṃ vo jitā lokā mayākṣayāḥ || 9-64-27||

MHB 9-64-28

मन्यमानः प्रभावं च कृष्णस्यामिततेजसः ।
तेन न च्यावितश्चाहं क्षत्रधर्मात्स्वनुष्ठितात् ॥ ९-६४-२८॥
manyamānaḥ prabhāvaṃ ca kṛṣṇasyāmitatejasaḥ |
tena na cyāvitaścāhaṃ kṣatradharmātsvanuṣṭhitāt || 9-64-28||

MHB 9-64-29

स मया समनुप्राप्तो नास्मि शोच्यः कथंचन ।
कृतं भवद्भिः सदृशमनुरूपमिवात्मनः ।
यतितं विजये नित्यं दैवं तु दुरतिक्रमम् ॥ ९-६४-२९॥
sa mayā samanuprāpto nāsmi śocyaḥ kathaṃcana |
kṛtaṃ bhavadbhiḥ sadṛśamanurūpamivātmanaḥ |
yatitaṃ vijaye nityaṃ daivaṃ tu duratikramam || 9-64-29||

MHB 9-64-30

एतावदुक्त्वा वचनं बाष्पव्याकुललोचनः ।
तूष्णीं बभूव राजेन्द्र रुजासौ विह्वलो भृशम् ॥ ९-६४-३०॥
etāvaduktvā vacanaṃ bāṣpavyākulalocanaḥ |
tūṣṇīṃ babhūva rājendra rujāsau vihvalo bhṛśam || 9-64-30||

MHB 9-64-31

तथा तु दृष्ट्वा राजानं बाष्पशोकसमन्वितम् ।
द्रौणिः क्रोधेन जज्वाल यथा वह्निर्जगत्क्षये ॥ ९-६४-३१॥
tathā tu dṛṣṭvā rājānaṃ bāṣpaśokasamanvitam |
drauṇiḥ krodhena jajvāla yathā vahnirjagatkṣaye || 9-64-31||

MHB 9-64-32

स तु क्रोधसमाविष्टः पाणौ पाणिं निपीड्य च ।
बाष्पविह्वलया वाचा राजानमिदमब्रवीत् ॥ ९-६४-३२॥
sa tu krodhasamāviṣṭaḥ pāṇau pāṇiṃ nipīḍya ca |
bāṣpavihvalayā vācā rājānamidamabravīt || 9-64-32||

MHB 9-64-33

पिता मे निहतः क्षुद्रैः सुनृशंसेन कर्मणा ।
न तथा तेन तप्यामि यथा राजंस्त्वयाद्य वै ॥ ९-६४-३३॥
pitā me nihataḥ kṣudraiḥ sunṛśaṃsena karmaṇā |
na tathā tena tapyāmi yathā rājaṃstvayādya vai || 9-64-33||

MHB 9-64-34

शृणु चेदं वचो मह्यं सत्येन वदतः प्रभो ।
इष्टापूर्तेन दानेन धर्मेण सुकृतेन च ॥ ९-६४-३४॥
śṛṇu cedaṃ vaco mahyaṃ satyena vadataḥ prabho |
iṣṭāpūrtena dānena dharmeṇa sukṛtena ca || 9-64-34||

MHB 9-64-35

अद्याहं सर्वपाञ्चालान्वासुदेवस्य पश्यतः ।
सर्वोपायैर्हि नेष्यामि प्रेतराजनिवेशनम् ।
अनुज्ञां तु महाराज भवान्मे दातुमर्हति ॥ ९-६४-३५॥
adyāhaṃ sarvapāñcālānvāsudevasya paśyataḥ |
sarvopāyairhi neṣyāmi pretarājaniveśanam |
anujñāṃ tu mahārāja bhavānme dātumarhati || 9-64-35||

MHB 9-64-36

इति श्रुत्वा तु वचनं द्रोणपुत्रस्य कौरवः ।
मनसः प्रीतिजननं कृपं वचनमब्रवीत् ।
आचार्य शीघ्रं कलशं जलपूर्णं समानय ॥ ९-६४-३६॥
iti śrutvā tu vacanaṃ droṇaputrasya kauravaḥ |
manasaḥ prītijananaṃ kṛpaṃ vacanamabravīt |
ācārya śīghraṃ kalaśaṃ jalapūrṇaṃ samānaya || 9-64-36||

MHB 9-64-37

स तद्वचनमाज्ञाय राज्ञो ब्राह्मणसत्तमः ।
कलशं पूर्णमादाय राज्ञोऽन्तिकमुपागमत् ॥ ९-६४-३७॥
sa tadvacanamājñāya rājño brāhmaṇasattamaḥ |
kalaśaṃ pūrṇamādāya rājño'ntikamupāgamat || 9-64-37||

MHB 9-64-38

तमब्रवीन्महाराज पुत्रस्तव विशां पते ।
ममाज्ञया द्विजश्रेष्ठ द्रोणपुत्रोऽभिषिच्यताम् ।
सेनापत्येन भद्रं ते मम चेदिच्छसि प्रियम् ॥ ९-६४-३८॥
tamabravīnmahārāja putrastava viśāṃ pate |
mamājñayā dvijaśreṣṭha droṇaputro'bhiṣicyatām |
senāpatyena bhadraṃ te mama cedicchasi priyam || 9-64-38||

MHB 9-64-39

राज्ञो नियोगाद्योद्धव्यं ब्राह्मणेन विशेषतः ।
वर्तता क्षत्रधर्मेण ह्येवं धर्मविदो विदुः ॥ ९-६४-३९॥
rājño niyogādyoddhavyaṃ brāhmaṇena viśeṣataḥ |
vartatā kṣatradharmeṇa hyevaṃ dharmavido viduḥ || 9-64-39||

MHB 9-64-40

राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा कृपः शारद्वतस्ततः ।
द्रौणिं राज्ञो नियोगेन सेनापत्येऽभ्यषेचयत् ॥ ९-६४-४०॥
rājñastu vacanaṃ śrutvā kṛpaḥ śāradvatastataḥ |
drauṇiṃ rājño niyogena senāpatye'bhyaṣecayat || 9-64-40||

MHB 9-64-41

सोऽभिषिक्तो महाराज परिष्वज्य नृपोत्तमम् ।
प्रययौ सिंहनादेन दिशः सर्वा विनादयन् ॥ ९-६४-४१॥
so'bhiṣikto mahārāja pariṣvajya nṛpottamam |
prayayau siṃhanādena diśaḥ sarvā vinādayan || 9-64-41||

MHB 9-64-42

दुर्योधनोऽपि राजेन्द्र शोणितौघपरिप्लुतः ।
तां निशां प्रतिपेदेऽथ सर्वभूतभयावहाम् ॥ ९-६४-४२॥
duryodhano'pi rājendra śoṇitaughapariplutaḥ |
tāṃ niśāṃ pratipede'tha sarvabhūtabhayāvahām || 9-64-42||

MHB 9-64-43

अपक्रम्य तु ते तूर्णं तस्मादायोधनान्नृप ।
शोकसंविग्नमनसश्चिन्ताध्यानपराभवन् ॥ ९-६४-४३॥
apakramya tu te tūrṇaṃ tasmādāyodhanānnṛpa |
śokasaṃvignamanasaścintādhyānaparābhavan || 9-64-43||